1925.06.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 210

Δευτέρα 22 Ἰουνίου 1925

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 5.30′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Ὁ Μιχ. Ἀνδρουτσόπολος αἰτεῖται τὴν κατασκευὴν τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Μπράλου–Ἰτέας. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Ξυλοκάστρου διαμαρτύρεται διὰ τὴν ὑπερβολικὴν φορολογίαν αὐτῶν λόγῳ ἀναγνωρίσεως τῆς κωμοπόλεως ταύτης ὡς τόπου θερινῆς διαμονῆς. — Ὁ καπνεργατικὸς Σύνδεσμος Βόλου αἰτεῖται τὴν ἀναβολὴν τὴν ἐπιψηφίσεως τοῦ καπνικοῦ νομοσχεδίου. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων κοινότητος Παλαιοχωρίου παρακαλεῖ ὅπως μὴ ἐγκριθῇ ἡ ἀναγνώρισις τοῦ γεωργικοῦ Συνεταιρισμοῦ. — Διάφοροι Σύλλογοι καὶ Σωματεῖα Πύργου παρακαλοῦσιν ὅπως ἀποπερατωθῇ ἡ ἀρξαμένη ἁμαξιτὴ ὁδὸς Δίβρης–Προποτάμων. — Οἱ ἐργολάβοι ἐπισκευῆς μουσουλμανικῶν οἰκιῶν Μυτιλήνης παρακαλοῦσιν ὅπως τοῖς καταβληθῇ τὸ ἐξ 120,000 δραχμῶν ὀφειλόμενον ποσόν. — Ὁ γεωργικὸς Συνεταιρισμὸς Στομίου παρακαλεῖ ὅπως διατηρηθῇ ὁ θεσμὸς τῆς ἀγροτικῆς ἀσφαλείας. — Ὁ Ὀδοντοϊατρικὸς Σύνδεσμος Μακεδονίας παρακαλεῖ ὅπως μὴ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον «περὶ ἱδρύσεως Ὀδοντοϊατρικῶν Συλλόγων» πρὸ τῆς ὑποβολῆς παρ’ αὐτοῦ σχετικοῦ ὑπομνήματος. — Ὁ Σύνδεσμος τῶν βιομηχάνων Μακεδονίας αἰτεῖται τὴν παράτασιν τοῦ 1ου ἄρθρου τοῦ νόμου 3326 ἐπὶ δεκαπενθήμερον. — Ἐπιτροπὴ τῶν ἐν Ἀθήναις καὶ Πειραιεῖ Κωνσταντινουπολιτῶν, Ὀθωμανῶν ὑπηκόων μὴ ἀνταλλαξίμων, παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως ἀπόσχῃ πάσης κυρώσεως οἱασδήποτε συμφωνίας ἢ συμβάσεως μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας καταργουσῶν τὰ δικαιώματά των. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως συμβάσεως μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς Γαλλικῆς Στρατιωτικῆς ἀποστολῆς παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ Στρατῷ». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Ν. Ζουδιανός, Α. Μητσοτάκης, Η. Ἀποσκίτης κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ κυρώσεως τῶν ἀποφάσεων τοῦ Στρατιωτικοῦ Συμβουλίου τῆς 20 Μαΐου 1924 περὶ προαγωγῆς ἀξιωματικῶν στασίμων ὑπὸ τοῦ Συμβουλίου Σμύρνης τῶν ἐτῶν 1921–1922». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Γ. Βραχνός, Α. Μπακάλμπασης, Α. Ἀναγνωστόπουλος, Δ. Κατσίνας, Ε. Παυλίδης, Δ. Πάζης, Δ. Λεονάρδος, Ο. Κυπριανός, Χ. Γρηγοριάδης, Μ. Λαίλιος κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀπὸ 3 Νοεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ συστάσεως Ταμείου Περιθάλψεως Προσφύγων ὡς τοῦτο ἐτροποποιήθη καὶ συνεπληρώθη διὰ τῶν μεταγενεστέρως ἐκδοθέντων Ν. Διαταγμάτων», καὶ παρακαλοῦσι τὴν Συνέλευσιν ὅπως ἡ πρότασις αὕτη κηρυχθῇ κατεπείγουσα.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Κηρύσσεται κατεπείγουσα).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Γ. Κιαγιᾶς, Π. Γεωργίτσης, Π. Γιωτόπουλος, Γ. Γκάλκος, Γ. Καλούδης, Δ. Μπότσαρης, Π. Μπέμπης καὶ Α. Τροχίλης ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ ἐξαιρέσεως τῶν κληροδοτημάτων Ἰωαννίνων καὶ Μετσόβου τοῦ νόμου 2508». —Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Ι. Καλογερᾶς, Σ. Θεοδωρόπουλος, Λ. Δαμιανὸς καὶ Ν. Μπακόπουλος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως διατάξεως τοῦ νόμου 3316 περὶ κυρώσεως συμβάσεως διὰ τὴν ὕδρευσιν τῶν πόλεων Ἀθηνῶν–Πειραιῶς κλπ». —Ὁ πληρεξούσιος κ. Σ. Ἀναστασιάδης ὑποβάλλει τροπολογίαν τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐνοικιοστασίου βοσκῶν». —Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Β. Βλαχόπουλος, Γ. Τσακανίκας, Ν. Ἀβραάμ, Ι. Τσιγκόλης καὶ Ν. Χριστοδουλιάς ὑποβάλλουσι τροπολογίαν τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐθελοντῶν καὶ σχολείου ὑπαξιωματικῶν». —Οἱ πληρεξούσιοι Μ. Λαίλιος, Ο. Κυπριανός, Γ. Καλδῆς καὶ Δ. Σάββας ὑποβάλλουσι τροπολογίαν τοῦ σχεδίου νόμου «περί συμπληρώσεως τοῦ νόμου περὶ Δήμων καὶ Κοινοτήτων». —Ἡ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις αὑτῆς ἐπὶ τῶν κάτωθι σχεδίων νόμων: 1) «Περὶ συστάσεως κλάδου πηδαλιουχίας ἐν τῷ Π. Ναυτικῷ»· 2) «Περὶ προσόντων τῶν ὑποψηφίων φαροφυλάκων καὶ ἑτέρων συμπληρώσεων εἰς τὰς περὶ ὑπηρεσίας τῶν φάρων διατάξεις». —Ἡ ἐπὶ τῆς Γεωργίας Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως ἀφορώντων εἰς τὴν θήραν ἄρθρων τοῦ δασικοῦ κώδικος». —Ἡ ἐπὶ τῶν Δημοσίων Ἔργων Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις αὑτῆς ἐπὶ τῶν κάτωθι σχεδίων νόμων. 1) Περὶ συστάσεως Εἰδικοῦ Ταμείου κατασκευῆς ὁδοῦ Αἰγίου εἰς Κοκκάν». 2) «Περὶ συστάσεως Εἰδικοῦ Ταμείου κατασκευῆς ὁδοῦ Σελιανίτικα–Ἀραγωζαίνης». —Ἡ ἐπὶ τοῦ Ἐμπορίου, Βιομηχανίας κλπ. Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις αὑτῆς ἐπὶ τῶν κάτωθι σχεδίων νόμων: 1) «Περὶ Ταμείου Τροχαίας Κινήσεως καὶ 2) «Περὶ τρόπου διαχειρίσεως τῆς Κορινθιακῆς σταφίδος κατὰ τὸ τρέχον οἰκονομικὸν ἔτος 1925– 1926». —Ἡ ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει πρότασιν περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῶν ἄρθρων 96, 97 καὶ 117 τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κ. Κ. Σπυρίδης ὑποβάλλει τὰ κάτωθι νομοσχέδια: 1) «Περὶ μεταρρυθμίσεως τῆς ἰσχυούσης πανεπιστημιακῆς νομοθεσίας». 2) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων τοῦ νόμου 2386 περὶ ὀργανώσεως τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης, καὶ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος τῆς 12 Νοεμβρίου 1923, περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 2386». 3) «Περὶ ἐκδόσεως τοῦ ἱστορικοῦ λεξικοῦ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης» καὶ 4) «Περὶ ἑρμηνείας τοῦ νόμου 2387 περὶ προστασίας τῆς πνευματικῆς ἰδιοκτησίας». —Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει νομοσχέδιον «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 1795 περὶ ὁδοιπορικῶν ἐξόδων τῆς Στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κ. Κ. Σπυρίδης ὑποβάλλει ψήφισμα «περὶ ἐπανασυστάσεως τῆς Διαρκοῦς Ἱερᾶς Συνόδου». Πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως ὁ κ. Α. Πρέκας ἔχει τὸν λόγον.

§5Α. ΠΡΕΚΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, δύο λέξεις ἤθελον νὰ εἴπω ἐπὶ ζητήματος τὸ ὁποῖον θίγει αὐτὴν ταύτην τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Συνελεύσεως. Ἐψηφίσθη ὡς γνωστὸν μία συνταγματικὴ διάταξις κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ πληρεξούσιοι δύνανται νὰ ταξειδεύουν ἀδαπάνως. Ὑπάρχουν συνάδελφοι οἱ ὁποῖοι ἐταξείδευσαν καὶ ἐξεδιώχθησαν ἀπὸ τὰ ἀτμόπλοια ὡρισμένων Ἑταιρειῶν.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλεῖται ὁ ἁρμόδιος κ. Ὑπουργὸς νὰ λάβῃ ὑπὸ σημείωσιν τοῦτο.

§7Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ἐπέμενα εἰς τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος διάταξιν νὰ γίνῃ συνταγματική. Ἐφόσον ὅμως ἐγένετο συνταγματικὴ καὶ ἔχει ληφθῆ ἀπόφασις νὰ ἐφαρμοσθῇ, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἐφαρμοσθῇ ἔχει ἀνάγκην κυρώσεως ὑπὸ εἰδικοῦ νόμου καὶ νὰ ὑποβληθῇ εἰδικὸν ψήφισμα, τὸ ὁποῖον νὰ ἐπιβάλῃ τὰς ποινὰς διὰ τὴν παραβίασιν τῆς συνταγματικῆς ταύτης διατάξεως.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς διατάξεως αὐτῆς. Ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη σχετικοῦ νομοθετήματος, νὰ ὑποβληθῇ σχετικὴ πρότασις.

§9Ζ. ΑΔΑΜ. Δὲν μὲ ἐνδιαφέρει προσωπικῶς. Πληροφορῶ ὅμως τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἡ ἀτμοπλοΐα Τόγια διὰ τῆς ὁποίας ἐταξίδευσα καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἐπέδειξα τὸ ψήφισμα αὐτό, ἰταμώτατα καὶ αὐθαδέστατα ἐζήτησε νὰ εἰσπράξῃ καὶ εἰσέπραξε ναῦλον χωρὶς δὲ νὰ δώσῃ καὶ τὸ σχετικὸν εἰσιτήριον.

§10Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Τόσον ὁ κ. Γιαννουλάτος ὅσον καὶ 3–4 ἄλλοι δημιουργοῦν μίαν κατάστασιν ἐξωφρενικήν.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἀναπτύξεως. Μέριμνα μόνον ἐπιβάλλεται ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως.

§12Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἰς τὴν σημερινὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν ἀναγράφεται τὸ νομοσχέδιον «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ περὶ Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, κωδικοποιηθέντος ὑπ’ ἀριθμὸν 1242». Τὸ νομοσχέδιον αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶχε ψηφισθῆ καὶ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, ἀφορᾶ τοὺς καθηγητὰς τῆς Γαλλικῆς γλώσσης, οἱ ὁποῖοι μόνον δὲν συμπεριελήφθησαν εἰς τὸ Ν. Διάταγμα τῆς 25ης Σεπτεμβρίου 1924 καὶ συνεπῶς λαμβάνουν μισθοὺς προπολεμικούς. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργόν, ἂν θέλῃ, νὰ λάβῃ μέριμναν ὅπως περιληφθῶσι καὶ οἱ καθηγηταὶ τῆς Γαλλικῆς γλώσσης εἰς τὸ Διάταγμα τοῦτο.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. πληρεξούσιον νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν πρότασιν ὅταν θὰ εἶναι παρὼν ὁ κ. Ὑπουργός, καὶ ἂν ἡ Συνέλευσις δὲν ἔχῃ ἀντίρρησιν, δυνάμεθα νὰ τὸ προτάξωμεν καὶ νὰ τὸ ψηφίσωμεν.

§14Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἀπὸ πολλοῦ εἶχεν εἰσαχθῆ ἓν νομοσχέδιον «περὶ ἁμαξηλατῶν», τὸ ὁποῖον ἔχει παραπεμφθῆ εἰς τὴν Ἐπιτροπήν. Κύριε Πρόεδρε, νὰ παρακληθῇ ἡ Ἐπιτροπὴ ὅπως τὸ καταθέσῃ, διότι οἱ ἁμαξηλάται ἔχουν φθάσει εἰς ἓν σημεῖον δυσάρεστον.

§15Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Εἶχον πρὸ πολλῶν μηνῶν παρακαλέσει μαζὶ μὲ τὸν συνάδελφον κ. Καλέλλην νὰ εἰσηγηθῇ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς πρὸς κύρωσιν τὸ Ν. Διάταγμα «περὶ ἀγροτικῆς ἀσφαλείας». Ὁ τότε κ. Ὑπουργὸς εἶχεν ὑποσχεθῆ ὅτι θὰ τὸ εἰσήγαγε διὰ νὰ γίνῃ τροποποίησις, ἡ ὁποία ἔχει ὑποδειχθῇ καὶ ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, ἀναρμοδίας πάντως. Ἀλλ’ εἶναι ἐνδεδειγμένον καὶ ὑπὸ τῆς ἐφαρμογῆς της, δηλαδὴ νὰ δικαιοῦται ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ αἴρῃ εἰς ὡρισμένας ἐπαρχίας ὅπου δὲν τὸν θέλουν τὸν νόμον αἱ κοινότητες κατὰ πλειονοψηφίαν. Ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ.

§16Ι. ΤΣΙΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, διὰ τοῦ Ν. Διατάγματος τῆς 3ης Σεπτεμβρίου 1924 ἐτίθετο εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Γεωργίας τὸ δικαίωμα ὅπως δαπανήσῃ διὰ τὴν ἀποξήρανσιν τῶν περὶ τὴν Νέαν Ἀγχίαλον ἑλῶν ποσὸν μέχρις 750,000 δραχμῶν, ἀναγραφείσης τῆς σχετικῆς πιστώσεως εἰς τὸν εἰδικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Γεωργικοῦ Θεσσαλικοῦ Ταμείου. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς δαπάνης ταύτης ἤρξατο πρὸ διμήνου ἡ ἀποξήρανσις τοῦ ἕλους καὶ 150 ἐργάται ἐργάζονται ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν τοῦ διακεκριμένου μηχανικοῦ κ. Ξένου. Διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν ὅμως τοῦ ὄντως σωτηρίου τούτου ἔργου θὰ χρειασθῇ, κατ’ ἀκριβεῖς ὑπολογισμούς, ἡ δαπάνη νὰ ἀνέλθῃ εἰς ἓν ἑκατομμύριον δραχμῶν, ἡ δὲ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας κατέθεσε σχετικὸν νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἀναβιβάζει τὴν δαπάνην τοῦ ἔργου εἰς ἓν ἑκατομμύριον δραχμῶν. Ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τὸ ὁποῖον λύει καὶ ἄλλα ζητήματα ἀναγόμενα εἰς τοὺς προσφυγικοὺς συνοικισμοὺς καὶ ἰδίως τῶν τῆς Ἀγχιάλου καὶ Εὐξεινουπόλεως, εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ εὕρῃ καμμίαν ἀντίρρησιν παρ’ οὐδενὸς τῶν κ. κ. Θεσσαλῶν συναδέλφων καὶ θὰ παρακαλέσω νὰ προταχθῇ τοῦτο. Ἂν δὲ διὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον λόγον δὲν κατορθωθῇ νὰ ψηφισθῇ, τότε νὰ δοθῇ ἐξουσιοδότησις εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅπως δαπανήσῃ τὸ ποσὸν τοῦτο διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ἔργου, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει θὰ δαπανηθῶσιν ἐπὶ ματαίῳ καὶ αἱ 750,000 δραχμῶν, ἐφόσον αὗται δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν.

§17Ι. ΜΑΡΜΑΤΑΚΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ, κ. Πρόεδρε, ὅτι εἶναι καλόν, ἀντὶ νὰ ἀπασχολῆται ἡ Συνέλευσις μὲ τὰ διάφορα τοπικὰ νομοσχέδια, νὰ ἐξουσιοδοτήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναγράψῃ εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις.

§18ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὄχι, ὄχι.

§19Ι. ΜΑΡΜΑΤΑΚΗΣ. Εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν ὑπάρχει νομοσχέδιον «περὶ ὑποβολῆς δηλώσεως τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων», ἐμφαινούσης τὴν στρατολογικὴν κατάστασιν αὐτοῦ. Περὶ αὐτοῦ θὰ ἐπαναλάβω τὴν παράκλησίν μου ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον.

§20Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Θὰ παρεκάλουν, κ. Πρόεδρε, νὰ κηρυχθῶσι κατεπείγοντα τὰ νομοσχέδια «περὶ τροχαίας κινήσεως», «περὶ καπνοῦ» καὶ «περὶ σταφίδος».

§21ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§22ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τὸ «περὶ ἐπαναφορᾶς ἀπολυθέντων ὑπαλλήλων», κ. Πρόεδρε;

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀναγεγραμμένον.

§24Ο ΑΥΤΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀναγραφῇ.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας.

§26Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἤθελον νὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις νόμου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου εἶχεν ἐπέλθει διαφωνία. Ἤδη ἡ διαφωνία αὕτη ἤρθη. Ἡ πρότασις αὕτη νόμου εἶναι «περὶ συστάσεως εἰδικοῦ ταμείου ἐξυγιάνσεως τῆς πόλεως Μεσολογγίου καὶ ἀποξηράνσεως τῶν παρ’ αὐτῇ ἑλῶν».

§27ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀπὸ 8 Μαΐου 1923 Ν. Διατάγματος περὶ συστάσεως εἰδικοῦ Ταμείου ἐξυγιάνσεως τῆς πόλεως Μεσολογγίου καὶ ἀποξηράνσεως τῶν παρ’ αὐτῇ ἑλῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν).

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος συζήτησις ἀναβάλλεται. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀφομοιώσεως τῶν ἀποδοχῶν καὶ συντάξεως τῶν ἐκ τῶν δικαστικῶν κλάδων προερχομένων δικαστικῶν συμβούλων, Προέδρου, Κυβερνητικοῦ Ἐπιτρόπου καὶ μονίμων μελῶν τοῦ Ἀναθεωρητικοῦ Δικαστηρίου πρὸς τὰς τῶν ἀντιστοίχων αὐτοῖς πολιτικῶν δικαστῶν».

§30ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν». Ὁ κ. Α. Γαρουφαλιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§32Α. ΓΑΡΟΥΦΑΛΛΙΑΣ. Τὰ ἐπιχειρήματα, κύριοι συνάδελφοι, τὰ ὁποῖα παρέταξαν οἱ ὑπερμαχοῦντες τῆς καθιερώσεως τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν κατώρθωσαν νὰ πείσουν καὶ ἐμέ, παρ’ ὅλην τὴν προσπάθειάν μου ὅτι ἔχουσι λογικήν τινα βάσιν, καὶ νὰ μὲ πείσουν περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτῶν, περὶ τῆς ἀπαραιτήτου καὶ ἀναγκαίας μεταβολῆς τοῦ κρατοῦντος ἐκλογικοῦ συστήματος. Ὡς ἐξαιρετικὸν πλεονέκτημα τοῦ προτεινομένου συστήματος προβάλλεται ὑπὸ τῶν εἰσηγητῶν καὶ τονίζεται ὁ λόγος ὅτι δι’ αὐτοῦ δύναται νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ μᾶλλον γνησία ἐκπροσώπησις τῆς θελήσεως τῶν ἐκλογέων, ὅτι δύναται νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀνάδειξις τῶν ἀριστέων ἐξ ἑκάστης ἐκλογικῆς περιφερείας ὡς ἀντιπροσώπων, νὰ ἐπιτευχθῇ ὁ κατευνασμὸς τῶν πολιτικῶν παθῶν, ὅτι θὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ κατάργησις τῶν προσωπικῶν κομμάτων διὰ τῆς δημιουργίας κομμάτων πολιτικῶν ἀρχῶν. Καὶ ὡς κατακλεὶς αὐτὴ αὕτη ἡ πολιτικὴ ἐκπροσώπησις τοῦ ἐν σπαργάνοις εὑρισκομένου παρ’ ἡμῖν κομμουνισμοῦ, καὶ τοῦτο ὡς μία ἐθνικὴ ἀνάγκη διὰ τὰ κακῶς κείμενα. Ἂς σημειωθῇ, κύριοι, ὅτι τοῦτο ἐνέχει ὅλως ἰδιαιτέραν σημασίαν, καθόσον καλῇ τῇ μοίρᾳ ἡ δοξασία αὕτη ὑποστηρίζεται παρὰ προσώπου κατέχοντος ἐπίσημον θέσιν, ὑπουργικὸν ἀξίωμα, καὶ μὴ δυναμένου τόσον ἀπεριορίστως τοιαύτας δοξασίας νὰ ὑποστηρίζῃ καὶ γνώμας νὰ ἐκφέρῃ. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν παρασχεθῶσιν αἱ προσήκουσαι ἐξηγήσεις διὰ νὰ μὴ παραμείνῃ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὑφ’ ἣν διετυπώθη ἡ γνώμη αὐτή, ἡ ἐντύπωσις εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι τὸ ἐπίσημον Κράτος, οἱ ἐκπροσωποῦντες τὴν Κυβέρνησιν, ἀναλαμβάνουσιν ὑπὸ τὴν προστασίαν αὐτῶν μίαν τάξιν κοινωνικήν, ἥτις ὡς προορισμὸν ἔχει τὴν ἀνατροπὴν τοῦ πολιτικοῦ καθεστῶτος, τὴν ὑπονόμευσιν τῆς τάξεως καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ λαοῦ. Καὶ ἤδη, κύριοι, ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα μετὰ τὴν παρέκβασιν ταύτην. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ χαρακτηρίσω ἐγὼ ὅτι πάντα τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα συνολικῶς ἐξεταζόμενα ἀποτελοῦσι τρόπον τινὰ διαστροφήν, ἐν ἐπιγνώσει τῆς ἀληθοῦς ἐννοίας τῶν πραγμάτων, εἶναι ὅμως ἀναμφισβήτητον ὅτι πάντα ταῦτα ὀφείλονται εἰς σφαλερὰν ἀντίληψιν, εἰς ἀντίληψιν ἐντελῶς πεπλανημένην. Κατὰ τὸ προτεινόμενον σύστημα ὁ ἐκλογεὺς θὰ καλεῖται νὰ διαθέτῃ τὴν ψῆφόν του καὶ ἐκλέγῃ τοὺς ἀντιπροσώπους του ἐπὶ τῇ βάσει ψηφοδελτίου τὸ ὁποῖον θὰ ἀνήκῃ εἰς ὡρισμένην πολιτικὴν μερίδα καὶ τῆς ὁποίας τὰς ἀντιλήψεις θὰ συμμερίζεται, θὰ ἔχῃ δὲ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαθέτῃ τὸ ψηφοδέλτιον ἐντελῶς ἀμετάβλητον, δὲν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τῆς διαγραφῆς ἑνὸς οἱουδήποτε πληρεξουσίου, τὸν ὁποῖον δὲν θεωρεῖ ἄξιον νὰ καταλάβῃ τὸ ἀξίωμα τοῦ ἀντιπροσώπου του. Ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας καλούμενος ὁ ἐκλογεὺς νὰ ἀσκήσῃ τὰ ἐκλογικά του δικαιώματα εἶναι προφανὲς ὅτι θὰ εὑρίσκεται πρὸ ἑνὸς διλλήματος: Ἢ θὰ ὑποταχθῇ πρὸ τῆς ἀναποδράστου ἀνάγκης καὶ θὰ δεχθῇ τὸ ψηφοδέλτιον ὡς ἔχει, ἐκβιάζων τὴν συνείδησίν του καὶ παραβιάζων πρὸς τοῦτο τὴν θέλησίν του, ἢ ὑπὸ τὸ κράτος εὐλόγου ἀγανακτήσεως διὰ τὴν ἀναγκαστικὴν αὐτὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀναδείξῃ πρόσωπα ἀπαρέσκοντα εἰς αὐτόν, νὰ μετατοπισθῇ εἰς ἄλλην πολιτικὴν μερίδα, τῆς ὁποίας τὰς πολιτικὰς ἀντιλήψεις δὲν συμμερίζεται. Ἀλλὰ τὸ πιθανότερον εἶναι ὅτι θὰ συμβῇ τὸ πρῶτον. Καὶ γεννᾶται τὸ ἐρώτημα· ἡ ψῆφος ἡ οὕτω πως παρεχομένη ἐκ μέρους τοῦ ἐκλογέως παρὰ τὴν θέλησιν αὐτοῦ καὶ ἕνεκα τῆς ἐκβιάσεως τῆς συνειδήσεώς του θὰ εἶναι γνήσιον προϊὸν τῆς θελήσεώς του; Θὰ ἔχωμεν ἐνώπιον ἡμῶν ἐκδηλουμένην τὴν γνησίαν ἐκπροσώπησιν τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος ἢ νόθον τοιαύτην; Εἰς τοῦτο καλοῦνται νὰ ἀπαντήσουν οἱ θιασῶται τοῦ προτεινομένου συστήματος. Καὶ τὸ πλεονέκτημα τοῦτο τὸ διατυμπανισθὲν καὶ μετατρεπόμενον διὰ τῆς λογικῆς τῶν πραγμάτων εἰς τόσον σπουδαῖον μειονέκτημα, συνεπάγεται καὶ ἕτερον ἐπίσης ἄξιον λόγου μειονέκτημα, τὸν ἀποκλεισμὸν τοῦ σπουδαιοτέρου παράγοντος διὰ τὴν ἀνάδειξιν τῶν μᾶλλον ἐπιλέκτων ἀντιπροσώπων. Ὁ ἐκλογεὺς δὲν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τῆς προτιμήσεως ἑνὸς οἱουδήποτε ἐκ τῶν ὑποψηφίων τῶν ἀνηκόντων εἰς ἀντίπαλον πολιτικὴν παράταξιν. Δὲν θὰ ἔχουν, κ. Πρόεδρε, καὶ οἱ ἡγέται τῶν διαφόρων πολιτικῶν ὁμάδων τὸ δικαίωμα νὰ λάβουν ψήφους ἐκλεκτικὰς παρὰ τῶν ἐκλογέων των. Καὶ γεννᾶται ἐπίσης τὸ ἐρώτημα· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δύνανται νὰ ἐπιπλεύωσιν οἱ ἀριστεῖς ἢ ἀντιθέτως θὰ ἐπικρατῶσι πρόσωπα, τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ συγκεντρώνωσι τὰ ἀπαιτούμενα προσόντα, ὅπως ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὸν προορισμόν, διὰ τὸν ὁποῖον ὑποδεικνύονται ὑπὸ τοῦ λαοῦ; Καὶ εἰς τοῦτο θὰ ἀναμένω τὴν ἀπάντησιν ἐκ μέρους τῶν ὑπερμάχων τοῦ προτεινομένου συστήματος. Τὸ ἕτερον ἐπιχείρημα, κύριοι, ὅτι δύναται νὰ ἐπέλθῃ ὁ κατευνασμὸς τῶν πολιτικῶν παθῶν ἀποτελεῖ καὶ τοῦτο μίαν οὐτοπίαν. Τὰ πάθη τὰ πολιτικὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατευνασθῶσι διὰ τοῦ προτεινομένου συστήματος. Ἁπλῶς θὰ μεταβιβασθῶσιν εἰς ἄλλας κοινωνικὰς τάξεις πλέον ὠργανωμένας, μεταξὺ τῶν ὁποίων τὸ πολιτικὸν πεῖσμα θὰ ἀναπτυχθῇ περισσότερον. Εἶναι γνωστόν, κύριοι, ὅτι τὸ πολιτικὸν πάθος εἶναι πάντοτε συμφυὲς πρὸς πάντα ἐκλογικὸν ἀγῶνα. Λέγεται ὅτι θὰ ἐπέλθῃ κατάργησις τῶν προσωπικῶν κομμάτων καὶ ἡ δημιουργία κομμάτων πολιτικῶν ἀρχῶν. Κόμματα πολιτικῶν ἀρχῶν, κύριοι, δὲν δύνανται νὰ ἀναδειχθῶσι παρ’ ἡμῖν καὶ νὰ ὑπάρξωσι. Τὰ κόμματα θὰ εἶναι πάντοτε προσωπικά. Ὡς κόμματα πολιτικῶν ἀρχῶν ἐμφανίζονται μόνον ἀπὸ τὰς διαφόρους προσωνυμίας, τὰς ὁποίας λαμβάνουν ἐκ τῶν διαφόρων ἀρχηγῶν. Ὡς κόμματα πολιτικῶν ἀρχῶν θὰ ἠδυνάμην νὰ ἀναγνωρίσω ἐγὼ μόνον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀντιτίθενται ὡς πρὸς τὴν ὑπόστασιν τοῦ καθεστῶτος, ὡς τὸ κόμμα τῶν Δημοκρατικῶν καὶ τὸ κόμμα τῶν Βασιλοφρόνων, ὡς καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀντιτίθενται εἰς τὴν ὕπαρξιν τοῦ κοινωνικοῦ καθεστῶτος, ὡς τὸ κόμμα τὸ κομμουνιστικόν. Τὰ κόμματα, κύριοι, παρ’ ἡμῖν εἶναι γνωστὸν ὅτι ἀναφαίνονται καὶ συγκροτοῦνται πρὸ πάντων ἐκ τῆς πεποιθήσεως, τὴν ὁποίαν τρέφει ὁ λαὸς πρὸς τὴν ἱκανότητα καὶ τὴν πολιτικὴν ἀξίαν τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρὸς ὁ ὁποῖος ἡγεῖται αὐτῶν. Ἂν ὁ ἡγέτης αὐτῶν δι’ οἱονδήποτε λόγον ἀπόσχῃ τῆς ἡγεσίας, τὸ κόμμα τοῦτο εἶναι προωρισμένον ὄχι νὰ ἐπιζήσῃ, ἀλλὰ νὰ διαλυθῇ εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθη, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ὁ διάδοχος ὁ ἱκανὸς νὰ ἀντικαταστήσῃ τὸν ἀρχηγὸν εἰς τὴν θέσιν του. Δὲν παρίσταται ἐνταῦθα ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων. Ἄν πρὸς στιγμήν, κύριοι, ὑπετίθετο ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ἀπεσύρετο τῆς πολιτικῆς, ὅπερ πάντως ἀπεύχομαι, ἤθελον νὰ γνωρίζω, ἂν δὲν ὑπάρξῃ ὁ ἱκανὸς διάδοχος, ὁ ὁποῖος νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ εἰς τὴν θέσιν του, ἂν τὸ κόμμα τοῦτο θὰ ἦτο προωρισμένον νὰ ἐπιζήσῃ ἢ νὰ διαλυθῇ. Καὶ θὰ ἤθελον νὰ ἔχω τὴν ἀπάντησιν παρὰ τοῦ ἰδίου.

§33Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Κόμματα ἀρχῆς δὲν ὑπάρχουν ἕως τώρα. Προσωπικὰ κόμματα μόνον.

§34Α. ΓΑΡΟΥΦΑΛΛΙΑΣ. Συνεπῶς, κύριοι, ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος ἀποδεικνύεται ὅτι ἀποτελεῖ μίαν ἁπλῆν θεωρίαν ἄνευ πραγματικῆς βάσεως. Ἄν, κύριοι, εἰς τὰ μειονεκτήματα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερον, προστεθῇ καὶ τὸ ἕτερον ἐπίσης ἄξιον λόγου καὶ σπουδαῖον μειονέκτημα, ὅτι διὰ τοῦ προτεινομένου συστήματος δὲν δύναται νὰ προέλθῃ σταθερὰ καὶ βιώσιμος Κυβέρνησις, τότε συμπληροῦται τὸ πλαίσιον διὰ τὴν ἐπιβεβλημένην καταδίκην τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Κυβέρνησις σταθερὰ καὶ βιώσιμος στηριζομένη ἐπὶ τοῦ συνασπισμοῦ εἶναι ἀδύνατον νὰ προέλθῃ διὰ τοῦ προτεινομένου συστήματος. Εἰς τὴν παρατήρησίν μου ταύτην θὰ ἠδύνατό τις νὰ ἀντιτάξῃ τὸ παράδειγμα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅτι στηριζομένη ἐπὶ τοῦ συνασπισμοῦ διήνυσε σχετικῶς μακρὸν χρονικὸν διάστημα καὶ εἶναι προωρισμένη ἴσως νὰ διανύσῃ καὶ μακρότερον ἔτι. Ἀλλὰ θὰ ἀντιπαρετήρουν ἀμέσως ὅτι τὸ φαινόμενον τοῦτο τὸ ἐντελῶς ἀσύνηθες καὶ σπάνιον ἀποτελεῖ ἐξαιρετικὴν ὅλως περίπτωσιν, ὀφείλεται εἰς τὴν μεγάλην πολιτικὴν αὐτοθυσίαν, εἰς τὴν μεγάλην πολιτικὴν αὐταπάρνησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ὅστις παραμερίζων τὸ ἀτομικὸν αὐτοῦ πολιτικὸν συμφέρον χάριν τῶν γενικωτέρων συμφερόντων τῆς Χώρας, παρέχει ἀμέριστον τὴν συνδρομὴν αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι γνωρίζει καλῶς ὅτι μία ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις ὁποῖον χάος καὶ ἀδιέξοδον θὰ συνεπήγετο καὶ ὁποίας θὰ ἐδημιούργει ἐθνικὰς ζημίας· ὀφείλεται εἰς τὸν ἀκραιφνῆ πατριωτισμὸν τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ὅμοιον τοῦ ὁποίου ἐν τῇ συγχρόνῳ πολιτικῇ ἱστορίᾳ δὲν ὑπάρχει παράδειγμα. Περὶ τῆς ἀνάγκης, κύριοι, τῆς ἐκπροσωπήσεως τῶν κομμουνιστῶν παρ’ ἡμῖν θὰ εἶχον νὰ παρατηρήσω εἰς τοὺς ἐνθέρμους ὑποστηρικτὰς τῆς ἀνάγκης ταύτης ὁποῖον κοινωνικὸν συμφέρον ἢ καὶ γενικώτερον ἐθνικὸν συμφέρον ἠδύνατο νὰ ἐξυπηρετηθῇ καὶ ἐκ τῆς ἀφανείας εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται σήμερον ὁ κομμουνισμὸς ἤθελον ἀνασύρει αὐτὸν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, ἤθελον παράσχει τὸ δικαίωμα εἰς αὐτὸν εἰσερχόμενον εἰς τὸ Κοινοβούλιον νὰ δύναται ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ βροντοφωνῇ πρὸς τὰς λαϊκὰς μάζας τὸ δίκαιον τῶν ἀρχῶν τοῦ κομμουνισμοῦ. Δὲν πιστεύω οἱ ὑποστηρίζοντες τοιαύτας ἰδέας νὰ πιστεύωσιν ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διὰ τοῦτο ἐγὼ θεωρῶ τὴν ἰδέαν ταύτην ὡς μίαν ἐθνικὴν κατάραν. Ἤθελον, κύριοι, νὰ γνωρίζω ποῖος εἶναι ὁ λόγος ἐκεῖνος τῆς τόσον μεγάλης σπουδῆς, ὅπως τὸ ταχύτερον τὸ προκείμενον νομοσχέδιον μετατραπῇ εἰς νόμον τοῦ Κράτους. Ποῖον εἶναι ἐκεῖνο τὸ γενικὸν συμφέρον τῆς Χώρας, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐξυπηρετηθῇ ἂν αὔριον μετατραπῇ εἰς νόμον τοῦ Κράτους τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, ἤθελον νὰ ἀκούσω τὸν λόγον τοῦτον παρὰ τῶν συνηγόρων τοῦ προτεινομένου συστήματος. Ὁ κύριος εἰσηγητὴς τῆς ἀριστερᾶς δὲν μὲ παρακολουθεῖ.

§35Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἔχει συμφωνηθῆ ἐκ μέρους τῶν ἡγετῶν νὰ περάσουν τὴν ἀναλογικήν.

§36Α. ΓΑΡΟΥΦΑΛΛΙΑΣ. Θὰ ἐξέφραζον τὴν εὐχὴν ὅπως ἡ συζήτησις ἀναβληθῇ διὰ τὰς προσεχεῖς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ἵνα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο μελετηθῇ βαθύτερον καὶ εὑρεθῇ ὑλικὸν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἐγγυῶνται τοὐλάχιστον τὴν ἐλευθέραν καὶ ἀνεπηρέαστον ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως, τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος. Ἀναγνωρίζω ὅτι καὶ εἰς τὸ ἤδη κρατοῦν σύστημα ὑπάρχουσιν ἀτέλειαι, ὑπάρχουσιν ἐλαττώματα, ἀλλ’ ἂν συγκρίνωμεν τὰ δύο συστήματα εὑρίσκομεν ὅτι τὰ ἐλαττώματα τοῦ προτεινομένου εἶναι ἀσυγκρίτως ὑπέρτερα. Διὰ τοῦτο εὐχῆς ἔργον εἶναι νὰ ἀναβληθῇ πᾶσα συζήτησις, νὰ τροποποιηθῇ τὸ νομοσχέδιον κατὰ τρόπον ἐγγυόμενον τὴν ἐλευθέραν, τὴν γνησίαν ἐκδήλωσιν τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος καὶ τότε ἠδύνατο νὰ γίνῃ δεκτὸν τοῦτο· ἄλλως εἶναι ἄξιον καταδίκης καὶ τοιαύτη τύχη τὸ ἀναμένει. Μεταξὺ τῶν μειονεκτημάτων δὲ ἀπὸ τῶν ὁποίων διαπνέεται τὸ νομοσχέδιον εἶναι καὶ τὸ τῶν συνδυασμῶν, τοὺς ὁποίους εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐμπνέῃ πνεῦμα ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης. Θὰ παρεκάλουν τὸν ἐνθερμότερον συνήγορον τοῦ προτεινομένου συστήματος ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» νὰ παρακολουθήσῃ τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ἀντέταξα ἐγὼ ἀπὸ πρακτικῆς ἀπόψεως ἀπέναντι ἐκείνων τῶν ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως, νὰ ἀπαντήσῃ καὶ νὰ ἀνατρέψῃ ταῦτα, ὥστε νὰ φωτισθῶμεν ἡμεῖς καὶ νὰ πεισθῶμεν περὶ τοῦ ἀληθοῦς καὶ βασίμου τῶν ἰσχυρισμῶν του καὶ οὕτω πως ἀναγκασθῶμεν νὰ ὑποκύψωμεν παρέχοντες ψῆφον ὑπὲρ τοῦ προτεινομένου συστήματος. (Χεροκροτήματα).

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μ. Κοθρῆς ἔχει τὸν λόγον.

§38Μ. ΚΟΘΡΗΣ. Βεβαίως θὰ σᾶς κάμῃ ἐντύπωσιν τὸ ὅτι ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα, καθότι σπανίως ἔλαβον τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ 1915, ποὺ ἤμην καὶ τότε πληρεξούσιος. Ἄλλην μίαν μόνον φορὰν ἐξελέγην καὶ τοῦτο ἴσως σᾶς δώσῃ ὑποψίας ὅτι εἶμαι κατὰ τοῦ συστήματος. Σᾶς διαβεβαιῶ ὅμως ὅτι δὲν μὲ ἐνδιαφέρει εἴτε ψηφισθῇ ἡ ἀναλογικὴ εἴτε μείνῃ τὸ ἴδιον σύστημα. Ἐπειδὴ ὅμως μὲ ἐνδιαφέρει γενικῶς, θέλω νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα ὄχι ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως, ὅτι δηλαδὴ αὐτὸ εἶναι τὸ καλύτερον, ἀλλ’ ἀπὸ πρακτικῆς ἀπόψεως. Ἤκουσα εἰς τοὺς διαδρόμους τοῦ Κοινοβουλίου καὶ εἰς τὸν Τύπον νὰ λέγουν ὅτι θὰ τὸ ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, διότι τὸ θέλει ὁ ἀρχηγός μας, χωρὶς οὐδεὶς ἀρχηγὸς νὰ ἀναπτύξῃ τοὺς λόγους ὑπὲρ ἢ κατὰ τοῦ ὑπὸ κρίσιν συστήματος. Λοιπὸν ἐγώ, κύριοι, ἐξήτασα τὸ ζήτημα ἀπὸ τῆς ἑξῆς ἀπόψεως. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι πρέπει τὸ σύστημα αὐτὸ νὰ ψηφισθῇ καὶ ἐν Ἑλλάδι διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἀντιπροσωπεύεται καὶ ἡ μεγάλη μειονοψηφία, διότι ἡ μειονοψηφία ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι δὲν εἶναι μεγάλη, εἶναι δὲ εἴς τινας νομοὺς 35% καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἄδικον ἡ μειονοψηφία αὐτὴ νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύεται. Ἀλλ’ ἡ πλειονοψηφία τοὐναντίον τῶν Νέων Χωρῶν θὰ ἐξαφανισθῇ. Διατρέχομεν ἕνα αἰῶνα ὅπου κάθε σπίτι καὶ γραφεῖον ἔχει καὶ ἕνα ὑποψήφιον ἢ Πρωθυπουργὸν ἢ Ὑπουργὸν ἢ ἀρχηγὸν κόμματος. Θὰ γίνωσι λοιπὸν τόσοι συνδυασμοὶ ὅσοι δὲν ἠξεύρω καὶ ἐγώ. Θὰ κατατμηθῶσιν αἱ δυνάμεις τῆς πλειονοψηφίας εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε νὰ παρουσιάσωσι τὸ θέαμα νὰ ἔχωμεν ἐπιτυχίαν τὴν αὐτὴν βραδυὰν μὲ τοὺς ἀντιθέτους. Λοιπὸν ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι τὸ σύστημα καλῶς ἔχει· ἔχει πλεονεκτήματα, ἀλλὰ ὑποστηρίζω ὅτι δὲν εἶναι σωστὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἀπὸ τώρα. Ἡμεῖς ἔχομεν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ἐκάμαμεν χθές, καὶ πρέπει νὰ τὸ παγιώσωμεν, τὴν πλειονοψηφίαν δὲ τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἐν συνόλῳ νὰ μὴ τὴν χάσωμεν. Φρονῶ ὅτι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ θὰ τὴν χάσωμεν. Ἡ μειονοψηφία δὲν ὑπάρχει ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι, δυνατὸν ὅμως νὰ ἔχῃ τὰ 40%, ὁπότε δύναται νὰ ἐπιτύχῃ διὰ τοῦ ἑνιαίου, διότι πρῶτος ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔχει 40 ἢ 35 τοῖς ἑκατὸν μειονοψηφίαν θὰ ἐπιτύχῃ μὲ τὸ ἑνιαῖον.

§39Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπὸ ἀπόψεως συνδυασμοῦ εἶναι ἑνιαῖον. Σεῖς θέλετε τὴν πράγματι ὡραίαν ψηφοφορίαν τῆς ἑνιαίας ἀτομικῆς ψήφου.

§40Μ. ΚΟΘΡΗΣ. Μάλιστα, διότι δι’ αὐτῆς φρονῶ ὅτι δὲν θὰ χαθοῦν αἱ ψῆφοι τῆς πλειονοψηφίας. Καὶ σᾶς φέρνω ἕνα παράδειγμα. Εἰς τὸν νομόν μου ἔχομεν 9000 ψήφους τὰς ὁποίας θὰ πάρωμεν οἱ τρεῖς ὑποψήφιοι ποὺ εἴμεθα καὶ θὰ βγοῦμε. Μὲ τὸ σύστημα αὐτὸ θὰ βγοῦν πέντε «καπετανάτα», ὁπότε πᾶμε χαμένοι. Θέλω δηλαδὴ νὰ τονίσω ὅτι, ἐφόσον ὅλοι μας ἐνδιαφερόμεθα διὰ δύο πράγματα, πρῶτον τὸ ἐκλογικὸν σύστημα νὰ εἶναι ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως τὸ καλύτερον καὶ ἀνώτερον καὶ δεύτερον ἀπὸ πρακτικῆς ἀπόψεως νὰ εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν θὰ μᾶς ἀφήσῃ νὰ χάσωμεν τὴν πλειονοψηφίαν ἢ νὰ ὑπονομευθῇ τὸ πολίτευμά μας, ὑπάρχουν καὶ πλεονεκτήματα καὶ μειονεκτήματα τὰ ὁποῖα οἱ καλύτεροι ρήτορες θὰ ἀναπτύξουν. Ἀπὸ πρακτικῆς ἀπόψεως, ἐπαναλαμβάνω—καὶ ἂς σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά—ὅτι καὶ μὴ ὑπαρχούσης ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι μειονοψηφίας, ὅπως ἰσχυρίζονται, δὲν θὰ γίνῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἰσχυρίζονται. Καὶ θὰ βγοῦν μὲν πληρεξούσιοι τῆς ἰδικῆς μας ἀποχρώσεως, ἀλλ’ ὄχι οἱ ὑπολογιζόμενοι, θὰ βγοῦν πολὺ ὀλιγώτεροι, ἐνῷ τοὐναντίον εἰς τὰς Νέας Χώρας, ὅπου ὑπάρχει καταπληκτικὴ πλειονοψηφία, θὰ βγοῦν πολὺ ὀλίγοι, λόγῳ τῆς κατανομῆς τῶν δυνάμεων καὶ τῶν πολλῶν ἀξιώσεων τῶν διαφόρων κομμάτων. Ἐδῶ ἐδημιουργήθησαν 15 κόμματα, μέχρι δὲ τῶν ἐκλογῶν θὰ παρουσιασθοῦν ἄλλα 15. Ἐγὼ προσωπικῶς δὲν ἐνδιαφέρομαι, ἀλλὰ σᾶς λέγω νὰ προσέξετε πολύ. Δὲν πειράζει ἂν ψηφισθῇ κατ’ ἀρχὴν ἡ ἀναλογική, νὰ τὴν μελετήσωμεν ὅμως, διότι εἰς τὰς λεπτομερείας ἔχει πολλὰ τρωτά. Εἶναι ἕνα σύστημα ἀκατανόητον. Ἐνῷ ἔχομεν Δημοκρατίαν πηγαίνομεν εἰς τὴν Δικτατορίαν. Λοιπὸν ἂς ψηφίσωμεν κατ’ ἀρχὴν τὸ νομοσχέδιον καὶ κατόπιν ἂς ἔλθωμεν εἰς τὰς λεπτομερείας. Ἔχομεν καιρόν· ἐδῶ θὰ εἴμεθα καὶ τὸν Ὀκτώβριον καὶ τὸν Μάρτιον καὶ ἔχομεν καιρὸν νὰ τὸ συζητήσωμεν καὶ νὰ τὸ κάμωμεν ὥριμον καὶ κατόπιν νὰ ἴδωμεν ἂν πρέπει νὰ ψηφισθῇ καὶ κατὰ πόσον θὰ ψηφισθῇ ὡς ἔχει ἢ θὰ τροποποιηθῇ, διὰ νὰ μὴ παρουσιάσῃ πολλὰς ἀνωμαλίας καὶ δημιουργήσῃ καπετανάτα. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω καὶ δηλώνω ὅτι διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου ἀπὸ οὐσιαστικῆς καὶ πρακτικῆς ἀπόψεως. Ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως εἶμαι σύμφωνος ὅτι ἔχει πολλὰ πλεονεκτήματα, ἀλλὰ δὲν ἔχομεν πολίτας ὡρίμους. Ὑποστηρίζω νὰ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχὴν καὶ νὰ ἀναβληθῇ.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§42Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Μὲ τὴν καθιερωθεῖσαν γενικῶς βάσιν τῆς αὐτοδιοικήσεως τῶν Ἐθνῶν, μὲ τὴν βάσιν δηλαδὴ τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας πρόκειται νὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ λάβωμεν ἀπόφασιν περὶ τοῦ καλυτέρου ἀντιπροσωπευτικοῦ συστήματος, πῶς δηλαδὴ ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία θὰ ἀναπαριστᾷ διὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἐν μικρογραφίᾳ, πάσας τὰς ἀπόψεις τοῦ Ἔθνους. Πῶς δηλαδὴ ἐν τῇ Βουλῇ ἢ ἐν τῇ Συνελεύσει θὰ ὑπάρχῃ ἡ αὐτὴ ἀναλογία γνωμῶν μὲ τὴν ἀναλογίαν τῶν πράγματι ὑπαρχόντων ὀπαδῶν τῶν ἰδεῶν αὐτῶν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, καὶ τοῦτο ἐφόσον δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπομακρυνθῶμεν τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ συστήματος. Γενικῶς ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δι’ οὐδενὸς ἐκ τῶν ὑφισταμένων ἀντιπροσωπευτικῶν συστημάτων κατωρθοῦται νὰ ἐπικρατῇ ἡ γνώμη τῆς λαϊκῆς πλειονοψηφίας· δηλαδὴ οἱ ἑκάστοτε ψηφιζόμενοι νόμοι—οἱ ὁποῖοι κατὰ τεκμήριον τοὐλάχιστον εἶναι ἐκπροσώπησις τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας—κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου δὲν ἐκπροσωποῦν πάντοτε τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας τῆς λαϊκῆς, καὶ τοῦτο εἶναι εὔκολον νὰ τὸ κατανοήσωμεν, ἂν κάμωμεν μίαν μικρὰν ἀνασκόπησιν τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον λειτουργεῖ τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν σύστημα. Ἂν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸν ἀριθμὸν τῶν μὴ ψηφιζόντων κατὰ τὰς βουλευτικὰς ἐκλογάς, ὁ ὁποῖος δυστυχῶς δὲν εἶναι μικρός, ἂν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰς προσωπικὰς ἐπιρροάς, αἱ ὁποῖαι ἐπιδρῶσι κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῶν βουλευτῶν, ἀσχέτως πρὸς τὰς γνώμας τὰς ὁποίας ἀντιπροσωπεύουν οἱ ψηφιζόμενοι βουλευταί, ἂν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν σύνθεσιν τῶν ἐν τῇ Βουλῇ διαφόρων κομμάτων, τῶν ὁποίων ἕκαστον ἀντιπροσωπεύει μίαν ὡρισμένην λαϊκὴν μᾶζαν, ἂν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκ τῶν ὅλων βουλευτῶν ἀποτελούντων τὴν ἀπαρτίαν καὶ ἐξ αὐτῶν πάλιν τὸν ἀριθμὸν ὁ ὁποῖος ἀπαιτεῖται πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων, εἶμαι πεπεισμένος, κύριοι, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ψηφίζουν ἕνα νόμον ἀσφαλῶς δὲν ἀντιπροσωπεύουν τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ λαοῦ. Ἂν εἰς τοῦτο προσθέτωμεν καὶ τὸ ζήτημα ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι δὲν δεσμεύονται ἀπὸ τὴν ἐπιτακτικὴν ἐντολήν, ἡ ὁποία ἴσχυεν ἄλλοτε καὶ καθ’ ἣν ὁ ἐκλεγμένος ἀντιπρόσωπος εἶχεν ἀναλάβει ὡρισμένας ἐντολὰς ἐκ μέρους τῶν ἐκλογέων του, τὰς ὁποίας καὶ μόνον εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ διαχειρισθῇ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶχε τὸ ἄτοπον ὅτι ζητήματα μὴ τεθέντα πρὸ τῶν ἐκλογῶν ὑπ’ ὄψιν τῶν ἐκλογέων δὲν ἠδύναντο νὰ συζητηθῶσι, καθὼς καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι δὲν ἠδύναντο ἐκ τῶν συζητήσεων νὰ μορφώσωσι γνώμην, δι’ ὃ καὶ ἡ ἐπιτακτικὴ αὐτὴ ἐντολὴ κατηργήθη, οἱ δὲ ἀντιπρόσωποι εἶναι ἀπολύτως ἐλεύθεροι σήμερον νὰ ἀποφασίσουν κατὰ τὰς ἰδίας αὐτῶν γνώμας, ἄν, λέγω, λάβωμεν καὶ τοῦτο ὑπ’ ὄψιν, τότε ἀσφαλῶς πειθόμεθα ὅτι οἱ ψηφιζόμενοι νόμοι δὲν ἀντιπροσωπεύουν τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας τοῦ λαοῦ. Ἐν τούτοις ὁμολογῶ ὅτι τοῦτο ἀπολύτως δὲν μὲ στενοχωρεῖ, διότι δὲν ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἡ λαϊκὴ σκέπτεται καὶ ἐπὶ ὅλων τῶν ζητημάτων ὀρθότερον, ἀλλὰ καὶ διότι συμφώνως πρὸς τὸ σύστημα τοῦτο, καθ’ ὃ οἱ ψηφιζόμενοι νόμοι καὶ αἱ λαμβανόμεναι ἀποφάσεις δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς θελήσεως τῆς λαϊκῆς πλειονοψηφίας, ἀπαλλάσσει τὸν λαὸν τῶν εὐθυνῶν διὰ τὰ ἑκάστοτε διαπραττόμενα σφάλματα, τὰς ὁποίας ὑπέχουσιν οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ καὶ εἰδικώτερον οἱ κυβερνῆταί του. Ἀλλ’ ὅλα αὐτὰ ἀνάγονται εἰς τὰ ἐλαττώματα τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ὅμως, παρ’ ὅλα τὰ ἐλαττώματά του, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπομακρυνθῶμεν. Καὶ ἐφόσον δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπομακρυνθῶμεν ἐκ τοῦ συστήματος τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ φροντίζωμεν ἵνα ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία, ἡ ἐκπροσωπουμένη διὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἐκδηλώνῃ καὶ ἀντιπροσωπεύῃ ὅσον οἷόν τε πληρέστερον τὴν λαϊκὴν γνώμην ὑπὸ ὅλας αὐτῆς τὰς μορφάς. Τοῦτο ἀποτελεῖ ὄχι μόνον ὑποχρέωσιν, ἀλλὰ καὶ ἐγγύησιν διὰ τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας, καθόσον αἱ ἀποφάσεις αἱ λαμβανόμεναι ὑπὸ οὕτω κατηρτισμένου Κοινοβουλίου θὰ εἶναι παρ’ ὅλων σεβασταί, διότι ὅλοι θὰ εἶναι πεπεισμένοι ὅτι ἀντιπροσωπεύονται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ, ἐν τῷ μέτρῳ τῷ ἀναλογοῦντι, ὡς ἐκ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ὀπαδῶν τῶν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τὰς τοιαύτας ἢ τοιαύτας γνώμας ἀκολουθούντων. Ὅτι ὁ δικαιότερος καταρτισμὸς τῆς τοιαύτης ἀντιπροσωπείας εἶναι ὁ διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, τοῦτο νομίζω ὅτι δὲν ἀμφισβητεῖται. Οἱ ἀγορεύσαντες κατὰ τῆς ἀναλογικῆς δὲν ἐπεχείρησαν νὰ ἀποδείξωσι ταύτην ἄδικον ἢ ν’ ἀποδείξωσιν ἐλαττώματα ἐπιστημονικὰ εἰς αὐτήν, ἀλλὰ κυρίως αἱ ἀντιρρήσεις περιωρίσθησαν εἰς τρία τινά: Πρώτη ἀντίρρησις εἶναι ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλωμεν τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, ὡς μὴ ἔχοντες πρὸς τοῦτο ἐντολήν. Αὐτὸ ἰδιαιτέρως ἐτόνισαν ὁ κ. Ἀναστασίου καὶ ὁ κ. Κατσάρος. Τὸ ζήτημα τῆς ἐπιτακτικῆς ἐντολῆς καὶ παρ’ ἄλλων διὰ μακρῶν ἀνεπτύχθη καὶ παρ’ ἐμοῦ ἐν ἀρχῇ τῆς ἀγορεύσεώς μου ἐξετέθη ἐν ὀλίγοις. Εἶναι τόσον δὲ ἐξηντλημένον τὸ θέμα, ὥστε νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπιμείνῃ τις ἐπ’ αὐτοῦ. Ἔχει τόσον ὡριμάσει τὸ ζήτημα ὅτι δὲν ὑφίσταται ἐπιτακτικὴ ἐντολή, ὥστε πολλὰ τῶν νεωτέρων Συνταγμάτων περιέλαβον ὡς συνταγματικὴν διάταξιν τοῦτο. Ἐγὼ δὲ ἰδιαιτέρως δικαιοῦμαι περισσότερον παντὸς ἄλλου νὰ ὑποστηρίξω τὴν γνώμην ταύτην, διότι, ὡς ἐνθυμεῖσθε, καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἐγὼ καὶ τότε ὑπεστήριξα τὴν πλήρη καὶ ἀδέσμευτον κυριαρχίαν τοῦ Σώματος, καθ’ ἣν ἠδύνατο τοῦτο νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ πολιτεύματος ἄνευ οἱασδήποτε νέας προσφυγῆς εἰς τὸν λαόν. Δευτέρα ἀντίρρησις ὑπῆρξεν ὅτι τὸ σύστημα εἶναι πολύπλοκον καὶ ὅτι ὁ λαὸς δὲν εἶναι παρεσκευασμένος ἐπαρκῶς ὅπως χειρισθῇ τοῦτο. Αὐτὸ τὸ εἶπεν ὁ κ. Δαγρὲς καί τινες ἄλλοι. Νομίζω ὅτι προκειμένου περὶ τῶν ἐκλογέων ὄχι μόνον τὸ σύστημα δὲν εἶναι περίπλοκον, ἀλλὰ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι εἶναι ἁπλούστερον καὶ αὐτῆς τῆς ψηφοφορίας διὰ σφαιριδίων. Διότι ἐκεῖ ὑπάρχει πιθανότης νὰ γίνῃ λάθος καὶ νὰ ρίξῃ κανεὶς τὸ σφαιρίδιον ἐκεῖ ὅπου δὲν ἤθελεν, ἐνῷ ἐδῶ δύναται μὲ μεγάλην ἄνεσιν νὰ διαλέξῃ ἕνα ψηφοδέλτιον τῆς ἀρεσκείας του καὶ νὰ τὸ ρίψῃ εἰς τὴν κάλπην. Ἂν ὑπάρχῃ τι τὸ περίπλοκον τοῦτο ἔγκειται εἰς τὴν διαλογήν. Αὐτὴ ὅμως θὰ ἀνατίθεται εἰς πρόσωπα, τὰ ὁποῖα καὶ λόγῳ τῆς μορφώσεως καὶ ἀναπτύξεώς των εἶναι τοιαῦτα ὥστε τὸ σύστημα νὰ καθίσταται ἀντιληπτὸν καὶ θὰ δύνανται νὰ διεξαγάγωσι τὰ καθήκοντά των. Μεταξὺ τῶν ἀγορευσάντων κατὰ τῆς ἀναλογικῆς, ὁ κ. Θεολογίτης καὶ ὁ κ. Κατσάρος εἶπον ὅτι ἡ ἀναλογικὴ εἶναι καλή, ἀλλ’ ἡμεῖς εἴμεθα ἀνάξιοι αὐτῆς. Αὐτὸ τὸ εὑρίσκω ὅτι εἶναι βαρεῖα ἔκφρασις διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, τὸ νὰ θεωρηθῇ δηλαδὴ ὡς κατώτερος ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα Κράτη, εἰς τὰ ὁποῖα ἔχει εἰσαχθῆ ἡ ἀναλογικὴ ψηφοφορία. Ἄλλη ἀντίρρησις ὑπῆρξεν ὅτι, ἐφόσον οἱ ἐξωκοινοβουλευτικοὶ πολιτευόμενοι, μετὰ τῶν ὁποίων ἐπιζητοῦμεν νὰ συνδιαλλαγῶμεν ἀντιτάσσονται πρὸς τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, χάριν τῆς ἰδέας τῆς συμφιλιώσεως δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ τὸ εἰσαγάγωμεν ἄνευ τῆς γνώμης αὐτῶν. Αὐτὸ εἶπεν ὁ ἐξ Ἡρακλείου συνάδελφος κ. Καταπότης. Δι’ ἐμὲ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο καὶ μόνον θὰ ἦτο ἐπαρκὲς διὰ νὰ κάμωμεν δεκτὴν τὴν ἀναλογικήν. Ὅλοι ἐτάχθημεν ὑπὲρ τῆς γνώμης τῆς συνδιαλλαγῆς χάριν τῆς ὁμαλῆς ἐξελίξεως μελλοντικῶς τῶν πολιτικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ πάντοτε ἐθέσαμεν ὡς προϋπόθεσιν τῆς διαλλαγῆς τὴν ἀπομάκρυνσιν ἐκ τῶν καθεστωτικῶν ἀγώνων. Ἐφόσον ὅμως ἡ πλειονότης, ἂν μὴ ἡ ὁλότης, τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν πολιτευομένων ἐκηρύχθησαν ἀντιδημοκρατικοί, δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἐπετρέπετο εἰς ἡμᾶς νὰ ἐξυπηρετήσωμεν τοὺς σκοποὺς καὶ τὰ σχέδια αὐτῶν, προσχωροῦντες εἰς τὰς ἀπόψεις των καὶ ἀποκρούοντες τὴν ἀναλογικήν, ἥτις φρονοῦν ὅτι παραβλάπτει τὰ σχέδιά των. Τέλος τινὲς ἔφερον τὴν ἀντίρρησιν ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα παρουσιάζει ἀστάθειαν τῶν Κυβερνήσεων, λόγῳ τῆς κατατμήσεως τῶν κομμάτων. Τὸ τοιοῦτον ὑπεστήριξαν ὁ πληρεξούσιος ἐκ Τριφυλίας κ. Μανωλόπουλος, ὁ κ. Κατσάρος καὶ ὁ κ. Μπότσαρης. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι τὸ τοιοῦτον θὰ ἦτο βάσιμον, ἐφόσον ὑπῆρχον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ δύο καὶ μόνον κόμματα. Ἀφ’ ὅτου ὅμως ἔπαυσαν νὰ ὑπάρχουν δύο μόνον κόμματα, ὅπως καὶ ἤδη συμβαίνει ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ταύτης, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικὸν κόσμον, πάντοτε αἱ Κυβερνήσεις ἐν τῷ μέλλοντι θὰ καταρτίζωνται διὰ συνασπισμοῦ διαφόρων κομμάτων, ἐφόσον, ὡς εἶπον, δὲν ὑπάρχουν δύο καὶ μόνον μεγάλα κόμματα, τὰ ὁποῖα ὁριστικῶς πλέον κατηργήθησαν ἐν Ἑλλάδι. Τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἔχει τόσον ἐξονυχισθῆ παρ’ ὅλων τῶν πολιτειολόγων καὶ τῶν ἐπιστημόνων ὅλου τοῦ κόσμου, ὥστε καταντᾷ πλέον ἀξίωμα ἡ ὀρθότης αὐτοῦ. Ἂν ὑπάρχῃ ἀμφισβήτησις, ὑπάρχει ὡς πρὸς τὸ σύστημα τὸ καλύτερον τῆς ἀναλογικῆς καὶ ἐπ’ αὐτοῦ νομίζω ὅτι χωρεῖ πᾶσα συζήτησις καὶ πρέπει νὰ γίνῃ εὐρεῖα συζήτησις καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅπως ἐγένετο καὶ ἐν τῇ Κοινοβουλευτικῇ Ἐπιτροπῇ, τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύω, καὶ ὅπου, καθ’ ὅσον ἠμπορῶ νὰ κρίνω, νομίζω ὅτι κατελήξαμεν εἰς τὸ ὀρθότερον ἐκ τῶν ὑφισταμένων συστημάτων ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Οἱ ἀγορεύσαντες ἐν τῇ Συνελεύσει ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς εὐγλώττως καὶ πειστικῶς ἀνέπτυξαν τὰ ὑπὲρ αὐτῆς ἐπιχειρήματα. Τὸ ἐπιχείρημα δηλαδὴ τοῦ ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τοῦ πλειονοψηφικοῦ ἀποκλείονται αἱ μειονότητες αἱ τοπικαὶ καὶ τὸ δυνατὸν τοῦ νὰ δημιουργηθῇ πλειονοψηφία ἀπὸ βουλευτὰς ἐκ τῆς παρατάξεως, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὴν λαϊκὴν πλειονοψηφίαν ἀπολύτως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον, τὸ ὅτι δηλαδὴ ἀποκλείεται ἀπολύτως ἡ μειονοψηφία ἑκάστης ἐπαρχίας, εἶναι προφανές, διότι αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, ἂν καὶ εἰς τοῦτο δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἀντίρρησις ὅτι, ὅταν ὑπάρχωσι πλείονες τῶν δύο παρατάξεων εἶναι δυνατὸν αἱ δύο ἀποτυχοῦσαι παρατάξεις νὰ ἀποτελοῦν τὴν πλειονοψηφίαν, οἱ δὲ ἐκλεγέντες ὡς βουλευταὶ νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύουν οὔτε τὴν τυπικὴν τοὐλάχιστον πλειονοψηφίαν. Ὅτι δὲ γενικῶς δύναται νὰ συμβῇ αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπον, τὸ νὰ περιέλθῃ δηλαδὴ ἡ διακυβέρνησις τῆς Χώρας εἰς τὴν μὴ ἀπολύτως πλειονοψηφοῦσαν μερίδα, τοῦτο διὰ παραδειγμάτων ἀνέπτυξαν οἱ προαγορεύσαντες καὶ εἶναι τοῦτο προφανές, ἐφόσον ἐλαχίστη διαφορὰ ψήφων εἰς μίαν περιφέρειαν δίδει τὸν ὅλον ἀριθμὸν βουλευτῶν ὑπὲρ τῆς μιᾶς παρατάξεως, ἡ δὲ διαφορὰ χιλιάδων ψήφων εἰς ἄλλας περιφερείας δὲν παρέχει οὐδὲν προνόμιον ὑπὲρ τῆς ἑτέρας παρατάξεως, καὶ οὕτως, ἂν ἀθροίσωμεν τὸ σύνολον τῶν ψήφων ἑκάστης παρατάξεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρωμεν ὅτι τοῦτο δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὰς βουλευτικὰς θέσεις, τὰς ὁποίας ἐκέρδισεν ἑκάστη μερίς. Νομίζω δὲ ὅτι, ἂν θελήσωμεν νὰ μετατρέψωμεν τὰ ἀποτελέσματα τοῦ τελευταίου δημοψηφίσματος, διὰ τοῦ ὁποίου τόσον πανηγυρικῶς καθιερώθη ἡ Δημοκρατία ἐν Ἑλλάδι, ἂν θελήσωμεν νὰ μετατρέψωμεν εἰς βουλευτικὰς θέσεις κατὰ περιφερείας, σύμφωνα μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι θὰ εὑρισκώμεθα πρὸ ἴσων σχεδὸν βουλευτικῶν θέσεων τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης παρατάξεως, ἂν δὲ συνέπιπτε νὰ ἐξέλθουν δύο ἢ τρεῖς ἐπὶ πλέον ἀπὸ τὴν ἀντίθετον παράταξιν, θὰ παρουσιάζετο ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐκηρύχθη κατὰ τῆς Δημοκρατίας! Ὡς ἐκ τούτου βλέπετε εἰς ποῖα κολοσσιαῖα ἄτοπα δύναται νὰ μᾶς ἀγάγῃ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Ἀλλ’ ἀσχέτως πρὸς ταῦτα ἡ Συνέλευσις δὲν εἶναι ἐπιστημονικὸν συνέδριον διὰ νὰ λάβῃ ἀποφάσεις μόνον καὶ μόνον διὰ τὸ ἐπιστημονικῶς ὀρθὸν τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἑτέρου συστήματος. Ἡ Συνέλευσις εἶναι πολιτικὸν Σῶμα, ὑποχρεωμένον νὰ ἀποβλέπῃ καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν σκοπιμότητα τῶν ἀποφάσεών της· ἡ δὲ παροῦσα Συντακτικὴ Συνέλευσις, ἡ ὁποία κατόπιν καὶ δευτέρας ἐγκρίσεως τοῦ λαοῦ μετέβαλε τὸ πολίτευμα, νομίζω ὅτι ἔχει ὄχι μόνον τὸ καθῆκον, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ λάβῃ προστατευτικὰ ὑπὲρ τοῦ νέου πολιτεύματος μέτρα διὰ μακρὸν χρονικὸν διάστημα, ἀδιαφοροῦσα διὰ τὰς ἀντιρρήσεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπιζητοῦν νὰ ὑπονομεύουν τὸ νέον καθεστώς, καὶ θὰ ἐδικαιοῦτο νὰ μεταβάλλῃ καὶ τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικὸν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον, ἐφόσον τὸ ὑφιστάμενον δὲν εἶναι ἀμέτοχον τῶν ἐπελθουσῶν ἐθνικῶν συμφορῶν. Ἐν τούτοις δὲν μᾶς προτείνεται νὰ λάβωμεν τοιαῦτα μέτρα κατοχυρώσεως τοῦ πολιτεύματος· μᾶς προτείνεται ἁπλῶς νὰ καθιερώσωμεν ἓν ἐκλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον καὶ ἐπιστημονικῶς εἶναι δίκαιον καὶ ὀρθόν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰς περιστάσεις πολιτικῶς σκόπιμον, διότι ἀπομακρύνει ἐφεξῆς τοὺς ὀξεῖς ἀγῶνας τῶν δύο ἀντιπάλων παρατάξεων καὶ ἐπιφέρει μελλοντικὴν ὁμαλότητα εἰς τὸν πολιτικὸν ἡμῶν βίον. Πῶς εἶναι λοιπὸν δυνατὸν ἡ συνείδησις καὶ τὸ καθῆκον νὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ νὰ ἀπορρίψωμεν τὸ σύστημα τοῦτο; (Χειροκροτήματα).

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Μαμάης ἔχει τὸν λόγον.

§44Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Τὸ παλαιὸν ἐκλογικὸν σύστημα εἶναι γνωστὸν εἰς ὅλους· ἠξεύρομεν πῶς γίνεται ἡ ἐκλογή, πῶς πηγαίνουν οἱ ἀντίπαλοι νὰ ψηφίσουν καὶ γνωρίζομεν καὶ τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον καθιερώθη ἡ καθολικὴ ψηφοφορία, οὗτος δὲ εἶναι διὰ νὰ δύναται εἰς τὸν σκοτεινὸν θάλαμον ὁ δοῦλος νὰ ψηφίζῃ, διότι εἰς ἄλλας περιστάσεις οἱ αὐθένται, δηλαδὴ οἱ γαλαζόαιμοι, δὲν ἄφιναν τοὺς ὑπηρέτας των νὰ ψηφίζουν ἐλευθέρως. Αὐτὸ τὸ σύστημα τῆς ἐλευθέρας βουλήσεως ἐπεκράτησε καὶ μέχρι σήμερον. Ἀλλὰ πιθανὸν νὰ μᾶς εἴπουν ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἦσαν ἀγράμματοι, ἀλλὰ οἱ ἀγράμματοι εἶναι καλύτεροι ἀπὸ τοὺς ἐγγραμμάτους, διότι ὅ,τι κακὸ προξενεῖ ὁ γραμματισμένος τοῦ χωριοῦ δὲν τὸ κάνει τὸ χωριὸ ὁλόκληρο. Καὶ τώρα ἔρχονται αἱ Κυβερνήσεις, ἐνῷ εἴχομεν τὴν ἐπαρχιακὴν περιφέρειαν, καὶ θεσπίζουν τὴν εὐρεῖαν, στηριζόμενοι ἐπὶ τῆς ἰδιότητος τοῦ προσώπου ὡς ἡγήτορος, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ χρίσῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἶναι πειθαρχικοί. Τί συνέβη ἐν τῷ μεταξύ; Παρουσιάζεται ἡ αὐτὴ ἰδιότης τῆς εὐρείας περιφερείας ὡς λίαν καταστρεπτική, διότι ὁ ἐπαρχιώτης, ὁ ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τοῦ τόπου του, ἂν δὲν ἦτο φίλος τοῦ Καίσαρος, βουλευτὴς δὲν ἐγίνετο. Καὶ ἂν αὐτὸν δὲν τὸν θέλει ὁ ἕνας καὶ ὁ ἄλλος, τότε δὲν μπαίνει εἰς τὸν συνδυασμόν· ἑπομένως δὲν ψηφίζεται. Καὶ τί γίνεται; Τότε τί ψηφοδέλτιον θὰ ψηφίζουν; Ἰδοὺ λοιπὸν ἡ καθυστέρησις τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἑνὸς καὶ ἡ ὑπεραύξησις τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἄλλου. Ἰδοὺ τὸ ἀδίκημα. Σεῖς μὲν θὰ ψηφίζετε 14, ἐγὼ δὲ 1, διότι δὲν πρέπει νὰ ἀφήσω τὸν ἀντιπρόσωπόν μου ἔξω. Ἂν ὅμως τὸν ἀφήσωμεν ἔξω, διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐκ τῶν προτέρων ἔχει δικαίωμα — κατ’ ἐμὲ ὄχι—νὰ εἴπῃ: Ἐγὼ εἶμαι Ἀντιπολίτευσις· πόσας θέσεις θὰ μοῦ δώσετε; Διότι πρόκειται νὰ κάμω ἀβαρίαν ἀπὸ τὸ δελτίον. Ἂν δὲν τὸ κάμω, τότε θὰ ἐπέλθῃ ὁ ἀλληλοσπαραγμός. Εἶναι ἀκριβῶς σὰν ἐκείνους ποὺ κάνουν συνεταιρισμὸ καὶ βάζουν τοὺς δικηγόρους των καὶ ὁ ἕνας κυττάζει νὰ γελάσῃ τὸν ἄλλον. Λοιπὸν δεδομένου ὅτι ἐπικρατεῖ τὸ σύστημα αὐτὸ τὸ ὁποῖον συζητεῖται σήμερον, σᾶς λέγω ὅτι ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ θὰ δημιουργήσουν ἓν εἶδος κόμματος, αὐτοὶ δὲ οἱ ἀρχηγοὶ θὰ εἶναι πάμπολλοι, διπλάσιοι τῶν ὅσων—νὰ μὴ βασκαθοῦνε—εἶναι ἐδῶ μέσα, χωρὶς νὰ ὑπολογίσωμεν καὶ τοὺς ἐκτὸς εὑρισκομένους. Βάλετε 250 τὰς θέσεις, πολλαπλασιάσατε ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κομμάτων καὶ θὰ ἴδετε πόσοι θὰ εἶναι οἱ ὑποψήφιοι. Λοιπὸν τὸ σύστημα ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ παλαιὰ σύνορα. Νὰ ἰδοῦμε τώρα πῶς δυνάμεθα νὰ δημιουργήσωμεν μίαν καλυτέραν κατάστασιν ἀπὸ τὴν κατάστασιν τοῦ ψηφοδελτίου. Γνωρίζετε τί συνέβη μὲ τὸ δημοψήφισμα. Οἱ ἄνθρωποι ἔπαιρναν τὸ ψηφοδέλτιον καὶ διὰ νὰ τὸ ρίξουν εἰς τὸ «ναὶ» ἢ εἰς τὸ «ὄχι» ἐχρειάζοντο κάποιον νὰ τοὺς καθοδηγήσῃ καὶ ἐψήφιζον ἄλλον ἀντ’ ἄλλου. Ἀλλὰ τὸ σύστημά σας αὐτὸ δὲν ἐπιτρέπει νὰ εἴπῃ κανείς: «Ποῖος εἶναι αὐτός;» «Μαμάης». «Δὲν τὸν θέλω». Ἀπὸ τὴν παράταξιν τὴν κυβερνητικὴν εὑρίσκω ὅτι ὁ δεῖνα εἶναι καλὸς ἢ δὲν εἶναι καλός. Λοιπὸν πρέπει νὰ πάρουμε τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ὁμιλοῦν περισσότερον ἀπὸ τὴν ῥητορικήν. Καὶ τὰ πράγματα λέγουν ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ὥριμοι διὰ τὸ σύστημα αὐτό, οὔτε διὰ νὰ ἀλλάξωμε τὸ σύστημα τοῦ ψηφοδελτίου. Ἐγὼ ἐνήργησα ἐκλογὰς καὶ ἤμην εἰς ἀντίθεσιν μὲ τοῦ Ράλλη τὰ κόμματα καὶ ἐν τούτοις εἰς τὴν κάλπην τοῦ Ράλλη ποτὲ δὲν ἐπέρασα νὰ τοῦ δώσω μαῦρα. Λοιπὸν δὲν χάνονται οἱ ἀρχηγοί. Καὶ τὸ λέγω δι’ ἐσᾶς, κ. Παπαναστασίου· δὲν ὑπάρχει φόβος νὰ ἔλθῃ καμμία τέτοια μπόρα. Μὴ φοβεῖσθε· εἶσθε ἱκανὸς καὶ θὰ περάσητε. Νὰ μείνῃ ἀνεξάρτητος ἡ ἐκλογὴ τῶν ἐκλεγομένων. Ἡ ἀναλογικὴ ψῆφος, τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον προτείνετε, σᾶς παρακαλῶ νὰ τὸ ἀναβάλετε καὶ νὰ δώσητε προσοχὴν μεγαλυτέραν εἰς τὰ λόγια τῆς ἐμπειρίας. Αὐτὰ εἶναι τὰ πράγματα καὶ ἔτσι τὰ ἀντιλαμβάνεται ὁ λαός. Νὰ τί κάμνει τὸ σύστημα αὐτό: Παίρνει μιὰ φούχτα ψήφων ὁ ἐκλογεὺς, πηγαίνει εἰς τὸν σκοτεινὸν θάλαμον καὶ ἐκλέγει τοὺς ἐκλεκτούς του. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐγὼ εἶμαι κατὰ τῆς ἀναλογικῆς καὶ θὰ τῆς δώσω μαῦρο. (Χειροκροτήματα).

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Ἀλεξανδρῆς ἔχει τὸν λόγον.

§46Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀπασχολήσαντος καὶ ἀπασχολοῦντος ἡμᾶς, κύριοι, σχεδίου νόμου περὶ ἀναλογικῆς ἐλέχθησαν πολλὰ καὶ τὸ θέμα ἐξηντλήθη σχεδόν. Καίτοι ἐξητάσθη ἀπὸ πάσης ἀπόψεως, οὐχ ἧττον, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ σοβαρωτάτου νομοθετήματος πολὺ ἐνδιαφέροντος, διότι ἡ ἐπιτυχὴς διοργάνωσις τῆς ψήφου θὰ ἐπιφέρῃ τὴν καλὴν διοργάνωσιν καὶ διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀπασχολήσω δι’ ὀλίγων ἐπὶ τοῦ νομοθετήματος αὐτοῦ. Εἰς τὴν ἔρευναν περὶ τοῦ καταλλήλου συστήματος πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ ἔχωμεν ὁδηγοὺς καὶ συμβούλους τὴν πεῖραν, τὴν λογικὴν καὶ τὴν πολιτικὴν σκοπιμότητα. Καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην θὰ προβῶ εἰς τὴν ἔρευναν τοῦ καλυτέρου μεταξὺ τῶν ἀμφισβητούντων τὴν ἐπικράτησιν πλειονοψηφικοῦ καὶ ἀναλογικοῦ συστήματος· διότι δύο κυρίως εἶναι τὰ συστήματα, τὰ ὁποῖα διεκδικοῦν τὴν προτίμησιν, τὸ ἀναλογικὸν καὶ τὸ πλειονοψηφικόν. Ἕκαστον ἐκ τούτων ἔχει καὶ τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰ προτερήματά του. Τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἐν συνδυασμῷ μὲ τὸ σφαιρίδιον καὶ τὴν ἰσχύουσαν καὶ ἀπαραίτητον διὰ τὴν Δημοκρατίαν καθολικὴν ψηφοφορίαν, τὴν καθιερωθεῖσαν σχεδὸν πανταχοῦ, παρουσιάζει τόσα ἐλαττώματα, ὥστε δὲν θὰ ἐπήρκει ὁ χρόνος τῆς συνεδρίας νὰ τ’ ἀπαριθμήσω, ἀλλ’ ἀκροθιγῶς θὰ ἐπιληφθῶ τινῶν τούτων, διότι καὶ ὁ χρόνος εἶναι πολύτιμος καὶ αἱ μέθοδοι αἱ ἀσκούμεναι τῆς νοθείας εἶναι γνωσταὶ περίπου εἰς ὅλους. Ἄρχομαι λοιπὸν ἀπὸ τὸ σφαιρίδιον, περὶ τοῦ ὁποίου ἔκαμεν λόγον ὁ προλαλήσας συνάδελφος. Εἰς τὴν διὰ σφαιριδίου ἐκλογὴν πλὴν τοῦ ὅτι ἐγένετο χρῆσις σφαιριδίου ἐκ μίγματος πυρίτιδος ἐν σχήματι σφαιριδίου, πλὴν τοῦ διπλοψηφίσματος καὶ τῆς χρήσεως διαφόρων μηχανημάτων ἐξ ἐλασμάτων εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς κάλπης κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ψηφοφορίας, ἀποφραττόντων σχεδὸν τὴν ὀπὴν τῆς σφαιροδόχου τοῦ «ὄχι», ὁπότε κατ’ ἀνάγκην ὅλα τὰ σφαιρίδια ρίπτονται εἰς τὸ «ναί», πλὴν τῆς πιέσεως τοῦ διαφράγματος, δι’ ἧς ἐπιτυγχάνονται παρόμοια ἀποτελέσματα πρὸς τὰ ἄνω, πλὴν τοῦ εἰρηνικοῦ ἀποκλεισμοῦ διὰ τῆς καταλήψεως τῶν θυρῶν τῶν καταστημάτων ὑπὸ τῶν μπράβων, ὑπὸ τὴν πρόφασιν νὰ ψηφίσωσι, πράγματι δὲ διὰ νὰ ἀποκλείσουν τοὺς ἀποκάμνοντας νὰ ἀναμείνουν ἵνα λάβουν σειρὰν γέροντας ἰδίως καὶ ἀπερχομένους χωρὶς νὰ ψηφίσωσι, μεγίστην νοθείαν ἀσκεῖ ὁ ἀντιπρόσωπος δι’ ἐκβιασμοῦ τῆς συνειδήσεως τῶν ἀγροίκων ἰδίως ἐκλογέων καὶ τῶν γερόντων, οἱ ὁποῖοι οὔτε τὸ φρόνημα τὸ ἐκλογικὸν ἔχουν ἀνεπτυγμένον οὔτε τὸ αἴσθημα τῆς ἀνεξαρτησίας ζωηρόν, ἀλλ’ οὔτε καὶ τὸ σθένος νὰ ἀντιτάξωσιν ἀντίστασιν εἰς τὴν ἐπιβολὴν αὐτὴν τοῦ ἀντιπροσώπου. Ὑποβοηθεῖται δὲ ὁ ἀντιπρόσωπος καὶ ἐκ τοῦ σκότους καὶ τῆς στενότητος τῶν τμημάτων, ἐκ τῆς ἐλλείψεως τελείας ἐπιτηρήσεως ἐκ μέρους τῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἀπορροφᾶται καὶ ἀπασχολεῖται εἰς τὴν διανομὴν τῶν σφαιριδίων εἰς τοὺς διαφόρους ἀντιπροσώπους καὶ σφαιριδιοδότας. Καὶ δὲν θὰ εἶμαι, κύριοι, μακρὰν τῆς ἀληθείας ἂν εἴπω ὅτι ἡ ἐπιτυχία πολλῶν βουλευτῶν ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἐκλογῆς καλῶν ἀντιπροσώπων, ἐπιτηδείων καὶ ἱκανῶν, καὶ δὲν εἶναι τολμηρὸν ἐπίσης νὰ εἴπω ὅτι πολλοὶ βουλευταὶ ἢ πληρεξούσιοι ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ συστήματος τῆς ἐκλογῆς διὰ σφαιριδίων δὲν ἀντιπροσωπεύουσι τὸ γνήσιον φρόνημα τοῦ λαοῦ. Αὐτὰ τὰ ἐλαττώματα ἔχει ἰδίως τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἐν σχέσει καὶ ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰ σφαιρίδια, τὰ ὁποῖα ἴσως θὰ ἠλαττοῦντο διὰ τῶν ψηφοδελτίων, ἅπερ καὶ ταῦτα θᾶττον ἢ βράδιον δὲν θὰ ἀποφύγωσι τὴν νοθείαν. Δὲν εἶναι ὅμως μόνον τὸ ἐλάττωμα τοῦτο, ἐκτὸς τῶν τόσων ἐλαττωμάτων, τὰ ὁποῖα ἐνταῦθα ἀνεπτύχθησαν, ἐκτὸς τῶν ἀποτελεσμάτων τὰ ὁποῖα μᾶς ἔδωσεν ἡ ἐκλογὴ τῆς 1ης Νοεμβρίου εἰς βάρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ εἰς καταισχύνην τοῦ Ἔθνους. Κατὰ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα συμβαίνει καὶ τὸ ἄδικον τοῦτο· ἂν συνέπεσεν ἡ ψῆφός σας νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, τότε ἔχετε ἀντιπρόσωπον, ἀντιπρόσωπον ὑπεύθυνον ἀπέναντί σας. Ἂν ὅμως συνέπεσεν ἡ ψῆφός σας νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν μειονοψηφίαν στερεῖσθε τοιούτου. Τί προκύπτει ἐκ τούτου; Ἐκ τούτου προκύπτει ὅτι ἔχομεν δύο εἰδῶν ἐκλογεῖς, ἐκλογεῖς οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν καὶ ἐκλογεῖς τῶν ὁποίων ἡ ψῆφος δὲν λογίζεται εἰς οὐδέν. Πρέπει τῇ ἀληθείᾳ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὁ ὁποῖος μετὰ πάθους ἀγαπᾶ τὴν ἰσότητα καὶ τὴν ἔχει εἰς τὸ αἷμά του, πρέπει ὁ Ἑλληνικὸς λαός, λέγω, νὰ ἔχῃ ἰσχυρὰν συνήθειαν, ἰσχυρὰν προκατάληψιν, διὰ νὰ ἀνεχθῇ μίαν τοιαύτην ἀδικίαν. Ὁ πολίτης, ὁ ὁποῖος ὑπακούει εἰς τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος συνεισφέρει εἰς τὰ οἰκονομικὰ βάρη τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ὑφίσταται τὸν φόρον τοῦ αἵματος, εἶναι ἄδικον νὰ μὴ μετέχῃ δι’ ἀντιπροσώπων του εἰς τὴν κατάρτισιν τῶν νόμων, οἵτινες κρίνουσι περὶ τῶν διαφόρων ζωτικῶν ζητημάτων τῶν ἀφορώντων τοῦτον καὶ ἀποφασίζουσι περὶ τῶν τυχῶν τῆς Πατρίδος του. Ἐξεγείρεται ἡ συνείδησις τῶν πολιτῶν ἐκείνων τῶν ὁποίων τὸ κόμμα ἐπὶ ψήφων αἴφνης 1000 ἔλαβε 495 νὰ μὴ ἔχῃ ἀντιπρόσωπον καὶ οἱ 505 νὰ ἔχουν τοιούτους. Καὶ ἡ δυσφορία τοῦ λαοῦ, ἂν δὲν ἐκδηλοῦται ἐμφανέστερον σημειοῦται ὅμως δι’ ἀποχῆς ἐκ τῆς ψηφοφορίας καὶ ὁ μέγας ἀριθμὸς τῶν ψηφοφόρων οἱ ὁποῖοι ἀπέχουσι τῶν ἐκλογῶν ἐκδηλοῦσι τρόπον τινὰ τὴν διαμαρτυρίαν των κατὰ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος διὰ τῆς ἀποχῆς. Καὶ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἐκτὸς μικροῦ ἀριθμοῦ ψηφοφόρων, ἐξ ἀδιαφορίας μὴ ψηφοφορούντων, καὶ ἑτέρου ἀποκλειομένου διὰ τεχνικοῦ καὶ εἰρηνικοῦ, οὕτως εἰπεῖν, ἐκβιασμοῦ, ὃν ἀνωτέρω ἀνέφερον, καὶ ἐλαχίστων ἐκ κωλυμάτων, ἡ ἀποχὴ τῶν πλείστων ἐκ τῶν μὴ ψηφοφορούντων ὀφείλεται εἰς τὸν ἀνωτέρω λόγον. Καὶ δὲν θὰ ἦτο ἄσκοπον ἂν καθιεροῦτο διὰ νόμου ἡ ὑποχρεωτικὴ ψηφοφορία, διότι οὕτω θὰ ἐξεδηλοῦτο τὸ ἀληθὲς φρόνημα τοῦ λαοῦ. Ἀλλά, λέγουσιν οἱ θιασῶται τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, πῶς ἄλλως δύνανται νὰ λυθῶσι τὰ ζητήματα, καθ’ ἃ δὲν ὑπάρχει καὶ δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ ποθητὴ ὁμοψηφία, πῶς ἄλλως παρὰ διὰ τῆς πλειονοψηφίας; Λέγουσιν ἀκόμη, πῶς εἶναι δυνατὸν τὰ πολλὰ κόμματα νὰ δώσωσι κυβερνητικὴν εὐστάθειαν καὶ ἰσχυρὰν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία νὰ μὴ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν μετάστασιν ὀλίγων βουλευτῶν καὶ ἡ ὁποία νὰ μὴ κλονίζηται ἀπὸ τὰς διαφωνίας τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία πρέπει νὰ εἶναι ἰσχυρὰ διὰ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ πρόγραμμά της, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιφέρῃ τὰς ἀναγκαίας μεταρρυθμίσεις, πῶς εἶναι, λέγουν, δυνατὸν τὰ πολλὰ κόμματα νὰ δώσουν εὐσταθῆ Κυβέρνησιν, νὰ δώσουν ἰσχυρὰν Κυβέρνησιν; Εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, ὅτι ἡ πλειονοψηφία κανονίζει τὰ ζητήματα, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ συζητήσεων καὶ ἀποφάσεων· διὰ τῶν συζητήσεων προκύπτει τὸ ὀρθὸν καὶ ἂν τὸ ὀρθὸν δὲν δύναται νὰ ἐπικρατήσῃ, διότι ἡ πλειονοψηφία τὸ ἀποκρούει, πάντως τὸ ὀρθὸν θὰ ἀναγνωρισθῇ, διότι θὰ ἐπιβληθῇ ἀπὸ τὴν δύναμιν καὶ τὴν πίστιν τοῦ Τύπου, ἀπὸ τὴν πίεσιν τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἡ ὁποία εἶναι ὁ τελικὸς ρυθμιστὴς τῶν πολιτικῶν πραγμάτων. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην, δηλαδὴ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἰσότητος καὶ τῆς δικαιοσύνης, δὲν μένει, φρονῶ, ἀμφιβολία ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι τὸ προτιμότερον, καὶ μένει νὰ ἐξετάσωμεν τὸ θέμα τοῦτο ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς πολιτικῆς σκοπιμότητος, ἥτις ἐξαιρετικῶς διὰ ἐνεστῶσαν πολιτικὴν κατάστασιν πρέπει νὰ προσελκύσῃ τὴν προσοχήν σας. Προτοῦ ὅμως εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἀπόψεως ταύτης, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀπαντήσω εἰς τοὺς ἰσχυριζομένους ὅτι διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἐκλέγονται ἐκ πολλῶν κομμάτων ἀντιπρόσωποι καὶ συνεπῶς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις ἰσχυρὰ πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ρηθέντων σκοπῶν. Καὶ εἶναι ἀνάγκη ἀπαντήσεως, διότι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο εἶναι τὸ ἰσχυρότερον, ἂν μὴ τὸ μόνον, τῶν θιασωτῶν τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος. Ἐκ τοῦ πλειονοψηφικοῦ ἀνεδείχθησαν αἱ δύο Συνελεύσεις, ἡ παροῦσα καὶ ἡ Γʹ. Τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἔδωσε πλειονοψηφίαν εἰς τὰς Συνελεύσεις αὐτάς, ἀλλ’ ὡς συνεκροτήθησαν καὶ κατηρτίσθησαν αὗται, ἀμέσως ἐδιχάσθησαν εἰς διάφορα κόμματα. Τί σημαίνει τοῦτο; Ὅτι αἱ νεώτεραι ἰδέαι, ἡ ἐξέλιξις τοῦ νεωτέρου πολιτικοῦ βίου ἔχει ὡς συνέπειαν τὴν ἀνάδειξιν διαφόρων κομμάτων καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποφύγωμεν τοῦτο δι’ οὐδενὸς συστήματος. Καὶ ὁ κλῆρος συνεπῶς τῶν μελλουσῶν Κυβερνήσεων εἶναι ὅτι θὰ σχηματίζωνται ὑπὸ τῶν διαφόρων κομμάτων διὰ τοῦ συνασπισμοῦ αὐτῶν, ὅπως καὶ σήμερον εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν καὶ τὰς πρὸ αὐτῆς, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν ὅτι διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος θὰ γίνεται ὁ συνασπισμὸς ὑπὸ τῶν κομμάτων μέν, ἀλλὰ θὰ δημιουργηθοῦν κόμματα ἀρχῶν καὶ θὰ ἑνοῦνται τὰ κόμματα ἐκεῖνα τῶν ὁποίων αἱ ἀρχαὶ συμπίπτουν ἢ προσεγγίζουν ἐν πολλοῖς μὲ τὰς ἀρχὰς ἄλλων κομμάτων διὰ μικρᾶς ἀβαρίας τῶν ἀρχῶν των, ὡς συμβαίνει καὶ εἰς τὴν Εὐρώπην. Ἐλέχθη ἀκόμη ὅτι θὰ ὑπάρχῃ πολιτικὴ συναλλαγὴ τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ δύνανται νὰ διευθύνουν τὴν Κυβέρνησιν. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές, διότι ὁ συνασπισμὸς θὰ γίνεται ὑπὸ ὡρισμένους ὅρους καὶ προϋποθέσεις. Διὰ τῆς ἀναλογικῆς σχηματίζονται κόμματα ἀρχῶν, καὶ ἂν δὲν ὑπάρχουσιν ἤδη τοιαῦτα, θὰ σχηματισθῶσι βαθμηδὸν καὶ κατ’ ὀλίγον καὶ θὰ ὁδηγήσουν πολιτευομένους καὶ Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς μίαν πολιτικὴν εὐθύτητα, διότι, σεβόμενα τὰς ἀρχάς των, δυσκόλως θὰ μεθίστανται τῶν ἀρχῶν των καὶ οὐδεὶς θὰ δύναται εὐκόλως νὰ μεταστῇ ἀπὸ τὸ ἓν κόμμα εἰς τὸ ἄλλο ἀδικαιολογήτως· ἑπομένως ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς ὅλων τῶν συστημάτων τὸ καλύτερον εἶναι ἡ ἀναλογική. Ἀλλὰ ἐλέχθη ὅτι διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος θὰ εἰσβάλῃ ἐδῶ ὁ κομμουνισμὸς καὶ ἡ εἴσοδος τοῦ κομμουνισμοῦ θὰ εἶναι ἐπιβλαβής. Ἐγὼ νομίζω, ἀντιθέτως, ὅτι ὁ κομμουνισμὸς διὰ τῆς εἰσόδου τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ θὰ ἐξασθενήσῃ. Ὁ θόρυβος, ὁ ὁποῖος γίνεται περὶ τοῦ κομμουνισμοῦ, θὰ ἐξατμισθῇ, διότι οἱ κομμουνισταί, εἰσερχόμενοι εἰς τὴν Βουλήν, εἶναι ἠναγκασμένοι νὰ ἐκθέσωσι τὰς ἀρχάς των, αἱ δὲ ἀρχαί των εὐρύτερον διαδιδόμεναι δὲν θὰ εὕρωσιν ἀπήχησιν παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐπαρκῶς ἀνεπτυγμένος· τοὐναντίον θὰ προκαλέσωσι τὴν ἀποδοκιμασίαν αὐτοῦ, ἂν μὴ τὸν ἀποτροπιασμόν του. Ἄλλως τε, κύριοι, ἂν δέχεσθε ἢ φαντάζεσθε ὅτι ὁ κομμουνισμὸς εἶναι μία δύναμις ἐπίφοβος, ἡ δύναμις αὕτη κατ’ ἀνάγκην δι’ οἱουδήποτε συστήματος θὰ δώσῃ ἀριθμὸν βουλευτῶν, ἀριθμὸν ἀντιπροσώπων, διότι, ἂν ἔχωσι τὴν δύναμιν ἣν φαντάζεσθε, θὰ ἐκλέξωσιν ἀντιπροσώπους διὰ διαφόρων συνδυασμῶν καὶ ἐκλογικῶν συστημάτων.

§47Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν θὰ ἔχωσι τὴν δύναμιν ἐκ τῶν συνδυασμῶν.

§48Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ἐὰν ἔχωσι δύναμίν τινα, ὁ ἀρχηγὸς οἱουδήποτε συνδυασμοῦ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος κατ’ ἀνάγκην θὰ προσλάβῃ τινὰς διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὸν ἀντικειμενικὸν σκοπόν, ὁ ὁποῖος εἶναι ἡ ἐπιτυχία τοῦ συνδυασμοῦ. Λοιπὸν καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς τὸ ἀναλογικὸν εἶναι τὸ προτιμητέον. Ἀλλ’ ἐλέχθη ἐπὶ πλέον ὅτι διὰ νὰ γίνῃ τοιαύτη ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις σοβαρωτάτη, πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, καθόσον, κατὰ τοὺς θιασώτας τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, οὐ μόνον εἶναι ἀσύμφορος τοιαύτη μεταρρύθμισις, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ ἐπιφέρωμεν αὐτὴν δὲν ἔχομεν τοιαύτην ἐντολὴν ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ. Εἰς τούτους ἀπαντῶ ὅτι ὁ βουλευτὴς δὲν ἐνεργεῖ, ὡς γνωστόν, κατ’ ἐντολήν, ἀλλὰ κατὰ συνείδησιν· ἄλλως διατί εἶναι ἀσύμφορος; Μήπως ὁ λαὸς πρόκειται νὰ χάσῃ τι διὰ τῆς ἀναλογικῆς; Ἀσφαλῶς ἔχει νὰ κερδίσῃ.

§49ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀσφαλῶς θὰ κερδίσῃ.

§50Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ὁ λαὸς ἀποκτᾷ δικαίωμα διὰ τῆς ἀναλογικῆς, διότι πᾶς πολίτης θὰ ἔχῃ ἀντιπρόσωπον, ἐνῷ τώρα δὲν ἔχει, ὡς ἐλέχθη, καὶ ἑπομένως, μακρὰν τοῦ νὰ χάσῃ τι, ἔχει νὰ κερδίσῃ. Καὶ βεβαίως δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐρωτηθῇ ὁ λαός, ἂν θέλῃ νὰ ἀποκτήσῃ δικαιώματα. Καὶ εἶναι τόσον ἀστεῖον τοῦτο, ὅσον θὰ ἦτο ἀστεῖον νὰ ἐρωτηθῇ ὁ λαὸς ὡς ἑξῆς: «Θέλεις νὰ σὲ ἀπαλλάξω ἀπὸ τοὺς φόρους;» Συνεπῶς καὶ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο καταπίπτει. Καὶ ἔρχομαι ἤδη νὰ ἐξετάσω τὸ θέμα ἀπὸ πολιτικῆς σκοπιμότητος, ἡ ὁποία σήμερον πρέπει πολὺ νὰ ὑπολογισθῇ. Ἡ διαίρεσις, κύριοι, ὑφίσταται καὶ ἡ διαίρεσις εἶναι τοιαύτη ὥστε σήμερον νὰ μεταβληθῶσιν οἱ εὐγενεῖς πολιτικοὶ ἀγῶνες εἰς ἀγῶνας ἐξοντώσεως, ἀγῶνας μίσους· οἱ πολιτικοὶ ἀντίπαλοι δὲν ὀνομάζονται πλέον ἀντίπαλοι, ἀλλ’ ὀνομάζονται ἐχθροί. Ἡ διαίρεσις δὲ αὕτη ἀπομένει ἀκεραία, παρ’ ὅλας τὰς καταβληθείσας γνωστὰς συμφιλιωτικὰς προσπαθείας, διότι, ἂν μετεβλήθη ὁ Ἑλληνικὸς λαός, καὶ ἀσφαλῶς μετεβλήθη, παρέμεινεν ὅμως ἡ διαίρεσις ἀμετάβλητος εἰς τοὺς ἡγέτας τοῦ λαοῦ, διότι ὁ ἄκακος καὶ ἀπονήρευτος λαός, ἀγαπῶν τὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν εἰρήνην διακαῶς, ἐπεδόθη εἰς τὰ ἔργα του τὰ εἰρηνικὰ καὶ ἀδιαφορεῖ διὰ τὰ πολιτικά, ἀλλ’ οἱ δημεγέρται δὲν ἐξέλιπον, καὶ οἱ δημεγέρται εἶναι τοιοῦτοι, ὥστε νὰ γνωρίζωσι καλῶς νὰ σφυγμομετρῶσι τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ νὰ εὑρίσκωσι τὰ εὐπαθῆ μέρη αὐτοῦ, καὶ δὲν εἶναι παράδοξον αὔριον, κύριοι, νὰ παρουσιασθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀγνώριστος, καὶ δὲν εἶναι παράδοξον ἀκόμη—διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἴσως ἐκ τοῦ κλίματος εὐμετάβλητος καὶ ἀγαπᾷ τὴν ἀλλαγὴν τῶν προσώπων—νὰ εὑρεθῶμεν πρὸ ἐκπλήξεων. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει δέχομαι ὅτι διὰ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος θὰ ἔχωμεν τὴν ἐπικράτησιν τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Θὰ ἔχωμεν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν, ὅτι οἱ ἀντίθετο θὰ εὑρίσκωνται ἐκεῖ ὅπου καὶ σήμερον εὑρίσκονται. Ἔ, νομίζετε, κύριοι, ὅτι τοῦτο συμφέρει; Συμφέρει νὰ διαιωνισθῇ ἡ ἐχθρότης καὶ ἡ διαίρεσις αὕτη μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Διότι οὐδέποτε οἱ ἀντίθετοι θὰ ὁμολογήσωσι τὴν ἧττάν των καὶ θὰ ἀποδώσωσιν αὐτὴν εἰς νοθείας καὶ πιέσεις, εὐκόλως πιστευομένας ἀπὸ τοὺς ἐκλογεῖς των. Καὶ ἀντιθέτως, ἂν αὐτοὶ ἔλθωσιν εἰς τὰ πράγματα, θὰ ἐξακολουθῶμεν νὰ ἔχωμεν ὁμαλὴν κατάστασιν; Τοὐναντίον, θὰ γίνῃ ἀνατροπὴ τοῦ παντὸς καὶ ἐννοεῖτε καλῶς τὰς συνεπείας καὶ τὴν ἐθνικὴν ζημίαν. Δὲν εἶναι λοιπὸν καλὸν διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀντιπρόσωποι ἐκ τοῦ ἐξωκοινοβουλευτικοῦ κόσμου, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν συζητήσεων, διὰ τῆς ἐπικοινωνίας, θὰ συσχετισθῶσι μεθ’ ἡμῶν καὶ θὰ ἐπέλθῃ ἀρχὴ τῆς προσεγγίσεως, ἡ ὁποία θὰ προοιωνίζεται καὶ τὴν τελείαν προσέγγισιν εἰς τὸ μέλλον; Διὰ τούτους λοιπὸν τοὺς λόγους, διὰ νὰ τελειώσω, κύριοι, προτιμῶ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον καθιεροῦται διὰ τοῦ σχεδίου νόμου, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν. Τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἔχει τὰ ἐλαττώματά του, ἀλλ’ ἔχει καὶ τὰ προτερήματα τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέπτυξα. Σήμερον εἰς τὴν Εὐρώπην δὲν γίνεται λόγος πλέον περὶ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, ἀλλ’ ἡ ἀπασχόλησις ὅλων τῶν Κρατῶν καὶ τῶν πολιτευομένων εἶναι πῶς νὰ εὕρωσι τὸ καταλληλότερον ἀναλογικὸν σύστημα, ἐκτὸς τῆς Ἀγγλίας, ἡ ὁποία, ὡς γνωρίζομεν, ἔχεται στερρῶς τῶν παραδόσεών της. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχὴν ἡ ἀναλογική, νὰ δοθῇ δὲ καιρὸς εἰς τοὺς κυρίους πληρεξουσίους, οἱ ὁποῖοι, μεταβαίνοντες εἰς τὰς ἐπαρχίας των, θὰ ἐπικοινωνήσωσι καὶ θὰ συζητήσωσι μὲ τὸν λαὸν διὰ νὰ ὑποδείξωσι τὰς ἀναγκαίας τροπολογίας, εἰς τρόπον ὥστε νὰ καταρτισθῇ κατὰ τὸ δυνατὸν τὸ τελειότερον σύστημα. Ἡ ἀναλογικὴ δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς καινοτομία καὶ νὰ φέρωμεν ἐμπόδια εἰς τὴν ἐπιψήφισιν αὐτῆς. Νὰ μὴ τὴν θεωρήσωμεν ὡς καινὸν δαιμόνιον καὶ νὰ μὴ ἀποβλέψωμεν πρὸς αὐτὴν μετὰ δυσπιστίας.

§51Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι καινὸν δαιμόνιον.

§52Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Λοιπόν, κ. Ἀναστασίου, ἀπέδειξεν ἡ θεωρία, ἀπέδειξεν ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος ἀφ’ ἑνός, ἐξ ἄλλου ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ ἀναλογικοῦ εἰς ὅλα τὰ προηγμένα Κράτη ἀπέδειξεν ὅτι τὸ ἀναλογικὸν εἶναι τὸ τελειότερον καὶ μόνον περὶ τὴν ἐξεύρεσιν τοῦ καταλληλοτέρου ἀναλογικοῦ συστήματος, διότι ὑπάρχουν πολλὰ τοιαῦτα, γίνεται ἡ ἔρευνα καὶ ἀπασχόλησις.

§53Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἰς τὴν Γαλλίαν τὸ καταργοῦν, κ. συνάδελφε.

§54Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Τὸ καταργοῦν καὶ τὸ ἐπαναφέρουν. Λοιπὸν ὑποθέτω ὅτι ἐντεῦθεν ὑπάρχουν καὶ οἱ δισταγμοί. Πρέπει τοὺς δισταγμοὺς αὐτοὺς νὰ τοὺς ἀποβάλωμεν, νὰ κάμωμεν ἓν βῆμα πρὸς τὰ ἐμπρός, ἓν βῆμα πρὸς τὴν πολιτικὴν ἰσότητα, νὰ παρίδωμεν χάριν τοῦ γενικοῦ καλοῦ τὰ προσωπικὰ ἡμῶν συμφέροντα.

§55Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νὰ δώσωμεν ψῆφον εἰς τὰς γυναῖκας.

§56Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Νὰ θυσιάσωμεν ἐν ἀνάγκῃ τὰ τυχὸν παραβλαπτόμενα τοπικὰ ἡμῶν συμφέροντα χάριν τοῦ γενικοῦ καλοῦ καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι διὰ τῆς ἀναλογικῆς θὰ διαλάμψῃ ἡ ἡσυχία καὶ ἡ γαλήνη, τὰ ἀγαθὰ διὰ τῶν ὁποίων ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ προοδεύσῃ, θὰ ἀναπτυχθῇ καὶ οἰκονομικῶς καὶ πολιτικῶς. Καὶ μὲ τὴν βάσιμον ἐλπίδα ὅτι ἡ Χώρα μας θὰ ἀποκτήσῃ διὰ τῆς ἀναλογικῆς μίαν ἀληθῆ βάσιν κοινωνίας καλῶς ὠργανωμένης καὶ εὐνομουμένης, κηρύσσομαι ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Σοφούλης ἔχει τὸν λόγον.

§58Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Οὔτε ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τῆς οἰκείας Ἐπιτροπῆς, οὐδ’ οἱ ὑπὸ τὸ αὐτὸ πνεῦμα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀγορεύσαντες ἠδυνήθησαν νὰ ἐμπνεύσωσι καὶ εἰς ἐμὲ τὴν πίστιν ἐπὶ τὴν ἐθνοσωτήριον δύναμιν τῆς ἀναλογικῆς. Οἱ συνήγοροι τῆς ἀναλογικῆς κρίνουσι τὸν θεσμὸν τοῦτον κυρίως μὲ τὴν ἀκαδημαϊκὴν ἀντίληψιν τοῦ πολιτειολόγου· ἡ ἄποψις ὅμως ἡμῶν εἶναι ἡ πρακτικὴ πολιτικὴ ἀντίληψις, ἡ ἀποβλέπουσα εἰς μόνην τὴν ὠφελιμότητα ἑνὸς θεσμοῦ πρὸς ἐξυπηρέτησιν μιᾶς συνειδητῆς ἐθνικῆς ἀνάγκης. Δὲν εἴμεθα Σῶμα Ἀκαδημαϊκόν, τοῦ ὁποίου κύριος σκοπὸς εἶναι ἡ ζήτησις καὶ ἡ εὕρεσις τῆς ἀπολύτου ἀληθείας. Τοῦ πολιτικοῦ ἡ κυρία ἀρετὴ εἶναι ἡ ἱκανότης νὰ διαγιγνώσκῃ τὸ ἑκάστοτε δεκτικὸν ἀμέσου ἐφαρμογῆς, ἡ ἱκανότης νὰ προσδίδῃ τὴν προσήκουσαν μορφὴν εἰς τοὺς πόθους τοῦ λαοῦ καὶ τὸν πρέποντα ῥυθμὸν εἰς τὰς τάσεις αὐτοῦ. Εἶναι δὲ σύμπτωμα ἀληθῶς δυσάρεστον τῆς παρ’ ἡμῖν πολιτικῆς ζωῆς ἡ προθυμία ἡμῶν πρὸς μεταφύτευσιν ξένων θεσμῶν καὶ ξένων νόμων, ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἱστορικῆς συνειδήσεως. Καὶ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπιζητεῖται ἡ ἐφαρμογὴ τῆς ἀναλογικῆς παρ’ ἡμῖν χωρὶς νὰ ληφθῇ καθόλου ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ θεσμὸς οὗτος ὄχι μόνον δὲν δύναται ἀποτελεσματικῶς νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἀλλ’ οὔτε νὰ νοηθῇ κἄν, παρὰ μόνον ὡς ἡ τελευταία ἔκφανσις, ὡς ἡ ὀργανικὴ συνέπεια μιᾶς προηγηθείσης ἀναλόγου πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς ἐξελίξεως τῶν λαῶν. Εἶναι δὲ ἀληθῶς ἀκατανόητον τίνος ἕνεκα ἐπισπεύδεται μετὰ τόσου ζήλου ἡ ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις δι’ ἑνὸς συστήματος, τοῦ ὁποίου ὄχι μόνον δὲν ᾐσθάνθη τὴν ἀνάγκην ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἀλλ’ ἀγνοεῖ τελείως καὶ τὸν σκοπὸν καὶ τὴν σημασίαν καὶ τὸν χειρισμόν, καὶ ὄχι μόνον ὁ λαός, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ τάξις τῶν πολιτευομένων. Οἱ πλεῖστοι δὲ ἐξ ὑμῶν, ὅσοι ἐκ τῶν προτέρων εἶσθε ἀποφασισμένοι νὰ κυρώσητε διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, δὲν αἰσθάνεσθε βεβαίως, ἀναγινώσκοντες μάλιστα τὰ ἀφορῶντα τὴν κατανομὴν τῶν ἑδρῶν καὶ τὴν διαλογὴν τῶν ψήφων, τὴν ἐνδόμυχον ἱκανοποίησιν, τὴν ὁποίαν ἐμπνέει ἡ ἀπόλυτος κατανόησις μιᾶς ἰδέας, ἑνὸς συστήματος. Ὅπου ἰσχύει σήμερον τὸ ἀναλογικὸν σύστημα οὐχὶ κατὰ τυφλὴν ἀπομίμησιν, ἀλλὰ ὡς συμφυὲς στοιχεῖον τοῦ πολιτικοῦ ὀργανισμοῦ, ὁ λαὸς εἶναι ἀπὸ πολλοῦ ταξινομημένος εἰς κόμματα ἀρχῶν ὠργανωμένα καὶ συγκεκροτημένα μὲ ἰδίαν ψυχολογίαν καὶ ἰδίαν διανόησιν ἕκαστον, κόμματα, τὰ ὁποῖα δὲν χωρίζουσι μόνον οἰκονομικαὶ ἀντιθέσεις καὶ πολιτικαὶ κατευθύνσεις, ἀλλὰ καὶ διαφοραὶ πολιτικῆς ἐκπαιδευτικῆς καὶ θρησκευτικῆς ἀντιλήψεως καὶ διαφοραὶ γενικώτεραι φιλοσοφικῶν ἀντιλήψεων περὶ παντὸς ὅ,τι ἀφορᾶ τὸν πολιτισμόν, τὴν ζωήν, τὴν κοινωνίαν. Καὶ τοιαύτης πολυσχιδοῦς συνθέσεως καὶ προηγμένου πολιτισμοῦ φυσικὴ συνέπεια ἦτο καὶ ἡ ἀνάγκη μιᾶς ἀναλόγου ἐκλογικῆς διαμορφώσεως διὰ τῆς ἀναλογικῆς, ἀνταποκρινομένης πρὸς τὸ πλούσιον περιεχόμενον τῆς πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς ζωῆς τοῦ λαοῦ. Ποία δὲ εἶναι ἡ ἔννοια ἡ μόνη καὶ ἡ ἀποκλειστικὴ τῆς ἀναλογικῆς; Ἡ ἀναλογική, κύριοι, ἀγνοεῖ τὰ πρόσωπα, ἀγνοεῖ τοὺς ἀρχηγούς· ἡ μόνη βάσις τῆς ἀναλογικῆς εἶναι τὸ κόμμα, ὄχι ὅμως ὡς ἄθροισμα πολιτευομένων περὶ τὸ πρόσωπον ἑνὸς ἀρχηγοῦ, σήμερον τούτου καὶ αὔριον ἐκείνου, ἀλλὰ τὸ κόμμα ὡς ἡ ἐνσάρκωσις ἡ ὁμαδικὴ μιᾶς ἰδέας, ὡς τὸ ὠργανωμένον σύνολον καθωρισμένων ἀρχῶν καὶ ἀντιλήψεων. Διὰ τῆς ἀναλογικῆς ἀποσκοπεῖται ἡ κατ’ ἀναλογίαν κατανομὴ τῶν ἑδρῶν ὄχι εἰς τὰ πρόσωπα τῶν ἀρχηγῶν, ἀλλὰ εἰς τὸ πνευματικὸν περιεχόμενον τῶν κομμάτων, ὥστε νὰ ἀντιπροσωπεύωνται ἐν τῇ Βουλῇ ὅλαι αἱ ἀντιμαχόμεναι ἰδέαι, ὅλαι αἱ συγκρουόμεναι ἀντιθέσεις, ὅλαι δηλαδὴ αἱ ῥοπαὶ καὶ αἱ κατευθύνσεις τῆς πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς ζωῆς ἑνὸς λαοῦ. Καὶ ἐρωτῶ, κύριοι: Ἐμφανίζει σήμερον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μίαν τοιαύτην πολιτικὴν σύνθεσιν ὥστε νὰ ἐπιβάλληται καὶ ἀνάλογος ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις; Καὶ ἐρωτῶ: Κατὰ τίνα τρόπον νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, τὸ τοιαύτην ἔχον τὴν βάσιν καὶ τὴν προϋπόθεσιν, νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν πραγματικότητα, ἡ ὁποία, καὶ μὴ προσπίπτουσα εἰς τὴν αἴσθησιν ἡμῶν, ὑπάρχει ὅμως καὶ ὑφίσταται; Διότι ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι παρ’ ὅλην τὴν ἐξαιρετικὴν εὐφυΐαν, παρὰ τὴν ἔκτακτον δραστηριότητα καὶ παρὰ τὴν ἀξιοθαύμαστον ἀληθῶς ἐκ τῆς ἀτομικῆς πρωτοβουλίας πρόοδον, τὴν ὁποίαν ἐπετέλεσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, κατὰ τὴν πολιτικὴν ἀνατροφὴν μειονεκτεῖ εἰς ἀξιοθρήνητον βαθμόν. Καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα πλημμελοῦς ἐκλογικοῦ συστήματος, ἀλλὰ συνέπεια ἀτελεστάτης ἐθνικῆς ἀγωγῆς καὶ ἐκπαιδεύσεως. Τὴν βάσιν παρ’ ἡμῖν τῆς ἐκλογικῆς πάλης δὲν ἀποτελεῖ ὁ ἀνταγωνισμὸς τῶν τάξεων οὔτε αἱ οἰκονομικαὶ ἀντιθέσεις οὔτε ἄλλαι διαφοραὶ προγραμματικαί. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἀπέκτησε δυστυχῶς ἀκόμη τὴν ὡριμότητα καὶ τὴν ἱκανότητα νὰ ἀντιμετωπίζῃ σύνθετα ἐρωτήματα καὶ νὰ κρίνῃ ἐπὶ κοινωνικῶν προβλημάτων, ἡ δὲ ψῆφος αὐτοῦ δὲν θίγει διαφορικὰ σημεῖα προγραμμάτων, ἀλλ’ ἔχει τὸν χαρακτῆρα οὕτως εἰπεῖν δικαστικῆς ἐτυμηγορίας, εἶναι ψῆφος δηλωτικὴ ἐγκρίσεως ἢ καταδίκης τοῦ κυβερνῶντος κόμματος, εἶναι ὁλοκληρωτικὴ καὶ ἀδιαίρετος ψῆφος ἐμπιστοσύνης. Καὶ νομίζετε, κύριοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, τοιαύτην ἔχων ἀρχέγονον ἀκόμη τὴν πολιτικὴν ἀντίληψιν, ὅτι διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ὡς διὰ μαγείας θὰ ταξινομηθῇ εἰς κόμματα ἀρχῶν καὶ θὰ ὀργανωθῇ κατὰ παραγγελίαν εἰς συνθέσεις πολιτικὰς μὲ καθωρισμένην καὶ διακεκριμένην προγραμματικὴν ἀντίληψιν, ὥστε οἱ μέλλοντες νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐνώπιον αὐτοῦ ἐκλογικοὶ συνδυασμοὶ νὰ ἀποτελέσωσι συνειδητὰς εἰς τὸν λαὸν πολιτικὰς ὀργανώσεις, ἀνταποκρινομένας πρὸς ταυτοσήμους ροπὰς καὶ τάσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον εἰς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν ξένη ἡ τοιαύτη πολιτικὴ διαμόρφωσις, ἀλλὰ καὶ ὁ πολιτικὸς κόσμος καὶ ὁ ἐσωκοινοβουλευτικὸς καὶ ὁ ἐξωκοινοβουλευτικὸς πᾶν ἄλλο ἐμφανίζει σήμερον ἢ τὰ στοιχεῖα, τὸν χαρακτῆρα κομμάτων ἀρχῶν. Τόσον δὲ ὀλίγον δικαιοῦνται νὰ χαρακτηρίζωνται ὡς κόμματα ἀρχῶν, ὥστε οἱ ἀνήκοντες εἰς μίαν ἀπόχρωσιν θὰ δυσκολευθῶσι νὰ ἐξηγήσωσιν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς των τί εἶναι τὸ ἴδιον τοῦ προγράμματος αὐτῶν καὶ ποῖα τὰ διαφορικὰ σημεῖα τὰ χωρίζοντα αὐτοὺς ἀπὸ τῶν ἄλλων ἀποχρώσεων. Διότι δὲν συνδέει πρὸς σύμπραξιν κομματικὴν ἡ πολιτικὴ σκέψις, ἀλλὰ τὸ αἴσθημα, ἡ φιλία, ἡ συμπάθεια, ἡ ἐκτίμησις πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ ἀρχηγοῦ· καὶ διαλυομένων τῶν προσωπικῶν δεσμῶν, οὐδεμία σχεδὸν ἄλλη ἐπαφὴ πρὸς τὸ κόμμα ὑπολείπεται. Καὶ δὲν διακρίνονται τὰ κόμματα ταῦτα ἀπ’ ἀλλήλων παρὰ μόνον κατὰ τὸν προσωπικὸν χαρακτῆρα καὶ τὴν ἰδιοσυγκρασίαν τοῦ ἀρχηγοῦ. Καὶ αὐτὴ δὲ ἡ ὑφισταμένη κομματικὴ σύνθεσις τῆς Συνελεύσεως δὲν εἶναι βεβαίως ἀποτέλεσμα φυσιολογικῆς ἐξελίξεως, ἀντιστοιχούσης πρὸς μίαν ἀνάλογον μεταβολὴν τῆς πολιτικῆς ζωῆς τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ εἶναι προϊὸν τυχαίας συμπτώσεως, τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἐὰν δὲ ἐπετρέπετο, κύριοι, ἡ ἐλπὶς τῆς ἐπανόδου αὐτοῦ ἐν μέσῳ ἡμῶν, δὲν γνωρίζω ὁπόσα καὶ ὁποῖα τεμάχια τῆς παρατάξεως ταύτης θὰ ἠδύναντο νὰ ἐπιζήσωσιν ἐν τῇ λαϊκῇ συνειδήσει ὡς αὐτοτελῆ καὶ ἀνεξάρτητα κόμματα (Χειροκροτήματα). Αὕτη εἶναι, κύριοι, γυμνὴ ἡ πραγματικότης, πραγματικότης ἡ ὁποία ὄχι μόνον δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἐλπίδα μιᾶς εὐδοκίμου ἐφαρμογῆς τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ἀλλὰ τοὐναντίον γεννᾷ καὶ φόβους μεγάλων ἐνδεχομένων κινδύνων. Καὶ πρώτη βεβαίως συνέπεια θὰ εἶναι ἡ κατάτμησις ἡ κομματικὴ μέχρι θρυμματισμοῦ. Διότι κέντρον, βάσις, ἄξων τῆς πολιτικῆς κινήσεως παρ’ ἡμῖν εἶναι τὸ πρόσωπον τοῦ ἀρχηγοῦ, ἐπειδὴ δὲ δὲν σπανίζουν αἱ προσωπικαὶ φιλοδοξίαι καὶ ἐπειδὴ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εὐνοεῖ καὶ διευκολύνει τὰς τάσεις αὐτάς, εἶναι φυσικὸν ὅτι θὰ ἐπακολουθήσῃ κατατεμαχισμὸς τοιοῦτος, ὥστε τὰ κόμματα νὰ μεταβληθοῦν εἰς μόρια κομμάτων. Διότι μὴ νομίζετε ὅτι πρὸ τοῦ λαοῦ θὰ ἐμφανισθοῦν αἱ 15 ἢ 20 ὑφιστάμεναι κομματικαὶ συνθέσεις. Καὶ ἄλλοι πολιτικοὶ παράγοντες, ἰσχύοντες κατ’ ἐπαρχίας, εἴτε διότι ἀποστέργουσι τὴν δοθεῖσαν εἰς αὐτοὺς ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τάξιν, εἴτε ἐξ ἄλλων λόγων θὰ θελήσωσι νὰ διεκδικήσωσι δι’ ἴδιον λογαριασμὸν μίαν ἢ πλείονας ἕδρας. Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα; Χάος, σύγχυσις καὶ παραζάλη τοῦ ἀνοργανώτου καὶ ἀσυγκροτήτου λαοῦ, εὑρισκομένου ἀπέναντι πλήθους κομμάτων, τῶν ὁποίων καὶ τὴν ὕπαρξιν αὐτὴν ἀγνοεῖ, καὶ ἀπέναντι πλήθους δελτίων, τῶν ὁποίων καὶ αὐτῶν ἡ διάκρισις θὰ ἀποβῇ δυσχερεστάτη εἰς τοὺς ἀγνοοῦντας τὴν ἀνάγνωσιν. Καὶ τὸ ἐκλογικὸν ἐξαγόμενον, κύριοι, ἔργον τῆς τυφλῆς τύχης, ὅπως κάθε ἀποτέλεσμα συγχύσεως καὶ ἀπειρίας. Καὶ τὴν σύγχυσιν θὰ ἐπαυξήσῃ ἔτι μᾶλλον ἡ τελεία ἀπειρία καὶ ἄγνοια μεγίστου μέρους τῶν ἐκλογέων, τῶν προσφύγων ἐκλογέων. Καὶ τοῦ θρυμματισμοῦ τούτου ἀναπόφευκτος συνέπεια θὰ εἶναι βεβαίως ἡ ἀκυβερνησία. Ἂν ὑπάρχῃ δὲ σημεῖον τὸ ὁποῖον δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ αὐτόφωρον εἶναι ἀκριβῶς τὸ σημεῖον τοῦτο, ἡ ἀκυβερνησία. Ὅτι δὲ καὶ σήμερον καθίσταται ἀδύνατος ἡ συγκρότησις Κυβερνήσεως ἄνευ συνασπισμοῦ, τοῦτο εἶναι τὸ μεγαλύτερον ἐπιχείρημα κατὰ τῆς ἀναλογικῆς, διότι ἡ ἀναλογική, προκαλοῦσα ἐκ τῆς φύσεως αὐτῆς τοιαῦτα συμπτώματα, ὅταν εὑρίσκῃ προϋπάρχουσαν τὴν νοσηρὰν αὐτὴν προδιάθεσιν, ἐνισχύει καὶ ἐπιτείνει τὴν νόσον εἰς βαθμὸν ἀπίστευτον. Καὶ ἀπόδειξις, κύριοι, ἡ ἐξέλιξις, ἡ ὁποία παρηκολούθησε τὴν ἀναλογικὴν ἐν Ἰταλίᾳ. Ἅπαξ ἢ δὶς ἐφαρμοσθεῖσα καὶ ἐκεῖ, ὑπὸ παρομοίας συνθήκας, ἐνισχύσασα ποιάν τινα προϋπάρχουσαν ἀνωμαλίαν, ἐδημιούργησεν ἀκυβερνησίαν καὶ κινδύνους κοινωνικοῦ κλονισμοῦ εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε ἡ ἐπιβολὴ τῆς θελήσεως μιᾶς ἰσχυρᾶς προσωπικότητος νὰ θεωρηθῇ ὡς ἡ σώτειρα τῆς καταστάσεως δύναμις. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ Βέλγιον, τὸ ὁποῖον μετὰ τόσης στοργῆς ἐπικαλεῖσθε, πᾶν ἄλλο παρέχει σήμερον ἢ ἐνισχυτικὰ καὶ ἐνθαρρυντικὰ παραδείγματα ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς. Ἡ ὑφισταμένη σήμερον ἐν Βελγίῳ κυβερνητικὴ κρίσις, ἡ ἄλυτος ἀπὸ τριῶν μηνῶν σχεδὸν κυβερνητικὴ κρίσις, εἶναι τὸ εὐγλωττότερον κατὰ τῆς ἀναλογικῆς ἐπιχείρημα, αὐτὸ καὶ μόνον ἱκανὸν νὰ μετριάσῃ τὸν ἐνθουσιασμόν σας καὶ νὰ μετατρέψῃ εἰς ἄλλας κατευθύνσεις τὰς σκέψεις ὑμῶν. Καὶ ἄλλα παραδείγματα ἠδυνάμην νὰ ἐπικαλεσθῶ, ἀλλ’ ἀρκοῦμαι νὰ ἀναφέρω μόνον τὰς τελευταίας δηλώσεις τοῦ Γάλλου Πρωθυπουργοῦ, τοῦ ἐνθέρμου, ὡς γνωστόν, ἄλλοτε ὑποστηρικτοῦ τῆς ἀναλογικῆς, ὅστις συμμορφούμενος, ὡς λέγει εἰς τὰς δηλώσεις του, πρὸς τὴν γενικὴν ἐπιθυμίαν τοῦ Γαλλικοῦ λαοῦ καὶ ἀποβλέπων εἰς τὴν μειονεκτικὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ἡ ἀναλογική, ὑποδεικνύει τὴν ἀνάγκην τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος. «Ὑπεστήριξα μετὰ θέρμης», λέγει, «ἄλλοτε τὴν ἀναλογικήν, σήμερον ὅμως ὀφείλω μετ’ εἰλικρινείας νὰ ὁμολογήσω ὅτι μὲ τὸ σύστημα τοῦτο δὲν δύναται νὰ κυβερνηθῇ ἡ Γαλλία». Ὅταν δὲ ἔχωμεν τοιαῦτα παραδείγματα ἐνώπιον ἡμῶν, τί δικαιούμεθα, κύριοι, νὰ προσδοκῶμεν διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐκ τῆς ἀναλογικῆς; Κυβερνητικὴν ἀποσύνθεσιν καὶ κοινωνικὴν ἐξάρθρωσιν εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε ταχέως καὶ παρ’ ἡμῖν νὰ θεωρηθῇ ὡς τὸ μόνον μέσον σωτηρίας πρὸς ἀποσόβησιν μεγαλυτέρου κακοῦ ἡ δικτατορία. Διότι ἔχω ἀκράδαντον τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ ἄλλο ἄκρον τῆς ἀναλογικῆς, τὸ συντομώτερον αὐτῆς εἶναι ἡ δικτατορία, ἀλλ’ ὑποδεεστέρου ἴσως τύπου ἢ ἀλλαχοῦ. Ὄχι μόνον δὲ δὲν θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐξομάλυνσιν καὶ ἐξυγίανσιν τῶν πολιτικῶν ἠθῶν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἡ ἀναλογικὴ θὰ παρασκευάσῃ προσφορώτερον ἔδαφος εἰς κοινωνικὴν καλλιέργειαν τοῦ μικροβίου τῆς πολιτικῆς ἐξαχρειώσεως. Ὁ σταυρός, ὁ καθορίζων τὴν θέσιν τῆς ἐπιτυχίας ἑκάστου ὑποψηφίου, τὸ ἀθῶον αὐτὸ σύμβολον τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης καὶ αὐταπαρνήσεως θὰ μεταβληθῇ εἰς σύμβολον ὑπονομεύσεως, καταδολιεύσεως καὶ ἀλληλοσπαραγμοῦ. (Χειροκροτήματα). Ἐπὶ τοῦ Σταυροῦ αὐτοῦ θὰ ἀφήσῃ τὴν τελευταίαν αὐτῆς πνοὴν ἡ ὑφισταμένη ἀρετὴ τοῦ Ἕλληνος πολιτικοῦ; Τὸ αἴσθημα τῆς συνεχείας, τῆς ἀμοιβαιότητος, τῆς ἀλληλεγγύης, τὸ ὁποῖον συνενοῖ μέχρι τοῦδε εἰς ἑνιαίαν ἐκλογικὴν σύμπραξιν, θὰ σβύσῃ, καὶ τὴν ἑνιαίαν εἰς τὸν ἀγῶνα ἐμφάνισιν θὰ διαδεχθῇ ἡ ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ, ἡ κεχωρισμένη, ἡ σκοτία κατ’ ἄτομον ἐνέργεια. Ὁ ἀνταγωνισμὸς δὲν θὰ στρέφεται πλέον κατὰ τῶν ἀντιπάλων, ἀλλὰ κατὰ τῶν συντρόφων. Ὁ σύντροφος θὰ εἶναι ὁ ἐχθρός, διότι ἡ ἐπιτυχία ἑνὸς ὑποψηφίου δὲν ἐξαρτᾶται πλέον ἐκ τῆς ἥττης καὶ τῆς μειονοψηφίας τοῦ ἀντιθέτου, ἀλλὰ ἐκ τῆς πολυσταυρίας τὴν ὁποίαν θὰ συγκεντρώνῃ οὗτος ἀπέναντι τοῦ συνυποψηφίου του. Καὶ τὴν προεκλογικὴν ταύτην ἀσχημίαν θὰ διαδεχθῇ ἡ μεγαλυτέρα μετεκλογική, ἡ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Θὰ διανοιχθῇ εὐρύτατον στάδιον παρασκηνιακῆς ἐνεργείας καὶ ἡ ῥᾳδιουργία, περιελισσομένη ὡς κισσὸς τὴν ὅλην πολιτικὴν ζωήν, θὰ ἀποβῇ ἡ κυρίαρχος, ἡ ρυθμίζουσα τὴν κατάστασιν δύναμις. Καὶ τὴν δῆθεν πίστιν τῆς συγκεκροτημένης πλειονοψηφίας θὰ ἀντικαταστήσῃ ἡ τυραννία τῶν μικροομάδων καὶ τῶν ἀτόμων μὲ συμπτώματα ἐνίοτε ἐκβιασμοῦ. Καὶ τὸ χείριστον πάντων, διὰ τὴν ἔλλειψιν ἑνιαίας πλειονοψηφίας, θὰ μειωθῇ εἰς τὸ ἐλάχιστον ἡ δημιουργικὴ ἱκανότης, ἡ νομοθετικὴ ἱκανότης τῆς Βουλῆς. Ἄλλο μικρότερον κακόν, πάντως ὅμως κακὸν εἶναι καὶ τοῦτο, ὅτι ἡ ἀναλογικὴ εἰς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν θὰ ἀποβῇ πηγὴ δισταγμῶν, ἀμφιβολιῶν καὶ ἀμφισβητήσεων τοῦ κύρους τῶν ἐκλογικῶν ἀποτελεσμάτων, δεδομένου ὅτι ἡ κατανομὴ τῶν ἑδρῶν καθίσταται ὁριστικὴ μετὰ πολλαπλῆν ἐκκαθάρισιν κλασμάτων, ὑποκλασμάτων, ἀνθυποκλασμάτων καὶ ὑπολειμμάτων, καθίσταται δηλαδὴ ὁριστικὴ διὰ μιᾶς πολυμεροῦς μαθηματικῆς πράξεως, μὴ ὑποκειμένης εἰς τὸν ἄμεσον ἔλεγχον τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ οὐδὲ εἰς αὐτὴν τὴν ἁπλῆν νόησιν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ τονίσω ὅτι ὁ μεγαλύτερος κίνδυνος ὁ ἀπειλῶν ἡμᾶς ἐκ τῆς ἀναλογικῆς, παρ’ ὅλας τὰς καθησυχαστικὰς διαβεβαιώσεις, εἶναι ὁ κίνδυνος τοῦ κομμουνισμοῦ. Κίνδυνον τοῦ κομμουνισμοῦ δὲν ἐννοῶ τὸν σοσιαλισμὸν τὸν πιστεύοντα εἰς μίαν ἰδεολογίαν καὶ τοῦ ὁποίου ἔντιμα μέλη παρακάθηνται καὶ μεταξὺ ἡμῶν, ὅπως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Πασσαλίδης, ὁ ἀπολαύων τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὴν συμπάθειαν ὅλων ἡμῶν, καθὼς καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ, δὲν ἐννοῶ, λέγω, τὸν σοσιαλισμόν, ἀλλ’ ἐννοῶ τὴν ἀναρχικὴν καὶ κακοποιὸν κίνησιν, ἡ ὁποία στερουμένη παντὸς ἄλλου ἠθικοῦ περιεχομένου, στηρίζεται μόνον ἐπὶ τῶν ταπεινοτέρων ἐνστίκτων τῆς ἀνθρωπίνης ἀδυναμίας. Καὶ ἐνῷ, κύριοι, ὅλα τὰ Κράτη σήμερον λαμβάνουν τὰ αὐστηρότερα μέτρα πρὸς ἄμυναν τῆς Χώρας, πρὸς περιορισμὸν τοῦ κινδύνου αὐτοῦ, ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ ἀναπετάσσωμεν διάπλατα τὰς πύλας τοῦ Κοινοβουλίου καὶ νὰ παραδώσωμεν εἰς ἀνθρώπους δουλεύοντας εἰς ξένα συμφέροντα καὶ ὑπείκοντας εἰς ξένα κελεύσματα, νὰ παραδώσωμεν τὸ ἐθνικὸν τοῦτο βῆμα διὰ νὰ ἐπικοινωνήσουν ἐπισήμως πρὸς τὸν λαόν, διὰ νὰ ἐνσταλάξουν δηλαδὴ ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς καὶ ἀδιάκοπα τὸ δηλητήριον εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὁ ἰσχυρισμὸς δὲ ὅτι ὁ κομμουνισμός, ἐμφανιζόμενος εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀναπτύσσων τὰς θεωρίας αὐτοῦ, θὰ καταστῇ μᾶλλον ἀκίνδυνος, εἶναι, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω, παράδοξος. Διότι δὲν ὑπολογίζετε ἴσως τὴν ἀριθμητικὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν θὰ ἐμφανίσῃ ὁ κομμουνισμὸς ἐνταῦθα, ἀνωτέραν πάσης προβλέψεως ἡμῶν. Διότι τὰ πάθη δὲν ὑφίστανται σήμερον, τὰ προσηλώνοντα ἀκλόνητον τὸν πολίτην ἐπὶ τοῦ κομματικοῦ ἐδάφους ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐτάχθη. Τὴν σφοδρότητα τῶν παθῶν διεδέχθη σήμερον ποιά τις ἀδιαφορία καὶ ἀπάθεια κομματική. Ἀλλ’ ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ ψυχικὴ προδιάθεσις ἀποτελεῖ τὴν μᾶλλον κρίσιμον, τὴν μᾶλλον ἐπικίνδυνον κατάστασιν. Διότι ἡ ἔλλειψις μιᾶς ὡρίμου πολιτικῆς κρίσεως τοῦ λαοῦ, ἡ ἔλλειψις κομματικοῦ φανατισμοῦ θὰ διευκολύνῃ ὥστε νὰ διαρρεύσουν εὐκόλως μεγάλαι μάζαι τοῦ ἁπλοϊκοῦ, τοῦ ἀθώου ἐξ ἀπαιδευσίας λαοῦ, νὰ διαρρεύσωσιν εἰς τὸ ἄγνωστον, τὸ ἀδοκίμαστον, ὅταν μάλιστα τὸ ἄγνωστον τοῦτο δὲν ἀπευθύνεται πρὸς τὴν φρόνησιν, δὲν ὑπαγορεύει ὑποχρεώσεις καὶ καθήκοντα, ἀλλὰ κολακεύει μόνον ἀδυναμίας καὶ ἐπιθυμίας. Ἀλλὰ πλὴν τοῦ ἀριθμοῦ δὲν ὑπολογίζετε καὶ τὴν ἀκατάβλητον θέλησιν καὶ δύναμιν τοῦ κακοῦ, τὴν ὁποίαν θὰ ἀναπτύξῃ ἐνταῦθα ὁ κομμουνισμός, ὅστις μὲ τὴν καταστρεπτικήν του ὁρμήν, καταλύων πᾶσαν καθιερωμένην ἐν τῇ Βουλῇ τάξιν καὶ παραλύων πᾶσαν ἐργασίαν αὐτῆς, ὄχι μόνον θὰ κυριαρχήσῃ ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ θὰ τρομοκρατήσῃ. Καταρρίπτοντες, κύριοι, πάντα φραγμὸν μέχρι τοῦδε ὑπάρχοντα καὶ διανοίγοντες εὐρεῖαν, ἀκώλυτον καὶ ἐλευθέραν τὴν διέξοδον εἰς τὴν κίνησιν ταύτην, ἀναλαμβάνετε μίαν ἱστορικὴν εὐθύνην ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους, διότι θὰ εὑρεθῆτε πρὸ ἐκπλήξεων, ἀπέναντι τῶν ὁποίων θὰ εἶναι ἀνωφελὴς ἡ μεταμέλειά σας. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἰωαννίνων συνάδελφος, προχθὲς ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος, ἀφοῦ ἔψαλλεν εἰς ὅλους τοὺς δυνατοὺς ἤχους τὸν ἑξάψαλμον κατὰ τῆς ἀναλογικῆς, κατέληξε βεβαιώσας ὅτι θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ αὐτῆς, διότι τὴν θεωρεῖ ὡς προσωρινὸν φάρμακον. Δυστυχῶς ἡ ἀναλογικὴ δὲν θὰ εἶναι τὸ φάρμακον, ἀλλὰ τὸ δηλητήριον διὰ τὴν Δημοκρατίαν. Καὶ ἂν δὲν ἐπιφέρῃ ἀμέσως τὸν θάνατον, θὰ δημιουργήσῃ ὅμως μίαν ὠργανωμένην ἀναρχίαν καὶ θὰ ἔχῃ ὡς συνέπειαν, ἐπιτρέψατέ μοι τὴν φράσιν, τὸν νομοθετικὸν εὐνουχισμὸν τοῦ Σώματος. Ἀντὶ τῶν κινδύνων ὅμως τούτων, οἱ συνήγοροι τῆς ἀναλογικῆς παρουσιάζουν ἀφθονίαν ἀγαθῶν, ὥστε καὶ αὐτὸς ὁ παράδεισος νὰ μὴ δύναται νὰ ἐξισωθῇ πλέον εἰς τὴν Ἑλλάδα. Καὶ πρῶτον ὅτι ἡ ἀναλογικὴ θὰ συντελέσῃ καὶ παρ’ ἡμῖν εἰς μόρφωσιν κομμάτων ἀρχῶν. Πλάνη μεγάλη καὶ ἄντικρυς ἀναστροφὴ τῶν ἱστορικῶν φαινομένων. Οὐδαμοῦ ἡ ἀναλογικὴ ὑπῆρξεν ἀφορμὴ γενέσεως· πανταχοῦ ὑπῆρξε συνέπεια προηγουμένης ἀναλόγου πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς ἐξελίξεως. Ὁ χαρακτὴρ δὲ καὶ τὰ ἤθη ἑνὸς λαοῦ δὲν μεταβάλλονται διὰ τῆς ἐφαρμογῆς ἑνὸς ξένου νόμου, ὅπως δὲν μεταβάλλεται καὶ ἡ φύσις τοῦ ἐδάφους διὰ τῆς ἐμφυτεύσεως ἑνὸς ξένου φυτοῦ. Ἡ πολιτικὴ ἀνατροφὴ συντελεῖται μόνον διὰ τῆς διαπαιδαγωγήσεως τοῦ λαοῦ, διὰ μακρᾶς ἐπεξεργασίας τῆς λαϊκῆς συνειδήσεως, διὰ μακρᾶς καλλιεργείας τῆς Κοινῆς Γνώμης. Δεύτερον ὅτι θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν παγίωσιν τῆς γαλήνης καὶ εἰρήνης, εἰς τὸν κατευνασμὸν τῶν παθῶν. Ἄλλη πλάνη. Ἰσχυρισμὸς ὁ ὁποῖος κατ’ οὐδένα λόγον κυροῦται ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Ἐν Γερμανίᾳ, τῇ κλασσικῇ ἑστίᾳ τῆς ἀναλογικῆς, δὲν ἠδυνήθη ἡ ἀναλογικὴ νὰ ἀποτρέψῃ, ὥστε ὁ ἐκλογικὸς ἀγὼν νὰ διεξάγηται σήμερον μετ’ ἀπιστεύτου σφοδρότητος, μὲ ἀδιάλλακτον μῖσος, ἀποβαίνων συνήθως ἀγὼν ἐξοντώσεως. Ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπικαλοῦμαι τόσον μακρυνὰ παραδείγματα· ἀρκεῖ νὰ στρέψητε τὸ βλέμμα ὑμῶν πρὸς τοὺς βορείους ἡμῶν γείτονας. Ἐὰν δὲ ἡ δημιουργηθεῖσα ἐκεῖ κατάστασις ὑπὸ τὴν ἀμφιλαφῆ αἰγίδα τῆς ἀναλογικῆς εἶναι ἡ ποθητὴ εἰρήνη καὶ γαλήνη, εὔχομαι εἰς τὸν Ὕψιστον νὰ μὴ εὐδοκήσῃ ποτὲ νὰ καταπέμψῃ τοιοῦτον ἀγαθὸν εἰς τὴν Πατρίδα ἡμῶν. Ἀλλά, κύριοι, ὅλα τὰ ἐξαγγελλόμενα καὶ διαφημιζόμενα ἐκ τῆς ἀναλογικῆς ἀγαθὰ δὲν εἶναι παρὰ ἁπλᾶ προσχήματα διακοσμήσεως μόνον πρὸς ἐξωραϊσμὸν τοῦ κυρίου σκοποῦ, ὁ ὁποῖος, κατ’ ἐμέ, ὤφειλε νὰ μείνῃ ἀνομολόγητος. Τὸ βραχὺ νόημα τοῦ μακροῦ λόγου εἶναι ὅτι διὰ τῆς ἀναλογικῆς στερεώνεται ἡ Δημοκρατία καὶ παγιοῦται τὸ πολίτευμα. Ἀλλὰ εἶναι, κύριοι, μία θλιβερὰ αὐταπάτη. Ἡ λαϊκὴ ψυχολογία, ἡ λαϊκὴ δυσφορία, ἡ ὁποία δὲν ἔχει ὡς ἀφορμὴν καὶ αἰτίαν τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, δὲν μεταβάλλεται καὶ δὲν μετατρέπεται ἡ κατεύθυνσις αὐτῆς, μεταβαλλομένου τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Ἐὰν πραγματικῶς ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ εἶναι δυσμενὴς πρὸς τὴν δημοκρατικὴν παράταξιν καὶ πρὸς τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν, δὲν θὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν ἡ ἀναλογικὴ νὰ ἐξουδετερώσῃ τὰ ἀποτελέσματα τῆς λαϊκῆς θελήσεως, διότι ὅσα ὠφελήματα θὰ λάβωμεν ἐκ τῆς μιᾶς χειρὸς ἴσα θὰ ἀποδώσωμεν διὰ τῆς ἑτέρας χειρὸς εἰς τὴν ἀντίθετον παράταξιν.

§59ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν θὰ ἀποδώσωμεν ἴσα.

§60Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Μάλιστα, δὲν θὰ ἀποδώσωμεν ἴσα· θὰ ἀποδώσωμεν πλείονα διὰ τῆς ἑτέρας χειρός. Ἐὰν ὑπῆρχε κίνδυνος λαϊκῆς θυέλλης, τὰ χάρτινα προχώματα τῆς ἀναλογικῆς, τὰ χάρτινα ἐκλογικὰ δελτάρια, δὲν θὰ δυνηθῶσι βεβαίως νὰ ἀναχαιτίσωσι, νὰ καταστείλωσι τὴν θύελλαν ταύτην. Ἀλλὰ εὐτυχῶς δὲν ὑφίσταται τοιοῦτος κίνδυνος πηγάζων ἐκ τῆς λαϊκῆς συνειδήσεως, ἡ ὁποία καὶ σήμερον παραμένει τὸ ἀσφαλέστερον ἔρεισμα τῆς Δημοκρατίας. Διότι μετὰ τὴν ἐθνικὴν συμφορὰν τὸν πυρετὸν ἑνὸς νοσηροῦ ρωμαντισμοῦ διεδέχθη ἡ ὑγιής, ἡ σταθερά, ἡ ἐσταθμημένη θέλησις τοῦ λαοῦ πρὸς ἐργασίαν, πρὸς δημιουργίαν εἰρηνικῆς προόδου, πρὸς μίαν νέαν κοινωνικὴν ἀνάπλασιν. Ὅλαι δὲ αἱ ἐκφάνσεις τῆς ζωῆς μαρτυροῦν σήμερον ὅτι ὁ λαὸς ἕνα μόνον ἔχει πόθον, τὸν πόθον τῆς ἡσυχίας, τῆς γαλήνης, τῆς ἐργασίας. Ἔχων δὲ καὶ σταθερὰν ἀπόφασιν νὰ βαδίσῃ ἐπὶ τῆς ὁδοῦ τὴν ὁποίαν αὐτὸς ἐχάραξε, τῆς ὁδοῦ τῆς εἰρηνικῆς προόδου, φράσσει μετ’ ἀποστροφῆς τὰ ὦτα πρὸς τὰ κηρύγματα τὰ προκαλοῦντα καθεστωτικοὺς ἀγῶνας καὶ ἐμφυλίους σπαραγμούς, κηρύγματα ἐνθυμίζοντα μόνον συμφορὰς καὶ καταστροφὰς ἐθνικὰς καὶ κατ’ ἄτομον. Ἄλλοι, κύριοι, εἶναι οἱ παράγοντες οἱ δημιουργοῦντες τὸν κίνδυνον τῆς Δημοκρατίας, κίνδυνον ὁ ὁποῖος δὲν δύναται βεβαίως νὰ ἀρθῇ διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Εἶναι πρῶτον ὁ ὑπαλληλικὸς κόσμος, ὁ τρόπος τῆς διοικήσεως, τὸ πνεῦμα καὶ αἱ παραδόσεις αἱ ἀντιδημοκρατικαὶ αὐτοῦ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καθιέρωσε τὴν Δημοκρατίαν ὄχι τόσον διότι ᾐσθάνθη τὴν ἀνάγκην μιᾶς νέας ἀνασυντάξεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου, τῆς καθιερώσεως τῆς Γερουσίας ἢ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἀναλογικῆς, ἀλλὰ διότι ἀπέβλεψε πρωτίστως εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναδημιουργίας τοῦ ὑπαλληλικοῦ κόσμου, τὴν ἀνάγκην ριζικῆς μεταβολῆς τῆς διοικήσεως ὑπὸ τὸ πνεῦμα ἀπολύτως δημοκρατικῆς χρηστότητος καὶ δικαιοσύνης καὶ προθύμου ἐξυπηρετήσεως τῶν νομίμων συμφερόντων τοῦ πολίτου.

§61ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Εὖγε, εὖγε.

§62Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Ἀλλὰ τὸν μεγαλύτερον κίνδυνον τῆς Δημοκρατίας ἀποτελοῦμεν ἡμεῖς αὐτοί. Ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἀδιάλειπτος βιαιότης τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀνταγωνισμοῦ, ἡ ἀποστεροῦσα ἡμᾶς τοῦ μέτρου τῆς ὀρθῆς καὶ δικαίας ἐκτιμήσεως προσώπων καὶ πραγμάτων, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ λιποψυχία καὶ ἡ ἡττοπάθεια ἡμῶν· ἰδοὺ ὁ ἐχθὸς τῆς Δημοκρατίας. Εὑρισκόμεθα καὶ σήμερον πρὸ τῶν αὐτῶν φαινομένων τὰ ὁποῖα παρουσιάσθησαν καὶ κατὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922. Πεπλανημένη ἀντίληψις τῆς πολιτικῆς καταστάσεως ἐνέπνευσε καὶ τότε τὴν σκέψιν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄλλος τρόπος σωτηρίας παρὰ ἡ κατάργησις τοῦ Φιλελευθέρου Κόμματος καὶ ἡ δημιουργία τρίτης καταστάσεως διὰ τῆς ἱδρύσεως τῶν συλλόγων τῆς Ἐθνικῆς Σωτηρίας. Μετὰ τὴν αὐτόματον δὲ ἐξάτμισιν τῶν Συλλόγων τούτων ἀνεκαλύψαμεν καὶ πάλιν ὅτι δυνάμεθα νὰ σωθῶμεν ἂν θέσωμεν τὸν κολοσσὸν τοῦ Φιλελευθέρου Κόμματος ὑπὸ μίαν οὐδετέραν σημαίαν σεβαστοῦ ἄλλως τε ὀνόματος, τοῦ κ. Ζαΐμη. Καὶ μετὰ πολλὰς ἀτυχεῖς προσπαθείας ἐνεφανίσθη τότε τὸ πρῶτον ἡ ἀναλογικὴ ὡς τὸ τελευταῖον ὑπολειφθὲν σωσίβιον διὰ τὴν Ἑλλάδα. Εὐτυχῶς ἀπεκρούσθη ἡ ἀναλογικὴ καὶ ἀπεκτήσαμεν τὴν Δημοκρατίαν. Καὶ σήμερον, κύριοι, τὸ αὐτὸ λιπόψυχον αἴσθημα μᾶς ἐμπνέει τὴν σκέψιν τῆς ἀναλογικῆς, τὴν ἀτυχῆ σκέψιν νὰ στερεώσωμεν τὴν ὕπαρξιν τῆς Δημοκρατίας, τὴν ὕπαρξιν δηλαδὴ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου ἐπάνω εἰς τὸ ἄγνωστον, τὸ ἀπρόβλεπτον, τὸ ἀβέβαιον, τὸ τυχαῖον. Ἀβέβαιον καὶ τυχαῖον, ὅταν ἐμπιστευώμεθα τὸν χειρισμὸν ἑνὸς λεπτοῦ, συνθέτου καὶ πολυπλόκου μηχανήματος εἰς τὰς χεῖρας ἑνὸς νηπίου, οἷος εἶναι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, κρινόμενος ὡς ἐκλογεὺς κατὰ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Ἀβέβαιον καὶ τυχαῖον, διότι λείπουν ὅλαι αἱ προϋποθέσεις αἱ ἀπαραίτητοι διὰ τὴν ὕπαρξιν τῆς ἀναλογικῆς, λείπει ἡ σταθερὰ βάσις τῆς λαϊκῆς συνειδήσεως. Ἕνεκα τούτου τὸ οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον ἐπὶ ἄμμου ἐγείρομεν, ὄχι μόνον δὲν θὰ εἶναι τὸ ὀχυρὸν φρούριον τῆς Δημοκρατίας, ἀλλ’ οὔτε πύργος Ἱσπανικός. Εὑρισκόμεθα, κύριοι, ὑπὸ τὸ κράτος ἰσχυρᾶς αὐθυποβολῆς, ἡ ὁποία μᾶς παρουσιάζει ἐπιθυμίας καὶ προσδοκίας ὡς πράγματα ὑπαρκτά. Καταστρώνομεν ἕνα εἰκονικὸν ἰσολογισμὸν διὰ τόσων ἑκατοστῶν ἐντεῦθεν μετατιθεμένων, διὰ τόσων δεκάτων ἐκεῖθεν μετακινουμένων, ἰσολογισμὸν κλείνοντα μὲ ὑπόλοιπον εἰς πίστωσιν τῆς Δημοκρατίας, καὶ τὸ προϊὸν τοῦτο τῆς καθαρᾶς σκέψεως ἡμῶν ἀποδεχόμεθα ὡς τὸ ἀναντίρρητον ἐξαγόμενον τῶν ἐκλογικῶν ἀποτελεσμάτων. Κύριοι, μία νέα κατάστασις, δημιουργηθεῖσα κατόπιν μιᾶς ριζικῆς ἀνατροπῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ παγιωθῇ διὰ ποσοστῶν καὶ ἑκατοστῶν, παρὰ μόνον διὰ μακρῶν, ἐντεταμένων προσπαθειῶν καὶ διὰ θαρραλέων ἀγώνων. Κάθε νέα ἰδέα, κάθε νέα δημιουργία διὰ νὰ ἐπιβληθῇ, διὰ νὰ κυριαρχήσῃ ἔχει ἀνάγκην ἀκεραίας καὶ ἀμειώτου τῆς νίκης. Καὶ τὴν νίκην αὐτὴν ἀποτρέπει μόνον ἡ ἀναλογικὴ ἡ διασπῶσα τὰς δυνάμεις, καὶ ἐξασφαλίζει μόνον ἡ ἑνότης τῶν δημοκρατικῶν δυνάμεων. Ὅταν ὑποστείλωμεν τὰς πολυωνύμους σημαίας, εἰς τὰς πτυχὰς τῶν ὁποίων ἐμφωλεύει μόνον ὁ μισαλληλισμός, ὅταν ἀναγνωρίσωμεν τὴν μίαν καὶ ἀδιαίρετον σημαίαν τῆς Δημοκρατίας ὡς τὸν κοινὸν ἡμῶν σύμβουλον καὶ ὁδηγόν, ὅταν συνασπισθῶμεν μὲ ἡνωμένας καὶ πάλιν τὰς δυνάμεις εἰς ἄρρηκτον φάλαγγα, τότε μόνον θὰ στεφανώσῃ καὶ πάλιν τὸν ἀγῶνα ἡμῶν ἡ νίκη, ἀρκεῖ μόνον νὰ ἔχωμεν ὡς ἐφόδιον τὴν θερμουργόν, τὴν ἄφοβον, τὴν ἀπτόητον πίστιν τὴν σώζουσαν τὰ Ἔθνη, ἀρκεῖ νὰ ἔχωμεν ὡς ἐφόδιον τὴν θέλησιν νὰ νικήσωμεν, τὴν ἀπόφασιν νὰ νικήσωμεν. (Χειροκροτήματα).

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Συνέλευσις ὅπως συμπληρώσω τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων καὶ εἰδικῶς τῶν ἀεροπορικῶν καὶ τοῦ «περὶ ἀξιωματικῶν καὶ ἀνθυπασπιστῶν παθόντων ἐν πολέμῳ» διὰ τῶν κ. κ. Θ. Κολιαλέξη καὶ Δ. Λεονάρδου.

§64ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10.30′.

(Ὥρα 9.10′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 11.20′ μ. μ.)

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Συνεχίζεται ἡ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν» συζήτησις. Ὁ κ. Γ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§67Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἐτέθη, κύριοι, καθ’ ὅσον ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀντελήφθην, ἐν ἀμφιβόλῳ οὔτε καὶ δύναται νὰ τεθῇ ἡ θεωρητικὴ ὀρθότης τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἐπανελήφθη καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν, ὄχι βεβαίως παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ ἐκ Σάμου, τὸ πολλάκις λεχθὲν ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς παραβιάζεται ὁ νόμος ὁ θεμελιώδης τῆς πλειονοψηφίας, καὶ ὁ νόμος τῆς πλειονοψηφίας εἶναι ὁ ἄξων ὁ κύριος, πέριξ τοῦ ὁποίου περιστρέφεται οἱονδήποτε πολίτευμα ἐλεύθερον. Διατί θέλετε, μᾶς εἶπον, νὰ μὴ ἐκλέγωνται καὶ οἱ πλείονες ἀπὸ τὴν πλειονότητα, ὅταν ὁ δημόσιος βίος ρυθμίζεται διὰ τῆς θελήσεως τῶν πλειόνων, καὶ ἂν παύσῃ νὰ ἐκδηλώνεται ἡ θέλησις τῶν πλειόνων, δὲν θὰ περιπέσωμεν εἰς μίαν ὀλιγαρχίαν ἀνελευθερίας καὶ τυραννίας; Καὶ πράγματι, κύριοι, θὰ περιπέσωμεν εἰς ὀλιγαρχίαν ἐὰν μεταφέρωμεν τὸ κέντρον τοῦ βάρος ἀπὸ τῶν πολλῶν εἰς τοὺς ὀλίγους. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν πρόκειται. Οὐδεὶς ἐσκέφθη νὰ ἀμφισβητήσῃ οὔτε ἠθέλησε νὰ μειώσῃ τὰ δικαιώματα τῆς πλειονοψηφίας. Παρὰ τὰ δικαιώματα ὅμως τῆς πλειονοψηφίας, ὑπάρχουν τὰ δικαιώματα τοῦ συνόλου τοῦ Ἔθνους, καὶ τὸ σύστημα τὸ πλειονοψηφικὸν ἔχει ταύτην τὴν ἰδιότητα, νὰ προστατεύῃ τὰ πρῶτα, καὶ ταῦτα κατὰ τὸ φαινόμενον μόνον, ἐπὶ θυσίᾳ τῶν δευτέρων. Καὶ ἡ ἀναλογικὴ ἔχει αὐτὴν τὴν ἀρετὴν νὰ ἐξασφαλίζῃ ἐξ ἴσου καὶ τὰ δικαιώματα τῆς πλειονοψηφίας καὶ τὰ δικαιώματα τῆς ὁλότητος, τῶν πολλῶν. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, ἵνα καταστῇ τὸ πρᾶγμα σαφέστερον, νὰ μεταχειρισθῶ μίαν συσχέτισιν, ἡ ὁποία εἶναι πασίγνωστος. Ἐάν, κύριοι, ἦτο δυνατὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας ἡ ἄμεσος ἐξάσκησις τῆς πολιτικῆς κυριαρχίας, τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὸν λαὸν διὰ τῆς συγκεντρώσεως τῶν πολιτευτῶν εἰς μίαν συνέλευσιν λαϊκὴν καὶ σήμερον θὰ συνέβαινεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συνέβαινε καὶ εἰς τὰς ἀρχαίας Ἐκκλησίας τοῦ Δήμου, δηλαδὴ θὰ ἐβουλεύοντο πάντες καὶ θὰ ἀπεφάσιζον οἱ πλείονες. Ἐπειδὴ ὅμως σήμερον, ἕνεκα τῆς ἐκτάσεως τῶν νεωτέρων Κρατῶν, δὲν εἶναι δυνατὴ μία τοιαύτη συγκέντρωσις τῶν πολιτῶν εἰς μίαν τόσον ἀχανῆ συνέλευσιν, διὰ τοῦτο εἰσήχθη τὸ σύστημα τῆς ἐκπροσωπήσεως καὶ ἀντικατεστάθη ἡ συνέλευσις τοῦ Δήμου, ἡ συνέλευσις τοῦ λαοῦ, διὰ τῆς Βουλῆς τῶν ἀντιπροσώπων· ἔχομεν δηλαδὴ τὸ σύστημα τὸ λεγόμενον ἀντιπροσωπευτικόν. Ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἢ δὲν ὀφείλει νὰ εἶναι τίποτε ἄλλο εἰμὴ μία πιστὴ ἀναπαράστασις τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Δήμου. Ὅπως καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Δήμου, τοιουτοτρόπως καὶ εἰς τὴν Βουλὴν πρέπει νὰ ἐκπροσωπῶνται ὅλαι αἱ ἀποχρώσεις καὶ νὰ ἐπιφυλάσσηται μόνον τὸ δικαίωμα τῆς τελικῆς κρίσεως τῆς ἀποφάσεως εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Εἰς τὸ σύστημα ὅμως τὸ πλειονοψηφικὸν τί συμβαίνει; Εἰς τὸ σύστημα τὸ πλειονοψηφικὸν ἀντιπροσώπους ἀποστέλλει μία μόνον μερίς, ἡ πλειονοψηφοῦσα κατὰ τὸ φαινόμενον, ἡ συνήθως, συνηθέστατα μειονοψηφοῦσα. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ ἐλάττωμα αὐτὸ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος μετριάζεται ἐπαισθητῶς ἐκ τῆς διαιρέσεως τῆς Χώρας εἰς πλείονας ἐκλογικὰς περιφερείας, ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποκλείσωμεν ἐκ τῶν προτέρων τὴν λογικὴν συνέπειαν τῆς ἀρχῆς, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας λειτουργεῖ τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικόν. Εἴδομεν ἄλλως τε καὶ εἰς τὴν πρᾶξιν νὰ παρασύρηται πολλάκις εἰς στιγμὰς ἰδίως ἰσχυρῶν πολιτικῶν κομμάτων, νὰ παρασύρηται καθ’ ὁλοκληρίαν ἡ μία μερὶς καὶ νὰ ἔχωμεν μίαν μονομερῆ ἐκπροσώπησιν, ἡ ὁποία καταργεῖ τὴν Δημοκρατίαν, τὴν Δημοκρατίαν ἐννοῶ ὑφ’ οἱανδήποτε μορφήν. Διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον χαρακτηρίζει τοὺς ἐλευθέρους θεσμοὺς δὲν εἶναι ἡ ἀπόφασις τῆς πλειονοψηφίας· εἶναι πρὸ παντὸς ὁ ἔλεγχος ὁ ἄγρυπνος καὶ ἡ συζήτησις ἡ ἐμπεριστατωμένη, διὰ τῆς ὁποίας καὶ τὸ φρόνημα τὸ δημόσιον ἐξυψοῦται καὶ προάγεται, ἀλλὰ καὶ αἱ ἀποφάσεις τῆς πλειονοψηφίας προσαρμόζονται πληρέστερον πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον. Καὶ τὰς δύο ἀρετὰς τῆς ἀληθοῦς Δημοκρατίας ἔρχεται νὰ πληρώσῃ τὸ σύστημα τὸ ἀναλογικόν· δηλαδὴ ἐκπροσώπησιν ὅλων τῶν ἀποχρώσεων καὶ διαφύλαξιν τῶν δικαιωμάτων τῆς πλειονοψηφίας. Καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν τὸ σύστημα αὐτὸ ἐπεκτεινόμενον βαθμιαίως εἰς ὅλας τὰς δημοκρατικὰς Χώρας, καὶ ἂν ὑπάρχωσι Χῶραί τινές, αἱ ὁποῖαι καθυστεροῦν ἀκόμη, δύναταί τις νὰ εἴπῃ μετ’ ἀσφαλείας ὅτι καὶ αἱ καθυστεροῦσαι Χῶραι εὑρίσκονται εἰς τὴν ὁδὸν τῆς μεταβολῆς. Ὁ κ. ἐκ Σάμου πολιτευτὴς ἀνέφερε τὸ παράδειγμα τοῦ Γάλλου Πρωθυπουργοῦ ὡς σημεῖον μεταστροφῆς τῆς δημοσίας γνώμης περὶ τοῦ νέου τούτου ἐκλογικοῦ θεσμοῦ. Ὁ νῦν, εἶπε, Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας, ἄλλοτε κῆρυξ διαπρύσιος τῆς ἀναλογικῆς, ἐξεφράσθη τελευταίως ἐναντίον τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως καὶ ἐχαρακτήρισεν αὐτὸν ὡς θεσμὸν ἀποτυχόντα. Ἐγὼ δὲν εἶδον ποῦ ταῦτα ἐγράφησαν, οὐδ’ ἀνέγνωσα τὰς δηλώσεις τοῦ Γάλλου Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκόμη εἶναι ἀκριβῆ τὰ λεχθέντα, καὶ πάλιν, κύριοι, οὐδεμίαν θὰ εἶχεν ἀξίαν ἡ προσωπικὴ μεταστροφὴ ἑνὸς πολιτευομένου, οἱασδήποτε καὶ ἂν εἶναι οὗτος σημασίας. Καὶ ἂν ἤθελον νὰ ἐπικαλεσθῶ ὡς ἀντιστάθμισμα τὸ παράδειγμα ἑτέρου πολιτευομένου, θὰ ἠδυνάμην νὰ σᾶς ὑπομνήσω ὅτι ὁ ἄλλοτε Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας καὶ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὁ Ἄσκουϊθ, ἦτο εἷς ἐκ τῶν σφοδροτέρων πολεμίων τῆς ἀναλογικῆς, εἷς τῶν θερμοτέρων ὑπερμάχων τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος· καὶ ὅμως κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, συζητουμένου τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων, ἠγέρθη καὶ δημοσίᾳ ὡμολόγησε τὴν πλάνην, καί, ὁμολογήσας τὴν πλάνην, συνέστησε μετὰ πάσης θερμότητος, ὅπως καὶ ἡ Ἀγγλία υἱοθετήσῃ τὸ προοδευτικὸν τοῦτο σύστημα, τὸ ἀνταποκρινόμενον πρὸς τὰς κοινωνικὰς συνθήκας ὅλων σχεδὸν τῶν πεπολιτισμένων Κρατῶν. Ἀλλ’ εἶναι τοῦτο μόνον; Ἀπέναντι τῆς τοιαύτης προσωπικῆς μεταστροφῆς, θὰ ἔχωμεν σήμερον μίαν σταθερὰν πρόοδον, τὴν ὁποίαν εἰσάγει ὁ νέος θεσμὸς τῆς ἀναλογικῆς εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν ὅλων τῶν πεπολιτισμένων λαῶν. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλάς, εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτής, ἡ Ἑλλὰς δὲν εὑρίσκεται ὑπὸ παρομοίας συνθήκας. Ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος δὲν ἔχει συνείδησιν τῶν πολιτικῶν ἀρχῶν. Δὲν ὑπάρχει εἰς αὐτὸν ἀντίθεσις συμφερόντων ἢ τοὐλάχιστον δὲν ὑπάρχει συνείδησις τῆς ἀντιθέσεως ταύτης· εὑρίσκεται κυρίως εἰς μίαν ἐμβρυώδη κατάστασιν, εὑρίσκεται εἰς ἓν σκότος πυκνὸν εἰς τὸ ὁποῖον εἶναι μάταιον νὰ θελήσωμεν νὰ ἀφήσωμεν νὰ εἰσχωρήσῃ μία ἔστω ἀκτὶς φωτὸς δι’ ἑνὸς συστήματος ἐκλογικοῦ, διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ὁ λαὸς θὰ παραμένῃ πάντοτε εἰς τὸ πυκνὸν σκότος, εἰς τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον εὑρίσκεται. Καὶ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο· ἀλλ’ ἵνα δεχθῶμεν ὅτι ὑπάρχει σήμερον ἀνάγκη μεταβολῆς τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, πρέπει νὰ ἰσχυρισθῇ τις ὅτι ὑπάρχει ἀναγνώρισις τοιαύτης ἀνάγκης εἰς τὸν λαόν, διότι τὰ ἐκλογικὰ συστήματα δὲν εἶναι ἡ γενεσιουργὸς αἰτία τῶν κομμάτων τῶν ἀρχῶν· εἶναι ἡ συνέπεια, εἶναι τὸ καταστάλαγμα. Ὅλαι αὐταὶ αἱ ἀρχαὶ ἀντετάχθησαν ἐναντίον οἱασδήποτε προόδου· εἶναι τὰ πρῶτα ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ παλαιοτάτων χρόνων ἤκουσεν ἡ ἀνθρωπότης ἐναντίον τῶν προοδευτικῶν. Ἤκουσε τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα καὶ ὅτε κατεβάλλοντο προσπάθειαι πρὸς κατάπαυσιν τῆς δουλείας. Ἔχουσιν οἱ δοῦλοι συνείδησιν τῆς ἐλευθερίας των καὶ θέλετε νὰ δώσητε εἰς αὐτοὺς τὴν ἐλευθερίαν, ἐνῷ ζῶσιν εὐτυχεῖς εἰς τὴν κτηνώδη κατάστασιν εἰς ἣν ζῶσι; Καὶ εἴδετε ταῦτα ἀντιτασσόμενα ἐναντίον τῆς καθολικῆς ψήφου. Ἔχει συνείδησιν ὁ λαὸς ὁ ἀναλφάβητος τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν, καὶ θέλετε νὰ παραδώσητε εἰς αὐτὸν εἰς τὴν Χώραν αὐτὴν ὅπλα ἐπικίνδυνα διὰ τὴν λαϊκὴν εὐημερίαν; Θὰ ἴδητε ταῦτα ἀντιτασσόμενα καὶ ἐναντίον τῆς γυναικείας ψήφου. Ἔχουσιν αἱ γυναῖκες συνείδησιν πολιτικῶν ἰδεῶν, καὶ θέλετε νὰ παραδώσητε εἰς αὐτὰς ὅπλον ἐπικίνδυνον εἰς τὴν κοινὴν εὐημερίαν; Δὲν ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν ἀντίθεσις ἰδεῶν καὶ συμφερόντων. Τὰ πάντα εὑρίσκονται εἰς μίαν μακαρίαν μονοτονίαν. Ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν ἀντίθεσις κεφαλαίου καὶ ἐργασίας; Ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν ἀντίθεσις γαιοκτημόνων καὶ ἀγροτῶν; Ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν ἀντίθεσις εἰς τὴν ἐκπαιδευτικὴν πολιτικήν, εἰς τὴν κοινωνικὴν πολιτικήν, εἰς τὴν λαϊκὴν μεταρρύθμισιν, ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν τοιαύτη ἀντίθεσις; Οὐδεμία ἐκ τῶν ἀντιθέσεων αὐτῶν ὑπάρχει. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτὴς φαίνεται τελείως ἀγνοῶν αὐτά, προσποιεῖται ὅτι ἀγνοεῖ οἱανδήποτε σύγχρονον κίνησιν εἰς τὴν Χώραν ἡμῶν καὶ θέλει νὰ παραστήσῃ τὸν λαόν, τὸν ἀποτελοῦντα τὸν πρόσκοπον ἐν τῇ προόδῳ ὅλων τῶν λαῶν τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς, ὡς εὑρισκόμενον εἰς τὴν κατωτάτην βαθμίδα τῆς ζωικῆς κλίμακος· ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατον νὰ συζητήσῃ τις κἂν ἐπὶ τοιαύτης βάσεως. Λαὸς προηγμένος, ὡς ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἔχει συνείδησιν καὶ τῶν ἰδεῶν καὶ τῆς ἀντιθέσεως τῶν συμφερόντων του ἐπίσης. Καὶ ἐν τῇ συνειδήσει του ταύτῃ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ ἀναλογικὴ ἐκλογὴ ὄχι μόνον ἀνήχθη εἰς τὴν παγκόσμιον συνείδησιν τῶν πολιτισμένων λαῶν, ἀλλὰ ἀπετέλεσεν ἀνάγκην ἀναγνωρισθεῖσαν. Ἀλλά, κύριοι, παρὰ τὴν θεωρητικὴν καὶ ἐπιστημονικὴν ὀρθότητα τῆς ἀναλογικῆς, ἐγώ, ἂν ἤθελε προβληθῆ ἀντίρρησις πρακτικῆς φύσεως ἐπιβάλλουσα τὴν μὴ ἄμεσον ἐφαρμογὴν τοῦ νέου θεσμοῦ, δὲν ἤθελον, εἰλικρινῶς, διστάσει νὰ συστήσω τὴν ἀναβολὴν αὐτῆς εἰς χρόνον εὐθετώτερον, διότι πιστεύω ἀδιστάκτως ὅτι καὶ τὰ χείριστα τῶν ἐκλογικῶν συστημάτων εἶναι δυνατόν, εἰς στιγμὰς δεδομένας καὶ μόνον, νὰ προσφέρωσιν ὑπηρεσίας ἀληθῶς ὑψίστας καὶ εἰς τὰ Ἔθνη καὶ εἰς τὰς πολιτικὰς ἐλευθερίας. Εἶναι βεβαιωμένον ὅτι ἡ Δημοκρατία τῆς Γαλλίας ἐσώθη εἰς στιγμὰς κινδύνου ἐκ τῆς δημαγωγήσεως ἑνὸς τῶν λαοπλάνων ἀρχηγῶν, διὰ τοῦ μᾶλλον ἐκ τῶν ὀπισθοδρομικῶν ἐκλογικῶν συστημάτων τῆς στενωτάτης περιφερείας. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ σᾶς ὁμολογήσω ὅτι δὲν ὑπῆρξαν μόνον θεωρητικοὶ λόγοι, ἀλλὰ καὶ πρακτικοί, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔπεισαν ὅπως συνηγορήσω καὶ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς καὶ τὴν ἑσπέραν ταύτην νὰ ἐγείρω τὴν φωνήν μου εἰς θερμὴν ἔκκλησιν ἐνώπιον ὑμῶν. Τί ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν; Ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν τὸν κίνδυνον ἐκ τοῦ κομμουνισμοῦ, ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν τὴν ἀστάθειαν τὴν κυβερνητικήν, τὴν ὁποίαν παρασκευάζει ἡ ἀναλογικὴ διὰ τῆς κατατμήσεως τῶν κομμάτων, ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν, μᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτής, ἐξάρθρωσιν κοινωνικὴν καὶ κυβερνητικὴν ἀποσύνθεσιν, ὡς τὴν ἄμεσον συνέπειαν τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ὁ κίνδυνος τοῦ κομμουνισμοῦ, προσέθηκεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτής, εἶναι ὁ μεγαλύτερος τῶν κινδύνων, ὁ ὁποῖος μᾶς ἀπειλεῖ ἐκ τῆς ἀναλογικῆς, καὶ λέγων ταῦτα παρέλιπεν ἐντελῶς νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ, διατί εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐξαιρετικῶς πρέπει νὰ μᾶς στενοχωρῇ ἡ ἰδέα τῆς εἰσχωρήσεως ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης τοῦ Βουλευτηρίου μιᾶς εὐαρίθμου ἢ μὴ εὐαρίθμου ἀποχρώσεως κομμουνιστικῆς. Δὲν ἔχομεν ἰδέαν ἀπὸ τοῦδε, λέγει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτής, τῆς ἀριθμητικῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ παρουσιάσῃ ἡ δύναμις τῆς κομμουνιστικῆς ὁμάδος ἐντὸς τῆς αἰθούσης τοῦ Βουλευτηρίου, διότι ἔχει εἰσδύσει βαθύτερον ἢ ὅσον φανταζόμεθα τὸ δηλητήριον τῆς κακοποιοῦ αὐτῆς δυνάμεως μέχρι τῶν ἐγκάτων τοῦ ἀνθρωπίνου ὀργανισμοῦ. Ἰδοὺ ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτὴς ἀναγνωρίζει ὅτι μία ἰδέα εἰσέδυσε καὶ μέχρι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ εἶναι ἡ μόνη ἰδέα, ἡ ὁποία κατέκτησε τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἡ ἰδέα τοῦ κομμουνισμοῦ· ἰδοὺ ἡ μόνη ἰδέα, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου συνάδελφος. Εἶπον λοιπόν, κύριοι, ὅτι βουλευταὶ κομμουνισταὶ ὑπάρχουν σήμερον εἰς ὅλας τὰς Βουλὰς καὶ εἶναι ἀποδεδειγμένον ὅτι διὰ τῆς παρουσίας αὐτῶν συνετέλεσαν, ἡττώμενοι συνεχῶς εἰς τοὺς ἀγῶνας τοὺς κοινοβουλευτικούς, συνετέλεσαν οὐχὶ εἰς τὴν ἐξάπλωσιν καὶ τὴν ἐνίσχυσιν τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ὑπεστήριζον, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐξασθένησιν καὶ τὸν κλονισμὸν αὐτῶν εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν. Καὶ διατί τέλος πάντων πρέπει ἡμεῖς καὶ μόνοι νὰ τρέμωμεν ἐνώπιον τῆς ἰδέας ὅτι θέλομεν ἀντικρύσει εἰς τὰς συζητήσεις ἡμῶν καὶ μίαν ὁμάδα ὑποστηρίζουσαν τὰς ἀνατρεπτικὰς τοῦ κομμουνισμοῦ ἰδέας; Καὶ διατί ἡμεῖς πρέπει νὰ ὑποτιμήσωμεν μέχρι τοιούτου σημείου τὰς ἠθικὰς δυνάμεις τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν ἀντιπροσωπείας, ὥστε νὰ φανταζώμεθα ὅτι δὲν θέλει δυνηθῆ αὕτη νὰ ἀντεπεξέλθῃ ἐναντίον τοῦ δηλητηρίου, τὸ ὁποῖον θέλει ἐκχύνεσθαι ἐκ μιᾶς μικρᾶς καὶ εὐαρίθμου ὁμάδος βουλευτῶν καὶ ὅτι δὲν θὰ δυνηθῇ ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν ἀντιπροσωπεία νὰ διαφωτίσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν περὶ τῶν συνεπειῶν, εἰς τὰς ὁποίας θὰ ἠδύνατο νὰ ὁδηγήσῃ μία κοινωνικὴ ἀνατροπή; Ὄχι, κύριοι πληρεξούσιοι· ἂν ὑπάρχουν μεταξὺ τοῦ λαοῦ πολῖται πρόθυμοι νὰ ἐκλέξουν ἀντιπροσώπους τῶν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὑπονομεύουν τὴν ἰδέαν τῆς Πατρίδος καὶ ἐπιζητοῦσι τὴν κοινωνικὴν ἀναρχίαν, ἂς μὴ διστάσωμεν, ἂς ἀναπετάσωμεν εἰς αὐτοὺς συντόμως τὰς θύρας τοῦ Βουλευτηρίου. Εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι ὑπὸ τὸ φῶς τῆς συζητήσεως θέλει καταδειχθῆ μὲ ποίας ἐπικινδύνους χιμαίρας διαβουκολοῦν τὰς ἀφελεῖς λαϊκὰς μάζας, καὶ θέλει ὅπερ εὐτυχὲς γεγονός, θέλει καταστῆ σαφὴς ἡ διαστολὴ μεταξὺ τῆς ἀληθοῦς καὶ κακοποιοῦ ταύτης δυνάμεως καὶ ὅλων τῶν ἄλλων προοδευτικῶν ροπῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπιδιώκουν τὴν κοινωνικὴν ἀνάπλασιν διὰ συστημάτων καὶ ἄνευ κλονισμῶν, ἐπ’ ὠφελείᾳ καὶ ἐπ’ ἀγαθῷ τῶν λαϊκῶν μαζῶν. Θὰ εἶναι τοῦτο κέρδος ὕψιστον διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, δυνάμενον πλέον νὰ διακρίνῃ μεταξὺ τῶν ἀνατρεπτικῶν καὶ τῶν προοδευτικῶν ἰδεῶν καὶ τότε θὰ δυνάμεθα νὰ ἴδωμεν ποία θὰ εἶναι ἡ πραγματικὴ δύναμις τοῦ κομμουνισμοῦ ἐν τῇ Ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ. Δὲν παραγνωρίζω, κύριοι, ὅτι ἐσημειώθη ἐπ’ ἐσχάτων μία ζωηροτέρα κίνησις εἰς τὰς κομμουνιστικὰς τάξεις καὶ μᾶς ἐπιβάλλει τοῦτο τὴν ὑποχρέωσιν ὅπως μὴ ἀφήσωμεν ἄνευ ἐνισχύσεως τὴν ἄμυναν τοῦ Κράτους ἐναντίον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀπροκαλύπτως ἐπιδιώκουσι τὴν ἀποσύνθεσιν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὀφείλομεν πρὸς τοῦτο νὰ συγκεντρώσωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν ἀμέριστον ὄχι βεβαίως εἰς τὴν αἴθουσαν τοῦ Βουλευτηρίου, ἀλλ’ ἐκεῖ ὁπόθεν εἶναι δυνατὸν νὰ προέλθουν ἐπικίνδυνοι ζυμώσεις, εἰς τὰ ἐργοστάσια δηλαδὴ καὶ εἰς τοὺς στρατῶνας. Ἀλλ’ ἄν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὀφείλομεν νὰ μὴ παραμελήσωμεν ὅλα τὰ μέτρα τὰ ἐπιβαλλόμενα πρὸς ἀναστολὴν μιᾶς ἀποσυνθετικῆς τάσεως, ἂν τὸ καθῆκον τοῦτο μᾶς ἐπιβάλλεται, ἔχομεν ἐξ ἴσου τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ὑπερβάλλωμεν πέρα τοῦ δέοντος τὸν κίνδυνον τὸν ἐκ τοῦ κομμουνισμοῦ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι παρ’ ἡμῖν οἱ ὅροι τῆς ἐργασίας καὶ ἡ κατανομὴ τῆς ἰδιοκτησίας καὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι συνθῆκαι τοῦ βίου, συνθῆκαι αἱ ὁποῖαι προσλαμβάνουν διὰ τῶν πραγματικῶν μεταρρυθμίσεων τῶν συντελουμένων παρ’ αὐτοῦ τούτου τοῦ Κράτους ὁσημέραι χαρακτῆρα λαϊκώτερον καὶ ἀναμφισβήτητον, ὅτι δυνάμεθα νὰ εἴμεθα ἥσυχοι ὅτι οὐδεὶς ἐκ τοῦ κομμουνισμοῦ κίνδυνος μᾶς ἀπειλεῖ ἐπὶ πολὺν εἰσέτι χρόνον. Ἴσως, προϊόντος τοῦ χρόνου καὶ μεταβαλλομένων τῶν συνθηκῶν, ἴσως καὶ ὁ κίνδυνος οὗτος νὰ φανῇ καὶ παρ’ ἡμῖν ἀπειλητικώτερος. Ἀλλὰ θὰ ἦτο σφάλμα ἐκ μέρους ἡμῶν νὰ θέλωμεν νὰ ἐξωθήσωμεν τὰς προβλέψεις μας μέχρι τοῦ ἀπωτέρου μέλλοντος, μέχρι νοσηρᾶς ἀνησυχίας, διότι διατρέχομεν τὸν κίνδυνον, θέλοντες νὰ βυθίσωμεν τὸ βλέμμα εἰς τὰ βάθη τοῦ ὁρίζοντος, ὅπως ἀνακαλύψωμεν ἀντὶ πάσης θυσίας νέφη ἀνύπαρκτα, διατρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ μὴ διακρίνωμεν τοιαῦτα καὶ νὰ πέσωμεν εἰς τὸν χαίνοντα πρὸ τῶν ποδῶν ἡμῶν λάκκον. Ἄλλοι ὑπάρχουν κίνδυνοι, κύριοι, ἄμεσοι καὶ σοβαροί, τοὺς ὁποίους ὀφείλομεν πρωτίστως νὰ ἀντιμετωπίσωμεν, καὶ μεταξὺ τῶν κινδύνων τούτων τὴν πρωτεύουσαν θέσιν κατέχει δυστυχῶς ἀκόμη ἡ ἐσωτερικὴ διάσπασις. Διότι ἐν ᾗ περιπτώσει ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ συμπήξωμεν ὅλους τοὺς ἐθνικοὺς παράγοντας εἰς μίαν ἑνιαίαν ἠθικὴν δύναμιν, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι καὶ εἰς τὸ ἀόρατον ἀκόμη μέλλον ἠθέλομεν ἀντεπεξέλθει ὄχι μόνον εὐκόλως, ἀλλὰ καὶ ἀποτελεσματικῶς ἐναντίον τῶν διαλυτικῶν τάσεων μιᾶς ἀσημάντου ἀπὸ πάσης ἀπόψεως μειονοψηφίας τοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ὑπάρχει, κύριοι, καὶ ὁ ἕτερος κίνδυνος ἐκ τῆς κυβερνητικῆς ἀσταθείας διὰ τοῦ τεμαχισμοῦ τῶν κομμάτων. Πρὶν ὅμως, κύριοι, εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἀπόψεως ταύτης, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ φέρω δι’ ὀλίγων τὸν λόγον ἐπὶ ἄλλων τινῶν σημείων, περὶ ἀντιρρήσεών τινων, αἱ ὁποῖαι προεβλήθησαν ἐπικουρικῶς παρ’ ἄλλων συναδέλφων, ἀναφερομένων ἐπίσης εἰς κινδύνους δυναμένους νὰ προέλθουν ἐκ τῆς καθιερώσεως τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας. Εἶπον τινὲς ἐκ τῶν συναδέλφων ὅτι διὰ τῆς ἀναλογικῆς θὰ ἐκλίπῃ τοῦ λοιποῦ τελείως ἡ βουλευτικὴ ἀνεξαρτησία καὶ ὅτι θὰ παραδώσωμεν τὴν τύχην τῶν πολιτευομένων εἰς τὴν ἀπόλυτον διάκρισιν τῶν ἡγετῶν τῶν κομμάτων. Εἶμαι βέβαιος ὅτι μία μᾶλλον ἐπιστημονικὴ ἐξέτασις τῆς πραγματικότητος ἤθελε μᾶς ὁδηγήσει εἰς σκέψεις ἐντελῶς ἀντιθέτους. Διὰ νὰ εἶναι τελεσφόρος ἡ δωροδοκία διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς, ὀφείλει νὰ ἐπεκταθῇ, κύριοι πληρεξούσιοι, οὐχὶ εἰς ἀριθμὸν περιωρισμένον ἐκλογέων, ἀλλ’ εἰς χιλιάδας ὅλων ἐκλογέων. Δὲν γνωρίζω ἂν ὑπάρχουν μεταξὺ τοῦ πολιτικοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος Κροῖσοι διαθέτοντες τόσα μεγάλα ποσὰ καὶ πρόθυμοι νὰ σπαταλήσουν ταῦτα ὑπὲρ μιᾶς ἐκλογικῆς ἐπιτυχίας, ἂν ταῦτα ἐσπατάλουν. Καὶ λέγω ἐσπατάλουν, κύριοι πληρεξούσιοι, διότι εἶναι πασίγνωστον εἰς ὅλους ἡμᾶς τοὺς πολιτευομένους ὅτι ἕκαστος ἐκ τῶν ἐκλογέων ἔχει δεσμούς τινας ἰδιαιτέρους μεθ’ ἑνὸς τοὐλάχιστον ἐκ τῶν ὑποψηφίων, δεσμοὺς ἐκτιμήσεως καὶ συμπαθειῶν, δεσμοὺς ὑπηρεσιῶν καὶ συμφερόντων καὶ δὲν θὰ ἦτο διατεθειμένος οὐδὲ ὁ ἐλάχιστος τῶν ἐκλογέων νὰ θυσιάσῃ τοὺς δεσμοὺς αὐτούς, δηλαδὴ τὰ μόνιμα αὐτοῦ συμφέροντα ἀντὶ προσκαίρου ὑλικοῦ ἀνταλλάγματος καὶ μάλιστα ὑλικοῦ ἀνταλλάγματος ἀσημάντου σχετικῶς. Τότε καὶ μόνον θὰ ἠδύνατο νὰ εἶναι ἀποτελεσματικὸν τὸ δέλεαρ τῆς δωροδοκίας, ἂν ὁ ψηφοφόρος ἠδύνατο, ψηφίζων ὑπὲρ τοῦ ὑποψηφίου μὲ τὸν ὁποῖον τὸν συνδέουν σχέσεις ἄρρηκτοι σχεδόν, ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ καὶ ἐκλεκτικήν τινα ἢ ἐκλεκτικάς τινας ψήφους ὑπὲρ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι προσφέρουν εἰς αὐτὸν τὴν σαγήνην τοῦ χρήματος, τότε καὶ μόνον ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἡ διάθεσις τοῦ χρήματος, ἡ ἐκλογικὴ δωροδοκία ἀποτέλεσμα διὰ τοὺς ὑποψηφίους. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, θὰ ἦτο δυνατὸν σήμερον νὰ ἐλπίζῃ εἷς οἱοσδήποτε ὑποψήφιος, ὁσαδήποτε μεγάλα καὶ ἂν διαθέτῃ ποσά, ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἐκλογικήν του ἐπιτυχίαν ὑπὸ τοὺς ὅρους τοὺς ὁποίους ἀνέφερα; Καὶ διὰ τοῦτο ἡ μάστιξ τῆς ἐκλογικῆς διαφθορᾶς διὰ τοῦ χρήματος εἶναι καὶ αὐτὴ χαρακτηριστικὸν τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος. Τί συμβαίνει μὲ τὸ σύστημα τὸ πλειονοψηφικόν; Ἕκαστος τῶν ψηφοφόρων, ψηφίζων ὑπὲρ τοῦ ἰδίου ἑαυτοῦ ὑποψηφίου καὶ διαθέτων συγχρόνως καὶ ἐκλεκτικὰς ψήφους, πίπτει εἰς τὴν παγίδα τῶν ὑποψηφίων τῶν διαθετόντων τὸ χρῆμα καὶ ἑπομένως διαθέτει καὶ τὰς ἐκλεκτικὰς ψήφους αὑτοῦ. Ἀλλ’ ἐν τῷ πλειονοψηφικῷ συστήματι πρὸς ἐπιτυχίαν γενικὴν δύναται εἷς ὑποψήφιος νὰ στρατολογήσῃ μίαν δεκάδα ἢ δύο δεκάδας ἐπιτηδείων ὀργάνων εἰς τὴν ἐκλογικήν του περιφέρειαν, ἵνα χρησιμεύωσιν ὡς ἀντιπρόσωποι καὶ σφαιριδιοδόται αὐτῶν, ὁπότε εἶναι ἀσφαλὴς ὅτι οὕτως ἐνεργῶν θέλει κατέχει θέσιν προέχουσαν ἐν τῇ σειρᾷ τῶν ὑποψηφίων τοῦ συνδυασμοῦ. Ἰδοὺ λοιπόν, ἐπαναλαμβάνω, διατί ἡ ἐκλογικὴ διαφθορὰ μόνον διὰ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος διατηρεῖται. Ἐλέχθη ἐπίσης, κύριοι, ὅτι διὰ τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως θέλομεν ἔχει μίαν διαφθορὰν καὶ ἀλλοίωσιν τῶν πολιτικῶν ἡμῶν ἠθῶν, διότι θέλει ἐκλίπει ἡ ἀλληλεγγύη μεταξὺ τῶν συναγωνιστῶν τοῦ αὐτοῦ συνδυασμοῦ. Καὶ θέλει ἐκλίπει ἡ ἀλληλεγγύη, διότι θέλει μεταβληθῆ τὸ σύμβολον τῆς εἰρήνης, ὁ σταυρὸς θέλει μεταβληθῆ εἰς ὅπλον ἀλληλοσπαραγμοῦ. Ἕκαστος ἐκ τῶν ὑποψηφίων δὲν θὰ ἀποβλέπῃ εἰς τὸ ἀντίθετον στρατόπεδον ὅπως ἐκεῖθεν προσεταιρισθῇ ψήφους, ἀλλὰ θὰ ἐργάζεται ἐντὸς τοῦ ἰδίου αὐτοῦ κύκλου ὅπως ὑπονομεύσῃ τὸν συναγωνιστήν του, τὸν σύντροφόν του. Εἶναι καὶ τοῦτο μία ἀπὸ τὰς πλάνας τὰς ἀληθῶς οἰκτρὰς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι στρέφονται ἐναντίον τῆς ἀναλογικῆς. Διότι, κύριοι, ἡ ἀλληλεγγύη καὶ ἡ ἑνότης τῶν συναγωνιστῶν θέλει πάντοτε ὑπάρξει ἀπόλυτος ἐν τῷ συστήματι τῷ ἀναλογικῷ, δοθέντος ὅτι ὅσον εὐρύτερος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων, οἱ ὁποῖοι θέλουν ψηφίσει ὑπὲρ αὐτοῦ, τόσον θὰ εἶναι καὶ μεγαλύτερος ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐπιτυχιῶν. Ἀλλὰ συμβαίνει ἐπὶ πλέον διὰ τῆς ἀναλογικῆς νὰ ἀποκαθίσταται ἐν τῇ σειρᾷ τῶν ἐπιτυχιῶν ἡ ἐκλογικὴ δικαιοσύνη, δηλαδὴ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἰδίαν πραγματικὴν δύναμιν καὶ ὀντότητα ἐν τῇ περιφερείᾳ νὰ μὴ ὑποσκελίζωνται ὑπὸ ἀνθρώπων τυχαρπάστων, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν περιλαμβάνονται εἰς τοὺς συνδυασμοὺς ἐκ λόγων προσωπικῶν καὶ οἱ ὁποῖοι τυχὸν ἐκ τῆς ἐκλογῆς τῶν ἀντιπροσώπων καὶ ἐκ τῆς σειρᾶς τῶν καλπῶν ἔρχονται ἐπιτυχόντες ἐπὶ ζημίᾳ τῶν πολιτικῶν παραγόντων τῆς ἐπαρχίας. Καὶ διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι καὶ ἡ ἐπιρροὴ τῶν ἡγετῶν εἶναι μεγαλυτέρα σήμερον ἢ κατὰ τὸ σύστημα τὸ ἀναλογικόν. Καὶ εὐλόγως, διότι τὸ σημερινὸν σύστημα εἶναι σύστημα ἐκλογῆς ρευμάτων, δηλαδὴ τὸ κόμμα ἐκεῖνο ἢ ὁ συνδυασμὸς ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἤθελε κατορθώσει νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ αὑτοῦ τὴν δημοσίαν δύναμιν ἢ τὰς κυμαινομένας ἐκλογικὰς τάξεις, ὁ συνδυασμὸς αὐτὸς δύναται νὰ εἶναι ἀσφαλὴς περὶ τῆς ἐκλογικῆς νίκης. Ὁ ἀρχηγὸς ἑπομένως τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον διαθέτει τὸ ρεῦμα τὸ ἐκλογικόν, ἐν ἄλλαις λέξεσι τὴν δύναμιν τὴν λαϊκήν, τὸ ρεῦμα τὸ λαϊκόν, ὁ ἡγέτης αὐτοῦ τοῦ κόμματος ἔχει ἀπόλυτον ἐλευθερίαν καὶ νὰ προσλάβῃ ἐν τῷ συνδυασμῷ πρόσωπα προσφιλῆ πρὸς αὐτόν, ἀλλ’ ἄχρηστα εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ νὰ ἀποκρούσῃ πρόσωπα ἀντιπαθῆ εἰς αὐτόν, ἀλλὰ χρήσιμα εἰς τὸν ἀγῶνα, διαθέτοντα ἴδιον προσωπικὸν καὶ ἠθικὸν τίτλον. Ὁ ἀγὼν εἰς τὴν ἀναλογικὴν θέλει βασισθῆ ἐπὶ τῶν παγίων καὶ τῶν νομίμων ἑκατέρωθεν ἐκλογικῶν δυνάμεων, ἡ δὲ μετατόπισις ἐκλογέων τινῶν δὲν θὰ δύναται νὰ μεταβάλῃ ἐκ βάθρων τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ἐκλογικὸν καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει οὔτε ὁ ἀρχηγὸς οὔτε ἄλλος τις θὰ δύναται νὰ ἀποβάλῃ ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ στρατιώτας χρησίμους εἰς τὴν διαμόρφωσιν τῶν ἐκλογικῶν δυνάμεων καὶ νὰ προσλάβῃ πρόσωπα ἄχρηστα εἰς τὸν ἀγῶνα. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἀναλογικὴ θέλει ἐνεργήσει ἐπωφελῶς καὶ περιορίσει εἰς τὸ ἐλάχιστον τὰς ἐκλογικὰς αὐθαιρεσίας. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, νὰ ἐξετάσω τὴν παρεμβολὴν αὐτήν, τὴν ὀλίγον ἀμέθοδον, ἡ ὁποία ἐγένετο, νὰ ἐξετάσω τὸ δεύτερον κύριον ἐπιχείρημα τὸ προταθὲν ἐναντίον τῆς ἀναλογικῆς μεταρρυθμίσεως ὅτι θέλομεν ἀχθῆ εἰς τὴν κυβερνητικὴν ἀποσύνθεσιν, εἰς ἀστάθειαν ἡ ὁποία δὲν θὰ ἐπιτρέπῃ πλέον εἰς τὴν Χώραν ἡμῶν νὰ κυβερνᾶται διὰ μονίμων Κυβερνήσεων. Εἶναι, κύριοι, περίεργον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συμβαίνει μὲ τοὺς κινδύνους ἐκ τῆς ἀναλογικῆς. Διὰ νὰ ἀντιληφθῶμεν τὸν πρῶτον κίνδυνον ἐκ τοῦ κομμουνισμοῦ, πρέπει νὰ στρέψωμεν τὸ βλέμμα μας εἰς τὸ μέλλον τὸ ἀπώτερον, διὰ νὰ ἐκτιμήσωμεν τὸν ἄλλον κίνδυνον ἐκ τῆς κυβερνητικῆς ἀσταθείας, πρέπει νὰ στρέψωμεν τὸ βλέμμα μας καὶ νὰ τὸ καθηλώσωμεν εἰς τὸ παρελθόν. Οὔτε τὸ παρὸν οὔτε τὸ ἄμεσον μέλλον παρουσιάζουν κίνδυνόν τινα ἐκ τῆς ἀναλογικῆς. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὁμιλοῦν περὶ συμπαγοῦς πλειονοψηφίας καὶ μακρᾶς Κυβερνήσεως, ἔχουσι προδήλως πρὸ ὀφθαλμῶν τὰς παλαιὰς ἁπλᾶς πολιτικὰς καὶ κοινωνικὰς συνθήκας. Ἄλλοτε τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐχώριζον τοὺς λαοὺς ἦσαν ἐλάχιστα καὶ κεφαλαιώδη, αἱ κοινωνικαὶ δηλαδὴ ροπαὶ παρουσίαζον τὴν εἰκόνα, τὴν ὁποίαν ἐχάραξε διὰ τὴν Ἑλλάδα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου συνάδελφος. Ἦτο μία πατριαρχικὴ κοινωνία, ἀνίδεος καὶ ἐντελῶς ξένη πρὸς τὴν κίνησιν τῶν ἰδεῶν καὶ πρὸς τὴν ἁπλότητα ταύτην τῶν πολιτικῶν, καὶ αἱ κοινωνικαὶ συνθῆκαι ἀνταπεκρίνοντο πλήρως. Ἀλλὰ τὰ πράγματα μετεβλήθησαν εἰς ὅλον τὸν κόσμον, συνεπῶς καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Νέαι ἰδέαι ἐνεφανίσθησαν ἤδη καὶ ἐμφανίζονται, νέαι ἀνάγκαι ἀνεφύησαν καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἀναφύωνται, καὶ ἄμεσος συνέπεια τῆς ἐπελθούσης μεταβολῆς εἶναι ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν κομμάτων. Ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν κομμάτων δὲν εἶναι φαινόμενον μηχανικόν, τὸ ὁποῖον ὀφείλεται εἰς τὴν ἐπιρροὴν τῶν ἐκλογικῶν νόμων· δὲν εἶναι καὶ τυχαῖον γεγονός, τὸ ὁποῖον προέρχεται ἐκ τῆς παρουσίας ἢ ἐκλείψεως οἱασδήποτε πολιτικῆς φυσιογνωμίας ἐν τῇ πολιτικῇ ζωῇ οἱασδήποτε Χώρας· εἶναι φαινόμενον παγκόσμιον, εἶναι ἐκδήλωσις ἀναγκαία ὀφειλομένη εἰς μίαν ὀργανικὴν ἐπεξεργασίαν, ἡ ὁποία συντελεῖται ἀπὸ μακροῦ εἰς τὸν βίον τῶν λαῶν. Καὶ διὰ τοῦτο δὲν βλέπει τις δύο κόμματα πλέον. Δὲν ὑπάρχουσιν οὐδαμοῦ εἰς τὸν κόσμον δύο κόμματα. Καὶ αἱ ὁμοιογενεῖς Κυβερνήσεις καὶ αὐταὶ ἀποτελοῦν ἐξαίρεσιν παροδικήν, ὅπως συμβαίνει σήμερον ἐν Ἀγγλίᾳ. Παρατηρεῖται ἐκεῖ ὑπὸ τὸ ἐπίχρισμα ἑνὸς ψεύδους κοινοβουλευτισμοῦ ὅτι ἔχει καταργηθῆ ἡ Βουλὴ καὶ αἱ λαϊκαὶ ἐλευθερίαι καὶ τὴν τύχην ἐκείνων διέπει ὄχι ἡ Βουλὴ ἀλλ’ ἡ αὐθαιρεσία. Μόνον εἰς αὐτὰς τὰς δύο περιπτώσεις δυνάμεθα σήμερον νὰ ἔχωμεν Κυβερνήσεις ὁμοιογενεῖς, ἂν καὶ τὸ νεαρὸν πολίτευμα ἡμῶν ἐξελιχθῇ ὡς ὅλοι ἐλπίζομεν κανονικῶς καὶ ἐν ἡσυχίᾳ, θὰ ἔχωμεν εἰς μέλλουσαν Βουλήν, εἴτε καθιερώσωμεν τὴν ἀναλογικὴν εἴτε ὄχι, θὰ ἔχωμεν ὅπως καὶ σήμερον, ὅπως καὶ εἰς τὸ πρόσφατον παρελθόν, ὅπως καὶ παντοῦ εἰς τὸν κόσμον, θὰ ἔχωμεν μίαν κατάτμησιν κομμάτων, ἡ ὁποία θὰ ἐπιβάλῃ ἀναμφισβητήτως εἰς τὴν φιλοπατρίαν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν καὶ κομμάτων, ὅπως διὰ μιᾶς προθυμίας καὶ συνεννοήσεως καὶ εἰλικρινοῦς ἐργασίας προσπαθοῦν νὰ μετριάσωσιν ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ προέρχωνται ἐκ τῶν χαλαρώσεων τῶν ἐφημέρων Κυβερνήσεων. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ φαντασθῶμεν, ὅτι δυνάμεθα τεχνικῶς διὰ τῆς διατηρήσεως ἐκλογικοῦ συστήματος μὴ στηριζομένου εἰς τοὺς πόδας του, ὅτι δυνάμεθα τεχνικῶς νὰ μεταφέρωμεν εἰς τὴν ζωὴν τὰς δύο αὐτὰς παρατάξεις. Εἶμαι ἀτυχῶς, κύριοι, πεπεισμένος ὅτι, ἂν ἤθελεν ἡ Συνέλευσις φθάσῃ μέχρις ἀποφάσεως—οὐδέποτε τὸ εὔχομαι, δὲν τὸ ἐλπίζω κἂν ὅτι ἤθελε φθάσει μέχρι τῆς ἀποφάσεως νὰ διατηρήσῃ τὸ ὑπάρχον ἐκλογικὸν σύστημα—εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι μετὰ δυσχερειῶν θέλει ἐπιτευχθῆ ἡ σύμπτυξις ἑκάστου δημοκρατικοῦ μετώπου. Λέγω ταῦτα, κύριοι, ἐν συνειδήσει καὶ τῶν γεγονότων καὶ τῶν συνεπειῶν. Εἴτε διότι ἔχομεν ἡμεῖς ἀποκτήσει συνείδησιν βαθυτέραν τῆς ἀνάγκης, ὅπως ἀναμορφωθῇ ἐπὶ νέων βάσεων ὁ πολιτικὸς ἡμῶν βίος, εἴτε διότι ὑπῆρξαν μακραὶ δυστυχῶς καὶ ὀξεῖαι αἱ μεταξὺ ἡμῶν διενέξεις καὶ ἀντιθέσεις, ὀφείλω νὰ παρατηρήσω ὅτι συνεννόησις μεταξὺ ἡμῶν μετὰ δυσχερειῶν καὶ ἐπιμονῆς θέλει ἐπιτευχθῆ καὶ ἂν ἤθελεν ἐπιτευχθῆ μέχρι τέλους. Ἂν δὲ δὲν θέλει ἐπιτευχθῆ ἕνωσις δημοκρατικὴ καὶ ἂν ἠθέλομεν κατέλθει εἰς τὸν ἀγῶνα μὲ διεσπασμένας δυνάμεις ἀπέναντι ἐχθροῦ μὲ ἡνωμένας δυνάμεις, θὰ ἴδωμεν ποῖαι θὰ ἦσαν αἱ θλιβεραὶ συνέπειαι τοῦ γεγονότος τούτου, ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ὀλέθρια τῆς διασπάσεως ἀποτελέσματα. Ἀτυχῶς καὶ αἱ συνέπειαι καὶ τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα δὲν θὰ βαρύνουν πλέον, δὲν θὰ προέρχωνται πλέον ἐκ νέας λαϊκῆς πλάνης. Θὰ προέρχωνται ἐξ ἰδίου καὶ μόνου πταίσματος καὶ θὰ βαρύνουν ἡμᾶς ἐξ ὁλοκλήρου. Ἀλλὰ καὶ τούτου τιθεμένου κατὰ μέρος, ἂν δεχθῶμεν ὅτι δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ, ἔστω καὶ μετὰ δυσχερειῶν, ἐπὶ τέλους ἡ συνεννόησις μεταξὺ τῶν δημοκρατικῶν ἀποχρώσεων καὶ πάλιν δὲν φαντάζομαι ὅτι θὰ ἦτο ἔργον πολιτικῆς προνοίας νὰ θελήσωμεν νὰ ἀνασυγκροτήσωμεν τὰς δύο παλαιὰς κομματικὰς παρατάξεις. Δὲν γνωρίζω ἂν ἐσκέφθησαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουν τὴν ἀνασυγκρότησιν αὐτὴν καὶ ἐπιθυμοῦν αὐτήν, ἂν ἐσκέφθησαν ἐνώπιον ποίας ἐσωτερικῆς κρίσεως ἤθελον εὑρεθῆ ἅμα τῇ προκηρύξει τῶν ἐκλογῶν κατ’ αὐτὸ τὸ προεκλογικὸν στάδιον, ἐν μέσῳ τοῦ λυσσώδους ἀγῶνος εἰς τὸν ὁποῖον ἠθέλομεν ἀποδοθῆ, ἀγῶνος ὁριστικῆς ἐπικρατήσεως καὶ ἐξοντώσεως τῶν ἀντιπάλων. Ἐν μέσῳ τοῦ λυσσώδους τούτου ἀγῶνος θὰ ἤρκει ἓν καὶ μόνον ἐπεισόδιον, ἓν τυχαῖον γεγονός, μία σκόπιμος πρόκλησις. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι οὔτε τὸ τυχαῖον γεγονὸς οὔτε ἡ σκόπιμος πρόκλησις ἤθελον λείψει, θὰ ἤρκει ἓν τυχαῖον γεγονὸς ἢ μία σκόπιμος πρόθεσις ὅπως διασαλευθῇ ἐκ βάθρων ἡ δημοσία τάξις καὶ φυγαδευθῇ διὰ παντὸς ἡ ἐλπὶς τῆς εἰρηνεύσεως. Καὶ ζῶμεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ μακροῦ χρόνου μὲ τὴν ἐλπίδα ταύτην, ὥστε νὰ μὴ θέλωμεν νὰ ἀποσκορακίσωμεν τὴν τελευταίαν στιγμὴν μετὰ πείσμονος προκαταλήψεως τὰς ἐκλογικὰς ἡμῶν προλήψεις. Ἡμεῖς, κύριοι, πιστεύομεν ἀκραδάντως ὅτι ἐπιζητοῦντες τὴν πολιτικὴν ὁμαλότητα ὡς ὅρον ἀπαραίτητον διὰ τὴν περαιτέρω ἡμῶν ἀσφάλειαν καὶ πρόοδον, ὅτι ἐπιζητοῦντες, λέγω, τὴν ἐσωτερικὴν συμφιλίωσιν, δὲν εἴμεθα θύματα, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Σάμου, θλιβερᾶς αὐταπάτης, δὲν καταδιώκομεν χιμαίρας. Ἔχοντες τὴν πεποίθησιν ταύτην, ὑπόχρεοι εἴμεθα νὰ ἐπιδιώξωμεν διὰ παντὸς τρόπου καὶ νὰ ἐνστερνιζώμεθα πᾶν μέσον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ μᾶς προαγάγῃ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ ἐπιδιωκομένου. Ἀκούομεν ἀπὸ πολλοῦ χρόνου, κύριοι, νὰ λέγεται παρὰ τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν καὶ νὰ ἐξαίρεται ὡς μέσον μοναδικὸν πρὸς ἐπίτευξιν τῆς ἐσωτερικῆς ἑνότητος ἡ ἀνεπιφύλακτος πάντων ὑποταγὴ πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Καὶ ἀπεδέχθημεν ἡμεῖς ἄνευ τοῦ ἐλαχίστου δισταγμοῦ τὴν ἀντίληψιν ταύτην. Οὐδεὶς πράγματι ὑπάρχει κριτὴς ἀσφαλέστερος καὶ ἐγκυρότερος τῶν πολιτικῶν διαφορῶν ἀπ’ αὐτὸν τοῦτον τὸν λαόν. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχῃ ἡ λαϊκὴ ἐτυμηγορία τὸ κῦρος τὸ ἀπαιτούμενον καὶ νὰ ἐμπνέῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν ἀναγκαίαν, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀπαλλαγῇ ἀπὸ ὅλας ἐκείνας τὰς νοθείας τὰς προερχομένας εἴτε ἐκ σκοπίμων ἐνεργειῶν εἴτε ἐκ τῶν ἐσωτερικῶν ἀτελειῶν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Πῶς θέλετε, κύριοι, νὰ θέσωμεν διαιτητὴν τῶν διαφορῶν ἡμῶν τῆς ἐσωτερικῆς ἡμῶν καταστάσεως; Πῶς θέλετε νὰ θέσωμεν διαιτητὴν τὴν λαϊκὴν ἀπόφασιν, ὅταν εἶναι ἀποδεδειγμένον ὅτι κατὰ τὸ σύστημα τὸ κρατοῦν, ἐξ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ἀποτελέσματος δύνανται ἀμφότεραι αἱ ἐκλογικαὶ παρατάξεις νὰ διεκδικοῦν ὑπὲρ αὐτῶν τὴν νίκην, ἡ μία ἐν ὀνόματι τῆς βουλευτικῆς πλειονοψηφίας καὶ ἡ ἄλλη ἐν ὀνόματι τῆς λαϊκῆς πλειονοψηφίας; Πῶς θέλετε, κύριοι, νὰ ἀξιώσωμεν ὅπως κύψουν πάντες τὸν αὐχένα ἐνώπιον τῆς ὑπερτάτης τοῦ λαοῦ κρίσεως, ὅταν ἔχωμεν ἀποδεδειγμένον ἐκ τῆς πείρας τῆς ἱστορίας καὶ ἐκ τῆς πείρας ἀτυχῶς τῆς ἰδίας ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ σύστημα τὸ κρατοῦν φέρονται ὡς νικηταί, οἱ συγκεντρώνοντες ὀγκώδη πολλάκις κοινοβουλευτικὴν πλειονοψηφίαν, δὲν ἐκπροσωποῦν πολλάκις καὶ μικρὰν καὶ ἀσήμαντον μειονοψηφίαν τῆς δημοσίας γνώμης; Ἂν οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἀπέδιδον εἰς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν τὴν σημασίαν, τὴν ὁποίαν θέλουν νὰ φαίνωνται ἀποδίδοντες, πρῶτοι αὐτοὶ θὰ ἐζήτουν τὴν μεταβολὴν ἐκλογικοῦ καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ παραχάραξιν τῆς γνησίας λαϊκῆς θελήσεως. Ἀλλ’ ἂν ἐκεῖνοι ἔχουν ἰδίαν ἀντίληψιν, ἄλλην ἀντίληψιν περὶ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, δὲν δικαιούμεθα ἡμεῖς, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν δικαιούμεθα ἡμεῖς, οἱ συνεδριάζοντες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οἱ ἐκπροσωποῦντες τὴν δημοκρατικὴν τοῦ Ἔθνους μερίδα, δὲν δικαιούμεθα νὰ ἐκθέσωμεν διὰ δευτέραν φορὰν τὴν λαϊκὴν πλειονοψηφίαν τὴν ἀναμφισβητήτως τεταγμένην μὲ τὸ μέρος ἡμῶν εἰς τὴν καταστρατήγησιν ἑνὸς σαθροῦ καὶ ἀνελευθέρου ἐκλογικοῦ συστήματος. Ὅ,τι θὰ λάβωμεν διὰ τῆς μιᾶς χειρός, εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτής, ἂς μὴ πλανώμεθα, θὰ τὸ δώσωμεν διὰ τῆς ἑτέρας. Ἀλλὰ ταῦτα ἀποτελοῦσι θεωρίας μεταφυσικὰς καὶ ἡμεῖς ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν αὐτὴν τὴν πραγματικότητα. Ἔχομεν δεδομένον ὅτι ἡ μεγάλη πλειονοψηφία εἶναι ἀναμφισβητήτως τεταγμένη μὲ τὸ μέρος ἡμῶν. Καὶ ἂν ἅπαξ κατωρθώσαμεν διὰ τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, περὶ τοῦ ὁποίου ὑπάρχουσι καὶ σήμερον ἀκόμη συνήγοροι, ἂν διὰ τοῦ ἐκλογικοῦ τούτου συστήματος κατωρθώσαμεν νὰ ὑποστῶμεν μίαν ἧτταν θλιβερωτάτην, ἧτταν φαινομενικὴν μόνον. Θὰ ἦτο θανάσιμον ἁμάρτημα νὰ θελήσωμεν ἐμμένοντες εἰς τὰ τοιαῦτα σφάλματα νὰ ὁδηγήσωμεν ἡμεῖς αὐτοὺς εἰς ἧτταν δευτέραν, ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ θλιβερωτάτας συνεπείας καὶ διὰ τὴν Δημοκρατίαν καὶ διὰ τὴν Χώραν ἡμῶν. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ δι’ ἕνα ἄλλον λόγον τὸ καθῆκον νὰ μὴ διστάσωμεν ἐνώπιον τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως. Εἶπον πρὸ ὀλίγου, κύριοι, ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικόν, τὸ σήμερον ἰσχῦον, εἶναι σύστημα εἰς τὸ ὁποῖον ἡ νίκη καθορίζεται ἐκ τῆς θέσεως εἰς τὴν ὁποίαν τάσσονται κατὰ τὴν ὑστάτην στιγμὴν αἱ κυμαινόμεναι τῶν ἐκλογῶν μάζαι ἐπηρεαζόμεναι εἴτε ἐκ τυχαίου γεγονότος εἴτε ἐξ οἱωνδήποτε ἄλλων συνδυασμῶν θεμιτῶν εἴτε ἀθεμίτων. Ἀλλ’ ὑπὸ τοιούτους ὅρους εἶναι εὔκολον νὰ νοηθῇ ποῖον στάδιον ἀνοίγεται ἐλεύθερον εἰς τὴν δημαγωγίαν καὶ ὅτι ἡ ἐκλογικὴ νίκη δὲν εἶναι πολλάκις ἢ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκμεταλλεύσεως τῶν ταπεινῶν τοῦ πλήθους ἐνστίκτων καὶ ἡ ἀδυναμία τοῦ λαοῦ καὶ τῶν νοσηρῶν αὐτοῦ ῥοπῶν καὶ οὐχὶ ἀποτέλεσμα τῆς πραγματικῆς πλειονοψηφίας τῆς λαϊκῆς γνώμης. Διὰ τοῦ τρόπου ὅμως τούτου, κύριοι, τὸ ἔργον τῶν πολιτῶν, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ὥριμον πολιτικὴν καὶ ἠθικὴν συνείδησιν, ματαιοῦται συνεχῶς ἀπὸ τὴν παλίρροιαν τῶν ἀμφιβόλων αὐτῶν ἐκλογικῶν στοιχείων, δηλαδὴ τῶν μᾶλλον ἀτερματίστων ἠθικῶς καὶ πολιτικῶς στοιχείων τοῦ Ἔθνους, καὶ τοιουτοτρόπως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ παρ’ ἡμῖν οὔτε συνέχεια οὔτε συνοχὴ ἐθνικῆς ἐργασίας. Ἀκόμη λοιπὸν καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον, ὅπως πλήξωμεν τὴν δημαγωγίαν, καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν ἀδιστάκτως νὰ ἐνστερνισθῶμεν τὴν ἀναλογικὴν μεταρρύθμισιν. Γνωρίζομεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι συνιστῶντες τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν τῆς πολιτικῆς μεταβολῆς, γνωρίζομεν, λέγω, ὅτι θέλομεν ὑποβάλει τὸν πολιτικὸν κόσμον εἰς πρόσκαιρον ἀμηχανίαν καὶ εἰς πολιτικήν τινα αὐτοθυσίαν. Καὶ εἶναι γνωστὸν ὅτι αἱ θυσίαι αἱ πολιτικαὶ εἶναι αἱ δυσχερέστεραι ἐξ ὅλων. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἐκ τῆς μακρᾶς ἐφαρμογῆς τοῦ ἰσχύοντος ἐκλογικοῦ συστήματος ἔχουν διαμορφωθῆ σήμερον ὅροι ἐκλογικοί, τοὺς ὁποίους οὔτε εὐχάριστον οὔτε εὔκολον εἶναι νὰ ἀναμορφώσῃ κανεὶς ἀποτόμως. Ἀλλ’ εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι αἱ θυσίαι τοῦ πολιτικοῦ κόσμου, ἂν περὶ θυσίας πρόκειται, δὲν θέλουσιν ἀποβῆ εἰς μάτην. Διὰ τῆς θυσίας ταύτης, ἐξασφαλιζομένης τῆς πιστῆς τοῦ λαοῦ ἐκπροσωπήσεως, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι θέλει στερεωθῆ ἀκλονήτως ἐλεύθερον τῆς Χώρας καθεστώς, βασιζόμενον ἀποδεδειγμένως ἐπὶ τῆς λαϊκῆς πλειονοψηφίας. Διὰ τῆς θυσίας ταύτης θέλει πληγῆ καιρίως ἡ μάστιξ τῆς δημαγωγίας, εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλονται αἱ φοβερώτεραι τῶν περιπετειῶν καὶ συμφορῶν τῆς Ἑλλάδος, διὰ τῆς θυσίας αὐτῆς, κρινομένων ἐν δικαίῳ μέτρῳ τῶν δικαίων τῆς πλειονοψηφίας καὶ μειονοψηφίας, θέλει τεθῆ ὁριστικὸν τέρμα εἰς τὴν περίοδον τῶν πολιτικῶν ἐκτραχηλισμῶν καὶ θέλει ἀπαλλαγῆ ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία ἀπὸ τὸν θανάσιμον ἐφιάλτην τῶν ἀπηνῶν ἀνησυχιῶν, τὰς ὁποίας γεννᾷ ἡ πολιτικὴ ἀβεβαιότης. Ἡ ψῆφος ἡμῶν, κύριοι, θὰ ἀσκήσῃ προφανῶς ἐπίδρασιν ἀποφασιστικὴν ἐπὶ τῆς περαιτέρω ἐθνικῆς σταδιοδρομίας εἰς μίαν κρισιμωτάτην καμπήν. Εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ὑπὸ τὰς περιστάσεις ταύτας θέλομεν κατορθώσει πάντως νὰ θραύσωμεν ὅλους τοὺς δεσμούς, οἱ ὁποῖοι μᾶς συνέχουν καὶ νὰ ὑψώσωμεν ἐλευθέρως τὰς ψυχὰς ἡμῶν πρὸς τὰ μεγάλα ἰδανικὰ καὶ τῆς Δημοκρατίας καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα).

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10 λεπτά.

(Ὥρα 2.10′ π. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 2.20′ π. μ.)

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.

§70Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Διατελῶ καὶ ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅπως καὶ ὁλόκληρος βεβαίως ἡ Συνέλευσις, ἀκόμη ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ἐντυπώσεως τῆς τόσον εὐγλώττου ὅσον καὶ εὐστρόφου ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ὅστις, πρὸ πολλοῦ κηρύξας τὴν κατάργησιν τῶν ἐκλογικῶς κρατούντων, ἀγωνίζεται νὰ προσελκύσῃ καὶ ἡμᾶς τοὺς ἄλλους εἰς τοὺς κόλπους τοῦ νέου ἐκλογικοῦ δόγματος. Μὲ φανατισμὸν ἱεραποστόλου ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ἐξήντλησε τὰ ἀγαθὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος καὶ κατέφερε βαρὺν τὸν πέλεκυν τῆς εὐγλωττίας του κατὰ τῆς παλαιᾶς ἐκλογικῆς πίστεως. Ἡ σφοδρότης τῆς ἐπιθέσεως ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε δὲν εὗρεν οὐδεμίαν χάριν τὸ πτωχὸν ἐκλογικὸν σύστημα ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐν τούτοις ἐγεννήθη καὶ ἀνεπτύχθη τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐγεννήθησαν καὶ ἀνεπτύχθησαν αἱ Δημοκρατίαι, τὸ ὁποῖον κρατεῖ σήμερον εἰς τὴν πρώτην Δημοκρατίαν τοῦ κόσμου, τὴν Ἀμερικήν, εἰς τὴν κοιτίδα τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, τὴν Ἀγγλίαν, καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ἐστράφησαν, ἀναστρέψαντα πρύμναν, καὶ ἄλλα τινὰ Κράτη, γευθέντα, ἔστω καὶ ἐπ’ ὀλίγον, τῶν ἀγαθῶν τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ἠκούσαμεν ὅτι τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα εἶναι ἀνελεύθερον, ἀντικείμενον πρὸς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, εὐνοοῦν τὴν ἀνηθικότητα, ὅτι εἶναι ἄδικον, ὅτι ἀποτελεῖ κίνδυνον διὰ τὴν Δημοκρατίαν, ὅτι τέλος εἶναι λοιμός, σεισμὸς καὶ καταποντισμός· ἐνῷ ὑπὸ τὸ ἄλλο σύστημα εἰσερχόμεθα εἰς τὸν ναὸν τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἰσότητος, τῆς ἀληθοῦς ἐννοίας τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, τῆς ἐξυγιάνσεως τῶν πολιτικῶν ἀγώνων, σώζομεν τὴν Δημοκρατίαν, σώζομεν τὸν Ἑλληνισμόν. Ταῦτα καὶ ἄλλα ἠκούσαμεν, κύριοι πληρεξούσιοι. Ἀλλὰ παρὰ τὴν εὐγλωττίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, παρὰ τὴν θέρμην τῆς συνηγορίας του ὑπὲρ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, παρὰ τὴν σφοδρότητα τῆς κατηγορίας ἐναντίον τοῦ πλειονοψηφικοῦ, μὲ κίνδυνον νὰ χαρακτηρισθῶμεν ὀπισθοδρομικοὶ καὶ καθυστερημένοι εἰς προοδευτικὰς ἀντιλήψεις, δὲν διστάζομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι δὲν ἐπείσθημεν διὰ τὰ ἀγαθὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, δὲν ἐπείσθημεν ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημμένη ἡ εἰσαγωγή του εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καὶ ἰδίως δὲν ἐπείσθημεν ὅτι ἡ εἰσαγωγή του εἶναι ἐπιβεβλημμένη κατὰ τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς· διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον προέκυψε καὶ ἀπεδέχθη εἶναι ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι κατὰ θεωρίαν ὀρθόν, ὅτι ἔχει θεωρητικὰ πλεονεκτήματα ἀπέναντι τοῦ πλειονοψηφικοῦ. Ἀλλὰ διὰ τὰς κρατούσας παρ’ ἡμῖν συνθήκας, διὰ τὰς συνθήκας, τὰς ὁποίας θὰ ἀντιμετωπίσωμεν εἰς τὰς αὐριανὰς ἐκλογάς, ἔδει νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ καλύτερον. Τοῦτο εἶναι τὸ ἀποδεικτέον, καὶ τὸ βάρος τῆς ἀποδείξεως κεῖται εἰς τοὺς εἰσηγουμένους τὸ σύστημα τοῦτο. Ἀλλὰ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ἀνέτρεψε τὴν ἔννοιαν· ἠρώτησε τί ἀπεδείχθη ἐναντίον τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Δὲν πρόκειται νὰ ἀποδείξωμεν ἡμεῖς, ἀλλὰ νὰ ἀποδείξουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἰσαγάγουν τὸ ἀναλογικὸν ὅτι καλύτερον εἶναι γενικῶς καὶ ἐπιβεβλημένον εἶναι λαϊκῶς διὰ τὰς ἀμέσως ἐπικειμένας ἐκλογάς. Διότι καὶ τὸ πρῶτον, ἂν ὑπάρχῃ, ἐλλείπει δὲ τὸ δεύτερον, οὐδεὶς βεβαίως θὰ ὑπεστήριζεν ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ εἰσαχθῇ ἀμέσως τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Κανονικώτερον θὰ ἦτο βεβαίως νὰ ἀναβάλλωμεν τὴν εἰσαγωγὴν εἰς ἄλλο ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα, ὁπότε, συζητουμένου τοῦ ζητήματος οὐχὶ μονοπλεύρως, θὰ ἦτο ἔγκυρος βεβαίως ἡ ἀπόφασις, ἀλλὰ καὶ διότι θὰ ὑπῆρχεν ὅλος ὁ ἀπαιτούμενος χρόνος διὰ νὰ ὡριμάσῃ παρὰ τῷ λαῷ ἡ ἰδέα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, νὰ λείψῃ δὲ ποιά τις ἀντίφασις, ἡ ὁποία, ὅσον καὶ ἂν θέλωμεν νὰ λέγωμεν τὸ ἀντίθετον, ἐνυπάρχει εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως εἰσηγηθείσης τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, Συνελεύσεως, ἡ ὁποία πολλάκις εἰς ζητήματα οὐχὶ μεγαλυτέρας σπουδαιότητος ἐπεθύμησε καὶ ἐπεδίωξε τὴν συνεργασίαν τοῦ ἐξωκοινοβουλευτικοῦ κόσμου. Εἶναι δὲ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα ζήτημα κατ’ ἐξοχὴν συζητήσιμον· ἴσως ἡ σημαντικωτέρα διάταξις τοῦ Συντάγματος μετὰ τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλά, ἐπαναλαμβάνω, οἱ ἔχοντες τὸ θάρρος αὐτὸ ἀπέδειξαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀμέσου εἰσαγωγῆς; Ἀπέδειξαν πρῶτον ὅτι εἶναι προτιμότερον καὶ ὅταν εἰσαχθῇ ἀμέσως; Θὰ παρακολουθήσω καὶ ἐγὼ τὴν συζήτησιν οὐχὶ κατὰ τὴν σειρὰν τὴν ὁποίαν ἔθηκεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐξέλιξιν τῶν ἐκλογικῶν ἀγώνων, συγκριτικῶς ἐξετάζων τὰ δύο συστήματα οὐχὶ τόσον ἀπὸ ἀπόψεως θεωρητικῆς, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἡ πείθουσα, ἀλλ’ ἀπὸ ἀπόψεως πρακτικῶν ἀποτελεσμάτων. Ἂς ἀρχίσωμεν ἀπὸ τὸν καταρτισμὸν συνδυασμῶν. Ὑποστηρίζομεν οἱ ἀντιτιθέμενοι κατὰ τῆς ἀναλογικῆς ὅτι ἐν τῷ καταρτισμῷ τῶν συνδυασμῶν ἡ δύναμις τοῦ ἀρχηγοῦ εἶναι μᾶλλον εὐρεῖα· ὅτι ὁ ἀρχηγὸς δύναται νὰ εἶναι μᾶλλον ἐλεύθερος. Διότι ὁ ἀρχηγὸς οὗτος ἀποκλειστικῶς ἐκλέγει τοὺς ὑποψηφίους τῆς δευτέρας καὶ τρίτης κατανομῆς, αὐτὸς οὐσιαστικῶς ἐκλέγει καὶ τοὺς ὑποψηφίους καὶ τῆς πρώτης κατανομῆς. Ἐκλέγει δὲ αὐτὸς οὐσιαστικῶς, διότι ἐν τῷ ἀναλογικῷ συστήματι εἶναι εὐκολώτερον ὁ ἀποκεκλεισμένος ὑποψήφιος νὰ ἀποτύχῃ. Καὶ εἶναι εὐκολώτερον τοῦτο, διότι ἡ μετάθεσις ὀλίγων ψήφων, τὰς ὁποίας ἔτυχε νὰ συναποφέρῃ ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ προσώπου αὐτοῦ, ἡ ἀπώλεια τῶν ψήφων ἐκείνων δὲν ἔχει τὴν σημασίαν τὴν ὁποίαν ἔχει εἰς τὸ πλειονοψηφικόν· διότι καὶ αὐτὸ εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ ἀρχηγὸς νὰ προσέχῃ πολὺ, καθόσον ἡ μετατόπισις ἑνὸς ὑποψηφίου μετατοπίζει ὁμάδα δυσηρεστημένων ψηφοφόρων. Ἀλλ’ ἐν τῷ ἀναλογικῷ συστήματι ὁ ἀποκεκλεισμένος εἶναι ἀποκεκλεισμένος οὐσιαστικῶς καὶ δὲν ἔχει ἐλπίδα σωτηρίας. Διότι δὲν ὑπάρχει εἰς αὐτὸ τὸ σύστημα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον δύναται ὁ ὑποψήφιος εἰς τὰς ἐκλογὰς νὰ ἐπιτύχῃ χωρὶς νὰ φέρῃ εἰς δύσκολον θέσιν τοὺς ψηφοφόρους, ὥστε ψηφίζοντες νὰ στερήσωσι τὰ κόμματα τῶν ψήφων. Ἐνῷ εἰς τὸ ἀναλογικὸν δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἀποσπασθῇ δύναμις τοιαύτη, ὥστε νὰ καταργήσῃ τὸν καλούμενον συντελεστήν. Ἰδοὺ διατί εἶναι ἀνάγκη εἰς τὸ ἀναλογικὸν νὰ εἶναι ἀρεστὸς ὁ ὑποψήφιος εἰς τὸν ἀρχηγόν. Ἀλλὰ οἱ ἀρεστοὶ δὲν εἶναι συνήθως οἱ καλύτεροι, εἶναι δὲ τοῦτο οὐχὶ ἐκ τῶν προτερημάτων τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ἀλλ’ ἂς προχωρήσωμεν, μετὰ τὸν συνδυασμόν, εἰς τὴν ἔναρξιν τῶν ἐκλογικῶν ἀγώνων. Ὑποστηρίζουν ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἠθικοποιεῖ τοὺς ἐκλογικοὺς ἀγῶνας. Ὑποστηρίζουν αὐτό, ἀλλὰ δὲν ἀποδεικνύεται· διότι ὅλαι αἱ ἀνηθικότητες, ὅλαι αἱ πράξεις αἱ μὴ ἠθικαί, ὅλαι αἱ ἐνέργειαι αἱ καταδικαστέαι, αἱ δυνάμεναι νὰ λάβουν χώραν κατὰ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, δύνανται νὰ λάβουν χώραν καὶ κατὰ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Ὑπάρχουν δύο τρόποι ἐπιδιώξεως ψήφων. Ὁ ἠθικός, ὁ συντελούμενος εἰς τὴν ἐπιδίωξιν ψήφων διὰ τῆς πειθοῦς, τρόπος τὸν ὁποῖον δυστυχῶς πολὺ ὀλίγοι μεταχειρίζονται καὶ εἰς ἐλάχιστα μέρη, καὶ ὁ τρόπος ὁ συνιστάμενος εἰς τὴν διὰ παντὸς τρόπου ἐλάττωσιν τῆς δυνάμεως τῶν ἀντιπάλων εἴτε πρὸς ἴδιον ὄφελος εἴτε πρὸς διαίρεσιν καὶ ἀντιπερισπασμόν. Τοῦτο ἐπιτυγχάνεται διὰ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, ἀλλὰ γίνεται ἐξ ἴσου καὶ διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ. Καὶ διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος δύναται νὰ ἐπιδιώξῃ τὸ κόμμα, τὸ ὁποῖον θέλει νὰ δράσῃ ἀνηθίκως, τὸν καταρτισμὸν ὁμάδων, δύναται νὰ προκαλέσῃ τὴν ὑποψηφιότητα ἀτόμων, τῶν ὁποίων ἡ δρᾶσις ἡ ἐκλογική, τῶν ὁποίων ἡ ὑποψηφιότης θὰ φέρῃ διαίρεσιν, θὰ φέρῃ ἀντιπερισπασμὸν εἰς τὸ κόμμα, τὰ μέσα δὲ διὰ τῶν ὁποίων ἐπέτυχε τοῦτο δυνατὸν νὰ εἶναι τὰ αὐτὰ οὔτε τῶν χρημάτων ἐξαιρουμένων. Ἀλλὰ μήπως ἆρά γε θὰ μεταβάλλῃ λ.χ. στάσιν ὁ Τύπος διὰ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος; Μήπως ὁ Τύπος, ἡ πολεμικὴ ἡ διὰ τοῦ Τύπου διεξαγομένη θὰ μεταβάλλῃ σφοδρότητα οὐσιαστικῶς; Αὐτὸς θὰ ἔχῃ τὴν ἰδίαν σφοδρότητα καὶ ἐκ τῶν αὐτῶν ἠθικῶν ἢ ἀνηθίκων πάντοτε ἐλατηρίων θὰ ὁρμᾶται. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν ὅτι ὡς διὰ μαγείας θὰ ἠθικοποιηθῶσιν οἱ ὑποψήφιοι διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ὥστε νὰ μὴ μεταχειρίζωνται ὅ,τι ὅλοι γνωρίζομεν ὅτι μεταχειρίζονται κατὰ τῶν ἀντιπάλων των.

§71ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν θὰ ὑπάρχῃ ὁ αὐτὸς λόγος.

§72Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Διὰ τὸν ὑποψήφιον ἀσφαλῶς θὰ ὑπάρχῃ. Ἀλλὰ μήπως θὰ λείπῃ ὁ ἀπαραίτητος κομματάρχης; Ἀλλὰ καὶ ὁ κομματάρχης χρειάζεται εἰς τὸ ψηφοδέλτια, ὡς χρειάζεται καὶ ὁ ὑποψήφιος. Καὶ θὰ ἔχῃ τόσον ἔνδοξον στάδιον, ὅσον ἔχει καὶ ὁ ὑποψήφιος. Ἕν πρᾶγμα ἐν τούτοις εἶναι ἀσφαλῶς ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς· ὅτι αἱ εἰδικότητες αὐταὶ δὲν ἔχουν τὰ αὐτὰ καταστρεπτικὰ ἀποτελέσματα οἷα δύνανται νὰ ἔχουν ἐν τῷ πλειονοψηφικῷ, διότι ἐν τῷ πλειονοψηφικῷ ἡ διὰ τοιούτων γινομένη ἀνηθίκων, ἂς εἴπωμεν, μέσων μετατόπισις τῶν ψήφων ἔχει ἀποτελέσματα διὰ τὸν ἀντίπαλον ὀλεθριώτερα, ὑπὸ ὡρισμένας συνθήκας. Ἀλλὰ ἀπέναντι τοῦ πλειονεκτήματος αὐτοῦ ἔρχεται ἓν μειονέκτημα, ἡ μία ἀνηθικότης ἰδιαιτέρα εἰς τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, ἔρχεται ὁ πόλεμος μεταξὺ τῶν ὑποψηφίων, πόλεμος τόσον μᾶλλον ἀνήθικος, ὅσον δὲν εἶναι φανερός, ὅσον διεξάγεται εἰς τὸ σκότος, ὅσον διεξάγεται μεταξὺ ὁμοϊδεατῶν καὶ εἶναι διὰ τοῦτο καταδικαστέος: διότι ἐξευτελίζει τὸν ψηφοφόρον ἀπέναντι τοῦ ἐκλογέως, ἐκθέτει δὲ ὁλόκληρον τὸν πολιτικὸν κόσμον ἀπέναντι τῆς πολιτικῆς ὁμάδος. Εἶναι πόλεμος κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ὁποίου δύναται νὰ τεθῶσιν εἰς χρῆσιν ὅλα βεβαίως τὰ ἀνήθικα μέσα τὰ τιθέμενα εἰς χρῆσιν καὶ ἐν τῷ πλειονοψηφικῷ συστήματι. Συνάμα θὰ γεννήσῃ καὶ ἕνα ἄλλον πόλεμον, περιφερειακὸν τοῦτον, ἀσφαλῶς δὲ θὰ τὸν κινήσῃ, διότι θὰ γεννήσῃ τὴν ἅμιλλαν μεταξὺ τῶν ἐπαρχιῶν μήπως μείνωσιν ἄνευ ἀντιπροσώπων, ἅμιλλαν ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ πλειονοψηφικῷ συστήματι, ὅπου, τῆς νίκης ἐπερχομένης, ἑκάστη ἐπαρχία λαμβάνει τὸν ἀντιπρόσωπόν της κατὰ τὴν ἐν τῷ συνδυασμῷ θέσιν της. Ἐδῶ θὰ ὑπάρχῃ ὁ εὔλογος κίνδυνος ὅτι αἱ μικρότεραι ἐπαρχίαι θὰ μείνουν ἄνευ ἀντιπροσώπων, δηλαδὴ θὰ ἐπέρχηται τὸ ἀποτέλεσμα ὥστε οἱ ἐπιτυχόντες ἐκ τῶν κομμάτων ὅλοι νὰ εἶναι κατὰ πᾶσαν δυνατὴν πρόβλεψιν ἐκ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὰς ἐπαρχίας τὰς μεγάλας, διότι αὐτοὶ καὶ γνωστότεροι εἶναι καὶ ἐκ μεγαλειτέρας δεξαμενῆς θὰ ἀντλοῦν τὴν ψῆφον τῆς προτιμήσεως, τοὺς σταυροὺς κλπ.

§73Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸ πλειονοψηφικὸν εἶναι χειρότερον, διότι οἱ πολῖται εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ψηφίσουν...

§74Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν δὲν συμβαίνει αὐτό, διότι εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν ἅπαξ κατανεμηθεισῶν τῶν ἑδρῶν μεταξὺ τῶν διαφόρων ἐπαρχιῶν, ἡ νίκη πλέον εἶναι μεταξὺ ὅλων τῶν ἐπαρχιῶν καὶ δὲν ὑπάρχει πόλεμος μεταξὺ αὐτῶν, διότι ἐκεῖ δὲν ἀδικοῦνται ἐπαρχίαι, ἀδικοῦνται κόμματα, ἐνῷ διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἀδικοῦνται αἱ μικραὶ ἐπαρχίαι, καὶ αὐταὶ θὰ εἶναι ὑποχρεωμέναι νὰ λαμβάνουν εἰδικὰ μέτρα διὰ νὰ σώζωσι τοὺς ἰδικούς τῶν ὑποψηφίους.

§75Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Θὰ ἑνωθοῦν εἰς τὰς μικρὰς ἐπαρχίας τὰ διάφορα κόμματα.

§76Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὄχι, διότι, ἂν ἔχῃ μία περιφέρεια 5 ἕδρας, εἶναι πιθανὸν ὅτι καὶ τὰς 5 ἕδρας θὰ τὰς λάβουν αἱ μεγάλαι ἐπαρχίαι μὲ οἱονδήποτε κόμμα· ἑπομένως εἶναι λίαν πιθανὸν καὶ αἱ 5 ἕδραι νὰ ἀποδοθῶσιν εἰς τὰς μεγάλας ἐπαρχίας, νὰ ἀπομείνουν δὲ ὅλαι αἱ ἄλλαι ἐπαρχίαι ἄνευ ἀντιπροσώπων. Ἀλλ’ ὑπεστηρίχθη, κύριοι, πληρεξούσιοι, ὅτι ἁπαλύνει τὴν τραχύτητα τῶν πολιτικῶν ἀγώνων, ἐξημερώνει τὰ πολιτικὰ ἤθη. Καθ’ ὅσον ὅμως ἐγὼ τοὐλάχιστον γνωρίζω ἡ ἐξημέρωσις τῶν πολιτικῶν ἠθῶν προέρχεται κυρίως οὐχὶ ἀπὸ τὸν μηχανικὸν τρόπον τῆς ἐκλογῆς, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν πολιτικὴν ἀνατροφὴν τοῦ λαοῦ καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ λαοῦ. Εἴμεθα δὲ βέβαιοι ὅτι τὴν πολιτικὴν ἀνατροφὴν καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ λαοῦ δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ ὁ μηχανικὸς τρόπος τῆς ἐκλογῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν φανατισμὸν ὁ ὁποῖος ὑπάρχει εἰς τὰ δύο συστήματα, νομίζω ὅτι ἡ μόνη διαφορὰ ἡ ὑπάρχουσα μεταξὺ ἐκλογέων καὶ ὑποψηφίων εἶναι ὅτι ὁ φανατισμὸς πηγάζει ἐξ ἄλλων αἰτίων, ἐκ διαφόρων αἰτίων εἰς τὸ πλειονοψηφικόν, ἐκ διαφόρων εἰς τὸ ἀναλογικόν. Εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα πηγάζει ἐκ τῶν πολιτικῶν ἀντιλήψεων· εἰς τὸ ἀναλογικὸν πηγάζει ἐκ τῶν ἰδιαιτέρων συμφερόντων τῶν τάξεων, ἂς εἴπωμεν, τῶν κομμάτων. Δὲν γνωρίζω διατί ἆρά γε θὰ εἶναι εὐγενέστερος ὁ φανατισμὸς κατὰ τὴν πηγὴν ὁ προερχόμενος ἐκ τῆς ἀντιθέσεως τῶν συμφερόντων, ἀλλὰ δὲν βλέπω καὶ διατί θὰ εἶναι ὀλιγώτερος;

§77Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Λείπει ἡ ἐξόντωσις τοῦ ἀντιπάλου, εἶναι δὲ καὶ ἡ ὁμοιογένεια τοῦ συνδυασμοῦ.

§78Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀλλ’ ἀγῶνα κατὰ πάντα ἐν τῷ ὁποίῳ ὁ φανατισμὸς δὲν στρέφεται καθ’ ἑνός, ἀλλὰ στρέφεται κατὰ πολλῶν· αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορά. Ἐὰν ἀνατρέξῃ τις εἰς τὸ νὰ ἀρυσθῇ παραδείγματα ἐκ τῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα ἐχρησιμοποίησαν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνακαλύψῃ ἐπιχειρήματα πείθοντα ὅτι τὰ Κράτη αὐτὰ ἐκέρδισαν εἴτε εἰς ἁπάλυνσιν τῶν πολιτικῶν ἀγώνων εἴτε εἰς ἐξημέρωσιν τῶν ἠθῶν. Δὲν γνωρίζω μεταβολὰς αἱ ὁποῖαι νὰ ἐπῆλθον ἐκ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν πολιτικῶν ἀγώνων. Νομίζω ὅτι τὸ παρελθὸν δὲν δικαιολογεῖ τὸν φόβον, ὅτι ἡ παράτασις τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος θὰ διατηρήσῃ ἐπ’ ἄπειρον τὸν φανατισμόν, δὲν πρέπει δὲ νὰ φέρωμεν ὡς παράδειγμα τὴν τελευταίαν πενταετίαν ἢ δεκαετίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν κυρίως δὲν ἐλειτούργει τὸ πολίτευμα, καὶ ἡ ὁποία διηνύθη ὑπὸ περιστάσεις ὅλως ἀνωμάλους, καὶ κατὰ τὴν ὁποίαν ἐτέθησαν ἐπὶ τάπητος ὄχι μόνον ζητήματα δυναστικά, ἀλλὰ ζητήματα ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, θίγοντα αὐτὴν τὴν ὑπόστασιν τοῦ Κράτους. Δὲν εἶναι ἑπομένως ἡ τελευταία περίοδος ἡ κατάλληλος πρὸς σύγκρισιν, ἂν δὲ ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν παλαιοτέραν περίοδον, εἶναι ζήτημα ἂν θὰ εὕρωμεν πρὸς σύγκρισιν περισσότερα διὰ πολιτικοὺς λόγους παρὰ δι’ ἄλλην οἱανδήποτε ἀφορμήν. Δὲν εὑρίσκεται λοιπὸν ἐν τῇ φύσει τοῦ πλειονοψηφικοῦ ὁ φανατισμός· ὁ φανατισμὸς προέρχεται ἐκ τῆς πολιτικῆς ἀνατροφῆς τοῦ λαοῦ, ἐκ τῶν ἠθικῶν τοῦ λαοῦ ἀρετῶν. Οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν ὅτι θὰ καταπαύσῃ ὁ φανατισμὸς διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ὅτι θὰ παύσῃ ἡ ἀντίθεσις τοῦ κεφαλαίου πρὸς τὴν ἐργασίαν, ἡ ἀντίθεσις τοῦ ἀγρότου πρὸς τὸν τσιφλικιοῦχον. Αἱ ἀπεργίαι θὰ εἶναι ἆρά γε ὀλιγώτερον ἔντονοι, θὰ ἐπιδιώκῃ μετ’ ὀλιγωτέρας τραχύτητος ὁ ἀγρότης τὰ δικαιώματά του ἐκ τοῦ λόγου ὅτι δὲν ἔχει ἰδικούς του ἀντιπροσώπους ἐν τῇ Βουλῇ, οἱ ὁποῖοι κρατερῶς νὰ τὸν ὑποστηρίξουν; Ἀλλ’ ἂς προχωρήσωμεν περαιτέρω καὶ ἂς φθάσωμεν εἰς τὸ ψηφοδέλτιον, εἰς τὴν ἐξάσκησιν τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος. Ἐξετάζοντες τὸν τρόπον τῆς ἐξασκήσεως τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος, εὐκόλως διαγινώσκομεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι εἰς τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι περιωρισμένον τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν, δὲν ἔχει τὴν ἐλευθερίαν τὴν ὁποίαν ἔχει εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα· κυρίως τὸ ἐκλογικὸν δικαίωμα διχοτομεῖται. Δύο φάσεις διακρίνομεν: Τὴν προπαρασκευαστικήν, κατὰ τὴν ὁποίαν καταρτίζεται τὸ ψηφοδέλτιον, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ ἐκλογεὺς δὲν λαμβάνει μέρος, καὶ τὴν δευτέραν, καθ’ ἣν ὁ ἐκλογεὺς ἔρχεται νὰ ἐπικυρώσῃ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀποφασίζει ὁ πολιτικὸς σύλλογος ἢ ὁ ἀρχηγός· δηλαδὴ ὁ ἐκλογεὺς μεταβάλλεται εἰς ἐπικυρωτικὴν μηχανὴν τῶν ἀποφασιζομένων ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ ἢ ὑπὸ τοῦ κόμματος. Καταργοῦνται ἑπομένως οἱ ἀνεξάρτητοι ὑποψήφιοι κατ’ οὐσίαν, καταργεῖται τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν, νὰ ψηφίζουν ἔξω τοῦ ψηφοδελτίου ἕνα ἀνεξάρτητον ὑποψήφιον, ὄχι μόνον ἀντίθετον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἰδίων φρονημάτων. Εἶναι δύσκολον νὰ πεισθῇ τις ὅτι ἡ τοιαύτη διχοτόμησις τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος ἀποτελεῖ πληρεστάτην ἀναγνώρισιν τῆς κυριαρχίας τῆς λαϊκῆς. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὸ ἄλλο—ἀφοῦ προηγουμένως διαπιστώσωμεν τοῦτο, ὅτι ἐκ τῆς προεκλογικῆς περιόδου δύσκολον εἶναι νὰ εὕρῃ τις ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα καθιστῶσιν ἐμφανὲς τὸ ἐκλογικὸν δικαίωμα—ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα. Εἶναι βέβαιον, κύριοι, ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα κατὰ τὰ ἀποτελέσματά του ἔχει μίαν ἀρετήν, ἀποτελεῖ μίαν ἐγγύησιν ὅτι οὐδέποτε ἢ σχεδὸν οὐδέποτε ἡ μειονοψηφία δύναται νὰ μεταβληθῇ εἰς πλειονοψηφίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον περιέχουσι συνολικῶς αἱ κάλπαι, αὐτὸ θὰ ἀποδοθῇ καὶ εἰς τὰ ἀποτελέσματα· ἑπομένως ἀποτρέπεται τὸ κακὸν τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ὑπάρξῃ εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῶν καλπῶν νικήτρια ἡ μειονοψηφία. Τοῦτο εἶναι σπανιώτατον, διότι συνήθως αἱ δυνάμεις τῶν κομμάτων κατανέμονται καθ’ ἴσην ἀναλογίαν εἰς πάσας τὰς περιφερείας, ὥστε καὶ ἂν τὰ ἀποτελέσματα δὲν ἀνταποκρίνονται πλήρως πρὸς τὰς δυνάμεις τῶν κομμάτων, σπανιώτατα ἡ μειονοψηφία μεταβάλλεται εἰς πλειονοψηφίαν. Ἀναφέρω τὸ παράδειγμα τοῦ 1920, τὸ ὁποῖον ἀνέφερε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές, διότι δὲν εἶναι βέβαιον ὅτι κατὰ τὸ 1920 ἐπλειοψηφοῦμεν οὐσιαστικῶς ἐντὸς τοῦ παλαιοῦ Βασιλείου· ἐκτὸς ἐπλειονοψηφοῦμεν, δὲν ὑπελογίσθησαν ὅμως αἱ Θρακικαὶ ψῆφοι καὶ δὲν ἐγνωρίζαμεν τὰ ἀποτελέσματα τῆς ψηφοφορίας ἐν τῷ Στρατῷ. Τοῦτο εἶναι τὸ ἀόριστον. Ἀλλὰ καὶ τὸ παράδειγμα τῶν Ἀγγλικῶν ἐκλογῶν τοῦ 1922 δὲν εἶναι καὶ αὐτὸ ad hoc, διότι καὶ ἐκεῖ ἡ μειονοψηφία δὲν ἦλθε πλειονοψηφοῦσα, ἀλλὰ τὸ σχετικῶς πλειονοψηφοῦν κόμμα ἦλθε πλειονοψηφοῦν ἀπέναντι τῶν δύο ἄλλων κομμάτων. Ἄλλως τε τὸ ἀποτέλεσμα αὐτὸ τὸ ἐπελθὸν εἰς τὰς Ἀγγλικὰς ἐκλογὰς δὲν εἶναι συνδεδεμένον μὲ τὴν ἔννοιαν τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος· ἀναφέρεται εἰς ἓν εἶδος τοῦ πλειονοψηφικοῦ, ὅτι δὲν ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ ὁ ἐκλεγόμενος τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι ad hoc εἶναι τὸ παράδειγμα τὸ Βελγικόν, τὸ ὁποῖον ἀναφέρει ἡ ἱστορία ἡ ἱστορία ὡς λαβὸν χώραν πρὸ 75 ἐτῶν. Ἀλλ’ ἔχει καὶ ἄλλο πλεονέκτημα τὸ ἀναλογικόν, ὅτι κατανέμει ἐξ ἴσου τὰς ἕδρας τῶν κομμάτων. Τοῦτο εἶναι ἀλήθεια, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, καὶ συνάγονται ἐκ τούτου δύο συμπεράσματα ὑπὲρ τοῦ ἀναλογικοῦ, ὅτι εἶναι συμφωνότερον σύστημα πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ ὅτι εἶναι σύστημα δίκαιον. Δὲν γνωρίζω, ἂν εἶναι συμφωνότερον πρὸς τὴν Δημοκρατίαν τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ κατανομὴ τῶν βουλευτικῶν ἑδρῶν γίνεται ἀναλόγως πρὸς τὰς δυνάμεις τῶν κομμάτων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκομεν εἶναι νὰ κατανεμηθῶσιν αἱ ἕδραι τῶν ἐκλογῶν ἀναλόγως μεταξὺ τῶν διαφόρων κομμάτων. Ὑπάρχουσι σήμερον ἀκόμη διαφωνίαι σοβαραὶ εἰς τὴν ἐπιστήμην, ἔχουσαι σχέσιν μὲ τὴν θέσιν τοῦ βουλευτοῦ πρὸς τὰς ἐκλογάς. Δὲν πρόκειται νὰ κρίνωμεν τὴν διαφωνίαν αὐτήν· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα αὐτὸ τῆς κατανομῆς, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα αὐτὸ εἶναι ὅτι σχηματίζομεν Βουλήν, ἡ ὁποία δυσκόλως λειτουργεῖ καὶ δυσκόλως δύναται νὰ ἀποδώσῃ Κυβέρνησιν βιώσιμον. Εἰς τὴν Ἰταλίαν μέχρι τοῦ Μουσσολίνι ἀπεδείχθη ἡ ἀλήθεια αὐτὴ ἐν ὅλῃ της τῇ δυνάμει. Δέκα ἢ δεκαπέντε ἐγένοντο ἀνασχηματισμοὶ καὶ μεταβολαὶ κυβερνητικαὶ μέχρις ὅτου καταλήξωσιν εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ἂν τοῦτο συνέβη εἰς τὴν Ἰταλίαν, φαντασθῆτε τί πρόκειται νὰ συμβῇ παρ’ ἡμῖν, ἀφοῦ σήμερον, ὅτε πάντες εἴμεθα ὁμόφρονες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἔχομεν δέκα κόμματα, φαντασθῆτε τί πρόκειται νὰ συμβῇ, ὅταν δὲν θὰ ἀκολουθῶμεν ἐνταῦθα πάντες τὰς αὐτὰς ἀρχάς.

§79ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν συνέβη εἰς τὴν Ἰταλίαν τοιοῦτόν τι.

§80ΕΤΕΡΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν ἔχουσιν εἰς τὴν Ἰταλίαν τόσα κόμματα.

§81Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Θέλετε νὰ σᾶς ἀναφέρω πόσαι μεταβολαὶ ἐγένοντο;

§82Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τέσσαρες μεταβολαὶ ἔγιναν, κ. Ὑπουργέ.

§83Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Εἶπον καὶ ἀνασχηματισμοί. Διὰ νὰ μὴ θεωρηθῶ ὅτι ὑπερβάλω ἂς ἀριθμήσωμεν. Λοιπὸν ὁ Νίττι ἀναλαβὼν τὴν Κυβέρνησιν τὴν 14ην Μαρτίου, παρῃτήθη τὴν 12ην Μαΐου.

§84Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Ποίου ἔτους;

§85Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ 1919. Ἀνασχηματίζεται ἡ Κυβέρνησις τὴν 21 Ἰουνίου καὶ ἔρχεται ὁ Τζιολίττι, καίτοι μέχρι τοῦ...

§86Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Ὑπῆρχον ζητήματα ζωτικώτερα καὶ σοβαρώτερα εἰς τὴν Ἰταλίαν.

§87Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Καὶ φρονεῖτε, κ. πληρεξούσιε, ὅτι τὰ ἀπασχολοῦντα τὸ ἰδικόν μας Ἔθνος ζητήματα εἶναι ὀλιγώτερον ζωτικὰ καὶ ὀλιγώτερον σοβαρὰ ἀπὸ τὰ ἀπασχολήσαντα τὴν Ἰταλίαν κατὰ τὸ 1919;

§88Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Καὶ μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα γίνονται ἀνασχηματισμοί.

§89Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ οἱ Ἑλληνικοὶ ἀνασχηματισμοὶ πῶς γίνονται; Ἀλὰ Ἰταλιάνα γίνονται καὶ αὐτοί;

§90Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν γνωρίζω κατὰ ποίαν μέθοδον γίνονται, ἀλλὰ καθ’ οἱανδήποτε κακὴν μέθοδον καὶ ἂν γίνωνται μὲ τὸ πλειονοψηφικόν, βεβαίως μὲ τὸ ἀναλογικὸν θὰ γίνουν διὰ τῆς Γερουσίας. Δὲν ἀμύνεται κανεὶς ὑπὲρ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, ὡς τελείου, ἀλλ’ ἀμύνεται ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀλλάξωμεν τὸ ὑπάρχον σύστημα, χωρὶς νὰ πεισθῶμεν ὅτι ἐκ τῆς ἀλλαγῆς ἔχομεν νὰ κερδίσωμεν καὶ ὄχι νὰ χάσωμεν· περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Ἀλλὰ λέγουσιν ὅτι ἡ ἴση κατανομὴ τῶν ἑδρῶν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦ δικαίου. Κύριοι, δὲν διδάσκω κανὲν νέον ἂν εἴπω ὅτι τὸ δίκαιον δὲν εἶναί τι ἀπόλυτον, ἀλλ’ εἶναι κάτι τι πολὺ σχετικόν, εἶναι τὸ ἀνταποκρινόμενον πρὸς τὴν κοινὴν συνείδησιν ἑκάστου λαοῦ. Λοιπὸν διὰ νὰ κριθῇ δίκαιον ἓν σύστημα ὑπὸ τοῦ Κράτους ἐκείνου, πρέπει νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν περὶ δικαίου συνείδησίν του, δηλαδὴ πρέπει νὰ εἴμεθα πεπεισμένοι ὅτι ὁ Ἕλλην ἐκλογεὺς θὰ αἰσθανθῇ ἱκανοποιημένην τὴν περὶ δικαίου συνείδησίν του ὅταν ἴδῃ ὅτι αἱ κατανομαὶ τῶν ἑδρῶν ἔγιναν ἀναλόγως πρὸς τὴν δύναμιν τῶν κομμάτων. Ἀλλὰ δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι θὰ συμβῇ τοῦτο. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρὸ παντὸς ζῇ ἀκόμη εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶναι ἡ ἐπαρχία, εἶναι ὁ τοπικισμός· ὄχι μόνον εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ πολιτευομένου. Τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα τίθενται ὑπεράνω τῶν κομματικῶν ἀντιλήψεων, ἐκτὸς τῶν γενικῶν κομματικῶν ἀντιλήψεων, δὲν εἶναι ζητήματα δικαίου, ἀλλὰ ζητήματα τοπικῶν συμφερόντων. Ἂν θέλετε νὰ ρίψετε ἓν βλέμμα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης διὰ νὰ ἴδητε κατὰ ποῖον σύστημα σχηματίζονται αἱ διάφοροι ὁμάδες, θὰ ἴδητε ὅτι σχηματίζονται κατὰ τὸ σύστημα τὸ τοπικόν. Ἑπομένως, δοθέντος ὅτι κατὰ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι λίαν πιθανόν, εἶναι σχεδὸν βέβαιον ὅτι εἰς τὰς ἐκλογάς, κατὰ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, θὰ μείνουν ἐπαρχίαι ὡρισμέναι, καὶ ἰδίως αἱ μικρότεραι, ἄνευ ἀντιπροσώπου, οὐδέποτε θὰ πείσητε τὸν Ἕλληνα ἐκλογέα ὅτι τοῦτο εἶναι σύστημα δίκαιον. Ἀκόμη θρηνεῖ μία ἐπαρχία τοῦ νομοῦ μου, διότι δὲν εἶναι βεβαία ὅτι αὐτὴν τὴν φορὰν ἐξέλεξε δύο ὑποψηφίους ἐκ τῶν κόλπων της, διότι ἀμφιβάλλει ἂν ὁ εἷς ἐκ τῶν ἐπιτυχόντων εἶναι γνήσιος κάτοικος τῆς ἐπαρχίας αὐτῆς, ἐνῷ πρόκειται πάντως περὶ ὁμοϊδεατῶν.

§91ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὸ θὰ συμβῇ μόνον εἰς τὴν Νέαν Ἑλλάδα. Εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα ὅλαι αἱ ἐπαρχίαι θὰ ἀντιπροσωπευθοῦν.

§92Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Οὐδέποτε ὅσην καὶ ἂν δαπανήσητε εὐγλωττίαν, θὰ πείσητε τὸν Ἕλληνα ἐκλογέα ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ἐκλεγῇ βουλευτὴς ἄνθρωπος λαβὼν 20 χιλιάδας ψήφων καὶ νὰ ἀποτύχῃ ἐν τῇ αὐτῇ περιφερείᾳ ἄνθρωπος λαβὼν 30 χιλιάδας ψήφων. Αὐτὸ οὐδέποτε θὰ τὸ κατανοήσῃ ἡ δικαιοσύνη τοῦ Ἕλληνος ἐκλογέως, ὅπως οὐδέποτε εἶναι δυνατὸν νὰ πεισθῇ ὁ Ἕλλην ἐκλογεὺς περὶ τοῦ δικαίου ἑνὸς συστήματος τὸ ὁποῖον ἐκλέγει διὰ τῶν ὑπολοίπων τῆς ἐπαρχίας του ἀνθρώπους, τοὺς ὁποίους οὔτε γνωρίζει οὔτε κἂν ἐψήφισεν.

§93Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Αὐτὸ εἶναι λεπτομέρεια. Ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ ἄλλο σύστημα.

§94Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὁμιλῶ ἐπὶ τοῦ συστήματος τοῦ νομοσχεδίου, διότι, ὅπως εὐκόλως ἐννοεῖτε, κ. συνάδελφε, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ ὅλων τῶν συστημάτων.

§95Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Ἐπὶ τῆς ἀρχῆς.

§96Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου τοῦ θέτοντος ὡρισμένον σύστημα ἀναλογικόν. Ἄν τις, κύριοι πληρεξούσιοι, θέλει νὰ ἐξετάσῃ οὐχὶ μὲ τὸν φακὸν τῆς πίστεως, ἀλλὰ μὲ τὴν ψύχραιμον, μὲ τὴν ἀμερόληπτον κρίσιν τὰ δύο συστήματα, δύσκολον εἶναι νὰ εὕρῃ λόγους προτιμήσεως σαφεῖς τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου. Ἄν ὑπάρχουν ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς πλεονεκτήματά τινα, δὲν εἶναι τοιαῦτα ὥστε εἴτε κατὰ τὴν προεκλογικὴν εἴτε κατὰ τὴν μετεκλογικὴν κατάστασιν νὰ πείσωσιν ἡμᾶς.

§97Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Δὲν ἀνεφέρατε, κ. Ὑπουργέ, τὸ μεγαλύτερον καλὸν τῆς ἀναλογικῆς, ἤτοι ὅτι θὰ περιορισθοῦν εἰς τὸ ἐλάχιστον αἱ καλπονοθεύσεις.

§98Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν ἀποκλείονται αἱ νοθεῖαι. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι, εἶπον ὅτι ὅλα αἱ ἀνηθικότητες, αἵτινες δύνανται νὰ λάβουν χώραν εἰς τὸ σύστημα τὸ πλειονοψηφικόν, αἱ αὐταὶ δύνανται νὰ λάβουν χώραν καὶ εἰς τὸ σύστημα τὸ ἀναλογικόν, σὺν μιᾷ ἀκόμη. Μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι εἰς τὸ ἀναλογικὸν δὲν εἶναι ἐξ ἴσου καταστρεπτικαὶ διὰ τὸ ἀντίπαλον κόμμα, τὸ θρυμματίζουν, μέν, ἀλλ’ εἶναι δύσκολον νὰ τὸ θανατώσουν. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Ἀλλὰ θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι πολὺ καλά, ἡ σύγκρισις τῶν δύο συστημάτων δὲν παρέχει σαφῆ δεδομένα προτιμήσεως, ἀλλὰ δι’ εἰδικούς τινας λόγους, δι’ εἰδικάς τινας συνθήκας ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ προτιμήσωμεν τὸ σύστημα τοῦτο κατὰ τὰς ἐπικειμένας ἐκλογὰς καὶ βλέπομεν διὰ τὰς μελλοντικωτέρας. Διότι, ὡς ἰσχυρίζονται οἱ ὑπέρμαχοι τῆς ἀναλογικῆς, καταπαύει τὸν καθεστωτικὸν ἀγῶνα καὶ ἑπομένως στερεώνει τὴν Δημοκρατίαν. Ἄν καλῶς ἀντελήφθην τὴν σειρὰν τοῦ συλλογισμοῦ, αὕτη εἶναι ἡ ἑξῆς· θρυμματίζει τὰς παρατάξεις καὶ ἑπομένως, καταργοῦσα τὰς παρατάξεις, στρέφει τὴν προσοχὴν τῶν ὁμάδων τῶν συνδυασμῶν πρὸς ἄλλα ζητήματα καὶ ἀποτρέπεται ἡ προσοχὴ ἀπὸ τοὺς καθεστωτικοὺς ἀγῶνας. Δὲν εἶναι λοιπὸν τὸ γέρας τοῦ ἀγῶνος τὸ πολίτευμα. Ὄντως, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ἀναλογικὴ πολλαπλασιάζει τὰ κόμματα καὶ θρυμματίζει τὰς παρατάξεις. Ἐν τούτοις οἱ ὑποστηρικταὶ τοῦ συστήματος τούτου ἔφερον καὶ παραδείγματα ὅτι ἐκεῖ ὅπου ἐφηρμόσθη ἡ ἀναλογικὴ δὲν ηὐξήθησαν τὰ κόμματα, ἐνῷ τὸ γεγονὸς τοῦ θρυμματισμοῦ τῶν παρατάξεων ἀποδεικνύει ὅτι πολλαπλασιάζει τὰ κόμματα καὶ ἐκεῖ ἀκόμη ὅπου ἐξ ὡριμότητος κοινωνικῆς ἔχει ἐπέλθει ἡ κοινωνικὴ ἀνάπτυξις ἐκείνη, ἡ ὁποία δίδει τὴν ὁριστικὴν μορφὴν εἰς τὰ κόμματα. Εἰς τὴν προηγμένην π.χ. Σαξωνίαν τὰ τέσσαρα κόμματα τὰ ἔκαμεν ἑπτά· εἶναι βεβαίως πολὺ εὐκολώτερον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶχον πολὺ ὀλιγώτερον ἐξελιχθῆ, νὰ πολλαπλασιάσωσι τὰ τοιαῦτα κόμματα. Ὑποθέτω ὅτι εἶναι σαφὴς ὁ συλλογισμὸς καὶ ἐκεῖ ὅπου τὰ κόμματα εἶχον ἐξελιχθῆ ἐκ τῆς προηγουμένης ἐξελίξεως καὶ ἐκεῖ εἶχον τὴν ἐνέργειαν αὐτήν. Ἀλλ’ ἄρά γε ὁ τεμαχισμὸς τῆς ἀντιμετώπου παρατάξεως θὰ ἀποσοβήσῃ τὸν πολιτειακὸν ἀγῶνα; Δὲν νομίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐν τῇ ψυχῇ τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν εἴτε ἐξ ἔρωτος πρὸς τὴν Βασιλείαν εἴτε διότι δὲν ἀνεγνωρίσθη ἀκόμη ἡ γνησιότης τοῦ δημοψηφίσματος τῆς κυρώσεως τῆς Δημοκρατίας, ἂν ὑπάρχῃ πρόθεσις ἐπαναφορᾶς τοῦ καθεστωτικοῦ ἀγῶνος ἐκείνου, ὁ ἀγὼν ἐκεῖνος θὰ ἐπανέλθῃ ὑπὸ τὴν διμέτωπον καὶ πολυμέτωπον παράταξιν, διότι, καθ’ οἱονδήποτε τρόπον καὶ ἂν διεξαχθῶσιν αἱ ἐκλογαί, ἐφόσον δὲν ἔχομεν ἀποκτήσει ἀκόμη τόσην συνειδητὴν ἀντίθεσιν τῶν συμφερόντων τῶν τάξεων ὥστε αὕτη νὰ ὑπέρκειται τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἀναμφισβητήτως δὲ ἐφόσον δὲν ἔχομεν ἀποκτήσει τόσην συνειδητὴν ἀντίθεσιν τῶν συμφερόντων τῶν κομματικῶν, εἶναι βέβαιον ὅτι καὶ εἰς μελλούσας ἐκλογὰς τὸ προέχον ζήτημα θὰ εἶναι τὸ πολιτειακόν. Εἰς αὐτὸ θὰ ἀποβλέπῃ ὁ ἐκλογεὺς κατὰ πρῶτον λόγον ψηφίζων τὸν ὑποψήφιον, καὶ τοῦτο θὰ προβάλλῃ κατὰ πρῶτον λόγον ὁ ὑποψήφιος διὰ νὰ συλλέγῃ ψήφους. Ἑπομένως ὁ ἀγὼν θὰ διεξαχθῇ κατ’ οὐσίαν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος εἴτε διμέτωπος εἴτε πολυμέτωπος εἶναι ὁ ἐκλογικὸς ἀγών. Ἀλλὰ θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι, καὶ ἂν τοῦτο δὲν ἐπιτύχουν, τὰ ἀποτελέσματα ὅμως τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος, διεξαγομένου ὑπὸ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, θὰ εἶναι τοιαῦτα ὥστε νὰ μὴ ἐμφανίζηται κανεὶς κίνδυνος διὰ τὴν Δημοκρατίαν καὶ ὅτι δὲν θὰ εἶναι ἐκεῖνα τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα εἴχομεν κατὰ τὸ 1920, διότι τοῦτο τὸ παράδειγμα φέρομεν καὶ ἐκ τούτου κυρίως ὁρμώμενοι ἀποστρεφόμεθα εἰς τοιοῦτον βαθμὸν τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τῷ 1920 τὸ σύστημα αὐτὸ ἐζημίωσε σοβαρώτατα τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ μαζὶ καὶ τὴν Ἑλλάδα, ὅσον ἴσως οὐδεμία ἄλλη πολιτικὴ πρᾶξις. Καὶ εἶναι ὀρθὸν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ ἐξ ἐκείνης διδάγματα ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ νέου ἐκλογικοῦ συστήματος. Ἀλλ’ ἂν θέλωμεν νὰ ἐξετάσωμεν ἀκριβῶς τὰ ἐκ τῶν ἐκλογῶν ἐκείνων διδάγματα, θὰ ἴδωμεν ὅτι δὲν ὑπάρχει σήμερον κίνδυνος διὰ τὴν Δημοκρατίαν ἐκ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος. Δὲν ὑπάρχουσι σήμερον αἱ συνθῆκαι, αἵτινες κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1920 ἔδωκαν τὸ ὀλέθριον ἐκεῖνο ἀποτέλεσμα.

§99Β. ΙΑΚΩΒΑΚΗΣ. Τὸ Βασιλικὸν Κόμμα κατῆλθεν ὑπὸ μίαν μορφήν, τὰ ἄλλα κατῆλθον ὑπὸ τὴν μορφὴν τοῦ Προοδευτικοῦ καὶ τοῦ Βενιζελικοῦ.

§100Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Θὰ ἐπήρχοντο τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα εἰς οἱανδήποτε παράταξιν. Ἡ διαφορὰ εἶναι ἡ ἑξῆς· ὅτι ἀντὶ νὰ παρατάξωμεν τὸ ¼, ἴσως θὰ παρατάξωμεν τὸ ἥμισυ. Ἀλλ’ ἔχω μερικοὺς ἀριθμούς, τοὺς ὁποίους ἐπῆρα ἀπὸ τὸ βιβλίον τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ κ. Παπαναστασίου, κατὰ τὸ 1920 ἔμειναν ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι 169.000 ψηφοφόροι φιλελεύθεροι ἄνευ ἀντιπροσώπου, ἀθροίζων δὲ καὶ τοὺς νομοὺς οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον οὐδένα ἀντιπρόσωπον, ἐν τῇ Μακεδονίᾳ καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν 37.000, ἔχομεν ψηφοφόρους φιλελευθέρους 206.000, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουσιν οὐδένα ἀντιπρόσωπον. Ἀντιθέτως ἡ ἀντίθετος παράταξις ἀπώλεσεν ἐν ταῖς Νέαις Χώραις 49,000 ψηφοφόρους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον ἀντιπρόσωπον ἐν τῇ Βουλῇ κανένα. Ἂν ὑπολογίσωμεν ὅτι εἰς τὴν Θράκην ἡ δύναμις τῆς ἀντιπάλου τότε παρατάξεως ἦτο ὅση περίπου καὶ τῶν ἀντιφιλελευθέρων εἰς τὰ Χανιά....

§101Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτὸ εἶναι αὐθαίρετον. Εἰς τὰς ἐκλογὰς ἐκείνας δὲν ἐνεφανίσθη κανεὶς ἀντιφιλελεύθερος ὑποψήφιος. Ἑπομένως δὲν ἔχητε δικαίωμα νὰ ὑπολογίσητε.

§102Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Μὲ συγχωρεῖτε. Τὸ ἰδικόν μας εἶναι αὐθαίρετον, διότι δὲν...

§103Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εἶναι νούμερα, τὰ ὁποῖα εἶναι εἰς τὸ κεφάλι σας.

§104Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὰ ἐπῆρα ἀπὸ τὸ βιβλίον τοῦ ἀρχηγοῦ σας.

§105Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν σᾶς ὠφέλησε τὸ βιβλίον.

§106Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐπαναλαμβάνω ὅτι πρέπει νὰ ὑπολογίσωμεν καὶ Θρακοτουρκικὰς ψήφους ἀντιπάλων, ὅπως θὰ ὑπολογίσωμεν ψήφους εἰς τὸν νομόν, ἐν τῷ ὁποίῳ διὰ λόγους τυπικοὺς ὑπῆρξεν ἀκυρότης. Σᾶς ἐρωτῶ ἂν εἰς μίαν περιφέρειαν δὲν ἐζητήθησαν συνδυασμοὶ ἐκ τοῦ Ἄλφα κόμματος λόγῳ τυπικῆς ἀκυρότητος, ἕπεται ἐκ τοῦ γεγονότος αὐτοῦ ὅτι δὲν ὑπάρχουν ψῆφοι ἐν τῇ περιφερείᾳ αὐτῇ; Ὑπάρχουσι βεβαίως. Ἄλλως τε δὲν ἔχει μεγάλην σημασίαν τοῦτο. Μετὰ μαθηματικῆς ἀκριβείας εὑρίσκομεν ὅτι οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἀπώλεσαν 50,000 ψήφους. Ἂν ἡ σύνθεσις ἡ Μακεδονικὴ καὶ ἡ σύνθεσις τῆς ἄλλης ἀπόψεως ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ὅπως κατὰ τὸ 1920, βεβαίως μωρὸς θὰ ἦτο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ὑπεστήριζεν ὅτι πρέπει νὰ παραμείνῃ τὸ σύστημα τὸ πλειονοψηφικόν. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι αἱ Τουρκικαὶ ψῆφοι, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον εἰς τὴν Μακεδονίαν, δὲν ὑπάρχουν σήμερον—αἱ ψῆφοι ἐκεῖναι ἐδόθησαν εἰς τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν κατὰ τὸ παρελθόν—καὶ ὅτι αἱ ψῆφοι αὗται ἀντεκατεστάθησαν μὲ πολλαπλάσιον περίσσευμα ψηφοφόρων Ἑλλήνων μὲ δημοκρατικὸν φρόνημα, ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἀμφιβολίαν, τοὐλάχιστον ἐπὶ τῆς μεγίστης πλειονοψηφίας αὐτῶν. Ἑπομένως, ἂν σήμερον πρόκειται νὰ μείνουν ἀναντιπροσώπευτοι ψῆφοι εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, κατὰ τοὺς δυσμενεστέρους δι’ ἡμᾶς ὑπολογισμούς, ἐκ τῶν δημοκρατικῶν θὰ μείνουν ἀναντιπροσώπευτοι μόνον αἱ ψῆφοι τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος, ἐξαιρουμένης πάλιν τῆς περιφερείας Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ δημοκρατικὴ παράταξις δι’ ἰδίους λόγους εἶναι ἰσχυρά. Ἑπομένως ἐκ τῶν ψήφων τὰς ὁποίας ἀπωλέσαμεν κατὰ τὸ 1920 καὶ τὰς ὁποίας εἴχομεν ἀναντιπροσωπεύτους. Θὰ ἀφαιρέσωμεν τὰς ψήφους τὰς Μακεδονικὰς καὶ θὰ ἀντιστρέψωμεν τοὺς ὅρους, δηλαδὴ εἰς τὸ παθητικόν μας σήμερον δὲν θὰ εἶναι πλέον ψῆφοι ἐν Μακεδονίᾳ αἱ ὁποῖαι θὰ εὑρίσκωνται εἰς τὸ ἐνεργητικὸν τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν. Οἱ ὑπολογισμοὶ οὗτοι ἔγιναν ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῇ καὶ ἂν ἀφαιρεθοῦν καὶ αἱ ψῆφοι αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάρχουν ὑπὸ τὰς δυσμενεστέρας δι’ ἡμᾶς συνθήκας, διότι ἂν ἐπέλθῃ ἀπώλεια ψήφων ἀναντιπροσωπεύτων, τοῦτο δὲν θὰ εἶναι εἰς βάρος τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Ἀλλὰ καὶ ἂν κατὰ περιφερείας ἀποβλέψωμεν, εἰς τὸ αὐτὸ συμπέρασμα θὰ φθάσωμεν, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Π. Ἑλλάδος, Μακεδονίας, Θράκης καὶ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς ἀποτελοῦν τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Ἑλλήνων ἀντιπροσώπων. Ἑπομένως καὶ ὑπὸ τὴν δυσμενεστέραν ἀκόμη περίπτωσιν ἡ ἄλλη Π. Ἑλλὰς δὲν θὰ φέρῃ κανένα ἀντιπρόσωπον, οὐδὲ μὲ τὸ ὑπάρχον σήμερον περιφερειακὸν σύστημα καὶ ὑπὸ τὰς δυσμενεστέρας περιπτώσεις οὐδένα ἔχει νὰ διατρέξῃ κίνδυνον ἡ Δημοκρατία.

§107Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Τοὺς ἰδίους λογαριασμοὺς ἐκάμαμεν καὶ εἰς τὰ 1920.

§108Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Αὐτὰ εἶναι μαθηματικά, κ. συνάδελφε, τὰ ὁποῖα δὲν κάμνουν λάθος, ἐκτὸς ἂν ὑποθέσητε ὅτι μετεβλήθησαν οἱ Φιλελεύθεροι εἰς ἀντιδημοκρατικούς. Ἡ Δημοκρατία, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν διατρέχει κανένα κίνδυνον ἀπὸ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Ἑπομένως δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ ἀνοιχθῶμεν εἰς τὸ ἄγνωστον πέλαγος τοῦ ἀναλογικοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον εἶναι ἄγνωστον κατὰ ποίων ὑφάλων θὰ προσκρούσωμεν. Διότι δὲν εἶναι εὔκολον, δὲν εἶναι δυνατὸν κἂν νὰ προΐδῃ τις τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ἀναλογικοῦ. Διότι διὰ νὰ προΐδῃ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ἀναλογικοῦ πρέπει νὰ γνωρίζῃ ποῖαι ὁμάδες θὰ ἐκτεθοῦν καὶ εἰς ὁποίας μερίδας καὶ ποῖον κόμμα θὰ ἔχῃ ὡρισμένον παθητικὸν ἐκ τῶν καρκινωμάτων τῶν ὁμάδων καὶ ἰδίως τῶν ἀτομικῶν ὑποψηφιοτήτων, τὸ ὁποῖον εἶναι δυσκολώτατον. Ἑπομένως δὲν ἔχομεν δεδομένα διὰ νὰ κρίνωμεν τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ἐκλογικόν. Ἔχομεν λοιπὸν πάντα λόγον νὰ ἀνησυχῶμεν δι’ ἓν ἄγνωστον ἀποτέλεσμα. Ἀλλὰ μετεκλογικῶς οὐδεὶς δύναται νὰ βεβαιώσῃ ὅτι οἱ συνδυασμοὶ οἱ ποικίλοι καὶ διάφοροι, οἱ ὁποῖοι θὰ συνενώσουν τὰ διάφορα κόμματα καὶ κομματίδια, τὰ ὁποῖα θὰ προέλθουν ἐκ τῶν ἐκλογῶν, ὅτι οἱ διάφοροι αὐτοὶ συνδυασμοὶ πρὸς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἀποβλέποντες θὰ εἶναι ἀβλαβεῖς διὰ τὴν Δημοκρατίαν. Οὐδεὶς δύναται νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι ἐν τῷ συμφέροντι σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ δοθοῦν καὶ δὲν θὰ ληφθοῦν ἀνταλλάγματα εἰς βάρος τῆς Δημοκρατίας εἴτε ἀμέσως εἴτε κατὰ βήματα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ κινδύνου, κύριοι, τῆς Δημοκρατίας, τὸν ὁποῖον διανοίγει τὸ νέον σύστημα, τὸ ἀναλογικόν, διανοίγει καὶ κίνδυνον κοινωνικόν. Διότι ἐλέχθη ὅτι θὰ φέρωμεν τοὺς κομμουνιστὰς ἐδῶ, θὰ ἀκούσωμεν τὰς ἰδέας των, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἠλίθιαι, καὶ θὰ τὰς συντρίψωμεν. Τοῦτο, κύριοι, μόνον θεωρητικῶς εἶναι εὔκολον, ἐν ᾧ εἰς τὴν πρᾶξιν εἶναι δύσκολον. Δὲν συντρίβονται πάντοτε αἱ καλαὶ ἰδέαι καὶ δὲν μάχεται μόνον μὲ ἰδέας ὁ κομμουνισμὸς ἢ μᾶλλον κυρίως δὲν μάχεται διόλου μὲ ἰδέας. Δὲν πρέπει νὰ λησμονοῦν οἱ εἰρωνευόμενοι τὸν κίνδυνον τοῦ κομμουνισμοῦ, ὅτι διατελοῦμεν ὑπὸ κοινωνικὴν συγκρότησιν ἀκόμη ἀρτιπαγῆ, ἄπηκτον, διότι τὸ ⅕ τοῦ πληθυσμοῦ ἡμῶν τὸ ἀποτελούμενον ἐκ τῶν θυμάτων τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς εἶναι ἄπηκτον κοινωνικῶς, εἶναι ἄπηκτον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς κοινωνικῆς, τὰ δὲ δεινοπαθήματα τὰ ὁποῖα ὑπέστησαν καὶ τὰ παράπονα τὰ ὁποῖα δυνατὸν νὰ ἔχωσι, διότι βεβαίως ὑφίστανται στερήσεις, καθιστοῦν αὐτὸ εὐπρόσβλητον ἀπὸ τὸν κίνδυνον τοῦ κομμουνισμοῦ. Ἂν δὲ προσθέσωμεν καὶ τοὺς ἐκ τῶν μακρῶν πολέμων δεινοπαθήσαντας, θὰ ἴδωμεν ὅτι δὲν εἶναι μάταιος ὁ φόβος ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ στρέψουν τὰ βλέμματα ἡμῶν πρὸς τὸν κομμουνισμόν. Δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ ἀνοίξωμεν τὴν θύραν εἰς τὸν κομμουνισμόν. Δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ εὐκολύνωμεν τὴν πρᾶξιν αὐτήν.

§109ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὅταν θέλῃ ὁ λαός;

§110Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ ἂν τοὺς θέλῃ ὁ λαὸς εἶναι μία ἰδέα, τὸ νὰ εὐκολύνωμεν ὅμως τὴν ἀνάπτυξιν αὐτῶν εἰς κοινοβουλευτικὰ κόμματα εἶναι μία ἄλλη καὶ διαφέρει πολύ. Ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν κατάστασιν τὴν κρατικὴν ἡμῶν, κύριοι πληρεξούσιοι, σήμερον δὲν εἶναι ἀκίνδυνον νὰ δεχθῶμεν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Κράτος τὸ ὁποῖον ἐξῆλθεν ἀπὸ μίαν καταστροφήν, Κράτος τὸ ὁποῖον σήμερον ἀναδημιουργεῖται καὶ κοινωνικῶς καὶ ἐθνικῶς, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἀκολουθήσῃ κατὰ βῆμα, προηγουμένων τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Ἀμερικῆς, τὴν κοινωνικὴν πρόοδον, τὴν προοδευτικὴν ἐξέλιξιν τοῦ δημοσίου δικαίου. Δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἔχῃ Βουλὴν εἰς τὴν ὁποίαν νὰ ἀκούῃ ὅλας τὰς ἰδέας, ἀλλ’ ἔχει ἀνάγκην πρὸ παντὸς Βουλῆς, ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ νομοθετῇ, νὰ καταρτίζῃ Κυβέρνησιν βιώσιμον δυναμένην νὰ ζήσῃ. Καὶ τοιαύτην Βουλὴν καὶ τοιαύτην Κυβέρνησιν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμένωμεν ἀπὸ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Καὶ τοῦτο καὶ μόνον, ἀνεξαρτήτως ὅλων τῶν ἄλλων ἐλαττωμάτων, θὰ ἤρκει διὰ νὰ καταψηφίσωμεν τὴν ἀναλογικήν. (Χειροκροτήματα).

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§112Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Λαμβάνω τὸν λόγον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Λοιπὸν τὴν ἀναλογικὴν θὰ τὴν ψηφίσω διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον· ὅτι εἶναι τὸ μόνον ἐκλογικὸν σύστημα τὸ ὁποῖον εἶναι δίκαιον. Ἄλλα πλεονεκτήματα δὲν εὑρίσκω οὔτε ὅμως καὶ ἐλαττώματα εἰς αὐτό. Νομίζω δὲ ὅτι ὅσα λέγουσι καὶ ἐδῶ καὶ εἰς τὴν ξένην ὑπὲρ καὶ κατά, ἐγὼ νομίζω ὅτι εἶναι ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγονται καὶ γράφονται διὰ νὰ ἐξαντλεῖται τὸ χαρτὶ ἀδίκως καὶ νὰ σπαταλᾶται ὁ χρόνος εἰς μάτην. Εἶναι δὲ δίκαιον τὸ σύστημα αὐτό, διότι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ ἀντιπροσωπεύεται εἰς τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ Σώματα ὁλόκληρος ὁ λαός, οὕτω δὲ εἰς ταῦτα ὕστερον αἱ ἀποφάσεις αἱ ὁποῖαι λαμβάνονται, λαμβάνονται ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἀντιπροσώπων ὁλοκλήρου τοῦ λαοῦ καὶ οὐχὶ ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ἀντιπροσωπευόντων τὴν πλειονοψηφίαν τὴν σχετικὴν ἢ ἔστω καὶ ἀπόλυτον τοῦ λαοῦ, ὅπως συμβαίνει εἰς τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Ἓν κακὸν μόνον νομίζω ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον ἡ ἀναλογικὴ νὰ προξενήσῃ εἰς ἡμᾶς· τὸ κακὸν τὸ ὁποῖον δύναται νὰ προέλθῃ ἀπὸ τὴν ἐσφαλμένην ἀντίληψιν τὴν ὁποίαν ἔχουν πολλοὶ ἐξ ἡμῶν ὅτι ἡ ἀναλογικὴ εἶναι ἓν σύστημα μαγικόν, τὸ ὁποῖον θεραπεύει πᾶσαν νόσον καὶ μαλακίαν καὶ ὅτι ἠμπορεῖ νὰ μᾶς κάμῃ νὰ κερδίσωμεν τὸν ἀγῶνα. Ἡ ἀναλογικὴ δὲν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ μᾶς κάμῃ οὔτε νὰ κερδίσωμεν τὸν ἀγῶνα οὔτε νὰ τὸν χάσωμεν. Ἂν ἔχωμεν τὴν πλειονοψηφίαν, θὰ τὴν πάρωμεν. Ἂν δὲν τὴν ἔχωμεν, θὰ ἡττηθῶμεν. Ἐπειδὴ ὅμως τινὲς ἔχουν, ὡς εἶπον, τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ ἀναλογικὴ θὰ μᾶς ἐξασφαλίσῃ τὸν ἀγῶνα, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἐφησυχάσουν, νὰ ἐπαναπαυθοῦν καὶ ἔτσι νὰ τὴν πάθωμεν. Διὰ νὰ νικήσωμεν πρέπει νὰ πράξωμεν ὅ,τι ἔπραξεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος, καίτοι διέπραξε σφάλματα, δὲν ἔπαυσε νὰ εἶναι μεγάλος, καὶ νὰ τὸν μιμηθῶμεν εἰς τὴν τακτικὴν τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ὅτε εὑρέθη ὑπὸ τὰς αὐτὰς περιστάσεις κατὰ τὴν Διπλῆν Βουλήν, ὅτε εἶχον ἀπόσχει οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τοῦ ἀγῶνος νομίζοντες ὅτι, ἂν ἀπόσχουν, θὰ μείνῃ μὲ τοὺς φίλους του ἐν τῇ Βουλῇ καὶ θὰ ἀλληλοφαγωθῇ. Τί ἔκαμε λοιπὸν πρὸς ἀντιμετώπισιν τῆς καταστάσεως; Ἂν ὄχι εἰς κάθε συνεδρίαν, τοὐλάχιστον ἅπαξ τῆς ἑβδομάδος ἔλεγεν ἀπὸ ἕνα Φιλιππικὸν κατὰ τῶν ἀντιπάλων του, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔπαυον νὰ τῷ ἐπιτίθενται καὶ αὐτοὶ ἔξωθεν, καὶ οὕτω τὸ μένος τῶν πολιτικῶν του φίλων στρεφόμενον κατὰ τῶν ἀντιπάλων ἀντὶ νὰ γεννᾷ συγκρούσεις μεταξὺ φίλων τὸν ἄφινεν ἥσυχον νὰ ἐργάζεται τελεσφόρως ἐν τῇ Συνελεύσει. Σᾶς ἐρωτῶ νὰ μοὶ εἴπητε τίς ἐξ ὑμῶν τῶν ἀρχηγῶν ἔπραξε τοῦτο εἴτε ἐντὸς εἴτε ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, ἐνῷ ἀντιθέτως οἱ ἐξωκοινοβουλευτικοὶ στρέφουσιν ἐναντίον μας καὶ τῆς Δημοκρατίας ὅλα τὰ ὅπλα καὶ τὰ κανόνια των καὶ μᾶς βάλουσι συνεχῶς; Ἂν ἐπράττετε καὶ σεῖς οὕτω, ἀσφαλῶς ἡ ἐργασία τῆς Συνελεύσεως θὰ ἦτο μεγαλυτέρα καὶ ἡ συνεργασία μεταξύ σας εὐκολωτέρα, ὅπως ἱκανοποιηθοῦν αἱ ἀνάγκαι τὰς ὁποίας ἐγέννησε μία μεγάλη καὶ πρωτοφανὴς ἐθνικὴ καταστροφή. Δεύτερον τὸ ὁποῖον ἔπραττεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων εἶναι ὅτι τὴν κατάστασιν ἡ ὁποία ἐκ διαφόρων αἰτίων ἦτο καλή, τὴν παρίστα ἔτι καλυτέραν, ροδίνην.

§113Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τίνα σχέσιν ἔχουσιν αὐτά;

§114Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Μεγάλην, διὰ νὰ σᾶς δείξω πῶς ἐξασφαλίζεται ὁ ἀγὼν καὶ ὄχι διὰ τῆς ἀναλογικῆς ὅπως σεῖς φροντίζετε. Παρίστα λοιπὸν τὴν κατάστασιν ροδίνην καὶ συνετέλει ὄχι μόνον εἰς τοὺς ὀπαδούς του, ἀλλ’ εἰς ὅλους τοὺς Ἕλληνας νὰ σχηματίζεται ἡ πεποίθησις ὅτι βαδίζομεν ἐμπρὸς καὶ ὁ καθένας ἔχων πεποίθησιν ὅτι πᾶμε καλὰ συνετέλει εἰς τὸ νὰ πηγαίνωμεν καλύτερα. Σεῖς τὴν κατάστασιν τὴν καλὴν ἢ ὑποφερτὴν τὴν παριστάνετε κακήν, τὸ ἄσπρο τὸ κάνετε μαῦρο καὶ κηρύσσετε ἀλλήλους ἀναξίους διὰ τῶν ἀμοιβαίων καὶ ὑπερβολικῶν σας κατηγοριῶν. Παριστᾶτε τὸ Κράτος ὅτι πηγαίνει ἄσχημα καὶ συντελεῖτε ὥστε ὁ καθένας ἀπελπιζόμενος ἀπὸ αὐτὸ νὰ θέλῃ νὰ τὸ ἐκμεταλλευθῇ καὶ νὰ τὸ ὠθῇ εἰς τὰ χειρότερα. Ὁπωσδήποτε διαστρεβλώνοντες τὴν ἀλήθειαν συχνὰ κάμετε νὰ μὴ σᾶς πιστεύῃ κανεὶς καὶ ὅταν λέγετε τὴν ἀλήθειαν. Θὰ ψηφίσω λοιπόν, κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν ἀναλογικήν, διότι εἶναι τὸ μόνον σύστημα τὸ δίκαιον, ἀλλὰ θὰ τὸ ψηφίσω μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι πάντες ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι θὰ ψηφίσητε τὴν ἀναλογικὴν θὰ ἀλλάξητε γνώμην περὶ τῆς ἀναλογικῆς καὶ θὰ ἀποδώσητε εἰς αὐτὴν μόνον τὴν ἀξίαν τὴν ὁποίαν ἔχει, ἀλλὰ καὶ θὰ ἀλλάξητε καὶ τακτικὴν καὶ θὰ μιμηθῆτε τὴν τακτικὴν τοῦ μεγάλου ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, ἣν ἀνέφερα εἰς παρομοίας περιστάσεις.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§116Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι συνάδελφοι, ζηλεύω ἐκείνους οἱ ὁποῖοι, ἀγόμενοι ἀπὸ ἰδεώδεις πάθους, ἔχουσι πίστιν ἀκράδαντον ἐπὶ τὴν λυσιτέλειαν τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου ἐκλογικοῦ συστήματος. Δυστυχῶς δὲν ἀνήκω εἰς τὴν κατηγορίαν αὐτῶν. Ἡ ἱστορία τῶν ἐκλογικῶν συστημάτων καὶ ἡ ἱστορία καὶ ἡ ἐξέλιξις ἰδιαιτέρως τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς, ἀφ’ ἧς τοῦτο γενικώτερον ἐπεκράτησε μετὰ τὸν μέγαν πόλεμον, μὲ ἔχει καταστήσει διστακτικὸν περὶ τῆς ὠφελιμότητος τῆς εἰσαγωγῆς αὐτοῦ εἰς τὴν ἡμετέραν Χώραν. Δὲν παραγνωρίζω ὡρισμένας ἀναμφισβητήτους ἀρετὰς τὰς ὁποίας ἔχει τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς καὶ διὰ τοῦτο ἐξ ἀρχῆς, προτοῦ ἀκόμη ἀναλάβω τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅταν ἀνέλαβον αὐτήν, ἐδήλωσα ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, δὲν ἐννοῶ τὸ κατ’ ἐμαυτόν, νὰ θεωρήσω ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ὄχι κἂν εὐρυτέρας, διότι τότε δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ ἀναλάβω ἴσως τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ οὐδὲ στενωτέρας ἐν τῷ κόμματι, τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὰς ἐργασίας. Δὲν εἶναι ἄλλως τε τὸ πρᾶγμα πρωτοφανές, διότι, ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε, καὶ εἰς ἄλλα Κοινοβούλια τὰ ἐκλογικὰ συστήματα ἄλλοτε τίθενται ὡς ζητήματα ἐμπιστοσύνης καὶ ἄλλοτε ὄχι. Εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀναφέρω παραδείγματα ἱστορικά, διότι τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀναμφισβήτητον, πρὸ δύο δέ, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐτῶν ἐν τῇ Ἀγγλικῇ Βουλῇ δύο Ὑπουργοὶ ἀνήκοντες καὶ εἰς τὴν αὐτὴν πολιτικὴν μερίδα, ὡμίλησαν ὁ εἷς ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς καὶ ὁ ἄλλος κατά. Εὔχομαι νὰ δυνηθῶμεν καὶ κατ’ ἄλλα σημεῖα νὰ ὁμοιάσωμεν πρὸς τὰ τελούμενα ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ ἐκείνῃ Χώρᾳ. Προτοῦ, κύριοι, εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν πλεονεκτημάτων καὶ μειονεκτημάτων τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὀλίγα τινά, διότι ἴσως ἀφορῶσι καὶ τὴν διασάφησιν τῆς ἐμῆς θέσεως συσχετικῶς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἐλέχθη ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο ἔχει παραδεχθῆ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, διότι ἀνεγράφη εἰς τὰ πολιτικὰ προγράμματα τοῦ 1920 τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι τὸ ἐπιχείρημα εἶναι ἰσχυρόν. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἄλλος ἦτο ὁ μοναδικὸς ἄξων, περὶ τὸν ὁποῖον ἐστράφη ἡ ἐκλογὴ τοῦ 1920, παρονυχίδες δὲ ἐθεωροῦντο ὅλα τὰ ἄλλα ζητήματα. Καὶ διὰ νὰ εἴπωμεν ὅτι τοιαύτη ἦτο ἡ θέλησις τῶν πλειονοψηφησάντων τότε, θὰ ἔπρεπε νὰ ὑποστηρίξωμεν ὅτι ἀληθῶς ὁ λαὸς ἐκλέγων, ἔλαβε τὸ ζήτημα τοῦτο ὑπ’ ὄψιν, κυριώτατον ἢ κυρίως ἢ ὁμοῦ μετὰ τῶν ἄλλων ζητημάτων, καὶ ἔδωσε τὴν ἐμπιστοσύνην του εἰς τὸ πλειονοψηφῆσαν τότε κόμμα. Δὲν νομίζω ὅμως ὅτι τοῦτο συνέβη. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1923, ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἐπαρουσιάσθην, ὅπως καὶ ἄλλοτε εἶπον, ὡς ἀρχηγὸς κόμματος καὶ ἀποτεινόμενος εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μου δὲν ὡμίλησα ποσῶς περὶ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ὅταν ὁ κ. Βενιζέλος μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μοὶ προσφέρῃ τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἐπισκεφθείς με κατ’ οἶκον, μεταξὺ τῶν ἄλλων τῷ ἐδήλωσα ὅτι εἶχον ὅλην τὴν διάθεσιν νὰ τὸν βοηθήσω εἰς τὸ βαρὺ φορτίον, τὸ ὁποῖον τότε ἀνελάμβανεν, ἀλλὰ τῷ ὑπενθύμισα συζητήσεις τινὰς γενομένας ἐν Λωζάννῃ ἐπὶ τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς καὶ ὅτι θὰ ἦτο δύσκολον εἰς ἐμὲ νὰ ἀπαρνηθῶ τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας τότε τῷ ἀνέπτυξα, διότι δὲν εἶχον πεισθῆ περὶ τοῦ ὠφελίμου τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς διὰ τὴν Χώραν. Εἶχεν ὅμως τότε εἰσαχθῆ προσφάτως τὸ νέον ἀναλογικὸν σύστημα τὸ ἰσχῦσαν ἐπὶ βραχὺν χρόνον ἐν Ἰταλίᾳ, τὸ σύστημα κατὰ τὸ ὁποῖον ἐξησφαλίζετο μία ὁμοιογενὴς καὶ ἰσχυρὰ πλειονοψηφία καὶ ἡ ἐκ τούτου ἀπορρέουσα Κυβέρνησις, ἀπονεμομένων τῶν ⅗ τῶν βουλευτικῶν ἑδρῶν εἰς τὸ σχετικῶς πλειονοψηφοῦν κόμμα καὶ ἀναλογικῶς διανεμομένων τῶν ὑπολοίπων ἑδρῶν εἰς τὰ ἄλλα κόμματα. Διὰ τῆς ἐφευρέσεως ἐκείνης ἐνομίσθη τότε ὅτι θὰ ἀπετρέπετο τὸ μόνον ἐλάττωμα τὸ ὁποῖον κυριώτατα κατηγόρουν τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος οἱ ἀντιφρονοῦντες, εἰς αὐτὸ τὸ ἐλάττωμα τῆς μὴ βιωσιμότητος τῶν Κυβερνήσεων. Ἔλεγον δὲ τότε εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων ὅτι ἦτο πρωτότυπον ἀληθῶς τὸ σύστημα, πειράματα δὲ πολλὰ ἔχουν γίνει ὄχι μόνον εἰς τὸν φυσικὸν κόσμον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν πολιτικὸν κόσμον, καὶ ἤμην περίεργος νὰ ἴδω ἂν θὰ ἐπετύγχανε, διότι αἴρεται οὕτως ἡ σπουδαιοτέρα ἀντίρρησις κατὰ τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς. Ὁ κ. Βενιζέλος τότε θὰ ἐνθυμεῖσθε ὅτι προσέθεσεν εἰς τὰς προγραμματικάς του δηλώσεις ὄχι ἁπλῶς τὰς λέξεις τὰς ἤδη γνωστὰς καὶ παραδεδεγμένας ἐν τῇ ἐπιστήμῃ, τῆς «ἀναλογικῆς ἐκλογῆς», ἀλλὰ καὶ εἰδικώτερον τινὰ προσδιορισμὸν περίπου «οὕτως ὥστε νὰ ἀντιπροσωπεύωνται αἱ μερίδες αἱ ἄξιαι λόγου ἐν τῇ Συνελεύσει κτλ.», λέγων εἰς ἐμὲ ὅτι θὰ εἴχομεν καιρὸν μέχρις ὅτου θὰ συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, νὰ ἴδωμεν ἐν τῷ μεταξὺ ἂν αἱ ἰδέαι μου θὰ ἠδύναντο νὰ μεταβληθῶσιν. Ὤφειλον, κύριοι, νὰ κάμω τὴν διασάφησιν ταύτην, ἱστορικὴν ἁπλῶς ἔχουσαν ἀξίαν, διὰ νὰ σᾶς εἴπω κατὰ τίνα τρόπον τότε δὲν ἠρνήθην τὴν συμμετοχήν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ποιησάμενος τὴν ἐπιφύλαξιν ἐκείνην. Ἐθεώρησα ὅτι δὲν μὲ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἀρνηθῶ, διότι θὰ ἐνθυμεῖσθε ὅτι τότε ὁ μὲν λαὸς ἐπεθύμει ὁμοθύμως ἵνα ὁ κ. Βενιζέλος ἀφήσῃ κατὰ μέρος τοὺς δισταγμούς του καὶ ἀναλάβῃ τὴν διακυβέρνησιν τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας, ἐμπόδια δὲ παρεμβαλλόμενα εἰς αὐτὸν ἀπὸ ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἐξ ἀρχῆς τοῦ πολιτικοῦ του βίου ὑπῆρξε παραστάτης του, θὰ ἦσαν ἐντελῶς ἀδικαιολόγητα παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ. Δυστυχῶς ἢ εὐτυχῶς κατόπιν κατηργήθη καὶ ἡ νέα αὐτὴ ἐφεύρεσις, τὸ νέον ἐκεῖνο ἀναλογικὸν σύστημα τὸ ἐφευρεθὲν ἐν Ἰταλίᾳ, κατηργήθη ἀπὸ τοὺς ἰδίους ἐφευρέτας ὡς μὴ ἀνταποκρινόμενον εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀναγκῶν τοῦ λαοῦ.

§117Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τῶν συμφερόντων τοῦ φασισμοῦ δηλαδή.

§118Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἰσήχθη ἀπὸ τὸν φασισμόν, ἀλλ’ ἐθεωρήθη ἔπειτα ὅτι δὲν ἐξυπηρετεῖ τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικά. Θέλω νὰ εἴπω ὅτι δὲν δυνάμεθα ἐκ τῶν προτέρων νὰ εἴπωμεν διὰ καμμίαν Χώραν ὅτι ἓν σύστημα ἐκλογικὸν δύναται ἀσφαλῶς νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Αἱ πολιτικαὶ προβλέψεις εἶναι πρᾶγμα λίαν ἐπικίνδυνον. Ἄλλοτε, κύριοι, ἡ ἰδέα τῆς ἀναλογικῆς μοὶ ἐφαίνετο περισσότερον εὐάρεστος. Οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι μὲ κατέστησαν διστακτικὸν ἦσαν ὅτι παρετήρησα καὶ εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ εἰς τὴν Γερμανίαν μετὰ τὴν εἰσαγωγήν της ὅτι ἦτο δυσχερεστάτη ἡ συγκρότησις βιωσίμων Κυβερνήσεων. Οἱ παρακολουθήσαντες τὴν τελευταίαν ἱστορίαν, ἐν Γερμανίᾳ λόγου χάριν, θὰ ἔβλεπον ὅτι πολλάκις, προτοῦ ἐπέλθῃ καταστροφὴ μεγάλη εἰς τὸ ἐθνικόν των νόμισμα, εἶχον σκεφθῆ τὰ κόμματα νὰ διαθέσουν τὴν πίστιν τοῦ νομίσματος. Ὑπεβάλλετο ἓν σχέδιον φορολογικὸν ἢ ἄλλο, διὰ τοῦ ὁποίου ἐνομίζετο ὅτι θὰ ἦτο δίκαιον νὰ ἀναχαιτισθῇ ἡ καταστροφὴ τοῦ ἐθνικοῦ νομίσματος. Ἀλλὰ διὰ νὰ γίνῃ δεκτὸν τὸ σχέδιον θὰ ἔπρεπε νὰ τὸ ἀσπασθῶσιν ὅλαι αἱ πολιτικαὶ μερίδες αἱ συμπράττουσαι, ἑκάστη τῶν ὁποίων εἶχε διάφορον γνώμην. Μέχρις ὅτου κατορθωθῇ νὰ συμπέσουν εἰς ἕνα κοινὸν συμβιβασμὸν αἱ διάφοροι ἀντιλήψεις τῶν ὁμάδων, συνετελεῖτο ἐν τῷ μεταξὺ νέα κατερείπωσις τοῦ ἐθνικοῦ νομίσματος, τόσον ἰσχυροῦ, ὥστε τὸ σχέδιον ἀπέβαινε πλέον ἄκαρπον. Αὐτὰ ὁμολογῶ ὅτι μὲ εἶχον καταστήσει διστακτικὸν διὰ τὴν παλαιὰν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν εἶχον ἐπὶ τῆς ὠφελιμότητος τῆς ἀναλογικῆς. Εἰς τοῦτο συνετέλεσαν καὶ ἄλλαι τινὲς σκέψεις ἴσως ἐκ τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων περισσότερον προελθοῦσαι, χωρὶς νὰ παραγνωρίζω ὅτι εἶναι ἀκριβῶς ὅπως ἐλέχθη μαθηματικὴ ἀλήθεια, ὅτι τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς ἀνταποκρίνεται τελείως εἰς τὴν ἔννοιαν τῆς δικαιοσύνης. Ἐσκεπτόμην ὅτι κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1912 καὶ 1915 τὸ ποσοστὸν τῶν ψήφων, τὰ ὁποῖα περίπου ἐλάμβανε τὸ πλειονοψηφῆσαν κόμμα, δὲν ὑπερέβαινε κατὰ ἕνα ὑπολογισμὸν κατὰ προσέγγισιν τὰ 52% τῶν ψηφοφόρων καὶ εἰς τοὺς νομοὺς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἦσαν περισσότερον εὐνοϊκοὶ πρὸς τὸ κρατῆσαν κόμμα.

§119Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι πολὺ μεγαλυτέρα ἡ ἀναλογία.

§120Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἷς ἀπὸ τοὺς νομοὺς οἱ ὁποῖοι ἔδωσαν σταθερὰν πλειονοψηφίαν εἶναι τῆς Ἀττικῆς, ἐπίσης καὶ τῆς Ἀχαΐας. Ἂν ἐξετάσητε καλῶς τοὺς ἀριθμούς, θὰ ἴδητε ὅτι συνήθως ὁ Πειραιεὺς ἔδιδε μόνον 70%. Ἡ διαφορὰ τῶν ἄλλων ἐποίκιλε μεταξὺ τῶν 52–55% διὰ τοὺς φιλελευθέρους συνδυασμοὺς καὶ 45–48% διὰ τοὺς μὴ φιλελευθέρους.

§121Γ. ΛΟΥΠΙΝΑΣ. Τῶν ψηφοφόρων ἢ ψηφοφορησάντων;

§122Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τῶν ψηφισάντων. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ἐγγεγραμμένων ἐκλογέων. Ἐσκεπτόμην δὲ ὅτι, ἂν ἴσχυε τότε τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, ἡ πλειονοψηφία τὴν ὁποίαν θὰ ἔφερε τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θὰ ἦτο σχετικῶς μικρά.

§123Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπιτρέπετε μίαν ἐξήγησιν;

§124Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ.

§125Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴπετε κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς. Ἐγὼ δὲν ἔκαμα ἔρευναν τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ 1910 καὶ τοῦ 1915. Τῷ 1910 ἦτο καταπληκτικὴ ἡ πλειονοψηφία.

§126Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τῷ 1910 τὴν πρώτην φορὰν μετέσχον, τὸν Δεκέμβριον ὅμως τοῦ 1910 ἀπέσχον οἱ ἀντίθετοι τῶν Φιλελευθέρων.

§127ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τῷ 1910 ἐγένοντο δύο ἐκλογαί;

§128Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα. Εἰς τὴν πρώτην μετέσχον οἱ ἀντίπαλοι, εἰς τὴν δευτέραν ἀπέσχον. Εἶχα λοιπόν, κύριοι τὴν ἐντύπωσιν ὅτι, ἂν τῷ 1912 εἴχομεν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, ἡ πλειονοψηφία τὴν ὁποίαν θὰ ἔφερε τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θὰ ἦτο σχετικῶς μικρά. Λαμβανομένου δὲ ὑπ’ ὄψιν ὅτι, ὅπως ἄλλως τε ἀπέδειξα, αἱ ἐκλογαὶ τοῦ 1915, εἰς τὰς ὁποίας ἐπίσης ἐπλειονοψήφησαν οἱ Φιλελεύθεροι, ὄχι κατὰ πολὺ μεγάλον ἀριθμόν, δὲν εἶναι σπάνιόν τι εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ χρονικὰ τῆς Ἑλλάδος ἡ μετάστασις ἀριθμοῦ βουλευτῶν ἀδικαιολογήτως ἀπὸ τῆς μιᾶς πτέρυγος εἰς τὴν ἄλλην, ἔχω σκληρὰς ἀμφιβολίας, ἄν, ἰσχύοντος τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, θὰ ἠδύνατο νὰ ἐκτελέσῃ τὴν μεγαλεπήβολον πολιτικήν του ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων. Ἀναγνωρίζω ὅτι ἡ συμφορὰ ἡ ὁποία ἐπῆλθε κατὰ τὸ 1920 —εἰς τοῦτο διαφωνῶ κατά τι μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφόν μου — δὲν θὰ ἐπήρχετο, ἂν εἴχομεν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Ἀλλὰ δὲν δύναται κανεὶς νὰ φιλονεικήσῃ ὅτι διὰ τὰς προηγουμένας ἐκλογὰς θὰ ἦτο ἀμφίβολος ἡ ὠφελιμότης τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Κατὰ συνέπειαν εἶναι εὔλογοι αἱ σκέψεις, αἵτινες δὲν μὲ καθιστοῦν πλέον ἐνθουσιώδη ὑπὲρ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ὅσον ἠδυνάμην νὰ ἤμην παλαιότερον. Γενικώτερον, κύριοι, μελετῶντες τὰ διάφορα ἐκλογικὰ συστήματα — σημειώσατε δὲ ὅτι τὴν μεγίστην ἐφευρετικότητα ἔχει ἡ Ἱσπανία εἰς τὰ ἐκλογικὰ συστήματα, πολυποίκιλα καὶ πολυσύνθετα ἔχουν ἐφευρεθῆ ἐκεῖ ἀπὸ ἐτῶν πολλῶν — καὶ βλέποντες καὶ τὰ ἰσχύσαντα καθ’ ἡμᾶς, παρατηροῦμεν τοῦτο τὸ παράδοξον, ὅτι, ἐνῷ εἰς τὰς Χώρας ὅπου ἀνεπτύχθη ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, ἀλλὰ σταθερῶς, ὁ κοινοβουλευτισμὸς μέχρι πλήρους ἀκμῆς αὐτοῦ, ὑπερίσχυσεν ἐπὶ μακρότερον χρόνον, ἔστω καὶ μέ τινα μικρὰ διαλείμματα, ἰδίως ἐν Γαλλίᾳ, τὸ λεγόμενον μονώνυμον σύστημα, ἢ τῆς στενωτάτης περιφερείας, τοῦ ἐκλέγειν δηλαδὴ μία περιφέρεια ἕνα βουλευτήν, ἐν Ἑλλάδι οὐδέποτε, καὶ διὰ λόγους εὐνοήτους, ἐφηρμόσθη τοῦτο. Διὰ τίνας λόγους ἆρά γε δὲν ἐφηρμόσθη; Μικρὰ Χώρα, μικρὸς ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων, ἡ κατάστασις τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς διοικήσεως τοιαύτη, ὥστε νὰ μὴ δύναται νὰ ὑπάρχῃ ἀσφαλὴς ἐγγύησις ὅτι θὰ παταχθῇ ἡ νοθεία τῶν ἐκλογῶν. Ἐπέβαλον τὴν ὑπόνοιαν ὅτι εἰς τοιοῦτο σύστημα στενωτάτης περιφερείας θὰ κατίσχυον οἱ χθαμαλοὶ δημαγωγοὶ ἢ οἱ φορεῖς τοῦ μεγάλου πλούτου. Ἀλλὰ πολλάκις ἠρώτησα ἐμαυτὸν διὰ τίνα λόγον, ἀφοῦ ὑπῆρχεν ἡ ἀνάγκη νὰ ἀπομακρυνθῇ τις ἀπὸ τὸ σύστημα τῆς στενωτάτης περιφερείας, ἑνὸς βουλευτοῦ ἀνὰ μίαν περιφέρειαν, διατί ἡ ἀπομάκρυνσις δὲν ἐγένετο ἐπὶ τοσοῦτο μόνον, ὅσον ἀπαραιτήτως ἐχρειάζετο ἵνα ἀποφευχθῶσι τὰ κακά, ἅτινα ἐφοβούμεθα, διατί λόγου χάριν δὲν ἐσκέφθησάν ποτε ἀπὸ τοῦ 1844 καὶ ἐντεῦθεν, ἀντὶ τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ τῆς νομαρχιακῆς περιφερείας, αἱ ὁποῖαι παρουσιάζουν συνήθως συνηνωμένα τοπικὰ κεφάλαια κομμάτων, τείνοντα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰς ἀποκλεισμὸν πάσης νέας ἱκανότητος θελούσης νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, διατί, ἀντὶ τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ τῆς νομαρχιακῆς περιφερείας, αἱ ὁποῖαι ἐναλλὰξ ἐκράτουν ἐν Ἑλλάδι ὡς περιφέρειαι ἐκλογικαί, δὲν ἔγινεν ἡ σκέψις, ὥστε νὰ ἐκλέγῃ μία περιφέρεια δύο βουλευτάς, ἀπαγορευομένου καὶ τοῦ συνδυασμοῦ καὶ τοῦ σήματος τοῦ ἐκλογικοῦ. Τὸ σῆμα εἰς εὐρὺν ἀριθμὸν ὑποψηφίων εἶναι βεβαίως ἀναγκαῖον, ἵνα καθοδηγεῖται ὁ ἀγράμματος ψηφοφόρος εἰς τὸ νὰ γνωρίζῃ διὰ τίνος σημείου ἁπτοῦ, ποῖοι εἶναι οἱ ὁμόφρονες. Ἀλλὰ προκειμένης ἐκλογῆς δύο καὶ μόνον προσώπων ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ περιφερείᾳ δὲν θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ ὑπάρχῃ εἰδικὸν σῆμα διὰ νὰ γίνουν γνωστὰ τὰ φρονήματα τῶν ὑποψηφίων τοπικῶς. Δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον ποτὲ ἡ σκέψις αὐτὴ δὲν ἐπεκράτησε, καὶ ὅμως μοὶ φαίνεται ὅτι θὰ ἦτο ἡ καλυτέρα διὰ τοὺς παρελθόντας χρόνους, κατὰ τοὺς ὁποίους ὁ ἔρως τῆς ἀναλογικῆς δὲν ὑπῆρξε τόσον μέγας ὅπως κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη. Εἰς τὴν πολιτικήν, κύριοι, πρὸ παντὸς ἰσχύει ὅτι πρέπει νὰ ἐπιζητεῖται κυρίως τὸ ὠφέλιμον διὰ τὴν Χώραν, ἡ ἐξυπηρέτησις τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους. Ἡ ἱστορία καὶ αἱ ἀνάγκαι ἑκάστου λαοῦ, πρὸ παντὸς δὲ ἡ ἐξέλιξις αὐτοῦ ἡ πραγματικὴ ὑπηγόρευσαν ἵνα ἡ ἐξυπηρέτησις αὕτη γίνῃ ἢ διὰ τοῦ μοναρχικοῦ, ἢ διὰ τοῦ ἀριστοκρατικοῦ, ἢ διὰ τοῦ ὀλιγαρχικοῦ, ἢ διὰ τοῦ περιωρισμένου δημοκρατικοῦ ἢ τοῦ ἀκράτου δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ἐπειδὴ δὲ δὲν εἶναι δυνατόν, ὅπως ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής, νὰ εὕρῃ κανεὶς εἰς Χώραν ἔχουσαν πληθυσμὸν ἀρκετόν, ποία εἶναι ἡ θέλησις ἑκάστου ἐκλογέως, ἀναγκάζεται νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν ἐκλογικὴν ἀντιπροσωπείαν, εἰς τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν σύστημα. Ἀλλ’ ὁ αὐτὸς κανὼν τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας καὶ τοῦ ἑκάστοτε ὠφελίμου πρέπει νὰ ἰσχύῃ καὶ ὁσάκις ψηφίζεται ἓν ἐκλογικὸν σύστημα, καὶ ἀναλόγως τῆς ὠφελιμότητος πρέπει νὰ ἐκλέγηται καὶ ὁ τρόπος τῆς ἀντιπροσωπείας. Ἐν ἄλλοις λόγοις δὲν δυνάμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν εἰς τὴν πολιτικὴν ἀπολύτως τὴν ἀρχὴν ὅτι, πᾶν ὅτι εἶναι δίκαιον, ἐκεῖνο πρέπει νὰ ἐφαρμόζεται. Βεβαίως ἓν ἐκ τῶν μεγάλων ἐπιχειρημάτων τῶν θιασωτῶν τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς εἶναι ὅτι διὰ τὴν παροῦσαν περίπτωσιν, ἀνεξαρτήτως τῆς δικαιοσύνης, τὸ σκοπιμότερον διὰ τὴν Χώραν εἶναι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Οὐδεὶς δὲ δύναται, κύριοι, νὰ διαφιλονεικήσῃ εἰς τὴν λαϊκὴν ἀντιπροσωπείαν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέξῃ ἑκάστοτε ἐκείνους τῶν ἐκλογικῶν νόμων, ἐκεῖνο τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἐπικράτησιν τῶν ἰδεῶν τὰς ὁποίας ἡ πλειονοψηφία ἡ θεσπίζουσα τὸ σύστημα νομίζει ὡς συμφερωτέρας διὰ τὴν Χώραν. Ἂν δηλαδὴ ὑποτεθῇ ὅτι ὁ ἔξω τῆς Συνελεύσεως ταύτης κοινοβουλευτικὸς κόσμος ὑπεστήριζε σήμερον ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἀναλογικὸν εἶναι τὸ δικαιότερον, ἡμεῖς δὲ ἐνταῦθα ἐνομίζομεν ὅτι τὸ σκοπιμότερον καὶ ὠφέλιμον διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας εἶναι τὸ σύστημα τὸ πλειονοψηφικόν, ἀναμφισβητήτως θὰ ἔπρεπε νὰ προτιμήσωμεν τὸ δεύτερον. Τὸ πρῶτόν μας καθῆκον εἶναι νὰ ἐξετάσωμεν ποῖον εἶναι τὸ μᾶλλον ὠφέλιμον διὰ τὴν Χώραν σύστημα. Ἄλλως τε ἡ ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, ὡς ὀρθῶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶναι κάτι σχετικόν, δὲν εἶναι ἀπόλυτον. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου μίαν ὄχι πεπαλαιωμένην, τοῦ 1914, ἔκθεσιν τοῦ γερουσιαστοῦ Janello καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Γερουσίας τῆς Γαλλίας, ἡ ὁποία ἔκθεσις ὁμιλεῖ περὶ τῆς δικαιοσύνης τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς, φαίνεται δὲ ἐναντίον τοῦ ἰσχυρισμοῦ ὅτι τὸ σύστημα εἶναι δίκαιον. Ὑπὸ τὸ πρόσχημα, λέγει ἡ ἔκθεσις ἐκείνη, μιᾶς ἐκλογικῆς δικαιοσύνης ζητοῦμεν νὰ ψηφίζωνται ἀρχαὶ αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι συνήθως ἀσπασταὶ ἀπὸ ὅλα τὰ μέλη τοῦ αὐτοῦ συνδυασμοῦ, συνεργόμενα ἐπὶ τὸ αὐτὸ χάριν μόνον τῆς ἐκλογικῆς νίκης καὶ νὰ καταπατηθοῦν καὶ νὰ κατακρημνισθοῦν ἀξίαι ἀτόμων ἠθικαὶ καὶ διανοητικαί, αἱ ὁποῖαι δὲν θέλουν νὰ προσχωρήσωσιν εἰς τὴν σύμπραξιν τῶν ἐκλογικῶν δυνάμεων. Βλέπετε ὅτι ἡ ἰδέα τῆς δικαιοσύνης τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἰσχυρῶς διαφιλονεικεῖται, καίτοι ἐγὼ δὲν τὴν διαφιλονεικῶ. Συμφωνῶ ὅμως ὑπὸ ἄλλην τινὰ κατεύθυνσιν μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφόν μου εἰπόντα ὅτι εἰδικῶς διὰ τὰ πολιτικὰ πράγματα πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ συνείδησις τοῦ ἐκλογέως, τοῦ λαοῦ περὶ τῆς δικαιοσύνης τοῦ συστήματος. Εἰς δὲ ἀπὸ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους τελευταῖον ἐν Γαλλίᾳ κατερρίφθη ἡ ἀπαρχὴ ἐκείνη, ὅσον καὶ ἂν ἦτο νόθον τὸ σύστημα, οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ ὅτι ὑπῆρχε κάποια ἀπαρχή, κάποιος πυρὴν ἀναλογικότητος εἰς αὐτό, εἷς ἐκ τῶν λόγων διὰ τοὺς ὁποίους κατερρίφθη ἦτο καὶ τὸ ὅτι παρήχθη παρὰ τῷ λαῷ ἡ ἐντύπωσις ἀδικίας κατὰ τὴν ἐκλογήν. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου ἐφημερίδα περιέχουσαν τὰ ἀποτελέσματα τὰ ἐκλογικὰ τῆς Γαλλίας εἰς ὅλας τὰς περιοχάς. Εἴς τινας περιοχὰς ἦσαν τρεῖς, τέσσαρες καὶ πέντε συνδυασμοί, ἐκεῖ δὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἔπαιξε μεγαλύτερον ρόλον, διότι ὅπου ἦσαν δύο μόνον ἢ καὶ τρεῖς συνδυασμοί, ὁ εἷς ἐξησφάλιζε τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν, καὶ οἱ λαμβάνοντες τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τῶν ψηφοφορούντων ἐθεωροῦντο πάντες ἐκλεγέντες. Ἄν τινες ὑποψήφιοι τῶν πλειονοψηφούντων συνδυασμῶν δὲν ἐλάμβανον ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν, αἱ ἕδραι αὐτῶν κατελαμβάνοντο καὶ ἀπὸ ὑποψηφίους τῶν λοιπῶν συνδυασμῶν, ἀναλόγως τῶν ψήφων τὰς ὁποίας ἐλάμβανον οἱ λοιποὶ συνδυασμοί. Παρετήρησα τινὰ ἀποτελέσματα, ἀληθῶς παράδοξα, μολονότι δὲ κατὰ τὸ γαλλικὸν σύστημα ἠδύνατό τις νὰ ψηφίσῃ καὶ ὑποψήφιον ἑτέρου συνδυασμοῦ, ἐν τούτοις αὐτὸ δὲν ἐφηρμόσθη ἐν εὐρεῖ μέτρῳ, ὥστε δὲν δύναται νὰ ἀλλοιώσῃ τὰ φαινόμενα. Εἰς ἓν διαμέρισμα λ. χ. ὅπου ἐψήφισαν 150.866 ἐκλογεῖς καὶ συνεπῶς ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία ἦτο 75.344, δὲν ἐξελέγη βουλευτὴς ὁ λαβὼν 64.100 ψήφους καὶ ἐξελέγη βουλευτὴς κομμουνιστὴς λαβὼν 21.000. Αὐτὸ λοιπὸν τὸ σύστημα ἐθεωρήθη κυροῦν τὴν ἔννοιαν τῆς ἀδικίας καὶ κραυγαὶ ἠκούσθησαν εἰς τὴν συνείδησιν τῶν ἐκλογέων, οἱ ὁποῖοι τὴν ἑπομένην τῆς ἐκλογῆς δὲν ἠδύναντο νὰ ἐννοήσωσι πῶς ὁ ἄνθρωπός των ὁ λαβὼν 64.100 ψήφους δὲν ἐξελέγη καὶ ἐξελέγη ὁ λαβὼν 21.000. Τοιαῦτα παραδείγματα ὑπάρχουσιν ἄπειρα, θεωρῶ περιτὸν νὰ σᾶς τὰ ἀναφέρω. (Ἀναγινώσκει διάφορα παραδείγματα). Καὶ ἐν Ἑλλάδι δὲ δὲν θὰ ἱκανοποιηθῇ τὸ αἴσθημα τῆς δικαιοσύνης τοῦ ἐκλογέως διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ἐλέχθη, κύριοι, ὅτι διὰ τῆς ἀναλογικῆς ἐπέρχεται κατάτμησις καὶ κατατεμαχισμὸς τῶν διαφόρων πολιτικῶν μερίδων καὶ ὅτι ἐνταῦθα καθίσταται δυσχερὴς ἡ συγκρότησις πλειονοψηφίας καὶ βιωσίμου Κυβερνήσεως. Ἐξ ὅσων ἐγὼ γνωρίζω, τοῦτο δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ἀπολύτως, ἱστορικῶς ἀληθές. Ἐν ἄλλοις λόγοις, εἰς ἄλλα μόνον μέρη παρετηρήθη ἡ κατάτμησις αὕτη, ὅπως ἐν Σαξωνίᾳ καί, ἂν δὲν ἀπατῶμαι ἐν Πρωσσίᾳ, εἰς ἄλλα μέρη ὅμως παρετηρήθη διὰ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιθέτως ὅτι μικρότεραι ὁμάδες συγχωνεύονται καὶ συμπράττουν ἑνιαίως μὲ μεγάλας πολιτικὰς μερίδας, ὅπως ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ἐν Γερμανίᾳ, ὅπου μᾶλλον ἠλαφρύνθησαν ἐν Ράϊχσταγ αἱ μερίδες....

§129Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Σήμερον εἶναι τὰ κόμματα κατὰ ἓν ὀλιγώτερα μὲ τὴν ἀναλογικήν, κατ’ οὐσίαν ὅμως εἶναι περισσότερα κατὰ ἕν, διότι ἀνεξαρτήτως τῆς ἀναλογικῆς καὶ μὴ ἀναλογικῆς δὲν ὑπάρχουν τὸ Ἀλσατικὸν καὶ τὸ Πολωνικὸν κόμμα.

§130Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁμολογῶ ὅτι δὲν γνωρίζω τὴν λεπτομέρειαν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ κ. συνάδελφος. Διετέλουν ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὑπῆρχε μᾶλλον μία συγκρότησις μεγαλυτέρων κομμάτων ἐν Γερμανίᾳ, ἔστω καὶ ἡνωμένων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω ἀσφαλῶς εἶναι ὅτι, ὅτε ἐψηφίσθη ἡ ἀναλογικὴ εἰς τὴν Ἰταλίαν, παρουσιάσθησαν τρεῖς μεγάλαι γραμμαὶ κομμάτων. Τοῦτο Ὅμως, ἤγουν ἡ κατάτμησις ἢ μὴ τῶν κομμάτων, δὲν ἔχει, κύριοι, οὐδεμίαν σχέσιν μὲ τὸ δυνατὸν ἢ μὴ τῆς συγκροτήσεως βιωσίμου Κυβερνήσεως, διότι καὶ ὅταν ὑπάρχωσι πολλαὶ μικραὶ ὁμάδες καὶ ὅταν ὑπάρχωσι τρία μόνον μεγάλα κομματικὰ συγκροτήματα, δύσκολον νὰ συγκροτηθῇ μία βιώσιμος Κυβέρνησις, ὅπως ἀπέδειξαν καὶ αἱ πρόσφατοι ἐκλογαὶ τοῦ Βελγίου καὶ παλαιότερον αἱ τῆς Ἰταλίας, ὅταν ὑπῆρχον τρεῖς ὁμάδες μεγάλαι, τὰς ὁποίας χωρίζει ἀντίθεσις ἰδεῶν ἢ πάθη ἐκλογικὰ μεγάλα ἢ ἄλλα πάθη. Ὑπὸ ἀναλογικὸν σύστημα κατ’ ἐξοχὴν δύσκολος καθίσταται ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως ἰσχυρᾶς, ἔστω καὶ διὰ συνασπισμοῦ. Ἐξ ἄλλου, διὰ νὰ εἴμεθα δίκαιοι, πρέπει νὰ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι δὲν εἶναι ἀποκλειστικῶς καὶ μόνον τῆς ἀναλογικῆς ἐπακολούθησις τὸ νὰ μὴ δύναται νὰ καταρτισθῇ βιώσιμος Κυβέρνησις καὶ ὑπὸ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, ἀναλόγως τῶν συνθηκῶν ὑπὸ τὰς ὁποίας βιοῖ μία Χώρα, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσι πλείονες ὁμάδες καὶ αἱ ὁμάδες αὗται νὰ μὴ δύνανται νὰ δώσωσι μίαν Κυβέρνησιν βιώσιμον. Ἀλλ’ ὁμολογητέον ὅτι τοῦτο εἶναι πολὺ σπανιώτερον. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπίδρασιν τῆς ἀναλογικῆς ἐπὶ τὴν ἠθικότητα τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος, εἶναι ἀδιαφιλονείκητον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαπραχθῶσιν ἀνηθικότητες ἐν τῇ αὐτῇ κλίμακι οὔτε νὰ ἔχωσι μέρος κἂν τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωσι διαπραττόμεναι ἐκλογικαὶ παρανομίαι ὑπὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Τὰ περὶ τούτου ἀνεπτύχθησαν τόσον σαφῶς, ὥστε δὲν νομίζω ὅτι χρειάζεται νὰ ἐπιμένῃ τις ἐπ’ αὐτοῦ. Εἶναι ἓν ἐκ τῶν ἀδιαφιλονεικήτων πλεονεκτημάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Ἐπίσης πρέπει νὰ ὁμολογήσω ὅτι, κατ’ ἐμέ, δὲν εἶναι μόνον τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς ἐλάττωμα ἡ μεγάλη δύναμις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος περὶ τὸν καταρτισμὸν τῶν συνδυασμῶν. Εἶναι ἁπλούστατα συμφυὲς πρὸς τὴν εὐρυτάτην περιφέρειαν. Ἐγνωρίσαμεν καὶ ἡμεῖς ἄλλως τε, ὁσάκις παρ’ ἡμῖν ἐφηρμόσθη τὸ σύστημα τὸ ἐπικληθὲν τῆς εὐρυτάτης περιφερείας. Εἶναι μοιραῖον ἢ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος ἢ αἱ Ἐπιτροπαὶ τοῦ κόμματος ἀλλαχοῦ νὰ ἀναγνωρίζωσι πανηγυρικῶς, εἰς ἄλλας δὲ Χώρας καὶ νὰ βοηθῶσι χρηματικῶς, τοὺς συνδυασμοὺς τοὺς κατὰ τόπους παρουσιαζομένους ὡς ἀντιπροσώπους τῶν κομμάτων. Καὶ μὲ τὴν ἀναλογικὴν δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἄλλως. Πρέπει δὲ νὰ εἴμεθα μᾶλλον εὐτυχεῖς ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ σύστημα τῶν ἐπιτροπῶν τῶν κομμάτων, ὅπως εἰς ἄλλας Χώρας γίνεται. Διότι αἱ ἐπιτροπαὶ αὗται συνήθως ἀπαρτίζονται ἀπὸ ἀνθρώπους, μὴ δυναμένους δι’ ἑαυτοὺς νὰ παρουσιασθῶσιν ἵνα ζητήσωσι τὰς ψήφους τῶν ἐκλογέων, περιοριζομένους δὲ νὰ ζήσωσιν ἐν ἀσημότητι καὶ διὰ πολλοῦ θορύβου νὰ παίξουν τὸν ρόλον τοῦ ὑποδεικνύοντος τοὺς ὑποψηφίους, δρῶντες ἐκ τῶν παρασκηνίων. Εἴμεθα εὐτυχεῖς, λέγω, διότι ὁπωσδήποτε, ἂν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἔχωμεν περιφέρειαν εὐρυτέραν, θ’ ἀπόκειται εἰς τὴν κρίσιν τοῦ ἀρχηγοῦ ἡ ἐκλογὴ τοῦ ἀρίστου. Νομίζω μάλιστα, καὶ δὲν σφάλλομαι, φρονῶ, κατὰ τοῦτο, ὅτι εἰς τὴν ἀναλογικὴν ἐκλογὴν ἔχει μείζονας ἐλπίδας μία ἱκανότης νὰ ἐπιπλεύσῃ ἐν εὐρυτάτῃ περιφερείᾳ, παρὰ τὴν θέλησιν τοῦ ἀρχηγοῦ, παρὰ ἂν κρατῇ τὸ πλειονοψηφικόν. Ἐξηγοῦμαι: Ὅταν λέγω κατὰ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, δὲν ἐννοῶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐφηρμόσθη μέχρι σήμερον παρ’ ἡμῖν διὰ σφαιριδίων καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον οἱ ἐκλογεῖς συνέβη πολλάκις νὰ ψηφίσουν ὅλους τοὺς ὑποψηφίους ὅλων τῶν συνδυασμῶν ἢ νὰ ψηφίσουν 6 ἀπὸ τοὺς βασιλικοὺς καὶ 6 ἀπὸ τοὺς ἀντιβασιλικούς. Δὲν εἶναι βεβαίως τοῦτο γνήσιον πλειονοψηφικὸν σύστημα. Αὐτὸ ἀσφαλῶς καὶ τὴν ἐκλογικὴν συνείδησιν διαφθείρει, διότι δὲν δίδει εἰς τὸν ἐκλογέα νὰ ἐννοήσῃ τί πράττει καὶ τί πρέπει νὰ πράξῃ κατ’ ἐκείνην τὴν ὥραν καὶ τὴν θέλησιν τοῦ ὅλου λαοῦ δὲν ἀποδίδει ποτὲ πιστῶς. Ἀλλ’ ἂν τεθῇ ἐν ἰσχύϊ τὸ γνήσιον πλειονοψηφικὸν σύστημα, καθ’ ὃ ὁ ἐκλογεὺς θὰ δικαιοῦται νὰ διαθέσῃ τόσας ψήφους, ὅσαι εἶναι αἱ ἕδραι τῶν ἐκλεξίμων, τότε ἕνας ἄνθρωπος ἱκανὸς εὐκολώτερον δύναται νὰ ἐπιπλεύσῃ διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ἀρκεῖ τῷ ὄντι διὰ νὰ ἐπιτύχῃ νὰ λάβῃ ὅσας ψήφους ἀποτελοῦν τὸν διαιρέτην, καὶ δύναται νὰ τὸ κατορθώσῃ καταρτίζων ἕνα ἰδικόν του τοπικὸν συνδυασμόν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον, ἐφόσον ἐνθυμοῦμαι, δὲν ἀπαγορεύεται ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον, ἀλλὰ καὶ ἂν ἀπαγορεύεται εἶναι ζήτημα λεπτομερειῶν...

§131ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν ἀπαγορεύεται.

§132Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καταρτίζει συνδυασμόν τινα ἀπὸ διάφορα πρόσωπα, ἔχοντα τοπικήν τινα ἰσχύν, καὶ εἶναι εὐκολώτερον νὰ ἐπιτύχῃ, λαμβάνων τὸν διαιρέτην, παρὰ νὰ λάβῃ τὸ ½ πλέον ἑνὸς τῶν ψήφων, ὅταν θὰ τὸν ἔχῃ ἀπωθήσει ὁ ἀρχηγός. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης λοιπὸν νομίζω ὅτι πλεονεκτεῖ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα διὰ τὴν ἀνάδειξιν ἱκανοτήτων, ἤδη ἐν τῇ περιφερείᾳ τῇ τοπικῇ σχετικῶς ἀναδεδειγμένων καὶ ἐχουσῶν τὴν ἐμπιστοσύνην μιᾶς ἀρκετῆς μερίδος τοῦ λαοῦ, ὥστε νὰ παριστάνῃ τὸν διαιρέτην. Ἐλέχθη, κύριοι, ὅτι διὰ τῆς μεθόδου τοῦ σταυροῦ θὰ ἀρχίσῃ ἕνας ἀγὼν διεξαγόμενος μεταξὺ τῶν μελῶν τοῦ αὐτοῦ συνδυασμοῦ καὶ τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀκριβές. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι τοῦτο καὶ μόνον θὰ ἠδύνατο νὰ σταματήσῃ τοὺς θέλοντας νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς. Διότι δὲν εἶναι δυσθεράπευτον. Πράγματι, ἂν ἐμένομεν εἰς τὸ σύστημα, οἷον διαγράφεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, θὰ ὑπῆρχεν ὁ κίνδυνος ἕκαστος νὰ θελήσῃ νὰ συγκεντρώσῃ ὑπὲρ ἑαυτοῦ ὅσον τὸ δυνατὸν περισσοτέρας προτιμήσεις, ἤγουν σταυροὺς ἀπὸ τοὺς ὁμόφρονας. Ἐπειδὴ δὲ κατὰ τεκμήριον τοὺς περισσοτέρους σταυρούς, τὰς περισσοτέρας προτιμήσεις θὰ συνεκέντρου ὁ καλύτερος σχετικῶς θεωρούμενος τοπικῶς ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ, θὰ ἤρχιζε μία σταυροφορία τῶν ὑποδεεστέρων ἐν τῷ συνδυασμῷ κατὰ τοῦ καλυτέρου, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ ἀφαιρέσωσιν ἀπ’ αὐτὸν ψήφους. Μέχρι τῆς σήμερον αἱ ψῆφοι αὗται ἀπεσπῶντο ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους ὡς ψῆφοι ἐκλεκτικοί. Ἀλλ’ ὁ ἐκλογεὺς δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν ἰδίαν γραμμὴν ἐν τῷ ἀναλογικῷ συστήματι καὶ θὰ εἶναι μοιραῖον ὅτι οἱ ὑποδεέστεροι διὰ μυρίων μεθόδων θὰ προσπαθοῦν νὰ ἀφαιρέσουν ψήφους τινὰς ἐκτιμήσεως ἀπὸ τὸν καλύτερον τοῦ συνδυασμοῦ διὰ νὰ τὰς συσσωρεύσωσιν εἰς ἑαυτοὺς καὶ δυνηθῶσι κατὰ τοιοῦτον τρόπον νὰ ἐπιπλεύσωσι. Θὰ ἦτο δὲ τὸ κακὸν τοῦτο μέγα, διότι, ὅταν θὰ ἤρχιζεν ἡ προεκλογικὴ ἐκστρατεία, ἕκαστος ἐκ τῶν ὑποδεεστέρων τοῦ συνδυασμοῦ, θέλων νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸν μίαν ψῆφον προτιμήσεως, θὰ προσεπάθει νὰ τὸν παραστήσῃ—καὶ δὲν εἶναι ἄγνωστα τὰ φαινόμενα ταῦτα εἰς τοὺς Ἑλληνικοὺς συνδυασμοὺς—νὰ τὸν παραστήσῃ ὡς ἀνάξιον τῆς ἰδιαιτέρας ἐκτιμήσεως τῶν ἐκλογέων του. Αὐτὸ δὲ τί κακὸν θὰ ἔφερεν; Ὅτι θὰ ἔβλαπτε τὸν γενικὸν ἀγῶνα τοπικῶς, διότι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν συνδυασμῶν, δυσφημούμενοι ἀπὸ τοὺς ἰδικούς των συνεργάταις, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲν δύνανται νὰ πάθουν τίποτε, ἀλλ’ ἀσφαλῶς ἡ δυσφήμησις αὕτη συντελεῖ εἰς τὸν κλονισμὸν τοῦ ὅλου ἀγῶνος τῆς ὅλης πτέρυγος, τῆς ὅλης παρατάξεως. Τὸ πρᾶγμα ὅμως δὲν εἶναι δυσθεράπευτον, διότι καὶ ἀλλαχοῦ ἔχει γίνει δεκτόν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὅτι δύναταί τις ἀντὶ μιᾶς προτιμήσεως νὰ ἀπονείμῃ δύο προτιμήσεις.

§133Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Καὶ περισσοτέρας.

§134Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀκόμη χειρότερον, κ. Πρόεδρε. Προτιμοτέρα ἡ μία.

§135Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγώ, κ. συνάδελφε, ὡς εἶπον, θὰ ἐκθέσω τὰς ἰδέας μου, ὅσον δύναμαι ἀμερολήπτως, τόσῳ μᾶλλον ὅσῳ, ὅπως εἶπον καὶ προχθές, δὲν εἶμαι θιασώτης φανατικὸς τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου ἐκλογικοῦ συστήματος. Ἕκαστον ἔχει τὰς ἀτελείας του, ἀλλὰ περισσοτέρας, κατ’ ἐμέ, τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Ἐλέχθη ὅτι εἶναι σύστημα προόδου. Περὶ τούτου δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ καμμία ἀμφιβολία καὶ οἱ συνηγοροῦντες ὑπὲρ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἔχουν τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ συνηγοροῦν ὑπὲρ μιᾶς προηγμένης ἰδέας. Ἀλλὰ δι’ ἐμὲ ὑπάρχει τὸ ἐρωτηματικόν, ἂν αἱ προηγμέναι ἰδέαι πρέπει νὰ ἐφαρμόζωνται πάντοτε μόνον καὶ μόνον διότι ἐφηρμόσθησαν καὶ εἰς ἄλλα μέρη ἢ ἂν δὲν πρέπει πρότερον νὰ ὑπάρξῃ ὡρίμανσις τοῦ λαοῦ. Καὶ εἰδικώτερον ἐπιλαμβάνομαι τοῦ παραλληλισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐγένετο πρὸς τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν. Ποῖος δύναται νὰ φιλονεικήσῃ ὅτι ἡ καθολικὴ ψηφοφορία εἶναι μία ἐκ τῶν μᾶλλον προηγμένων πολιτικῶν ἰδεῶν; Ὅσοι δὲ ἀνέγνωσαν τὰς ἀγορεύσεις τῶν ρητόρων καὶ τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως, ὅπου ἐπὶ βραχὺν τότε χρόνον ἐκράτησεν ἡ καθολικὴ ψηφοφορία, εἴτε μετὰ ταῦτα τῶν ρητόρων τῶν Ἑλληνικῶν Κοινοβουλίων, εἶδον ὅτι ἡ θέσις αὐτῶν ἦτο ἐξαιρετικῶς εὐχάριστος, διότι ὑπερήσπιζον μίαν ἰδέαν λίαν προηγμένην. Δὲν διστάζω ὅμως, κύριοι, νὰ εἴπω ὅτι, κατ’ ἐμέ, ὑπῆρξε σφάλμα βαρὺ πολιτικὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα ὅτι ἔσπευσε πρώτη ἀπὸ τοῦ 1844, καθ’ ἣν ὥραν ἡ λαϊκὴ ἐκπαίδευσις, ἡ ὁποία θεωρεῖται τὸ συνάρτημα τὸ ἀπαραίτητον τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, δὲν εἶχε διαδοθῆ ποσῶς εἰς τὸν λαόν, νὰ καθιερώσῃ τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν. Ὑπῆρξε σφάλμα πολιτικὸν ἐπιβλαβέστατον. Ἡ Γαλλία ἐφήρμοσε μόνον διά τινα χρόνον εἰς μίαν Ἐπανάστασιν τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, τὴν καθιέρωσε δὲ μόνον ἀπὸ τοῦ 1848, καὶ ὅμως ἐθεωρεῖτο ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν καὶ ἐκεῖ ὅτι ἦτο προοδευτικὴ μέν, ἀλλὰ λίαν προώρως ἐπικρατήσασα ἰδέα, διότι δὲν εἶχε καὶ ἐκεῖ, ἔλεγαν, ἀναπτυχθῆ ἡ λαϊκὴ ἐκπαίδευσις εἰς προσήκοντα βαθμόν. Ἡ Ἀγγλία γνωρίζετε ὅτι τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν μόλις πρὸ ὀλίγων ἐτῶν καθιέρωσεν. Ἡ Ἰταλία ἐπίσης τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν εἰσήγαγε μόλις πρὸ ὀλιγίστων ἐτῶν. Δὲν δύναταί τις λοιπὸν νὰ εἴπῃ ὅτι μία προοδευτικὴ ἰδέα εἶναι πάντοτε ὠφέλιμος διὰ τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας, ἂν αἱ ἄλλαι συνθῆκαι δὲν ἀποδεικνύουν ὅτι θὰ εἶναι καὶ πολιτικῶς ὠφέλιμος διὰ τὸν λαόν. Ὁμολογῶ δὲ ὅτι ὁ δισταγμός μου καθίσταται μεγαλύτερος ὅταν βλέπω μίαν ἀρχαίαν σχετικῶς, διότι ἀριθμεῖ βίον 50 ἐτῶν, εὐρωπαϊκὴν Δημοκρατίαν, ὅπως εἶναι ἡ Γαλλική, νὰ διστάζῃ νὰ εἰσαγάγῃ τὴν ἀπόλυτον ἀναλογικὴν ἐκλογήν. Ἀγῶνες ὀξεῖς διεξάγονται καὶ ἐκεῖ. Βιβλία γράφονται ἀδιακόπως ὑπὲρ καὶ κατά, δὲν κατωρθώθη ὅμως νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ψήφισίς της. Τὸ ἴδιον συνέβη καὶ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὅπου ἕως τώρα ἐπίσης δὲν ἐμφανίζονται ἐλπίδες μελλοντικῆς τοὐλάχιστον ἐπικρατήσεως αὐτῆς. Ὅταν βλέπω εἰς τὴν Ἰταλίαν ὅτι διαπρεπὴς ἄνθρωπος, ὅπως ὁ Τιτόνι, τὴν ὑπερήσπισε μετὰ θέρμης καὶ ὅτι τώρα ὁ προεδρεύων τῆς Γερουσίας συγκατετέθη εἰς τὴν πρώτην, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν δευτέραν ἀλλαγὴν τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, οὕτως ὥστε ἡ πλήρης ἀναλογικὴ ἔγινεν ἀναλογικὴ ἠλαττωμένη, ἀναλογικὴ τοῦ ὑπολοίπου τοῦ μετὰ τὰ ⅗ καὶ ἤδη βαίνουν εἰς τὸ σύστημα τὸ μονώνυμον. Καὶ γίνομαι περισσότερον διστακτικός, ὅταν βλέπω ἀκόμη εἰς φύλλον ἐφημερίδος, τὸ ὁποῖον σήμερον περιῆλθεν εἰς χεῖράς μου, ὅτι εἰς τὴν Ρουμανίαν, ὅπου ἀπὸ ἐτῶν ἐπίσης εἶχον δεχθῆ τὴν ἀναλογικήν, εἰσάγεται νῦν τὸ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου καταργεῖται ἡ ἄκρατος ἀναλογικὴ καὶ ἔρχονται πρὸς τὰ ὀπίσω, ἀσπαζόμενοι τὸ κεκραμένον σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἡ Γαλλία ἀκολουθήσει κατὰ τὸ 1919. Τὸ σύστημα δηλαδὴ κατὰ τὸ ὁποῖον οἱ λαβόντες τὴν πλειονοψηφίαν πάντως θεωροῦνται ὡς ἐκλεγέντες, κατανέμονται δὲ αἱ ὑπόλοιποι θέσεις ἀναλόγως τῆς δυνάμεως τῆς κομματικῆς τῶν ὑπολοίπων ὑποψηφίων. Νομίζω, κύριοι, ὅτι διεξῆλθον ὅλα, πλὴν ἑνός, τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατὰ τῆς ἀναλογικῆς. Ἀπομένει ἓν μόνον ζήτημα. Εἶναι σκόπιμον, ἐλέχθη, εἶναι ὠφέλιμον τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, διότι διὰ τοῦ συστήματος τούτου θεμελιοῦται τὸ ἔργον τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, τὸ ὁποῖον ἡ παροῦσα Συνέλευσις καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τοῦ δημοψηφίσματος ἐκύρωσεν. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἡ ἑτέρα ἀντίληψις, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ συμμερίζομαι κατὰ πεποίθησιν, ἡ ἀντίληψις, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ διὰ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος, ὅπως ἀνέπτυξε καὶ δι’ ἀριθμῶν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφός μου, καὶ διὰ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος ἐξασφαλίζεται ἡ ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας· ἡ ἀντίληψις αὕτη, ὀφείλω νὰ τὸ εἴπω, δὲν ἔχει πείσει ὁλόκληρον τὴν μερίδα τὴν δημοκρατικὴν ὅτι εἶναι ἡ ὀρθή. Ἐπικρατεῖ μᾶλλον ἡ πεποίθησις εἰς τὰς δημοκρατικὰς φάλαγγας ὅτι ἡ μὲν ἀναλογικὴ ἐξασφαλίζει τὴν ἐπικράτησιν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας κατὰ τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς, τὸ δὲ πλειονοψηφικὸν σύστημα, πλὴν μιᾶς μερίδος εἰς τὴν ὁποίαν ὑπάρχει πεποίθησις ὅτι καὶ τοῦτο ἐξασφαλίζει—καὶ εἰς τὴν μερίδα αὐτὴν ἀνήκω καὶ ἐγώ—δὲν πείθει τὴν ὑπόλοιπον δημοκρατικὴν παράταξιν ὅτι ἐξασφαλίζει τὴν ἐπικράτησιν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Ἐγώ, κύριοι, ὀφείλω νὰ ἐκφέρω τὴν ψῆφόν μου ἀτομικῶς, σταθμίσας δὲ τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατὰ τῆς ἀναλογικῆς καὶ φοβούμενος πρὸ πάντων τὴν ἀκυβερνησίαν, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἀγάγῃ εἰς μίαν ἀναρχίαν ἢ ἐπικράτησιν ἀπολυταρχισμοῦ, πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ξένα πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἐγὼ ἀτομικῶς δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς ἀλλαγῆς τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος καὶ τῆς μεταβολῆς αὐτοῦ εἰς τὸ ἀναλογικόν. Ἀλλά, ὅπως εἶπον εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι μοὶ δίδουν τὴν τιμὴν νὰ προσέχουν ἰδιαιτέρως εἰς τὴν γνώμην μου, καὶ ὅπως εἶπον καὶ δημοσίᾳ, τὸ ζήτημα εἶναι ἀρκετὰ σοβαρὸν καὶ δὲν ἐπιθυμῶ ἐκ τῆς ἐμῆς πεποιθήσεως καὶ μόνης νὰ ἐπηρεασθῇ οὐδεὶς ἕτερος. Ἐὰν ἐφρόνουν πεποιθότως ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα προώρισται νὰ δημιουργήσῃ καταστροφὰς βεβαίας εἰς τὴν Πατρίδα, νὰ εἶσθε ἀπολύτως βέβαιοι ὅτι δὲν θὰ ἐδίσταζον νὰ τὸ πολεμήσω, ἐντείνων ὅλας μου τὰς δυνάμεις καὶ παρακινῶν καὶ τοὺς προσέχοντας εἰς τὴν γνώμην μου νὰ τὸ καταψηφίσουν. Ἀλλά, ἐπειδὴ δὲν μὲ ἐνθουσιάζει κανὲν ἀπὸ τὰ ἐκλογικὰ συστήματα ἰδιαιτέρως, καὶ ἐπειδὴ νομίζω ὅτι κανὲν ἀπολύτως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ μέλλον ἀπὸ κινδύνους, διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ ἕκαστος νὰ σταθμίσῃ τὰ ἐπιχειρήματα τὰ κατὰ καὶ τὰ ὑπέρ, τὰ ὁποῖα ἀνεπτύχθησαν κατὰ κόρον, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, κατὰ τὰς μακρὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς ἀπησχόλησαν, καὶ νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του συμφώνως μὲ τὴν πεποίθησιν αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν θὰ σχηματίσῃ. (Χειροκροτήματα).

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§137Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι πρόκειται περὶ ριζικῆς πολιτικῆς μεταρρυθμίσεως, πολιτικῆς μεταρρυθμίσεως, ἡ ὁποία ἀσφαλῶς προορίζεται νὰ προαγάγῃ τὸν πολιτικόν μας βίον, νὰ τὸν θεμελιώσῃ ἐπὶ τοῦ ἀμοιβαίου σεβασμοῦ τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν συμφερόντων τόσον τῶν πολιτῶν ὅσον καὶ τῶν πολιτικῶν μερίδων καί, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μας, αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικὴ Δημοκρατία, τὴν ὁποίαν ἐπεδιώξαμεν νὰ καθιερώσωμεν εἰς τὸν Τόπον μας. Πρόκειται ἡ μεταρρύθμισις αὕτη νὰ συντελέσῃ ὅπως τὰ πολιτικὰ πράγματα τοῦ Τόπου μας προσδιορίζονται ὄχι ἐκ τῆς αὐθαιρεσίας, ὄχι ἐκ τυχαίων γεγονότων, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς πραγματικῆς θελήσεως τῶν πολιτῶν. Εἶναι ὅμως ἐκτὸς πάσης ἀμφιβολίας ὅτι ἡ μεταρρύθμισις αὐτὴ θίγει εἰς τὰ καίρια, συνηθείας ὄχι τόσον τοῦ λαοῦ, ὅσον τῶν πολιτευομένων, καὶ δι’ αὐτὸ δὲν εἶναι παράδοξον ὅτι ζωηρὰ ἠγέρθη ἀντίδρασις ἐναντίον τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως. Ὑπῆρξε πληρεξούσιος, ὁ ὁποῖος μάλιστα ἐμυκτήρισε τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως, τὰ ὁποῖα ἤθελον ψηφίσει τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν, διότι ἐφαντάσθη ὅτι ἤθελον ψηφίσει τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἐκλογικὴν καταδίκην. Δὲν ἔχω τὴν ἀντίληψιν αὐτήν, ὅτι διὰ τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως χειροτερεύουν οἱ ὅροι τῆς ἐπιτυχίας τῶν μελῶν τῆς σημερινῆς Συνελεύσεως. Ἀλλά, καὶ ἂν τοῦτο συνέβαινεν, οἱ πληρεξούσιοι οἱ ὁποῖοι ἤθελον ψηφίσει τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν, ἀδιαφοροῦντες διὰ τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἐπιτυχίαν, θὰ ἦσαν ἄξιοι πάσης τιμῆς καὶ ἐπαίνου καὶ ὄχι ἄξιοι μυκτηρισμοῦ, ὅπως ἦσαν ἄλλοτε ἄξιοι πάσης τιμῆς καὶ ἐπαίνου οἱ βουλευταὶ κατὰ τὸ 1886, ὁπότε τῇ εἰσηγήσει τοῦ ἀειμνήστου Τρικούπη καθώρισαν εἰς τὸ ἐλάχιστον ὅριον τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτικῶν θέσεων. Εἶναι ὅμως περίεργον διατί ἡ ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις, τῆς ὁποίας καὶ ἡ αἰτιολογία καὶ οἱ σκοποὶ εἶναι καθαρῶς πρακτικοί, νὰ χαρακτηρίζεται ὡς στηριζομένη εἰς θεωρητικοὺς λόγους, εἰς θεωρητικὰς ἀνάγκας καὶ ὅτι αἱ πρακτικαὶ ἀπόψεις δὲν εἶναι ὑπὲρ αὐτῆς, ἀλλὰ ἐναντίον αὐτῆς. Ἡ κυριωτέρα, λέγουν, δικαιολογία, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη, ἤδη ἀνετράπη. Ἔχομεν, ὅπως γνωρίζετε, ὡς βάσιν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν. Ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ κανεὶς ὅτι ἀποτελεῖ τὴν καρδίαν τοῦ πολιτικοῦ συστήματος τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, διότι αὐτὸς θέτει εἰς κίνησιν ὁλόκληρον τὸν μηχανισμὸν μὲ τὸν ὁποῖον κυβερνᾶται ἡ Χώρα. Καθολικὴ δὲ ψηφοφορία σημαίνει δύο πράγματα: Ἀφ’ ἑνὸς μὲν κατίσχυσιν τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἰσότητα ἐκπροσωπήσεως εἰς ὅλας τὰς ἴσης δυνάμεως ὁμάδας πολιτῶν. Ὑπεστηρίχθη καὶ ἀπεδείχθη ὅτι τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα δὲν ἐξασφαλίζει τὴν ἱκανοποίησιν τοῦ πρώτου αὐτοῦ ὅρου τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, τὴν κατίσχυσιν δηλαδὴ τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας. Ἀνεφέρθησαν ξένα παραδείγματα καὶ εἶναι περιττὸν νὰ τὰ ἀναφέρω· ἔχομεν πραδείγματα τοιαῦτα καὶ εἰς τὸ Βέλγιον καὶ εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ εἰς ἄλλα Κράτη. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λέσβου πληρεξούσιος κ. Παπανδρέου ἔκαμεν ἕνα ὑπολογισμόν· ἐστηρίχθη εἰς τὰς ἀτομικὰς ψήφους τὰς διδομένας εἰς ἕκαστον ὑποψήφιον καὶ ὑπελόγισεν, ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς τῆς ἐξισώσεως, ὅτι μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα αἱ Βουλαὶ περιέχουν μὲν ἀντιπροσώπους τῆς πλειονοψηφίας, κυβερνῶνται ὅμως πάντοτε ἀπὸ τὴν μειονοψηφίαν. Τὸ πρᾶγμα ἔχει κάποιαν ἀκρίβειαν, διότι ὁμολογουμένως, ἂν ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν οἱ ψηφίζοντες καὶ οἱ ἀπέχοντες ἀπὸ τὴν ψηφοφορίαν, κατὰ κανόνα ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ κανεὶς ὅτι αἱ Βουλαὶ μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἐκπροσωποῦσι τὴν μειονοψηφίαν. Εἷς τῶν διαπρεπῶν πολιτειολόγων, ὁ Diguit, ὑπελόγισε τὰς ψήφους τὰς δοθείσας εἰς ὅλας τὰς ἐκλογὰς ἀπὸ τοῦ 1881 μέχρι τοῦ 1914 εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ ἐπιστοποίησεν ὅτι οἱ πολίται οἱ ἀντιπροσωπευθέντες εἰς ὅλας αὐτὰς τὰς ἐκλογὰς ἦσαν ἡ μειονοψηφία ἀπέναντι τῶν πολιτῶν τῶν μὴ ἐκπροσωπηθέντων εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἀλλ’ ὁ ὑπολογισμὸς αὐτὸς εἶναι ἐσφαλμένος, ἐσφαλμένος διότι ἡ ζωὴ τῶν Κρατῶν δὲν στηρίζεται εἰς ψήφους ἀτομικάς, ἀλλ’ εἰς τὴν δρᾶσιν τῶν κομμάτων. Ἐφόσον λοιπὸν βάσις εἶναι ἡ δρᾶσις τῶν κομμάτων, δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ὑπολογίζωνται ἰδιαιτέρως αἱ ψῆφοι εἰς ἕκαστον ὑποψήφιον, ἀλλ’ αἱ ψῆφοι αἱ δοθεῖσαι εἰς τὰ κόμματα καὶ δέον νὰ ἐξακριβοῦται, ἂν μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα αἱ πλειονοψηφίαι ἱκανοποιοῦνται, ἤ, ἂν συμβαίνει τὸ ἀντίθετον, ἂν δηλ. αἱ μειονοψηφίαι εἰσέρχονται εἰς τὴν Βουλὴν ὡς πλειονοψηφίαι. Καὶ πράγματι ἐξηκριβώθη ἐπανειλημμένως ὅτι μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα αἱ μειονοψηφίαι εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσέλθωσιν ὡς πλειονοψηφίαι. Εἰς τὸν Τόπον μας ἔχομεν τὸ παράδειγμα τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1920. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ἠθέλησε νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1920, στηριζόμενος εἰς τὸ ὅτι κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἐκείνας εἰς τὴν Θράκην δὲν ἐξετέθησαν ἐναντίον τῶν Φιλελευθέρων ὑποψήφιοι τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως τότε. Ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν, ἂν ἐξετέθησαν ἢ δὲν ἐξετέθησαν ὑποψήφιοι τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν τὸ λεχθὲν ὅτι αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν ὄχι ἀμερολήπτως. Ὅ,τι ἔχει σημασίαν εἶναι τοῦτο· ὅτι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν δοθεισῶν ψήφων εἴτε ὑπῆρχον ὑποψήφιοι εἴτε δὲν ὑπῆρχον, εἴτε ἐγένοντο αἱ ἐκλογαὶ ἀμερολήπτως εἴτε μεροληπτικῶς, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν δοθεισῶν ψήφων, αἱ ψῆφοι αἱ συγκεντρωθεῖσαι ὑπὸ τῶν Φιλελευθέρων ἦσαν περισσότεραι ἀπὸ τὰς ψήφους τὰς ὁποίας συνεκέντρωσεν ἡ Ἡνωμένη Ἀντιπολίτευσις. Τὸ παράδειγμα εἶναι ἐκτὸς ἀμφισβητήσεως, οὐδὲ ἔχει δὲ καμμίαν σημασίαν ὅτι δὲν ὑπελογίσθησαν ἰδιαιτέρως αἱ διπλοψηφίαι, διότι ὅλαι αἱ διπλοψηφίαι ὑπελογίσθησαν, καθόσον ἐγένετο ἀνάλογος ἔκπτωσις ἀπὸ τὸ ἄθροισμα τῶν ψήφων τῶν ὑποψηφίων τῶν διαφόρων μονάδων. Ὁ ὑπολογισμός, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι ἀκριβής, καὶ ἐφόσον ἔχομεν ἓν τρανὸν παράδειγμα ἀπὸ τὴν τελευταίαν ἡμῶν ἱστορίαν, παράδειγμα, κατὰ τὸ ὁποῖον μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα εἶναι δυνατὸν ἡ μειονοψηφία νὰ εἰσέλθῃ ἐν τῇ Βουλῇ ὡς πλειονοψηφία, καταπληκτικῶς ἐπικρατοῦσα, νομίζω ὅτι αὐτὸ καὶ μόνον τὸ παράδειγμα θὰ ἦτο ἀρκετὸν νὰ σταματήσῃ κάθε ἄλλην συζήτησιν. Διότι εἶναι ἀνάλογον τὸ λεχθὲν περὶ τῆς παραδόσεως τῶν ὑπερασπιστῶν ἑνὸς φρουρίου, οἱ ὁποῖοι ἰσχυρίσθησαν ὅτι παρεδόθησαν διὰ πολλοὺς λόγους, ὁ εἷς τῶν ὁποίων ἦτο ἡ ἔλλειψις πυρίτιδος, ὁπότε οἱ ἄλλοι λόγοι περιττεύουν. Κάτι τι ἀνάλογον συμβαίνει καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Ἔχω τὸ ἐπιχείρημα ὅτι, ἐφόσον ἔχομεν τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν καὶ μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα δὲν ἐπικρατεῖ ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας, θὰ ἦτο περιττὸν νὰ ἀναφέρωμεν ἄλλους λόγους, οἱ ὁποῖοι καταδικάζουν τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ἡ πλειονοψηφία εἰσέρχεται εἰς τὴν Βουλὴν ὡς πλειονοψηφία, καὶ πάλιν τότε εἶναι ἐνδεχομένη ἡ κατίσχυσις αὐτὴ τῆς πλειονοψηφίας νὰ εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε πράγματι νὰ καταπνίγεται ἡ θέλησις σοβαρῶν μειονοψηφιῶν καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ. Ἁπτὸν παράδειγμα αὐτῆς τῆς καταστάσεως παρέχουν πάλιν αἱ ἐκλογαὶ τοῦ 1920, ὁπότε εἰς τὴν Παλαιὰν καὶ μόνον Ἑλλάδα, ἐνῷ οἱ Φιλελεύθεροι ἔλαβον 172,000 ψήφους καὶ οἱ ἀντίθετοι 255,000, ἐξέλεξαν 177 οἱ ὀπαδοὶ τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως, 7 δὲ μόνον οἱ Φιλελεύθεροι, καὶ αὐτοὺς εἰς τὰς μικρὰς περιφερείας, τὰς προνομιούχους νήσους καὶ εἰς τὴν Ἄρταν. Ὑπεστηρίχθη καὶ ἀπὸ ἄλλους καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει τόσον μεγάλην σημασίαν, διότι ἡ ἐκλογὴ ἀποτελεῖ ἀπόφασιν. Ἡ ἐκλογή, λέγουν, ἀποτελεῖ ἀπόφασιν καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ἔχει ἀξίαν μεγάλην ἡ κατάτμησις κατ’ ἴσον βαθμὸν πρὸς τὰς δυνάμεις τῶν ἀντιπροσωπευόντων τὰ κόμματα. Καὶ ἀντετάχθη πολὺ ὀρθῶς ὅτι, καὶ ἂν ἀκόμη ἀποτελῇ ἀπόφασιν ἡ ἐκλογή, πάλιν θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἐξησφαλισμένη ἡ ἐπικράτησις τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλ’ ἡ ἐκλογὴ δὲν ἀποτελεῖ ἀπόφασιν, ἀλλὰ ἀποτελεῖ διορισμὸν ἀντιπροσώπων ἐντεταλμένων νὰ ὑπερασπίσουν τὰς γνώμας καὶ τὰ συμφέροντα τῶν ἐντολέων αὐτῶν. Καὶ ἐφόσον ὑπάρχει κατάτμησις εἰς τὸ σύνολον τῶν ἐκλογέων, κατ’ ἀνάγκην ἐπιβάλλεται ἡ κατάτμησις αὐτὴ νὰ ὑπάρχῃ κατ’ ἴσον βαθμὸν καὶ εἰς τὸ σύνολον τῶν ἀντιπροσώπων. Διότι ἀνεξαρτήτως τοῦ ὅτι πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως ἀπαιτεῖται πλειονοψηφία καὶ ὁ σχηματισμὸς αὐτῆς ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐκπροσώπησιν ἑκάστου κόμματος εἰς τὴν Βουλήν, καὶ μόνον ὁ ἀγὼν εἰς τὴν Συνέλευσιν δὲν εἶναι ἄκαρπος· ὄχι μόνον ὁ ἔλεγχος, τὸν ὁποῖον πολὺ ὀρθῶς ἐτόνισεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ψήφισις τῶν νομοσχεδίων καὶ αὐτὸς ὁ σχηματισμὸς τῶν Κυβερνήσεων ἐπηρεάζεται πάντοτε ἀπὸ τὴν δύναμιν τῶν καθ’ ἕκαστον κομμάτων. Ἐφόσον ἐπηρεάζεται ἀπὸ τὴν δύναμιν τῶν καθ’ ἕκαστον κομμάτων καὶ τὸ νομοθετικὸν ἔργον καὶ ὁ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο παραβίασις τῆς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν, παραβίασις τοῦ δικαιώματος τῶν πολιτῶν ἂν δὲν ἀντιπροσωπεύωνται κατ’ ἀνάλογον βαθμὸν ὅλαι αἱ σοβαραὶ πολιτικαὶ μερίδες. Αὐτὸ δέ, τὸ νὰ ἐπικρατῇ δι’ ἑνὸς συστήματος ἡ πλειονοψηφία πραγματικῶς, τὸ νὰ μὴ καταπνίγωνται αἱ μειονοψηφίαι δὲν ἀποτελεῖ θεωρίαν· ἀποτελεῖ, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, πρᾶξιν καὶ πρᾶξιν ἐντελῶς οὐσιαστικήν. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὰς ἄλλας πρακτικὰς ἀπόψεις, αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ ὀλίγου εἶπεν ὅτι δὲν ὑπάρχει γενικὴ ἀναγνώρισις τῆς ἰδέας τῆς δικαιοσύνης, ὅτι τὸ σκοπιμώτερον καὶ τὸ ὠφελιμώτερον πρέπει νὰ κρίνεται ἀπὸ γενικωτέρας ἀπόψεως. Δὲν θὰ εἶχον νὰ φέρω καμμίαν ἀντίρρησιν εἰς τὸν ἰσχυρισμόν, ἀλλὰ δι’ ἕνα λαὸν τὸν ὁποῖον ἀναγνωρίζομεν ἱκανὸν νὰ αὐτοκυβερνᾶται, νὰ ἔχῃ πολίτευμα ὄχι μόνον κοινοβουλευτικόν, ἀλλὰ κοινοβουλευτικὴν Δημοκρατίαν, δι’ ἕνα λαὸν ὁ ὁποῖος ἐξέρχεται ἀπὸ μεγάλας ἐσωτερικὰς ἀντιθέσεις, δὲν εἶναι μόνον ζήτημα δικαιοσύνης, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα πρακτικῆς σκοπιμότητος ἡ ἀναγνώρισις μιᾶς δικαιοσύνης κομματικῆς. Ὄχι μόνον ἡ ἰδέα τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας ἀποβαίνει φενάκη μὲ σύστημα, τοῦ ὁποίου κατεδείχθησαν οἱ παραλογισμοί, ἀλλὰ δι’ ἡμᾶς καὶ ἡ ἰδέα τῆς πραγματικῆς Δημοκρατίας καθίσταται ἀκατανόητος τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δι’ ἑνὸς ἐκλογικοῦ συστήματος δὲν ἐξασφαλίζεται ἀμοιβαῖος σεβασμὸς τῶν γνωμῶν καὶ τῶν συμφερόντων ὅλων τῶν ὁμάδων, ὅλων τῶν πολιτῶν. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα εἶναι ἕνα σύστημα προόδου, εἶναι ἕνα σύστημα προηγμένον. Ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην αὐτήν, ἀλλὰ ἀπὸ μιᾶς ἄλλης ἀπόψεως, ὅτι τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα διευκολύνει τὴν πρόοδον. Δὲν θὰ τὸ ἐζητούσαμεν μόνον καὶ μόνον διότι ἀποτελεῖ τὸν τελευταῖον συρμὸν τὸν πολιτικόν, ἀλλὰ διότι πράγματι εἶναι ἕνα ἐκλογικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον διευκολύνει τὴν πρόοδον καὶ τὴν διευκολύνει διότι εὐνοεῖ τὴν ἐκπροσώπησιν τῶν ὁμάδων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἐπιδιώκουν προοδευτικὰς μεταρρυθμίσεις. Ἐξ ἄλλου ἕνα ἀπὸ τὰ πλεονεκτήματα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐθίχθη, εἶναι ὅτι συντελεῖ εἰς τὸ νὰ εἶναι ἡ πολιτικὴ ἐξέλιξις τῶν λαῶν ὁμαλή. Αὐτὸ εἶναι τὸ πλεονέκτημα, τὸ ὁποῖον ἔχει ἐξαιρετικὴν σημασίαν διὰ τὴν Ἑλλάδα· διότι, ἂν ἐξετάσωμεν τὴν τελευταίαν ἡμῶν ἱστορίαν, θὰ ἴδωμεν, λόγῳ τῶν ἀποτόμων μεταπτώσεων τῶν πλειονοψηφιῶν, ὅτι ἡ πολιτική μας ἱστορία εἶναι ἐντελῶς ἀνώμαλος, ἐντελῶς ἀπότομος. Δὲν εἶναι μακρὰν ἡ ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἕνα πολιτικὸν κόμμα ἐδήλωνεν ὅτι δὲν εἶχεν ἀνάγκην προγράμματος καὶ πρόγραμμά του ἦτο ἡ ἄρνησις, ὅ,τι τὸ ἀντίθετον ἐτέλεσεν· ὅ,τι τὸ ἓν κόμμα ὠκοδόμει, τὸ ἄλλο ἤρχετο καὶ τὸ κατέλυεν. Ἤδη, διὰ τοῦ συστήματος τοῦ ἀναλογικοῦ, αὐταὶ αἱ ἀπότομοι μεταπτώσεις δυσχεραίνονται. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἕνα μεγάλο πλεονέκτημα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ὑπεστηρίχθη ὅτι τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα συντελεῖ εἰς τὸ νὰ γίνεται γενικώτερος ὁ ἀγών, εἰς τὸ νὰ διαπαιδαγωγῶνται οἱ πολῖται. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτὴς ὑπεστήριξε σήμερον ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς ὡρισμένης πολιτικῆς ἐξελίξεως εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ἐφθάσαμεν ἡμεῖς ἀκόμη καὶ ὅτι δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ὤθησιν πρὸς αὐτὴν τὴν ἐξέλιξιν. Ὁ συλλογισμὸς αὐτὸς εἶναι ἐντελῶς ἐσφαλμένος. Καὶ εἶναι ἐντελῶς ἐσφαλμένος, διότι, ὅταν εἰσήχθη τὸ πρῶτον τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, δὲν εἰσήχθη ὅπως ἐπιφέρῃ τὸν θρυμματισμὸν τῶν κομμάτων, συμφώνως πρὸς τὴν προηγμένην οἰκονομικὴν καὶ κοινωνικὴν ἐξέλιξιν, ἀλλ’ εἰσήχθη ὅπως ἱκανοποιήσῃ τὴν ἰδέαν τῆς πολιτικῆς δικαιοσύνης ἡ ὁποία παρίσταται ἀνάγκη, εἶναι λαϊκὴ ἀξίωσις νὰ ἱκανοποιηθῇ. Ἡ περιφρόνησίς της εἰς τὸ παρελθὸν ἐγέννησεν ἀνωμαλίας, αἱ ὁποῖαι θὰ ἦτο ὀλέθριον ἂν ἐσυνεχίζοντο εἰς τὸ μέλλον. Ἐκτὸς τούτου ἡ λειτουργία τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἔχει καὶ ἄλλα ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα καθιστοῦν σκοπιμωτάτην τὴν ἐφαρμογήν του εἰς τὸν τόπον μας. Διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἐπιτυγχάνεται ἡ ἁγνότης, ἡ καθαρότης τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ καὶ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος καὶ διευκολύνεται ἡ διαπαιδαγώγησις τῶν πολιτῶν. Μὲ τὸ ὑπάρχον πλειονοψηφικὸν σύστημα καὶ μὲ τοὺς μικτούς, οἱ ὁποῖοι εἶναι μοιραῖον παρακολούθημα αὐτοῦ, καὶ εἶναι συχνότεροι ὅταν αἱ πολιτικαὶ ἀντιθέσεις εἶναι ὀλιγώτερον ὀξεῖαι, ἀφ’ ἑνὸς μὲν οἱ ὑποψήφιοι, ἐμφανιζόμενοι ἀναμεμιγμένοι, δὲν διεξάγουν τὸν ἀγῶνα ἐπὶ τῇ βάσει ἀντιθέσεως γενικωτέρων ἀρχῶν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπὶ προσωπικῆς βάσεως, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἐπέρχεται σύγχυσις καὶ ἀσάφεια εἰς τοὺς ἐκλογεῖς, δυναμένους νὰ ψηφίσουν ὑποψηφίους διαφόρων κομμάτων, μὴ ἀναγκαζομένους νὰ καθορίσουν εἰς τὴν ψυχήν των ποίαν πολιτικὴν καὶ κυβερνητικὴν κατεύθυνσιν ἐπιδοκιμάζουν. Ἀντιθέτως μὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἀφ’ ἑνὸς οἱ ὑποψήφιοι ἐμφανίζονται χωρισμένοι κατὰ κόμματα καὶ ὡς ἐκ τούτου ἀναγκάζονται νὰ διεξάγουν τὸν ἀγῶνα των ἐπὶ τῇ βάσει γενικωτέρων ἀρχῶν, ἀφ’ ἑτέρου οἱ ἐκλογεῖς ὠθοῦνται εἰς τὸ νὰ σαφηνίσουν ποίαν πολιτικὴν ἀρχήν, ποίαν Κυβέρνησιν προτιμοῦν. Ἄλλως τε προάγει τὴν πολιτικήν των διαπαιδαγώγησιν καὶ ἐξυψώνει καὶ καθιστᾷ πλέον καρποφόρον τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν, μεταφέρει αὐτὸν ἀπὸ τῶν προσωπικῶν κομματισμῶν εἰς τὴν ἀντίθεσιν τῶν γενικωτέρων ἀρχῶν καὶ συμφερόντων. Καὶ τοῦτο τόσον περισσότερον, ὅσον μὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα καθίσταται ἀνάγκη ἡ πραγματικὴ ὀργάνωσις τῶν κομμάτων, διότι εἶναι ἀδύνατος ἡ ἐπιτυχία ὅλων τῶν μελῶν ἑνὸς συνδυασμοῦ καὶ κατὰ συνέπειαν εἰς ἑκάστην περιφέρειαν τὸ βάρος τοῦ πολιτικοῦ καὶ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος πίπτει ἐπὶ τῶν ὤμων ὀλιγωτέρων πολιτευομένων, οἱ ὁποῖοι δὲν δύνανται νὰ τὸ βαστάσουν χωρὶς καλὴν κομματικὴν ὀργάνωσιν. Αὕτη ἄλλως τε καθίσταται ἀναγκαία ὡς ἐκ τῆς γενικότητος τὴν ὁποίαν προσλαμβάνει ὁ ἐκλογικὸς ἀνταγωνισμὸς μὲ τὴν ἀναλογικήν. Τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο παρετηρήθη παντοῦ ὅπου ἐφηρμόσθη ἡ ἀναλογική, ὑπεχώρησαν τὰ πρόσωπα καὶ προεβλήθησαν αἱ ἀρχαὶ καὶ ηὐνοήθη ἡ ἀντικειμενικὴ ὀργάνωσις τῶν κομμάτων. Ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς ἁπλῶς ἔχει γίνει αἰσθητὴ ἀπὸ ἐτῶν εἰς τὸν τόπον μας καὶ εἶναι γενικὴ ἀξίωσις, ὅπως καταργηθῇ ὁ προσωπικὸς κομματισμός, ὁ ὁποῖος παραλύει τὸ Κράτος καὶ διαφθείρει τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν. Τὴν ἐξέλιξιν λοιπὸν αὐτὴν πρὸς τὸν ἀνώτερον πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν ὀφείλομεν νὰ ἐννοήσωμεν, εἰσάγοντες τὴν ἀναλογικήν. Δὲν θὰ ἐπιμείνω ἐπὶ ἄλλων γενικῶν προτερημάτων τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας διὰ νὰ μὴ σᾶς κουράσω. Θὰ περιορισθῶ εἰς τὰς γενικὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας ἔθιξαν οἱ προλαλήσαντες. Καὶ πρῶτον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος ἰσχυρίσθη ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐθνικὴ συνείδησις, ὅτι δὲν εἶναι παρεσκευασμένος ὁ λαὸς διὰ τόσον μεγάλην μεταρρύθμισιν. Δὲν γνωρίζω ποίαν ἰδέαν ἔχει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ καθιδρύσωμεν τὴν Δημοκρατίαν, ὅλοι ἐχαρακτηρίσαμεν ὥριμον νὰ αὐτοκυβερνᾶται, ἐνῷ σήμερον τὸν χαρακτηρίζομεν ὡς νήπιον, ὡς τὴν τελευταίαν ὑποστάθμην τῶν λαῶν τῆς Εὐρώπης. Ἡ ἰδική μου ἀντίληψις εἶναι ὅτι εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶναι πλέον ἢ ὥριμος μία τοιαύτη μεταρρύθμισις. Ὅσοι ἐξ ὑμῶν ἔτυχε νὰ ἔλθητε εἰς ἐπικοινωνίαν μὲ τὸν λαὸν καὶ νὰ ἐξηγήσητε τοὺς σκοποὺς καὶ τὰς λεπτομερείας τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως, θὰ ἐπείσθητε ὅτι ἄνευ ἐπιφυλάξεως ὁ λαὸς ἐπιδοκιμάζει τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν, πολὺ ὀρθῶς δὲ ἐλέχθη ὅτι, ἀφοῦ οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης παρατάξεως ἐπηγγέλθησαν εἰς τὸν λαόν, ἔστω καὶ δευτερευόντως, τὴν ἐκλογικὴν αὐτὴν μεταρρύθμισιν δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἄλλης ἀποδείξεως τῆς ἐπιδοκιμασίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ τοιαύτην μεταρρύθμισιν. Δὲν γίνεται δὲ μόνον πρώτην ἤδη φορὰν συζήτησις περὶ τοιαύτης τινὸς μεταρρυθμίσεως. Τὸ πρᾶγμα ἀπησχόλησε τοὺς πολιτικοὺς ἀπὸ τοῦ 1871. Τότε, ὅπως γνωρίζετε, ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τὸν Κουμουνδοῦρον τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου. Εἶναι δὲ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου ἕνα σύστημα ἀντιπροσωπείας τῶν μειονοψηφιῶν, ἕνα σύστημα συγγενὲς πρὸς τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν. Εἰς τὰ 1875 ὁ Τρικούπης πάλιν εἰσηγήθη τὴν καθιέρωσιν συστήματος, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελεν ἐξασφαλίζεσθαι καὶ ἡ ἐκπροσώπησις τῶν μειονοψηφιῶν. Εἰς τὰ 1911 χωρὶς καμμίαν ἄλλην ἰδιαιτέραν παρασκευὴν ὁ λαὸς ἐδέχθη καὶ μετ’ ἐπιτυχίας ἐφήρμοσεν ἕνα σύστημα ἀντιπροσωπείας μειονοψηφιῶν διὰ τὰς κοινοτικὰς ἐκλογάς. Εἰς τὴν Κρήτην τῷ 1905 εἰσήχθη σύστημα ἑνιαίας ψήφου, κατηργήθη ἐπὶ βραχὺ διάστημα καὶ πάλιν διὰ ψηφίσματος Ἐπαναστατικοῦ ἐφηρμόσθη εἰς τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1910. Εἶναι δέ, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου ἕνα σύστημα ἐκλογικὸν συγγενὲς πρὸς τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν· διότι μὲ αὐτὸ τὸ σύστημα, ὅπως γνωρίζετε, ὁ ἐκλογεὺς δικαιοῦται νὰ ἐκλέξῃ ἕνα μόνον ὑποψήφιον, κατὰ τοιοῦτον δὲ τρόπον ἐξασφαλίζεται καὶ ἡ ἐκλογὴ τῶν μειονοψηφιῶν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἐκεῖ ὅπου δὲν ὑπάρχει μεγάλη πειθαρχία κομμάτων εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκλέγωνται ἄλλοι μὲ πολλὰς καὶ ἄλλοι μὲ ὀλίγας ψήφους· δηλαδὴ νὰ χάνωνται πολλαὶ ψῆφοι λόγῳ ἐλλείψεως πειθαρχίας καὶ λόγῳ κακοῦ ὑπολογισμοῦ τῶν κομματικῶν δυνάμεων. Εἰς τὴν Κρήτην πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἐν λόγῳ συστήματος γενικῶς ὁ λαὸς ἔμεινεν ἱκανοποιημένος, καὶ τὰ ἀποτελέσματα δὲν ἦσαν ἀντίθετα πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ἀνέφερα τὸ παράδειγμα αὐτὸ διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα περὶ ἀναγκαίας παρασκευῆς τοῦ λαοῦ, ὅτι ὅλα αὐτὰ εἶναι λόγοι κενοί, ἀφοῦ εἰς ἕνα λαόν, ὁ ὁποῖος δὲν εἶχε τὴν μακρὰν πολιτικὴν πεῖραν τοῦ ἄλλου τμήματος τῆς Ἑλλάδος, εἰς ἕνα λαόν, ὁ ὁποῖος τὸ πρῶτον εἰσάγει αὐτοὺς τοὺς φιλελευθέρους θεσμούς, καθιεροῦται ἄνευ προπαρασκευῆς σύστημα συγγενὲς πρὸς τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν καὶ μὲ ἄριστα ἀποτελέσματα. Θὰ εἴμεθα λοιπὸν ἐντελῶς ἄδικοι ἂν σήμερον ἰσχυριζόμεθα ὅτι ὕστερα ἀπὸ αὐτὰ τὰ προηγούμενα καθ’ ἣν στιγμὴν εἰς ἄλλα Κράτη τῆς Εὐρώπης χωρὶς καμμίαν ἰδιαιτέραν προπαρασκευὴν καθιεροῦται εὐθὺς μετὰ τὴν Δημοκρατίαν ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία μὲ ἄριστα ἀποτελέσματα, θὰ εἴμεθα, λέγω, ἐντελῶς ἄδικοι ἂν ἠρνούμεθα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὴν ἱκανότητα νὰ ἐφαρμόσῃ ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον οὔτε δυσνόητον εἶναι, οὔτε ἐπιφέρει τὴν σύγχυσιν, τὴν ὁποίαν μερικοὶ ὑπεστήριξαν ἀπὸ τοῦ βήματος σήμερον. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῆς πρακτικῆς αὐτῆς ἐφαρμογῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα συστήματος συγγενοῦς μὲ τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν εἰς τὰς κοινοτικὰς ἐκλογὰς ἀφ’ ἑνὸς καὶ εἰς τὴν Κρήτην ἀφ’ ἑτέρου εἰς τὰς βουλευτικὰς ἐκλογάς, τὸ σύστημα αὐτὸ ἀπησχόλησε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἀπὸ τοῦ 1920 καὶ ἐντεῦθεν. Γνωρίζετε ὅτι εἰς τὴν Γʹ Συνέλευσιν συνεζητήθη εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ἡ καθιέρωσις τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας διὰ συνταγματικῆς διατάξεως. Οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων διὰ τροπολογίας ὑπεστήριξαν τὴν καθιέρωσιν τοιαύτης συνταγματικῆς διατάξεως. Εἰς τὰ 1922, μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν, ἐγένετο εὐρυτάτη συζήτησις περὶ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἠθέλομεν ἐξέλθει ἀπὸ τοῦ ἀδιεξόδου. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος ὑπεστήριξεν ὅτι καὶ τότε μετ’ ἄλλας πολλὰς λύσεις ἐπεδιώχθη καὶ ἡ ἀναλογική. Εὐτυχῶς ὅμως δὲν ἐγένετο ἀποδεκτή, εἶπε, καὶ εἴχομεν τὴν Δημοκρατίαν. Τὰ πράγματα δὲν εἶναι ὅπως ἐλέχθησαν. Τότε ὑπεστηρίχθη ἡ λύσις τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος διὰ δημοψηφίσματος καὶ ἡ καθιέρωσις τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς πρὸς ἐκλογὴν Συνελεύσεως, μετὰ τὴν λύσιν δηλαδὴ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ δυστυχῶς τὰ πράγματα δὲν ἐγένοντο οὕτω. Δὲν ἠκολούθησαν τὸν δρόμον τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ὑπεστηρίξαμεν. Ἂν ἠκολούθουν αὐτόν, δὲν θὰ εὑρισκώμεθα σήμερον εἰς ἀνώμαλον πολιτικὴν κατάστασιν· ἤθελε καθιερωθῆ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς καὶ ἤθελε μετάσχει ὁλόκληρος ὁ πολιτικὸς κόσμος τῆς Ἑλλάδος εἰς τὰς ἐκλογάς.

§138Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν ὑποστηρίζετε ταῦτα συνδεδεμένως.

§139Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα, ἐγὼ τὰ ὑπεστήριξα Καὶ ἂν ἀκόμη δὲν ἤθελε καθιερωθῆ ἡ Δημοκρατία διὰ δημοψηφίσματος, ἐπιτυγχανομένης τῆς ἐκλογῆς τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως διὰ τῆς ἀναλογικῆς θὰ εἴχομεν δύο τινά: Πρῶτον μὲν θὰ ἐξησφαλίζετο ἐπίσης, ὅπως καὶ τώρα, ἡ καθιέρωσις τῆς Δημοκρατίας, δεύτερον δὲ δὲν θὰ εἴχομεν πολιτικὴν ἐσωτερικὴν ἀνωμαλίαν, ἡ ὁποία ὅλους μᾶς δυσχεραίνει καὶ μᾶς ἐξαναγκάζει νὰ σκεπτώμεθα πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ αὐτήν, ἡ ὁποία ἐγκυμονεῖ κινδύνους εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐσωτερικούς, ἴσως καὶ ἐξωτερικούς. Καὶ τότε ὅμως ἀπὸ πολλοὺς ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι πολεμοῦν τὴν ἀναλογικὴν ὑπεστηρίχθη ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ γίνουν αἱ ἐκλογαὶ μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, ἀλλὰ πάντως μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς Συνελεύσεως θὰ ἔπρεπε νὰ καθιερωθῇ ἡ ἀναλογικὴ ἐκλογή. Ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς νομιμοποιήσεως ἔχομεν εἰς τὰς ἐκλογάς, ἐκτὸς τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον διὰ δηλώσεων τοῦ ἀρχηγοῦ του εἶχεν εἰς τὸ πρόγραμμά του καὶ τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν, καὶ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», ἡ ὁποία ἐπέμενε μετὰ φανατισμοῦ ὑπὲρ τῆς καθιερώσεως τῆς ἀναλογικῆς. Θὰ ἦτο ἄλλως ἀστεῖον σήμερον εἰς μίαν Συντακτικὴν Συνέλευσιν νὰ ἀμφισβητεῖται τὸ δικαίωμα νὰ συντάξῃ τὸν ἐκλογικὸν νόμον. Διότι ἤδη ἐκ τοῦ δικαιώματος πρὸς σύνταξιν τοῦ πολιτεύματος πηγάζει τὸ δικαίωμα τῆς συντάξεως τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ συνάρτησιν τοῦ πολιτεύματος. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀμφισβητηθῇ τοῦτο, ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις θὰ ἦτο δυνατὸν ἐντὸς τοῦ Συντάγματος νὰ θέσῃ διάταξιν συνταγματικὴν καθιεροῦσαν τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν; Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἄλλο ἐναντίον μας ἐπιχείρημα, τὸ τοῦ θρυμματισμοῦ τῶν κομμάτων· ὑπεστηρίχθη ὅτι αὐτὸ θὰ ἦτο ἀποτέλεσμα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς οἰκονομικῆς καὶ κοινωνικῆς ἐξελίξεως. Καὶ δι’ αὐτὸ δὲν πηγάζει ἀπὸ ἐκλογικὸν σύστημα ἀναλογικόν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα. Καὶ ἔχομεν τὸ παράδειγμα τῆς προηγουμένης Συνελεύσεως καὶ τῆς σημερινῆς Συνελεύσεως. Ἔχομεν τὰ παραδείγματα τῶν ξένων Κρατῶν. Εἰς τὴν Γερμανίαν πρὸ τῆς ἀναλογικῆς ἦσαν 13 τὰ κόμματα καὶ μετὰ τὴν ἀναλογικὴν ἐγένοντο 11. Τὸ ἴδιον συμβαίνει εἰς τὴν Γαλλίαν, ὅπου ἀπὸ 25 κόμματα ποὺ ὑπῆρχον εἰς τὸ 1918 ἐγένοντο 14 εἰς τὸ 1920 καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς· ὑπάρχει ἀπειρία παραδειγμάτων, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουν ὅτι τὸ σύστημα τῶν δύο κομμάτων ἐξέλιπεν ἀπὸ τὸν βίον τῶν λαῶν καὶ εἰς ὅλα τὰ Κράτη ἔχομεν περισσότερα τῶν 3–4 κομμάτων. Εἶναι ὁ θρυμματισμὸς τῶν κομμάτων τόσον τρομερὸς καὶ ἡ ἀνάγκη σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ τόσον ἐπιβλαβὴς δι’ ἕνα Τόπον ὥστε νὰ θέλωμεν νὰ τὸν ἐμποδίσωμεν; Κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, ἐφόσον ὑπάρχει τεμαχισμὸς πολιτικῶν ἀντιλήψεων εἰς τὸν λαόν, ὁ θρυμματισμὸς τῶν κομμάτων ὄχι μόνον εἶναι δίκαιος, ἀλλὰ καὶ ὠφέλιμος. Εἶναι ὠφέλιμος, διότι συντελεῖ εἰς τὸ νὰ προσαρμόζηται ἑκάστοτε ἡ Βουλὴ πρὸς τὰς θελήσεις τῶν ἐκλογέων, καὶ νὰ καθίσταται ὁ βίος, ὁ πολιτικός, ὁμαλώτερος. Ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχουσι δύο κόμματα εἶναι δύσκολον, ὁσάκις ἐπέρχεται μεταστροφὴ τῆς Κοινῆς Γνώμης, νὰ προσαρμόζηται ἡ Βουλὴ πρὸς τὴν Κοινὴν θέλησιν. Καὶ τοῦτο συμβαίνει εἰς τὴν Ἀγγλίαν, καὶ δι’ αὐτὸ ἐκεῖ αἱ συχναὶ ἐκλογαὶ εἶναι πλέον ἢ ἐπιβεβλημέναι· ὄχι δὲ μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ὁ ἀγὼν ἐντὸς τῶν Βουλῶν ἔχει χαρακτῆρα ἐντελῶς τυπικὸν καὶ ἐκ τῶν προτέρων εἶναι γνωσταὶ αἱ ἀντιλήψεις τῆς πλειονοψηφίας καὶ αἱ ἀντιλήψεις τῆς μειονοψηφίας. Εἰς τὴν Γαλλίαν, ὅπου ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν ὑπάρχει θρυμματισμὸς τῶν κομμάτων μὲ οἱονδήποτε σύστημα, τί συμβαίνει; Συμβαίνει ὅτι, ὁσάκις ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἀπελαμβανούσης τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, προσκρούει εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην, ἡ Βουλὴ εὐκόλως, λόγῳ τῆς ἐλαστικότητος τὴν ὁποίαν ἔχει ἐκ τοῦ θρυμματισμοῦ τῶν κομμάτων, προσαρμόζεται πρὸς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Ἀπόδειξις ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως Μπριὰν κατὰ τὸ 1921. Ὁ Μπριὰν εἶχε σοβαρὰν πλειονοψηφίαν, λόγῳ ὅμως τῆς συμφωνίας τὴν ὁποίαν ἔκαμεν εἰς τὰς Κάννας ἡ δημοσία γνώμη ἐστράφη ἐναντίον αὐτοῦ, ὁ Μπριὰν δὲ μετέβη εἰς Παρισίους καὶ μόλις ἀντελήφθη τὴν μεταστροφὴν τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ τῆς Βουλῆς ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του. Ἐσχάτως εἴχομεν ἄλλο παράδειγμα, τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως Ἑρριώ. Ἡ Κοινὴ Γνώμη δὲν ἐπεδοκίμασε τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως Ἑρριὼ καὶ παρῃτήθη αὕτη, ἡ δὲ Βουλὴ προσαρμοσθεῖσα πρὸς τὴν Κοινὴν Γνώμην ἔδωκε νέαν Κυβέρνησιν προερχομένην πάλιν ἀπὸ τὴν Ἀριστεράν. Καὶ ὅταν πάλιν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀριστερᾶς ἐκινδύνευε νὰ μὴ ἐγκριθῇ ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Ἀριστερᾶς, εὑρέθη πλειονοψηφία ἐκ τῆς Βουλῆς τῆς Γαλλικῆς νὰ ἐγκρίνῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀριστερᾶς. Ὑπάρχουσιν ἀπὸ τὰς Βουλὰς καὶ ἄλλων Κρατῶν ὅμοια παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουσι πόσον, ὅταν ὑπάρχῃ θρυμματισμὸς τῶν κομμάτων, ὁ βίος τῆς Βουλῆς πάλλει τοὺς παλμοὺς τοὺς ὁποίους πάλλει ἡ συνείδησις ἡ πολιτικὴ ὁλοκλήρου τοῦ λαοῦ. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἓν ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα ὠφελήματα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον δὲν συντελεῖ εἰς τὸν θρυμματισμὸν τῶν κομμάτων, ἀλλὰ συντελεῖ εἰς τὸ νὰ εἶναι μονιμώτεραι αἱ διαιρέσεις τῶν κομμάτων. Ὑπεστηρίχθη ὅτι δημιουργεῖ αὐτὸ τὸ σύστημα ἀκυβερνησίαν καὶ ἔφεραν τὰ παραδείγματα τῆς Ἰταλίας, τὰ παραδείγματα τοῦ Βελγίου. Ἀλλ’ εἶναι περίεργον ὅτι, ἐνῷ εἰς τὸ Βέλγιον ἐφαρμόζεται ἡ ἀναλογικὴ ἐπὶ 25 ἔτη, μόλις τὸν τελευταῖον καιρὸν παρουσιάσθησαν διὰ πρώτην φορὰν δυσχέρειαι πρὸς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως. Δυσχέρειαι τοιαῦται παρουσιάσθησαν συχνὰ εἰς τὸ Βέλγιον μὲ πλειονοψηφίαν ὁμοιογενῆ. Θὰ ἔπρεπε δὲ νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν τὰ παραδείγματα ἄλλων 20 Κρατῶν εὐρωπαϊκῶν, τὰ ὁποῖα ἔχουσι καθιερώσει τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν, καὶ τὰ ὁποῖα κυβερνῶνται ὁμαλῶς, χωρὶς νὰ δημιουργῆται μὲ τὸ σύστημα αὐτὸ ἀκυβερνησία. Ἀνεφέρθη τὸ παράδειγμα τῆς Ἰταλίας· εἰς τὴν Ἰταλίαν ἡ ἀνώμαλος πολιτικὴ ἐξέλιξις δὲν προῆλθεν ἀπὸ τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα. Θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθῇ τοῦτο, ἂν ὁ φασισμὸς εἶχε κατακτήσει ἢ ὁ κομμουνισμὸς ἐκινδύνευε νὰ κατακτήσῃ διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος τὴν πλειονοψηφίαν καὶ τὴν ἐξουσίαν· ἀλλ’ οὔτε ὁ φασισμὸς κατέκτησε τὴν Ἐξουσίαν μὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα οὔτε ὁ κομμουνισμὸς ἡνωμένος μὲ τὸν σοσιαλισμὸν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ κατακτήσῃ τὴν πλειονοψηφίαν μὲ αὐτό. Ἡ ἀνώμαλος κατάστασις ἐδημιουργήθη ἐκ τοῦ ὅτι αἱ ἀστικαὶ Κυβερνήσεις δὲν εἶχον τὸ σθένος νὰ λάβωσι τὰ μέτρα ὅπως καταπνίξωσι βίαια κινήματα τοῦ κομμουνισμοῦ καὶ προεκάλεσαν τὴν ἰδιωτικὴν ὀργάνωσιν, ἡ ὁποία, ὅταν ἔγινεν ἀρκετὰ ἰσχυρά, ἔγινεν αὐτὴ τὸ Κράτος. Δὲν ἔχει ἀπολύτως καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα ἡ ἀνώμαλος ἐξέλιξις ἐν Ἰταλίᾳ. Ἂν θέλητε μάλιστα ἡ ἐπίδρασις τῶν σοσιαλιστικῶν καὶ κομμουνιστικῶν στοιχείων θὰ ἦτο πολὺ μεγαλυτέρα μὲ πλειονοψηφικὸν σύστημα, παρὰ μὲ ἀναλογικόν, διότι μὲ πλειονοψηφικὸν εἶναι φανερὰ ἡ ἐπίδρασις, τὴν ὁποίαν ἠμπορεῖ νὰ ἔχουν ἐπὶ τῶν συνολικῶν ἀποτελεσμάτων αἱ ψῆφοι μιᾶς μειονοψηφίας, ἐνῷ μὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἡ ἀναλογικότης αὐτῶν τῶν ψήφων εἶναι ἐντελῶς περιωρισμένη. Ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ ἀνατρέξωμεν εἰς ξένα παραδείγματα, θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἐξετάσω εἰς τὸν Τόπον μας, ὅπου ἔχομεν τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἐπὶ 80 ἔτη, ἂν τὸ πλειονοψηφικὸν αὐτὸ σύστημα ἀπέδωκε σταθερότητα πολιτικήν. Ἀπὸ τὸ 1863 ἕως τὸ 1880 ὁ μέσος ὅρος τῶν κυβερνητικῶν μεταβολῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι δύο κατ’ ἔτος, καὶ ἀπὸ τὰ 1880 ἕως τὴν τελευταίαν Ἐπανάστασιν τὴν στρατιωτικὴν τοῦ 1922 ὁ μέσος ὅρος τῶν κυβερνητικῶν μεταβολῶν — ὄχι καὶ τῶν ἀνασχηματισμῶν περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν — εἶναι μία κατ’ ἔτος. Δὲν ὑπολογίζω τὰς τελευταίας μεταβολάς, αἱ ὁποῖαι θὰ ηὔξανον τὴν ἀναλογίαν αὐτήν, διότι κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη εἴχομεν πέντε Κυβερνήσεις. Βλέπετε ὅτι μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα οὐδέποτε εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐξησφαλίσθη κυβερνητικὴ σταθερότης, ἐκτὸς εἰς ἐλαχίστας περιόδους, τὴν περίοδον τῆς Κυβερνήσεως Βενιζέλου καὶ δύο ἢ τρεῖς ἄλλας. Ἄλλως τε γενικῶς, ἀφ’ ὅτου ἴσχυσε τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, εἴχομεν κυβερνητικὴν ἀστάθειαν. Εἶναι καὶ ὁ κίνδυνος τοῦ κομμουνισμοῦ. Δὲν ἔχω νὰ προσθέσω εἰς ὅσα ἐλέχθησαν περὶ τῆς ἀνάγκης, περὶ τοῦ κινδύνου ὁ ὁποῖος ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ, ἄν ποτε ἤθελον εἰσέλθει κομμουνισταὶ πληρεξούσιοι ἢ βουλευταὶ εἰς τὴν Βουλλήν. Ἤθελον μόνον νὰ σᾶς ἐρωτήσω: Πότε οἱ κομμουνισταὶ εἶναι πλέον ἐπικίνδυνοι ἰδίως κατὰ τὰς περιστάσεις τὰς ὁποίας διατρέχομεν· ἂν δικαιοῦνται νὰ ἐκλέγωσιν ἴδιον πληρεξούσιον ἢ ἂν δικαιοῦνται νὰ προσθέσωσι τὰς ψήφους των εἰς τὰς ψήφους ἄλλων κομμάτων ἐχθρικῶν πρὸς τὸ σημερινὸν καθεστώς; Γνωρίζετε πολλοὶ ὅτι εἰς τὰ 1920 τὸ Κομμουνιστικὸν Κόμμα ἐψήφισεν ὑπὲρ τῶν ὑποψηφίων τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως, τὸ ἀποτέλεσμα δὲ ἦτο ἀρκετὰ σοβαρὸν καθ’ ἡμῶν εἰς περιφερείας εἰς τὰς ὁποίας εἶχον οἱ κομμουνισταὶ ἀρκετὰς ψήφους. Κατὰ συνέπειαν, διὰ νὰ ἐξετάσωμεν τὸν καθεστωτικὸν ἀγῶνα, ἂν ὑπάρχῃ κανεὶς κίνδυνος, ὁ κίνδυνος αὐτὸς εἶναι πολὺ μεγαλύτερος, ἂν ἠθέλομεν ἀφήσει νὰ συνδυάζωνται αἱ ψῆφοι τῶν κομμουνιστῶν μὲ ψήφους ἀντικαθεστωτικῶν κομμάτων. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐξωγκώθη ὁ κίνδυνος τοῦ κομμουνισμοῦ, ἂν πράγματι ὁ κομμουνισμὸς ἔχῃ τόσην δύναμιν, μήπως τὸ αὐτὸ ζήτημα δὲν δύναται νὰ γεννηθῇ καὶ ὑπὸ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα; Τὸ ἀναλογικὸν σύστημα δὲν θὰ συντελέσῃ εἰς τίποτε ἄλλο παρὰ εἰς τὸ νὰ καταδείξῃ ποία εἶναι ἡ δύναμις τῶν κομμουνιστῶν καὶ εἰς τὸ νὰ δώσῃ τὴν εὐκαιρίαν νὰ γίνῃ ἐλεύθερος ἀγὼν μὲ τὰς ἰδέας τὰς κομμουνιστικάς. Δὲν θὰ ἀπασχοληθῶ μὲ τὰς ἀντιρρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐλέχθησαν ἀπὸ τὸν κ. Μαρῆν διὰ τὰ ζητήματα τῶν λεπτομερειῶν, θὰ εἴπω μόνον τὰ ἑξῆς ὀλίγα, ἐπειδὴ ἔκαμαν, ὑποθέτω, ἐντύπωσιν. — Δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι μὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ζημιοῦνται αἱ μικραὶ περιφέρειαι, διότι ὅπου ὑπάρχει δύναμις μικρά, στενὴ περιφέρεια αὐτὴν τὴν μικρὰν δύναμιν θὰ τὴν χρησιμοποιήσῃ ὀλιγώτερος ἀριθμὸς ὑποψηφίων, ἀπὸ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑποψηφίων ποὺ θὰ χρησιμοποιήσουν τὴν μεγαλυτέραν δύναμιν εἰς τὴν μεγάλην περιφέρειαν. Κατὰ συνέπειαν ὁ ἀντιπρόσωπος μικρᾶς περιφερείας, π.χ. τῆς Λευκάδος, ἔχει πολὺ μεγαλυτέραν πιθανότητα ἐκλογῆς διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἀπὸ τοὺς ὑποψηφίους τοῦ αὐτοῦ κόμματος εἰς τὴν Κέρκυραν π.χ., ὅπου ἡ σχετικὴ κομματικὴ δύναμις θὰ εἶναι μεγαλυτέρα, διότι, ἂν εἶναι μεγαλυτέρα, πάντως θὰ κατανεμηθῇ μεταξὺ περισσοτέρων ὑποψηφίων. Ἑπομένως ἡ μικρὰ περιφέρεια δὲν παίζει ρόλον, ρόλον παίζει κατὰ πόσον ἕκαστος ὑποψήφιος ἔχει μεγαλυτέραν ἐπίδρασιν, ἥτις δύναται νὰ ὑπάρχῃ καὶ εἰς τὴν μεγάλην καὶ εἰς τὴν μικρὰν περιφέρειαν.

§140Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐγὼ παίρνω τὸ σύνηθες, ὅτι ἡ κατανομὴ τῶν κομμάτων δὲν εἶναι ἀνάλογος· εἶναι ἀνάλογος διακεχωρισμένως εἰς τὴν περιφέρειαν αὐτήν.

§141Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑποθέσατε ὅτι εἶναι ἀνάλογος· ἡ δύναμις ἡ ἀνάλογος θὰ κατανεμηθῇ εἰς τρεῖς τέσσαρας πληρεξουσίους· ἡ δύναμις τῆς Λευκάδος π.χ. θὰ κατανεμηθῇ καὶ θὰ χρησιμοποιηθῇ ἀπὸ ἕνα πληρεξούσιον κλπ. Δὲν δύναται νὰ ὑπάρχῃ ἀμφισβήτησις ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος· ζημιοῦται ὁ ὑποψήφιος ὁ ἔχων ὀλιγωτέραν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν ἐκλογέων καὶ δύναταί τις νὰ ἔχῃ μικροτέραν ἐπίδρασιν εἴτε ἀνήκει εἰς μεγάλην εἴτε εἰς μικρὰν περιφέρειαν. Ὑπεστηρίχθη ὅτι μὲ τὴν ἀναλογικὴν ἡ ἐκλογὴ γίνεται ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, ἀλλὰ καὶ τοῦτο εἶναι ἀνακριβές, διότι κατὰ μείζονα λόγον ἐφαρμοζομένης τῆς ἀναλογικῆς δὲν θὰ προσδιορίζωσι τοὺς ὑποψηφίους οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων καὶ δὲν θὰ ἔχωσι συμφέρον νὰ ἀποκλείωσι τοῦ συνδυασμοῦ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν ἐκλογέων των, ἀφοῦ εἶναι ἀδύνατος ἡ ἐπιτυχία ὅλων τῶν μελῶν τοῦ συνδυασμοῦ, οὔτε ἀσκεῖ ἐπιβλαβῆ ἐπίδρασιν τὸ ὅτι τοιοῦτοι ὑποψήφιοι ζητοῦν ψήφους προτιμήσεως. Καὶ σήμερον μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα γίνεται ἀπὸ πολλοῦ κάτι τὸ ἀνάλογον, δηλαδὴ ζητοῦνται ψῆφοι δι’ ὡρισμένα πρόσωπα τοῦ συνδυασμοῦ ἢ κρατοῦνται ψῆφοι χάριν τῆς ἐπιτυχίας αὐτῶν. Αὐτὸ ὄχι μόνον εἶναι κάτι τι τὸ ἀνειλικρινές, ἀλλὰ ζημιώνει ὁλόκληρον τὸ κόμμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκει ὁ σχετικὸς συνδυασμός, ἐνῷ ἀντιθέτως μὲ τὸ ἄλλο, τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ κρατήσῃ ἡ μεγαλυτέρα εἰλικρίνεια. Ὅλοι οἱ ὑποψήφιοι ἐνεργοῦσιν, ὅπως συγκεντρωθῶσι περισσότεροι ψῆφοι ὑπὲρ τοῦ συνδυασμοῦ, καὶ ἐφόσον ὑπάρχει αὐτὴ ἡ διάθεσις, οὐδεμία καταδολίευσις δύναται νὰ ἐπέλθῃ καὶ οὐδεμία ἀνηθικότης λαμβάνει χώραν, οὔτε ζημία ὅλου τοῦ κόμματος μὲ τὴν θήραν ψήφων προτιμήσεων. Ἐπίσης σχετικῶς μὲ τὸ ἐπιχείρημα τῆς παραγνωρίσεως τῆς πλειονοψηφίας, τὸ ὁποῖον ἰδίως ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπικαλεσθεὶς τὰ ἐν Γαλλίᾳ, δέον νὰ παρατηρηθῇ ὅτι δὲν πρέπει νὰ λησμονηθῇ ὅτι ὁ Γαλλικὸς ἐκλογικὸς νόμος δὲν καθιεροῖ τὴν ἀναλογικήν. Κατὰ τὸ Γαλλικὸν ἐκλογικὸν σύστημα τὸ ἰσχῦον, ὑπολογίζονται αἱ ψῆφοι τῶν μελῶν κάθε συνδυασμοῦ, καὶ ὁ σχὼν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν ἐκλέγεται, ὁ μέσος δὲ ὅρος ἑκάστου συνδυασμοῦ χρησιμεύει διὰ νὰ ὑπολογισθῶσιν αἱ ὑπόλοιποι θέσεις, αἱ ὁποῖαι κατανέμονται εἰς ἕκαστον συνδυασμόν. Δι’ αὐτὸ παρετηρήθη ἐνίοτε ὅτι ὑποψήφιοι, λαβόντες πολλὰς ψήφους, ἀπέτυχον καὶ ἄλλοι μὲ ὀλιγωτέρας ψήφους ἐπέτυχον καὶ εἰσῆλθον εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ἑπομένως δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐξάγωνται συμπεράσματα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόθου ἀναλογικοῦ συστήματος, συστήματος ποὺ ἰσχύει εἰς τὴν Γαλλίαν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς καταρτίσεως τῶν συνδυασμῶν, περὶ τοῦ ὁποίου ἐπίσης ἐγένετο λόγος, δὲν νομίζω ὅτι δύναται νὰ γίνῃ σοβαρὰ συζήτησις, διότι, ἂν συλλογισθῶμεν κατὰ ποῖον τρόπον ἐγένοντο οἱ συνδυασμοὶ κατὰ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, πρέπει νὰ θεωρήσωμεν μεγάλην ἀνακούφισιν, ὅτι κατὰ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα καταργοῦνται οἱ μικτοὶ συνδυασμοί, διότι ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον διεξήγοντο ἄλλοτε αἱ ἐκλογαὶ μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα καὶ τοὺς μικτοὺς συνδυασμοὺς μετέβαλλον τὰς ἐκλογὰς εἰς ἕνα εἶδος τυχηρὸ παιγνίδι, διότι ἤρκει εἷς ὑποψήφιος νὰ μεταστῇ ἀπὸ τὸν ἕνα συνδυασμὸν εἰς τὸν ἄλλον καὶ νὰ ἐπακολουθήσῃ πλήρης ἐκλογικὴ μεταστροφή. Τοιούτου εἴδους παίξιμον, τὸ ὁποῖον ἐνηργεῖτο μὲ τὰ πλέον ἀθέμιτα μέσα, δὲν δύναται νὰ γίνῃ μὲ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, διότι οἱ πολῖται καὶ οἱ πολιτευόμενοι θὰ ἀνήκωσιν εἰς κόμματα, εἴτε κόμματα ἀρχῶν εἴτε κόμματα προσωπικὰ καὶ ἡ μετατόπισις δὲν θὰ εἶναι δυνατή, ἀλλὰ καὶ ἂν γίνῃ, δὲν θὰ ἔχῃ τὰ τραγικὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα εἴχομεν εἰς τὸ παρελθόν. Ἀπομένει τὸ ζήτημα τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς Δημοκρατίας. Δὲν εἶναι μόνον ὁ ὑπολογισμός, τὸν ὁποῖον στηρίζομεν εἰς τὰ παρελθόντα ἀποτελέσματα καὶ εἰς τὸ δημοψήφισμα ἀκόμη. Ἡμεῖς, ὅπως πολὺ ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος, δεχόμεθα νὰ ὑποταχθῶμεν εἰς τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας, θέλομεν ὅμως αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία νὰ εἶναι πλειονοψηφία καθαρά· διότι, ὅταν δὲν εἶναι καθαρὰ ἡ πλειονοψηφία, αἱ συνέπειαι εἶναι πολὺ δυσάρεστοι. Καὶ νομίζομεν ὅτι πραγματικῶς ἡ πλειονοψηφία τοῦ λαοῦ σήμερον εἶναι πλειονοψηφία δημοκρατικὴ καὶ ἔχομεν κάθε δικαίωμα καὶ κάθε συμφέρον νὰ ἐκδηλοῦται σαφῶς καὶ νὰ εἶναι σεβαστὴ ἡ θέλησις αὐτῆς τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο· τὸ σπουδαῖον εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι μὲ τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα ἀσφαλῶς ἀποφεύγεται ἡ συγκρότησις δύο ἀντιμετώπων στρατοπέδων. Καὶ δὲν νομίζω ὅτι, ὅπως ἔχουν ἐξελιχθῆ τὰ πολιτικὰ πράγματα ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ μὲ τὰς ἀντιθέσεις, αἱ ὁποῖαι ἐξεδηλώθησαν μεταξὺ ἡμῶν, εἶναι δυνατὴ ἡ ἀνασυγκρότησις τοῦ ἑνιαίου δημοκρατικοῦ μετώπου, ἀλλὰ καὶ ἂν ἦτο δυνατὴ ἡ ἕνωσις τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων εἶναι σαφὲς ὅτι δὲν θὰ ἦτο ἔργον σωφροσύνης νὰ ἐπιδιώξωμεν αὐτὴν τὴν ἀνασυγκρότησιν· διότι ἡ ἀναβίωσις τῶν δύο παλαιῶν πολιτικῶν παρατάξεων ποῖον σκοπὸν καὶ ποίας προθέσεις θὰ ἔχῃ; Βεβαίως ὄχι τὴν ἱκανοποίησιν ἀναγκῶν γενικωτέρων τοῦ Τόπου, κατ’ ἀνάγκην θὰ στηρίζεται εἰς τὸ παρελθόν, διότι αὐταὶ αἱ δύο παρατάξεις ἔχουν τὴν καταγωγήν των εἰς διαιρέσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπήγασαν ἐξ ἱστορικῶν λόγων. Ἂν ἡμεῖς θελήσωμεν νὰ ἀνασυγκροτήσωμεν τὴν ἑνιαίαν δημοκρατικὴν παράταξιν, αὕτη θὰ ἔχῃ τὴν ἔννοιαν ὅτι ἐπικρατεῖ τὸ βενιζελικὸν φρόνημα εἰς ὅλην τὴν δημοκρατικὴν παράταξιν καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ ἀντίθετος παράταξις θὰ ἔχῃ ὡς ἔννοιαν τὴν ἄρνησιν μαζὶ μὲ τὰς βενιζελικὰς καὶ τῶν δημοκρατικῶν ἰδεῶν. Θὰ ἔχωμεν δηλαδὴ ἀναβίωσιν τῶν παλαιῶν ἐμφυλίων ἀντιθέσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ συντελέσουν ὥστε οἱονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν καὶ ἂν ἡμεῖς πάλιν ἐπιτύχωμεν, νὰ μὴ ἀσφαλίσωμεν τὴν καταπράϋνσιν τῶν πολιτικῶν παθῶν, τὴν ἐξυγίανσιν τῶν πολιτικῶν ἠθῶν. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, διότι ὑπολογίζομεν ὅτι μόνον δι’ αὐτοῦ τοῦ συστήματος ἐξασφαλίζεται ἡ πραγμάτωσις τῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας τῆς δημοκρατικῆς καὶ διότι εἴμεθα βέβαιοι ὅτι ἀποφεύγεται ἡ ἀναβίωσις τῶν παλαιῶν παρατάξεων καὶ ὠθεῖται ὁ Τόπος εἰς ἕνα νέον πολιτικὸν βίον, ἐπιμένομεν τόσον φανατικῶς ὅπως καθιερωθῇ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν τὸ ἀναλογικὸν ἐκλογικὸν σύστημα. Θὰ ἐπεθύμουν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου νὰ μὴ σκεφθῇ κανεὶς ἐξ ἡμῶν τὸν ἴδιον ἑαυτόν του, ἀλλὰ νὰ σκεφθῇ ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα, νὰ σκεφθῇ τὸ πολίτευμα. Ἂς ἀφήσωμεν τὰ ἀτομικά μας συμφέροντα ὅλοι καὶ ἂς κυττάξωμεν πῶς θὰ θεμελιώσωμεν τὸ μέλλον τῆς Πατρίδος, πῶς θὰ συντελέσωμεν ὥστε νὰ εἰσέλθῃ αὐτὸς ὁ Τόπος εἰς ἕνα ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, πῶς θὰ συντελέσωμεν, ὥστε ὅλαι αἱ πολιτικαὶ μερίδες, λησμονοῦσαι καὶ ἐνταφιάζουσαι τὸ παρελθόν, νὰ ἐργασθῶσι διὰ τὴν δημιουργίαν ἑνὸς καλυτέρου μέλλοντος. (Χειροκροτήματα).

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ ζητήσαντος ἑτέρου τὸν λόγον, ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Ὑπάρχει πρότασις 15 πληρεξουσίων ζητούντων ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν. Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Θ. Χαβίνης καὶ Α. Παπαοικονόμου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν κατ’ ἀρχὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Θ. Χαβίνη καὶ Λ. Παπαοικονόμου, τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 224. Εἶπον «Ναὶ» 182, εἶπον «Ὄχι» 42. Ἑπομένως τὸ νομοσχέδιον ἐγένετο δεκτὸν κατ’ ἀρχήν. (Χειροκροτήματα). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀνεγέρσεως κτιρίων πρὸς ἐγκατάστασιν τῶν στρατιωτικῶν τοῦ Κράτους Σωμάτων, Καταστημάτων καὶ ὑπηρεσιῶν, στρατιωτικῶν ἀποθηκῶν ἐν γένει ἀξιωματικῶν καὶ οἰκογενειῶν τούτων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν καὶ ἀνθυπασπιστῶν παθόντων ἐν πολέμῳ». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ. καὶ τοῦ ἀλλοδαποῦ λεπτομηχανουργοῦ Ἐρ. Πάσκοβιτς συμβάσεως». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως νόμων Ὑπουργείου Γεωργίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ Ταμείου συντάξεως καὶ αὐτασφαλείας ἰατρῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς προτάσεως νόμου «περὶ εἰσφορᾶς τοῦ ἐν Τήνῳ ἱεροῦ ναοῦ τῆς Εὐαγγελιστρίας ὑπὲρ τῆς συμπληρώσεως τῶν λιμενικῶν ἔργων τῆς πόλεως Τήνου κλπ.». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 1 Σεπτεμβρίου 1923 Ν. Δ. περὶ συστάσεως εἰδικοῦ ταμείου κατασκευῆς ἁμαξητῆς ὁδοῦ Αἰγίου–Μονῆς Ἁγίου Ἰωάννου–Ἐρινεῶν ἑδρεύοντος ἐν Αἰγίῳ». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ κυρώσεως συμβάσεως μεταξὺ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τῆς Ἑταιρείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου καὶ Καλυκοποιείου ἐπὶ τῆς διαθέσεως 18 ἑκατομμυρίων παλαιῶν φυσιγγίων». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ψήφισμα). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Γενικοῦ Διευθυντοῦ τῶν Τ.Τ.Τ. καὶ τῆς ἐν Παρισίοις ἑδρευούσης διεθνοῦς ἑταιρείας κλιναμαξῶν συμφωνίας μεταφορᾶς ταχυδρομικῶν ἀποστολῶν μεταξὺ Ἑλλάδος–Ἐξωτερικοῦ καὶ τἀνάπαλιν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως Ἀνωτάτου Συμβουλίου Ἐθνικῆς Ἀμύνης». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ καταργήσεως καὶ ἀντικαταστάσεως τῶν ἄρθρων 24, 25 καὶ 26 τοῦ ΑΦΜΓʹ νόμου «περὶ στρατιωτικῶν εἰσφορῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως συβάσεως μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος κλπ. διὰ τὴν προμήθειαν ἐπὶ πιστώσει ἑκατὸν ἀτμοκινήτων ὁδοστρωτήρων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ χορηγήσεως λιρῶν Ἀγγλίας 20 δι’ ὁδοιπορικὰ εἰς τοὺς μεταβαίνοντας εἰς τὸ ἐξωτερικὸν πρὸς ἐφαρμογὴν τεχνητοῦ μέλους ἀξιωματικούς». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τοῦ ποσοστοῦ τῆς κρατήσεως ἐκ τῶν μισθῶν καὶ ἐξόδων τραπέζης τῶν ἀξιωματικῶν κλπ. τοῦ Π. Ναυτικοῦ ὑπὲρ τοῦ μετοχικοῦ Ταμείου αὐτῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσθέτου φορολογίας ἐπὶ τοῦ καταναλισκομένου καπνοῦ πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν πόρων τῶν ἐθνικῶν ὀρφανοτροφείων καὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῶν νόμων περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον, ἀναβαλλομένης τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ συνόλου λόγῳ τῶν τροπολογιῶν). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ παραχωρήσεως γηπέδων εἰς ἐφέδρους ἀξιωματικοὺς Θεσσαλονίκης».

§145Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Νὰ γίνῃ δήλωσις ὅτι ἔφεδροι ἐννοοῦνται καὶ οἱ ἐξ ἀποστρατείας ἔφεδροι.

§146Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μάλιστα. (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον, τὸ σύνολον ἀναβάλλεται). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 3059 περὶ κατατάξεως ἐθελοντῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀποδόσεως ὑπὸ τοῦ Κράτους τῶν ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Προξένου Σικάγου καθυστερουμένων κληρονομιῶν καὶ ἀποζημιώσεων ἰδιωτῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ περὶ Μέσης Ἐκπαιδεύσεως κωδικοποιηθέντος ὑπ’ ἀριθ. 1242 νόμου». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον).

§147ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀρκεῖ, κ. Πρόεδρε. Νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν δέχεται νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§149ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 5.30′ μ.μ. τῆς σήμερον. (Ὥρα 5 π. μ.)