1925.06.15

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 204

Δευτέρα 15 Ἰουνίου 1925

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: —Ὁ Σύλλογος τῶν Ἐμποροϋπαλλήλων Ἀθηνῶν παρακαλεῖ ὅπως μὴ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον «περὶ διοικήσεως τοῦ νοσοκομείου «ἡ Ἐλπίς». —Ὁ Γεώργιος Τσεβᾶς, πατὴρ δύο υἱῶν φονευθέντων ἐξ ἐκρήξεως ὀβίδος, αἰτεῖται ἀπονομὴν συντάξεως. —Ὁ Σύνδεσμος τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν Μακεδονίας παρακαλεῖ ὅπως μὴ ὑποστῇ οὐδεμίαν τροποποίησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ παραχωρήσεως εἰς αὐτοὺς γηπέδων. —Τὸ Κοινοτικὸν Συμβούλιον Σίμου παρακαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἐπισκευὴν τῆς ὁδοῦ Ναυπάκτου –Βελβιτσαίων–Σίμου κλπ. —Ἐπιτροπὴ κατοίκων Μεσσήνης διαμαρτύρεται κατὰ πάσης μεταβολῆς τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. — Ὁ Παντελῆς Μαντζαράκης, ἀπότακτος λοχαγός, παρακαλεῖ ὅπως τροποποιηθῇ ὁ νόμος ὁ κανονίζων τὸ μέρισμα τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου. — Ἡ Ἕνωσις «Νέα Καπαδοκία» παρακαλεῖ ὅπως ἐγκατασταθῶσιν αἱ εἰς Κεφαλληνίαν εὑρισκόμεναι τριάκοντα οἰκογένειαι εἰς τὰ χωρία Νέχαλη καὶ Χασάμπαλη τῆς Θεσσαλίας. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Ἄνω Βιάνου Κρήτης διαψεύδει τὸ σταλὲν τηλεγράφημα διαμαρτυρίας κατὰ τῆς καθιερώσεως τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς. — Τὸ Σωματεῖον ἐργατριῶν ἱματισμοῦ Στρατοῦ αἰτεῖται τὴν παροχὴν ψήφου εἰς τὰς γυναῖκας. — Τὸ Σωματεῖον τῶν δεσποινίδων Βερροίας «ἡ Φιλανθρωπία» παρακαλεῖ ὅπως δοθῇ ψῆφος εἰς τὰς γυναῖκας. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Καμινίων διαμαρτύρεται διὰ τὴν αὐθαίρετον πρᾶξιν τοῦ πρόσφυγος Πέτρου Μπουζίνα. — Ἡ Συντεχνία κηπουρῶν Ἐδέσης αἰτεῖται τὴν κατάργησιν τοῦ περὶ ἀγροτικῆς ἀσφαλείας νόμου. — Οἱ ἐλαιοπαραγωγοὶ Συκιᾶς ζητοῦσι τὴν ἀναστολὴν τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ταμείου ἐλαίας». — Ἡ Ἕνωσις τῶν ἐφέδρων Χίου παρακαλεῖ ὅπως ἐφαρμοσθῇ καὶ ἐκεῖσε ὁ νόμος «περὶ ταμείου ἐφέδρων πολεμιστῶν Κρήτης». — Ἡ ἐργατικὴ τάξις Σερρῶν αἰτεῖται τὴν ἀπόρριψιν τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐξαγωγῆς ἀνεπεξεργάστων καπνῶν». — Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ἰωαννίνων διαμαρτύρεται διὰ τὸν ὑποβιβασμὸν τοῦ Γυμνασίου τῆς Ζωσιμαίας Σχολῆς. — Οἱ συκοπαραγωγοὶ Καλαμῶν παρακαλοῦσιν ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ εἰσαγωγὴ ἀγριοσύκων ἐξ Ἰταλίας. — Τὸ Κοινοτικὸν Συμβούλιον Μετσόβου παρακαλεῖ ὅπως μὴ τεθῇ εἰς ἐφαρμογὴν ὁ νόμος 2500. — Ἡ Καπνεργατικὴ Ἕνωσις Κομοτηνῆς διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐξαγωγῆς ἀνεπεξεργάστων καπνῶν». — Ἐπιτροπὴ προσφύγων Σερβίων αἰτεῖται τὴν ἀνάκλησιν τῆς ὑπ’ ἀριθ. 65963 διαταγῆς τοῦ Ὑπουργείου Γεωργίας. — Ἀνακοινῶ ὁμοίως ἔγγραφον τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δι’ οὗ καθίσταται γνωστὸν πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἐγένοντο δεκταὶ αἱ ὑποβληθεῖσαι παραιτήσεις τῶν Ὑπουργῶν κ.κ. Γ. Κονδύλη τῶν Ἐσωτερικῶν, Ι. Μανέττα τῆς Παιδείας, Ι. Βαλαλᾶ τῆς Συγκοινωνίας, Κ. Σπυρίδη τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ Γ. Μαρῆ τῆς Γεωργίας, διωρίσθησαν δὲ ἀντ’ αὐτῶν οἱ κ.κ. Γ. Μαρῆς τῶν Ἐσωτερικῶν, Κ. Σπυρίδης τῆς Παιδείας, Γ. Παπανδρέου τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, Β. Καραπαναγιώτης τῆς Συγκοινωνίας καὶ Ι. Βαλαλᾶς τῆς Γεωργίας. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Κ. Γκότσης καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Γ. Μαρῆς ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως νόμων Ὑπουργείου Γεωργίας». — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Π. Τσιτσεκλῆς ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμου: 1) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τῶν κειμένων νόμων περὶ φυλακῶν τοῦ Κράτους». 2) «Περὶ παραβόλου καὶ δικαστικοῦ ἐνσήμου ἐπὶ κατασχέσεων, προσημειώσεων, ἀγωγῶν κλπ.». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Α. Κανάρης, Α. Δαμιανός, Θ. Κριεζῆς κλπ. ὑποβάλλουσι τροπολογίαν τοῦ προσχεδίου «περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Κ. Ἀλαβάνος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ εἰσφορᾶς τοῦ ἐν Τήνῳ ἱεροῦ ναοῦ τῆς Εὐαγγελιστρίας ὑπὲρ τῆς συμπληρώσεως τῶν λιμενικῶν ἔργων τῆς πόλεως Τήνου καὶ συνδρομῆς ὑπὲρ τῆς κοινότητος».

§3Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ τὸν λόγον.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§5Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Ἡ Συνέλευσις πρὸς ἐξοικονόμησιν χρόνου ἀπεφάσισεν ὅπως τὰ ἐρωτήματα τὰ ὁποῖα ἔχουν οἱ κύριοι πληρεξούσιοι νὰ ὑποβάλουν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ μὴ συζητῶνται ἀπὸ τοῦ βήματος, ἀλλὰ νὰ διαβιβάζωνται εἰς τὰ ἁρμόδια Ὑπουργεῖα καὶ νὰ δίδηται ἀπάντησις εἰς τοὺς πληρεξουσίους. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταστήσω γνωστὸν ὅτι πρὸ καιροῦ ἔχω ὑποβάλει ἐρώτημα ἀπευθυνόμενον πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ τὸ ἐν λόγῳ Ὑπουργεῖον δὲν ηὐδόκησε νὰ δώσῃ κἂν ἀπάντησιν. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ γίνῃ γνωστὸν καὶ νὰ δηλωθῇ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἂν τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον διέπει τὴν Κυβέρνησιν, ὅταν λαμβάνῃ ἀποφάσεις νὰ μὴ συζητῶνται ἐρωτήματα ἀπὸ τοῦ βήματος ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἂν εἶναι αὐτὸ τὸ πνεῦμα, δηλαδὴ νὰ καταργηθοῦν τελείως καὶ νὰ μὴ ὑπάρχῃ ὑποχρέωσις τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν νὰ δίδουν ἀπάντησιν εἰς αὐτά. Διότι φυσικά, ὅταν εἷς πληρεξούσιος ὑποβάλλει κάποιον ἐρώτημα, σημαίνει ὅτι ἐνδιαφέρεται διὰ τὰ πρόσωπα τῆς ἐπαρχίας του καὶ συνεπῶς ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ἀπευθυνθῇ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀπαντήσῃ ἐπ’ αὐτοῦ.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναμφισβητήτως ὁ κ. πληρεξούσιος ἔχει δίκαιον νὰ παραπονῆται, καὶ παρακαλῶ τοὺς κ. κ. Ὑπουργοὺς νὰ ἐπιστήσωσι τὴν προσοχὴν εἰς τὰς ἁρμοδίας ὑπηρεσίας νὰ δίδουν τὸ ταχύτερον ἀπάντησιν. Ἄλλως τε ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ παρέχεται αὐτῷ τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλῃ ἐπερώτησιν. Αὐτὸ εἶναι τὸ τελευταῖον καταφύγιον. Τέλος ἐπαναλαμβάνω τὴν σύστασιν εἰς τοὺς κυρίους Ὑπουργούς.

§7Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δίκαιον τὸ παράπονον τοῦ κ. πληρεξουσίου. Τὸ κατ’ ἐμὲ θὰ πράξω ὅ,τι πρέπει.

§8Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ Συνέλευσις εἶμαι βέβαιος ὅτι ἀναμένει νὰ ἀκούσῃ τοὺς λόγους οἱ ὁποῖοι προεκάλεσαν τὰς παραιτήσεις καὶ τὰς μεταθέσεις τῶν Ὑπουργῶν καὶ τὴν παραίτησιν ὁλοκλήρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὑποθέτω ὅτι ὁ παραιτηθεὶς ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ δώσωσι τὰς δεούσας πληροφορίας εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἂν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι ἡ σημερινὴ ἡμέρα δὲν εἶναι κατάλληλος διὰ νὰ προκληθῇ συζήτησις, τότε νὰ ὁρισθῇ πρὸς τοῦτο ἡ προσεχὴς Τετάρτη. Ἐν πάσῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι εἶναι πρέπον νὰ δοθῶσιν αἱ δέουσα πληροφορίαι εἰς τὸ Σῶμα.

§9Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει καμμίαν δυσκολίαν νὰ δώσῃ ἀμέσως τὰς ζητουμένας πληροφορίας. Ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφος ἀπεχώρησε τῆς Κυβερνήσεως δηλώσας συγχρόνως ὅτι ἐννοεῖ νὰ παράσχῃ πλήρη τὴν ὑποστήριξιν τοῦ κόμματος τὸ ὁποῖον διευθύνει εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Τότε ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὅτι εἶναι κοινοβουλευτικῶς περισσότερον πρέπον νὰ θέσῃ εἰς χεῖρας τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος τὴν παραίτησιν ὁλοκλήρου τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἐπιτρέψῃ εἰς αὐτὸν νὰ ρυθμίσῃ ἐνδεχομένως τὴν κατάστασιν κατ’ ἄλλον τρόπον. Τοῦτο, νομίζω, ἦτο τὸ μᾶλλον προσῆκον. Ἔθεσε λοιπὸν τὴν παραίτησίν της ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας μετὰ τὴν ἐξέτασιν τῆς καταστάσεως καὶ τὴν ἀκρόασιν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τοῦ κ. Προέδρου τῆς Συνελεύσεως καὶ τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα φέρονται ὡς συμπράττοντα καὶ ἤδη καὶ πρότερον, δὲν ἐδέχθη τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ οὕτω δὲν ἐπῆλθεν αὕτη, διότι ἡ ὁριστικὴ παραίτησις ἐπέρχεται μετὰ τὴν δημοσίευσιν Διατάγματος παραιτήσεως, τὰ δὲ μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης γενόμενα εἶναι θέσις τῆς παραιτήσεως εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Οὕτω πως συνεπληρώθη ἡ Κυβέρνησις. Ἐὰν προσελήφθησαν ταῦτα ἢ ἐκεῖνα τὰ πρόσωπα, εἶναι τοῦτο ζήτημα ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· συνήθως δὲν δίδεται λόγος διὰ τίνα λόγον προσελήφθη εἷς ἐκ τῶν κ. κ. βουλευτῶν ὡς Ὑπουργὸς ἢ μετετέθη ἕτερος εἰς ἄλλο Ὑπουργεῖον.

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἀκούσω, ἂν ὁ κ. τέως Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπιθυμῇ νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§11Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, βεβαίως θὰ ἐθεώρον ἀναγκαῖον νὰ ἐκθέσω ἀπὸ τοῦ βήματος τὸ γεγονὸς τῆς παραιτήσεώς μου. Ἂν ὅμως δὲν πρόκειται νὰ γίνῃ συζήτησις, ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐγὼ τὴν δήλωσιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ παραίτησίς μου δὲν ἐνέχει καμμίαν ἔννοιαν δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὰ συμπράττοντα κόμματα δὲν ἔχουσι τὰ αὐτὰ προγράμματα, ἀλλὰ τοῦτο δὲν παρακωλύει τὰ κόμματα νὰ ὑποστηρίξωσι μίαν Κυβέρνησιν, ἂν συγγενεύωσι τὰ προγράμματά των. Εἶναι τόσον ἀληθὲς τοῦτο, ὥστε ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἄκρως δεξιός, ὑπεστήριξεν ἄλλοτε τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας πολιτευτήν, ἄκρως ἀριστερόν. Συνεπῶς ὑποθέτω ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος, ἐφόσον ὑπάρχει ἡ ῥητὴ δήλωσίς μου ὅτι δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἔννοιαν δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἡ παραίτησίς μου, νὰ εἴπω τίνες οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους παρῃτήθην, ἐκτὸς τῆς περιπτώσεως καθ’ ἣν ἡ Ἀντιπολίτευσις θελήσῃ νὰ εἰσέλθῃ εἰς συζήτησιν τοῦ ζητήματος τούτου, ὁπότε καὶ ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω ἐκ μέρους τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω.

§12Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δι’ αὐτὸ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, ἂν θέλῃ, νὰ κάμῃ σήμερον τὰς δηλώσεις της ἢ τὴν προσεχῆ Τετάρτην. Καλὸν εἶναι νὰ ἀκούσωμεν τοὺς βαθυτάτους λόγους καὶ κατόπιν νὰ συζητήσωμεν· ἡ συζήτησις πάντως θὰ γίνῃ.

§13Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Αἱ προκληθεῖσαι δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν σχετικῶς μὲ τὴν παραίτησίν του ἀντιτίθενται πρὸς τὸ πνεῦμα τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν παρῃτήθη καὶ συγχρόνως ἐδήλωσε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν ἀποσύρει τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην του. Καὶ ὅτι αὐτὸς καὶ τὸ ὑπ’ αὐτὸν κόμμα θὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ ὑποστηρίζῃ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις, καταθέσασα τὴν παραίτησιν συμφώνως πρὸς κρατοῦν κοινοβουλευτικὸν ἔθιμον, τὸ ὁποῖον εἶναι πρὸς ἐμὲ ἄγνωστον...

§14Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι.

§15Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐξυπακούεται.

§16Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ εἶπον ἐπὶ λέξει τὸ ἑξῆς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησεν ὅτι εἶναι κοινοβουλευτικῶς περισσότερον πρέπον νὰ θέσῃ τὴν παραίτησίν της εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος διὰ νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς αὐτὸν νὰ ἐξετάσῃ ἂν ἔπρεπε νὰ ῥυθμίσῃ ἄλλως τὴν κατάστασιν. Αὐτὸ εἶπον καὶ τίποτε ἄλλο.

§17Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησε πρέπον, καίτοι δὲν κρατεῖ τοιοῦτον κοινοβουλευτικὸν ἔθιμον, νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του καὶ νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα, ὡς ἀνώτατον ρυθμιστὴν τοῦ πολιτεύματος, νὰ ρυθμίσῃ αὐτὸς τὴν κατάστασιν. Ἀφ’ ἑτέρου ἐθεώρησε φυσικὴν τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἀλλαγὴν καὶ τὴν μετάθεσιν τῶν προσώπων ἀπὸ τοῦ ἑνὸς Ὑπουργείου εἰς τὸ ἄλλο, ζήτημα τὸ ὁποῖον ἴσως δὲν ἐνδιαφέρει ἡμᾶς. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος τέως Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εἶπε καὶ ἐπεβεβαίωσε τὰ ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾶ τὴν παραίτησίν του· ἀλλὰ προσέθηκεν ὅτι, ἂν προκληθῇ συζήτησις, θὰ ἀναφέρῃ τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων παρῃτήθη ἀπὸ τοῦ ὑπουργικοῦ ἀξιώματος. Ἐκ τούτου καταδηλοῦται σαφέστατα ὅτι ὑπάρχουν λόγοι σοβαροὶ ἀφορῶντες καὶ τὸ πρόγραμμα αὐτό, ἀλλὰ σὺν τοῖς ἄλλοις καὶ τὴν ὑφισταμένην μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν διαφωνίαν, ἤτοι λόγοι γενικωτέρας φύσεως, προκύψαντες μίαν ἢ δύο ἡμέρας πρὸ τῆς παραιτήσεώς του. Βεβαίως οἱ λόγοι αὐτοὶ εἴτε ἀφορῶντες εἰς τὸ ἓν ζήτημα εἴτε εἰς τὸ ἄλλο ἐνδιαφέρουσι πολὺ τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ἐνδιαφέρουσι σπουδαίως τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ ἀξιότιμος τέως Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν δὲν προέβη εἰς συγκεκριμένας δηλώσεις περὶ τῶν κυριωτέρων αἰτίων τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν παραίτησίν του.

§18Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ παραίτησίς μου δὲν ἔχει κανένα λόγον διαφωνίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους παρῃτήθην εἶναι οἱ λόγοι τοὺς ὁποίους πολλάκις ἐξέθηκα ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ τοὺς ὁποίους δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐκθέσω καὶ πάλιν. Ἂν διαφωνῶ, διαφωνῶ καὶ πρὸς τοὺς δύο ἀρχηγοὺς τῆς Δεξιᾶς καὶ πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀριστερᾶς· διαφωνῶ εἰς ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐξέθηκα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πολλάκις, διὰ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἐπεδιώχθη ἡ συμφιλίωσις, διὰ τὸν λόγον ὅτι δὲν ἐξεκαθαρίσθησαν αἱ κρατικαὶ ὑπηρεσίαι. Διαφωνῶ, διότι δὲν ἐλήφθησαν τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύναντο ἴσως καλύτερον νὰ ἐξυπηρετήσωσι τὰ δημόσια συμφέροντα. Διὰ τὰ μέτρα ταῦτα ὅμως δὲν διαφωνῶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μόνον, ἀλλὰ διαφωνῶ καὶ πρὸς τοὺς τρεῖς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα, προελθόντα ἐκ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ταύτης, διώκησαν τὴν Χώραν μέχρι σήμερον. Ὑποθέτω ὅτι πολλάκις ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος οἱ λόγοι οὗτοι καὶ ὅτι, ἐφόσον τὸ Ἐθνικὸν Δημοκρατικὸν Κόμμα δὲν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβάλῃ τὰς γνώμας του, τὸ μόνον ἀποτέλεσμα ἐκ τῆς ἀναπτύξεως αὐτῶν θὰ εἶναι νὰ χαθῇ ἡ σημερινὴ συνεδρίασις ἐπὶ ματαίῳ καθ’ ὃν χρόνον τόσην ἀνάγκην ἐπισπεύσεως τῶν ἐργασιῶν της ἔχομεν. Τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε μέχρι σήμερον ἡ Κυβέρνησις, ὄχι μόνον τὴν ἐπιδοκιμάζω, ἀλλὰ καὶ τὴν εὑρίσκω ἐπιτηδειοτάτην διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἐκτὸς τούτου, φρονῶ ὅτι ἡ κυβερνητικὴ μονιμότης εἶναι ἓν μέγα ἀγαθὸν διὰ τὸν Τόπον, καὶ δι’ αὐτὸν ἀκόμη τὸν λόγον νομίζω ὅτι, ἐφόσον δὲν παρουσιάζεται ἄλλη Κυβέρνησις δυναμένη νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ πρόγραμμα διὰ ριζικωτέρων μέτρων, ὀφείλω νὰ παρέχω τὴν ὑποστήριξίν μου εἰς αὐτήν.

§19Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Προεισαγωγικῶς ἐπιθυμῶ νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἔχω κανένα σκοπὸν νὰ θέσω πολιτικὸν ζήτημα. Δὲν μὲ παρακινεῖ εἰς ὅσα θὰ εἴπω οὐδεμία πρόθεσις διεκδικήσεως τῆς Κυβερνήσεως· σκοπός μου εἶναι νὰ θέσω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἰδίως ἐνώπιον τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως τὰ πράγματα τὰ πολιτικά, ὅπως ἔχωσι, τὸν τόνον εἰς μερικὰ κύρια σημεῖα, διὰ νὰ ἐξακριβωθῇ ἂν τὰ μέτρα τὰ κυβερνητικά, τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ὁποῖα ὑποδεικνύει ἡ πλειονοψηφία, εἶναι ἀνάλογα πρὸς τὰς περιστάσεις. Δὲν ἰσχυρίζομαι κἂν ὅτι ἡ δύναμις τῆς πλειονοψηφίας ἠλαττώθη. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, μετὰ μακρὰν συζήτησιν ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, ἡ Κυβέρνησις περιεβλήθη μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως. Ὀλίγας ἡμέρας κατόπιν ἔχομεν τὴν παραίτησιν ἑνὸς ἐκ τῶν κυρίων Ὑπουργῶν, τὴν παραίτησιν ὁλοκλήρου τῆς Κυβερνήσεως, τὴν μετάθεσιν τριῶν Ὑπουργῶν. Ἂν βεβαίως ἐπρόκειτο περὶ ἐντελῶς προσωπικῶν λόγων, περὶ συμπληρώσεως κενῶν Ὑπουργείων, περὶ συγκεντρώσεως καὶ τακτοποιήσεως τῆς Κυβερνήσεως πρὸς καλυτέραν ἀπόδοσιν τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου, δὲν θὰ ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ γίνῃ οὐδεὶς λόγος. Ἀλλ’ ὄχι μόνον ὅσα ὑπησχέθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ παραίτησις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία οὐδόλως δικαιολογεῖται ἀπὸ μίαν εὐαισθησίαν, τὴν ὁποίαν ἐκδηλώνει σήμερον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι, ἐφόσον ὑπῆρχεν ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως, οὐδεὶς λόγος ὑπῆρχεν ὑποβολῆς παραιτήσεως ὁλοκλήρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἡ μετάθεσις ἀκόμη τριῶν Ὑπουργῶν μετὰ ἐννεάμηνον ὑπηρεσίαν εἰς τὴν διεύθυνσιν ὡρισμένων Ὑπουργείων, πρὶν ἢ ἀκόμη ἀποδώσωσι τοὺς καρποὺς τῶν ἐργασιῶν αὐτῶν, αὐτὰ τὰ γεγονότα μαρτυροῦσιν ὅτι βαθύτεροι εἶναι οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι ὑπεκίνησαν τὰς τελευταίας μεταβολὰς ἐν τῇ Κυβερνήσει. Αὐτὰ εἶναι τὰ ἐξωτερικὰ σημεῖα. Ἡμεῖς βλέπομεν τοὺς οὐσιαστικοὺς βαθυτέρους λόγους, τοὺς ὁποίους νομίζω ὅτι ὑποχρεοῦται νὰ ἐξετάσῃ ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως καὶ ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ κανονίσωσι τὴν πορείαν αὐτῶν. Κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν ὁ βαθύτερος λόγος, ὁ ὁποῖος προεκάλεσε τὰς μεταβολὰς αὐτὰς εἶναι μία ἐπιτεινομένη δυσαρμονία μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ δημοσίας γνώμης, ἡ ὁποία ὁσημέραι μεταβάλλεται εἰς δυσαρμονίαν μεταξὺ Συνελεύσεως καὶ Κοινῆς Γνώμης, ἡ ὁποία εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ πολὺ δυσάρεστα ἀποτελέσματα. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠμποροῦν νὰ ὑποστηρίξωσιν ὅτι πρέπει οἱ παράγοντες, οἱ μὴ θετικῶς ἀνεγνωρισμένοι ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος, παράγοντες ἀπεριορίστως ἀναφερόμενοι, πρέπει νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν πρὸς κανονισμὸν τῶν κυβερνητικῶν πραγμάτων. Ἐξ ἄλλου ὅμως δὲν θὰ ἠμποροῦσε κανεὶς νὰ ἀρνηθῇ ὅτι, ὅσον καὶ ἂν ἡ Συνέλευσις ἐκ τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἡ μόνη ἐκπροσωποῦσα τὴν λαϊκὴν βούλησιν, ἡ Συνέλευσις εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ εὑρίσκεται εἰς μίαν πλήρη ἐναρμόνισιν μὲ τὸ σύνολον τῶν ἐντολέων, μὲ τοὺς ἐντολεῖς αὐτῆς· διότι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους δὲν ἀποτελοῦν ἀνεξαρτήτους ἄρχοντας, δικαιουμένους νὰ κανονίζωσι τὴν ψῆφον αὐτῶν ἀπεριορίστως, κατὰ τὸ δοκοῦν. Οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ εὑρίσκωνται εἰς διαρκῆ ἀλληλεπίδρασιν μὲ τοὺς ἐντολεῖς αὐτῶν καὶ μὲ τὴν Κοινὴν Γνώμην. Καθὼς εἶπον, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, κατὰ τὴν ἀντίληψιν τῆς Ἀριστερᾶς, ὁσημέραι ἐκδηλοῦται σοβαρωτέρα δυσαρμονία μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ Κοινῆς Γνώμης καὶ ἡ δυσαρμονία αὐτὴ δυστυχῶς δὲν εἶναι ἀδικαιολόγητος, ἀλλ’ ὀφείλεται εἰς ἔλλειψιν διαφωτίσεως ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἰθυνόντων αὐτήν, ὀφείλεται εἰς ὡρισμένα ἀτυχήματα, εἰς σφάλματα καὶ ἀστοχίας τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν ἐξετάσῃ τις τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις τοῦ Κράτους, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀρνηθῇ ὅτι κατὰ τὸ τελευταῖον λῆξαν ἔτος ἀπὸ ἀπόψεως ἐξωτερικῶν σχέσεων αἱ συνθῆκαι διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐχειροτέρευσαν. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας ἄλλοτε ἀνεπτύξαμεν καὶ προσεχῶς πάλιν θὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, δὲν ἠμπορῶ ὅμως νὰ μὴ θίξω κύριά τινα σημεῖα. Ἡ χειροτέρευσις τῶν συνθηκῶν ὀφείλεται ἐν μέρει καὶ εἰς σφάλματα τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ὀφείλεται, ἂν θέλητε, καὶ εἰς γεγονότα ἄσχετα ἀπὸ τὴν θέλησιν τῆς Κυβερνήσεως, ὀφείλεται ὅμως δυστυχῶς καὶ εἰς σφάλματα τῆς Κυβερνήσεως, σφάλματα σοβαρά. Ἐνθυμεῖσθε ὅλοι τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης, ἐνθυμεῖσθε πόσον χρόνον ἐπεμείναμεν ἡμεῖς ὅτι ἔπρεπεν ἡ Ἑλλὰς ὡς Κράτος νὰ διατηρήσῃ ὅ,τι εἶχεν, ὅτι δὲν εἶχεν οὐδεὶς τὴν ἐντολὴν νὰ ὑπογράψῃ τὸ Πρωτόκολλον ἐκεῖνο, πόσον ἐπεμείναμεν ὅπως οἱ κύριοι οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν τὸ Πρωτόκολλον εἴτε σιωπηρῶς εἴτε παρέλειψαν νὰ ἀποκηρύξωσιν αὐτὸ ἐγκαίρως, ὤφειλον νὰ παραμερίσωσιν, ἵνα ἡ Ἑλλάς, ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον ἠθική, τακτοποιηθῇ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Τὸ ζήτημα ἐκεῖνο τοῦ Πρωτοκόλλου παρῆλθεν, οὐδεὶς ὅμως δὲν δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ ἀπὸ ἀπόψεως ἠθικῆς ὅτι ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν θὰ ἦτο διάφορος. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι τὸ ὀλιγώτερον. Τὸ σπουδαιότερον εἶναι μερικὰ σφάλματα ἀφορῶντα τὰς Ἑλληνοσερβικὰς σχέσεις. Δὲν θὰ εὑρεθῇ κανεὶς ἐνταῦθα, κύριοι, ὁ ὁποῖος θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προστρέξῃ εἰς οἱονδήποτε μέρος τῶν ἀξιώσεων τοῦ συμμάχου ἡμῶν Κράτους, τὰς ὁποίας ἀπέκρουσεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ἡ καταγγελία τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συμμαχίας ἔχει τὴν ἱστορίαν της. Ἐγκαίρως ἐτονίσαμεν ποία ἦτο ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως μὴ ἀποκηρυξάσης ἐγκαίρως τὸ Πρωτόκολλον διὰ τὰς Ἑλληνοσερβικὰς σχέσεις. Ὑπάρχει ἔγγραφον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, περὶ τοῦ ὁποίου καὶ ἄλλοτε ὡμίλησα εἰς τὴν Συνέλευσιν, δι’ αὐτὸ δὲ καὶ πάλιν τώρα κάμνω λόγον, ἔγγραφον τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ Βελιγράδιον, διὰ τοῦ ὁποίου πληροφορεῖται ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ αὐτὸν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Σερβίας ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης ἀφαιρεῖ τὰς βάσεις τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συμμαχίας, διότι στηρίζεται εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅτι ὅλοι οἱ σλαυόφωνοι τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας εἶναι Ἕλληνες καὶ τῆς Δυτικῆς Μακεδονίας εἶναι Σέρβοι. Τὸ Πρωτόκολλον δὲ ἐκεῖνο παρεῖχε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι οἱ σλαυόφωνοι τῆς Δυτικῆς Μακεδονίας εἶναι Βούλγαροι καὶ κατὰ συνέπειαν ἠμποροῦσε νὰ δώσῃ εἰς τοὺς Βουλγάρους τὸ ἐπιχείρημα ὅτι οἱ σλαυόφωνοι τῆς Σερβίας εἶναι Βούλγαροι. Ἐδηλώθη ἐπὶ πλέον εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Σερβίας ὅτι ἡ τοιαύτη πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος θὰ ὁδηγήσῃ τὴν Σερβίαν εἰς τὸ νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῆς Βουλγαρίας ὅπως διαιρεθῇ ἡ Μακεδονία εἰς ζώνας Βουλγαρικῆς καὶ Σερβικῆς ἐπιρροῆς. Αἱ δηλώσεις αὗται, αἱ ὁποῖαι ὤφειλον νὰ προκαλέσουν ἄμεσον καὶ ραγδαίαν τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν συνεκίνησαν, φαίνεται, ἐγκαίρως τὴν Κυβέρνησιν καὶ μετὰ 15 ἡμέρας ἐπῆλθεν ἡ καταγγελία τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συμμαχίας. Καὶ μόνον, κύριοι, αὐτὸ τὸ γεγονὸς εἶναι ἱκανὸν ὄχι μίαν, ἀλλὰ δέκα Κυβερνήσεις νὰ ἀνατρέψῃ. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ πατριαρχικοῦ ζητήματος. Θὰ ὁμιλήσωμεν ἐν καιρῷ περὶ αὐτοῦ. Ἀλλὰ ἀπὸ τὰ σημεῖα αὐτά, τὰ ὁποῖα ἔθιξα, ἀποδεικνύεται πόσον βαρεῖα εἶναι ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν χειροτέρευσιν τῶν συνθηκῶν εἰς τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις τῆς Ἑλλάδος. Ἔγινε μακρὰ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ ἔτυχε ψήφου ἐμπιστοσύνης ἡ Κυβέρνησις. Παραλλήλως ὅμως μὲ τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης οὐδεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐλήφθησαν ἐγκαίρως τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ ληφθοῦν, τόσον ὅπως τακτοποιηθοῦν αἱ σχέσεις μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ὅσον ὅπως ἀποφευχθοῦν αἱ συγκρούσεις μεταξὺ γηγενῶν καὶ προσφύγων, ὅσον ἀκόμη ὅπως ἐπισπευσθῇ τὸ ἔργον τῆς ἀποκαταστάσεως γενικώτερον. Τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῆς τῆς τακτικῆς τὸ εἴδομεν ὅλοι εἰς μίαν γενικὴν ἐξέγερσιν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Ἓν ἄλλο σημεῖον τὸ ὁποῖον κατέρριψε τὸ ἠθικὸν κῦρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὸ ἀφορῶν τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἐχαλαρώθη εἰς βαθμὸν μέγιστον ἡ δημοσία ἀσφάλεια εἰς τὴν ὕπαιθρον Χώραν. Τέλος πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν εἴχομεν τὸ ἄλλο κροῦσμα, τὸ πολὺ σοβαρώτερον, τῆς Σάμου. Καὶ βεβαίως ἀτυχήματα παρόμοια δύνανται νὰ συμβοῦν εἰς οἱονδήποτε Κράτος, διότι εἰς οἱονδήποτε Κράτος εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκδηλωθῇ ἀνεπάρκεια τοπικῆς Ἀρχῆς, εἰς οἱονδήποτε Κράτος εἶναι δυνατὸν τὰ κακοποιὰ στοιχεῖα νὰ προκαλέσουν τοιαῦτα πράγματα, ἀλλὰ εἰς οὐδὲν πεπολιτισμένον Κράτος θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις, ἐπὶ τῇ εἰδήσει ὅτι γνωστοὶ ἐγκληματίαι, τρομοκρατήσαντες ἐπανειλημμένως τὴν νῆσον, ἤθελον δημιουργήσει ἀνωμαλίας, νὰ διατάξῃ τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐνεργειῶν τῆς δικαστικῆς Ἀρχῆς. Καὶ πάλιν μόνον αὐτὸ τὸ γεγονὸς νομίζω ὅτι εἶναι ἱκανὸν νὰ ἀπομακρύνῃ ὄχι μίαν, ἀλλὰ δέκα Κυβερνήσεις. Ἓν ἄλλο σημεῖον, τὸ ὁποῖον εἶχε προκαλέσει μίαν δυσφορίαν οἰκονομικήν, εἶναι ἡ τελευταία πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, πολιτικὴ ἄντικρυς ἀντιτιθεμένη πρὸς τὰς ἀνεγνωρισμένας ὡς ὀρθὰς οἰκονομικὰς ἀρχάς, ἄντικρυς ἀντιτιθεμένη πρὸς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ τελευταῖον ἥμισυ ἔτος ἀκολουθοῦν ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις. Συνίσταται δὲ ἡ πολιτικὴ αὕτη, ἀντιστρόφως πρὸς τὰ παραδεδεγμένα ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν κρίσεων, εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τῆς ὑψώσεως τῆς τιμῆς τοῦ συναλλάγματος, κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ὑψώσεως τῶν τιμῶν, καὶ τὴν ὤθησιν τῆς ραγδαίας πτώσεως καὶ τοῦ συναλλάγματος καὶ τῶν ἀξιῶν κατὰ τὴν πρόοδον τῆς πτώσεως τῆς κρίσεως, τῆς πτώσεως τῶν ἀξιῶν καὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἀντιστρόφως δηλαδὴ πρὸς τὰ παραδεδεγμένα, ἡ Κυβέρνησις, ὅταν τὸ ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα ἀνήρχετο, ἠγόρασεν ἑκατομμύρια λίρας, ἐνῷ τότε ἀκριβῶς ἔπρεπε νὰ πωλῇ, ἂν εἶχε, καὶ ἀντιστρόφως, ὅταν ραγδαίως κατέπιπτε τὸ συνάλλαγμα καὶ αἱ ἀξίαι, ἔσπευδε νὰ πωλήσῃ ἑκατομμύρια λιρῶν, ἀντιστρόφως πρὸς τὰ παραδεδεγμένα, κατὰ τὰ ὁποῖα ὤφειλε νὰ ἀγοράσῃ κατὰ τὴν πτῶσιν τῶν τιμῶν, καὶ οὕτω ἐπῆλθε μεγάλη χαλάρωσις ἀξιῶν καὶ ζημία τοῦ Δημοσίου ἴσως φθάνουσα τὰ 100,000,000 δραχμῶν, διότι ἠγόρασεν εἰς ὑψηλὰς τιμὰς καὶ ἐπώλησεν εἰς εὐτελεῖς τιμάς. Τὸ πρᾶγμα δὲν θὰ εἶχε σημασίαν ἂν δὲν ἐπροκάλει μίαν γενικωτέραν κρίσιν, ἡ ὁποία ὡς ἀντίκτυπον εἶχε τὸ σταμάτημα τῶν ἐργασιῶν, τὴν δυσπιστίαν τὴν οἰκονομικήν, ἡ ὁποία ἔφερε τὴν δυσπραγίαν τὴν οἰκονομικήν. Ἓν ἄλλο σημεῖον τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσεν ἐπίσης γενικωτέραν δυσφορίαν εἶναι μία ἐπιβράδυνσις ἐφοδιασμοῦ τοῦ Στρατεύματος. Καὶ ἡ ἐπιβράδυνσις αὕτη εἶχεν ἕνα ἀντίκτυπον ἐντὸς τοῦ Στρατεύματος. Εἶμαι καὶ ἐγὼ ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι καταδικάζουν ἀπολύτως οἱανδήποτε ἀνάμιξιν τοῦ Στρατοῦ εἰς τὰ πολιτικὰ ἔργα, ἰδίως ἀφ’ ἧς ἐποχῆς, μετὰ τὴν στρατιωτικὴν Ἐπανάστασιν, ὅλοι κατεβάλομεν προσπαθείας ὅπως ἐπανέλθωμεν εἰς πλήρη πολιτικὴν ὁμαλότητα. Καὶ διὰ τοῦτο ὅσον ἀπὸ ἐμὲ ἐξῃρτᾶτο, ὅσον ἐξῃρτᾶτο ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» κατεβλήθη πάντοτε ἡ μεγαλυτέρα προσπάθεια, ὅπως μὴ γίνῃ καμμία ἐκδήλωσις ἀναμίξεως εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν ἀνδρῶν τοῦ Στρατοῦ. Ἀλλὰ ὅσον καὶ ἂν καταδικάζωμεν τὴν ἀνάμιξιν εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν ἀνδρῶν τοῦ Στρατοῦ πάντες, ἄλλο τόσον εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ φροντίζωμεν ὅπως μὴ δημιουργοῦνται ἀφορμαὶ δυσπιστίας πρὸς τὸ μέλλον, ἀφορμαὶ δυσαρεσκειῶν καὶ ἐξεγέρσεων. Ἔργον σοφοῦ πολιτικοῦ εἶναι ὄχι ἐκ τῶν ὑστέρων νὰ λαμβάνῃ τὰ μέτρα, μέτρα ἐπιβολῆς τοῦ Κράτους, ἀλλὰ ἔργον σοφοῦ πολιτικοῦ εἶναι νὰ προλαμβάνῃ οἱανδήποτε ἀνωμαλίαν πολιτικήν. Εἷς ἄλλος λόγος, ὁ ὁποῖος προκαλεῖ γενικωτέραν δυσφορίαν, εἶναι ἡ ἐπιβράδυνσις τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, ἐπιβράδυνσις ὀφειλομένη κατὰ κύριον λόγον εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία διὰ μακρῶν διακοπῶν, δι’ ἔλλειψιν πρωτοβουλίας ἀκόμη, ἂν θέλετε, δὲν κατώρθωσεν ὅπως ἐντατικώτερον ἐργασθῇ ἡ Συνέλευσις. Δὲν θὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς ἄλλης δυσφορίας, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς ὅλον τὸν λαὸν ἕνεκα κακοῦ μεταχειρισμοῦ τῶν πολιτῶν ἐκ μέρους τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, διότι τὸ ζήτημα τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων δὲν εἶναι ἓν ζήτημα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ λυθῇ διὰ μιᾶς· Θὰ ἦτο ὅμως δυνατὸν μαζὶ μὲ τὰ μέτρα περὶ ἐφαρμογῆς οἰκονομιῶν νὰ ληφθῶσιν ἀνάλογα μέτρα περὶ ἀπομακρύνσεως ἢ περὶ προσωπικῆς τακτοποιήσεως τῶν ὑπαληλικῶν ζητημάτων, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐμπνευσθοῦν οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι συμβαίνει σήμερον μὲ τὴν συναίσθησιν τοῦ καθήκοντος. Ἕν ἄλλο γεγονὸς προκαλοῦν ἐπίσης δυσαρμονίαν μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ Κοινῆς Γνώμης εἶναι τὸ γεγονὸς τὸ ἀναμφισβήτητον, ὅτι σήμερον κυβερνούμεθα ἀπὸ μίαν μειονοψηφίαν. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου μειονοψηφίαν εἰς τὸν λαόν, ἀλλὰ μειονοψηφίαν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως. Δὲν ἀποκρούω τὰς Κυβερνήσεις συνασπισμοῦ. Ὑπεστήριξα μάλιστα ὅτι αὐταὶ ἀποτελοῦν καὶ ἀγαθὸν ἀκόμη, διότι κατορθοῦται διὰ τῶν Κυβερνήσεων συνασπισμοῦ νὰ εὑρίσκεται ἡ συνισταμένη ἡ ἱκανοποιοῦσα περισσότερον τὴν γενικὴν θέλησιν. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἡ Κυβέρνησις τοῦ συνασπισμοῦ πρέπει τὰ κόμματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα συνασπίζονται, συμφώνως μὲ τὴν προέλευσιν αὐτῶν, συμφώνως μὲ τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας ἐπεδοκίμασεν ὁ λαὸς εἰς τὰς ἐκλογάς, νὰ καταρτίζουν καὶ τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως. Μολονότι δὲ ὑπάρχει Κυβέρνησις συνασπισμοῦ, τὴν πορείαν τῶν ἐργασιῶν, τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως δὲν καθορίζουν σύμφωνον μὲ τὰς ἀξιώσεις τῶν κομμάτων τῆς πλειονοψηφίας. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἓν ἀπὸ τὰ ἐλαττώματα τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τὸν κ. πληρεξούσιον Πατρῶν, τὰ ὁποῖα ἐτόνισα καὶ κατὰ τὸν πρῶτον σχηματισμὸν τῆς ὑπ’ αὐτὸν Κυβερνήσεως. Ἀπόδειξις ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν μεταρρύθμισιν τὴν ἐκλογικήν. Ἐνῷ πρόκειται περὶ μιᾶς σοβαρωτάτης μεταρρυθμίσεως, ἐχούσης κολοσσιαίαν σημασίαν διὰ τὴν ἀποκατάστασιν πολιτικῆς ὁμαλότητος, ἐνῷ πρόκειται περὶ μέτρου τὸ ὁποῖον ὁ λαὸς ἐνέκρινεν, ἐκλέξας κατὰ πλειονοψηφίαν πληρεξουσίους τῶν κομμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀποδεχθῆ τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν, ἡ Κυβέρνησις, δηλαδὴ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀντιτίθεται εἰς τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν τὴν τόσον σοβαρὰν καὶ τόσον σπουδαίαν. Κατ’ οὐσίαν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπιδιώκει τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἰδικῶν του ἀρχῶν, ἀρχῶν ἑνὸς κόμματος συντηρητικοῦ, ἐνῷ αἱ ἐκλογαὶ τῆς 16 Δεκεμβρίου δὲν ἐπεδοκίμασαν τοιαύτας ἀρχάς, διότι τοιαῦται ἀρχαὶ οὐδαμοῦ ἀνεπτύχθησαν καὶ καμμίαν ἐντολὴν πρὸς ἐφαρμογὴν τοιούτων ἀρχῶν δὲν ἔχει ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο λέγω ὅτι κυβερνούμεθα ἀπὸ μίαν μειονοψηφίαν, μολονότι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως. Καὶ ἐνῷ εἶναι τόσον μεγάλα τὰ προβλήματα, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐξωτερικῆς καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐσωτερικῆς, καὶ ἐνῷ καὶ τὰ μὲν καὶ τὰ δὲ ἐπιβάλλουν ὅσον τὸ δυνατὸν Κυβέρνησιν ἀπολαύουσαν γενικωτάτου κύρους, ἐνῷ τὰ ζητήματα αὐτὰ ἐπιβάλλουν νὰ βαδίσωμεν τὸ ταχύτερον πρὸς πλήρη ἀποκατάστασιν ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου διὰ τῆς ψηφίσεως τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον καὶ διὰ τῆς ψηφίσεως τοῦ Συντάγματος ἐντὸς πράγματι ἓξ ἑβδομάδων, ὅπως ἄλλως τε ἐπηγγέλθη ἡ Κυβέρνησις, ἐνῷ, λέγω, ἐπιβάλλεται νὰ τελειώσῃ ἐντὸς μηνὸς τὸ συντακτικὸν ἔργον τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ ψηφισθῇ ὁ ἐκλογικὸς νόμος διὰ νὰ εἴμεθα εἰς θέσιν, ἂν ἡ ἀνάγκη τὸ ἐπιβάλῃ, νὰ βαδίσωμεν τάχιστα πρὸς τὰς ἐκλογὰς διὰ νὰ δημιουργήσωμεν πλήρη πολιτικὴν ὁμαλότητα, ἡ ὁποία θὰ ἐνισχύσῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν διαχείρισιν καὶ τῶν ἐξωτερικῶν καὶ τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων, ἐνῷ ταῦτα, λέγω, ἐπιβάλλονται, σχηματίζεται Κυβέρνησις σήμερον, ἡ ὁποία ἔχει τὰς ἀποτυχίας τὰς ὁποίας εἶπον, καὶ ἡ ὁποία ἔχει τὰ σφάλματα τὰ ὁποῖα εἶπον εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων. Ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἀπεδείχθη ἀνίκανος νὰ καταστήσῃ ἐντατικὴν τὴν ἐργασίαν τῆς Συνελεύσεως, ὅπως ἀποδώσῃ τοὺς καρποὺς τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ ἀποδώσῃ, ἐνῷ ἡ Κοινὴ Γνώμη ἀναμένει γενναίας πράξεις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως, παρουσιάζεται μία πολιτικὴ μεταρρυθμίσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἀξία πάσης ἐκτιμήσεως διὰ τὰ πρόσωπα τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰ παλαιὰ καὶ τὰ νεώτερα, πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι παρέχει τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ κυριαρχοῦσα ἰδέα εἰς τὴν μεταρρύθμισιν τὴν τελευταίαν, ἂν οὐχὶ ἀπολύτως, ἀλλὰ κατὰ τὸ πλεῖστον, ἦτο ἡ τακτοποίησις κομματικῶν ζητημάτων. Καὶ γίνεται ἡ μετάθεσις, ἐπαναλαμβάνω, τῶν παλαιῶν Ὑπουργῶν, ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐφαρμοσθῇ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἔπρεπεν οἱ ἄνθρωποι νὰ ἐργάζωνται ἀλληλοδιαδόχως εἰς 8 ἢ 10 ἐργασίας τὴν ἡμέραν, χάριν ἀναψυχῆς, μετατίθενται δὲ οἱ Ὑπουργοὶ πρὶν ἢ ἀποδώσουν καρποὺς ἐργασίας. Καὶ τὸ γεγονὸς αὐτὸ ἀποδεικνύει ἀφ’ ἑνὸς ἀναγνώρισιν ἀποτυχίας τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου, ἀφ’ ἑτέρου δὲ προσπάθειαν τακτοποιήσεως κομματικῶν ζητημάτων. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι, ἰδίως ὑμᾶς τοὺς περιβάλλοντας διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης ὑμῶν τὴν Κυβέρνησιν: Εἶναι αὐτὸς ὁ τρόπος ἀντιμετωπίσεως τῶν μεγάλων προβλημάτων, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται; Εἶπον εἰς τὴν ἀρχὴν ὅτι δὲν ἔχω καμμίαν πρόθεσιν νὰ δημιουργήσω πολιτικὸν ζήτημα.

§20Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§21Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, ἀλλ’ εἶναι ὀρθὸν νὰ ἀναλογισθῆτε καὶ τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας ἔχετε καὶ ὑμεῖς καὶ ἡμεῖς ὅλοι, νὰ ἀναλογισθῆτε ὅτι ὁ λαὸς ἀναμένει ἀπὸ ἡμᾶς πράξεις γενναιοτέρας. (Χειροκροτήματα).

§22Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος, κύριοι πληρεξούσιοι, ἤρχισε καὶ ἐπεράτωσε τὸν λόγον αὑτοῦ μὲ τὴν δήλωσιν ὅτι δὲν θέτει πολιτικὸν ζήτημα· ἀλλ’ ἔθεσε πάντα τὰ πολιτικὰ ζητήματα, ὅσα ἡ διάνοιά του ἠδύνατο νὰ ἐπινοήσῃ, ἐνώπιον τῆς ψήφου καὶ τῆς κρίσεως τῆς Συνελεύσεως.

§23Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἦσαν παραινέσεις πρὸς Δημόνικον, κ. Πρωθυπουργέ.

§24Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐγνώριζον ὅτι ἦτο καὶ ἠθικολόγος συγγραφεὺς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος, ὅπως μὲ πληροφορῇ ἀρτίως διὰ νὰ συγγράψῃ πρὸς Δημόνικον παραινέσεις, παραινέσεις αἱ ὁποῖαι ἐνθυμίζουν τὸ λαϊκὸν λόγιον τοῦ διδασκάλου, ὅστις ἐδίδασκε καὶ δὲν ἐτήρει τὰ διδασκόμενα. Διότι διὰ νὰ λάβω τὸ παράδειγμα τὸ τελευταίως μνημονευθὲν ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας συνάδελφον, τὸ παράδειγμα τῆς συμπληρώσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς μεταθέσεως συναδέλφων ἀπὸ ἑνὸς Ὑπουργείου εἰς ἄλλο, ἤθελον νὰ ἐρωτήσω: Δὲν συνέβη ἄλλοτε ποτέ, κατὰ τὴν τετράμηνον περίπου πρωθυπουργίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ καὶ μεταθέσεις νὰ γίνουν καὶ συμπληρώσεις νὰ γίνουν καὶ χαρτοφυλάκια νὰ ἀλλάξουν, χωρὶς μάλιστα νὰ ἀφεθῇ εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, τὸν ρυθμιστὴν τοῦ πολιτεύματος, ἡ εὐκαιρία διὰ νὰ ἴδῃ, διὰ παραιτήσεως αὐθορμήτου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία καὶ σήμερον ἐδήλωσεν ὅτι δὲν ἔχεται τῆς Ἀρχῆς, χωρὶς νὰ ἀφεθῇ εἰς αὐτὸν ἡ εὐκαιρία διὰ νὰ ἴδῃ ἂν ἠδύνατο ἄλλως νὰ ρυθμισθῇ ἡ κατάστασις, δὲν συνέβη, λέγω, νὰ γίνουν αἱ μεταβολαὶ αὐταὶ χωρὶς ὁ πρὸς Δημόνικον τὰς παραινέσεις ποιῶν ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς νὰ θεωρήσῃ ὅτι αὐτὸ ἐνεῖχεν ἀποδοκιμασίαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἔργου της; Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνόμισε, κύριοι, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις πρέπει νὰ δηλώνουν ὅτι ἀπομακρύνονται τῆς Ἀρχῆς μόνον ὅταν ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως τὰς ἐξαναγκάζῃ νὰ μὴ ἵστανται πλέον εἰς αὐτήν. Νομίζω ὅτι ἦτο μᾶλλον πρέπον κοινοβουλευτικῶς νὰ προσφέρῃ εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ ἀνωτάτου ρυθμιστοῦ τοῦ πολιτεύματος τὴν παραίτησιν αὐτῆς, διὰ νὰ δυνηθῇ οὗτος νὰ ἐξακριβώσῃ ἂν ὑφίσταται ἁρμονία, ἂν ὑφίσταται διάθεσις πρὸς κοινὴν συνεργασίαν μεταξὺ τῶν κομμάτων τῆς Δεξιᾶς, τῶν κομμάτων ἐκείνων τὰ ὁποῖα μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἔχουν δώσει τὴν ἐμπιστοσύνην των εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς ταύτης. Δύναταί τις λοιπὸν νὰ κατηγορήσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐδέχθη τόσον προθύμως εἰς τὸ νὰ ἀπόσχῃ τῆς Ἀρχῆς, ὥστε δὲν ἐδίστασε καὶ ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ προΐσταται αὐτῆς νὰ δηλώσῃ ὅτι προσωπικῶς αὐτὸς θὰ μετάσχῃ ὡς ἁπλοῦς Ὑπουργὸς εἰς νέαν Κυβέρνησιν ἡ ὁποία θὰ ἐσχηματίζετο; Δύναται νὰ κατηγορηθῇ, λέγω, ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἠθέλησε νὰ ἀνασυγκροτήσῃ τὸν σχηματισμὸν αὐτῆς, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ παρατείνῃ ἐπί τινας μῆνας ἀκόμη τὴν διαχείρισιν τῶν ἐξουσιῶν, ἡ ὁποία εἶναι γνωστὸν ὅτι δὲν παρέχει τὰ θέλγητρα, τὰ ὁποῖα δύναταί τις νὰ εὑρίσκῃ, ἂν μετὰ πόνου προβλέπῃ εἰς τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς εὑρίσκονται πέριξ τῆς Χώρας; Τίθεται λοιπὸν τοιουτοτρόπως, κύριοι, καθαρῶς πολιτικὸν ζήτημα· διότι, ὅταν ἐπικαλεῖται ἀρχηγὸς τῆς ἀξιωματικῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οὐχὶ ἁπλοῦς συνάδελφος, δυνάμενος καθ’ ἑκάστην νὰ ψέξῃ τὴν Κυβέρνησιν, ὅταν ἐπικαλεῖται τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως, τὴν κρίσιν τῆς πλειονοψηφίας ἐπὶ τὴν διαχείρισιν τῶν ἔργων τῆς Κυβερνήσεως, θέτει καθαρῶς καὶ ἁπλῶς πολιτικὸν ζήτημα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Καὶ θὰ ἦτο ἀναξία ἑαυτῆς ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ ἠρκεῖτο μόνον εἰς τὰς δηλώσεις τὰς τυπικὰς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, τὰς δηλώσεις τὰς ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου του καὶ τὰς ἐν τέλει τοῦ λόγου του ὅτι δὲν θέτει πολιτικὸν ζήτημα, θὰ ἦτο ἀναξία ἑαυτῆς ἡ Κυβέρνησις, ἥτις θὰ ἠρκεῖτο εἰς τὰς τυπικὰς δηλώσεις καὶ δὲν θὰ ἐζήτει τὴν ἐξέτασιν, κατὰ τὸ δυνατόν, τῶν ζητημάτων τὰ ὁποῖα ἔθιξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, μὴ ἐπιθυμῶν νὰ ἐτάσσῃ καρδίας καὶ νεφροὺς νὰ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν μὲ αὐτά. Ὁ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, μὴ ἐπιθυμῶν νὰ ἐτάσσῃ καρδίας καὶ νεφροὺς καὶ νὰ ἀνεύρῃ τὰ ἐνδόμυχα αἴτια, τοὺς μυχίους συλλογισμοὺς ἑκάστου ἐκ τῶν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων ἢ ἐκ τῶν ἡγετῶν τῶν πολιτικῶν ὁμάδων τῶν ὑποστηριζόντων τὴν Κυβέρνησιν, εἶπεν ὅτι, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς μερίδος τῆς ὁποίας προΐσταται, ὑπάρχει βαθύτερον τὸ αἴτιον, καὶ τὸ αἴτιον τοῦτο εἶναι ἡ δυσαρμονία τῆς Κυβερνήσεως, συνεπῶς καὶ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, πρὸς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Διὰ νὰ εἶναι συνεπὴς πρὸς ἑαυτὸν ἔπρεπε νὰ δηλώσῃ ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ζητήσωμεν τὴν ἐτυμηγορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§25Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δι’ αὐτὸ ζητοῦμεν καὶ τὸν ἐκλογικὸν νόμον καὶ τὴν ἐπιψήφισιν τὴν ταχεῖαν τοῦ Συντάγματος.

§26Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ζητεῖτε τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου τώρα μόνον, διότι χιλιάκις μέχρι τοῦδε ἐπιμόνως ἐζητοῦμεν τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος καὶ προσεπαθήσαμεν πάντοτε νὰ ἐπιταχύνωμεν τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ. Δὲν θὰ εὕρητε δὲ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπελείφθη ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ. Ἐζητήσατε εἰδικῶς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, τοῦ ὁποίου εἶναι γνωστὸν ὅτι εἶσθε ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν προασπιστὴς καὶ οἱονεὶ τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ ἐθέσατε ὡς ἀπαραίτητον προϋπόθεσιν διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ συντακτικοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἔλθω κατόπιν ἐπ’ αὐτοῦ. Δὲν ἠρκέσθητε εἰς τοῦτο, ἀξιότιμε ἐκ Μαντινείας πολιτευτά. Εἴπατε ὅτι αἱ σχέσεις τοῦ Κράτους ἐχειροτέρευσαν ἀπὸ τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἀνέλαβε τὴν διαχείρισιν αὐτῶν. Καὶ ἐμνημονεύσατε τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης. Ἐκραυγάσατε δι’ αὐτὸ ἀπὸ τῆς στέγης τοῦ Κοινοβουλίου τὴν νίκην, διότι ἠκολουθήθη δῆθεν ἡ συμβουλή σας, ἡ συμβουλὴ τῆς διατυπώσεως ἰσχυρισμοῦ ἐνώπιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἐντολὴ πρὸς ὑπογραφὴν τοῦ περιφήμου Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης. Ἀλλὰ συγχρόνως προσεθέσατε ὅτι, ἂν ἀμέσως εἶχε δηλωθῆ ἐπισήμως εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἡ ἀκύρωσις τοῦ Πρωτοκόλλου, ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ ἀπόψεως ἠθικῆς θὰ ἦτο ἀνωτέρα. Καὶ σεῖς μέν, ἀξιότιμε ἐκ Μαντινείας πολιτευτά, ὁμιλεῖτε περὶ ὑποθετικοῦ τινος πράγματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου συζητεῖτε. Λέγετε: Ἄν εἴχετε δηλώσει ἀμέσως ὅτι ἀκυρώνεται μονομερῶς τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης, ἡ θέσις ἡμῶν θὰ ἦτο ἠθικῶς καλή. Ἐγώ, διαχειρισθεὶς ὑπευθύνως τὸ ζήτημα τοῦτο, ὁμιλῶ ἐπὶ δεδομένων θετικῶν καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἠκολούθησα τὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν ὑπέδειξα εἰς τὴν Συνέλευσιν ἔκτοτε ὅτι θὰ ἀκολουθήσω· διότι εἶπον εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἡ σχολὴ εἰς τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἐμαθήτευσα συνήθως προπαρασκευάζει διπλωματικῶς τὸ ἔδαφος καὶ κατόπιν προβαίνει εἰς τὰς ἁρμοδίας πράξεις. Σήμερον ἡ μέθοδος, τὴν ὁποίαν ἐδήλωσα εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι θὰ ἀκολουθήσω, ἤγαγεν εἰς τοῦτο τὸ δεδομένον τὸ θετικόν, οὐχὶ ὑποθετικόν, ὅτι πρὸ τριῶν μόλις ἡμερῶν ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, ἐπιλαμβανομένη διὰ τελευταίαν φορὰν τοῦ ζητήματος τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης, ἐδήλωσεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐκπληροῖ τελείως τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῆς τὰς πηγαζούσας—κατὰ λέξιν—ἐκ τῶν συνθηκῶν τῶν μειονοτήτων καὶ ὅτι ἐννοεῖ νὰ τὰς ἐκπληροῖ—ἔχεται τῆς ἐκπληρώσεως αὐτῶν—καὶ ὅτι δὲν ἔχει πλέον ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν νὰ λάβῃ κανὲν μέτρον σχετικῶς πρὸς τὸ ἀναφυὲν ζήτημα. Σεῖς μὲν λέγετε ὅτι, ἐὰν ἠκολουθοῦμεν τὴν ὁδὸν τὴν ἰδικήν σας, θὰ ἦτο ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος ἠθικῶς ἄλλη, ἐγὼ δὲ ἀποδεικνύω διὰ πραγμάτων ὅτι ἡ μέθοδος, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις, ἤγαγεν ὄχι εἰς τὸ ὑποθετικὸν «ἐὰν» καὶ «θά», ἀλλ’ εἰς τὸ θετικὸν δεδομένον ὅτι ἐπιστοποιήθη ἀπὸ τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἡ ἠθικότης τῆς συμπεριφορᾶς τῆς Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα). Λέγετε ὅτι ὤφειλον ἀμέσως νὰ δηλώσω εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ὅτι ἡ πρᾶξις τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ὑπέγραψεν ἦτο πρᾶξις ἄκυρος...

§27Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἐντολή, πρῶτον.

§28Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός).... Λόγῳ ἐλλείψεως ἐντολῆς. Ἐσπούδασα καὶ ἐγὼ ὀλίγα νομικά, κ. ἐκ Μαντινείας συνάδελφε, καὶ γνωρίζω τὰς σχέσεις τῆς ἐντολῆς τόσον ἐν τῷ ἀστικῷ δικαίῳ ὅσον καὶ ἐν τῷ διεθνεῖ δικαίῳ. Ἀλλὰ ὑπάρχει μία διαφορὰ ἀντιλήψεων μεταξὺ ἐμοῦ καὶ ὑμῶν. Τὰς σχέσεις τῆς ἐντολῆς δὲν τὰς ἐφαρμόζω ἐγὼ εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον ὅπως τὰς ἐφαρμόζητε σεῖς εἰς τὸ ἀστικὸν δίκαιον. Διότι εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον παρουσιάσθησαν περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας, εἰς τὴν ἔνστασιν ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἐντολή, ἀντετάχθη ἡ ἀντένστασις: «Τί πρὸς ἡμᾶς; Τοῦτο εἶναι σχέσις μεταξὺ ὑμῶν καὶ τοῦ ἀντιπροσώπου σας καὶ ὀφείλετε νὰ ρυθμίσητε τὴν ἐσωτερικὴν ὑμῶν κατάστασιν κατὰ τρόπον ὥστε νὰ ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸ ὑπογραφὲν συμβόλαιον». Δὲν ἤρκει νὰ εἴπω ἐγὼ μονομερῶς ὅτι ἀκυρώνω τὴν γενομένην πρᾶξιν λόγῳ ἐλλείψεως ἐντολῆς· ἔπρεπε νὰ προπαρασκευάσω διπλωματικῶς τὸ ἔδαφος, ὥστε, ὅταν θὰ ἔκαμνα τὴν δήλωσιν ταύτην ἐπισήμως—τονίζω τὸ ἐπισήμως—νὰ ἐγνώριζον ὅτι θὰ ἐτύγχανον εὐμενοῦς ὑποδοχῆς καὶ βοηθείας, ἂν θέλετε, ἐκ μέρους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ διέβλεπον τὴν καλὴν πίστιν καὶ τὴν καλὴν συμπεριφορὰν τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλὰ μοὶ λέγετε: Ἂν ἐγνώριζε τοῦτο ἐγκαίρως ἡ Σερβία, βεβαίως δὲν ἤθελε καταγγείλει τὴν συμμαχίαν καὶ εἰσήλθετε τοιουτοτρόπως, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, οὐχὶ συμφώνως πρὸς τὰ παραδεδεγμένα κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, εἰς συζήτησιν περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος, εἰς συζήτησιν ἀφορῶσαν τὴν καταγγελίαν τῆς συμμαχίας πρὸς τὴν Σερβίαν. Ἐβεβαιώσατε τὴν ὕπαρξιν ἑνὸς ἐγγράφου. Γνωρίζετε ὅτι οἱ Πρόεδροι τῶν Κυβερνήσεων δὲν λαμβάνουν γνῶσιν ὅλων τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα περιέρχονται εἰς τὰ διάφορα Ὑπουργεῖα, κ. συνάδελφε. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε περὶ ἐγγράφων, δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐγὼ ἔλαβον γνῶσιν ἑνὸς ἄλλου σπουδαίου τηλεγραφήματος—διότι ἐκάματε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ γνωρίζετε ὅτι λαμβάνουν γνῶσιν τῶν τηλεγραφημάτων μόνον οἱ Πρόεδροι—θὰ ἐμάθετε δέ, ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν διαβάντες, καὶ ὅτι ὅσα θέματα θεωροῦνται οὐχὶ ἁπλῶς ἐπείγοντα, ἀλλὰ σπουδαῖα, ἔστω καὶ ἂν δὲν εἶναι ἐπείγοντα, τηλεγραφοῦνται ἀπὸ τοὺς πρέσβεις πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω καὶ ἐγὼ ὅτι ὑπῆρχε δύο ἡμέρας πρὸ τῆς καταγγελίας τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν ὅλως ἀντιθέτως, καὶ αὐτοῦ ἐγὼ ἔλαβον γνῶσιν, ὅτι δὲν ὑπῆρχε φόβος διαταράξεως τῶν σχέσεων, ἀπὸ τῶν πρώτων δὲ ἡμερῶν καὶ εἰς τὸν κ. Κὸρφ καὶ Ράοδερ καὶ εἰς τὸν Βούλγαρον πρεσβευτὴν εἶχον δηλώσει ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ Πρωτόκολλον τῶν μειονοτήτων καὶ ὅτι θὰ ἀπασχολήσῃ καὶ τὴν Συνέλευσιν, ἦτο δὲ γνωστὴ ἡ γνώμη τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν μὲ τὸ κῦρος τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου. Δύο ἡμέρας πρὸ τῆς καταγγελίας ὑπῆρχε τηλεγράφημα—καὶ τὸ μνημονεύω διότι ἐμνημονεύσατε καὶ σεῖς ἓν ἔγγραφον καὶ ἀξιῶ νὰ τύχω τοὐλάχιστον ἴσης πίστεως, ὅσης ἐτύχετε καὶ σεῖς—τὸ ὁποῖον κάθε ἄλλο ἐδείκνυε παρὰ ἀνησυχίας καταγγελίας τῆς συμμαχίας. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ἐγένετο ἡ καταγγελία—ὁ ἀξιότιμος τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ διαχειρισθεὶς τὸ ζήτημα, εὑρίσκεται παρών—ἡ δήλωσις ἡ ὁποία ἐγένετο ἀπὸ τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς φίλης καὶ ὁμόρου Χώρας—παρακαλῶ τὸν κ. Ροῦσσον νὰ τὸ βεβαιώσῃ—εἶναι ὅτι ἦτο πρόθυμος ἡ Σερβία νὰ ἀρχίσῃ ἀμέσως διαπραγματεύσεις πρὸς ἀνανέωσιν. Εἶναι ἀκριβὲς αὐτὸ ἢ ὄχι;

§29Γ. ΡΟΥΣΣΟΣ. Μάλιστα· εἶναι ἀκριβές.

§30Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Γνωρίζω καὶ ἐγὼ ὅτι ἔγινεν αὐτὴ ἡ δήλωσις καὶ ἠξεύρετε πῶς τὸ γνωρίζω.

§31Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§32Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀπὸ σᾶς.

§33Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Ροῦσσος, ἀναγγείλας μοι τὸ πρᾶγμα, μοὶ ἀνήγγειλε καὶ τὴν δήλωσιν τοῦ τότε ἀντιπροσωπεύοντος τὴν ὅμορον Χώραν ὅτι εἶναι πρόθυμος νὰ ἀρχίσῃ συζήτησις περὶ ἀνανεώσεως τῆς συμμαχίας. Ἐὰν δὲ ἐπρόκειτο νὰ συζητηθῇ διὰ τίνα λόγον ἐγένετο ἡ καταγγελία, ἀνεξαρτήτως τοῦ ὅτι ἔληγεν ἡ δεκαετία καὶ ὅτι, ὅπως ἐδηλώθη, θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ προσαρμοσθῶσιν οἱ συνθῆκαι αἱ ἀναγραφεῖσαι ἐν τῇ παλαιᾷ συνθήκῃ τῆς συμμαχίας πρὸς τὴν πραγματικὴν κατάστασιν τὴν προκύψασαν μετὰ ταῦτα, ἂν ἐπρόκειτο νὰ γνωσθοῦν—διατί νὰ μὴ τὸ εἴπωμεν;— καὶ παράπονά τινα, θὰ ἐβλέπομεν ὅτι τὰ παράπονα ταῦτα ἀνάγονται εἰς χρονολογίας πολὺ πρὸ τῆς ἀναλήψεως ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως τῆς Ἐξουσίας καὶ ἦτο— ἂς τὸ εἴπωμεν δημοσίᾳ νὰ χρησιμεύσῃ καὶ ὡς μάθημα—μία τις ἀφέλεια, μία βραδύτης, ἡ ὁποία συνήθως χαρακτηρίζει τὴν ὑποδοχήν, τὴν ὁποίαν εἰς παραστάσεις ἢ διαβήματα ἢ συστάσεις ἢ παρακλήσεις παρέχουν αἱ ἁρμόδιαι ὑπηρεσίαι. Ἀλλ’ εὐτυχῶς δὲν διαφωνεῖτε ὅσον ἀφορᾷ τὰ σημεῖα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα, γνωσθέντα ἤδη διὰ τοῦ Τύπου, περιῆλθον εἰς τὴν ὑμετέραν γνῶσιν καὶ δι’ ἀνακοινώσεων ἰδικῶν μου, δὲν διαφωνεῖτε εὐτυχῶς εἰς τὰ σημεῖα ἐκεῖνα κατὰ τὰ ὁποῖα ἀνεστάλησαν—καὶ μεταχειρίζομαι τὴν λέξιν τὴν ὁποίαν ἡμιεπισήμως μετεχειρίσθησαν καὶ ἐν τῇ ὁμόρῳ Χώρᾳ—ἀνεστάλησαν αἱ συζητήσεις πρὸς διαπραγμάτευσιν διὰ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συμμαχίας. Ἀλλ’ ἤθελον νὰ σᾶς ἐρωτήσω, ἀξιότιμε ἐκ Μαντινείας πολιτευτά: Ἡ Κυβέρνησις κατέρριψε τάχα ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ ζητήματος τούτου ἢ ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν λοιπῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, κατέρριψε τάχα τὸ γόητρον ἢ τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Ἑλλάδος, ὅπως λέγετε; Βλέπετε ὄχι μόνον τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν προχθὲς ἀπονέμουσαν πιστοποίησιν ἠθικῆς διαχειρίσεως τῶν ζητημάτων τῶν μειονοτήτων ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ βλέπετε συγχρόνως καὶ σχεδὸν ὁμόθυμον τὴν δημοσίαν διεθνῆ γνώμην ἐπικροτοῦσαν τὴν στάσιν τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῶν διαπραγματεύσεων τῶν γινομένων ἐν Βελιγραδίῳ. Τὰ ἐγκυρότερα, τὰ ἡμιεπίσημα ὄργανα τοῦ παγκοσμίου Τύπου ἐδικαίωσαν τὴν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως διαχείρισιν τῶν ζητημάτων, δὲν ἔπαυσα δὲ ἐγώ, δὲν ἐπαύσατε δὲ ἐλπίζω καὶ σεῖς ποτὲ νὰ πιστεύετε ὅτι εἰς τὰς διεθνεῖς σχέσεις ὑπάρχει μία ὑπερτέρα Κοινὴ Γνώμη, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρῆται παραμελήσιμος παράγων. Ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἔχῃ ἀναπεπαυμένην τὴν συνείδησίν της ὅτι ὑπεχώρησεν ὅσον ἐπεβάλλετο νὰ ὑποχωρήσῃ ἀπέναντι φίλου Ἔθνους, μετὰ τοῦ ὁποίου μᾶς συνδέουσι κοινοὶ προσφιλεῖς δεσμοί, μετὰ τοῦ ὁποίου οὐδέποτε οὐδεμία ὑπῆρχε σύγκρουσις συμφερόντων, μετὰ τοῦ ὁποίου κοινοὶ ἀγῶνες αἱματηροί, κοινοὶ ἀγῶνες, διὰ τὴν συμμετοχὴν εἰς τοὺς ὁποίους ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἐδίστασε καὶ μέχρι διχασμοῦ ἀκόμη ἐσωτερικοῦ καὶ ἐπαναστάσεων νὰ φθάσῃ, ἀπέφερον ἀποτελέσματα ὠφέλιμα πάντοτε καὶ διὰ τὰς δύο Χώρας. Ἐνόμισα ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον χάριν τῆς διατηρήσεως τῆς κοινῆς αὐτῆς συμπράξεως, διὰ τῆς ὁποίας παρέχεται ἐγγύησις ἀσφαλὴς τῆς διατηρήσεως τῆς εἰρήνης καὶ ἰδιαιτέρως τῆς βαλκανικῆς εἰρήνης, ἐνόμισα ὅτι χάριν τῆς διατηρήσεως τῆς συμπράξεως ταύτης, χάριν τῆς διευκολύνσεως τοῦ ἐμπορίου τοῦ φίλου καὶ ὁμόρου Ἔθνους, ὤφειλα νὰ κάμω νέας τινὰς παραχωρήσεις ἐν πνεύματι οὐχὶ στενῷ. Ἀλλὰ ὤφειλον—καὶ εὐτυχῶς ἦσθε σύμφωνος—νὰ μὴ προχωρήσω πέρα τοῦ σημείου ἀπὸ τοῦ ὁποίου θὰ ἐτίθετο ἐνδεχομένως ὑπὸ συζήτησιν αὐτὴ αὕτη ἡ κυριαρχία ἡ ἐθνικὴ τῆς Χώρας ἡμῶν. Θὰ ἐπεθύμουν ὅμως, κύριοι, νὰ ἐτηροῦμεν καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ ἡμετέρῳ Κοινοβουλίῳ τὴν τάξιν, ἡ ὁποία τηρεῖται εἰς ὅλα τὰ Κοινοβούλια, προκειμένου περὶ ἐξωτερικῶν ζητημάτων. Οὐδέποτε φέρονται τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα εἰς συζητήσεις γενικωτέρας καὶ οὐδέποτε μνημονεύονται ἀορίστως ἔγγραφα, οὐδὲ κἂν φθάνουν εἰς δημοσίαν συζήτησιν τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα. Ἐδέχθην καὶ ἀνεκοίνωσα, παρόντων καὶ τῶν ἀξιοτίμων ἀρχηγῶν τῶν κοινοβουλευτικῶν ὁμάδων, ἀνεκοίνωσα ὅσα ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνακοινώσω μέχρι τῆς πρὸ δέκα περίπου ἡμερῶν λαβούσης χώραν ἰδιαιτέρας συγκεντρώσεως τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐπροθυμοποιήθην συγχρόνως νὰ συνεχίσωμεν τὴν σύσκεψιν ταύτην, τὴν ὁποίαν μόνον ἡ ἐπελθοῦσα κυβερνητικὴ κρίσις ἀνέβαλε. Κατὰ τοιοῦτον τρόπον θὰ εἶσθε καὶ σεῖς καλύτερον φωτισμένος, καὶ ἐν ἐπιγνώσει τῶν ζητημάτων θὰ ἠδύνασθε, ἂν ἐνομίζετε ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὠθεῖ τὴν Χώραν πρὸς τὸν ὄλεθρον, νὰ κάμητε τὴν ὑστάτην ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν ἀξιοτίμων μελῶν τῆς Συνελεύσεως, νὰ ζητήσητε τὴν ἀνατροπὴν τῆς καταστρεπτικῆς Κυβερνήσεως. Ἐπανεφέρατε, ἀξιότιμε συνάδελφε, τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ὡς νὰ μὴ ἤρκεσαν ἡμέραι ὁλόκληροι, τὰς ὁποίας ἀπησχολήσαμεν διὰ τὴν συζήτησιν ταύτην, ὅπως ἐκ τῆς ἐπαναφορᾶς του ἴσως κατορθώσητε πάλιν νὰ γενικευθῇ μία νέα συζήτησις, διὰ τὴν ὁποίαν, ἂν ζητήσωμεν νὰ συντμηθῇ, θὰ μᾶς καταγγείλετε ὅτι εἴμεθα ἄπονοι διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἐνῷ μετὰ τὴν κατανάλωσιν πολλῶν ἡμερῶν διὰ τὴν συζήτησιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, θὰ ἔλθετε πάλιν νὰ μᾶς καταγγείλητε ὅτι κατηνάλωσαμεν τὰς ἡμέρας χωρὶς νὰ προβαίνωμεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος. Δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε εἰς ὅσα ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐπὶ τῆς Γεωργίας τὴν ἑσπέραν ἐκείνην διὰ μακρῶν ἐξέθηκε καὶ ὅσα ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐπὶ τῆς Ὑγιεινῆς εἶπε. Τί νὰ προσθέσω; Ἐνθυμοῦμαι μόνον μίαν ἀπόδειξιν τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας τότε ἀνέφερε διὰ τὸ ἀβάσιμον τῶν κατηγοριῶν, τὰς ὁποίας ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀπηύθυνε καθ’ ἡμῶν. Κατηγορήθη ἡ Κυβέρνησις, διότι, ὡς Κυβέρνησις συντηρητική, καθυστέρησεν εἰς τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα. Ὀφείλω, κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὀλίγην σημασίαν δίδω εἰς τὰς ἐτικέττας τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Ἐγνώρισα κόμματα συντηρητικὰ τὰ ὁποῖα προέβησαν εἰς παραχωρήσεις πρὸς τὸν λαὸν πολὺ μεγαλυτέρας ἀπὸ ἐκείνας τὰς ὁποίας ἡ σημαία ἡ καλύπτουσα τὸ ἐμπόριον τῶν ῥιζοσπαστικῶν κομμάτων παρεχώρησεν εἰς αὐτόν. Καὶ ὅταν ἠρωτήθην διὰ τίνα λόγον ὠνόμασα ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἄλλοτε κατηγορήθην ὡς εἰσαγαγὼν καινὰ δαιμόνια διὰ τῶν ἐργατικῶν νόμων καὶ τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου, ὃν τὸ πρῶτον εἰσήγαγον ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ κατόπιν ἐντεῦθεν, διὰ τίνα λόγον ἆρά γε ἐξέλεξα τὸν τίτλον τοῦ «συντηρητικοῦ», ἀπήντησα ὅτι δὲν δίδω ἰδιαιτέραν σημασίαν εἰς τοὺς τίτλους τῶν κομμάτων· μεγάλην σημασίαν δίδω εἰς τὰ ἔργα αὐτῶν. Καὶ ἡ ἱστορία ἔχει ἀποδείξει ὅτι τὰ συντηρητικὰ κόμματα συνήθως ἔκαμαν τὰς μείζονας παραχωρήσεις εἰς τὰς λαϊκὰς τάξεις. Ἐνθυμοῦμαι τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου τότε ἐπὶ τῆς Γεωργίας συναδέλφου μου, ὅταν ἔλεγεν ὅτι τὸ μὲν κόμμα, τὸ ἄκρως ἀριστερόν, ἀπηλλοτρίωσεν ἐν συνόλῳ δώδεκα, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἀγροκτήματα, ἀνεκάλεσε δὲ ἀπὸ τῆς ἀπαλλοτριώσεως ἄλλα δέκα. Καὶ στρεφόμενος πρὸς τὴν πτέρυγα ἐκείνην ἔλεγεν ὅτι θὰ ἦτο ζήτημα ἂν θὰ ἠδύνατο εἰς τὰ τοιουτοτρόπως ἀπαλλοτριωθέντα κτήματα νὰ ἐγκατασταθῇ τοσοῦτος ἀριθμὸς προσφύγων ὅσα εἶναι τὰ μέλη τοῦ κόμματος ἐκείνου, προσέθηκε δὲ ὅτι ὑπὲρ τὴν ἑκατοντάδα, 150 διὰ τὴν ἀκρίβειαν, ἀπηλλοτριώθησαν ἀπὸ τὴν παροῦσαν συντηρητικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία κατηγορεῖται ὅτι δὲν προσέχει εἰς τὰς λαϊκὰς ἐπιθυμίας. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔσχεν ἐξ ἀρχῆς τὸ θάρρος νὰ διαδηλώσῃ πρὸς τὴν ὀργάνωσιν τῶν ἰδιοκτητῶν ὅτι εὑρίσκεται ἐνώπιον ζητήματος κοινωνικῆς ἀνάγκης καὶ ὅτι πᾶν δικαίωμα ὑποχωρεῖ ἐνώπιον τῆς ἀνωτέρας κοινωνικῆς ἀνάγκης. Θὰ εὕρισκον δὲ πρόθυμον τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως καὶ ἀγορεύων ἄλλοτε ἐντεῦθεν ἐδήλωσα ὡς ἁπλοῦς πληρεξούσιος, θὰ εὕρισκον πρόθυμον τὴν Κυβέρνησιν νὰ συντελέσῃ, κατὰ τὸ δυνατόν, ὅπως ἡ ἀποζημίωσις, ἡ ὁποία ἐπρόκειτο νὰ δοθῇ εἰς αὐτούς, εἶναι ἀποζημίωσις ὅσον ἔνεστι ἀνταποκρινομένη εἰς τὸ δίκαιον τῶν ἀξιώσεων αὐτῶν. Διότι, ὅπως εἶπον καὶ τότε, τὰ κτήματα τὰ ὀθωμανικὰ θὰ ἐπληρώνοντο, λόγῳ διεθνῶν ὑποχρεώσεων, εἰς τὸ ἀκέραιον, εὕρισκον δὲ ὅτι ἡ ἐπίλυσις ἑνὸς μεγάλου κοινωνικοῦ προβλήματος εἰς βάρος ὀλίγων μόνον ἑκατοντάδων Ἑλλήνων πολιτῶν θὰ ἦτο ἄδικος καὶ ὅτι θὰ ἔπρεπεν ὁλόκληρος ἡ κοινωνία, τὸ σύνολον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐπιβαρυνόμενον ἀναλόγως, νὰ συνεισφέρῃ διὰ τὴν ἐπίλυσιν τοῦ θεμελιώδους τούτου κοινωνικοῦ ζητήματος.

§34Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὄχι ὅμως καὶ οἱ ἀγρόται.

§35Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ εἶπον τὸ σύνολον, τὰ ἄλλα εἶναι λεπτομέρειαι. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, ἐλθοῦσα εἰς τὴν Ἀρχήν, εὑρέθη ἐνώπιον ἑνὸς τραγικοῦ προβλήματος: Ἔπρεπεν ὁπωσδήποτε νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἔκδοσιν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἄνευ τῆς ἐπιτυχίας αὐτοῦ, ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀντεπεξέλθωμεν οἰκονομικῶς εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν δίδει συστάσεις διὰ τὴν ἔκδοσιν τοιούτων δανείων, ἀλλ’ ἡ ἐπιτυχία αὐτῶν ἐξαρτᾶται ἀπὸ χιλίους ἄλλους παράγοντας. Ἄν ἐγνώριζον ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος ἤθελε καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο φέρει εἰς συζήτησιν, θὰ προσεκόμιζον σήμερον εἰς τὴν Συνέλευσιν τηλεγραφήματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἀπεδείκνυον ὁποίας δυσχερείας συνηντήσαμεν διὰ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἐτίθετο ζήτημα ὅτι, ἂν δὲν ἐτακτοποιεῖτο ἡ ὑπόθεσις τῆς Κωπαΐδος, διὰ τὴν ὁποίαν μὲ νωχέλειαν καὶ βραδύτητα, περὶ τῆς ὁποίας ἤδη ὡμίλησα, προσεφέροντο αἱ παλαιαὶ Κυβερνήσεις εἰς τὰς παραστάσεις τὰς μέχρι τοῦδε γενομένας, ἂν δὲν ἐλύετο τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, ἦτο ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ τακτοποιήσωμεν τὴν διεθνῆ ἡμῶν πίστιν, κατὰ τὰς ἀντιλήψεις τῶν χρηματιστικῶν κύκλων, περὶ τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας εἴχομεν ἐκ νομίμων συμβάσεων, ἦτο ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ στερεώσωμεν τὴν πεποίθησιν τῶν χρηματιστικῶν κύκλων ἐπὶ τὴν εὐθύτητα ἡμῶν, καὶ νὰ ἐλπίσωμεν ἐπὶ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Δὲν ἦτο δὲ τοῦτο πρᾶγμα εὐχερές. Ἀμέσως ἠννόησα καὶ ἐζήτησα καὶ ἐπέτυχα ἀπὸ τοὺς ἐνδιαφερομένους τὴν λύσιν διὰ τῆς διαιτησίας. Ἀλλὰ θὰ ἐνθυμεῖσθε μετὰ πόσης συμπαθείας πρὸς τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμοὺς διὰ νὰ μὴ εἴπω ἄλλο τι, μὲ τὴν λύσιν τῆς διαιτησίας, τὴν προσενεχθεῖσαν πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ἐφέρετο ἡ κοινὴ γνώμη τῆς Συνελεύσεως. Κατώρθωσεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιτύχῃ τοῦτο τὸ μέγα, ὅτι τὰ ⅘ καὶ πλέον τῆς ἐκτάσεως τῆς Κωπαΐδος, τῇ συγκαταθέσει πλέον αὐτῆς ταύτης τῆς Ἑταιρείας, ἐδίδοντο εἰς ἐξαγορὰν εἴτε εἰς τοὺς ἐνοίκους εἴτε εἰς τοὺς περιοίκους εἴτε εἰς αὐτὸ τοῦτο τὸ Κράτος. Κατώρθωσε δὲ τοιουτοτρόπως καὶ τὰς ἐσωτερικὰς ἀνάγκας νὰ θεραπεύσῃ καὶ τὴν ἐσωτερικὴν Κοινὴν Γνώμην νὰ ἱκανοποιήσῃ, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν διεθνῆ ἀγορὰν νὰ παράσχῃ τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι Τόπος ὅπου σέβονται τὰς ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις. Δὲν ἦτο τὸ πρᾶγμα τόσον εὐχερὲς ὅσον φαντάζεται ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής. Κατ’ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν ἤρχοντο τηλεγραφήματα, ὅτι, ἐάν τις ἐσωτερικὴ ἢ ἐξωτερικὴ περιπλοκὴ ἤθελεν ἀναφανῆ, δυναμένη νὰ μειώσῃ ὁπωσδήποτε τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐφεξῆς ἤθελε ζήσει ἐν ὁμαλῇ κοινοβουλευτικῇ λειτουργίᾳ, τὸ δάνειον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ. Ἐλαμβάνομεν τηλεγραφήματα τοῦ ἀξιοτίμου Διοικητοῦ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ὅτι νύκτωρ οἱ τραπεζῖται, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀναλάβει νὰ ἐκδώσουν τὸ δάνειον, ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐκδόσεως αὐτοῦ, τῷ ἐδήλουν δι’ ἐπιστολῆς ὅτι, ἂν δὲν τακτοποιηθῇ ὡρισμένη ὑπόθεσις, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλπίσωμεν ἐπὶ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ δανείου. Ἡ Κυβέρνησις ἀντεπεξῆλθε καθ’ ὅλων ἐκείνων τῶν δυσχερειῶν καὶ κατώρθωσεν ἵνα θριαμβευτικῶς ἐπιτύχῃ τὸ δάνειον. Ἀντεπεξῆλθεν ἀκόμη καὶ κατὰ τῆς δυσμενοῦς ἐντυπώσεως, ἡ ὁποία παρεσχέθη εἰς τὸ ἐξωτερικόν, ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ ἐκδοθῇ τὸ δάνειον, διότι ἐγίνετο ἀπόπειρα στρατιωτικοῦ κινήματος ἐν Ἑλλάδι, διὰ τὸ ὁποῖον σήμερον εὑρίσκονται καταδικασμένοι οἱ ἔνοχοι. Δὲν ἐγνώριζον βεβαίως τότε πόσον ἠδύναντο νὰ βλάψουν καιρίως τὴν Πατρίδα ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι προέβαινον εἰς τὸ κίνημα ἐκεῖνο. Δὲν δύναμαι νὰ ἀμφισβητήσω τὰ ἀγαθὰ ἐλατήρια, πάντως ἀμφισβητῶ καὶ καταπολεμῶ τὴν ἰδέαν ὅτι δύναται ἕκαστος, ὑπερβαίνων τὰ ὅρια τῆς ἐνεργείας εἰς τὴν ὁποίαν ἔταξεν αὐτὸν ἡ Πατρίς, νὰ ἀντιποιῆται ἔργα ἰατροῦ, θεραπεύοντος τὰ πάντα, καλύτερα ἀπὸ τοὺς τεταγμένους διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν πολιτικῶν ζητημάτων. Ἡ Κυβέρνησις εἶχε νὰ πίῃ τὸ πικρὸν ἐκεῖνο ποτήριον τοῦ ἀστόχου κινήματος, καὶ ἐσκέπτετο ἐπὶ ἡμέρας καὶ νύκτας κατὰ τίνα τρόπον ἡ ἐντύπωσις, ἡ ὁποία θὰ παρήγετο ἔξω, θὰ ἦτο ὀλιγώτερον αἰσθητή, κατὰ τίνα τρόπον ἡ ἐντύπωσις θὰ ἐμειοῦτο ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἐπετυγχάνετο τὸ δάνειον τὸ προσφυγικόν. Ἴσως ἡ ἐπιτυχία ἑνὸς πράγματος δὲν εἶναι τόσον σταθμητὴ ὅσον σταθμητὴ εἶναι ἡ ἀποτυχία καὶ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς. Φαντασθῆτε ὅμως, ἂν ἡ Κυβέρνησις, εἴτε διότι ἀπετύγχανε περὶ τὸν συμβιβασμὸν μετὰ τῆς Ἑταιρείας Κωπαΐδος, εἴτε διότι τὸ γενόμενον τότε κίνημα ἐνέπνεε τρόμον εἰς τοὺς χρηματιστικοὺς κύκλους, φαντασθῆτε ἂν ἐσημειοῦτο ἀποτυχία τῆς ἐκδόσεως τοῦ δανείου! Ὅ,τι ἐπιτυγχάνομεν, εὐκόλως τὸ δεχόμεθα, καὶ θεωροῦμεν ὅτι εἶναί τι φυσικόν. Διὰ νὰ ἐννοήσωμεν τὴν σημασίαν τοῦ ἐπιτευχθέντος, πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀντίθετον περίπτωσιν. Εὑρισκόμεθα καὶ ἤδη εἰς τὰς παραμονὰς μιᾶς ὁμοίας περιπτώσεως. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, τὸ λέγω καὶ πάλιν, διὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ ἔργου τῆς ἀγροτικῆς ἀποκαταστάσεως καὶ τῆς ἀστικῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων, ἔχομεν ἀνάγκην νέου δανείου. Ἡ Ἑλλὰς ἔδειξε μέχρι τοῦδε ὅτι σέβεται τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῆς, ἔδειξεν ὅτι διαρκοῦντος τοῦ μεγάλου πολέμου καὶ μετ’ αὐτόν, οἱαδήποτε Κυβέρνησις καὶ ἂν ἦτο εἰς τὴν Ἀρχήν, ἐπλήρωνε τὰς ἐτησίας δόσεις τοῦ δημοσίου χρέους, ἀποτελοῦσα μέρος τῶν ἐλαχίστων Κρατῶν, ὅσα μετὰ τὸν παγκόσμιον πόλεμον καὶ τὴν μετὰ ταῦτα περίοδον πληρώνουν τὰ χρέη των εἰς ἀκέραιον καὶ εἰς χρυσόν. Ἡ Ἑλλὰς ἐσεβάσθη τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῆς καὶ ἀπέναντι τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων καὶ παρέδωκε τὸν ἀριθμὸν τῶν στρεμμάτων, τὰ ὁποῖα ἀνέλαβε νὰ παραχωρήσῃ εἰς ἐξασφάλισιν πρόσθετον τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐδίστασε νὰ ὑποστῇ μεγίστας θυσίας, ηὔξησε καὶ τὰ ἔσοδα αὐτῆς, τὰ φορολογικά της βάρη, μετὰ προθυμίας διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ παράσχῃ ἐγγυήσεις ἐπαρκεῖς, ὅπως ἐπιτευχθῇ συμπληρωματικὸν δάνειον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐχρησίμευε πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν προσφύγων. Εὑρισκόμεθα λοιπὸν καὶ πάλιν εἰς τὰς παραμονὰς μιᾶς ὁμοίας καταστάσεως πρὸς ἐκείνην, καθ’ ἣν ἐπρόκειτο νὰ συνάψωμεν τὸ δάνειον, καὶ πρέπει νὰ ἔχωμεν πλήρη καὶ ἀκεραίαν τὴν πεποίθησιν τῶν ξένων ἐπὶ τὴν εὐταξίαν καὶ τὴν εὐεξίαν τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας ἡμῶν. Δὲν νομίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἡ παραμονὴ αὐτῆς καὶ μόνης εἰς τὴν Ἀρχὴν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμπνεύσῃ τὴν πεποίθησιν ταύτην. Ὑπάρχουν καὶ ἄλλα πρόσωπα ἐξ ἴσου ἐμπνέοντα τὴν πεποίθησιν εἰς τοὺς κύκλους ἐκείνους, εἰς οὓς ἀνήκει ἡ δύναμις τοῦ χρυσοῦ· ἀλλ’ ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀκουσίως των ἀφίνουν ὁπωσδήποτε νὰ διασπείρωνται ἰδέαι ἐμπνέουσαι ἀνησυχίας εἴτε ἐν τῷ ἐσωτερικῷ εἴτε ἐν τῷ ἐξωτερικῷ περὶ τῆς ὁμαλῆς ἐξελίξεως τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας ἡμῶν. Ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἀγαθαὶ καὶ ἁγναὶ αἱ προθέσεις αὐτῶν, δὲν δύνανται παρά, ἀναμφισβητήτως, νὰ ἀποβῶσι βλαβεραί. Εἶναι δὲ ἰδιαιτέρως εὐτυχὴς ἡ Κυβέρνησις, διότι κατὰ τὸ σημεῖον τοῦτο ἔχει καὶ τὴν συγκατάθεσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, καθ’ ἃ ἐδήλωσε κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην. Ἀλλὰ κατηγορήθη ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἔγινε τὸ γνωστὸν κροῦσμα ἐν Σάμῳ. Ἔγινε δεκτὸν ὅτι τοιοῦτόν τι δύναται νὰ συμβῇ καὶ ἀλλαχοῦ. Δὲν κατηγορήθη κἄν ἡ Κυβέρνησις ὅτι δὲν ἔλαβε τὰ κατάλληλα μέτρα, ὅπως ἐγκαίρως πατάξῃ τὸ κίνημα αὐτό. Κατηγορήθη μόνον διότι, εἰδοποιηθεῖσα, δὲν ἀνέστειλε τὰς ἐνεργείας αὐτῆς τὰς δικαστικάς.

§36ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Κατηγορήθη ἀκριβῶς διότι τὰς ἀνέστειλε.

§37Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ ἀντίθετον ἀκριβῶς· διότι ἀνέστειλε τὰς ἐνεργείας.

§38Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διότι ἐσυνθηκολόγησε μὲ τοὺς ληστὰς καὶ ἐσταμάτησεν ἡ Δικαιοσύνη.

§39Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπουσίαζον κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην καὶ δὲν γνωρίζω καλῶς διὰ τίνα λόγον κατηγορήθη ἡ Κυβέρνησις, ὀφείλω μάλιστα νὰ εἴπω ὅτι ἐξεπίτηδες εἶπον ὅτι ἡ Κυβέρνησις κατηγορήθη διότι δὲν ἀνέστειλε τὰς ἐνεργείας της διὰ νὰ ἀκούσω ὅτι κατηγορήθη διότι ἀνέστειλε τὰς ἐνεργείας της. Εἴμεθα λοιπὸν σύμφωνοι ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῆς κατηγορίας. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἄκρῳ δακτύλῳ ἔχουσι ψαύσει τὰ τῆς ποινικῆς ἡμῶν δικονομίας καὶ διαδικασίας, θὰ γνωρίζουν, ὑποθέτω, ὅτι ὑπάρχει μία διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν, ἂν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι ἐκ δίκης ἡ ὁποία μέλλει νὰ διεξαχθῇ ἔν τινι ὡρισμένῳ τόπῳ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ κίνδυνος διασαλεύσεως τῆς δημοσίας τάξεως, δικαιοῦται νὰ ἀποσύρῃ τὴν ὑπόθεσιν ἀπὸ τὸν τόπον ἐκεῖνον καὶ νὰ ζητήσῃ κατόπιν νὰ προσδιορισθῇ ἐν ἄλλῳ τόπῳ, ὅπου δὲν ὑπάρχει ὁ κίνδυνος. Δὲν ἐσυνθηκολόγησε λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις, εἶχε καθῆκον νὰ ἐξετάσῃ ἂν συντρέχουσιν οἱ ὅροι τοῦ νόμου.

§40Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μὰ ἀστειευόμεθα, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως; Ἔκαμε δηλώσεις ῥητὰς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης καὶ εἶπεν ὅτι, ἀκούσας τὴν εἰσήγησιν τοῦ ἐκ Σάμου πολιτευτοῦ, διέταξε νὰ ἀνασταλοῦν αἱ δίκαι καὶ ὄχι ὅτι ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ εἰς ἄλλο μέρος ἡ ἐκδίκασις τῆς ὑποθέσεως.

§41Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι τὸ ἄρθρον 60 τῆς ποινικῆς δικονομίας, τὸ ὁποῖον ὁρίζει ὅτι δύναται ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ ἀποσύρῃ δικογραφίας καὶ νὰ ἀποταθῇ εἰς τὸν Ἄρειον Πάγον, ὁσάκις κινδυνεύει ἡ δημοσία ἀσφάλεια.

§42Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν, κ. Ὑπουργέ, εἰς οὐδεμίαν περίπτωσιν ἔχει τοιοῦτον δικαίωμα· μόνον ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης.

§43Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατὰ τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία διεξήχθη ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλεῖ τὴν στιγμὴν αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐξηγήθη, ὑποθέτω, ἐπαρκῶς ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Σάμου πολιτευτοῦ ὅτι ἡ εἰσήγησίς του ἀφεώρα εἰς τοῦτο, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ εἰσαχθοῦν εἰς δίκην δικογραφίαι ἐναντίον τῶν Γιαγιάδων ἀφορῶσαι εἰς πράξεις εἴτε παραγεγραμμένας εἴτε ἀμνηστευθείσας.

§44Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι ὅλας.

§45Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Διότι ἐκ τῆς ἐντελῶς περιττῆς αὐτῆς ἀπασχολήσεως τῆς δικαστικῆς Ἀρχῆς ὑπῆρχεν ὁ κίνδυνος διασαλεύσεως τῆς τάξεως. Τότε ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἐδήλωσεν ὅτι, ἂν πρόκειται νὰ διασαλευθῇ ἡ τάξις, κατὰ μίαν διαβεβαίωσιν τοῦ ἁρμοδιωτέρου ἀντιπροσώπου τῆς νήσου ἐκείνης, πρώην δὲ Πρωθυπουργοῦ, ὥστε πᾶσα ἐγγύησις νὰ παρέχητε περὶ τοῦ ἀληθοῦς, ἂν ἐπρόκειτο νὰ διασαλευθῇ ἡ τάξις διὰ τὴν εἰσαγωγὴν ὑποθέσεων παραγεγραμμένων ἢ ἀμνηστευθεισῶν...

§46Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐν μέρει.

§47Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. .. θὰ ἦτο πρόθυμος νὰ διατάξῃ τὴν δικαστικὴν Ἀρχὴν νὰ προβῇ εἰς ἀναστολὴν τῆς ἐκδικάσεως αὐτῶν, ὅπως μὴ εὑρεθῶμεν ἐνώπιον διαταράξεως τῆς τάξεως. Καὶ κατὰ τοῦτο ἡ ἐνέργεια τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης δὲν ἐνεῖχε τὸν χαρακτῆρα οὐδεμιᾶς ἀπολύτως συνθηκολογήσεως καὶ ἦτο νομιμωτάτη.

§48Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Προσθέτω ὅτι τὴν 27 Μαΐου, ὅτε μὲ ἐπεσκέφθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἦτο παρὼν καὶ ὁ Εἰσαγγελεὺς Ἐφετῶν Πατρῶν κ. Μελησσινός. Ἐζήτησα καὶ αὐτοῦ τὴν γνώμην, ἂν ἦτο φρόνιμον νὰ γίνῃ τοῦτο, ὁ δὲ κ. Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν ἀνεγνώρισε τὸ σκόπιμον τῆς ἐνεργείας αὐτῆς καὶ ἀπέσυρα τὴν δικογραφίαν. Ἀλλὰ τὸ κίνημα τῶν Γιαγιάδων ἦτο ἄσχετον, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, μὲ τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν, διότι οὗτοι ἀπό τινος χρόνου ἔκαμνον λαθρεμπόριον.

§49Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν νομίζω ὅμως, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ μεμφθῇ τις τὴν πρᾶξιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὡς ὁπωσδήποτε παραβιάζουσαν διατάξεις τινὰς τοῦ νόμου. Τὰ αἴτια, διὰ τὰ ὁποῖα ἐπῆλθε τὸ ἀπονενοημένον ἐκεῖνο κίνημα, δὲν εἶναι ἀκόμη σαφῶς γνωστά, φαίνεται ὅμως ὅτι δὲν ἔχουσι πολλὴν σχέσιν μὲ τὰς δίκας ἐκείνας. Δύναταί τις, ἂν θέλῃ, νὰ μεμφθῇ τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ἔλαβε τὰ κατάλληλα μέτρα. Οἱ ἁρμόδιοι Ὑπουργοί, ἐν ἀπουσίᾳ μάλιστα τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν Ναυτικῶν καὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἔλαβον ἀμέσως μέτρα, ὥστε καὶ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἐνισχύθη ἡ πεποίθησις ὅτι οἱαδήποτε ἀταξία, ὁθενδήποτε καὶ ἂν προέρχεται, ἐφόσον λάβῃ μορφὴν παραβάσεως τῶν κειμένων νόμων, θέλει πατάσσεται ἀμέσως καὶ ἀποτελεσματικῶς. Ἀφοῦ ὅμως ἡ δικαστικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ὡς εἶπε, δὲν παρεῖχεν ἀσφαλὲς ἔρεισμα εἰς τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῆς μείζονος Ἀντιπολιτεύσεως, κατέφυγεν ὁ κ. συνάδελφος εἰς τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, μὴ θέτων πολιτικὸν ζήτημα ἐν ἀρχῇ καὶ ἐν τέλει, θέτων ὅμως κατὰ τὸν ροῦν τοῦ λόγου του πλεῖστα ὅσα πολιτικὰ ζητήματα, ἕκαστον τῶν ὁποίων θὰ ἀπετέλει ἀντικείμενον ἰδιαιτέρως συζητήσεως. Γνωρίζετε, λέγει, τί ἔκαμναν αἱ προηγούμεναι Κυβερνήσεις; Νὰ σᾶς εἴπω ἐγώ: Ἐπώλουν, ὅταν ἡ λίρα ἀνέβαινε, καὶ ἠγόραζαν, ὅταν ἡ λίρα κατέβαινε. Ἐγὼ γνωρίζω παράδειγμα ὅτι αἱ Κυβερνήσεις ἐπώλουν ἀφθόνως, ὅταν ἡ λίρα κατέβαινε.

§50Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ποῖαι εἶναι αἱ Κυβερνήσεις αὐταί;

§51Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἰδική σας.

§52Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι.

§53Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἰδική σας.

§54Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νὰ φέρητε ἀριθμούς, ὅτι ἡμεῖς, ὡς Κυβέρνησις, ἐπωλήσαμεν ἀφθόνως, ὅταν κατέβαινεν ἡ λίρα.

§55Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, ἔχει σαφῶς διαγεγραμμένην τὴν πολιτικὴν αὐτῆς. Ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ προΐσταται αὐτῆς, ὡμίλησε καὶ ἄλλοτε ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ συναλλάγματος καὶ εἶπεν ὅτι τὸ πρόβλημα εἶναι ἁπλοῦν καὶ ὅτι πολλὰ πειράματα ἀπέδειξαν ὅτι ἓν μόνον φάρμακον ὑπάρχει, καὶ τὸ φάρμακον τοῦτο εἶναι ἡ ἰσοσκέλισις τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Καὶ προσεπάθησε διὰ τῶν φορολογικῶν μέτρων τὰ ὁποῖα ἐψήφισε χάρις εἰς τὴν προσπάθειαν, χάρις εἰς τὴν συνδρομὴν τὴν πολύτιμον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, συνδρομὴν διὰ τὴν ὁποίαν μίαν ἡμέραν θὰ ὀφείλῃ εὐγνωμοσύνην τὸ Ἔθνος πρὸς αὐτήν, διὰ τὸ θάρρος μετὰ τοῦ ὁποίου ἀντιμετώπισε τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, προσεπάθησε, λέγω, ἡ Κυβέρνησις, χωρὶς νὰ θέλῃ νὰ δημοκοπήσῃ, διότι ἡ ἐπιβολὴ φόρων καὶ ἡ ἐφαρμογὴ οἰκονομιῶν δὲν εἶναι πράγματα ἐπίσης εὐάρεστα, ὡς εἶναι ἡ αὔξησις τῶν μισθοδοσιῶν, προσεπάθησε νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῆς Χώρας. Ὅταν δὲ ἄλλοτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῶ ἐντεῦθεν, εἶπον ὅτι, ὅταν ἐπιτυγχάνεται τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολγισμοῦ τῆς Χώρας, ἐπέρχεται, κατὰ τὴν ὀρθοτέραν γνώμην, αὐτομάτως καὶ μία ἰσοφάρισις τοῦ λεγομένου ἐμπορικοῦ ἰσοζυγίου, τοῦ ἰσοζυγίου τῶν πληρωμῶν. Αὐτὴν τὴν πολιτικὴν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις. Δὲν ἐπώλει ἡ Κυβέρνησις, ὅταν ἡ λίρα ἔπιπτε. Διεδίδοντο εἰς τὰς τριόδους αὐτά· ἀλλ’ εἶχον τὴν ἔμπνευσιν νὰ καλέσω εἰδικὸν Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ προσκαλέσω καὶ τὸν Διοικητὴν καὶ τὸν Συνδιοικητὴν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, καὶ νὰ τηρηθοῦν καὶ πρακτικὰ τοῦ Συμβουλίου ἐκείνου, ἀπηύθυνα δὲ εἰς αὐτοὺς τὴν σαφῆ ἐρώτησιν, ἂν ἐπώλουν ἄνευ λόγου συνάλλαγμα ἐκ τοῦ ἀποθέματος τῆς Τραπέζης, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ λίρα ἐφέρετο πρὸς τὰ κάτω. Καὶ ἡ ἀπάντησις ὑπῆρξε κατηγορηματική, ὅτι συνάλλαγμα δὲν ἐπώλουν.

§56Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως· ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις κατέθεσεν εἰς ἀπάντησιν πληροφοριῶν τὰς ὁποίας ἐζητήσαμεν, ἐξάγεται ὅτι ἀπὸ τῆς 16 Φεβρουαρίου μέχρι τῆς 15 Μαρτίου, ὁπότε ἡ λίρα ὑψώθη μέχρι τοῦ ἐπιπέδου τῶν 320 δραχμῶν, τὸ Κράτος δὲν ἐπώλησεν οὐδὲ μίαν λίραν διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ἀγορᾶς. Τουναντίον...

§57Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ποῦ νὰ τὰς εὕρῃ;

§58Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἀπαντήσω ἐγώ. Ἀφήσατε.

§59Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τουναντίον ἀπὸ τῆς 16 Φεβρουαρίου μέχρι τῆς 15 Ἀπριλίου ἠγόρασεν ἀπὸ τὴν ἐλευθέραν ἀγορὰν 3.887.858 λίρας εἰς τιμὴν ποικίλλουσαν ἀπὸ 296 ἕως 316 δραχμάς, μὲ μέσον ὅρον δηλαδὴ τιμῆς 304 δραχμάς.

§60Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἠγόρασεν ἄλλο συνάλλαγμα παρὰ τὸ 15% ὅπερ προσεφέρετο κατὰ τὸν νόμον. Αὐτὸ πρέπει νὰ τὸ ἐννοήσῃ ἡ Συνέλευσις.

§61Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξ αὐτῶν κατὰ τὸ αὐτὸ δίμηνον χρονικὸν διάστημα διετέθησαν διὰ κρατικὰς ὑποχρεώσεις 1,176.239 λίραι, εἰς δὲ τὴν ἐλευθέραν ἀγορὰν 786,077 λίραι. Ἑπομένως ἐκ τῆς πωλήσεως αὐτῆς δὲν προέκυψε ζημία εἰς τὸ Κράτος. Ἀλλὰ παρέμεινεν ὑπόλοιπον εἰς λογαριασμὸν τοῦ Κράτους ἐκ τῶν διμήνων τούτων ἀγορῶν πρὸς 304 δραχμὰς ἑκάστη λίρα, 1,925,542 λίραι, πλὴν τῶν 500,000 λιρῶν ἐκ τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἀπὸ 16 λοιπὸν Φεβρουαρίου, ὅπως εἶπον προηγουμένως, μέχρι 16 Μαρτίου δὲν ἐπωλήθη οὐδὲ μία λίρα τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὑψοῦτο ἡ τιμὴ τῆς λίρας καὶ ἠγόραζε τὸ Κράτος μὲ μέσον ὅρον τιμῆς 304 δραχμῶν. Ἀπὸ τῆς 16 Μαρτίου μέχρι τῆς 7 Μαΐου ἐπώλησε τὸ Κράτος, κ. Πρόεδρε, εἰς τὴν στιγμὴν τοῦ πανικοῦ...

§62Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Παρακαλῶ· δὲν ὑπῆρχε πανικὸς τότε.

§63Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂς κρίνῃ ἡ Συνέλευσις καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνη ἐπωλήθη ὄχι μόνον ὁλόκληρον τὸ ὑπόλοιπον ἐξ 1,925,542 λιρῶν εἰς τιμὴν λίρας 260 δραχμῶν...

§64Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Διὰ νὰ γίνῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διὰ νὰ μὴ προχωρήσῃ ἡ ἀνατίμησις, δι’ αὐτὸ ἐπωλήθη συνάλλαγμα.

§65Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἀπαντήσωμεν καὶ εἰς αὐτὸ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους μᾶς ἐδώσατε.

§66ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὐτὴ εἶναι ἐπερώτησις· δὲν εἶναι διακοπή.

§67Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν ἐπώλησεν 1,925,542 λίρας μὲ διαφόρους τιμάς. Ἀπὸ τὴν τιμὴν ἀγορᾶς 304 δραχ. ἕως τὴν τιμὴν πωλήσεως 260 δραχ. ἔχομεν διαφορὰν 44 μονάδας. Ἑπομένως διὰ τῆς τοιαύτης πολιτικῆς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν προεκάλεσεν ὁλικὴν ζημίαν εἰς βάρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ 84, 823,000 δραχμῶν.

§68Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ποίαν ζημίαν, παρακαλῶ;

§69Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὴν ζημίαν ὅτι ἠγοράσατε μὲ τὴν νομισματικὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσατε εἰς τὴν στιγμὴν τῆς ὑψώσεως τῆς λίρας 2.000.000 λίρας, τὰς ὁποίας ἐπωλήσατε εἰς τὴν τιμὴν τῶν 260 δραχμῶν. Ἡ ζημία αὐτὴ βαρύνει τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§70Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Διατί;

§71Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι ἠγοράσατε ἀκριβὰ καὶ ἐπωλήσατε εὐθηνά. Θὰ τὰ εἴπωμεν καὶ τὴν Τετάρτην, κ. Ὑπουργέ.

§72Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀπὸ τότε ποὺ ἐξεδόθη τὸ Διάταγμα τῆς 24 Ἀπριλίου 1923 ὁ λογαριασμὸς δὲν ἔκλεισεν· ἑπομένως δὲν δύνασθε νὰ ὁμιλῆτε περὶ ζημίας. Ὅταν παύσῃ νὰ ἰσχύῃ τὸ Διάταγμα, τότε θὰ κλείσῃ ὁ λογαριασμὸς καὶ τότε θὰ ἴδωμεν ἂν ἐν τῷ συνόλῳ ὑπάρχῃ ζημία ἢ ὠφέλεια ἐκ τῆς διαχειρίσεως τοῦ ἀποθέματος.

§73Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. Ὑπουργέ. Κρίνεται ἡ συναλλαγματικὴ πολιτική σας.

§74Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὁμιλεῖτε περὶ ζημίας. Τὸ Κράτος δὲν ἠμπορεῖ νὰ κατέλθῃ εἰς τὴν ὁδὸν Ἀριστείδου διὰ νὰ πωλῇ καὶ ἀγοράζῃ λίρας πρὸς κερδοσκοπίαν. Τὴν στιγμὴν δὲ αὐτὴν ποὺ συζητοῦμεν, ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε περὶ ζημίας, ὅλος ὁ λογαριασμὸς αὐτὸς κλείει μὲ ἐνεργητικόν, δηλαδὴ ὄχι μόνον δὲν ὑπάρχει ζημία, ἀλλὰ τοὐναντίον προκύπτει κέρδος.

§75Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς κατηγορήσαμεν ὅτι ἐκληρονομήσατε ἐνεργητικὸν καὶ τὸ μετεβάλετε εἰς παθητικόν. Ἁπλούστατα. Λοιπὸν ἐπεφέρατε ζημίαν εἰς τὸ Κράτος εἰς βάρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ 84,823,000 δραχμῶν. Εἴπετε ὅμως προηγουμένως, κ. Ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἐπωλήσατε εἰς τὴν τιμὴν τῶν 260 δραχμῶν διὰ νὰ ἐμποδίσητε τὴν περαιτέρω ὕψωσιν.

§76Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Μάλιστα.

§77Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς ἀπαντῶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους μᾶς ἐδώσατε, ὅτι ἀπὸ τῆς 7 Μαΐου καὶ ἐντεῦθεν, ὅτε ἡ λίρα ὑψώθη πάλιν ἀπὸ τὰς 245 δραχμὰς εἰς τὰς 295, δὲν ἐπωλήσατε οὐδὲ μίαν λίραν. Πῶς συμβιβάζετε...

§78Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐπωλήθησαν. Ἀλλὰ γνωρίζετε καλὰ τὴν κατάστασιν τοῦ ἀποθέματος τοῦ συναλλάγματος;

§79Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὴν γνωρίζω.

§80Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν τὴν γνωρίζετε.

§81Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν μᾶς ἐδώσατε ψευδεῖς ἀριθμούς, δὲν τὴν γνωρίζω. Αὐτοὶ οἱ πίνακες εἶναι ἐπίσημοι. Δὲν εἶναι κἂν ἀντίγραφα, εἶναι τὰ πρωτότυπα. Ἐπειδὴ μὲ προκαλεῖτε, σᾶς λέγω ὅτι τὴν 31 Δεκεμβρίου 1924 εἴχετε ἀπόθεμα τοῦ Κράτους εἰς συνάλλαγμα περίπου 2,500,000 λιρῶν. Κατὰ τὸ ἑξάμηνον χρονικὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον εἶσθε Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ ἀπόθεμα ἐκεῖνο ὄχι μόνον δὲν ηὐξήθη, ἀλλὰ ἠλαττώθη κατὰ 32,000 λίρας. Αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτική σας. Λεπτομερῶς θὰ τὰ ἀκούσητε τὴν Τετάρτην· ἀλλὰ τὰ εἶπον σήμερον διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Παπαναστασίου εἶναι ἀπολύτως ἀληθῆ καὶ στηρίζονται εἰς τοὺς ἀριθμοὺς τοὺς ὁποίους μᾶς ἐδώσατε.

§82Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπειδὴ διατελῶ ἐν ἀγνοίᾳ τῶν λεπτομερειῶν αὐτῶν καὶ ἐπειδὴ ἡ διαχείρισις τοῦ νομισματικοῦ ζητήματος εἶναι ἐκ τῶν λεπτοτάτων πραγμάτων, θὰ προσθέσω ὀλίγα τινά. Ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι ἐν δεδομένῃ στιγμῇ ὑπάρχει εἷς ὑψωτικὸς πανικός—συμβαίνει πολλάκις ὑποθέτω ὅ,τι συνέβη κατὰ τὴν τελευταίαν περίστασιν—καὶ τὸ ἀπόθεμα εἶναι σχετικῶς μικρόν, ἂν ἐκείνην τὴν ὥραν θελήσῃ οἱαδήποτε Κυβέρνησις αὐτὰ τὰ διαθέσιμα, τὰ ὁποῖα ἔχει εἰς χεῖράς της, νὰ τὰ ῥίψῃ εἰς μίαν ἀγορὰν βουλιμιῶσαν, τὸ ἀποτέλεσμα ποῖον θὰ εἶναι; Ὅτι θὰ ἐξαντλήσῃ τὰ μόνα ὅπλα τὰ ὁποῖα ἔχει καὶ ὅτι ἡ κερδοσκοπία θὰ μείνῃ τελείως ἐλευθέρα νὰ προχωρήσῃ εἰς τὸ ἔργον της καὶ νὰ ὀργιάσῃ εἰς βάρος τοῦ ἐθνικοῦ νομίσματος. Ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀναμένῃ μίαν εὔθετον στιγμήν, ὥστε νὰ κουρασθῇ, ἂς εἴπωμεν, ἡ κερδοσκοπία καὶ κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπέμβῃ. Ἐλέχθη ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ὑψώσεως ἡ Κυβέρνησις ἔσπευδε νὰ ἀγοράσῃ συνάλλαγμα πρὸς τὰ ἐπάνω, δὲν γνωρίζω δὲ ποῖαι ἦσαν αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Ἀλλά, ἀγαπητὲ συνάδελφε, ὑποθέτω ὅτι δὲν γνωρίζετε τὰς λεπτομερείας καὶ θέλω νὰ ἐξετάσω τοῦτο, ὅτι εἰς ὅλας τὰς Κυβερνήσεις ὑπάρχει ἀταξία τις εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν ἀποθεμάτων, δὲν θέλω δὲ νὰ πιστοποιήσω ἂν ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας συναδέλφου ἠγόρασεν ἢ ἐπώλησεν εἰς ὡρισμένην ἐποχὴν συνάλλαγμα. Γνωρίζω τοῦτο τὸ γεγονός, τὸ ὁποῖον ὑπέπεσεν εἰς τὴν ἀντίληψίν μου, ὅτι ὑπῆρχε πρόκλησις ἐκ μέρους τοῦ Τύπου νὰ ἀνακοινωθῶσι τὰ αἴτια, ἕνεκεν τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις προέβη εἰς πώλησιν συναλλάγματος καθ’ ἣν ἐποχὴν τὸ συνάλλαγμα τὸ ἐξωτερικὸν τῆς λίρας ἦτο κάτω τῶν 200 δραχμῶν. Ἡ ἀπάντησις μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς δὲν ἐδόθη.

§83Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅταν ἤμην εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ἤκουσα τὸν θόρυβον ὁ ὁποῖος ἐδημιουργήθη, ὅτε δὲ ἦλθον ἐδῶ ἠρώτησα καὶ μοὶ ἀπήντησαν ὅτι δὲν ἐγένετο οὐδεμία πώλησις.

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ ἀπάντησις δὲν ἐδημοσιεύθη.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐσχάτως, ἐπειδὴ ἐγένετο συζήτησις περὶ αὐτοῦ, ἠρώτησα τὸν Συνδιοικητὴν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἂν ἐπωλήθη κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἰδικῆς μου Κυβερνήσεως συνάλλαγμα καὶ μοὶ εἶπεν ὅτι «ἐπωλήθησαν 40– 50 χιλιάδες λιρῶν, διότι εἴδομεν ἀνατίμησιν πρὸς τὰ ἐπάνω καὶ ἠθελήσαμεν νὰ ἐμποδίσωμεν τὸν ὑψωμόν, ὅταν δὲ εἴδομεν ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ τοιούτου τινός, ἐσταματήσαμεν».

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι, καίτοι προεκλήθητε καὶ ἀνεγράφοντο μάλιστα καὶ τὰ ποσὰ εἰς τὸν Τύπον, δὲν ἐδώσατε οὐδεμίαν ἀπάντησιν.

§87Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἐπὶ Κυβερνήσεως Σοφούλη ἐγένετο τοῦτο.

§88Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι, ὄχι.

§89Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν συζήτησιν ἐδῶ μᾶς λέγετε ὅτι καὶ σεῖς τὸ ἐκάματε καὶ ἡμεῖς τὸ ἐκάμαμεν.

§90Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐνθυμοῦμαι τὸν θόρυβον. Εὑρισκόμην εἰς τὴν Θεσσαλονίκην καὶ ὅταν ἤμην ἐκεῖ, πρὶν φύγω, εἶχεν ἡ λίρα κατέλθει εἰς χαμηλὰ ἐπίπεδα, ὅταν δὲ ἐπέστρεφον, καθ’ ὁδόν, ἡ λίρα ἀνῆλθεν. Ἐγένετο θόρυβος εἰς τὰς ἐφημερίδας καὶ ἐπληροφορήθην ὅτι ἡ ὕψωσις ὠφείλετο εἰς τὸ ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἐπώλησε συνάλλαγμα. Αὐτὸ ἔδωκε τὴν ὑπόνοιαν ὅτι ἦτο τέχνασμα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης νὰ μὴ ὑψωθῇ ἡ λίρα. Ὅταν ἦλθον ἐδῶ ἠρώτησα ἂν ἐγένετο πώλησις συναλλάγματος καὶ μοὶ εἶπον ὅτι δὲν ἐγένετο.

§91Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἐδημοσιεύθη ἡ ἀπάντησις.

§92Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μοὶ ἐδηλώθη ῥητῶς ὅτι δὲν ἐγένετο οὐδεμία πώλησις, εἰς τὴν Ἐθνικὴν δὲ Τράπεζαν ὅπου ἀπετάθην διὰ νὰ μάθω ἂν ἐγένετο πώλησις συναλλάγματος, μὲ διεβεβαίωσαν ὅτι ἐγένετο πώλησις ἐλαχιστοτάτου χρυσοῦ.

§93Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἠγοράσθη.

§94Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Κράτος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένον νὰ λαμβάνῃ τίποτε, αἱ Τράπεζαι εἶναι ὑποχρεωμέναι, ἦτο ὑποχρεωμένον μόνον τὸ Κράτος νὰ λαμβάνῃ 15%.

§95Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι συνάδελφοι, ὑπάρχει ἐγγεγραμμένη ἐπερώτησις διὰ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καί, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἡ Κυβέρνησις εἶπε, καὶ νομίζω ὅτι τὰ πρακτικὰ τὸ βεβαιοῦν, ὅτι στέργει εἰς τὴν πρόταξιν αὐτῆς. Τὸ κανονικὸν λοιπὸν ἦτο νὰ γίνῃ τακτικὴ συζήτησις ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πληροφοριῶν τὰς ὁποίας ἐδώσαμεν, διὰ νὰ δύναται νὰ ἐξονυχισθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἡ κατηγορία, ἡ ὁποία ἐν παρενθέσει ἀπηυθύνθη κατὰ τῆς Κυβερνήσεως σήμερον ἦτο ἄλλη, ἦτο ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὡς ὑποτίθεται δὲ ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἄλλως, ἐπώλει καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ λίρα ἔπιπτεν, ἄνευ λόγου τινός, καὶ ἠγόραζεν, ἄνευ λόγου τινός, ἐνῷ ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἄλλως—διότι ἄλλως κατηγορία δὲν δύναται νὰ στηριχθῇ—καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ λίρα ἀνήρχετο. Ἀπήντησα εἰς τοῦτο ὅτι εἶχον συγκαλέσει εἰδικὸν Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, εἶχον παρακαλέσει καὶ τοὺς διαχειριζομένους τὸ συνάλλαγμα διὰ λογαριασμὸν τοῦ Κράτους Διοικητὴν καὶ Συνδιοικητὴν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης νὰ λάβωσι μέρος, ὅταν διεδίδετο ὅτι ἡ Τράπεζα ἢ ἡ Κυβέρνησις ἄνευ λόγου ἔβαινεν εἰς πώλησιν συναλλάγματος, ἔλαβον δέ, ὡς εἶπον, τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι δὲν ἐγένετο τοιοῦτόν τι. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι, προκειμένου περὶ ζητημάτων ἐμπιστοσύνης γενικῆς, οἵαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς διὰ τῶν πραγμάτων, οὐχὶ δὲ διὰ τῶν λόγων, ἔθεσε σήμερον, δὲν δικάζουν ὡς δικασταὶ τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ κρίνουν ἐπὶ τῇ βάσει γενικῶν τινων ἀρχῶν, ἂν θέλητε καὶ ἀσταθμήτων, ὅπως εἶπον ἄλλοτε, στοιχείων, ἂν ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀξία ἐμπιστοσύνης ἢ ὄχι. Ἐγὼ διεβεβαίωσα ὅτι ἐν τῷ συγκληθέντι Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ τοῦτο ἐπιστοποιήθη. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι τῆς Ἀριστερᾶς διαβεβαιοῦν τὸ ἐναντίον· ἡ Συνέλευσις θὰ κρίνῃ προχείρως σήμερον, ἐπιφυλασσομένη κατὰ τὴν ὁριστικὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως νὰ κρίνῃ ὁριστικῶς, ἂν ἡ Κυβέρνησις εἶχε πράγματι ἀπόθεμα πλούσιον καὶ δὲν τὸ ἐπώλησεν ἐν καιρῷ. Θὰ μάθῃ τότε πόσον ἦτο τὸ ἀπόθεμα, ἀπὸ τί συνίστατο τὸ ἀπόθεμα καὶ ἂν ἠδύνατο νὰ διατεθῇ ἀμέσως καὶ τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, ὅπως, ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ, ἐνισχύσῃ τὸ ἀπόθεμα τὸ ὑπάρχον. Θὰ δύναται λοιπὸν ἡ Συνέλευσις νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν της διὰ σήμερον τὴν ἐμὴν μόνον διαβεβαίωσιν, καθὼς καὶ τὴν διαβεβαίωσιν τῆς κατηγορίας καὶ θὰ δύναται, ὑποθέτω, νὰ δώσῃ μικρὰν πίστωσιν ἡμερῶν τινων εἰδικῶς ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο, μέχρις ὅτου εἰδικῶς ἐρευνηθῇ ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ εὔστοχον αὐτῆς. Τότε θὰ δυνάμεθα νὰ προσκομίσωμεν στοιχεῖα ἀρκετά, ὥστε νὰ πείσωμεν καὶ τοὺς ἀμφιβάλλοντας ὅτι καὶ ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἡ Κυβέρνησις ἐπρόσεξε μόνον εἰς ὅ,τι ἐνόμιζεν ὅτι ἦτο συμφέρον πρὸς τὴν Χώραν καὶ ὅτι δὲν εἱλκύσθη ποσῶς ἀπὸ καμμίαν ἄλλην ἐπιρροήν, ὥστε νὰ εἶναι ἀξιοκατάκριτος. Θὰ ἤθελον μόνον διὰ νὰ μείνῃ εἰς τὴν ἐντύπωσιν τῆς Συνελεύσεως προχείρως ἡ ἰδέα ὅτι ζημία τις προέκυψεν ἐκ τῆς μεμονωμένης πράξεως, νὰ τονίσω σαφέστερον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς καὶ ὁ συνάδελφός μου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐτόνισαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, διαχειριζομένη τὸ συνάλλαγμα, δὲν ἀποβλέπει εἰς κερδοσκοπίαν. Ὅταν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἀπόθεμα καὶ νομίζει ὅτι, ἐπὶ εὐρυτέρῳ ἀγαθῷ τῆς κοινωνικῆς οἰκονομίας τῆς Χώρας, ὀφείλει νὰ πωλήσῃ μέρος αὐτοῦ, ἔστω καὶ μετὰ τινος ζημίας διὰ τὸν δημόσιον θησαυρόν, δὲν πρέπει νὰ διστάσῃ νὰ τὸ πράξῃ.

§96Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Συμφωνοῦμεν εἰς τὴν γενικὴν ἀρχήν· διαφωνοῦμεν μόνον εἰς τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας.

§97Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ θὰ τὸ συζητήσωμεν εἰς τὴν εἰδικὴν ἐπερώτησιν. Τὸ «δοῦναι» καὶ τὸ «λαβεῖν» τοῦ λογαριασμοῦ αὐτοῦ δὲν δύναται νὰ κλείσῃ, παρὰ μόνον ὅταν θὰ παύσῃ νὰ ὑφίσταται τὸ ἀπόθεμα ἢ ὅταν θὰ παύσῃ νὰ ὑφίσταται ἡ ἀνάγκη τῆς λειτουργίας τοιούτου τινὸς ρυθμιστικοῦ ἀποθέματος. Καὶ διὰ τοῦτο ἠκούσαμεν τὸν συνάδελφόν μου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν νὰ λέγῃ ὅτι τυπικῶς βέβαια ὑπῆρχε πρό τινος ἐν τῷ λογαριασμῷ παθητικόν τι, τὸ ὁποῖον σήμερον δὲν ὑπάρχει πλέον. Δυστυχῶς μάλιστα ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι οἱ ἐν τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ πολλάκις ἐπηρεάζονται ἀπὸ τὴν ἰδέαν τοῦ προσωρινοῦ αὐτοῦ κέρδους ἢ τῆς προσωρινῆς ἀπωλείας καὶ πολλάκις ἔκαμα συζήτησιν μετ’ αὐτῶν διὰ νὰ τοὺς πείσω ὅτι τὸ προσωρινὸν τοῦτο δὲν πρέπει ἰδιαιτέρως νὰ τοὺς ἐπηρεάζῃ καὶ ὅτι καὶ ἐπὶ ζημίᾳ ἐνίοτε θὰ πρέπῃ νὰ διατίθεται συνάλλαγμα, ἂν τοῦτο εἶναι δυνατόν, ἀλλὰ θὰ ἴδωμεν κατὰ τὴν εἰδικὴν συζήτησιν, ἂν ἦτο τοῦτο δυνατὸν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι, ἔστω καὶ ἐπὶ ζημίᾳ ἡ ὁποία πάντως θὰ εἶναι προσωρινή, πρέπει νὰ διατίθεται ἑκάστοτε ἀπόθεμα, διότι ἡ ζημία θὰ εἶχε πολλὰ ἀγαθὰ διὰ τὴν κοινωνικὴν οἰκονομίαν. Διὰ τίνα λόγον, κύριοι, ὑψώθη τὸ συνάλλαγμα εὔκολον εἶναι ν’ ἀνεύρῃ τις, ἂν παρακολουθήσῃ φαινόμενά τινα, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς δὲν εἶναι φαινόμενα μόνον Ἑλληνικά. Δὲν ζῶμεν ἀνεξάρτητοι ἀπὸ τὰς ἐπιρροὰς τῆς παγκοσμίου οἰκονομικῆς κινήσεως. Ἡ ἐπελθοῦσα σιτοδεία, ὄχι μόνον ἡ τοπική, ἀλλὰ ἡ σιτοδεία ἡ παγκόσμιος ἐπέφερε μίαν ὑπερτίμησιν περίπου εἰς τὸ διπλάσιον τοῦ κυριωτέρου προϊόντος, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ζῇ ἡ ἀνθρωπότης. Ἐξαγωγὴ πλείονος συναλλάγματος πρὸς τὸν Νέον Κόσμον ἐγένετο ἀπὸ ὅλας τὰς εὐρωπαϊκὰς Χώρας. Ἡ τιμὴ τοῦ σίτου ὑψώθη καὶ εἰς Χώρας σιτοπαραγωγοὺς ἀκόμη, ὅπως εἰς τὴν Σερβίαν, ὅπως εἰς τὴν Ρουμανίαν, ὑψώθη ὡς περίπου ὑψώθη καὶ ἐν Ἑλλάδι. Ὁ κ. τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφός μου, ὁ κ. Κονδύλης, ἐζήτησε πληροφορίας περὶ τῆς τιμῆς τοῦ σίτου ἀπὸ διάφορα Κράτη. Ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω ὅτι χάρις εἰς τὴν δεξιὰν ὑπ’ αὐτοῦ διαχείρισιν τοῦ ζητήματος κατωρθώνετο ὥστε ἡ Ἑλλάς, καίτοι μὴ ἔχουσα παραγωγὴν ὅσην ἔχουσιν ὅμορα Κράτη, νὰ ἔχῃ τιμὴν σίτου, ἡ ὁποία πολλάκις συνέπιπτε νὰ εἶναι εὐθηνοτέρα ἀπὸ ἄλλας Χώρας. Ταῦτα δὲ ἀνεκοίνωσε καὶ δι’ ἐπανειλημμένων ἀνακοινωθέντων εἰς τὸν Τύπον. Ἡ ὕψωσις τῆς τιμῆς τοῦ σίτου ἐπέφερεν ἐξαγωγὴν μείζονα συναλλάγματος, ἀλλὰ καὶ ἡ ἔλλειψις τῆς τοπικῆς παραγωγῆς ἐπέφερε καὶ αὐτὴ τὴν ἀνάγκην τῆς ἐξαγωγῆς μείζονος συναλλάγματος. Κατὰ προχείρους ὑπολογισμοὺς τοὺς ὁποίους ἔκαμον ἐγώ, συνομιλῶν μὲ τὸν Διοικητὴν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, εὑρέθη ὅτι τὸ συνάλλαγμα τὸ ὁποῖον κατὰ τοιοῦτον τρόπον θὰ ἐξαχθῇ θὰ ὑπερέβαινε τὰ 7,000,000 λίρας. Ἐφαίνετο διστακτικὸς καὶ νομίζω ὅτι θὰ εἶναι ὀλιγώτερον τὸ ποσόν. Οἱ ἐπελθόντες ὅμως ἀριθμοὶ ἀπέδειξαν ὅτι πράγματι περίπου εἰς τοσοῦτον ἀνήρχετο τὸ ποσόν. Τί περιμένομεν ἀπὸ μίαν Χώραν ἡ ὁποία ἐξῆλθεν ἀπὸ ἕνα μακρὸν πόλεμον αἱματηρὸν μὲ οἰκονομικὰ κλονισμένα; Περιμένετε εἰς τὸν εὐπαθῆ αὐτὸν ὀργανισμὸν νὰ μὴ ἔχῃ τὴν ἐπίδρασιν της ἡ ἐξαγωγὴ συναλλάγματος δι’ ἔκτακτον τοιαύτην αἰτίαν; Εἰς τὴν Ἰταλίαν παρετηρήθη ἐπίσης σιτοδεία καὶ ἐπεγένετο ἡ ἀνάγκη τῆς ἐξαγωγῆς προσθέτου συναλλάγματος καὶ ἐνῷ ἡ τιμὴ τῆς λίρας τῆς Ἀγγλικῆς ἀπέναντι τῆς Ἰταλικῆς λιρέττας ἐστρέφετο περίπου εἰς τὰ 90, εἴδομεν νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὰ 100, 105, 110, 115, 120 καὶ εἰς τὰ 123. Ἐπὶ τοῦ μέσου ὅρου λοιπὸν τῆς τιμῆς τοῦ συναλλάγματος παρετηρήθη ἐκεῖ μία ὕψωσις 43 ἐπὶ τιμῆς 90 περίπου, κάτι ὀλιγώτερον ἀπὸ 50%. Ἐπὶ μέσου ὅρου τιμῆς συναλλάγματος ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ 245–250, διότι αὐτὴ κατὰ τὰς διαβεβαιώσεις τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης εἶναι ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος κατὰ τοὺς τελευταίους μῆνας, τόση ὑπολογίζει ἡ Τράπεζα ὅτι θὰ ἦτο ἡ τιμὴ τῆς λίρας, ἂν δὲν ὑπῆρχον αἴτια ἐξαιρετικὰ καὶ ἔκτακτα, ἐκεῖ περίπου θὰ ἐστρέφετο ἡ δυναμικότης, οὕτως εἰπεῖν, τῆς δραχμῆς μας ἀπέναντι τῆς στερλίνας, ἐπὶ τιμῆς τοιαύτης θὰ ἔπρεπεν ἀναλόγως, νὰ εἶναι πολὺ ἀνωτέρα ἡ ὕψωσις τῆς τιμῆς τῆς λίρας, παρ’ ὅ,τι ἀνῆλθεν ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Δὲν ἐπαγγέλλεται ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, οὔτε ὅταν ἤμην ἔξω τῆς Κυβερνήσεως ἐπηγγέλθην, ὅτι ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ προΐσταται αὐτῆς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτελέσῃ ἔργα θαυματοποιοῦ διὰ νὰ κανονίσῃ τὸ συνάλλαγμα. Εἶπον καὶ ἄλλοτε ὅτι, ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ σταθεροποιήσεως εἰς τὸ συνάλλαγμα, ἐννοοῦμεν διακυμάνσεις στρεφομένας κατὰ 10–15% περὶ μίαν τιμήν, διότι τοιαύτας διακυμάνσεις δὲν ἠδυνήθη νὰ τὰς ἀποφύγῃ οὔτε ἡ Ἀγγλικὴ λίρα ἀπέναντι τοῦ δολλαρίου. Ὅταν ὡμίλησα περὶ ἀποθέματος, εἶχον ὑπ’ ὄψιν ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ σχηματισθῇ τὸ ἀπόθεμα τοῦτο ὄχι καθ’ ὃν τρόπον ἐσχηματίσθη δὶς μέχρι τοῦδε, διὰ προεξοφλήσεως, οὕτως εἰπεῖν, συναλλάγματος, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ πλεῖστον, οὕτως ἢ ἄλλως, θὰ εἰσέρρεεν εἰς τὴν Χώραν, διότι τὸ ἀπόθεμα τοῦτο δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μᾶς ὠφελήσῃ ἐπὶ πολὺν χρόνον. Τούτου δὲ ἀπόδειξις ἡ ἐξάτμησις τοῦ ἀποθέματος ἡ ἐπελθοῦσα μετὰ τὸν Μάϊον τοῦ 1923 καὶ τοῦ συσσωρευθέντος κατὰ τὸν Μάϊον τοῦ 1921. Ἠδύνατό τις νὰ ὁμοιάσῃ τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον τοιουτοτρόπως συσσωρεύει μέλλον συνάλλαγμα, πρὸς τὸν οἰκοδεσπότην, ὁ ὁποῖος συσσωρεύει πλοῦτον, συλλέγων τὰ ἐνοίκια τῶν μελλόντων μηνῶν τῆς οἰκίας του. Κατ’ ἄλλον τρόπον ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ θὰ ἔπρεπε νὰ κατορθώσωμεν νὰ πορισθῶμεν τὸ ἀπόθεμά μας. Δύναται δὲ διὰ δύο τρόπων νὰ ἐπέλθῃ. Εἴτε διὰ δανείου, ὅπως τὸ ἐπέτυχεν ἡ Αὐστρία καὶ ἡ Οὑγγαρία, δανείου, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὸ πλεῖστον, θὰ χρησιμοποιηθῇ ὡς μία δεξαμενὴ διὰ τὴν ῥύθμισιν τοῦ συναλλάγματος, εἴτε ἐμπνέοντες τὴν ἀπόλυτον πεποίθησιν ὅτι ἡ Χώρα ἡμῶν διοικεῖται ὁμαλῶς, ὅτι δὲν ὑπάρχει κίνδυνος ἐκπλήξεων, ἐκπλήξεων πολιτικῶν καὶ οἰκονομικῶν, οὕτως ὥστε νὰ ἐνθαρρύνωμεν ἐκ νέου τοὺς δύο πλουτοφόρους παράγοντας τῆς ρυθμίσεως τοῦ συναλλάγματος, τὴν ἐμπορικήν μας ναυτιλίαν καὶ τοὺς μετανάστας, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ τοὺς πείσωμεν νὰ εἰσκομίζουν πάλιν εἰς τὴν μητέρα Πατρίδα τὰ ἀποθέματα αὐτῶν τὰ ἐκ τῆς ἐργασίας προκύπτοντα.

§98Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκεῖ διαφωνοῦμεν ἡμεῖς μὲ τὴν Κυβέρνησιν.

§99Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν δὲν διεφωνεῖτε μὲ τὴν Κυβέρνησιν, θὰ ἦσθε ὀπαδὸς τῆς Κυβερνήσεως, κ. συνάδελφε. Δὲν ἔχω τὴν τιμὴν αὐτήν, διότι δὲν ἔχετε τὴν τιμὴν νὰ συμφωνῆτε μαζί της. Θὰ γίνῃ λοιπὸν εἰδικὴ συζήτησις, ἂν θέλητε, ἐπὶ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ θὰ ἐξελεγχθῇ αὕτη. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ διετυπώθη καὶ ἄλλη κατηγορία· διετυπώθη ἡ κατηγορία ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν φροντίζει περὶ τοῦ ἐφοδιασμοῦ τοῦ Στρατεύματος. Μία Κυβέρνησις, κύριοι συνάδελφοι, ἔχουσα νὰ μεριμνήσῃ ἐκτὸς τῆς πληρώσεως τῶν ἀναγκῶν τῶν τακτικῶν τῆς Χώρας, καὶ περὶ τῆς πληρώσεως ἐκτάκτων τινῶν ἀναγκῶν αὐτῆς, τοιαῦται δὲ εἶναι ὁ ἐφοδιασμὸς καὶ αἱ προσφυγικαί, δύναται νὰ ἀκολουθήσῃ τριῶν εἰδῶν πολιτικήν. Ἡ μία πολιτικὴ εἶναι ἡ τοῦ δανεισμοῦ ἐπὶ τῷ σκοπῷ τούτῳ, ἡ ἄλλη πολιτικὴ εἶναι ἡ τοῦ καταναγκαστικοῦ δανεισμοῦ, ἤγουν τῆς ἐκδόσεως χαρτονομίσματος ἐπὶ τῷ σκοπῷ τούτῳ, καὶ ἡ τρίτη πολιτικὴ εἶναι ἡ τῆς ἐπιβολῆς βαρῶν, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ὑπάρξῃ ἀρκετὸν περιθώριον, ὥστε ὑγιῶς, ἀπὸ ἀπόψεως οἰκονομικῆς, νὰ διατίθηται ὅ,τι εἶναι ἀνθρωπίνως δυνατὸν διὰ τὸν ἐφοδιασμὸν τῆς Χώρας. Καὶ τὸ μὲν ἐξωτερικὸν δάνειον γνωρίζετε ὅτι ἀποκλείεται ἐκ τῶν πραγμάτων καὶ ἐκ τῶν διεθνῶν πράξεων, τὸ δὲ ἀναγκαστικὸν δάνειον, διὰ τῆς ἐκδόσεως χαρτονομίσματος, δὲν ὑποθέτω ὅτι οὐδὲ εἷς οὐδὲ εἰς τὸ ἔσχατον χωρίον τῆς Ἑλλάδος θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποστηρίξῃ· διότι ὁ Ἕλλην, εὐφυέστατος, ἀντελήφθη λίαν ἐνωρὶς ὅτι ἡ ἔκδοσις χαρτονομίσματος δὲν παρέχει ἀνακούφισιν καμμίαν. Ἀπομένει λοιπὸν ἡ ὑγιὴς πολιτική, ἡ πολιτικὴ τῆς διὰ θυσιῶν, ἡ πολιτικὴ ἡ ἀντιδημοτική, ἡ μὴ δημαγωγική, ἡ πολιτικὴ τῆς διὰ θυσιῶν φορολογικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπιτεύξεως ἀρκετῶν περιθωρίων, ὥστε νὰ δύναται ἐντεῦθεν νὰ διατεθῇ ἓν μέρος, ὅσον ἔνεστι πλειότερον, διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐφοδιασμοῦ τῆς Χώρας. Ὁ μὲν ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ὡμίλησεν ἤδη πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπ’ αὐτοῦ, ἠδυνάμην δὲ νὰ εἴπω ὅτι, ἂν ἀνεγίνωσκέ τις πρὸ ἡμερῶν εἰς ἐφημερίδα τί ἐκ παραλλήλου δαπανᾷ ἡ Ἑλλὰς διὰ τὸν σκοπὸν τοῦτον καὶ τί ἄλλαι Χῶραι, θὰ ἔβλεπεν ὅτι δὲν εἶναι βάσιμος ἡ κατηγορία, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ καὶ αἱ προκάτοχοι ἠμέλησαν τὴν ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ ἀνεφοδίασιν τῆς Χώρας. Ἐκ τῶν 500,000,000, τὰ ὁποῖα διετέθησαν κατὰ τὴν λήξασαν χρῆσιν, παρὰ τὴν πλήρωσιν τῶν προσφυγικῶν ἀναγκῶν, διὰ τὸν ἐφοδιασμὸν τῆς Χώρας, 200,000,000 δραχμῶν ἤδη, καθ’ ἃ μὲ ἐπληροφόρησεν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν συνάδελφός μου, μεταφέρονται εἰς τὴν νέαν χρῆσιν, ὡς μὴ διατεθέντα ἀκόμη. Ἄφθονος δὲ θὰ εἶναι, κατὰ τὸ μέτρον τοῦ δυνατοῦ, καὶ ἡ μέλλουσα συνεισφορὰ ἐκ τῶν θυσιῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐκ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Οὐδὲ πρὸς στιγμὴν ἀπεστράφη ἡ μέριμνα τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τούτων. Ἂς μὴ ἀκούωμεν ὅσα γράφονται. Δύνασθε, ὁπότε θέλετε, νὰ μετάσχητε καὶ ὑμεῖς τῆς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπῆς, καὶ νὰ συζητήσωμεν ἐκεῖ ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τρόπον μηδαμῶς δυνάμενον νὰ βλάψῃ, ὅλα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ σᾶς παράσχῃ ἡ Κυβέρνησις περὶ τοῦ τί ἔπραξε καὶ περὶ τοῦ τί μέλλει νὰ πράξῃ. Γνωρίζετε ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτίθενται πάντοτε δημοσίᾳ οὔτε τὰ πεπραγμένα, ἀλλὰ κυρίως οὐδὲ ἡ πολιτική, ἤγουν αἱ σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς τηρητέας πορείας ἐπὶ ὡρισμένων ζητημάτων.

§100Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὡς πρὸς τὰς προμηθείας τί ἔγινεν;

§101Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀρκεῖ νὰ εἴπω τοῦτο. Πρὸ πολλοῦ καιροῦ ἐνθυμεῖσθε ὅτι διεκηρύχθη καὶ δημοσίᾳ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός, οἷος ἀναδιωργανώθη εἰς τὸν Ἕβρον, ἦτο ἀνεπαρκὴς διὰ νὰ κάμῃ μακροτάτας ἐκστρατείας. Τὸ ἐνθυμεῖσθε. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης γνωρίζετε ὅτι ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις, ἀρχῆς γενομένης ἀπὸ τῆς Ἐπαναστατικῆς, συνεπλήρωσαν τὰ τότε ὑπάρχοντα κενά, οὐδὲν ὅμως περιστατικὸν συνέβη, ὥστε τὰ κενὰ ἐκεῖνα νὰ αὐξηθοῦν.

§102Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἀνέκαθεν ἐγένοντο προμήθειαι.

§103Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ βεβαιώσω καὶ προχθές, διότι παρεμφερὴς ἦτο ἡ ἐρώτησις «ἔχομεν ἢ δὲν ἔχομεν ὁπλισμόν», καὶ ἀπήντησα ὑπευθύνως ὅτι ἔχομεν ὅσος χρειάζεται. Ἀναμένομεν παραγγελθέντα καὶ παραγγέλλομεν διαρκῶς. Ὁ ἀμφιβάλλων δύναται νὰ μεταβῇ εἰς τὸν Πειραιᾶ διὰ νὰ ἴδῃ τί παραλαμβάνομεν.

§104Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Διακόσια δὲ ἑκατομμύρια δραχμῶν, τὰ ὁποῖα δὲν ἐχρησιμοποιήθησαν, μετεφέρθησαν εἰς τὴν νέαν χρῆσιν.

§105Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἄλλοτε συνεζητήθη τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ παρεκάλεσα καὶ τὸν κ. ἐκ Πρεβέζης συνάδελφον καὶ ἄλλους νὰ συνέλθωμεν ἐν τῇ εἰδικῇ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπῇ καὶ νὰ συζητήσωμεν λεπτομερῶς. Εἶναι μᾶλλον συμφέρον καὶ θὰ ἦτο καὶ περισσότερον ὠφέλιμον διὰ τὴν Χώραν νὰ προηγηθῇ ἡ συζήτησις αὑτή, δύνασθε δὲ μετὰ τοῦτο νὰ φέρητε τὸ ζήτημα εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἂν δὲν εἶσθε ἱκανοποιημένος ἐκ τῶν γενομένων ἢ ἂν δὲν δεχθῶμεν τὰς εἰσηγήσεις σας. Εἶναι ἀναμφισβητήτως σκοπιμώτερον νὰ γίνῃ πρῶτον ἡ συζήτησις τῆς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπῆς. Καὶ ἤθελον ἀπευθύνει παράκλησιν, πολλὰ ζητήματα, ὅπως τὰ ἐξωτερικὰ καὶ τὰ στρατιωτικά, τότε νὰ ἔρχωνται ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ὅταν ἐξετάζωνται ἀπὸ τὰς Ἐπιτροπείας, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν, δύναταί τις δὲ ἀσφαλῶς νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπὴ ἔδειξε καλοὺς καρποὺς μέχρι τοῦδε τῶν ἐργασιῶν της. Ὅταν αἱ Ἐπιτροπεῖαι βλέπουν ὅτι τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα εἰσηγοῦνται δὲν γίνονται ἀσπαστὰ ἀπὸ τὰς Κυβερνήσεις, δύνανται νὰ ἔρχωνται εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ταύτην τὴν παράκλησιν γενικώτερον εἶχον νὰ ἀπευθύνω.

§106Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ ἀδιστάκτως ὅτι τὸ ζήτημα τῆς παραγγελίας πολεμικῶν εἰδῶν ὄχι μόνον δὲν εἶναι μυστικόν, ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν εἰς ὅλον τὸν κόσμον καὶ μόνον εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἶναι ἄγνωστον. Διότι, ὅταν παραγγέλλωνται ὅπλα καὶ πυροβόλα εἰς τὴν Γαλλίαν ἢ τὴν Τσεχοσλοβακίαν, ἡ δὲ παραλαβή των γίνεται ὑπὸ Ἐπιτροπῆς, ἥτις δοκιμάζει ταῦτα καθημερινῶς παραπλεύρως μιᾶς Ἐπιτροπῆς Ἀγγλικῆς, Γαλλικῆς, Σερβικῆς, Ρουμανικῆς, ὄχι μόνον εἶναι δυνατὸν καὶ εὔκολον εἰς ἑκάστην αὐτῶν τῶν ξένων Ἐπιτροπῶν νὰ γνωρίζῃ πόσα καὶ ποίου διαμετρήματος ὅπλα ἔχομεν παραγγείλει, ἀλλὰ σᾶς βεβαιῶ ὅτι εἶναι εὐκολώτατον νὰ γνωρίζῃ καὶ τὴν ἀκρίβειαν ἑκάστου ὅπλου. Οὕτως, ὅταν ἤμην μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς, ἥτις παρελάμβανε τὰ ὅπλα καὶ τὰ πολυβόλα εἰς τὰ ὁπλουργεῖα Steyr, ἠξεύρομεν ποίας παραγγελίας ἔκαμεν ἡ Σουηδία, ἡ Ρουμανία, τὸ Μεξικόν, ἡ Χιλὴ κλπ., αἵτινες εἶχον ἀποστείλει ἐκεῖ Ἐπιτροπὰς παραλαβῆς, διότι, συναδελφικῷ τῷ τρόπῳ, ἐμανθάνομεν τί ἐγίνετο καθ’ ἑκάστην, συχνότατα δὲ παρευρισκόμεθα καὶ εἰς τὰς δοκιμάς των. Θὰ ἦτο ἀστεῖον, ὅταν παραγγέλλωμεν ὅπλα εἰς τὴν Γαλλίαν ἢ τὴν Τσεχοσλοβακίαν νὰ νομίζωμεν ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι μυστικόν.

§107Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδέποτε εἶχον τὴν ἀντίθετον ἀντίληψιν. Οὐδέποτε ἐνόμιζον ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ κρατηθοῦν μυστικαὶ παραγγελίαι, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐγίνοντο εἰς ἓν ἐργοστάσιον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι κανεὶς δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ εἶναι ποῖαι εἶναι αἱ σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸ μέλλον καὶ συνήθως τὰ Κράτη καὶ αἱ Κυβερνήσεις αὐτὰς τὰς σκέψεις δὲν τὰς δίδουν εἰς τὴν δημοσιότητα, ἀλλὰ τὰς συζητοῦν εἰς τὰς ἁρμοδίας Ἐπιτροπὰς καὶ ἐκεῖ κανονίζονται τὰ ζητήματα. Βεβαίως θὰ γίνουν γνωσταὶ μίαν ἡμέραν, ἀλλὰ γνωρίζετε ὅτι πολλάκις καὶ πολιτικὸν ἀντίκτυπον δύνανται νὰ ἔχουν καὶ πολιτικὰ ἐμπόδια δύνανται νὰ συναντήσουν διαπραγματεύσεις ἢ σκέψεις, γενόμεναι, ἂν ἔλθουν εἰς τὴν δημοσιότητα προτοῦ λάβουν σάρκα καὶ ὀστᾶ καὶ προτοῦ εἶναι βεβαιωμένον ὅτι θὰ ἐπιτύχουν αἱ διαπραγματεύσεις αὗται. Ἐπὶ τούτου εἶμαι βέβαιος ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι, ἄλλως θὰ ἤμην ἀνόητος ἂν ἐνόμιζον ὅτι παραγγελία γενομένη ἤδη θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μείνῃ ἀποκεκρυμμένη. Πολλάκις, ἐπαναλαμβάνω, καὶ πολιτικὰ προσκόμματα παρουσιάζονται· εἶναι δυνατὸν ἔξαφνα νὰ ζητῆτε χρήματα δι’ ἄλλην τινὰ ὑπόθεσιν καὶ νὰ σᾶς ἀντιταχθῇ ὅτι ὀφείλετε νὰ περιορίσητε τὰς πολεμικάς σας παρασκευάς, τὰς ὁποίας εἴπετε δημοσίᾳ ὅτι κάμνετε, διὰ νὰ εὕρητε χρήματα διὰ τὴν ἄλλην ὑπόθεσιν, διὰ τὴν ὁποίαν ζητεῖτε. Εἶναι κατὰ πάντα συμφέρον, καὶ τοῦτο πράττουν αἱ στρατιωτικαὶ Ἐπιτροπαί, ὅπως αἱ σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως, μέχρις ὅτου ἀποκρυσταλλωθοῦν εἰς ὁριστικὴν ἀπόφασιν διὰ τῆς ἐπιτυχίας διαπραγματεύσεων, νὰ εἶναι γνωσταὶ εἰς μικρὸν μόνον κύκλον εἰδημόνων, οὐδεμία δὲ δύναται νὰ θεωρηθῇ διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον θίξις ἐκ τοιαύτης διαδικασίας, ἡ ὁποία τηρεῖται καὶ εἰς τὸν ἄλλον κόσμον, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν ὅτι τὰ Κοινοβούλια συγκροτοῦνται ἀπὸ εἰδικότητας διαφόρους, ὥστε ἕκαστος νὰ δύναται νὰ συνεισφέρῃ ἐφ’ ὃ ἐκλήθη καὶ εἰς ἐκεῖνο ἐπὶ τοῦ ὁποίου κατέγινε προτοῦ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ἡ ὑστάτη κατηγορία, κύριοι, ἡ γενική, ἡ ὁποία ἀπηυθύνθη κατὰ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὅτι μᾶς κυβερνᾷ σήμερον ἡ μειονοψηφία, διότι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι Κυβέρνησις συμμετοχῆς τῶν διαφόρων πολιτικῶν μερίδων. Τραῦμα βαθύτατον κατὰ τῆς ἀναλογικῆς, τὴν ὁποίαν τοσοῦτον ὑποστηρίζει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής! Κυβερνᾷ ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως καθ’ ὃν τρόπον θὰ κυβερνᾷ ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως ἂν ἐπιτύχητε τὴν ἐπιψήφισιν τῆς ἀναλογικῆς.

§108Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς τὸ εἶπον ὅτι δὲν εἶναι ἔτσι. Ὠφείλατε νὰ κάμετε κοινὸν πρόγραμμα καὶ ὄχι ὁ ἀρχηγὸς τῆς μείζονος Δεξιᾶς νὰ λέγῃ ὅτι εἶναι ἀμέτοχος τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως.

§109Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ εἴπω περὶ αὐτοῦ. Ἐγὼ σημειώνω ὅσα λέγετε, διότι παρετήρησα πολλάκις ὅτι κατόπιν λέγετε ὅτι δὲν εἶναι αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἴπετε. Τὰ ξεχνᾶτε, φαίνεται.

§110Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν εἶπον ὅτι δὲν γίνονται Κυβερνήσεις συνασπισμοῦ· εἶπον ὅτι αἱ Κυβερνήσεις ὀφείλουν νὰ στηρίζωνται εἰς συμφωνίαν ἐπὶ ἑνιαίου προγράμματος.

§111Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ εἴπω καὶ περὶ αὐτοῦ.

§112Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐνῷ ἤδη ἐπὶ σπουδαιοτάτων ζητημάτων δὲν ὑπάρχει συμφωνία.

§113Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Καὶ σεῖς ἐμείνατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὑποστηριζόμενοι ὑπὸ ἄλλου κόμματος.

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐστηρίχθημεν ἐπ’ αὐτοῦ.

§115Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι μόνον ἐστηρίχθητε ἐπὶ τῆς ὑποστηρίξεως τοῦ κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, ἀλλ’ εἴχετε καὶ Ὑπουργοὺς ἐκ τοῦ κόμματός του.

§116Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρέπει, κύριοι, νομίζω, παρασυρόμενος ἀπὸ τὸν πόθον τῆς θέσεως ἢ μὴ θέσεως πολιτικοῦ ζητήματος ἁπλῶς, νὰ ἐκτρεπώμεθα εἰς κατηγορίας κατὰ συστήματος κυβερνητικοῦ, τὸ ὁποῖον ἐφηρμόσθη ἤδη, ἐν ἥσσονι μάλιστα μέτρῳ συνασπισμοῦ, ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον κατήγορον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ ὁποῖον, ἂν ἐπικρατήσῃ ἡ ἀναλογική, ἧς θερμὸς ὑπερασπιστὴς παρίσταται ὁ ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, θὰ ἐφαρμόζεται καὶ εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλ’ ἡ μὲν γενικὴ κατηγορία καταπίπτει ἐκ τῆς ἰδίας πρὸς Δημόνικον παραινέσεως, ἀλλὰ καταπίπτει καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς οὐσίας τῶν πραγμάτων, προκειμένου περὶ Βουλῆς συγκροτουμένης ἐξ ὁμάδων, ὧν ἑκάστη δὲν δύναται νὰ δώσῃ πλειονοψηφίαν. Ὑπάρχει ὅμως εὐθὺς ἀμέσως εἰδικωτέρα κατηγορία κατ’ ἐμοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναλογικῆς, ὅτι δὲν ὑπάρχει σύμπτωσις γνωμῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν πλειονοψηφίαν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀναλογικῆς. Εἰς τὰ Κοινοβούλια, εἰς τὰ ὁποῖα παρίσταται τὸ φαινόμενον, τὸ ὁποῖον καὶ παρ’ ἡμῖν ὑπάρχει σήμερον, πλειόνων ὁμάδων κατατετμημένων, ἐπέρχεται, ὅπως ἀξιόλογα εἶπεν ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, συμβιβασμός τις ἐγκαταλείψεως ἑνὸς μέρους τοῦ προγράμματος πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ ὑπολοίπου. Καὶ τί εἶναι ἓν πρόγραμμα; Δὲν εἶναι ἆρά γε τὰ ἔργα τὰ νομοθετικά, τὰ ὁποῖα λαμβάνουν αἱ Κυβερνήσεις; Καὶ ἂν πρόκειται νὰ ὑπάρχῃ σύμπτωσις γνωμῶν, συμφωνία γνωμῶν μεταξὺ τῶν διαφόρων ὁμάδων τῶν ἀποτελουσῶν τὴν κατὰ συνασπισμὸν Κυβέρνησιν, πῶς ἄλλως δύναται νὰ ἀποδειχθῇ ἡ συμφωνία αὕτη παρὰ μόνον διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τῶν νομοθετικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα λαμβάνει ἡ Κυβέρνησις, καὶ τῆς ἐπιδοκιμασίας τῶν διοικητικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα αὕτη λαμβάνει; Καὶ τοῦτο μὲν εἶναι ἀναμφισβήτητον. Εἰδικώτερον δέ, ἐπὶ τοῦ ἀσθενοῦς σημείου τῶν συμπαθειῶν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, ἐπὶ τῆς ἀναλογικῆς, διετυπώθη ἡ κατηγορία ὅτι δὲν ἐπῆλθε σύμπτωσις γνωμῶν μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλά, κύριοι, καὶ ὅταν ἀνέλαβα τὴν Κυβέρνησιν, καὶ προτοῦ ἀναλάβω αὐτήν, ὅταν μετέσχον τῆς πρώτης Κυβερνήσεως — θὰ ὁμιλήσω δὲ ἐπ’ αὐτοῦ ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀναλογικῆς, ἂν ἐπὶ μακρὰς ἡμέρας δὲν τὴν ἀναβάλωμεν πάλιν δι’ ἐπερωτήσεων,—ἐδήλωσα ὅτι χωρὶς νὰ παραγνωρίζω πλεονεκτήματά τινα, περὶ τῶν ὁποίων θὰ ὁμιλήσω ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα τοῦ συστήματος τοῦ ἀναλογικοῦ, ἐγὼ προσωπικῶς δὲν ἀσπάζομαι τοῦτο, ἐδήλωσα δὲ συγχρόνως καὶ ὅταν ὑπεστήριζον τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας πολιτευτήν, ὅτι ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ οὐδεμίαν ἐννοῶ νὰ ἀσκήσω ἐπιρροὴν ἐπὶ τῶν ὀλιγαρίθμων φίλων τοῦ κόμματος, τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὰς ἐργασίας, διότι ἔκτοτε εἶχον εἰπῆ, ὅτι φρονῶ, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι τόσον οὐσιῶδες, ὥστε δὲν πρέπει κανεὶς νὰ θελήσῃ διὰ τῆς ἰδικῆς του ἐπιρροῆς νὰ ματαιώσῃ τὴν ἀποδοχὴν τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ. Εἶναι ἓν νέον σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχει προτερήματα τινα ἅτινα θὰ εἴπω. Ἔχω καὶ φόβους τοὺς ὁποίους ἐπίσης θὰ εἴπω, ἀλλὰ τὸ κατ’ ἐμαυτὸν ἐθεώρησα καλὸν νὰ ἀφήσω ἕκαστον ἐκ τῶν φίλων μου ἐλεύθερον νὰ κρίνῃ. Ἐγνώριζε ταῦτα, ὅταν ἐλάμβανε τὴν ὑποστήριξιν τοῦ κόμματος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής. Καὶ ὅταν ἀνέλαβον τὴν Κυβέρνησιν, πάλιν ἐδήλωσα ὅτι μεταξὺ τῶν δύο ὁδῶν, αἱ ὁποῖαι παρουσιάζονται καὶ εἰς ἄλλα κοινοβούλια, τὰ ὁποῖα ἀπησχολήθησαν μὲ ζητήματα ἐκλογικῶν συστημάτων, τῆς ὁδοῦ καθ’ ἣν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης, τὴν ἐπιψήφισιν ὡρισμένου ἐκλογικοῦ συστήματος, καὶ ἡ ὁποία ἠκολουθήθη εἴς τινας περιπτώσεις εἰς ξένα Κοινοβούλια, καὶ τῆς δευτέρας ὁδοῦ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀφίεται ἐλευθέρα ἡ Βουλὴ νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ προταθέντος ἐκλογικοῦ συστήματος, ἐδήλωσα ἔκτοτε ὅτι ἐγὼ θέλω ἀκολουθήσει τὴν δευτέραν ὁδόν, ὁδὸν ἥτις δὲν εἶναι ποσῶς συνήθης καὶ εἰς ξένα Κοινοβούλια. Δὲν δύνασθε λοιπὸν νὰ μὲ ψέξητε ὅτι δὲν προσπαθῶ νὰ ἐκπιέσω, οὕτως εἰπεῖν, ἐναντίον τῆς ἀναλογικῆς ἢ ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς τὴν γνώμην προσώπων, τὰ ὁποῖα μοὶ δίδουν τὴν τιμὴν νὰ ἀκολουθοῦν τὰς ἰδέας μου. Δὲν θέλω ποσῶς νὰ εἴπω ὅτι οἱ ἔχοντες ἀκλόνητον τὴν πεποίθησιν ἐπὶ τὰ προτερήματα μόνον παρὰ τὰ μειονεκτήματα τῆς ἀναλογικῆς δὲν ὀφείλουν νὰ προσπαθήσουν νὰ μεταλαμπαδεύσουν τὴν πεποίθησιν ταύτην εἰς τοὺς φίλους αὐτῶν. Δύναται ἕκαστος νὰ ἐκλέξῃ ἢ τὴν μίαν ὁδὸν ἢ τὴν ἄλλην, ἀλλ’ ὅπως ἐγὼ ποσῶς δὲν ψέγω τὴν ἰδέαν τῆς ἐμμονῆς καὶ τῆς μεταδόσεως τῆς πεποιθήσεως εἰς ὀπαδοὺς ὡρισμένων πτερύγων, ἀπαράλλακτα δὲν πρέπει νὰ μὲ ψέξετε ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς ἠκολούθησα τὸ σύστημα τῆς ἐλευθερίας γνώμης. Ἀλλ’ ἠθελήσατε νὰ μὲ παραστήσητε καὶ κάπως ἀντιφάσκοντα πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος καθ’ ἡμᾶς ἔχει ἐγκρίνει τὴν εἰσαγωγὴν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, κατὰ τὰς ἐκλογὰς αἱ ὁποῖαι ἔφερον καὶ σᾶς καὶ ἐμὲ ἐνταῦθα, δὲν ἐπαρουσιάσθην εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὡς ἀρχηγὸς κόμματος, δὲν ἀπηυθύνθην εἰς τὸ σύνολον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀπηυθύνθην μόνον εἰς τὴν τοπικὴν περιφέρειαν, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐκλέγομαι. Δὲν εἶχον τότε τὴν φιλοδοξίαν ἀρχηγοῦ, ἴσως ὀψίμως μὲ κατέλαβεν αὕτη.

§117Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διότι δὲν ἠγωνίσθητε ἐγκαίρως.

§118Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σεῖς ἠγωνίσθητε ἐγκαίρως, ἐγὼ δὲν ἠγωνίσθην ἐγκαίρως. Θὰ ἠδύνασθε νὰ μὲ μεμφθῆτε ἴσως, ἂν μὴ ἀγωνισθεὶς ἐγκαίρως ἤθελα νὰ παρουσιασθῶ ὡς ἀρχηγὸς κόμματος ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι καὶ ἐγὼ προσέφερον εἰς ἄλλην ἐποχήν, εἰς ἐποχὴν ἔχουσαν κινδύνους, κατὰ τὸ 1918, μικράς τινας ὑπηρεσίας καὶ ἀγῶνας εἰς τὴν Χώραν, ὅταν καὶ κίνδυνοι ζωῆς ἀκόμη ὑπῆρχον ὅπου διέμενον.

§119Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὡμιλήσαμεν περὶ κινδύνων.

§120Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διατί μὲ διακόπτετε; Ἤκουσα χιλίας ἀβασίμους κατηγορίας χωρὶς νὰ σᾶς διακόψω. Δὲν ζητῶ ἐγὼ νὰ σᾶς ἀφαιρέσω τὸν στέφανον τοῦ ἀγωνιστοῦ. Τοὐναντίον θὰ ἐνθυμῆσθε ἴσως ὅτι ἦλθον κάποτε εἰς τὴν Συνέλευσιν ταύτην καὶ εἶπον ὅτι πράγματι ἠγωνίσθητε καὶ ὅτι εἰς σᾶς ἀνῆκε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην νὰ διακυβερνήσητε τὴν Χώραν πρὸς πραγματοποίησιν τῶν ἀγώνων σας. Δὲν ἐσυνήθισα νὰ ἀφαιρῶ ἀπὸ κανένα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τοῦ ἀνήκει. Ἂν δὲν ἠδυνήθητε περισσότερον νὰ συγκρατήσητε τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, δὲν εἶμαι ἐγὼ βεβαίως ὁ πταίστης. Ἐγὼ ὅμως δὲν ἐπαρουσίασα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν πρόγραμμα ἀναλογικόν, δὲν ἐπαρουσίασα κἂν εἰς τὸν λαὸν τῆς τοπικῆς μου περιφερείας πρόγραμμα ἀναλογικόν. Ὅταν δὲ κατόπιν λίαν εὐθέως εἶπον ὅτι, εἰς ὃ σημεῖον εἶχον ἐξελιχθῆ τὰ πράγματα, θὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ἐν Ἑλλάδι, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐξέλιπον, ὅπως τότε ἐβεβαιώνετο, κίνδυνοι ἐξωτερικοί, τοὺς ὁποίους πᾶς τις ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει του καὶ τοὺς ὁποίους διὰ μέσου ἐπιφυλακτικῶν λέξεων, πάντες ἐνόμιζον ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ἀπομακρύνει διὰ νὰ προθῶμεν εἰς τὴν ὁριστικὴν ἀπόφασιν ἡμῶν, ἔσπευσα πάλιν εἰς τὴν τοπικὴν περιφέρειαν, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐξελέγην, νὰ δηλώσω τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον ἐξέλιπον αἱ ἐπιφυλάξεις μου, ἀλλὰ δὲν ὡμίλησα ποσῶς περὶ ἀναλογικῆς. Τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο ὅτι κατὰ τὸ δημοψήφισμα ἡ περιφέρεια ἐκείνη ἐπεδοκίμασε τελείως τὴν πολιτικήν μου, δώσασα ἀποτέλεσμα 60% περίπου τῶν ἐκλογέων τοῦ δημοψηφίσματος. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι καὶ εἰς τὴν μίαν περίπτωσιν καὶ εἰς τὴν ἄλλην εἶμαι ἐν τάξει ἀπέναντι τῶν ἐντολέων μου. Ἂν δὲ σήμερον ἀκριβῶς δὲν θέτω ζήτημα κυβερνητικόν, δὲν ἔθεσα ἐξ ἀρχῆς ζήτημα τοιοῦτον ἐπὶ τοῦ συστήματος τοῦ ἐκλογικοῦ, μολονότι φρονῶ τὰ ἀντίθετα ἀπὸ ὅ,τι φρονεῖτε σεῖς, τοῦτο ἔπραξα, διότι πέποιθα ὅτι δὲν θὰ ἤμην ἐν τάξει, ἀφοῦ δὲν ἐπαρουσιάσθην ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἔχων πρόγραμμα ἀντίθετον πρὸς τὸ τῆς ἀναλογικῆς, δὲν θὰ ἤμην ἐν τάξει ἂν ἤθελον θέσει, ὡς Κυβέρνησις, τὸ ζήτημα τοῦτο ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Καταστρέφων, κύριοι, τὸν λόγον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, εἶπεν ὅτι ἐπηγγέλθην ἐντὸς ἓξ ἑβδομάδων νὰ ἐπιτύχω τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος, ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ πλειονοψηφία δὲν ἐπιδιώκουν τὴν σύντονον ἐπιψήφισιν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις ἑκάστου, κύριοι, εἶναι εὐτυχῶς τετυπωμέναι. Δὲν εἶπον, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος, ὅτι ἐντὸς ἓξ ἑβδομάδων θὰ ἐπιτύχω τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος. Πιθανὸν νὰ ἔχω ἐλαττώματα, ἀλλὰ φροντίζω νὰ μὴ λέγω ἀνοησίας. Οὐδέποτε εἶπον τοῦτο ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠδυνάμην νὰ ἐπαναλάβω εἶναι τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶπον ἐρωτηθεὶς καὶ δημοσίᾳ· ὅτι, ἂν πραγματικῶς ἡ Συνέλευσις, ἀλλ’ ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις, ἐπιθυμεῖ νὰ περατώσῃ τὸ ἔργον τὸ συντακτικόν, ἂν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων ἐξασκήσουν τὴν ἐπιρροὴν αὐτῶν ἐπὶ τῶν μελῶν τῶν μερίδων των τῶν πολιτικῶν, ἵνα ὅσον ἔνεστι συντομώτεραι εἶναι αἱ ἀγορεύσεις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, καὶ ἂν κατανεμηθῇ ἡ ἐργασία μεταξὺ τῶν μελῶν τῶν διαφόρων πολιτικῶν μερίδων καὶ ἕκαστος ἀπασχοληθῇ καὶ ὁμιλήσῃ ἐπὶ ὡρισμένων θεμάτων τοῦ Συντάγματος, εἶπον ὅτι ἀσφαλῶς δύο μῆνες θὰ ἦσαν ἐπαρκεῖς διὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος. Μὴ κατηγορεῖτε ἡμᾶς, ἂν πολλαὶ ἡμέραι καὶ νύκτες δὲν ἠδυνήθησαν νὰ διατεθῶσι διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος. Δὲν θέλω νὰ ἐκθέσω τὰς αἰτίας τῆς ἐπιβραδύνσεως. Εἶναι γνωσταὶ εἰς πάντας. Κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν σημειώνω μόνον ἓν γεγονὸς εὐχάριστον καὶ εὔχομαι ὁ λόγος τοῦ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ νὰ γίνῃ καὶ πρᾶγμα. Σημειώνω ὅτι καὶ ὑμεῖς σήμερον ἐκηρύχθητε ὑπὲρ τῆς ταχείας ψηφίσεως τοῦ Συντάγματος.

§121Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ θὰ ζητήσωμεν νὰ μὴ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως πρὶν ψηφισθῇ τὸ Σύνταγμα.

§122Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα, πρὸ τῆς ψηφίσεως νὰ μὴ διακοποῦν.

§123Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Προϋπόθεσις τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν εἶναι ἡ κυβερνητικὴ ἐργασία, ἡ ὁποία πρέπει νὰ γίνῃ πρὶν προσέλθωμεν εἰς τὰς ἐκλογάς. Δὲν εἶναι δυνατὸν αἱ Δημοκρατικαὶ Κυβερνήσεις νὰ προσέλθουν εἰς τὰς ἐκλογὰς πρὶν ἀποκατασταθοῦν πλήρως καὶ οἱ ἀκτήμονες καὶ οἱ πρόσφυγες. Δὲν ἠμπορεῖτε λοιπὸν νὰ μᾶς λέγητε τέτοια πράγματα, διότι τοῦτο εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ Ἔθνους.

§124Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πιστοποιῶ λοιπόν, κύριοι, τὴν εὐχάριστον ταύτην, καίτοι ὄψιμον, δήλωσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ καὶ εὔχομαι καὶ παρακαλῶ ἵνα ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ταύτης καὶ συμφώνως πρὸς τὴν δήλωσιν ταύτην ἐξασκηθῇ εἰλικρινῶς ὅλη ἡ πειθὼ αὐτῶν καὶ ὅλον τὸ γόητρον, τὸ ὁποῖον ἐμπνέει ἐπὶ τῶν μελῶν τῆς ὁμάδος, ἥτις τὸν ἀκολουθεῖ, ἵνα, περιοριζομένης ὅσον ἔνεστι τῆς μακρολογίας ἐπὶ τοῦ Συντάγματος καὶ περιοριζομένου ὅσον τὸ δυνατὸν τοῦ λόγου εἰς ὡρισμένα ἄτομα, εἰς ὡρισμένον χρόνον καὶ ἐφ’ ὡρισμένων θεμάτων, χωρὶς τὸ παράπαν νὰ βλαφθῇ ἡ διαφώτισις τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κοινῆς Γνώμης, κατορθωθῇ νὰ γίνῃ πρᾶγμα ὁ πόθος τὸν ὁποῖον διεκήρυξεν ἀπόψε ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, δὲν δύναται νὰ δεχθῇ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, ἡ ὁποία ὁμοιάζει πολὺ μὲ τὴν reservatio mentalis τῶν καλογήρων τοῦ Μεσαίωνος, ὅτι δὲν ἐτέθη ὑπ’ αὐτοῦ πολιτικὸν ζήτημα. Τὸ πολιτικὸν ζήτημα ἤδη ἐτέθη ἀφ’ ἑαυτοῦ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀφίνει τὴν τύχην αὐτῆς εἰς τὰς χεῖρας τῶν μελῶν τῆς πλειονοψηφίας. (Χειροκροτήματα).

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10.30′ μ. μ.

(Ὥρα 8.45′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 11 μ. μ.)

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Κ. Ρέντης ἔχει τὸν λόγον.

§127Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ὀλίγου δεῖν θὰ ἐχάνομεν τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἀκούσωμεν τὴν ἀπολογίαν τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου κατὰ τὸ τελευταῖον δεκαήμερον, ἂν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν εἶχε τὴν εὐτυχῆ ἔμπνευσιν νὰ ζητήσῃ μερικὰς ἐξηγήσεις ὅσον ἀφορᾷ τὰ τελευταῖα γεγονότα τῶν ἓξ ἡμερῶν. Ἐπὶ ἓξ ἤδη ἡμέρας ἡ δημοσία γνώμη συνεκινεῖτο μὲ μίαν ὑπουργικὴν κρίσιν. Μόνον ἡ Συνέλευσις δὲν ἐπρόκειτο νὰ λάβῃ γνῶσιν. Καὶ ἐν τέλει ἐχαρακτηρίσθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ἐπρόκειτο παρὰ περὶ μιᾶς συμπληρώσεως Ὑπουργείου διὰ τῆς ἀποχωρήσεως ἑνὸς μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ εἰσόδου ἑνὸς ἢ δύο ἄλλων μελῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος καὶ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος εἶπεν ὅτι δὲν ὑπάρχει τι τὸ ἀνώμαλον. Ἂν ἔχων διάφορόν τι πρόγραμμα, ὑποστηρίζει καὶ αὐτὸς μίαν Κυβέρνησιν μετὰ τῶν ἄλλων συνησπισμένων κομμάτων, δὲν ὑπάρχει ὅμως τί τὸ ἀνώμαλον τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἐκπλήξῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ τὴν Συνέλευσιν. Τοῦτο θὰ ἦτο ἀληθές, ἂν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος εἶχε παραμείνει ἐκτὸς τῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν εἶχε μετέχει προσωπικῶς, οὕτως ὥστε ἡ ἀποχώρησίς του νὰ δίδῃ μίαν σημασίαν εἰς τὴν στάσιν του ὅλως διάφορον τῆς ἀποχωρήσεως ἑνὸς ἁπλοῦ μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Προσκληθεὶς δὲ εἶπεν ὅτι πράγματι διαφωνεῖ ἐπὶ σημείων τινῶν, ὅπως εἶναι ἡ συμφιλιωτικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ὡσὰν τὸ συμφιλιωτικὸν πρόγραμμα εἶναι μηχανικόν, ζήτημα μεταρρυθμιστικὸν τῆς νομοθεσίας, ζήτημα κυβερνητικοῦ καὶ στενοῦ χαρακτῆρος. Ὅταν κατηρτίσθη τὸ πρῶτον ἡ Κυβέρνησις τῇ συμμετοχῇ καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος, ἐξέθεσε τὸ πρόγραμμα αὑτῆς ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Βλέπω δέ, ὅσον ἀφορᾷ τὸ συμφιλιωτικὸν πρόγραμμα τῆς ἐπανόδου τῆς Χώρας εἰς τὴν ὁμαλότητα, ὅτι τοῦτο ἦτο ἀρκετὰ εὐρύ. Διεφώνει ἀνέκαθεν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐθν. Δημοκρ. Κόμματος ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, καθὼς καὶ τοῦ κατωτέρω τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων. Ἡ ἀναθεώρησις τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων θέλει πραγματοθῆ, λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 15ης Ὀκτωβρίου π. ἔ. Ἡ ἀναθεώρησις ὅμως δὲν ἐπραγματοποιήθη. Νομίζω ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου ὑπῆρχε διαφορὰ ἢ ἐγεννήθη βραδύτερον μεταξὺ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος καὶ τῶν ἄλλων ἀρχηγῶν τῶν συνησπισμένων κομμάτων, ὥστε ἡ ἀποχώρησις τοῦ τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ ἐνέχει μεγαλυτέραν σημασίαν τῆς ἁπλῆς ἀποχωρήσεως ἑνὸς μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Καὶ αἱ ἀφορμαὶ εἰς τὰς ὁποίας ἀπέδωκε τὴν ἀποχώρησιν καὶ δι’ ἀνακοινώσεων εἰς τὸν Τύπον καὶ εἰς τὴν ἀποψινὴν συνεδρίασιν δεικνύουν ὅτι ὁ συνασπισμὸς τῆς δεξιᾶς ἔχει ὑποστῆ μετατόπισίν τινα, ἡ ὁποία, καὶ ἂν δὲν ἐξεδηλώθη ἀμέσως, πρόκειται ἐν πάσῃ περιπτώσει νὰ ἐκδηλωθῇ λίαν προσεχῶς καὶ νὰ μετατρέψῃ κατὰ πολὺ τὴν ἐμφάνισιν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀρχικῶς ὁ συνασπισμὸς τῆς δεξιᾶς ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον καὶ ἄλλη μετατροπὴ ἔχει συμβῆ διὰ τῆς ἀποχωρήσεως ὅλων τῶν προσφύγων πληρεξουσίων, ἀποχωρήσεως, ἡ ὁποία ἔχει βαθύτερα αἴτια καὶ ἡ ὁποία ἐκπροσωπεῖ μίαν δυσφορίαν ἐκδηλωθεῖσαν εἰς τοὺς προσφυγικοὺς πληθυσμούς, εὑρισκομένην ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν ἐκδεδηλωμένην θέλησιν τῶν προσφυγικῶν πληθυσμῶν. Ἀλλ’ ἐλέχθη καὶ κάτι ἄλλο, τοῦ ὁποίου δὲν ἐκράτησα τὴν ἀκριβῆ διατύπωσιν, κάτι περὶ ἀνησυχιῶν, περὶ ἐκδηλώσεων, περὶ τιμωριῶν, περὶ ἀξιωματικῶν. Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχει τι τὸ σοβαρόν, ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ ἀνησυχία τις, δὲν θὰ εἶναι αὕτη ξένη πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος λέγων ὅτι διαφωνεῖ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διαδηλοῖ, ὡς ἐκ τῆς προελεύσεώς του ἀπὸ τῆς καθαρᾶς δημοκρατικῆς πτέρυγος, τὴν ὑπόνοιαν ὅτι αἱ γενικαὶ αὐταὶ γραμμαὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως δὲν συμβιβάζονται πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος καὶ ἀναμφισβητήτως μία τοιαύτη δήλωσις προκαλεῖ ἀνησυχίας παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ καὶ μεταξὺ τοῦ Σώματος τῶν ἀξιωματικῶν, περὶ τοῦ ὁποίου ἐνδιαφέρεται ἡ Συνέλευσις καὶ μετὰ τοῦ ὁποίου εἶναι ἀρρήκτως συνδεδεμένη. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἡ βαθυτέρα αὕτη κρίσις ἀντιμετωπίσθη μετὰ τῆς σοβαρότητος, μεθ’ ἧς ὤφειλε νὰ ἀντιμετωπισθῇ ἐκ τῆς δεξιᾶς, καὶ τοῦτο διότι ἠθέλησε νὰ ἀποκρύψῃ τὰ σοβαρά αἴτια, τὰ ὁποῖα διαισθάνεται ὁλόκληρος ἡ Κοινὴ Γνώμη. Ἀλλ’ ἐκ τῆς προκληθείσης συζητήσεως ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ ἐξετασθῇ ἡ ὅλη πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ ἐννέα μηνῶν καὶ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔθιξε τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων. Δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε εἰς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ μόνον παρατηρῶ εἰς τὴν διατύπωσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἰς τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον διεχειρίσθη ἡ Κυβέρνησίς του τὰ ζητήματα, ἀπέδωκε τὴν γενομένην ἀναγνώρισιν ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐκπληροῖ τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις της. Θὰ ἦτο προτιμώτερον νὰ μὴ εἶχε γεννηθῆ τοιαύτη ἀμφισβήτησις περὶ τῆς ἐκπληρώσεως ἢ μὴ τῶν διεθνῶν ὑποχρεώσεων τῆς Ἑλλάδος, διότι, ἂν δὲν εἶχε γεννηθῆ τοιαύτη ἀμφισβήτησις, δὲν θὰ ἐχρειάζετο ἡ ἀναγνώρισις ὅτι ἡ Ἑλλὰς τηρεῖ τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις της. Τὴν ἀμφισβήτησιν τὴν προεκάλεσεν ὁ συνασπισμὸς τῆς δεξιᾶς, ὁ ὁποῖος παρίσταται ὄχι μόνον διὰ νὰ κατέχῃ τὴν Ἐξουσίαν, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ φέρῃ τὰς ἐκ ταύτης εὐθύνας. Ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος εἶχε καθορισθῆ ὑπὸ τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος καὶ ἐκρίθη τότε σκόπιμον νὰ κληθῶσιν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων τῶν ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῶν ἐκτὸς αὐτοῦ, ἵνα λάβωσι γνῶσιν τῆς ἐξωτερικῆς κατευθύνσεως τῆς Χώρας, ἵνα καταστῶσιν ἐνήμεροι καὶ ἐκδηλώσωσιν ἂν εἶχον γνώμην τινὰ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Ἐπὶ δὲ τῶν σημείων τούτων τῆς γενικῆς πολιτικῆς καὶ ἐπὶ τῆς Βαλκανικῆς πολιτικῆς τῆς Χώρας εἶχε καταδειχθῆ ἀπόλυτος ὁμοφωνία. Ἐν τούτοις βραδύτερον ἐνεφανίσθη μία παρέκκλισις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ συνασπισμοῦ τῆς δεξιᾶς, παρέκκλισις καὶ εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν γενικὴν πολιτικὴν γραμμὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν Βαλκανικὴν πολιτικὴν αὐτῆς. Ἐγένετο παρέκκλισις χωρὶς νὰ καταστῇ ἐνήμερος ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει καὶ ὁ ὁποῖος, ὅταν προΐστατο τῆς Κυβερνήσεως, εἶχε καλέσει τοὺς ἄλλους ἀρχηγοὺς διὰ νὰ τοὺς καταστήσῃ ἐνημέρους. Ἐγένετο παρέκκλισις ἐπὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς, διότι ἐνῷ εἶχε τεθῆ ὅτι βάσις εἶναι ἡ συμμαχία μετὰ τῆς Σερβίας, εἴδομεν ἀπροόπτως νὰ ἐπιδιώκεται συνεννόησις μετὰ τῆς Βουλγαρίας, χωρὶς νὰ καταστῇ ἐνήμερος ἡ σύμμαχος Σερβία, ἐπὶ τῆς συμμαχίας τῆς ὁποίας στηρίζομεν τὴν Βαλκανικὴν πολιτικήν. Οὕτω δὲν γνωρίζω ἂν ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἀνεγνώρισεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς τηρεῖ τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις της. Ἐν πάσῃ περιπτώσει κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι ἐτήρει τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις της, διότι παρεξέκλινε τῆς τεθείσης γραμμῆς ὅσον ἀφορᾷ τὰς ὑποχρεώσεις τὰς ὁποίας εἶχε. Τώρα, ἂν συνέβη τοῦτο, συνέβη ὄχι διότι ὁ συνασπισμὸς εἶχεν ἀποφασίσει νὰ μετέλθῃ ἄλλην πολιτικήν, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τῆς γενικῆς πολιτικῆς θὰ παρετήρησεν ὅτι ὡρισμέναι πράξεις τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ συνασπισμοῦ τῆς δεξιᾶς ἔδιδον ἄλλην κατεύθυνσιν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος. Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ τοῦτο ἂν συνέβη, φέρει ἀναμφισβητήτως τὴν εὐθύνην. Τὴν εὐθύνην φέρουν ἀναμφισβητήτως οἱ ἀρχηγοὶ τῶν πολιτικῶν κομμάτων τῆς δεξιᾶς, οἱ ὁποῖοι δὲν παρηκολούθησαν τὰς γενικὰς γραμμὰς τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, αἱ ὁποῖαι ἐτίθεντο δημοσίᾳ, ἰδίως ἐν Γενεύῃ, καὶ τῶν ὁποίων ἠδύνατο πᾶς τις νὰ λάβῃ γνῶσιν, ὡς καὶ ἡμεῖς οἱ εὑρισκόμενοι μακρὰν τοῦ συνασπισμοῦ καὶ μὴ ὄντες μέλη τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν κατόπιν ἐπεχειρήθη μία διόρθωσις, αὕτη ἐπεχειρήθη μετὰ πολλὰς ἀμφιταλλαντεύσεις καὶ ἀφοῦ ἐδημιουργήθη ἐξέγερσις δημοσίας γνώμης, ἐξέγερσις τὴν ὁποίαν ὑπεβοήθησε πολὺ περισσότερον ὁ ἀγὼν διὰ τοῦ Τύπου παρὰ ὁ ἀγὼν ἐν τῇ Συνελεύσει. Διότι ὁ ἀγὼν ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ δὲν ἐπετράπη διὰ λόγους «μυστικότητος διπλωματικῆς» νὰ ἐκδηλωθῇ ἐγκαίρως καὶ ὅταν ἔπρεπε. Ἐλέχθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι χρειάζεται μία διπλωματικὴ προπαρασκευὴ ἵνα φθάσωμεν εἰς τὴν ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Δὲν ἐχρειάζετο ἡ διπλωματικὴ προπαρασκευὴ διὰ νὰ συντάξωμεν τὸ Πρωτόκολλον ἐκεῖνο; Καὶ διατί δὲν ἐγένετο κατὰ τὴν σύνταξιν καὶ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλου; Ἐχρειάζετο διπλωματικὴ προπαρασκευὴ διὰ νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος ὁ ὁποῖος τὸ ὑπέγραψε δὲν εἶχεν ἐντολὴν τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ τὸ ὑπογράψῃ; Δὲν νομίζω ὅτι ἠμφισβητήθη οὐδαμοῦ ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ ὑπογραφεῖσα πρᾶξις συνθήκης περιέχει ἐν ἑαυτῇ τὰ σπέρματα τῆς ἀκυρότητος. Καὶ δὲν ἦτο ἀνάγκη προπαρασκευῆς διὰ νὰ εἴπῃ κανεὶς ἓν ἁπλούστατον πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἦσαν ὅλοι διατεθειμένοι νὰ δεχθῶσι καὶ τὸ ὁποῖον ὅλοι οἱ ἐπιστήμονες παραδέχονται, ὅτι ἔχει δικαίωμα ἓν Κράτος νὰ διαδηλώσῃ, προκειμένου περὶ ὑπογραφῆς συνθήκης. Καὶ ἄλλοτε ἀνέφερον τὸν Καλβὼ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου καὶ δὲν θέλω νὰ σᾶς κουράσω εἰς ἀνάγνωσιν ἀποσπασμάτων τοῦ συγγράμματός του. Ὅλοι λέγουν ὅτι εἶναι ἀπόλυτον δικαίωμα ἑνὸς Κράτους ἡ ἀκύρωσις μιᾶς συνθήκης ὑπογραφείσης, καὶ ἂν ἀκόμη δὲν ἔχῃ ἐπιφυλαχθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο καὶ τὸ ὁποῖον οὐδείς ποτε τὸ ἠμφισβήτησεν. Ὁ Ριβιὲ διατείνεται τὸ ἴδιον εἰς τὸ σύγγραμμά του. Καὶ ὁ ὅρος τῆς ἐντολῆς τῆς ὑπογραφῆς συνθήκης δὲν ἔχει κῦρος. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπάρχῃ, πάντως ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς μεταγενεστέρας ἐπικυρώσεως καὶ δύναται νὰ δεχθῇ ἢ νὰ μὴ δεχθῇ τοιαύτην σύμβασιν. Τώρα διὰ νὰ μὴ τὴν δεχθῇ, πρέπει νὰ ἔχῃ ἀφορμάς. Αὐτὸ εἶναι ἄλλο ζήτημα. Εἶναι δὲ τοῦτο τόσον ἀληθές, ὥστε ἠμφισβητήθη μόνον ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ δὲν ἠμφισβητήθη ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἔχω τὰ πρακτικὰ τοῦ Συμβουλίου ὅπου ὁ Πρόεδρος τοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας κ. Τσάμπερλαιν ἀναγνωρίζει λέγων ὅτι (ἀναγινώσκει): «Τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὑπογράφον μετὰ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος.... κλπ.». Παρεδέχθη ὅτι ὑπῆρχε καὶ ὑπερβασία ἐντολῆς καὶ ἐδέχετο ὅτι τοῦτο εἶναι στοιχεῖον, ὥστε νὰ ἀκυρωθῇ τὸ Πρωτόκολλον. Παραδέχεται ὅτι ὑπῆρξε καὶ ὑπέρβασις δικαιοδοσίας, διότι τὴν δικαιοδοσίαν τῆς ἐπικυρώσεως τὴν ἔχει τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα καὶ ἐν προκειμένῳ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἡ μόνη ἁρμοδία νὰ δεσμεύσῃ τὴν θέλησιν τῆς Ἑλλάδος ἐξωτερικῶς. Δὲν ὑπῆρχεν ἑπομένως λόγος διὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι τόσον καθωρισμένα διεθνῶς καὶ τὰ ὁποῖα τόσον εὐκόλως παρεδέχθη καὶ ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν· δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ προϋπάρξῃ μακρὰ διπλωματικὴ προπαρασκευή.

§128Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπιτρέπετε, κ. συνάδελφε;

§129Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Παρακαλῶ.

§130Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἔχει ἀνακινηθῆ καὶ ἄλλοτε τὸ ζήτημα. Ὡς ἐνθυμοῦμαι δέ, τότε εὑρίσκεσθε εἰς διαφωνίαν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας. Ἡ ὑπέρβασις τῆς ἐντολῆς ἀφορᾷ πάντοτε τὴν τελικὴν ρήτραν τοῦ Πρωτοκόλλου, δηλαδὴ τῆς ἀμέσου ἰσχύος τοῦ Πρωτοκόλλου ἅμα τῇ ὑπογραφῇ, ἄνευ ἐπικυρώσεως τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐφόσον ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ ὑπῆρχεν ὑπέρβασις, ἡ ρήτρα, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἦτο ἄκυρος. Ζήτημα μόνον ἠγείρετο, ἂν ἡ ἀκυρότης τῆς ρήτρας συνεπήγετο ἐπίσης καὶ τὴν ἀκυρότητα τοῦ ὅλου ἐγγράφου τῆς ὅλης συμφωνίας. Ἐν τῷ τελευταίῳ τούτῳ θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ ἀκυρότης μιᾶς ρήτρας νὰ συνεπήγετο καὶ τὴν νομικὴν πτῶσιν ὁλοκλήρου τοῦ ἐγγράφου. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ εἶναι ἡ ἀκύρωσις διὰ οὐσιαστικοὺς λόγους. Δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως δηλαδὴ νὰ ἀντιταχθῇ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ὑπεγράφη ἓν Πρωτόκολλον περιέχον αὐτὴν τὴν ρήτραν, ὅτι θὰ ἰσχύῃ ἅμα τῇ ὑπογραφῇ του, ὅτι ἡ ρήτρα αὕτη παρενεβλήθη ἄνευ εἰδικῆς ἐξουσιοδοτήσεως ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἑπομένως ὅλον τὸ ἔγγραφον εἶναι ἄκυρον. Ὄχι. Εἶναι ἡ ρήτρα ἄκυρος, δηλαδὴ δὲν ἰσχύει τὸ ἔγγραφον ἄνευ προηγουμένης ἐγκρίσεως αὐτοῦ ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως. Θὰ τὸ ὑπέβαλεν ἑπομένως εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ἂν ἡ Συνέλευσις τὸ ἀπέκρουεν, ἤθελε κηρυχθῆ ἄκυρον. Αὕτη εἶναι ἡ νομικὴ θέσις τοῦ ζητήματος. Ἑπομένως δὲν ἀπήλλασσε τῆς ὑποχρεώσεως τῆς συμβάσεως αὐτῆς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἡ ρήτρα αὐτή, ἐπειδὴ ἐγένετο καθ’ ὑπέρβασιν τῆς ἐντολῆς, ἐχρειάζετο δὲ διπλωματικὴ προπαρασκευὴ διὰ τὴν οὐσιαστικὴν λύσιν τοῦ ζητήματος, διὰ τὴν οὐσιαστικὴν κατάργησιν τοῦ Πρωτοκόλλου.

§131Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μία διαφωνία, ἡ ὁποία ὑπῆρχε πραγματικῶς, ἦτο ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας συνάδελφος ὑπεστήριξεν ἀπ’ ἀρχῆς ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ὑπεγράφη ἄνευ ἐντολῆς τῆς Κυβερνήσεως.

§132Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι.

§133Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅτι ἡ ρήτρα τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ Πρωτόκολλον, ὅτι ἰσχύει ἅμα τῇ ὑπογραφῇ του, εἶναι ἄκυρος. Καὶ κατὰ συνέπειαν τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἄκυρον ἄνευ τῆς ἐγκρίσεως τῆς Συνελεύσεως. Ἐγὼ ὑπεστήριξα τὸ ἑξῆς· ὅτι ἐπειδὴ ὁ ὑπογράψας τὸ Πρωτόκολλον ἦτο ὁ Πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος....

§134Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν ἡ θέσις αὐτή, ὡς γνωρίζετε, μὲ τὴν θέσιν τοῦ ἀντιπροσώπου παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν.

§135Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ ἂν δὲν ἔχῃ σημασίαν, πρέπει νὰ ὁμολογήσητε ὅτι ἡ ἄνευ ἐντολῆς ὑπογραφεῖσα τότε ρήτρα βεβαίως ἔπρεπε νὰ συνεπαγάγῃ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἐκ τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, διότι δὲν ἐπρόκειτο περὶ παρωνυχίδος. Ἐγὼ ὑπεστήριξα τὸ ἑξῆς· ὅτι, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠννόει, ὥστε νὰ τεθῇ ἀμέσως εἰς ἐφαρμογήν, διότι δὲν εἶχε δώσει ἐντολὴν καὶ δὲν εἶχεν ἀνάγκην τῶν ρητρῶν ἐκείνων, ἔπρεπε ἡ Κυβέρνησις, διὰ νὰ εἶναι ἐν τάξει εἰς τὴν Συνέλευσιν, νὰ δηλώσῃ, ὅταν ἦλθεν ἐνώπιον αὐτῆς, ὅτι δὲν ἐγκρίνει ἢ δὲν ἀναγνωρίζει οὐδὲν δικαίωμα τῆς ὑπογραφῆς τῆς τοιαύτης ἐντολῆς. Ἡ διαφωνία μας δηλ. εἶναι ὅτι, ἐνῷ ἐγὼ ἔλεγον ὅτι, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔσπευδε νὰ ἀποκηρύξῃ τὴν ρήτραν αὐτήν, ἵνα ἀπαλλάξῃ τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος ὁ ὁποῖος εἶχεν ὑπογράψει ἄνευ ἐντολῆς, ἡ Κυβέρνησις ἐνέκρινεν ἐκ τῶν ὑστέρων· κατὰ συνέπειαν ἡ Συνέλευσις ὤφειλε νὰ ἀπομακρυνθῇ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἂν ἤθελε νὰ εἶναι ἐν τάξει.

§136Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ θέσις ὑμῶν καὶ τοῦ κ. ἐκ Κορινθίας συναδέλφου ἦτο ἐξ ἀρχῆς ἀπολύτως σαφής, ἀλλ’ ἔγινε κατόπιν καὶ κατ’ ἐπανάληψιν συζητήσεων, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ μείνῃ ἀπολύτως οὐδὲν σκοτεινὸν σημεῖον. Καὶ ἡ θέσις τοῦ κ. ἐκ Κορινθίας πληρεξουσίου ἦτο ὅτι ἡ ἀκυρότης τῆς ἐντολῆς τῆς τελευταίας ρήτρας, παρεμβληθείσης εἰς τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης καθ’ ὑπέρβασιν τῆς ἐντολῆς τῆς δοθείσης εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ἀντιπροσωπείαν, συνεπήγετο ἀκυρότητα ὁλοκλήρου τοῦ Πρωτοκόλλου. Ὑμεῖς διεφωνήσατε πρὸς τὰς ἀπόψεις αὐτὰς καὶ εἴπετε ὀρθῶς ὅτι ἡ ὑπέρβασις τῆς ἐντολῆς ἐνῷ ἀφεώρα τὴν τελευταίαν ρήτραν καὶ αὐτὴν τὴν ἀκυρότητα καὶ μόνον συνεπήγετο καὶ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον διετηρεῖτο ἀκέραιον καὶ ἑπομένως, ἂν ἐπρόκειτο νὰ ἀποφανθῇ ἢ νὰ μὴ ἀποφανθῇ ἡ Κυβέρνησις, τοῦτο θὰ ἤρχετο εἰς ἐνίσχυσιν τῶν ἠθικῶν ἀπόψεων τὰς ὁποίας θὰ προέβαλεν ἡ Ἑλλὰς διὰ τὴν κατάργησιν τοῦ Πρωτοκόλου ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶπεν ὅτι δὲν ἦτο ἀνάγκη οὐδεμιᾶς διπλωματικῆς προπαρασκευῆς, διότι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἄκυρον καὶ ἀνύπαρκτον. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές, ἐπαναλαμβάνω, καὶ εἰς αὐτὸ συμφωνεῖτε μεθ’ ἡμῶν καὶ διαφωνεῖτε μὲ τὸν ἐκ Κορινθίας πληρεξούσιον. Ἑπομένως δὲν ἔχομεν νὰ πολυπραγμονῶμεν. Εἶναι ἄκυρον. Εἰς αὐτὸ διαφωνεῖτε μεθ’ ἡμῶν.

§137Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ ρήτρα ἦτο, κατ’ ἐμέ, οὐσιαστική. Ἡ Κυβέρνησις δὲν συνεφώνει πρὸς τὸ Πρωτόκολλον οὐσιαστικῶς καὶ θὰ ὑπέβαλλε τὸ πρᾶγμα μόνον εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§138Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐγὼ εἶπον ὅτι διαφωνεῖτε ὅσον ἀφορᾷ τὴν νομικὴν θέσιν τοῦ Πρωτοκόλλου μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κορινθίας συνάδελφον, καὶ τὰ οὐσιαστικὰ ζητήματα εἶναι ἄλλα. Ἄλλη σειρὰ ἰδεῶν εἶναι αὐτή.

§139Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. συνάδελφος λέγει ἂν ἦτο δυνατή, ἀναγκαία ἡ προπαρασκευή.

§140Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι, κ. συνάδελφε· δὲν παρηκολουθήσατε. Εἶπεν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἦτο ἄκυρον.

§141Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἡ πρώτη διαφωνία ἦτο μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις ἰσχυρίσθη ὅτι ἄλλο ἡ εἰσήγησις καὶ ἄλλο ἡ ἐφαρμογή. Ἐγώ, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θὰ τὸ ἐφαρμόσω, πρὶν ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις, ἀλλ’ ἄφινε νὰ ὑπονοηθῇ τρόπον τινὰ ὅτι ἦτο ἰσχυρόν. Θὰ ἦτο δὲ ἰσχυρὸν ἂν εἶχε τὴν ἐντολὴν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος νὰ ὑπογράψῃ τὸ Πρωτόκολλον καθ’ ὃν τρόπον τὸ ὑπέγραψεν. Ἂν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος διεφύλαττε τὸ δικαίωμα εἴτε ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως εἴτε ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἠδύνατο νὰ τὸ διαφυλάξῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἂν εἶχε διαφυλάξει τὸ δικαίωμα τοῦτο, οὐδεὶς εἶχε νὰ κατηγορήσῃ τὴν Ἑλλάδα ὅτι παρέβη τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις της καὶ οὔτε εἴχομεν ἀνάγκην νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐξεπληρώσαμεν τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις μας καὶ ὅτι ἀνεγνώρισεν ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ὅτι ἐξεπληρώσαμεν τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις μας. Διότι ἁπλούστατα ὑπέβαλεν ἓν σχέδιον· ἂν τὰ ὄργανα τὸ ἀπέρριπτον, εἶχον δικαίωμα νὰ τὸ ἀπορρίψωσι καὶ δὲν προέβησαν εἰς οὐδεμίαν ἀθέτησιν ἀνειλημμένων ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους. Τοιαύτη εἶναι ἡ διαφωνία μεταξὺ Ἀντιπολιτεύσεως καὶ Δεξιᾶς. Ἐκτὸς τούτου δὲν ἠθελήσατε τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο νὰ τὸ δεχθῆτε καὶ δὲν τὸ περιελάβατε οὔτε εἰς ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ παραδόξως βλέπομεν ὅτι διετάξατε τὸν ἀντιπρόσωπόν σας νὰ ἐπικαλεσθῇ ἓν ἐπιχείρημα.

§142Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μετεχειρίσθη τὴν ἑξῆς φράσιν, ὅτι «δὲν εἶναι συμπεπληρωμένον», δηλαδὴ δὲν ἔχει τὴν ἔγκρισιν τοῦ ἁρμοδίου ὀργάνου τοῦ Κράτους, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν εἶναι πλῆρες τὸ Πρωτόκολλον, διότι δὲν ἔχει τὴν ὑπογραφὴν ἐκείνου ὁ ὁποῖος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τὸ ὑπογράφῃ.

§143Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Καὶ αἱ ἀρχικαὶ ὁδηγίαι, αἱ ὁποῖαι ἐδόθησαν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν ἦσαν σύμφωνοι οὔτε πρὸς τὴν οὐσίαν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἄρα ὑπάρχει καὶ ὑπέρβασις ἐντολῆς. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἁρμόδιος νὰ τὸ πιστοποιήσω, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν διεμήνυσε διὰ τοῦ πληρεξουσίου Ἰωαννίνων κ. Μπότσαρη ὅτι τὰ ἐλαττώματα τὰ ὁποῖα περιείχοντο εἰς τὸ Πρωτόκολλον ἦσαν πολὺ περισσότερα τοῦ ἑνός. Ὥστε ἦτο δικαιολογημένη ἡ Ἑλλὰς νὰ τὰ γνωστοποιήσῃ ἐξ ἀρχῆς καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἂν ἐγένετο ἀμφιταλάντευσις, αὕτη δὲν ἀφεώρα τὴν διαδικασίαν περὶ ἀκυρώσεως, ἀλλὰ ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι ὁ συνασπισμὸς τῆς Δεξιᾶς δὲν εἶχε κατανοήσει τὴν ἐπιβλαβῆ σημασίαν τοῦ Πρωτοκόλλου, καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι ὅτι δὲν ἔκαμε μίαν δήλωσιν πρὸς τὴν Σερβίαν ὅτι δὲν θὰ δεχθῶμεν τὸ Πρωτόκολλον. Δὲν εἶναι μόνον τὸ ἔγγραφον τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» κ. Παπαναστασίου, ἀλλ’ εἶναι καὶ προγενεστέρα ἐπιστολὴ τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Σερβίας, ὁ ὁποῖος ἔκαμεν εἰρωνικὴν ἐπιστολήν, καὶ ἔλεγε· «μετ’ εὐχαριστήσεως ἔμαθον ὅτι ὑπεγράψατε συμφωνίαν μὲ τὴν Βουλγαρίαν καὶ παρακαλῶ τὸ αὐτὸ νὰ κάμητε καὶ μὲ ἐμέ· νὰ μοὶ ἀνοίξητε σχολεῖα Σερβικὰ εἰς τὴν Μακεδονίαν». Ὥστε τὸ ζήτημα ἐγκαίρως τὸ ἔθιξεν ἡ Σερβία. Ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἀπευθύνει μακρὰν ἐπιστολὴν εἰς τὸν πρεσβευτὴν τῆς Σερβίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἐξήγει τὰ ἀγαθὰ τῆς μεσολαβήσεως τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ τρόπον τινὰ ὑπεδεικνύετο ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ μέθοδος τοῦ Πρωτοκόλλου ὅσον ἀφορᾷ τὰς μειονότητας. Ὁμοία ἐπιστολὴ ἀπηυθύνθη καὶ πρὸς τὸν πρέσβυν τῆς Ρουμανίας, ὡς ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ἐγγράφων, καὶ ἐπροτάθη τὸ σύστημα τοῦτο εἰς διάφορα Κράτη. Δὲν ἀπέβλεπεν ἑπομένως εἰς ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου ὁ συνασπισμὸς τῆς Δεξιᾶς, ἀλλ’ εἰς ἐφαρμογήν. Μὲ τὴν διαφορὰν ὅμως ὅτι τὰς δυσχερείας θὰ ἐπεδίωκε νὰ τὰς ἀποφύγῃ, προτείνουσα εἰς ὅλα τὰ Κράτη τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο ὡς δῶρον! Ὅσον ἀφορᾷ δὲ ἂν ὡρισμένα γεγονότα καὶ ὡρισμέναι συνομιλίαι θὰ ἔπρεπε νὰ διαμηνυθῶσιν ὑπὸ τῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἀντιπροσώπων δι’ ἐγγράφων ἢ τηλεγραφημάτων, τοῦτο εἶναι ζήτημα κυβερνητικῆς πειθαρχίας, καὶ ὅταν ἕνας ὑπάλληλος πράττει ἓν τόσον μέγα σφάλμα, τὸ ὁποῖον θίγει καιρίως τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, λαμβάνονται μέτρα ἐναντίον του, ὅπως λαμβάνονται μέτρα ἐπιβραβεύσεως δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι βραβεύονται. Ἄν θεσπίσωμεν ὅτι ὅσοι σφάλουν δὲν τιμωροῦνται, τότε μὴ περιμένετε νὰ ἴδωμεν Κράτος ὀργανωμένον.

§144Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ εἴπῃ τίνα μέτρα ἔλαβε κατὰ τοῦ ὑπαλλήλου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἔκαμε τοιοῦτον χονδροειδὲς σφάλμα. Ὅταν ἐγένετο λόγος περὶ ἐγγράφων, δὲν ὑπεστηρίχθη ἀπὸ κανένα ὅτι δὲν εἶχεν εἰδοποιηθῆ ἐγκαίρως ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν.

§145Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Τὸ ἔγγραφον αὐτὸ ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ἀπήντησε· «τὰ εἴπατε πολὺ ὠμὰ τὰ πράγματα καὶ ἅμα γίνῃ νέα συζήτησις νὰ τὰ ἀποφύγητε», ἀντὶ νὰ τῷ εἴπουν «πῶς ἔστειλες μίαν συνομιλίαν τοιαύτης σπουδαιότητος...»

§146Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀντὶ νὰ τῷ δώσουν ἐντολὴν νὰ ἀπαντήσῃ ἀμέσως...

§147Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Νὰ ἀναιρέσῃ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὑπεστήριξεν. Οὕτω ἐπῆλθον τὰ γεγονότα, ὅπως ἐπῆλθον· διότι, ὅταν ἕνα Κράτος διευθύνεται μοιραίως, βεβαίως ἐπέρχονται ὅλα τὰ κακὰ καὶ οὕτω, ἀντὶ νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ἐξήγγειλεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν 16 Ὀκτωβρίου, ὅτι «θὰ βελτιώσωμεν τὴν ἐξωτερικήν μας πολιτικὴν καὶ θὰ καταστήσωμεν στενωτέραν τὴν συμμαχίαν», ἐπῆλθεν ἀντίθετον ἀποτέλεσμα. Οὐδεὶς ἀνευρίσκεται ὑπεύθυνος, καὶ ἡ μὲν Κυβέρνησις διατείνεται ὅτι καλῶς διοικεῖ τὸν Τόπον καὶ ὅτι καμμία ἀνησυχία δὲν ὑπάρχει, ἡ δὲ Συνέλευσις εἶναι πρόθυμος πάντοτε εἰς ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Δεξιάν. Ἐπῆλθον ἄλλα γεγονότα, εἶχον δὲ τὴν εὐκαιρίαν, ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Δεξιὰν ἀκριβῶς κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 2 Φεβρουαρίου, νὰ εἴπω ὅτι, ἐφόσον γίνεται ἕνα σφάλμα ἀπέναντι ἑνὸς συμμάχου Κράτους καὶ ἐκτιθέμεθα εἰς μίαν παρεξήγησιν—διότι ἐνσυνείδητος πρόθεσις δὲν νομίζω ὅτι ὑπῆρχεν ἀναμφισβητήτως, μολονότι εἰς τὰ πράγματα ἐνεφανίσθημεν ὅτι θέλομεν νὰ παρεκκλίνωμεν τῆς γραμμῆς μας—δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἀφήσητε εἰς τὴν ἰδίαν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ τὰς διαπραγματεύσεις, διότι τὸ ἐν λόγῳ Κράτος δὲν θὰ ἔχῃ πίστιν καὶ θὰ ζητήσῃ μερικὰ ἀνταλλάγματα διὰ νὰ ἐξασφαλισθῇ. Ἐνθυμοῦμαι τότε ὅτι ἤκουσα ἕνα καγχασμόν. «Ἄ, ζητεῖτε κυβερνητικὴν μεταβολήν», ἐλέχθη καί, ἀντὶ νὰ ἐμβαθύνουν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι τῆς Δεξιᾶς βαθύτερον εἰς τὰ πράγματα, ἔσπευδον μὲ περισσότερον θάρρος νὰ δώσουν τὴν ἐμπιστοσύνην των. Ἐν τούτοις ἦλθον τὰ γεγονότα δυστυχῶς τὰ ὁποῖα ἐπηλήθευσαν τὰς προβλέψεις μου. Ἂς ἀφήσωμεν ὅτι ἐγένοντο ὑπερβολικαὶ δηλώσεις ὅτι ἡ συμμαχία πρόκειται νὰ ἀνασυνδεθῇ. Ἐγὼ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι τὰ δύο αὐτὰ Κράτη, ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Σερβία, ἔχουν, διὰ πολλὰς δεκαετηρίδας, ἀμοιβαῖον συμφέρον νὰ τηρήσουν τὴν στάσιν τὴν ὁποίαν τηροῦν εἴτε ὑπάρχει μία ἔγγραφος ὑπογεγραμμένη συνθήκη συμμαχίας—εἶναι προσωπική μου ἀντίληψις αὐτή—εἴτε δὲν ὑπάρχει συνθήκη συμμαχίας. Ἄν συμβῇ νὰ διακινδυνεύσῃ τὸ γεῖτον Κράτος, ἡ Σερβία, ἡ Ἑλλὰς ἔχει συμφέρον ὄχι μόνον ἐκ λόγων αἰσθηματικῶν πρὸς τὸ Ἔθνος ἐκεῖνο, ἀλλὰ καὶ λόγῳ ἰδίου συμφέροντος καὶ τὰ ὅπλα νὰ λάβῃ καὶ νὰ ὑπερασπίσῃ τὴν ἀκεραιότητα τῆς Σερβίας. Καὶ ἀντιστρόφως, νομίζω ὅτι ἔχει τὸ ἴδιον συμφέρον διὰ πολλὰς δεκαετηρίδας ἡ Σερβία εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν κινδυνεύσῃ ἡ ἀκεραιότης τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, νὰ τὴν προστατεύσῃ διὰ τῶν ὅπλων, διότι εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐπήρχετο μία περισσοτέρα ἐξασθένησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, θὰ διέρχεται στιγμὰς ἀγωνίας καὶ τὸ γειτονικόν μας Κράτος, ἡ Σερβία. Καὶ ἀλλοίμονον ἂν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει τὴν δύναμιν ἢ τὴν θέλησιν νὰ τὴν προστατεύσῃ, τὸ ἴδιον δὲ ἀκριβῶς φρονῶ καὶ διὰ τὴν Σερβίαν. Καὶ ἂν μᾶς ἐδίδοντο διαμερίσματα Σερβικὰ καὶ ὡς ἀντάλλαγμα ἐχάνομεν τὴν συμμαχίαν τὴν Σερβικήν, δὲν θὰ ἤμην τῆς γνώμης νὰ τὰ ἐδεχόμεθα. Εἶναι προτιμότερον νὰ μείνωμεν μὲ ὅσα κατέχομεν σήμερον καὶ νὰ διατηρήσωμεν τὴν ἀλληλεγγύην μετὰ τοῦ ὁμόρου Κράτους. Τοῦτο δὲ ἡμεῖς τὸ ἠκολουθήσαμεν καὶ ἐμπράκτως κατὰ τὸ 1916. Ἂς ἀφήσωμεν ὅτι κατὰ τὸ 1915 εἶχε γίνει πρότασις πρὸς τὴν Ἑλλάδα ὅτι, ἂν ἐξήρχετο ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἡ Σερβία θὰ ἦτο διατεθειμένη νὰ παραχωρήσῃ τὸ τρίγωνον Γευγελῆς–Δοϊράνης καὶ ἐπὶ πλέον νὰ ἀφήσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν σφαῖραν τῆς ἐπιρροῆς τῆς κοιλάδος τῆς Στρωμνίτσης, ὥστε νὰ τὴν διεκδικήσῃ ἀπὸ τὴν Βουλγαρίαν. Ἐν τούτοις εἰς τὴν Συνδιάσκεψιν τῶν Παρισίων ἐσκέφθη ἐπὶ πολὺ ὁ κ. Βενιζέλος, ὄχι διότι δὲν ἦσαν ἔγκυροι αἱ προτάσεις ἐκεῖναι—διότι ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἐκπληρώσει τὰς ὑποχρεώσεις της καὶ μάλιστα κατὰ διττὸν τρόπον, διότι προέβη εἰς μίαν ἐσωτερικὴν ἐπανάστασιν διὰ νὰ φθάσῃ εἰς πόλεμον ἐξωτερικὸν—ἐσκέφθη ἐπὶ πολὺ μήπως τυχὸν ἤθελε ψυχράνει, μήπως τυχὸν ἤθελε φανῆ, ὕστερον ἀπὸ τόσας θυσίας τὰς ὁποίας ὑπέστη ἡ Σερβία, ὡς ἐπιδιώκων νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τοῦ μόλις ἐξερχομένου τῶν δοκιμασιῶν Κράτους ἐκείνου. Ἤθελε περισσότερον νὰ ἔχῃ τὴν συνείδησιν τοῦ Σερβικοῦ λαοῦ ὑπὲρ τῆς ἀλληλεγγύης τῶν δύο Κρατῶν καὶ ἐδίστασε πολὺ νὰ ὑποβάλῃ τὰς ἀξιώσεις του καὶ δὲν τὰς ὑπέβαλε. Γνωρίζετε δὲ ὅτι καὶ ὁ κ. Πάσιτς ἐμφορεῖται ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰσθημάτων. Καὶ ὅταν διηύθυνον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ τότε ἐν Ἀθήναις πρεσβευτὴς κ. Μάρκοβιτς, ὁ ὁποῖος συνδέεται ἰδιαιτέρως μετὰ τοῦ κ. Πάσιτς, μὲ εἶχε διαβεβαιώσει διὰ τοῦ κατηγορηματικωτέρου τρόπου ὅτι αὕτη ἦτο καὶ ἡ πολιτικὴ τῆς Σερβίας, ὅπου ὑπῆρχε μία βαθυτέρα πεποίθησις ὅτι μόνον μία συμμαχία τῶν δύο Κρατῶν θὰ δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ μακρὰν εἰρήνην εἰς ἀμφότερα καὶ ἡσυχίαν εἰς ὅλην τὴν Βαλκανικήν. Ἀλλ’ ἀφοῦ οὕτως ἢ ἄλλως ἐπῆλθε μία ρῆξις, θὰ ἔπρεπε μετὰ πολλῆς φρονήσεως νὰ προέλθῃ τις εἰς τὰς σχετικὰς διπλωματικὰς διαπραγματεύσεις πρὸς ἀνασύνδεσιν τῶν σχέσεων. Λέγω μετὰ φρονήσεως, διότι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἐξασθενήσει συνεπείᾳ τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς καὶ εἶχαν ὑποβληθῆ καὶ ὡρισμέναι τινὲς ἀξιώσεις ἐκ μέρους τῆς Σερβίας, τὰς ὁποίας ὤφειλε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὰς προκαταρκτικὰς διαπραγματεύσεις· νὰ ἐξομαλύνῃ τὸ ἔδαφος πρὶν ἢ προβῇ εἰς ἐπίσημον ἀποστολὴν ἀντιπροσώπων εἰς Βελιγράδιον καὶ ἐκτεθῇ καὶ ἐπέλθῃ μία χειροτέρευσις τῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. Ἐν τούτοις, ἐπειδὴ ἡ Κυβέρνησις ἠσθάνετο ἑαυτὴν ἐκτεθειμένην, διότι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν της εἶχεν ἐπέλθει ἡ ρῆξις, ἔσπευσε νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀνασύνδεσιν καὶ ἐν τῇ σπουδῇ της παρέβλεψε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων καὶ προϋποθέσεων τῆς ἀνασυνδέσεως τῆς συμμαχίας καὶ βλέπομεν ὅτι ἐτέθη διὰ πρώτην φορὰν τὸ ζήτημα τῶν μειονοτήτων ἐν Βελιγραδίῳ, ἐνῷ εἶχεν ἐγερθῆ καὶ δι’ ἐγγράφου πρὸ τῆς καταγγελίας τῆς συνθήκης ἐν Ἀθήναις. Φοβοῦμαι δὲ ὅτι κατὰ τὰς προκαταρκτικὰς διαπραγματεύσεις, αἱ ὁποῖαι διεξήχθησαν ἐπὶ ἕνα μῆνα ἐν Ἀθήναις, δὲν ἐλήφθη μέριμνα νὰ διευκρινισθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο, δηλαδὴ τί ἐγένοντο αὐταὶ αἱ σκέψεις τὰς ὁποίας εἶχεν ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις καὶ κατὰ πόσον ἱκανοποιήθη ἐντελῶς ἐκ τῆς στάσεως τὴν ὁποίαν ἐτήρησεν ἡ Ἑλλὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου.

§148Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Γνωρίζετε, καὶ ἰδιαιτέρως σᾶς ἀνεκοίνωσα, ὅτι, ὡς εἴθισται, γίνονται συνομιλίαι διπλωματικαὶ προκαταρκτικῶς· πιθανόν, κατὰ τὴν γνώμην σας, νὰ μὴ ἐπήρκουν αὐταί· κατὰ τὴν γνώμην μου ὑπερεπήρκουν. Εἶναι ζήτημα κρίσεως τῶν λαβόντων χώραν. Εἶχον γίνει ὅλα τὰ προκαταρκτικά, ὅσα συνήθως γίνονται εἰς τοιαύτας μεταξὺ συμμάχων περιστάσεις. Ἐγράψατε καὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι ἔπρεπε νὰ λάβω ὑπογραφὴν ἐν πρωτοκόλλῳ. Διεμαρτυρήθην, καὶ ἰδιαιτέρως εἰς τὰς συνομιλίας τὰς ὁποίας ἐκάμομεν, κατὰ τῆς ἀντιλήψεως αὐτῆς, καὶ σᾶς εἶπον ὅτι, ὡς γνωρίζετε ἀπὸ τὴν διπλωματικὴν ἱστορίαν, εἰς τοιαύτας περιπτώσεις προηγοῦνται αἱ διπλωματικαὶ συνομιλίαι, ἕπονται δὲ διαπραγματεύσεις, αἱ διαπραγματεύσεις δὲ καταλήγουν εἰς τὴν ὑπογραφὴν πρωτοκόλλου ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ἐνδιαφερομένων Κυβερνήσεων καὶ μετὰ ταῦτα οἱ ἐπίσημοι ἀντιπρόσωποι, οἱ ἐντεταλμένοι, συντάσσουν καὶ ὑπογράφουν τὴν συνθήκην. Ἐπὶ τούτου ὑπάρχει ἀληθῶς διαφωνία μεταξύ μας· δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἰδική σας γνώμη εἶναι ἁπλῶς ἐσφαλμένη, ἀλλὰ λέγω ὅτι εἶναι πρωτότυπος, διότι δὲν ἔχει ἐφαρμοσθῆ ποτέ. Ἐμνημονεύσατε τὴν συνθήκην ἡ ὁποία ὑπεγράφη τῷ 1913 μετὰ τῆς Σερβίας. Ἐν τούτοις ἀγνοεῖτε τὰ πράγματα. Ἐγὼ γνωρίζω τὰ πράγματα, διότι μετεῖχον τότε τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Προηγήθησαν συνομιλίαι, μετὰ τὰς συνομιλίας ἔγιναν διαπραγματεύσεις, αἱ διαπραγματεύσεις κατέληξαν εἰς μίαν ὡρισμένην συμφωνίαν, ὑπεγράφη ἀπὸ τοὺς πρώτους ἐντεταλμένους ἕνα πρωτόκολλον καὶ κατόπιν ὑπεγράφη ἡ Ἑλληνοσερβικὴ συνθήκη. Γνωρίζετε δέ, διότι σᾶς ἀνεκοίνωσα κατ’ ἰδίαν—θὰ τὸ εἴπω δὲ ἤδη καὶ δημοσίᾳ, ἀφοῦ ὁ Τύπος τὸ ἀνέγραψε—τὰς συνομιλίας, τὰς ὁποίας ἔκαμε ὁ κ. Βενιζέλος οἴκοθεν ἐν Παρισίοις καὶ τὰς ὁποίας ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Μετὰ τὰς συνομιλίας ἐκείνας δὲν εἶχον καλοπίστως λόγον τινὰ ἵνα ἀμφιβάλλω ὅτι τὰ πράγματα θὰ ἐξειλίσσοντο ὁμαλῶς. Ἄν νομίζητε ὅτι ἔπρεπε νὰ μὴ μεταβῶμεν ἡμεῖς εἰς τὸ Βελιγράδιον, δύναμαι νὰ σᾶς δώσω τὴν ἀπάντησιν ὅτι ἐκλήθημεν νὰ μεταβῶμεν καὶ ὅτι θὰ ἦτο λίαν ἄστοχον νὰ ἐπιμηκύνωμεν ἐνταῦθα τὸν χρόνον τῶν διαπραγματεύσεων, τοὐναντίον δὲ φρονῶ ὅτι μεταβάντες ἀνύποπτοι ἐκεῖ ἐδείξαμεν τὴν καλὴν ἡμῶν θέλησιν, ἀλλὰ συγχρόνως ἐξηκριβώσαμεν καὶ πρὸ ποίων ὅρων εὑρισκόμεθα, ποίους ὅρους ἠδυνάμεθα νὰ ἀποδεχθῶμεν καὶ ποίους ὅρους ὑπεχρεούμεθα νὰ ἀπορρίψωμεν.

§149Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐγὼ τοῦτο φρονῶ· ὅτι, ἀντὶ νὰ φθάσωμεν νὰ διευκρινίσωμεν ποίους ὅρους θὰ δεχθῶμεν καὶ ποίους ὅρους θὰ ἀποκρούσωμεν, ἀντὶ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ Βελιγράδιον, ἔπρεπε νὰ τὸ διευκρινίσωμεν εἰς ἰδιαιτέρας συνομιλίας ἐν Ἀθήναις, ὁπότε, ἂν ἐγεννᾶτο ἢ παρουσιάζετο κώλυμά τι νὰ μὴ φανῇ ὅτι ἐπῆλθε διαταραχή τις καὶ οὔτε μία ἀποστολὴ ἐπίσημος νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀναχωρήσῃ ἄπρακτος. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρωτόκολλον, αἱ τελευταῖαι διαπραγματεύσεις μεταξὺ τοῦ ἀειμνήστου Κορομηλᾶ καὶ τοῦ κ. Μπόσκοβιτς δὲν εἶχον περατωθῆ. Ἐγράφησαν δὲ συνοπτικῶς τὰ σημεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶχον συμφωνήσει οἱ δύο. Εἶναι ἐκδεδομένον καὶ ἐκτυπωμένον εἰς τὴν Βίβλον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς δύο σελίδας.

§150Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ συνομιλίαι εἶχον ἀρχίσει ἀπὸ τὴν Θεσσαλονίκην μὲ πρόσωπα διπλωματικά, τὰ ὁποῖα δὲν δύνασθε σεῖς νὰ τὰ γνωρίζετε, διότι δὲν μετείχετε τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τότε οὔτε εἴχετε ἀκόμη τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν.

§151Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐγὼ δὲν λέγω ὅτι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἤμην μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, οὔτε μὲ θίγει αὐτό, ὅπως ἦσαν ἄλλα πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐγὼ σέβομαι καὶ ἐκτιμῶ· ἐγὼ λέγω ὅτι ὑπάρχει ἓν ἔγγραφον τὸ ὁποῖον ἔχει δημοσιευθῆ τελευταίως, ὅτι ἐγένοντο διαπραγματεύσεις μεταξὺ Ἀγγλίας καὶ Γαλλίας περὶ ἐγγυητικῆς συνθήκης καὶ συνέπεσε νὰ ἴδω ὅτι πρὶν φθάσουν εἰς τὰς ἐπισήμους διαπραγματεύσεις εἶχον ἀποσταλῆ ἀνεπίσημοι ἀντιπρόσωποι, οἱ ὁποῖοι συνεζήτησαν καὶ ἐμονογράφησαν τὰ συμπεράσματα εἰς τὰ ὁποῖα κατέληξαν. Λαμβάνεται δὲ μία πρόνοια, διότι, ἂν ἴδουν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσεγγίσουν εἰς τὰς γενικὰς γραμμάς, δὲν προβαίνουν εἰς τὰς διαπραγματεύσεις· ἂν ἴδουν ὅτι προσεγγίζουν, τότε μεταβαίνει ὁ ἴδιος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Αὐτὰ εἶναι τὰ μέτρα. Καὶ ἂν κατὰ τὸ 1913 εἶχον ἀρχίσει αἱ διαπραγματεύσεις πρωτήτερα, καὶ σήμερον δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι καὶ αἱ συνομιλίαι εἶχον ἀρχίσει πολὺ πρωτήτερα ἀφ’ ὅ,τι ἤρχισαν εἰς Παρισίους. Λέγω μόνον τοῦτο, ὅτι, ἐφόσον ἐπῆλθε διαταραχή τις εἰς τὰ ἐν γένει ἐξωτερικά μας ζητήματα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μείνῃ ἀνεπηρέαστος καὶ ἡ τοιαύτη ἢ τοιαύτη, ἡ ἐντὸς ὡρισμένου χρόνου κατάρτισις τῶν δυνάμεων τῆς Χώρας. Ὄχι διότι ἡ Ἑλλὰς ἔχει σκοποὺς ἐπιθετικούς· εἶναι πεπεισμένοι σήμερον ὅλοι ὅτι ἀποτελεῖ παράγοντα εἰρήνης καὶ ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἡ ἰδία μιᾶς μακρᾶς εἰρήνης· ἀλλὰ διότι αὐτὴ ἡ ἰδία θὰ ἀποκτήσῃ μίαν ἀξίαν φιλίας μεγαλυτέραν, ἂν ἀρτιώτερον ἀποβλέψῃ νὰ καταρτίσῃ τὰ στρατιωτικά της πράγματα. Ἂν ἐγεννήθη δὲ δυσφορία τις ἢ κάποια συζήτησις μακροτέρα ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, στηρίζεται αὕτη εἰς τὸ ὅτι καὶ εἰς ξένην ἐφημερίδα ἐγνώσθη ὅτι ὑπάρχει μία διχογνωμία.

§152Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Μίλλερ εἶναι ἀνταποκριτὴς τοῦ «Μόρνιγκ Πόστ».

§153Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ναί, νομίζω ὅτι εἶναι τοῦ «Μόρνιγκ Πόστ». Λέγω μόνον τοῦτο, ὅτι ἡ Κυβέρνησις προτιμᾷ θυσίας οἰκονομικὰς χάριν τῶν παραγωγικῶν πηγῶν τῆς Χώρας καὶ ἀφίνει διὰ βραδύτερον τὰς θυσίας χάριν τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς. Εἶναι μία γραμμὴ πολιτικὴ αὐτή, ἡ ὁποία εἶναι γνωστὴ καὶ ἔσω καὶ ἔξω. Εἰς αὐτὴν τὴν γραμμὴν ὑπάρχουν ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἄλλως σκέπτονται, ὅτι λόγῳ τῶν περιστάσεων ἔπρεπε νὰ τροποποιηθῇ αὕτη καὶ νὰ προβῇ εἰς θυσίας χάριν τοῦ Στρατεύματος, μολονότι αὗται δὲν εἶναι παραγωγικαί, ὅπως εἶναι αἱ ἄλλα δαπάναι, εἰς τὰς ὁποίας ἔδειξε τὴν προτίμησίν της ἡ Κυβέρνησις. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν νομίζω ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἀγαθὸν σημεῖον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρετήρησα εἶναι ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν συζήτησιν ἐπὶ τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων εἶχε παρουσιασθῆ μία διαφωνία γνωμῶν μεταξὺ Προέδρου Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργοῦ Οἰκονομικῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπεν ὅτι ἀποβλέπει εἰς τὴν σταθεροποίησιν τοῦ συναλλάγματος, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μᾶς εἶπεν ὅτι ἀποβλέπει εἰς τὴν ἐξυγίανσιν τοῦ ἐθνικοῦ νομίσματος.

§154Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐνθυμοῦμαι ὅτι κάποιος μὲ διέκοψεν ἀπὸ τὴν Ἀριστερὰν καὶ τοῦ εἶπον τὸ ἑξῆς, ὅτι, ὅταν ἐφαρμόζωμεν ἓν ὡρισμένον σύστημα θεραπείας, δὲν εἶναι δυνατόν ποτε νὰ προΐδωμεν μέχρι ποίου ἀκριβῶς σημείου ἐξυγιάνσεως θὰ φθάσῃ ἡ μέθοδος τῆς θεραπείας. Καμμία διαφορὰ δὲν ὑπάρχει μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ συναδέλφου. Ἐγὼ λέγω ὅτι διὰ τῆς σταθεροποιήσεως δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἐξυγίανσιν καὶ ὅτι τὸ κυριώτερον μέτρον εἶναι ἡ ἰσοζύγισις τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Καὶ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα εἰσήγαγεν ὁ κ. συνάδελφος ἀποβλέπουν εἰς τὴν ἰσοζύγισιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἵνα ἐπιτευχθῇ ἡ σταθεροποίησις, καὶ μετὰ ταῦτα, ἂν θέλωμεν, ἡ ἐξυγίανσις. Μὲ ἠρώτησε: Μέχρι ποίου σημείου θὰ φθάσῃ ἡ σταθεροποίησις; Εἶπον, δυστυχῶς εἶναι ἀδύνατον νὰ προφητεύσῃ κανεὶς ἐπὶ τῶν συναλλαγμάτων καὶ τῆς πορείας αὐτῶν.

§155Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διὰ τὸ ἐμπορικὸν ἰσοζύγιον;

§156Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν φέρωμεν τὸ κρατικόν, μοιραίως ἐπέρχεται τὸ ἐμπορικόν. Ἵνα μὴ ἐπεκτείνωμαι περισσότερον, δύνασθε νὰ μελετήσητε ἀγόρευσίν μου παλαιοτέραν.

§157Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, καὶ δὲν μὲ ἀπατᾷ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε θέσει τὸ ζήτημα ἄλλως. Εἶπε: Δὲν κατέληξα εἰς σταθερὰν ἀπόφασιν ποίαν ὁδὸν πρέπει νὰ ἀκολουθήσῃ ἡ Ἑλλὰς ἵνα φθάσῃ μίαν ἡμέραν εἰς ὑγιὲς νόμισμα. Θὰ φθάσωμεν διὰ τῆς εἰσαγωγῆς χρυσοῦ νομίσματος. Ἀντιθέτως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶχε λάβει τὴν ἀπόφασιν τῆς ἰσοζυγίσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ.

§158Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔχετε ἀπολύτως δίκαιον. Ἂν μεταβαίνωμεν εἰς τὴν σταθεροποίησιν, δὲν μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἐξυγίανσιν. Εἶναι δύο πολιτικαὶ χωρισταί, ἀπορῶ δὲ πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ τόσον ἐντριβὴς περὶ τὰ οἰκονομικά, λέγει τὸ ἀντίθετον. Εἶναι δύο διάφοροι πολιτικαὶ καὶ εἶναι ὀρθὸν νὰ γνωρίζωμεν ποία εἶναι ἡ κατεύθυνσις· μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἐξυγίανσιν ἢ εἰς τὴν σταθεροποίησιν; Ἄλλο τὸ ζήτημα πῶς θὰ γίνῃ ἡ σταθεροποίησις.

§159Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τώρα τί νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ ἵνα ἀποδώσω τὸ φιλοφρόνημα εἰς τὸν κ. ἐκ Μαντινείας συνάδελφον δι’ ὅσα εἶπεν; Ἐγὼ εἶπον πάντοτε: Ἀποβλέπομεν εἰς τὴν σταθεροποίησιν, ἡ δὲ σταθεροποίησις ἀναμφισβητήτως σημαίνει, ἔν τινι μέτρῳ, ἐξυγίανσιν. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, νομίζω, περὶ αὐτοῦ· διότι, ἂν δὲν σταθεροποιήσητε τὸ νόμισμα, θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ νοσηρότης καὶ θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀπροχώρητον, ὅπως συνέβη ἐν Γερμανίᾳ, Αὐστρίᾳ, Οὑγγαρίᾳ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι σήμερον διεξάγεται συζήτησις καὶ τὸ ζήτημα ἔχει συζητηθῆ καὶ εἰς τὴν Ἑταιρείαν ἧς τόσον εὐστόχως προΐστασθε, περὶ τῶν ὑπαρχόντων δύο συστημάτων, τοῦ τῆς devalidation, τῆς ὁριστικῆς ὑποτιμήσεως τοῦ νομίσματος, καὶ τοῦ τῆς βαθμιαίας ἐξυγιάσεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τοῦδε νὰ κρίνωμεν ποῖον ἐκ τῶν συστημάτων θὰ ἀκολουθήσωμεν, διότι οὔτε ἡ Ἰταλία οὔτε ἡ Γαλλία ἔχει μέχρι τοῦδε ἀποφασίσει. Μόνον τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα ἔφθασαν νὰ ἴδουν τὸ νόμισμά των ἐκμηδενισθέν, ἔκαμον τὴν devalidation. Οὔτε ἡ Σερβία οὔτε ἡ Ρουμανία οὔτε ἡ Βουλγαρία ἀπεφάσισαν τοιοῦτό τι. Τὸ ἀπεφάσισαν ἡ Οὑγγαρία, ἡ Αὐστρία, ἡ Γερμανία, ὅταν ἔφθασε μία λίρα νὰ ἔχῃ 10 δισεκατομμύρια μάρκα ἢ 320,000 κορώνας. Ἡμεῖς εὐτυχῶς δὲν ἐφθάσαμεν εἰς τὴν κατάστασιν αὐτήν. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ συζητήσωμεν ἀπὸ τοῦδε ποίαν ἐκ τῶν δύο μεθόδων θὰ ἀκολουθήσωμεν, διότι καὶ οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ ἓν σύστημα καὶ οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ ἕτερον φρονοῦν δικαίως ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρξῃ μία προετοιμαστικὴ περίοδος, εἰς τὴν ὁποίαν περίοδον νὰ ὑπάρξῃ μία σχετικὴ σταθεροποίησις. Ἂν δὲν εἶμαι νοητὸς εἶμαι δυστυχής.

§160Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ πάλιν ἐπιμένω εἰς αὐτὸ τὸ πρᾶγμα. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται εἶναι νὰ ἠξεύρωμεν ποία ἡ κατεύθυνσις τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦμεν. Πηγαίνομεν νὰ κάμωμεν σταθεροποίησιν ἢ ἐξυγίανσιν; Διότι εἶναι διάφορος ἡ πολιτικὴ εἰς τὴν μίαν περίπτωσιν καὶ διάφορος εἰς τὴν ἄλλην. Ἀπόδειξις τὸ τελευταῖον μέτρον τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνθυμεῖσθε τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τὰς ρήτρας τὰς ἰδιαιτέρας μὲ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν; δυνάμει τῶν ὁποίων ἀποσύρεται χαρτονόμισμα καὶ ἀποκλείεται ἡ ἔκδοσις νέων γραμματίων, μέτρα τείνοντα πρὸς τὴν ἐξυγίανσιν τοῦ νομίσματος, μέτρα τὰ ὁποῖα δὲν συμβιβάζονται πρὸς τὴν ἰσοζύγισιν. Ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε, ὅταν ἀνέπτυξα τὰ ζητήματα, ὅτι ὅλαι αἱ δηλώσεις ἐκεῖναι δὲν εἶναι δηλώσεις ἀνταποκρινόμεναι εἰς τὰ πράγματα, εἶναι δηλώσεις ὄχι ἀκριβεῖς. Θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐπικαλεσθῶ καὶ ἓν ἄλλο ἐπιχείρημα, τὸ ὅτι ἔγινε σκέψις παρὰ τῇ Κυβερνήσει ἐκδόσεως χαρτονομίσματος, σκέψις ἡ ὁποία ἐναυάγησεν εἰς τὴν ἀντίδρασιν τοῦ Διεθνοῦς Ἐλέγχου.

§161Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι διὰ τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπετύχομεν οὔτε τὴν σταθεροποίησιν οὔτε τὴν ἐξυγίανσιν, ἀλλὰ τὴν διακύμανσιν.

§162Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἐναυάγησεν ἐξ ἀντιδράσεως τοῦ Διεθνοῦς Ἐλέγχου. Ὅταν ἐγένετο μία σκέψις, ἐγὼ εἶπον ὅτι δὲν ἀποδέχομαι τοιοῦτον μέτρον καὶ ἐσκέφθην πῶς θὰ ἀντιμετωπίσω τὴν κατάστασιν καὶ διὰ τοῦτο ὑπέβαλον τὸ νομοσχέδιον διὰ νὰ ρυθμίσωμεν τὸ κυμαινόμενον χρέος.

§163Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Πρὸς τιμήν σας ἠξεύρομεν πῶς ἀντιδρᾶτε ὅσον ἀφορᾷ τὰ συναλλαγματικὰ καὶ τὰ χρηματιστηριακά.

§164Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀντιδρῶ. Ὑπέβαλον εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ψηφίσῃ τὸ 10% διὰ νὰ ἀντιμετωπίσω τὸ κυμαινόμενον χρέος, διότι, ἐφ’ ὅσον ὑφίστατο, ἀπειλητικόν, αὐτό, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῶμεν οὔτε περὶ ἰσοσκελίσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ.

§165Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἠμπορεῖτε νὰ κανονίζητε τὸ ζήτημα τοῦ κυμαινομένου χρέους χωρὶς νὰ ἔχωμεν ἰσοσκελισμὸν Προϋπολογισμοῦ, ἀφοῦ ἐβάλετε 10%. Μόνον εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἐλέγετε ὅτι τὰ περισσεύματα θὰ δώσωμεν πρὸς κανονισμὸν τοῦ κυμαινομένου χρέους, μόνον τότε ἠδύνασθε νὰ εἴπητε ὅτι διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς πληρωμὴν κυμαινομένου χρέους, ἐφθάσαμεν εἰς ἰσοσκέλισιν· ἀλλὰ σεῖς δὲν παίρνετε τὰ περισσεύματα.

§166Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐφόσον δὲν ἔχω περισσεύματα, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ θέσω φόρον διὰ τὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ κυμαινομένου χρέους.

§167Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἅμα δὲν ἔχετε περισσεύματα, δὲν ἔχετε ἰσοσκέλισιν.

§168Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἔχω περισσεύματα διὰ νὰ πληρώσω τὸ χρέος.

§169Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὡμιλήσατε, κ. συνάδελφε, περὶ διαφωνίας μεταξὺ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη διαφωνία ἡ ὁποία εἶναι ἀναντίρρητος μεταξὺ ἄλλου Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος λόγῳ τῆς ἰδιότητός του ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, συμμετεῖχεν εἰς τὴν ρύθμισιν τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπάρχει δὲ καὶ ἔγγραφος διαμαρτυρία τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας διὰ τὰ ληφθέντα μέτρα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, διὰ τῆς ὁποίας μάλιστα δηλοῖ ὅτι ἀπεκδύεται πάσης εὐθύνης, φαντασθεὶς φαίνεται ὅτι διὰ τῆς διαμαρτυρίας αὐτῆς ἠδύνατο νὰ ἀποβάλῃ τὴν εὐθύνην. Ἀποτέλεσμα ὅμως τῆς διαμαρτυρίας εἶναι ἡ μετάθεσις αὐτοῦ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας.

§170Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀναντιρρήτως δὲν θὰ ἀπηλλάσσετο τῆς εὐθύνης ὁ Ὑπουργὸς ὁ παραμένων εἰς τὴν θέσιν του, διότι διὰ τοὺς μετέχοντας τῶν Ὑπουργικῶν Συμβουλίων, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ μέχρις ὡρισμένου σημείου διαφορὰ γνωμῶν καὶ ἀντιλήψεων, ἀλλὰ ληφθείσης ἀποφάσεως, μόνον ἡ παραίτησις αἴρει τὴν εὐθύνην.

§171Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Αὐτὸ ἔπρεπε νὰ γίνῃ. Αὐτὰ ὅμως τὰ ὁποῖα εἶπον εἶναι πλέον ἢ ἀληθῆ.

§172Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ συνέπειαν δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι εἶναι ἀνακριβὲς αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἴπατε, ὅτι ὑπάρχει ἔγγραφον διὰ τοῦ ὁποίου διαμαρτύρεται ὁ τότε Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας. Ἀληθὲς εἶναι ὅτι, προκειμένου νὰ ληφθῶσι μέτρα περὶ ὡρισμένων οἰκονομικῶν ζητημάτων, ἐκαλέσαμεν εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον τὸν Διοικητὴν καὶ Συνδιοικητὴν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, διότι εἶναι γνωστὸς ὁ σπουδαῖος ρόλος τοῦ ἐθνικοῦ μας ἱδρύματος εἰς τὰ ζητήματα ταῦτα. Ἐν τῷ Συμβουλίῳ ἐκείνῳ ἀντηλλάγησαν διάφοροι γνῶμαι, αἱ ὁποῖαι, συγκρουόμεναι κατ’ ἀρχάς, κατέληξαν ὅμως εἰς ἓν καὶ τὸ αὐτὸ συμπέρασμα. Ἄν τις διεφώνει πρὸς τὸ συμπέρασμα τοῦτο, θὰ ἔπρεπε νὰ παραιτηθῇ διὰ νὰ μὴ ἔχῃ τὴν εὐθύνην. Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξε διαφωνία. Καὶ ἂν ἀκόμη μετὰ τὸ συμπέρασμα ἐξεδηλοῦτο ἡ διαφωνία, δὲν θὰ παρέλειπα καὶ ἐγὼ νὰ ὑποδείξω εἰς τὸν διαφωνοῦντα ὅτι ἡ θέσις του δὲν εἶναι οὔτε εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον, ἀλλ’ οὔτε μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Διότι, ἂν εἶχεν ἀντίθετον γνώμην καὶ διαμαρτύρεται καὶ ἐγγράφως ἀκόμη, τότε οὔτε ὡς Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν δύναται νὰ μετέχῃ τῶν εὐθυνῶν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§173Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὁπωσδήποτε ἐγὼ ἐπιμένω ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπον εἶναι ἀπολύτως ἀκριβῆ.

§174Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι ἡ Χώρα ἀντιμετωπίζει μίαν νέαν διακύμανσιν τοῦ συναλλάγματος καὶ διατρέχει μίαν κρίσιν οἰκονομικήν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς ὑποσχέσεις περὶ ξένων δανείων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, αἱ ἰδικαί μου πληροφορίαι, αἱ ὁποῖαι πιθανὸν νὰ εἶναι καὶ ἐσφαλμέναι, ἀλλὰ εἶναι ἔκ τινος πηγῆς ἐχούσης σχέσιν μὲ τὰς Τραπέζας, εἶναι ὅτι ὁ Διοικητὴς τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἀποβλέπει περισσότερον πρὸς ἐξεύρεσιν δανείου διὰ νὰ προικοδοτήσῃ τὸ ταμεῖον τῆς νέας Κτηματικῆς Τραπέζης, παρὰ διὰ τὸ δημόσιον ταμεῖον. Καὶ ἂν δυνηθῇ νὰ εὕρῃ τὸ δάνειον πρὸς προικοδότησιν τῆς Κτηματικῆς Τραπέζης, τότε ἠμπορεῖ νὰ σκεφθῇ καὶ διὰ τοὺς πρόσφυγας. Αὐταὶ εἶναι αἱ πληροφορίαι μου. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ περαιτέρω πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἤθελον νὰ ὑπενθυμίσω μίαν μικρὰν παράγραφον. Ἡ Κυβέρνησις τὴν 15 Ὀκτωβρίου τοῦ 1924 μεταξὺ ἄλλων εἶπεν (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀμείλικτος καταδίωξις τῶν... κλπ.». Καὶ εἶναι περιττὸν νὰ ἐπιμείνῃ κανεὶς ἐπὶ τῆς ἀποδείξεως ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, παραμείνασα ἐπὶ τόσους μῆνας εἰς τὴν Ἀρχήν, ἐφθάρη ἐπὶ πολὺ καὶ ὅτι ὁ συνασπισμὸς τῆς Δεξιᾶς, παρ’ ὅλην τὴν προθυμίαν τὴν ὁποίαν ἔχει, μετὰ δυσκολίας δύναται νὰ τὴν συγκρατήσῃ καὶ ὅτι καὶ ἡ γενικωτέρα κρίσις, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται εἰς τὴν Χώραν, θὰ ἐπέβαλλε τὸ καθῆκον ἵνα ἡ πολιτικὴ τῆς Συνελεύσεως, διὰ νὰ μὴ εἴπω καὶ ἄλλων ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, λάβῃ μέριμναν καὶ ἀντιμετωπίσῃ μὲ καλύτερον τρόπον τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ πρέπῃ νὰ διακυβερνηθῇ ἡ Χώρα καὶ νὰ ἀναζητήσῃ τὴν ὁμαλότητα, νὰ ἀναζητήσῃ τὸ τέρμα τοῦ συντακτικοῦ ἔργου τῆς Συνελεύσεως, τὴν ψήφισιν τῶν ἐκλογικῶν νόμων καὶ ἐν γένει πᾶν ὅ,τι θὰ μᾶς φέρῃ εἰς τερματισμὸν μιᾶς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ὅλοι ἔχουν συμφέρον νὰ ἴδουν τερματιζομένην. Καὶ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἡ Συνέλευσις ἔχει ἐν τῇ συνειδήσει της τὸ ἴδιον αἴσθημα καὶ ὅτι θὰ βοηθήσῃ διὰ τῆς ψήφου της ὅπως τὸ ζήτημα τὸ κυβερνητικὸν τεθῇ ἐπὶ τάπητος κατὰ τρόπον εἰλικρινέστερον καὶ κατὰ τρόπον εὐρύτερον. (Χειροκροτήματα).

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μόδης ἔχει τὸν λόγον.

§176Γ. ΜΟΔΗΣ. Μοὶ ἔκαμε, κύριοι συνάδελφοι, ἐξαιρετικὴν ἐντύπωσιν μία περικοπὴ ἀπὸ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας συναδέλφου καὶ ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», περικοπὴ ἡ ὁποία περιεῖχε πληροφορίαν ἐντελῶς ἄγνωστον πρὸς ἡμᾶς ἢ εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον, ἀλλὰ σημασίας σοβαροτάτης. Ἐννοῶ τὴν περικοπὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Σερβίας ἐδήλωσε πρὸς τὸν ἡμέτερον ἐν Βελιγραδίῳ πρεσβευτήν, ὅταν ἐδημιουργήθη ὁ θόρυβος περὶ τοῦ περιφήμου Πρωτοκόλλου, ὅτι ἡ Σερβία εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν μὲ τὴν Βουλγαρίαν ἵνα καθορίσῃ ζώνας ἐπιρροῶν ἐν Μακεδονίᾳ, δηλαδὴ εἰς βάρος τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας. Δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον ἡ πληροφορία εἶναι ἀκριβής....

§177Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει οὐδὲν ἔγγραφον ἐπίσημον καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδεμία δήλωσις ἐπίσημος ἢ ἡμιεπίσημος Σέρβου Ὑπουργοῦ, ἡ ὁποία νὰ λέγῃ τοιοῦτον πρᾶγμα. Ἄλλως δὲν θὰ μᾶς ἐδέχοντο οἱ Σέρβοι εἰς τὸ Βελιγράδιον διὰ νὰ συζητήσωμεν τοιαύτην πολιτικήν.

§178Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχει ἔγγραφον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τοῦ Πρεσβευτοῦ τῆς Ἑλλάδος, τὸ ὁποῖον λέγει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον.

§179Γ. ΜΟΔΗΣ. Θέλω νὰ πιστεύσω ὅτι ἡ διάψευσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ θέλω νὰ πιστεύσω ὅτι αἱ πληροφορίαι αἱ ὁποῖαι ἐδόθησαν πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» δὲν ἦσαν ἀκριβεῖς.

§180Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν μοὶ ἐδόθησαν πληροφορίαι. Ὑπάρχει ἔγγραφον.

§181Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅστις τὸ γνωρίζει, ἂς πάρῃ τὴν εὐθύνην.

§182Χ. ΠΙΨΟΣ. Αὐτὸ ἐνδιαφέρει ὅλους τοὺς Μακεδόνας. Θὰ μᾶς πουλήσουν. Τὸ εἶπον καὶ ἄλλοτε.

§183Γ. ΜΟΔΗΣ. Συμμερίζομαι τὴν γνώμην τοῦ προλαλήσαντος ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνάγκην τῆς διατηρήσεως εἰς καλὸν σημεῖον τῶν φιλικῶν σχέσεων Σερβίας καὶ Ἑλλάδος. Τὰ δύο Ἔθνη συζοῦσαν ἀπὸ αἰῶνος, καθ’ ὅλην δὲ τὴν διάρκειαν τοῦ παρελθόντος δὲν ὑπῆρξεν οὐδέποτε ἀφορμὴ προστριβῶν καὶ συγκρούσεων. Ἐν τούτοις ἀπὸ τὰ λεχθέντα καὶ τὰ γραφόμενα καθ’ ἑκάστην σχεδὸν ἐν τῷ Τύπῳ γεννᾶται ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἀσφαλῶς κάτι τι συμβαίνει, ὅτι ἀσφαλῶς ἡ ἐξωτερικὴ κατάστασις δὲν εἶναι ὁποία ἔπρεπε νὰ εἶναι καὶ ὅτι μᾶς περιβάλλει ἀτμοσφαῖρα πνιγηρά.

§184Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Ὁμιλεῖτε περὶ ἑνὸς ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον ἔστειλεν ὁ Πρεσβευτὴς τῆς Ἑλλάδος. Αὐτὸς ὁ Πρεσβευτὴς τῆς Ἑλλάδος ἐν Βελιγραδίῳ ὀλίγον μετὰ τὴν καταγγελίαν τῆς συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας ἐδήλωσεν—ἐδημοσιεύθη δὲ ἡ δήλωσις αὕτη εἰς ὅλας τὰς Σερβικὰς ἐφημερίδας καὶ ἀνεδημοσιεύθη ἀπὸ τὰς Ἑλληνικὰς—ὅτι, ἂν ἐχολώθη ἡ Σερβία, ἐχολώθη διότι παρεχωρήθησαν δικαιώματα ἀναγνωρίζοντα τὰς Βουλγαρικὰς μειονότητας, ἡ δὲ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀνεγνώρισε τὰ δικαιώματα ταῦτα. Ἔχομεν τὰς δηλώσεις τοῦ Πρεσβευτοῦ κ. Τσαμαδοῦ. Διατί λοιπὸν νὰ ἐπιμένωμεν εἰς τὰ τερτίπια τῶν Σέρβων; Οἱ Σέρβοι δὲν ἀφῆκαν Ἕλληνα εἰς τὸ Μοναστήριον οὔτε ἀλλοῦ πουθενά, ὅπως καὶ οἱ Βούλγαροι καὶ οἱ Τοῦρκοι. Εἶναι λοιπὸν ἀστεῖον νὰ ἐξακολουθῶμεν συζητοῦντες περὶ μειονοτήτων ἐν Ἑλλάδι, καθ’ ἣν στιγμὴν δὲν ἀπέμεινεν οὐδαμοῦ Ἕλλην. (Χειροκροτήματα).

§185Γ. ΜΟΔΗΣ. Ὁπωσδήποτε ἡ δημιουργηθεῖσα κατάστασις ἐπιβάλλει εἰς τὴν Ἑλλάδα ἓν καθῆκον· τὸ καθῆκον νὰ ἀποβάλωμεν τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον καὶ νὰ προσπαθήσωμεν ὅλοι οἱ Ἕλληνες νὰ δημιουργήσωμεν βάθρα κρατικῆς ἑνότητος καὶ κρατικῆς γαλήνης, ἄνευ τῶν ὁποίων τὸ Κράτος τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ στηριχθῇ ἐν μέσῳ τῶν διαφόρων κινδύνων, οἱ ὁποῖοι τὸ περιβάλλον. Ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐντείνωμεν ὅλας μας τὰς δυνάμεις καὶ νὰ καταβάλλωμεν ὅλας τὰς προσπαθείας διὰ τὴν δημιουργίαν ἐθνικοῦ στρατοῦ ἀνταξίου τῶν ἐλπίδων καὶ προσδοκιῶν τοῦ Ἔθνους, οὕτως ὥστε εἰς τὴν στιγμὴν τοῦ κινδύνου νὰ δυνηθῶμεν νὰ παρατάξωμεν κατὰ μῆκος τῶν συνόρων ὅλην τὴν μάχιμον δύναμιν τοῦ Ἔθνους ὡς ἓν σῶμα, ὡς μίαν ψυχήν, καὶ διὰ νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι δὲν ἀπεθάναμεν, ὥστε ζώντων ἡμῶν νὰ ρίπτουν ἐπὶ τῶν ἱματίων μας κλῆρον. Εἴτε λόγῳ τοῦ τόπου ἀπὸ τὸν ὁποῖον προέρχομαι, ὁ ὁποῖος κεῖται ἐπὶ τῶν συνόρων, εἴτε λόγῳ τοῦ περιβάλλοντος εἰς τὸ ὁποῖον ἔζησα, πιστεύω καὶ φρονῶ ὅτι ἔχομεν ὑπερτάτην ἀνάγκην δημιουργίας στρατοῦ ἀξιομάχου. Δὲν εἶναι ὅμως δυνατὸν νὰ ἀρνηθῇ κανεὶς ὅτι εἰς τὴν δημιουργίαν τοῦ στρατοῦ τούτου παρεμβάλλονται προσκόμματα ἀπὸ τὰς διευθύνσεις ἐκείνας, ὁπόθεν οὐδαμῶς ἀνεμένετο καὶ ὅτι συντρίβεται τὸ λαϊκὸν φρόνημα, ἄνευ τοῦ ὁποίου στρατὸς πραγματικῶς εἶναι ἀδύνατον νὰ δημιουργηθῇ, ὑπὸ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἶχον κυρίαν ἀποστολὴν νὰ τὸ καλλιεργήσουν καὶ νὰ τὸ ἀναπτύξουν. Ἐννοῶ τὴν γνωστὴν μερίδα τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ τὰ κινήματα, τὰς στάσεις, τὰ προνουντσιαμέντα των, ὅπως θέλετε χαρακτηρίσατέ τα, τῶν ὁποίων τόσας ἐκδηλώσεις ἔχομεν τὸν τελευταῖον αὐτὸν χρόνον καὶ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ διεκδικήσωμεν πραγματικὸν ρεκὸρ συγκομιδῆς καὶ ἀπέναντι τοῦ Μεξικοῦ. Δὲν θέλω νὰ ἀνατρέξω εἰς τὴν πρὸ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ νέου πολιτεύματος ἐποχήν, οὔτε εἰς τὴν ἐμφάνισιν στρατιωτικῶν συνδέσμων τὴν ἐπιοῦσαν ἀκριβῶς τῶν ἐκλογῶν, αἱ ὁποῖαι κυρίαν ἀποστολὴν εἶχον νὰ θέσουν τέρμα εἰς τὴν ἐπαναστατικὴν περίοδον καὶ εἰς τὴν ἐμφάνισιν κάποιας στρατιωτικῆς κινήσεως ἥκιστα σοβαρᾶς ὀλίγον βραδύτερον, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη διὰ τῶν δύο συνταγματαρχῶν, ὡς ἔχουσα πρόθεσιν νὰ καθορίσῃ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐρρυθμίζετο τὸ πολιτειακὸν πρόβλημα τῆς Χώρας. Ἐφιστῶ τὴν προσοχήν σας ἰδιαιτέρως ἐπὶ τῶν κινημάτων, τὰ ὁποῖα ἐξεδηλώθησαν μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ νέου πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἀνταπεκρίνετο πρὸς τὴν ἀξίωσιν καὶ πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν ὅλων. Ὡς ἐνθυμεῖσθε ὅλοι, ὀλίγον μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ πολιτεύματος εἴχομεν τὴν παραίτησιν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν καθ’ ἣν ἀκριβῶς στιγμὴν κατέπλεεν εἰς Φάληρον ὁ Ἀγγλικὸς στόλος. Κατόπιν ἔχομεν τὴν στάσιν τῆς ἄλλης μερίδος, ἡ ὁποία ἐνόμισεν ὅτι εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ στρέψῃ ἀπειλητικὰ πυροβόλα τοῦ στόλου ἐναντίον τῆς κρατικῆς ἐξουσίας. Βραδύτερον τὸ πρωτόκολλον τῶν δύο στρατηγῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν ὅτι δι’ αὐτοῦ θὰ ἠδύναντο νὰ διορθώσουν τὰ κακῶς ἔχοντα εἰς τὴν Χώραν αὐτήν. Ἔχομεν βραδύτερον τὴν ἀπόπειραν τοῦ κινήματος τοῦ Λούφα καὶ τῶν σὺν αὐτῷ, οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν ὅτι διὰ τῶν τεθωρακισμένων αὐτοκινήτων θὰ ἠδύναντο ἐπίσης νὰ σώσουν τὴν κατάστασιν καὶ νὰ λύσουν διὰ τῆς σπάθης τοὺς διαφόρους γορδίους δεσμούς, οἱ ὁποῖοι εἶχον δημιουργηθῆ εἰς τὸν Τόπον, μέχρι τῆς τελευταίας κινήσεως, ἡ ὁποία, μολονότι βεβαίως δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς κάτι τι σοβαρόν, ἔσχεν ὅμως σοβαρωτάτην ἀπήχησιν εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην, καὶ τούτου ἀψευδὴς μάρτυς εἶναι ὁ Τύπος. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ἐπιμείνω εἰς τὴν ἐκδήλωσιν ταύτην μιᾶς καταστάσεως ἐξόχως νοσηρᾶς. Ἂν ὑπάρχῃ κάτι τι ἐλαφρυντικὸν εἰς τὴν κίνησιν καὶ τὴν διαταραχὴν ταύτην, ἐπαναλαμβάνω, ἐλαχίστης μερίδος ἀξιωματικῶν, τοῦτο ἔγκειται εἰς τὴν ἐπιείκειαν μετὰ τῆς ὁποίας μέχρι τοῦδε τὰ προνουντσιαμέντα ἔχουν κριθῆ. Τὸ παράδοξον εἶναι ὅτι ἡμεῖς, τὸ κυρίαρχον Σῶμα, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐστράφησαν κυρίως αἱ ἐκδηλώσεις αὐταί, ἔδειξε χριστιανικὴν ἀνεξικακίαν, ἡ ὁποία ζήτημα εἶναι ἂν παρουσιάσθη εἰς τὰ χρονικὰ παντὸς ἄλλου Κράτους καὶ πάσης ἄλλης ἐποχῆς. Ἀλλ’ εἶναι προφανὲς ὅτι πρέπει τέλος πάντων νὰ τεθῇ ἓν τέρμα εἰς τὴν ἀφόρητον αὐτὴν κατάστασιν. Καὶ ἐπιβάλλεται νὰ τεθῇ τὸ τέρμα τοῦτο ὄχι μόνον χάριν τῆς γαλήνης, τῆς τιμῆς καὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ Τόπου, ὄχι μόνον χάριν τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἀλλὰ πρὸ παντὸς χάριν αὐτοῦ τούτου τοῦ στρατεύματος, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ ἀναπτυχθῇ ἐν τοιαύτῃ ἀτμοσφαίρᾳ ἀνωμάλῳ καὶ ταραχώδει. Νομίζω ὅτι, ἂν τὰ ληφθέντα μέχρι τοῦδε μέτρα δὲν ἐκαρποφόρησαν καὶ δὲν συνετέλεσαν νὰ καταπνίξουν ὁλοτελῶς καὶ νὰ ἐκριζώσουν τὸ πνεῦμα τῆς ἀνταρσίας, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύεται ὅτι εὐδοκιμεῖ εἰς μίαν μικρὰν τάξιν τοῦ στρατεύματος, ἐπιβάλλεται νὰ λάβωμεν μέτρα ριζικώτερα καὶ σταθερώτερα. Δὲν ἠξεύρω ποῖα εἶναι τὰ μέτρα ταῦτα. Φρονῶ ὅτι πρώτιστον εἶναι ἡ ἀπόφασις, ἡ σταθερὰ θέλησις τοῦ πολιτικοῦ κόσμου ἡνωμένου νὰ ἀντιμετωπίσῃ μὲ ἄκαμπτον ἀποφασιστικότητα πᾶσαν εἰς τὸ μέλλον τοιαύτην ἐκδήλωσιν. Νομίζω ἐπίσης ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ λάβωμεν καὶ νομοθετικὰ μέτρα. Ἓν ἐκ τούτων θὰ ἦτο ἡ παραπομπὴ τῶν ἀδικημάτων πρὸς ἐκδίκασιν εἰς τὰ ὁρκωτὰ δικαστήρια καὶ ἡ προκαταβολικὴ διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως ἄρσις τῆς ἀσυλίας ἀπὸ τὰ μέλη αὐτῆς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐνδεχομένως εἰς τὸ μέλλον ἤθελον ἀποδειχθῆ ὡς ἔχοντα οἱανδήποτε ἀνάμιξιν ἢ συμμετοχὴν εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀνταρσίας.

§186Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχουν εἰς τὴν Συνέλευσιν τοιαῦτα πρόσωπα.

§187Γ. ΜΟΔΗΣ. Τόσον τὸ καλύτερον ἂν δὲν ὑπάρχουν.

§188Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀποτανθῆτε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία εἶναι αἰτία ὅλων αὐτῶν τῶν κινημάτων.

§189Γ. ΜΟΔΗΣ. Τοιαῦτα κινήματα ἐγένοντο ὄχι μόνον ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν προηγουμένων.

§190Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν μᾶς λέγετε τί συμβαίνει ἐπὶ τέλους;

§191Γ. ΜΟΔΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν ὅτι πρόκειται περὶ φημῶν. Τὸ ἴδιον θέλω νὰ παραδεχθῶ καὶ ἐγώ. Ἀλλ’ ὁσονδήποτε καὶ ἂν δὲν εἶναι σοβαραὶ αἱ φῆμαι αὗται, ἔσχον σοβαρώτατον ἀντίκτυπον εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην καὶ ἑπομένως πρέπει νὰ μᾶς ἀπασχολήσουν.

§192Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν συζητοῦμεν τώρα διὰ τὰς φήμας, ἀλλὰ διὰ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως μόνον.

§193Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐγὼ ἀνέγνωσα ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἔλαβε γνῶσιν ἑνὸς πρωτοκόλλου.

§194Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν οὐδενὸς ἔλαβε γνῶσιν ἐξ ὅσων ἀνεγράφησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἀλλὰ καὶ αἱ περισσότεραι ἐφημερίδες δὲν ἀνέγραψαν οὐδεμίαν σωστὴν εἴδησιν. Οὐδεμία ἐκδήλωσις ἀξιωματικῶν ἐγένετο. Οὐδεμία ἐκδήλωσις πράξεως ἐγένετο. Στηρίζονται ὅλα εἰς φήμας καὶ τίποτε ἐπὶ πλέον. Ἂν ὑπάρχουν τινὲς οἱ ὁποῖοι παρεβίασαν ὁπωσδήποτε τὴν ἱεραρχίαν τοῦ στρατεύματος, περὶ τούτου αἱ ἁρμόδιαι ὑπηρεσίαι θὰ λάβουν τὰ μέτρα των. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι οὐδεμία ἐκδήλωσις ἐγένετο, ὁ δὲ Ὑπουργὸς μόνον ἔκαμε τὴν διάψευσιν ὅτι ἐνώπιόν του καὶ ἐνώπιον τῆς στρατιωτικῆς Ἀρχῆς οὐδεὶς ἀξιωματικὸς ἐνεφανίσθη νὰ δηλώσῃ εἴτε ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας εἴτε ὡς ἀντιπρόσωπος μιᾶς Ἐπιτροπῆς. Καὶ ὅμως αὐτὴν τὴν δήλωσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν αἱ ἐφημερίδες τὴν παρεμόρφωσαν. Καὶ λέγουν ὅτι ἔγινε πρωτόκολλον κτλ.

§195Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας δὲν παρουσιάσθη κανεὶς ἀξιωματικός;

§196Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Καὶ αὐτὸ ἀνεγράφη, ἀλλὰ διεψεύσθη.

§197Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν ἔχω, κ. Πρόεδρε, κανένα λόγον νὰ θέσω ὑπὸ ἀμφιβολίαν τοὺς λόγους τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, οὐδὲ τὴν καλὴν πίστιν ἡ ὁποία τὸν ἐμπνέει. Νομίζω ὅμως ὅτι ἐδημοσιεύθησαν ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ροδόπης καὶ τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ, ἂν τὰ δημοσιευθέντα εἶναι ἀληθῆ, δηλώσεις καὶ γνῶμαι, κατὰ τὰς ὁποίας εἷς ἐκ τῶν ἀπωτέρων λόγων τῆς παραιτήσεώς του ἦτο καὶ ἡ ἐκδήλωσις δυσφορίας τοῦ στρατεύματος κατὰ τῆς κυβερνητικῆς ἀμελείας.

§198Γ. ΜΟΔΗΣ. Ἀποδέχομαι εὐχαρίστως τὰς δηλώσεις τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ καὶ χαίρω διότι αἱ διαδόσεις ἦσαν ἐντελῶς ἀβάσιμοι. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω καταλήγων ὅτι διὰ νὰ μὴ ἔχωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον παρομοίας διαδόσεις ἢ φήμας καὶ διὰ νὰ μὴ ἔχωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον τοιαύτας ἐκδηλώσεις, αἱ ὁποῖαι καταβιβάζουν τὴν τιμὴν τῆς Χώρας ταύτης καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν καὶ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν εἰς τὴν κατωτέραν βαθμίδα τῶν πεπολιτισμένων λαῶν, ἔχομεν καὶ πάλιν, ἐπαναλαμβάνω, τὴν ὑποχρέωσιν, πρὸ παντὸς ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ μετ’ αὐτῆς καὶ ὅλος ὁ πολιτικὸς κόσμος, νὰ ἐντείνωμεν τὰς δυνάμεις μας συσσωματούμενοι καὶ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν εἰς ἑνιαῖον μέτωπον τὸν κίνδυνον τοῦτον.

§199Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Τὸν στρατιωτικόν;

§200Γ. ΜΟΔΗΣ. Ὄχι τὸν στρατιωτικόν, διότι ὁ στρατὸς δὲν εἶναι οὔτε 5 οὔτε 10 οὔτε 100 ἀξιωματικοί. Ὁ Στρατὸς εἶναι ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τοιαῦτα κινήματα εἰς τὸ ἑξῆς μὲ σθένος καὶ μὲ ἀπόφασιν αὐστηρᾶς τιμωρίας, δηλαδὴ ἀμειλίκτου ἐφαρμογῆς τῶν κειμένων νόμων.

§201Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Παραγνωρίζετε, κ. συνάδελφε, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἀλλὰ καὶ πρότερον, ὁ στρατὸς ἐν τῷ συνόλῳ ἐργάζεται ὑπερανθρώπως. Μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀντιληπτὸν εἰς ὅλους ὅτι ἐργάζεται καὶ ἀσκεῖται καὶ προσηλωμένος εἶναι εἰς τὰ καθήκοντά του ὅλην τὴν ἡμέραν. Νομίζω ὅτι αὐτὸ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως τοὐλάχιστον πρέπει νὰ ἀναγνωρίζηται.

§202Γ. ΜΟΔΗΣ. Τὸ ἀναγνωρίζω. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω καὶ τονίζω ὅτι, ἂν γίνεται κάτι, γίνεται ἀπὸ μίαν ἐλαχίστην μερίδα ἀξιωματικῶν μὴ ἀντιπροσωπεύουσαν οὐδαμῶς τὴν γνώμην τῶν ἀξιωματικῶν καὶ μὲ τὴν ὁποίαν ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν πρέπει νὰ συγχέεται ὁ Ἑλληνικὸς στρατός.

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Σεχιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§204Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἀπό τινων ἡμερῶν, κύριοι πληρεξούσιοι, μέχρι τῆς χθές, διετελοῦμεν εἰς ὑπουργικὴν κρίσιν. Ἡ Κυβέρνησις παρῃτήθη. Ἀλλὰ διατί παρῃτήθη ἡ Κυβέρνησις; Εἶναι γνωστὸν ὅτι αἱ Κυβερνήσεις παραιτοῦνται ἢ ὅταν διαφωνήσωσι πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως ἢ ὅταν ἐξαιρετικά τινα γεγονότα ἐπιβολῆς ἀναγκάζωσι τὰς Κυβερνήσεις νὰ παραιτηθῶσιν. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσε σήμερον ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρῃτήθη διότι ἓν μέλος αὐτῆς, ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς καὶ ἀρχηγὸς κόμματος, ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του καὶ κατὰ συνέπειαν, ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς εἶναι ἀρχηγὸς ἑνὸς τῶν κομμάτων τῆς Συνελεύσεως τῶν συγκροτούντων τὴν δεξιάν, ἐπὶ τῆς ὑποστηρίξεως τῆς ὁποίας στηρίζεται ἡ Κυβέρνησις, ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν της καὶ ὁ Ἀνώτατος Ἄρχων, ρυθμιστὴς τοῦ πολιτεύματος, νὰ ἀναλάβῃ νὰ ρυθμίσῃ τὴν πολιτικὴν κατάστασιν. Ἀλλὰ συγχρόνως ἦτο γνωστόν, ἐδηλώθη δὲ καὶ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του, δηλώσας συγχρόνως ὅτι θὰ ἐξακολουθῇ παρέχων τὴν ἐμπιστοσύνην του πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ αὐτὸς καὶ τὸ ὑπ’ αὐτὸν κόμμα. Κατὰ συνέπειαν αἰτία παραιτήσεως τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἠμπορεῖ νὰ νοηθῇ ἡ ἔλλειψις τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτοῦ, διότι εἶναι πλέον ἢ σαφές, μετὰ τὴν δήλωσιν ταύτην τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι τὰ τὴν Δεξιὰν συγκροτοῦντα κόμματα παραμένουν ἡνωμένα ὑποστηρίζοντα τὴν Κυβέρνησιν καὶ παρέχοντα εἰς αὐτὴν τὴν ἐμπιστοσύνην των. Καὶ οὕτω διετελοῦμεν, διετέλει σύμπασα ἡ δημοσία γνώμη, ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τῆς αἰνιγματώδους παραιτήσεως τῆς Κυβερνήσεως. Διατί παρῃτήθη ἡ Κυβέρνησις; Παρῃτήθη ἆρά γε διὰ νὰ ἀνασυνταχθῇ διὰ τῆς ἀποχωρήσεως ἑνὸς καὶ μόνον μέλους τοῦ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξουσίου; Παρῃτήθη ἆρά γε διὰ νὰ γίνῃ ἀμοιβαία μετάθεσις Ὑπουργῶν καὶ πρόσληψις δύο ἑτέρων Ὑπουργῶν; Εἶναι ἐπαρκῆ ταῦτα στοιχεῖα διὰ νὰ πείσωσι τὴν δημοσίαν γνώμην, τὴν εἰς εὔλογον ἀνησυχίαν διατελοῦσαν, εἶναι ἐπαρκεῖς λόγοι παραιτήσεως μιᾶς Κυβερνήσεως; Βεβαίως ὄχι. Ἡ παραίτησις τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ συνέπεσε μὲ ἐκδήλωσιν τῶν ἀνευθύνων στρατιωτικῶν παραγόντων—νὰ τὸ εἴπωμεν εἰλικρινῶς, κύριοι —ἐκδηλωσάντων ὁπωσδήποτε τὴν γνώμην αὐτῶν ὅτι δὲν εἶναι εὐχαριστημένοι ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπεδείχθη συνεπὴς πρὸς τὰς ἐπαγγελίας της καὶ ὅτι ἡ δημοσία γνώμη, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ τρόπον τινὰ ἐξεδήλωσαν, εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰς ἀντιλήψεις των, εἶναι σύμφωνος εἰς τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἐπαρκὴς διὰ νὰ ἐπιβληθῇ διαχειριζομένη τὰ πράγματα τῆς Χώρας. Ἐγεννήθη ἡ σκέψις, ἡ εὔλογος σκέψις, μήπως ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ βίου της τοῦ ὀκταμήνου δὲν κατώρθωσε νὰ ἐκπληρώσῃ ὅ,τι ἐπηγγέλθη, νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν δημοσίαν γνώμην, καὶ μήπως οἱ στρατιωτικοὶ ἐκεῖνοι ἀνεύθυνοι παράγοντες, οἱ ὁποῖοι ἐξηγέρθησαν κατ’ αὐτῆς, ἐξεδήλουν τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ εἶχον μίαν ἠθικὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἠδύναντο νὰ στηριχθῶσι διὰ τὰς μελλούσας ἐνεργείας των.

§205Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Παραδέχεσθε, κ. συνάδελφε, τοιαύτην ἐκδήλωσιν τῆς Κοινῆς Γνώμης;

§206Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐγὼ ναί.

§207Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Καὶ τὴν ἐγκρίνετε;

§208Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ναί.

§209Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Τότε δύναται ἡ ἐκδήλωσις τῆς Κοινῆς Γνώμης νὰ γίνεται καὶ διὰ τῶν ἀρχιερέων.

§210Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Λυποῦμαι διότι δὲν μὲ ἐννοήσατε· διότι, ἂν μὲ ἀφίνατε νὰ τελειώσω, δὲν θὰ ἐλέγετε αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἴπετε. Ἡ Κυβέρνησις, ὅταν ἐξηγέρθησαν οἱ ἀνεύθυνοι αὐτοὶ παράγοντες, ὤφειλε νὰ τοὺς πατάξῃ ἀμειλίκτως, ὤφειλε νὰ μὴ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἐξέγερσιν τούτων, ὤφειλε νὰ ἐπιβάλῃ τὸ κράτος τοῦ νόμου. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις μὴ ἐνεργήσασα οὕτω, μὴ ἐνεργήσασα ὅπως ἔπρεπεν, ἀλλὰ παραιτηθεῖσα, ἀφῆκε νὰ ὑπονοηθῇ ὅτι δὲν ἔχει μαζί της τὴν ἠθικὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηριζομένη θὰ δύναται νὰ στραφῇ ἀμειλίκτως κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ ἐμφανισθῶσιν ὡς τρίτοι πολιτειακοὶ παράγοντες, διὰ νὰ ῥυθμίζωσι τὴν πολιτικὴν κατάστασιν. Τοῦτο ἤθελον νὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, δὲν ἤθελον νὰ ἀναγνωρίσω εἰς τοὺς παράγοντας ἐκείνους δικαίωμα ἐπεμβάσεως, διότι τοῦτο πολλάκις ἐκάκισα ἀπὸ τοῦ βήματος κατὰ τὸ παρελθόν, ἐπέμβασιν δηλαδὴ τῶν ἀνευθύνων στρατιωτικῶν παραγόντων ὡς παραγόντων πολιτειακῶν, ὡς παραγόντων εἰς τοὺς ὁποίους δὲν ἀναγνωρίζει τὸ πολίτευμα δικαίωμα ἐπεμβάσεως. Ἀλλ’ εἶπον τοῦτο· μήπως ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὸ κῦρος νὰ ἀντιταχθῇ κατ’ αὐτῶν, διότι καὶ ἡ δημοσία γνώμη εἶναι διατεθειμένη κατ’ αὐτῆς λόγῳ τῆς μέχρι σήμερον πολιτείας της.

§211Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐπὶ τοῦ βασιλικοῦ καθεστῶτος ἐγένοντο ἐπεμβάσεις στρατιωτικαὶ καὶ ἐπαναστάσεις. Ἐπὶ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, οὐδεμία ἐπανάστασις καὶ οὐδεμία ἐπέμβασις στρατιωτική.

§212Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὁ κ. Λούφας εἶναι εἰς τὰς φυλακάς. Ἀλλ’ ἂς ἴδωμεν ἤδη ἡ Κυβέρνησις ἐφάνη συνεπὴς πρὸς τὰς ἐπαγγελίας της, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὸ περιεχόμενον τῶν προγραμματικῶν της δηλώσεων ὅταν ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχήν; Ἂς ἴδωμεν τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ 8μηνον διάστημα· εἶναι ἐπαρκῆ, ὥστε νὰ δικαιολογῶσι τὴν ὑπὲρ αὐτῆς γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Ἡ Κυβέρνησις ἐπηγγέλθη διὰ τῶν προγραμματικῶν της δηλώσεων ὅτι θὰ μεριμνήσῃ ὅπως τάχιστα περατωθῇ τὸ συντακτικὸν ἔργον τῆς Συνελεύσεως καὶ τὸ ἔργον αὐτῆς τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου καὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, ὅπως φθάσωμεν τάχιστα πρὸς τὰς ἐκλογάς, διὰ τῶν ὁποίων, ἐλευθέρως ἐνεργουμένων, θὰ κατωρθοῦτο νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Χώρα εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Ἡ ἐπαγγελία αὕτη τῆς Κυβερνήσεως ἀτυχῶς οὔτε πόρρωθεν ἐπραγματοποιήθη. Ἡ Κυβέρνησις, ὑπεύθυνος κατὰ τὸ πλεῖστον, εἰς τὴν ἐπιβράδυνσιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, διὰ τῶν ἐπανειλημμένων καὶ μακρῶν διακοπῶν καὶ διὰ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν αὕτη ρυθμίζει τὰ τῆς πλειονοψηφίας, τῆς ὁποίας τὴν ὑποστήριξιν ἔχει κατὰ τὰς συζητήσεις τῆς Συνελεύσεως, παρημέλησε πλήρως τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως, ἰδίως τὸ συντακτικόν, καὶ δὲν κατωρθώσαμεν ἐπὶ ἑξάμηνον ἤδη νὰ ψηφίσωμεν οὔτε 20 ἄρθρα τοῦ Συντάγματος. Ἡ Κυβέρνησις, καίτοι ἐπηγγέλθη ὅτι θὰ σπεύσῃ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, οὐδόλως ἔπραξε τοῦτο, καίτοι δὲ ἐπηγγέλθη τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, μόλις μετὰ τρίμηνον ἀπὸ τῆς ἀναρρήσεως αὐτῆς εἰς τὴν Ἀρχὴν ὑπέβαλε νομοσχέδιον περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, διὰ νὰ ἀποσύρῃ τοῦτο μετ’ ὀλίγον ἀπὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως καὶ νὰ ἐπαναφέρῃ αὐτὸ μετὰ τετράμηνον κατ’ ἀπαίτησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων. Κατὰ συνέπειαν ἡ Κυβέρνησις διέφυγεν ἀπὸ τῆς πραγματικότητος, ἀπὸ τῆς πολιτικῆς τοῦ Τόπου, διότι δὲν ἠθέλησε νὰ ἐπισπευθῇ ἡ ἀναθεώρησις τῶν καταλόγων διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἡμέραν τῶν ἐλευθέρων ἐκλογῶν, διὰ τῶν ὁποίων καὶ μόνον θὰ ἐπανήρχετο ἡ Χώρα εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς τακτικῆς ταύτης ἔχανε βεβαίως ἔδαφος εἰς τὴν δημοσίαν γνώμην, τῆς ὁποίας εἶχεν ἀνάγκην, ἵνα ἐνισχυομένη δι’ αὐτῆς ἀντιτάξητε κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπιβουλεύονται τὴν ὁμαλὴν τοῦ πολιτεύματος λειτουργίαν, διότι μόνον διὰ τῆς τοιαύτης ἐνισχύσεως ἡ Κυβέρνησις θὰ ἠδύνατο νὰ ἀντιταχθῇ κατὰ τῶν ἀνευθύνων παραγόντων, οἱ ὁποῖοι ὑπεισέρχονται εἰς τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Τότε μόνον θὰ ἠδύνατο νὰ ἀντιταχθῇ κατ’ αὐτῶν, ὅταν εἶχεν ὑπὲρ αὐτῆς τὴν ἠθικὴν βάσιν, ἠθικὴ δὲ βάσις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἡ ὑπὲρ αὐτῆς γνώμη τοῦ λαοῦ. Ἀπομακρυνομένη τοῦ προγράμματός της τούτου, ἀπομακρυνομένη τῆς θεραπείας τῆς πραγματικότητος τῆς πολιτικῆς ἔχανε συγχρόνως καὶ τὴν δημοσίαν γνώμην, καὶ οὕτω καθίστατο ἀνεπαρκὴς διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τάξιν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατὰ καιροὺς ἐπενέβαινον εἰς τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ σημειώνομεν ἐπέμβασιν τῶν στρατιωτικῶν διὰ τοῦ στρατηγοῦ κ. Λούφα καὶ ἑτέραν εἰς τὰ ἔργα τῆς Δικαιοσύνης.

§213Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, διὰ τὸν στρατηγὸν κ. Λούφαν οἱ ἴδιοι οἱ κατήγοροί του ἐζήτησαν τὴν καταδίκην του διὰ λόγους σκοπιμότητος. Τὸ πρᾶγμα εἶναι γνωστόν, ὥστε τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον προτείνει νὰ τῷ δοθῇ χάρις εἶναι ὑπογεγραμμένον ὑπὸ τῶν ⅔ τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Λούφας δὲν ὑπῆρξεν ἐπαναστάτης.

§214Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Καὶ ἔχομεν ἑτέραν ἐπέμβασιν εἰς τὰ ἔργα τῆς Δικαιοσύνης. Καὶ ὅταν ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκάκισα τὴν ἐπέμβασιν ταύτην καὶ τὸν διασυρμὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διεβεβαίωσεν ὅτι οὐδὲν συνέβη καὶ ὅτι ἐξ ἐμπνεύσεως δημοκοπικῆς ὁρμηθεὶς ἐκάκισα τὴν ἐπέμβασιν αὐτὴν καὶ ἐθεωρήθην δημοκόπος πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Καὶ ἐσημειώθη ἑτέρα ἐπέμβασις διὰ τοῦ στρατηγοῦ κ. Τσερούλη.

§215Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἦτο ἐπέμβασις τοῦ γραμματέως εἰς τὰ ἔργα τοῦ στρατοῦ. Καὶ ὅμως ἐτιμωρήθη δι’ εἰκοσαημέρου φυλακίσεως ὁ ἀξιωματικός, διότι δὲν ἐπρόσεξεν ἰδιαιτέρως. Διὰ νὰ ἴδητε ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι περισσότερον τοῦ δέοντος πρὸς τοιαύτας ἐκδηλώσεις αὐστηρά, ὅπως ἐξηκρίβωσα τὰ πράγματα, ἐπρόκειτο περὶ ἐπεμβάσεως τοῦ γραμματέως εἰς τὰ ἔργα τοῦ ἀξιωματικοῦ. Δὲν πρέπει νὰ υἱοθετῆτε τοιαύτας φήμας, τὰς ὁποίας ἀναγράφουν εὐκόλως αἱ ἐφημερίδες, καὶ νὰ ἔρχησθε ἐδῶ νὰ λέγητε ὅτι ἐπεμβαίνουν οἱ στρατιωτικοὶ εἰς τὰ ἔργα τῆς Δικαιοσύνης. Ἀναλογισθῆτε ἄλλας ἐποχὰς καὶ συγκρίνατε.

§216Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δεύτερος λόγος σπουδαιότατος ἀφορῶν εἰς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἐξέπεσεν αὕτη, κατ’ ἐμὴν γνώμην, εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι ἡ κακὴ διαχείρισις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἔγινεν, ὁμολογῶ, διεξοδικωτέρα συζήτησις, ἐλέχθησαν τὰ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἐλέχθησαν παρ’ αὐτῆς τὰ ὑπὲρ αὐτῆς ὅσον ἀφορᾷ τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος τούτου. Ἡ πραγματικότης εἶναι ὅτι σύμπας ὁ προσφυγικὸς κόσμος διατελεῖ ἐν ἐξεγέρσει κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἐνδιαφέρον ζήτημα. Σύμπας ὁ προσφυγικὸς κόσμος, τὰ 9/10 τῶν προσφύγων πληρεξουσίων, πάντες οἱ προσφυγικοὶ Σύλλογοι διατελοῦσιν ἐν ἐξεγέρσει κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀτυχῶς οὔτε ἡ διαχείρισις τῶν οἰκονομικῶν ζητημάτων ἀπέβη ἱκανοποιητικὴ διὰ τὴν δημοσίαν συνείδησιν ὅσον ἀφορᾷ τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ ἐπιβληθεῖσα φορολογία 10% δὲν ἀπέφερε τοὺς καρποὺς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐπηγγέλθη ἡ Κυβέρνησις, κατ’ οὐδὲν ἐβελτίωσε τὸν βίον, ἀλλ’ ἀπέμεινεν ἡ αὐτὴ κατάστασις. Ἡ Κυβέρνησις ἐπιβαλοῦσα τὴν φορολογίαν ἐκείνην ὑπεσχέθη ὅτι διὰ ταύτης θὰ ἰσοσκελίσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν καὶ θὰ σταθεροποιήσῃ τὸ συνάλλαγμα καὶ κατὰ συνέπειαν θέλει βελτιώσει τοὺς ὅρους τοῦ βίου. Δυστυχῶς οὐδεμία βελτίωσις τῶν ὅρων τοῦ βίου ἐπῆλθε. Καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διατελεῖ ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἐπεβλήθη εἰς αὐτὸν πρόσθετος φορολογία 10% ἐπὶ πάντων τῶν εἰδῶν, χωρὶς ἐκ ταύτης νὰ προκύψῃ οὐδὲν ἀντιστάθμισμα ὁπωσδήποτε ἱκανοποιητικὸν ἀφορῶν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ζωῆς του. Καὶ τοῦτο ὑπῆρξεν ἓν τῶν αἰτίων τῆς καταπτώσεως τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τῇ δημοσίᾳ γνώμῃ, παρὰ τῇ λαϊκῇ συνειδήσει. Ἐπίσης ἡ διαχείρισις τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων, αἱ ὁποῖαι ἀνεφύησαν ἀπὸ τῆς ἀνόδου τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀρχὴν μέχρι σήμερον, δὲν ὑπῆρξεν οὐδόλως ἱκανοποιητική. Ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τοῦ ἀπαισίου Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης, ἡ σιωπηρὰ τρόπον τινὰ ἀναγνώρισις τοῦ Πρωτοκόλλου ἐκείνου καὶ ἡ ἐκ ταύτης προελθοῦσα καταγγελία τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης δὲν εἶναι ἱκανοποιητική. Δὲν ἔσπευσεν, ἐνῷ ἔδει, τάχιστα ἀπὸ τῆς ἀνόδου της εἰς τὴν Ἀρχὴν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀπολύσῃ τὸν ἀντιπρόσωπόν της, ὁ ὁποῖος ὑπὲρ τὴν ἐντολὴν ἔθηκε τὴν ρήτραν, διὰ τῆς ὁποίας τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ ἐτίθετο ἐν ἰσχύϊ ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς του καὶ ἀφ’ ἑτέρου δὲν ἐγνώρισεν εἰς τὴν σύμμαχον Σερβίαν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἐκεῖνο ἀσφαλῶς θὰ ἀπορριφθῇ παρὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ὤφειλεν ἀμέσως ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ τοῦτο. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐπανεπαύετο εἰς τὸ ὅτι ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις δὲν ἐξεδήλωσε δυσφορίαν διὰ τὸ Πρωτόκολλον καὶ δύο ἔτι ἡμέρας πρὸ τῆς καταγγελίας ἐξηκολούθησε νὰ ἔρχεται εἰς ἐπαφὴν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀρχὴν τῶν διαπραγματεύσεων διὰ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συνθήκης. Τοῦτο εἶναι τὸ μέγα σφάλμα τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὤφειλε νὰ προΐδῃ τὰς ἐκπλήξεις ἐκ μέρους τῆς Σερβίας, ἀφοῦ ἔλαβε γνῶσιν ὅτι ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις εἶχε τὴν γνώμην ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης θίγει τὰς βάσεις τῆς συμμαχίας. Δὲν ἔσπευσε νὰ προλάβῃ τὰς τυχὸν ἐντεῦθεν ἐκπλήξεις ἐκ μέρους τῆς Σερβίας. Καὶ ἐκ τούτου, κύριοι συνάδελφοι, ἐγεννήθη ἡ ἐντύπωσις, λίαν εὐλόγως, εἰς τὴν δημοσίαν γνώμην ὅτι ἡ κακὴ διαχείρισις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ζητήματος τούτου, ἡ ἐκ τούτου προκληθεῖσα καταγγελία τῆς συμμαχίας, συνετέλεσε τὰ μέγιστα εἰς τὰς ὑπερβολικὰς ἀξιώσεις τῆς Σερβίας διὰ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συμμαχίας καὶ τὴν διακοπὴν καὶ τὸ ναυάγιον τῶν διαπραγματεύσεων. Ἐπίσης ἡ κακὴ διευθέτησις τοῦ Πατριαρχικοῦ ζητήματος, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν πρόκειται σήμερον νὰ γίνῃ συζήτησις, καταλογίζεται εἰς βάρος τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ πάντα τὰ παρεμπεσόντα ἔστω καὶ ἐκ τύχης ἐξωτερικῆς φύσεως ζητήματα μὴ διευθετηθέντα καλῶς καὶ αὐτά, καταλογίζονται εἰς βάρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἂς μὴ ἀπομακρυνόμεθα ἀπὸ τὴν ψυχολογίαν τοῦ λαοῦ. Ὁ λαὸς πάσας τὰς ἀτυχίας, πάσας τὰς δυσχερείας τὰς προκυπτούσας, τὰς καταλογίζει εἰς βάρος τῶν Κυβερνήσεων. Ὑπὸ τοιοῦτον βάρος, κύριοι, εὑρέθη ἡ Κυβέρνησις μετὰ ὀκτάμηνον πολιτικὸν βίον, βάρος ἐντυπώσεων παρὰ τῇ λαϊκῇ συνειδήσει, ἀποτυχιῶν οἰκτρῶν, ἀποτυχιῶν ὅσον ἀφορᾷ τὴν διαχείρισιν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, βάρος ἐντυπώσεων εἰς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν, οἰκτρῶν ἀποτυχιῶν ὅσον ἀφορᾷ τὰ μεγάλα ἐσωτερικὰ ζητήματα, βάρος ἐντυπώσεων ἀποτυχίας οἰκτρᾶς ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐργασίαν τῆς Συνελεύσεως τὴν οὐδόλως ἱκανοποιητικήν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν μὴ ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ὅτι φαίνεται πολὺ μακρὰν ὁ χρόνος, καθ’ ὃν θὰ φθάσωμεν εἰς ἐλευθέρας ἐκλογάς, ἵνα διὰ τῆς συμμετοχῆς ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπανέλθῃ ἡ Χώρα εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, ἄνευ τοῦ ὁποίου μεγάλοι κίνδυνοι καὶ συμφοραὶ ἐπικρέμανται ἐπ’ αὐτήν. Εἰς αὐτὴν τὴν κατάπτωσιν διετέλει ἡ Κυβέρνησις καὶ αὐτὴ ἡ ἐντύπωσις ἐκράτει περὶ αὐτῆς εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτε ἐγένοντο τὰ πρωτόκολλα τῶν ἀξιωματικῶν. Αὐτὴν τὴν ἐντύπωσιν περὶ τῆς καταστάσεως εἶχε καὶ ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος βεβαίως διὰ νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραιτηθῇ τῆς Κυβερνήσεως εἶμαι βέβαιος ὅτι πλειστάκις θὰ ἔκρουσε τὸν κώδωνα τοῦ κινδύνου ἕνεκα τῶν ἀστοχιῶν τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν ζητημάτων ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν. Καὶ εὑρεθεὶς ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς πρὸ τῆς λαϊκῆς αὐτῆς ψυχολογίας, πρὸ τοῦ ἐκραγέντος στρατιωτικοῦ κινήματος, παρῃτήθη τῆς Κυβερνήσεως.

§217ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ἐξερράγη κανὲν κίνημα.

§218Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἠναγκάσθη νὰ ὑποβάλῃ τὴν ἐκ τοῦ ἀξιώματος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν παραίτησίν του διὰ νὰ μὴ καθίσταται συνυπεύθυνος καὶ διὰ μελλούσας ἀστοχίας μεγαλυτέρας καὶ ἀνυπολογίστους ζημίας. Ἡ Κυβέρνησις εὑρεθεῖσα εἰς τὴν κατάστασιν ταύτην καὶ μὴ ἔχουσα μεθ’ ἑαυτῆς τὴν ἠθικὴν βάσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως, τὴν λαϊκὴν γνώμην, νὰ ἀντιταχθῇ κατὰ τῶν κινημάτων ἐκείνων, ἔχουσα τὸν ἀόριστον φόβον τῆς ἐπικρατήσεως τῶν κινημάτων καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῶν, ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν της μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ ἐπεκαλέσθη τὴν παρέμβασιν τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος διὰ τὴν ρύθμισιν τῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Ἀλλὰ γεννᾶται ἡ εὔλογος ἀπορία τοῦ ἀνασχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως.

§219Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἔκαμεν ἐνέσεις.

§220Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις παρῃτήθη τῆς Ἀρχῆς μὲ τὴν προϋπόθεσιν νὰ προέλθῃ ἄλλη Κυβέρνησις ἐκ τοῦ συνασπισμοῦ τῆς Δεξιᾶς. Καὶ βεβαίως ὑπέδειξε τὴν διέξοδον ἐκείνην ἡ Κυβέρνησις ἀφ’ ἑνὸς μὲν διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὴν συσσώρευσιν μεγαλυτέρων εὐθυνῶν εἰς τὸ μέλλον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διότι ἐπείσθη ὅτι δὲν εἶχε τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὰς ἐκδηλώσεις τῶν ἀνευθύνων στρατιωτικῶν παραγόντων, ἀξιούντων τὴν κυβερνητικὴν μεταβολήν. Καταθέσασα τὴν Ἀρχήν, ὑπέδειξε τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως στηριζομένης ἐπὶ τοῦ συνασπισμοῦ τῆς Δεξιᾶς. Εὑρεθεῖσα ὅμως πρὸ τῆς ἐμμόνου ἀρνήσεως, νὰ ἀναλάβῃ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ, πρὸς τὸν ὁποῖον ἐστράφη ὁ Ἀνώτατος Ἄρχων, ὡς ἐκπροσωποῦντα τὴν μεγαλυτέραν μερίδα τῆς Δεξιᾶς, συγκατετέθη νὰ ἀποδεχθῇ τὴν ἐντολὴν τοῦ ἀνασχηματισμοῦ. Καὶ ἀπεδέχθη τὸν ἀνασχηματισμόν, ἵνα μὴ κατόπιν τῆς ἀρνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ, ἡ ἐντολὴ κατ’ ἀνάγκην ἐδίδετο ἀλλαχοῦ, ὅπερ ἐνόμιζεν ἐπιζήμιον.

§221Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κομματικῶς.

§222Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διὰ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ ἀνασχηματισμοῦ πρὸ παντὸς ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν ἰδίαν αὐτῆς ἠθικὴν δύναμιν, στηριζομένην εἰς τὴν περὶ αὐτῆς γνώμην τῆς λαϊκῆς συνειδήσεως, δι’ ἧς καὶ μόνης θὰ ἠδύνατο νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν κατάστασιν, ἐπιβάλλουσα τὸ κράτος τοῦ Νόμου διὰ τῆς ἐπανόδου τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὰ κύρια αὐτῶν ἔργα καὶ τὴν μὴ ἀνάμιξιν τούτων εἰς τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Ἀντὶ τούτου ἡ Κυβέρνησις, ἀπεδέχθη τὸν ἀνασχηματισμὸν ἀποβλέψασα μόνον εἰς τὸ νὰ ἀποφύγῃ τὸν σχηματισμὸν παρ’ ἄλλου Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία, κατὰ τὴν γνώμην της, θὰ ἦτο ἐπιζημία εἴτε εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας εἴτε εἰς τὰ ἴδια αὐτῆς κομματικὰ τοιαῦτα. Καταλήγων, κύριοι συνάδελφοι, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ Κυβέρνησις κακῶς ὑπελόγισε τὴν κατάστασιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ μετ’ αὐτῆς συμπράττοντες παράγοντες τῆς Δεξιᾶς εἶναι πολὺ μακρὰν τῆς πραγματικότητος. Ὤφειλον δέ, σκεπτόμενοι πολιτικῶς, νὰ εὑρίσκωνται πλησίον τῆς πραγματικότητος καὶ νὰ ἔχωνται στερρῶς ταύτης. Οὐδόλως μετεβλήθησαν οἱ ὅροι τῆς σημερινῆς πολιτικῆς καταστάσεως, ὥστε νὰ παρέχωσι τὴν πιθανότητα ὅτι θὰ βελτιωθῇ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ ἐντύπωσις περὶ τῆς μέχρι σήμερον πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῶν εὐθυνῶν αὐτῆς καὶ τῶν τὴν Δεξιὰν συγκροτούντων κομμάτων, τὰ ὁποῖα εἶναι συνυπεύθυνα, διότι ἐξ αὐτῶν προῆλθεν ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῶν διατηρεῖται εἰς τὴν Ἀρχήν. Πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν των ὅτι ἡ παραμονὴ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ παρέλκυσις τοῦ χρόνου πρὸς διεξαγωγὴν ἐλευθέρων καὶ ἀνοθεύτων ἐκλογῶν μοιραίως καὶ πολὺ ταχέως θὰ ὁδηγήσῃ εἰς τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν οἱ ἀνεύθυνοι στρατιωτικοὶ παράγοντες θὰ τεθῶσιν ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πραγμάτων, πολὺ δὲ φοβοῦμαι ὅτι καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν θὰ ἔχῃ ἀντιρρήσεις πρὸς τοῦτο, πλήρως ἀπηλπισμένος ἀπὸ τὸν πολιτικὸν κόσμον τῆς Χώρας.

§223Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Προτιθέμενος, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ λάβω ἀργότερον τὸν λόγον, ἠναγκάσθην νὰ λάβω ἀμέσως αὐτόν, διότι παρετήρησα ὅτι ἐξ ὑποθετικῶν λόγων τῆς παραιτήσεώς μου συνάγονται συμπεράσματα οὐχὶ ἀκριβῆ. Βλέπω λοιπὸν ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐκθέσω ἀμέσως ὑπὸ ποίας συνθήκας παρητήθην διὰ νὰ μὴ στηρίζωνται οἱ ρήτορες ἐπὶ ὑποθέσεων καὶ συνάγουσι συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι σχέσιν τινὰ μὲ τὴν ἀλήθειαν. Ὅταν ἐσχηματίζετο ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν πληρεξουσίου, μοὶ ἐπροτάθη νὰ συμμετάσχω ταύτης, λαμβάνων τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν. Τὸ Ἐθνικὸν Δημοκρατικὸν Κόμμα, συνεδρίασαν, διὰ παμψηφίας σχεδὸν ἀπεφάνθη ὅμως μὴ μετάσχω τῆς Κυβερνήσεως. Τὴν τοιαύτην ἀπόφασιν τοῦ κόμματος διεμήνυσα τότε εἰς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ οὗτος ἐπέμενε ζητῶν τὴν συμμετοχήν μου. Τότε ἐκάλεσα εἰς νέαν σύσκεψιν τὸ κόμμα μου, ἐξήγησα εἰς τοὺς φίλους μου ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ προσφέρωσιν οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες εἰς τὴν Πατρίδα εἶναι ἡ ἀνάλωσις, ἡ τριβὴ δηλαδὴ ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ καθήκοντος καὶ ὅτι ἐγώ, ἀκολουθήσας καθ’ ὅλην τὴν ζωήν μου μίαν γραμμὴν αὐταπαρνήσεως πρὸς τὴν Πατρίδα, δὲν δύναμαι νὰ ἀρνηθῶ σήμερον τὰς ὑπηρεσίας μου πρὸς αὐτὴν διὰ λόγους κομματικούς, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἐκ τῆς συμμετοχῆς μου ἐν τῇ Κυβερνήσει πρόκειται νὰ φθαρῇ τὸ πολιτικόν μου γόητρον. Μετέσχον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἰς τὴν ὁποίαν παρέμεινα ἐπὶ ὀκτὼ καὶ πλέον μῆνας. Δύναμαι, κύριοι, νὰ σᾶς βεβαιώσω μὲ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον ὅτι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα αὐτὸ οὐδ’ ἐπὶ στιγμήν, οὔτε διὰ τὸ παραμικρότερον ζήτημα, διεφώνησα πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπῆρξα εἰς ὅλα τὰ ζητήματα σύμφωνος ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ δύναμαι ἐπὶ πλέον νὰ βεβαιώσω ὑμᾶς ὅτι, καθ’ ὅσον ἀντελήφθην μὲ τὴν ἀσθενῆ μου ἀντίληψιν, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ οἱ συνάδελφοί μου κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως δοθῇ κατὰ τὸ ἐνὸν χρηστὴ διοίκησις εἰς τὸν Τόπον, ἀδιάφορον ἂν μὲ τὰς σημερινὰς κρατικὰς ὑπηρεσίας δὲν εἶναι ἐπιτευκτὴ ἡ χρηστοποίησις τῆς διοικήσεως. Ἡ πρόθεσις ὑπῆρξεν, ἡ προσπάθεια κατεβλήθη. Εἰς ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα περιῆλθον εἰς γνῶσίν μου, εἴτε διὰ καταχρήσεις λαμβανούσας χώραν εἰς τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως, εἴτε εἰς τὸν Ἐποικισμὸν Θεσσαλονίκης εἴτε ἀλλαχοῦ, καὶ τὰς ὁποίας μετέβην καὶ ἀνέφερον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀμέσως μοὶ ὑπέδειξε νὰ καταγγείλω τὸ ταχύτερον. Συνεσκέφθημεν καὶ κατηγγείλαμεν ἀμέσως, ἐλάβομεν δὲ πάντοτε μέτρα, ὅπως συστήσωμεν εἰς τὰς δικαστικὰς Ἀρχὰς νὰ ἐπιταχύνωσι τὴν ἀνάκρισιν τῶν ἐκκρεμῶν ὑποθέσεων. Εἰς τὰ ζητήματα τὰ διοικητικά, εἰς τὰ ζητήματα τῆς διαχειρίσεως τῆς ἐξουσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ὁποῖον, ὡς γνωρίζετε, σήμερον ἔχει μίαν τεραστίαν δικαιοδοσίαν, διότι ἔχει τὴν διοίκησιν, τὴν ἀστυνομίαν ὁλόκληρον, τὴν χωροφυλακήν, τὴν ἀγορανομίαν, τὴν ἀγροφυλακήν, οὐδέποτε, μὰ οὐδέποτε, οὐδὲ ἐπὶ μίαν στιγμὴν ἐπενέβη διὰ τὸν παραμικρὸν διορισμὸν ἢ διὰ τὴν παραμικρὰν ἐνέργειαν ἢ πρᾶξιν συναλλαγῆς τὸ πολιτικὸν γραφεῖον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Συνεπῶς ὑπῆρχεν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς μέχρι τέλους μία προσπάθεια ἔντονος, ὅπως κάθε φαυλοκρατικὴ μέθοδος τεθῇ ἐκποδὼν ἀπὸ τὴν διοίκησιν. Ἐπίσης, κύριοι, κατὰ τὸ διάστημα τῆς συνεργασίας μας διεπίστωσα ὅτι διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου πολλὰ ὀφείλονται εἰς τὴν προσπάθειαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, πρωτίστως διὰ τὴν στάσιν τὴν ὁποίαν ἐτήρησεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κωπαΐδος καὶ εἰς ἄλλα ζητήματα μὲ ξένας ἑταιρείας. Ἐνέπνευσεν εἰς τοὺς ξένους τὴν ἐμπιστοσύνην, ἡ ὁποία ἔλειπε τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Ἡ ὅλη διαχείρισις τοῦ ζητήματος ἦτο ἐπιτηδειοτάτη καὶ νομίζω ὅτι κατὰ πολὺ συνετέλεσεν ἡ ὑπ’ αὐτοῦ προέδρευσις τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τὸ δάνειον ἔχῃ τόσον μεγάλην ἐπιτυχίαν. Εἰς τὸ ζήτημα τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης, τὸ ὁποῖον συνεζητήθη ἐπανειλημμένως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, δὲν νομίζω ὅτι ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ ἀμφισβητήσῃ σήμερον ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἠκολούθησεν εἰς τὰ ἐκκρεμῆ ζητήματα ἐπιτηδειοτάτην πολιτικήν. Εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν ἠδύνατο νὰ κηρυχθῇ ἄκυρον, λόγῳ ὑπερβασίας τῆς ἐντολῆς τῆς ἀντιπροσωπείας. Ἂν παραδεχθῶμεν ὅτι, ἡ ρήτρα περὶ τοῦ ὅτι ἀπὸ τῆς ἀνακοινώσεως εἰς τὸ διεθνὲς συμβούλιον τίθεται ἐν ἰσχύϊ τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο, ἐτέθη καθ’ ὑπέρβασιν ἐντολῆς τῆς Ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας, αἰρομένης τῆς ρήτρας ταύτης, θὰ περιήρχετο ἡ κύρωσις τοῦ Πρωτοκόλλου εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία ἦτο ἁρμοδία ν’ ἀποφανθῇ περὶ αὐτοῦ. Καὶ τοῦτο ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις. Τὸ ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὑπάρχει ἡ διχογνωμία εἶναι τοῦτο: Ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις ἀμέσως καὶ ἰταμῶς ν’ ἀπορρίψῃ τὸ Πρωτόκολλον ἢ ἔπρεπε νὰ προσπαθήσῃ νὰ προπαρασκευάσῃ διπλωματικῶς τὴν ἀποδοχὴν ἢ ἀπόρριψιν αὐτοῦ; Εἰς τοῦτο φρονῶ ὅτι εἶχε καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ προπαρασκευάσῃ τὴν ἀποδοχὴν διπλωματικῶς τῆς ἀπορρίψεως τοῦ Πρωτοκόλλου. Πόθεν ἐπήγασε τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο; Ἂν ἐξετάσῃ τις, θὰ ἴδῃ ὅτι ἐπήγασεν ἀπὸ τὴν ἄγνοιαν τῶν ζητημάτων ἐθνοτήτων τῆς Μακεδονίας, ἀπὸ τὴν ἄγνοιαν τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ ἐν Γενεύῃ Ἑλληνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἄγνοιαν τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ περισσότεροι Ἕλληνες, ἄγνοιαν τὴν ὁποίαν θὰ εἶχον καὶ ἐγὼ ἂν δὲν ἔκαμνον ἐπὶ τρία ἔτη ὁπλαρχηγὸς εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα. Διότι, κύριοι, ἀκούομεν Βουλγαρικὰς μειονότητας ὅλοι καὶ πιστεύομεν ὅτι ὑπάρχουν τοιαῦται, ἀκούομεν πληθυσμοὺς ὁμιλοῦντας ἕνα ἰδίωμα Μακεδονικὸν προσομοιάζον πρὸς τὴν Βουλγαρικὴν γλῶσσαν καὶ τοὺς ἐκλαμβάνομεν ὡς Βουλγάρους, ἀλλὰ πραγματικῶς οἱ Μακεδόνες αὐτοὶ οἱ ὁμιλοῦντες τὸ ἰδίωμα τοῦτο δὲν εἶναι Βούλγαροι, εἶναι Ἕλληνες, οἱ ὁποῖοι εἰς παρελθόντα χρόνον, συναναμιγέντες μὲ σλαύους, ἤλλαξαν τὴν γλῶσσαν, καθ’ ὅλον δὲ τὸν χρόνον ποὺ δὲν ὑπῆρχε προπαγάνδα Βουλγαρικὴ ἦσαν πατριαρχικοί, κατόπιν δὲ κατώρθωσαν διὰ πυρὸς καὶ σιδήρου οἱ Βούλγαροι νὰ προσελκύσουν περιφερείας τινὰς πρὸς τὸ σχίσμα. Ὅταν ὅμως ἐξῆλθον τὰ Ἑλληνικὰ Σώματα, ἐπεκράτησαν μέχρι τοῦ Περλεπὲ καὶ εἰς ἐλαχίστας περιφερείας ἔμειναν ἐντὸς τῆς Μακεδονίας ὀλίγα χωρία σχισματικῶν. Συνεπῶς δὲν ἐπρόκειτο περὶ Βουλγαρικῆς μειονότητος, ἐπρόκειτο περὶ τῶν Βουλγαροφώνων Ἑλλήνων, ὡς ὑπάρχουν καὶ τουρκόφωνοι Ἕλληνες. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐχαρακτηρίζοντο ἐθνικῶς συμφώνως πρὸς τὰς θρησκευτικάς των πεποιθήσεις. Οἱ πατριαρχικοί, καὶ τοιοῦτοι ἦταν ἡ μεγάλη πλειονότης αὐτῶν, ἐθεωροῦντο Ἕλληνες, οἱ ἐξαρχικοί, καὶ αὐτοὶ ἦσαν μία μικρὰ μειονότης, ἐθεωροῦντο Βούλγαροι. Ἀλλ’ αἱ κοινότητες αἱ ὁποῖαι ἀπέμειναν ἐντὸς τῶν σημερινῶν ὁρίων, αἱ κοινότητες αὗται ἦσαν Ἑλληνικαὶ καὶ ἤθελον νὰ μείνουν Ἑλληνικαί. Παρὰ δὲ τὴν ἀνεπιτηδείαν διοίκησιν τῶν Ἑλληνικῶν Ἀρχῶν, μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Μακεδονίας, τὸ πλεῖστον τῶν Βουλγαροφώνων Ἑλλήνων τῆς Μακεδονίας διετήρησε τὰ Ἑλληνικὰ αἰσθήματά του. Συνεπῶς, ἂν ἦτο ἐν γνώσει τοῦ κ. Πολίτου ἡ ἀλήθεια αὐτή, θὰ ἠδύνατο νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ Βουλγαρικῶν μειονοτήτων, ἀλλὰ περὶ Βουλγαροφώνων Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι εἶναι καὶ θέλουν νὰ μείνουν Ἕλληνες. Κυρίως λοιπὸν ἐπήγασε τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο τῆς Γενεύης ἐκ τῆς ἀγνοίας τῶν ζητημάτων. Καὶ ἐφόσον οἱ Ἕλληνες ἀντιπρόσωποι εἶχον τοιαύτην ἄγνοιαν τῶν πραγμάτων, φαντασθῆτε ὁπόσην ἄγνοιαν εἶχον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, οἱ ἁρμόδιοι δηλαδὴ νὰ ἀποφασίσουν ἂν θὰ δεχθοῦν τὴν ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἦτο λοιπὸν ὑποχρεωμένη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἐξηγήσῃ πρότερον ποῖαι εἶναι αὐταὶ αἱ Βουλγαρικαὶ μειονότητες διὰ νὰ ἄρῃ τὴν παρεξήγησιν ἥτις θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γεννηθῇ ὅτι πρόκειται περὶ ξένης μειονότητος, ἦτο ὑποχρεωμένη ἐπὶ πλέον νὰ ἐξηγήσῃ ὁποίαν σημασίαν διὰ τὴν εἰρήνην τῆς Βαλκανικῆς θὰ εἶχεν ἡ ἀναγνώρισις Βουλγαρικῆς μειονότητος ἐν Μακεδονίᾳ, κατόπιν τῆς πείρας τοῦ παρελθόντος περὶ τῶν Βουλγαρικῶν τάσεων. Πάντως ἦτο ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἡ προπαρασκευὴ αὕτη διὰ νὰ καταρριφθῇ οὐσιαστικῶς πρῶτον τὸ κῦρος τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ διὰ νὰ πείσῃ ἐκ τῶν προτέρων ἡ Ἑλλὰς τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὅτι ἦτο ἐπιζημία ἡ ἀποδοχὴ τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἀφοῦ δὲ ἐξασφαλίσῃ τὴν τοιαύτην κρίσιν τοῦ Συμβουλίου, τότε νὰ προβῇ εἰς τὴν διὰ τῆς Συνελεύσεως ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ὑποθέτω ὅτι δὲν ἔκαμεν ἄλλο τίποτε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα τοῦτο, ὅτι καθ’ ὃν χρόνον κατηγγέλθη ἡ συνθήκη μετὰ τῆς Σερβίας οὔτε κἂν εἶχε δοθῆ ὁ ἐπαρκὴς χρόνος εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μελετήσῃ τὸ Πρωτόκολλον, νὰ ἴδῃ τὸ Πρωτόκολλον, διότι, ἂν ἐνθυμεῖσθε καλῶς, εὐθὺς μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως ἠσθένησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δύο δὲ ἡμέρας μετὰ τὴν ἀνάρρωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐνθυμοῦμαι καλῶς, εὑρισκόμενος κλινήρης ἐξ αὐτοκινητιστικοῦ δυστυχήματος, ἐδέχθην τὴν ἐπίσκεψίν του καὶ ἐπληροφορήθην παρ’ αὐτοῦ περὶ τῆς καταγγελίας τῆς συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας. Συνεπῶς δὲν εἶχε δοθῆ καὶ ὁ ὑλικὸς χρόνος ὅπως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις σκεφθῇ περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου μέχρι τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγένετο ἡ καταγγελία τῆς Σερβικῆς συνθήκης.

§224Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Πρὸ τῆς καταγγελίας ἐπαρασημοφορήθη ὁ κ. Πολίτης;

§225Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐφόσον μέμφεσθε ὅλα τὰ κόμματα τῆς Δεξιᾶς συλλήβδην, εἶσθε ἐν τάξει. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἑξῆς ἀρχήν· ἐπειδὴ ὑπεστήριξα εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ὅτι ἔπρεπε νὰ καταργηθοῦν διὰ τοὺς Ἕλληνας ὑπηκόους τὰ παράσημα, δὲν ἔχω δώσει κανὲν παράσημον μέχρι τοῦδε. Ἡ παρασημοφορία τοῦ κ. Πολίτου εἶχεν ἀνακοινωθῆ καὶ εἶχε γίνει δεκτή.

§226Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν γνωρίζω πότε ἐπαρασημοφορήθη ὁ ἐν Παρισίοις πρεσβευτής. Εἶναι βεβαίως τὸ λάθος του πολὺ μεγάλο. Ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Πρωτοκόλλου αὐτοῦ ἦτο κάτι τερατῶδες, ἐν τοσούτῳ ὅμως ὁ κ. Πολίτης εἶναι δυσαναπλήρωτος. Δὲν ἔχομεν διπλωμάτας ἀρκετοὺς τῆς περιωπῆς του, ὥστε νὰ εὕρωμεν τὸν καλύτερον, τὸν ὁποῖον νὰ στείλωμεν εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς Γαλλίας, ἡ ὁποία ἔχει μεγίστην σημασίαν διὰ τὴν Ἑλλάδα.

§227Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Μὰ τοιαῦται γκάφφες;

§228Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Εἶπον ὅτι ἡ γκάφφα του ἦτο τερατώδης, ρίψατε ὅμως ἓν βλέμμα πέριξ ἡμῶν καὶ εἴπατέ μας διὰ ποίου θὰ τὸν ἀντικαταστήσητε.

§229Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἂν πρόκειται νὰ ἔχωμεν πρεσβευτὰς οἱ ὁποῖοι νὰ παίζουν τὸν ρόλον τοῦ διεθνολόγου, ἀλλὰ νὰ μὴ ὑποστηρίζουν τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος, τοιαύτας προσωπικότητας δὲν τὰς θέλομεν, οὔτε τὰς θέλει ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§230Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι πληρεξούσιοι, διὰ τὴν ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀκολουθηθῇ ἐπιτηδειοτέρα πολιτική, οὔτε ἐπετρέπετο ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀπορρίψῃ ἰταμῶς τὸ Πρωτόκολλον, διότι εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν δὲν χωρίζονται οἱ πρεσβευταὶ ἀπὸ τὰ Ἔθνη οὔτε αἱ Κυβερνήσεις μεταξύ των. Διὰ τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὑπάρχει μία ἑνιαία Ἑλλάς, ἡ ὁποία ἐκπροσωπεῖται ἑκάστοτε ἀπὸ τοὺς πρεσβευτάς της καὶ τὰς Κυβερνήσεις της, καὶ ἡ ὁποία δὲν ἠδύνατο νὰ μὴ φέρῃ τὰς εὐθύνας διὰ τὰς πράξεις τῶν ἀντιπροσώπων της. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Σερβίας δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ ὅτι ἐγένοντο λάθη. Δὲν νομίζω ὅτι δύναται νὰ γίνῃ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην εὐρεῖα συζήτησις περὶ τῶν διαπραγματεύσεων μετὰ τῆς Σερβίας. Ἡ συνθήκη μας μετὰ τῆς Σερβίας συνήφθη διὰ μίαν δεκαετίαν.

§231Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δὲν ἠδύνατο νὰ καταγγελθῇ πρὸ τῆς παρελεύσεως μιᾶς δεκαετίας.

§232Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Αὐτὸ εἶπον καὶ ἐγώ, ὅτι εἶναι διὰ μίαν δεκαετίαν καὶ ὅτι, ἂν δὲν κατηγγέλλετο, θὰ παρετείνετο. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ὅταν ἤμην μέλος τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἠσθάνθην ἐπείγουσαν τὴν ἀνάγκην νὰ ἀρχίσωμεν νέας διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Σερβίας διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν θὰ ἔχωμεν ἢ δὲν θὰ ἔχωμεν συμμαχίαν, διότι, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ἐπειδὴ ἡ συμμαχία ἐκείνη εἶχε συναφθῆ ἐπὶ τῇ βάσει ἄλλων συνθηκῶν, ἐπὶ τῶν προπολεμικῶν συνθηκῶν, ὅταν ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Σερβία εἶχον ἀνάγκην μεγαλυτέρας προσεγγίσεως διὰ νὰ ἀντισταθῶσιν εἰς μίαν Βουλγαρίαν ἰσχυροτέραν τότε, ἤθελον νὰ ἴδω ἂν θὰ εἶναι δυνατὴ ἡ ἀνανέωσις τῆς συνθήκης ταύτης ὑπὸ τὰς σημερινὰς μεταπολεμικὰς συνθήκας, ὁπότε ἡ Σερβία ηὔξησεν ἐπαρκῶς, ὁπότε ἡ Βουλγαρία ἐξησθένησεν ἀρκετὰ καὶ ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται περίπου εἰς τὴν κατάστασιν εἰς ἣν εὑρίσκετο καὶ προπολεμικῶς, ἀλλὰ μὲ μίαν ἐλπίδα αὐξήσεως τῆς δυνάμεώς της, λόγῳ τῆς πυκνώσεως τοῦ πληθυσμοῦ της ὑπὸ τοῦ προσφυγικοῦ ὄγκου καὶ λόγῳ τῆς προσκτήσεως τῆς Δυτικῆς Θράκης. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἂν σκεφθῆτε καλῶς τὰ πράγματα, θὰ ἴδητε ὅτι ἦτο πλέον ἀδύνατον ἡ συνθήκη αὕτη νὰ ἰσχύσῃ. Ἡ συνθήκη αὕτη θὰ ἔδει νὰ ἀναθεωρηθῇ διὰ νὰ μελετηθοῦν αἱ νέαι συνθῆκαι, διὰ νὰ μελετηθῇ ἡ μεταπολεμικὴ κατάστασις τῶν πραγμάτων καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν νέων ὅρων συναφθῇ μία συνθήκη μετὰ τῆς Σερβίας, συνθήκη πραγματοποιήσιμος, συνθήκη ἐκτελέσιμος, διότι θὰ ἀντιπροσωπεύῃ τοὺς νέους ὅρους τοὺς παραχθέντας ἐκ τοῦ μεταπολεμικοῦ καθεστῶτος.

§233Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διὰ ποῖον λόγον ἔπρεπε νὰ καταγγελθῇ διὰ νὰ συναφθῇ νέα συνθήκη; Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐκάμαμεν σκέψιν περὶ ἑρμηνείας καὶ ἐδώσαμεν καὶ ἐντολὴν ἐνάρξεως διαπραγματεύσεων περὶ ἀνανεώσεως. Διότι ἡ καταγγελία θὰ εἶχε τὸ δυσάρεστον ἀποτέλεσμα ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παρέλθῃ ὁ χρόνος ὁ ἐπίσημος μετὰ τὴν καταγγελίαν προτοῦ γίνῃ ἀνανέωσις, ὥστε νὰ παρεμπέσῃ χρονικὸν διάστημα βραχὺ ἢ μακρόν, κατὰ τὸ ὁποῖον νὰ μὴ ὑπάρχῃ καμμία συνθήκη. Καὶ ἀπορῶ πῶς ὑποστηρίζετε ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνῃ καταγγελία τῆς συνθήκης. Ἂν σᾶς διέκοψα προηγουμένως διὰ τὸ ζήτημα τῆς διαρκείας τῆς συμμαχίας, σᾶς διέκοψα διότι ἀντελήφθην ὅτι ἐπανελάβατε μίαν ἀντίληψιν τοῦ Στρατοῦ, ὁ ὁποῖος ἀνεγνώριζεν ὅτι ἔληγεν ὡρισμένως ἡ συμμαχία.

§234Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Τὸ «ἔπρεπε» δὲν ἀντιπροσωπεύει τὴν διάθεσιν τὴν ἰδικήν μου, ὅτι ἤθελον ἐγὼ νὰ καταγγελθῇ, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ δύναμις τῶν πραγμάτων ἦγεν εἰς ἀναθεώρησιν τῆς καταστάσεως.

§235Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ καταγγελία ἔγινε διότι ἐπῆλθε δυσαρέσκεια.

§236Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Ροῦσσος ἐβεβαίωσεν ὅτι συγχρόνως τῷ ἐγένετο καὶ δήλωσις ἐκ μέρους τοῦ κ. Γαβριήλοβιτς ὅτι ἤρχετο μὲ τὸν σκοπὸν νὰ ἀρχίσῃ διαπραγματεύσεις. Ὥστε πρόθεσις δὲν πρέπει νὰ ἀποδοθῇ οὔτε ἐκεῖθεν.

§237Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ ἐζητήσατε αὐτό.

§238Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἀνακριβές. Ἐζήτησα ἐγὼ ἀπὸ τὸν κ. Γαβριήλοβιτς νὰ γίνῃ τοιαύτη δήλωσις;

§239Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐζητήσατε νὰ γίνῃ συγχρόνως μὲ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συμμαχίας καὶ δήλωσις.

§240Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν ἦλθεν ὁ κ. Ροῦσσος, μοὶ ἀνήγγειλε νὰ τὸν ἴδω.

§241Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅταν μᾶς ἀνεκοινώσατε ἰδιαιτέρως τὸ ζήτημα τῆς καταγγελίας, συγχρόνως εἴπετε ὅτι δὲν τὸ δημοσιεύετε διότι θέλετε νὰ γίνῃ μία δήλωσις διαπραγματεύσεων πρὸς ἀνανέωσιν. Αὐτὰ τὰ λέγω, διότι δὲν εἶναι μυστικά· δὲν πρόκειται νὰ βλάψουν κανένα.

§242Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Φαίνεται ὅτι πρέπει νὰ κρατῶμεν πρακτικά, ὅταν ὁμιλῶμεν. Παρετήρησα τοῦτο, ὅτι πολλάκις λέγετε ὅτι κάτι εἶπα καὶ μετὰ ταῦτα σᾶς ἐπαναλαμβάνω τὸ τί ἀκριβῶς εἶπα. Σᾶς ἐβεβαίωσα ὅτι τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἐπεδόθη ἡ καταγγελία τῆς συμμαχίας ἐδηλοῦτο συγχρόνως εἰς ἡμᾶς προφορικῶς ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀρχίσωμεν συζήτησιν, διαπραγματεύσεις διὰ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συμμαχίας. Ἐννοεῖται ὅτι ἐγὼ ἤθελον νὰ ἔχω τὴν βεβαίωσιν ταύτην κάπως ἐπισημότερον καὶ τότε νὰ τὸ ἀνακοινώσω δημοσίᾳ. Ἀλλ’ ἐβεβαίωσεν ἀπόψε ὁ κ. Ροῦσσος ὅτι τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἐδίδετο εἰς αὐτὸν τὸ ἔγγραφον τῷ ἔγινε καὶ εἰσήγησις προφορικὴ διὰ τὴν ἔναρξιν συζητήσεων πρὸς ἀνανέωσιν. Ἐγὼ σᾶς εἶπον ὅτι μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἔγινεν ἡ δήλωσις. Δύνασθε νὰ φιλονεικήσητε ὅτι καὶ ἐκεῖθεν ὑπάρχει ἡ δήλωσις τῆς ἀνανεώσεως;

§243Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπεβραδύνατε τὴν δημοσίευσιν τῆς καταγγελίας, διότι προσεπαθεῖτε νὰ γίνῃ ἐπισημοτέρα δήλωσις ἐνάρξεως τῶν διαπραγματεύσεων.

§244Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἐκεῖθεν ἡ πρόθεσις, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκμαιευθῇ αὕτη καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ἔλθῃ ἐδῶ ὁ κ. Γαβριήλοβιτς ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῶν συζητήσεων διὰ τὴν ἀνανέωσιν;

§245Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Πρόθεσις πρὸς ἀνασύνδεσιν ὑφίστατο μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι προεβάλλοντο ὡρισμένοι ὅροι χάριν τῆς συνάψεως τῆς συμμαχίας. Συνεπῶς δὲν ὑπῆρχεν ἄρνησις· ὑπάρχουν ὅροι βαρύτατοι. Τοῦτο εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον χωρίζει τὴν μίαν περίπτωσιν ἀπὸ τὴν ἄλλην. Κατὰ τὴν πρώτην περίπτωσιν, ὅταν ἀπετελεῖτε μέλος τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ὑπῆρχε μία συμμαχία, εἰς τὴν ὁποίαν ἐστηρίζετο ἡ Σερβία καὶ δὲν ἐζήτει ἀνταλλάγματα. Τότε δὲ ἐνθυμοῦμαι ὅτι, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔκαμον καὶ συνοπτικάς τινας δηλώσεις πρὸς τὸν Τύπον, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος στηρίζεται ἐπὶ τῆς συμμαχίας τῆς Σερβίας. Ἠγέρθη δὲ ὁ πρεσβευτὴς τῆς Σερβίας, ὁ ὁποῖος ἦτο κλινήρης, ἠγέρθη ἐπίτηδες ἀπὸ τὴν κλίνην διὰ νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ μοὶ εἴπῃ ὅτι αὐταὶ αἱ πεποιθήσεις ἀπηχοῦν βαθύτερον εἰς τὴν ψυχήν των, διότι νομίζουσιν ὅτι εἶναι ἡ μόνη πολιτική, ἡ ὁποία ἐξυπηρετεῖ τὴν Σερβίαν, καὶ ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν μοὶ ὡμίλησεν ἐπὶ μακρόν. Ἂν ὑπῆρχέ τι ἐκ μέρους τῆς Σερβίας ὅπως καταγγείλῃ τὴν συνθήκην, τοῦτο ἦτο ἡ σύμβασις ἡ στρατιωτικὴ ἡ προσηρτημένη εἰς τὴν συμμαχίαν. Αὐτὴ ἔπρεπε νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς τὰς νέας στρατιωτικὰς δυνάμεις, ἵνα καθορισθῶσιν ὡρισμέναι λεπτομέρειαι. Μόνον διὰ τὴν στρατιωτικὴν σύμβασιν θὰ ἔπρεπε νὰ γίνουν διαπραγματεύσεις, ὄχι ὅμως διὰ τὴν συνθήκην τῆς συμμαχίας.

§246Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπιμένετε ὅτι ἡ καταγγελία τῆς συμμαχίας ἔλαβε χώραν μόνον λόγῳ τῶν ἀφορμῶν, αἱ ὁποῖαι ἀναφέρονται εἰς τὸ ἔγγραφον, ἢ διότι πλέον ἡ συμμαχία αὐτή, λόγῳ τῆς ἀλλαγῆς τῆς καταστάσεως, ἔχρηζεν ἀνανεώσεως;

§247Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐξεδηλώθη πρόθεσις ἀνασυνδέσεως τῆς συμμαχίας. Τὸ εἶπεν αὐτὸ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§248Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπειδὴ ἤλλαξαν οἱ προπολεμικοὶ ὅροι, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παραμείνῃ ἐν ἰσχύϊ ἡ σύμβασις τοῦ 1913. Ἤθελον νὰ ἀναθεωρηθῇ καὶ νὰ συνταχθῇ ἡ στρατιωτικὴ σύμβασις ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νέου καθεστῶτος.

§249Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Στρατιωτικὴ σύμβασις;

§250Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Βεβαίως. Διὰ νὰ γίνῃ στρατιωτικὴ συνθήκη, θὰ γίνῃ συνθήκη συμμαχίας πρῶτον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤθελον ἀκριβῶς ἐγὼ νὰ τονίσω εἶναι τοῦτο, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἄνευ ἀναθεωρήσεως θὰ παρετείνετο ἐπ’ ἄπειρον ἡ μετὰ τῆς Σερβίας συνθήκη. Ἡ συνθήκη αὕτη θὰ ἐτίθετο ὑπὸ κρίσιν καὶ θὰ ἀνεθεωρεῖτο ὁπωσδήποτε καὶ ἂν εἶχον τὰ πράγματα. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν διεξαγωγὴν τῶν συνομιλιῶν ἐδῶ, τῶν προκαταρκτικῶν διαπραγματεύσεων καὶ τῆς κατόπιν ἀποστολῆς τῆς ἀντιπροσωπείας εἰς Βελιγράδιον, ἐνθυμοῦμαι καλῶς ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν τὸν ἠρώτησα πῶς πηγαίνουν αἱ διαπραγματεύσεις τοῦ κ. Γαβριήλοβιτς μετὰ τοῦ κ. Κακλαμάνου, μοὶ εἶπεν ὅτι ἐπιδιώκει νὰ συζητηθοῦν ἐξ ὁλοκλήρου ὅλα τὰ ζητήματα ἐνταῦθα καὶ κατόπιν νὰ μεταβοῦν εἰς Βελιγράδιον διὰ νὰ συντάξουν τὴν συνθήκην, διότι ἐζήτησαν τοῦτο οἱ Σέρβοι, τὸ νὰ ὑπογραφῇ δηλαδὴ ἡ συνθήκη εἰς Βελιγράδιον. Μοὶ εἶπεν ἐπὶ πλέον ὅτι ὅλα τὰ ζητήματα θὰ λυθοῦν ἐδῶ, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἡ συνθήκη θὰ ὑπογραφῇ εἰς τὸ Βελιγράδιον. Συνεπῶς ἀπὸ τοῦ μέρους τῆς Ἑλλάδος κατεβλήθη ὅλη ἡ προσπάθεια καὶ ἐπιστεύθη ὅτι τίποτε τὸ νέον δὲν θὰ παρουσιασθῇ ἐν Βελιγραδίῳ. Ἄν παρουσιάσθησαν αἱ νέαι ἀξιώσεις ἐν Βελιγραδίῳ, δὲν ὑποθέτω ὅτι δύναται νὰ καταλογισθῇ εὐθύνη εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τοῦτο.

§251Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐκτὸς τῆς καταγγελίας τῆς συνθήκης, ὑπῆρχε τὸ παράπονον τῆς Σερβίας, διότι δὲν ἀνεγνώριζεν ἡ Ἑλλὰς ὡς Σερβικὰς μειονότητας τὰς Σλαυϊκὰς τοιαύτας.

§252Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὑπάρχει καὶ αὐτὴ ἡ ἀφορμή. Ἀλλά, κύριοι, ἀναγνωρίζω ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἦτο λάθος. Ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν εὐθύνεται διὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου. Εὐθύνεται μόνον διὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν ἐπεδίωξε τὴν ἀκύρωσιν.

§253Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς ὑπογραφῆς. Πρόκειται ὅτι ἡ καταγγελία δὲν εἶναι μία φυσικὴ ἐπίλυσις μιᾶς συμμαχίας, ἀλλ’ εἶναι ἔκφρασις παραπόνου, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἀναγνωρίζει τὰς Σλαυϊκὰς μειονότητας ὡς Σερβικάς. Ἡ Κυβέρνησις εἶχε γνῶσιν τῆς ἀξιώσεως αὐτῆς τῆς Σερβίας. Κατὰ συνέπειαν ὅταν οἱ ἀντιπρόσωποι μετέβησαν εἰς Βελιγράδιον θὰ εὑρίσκοντο πρὸ μιᾶς Σερβικῆς ἀξιώσεως, τὴν ποίαν δὲν θὰ ἀποδεχόμεθα, ὅπως συμβαίνει τώρα.

§254Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπίσης εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ ἐξωτερικοῦ πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἡ ἀρχίσασα νὰ ἐκδηλοῦται ἀπὸ τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως ἢ μᾶλλον ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Ἐλ. Βενιζέλου, ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ὄχι μόνον δὲν ὑπέστη μείωσιν τινά, ἀλλ’ ἐτονώθη. Δὲν ὑποθέτω ὅτι θὰ ὑπάρξῃ κανεὶς ὁ ὁποῖος θὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν ἀλήθειαν ταύτην, ἧς τινος ἐναργῶς ἀπόδειξις πρόκειται ἡ ἐπιτυχία τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἀλλὰ καὶ τὸ ζωηρὸν ἐνδιαφέρον, τὸ ὁποῖον ἐκδηλοῦται ἑκάστοτε διὰ τὸ Ἑλληνικὰ ζητήματα, ἀπὸ τὴν διεθνῆ Κοινὴν Γνώμην, ἀπὸ τὸν Τύπον καὶ ἀπὸ τοὺς ἐπισήμους ἀκόμη κύκλους εἶναι μία ἐπὶ πλέον ἀπόδειξις ἀναμφισβήτητος, ὅτι τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος καθ’ ἑκάστην ἐνισχύεται. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἐφοδιασμοῦ τοῦ στρατοῦ, διὰ τὸ ὁποῖον πολλαὶ κατηγορίαι ἠκούσθησαν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν εἶναι ἄοπλος, ὅπως δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν εἶναι ἀνεφοδίαστος. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἀκόμη καθ’ ἣν ἤμην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν αἱ ἀποθῆκαι ἐπιστρατεύσεως ἐπληροῦντο ραγδαίως. Ἐπίσης ὅπως εἶναι εἰς γνῶσιν πάντων τῶν στρατιωτικῶν ἐνταῦθα, παρηγγέλθησαν ἀρκεταὶ ποσότητες, τόσαι δηλαδὴ ὅσας δύναται νὰ κινήσῃ ἡ Ἑλλὰς πρὸς τὸ παρόν, πυροβολικὸν καὶ πυρομαχικῶν πυροβολικοῦ. Ἐκεῖ ὅπου, κύριοι, καθυστερήσαμεν ἦτο τὸ ζήτημα τῶν τυφεκίων τοῦ πεζικοῦ. Αὐτὴ ὅμως ἡ καθυστέρησις δὲν ὀφείλεται εἰς ἀμέλειαν τῆς Κυβερνήσεως ἢ εἰς φειδὼ τοῦ χρήματος, ἀλλ’ εἰς τὴν μὴ εὕρεσιν εἰσέτι καταλλήλου ὅπλου. Τὸ ζήτημα, κύριοι, τοῦτο ἀπησχόλησε, ἐπανειλημμένως συμβούλια τεχνικά. Διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐγένετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου λόγος. Ἄλλοτε ὅτε ἤμην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν διέταξα δύο Ἐπιτροπάς, μίαν ἐν Λονδίνῳ καὶ μίαν ἐνταῦθα, διὰ νὰ δοκιμάσουν τὰ ὅπλα Λιενφίλντ. Αἱ προτάσεις αὐταὶ ἀπερρίφθησαν, ἴσως δικαίως, δὲν γνωρίζω τὰ ἀποτελέσματα τῶν δοκιμῶν. Δὲν εὑρέθη συνεπῶς κατάλληλον ὅπλον. Ἴσως θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ φαμπρικάρωμεν νέα καὶ τότε θὰ ἔχωμεν τὸ τελειότερον ὅπλον. Διότι θὰ τὸ παραγγείλωμεν μὲ τελειοποιήσεις ἐκ τῶν δεδομένων τῆς πείρας τῶν τελευταίων πολέμων. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅμως ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν εἶναι ἄοπλος, κύριοι. Διότι γνωρίζομεν πάντες ὅτι 150 χιλιάδες λογχῶν ἦσαν ἕτοιμοι εἰς τὸν Ἕβρον νὰ προελάσουν κατὰ τὸν Ἰούνιον τοῦ 1923. Συνεπῶς δὲν ἀφωπλίσθημεν ἔκτοτε. Πραγματικῶς ὅμως δὲν ἔχομεν ὅπλον τοῦ πεζικοῦ ἀνάλογον πρὸς τὰς δυνάμεις τὰς ὁποίας δυνάμεθα νὰ κινήσωμεν. Ἀλλὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, δὲν ὀφείλεται εἰς τὴν ἔλλειψιν χρημάτων, ἀλλ’ εἰς τὴν ἔλλειψιν καταλλήλου ὅπλου.

§255Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐπιτρέπετε; Εἴπετε 150.000 λογχῶν. Θὰ σᾶς ὑπομνήσω ὅτι εἰς τὸν Ἕβρον ὅπλα ὑπῆρχον 45.000 Μάνλιχερ καὶ 27.000 Λεμπέλ. Αὐτὰ περίπου ἦσαν ὅλα τὰ ὅπλα.

§256Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Εἶναι περισσότερα, διότι κάτι προσέθεσα καὶ ἐγὼ ὅταν ἤμην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Ὑποθέτω ὅμως ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὁρίσωμεν ἀπόψε ἀκριβῶς τὸν ἀριθμόν.

§257Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Σεῖς γνωρίζετε ὅτι τοῦ συστήματος αὐτοῦ εἶναι πλέον τῶν 150.000.

§258Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐγὼ λέγω τί ἦσαν εἰς τὸν Ἕβρον. Ἀμφισβητεῖτε αὐτὸ ὅτι ἦσαν 70,000;

§259Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὄχι, λέγω πόσα εἶναι σήμερον. Δὲν ἠμπορεῖτε σεῖς νὰ δηλώσητε πόσα εἶναι σήμερον.

§260Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μάλιστα. Καὶ αὐτὸ ὀφείλεται εἰς τὴν φιλότιμον προσπάθειαν τὴν ἰδικήν σας.

§261Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Καὶ τὴν ἰδικήν σας. Εἶναι πλέον τῶν 100,000 ὅπλων διαφόρων συστημάτων καὶ ἐπὶ πλέον 50,000 Λεμπέλ.

§262Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Πάντως δὲν εἶναι ἐπαρκῆ διὰ τὴν Ἑλλάδα.

§263Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Οὔτε αὐτὸν τὸν ἀριθμὸν θὰ σᾶς ἀνέφερα, ἂν δὲν ἐγένετο προηγουμένως λόγος.

§264Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἔχῃ 400,000 ὅπλα.

§265Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὑπάρχουν ἄλλα ἀπὸ αὐτά; Πόσα εἶναι ἐν ὅλῳ;

§266Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὑπάρχουν 50,000 Φλομπέρ, 50,000 Λεμπέλ, ἄλλαι 50.000 ἄλλου συστήματος, καὶ ἕτερα 50.000 ἄλλου συστήματος.

§267Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Οὐδὲν ἀπὸ τὰ Βαλκάνια ἔχει καλύτερον ὁμοιογενῆ ὁπλισμόν.

§268Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὰ ζητήματα τῆς δυσφορίας ἐν τῷ στρατῷ, τὰ ὁποῖα ἐξετέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ διὰ τὰ ὁποῖα κατελογίσθη εὐθύνη εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ δυσφορία ἐν τῷ στρατῷ δυνατὸν νὰ ἐγεννήθη, διότι, ὅπως γνωρίζετε, τὸ Σῶμα τῶν ἀξιωματικῶν, τὸ κατ’ ἐξοχὴν εὐπαθές, τὸ κατ’ ἐξοχὴν θυμοϊδὲς στοιχεῖον τῆς Πατρίδος, ὅταν συζητῶνται ἐξωτερικὰ ζητήματα, ὅταν ζητῶνται παραχωρήσεις, ὅταν δὲν ἠξεύρω τί, συγκινεῖται περισσότερον ἀπὸ κάθε ἄλλην ὁμάδα τοῦ Ἔθνους. Ἂν ὅμως ἡ δυσφορία αὐτὴ καὶ ἡ συγκίνησις μιᾶς μερίδος πατριωτῶν τῷ ὄντι ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι προσήνεγκον τῇ ἀληθείᾳ πολυτίμους ὑπηρεσίας, ἐγεννήθη κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας, τὸ μικρόβιον τῆς πολιτικολογίας τῶν στρατιωτικῶν, τὸ μικρόβιον, λέγω, τῆς ἀναμίξεως ὡρισμένων ἀξιωματικῶν εἰς τὴν πολιτικὴν ὑφίσταται ἀπὸ τὸ 1909. Ὅταν ἤμην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, κατέβαλον μεγάλην προσπάθειαν διὰ νὰ τὸ περιορίσω καὶ διὰ νὰ καταδείξω εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ὅτι συμφωνῶ καὶ ἐγὼ πρὸς αὐτοὺς ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ ἐπαναστατήσωσιν, ὅταν πρόκειται νὰ ἀποτρέψωσι μίαν καταστροφὴν τῆς Πατρίδος ἢ ὅταν πρόκειται νὰ δημιουργήσωσιν ἓν ἐθνικὸν μεγαλεῖον. Ἔχω ἐν τούτοις τὴν γνώμην ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀναμιγνύωνται ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσιν εἰς τὴν πολιτικήν, πολλῷ δὲ περισσότερον δὲν πρέπει νὰ ἀναμιγνύωνται εἰς τὰς κυβερνητικὰς μεταβολάς. Ἂν τοιοῦτό τι συνέβαινεν, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐμεξικοποιεῖτο, ὁ πεπολιτισμένος κόσμος θὰ μᾶς ἀπεδοκίμαζεν, ἡ δυστυχία καὶ ὁ ἐμφύλιος σπαραγμὸς δὲν θὰ ἐβράδυνε νὰ ἐπιπέσουν κατὰ τῆς Χώρας ταύτης. (Χειροκροτήματα). Οἱαδήποτε μειονεκτήματα, οἱαδήποτε ἐλαττώματα καὶ ἂν ἔχῃ, κύριοι, ὁ κοινοβουλευτισμός, μὴ τολμήσητε ποτὲ νὰ μεταθέσητε τὰ δικαιώματα τῆς διακυβερνήσεως τῆς Χώρας ἀπὸ τὴν λαϊκὴν θέλησιν. (Χειροκροτήματα). Διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ὑποδείξῃ μία ὁμὰς ἀξιωματικῶν τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας, ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς τὸ Κράτος καὶ ὁ στρατὸς θὰ μεταβληθῇ εἰς ὁμάδας οὐδὲν ἄλλο πραττούσας εἰμὴ ἀσχολουμένας εἰς προπαρασκευὰς πρὸς κατάληψιν τῆς Ἐξουσίας. Τότε αὐτὸ δὲν θὰ εἶναι Δημοκρατία, δὲν θὰ εἶναι Κράτος, δὲν θὰ εἶναι Ἔθνος, θὰ εἶναι μία Φυλὴ διῃρημένη εἰς μερίδας καὶ ἀλληλοσπαρασσομένη. Δὲν δύναται βεβαίως νὰ καταλογισθῇ εὐθύνη εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν δι’ αὐτό. Διότι μερικαὶ ἀπόπειραι ἀναμίξεως ἀξιωματικῶν εἰς τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας ἐξεδηλώθησαν καὶ ἐπὶ ἄλλων Κυβερνήσεων, μία δὲ ἐκδηλωθεῖσα ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἰδικῆς μας ἐτιμωρήθη ἴσως σκληρότερον ἀπὸ κάθε ἄλλην. Ἐγὼ προσωπικῶς ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὁ στρατὸς δὲν ἔπρεπε νὰ διοικηθῇ μὲ τὴν ἀπόλυτον αὐστηρότητα μὲ τὴν ὁποίαν διοικεῖται σήμερον. Ὑπῆρξα ὁ εἰσηγητής, ὑπῆρξα ὁ συλλαβὼν τὴν ἰδέαν ἱδρύσεως τοῦ ἀνωτάτου στρατιωτικοῦ συμβουλίου, τὸ ὁποῖον διοικεῖ τὸν στρατόν. Διότι ἐνόμιζον ὅτι ὁ στρατὸς πραγματικῶς ἀποκεντροῦται, ὁ στρατὸς παραδίδεται εἰς τοὺς φυσικοὺς αὐτοῦ ἀρχηγούς. Ἐκ τῶν ὑστέρων πείθομαι ὅτι ἡ πλήρης ἐφαρμογὴ μιᾶς τοιαύτης διοικήσεως ἔπρεπε νὰ βραδύνῃ 2–3 ἔτη, διότι παρετήρησα ὅτι αἱ ἀποφάσεις τοῦ Ἀνωτάτου Στρατιωτικοῦ Συμβουλίου ἐλήφθησαν δικαίως, ἀλλ’ ἐλήφθησαν κατὰ τρόπον καθ’ ὃν θὰ ἐλαμβάνοντο αἱ ἀποφάσεις διὰ τὸν Γερμανικὸν στρατὸν κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς ἀκμῆς του ἢ διὰ τὸν σημερινὸν Γαλλικὸν στρατόν, μὲ τὴν ἀξίωσιν δηλαδὴ ἀπὸ ὅλους τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ ἔχουν τὴν ἀπαιτουμένην μόρφωσιν. Ἐλήφθησαν, λέγω, αἱ ἀποφάσεις τοῦ συμβουλίου κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε οὐσιαστικῶς νὰ ἀδικηθοῦν ἀξιωματικοὶ γενναῖοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν ἀνεκτοὶ ἐπί τινα χρόνον, ὅσος δηλαδὴ χρειάζεται διὰ νὰ λάβωσι τὴν ἀπαραίτητον μόρφωσιν, χωρὶς ἐν τῷ μεταξὺ νὰ ὑποστῶσι τὴν μείωσιν καὶ τὴν πικρίαν τῆς στασιμοποιήσεως. Οἱ στρατηγοὶ ὅμως οἱ ἀποτελοῦντες τὸ Ἀνώτατον Συμβούλιον καὶ συγκεντροῦντες σήμερον τὴν ἐμπιστοσύνην ὅλων μας, καὶ ἰδιαιτέρως τὸν σεβασμόν μου, ἐν τῇ διακαεῖ ἐπιθυμίᾳ των ὅπως ἴδωσι τὸν στρατὸν τάχιστα ἀναδιοργανούμενον ἐφάνησαν ὑπεράγαν αὐστηροὶ πρὸς στρατιώτας ἀξίους καλυτέρας τύχης. Ἀλλ’ ὅταν εἷς ἀξιωματικὸς ἔχῃ 4 καὶ 5 τραύματα, ὅταν ἐν καιρῷ πολέμου διῴκει τὸν λόχον τόσον ἱκανῶς καὶ τὸν ἔφερεν εἰς τὰς ἐφόδους μετὰ τοσαύτης ὁρμῆς, διότι δὲν γνωρίζει τὰς ἀσκήσεις πυκνῆς τάξεως, διότι δὲν ἔτυχε συστηματικῆς μορφώσεως, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ μείνῃ στάσιμος. Προτιμότερον εἶναι νὰ καταβληθῇ προσπάθεια συμπληρώσεως τῆς μορφώσεώς του. Ὑφίσταται καὶ ἕτερον ἀδίκημα ὁμαδικόν, διὰ τὴν ἐπανόρθωσιν τοῦ ὁποίου ἀπὸ ἔτους ἀγωνίζομαι, διότι ἐγὼ ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τοὺς ἐμονιμοποίησα μὲ ἕνα βαθμὸν παρακάτω, τὸ ἀδίκημα τῶν ἀνθυπασπιστῶν. Καὶ εἰς αὐτὸ πάλιν πλειοδοτοῦν οἱ κ.κ. ἀντιστράτηγοι, ἀκολουθοῦντες μίαν τακτικὴν καθιερωθεῖσαν ἀπὸ τὸν καιρὸν κατὰ τὸν ὁποῖον ὁ ἀντιστράτηγος κ. Νίδερ ἦτο προσωπάρχης, κατὰ τὴν ὁποίαν προτάσσονται οἱ ἐκ τοῦ Σχολείου τῶν Εὐελπίδων τῶν ἐκ τοῦ Στρατεύματος προερχομένων ἀξιωματικῶν, καὶ δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ὅτι οἱ ἀνθυπασπισταὶ οὗτοι ἔχασαν ἤδη τὸν βαθμὸν τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ, ὃν ἔφερον ἐν τῇ ἐφεδρείᾳ. Ἐπὶ πλέον δὲ αὐτοὶ μετέσχον καὶ εἰς τὸν πόλεμον καὶ ἦσαν τοῦ οὐλαμοῦ τοῦ Ἀφιὸν Καραχισὰρ τοῦ 1922, ὑπέστησαν τὰς ταλαιπωρίας καὶ τοὺς κινδύνους ἑνὸς πολέμου, ὑπέστησαν τὰ βάσανα τῆς συμφορᾶς τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς καὶ τότε μόνον ὠνομάσθησαν ἀνθυπολοχαγοί. Ὅταν ἦλθον εἰς τὴν Διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπεφάσισα νὰ τοὺς μονιμοποιήσω δι’ ὅλας τὰς ἀνωτέρω ὑπηρεσίας των. Συμφώνως δὲ μὲ τὰς προτάσεις τῶν προϊσταμένων των τοὺς ἐμονιμοποίησα μὲ ἕνα βαθμὸν κατώτερον, ὡς ἀνθυπασπιστάς. Ἔλαβον συγχρόνως τὴν ἀπόφασιν ἅμα συμπληρώσουν συνολικῶς ὑπηρεσίαν ἔτους, συνυπολογιζομένου τοῦ ἐν τῷ βαθμῷ τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ τῆς ἐφεδρείας, νὰ τοὺς προβιβάσω. Συνεπλήρωσαν, κύριοι, ἔκτοτε ὄχι μόνον ἔτος, ἀλλ’ εἴκοσι μῆνας εἰς τοὺς βαθμοὺς τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ καὶ τοῦ ἀνθυπασπιστοῦ καὶ δὲν προήχθησαν ἀκόμη. Τελευταίως δὲ ἐλήφθη μία ἀπόφασις ἀδικωτάτη, κατὰ τὴν γνώμην μου, δηλαδὴ νὰ προαχθοῦν οἱ ἀνθυπασπισταὶ μετὰ τὴν ἔξοδον ἐκ τῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων 30 ἀνθυπολοχαγῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐξήρχωνται ἐφέτος. Τοῦτο δὲν εἶναι δίκαιον, διότι οἱ 30 οὗτοι ἀνθυπολοχαγοὶ οἱ τιθέμενοι ὑπεράνω δὲν ἔχουν τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα εἶχον οἱ ἀνθυπασπισταί, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ πλέον ἔχουν τὸν βαθμὸν τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ πρὸ ἑνὸς ἔτους. Δηλαδὴ ἂν ἔδει νὰ ὑποστοῦν μείωσίν τινα ἀπέναντι τῶν Εὐελπίδων, τὴν ἔχουν ὑποστῆ μὲ τὸν κατὰ τὴν μονιμοποίησιν προβιβασμόν. Ἄλλως τε καὶ λόγος σκοπιμότητος εἰς ἓν Κράτος, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς συνθήκας πολιτειακὰς ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα ἡμεῖς, ἐπέβαλε νὰ μὴ ἀδικηθοῦν οἱ 450 ἀξιωματικοί. Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἡ Κυβέρνησις προσέκοψεν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν κ. κ. ἀντιστρατήγων, διότι ἡ Κυβέρνησις τῇ ἀληθείᾳ εἰς τὸν στρατὸν ἐφαρμόζει αὐστηρῶς καὶ ἀπαρεγκλίτως τὰς ἀποφάσεις τοῦ Ἀνωτάτου Στρατιωτικοῦ Συμβουλίου, μὴ χαρισθεῖσα εἰς κανένα καὶ μὴ παρεκτραπεῖσα οὔτε διὰ μίαν στιγμὴν ἀπὸ τὰς ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ἐξέδωκε τὸ Ἀνώτατον Στρατιωτικὸν Συμβούλιον.

§269Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Μίαν μόνον ἀπόφασιν δὲν ἐξετέλεσεν ἡ Κυβέρνησις· τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, δὲν ἠπήκουσεν εἰς ἓν ψήφισμα τῆς Συνελεύσεως.

§270Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἀντικείμενον ἐπερωτήσεως.

§271Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἰς τὸ Συμβούλιον τῶν Ἀντιστρατήγων ὑπάρχει δωσίλογος, κ. συνάδελφε.

§272Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὄχι, δὲν ὑπάρχει.

§273Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐγὼ εἶχον τὴν γνώμην ὅτι ἡ σκοπιμότης ἔπρεπε νὰ διέπῃ τὰς πράξεις μας ἐπὶ 2, 3 καὶ 4 ἔτη ἀκόμη. Δὲν εἶμαι σύμφωνος μὲ τὴν διανοητικότητα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λέγουν: Ἐγὼ κάμνω τὸ καθῆκόν μου· ἂν δὲν μὲ ἀκούουν, ἂς ἔχουν τὰς εὐθύνας. Φρονῶ συνεπῶς ὅτι μέχρις οὗ φθάσωμεν εἰς πλήρη ἐσωτερικὴν ὁμαλότητα πρέπει νὰ ἐνασκῶμεν τὴν διοίκησιν ἰδίᾳ ἐν τῷ Στρατῷ μετὰ σκοπιμότητος.

§274Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Καὶ αὐτὸν τὸν νόμον τῆς σκοπιμότητος δὲν τὸν ἐφήρμοσεν ἡ Κυβέρνησις;

§275Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐάν, κύριοι, μία Κυβέρνησις ἐκτελῇ τοὺς νόμους ἀκριβῶς, οὐδεὶς δύναται νὰ τὴν ψέξῃ ἐπὶ τούτῳ. Ἐγὼ συνιστῶν σκοπιμότητα, διότι πιστεύω εἰς τὴν σκοπιμότητα, συνιστῶ τὴν παράβασιν κάπου–κάπου τῶν νόμων. Ὁ κ. Γόντικας ὅμως δὲν ἔχει τὴν ἰδίαν μὲ ἐμὲ γνώμην.

§276Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἄν τὴν εἶχον, θὰ ὑπέβαλον νομοσχέδιον διὰ νὰ τροποποιήσω τὸν νόμον.

§277Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Γόντικας πιστεύει τοὺς περισσοτέρους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν γνώμην ἀλλοίαν ἀπὸ ἐμέ.

§278Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Τὴν σκοπιμότητα τὴν ἀκολουθεῖτε ὅπου κρίνετε σκόπιμον νὰ τὴν ἐφαρμόσητε.

§279Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Φαντάζεσθε ὅτι τὸ Στρατολογικὸν Γραφεῖον τῆς Ἄρτης ἔχει σχέσιν μὲ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. Κονδύλης;

§280Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συνιστῶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι νὰ παρανομήσῃ διὰ σκοπιμότητα, νὰ προβιβάσῃ τοὺς ἀνθυπασπιστὰς παρὰ τὴν ἀπόφασιν τῶν ἀντιστρατήγων.

§281Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἂς κάμῃ ἕνα νόμον διὰ νὰ μὴ παρανομήσῃ.

§282Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐκάμαμεν ὑποχρεωτικὰς τὰς ἀποφάσεις τοῦ Συμβουλίου.

§283Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε συνάδελφε, δύο λέξεις. Τὸ Συμβούλιον τῶν Ἀντιστρατήγων εἶπε νὰ προαχθῶσι μετὰ τὴν ἔξοδον τῶν μαθητῶν τῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων, δὲν ἔχει δὲ τοιοῦτον δικαίωμα τὸ Συμβούλιον, οὔτε ἐξ ἄλλου εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ Ὑπουργὸς νὰ ἀκολουθήσῃ τὰς ἀποφάσεις τοῦ Συμβουλίου.

§284Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἠξεύρετε διατί εἶναι ὑποχρεωμένος; Διότι τὸ ἠρώτησε. Κατὰ τὸν νόμον ἔχει δικαίωμα νὰ θέσῃ ὅ,τι ἐρωτήματα θέλει εἰς τὸ Συμβούλιον, αἱ ἀποφάσεις τοῦ ὁποίου εἶναι τοὐλάχιστον ἠθικῶς ὑποχρεωτικαί.

§285Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Αὐταὶ αἱ ἀποφάσεις δὲν εἶναι ὑποχρεωτικαὶ διὰ τὸν Ὑπουργόν· ὑποχρεωτικαὶ ἀποφάσεις εἶναι ἐκεῖναι τὰς ὁποίας διαγράφει ὁ νόμος. Αὐτὴ εἶναι ἡ συμβουλὴ τὴν ὁποίαν δίδει τὸ νομοσχέδιον.

§286Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ αἱ ἀποφάσεις διὰ τοὺς πίνακας τῶν προακτέων.

§287Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Μάλιστα.

§288Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἄρα εἶναι ὑποχρεωτικαί.

§289Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, διὰ τὰ ὁποῖα ἐξεδηλώθη μία μεγάλη δυσφορία. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι καὶ ἐγὼ ἠσθάνθην μεγάλην ἀγανάκτησιν διὰ τὴν στάσιν τῶν Ἑλληνικῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, καὶ ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως εἶχον εἴπει εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τίποτε δὲν θὰ γίνῃ διὰ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, ἂν δὲν κατορθώσωμεν τέλος πάντων νὰ καθορίσωμεν τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Νὰ λάβωμεν δηλαδὴ τὸ δικαίωμα νὰ ἐλέγχωμεν τὴν διοίκησιν τοῦ Ἐποικισμοῦ, διατηρουμένου τοῦ ἐλέγχου τῆς διαθέσεως τῶν χρημάτων εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Εἶχον ἐπανέλθει τότε ἐκ περιοδείας ἀνὰ τὴν Μακεδονίαν καὶ Θράκην καὶ εἶχον πεισθῆ ὅτι ἡ αὐτονομία τῶν ὑπαλλήλων ἐποικισμοῦ εἶχεν ἐκτραχυνθῆ εἰς αὐθαιρεσίαν ἐντελῆ. Ἀντελήφθην τὴν ἐξέγερσιν καὶ ὅτι δὲν κατώρθωνε κανεὶς νὰ πλησιάσῃ ὑπάλληλον τοῦ ἐποικισμοῦ καὶ νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτοῦ ὑπηρεσιακὴν πληροφορίαν χωρὶς νὰ λάβῃ τὴν ἀπάντησιν ὅτι τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι Ἀμερικανοὶ πολῖται. Ἡ Κυβέρνησις κατέβαλεν ὅλας τὰς προσπαθείας της διὰ νὰ κατορθώσῃ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐνάσκησιν ἑνὸς ἐλέγχου ἐπὶ τῶν ὑπαλλήλων τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ἐσκέφθην πολλάκις, ὅταν ἔβλεπα τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως νὰ ἀρνῆται, ἂν ἦτο δυνατὸν διά τινος ἄλλου τρόπου νὰ ἐπιτευχθῇ τὸ ἀναγκαῖον ἀποτέλεσμα, ἀλλ’ ἔβλεπα ὅτι πρὶν γίνῃ τὸ προσφυγικὸν δάνειον, προσεκόπτομεν εἰς τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν εἴχομεν, νὰ μὴ διακινδυνεύσωμεν τὴν πραγματοποίησιν τούτου, μόλις δὲ ἐπραγματοποιήθη ἐκεῖνο, νὰ μὴ διακινδυνεύσωμεν τὴν πραγματοποίησιν τοῦ ἀναγκαιοῦντος συμπληρώματος. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, πιστεύω ὅτι καὶ καταχρήσεις ἐγένοντο πολλαί, ἔχω ἄλλως τε πληροφορίας, ὅταν δι’ ὀλίγας ἡμέρας διηύθυνον τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας, ἀπὸ πρόσωπα πολὺ ἀξιόπιστα περὶ τῆς τελευταίας παραχωρήσεως μιᾶς ἐργασίας διὰ τὴν ἐπένδυσιν τῶν οἰκίσκων, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπὶ ὁλικῆς δαπάνης 30,000,000 δραχμῶν θὰ παραμείνωσι περὶ τὰ 15 ἑκατομμύρια δραχμῶν εἰς χεῖρας τῶν ἐργολάβων. Διὰ τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν ἀμέσως ἀπέστειλα ἔγγραφον εἰς τὸν Εἰσαγγελέα τῶν Ἐφετῶν καὶ καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, διεξάγεται καλῶς ἡ ἀνάκρισις καὶ ταχέως θὰ ἔχωμεν ἀποτελέσματα ἀπὸ αὐτήν.

§290ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὄχι· διότι δὲν ἀναγνωρίζει ἡ Ἐπιτροπὴ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ Εἰσαγγελέως.

§291Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων δὲν δύναται νὰ θέσῃ κανένα ἐκτὸς τῆς διαδικασίας τῆς Δικαιοσύνης, διότι, ἂν οἱ ὑπάλληλοι τοῦ ἐποικισμοῦ Μακεδονίας ἐθεωροῦντο μὴ ὑπαγόμενοι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Δικαιοσύνην, θὰ παρουσιάζετο τὸ πρωτοφανὲς φαινόμενον ὅτι θὰ ὑπῆρχον ὑπάλληλοι μὴ ὑπαγόμενοι εἰς τὴν ἐπίγειον Δικαιοσύνην. Ἄλλως τε εἰς τὸ σύμφωνον τὸ ὑπογραφὲν μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως συμφωνεῖται ὅτι οἱ ὑπάλληλοι θὰ ὑπάγωνται ὑπὸ τὸν ἔλεγχον ὑπὸ τὸν ὁποῖον καὶ οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ὅσον ἀφορᾷ τὴν ποινικὴν δικαιοδοσίαν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ δυσχερέστατον σημεῖον τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως εἶναι σήμερον αἱ τριακόσιαι περίπου χιλιάδες ἄστεγοι, οἱ ὁποῖοι παραμένουσι συσσωρευμένοι εἰς ἀποθήκας, εἰς στρατῶνας, εἰς σχολεῖα καὶ εἰς σκηνάς. Δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις ἐπανειλημμένως ἐσκέφθη καὶ ἐπανειλημμένως ἐμελέτησε τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ κατωρθοῦτο ἐντὸς τοῦ θέρους τούτου, μέχρι τοῦ Νοεμβρίου δηλαδὴ νὰ δοθῇ μία στέγη, μία κατοικία εἰς ἑκάστην οἰκογένειαν. Δυστυχῶς διὰ ταμειακοὺς λόγους ἀνεστάλησαν ἐπί τινας ἑβδομάδας αἱ ἐργασίαι, ἀλλ’ ἤρχισαν πάλιν κατόπιν προσπάθειαι τῆς Κυβερνήσεως ὅπως ἐξευρεθῶσι τὰ ἀπαιτούμενα χρήματα. Ἐπιδιώκεται βεβαίως ἤδη ἡ σύναψις νέου δανείου διὰ τοὺς πρόσφυγας· ἐλπίζω νὰ κατορθωθῇ τοῦτο, ἂν ὅμως ἐρωτήσητε ἐμέ, ἡ γνώμη μου στηριζομένη εἰς μακρὰν μελέτην τῶν ζητημάτων μὲ τὴν ἀσθενῆ ἀντίληψίν μου, εἶναι ὅτι εὑρισκόμεθα πρὸ οἰκονομικοῦ προβλήματος, ὅτι καὶ διὰ τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν στρατιωτικὸν ἐφοδιασμὸν τὸν πληρέστερον τῆς Χώρας θὰ ἀπαιτηθῇ νὰ ἀπευθυνθῇ ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἢ μελλοντικαὶ τοιαῦται καὶ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν πλοῦτον. Ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν, κύριοι, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διαφωνήσω καὶ δὲν διεφώνησα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπειδὴ ὅμως ἐδήλωσα πρότερον ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ διαφωνία ἰδική μου ὑπάρχει πρὸς ὅλους τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων καὶ ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας πληρεξούσιος ἀνέφερε, προοιμιαζόμενος τοῦ λόγου του, ὅτι ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐδήλωσεν ὅτι διαφωνεῖ πρὸς τὴν συμφιλιωτικὴν πολιτικήν, τὴν πολιτικὴν τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, τὴν πολιτικὴν τῆς διενεργείας ἐκλογῶν, θὰ ἤθελον νὰ ἀσχοληθῶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος. Εἰς τὰ ζητήματα τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἐπεδιώχθη ἡ συμφιλίωσις διαφωνῶ βεβαίως καὶ πρὸς τοὺς τρεῖς ἀρχηγοὺς τοὺς καταλαβόντας τὸ πρωθυπουργικὸν ἀξίωμα ἐκ τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Προεκλογικῶς, κύριοι, εἴχομεν ὑποσχεθῆ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐκκαθάρισιν καὶ ἐξυγίανσιν τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, εἴχομεν ὑποσχεθῆ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὸ ταχύτερον νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὴν αὐτοδιοίκησιν, εἴχομεν ὑποσχεθῆ ὅτι θὰ μεταβάλωμεν τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους διέπεται σήμερον ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης, εἴχομεν ὑποσχεθῆ τέλος μεταρρυθμίσεις αἵτινες θὰ ἐνεφάνιζον τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα εὐεργετικώτερον τοῦ βασιλικοῦ. Τὰ μέτρα ταῦτα, κύριοι, δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς ἐξ ὑμῶν νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἐφηρμόσθησαν οὐδὲ κατὰ τὸ ἐλάχιστον. Καὶ δὲν ἐφηρμόσθησαν, διότι ἠκολουθήθη μία μέθοδος πεπλανημένη διὰ τὴν ἐπίτευξιν τῆς συμφιλιώσεως. Μεταξὺ τῶν ἄλλων αἰτίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἀπεδόθη ἡ 1η Νοεμβρίου 1920, ἦτο καὶ ἡ δρᾶσις τῶν πολλῶν ἀποτάκτων καὶ τῶν πολλῶν ἐκκαθαρισθέντων. Αὐτοί, μένοντες χωρὶς θέσιν, μετέβαινον εἰς τὰ χωρία των καὶ κατώρθωναν νὰ προπαγανδίζουν καὶ μετέστρεφον τὸν κόσμον. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι δὲν συνετέλεσαν βεβαίως καὶ αἱ ὁμάδες αὗται εἰς τὸ νὰ ἐπέλθῃ τὸ ἀπαίσιον ἐκεῖνο ἀποτέλεσμα, ἀλλὰ δὲν ὑποθέτω ὅτι αὐτοὶ ἔκαμαν τὸ μέγα κακόν. Πρέπει, κύριοι, νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἡ μεταστροφὴ τοῦ δημοσίου φρονήματος ἐν Ἑλλάδι ἐπετεύχθη διὰ τῆς προπαγάνδας, ἡ ὁποία ἔγινε κατὰ τὴν ἄτιμον ἐκείνην ἐπιστράτευσιν τοῦ 1915.

§292Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Μάλιστα, κύριοι. Ἀπόδειξις ὅτι, ὅταν ἐπεστρέψαμεν ἐκ Θεσσαλονίκης, δὲν εἶχε γίνει καμμία ἀπόταξις καὶ ὅμως ἦσαν οἱ πλεῖστοι ἐναντίον μας· διότι τὸ σπέρμα τῆς ἐξαχρειώσεως εἶχε τεθῆ ἀπὸ τὴν ἐπιστράτευσιν τοῦ χρόνου ἐκείνου. Καὶ ἔπρεπε νὰ γίνῃ τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης πρωτήτερα, ἀπὸ τότε ποὺ ἀπεπειράθην ἐγὼ εἰς τὰ Δαρδανέλλια.

§293Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Τότε, κύριοι, ὑπὸ τὰ ὄμματά μας διεφθάρει, ἐδηλητηριάσθη ἡ ἐθνικὴ ψυχή, τὸ ἔργον δὲ τῆς προπαγάνδας ἐν τοῖς στρατῶσι μετὰ τὴν ἀποστράτευσιν τὴν γενομένην κατόπιν ἐπεμβάσεως τῶν Δυνάμεων, ἐσυνεχίσθη διὰ τῆς ἀμέσου ἱδρύσεως τῶν ἐπιστρατικῶν συλλόγων. Συνεπῶς ἡ ἐθνική πολιτικὴ ἔχασε τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐκείνης, καὶ τὴν ἔχασε, διότι ἐπροπαγανδίσθη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μὲ τὸ ἐπιχείρημα τὸ περισσότερον ἐπαγωγὸν εἰς τὸν λαόν: Ἂν θέλῃς πόλεμον, κανόνια τῶν 42, ἀεροπλάνα, ἀσφυξιογόνα, ψήφισε Βενιζέλον· ἂν θέλῃς νὰ ἔχῃς τὸ χωράφι σου, τὸ βῶδί σου, τὸ σπίτι σου, ψήφισε Βασιληᾶν. Δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον, κύριοι, κατεχόμεθα ὅλοι ἀπὸ ἕνα φόβον, νὰ μὴ ἐκκαθαρίσωμεν κανένα ὑπάλληλον, νὰ μὴ δημιουργήσωμεν φάλαγγας ἐκκαθαρισθέντων. Προσπαθοῦμεν μάλιστα νὰ ἐπαναφέρωμεν τὸ ταχύτερον καὶ τοὺς ἐκκαθαρισθέντας κατὰ διαφόρους περιστάσεις. Καὶ ἂν μὲν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ μετενόουν, ἂν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐβαρύνοντο πλέον τοὺς καθεστωτικοὺς ἀγῶνας καὶ ἂν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν ἐβυσσοδόμουν κατὰ τοῦ καθεστῶτος, δὲν ὑπενόμευον τὸ πολίτευμα, θὰ ἦτο ἀνεκτὴ ἡ ἐπαναφορά των.

§294Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἀφ’ ὅτου συνεστήθη ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν, δὲν ἔχει διορισθῆ οὐδεὶς ὑπάλληλος.

§295Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Κάθε ἡμέραν διορίζονται· δὲν διαβάζετε τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως.

§296Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς νὰ δηλώσουν πρῶτον· διορίζουν νέους ὑπαλλήλους;

§297Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐγὼ ἔχω διορίσει ἑκατόν.

§298Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δεύτερον, ἐκ τῶν ἀπολυθέντων ὑπαλλήλων κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς Ἐπαναστάσεως—διότι περὶ αὐτῶν πρόκειται—ἐπανέφερον κανένα; Ὄχι διότι ἀποκλείει νόμος τὴν ἐπαναφοράν των, ἀλλὰ διότι σᾶς συνέστησα πρὸ ἡμερῶν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως καὶ μὲ ἐβεβαιώσατε ὅτι, ἂν καταθέσω νομοσχέδιον περὶ τοῦ δυνατοῦ τῆς ἐπαναφορᾶς τῶν κατὰ τὴν ἐπαναστατικὴν περίοδον ἀπολυθέντων ὑπαλλήλων, ἠθέλατε υἱοθετήσει τοῦτο καὶ ἀναγράψει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν.

§299Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Βουδούρης εἶπεν ὅτι ὑπάρχει κάποιος νόμος παλαιότερος.

§300Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὁ νόμος διὰ τοῦ ὁποίου ἐγένετο ἡ ἐκκαθάρισις.

§301Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§302Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Νομοθετικὸν Διάταγμα τῆς Ἐπαναστάσεως.

§303Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομοθετικὸν Διάταγμα, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι οἱ ἀπολυθέντες κατὰ τὴν ἐκκαθάρισιν ὑπάλληλοι δὲν δύνανται εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα νὰ ἐπαναδιορισθῶσι. Λοιπὸν μὲ ἠρωτήσατε ἂν ἐγὼ ὑπεσχέθην νὰ τοὺς ἐπαναφέρω. Ἐγὼ κατὰ κανόνα δὲν ὑπόσχομαι τίποτε. Ὅτε ὁ κ. Βουδούρης ἐζήτησε τοῦτο, εἶπον ὅτι, ἀφοῦ ἐδόθη ἀμνηστεία εἰς ὅλους τοὺς ὁπωσδήποτε ἐνόχους βαρυτέρων ἀδικημάτων, διὰ τίνα λόγον αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους θὰ τοὺς καταδικάσητε εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα νὰ μένουν ἐκτὸς ὑπηρεσίας; Καὶ ἀνεγνώρισα τὸ βάσιμον τῆς ἀδικίας καὶ εἶπον ὅτι, κατὰ τὴν γνώμην μου, δύνανται νὰ ἐπανέλθωσιν.

§304Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἡ Ἐπανάστασις ἀπέλυσε πάντα ὑπάλληλον ὁπωσδήποτε ἀναμιχθέντα εἰς τὴν πολιτικήν. Οὐδεὶς δὲ ἐκ τῶν τότε ἀπολυθέντων δύναται νὰ ἐπανέλθῃ, διότι τοῦτο κωλύει ὁ σχετικὸς νόμος.

§305ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§306Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἡ Ἐπανάστασις ἀνέθηκε τὴν ἐκκαθάρισιν τῶν ὑπαλλήλων εἰς συμβούλια ὑπαλλήλων ἀποτελεσθέντα καὶ ἀπὸ τὰς δύο μερίδας.

§307Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μάλιστα. Καὶ οἱ οὕτω ἀπολυθέντες δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐπανέλθουν πλέον.

§308Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Νὰ δώσω μίαν πληροφορίαν, κ. Πρόεδρε, διότι ὑπάρχει κάποια σύγχυσις. Ἡ Ἐπανάστασις συνέστησε διὰ Νομοθετικοῦ Διατάγματος συμβούλια ἀπὸ ὑπαλλήλους τῶν διαφόρων Ὑπουργείων, τὰ ὁποῖα προέβησαν εἰς αὐτοεκκαθάρισιν. Δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν των πολιτικὰ φρονήματα. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι οἱ περισσότεροι ἀπολυθέντες ἦσαν δημοκρατικῶν φρονημάτων. Ἂν ἐζήτησα νὰ ἀναθεωρηθῇ ἡ διάταξις αὐτὴ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, τὸ ἐζήτησα διότι πιστεύω ὅτι διάταξις ἀπαγορεύουσα εἰς Ἕλληνας πολίτας ἐφ’ ὅρου ζωῆς νὰ καθέξωσι δημόσιον ἀξίωμα εἶναι διάταξις τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἐλεύθερος ἄνθρωπος ἀνέχεται, καὶ διότι συνέβησαν λάθη κατὰ τὴν ἐκκαθάρισιν, ὅπως συμβαίνουν λάθη εἰς ὅλον τὸν κόσμον. Αὐτὸ εἶπον.

§309Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐκτὸς τῶν ἀπολυθέντων ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀποφάσεων τῶν συμβουλίων, οἱ ὁποῖοι κατὰ 90% εἰς πολλὰς περιφερείας ἦσαν φιλελεύθεροι, ἀπελύθησαν μετὰ τὸ κίνημα τοῦ Γαργαλίδου οἱ συμπαθήσαντες τὸ κίνημα αὐτό. Ἡ τάξις αὐτὴ τῶν ἀπολυθέντων ὑπαλλήλων περιλαμβάνει κατὰ 99% ἢ 100% ἀντιδημοκρατικούς, ἀντιβενιζελικούς. Αὐτοὺς τοὺς ἐπανεφέραμεν διὰ ψηφίσματος ὅλους καὶ ἑπομένως παραμένει ἡ ἀδικία ὅτι ἐπανῆλθον ἐπὶ τῇ βάσει ψηφίσματος ὅλοι οἱ τῶν ἀντιθέτων φρονημάτων ἀπολυθέντες καὶ δὲν δύνανται νὰ ἐπανέλθουν οἱ ἀπολυθέντες ἐπὶ τῇ βάσει τῆς περιφήμου αὐτῆς ἐκκαθαρίσεως, ἡ ὁποία ἔπληξε πρὸ πάντων τὰ φιλελεύθερα στοιχεῖα τοῦ ὑπαλληλικοῦ κόσμου. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀληθὴς ἱστορία τῶν ἀπολύσεων.

§310Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν ὑπάρχουν σήμερον ἐκτὸς ὑπηρεσίας ὑπάλληλοι, τοὺς ὁποίους νὰ ἐπαναφέρουν.

§311Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν ὁμιλῶ διὰ τοὺς ἐκτὸς ὑπηρεσίας· ἐγὼ ὁμιλῶ διὰ τοὺς ἐν ὑπηρεσίᾳ, τοὺς ὑπονομεύοντας τὸ καθεστώς.

§312Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἴπετε προηγουμένως ὅτι διεφωνήσατε μὲ ὅλους τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων διὰ τὸ ζήτημα τῆς συμφιλιώσεως καὶ διὰ τὸ ζήτημα τῶν ὑπαλλήλων καὶ εἴπετε ὅτι φοβοῦνται νὰ κάμωσιν ἐκκαθάρισιν τῶν ὑπαλλήλων μήπως τοῦτο ἐπιδράσῃ εἰς τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ καὶ ὅτι σεῖς εἶσθε ὑπὲρ τῆς ἐκκαθαρίσεως. Διατί; Νομίζετε ὅτι, ἂν δὲν γίνῃ ἐκκαθάρισις τῶν ὑπαλλήλων, κινδυνεύει τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα;

§313Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Εἶναι ἐκτὸς πάσης ἀμφισβητήσεως ὅτι περιήρχοντο καθ’ ἑκάστην τοιαῦται πληροφορίαι καὶ διὰ πληρεξουσίων καὶ ἄλλοθεν, ὅτι δηλαδὴ ὑπάρχουσιν ὑπάλληλοι καὶ οἰκονομικοὶ καὶ διοικητικοὶ καὶ ἐκπαιδευτικοὶ καὶ πάρα πολλοὶ δικαστικοί, οἱ ὁποῖοι, ἄλλοι ἀναφανδὸν καὶ ἄλλοι ὑπούλως, ὑπονομεύουν τὸ πολίτευμα. Ἐγώ, κύριοι, δὲν ἐννοῶ νὰ γίνῃ μία ἐκκαθάρισις ὑπαλλήλων κολοσσιαία, ἐγὼ ἐννοῶ νὰ ἐκκαθαρισθῶσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, ἐν δημοκρατικῷ πολιτεύματι, δὲν θέλουσι νὰ γίνωσι δημοκράται.

§314Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐφόσον τοιαύτην ἀποδίδετε σημασίαν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶναι θεμελιωδέστατον, νομίζω ὅτι αὐτὸς θὰ ἦτο καὶ ὁ κυριώτερος λόγος τῆς παραιτήσεώς σας.

§315Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἦτο ὁ κυριώτερος λόγος καὶ τῆς περυσινῆς παραιτήσεώς μου. Λοιπὸν τὸ ζήτημα τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν δὲν τὸ θεωρῶ μόνον ἐπαρκές. Ἐγὼ θὰ ἐπεθύμουν, ὡς εἶπον, ὅταν ἀνεκηρύχθη τὸ πολίτευμα, νὰ ἐνεργήσωμεν δημοτικάς, κοινοτικὰς καὶ νομαρχιακὰς ἐκλογάς, νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν αὐτοδιοίκησιν καὶ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων κατὰ τρόπον παρέχοντα πᾶσαν ἐγγύησιν εἰς πάντα. Ἐν τούτοις δὲν ἐνεργήσαμεν τὰς ἐκλογάς, καὶ ἤδη, ἐνῷ εἴχομεν ἀποφασίσει νὰ ἐνεργήσωμεν ἐκλογὰς προσεχῶς, ἐκάμαμεν νέαν ἀναβολὴν συνεπείᾳ τῆς προτάσεως τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, διὰ τῆς ὁποίας εἰς τὴν τακτικὴν ἀναθεώρησιν προσετέθη καὶ ἑτέρα ἀναθεώρησις καὶ γίνονται τρεῖς ἐν ὅλῳ αἱ ἀναθεωρήσεις τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων. Αὐτὸ εἶναι τὸ σπουδαῖον, ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅμως, κύριοι, ἡ πεποίθησίς μου ἐπὶ τὴν ἀποτελεσματικότητα τοῦ τοιούτου προγράμματος ἐν τῷ ζητήματι τῆς στερεώσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος διὰ τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ τῶν λοιπῶν μέτρων...

§316Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τίνι τρόπῳ;

§317Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. .. ἐκκαθαρίσεως τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν. Ὁ καλύτερος τρόπος μολονότι δὲν ἔχω μελετήσει τὸ ζήτημα, ὁ καλύτερος τρόπος, φρονῶ, θὰ ἦτο νὰ ἐνταλθῶσιν οἱ νομάρχαι καὶ οἱ τῶν ἄλλων ὑπηρεσιῶν προϊστάμενοι νὰ ὑποβάλωσι φύλλον ποιότητος ἑκάστου ὑπαλλήλου. Ἐπὶ τῇ βάσει δὲ αὐτῶν τῶν φύλλων νὰ γίνεται ἡ ἐκκαθάρισις τοῦ Συμβουλίου. Ἀλλὰ σᾶς λέγω, ὁσονδήποτε καὶ ἂν πιστεύητε τὴν ἀποτελεσματικότητα τῶν μέτρων τούτων, ἐφόσον οὐδεὶς τῶν ἀρχηγῶν τῶν τριῶν κομμάτων δὲν ἀναγράφει εἰς τὴν σημαίαν του τὸ πρόγραμμα τοῦτο καὶ ἐφόσον τὸ Ἐθνικὸν Δημοκρατικὸν Κόμμα δὲν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἀναλάβῃ τὴν Ἐξουσίαν διὰ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ πρόγραμμά του, ἡμεῖς θὰ παρέχωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην μας εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, μετὰ τῆς ὁποίας ἐπὶ τόσον χρόνον συνειργάσθημεν.

§318ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν δέχηται νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§319ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§320ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ πέντε λεπτά.

(Ὥρα 2.30′ π. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 2.40′ π. μ.)

§321ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Θ. Πάγκαλος.

§322Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Λαμβάνων, κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπ’ ὄψει τὸ προκεχωρημένον τῆς ὥρας καὶ τὴν ὁπωσδήποτε ὄχι καλὴν ὑγείαν μου καὶ ἰδίως κατόπιν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ προλαλήσαντος ἀξιοτίμου ἐκ Ροδόπης πληρεξουσίου, δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρόν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος, χωρὶς βεβαίως τοὺς χρωματισμοὺς ἴσως ἢ τὸν τόνον, δὲν εἶπέ τι ὀλιγώτερον, φρονῶ, ἀπὸ ὅσα ἐγὼ τοὐλάχιστον κατηγορῶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀπὸ τοῦ Τύπου. Εἰς δύο σημεῖα περιώρισε τὴν διαφωνίαν του ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος· τὴν μὴ ἐκκαθάρισιν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς συμφιλιώσεως τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο εἶναι γενικὰ σημεῖα περιέχοντα πολλὰς λεπτομερείας, αἱ ὁποῖαι κατέληξαν, πρὸ γενομένης ἐρωτήσεως ἀξιοτίμου πληρεξουσίου, νὰ ἀναγνωρισθῶσιν ἀπὸ τοῦ ἰδίου τοῦ τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ ὡς ὑπονόμευσις τοῦ πολιτεύματος. Ἡ πολιτικὴ κρίσις, ὡς γνωστόν, ὤδυνεν ὄρος καὶ ἔτεκεν ἢ μᾶλλον ἀπέβαλε τὸν κ. Μανέτταν, διότι ἐκεῖ κατέληξεν, εἰς μίαν ἀποβολὴν τοῦ νεοτεύκτου Ὑπουργοῦ, τοῦ μικροσώμου. Ἡ προσθήκη τοῦ ζεύγους Μυτιλήνης δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἀρκετὴ νὰ μᾶς κάμῃ νὰ μεταβάλωμεν διαθέσεις καὶ ἑπομένως καὶ ψῆφον ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ συμφιλιωτικὴ πολιτική, ἡ ὁποία ἐνόμιζεν ὅτι εἶναι θέμα σοβαρώτατον, ὅπως πολὺ δικαίως ἐτονίσθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου, εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργήσῃ διαφωνίαν· διότι καὶ ὁ πρῶτος λόγος καὶ ὁ δεύτερος λόγος, ὅπως σοβαρώτατα ἀπήντησε, καταλήγουν ἀκουσίως εἰς τὴν ὑπονόμευσιν τοῦ πολιτεύματος. Ἡμᾶς δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει ἂν γίνεται ἀκουσίως ἢ ὄχι. Μᾶς ἐνδιαφέρει τὸ ἀποτέλεσμα. Αὐτὸ δὲ τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι φυσικόν, διότι ἡ ἀνωμαλία, κύριοι, ἔγκειται ἐν συγκροτήσει τῆς Κυβερνήσεως ἢ μᾶλλον ἐν τῇ κεφαλῇ αὐτῆς. Δὲν εἶναι ὁ κ. ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιος ὁ ὑπεύθυνος. Εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὃν καὶ ἄλλοτε ὄχι κατηγόρησα, διότι δὲν τὸ θεωρῶ κατηγορίαν, ἀλλ’ εἶπον ὅτι εἶναι βασιλόφρων τὰ φρονήματα. Δὲν εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπὸ πεποιθήσεως δημοκράτης, ἁγνὸς δημοκράτης, ἰδεολόγος δημοκράτης. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατ’ ἐπανάληψιν ἀπέδειξε τὰ φιλοβασιλικὰ αἰσθήματα, ὅπως ἔγραψα καὶ ἄλλοτε εἰς τὸν Τύπον. Εἰς Ἐπιτροπὴν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν ἐδήλωσεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ καταστραφῇ, ἡ Θεσσαλονίκη θὰ χαθῇ καὶ ἡ Ἑλλὰς θὰ παύσῃ ἐντὸς ἑνὸς ἔτους νὰ ὑπάρχῃ ὡς Κράτος, ἂν ἐκδιωχθῇ ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ἐκ τῆς Ἑλλάδος.

§323Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ σᾶς ἀφήσω νὰ προχωρήσητε. Μὴ λέγετε πράγματα τὰ ὁποῖα εἶναι γνωστά.

§324Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Βεβαίως εἶναι γνωστά, καὶ σᾶς λέγω νὰ μοὶ ἀπαντήσητε ἐπισήμως· εἴπετε ἢ δὲν εἴπετε; Μοὶ τὸ εἶπαν δεκάδες ἀξιωματικῶν.

§325Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐτέθη ὡς βάσις ὅτι, ἐφόσον δὲν ὑπάρχουν ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι καὶ τὸ ἀπεδέχθητε καὶ σεῖς διὰ τηλεγραφήματός σας....

§326Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν θὰ ἠμπορέσητε νὰ φύγητε ἀπὸ τὴν ἀλήθειαν, διότι αὐτὸ προσπαθεῖτε. Αὐτὸ τὸ τηλεγράφημα ὁμιλεῖ περὶ συμφωνίας ἐμοῦ, τὴν ὁποίαν εἶχον ἀνακοινώσει εἰς τὸν κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφον εἰς τὸν σιδηρόδρομον περὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, θεωρητικῶς ἂν πρέπει νὰ τεθῇ τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Περὶ τῆς συνομιλίας περὶ τῆς ὁποίας ἐγὼ ὁμιλῶ δὲν ἔχει σχέσιν τὸ τηλεγράφημα.

§327Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ δημοσίᾳ σᾶς ἐτηλεγράφησα καὶ δημοσίᾳ μοὶ ἀπαντήσατε.

§328Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τί μπερδεύετε τὴν κοπριὰ μὲ τὰ λάχανα. Τί σχέσιν εἶχε τὸ δυναστικὸν ζήτημα τότε μὲ τὸ γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἀνέφερον ἐγώ. Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν ἀξιωματικῶν εἴπετε ἢ δὲν εἴπετε;

§329Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τότε ἐπεκρέμαντο ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι. Ἀφ’ ἧς ἦλθεν ὁ κ. Βενιζέλος καὶ ἐβεβαίωσε καὶ εἶπεν ὅτι δὲν ὑπάρχουν ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι διὰ τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος, ἀπὸ ἐκείνης τῆς στιγμῆς δὲν ὑποθέτω νά....

§330Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μάλιστα, ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἐποχήν, ἀλλὰ προτοῦ ἔλθῃ ὁ κ. Βενιζέλος εἴπετε εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτὸ τὸ γεγονός;

§331Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διότι δὲν εἶχεν ἔλθει ὁ κ. Βενιζέλος ἀκόμη.

§332Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔχω βεβαίως τὰ τεκμήρια, ἔχω συρροὴν τεκμηρίων βεβαίως, ὅπως λέγουν οἱ νομικοί, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουν ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἦτο δημοκράτης ἁπλούστατα διότι εἶναι ἔντιμον πρᾶγμα νὰ εἶναι κανεὶς δημοκράτης, ὅπως εἶναι ἔντιμον νὰ εἶναι κανεὶς συνταγματικός.

§333Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ὄχι μόνον αὐτὰ εἶπεν, ἀλλ’ ἐζήτησε καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ἀξιωματικῶν, ἵνα γνωρίζῃ τοὺς καταστροφεῖς τοῦ Ἔθνους.

§334Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Βεβαιότατα. Εἶπεν ὅτι μετὰ ἓν ἔτος δὲν θὰ πολιτευθῇ, διότι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες πρέπει νὰ βλέπωσι μακράν. Ἀλλὰ βεβαίως αὐτὰ εἶναι ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγει κανεὶς ἐπάνω εἰς τὸν θυμόν του, ἀλλὰ δὲν τὰ κάμνει. Καὶ ἡμεῖς λέγομεν ἀποχωροῦμεν, ἀλλὰ δὲν ἀποχωροῦμεν. Εἰς τοῦτο ἐγὼ θέλω νὰ καταλήξω· ὅτι ἡ ἀνωμαλία ἔγκειται ὅτι μετὰ μίαν ἀλλαγὴν πολιτεύματος ἐτέθη ἐπὶ κεφαλῆς ἵνα στερεώσῃ τὴν Δημοκρατίαν ἀνὴρ βασιλικῶν αἰσθημάτων.

§335Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τέως βασιλικῶν αἰσθημάτων.

§336Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τέως ἔστω. Θέλω νὰ εἴπω τοῦτο· οὔτε ἐν ἀμφιβολίᾳ θέτω τὴν καλὴν πίστιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ οὔτε τὰς ἀγαθάς του προθέσεις. Θέλω νὰ εἴπω ὅτι δὲν εἶχε πίστιν, δὲν εἶχε τὸ ἱερὸν πῦρ τῆς πίστεως, διὰ τοῦ ὁποίου καὶ μόνον γίνονται ἐπαναστάσεις καὶ ἀλλάσσουν τὰ πολιτεύματα. Δὲν γίνονται διὰ τῶν σοφῶν καὶ διὰ τῶν συνταγματολόγων, τοὺς ὁποίους ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ μετακαλέσῃ. Γίνονται δι’ ἐπαναστάσεων καὶ δι’ ἀνθρώπων ἐμπεποτισμένων. Ἡ διαφωνία τοῦ ἀξιοτίμου τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἶναι φυσικωτάτη, διότι ὁ τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς εἶναι εἷς ἐκ τῶν πρωτουργῶν, τῶν δημιουργῶν τῆς Δημοκρατίας. Ἄνθρωπος ποτισμένος ἐκ γενετῆς μὲ τὰ δημοκρατικὰ ἰδεώδη εὑρέθη Ὑπουργὸς καὶ συγκυβερνήτης μάλιστα, διότι ἀντιπροσωπεύει ἓν κόμμα, μὲ τὸν τέως φιλοβασιλικῶν αἰσθημάτων κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ἀποτέλεσμα δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἴδετε. Συνεπῶς ὁ ἀντιπολιτευτικὸς ἀγών μας κατὰ τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἀντιπολιτευτικός. Δὲν θὰ διστάσω νὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἀπόσχω ὅμως τῆς ψηφοφορίας μὲ τοὺς φίλους μου, διότι δὲν ἔχω πρόθεσιν νὰ ἀνατραπῇ ἡ Κυβέρνησις. Ὁ ἀγών μας κατὰ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀγὼν καθεστωτικός. Εἶναι ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος, ἀδιάφορον ἂν ἀκουσίως ἢ ἑκουσίως τὸ πολίτευμα ὑπονομεύεται. Κατ’ ἐμὲ τὸ πολίτευμα δὲν ὑπονομεύεται. Ὅλαι αἱ πράξεις τῶν ὑπαλλήλων τὸ ἀποδεικνύουν. Μοὶ ἔλεγε συνάδελφος γνωρίζων τὴν πολιτικὴν ἐπιστήμην ὅτι μέγας συνταγματολόγος λέγει: «Τὰ πολιτεύματα ἀνατρέπονται ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν βίᾳ». Ὅπερ καὶ ἐγένετο. Ἀλλ’ ὑπονομεύονται ἀσφαλέστερον καὶ ἀνατρέπονται βραδέως ὑπὸ τῶν πολιτικῶν καὶ ἰδίως τῶν ὀργάνων τῆς πολιτικῆς Ἐξουσίας. Καὶ εἶναι ἀκριβῶς ἡ σημερινὴ ψυχοσύνθεσις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Πρέπει νὰ ὁμολογήσητε τὴν ἀλήθειαν. Ἐρωτήσατε τὴν συνείδησίν σας ἀνεξαρτήτως πολιτικῆς ἀποχρώσεως: Δὲν εἶναι δημοκρατικοὶ αἱ χιλιάδες ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι ἐψήφισαν τὴν Δημοκρατίαν; Δὲν εἶναι σήμερον δημοκρατικοί, διότι εἰς τὴν ἁπλῆν ἀντίληψιν τοῦ λαοῦ αἱ ἰδέαι εἶναι ὁπωσδήποτε συγκεχυμέναι, διότι συγχέει τὴν Δημοκρατίαν μὲ τὴν διοίκησιν καὶ μὲ τὴν Κυβέρνησιν ὁ ἁπλοῦς χωρικός, ὁ ἁπλοῦς λαός. Συμφωνῶ καθ’ ὅλα μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης συνάδελφον, διαφωνῶ ὅμως ὡς πρὸς τὰ μέσα, διότι φρονῶ ὅτι ὄχι διὰ τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν ὑπαλλήλων, διότι αἱ ἐκκαθαρίσεις αὐταὶ δὲν φέρουν καλὰ ἀποτελέσματα, θὰ στηριχθῇ τὸ πολίτευμα. Εἷς καὶ μόνος τρόπος ὑπάρχει νὰ στηριχθῇ τὸ πολίτευμα ἀκλονήτως, ἡ ἐφαρμογὴ χρηστῆς πραγματικῶς διοικήσεως, ἰσοπολιτείας, ἡ ἐφαρμογὴ πολιτικῆς, ἡ ὁποία θὰ ἐξυπηρετῇ τὰ γενικὰ λαϊκὰ συμφέροντα καὶ ὄχι τὸν ἐσωτερικὸν κύκλον τῶν συμφερόντων τῶν ἡμετέρων. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἴσως ἀποτελουμένη ἀπὸ πρόσωπα καθ’ ὅλα ἀξιότιμα, θὰ ἦτο ἀρίστη Κυβέρνησις διὰ μίαν συνήθη κατάστασιν καὶ θὰ ἀνταπεκρίνοντο ἄριστα πρὸς συνήθεις περιστάσεις, ἀλλὰ δυστυχῶς εἶναι ἀκατάλληλος διὰ νὰ ἔλθῃ μετὰ μίαν μεταπολίτευσιν καὶ μετὰ ἕνα ὁλόκληρον μεταπολιτευτικὸν ἀγῶνα διὰ νὰ στερεώσῃ τὸ πολίτευμα. Καὶ ἐξ αὐτοῦ προέρχονται αἱ ἀνωμαλίαι, κύριοι. Ὁ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος εἶπεν ὅτι διαφωνεῖ εἰς τὸ πρόγραμμα, δὲν ἐνόησα καλῶς ἂν εἶπε τῆς δεξιᾶς ἢ ἀριστερᾶς. Ἐγὼ νομίζω ἀντιθέτως ὅτι εἶμαι σύμφωνος πρὸς ὅλα τὰ προγράμματα. Τῷ ὑπενθυμίζω δέ, ἐπειδὴ εἶναι συνάδελφος ἐν τῷ στρατῷ, μίαν ἀρχὴν προκειμένου περὶ τῆς πολεμικῆς τέχνης, διότι νομίζω ὅτι ἡ πολιτικὴ τέχνη εἰς τὰς γενικὰς γραμμὰς καὶ εἰς τὰ ἀνώτατα σημεῖα συναντᾶται μὲ τὴν τῆς πολεμικῆς, μίαν φράσιν τοῦ μεγαλυτέρου στρατηγοῦ, τοῦ Βοναπάρτου, ἡ ὁποία ἀναγράφεται εἰς τὸν Κανονισμὸν τοῦ Γαλλικοῦ Στρατοῦ καὶ ἡ ὁποία λέγει: «Ἡ τέχνη τοῦ πολέμου εἶναι ἁπλῆ, δὲν θέλει πολλὰ σύνθετα πράγματα». Τὸ πᾶν εἶναι ἡ ἐκτέλεσις. Καὶ ἡ πολιτικὴ εἶναι ἁπλῆ, τὰ προγράμματα εἶναι ἁπλᾶ. Ὅσοι ἔκαμαν προγραμματικὰς δηλώσεις—ἐγὼ δὲν εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ κάμω προγραμματικὰς δηλώσεις—ἀλλ’ ὅσοι ἔκαμαν ἕως σήμερον καὶ θὰ κάμουν λέγουν τὸ ἴδιον εὐαγγέλιον· ἰσοπολιτεία, χρηστὴ διοίκησις κτλ. κτλ. Καὶ πρὶν ἢ ὁ ἀλέκτωρ φωνήσει τρὶς εἰς τὴν ἐκτέλεσιν, ἀνατρέπεται καὶ πηγαίνει εἰς τὸν κάλαθον τῶν ἀχρήστων καὶ τότε ἔχομεν κακὴν διοίκησιν, μὴ ἰσοπολιτείαν κτλ. κτλ. Εἶναι ἀναγκαῖον κακὸν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ ἀναγνωρίζω καὶ ἐγὼ ὅτι βεβαίως αὐτὸ δὲν εἶναι ἀρκετὸν διὰ νὰ καταδικάσῃ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Μᾶς ὠνόμασαν στρατοκράτας καὶ ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ κοινοβουλευτισμοῦ βλέπω νὰ ἀνθίζῃ εἰς τὰ χείλη μερικῶν πληρεξουσίων μειδίαμα. Πρέπει ὅμως νὰ ὁμολογήσητε, κύριοι, ὅτι ἦτο φυσικὸν νὰ μᾶς ὀνομάσουν καὶ ἡμᾶς κάτι. Ἐν τῇ διοικήσει μας δὲν ἔχομεν πολλὰ μεμπτὰ καὶ εἰδικώτερον δὲν ἠμπόρεσαν νὰ μᾶς εἴπουν ὅτι ἐφάγαμεν δάνεια, ὅτι ἐλάβομεν μέρος εἰς τοῦτο ἢ ἐκεῖνο καὶ μᾶς ἀπέδωκαν ὅτι τρῶμε ἀνθρώπους, εἴμεθα ἀνθρωποφάγοι κτλ. Ἦτο φυσικὴ ἀνάγκη ὁ κομματισμὸς νὰ δημιουργήσῃ τοῦτο. Νομίζω ὅτι ἡ ἐλευθερία τοῦ Τύπου, ἡ ὁποία βεβαίως εἶναι ἀπαραίτητος εἰς τὰ ἐλεύθερα πολιτεύματα, καταστρέφει ἀσφαλῶς τὰ Ἔθνη. Αὐτὸς ὁ Τύπος ἔφερε τὴν 1ην Νοεμβρίου καὶ αἱ Κυβερνήσεις εἶναι καιρὸς νὰ σκεφθοῦν πλέον. Νομίζω ὅτι ὁ Τύπος πρέπει νὰ εἶναι ἐλεύθερος, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ εἶναι καὶ τόσον ἐλεύθερος. Σᾶς δημιουργοῦν συνεντεύξεις μὲ ἀνθρώπους τοὺς ὁποίους δὲν ἴδετε. Εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν πρέπει νὰ συλλαμβάνεται ὁ Τύπος καὶ νὰ κτυπᾶται κάτω.

§337Γ. ΒΡΑΧΗΝΟΣ. Ἀπὸ τὴν τελευταίαν σας συνέντευξιν ὑπάρχει τρίχα ἀληθείας;

§338Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θέλετε νὰ εἴπητε τὸ περὶ τριχός; Ἀληθέστατον, ἡ αὐταπειλὴ δηλαδή, ἡ ὁποία ἀπευθύνεται πρὸς συναδέλφους. Ὑποθέτω ἐννοούμεθα. Ὅταν κοκορεύεται κάθε ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος....

§339Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἂν ὑπάρχουν ἀξιωματικοὶ παραβάντες τὸν νόμον, σᾶς λέγω καὶ ἐγὼ ὅτι εἶναι ἀνάξιοι νὰ εἶναι ἀξιωματικοί.

§340Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θὰ ἔλθωμεν καὶ εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα.

§341Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Βεβαίως θὰ πέσῃ ἡ κεφαλή των καὶ δὲν θὰ εἶσθε σεῖς ὁ ὁποῖος θὰ τοὺς προστατεύσητε, ἀλλ’ οὔτε σεῖς εἶσθε ἀντιπρόσωπος τῶν ἀξιωματικῶν. Οἱ ἀξιωματικοὶ εὑρίσκονται εἰς τὰς θέσεις των καὶ κάμνουν τὸ καθῆκόν των.

§342Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν ἠκούσατε καὶ λέγετε ὅ,τι θέλετε. Σᾶς εἶπον ὅτι πρῶτον δὲν ὑπάρχει βάσις. Τί δὲ λέγουν αἱ δηλώσεις μου; Ὅτι, ὅπως γνωρίζουν καὶ οἱ ἴδιοι οἱ γράφοντες, οὐδεὶς ἔκαμε κανὲν διάβημα καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω πῶς ὁλόκληρος ὁ Τύπος, βενιζελικὸς καὶ ἀντιβενιζελικός, ἐπιτίθεται καὶ δημιουργεῖ κίνησιν κατὰ τῶν ἀξιωματικῶν κλπ. Καὶ εἶπον παρακάτω ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ φραγμὸς εἰς τὴν γλῶσσαν τοῦ Τύπου αὐτοῦ. Ἂν ἔχητε σεῖς ἀντιρρήσεις ἐπ’ αὐτοῦ, νὰ ἀνεβῆτε εἰς τὸ βῆμα νὰ τὰς εἴπητε. Ἐκτὸς τῶν ἄλλων, τὰ ὁποῖα εἶναι περιττὰ νὰ ἀναπτύξωμεν, διότι πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλέχθησαν, δὲν θὰ ἀναφέρω τὴν ἀποτυχίαν τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ περίφημον Πρωτόκολλον, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ ὑπεύθυνος κανείς, διότι εἶναι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, μοὶ ἀπήντησεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων. Διὰ δὲ τὰ σφάλματα, τὰ ὁποῖα συνέβησαν, θὰ μᾶς ἀπαντήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι εὐθύνεται ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, διότι εἶναι ἄλλη ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις. Ἐπανέρχομαι εἰς τὰ δύο κύρια σημεῖα, τὰ ὁποῖα ὀρθώτατα ἔθεσεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Κονδύλης, καὶ ὡς εἶπον, συμφωνῶ, δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἐννοήσω τοῦτο, πῶς εἶναι δυνατὸν τὸ κόμμα τὸ ὁποῖον συνειργάζετο μέχρι χθὲς νὰ δώσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐφόσον αἱ διαφωνίαι εἶναι σχεδὸν αἱ ἴδιαι, ἀδιάφορον ἂν ἀλλάξῃ ὀλίγον ὁ τόνος ἢ ἡ χροιά; Δὲν θέλω μὲ τοῦτο νὰ μεμφθῶ κανένα, διότι ὁ καθεὶς ἄλλως βλέπει τὰ πράγματα, ἀλλὰ πρέπει, κύριοι, νὰ ἐννοήσωμεν τοῦτο χωρὶς νὰ θιχθῶσι τὰ νεῦρα τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ξηρομέρου πληρεξουσίου, ὅτι ἡ δυσφορία — καὶ τὸ τονίζω τοῦτο — ἡ γεννηθεῖσα εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατεύματος, ὅπως ἠμπορεῖ νὰ γεννηθῇ καὶ εἰς χιλίας ἄλλας λαϊκὰς τάξεις, ἀφορμὴν εἶχε τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξεν ὁ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος... — τὸν φόβον αὐτὸν ἴσως μὴ δικαιολογημένον ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ὑπονομεύεται. Αἱ πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἦσαν μέχρι σήμερον τίποτε ἄλλο παρὰ ἧλοι πεπυρακτωμένοι, οἱ ὁποῖοι βυθίζονται βραδέως ἀλλ’ ἀσφαλῶς εἰς τὸ σῶμα τῆς δυστυχοῦς Δημοκρατίας. Ὑπάρχουν, κύριοι, καὶ ἄγραφοι νόμοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀνώτεροι παντὸς γραπτοῦ, παντὸς Συντάγματος καὶ παντὸς κανονισμοῦ. Καὶ νομίζω ὅτι ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ, εἰς τὴν διανοητικότητα εἰς τὴν ψυχοσύνθεσιν μιᾶς μεγίστης ὁμάδος ἀξιωματικῶν λειτουργεῖ τοιοῦτος ἄγραφος νόμος, ὁ νόμος τῆς ἀνάγκης, ὁ νόμος τῆς ἀμύνης, ὁ ὁποῖος ἐπιτρέπει καὶ τὸν φόνον ἀκόμη, ἴσως μὴ δικαιολογημένος, λέγω, ἀλλ’ ἀναμφισβητήτως αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ αὐτὴν πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν της ἡ Ἐθνοσυνέλευσις. Τὰ συναισθήματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, τὰ ἔχω ἐγὼ πλέον ἔντονα. Εἶναι φυσικὸν νὰ εἶναι εὐπαθέστεροι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶδον τὰς γυναῖκας ἀξιωματικῶν. Εἶδον ἐγὼ παραδείγματα τοιαῦτα, συρομένους μὲ τὰ παιδάκια των εἰς τοὺς δρόμους, ἀξιωματικοὺς φονευομένους, διότι ἦσαν ἀξιωματικοὶ τῆς Ἀμύνης, στρατηγοὺς πτυομένους καὶ ὑβριζομένους, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶδον τὰς κορίτσια των νὰ τὰ ἁρπάζουν ἀπὸ τὰ μαλλιά, ὅπως εἶναι τὸ ἰδικόν μου, δεκατριετὲς παιδὶ μαθήτρια, καὶ νὰ τὸ δέσουν διότι εἶχε μίαν κονκάρδα τοῦ κ. Βενιζέλου. Αὐτὰ ἐγένοντο ἐν μέσαις Ἀθήναις, ἐδολοφονοῦντο καὶ ἐπομπεύοντο οἱ ἄνθρωποι ἐδῶ, μόνον καὶ μόνον διότι ἔλεγον ὅτι εἶναι βενιζελικοί. Τοιοῦτος ἄγριος φανατισμός, τοιαῦτα χάσματα εἶχεν ἐξεγείρει ὁ Τύπος. Εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σήμερον πολεμοῦν τὸ πολίτευμα, εἶναι τὰ ἴδια πρόσωπα, οἱ ἴδιοι ἄνθρωποι... Εὑρίσκονται ὅλοι ἐν Ἀθήναις καὶ ἐργάζονται καὶ εἶναι ὡπλισμένοι μέχρις ὀδόντων καὶ ἔχουσι χρήματα, τὰ ὁποῖα διαθέτουσι. Καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην ἀκόμη, πρὸ δύο ἡμερῶν, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐκλείετο δι’ ἁλυσσίδων. Πολὺ δικαίως, διότι ἐφοβεῖτο ἐπίθεσιν ἐν μέσῃ μεσημβρίᾳ.

§343Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Οὐδέποτε ἐγένετο τοῦτο.

§344Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν ἠξεύρετε σεῖς αὐτά, κ. Ὑπουργέ, τὰ ἠξεύρω ἐγὼ πολὺ καλά. Εἰς τὸν Ὑπουργὸν δὲν τὰ λέγουν αὐτά. Ἔχω λοιπὸν τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρέπει νὰ παρακολουθήσῃ κανεὶς ὁλόκληρον αὐτὴν τὴν σειρὰν τῶν πραγμάτων, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἴδῃ τὰ βάθη τῆς ψυχῆς τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπέστησαν τὰ πάνδεινα, διὰ νὰ ἴδῃ ἂν εἶναι δικαιολογημένη ἡ ἐξέγερσις αὐτή, ἡ δυσφορία αὐτή. Καὶ ἐν τούτοις τὸ στράτευμα αὐτό, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ αἰσθάνεται ὅπως ἐγώ, μὲ διαφόρους διαβαθμίσεις, παραμένει μέχρι τῆς στιγμῆς πειθαρχικώτατον. Οὐδεμία ἐξεδηλώθη, ὅπως ἐδήλωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, παρέμβασις εἰς τὰς διαφόρους πολιτικὰς κρίσεις, αἱ ὁποῖαι μέχρι σήμερον ἐγένοντο. Ἡ δυσφορία αὐτή, περὶ τῆς ὁποίας λέγετε, ἔχει τὰς ῥίζας της εἰς πολὺ μακρύτερον χρόνον. Δι’ αὐτὸ νομίζω, κύριοι, ἀτυχῆ τὴν ἀνασυγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ὁμιλῶν ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνέπτυξε τὴν θεωρίαν τῆς δικλεῖδος τῆς ἐξατμίσεως, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἀνοίγεται ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρόν. Καὶ ὅταν μία Κυβέρνησις εὑρίσκεται ὑπὸ πίεσιν, οἱασδήποτε ἀξίας καὶ ἂν εἶναι, ἔχει ἀνάγκην ἐκφυγῆς καὶ μόνον διὰ τῆς παραιτήσεως γίνεται αὕτη. Εἶπον προηγουμένως ὅτι δὲν θὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν. Εἶπον τοῦτο κηδόμενος ὄχι μόνον τῆς γενικῆς ἡσυχίας, ἀλλὰ καὶ τῶν ὑψίστων συμφερόντων, τὰ ὁποῖα νομίζω ὅτι δὲν θὰ ἠμποροῦσαν νὰ ἐξυπηρετηθοῦν δι’ ἀνωμαλιῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ Σώματος ἀκόμη τῆς ἀξιοπρεπείας, τοῦ ὁποίου τὴν χρεωκοπίαν ἀπὸ πάντα ἄλλον ἐγὼ δὲν ἐπιθυμῶ. Διότι, ὅπως διεκήρυξα καὶ ἄλλοτε, παρὰ τὰς κατ’ αὐτοῦ συκοφαντίας, τὸ Σῶμα περιέχει βεβαίως στοιχεῖα πάμπολλα καὶ νομίζω ὅτι εἶναι σφάλμα ἡμῶν τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, ἂν μέχρι τοῦδε δὲν κατώρθωσε νὰ διατηρήσῃ τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἔχῃ εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Σήμερον δὲν βλέπω ἄλλο παρὰ τὴν συνεννόησιν τὴν πλήρη ὅλων τῶν κομμάτων, ἡ ὁποία θὰ ἐξεμαίευε μίαν Κυβέρνησιν ἐξαιρετικήν, ὄχι κοινοβουλευτικήν—ἐννοῶ κοινοβουλευτικὴν τὰς μεθόδους—Κυβέρνησιν ἀπορρέουσαν ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως, βεβαίως κοινοβουλευτικωτάτην κατ’ οὐσίαν καὶ κατὰ τύπους, ἀλλ’ ἡ ὁποία νὰ μὴ εἶναι Κυβέρνησις κόμματος καὶ τῆς ὁποίας τὰ μέλη ἴσως νὰ μὴ ἐπιτρέπεται νὰ πολιτεύωνται εἰς τὸ μέλλον. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι—διότι ὑπάρχουν πάμπολοι ἐδῶ μέσα—ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι μετὰ δύο ἢ τρεῖς μῆνας, ὅταν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔβλεπε διοίκησιν χρηστήν, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ παρεξέκλινε τὸ κομματικὸν συμφέρον, ἐκ τῶν 800 χιλιάδων αἱ 700 χιλιάδες θὰ ἦσαν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει διοίκησιν, ἰσοπολιτείαν, δικαιοσύνην. Θὰ ἐβλέπομεν τότε ὅτι ἀντὶ νὰ ὑπάρχουν ἀνησυχίαι καὶ δυσφορίαι, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν, αἱ ψυχικαὶ εἰς τὸ στράτευμα, ὁ στρατὸς θὰ ἐργάζεται ὅπως καὶ νῦν καὶ ἀκόμη μὲ περισσότερον ζῆλον, αἱ δημόσιαι ὑπηρεσίαι θὰ ἐλειτούργουν κανονικῶς καὶ ὑπὸ τὸ κράτος τῆς Δημοκρατίας ὁ πέλεκυς τοῦ νόμου θὰ ἐπέπιπτεν ἐπὶ παντός. Ἄρα λοιπὸν τὸ αἴτιον τῆς λαϊκῆς δυσφορίας, τῆς ὁποίας ἀντανάκλασις ὑπάρχει εἰς ὅλους τοὺς κλάδους καὶ φυσικὰ θὰ ὑπάρχῃ καὶ εἰς τὸ στράτευμα, εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς συνθέσεως τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶναι δημοκρατικός. Εὑρέθη ὑπὸ τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἐπειδὴ εἶναι δύσκολον νὰ ἀλλάξῃ κανεὶς αἰσθήματα, χωρὶς νὰ θέλῃ νὰ προσαρμόσῃ τὴν πολιτικὴν πρὸς τὰ αἰσθήματά του, θὰ ἦτο ἴσως ἐκ τῶν ἀρίστων πολιτικῶν τῆς συγχρόνου Ἑλλάδος ὑπὸ ἔποψιν ἐπιτυχιῶν, ὑπὸ μίαν Βασιλείαν, ὑπὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, διότι ἐγεννήθη βασιλικὸς καὶ εἶναι συνηρμοσμένος μὲ τὴν βασιλικὴν πολιτικήν. Διὰ τοῦτο ἐφθάσαμεν εἰς τὸ σημεῖον νὰ βλέπωμεν παντοῦ ὑποστηριζομένους τοὺς ἀντιδημοκρατικούς, εἰς ὅλους τοὺς κλάδους ὅλαι αἱ δημόσιαι ὑπηρεσίαι εἶναι εἰς χεῖρας στοιχείων ἀντιδημοκρατικῶν, τὰ ὁποῖα ἐνθαρρύνονται καὶ τῶν ὁποίων πικρὰν πεῖραν θὰ ἔλαβον πολλοὶ πληρεξούσιοι ἐν τῇ διαχειρίσει διαφόρων ζητημάτων, εἰς τὰ γραφεῖα καὶ ἀλλοῦ.

§345ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ Ἀστυνομία Πόλεων. Ὁ διευθυντής της.

§346Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Φρονῶ λοιπὸν καὶ ἐπικαλοῦμαι τὸν πατριωτισμὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὅπως ἀνατάμῃ ἑαυτὸν καὶ ἴδῃ τὸ βάθος τῆς ψυχῆς του καί, ἂν δὲν πεισθῇ—καὶ φυσικὰ δὲν θὰ πεισθῇ, διότι δὲν εἶναι εὔκολος ἡ μεταβολή, νὰ ἀλλάξῃ γνώμας καὶ πεποιθήσεις σχηματισθείσας πρὸ ἐτῶν—ὅτι κατώρθωσε τὸ δημοκρατικὸν ὑγρὸν νὰ χυθῇ εἰς ὅλα τὰ αἱμοσφαίρια, θὰ εἶναι καλὸν νὰ σκεφθῇ ὁ ἴδιος τὴν ἐμπρέπουσαν λύσιν διὰ νὰ φέρῃ τὸν Τόπον εἰς τὴν ὁμαλότητα, διότι αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀποτελεῖ τὴν ἀνωμαλίαν εἰς τὸν Τόπον. (Χειροκροτήματα).

§347ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Φραγκούδης ἔχει τὸν λόγον.

§348Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὸ σπουδαιότερον γεγονὸς τῶν τελευταίων ἡμερῶν ὑπῆρξεν ἡ θρυληθεῖσα συμμετοχὴ τοῦ Στρατοῦ εἰς κίνημα πολιτικόν. Καὶ εἶναι ἀληθὲς ὅτι διεψεύσθησαν τὰ πρωτόκολλα καὶ διεψεύσθη ἡ εὔλογος τάσις ὡρισμένων ἀξιωματικῶν εἰς τὴν ἀποπομπὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐξ ἄλλου δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἀπὸ παντοῦ διαπιστοῦται ἡ δυσφορία ἡ ὑπάρχουσα εἰς τὰς τάξεις τοῦ Στρατοῦ διὰ τὴν ἐν γένει κατάστασιν, δυσφορία ἥτις ἔφθασε μέχρι σημείου ὥστε νὰ λέγηται ὅτι ἐπανιδρύθη ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος, ὄχι ὅπως ἀμέσως ἀναμιχθῇ εἰς τὴν πολιτικήν, ἀλλὰ διὰ νὰ γίνῃ φρουρὸς καὶ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν καὶ τῆς Δημοκρατίας καὶ τῆς Πατρίδος αὐτῆς. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἀξιωματικοὶ σκέπτονται ὅτι τὸ Κράτος εἶναι πιθανὸν νὰ εὑρεθῇ ἐν κινδύνῳ, ἀποδεικνύει ὅτι ἡμεῖς οἱ πολιτικοὶ δὲν σκεπτόμεθα νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸν κίνδυνον τοῦτον. Διότι δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ πράγματα θὰ ἐβάδιζον τὸν κανονικὸν δρόμον των, δὲν εἶχε καμμίαν δικαιολογίαν νὰ ἐκδηλωθῇ δυσφορία εἰς τὸν Στρατὸν καὶ νὰ ἐπανιδρυθῇ ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος. Τὸ τοιοῦτον δὲν στρέφεται κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶναι ἀπαύγασμα τῆς πολιτικῆς ἡμῶν ἐν γένει καὶ στρέφεται ἐναντίον τῆς πολιτικῆς ὁλοκλήρου τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐναντίον ὅλων τῶν κομμάτων. Διότι, ἂν ἐπρέκειτο περὶ τῆς νῦν Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο εὔκολον νὰ ἀλλάξωμεν Κυβέρνησιν καὶ νὰ φέρωμεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν εἰς τὴν Ἀρχήν, ἀλλὰ δυστυχῶς σχεδὸν ὅλα τὰ κόμματα ἐδοκιμάσθησαν καὶ εὑρισκόμεθα πρὸ χρεωκοπίας τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ συστήματος τὸ ὁποῖον ἐφέραμεν. Ὁ Στρατὸς ἐκπροσωπεῖ τὸν λαόν, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ ἐκφρασθῇ παρὰ μόνον κατὰ τὴν ἡμέραν τῶν ἐκλογῶν. Ὁ Στρατὸς μᾶς λέγει, «ἂν σεῖς ἐγκατελείψατε τὴν Χώραν καὶ τὸ Κράτος εἰς τὴν διαφθορὰν τοῦ παρελθόντος, ἡμεῖς εἴμεθα ἐδῶ». Ἰδοὺ ἡ δυσφορία τοῦ Στρατοῦ καὶ ἰδοὺ τὸ νόημα τοῦ κινήματος, τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ παρὰ νὰ ἐπιδοκιμάζω. Ὅτι τίποτε δὲν μετεβλήθη καὶ μὲ τὴν Δημοκρατίαν ἀποδεικνύουν τὰ ἀποτελέσματα τῆς ὅλης ἡμῶν πολιτικῆς, ἥτις μᾶς ὡδήγησεν εἰς τὸ τελευταῖον ἐπεισόδιον τῆς Σάμου, τὸ ὁποῖον κατέστησε γελοῖον τὸ Κράτος. Προσεπάθησαν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων, καὶ ὁ κ. Παπαναστασίου καὶ ὁ κ. Καφαντάρης, νὰ μᾶς πείσουν ὅτι αὐτὰ «ἠμποροῦσαν νὰ συμβοῦν καὶ εἰς τοὺς Παρισίους», ἀλλὰ ἐρωτῶ καὶ προκαλῶ πάντα νὰ μοὶ εἴπῃ εἰς ποῖον Κράτος τῆς ὑφηλίου ὁλόκληρος ἐπαρχία τοῦ Κράτους, μία νῆσος ἀπεσπάσθη ἀπὸ τὸ Κράτος ἀπὸ πέντε λῃστάς, οἱ ὁποῖοι κατέλυσαν τὴν ἰδέαν τοῦ Κράτους; Πέντε λῃσταὶ κατέλαβον μίαν ἐπαρχίαν τοῦ Κράτους καὶ ὕψωσαν τὴν σημαίαν τῆς ἀνταρσίας καὶ κατέλαβον τὰ παράλια, διεπόμπευσαν τὰς Ἀρχὰς καὶ συνέλαβον αἰχμαλώτους τοὺς στρατιωτικούς.

§349Ο. ΚΥΠΡΙΑΝΟΣ. Διατί οἱ στρατιῶται ἀφέθησαν νὰ γίνουν αἰχμάλωτοι; Ὅπλα εἶχον· διατί δὲν ἀντεστάθησαν;

§350Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν ὁμιλῶ διὰ τοὺς στρατιώτας.

§351ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ μὴ διακόπτετε· εἶναι ἑπτὰ ἀκόμη ἐγγεγραμμένοι καὶ ἡ ὥρα εἶναι 3 π.μ.

§352Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶμαι ἐκ τῶν ἐγγεγραμμένων νὰ ὁμιλήσουν, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἂν δὲν περιορισθῇ ὁ λόγος τὸ πολὺ εἰς δέκα λεπτά, ὁ σκοπὸς διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἀνεβλήθη δι’ αὔριον ἡ συνεδρίασις δὲν θὰ ἐπιτευχθῇ.

§353Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἡ πειρατεία τῆς Σάμου δὲν ἦτο ἢ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς ὅλων σας, οἱ ὁποῖοι ἐδώσατε δεκάκις ἀμνηστείαν εἰς τοὺς Γιαγιάδες. Ὅταν τοιαύτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Συνελεύσεως καὶ τοιαύτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τῶν Κυβερνήσεων, δὲν ἠμποροῦμεν παρὰ τοιαῦτα νὰ ἔχωμεν ἀποτελέσματα. Ἐγὼ εἶπον τὰ ὀλίγα αὐτὰ διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι, ἐφόσον ἀκολουθοῦμεν τὰ παλαιὰ συστήματα, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἔχωμεν αὐτὰ τὰ ἀποτελέσματα καὶ ὁ Στρατὸς δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς νέον Γουδί.

§354ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Κουτούπης ἔχει τὸν λόγον.

§355Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἂν καὶ δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ ὁμιλήσω διὰ μακρῶν, παραιτοῦμαι τοῦ λόγου, διαμαρτυρόμενος ὅμως διὰ μίαν ἀκόμη φοράν, διότι ὁ λόγος δὲν δίδεται καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζει ὁ Κανονισμός, δηλαδὴ κατὰ τὴν σειρὰν καθ’ ἣν ζητεῖται.

§356ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§357Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀνεγεννήθη, κύριοι συνάδελφοι, ἐκ τῆς τέφρας του ὁ κυβερνητικὸς φοῖνιξ. Ποῖαι κομματικαὶ συγκαταβάσεις, ποῖα φαινόμενα συνταγματικά, ποῖαι πολιτικαὶ ὁμοιογένειαι συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ἐμφανισθῇ τὸ θαῦμα τοῦτο δὲν γνωρίζομεν ἡμεῖς οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, διότι ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ἡ διακυβέρνησις τοῦ Τόπου αὐτοῦ δὲν εἶναι ἢ μία οἰκογενειακὴ ὑπόθεσις ὡρισμένων ἀρχηγῶν τῆς Δεξιᾶς, οἰκογενειακὴ ὑπόθεσις, τὴν ὁποίαν παρουσιάζουν κατ’ ἐλευθέραν κρίσιν καὶ ἀνεξέλεγκτον θέλησιν, πιστεύοντες ἀκραδάντως εἰς ὅ,τι τοὺς λέγουσιν οἱ δέκαρχοι καὶ οἱ τρίαρχοι τῆς παρατάξεως. Δὲν γνωρίζομεν ἡμεῖς πῶς συνετελέσθη τὸ θαῦμα, διότι ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ἡ φωτεινὴ αὕτη σκηνὴ μετεβλήθη εἰς παρασκήνια καὶ τὰ παρασκήνια μετεβλήθησαν εἰς σκηνήν, σκηνὴν ἐπὶ τῆς ὁποίας ὑπολογίζεται ἀνεστραμμένως τῶν προσώπων ὁ ρόλος. Καὶ βλέπομεν τὸ Προοδευτικὸν Κόμμα νὰ μὴ δύναται νὰ προοδεύσῃ καὶ βλέπομεν τὸ κυβερνητικὸν κόμμα νὰ προοδεύῃ μέχρι τῶν κυβερνητικῶν ἑδωλίων, καὶ βλέπομεν τὸ κόμμα αὐτὸ νὰ συντάσσεται καὶ πέρα τοῦ πολιτικοῦ Σαγγαρίου, εἰς τὸν ὁποῖον τὸ ἔσυρεν ἡ φιλαρχία του καὶ βλέπομεν αὐτὸ ἐπὶ τοσοῦτον ὀγκούμενον, ὥστε διερωτώμεθα ἂν εἰς ἱκανότητα γενικῶς ὀφείλεται τοῦτο, δηλαδὴ νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ ἀντιληφθῶμεν τὸ πῶς γεννᾶται μία Κυβέρνησις ἢ ἂν πρόκειται περὶ μυστικῆς ὑποθέσεως καὶ καταλήγομεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι αἱ δημόσιαι ὑποθέσεις ἔπαυσαν νὰ συζητῶνται δημοσίᾳ. Δὲν γνωρίζομεν πῶς ἔλαβε χώραν ἡ ἀνασυγκρότησις, διότι ἀπὸ πολλοῦ χρόνου κρατοῦσι καὶ διευθύνουσι τὰς τύχας τῆς δεξιᾶς παρατάξεως ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι εἰσήγαγον εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ τὸ Κοινοβούλιον ἤθη καὶ ἔθιμα τὰ ὁποῖα δὲν ἐγνώριζεν ὁ Τόπος παρὰ μετὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς προκατόχου Συνελεύσεως. Ὑπῆρχε καὶ τότε μία Ἀντιπολίτευσις, τὴν ὁποίαν ἐλησμόνει ὁ Ἀνώτατος Ἄρχων, τὴν ὁποίαν εἶχε διαγράψει ἡ τότε δεξιὰ πτέρυξ, ἡ ὁποία οὐδέποτε ἠρωτᾶτο, καὶ ὅταν ἠρωτᾶτο, οὐδέποτε αἱ γνῶμαί της ἐλαμβάνοντο ὑπ’ ὄψιν. Ὑπάρχει Ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία δὲν παίζει ἄλλον ρόλον ἀπὸ ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον παίζομεν ἡμεῖς σήμερον, τὰς εὐθύνας ὅμως τὰς φέρουσιν οἱ κυβερνῆται. Ὑπῆρχε καὶ τότε μία Συμπολίτευσις μὲ πολλὰς κεφαλὰς καὶ ὀλίγον ἐγκέφαλον, τῆς ὁποίας ὁ ἀρχηγὸς καὶ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἐπίσης λαλίστατος, ἠξεύρων νὰ λύῃ ὅλα τὰ περιπεπλεγμένα ζητήματα τῶν περιπεπλεγμένων περιστάσεων, τῆς ὁποίας ὁ Πρόεδρος εἶχεν ἀναγνώσει ἑκατοντάδας τόμων καὶ συγγραμμάτων, καὶ τῆς ὁποίας οἱ ἀρχηγοὶ τὴν μὲν πρωΐαν διεπληκτίζοντο, συνηντῶντο τὴν μεσημβρίαν καὶ συνέπραττον τὴν ἑσπέραν διὰ νὰ καταρτίσωσι κοινὴν Κυβέρνησιν. Δὲν θέλω νὰ παραλληλίσω τὰς δύο ἐποχάς, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἀποκρύψω ὅτι βλέπω καὶ τὴν διαφορὰν τῶν προθέσεων. Τὸ ἀποτέλεσμα φοβοῦμαι ὅτι δὲν εἶναι τὸ ἴδιον. Ὑπὸ τὰς περιστάσεις αὐτάς, ὑπὸ τοὺς ἰδίους αὐτοὺς ὅρους ἐγεννήθη ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις. Εἶναι προφανὲς ὅτι φέρει εἰς τὰς φλέβας της τὸ μικρόβιον τοῦ μαρασμοῦ καὶ τοῦ μαρασμοῦ τὸ σπέρμα. Ἂς βεβαιωθῇ λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ὅτι κανὲν κόμμα—καὶ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ δεχθῇ ὡς ἀπολύτως ἀληθῆ τὴν θέλησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως»—δὲν εἶχε τὴν πρόθεσιν νὰ προκαλέσῃ ζήτημα πολιτικόν. Πάντως τοῦτο ἐτέθη· ἡμεῖς θὰ ἐπιτελέσωμεν καὶ πάλιν τὸ καθῆκόν μας, ὅπως τὸ ἐπετελέσαμεν μέχρι σήμερον. Λυποῦμαι διότι αὐτοπεριώρισα τὸν χρόνον τὸν ὁποῖον προετιθέμην νὰ χρησιμοποιήσω, καὶ ἤθελον καὶ ἐγὼ νὰ ἀνατρέξω εἰς τὸ παρελθὸν καὶ νὰ ἀναζητήσω τοὺς φίλους καὶ τὴν ψυχολογίαν, τὴν ὁποίαν ἐμφανίζει τὸ Στράτευμα, ἀλλὰ δὲν ἔχω τὸν χρόνον καὶ προτιμῶ νὰ καταλήξω εἰς συμπεράσματα χωρὶς νὰ κινήσω τὰς σκέψεις ἐνίων πολιτικῶν ἀνδρῶν, ἰδίως τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς δεξιᾶς παρατάξεως καὶ νὰ εἴπω ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ οὐσιαστικὸς φρουρὸς τῆς πλάκας τῶν ἐθνικῶν ἐντολῶν, θὰ ἀναγκασθῇ νὰ θραύσῃ τὴν πλάκα, ὅπως ἔθραυσεν ὁ Μωϋσῆς τὴν πλάκα τῶν θείων ἐντολῶν, ὅταν ἀντελήφθη τοιαύτας παρεκτροπάς. Ἡ εὐθύνη πάντως θὰ βαρύνῃ τὴν Δεξιὰν καθ’ ὁλοκληρίαν.

§358Ι. ΜΑΡΜΑΤΑΚΗΣ. Εἶμαι εὐχαριστημένος, διότι ἤκουσα ἀπὸ τοῦ στόματος συναδέλφων νὰ λεχθοῦν ἀρκετὰ διὰ τὴν ἐκκαθάρισιν τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας ἐγὼ θεωρῶ ὑπευθύνους διὰ τὴν δυσφορίαν, ἡ ὁποία παρατηρεῖται εἰς τὸν λαὸν ἐναντίον τοῦ πολιτεύματος. Ἔχω, κύριοι, σήμερον κατὰ τύχην μίαν ἐπιστολὴν εἰς χεῖράς μου, διὰ τῆς ὁποίας μοὶ ἐκφράζονται παράπονα συμπολιτῶν μου διὰ τὰ χάλια τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ Κέντρου. Ἐπὶ δύο ἔτη ἔχουν, κύριοι, νὰ πληρωθοῦν ἐπιδόματα, βοηθήματα κλπ. Αὐτὰ συμβαίνουν εἰς ὅλα τὰ Ὑπουργεῖα. Πηγαίνετε εἰς τοὺς τμηματάρχας καὶ σᾶς λέγουν: «Μᾶς ἀφίνετε νὰ κάμωμεν καμμίαν δουλειάν;», ἐνῷ αὐτοὶ πηγαίνουν νὰ ἀρχίσουν ἐργασίαν εἰς τὰς 11. Κάμνω τὴν σύστασιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συστήσῃ εἰς τὰς ὑπηρεσίας της νὰ ἐκτελοῦν τὸ καθῆκόν των, ἄλλως νὰ προβῇ εἰς ἐκκαθάρισιν αὐτῶν, ὅπως ἔκαμεν ὁ κ. Βενιζέλος καὶ ἔδωκε πραγματικῶς καλοὺς καρπούς.

§359ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§360Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅταν τὸ πολίτευμα προσβάλλεται, καὶ δὴ τὸ δημοκρατικόν, δικαίωμα καὶ καθῆκον παντὸς πολίτου, ἀλλὰ καὶ παντὸς στρατιωτικοῦ εἶναι νὰ ἀμύνεται ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος. Εἶναι τοῦτο ἀρχὴ παντὸς πολιτεύματος, καὶ δὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ, τὸ ὁποῖον ἀναγράφει ἐν τῷ τελευταίῳ αὐτοῦ ἄρθρῳ, τὸ ὁποῖον δὲν μετερρυθμίσθη, ὅτι ἡ τήρησις τοῦ πολιτεύματος ἀνατίθεται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν πολιτῶν. Ὅταν δὲ πᾶς πολίτης, ἄρα καὶ πᾶς στρατιωτικὸς δικαιοῦται καὶ ὑποχρεοῦται νὰ ἀμύνεται ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος, ἐπὶ πλέον ἔχε τὸ δικαίωμα νὰ δυσφορῇ, νὰ ἀγανακτῇ, ὅταν, προσβαλλομένου τοῦ πολιτεύματος, δὲν λαμβάνονται μέτρα αὐστηρὰ κατὰ τῶν προσβαλλόντων αὐτό. Τοῦτο συμβαίνει ἤδη μόνον, κακῶς δὲ ἡ δυσφορία αὐτὴ ἡ λίαν δικαιολογημένη τοῦ Στρατοῦ, ἐὰν ὑπάρχει τοιαύτη, καὶ τοῦ λαοῦ τοῦ δημοκρατικοῦ παρεστάθη ὑπό τινων ὡς στάσις. Ἡ δυσφορία αὐτὴ εἶναι μᾶλλον μία ἔνδειξις ὄχι μόνον διὰ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰς μελλούσας Κυβερνήσεις, νὰ ἀλλάξουν τακτικὴν ἀπέναντι τῶν ἐπιβουλευομένων τὸ πολίτευμα καὶ νὰ μὴ ἀφίνωσιν αὐτὸ ἔκθετον εἰς τὰς προσβολάς των, διότι, ὅταν ἀφήσῃ κανεὶς ἔκθετον ἓν πολίτευμα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σταθῇ τοῦτο. Καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, ἂν ἡ κοινωνία τὸ ἀφήσῃ ἔκθετον, θὰ καταλυθῇ διὰ τῶν συνεχῶν ἐπιθέσεων καὶ ἐξευτελισμῶν. Τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ἀφ’ ἧς ἐγκαθιδρύθη ἕως σήμερον ἀφέθη ἔκθετον εἰς τὰς προσβολὰς τῶν βασιλικῶν καὶ βεβαίως κινδυνεύει. Ὑπεύθυνοι ὅμως τούτου εἶναι πᾶσαι αἱ μέχρι τοῦδε Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι παρέλειψαν νὰ λάβωσι τὰ ἀναγκαῖα προστατευτικὰ μέτρα ἢ μᾶλλον νὰ ἐφαρμόσωσι τὸ κατοχυρωτικόν, ὅπως καὶ ἡ Κυβέρνησις Παπαναστασίου, τῆς ὁποίας ἀπετέλει μέρος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφος κ. Πάγκαλος.

§361Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἠμπορεῖτε νὰ φέρητε ἓν παράδειγμα;

§362Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν ποὺ ἀνήλθατε εἰς τὴν Ἀρχὴν ἕως νὰ ἀποχωρήσητε καθημερινῶς οἱ ἀντίπαλοι προσέβαλλον τὸ πολίτευμα, σεῖς δέ, ἀντὶ νὰ τοὺς καταδιώκητε, ὡμιλεῖτε περὶ συμφιλιωτικῆς πολιτικῆς μόνον. Ἔνοχος ὅθεν ὢν ὁ ἀξιότιμος προρηθεὶς ἐκ Θεσσαλονίκης κ. συνάδελφος ἀνοχῆς διὰ τὴν προσβολὴν τοῦ πολιτεύματος, δὲν εἶναι ἐν τάξει κατηγορῶν τὴν Κυβέρνησιν διὰ παρομοίαν ἀνοχήν. Θὰ ἐδικαιοῦτο μόνον νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι πάρα πολὺ παρετάθη ἡ ἀνοχή μας. Δέον ἐπὶ τέλους νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ κατοχυρωτικόν. Ἀλλ’ ἐπὶ πλέον οὗτος κατηγορεῖ τὸν κ. Μιχαλακόπουλον ὅτι δὲν εἶναι δημοκρατικὸς καὶ τῷ ἀπαντῶ ὅτι οὐδείς, ἑπομένως οὔτε καὶ ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, προελθὼν ἐκ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀδιάφορον πῶς ἤδη ἐξειλίχθη, ὑπάρχει ὅστις νὰ μὴ εἶναι δημοκρατικός. Ἀφ’ ἧς ἡ δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ, ἐν γένει ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας κατέστρεψε τὸ Ἔθνος πάντες οἱ ἀρχικῶς φιλελεύθεροι, οἱ εὑρισκόμενοι ὑπὸ περιστάσεις, ὥστε νὰ γνωρίσωμεν τοὺς καταστροφεῖς αὐτούς, κατέστημεν δημοκρατικοί. Ἐάν τινες ἐξεδηλώθησαν δημοκρατικοὶ βραδύτερον, ὡς ὁ κ. Καφαντάρης καὶ βραδύτερον ἀκόμη ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, αὐτὸ δὲν ἔχει σημασίαν. Πάντες ἄλλως τε, ὅπως καὶ οὗτος, ἐγκαίρως, ἤτοι ὅταν ἐτέθη τὸ ζήτημα τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ λαοῦ, ἐξεδηλώθησαν δημοκρατικοὶ καὶ εἰργάσθησαν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Δὲν ἠμπορεῖ δὲ νὰ ζητήσῃ κανεὶς προνόμιον ὅτι προηγήθη ὡς δημοκρατικός, διότι ἐγὼ τότε θὰ ἔπρεπε νὰ λάβω τὸ προνόμιον τοῦτο, ὡς ὁ πρῶτος μεταξὺ ὅλων ὑμῶν κηρυχθεὶς δημοκρατικός. Ὁπωσδήποτε εἰς ἀπάντησιν περὶ τοῦ τίς βλάπτει τὴν Δημοκρατίαν εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ προσθέσω ταῦτα· ὅτι διὰ πράξεων οὐδεὶς ἐκ τῆς πλευρᾶς οὔτε ἐν τῷ Στρατῷ οὐδὲ ἐν τῇ Συνελεύσει βλάπτει τὸν δημοκρατικὸν ἀγῶνα. Διὰ λόγων ὅμως πάντες ὅσοι ἀμοιβαίως κατηγορεῖσθε καθ’ ὑπερβολὴν καὶ ἀβασίμως, προξενεῖτε κακὸν εἰς τὴν Δημοκρατίαν καὶ τὸν δημοκρατικὸν ἀγῶνα, ὀφείλω δὲ νὰ παρατηρήσω ὅτι ἀπὸ τὸ ἐλάττωμα αὐτὸ ὁ ὀλιγώτερον πάσχων εἶναι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Μιχαλακόπουλος, ὅστις γνωστὸν τυγχάνει πόσον εἶναι μετριοπαθὴς εἰς τὰς κατὰ τῶν ἄλλων ἐπιθέσεις.

§363ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§364Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἡμεῖς κατὰ τὴν παρουσιασθεῖσαν τελευταίως ὑπουργικὴν κρίσιν ἐθεωρήσαμεν τὴν πολιτικὴν ἡμῶν δρᾶσιν ὡς ἀπολύτως ὑπὸ τῶν πραγμάτων καθωρισμένην καὶ δὲν ἠσχολήθημεν καθόλου μὲ τὴν ἐξέτασιν τῆς καλῆς ἢ κακῆς ἐφαρμογῆς τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ κανονίσωμεν αὐτὴν ἀναλόγως τῶν ἀποτελεσμάτων ἐκείνης. Ἡ σκέψις καὶ ἡ ἀπόφασις ἡμῶν ὅπως συντελέσωμεν εἰς τὴν παραμονὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀρχήν, ἐβασίσθη εἰς γενικωτέρους λόγους, τοὺς ὁποίους ἐκρίναμεν ἀνωτέρους ὅλων τῶν ἄλλων διὰ τὴν παροῦσαν στιγμήν. Ἐκρίναμεν δηλαδὴ ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔπρεπε νὰ παραμείνῃ, ὁπωσδήποτε συμπεπληρωμένη ἢ ἀνασχηματιζομένη, καὶ διὰ μόνον τὸν λόγον ὅτι ἡ ὑποβληθεῖσα παραίτησις αὐτῆς συνέπεσε μὲ διαδόσεις ἐπιβολῆς ἔξωθεν τοῦ περιβόλου τούτου προερχομένας πρὸς ἀλλαγὴν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν γνωρίζω, ἂν αἱ διαθέσεις αὗται εἶναι ἀληθεῖς, ἀλλὰ καὶ μόνον ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ παραμείνῃ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἐπιρροαί, ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου προερχόμεναι, δύνανται νὰ ἐπιφέρωσιν ἀλλαγὴν τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο ὀλεθριωτάτη. Ἡ προηγουμένη ἀτυχὴς σύμπτωσις τῆς παραιτήσεως τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ — διότι μόνον ὡς σύμπτωσιν ἐγὼ τοὐλάχιστον τὴν παραδέχομαι — πρὸς κίνησιν ἄλλων παραγόντων ἀξιωσάντων ταύτην, ἂν ἐπανελαμβάνετο καὶ σήμερον, θὰ εἶχεν ὀλεθρίαν ἐπίδρασιν καὶ ἐνθάρρυνσιν εἰς τοὺς παράγοντας ἐκείνους καὶ θὰ ἀπετέλει μείωσιν διὰ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος, ἂν παρέμενεν ἡ ἐντύπωσις ὅτι τοῦτο κανονίζει τὰς ἀποφάσεις του συνεπεία οἱασδήποτε ξένης ἐπιδράσεως. Διὰ τοῦτο ἐπαναλαμβάνω ὅτι εἶμαι εὐχαριστημένος ἂν συντελέσωμεν καὶ ἡμεῖς κατά τι εἰς τὴν παραμονὴν τῆς αὐτῆς Κυβερνήσεως σήμερον, εἰς τὰς πράξεις δ’ αὐτῆς ἀπόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ περιβαλλομένη ἢ μὴ ὑπὸ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως καὶ μόνης αὐτῆς.

§365ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§366Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν εἶναι βεβαίως, κύριοι πληρεξούσιοι, εὐχάριστοι εἰς τὰς πρωινὰς ταύτας ὥρας αἱ ἀγορεύσεις οὔτε διὰ τοὺς ἀκούοντας οὔτε διὰ τοὺς ὁμιλοῦντας, ἐν τούτοις εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ ἐκθέσω, παρὰ τὴν σωματικήν μου ταλαιπωρίαν, δι’ ὀλίγων τὰς σκέψεις μου ἐπὶ τοῦ τεθέντος πολιτικοῦ ζητήματος. Ἡ Ἀντιπολίτευσις, κύριοι πληρεξούσιοι, θέσασα τὸ ζήτημα τὸ πολιτικόν, ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπεκτείνῃ τὸν ἔλεγχον αὐτῆς πέρα τῶν συνήθων ὁρίων καὶ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἔρευναν καὶ αὐτῶν τῶν ἐσωτερικῶν σχέσεων τῆς κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας. Διατί ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ τὴν μορφὴν τὴν ὁποίαν σήμερον παρουσιάζει καὶ ὄχι ἄλλην; Διατί νὰ μὴ ἡγῆται αὐτῆς ἡ μερὶς ἡ ἔχουσα τὴν ἀριθμητικὴν ἐν τῷ συνασπισμῷ πλειονοψηφίαν; Εἶμαι βαθύτατα εὐγνώμων, κύριοι, πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν διὰ τὰς ἀγαθὰς διαθέσεις, τὰς ὁποίας τρέφει περὶ ἐμοῦ καὶ διὰ τὸν ζῆλον μὲ τὸν ὁποῖον προθυμοποιεῖται νὰ μὲ ἴδῃ τὸ ταχύτερον ἀνερχόμενον εἰς τὴν Ἀρχήν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ἐπωφεληθῶ τῶν διαθέσεων αὐτῆς εἰς χρόνον τὸν ὁποῖον ἐγὼ θέλω κρίνει εὔθετον. Διατί δὲν ἀνέλαβον τὴν Ἀρχήν, ἐξηγήσεις ὤφειλον καὶ ἐξηγήσεις παρέσχον εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι μὲ τιμῶσι διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης των. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει ἓν καὶ μόνον νὰ ἐξετάσῃ· ἂν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ἐμφανιζομένη ἐνώπιον ἡμῶν, προέρχηται ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, καὶ ἓν ἔχει νὰ πράξῃ· νὰ προσπαθήσῃ διὰ τοῦ ἐλέγχου τῶν κυβερνητικῶν πράξεων νὰ κλονίσῃ τὴν πλειονοψηφίαν, ἐκ τῆς ὁποίας ἀπορρέει ἡ Κυβέρνησις. Ἐν ὅσῳ, κύριοι, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἀποβλέπωμεν εἰς τὸν σχηματισμὸν οἱασδήποτε Κυβερνήσεως διὰ τῆς συνεργασίας πλειοτέρων κομμάτων, ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι θὰ συμβῇ παρ’ ἡμῖν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συμβαίνει εἰς ἄλλας Χώρας. Καὶ λέγω θὰ συμβῇ, διότι πολὺ φοβοῦμαι ὅτι εἴτε καθιερώσωμεν τὴν ἀναλογικὴν εἴτε ἀποκρούσωμεν αὐτὴν εἰς τὸ μέλλον ἡ σύνθεσις τῶν κοινοβουλευτικῶν Σωμάτων θὰ εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐπιβάλλωνται αἱ Κυβερνήσεις συνασπισμοῦ· θὰ συμβῇ αὐτὸ τὸ ὁποῖον συμβαίνει πανταχοῦ, τουτέστι θὰ ἴδωμεν ἐπὶ κεφαλῆς Κυβερνήσεων πολιτικὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ συγκεντροῦν ἁπλῶς ἐλάσσονα δύναμιν ἐν τῷ συνασπισμῷ τῷ κυβερνητικῷ, ἀλλὰ συμβαίνει πολλάκις νὰ μὴ διαθέτουν οὐδεμίαν δύναμιν. Διατί; Διότι εἶναι δυνατὸν ἐν τῷ προσώπῳ αὐτῶν νὰ ἐπιτυγχάνηται εὐκολώτερον καὶ πληρέστερον ἡ ἕνωσις ἡ ἀπαιτουμένη πρὸς σχηματισμὸν βιωσίμου Κυβερνήσεως καὶ ἀποσοβήσεως τῶν δεινῶν, τὰ ὁποῖα ἀπορρέουν ἐκ τῆς κυβερνητικῆς χαλαρότητος. Εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ τις ἐπιφυλάξεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν εὐστοχίαν τῶν ἀπόψεων ἡμῶν τούτων, ἀλλὰ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν ὑπῆρξεν ἐξ ἀρχῆς σαφής, εὐθεῖα καὶ συνεπής. Ἀνεχωρήσαμεν πάντοτε ἀπὸ μίαν καὶ μόνην σκέψιν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον διὰ μέσου τῶν ἀλλεπαλλήλων καὶ ἀδιακόπων πολιτικῶν σάλων νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν γαλήνην τὴν ὁποίαν πάντες ποθοῦμεν, καὶ ἀποβλέπομεν πάντοτε πρὸς ἕνα καὶ μόνον σκοπόν· νὰ θέσωμεν τὸ ταχύτερον τέρμα εἰς τὴν ἀνωμαλίαν ἐκείνην, ἐκ τῆς παρατάσεως τῆς ὁποίας θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προέλθουν βαθύτεραι κρίσεις καὶ δοκιμασίαι, τὰς συνεπείας τῶν ὁποίων δυσκόλως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναμετρήσωμεν ἀπὸ τοῦδε. Καὶ διὰ τοῦτο, εὑρισκόμενος ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, συνέστησα ὅπως διὰ τῆς συμπράξεως εἰς Κυβέρνησιν ἑνιαίαν ὅλων τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων ἐπισπεύσωμεν τὴν κατάρτισιν τοῦ Καταστατικοῦ ἡμῶν Χάρτου, ἐπισπεύσωμεν τὴν ἐπιψήφισιν τῶν ἀπαραιτήτων ἀλλὰ καὶ ὀργανικῶν νόμων τῶν ἀμέσως συνδεομένων πρὸς τὴν ἄσκησιν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Ἀλλ’ ἡ πρότασις ἡμῶν αὕτη τότε, κύριοι, ἀπερρίφθη καὶ δι’ ἄλλους πολλοὺς λόγους, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν λόγον ὅτι ἐθεωρήθη ὡς ἐνέχουσα καὶ ἐγκρύπτουσα τὴν ὑστεροβουλίαν, ὅπως, κλονίζοντες τὴν Κυβέρνησιν, ἀναρριχηθῶμεν ἡμεῖς εἰς τὴν Ἀρχήν. Ἀλλ’ ὅταν εὑρέθημεν, κατόπιν τῆς ἀνατροπῆς τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ὅταν εὑρέθημεν ἐν τῇ Συμπολιτεύσει, ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ τῆς Συνελεύσεως, ἐσπεύσαμεν καὶ πάλιν μετὰ τῆς αὐτῆς θερμότητος νὰ ἀπευθύνωμεν ζωηροτάτην ἔκκλησιν οὐχὶ ἅπαξ, ἀλλὰ κατ’ ἐπανάληψιν, ὅπως γίνῃ ἀσπαστὴ ἡ πρότασις ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ πάλιν ἡ πρότασις ἡμῶν ἀπερρίφθη. Εἶμαι βέβαιος ὅτι, ἂν ἡ ἄποψις ἡμῶν ἔκτοτε ἐγίνετο δεκτή, ἀλλοία σήμερον θὰ ἦτο ἡ τύχη τῶν ἐσωτερικῶν καὶ τῶν ἐξωτερικῶν ἴσως ἡμῶν πραγμάτων, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐξακολουθοῦμεν νὰ ἐπιζητῶμεν χωρὶς δυστυχῶς καὶ νὰ τὸ ἐπιτυγχάνωμεν, ἡ ἀποκατάστασις τῆς πολιτικῆς ὁμαλότητος, θὰ ἀπετέλει σήμερον ζῶσαν πραγματικότητα. Ἀλλ’ ἀποτυχόντες εἰς τὴν πρότασιν ἡμῶν ταύτην, εἰς τὰ διαβήματα ἡμῶν ταῦτα, δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας καὶ ἐνομίσαμεν ὅτι ἔπρεπε δι’ ἄλλης ὁδοῦ, ἐπιπόνου βεβαίως καὶ βραδείας, ἀλλ’ ἐπίσης, κατὰ τὴν γνώμην μας, ἀσφαλοῦς, νὰ θελήσωμεν νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἐθέσαμεν ὡς τέρμα τῆς πολιτικῆς ἡμῶν κατευθύνσεως. Ἐπεζητήσαμεν τουτέστι νὰ παράσχωμεν εἰς τὴν Χώραν ἡμῶν τὸ ἀγαθὸν τῆς κυβερνητικῆς εὐσταθείας, τῆς κυβερνητικῆς μονιμότητος, ὅπως διευκολύνωμεν γόνιμον κυβερνητικὴν καὶ νομοθετικὴν ἐργασίαν, ὅπως πρὸ παντὸς ἀποτρέψωμεν τὰς προσωπικὰς ἐκείνας ζυμώσεις, ἐκ τῶν ὁποίων οὐδὲν τὸ καλὸν θὰ ἠδύνατο νὰ προέλθῃ εἰς τὸν Τόπον. Καὶ ἐπὶ τῆς κατευθύνσεως ταύτης ἐβαδίσαμεν ἀπαρεγκλίτως, ἀποφεύγοντες τὰς παρεξηγήσεις, τὰς λοιδορίας καὶ τὰς παροτρύνσεις τὰς πανταχόθεν ἀπευθυνομένας πρὸς ἡμᾶς. Εἴμεθα πεπεισμένοι ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν θέλει δικαιωθῆ πλήρως ἐκ τῶν πραγμάτων. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι, ἤθελον ἐρωτήσει τίνα γεγονότα συνετελέσθησαν κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας, ὅπως καὶ ἡμεῖς, εἴτε ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως μεταβάλῃ σκέψεις καὶ ἀποφάσεις; Ὡς γεγονότα τοιαῦτα εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθοῦν δύο τινά: Ἡ ἀποχώρησις τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐκ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου· ἀλλ’ ἡ ἀποχώρησις αὕτη καὶ ἀρχῆθεν ἐδηλώθη καὶ σήμερον εὐρέως ἐξηγεῖται ὅτι ὀφείλεται οὐχὶ εἰς λόγους πολιτικῆς φύσεως, ἀλλ’ εἰς λόγους ἀκριβῶς προσωπικῆς σημασίας καὶ ὅτι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Ροδόπης οὐδένα εἶχε λόγον ὅπως, ἀπομακρυνθεὶς τῆς Κυβερνήσεως, μεταβάλῃ καὶ τὴν πολιτικήν του θέσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Θὰ ἦτο ἀδύνατον ἑπομένως ἀπὸ τῆς πλευρᾶς ταύτης, ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου νὰ ἐξευρεθῇ ἀφορμὴ ὅπως καὶ ἡ Συνέλευσις τροποποιήσῃ τὰς ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας μέχρι τοῦδε ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως ἐνέκρινεν. Ἔχομεν καὶ δεύτερον ἴσως γεγονός· ἔχομεν τὸ γεγονός, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, τὸ γεγονὸς τουτέστι ὅτι κατὰ τὸν τελευταῖον τοῦτον χρόνον φῆμαι ἀφθόνως ἐκυκλοφόρησαν περὶ πρωτοκόλλων ὑπογραφομένων, περὶ συνεννοήσεων ἐντὸς τοῦ Στρατεύματος, περὶ ἐπικειμένης ἐκρήξεως στρατιωτικῶν κινημάτων. Εἶμαι ἐν ἀπολύτῳ, κύριοι, γνώσει καὶ δύναμαι νὰ παράσχω τὴν μᾶλλον κατηγορηματικὴν διαβεβαίωσιν ὅτι ἀπὸ τοῦ τέρματος τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἐντεῦθεν οὐδεμία στρατιωτικὴ ἐπίδρασις ἠσκήθη ἐπὶ τῆς πολιτικῆς πορείας τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἐπὶ τῆς συνθέσεως τῶν Κυβερνήσεων. Ἠναγκάσθην κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην νὰ παράσχω ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωσα ἤδη κατ’ ἐπανάληψιν, ὅτι ἀπόψεις καθαρῶς πολιτικαὶ ἤγαγον τὴν ὑπ’ ἐμὲ Κυβέρνησιν νὰ ἀποχωρήσῃ ἐκ τῆς Ἀρχῆς, ὅτι οὐδὲ ἐπὶ ἓν δευτερόλεπτον τῆς ὥρας ἐσκέφθην νὰ δώσω σημασίαν τινὰ εἰς κινήσεις στρατιωτικῶν, εἰς διαβήματα ἐστερημένα πάσης σοβαρότητος, διὰ νὰ μὴ τὰ χαρακτηρίσω αὐτόχρημα κωμικά. Δὲν μετανοῶ διὰ τὴν παραίτησιν ἐκείνην τῆς Κυβερνήσεως, ἐπαίρομαι δι’ αὐτήν. Ἀλλ’ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι σήμερον, βλέποντες μετὰ πόσης ἐπιτυχίας δύναται διὰ τῆς συστηματικῆς καὶ ὑπούλου διαστροφῆς τῆς ἀληθείας νὰ εἰσχωρήσῃ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ πίστις ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Χώρας ζωὴ κινεῖται καὶ ρυθμίζεται διὰ νευμάτων κινουμένων ἐκ τῶν παρασκηνίων ἐξ ἀνευθύνων παραγόντων, ἐκ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, λέγω, νὰ συγκεντρώσωμεν ἀπόλυτον τὴν προσοχὴν ἡμῶν, ὅπως μὴ δώσωμεν οὐδεμίαν λαβὴν δυναμένην νὰ ἐνισχύσῃ καὶ νὰ κυρώσῃ τὴν πίστιν ταύτην. (Χειροκροτήματα). Προσυπογράφω ὁλοψύχως εἰς ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, ὅτι ἂν λόγοι ἄλλοι συνέτρεχον, καὶ λόγοι τοιοῦτοι δὲν συνέτρεχον, ὅπως εἴτε ἡμεῖς εἴτε ἡ Συνέλευσις μεταβάλῃ ἀπόψεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν σύνθεσιν τῆς Κυβερνήσεως, καθῆκον ὕψιστον πρὸς τὴν Πατρίδα ἐπιβάλλει, ὅπως σταματήσωμεν ὅλας αὐτὰς τὰς σπερμολογίας, αἱ ὁποῖαι καταφέρουν πλήγματα καίρια καὶ ἐπισσωρεύουν ζημίας διὰ τῆς ἀνησυχίας τὴν ὁποίαν προξενοῦν ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους, διὰ τῆς ἀνησυχίας τὴν ὁποίαν δύνανται νὰ προξενήσουν καὶ πέρα τῶν ὁρίων αὐτοῦ. Εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος, κύριοι, ὅτι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας ἀποδοκιμάζει ὁλοψύχως οἱανδήποτε ἀνάμιξιν παραγόντων ἀνευθύνων εἰς τὴν ἐλευθέραν ἀνάπτυξιν τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν βίου. Ἐπεθύμουν ὅπως ἑνώσῃ καὶ αὐτὸς τὴν φωνήν του μεθ’ ὅλων ἡμῶν εἰς τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι δὲν ὑπάρχει πολιτικὸς ἀνὴρ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὁ ὁποῖος θὰ παρεκώλυε τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχει πᾶς τις ἀνερχόμενος εἰς τὴν Ἀρχήν, ὅπως ἐνισχύσῃ ἀντὶ πάσης θυσίας τὴν ἄμυναν τῆς Χώρας. Καὶ εἶμαι εὐτυχὴς διὰ τὰς κατηγορηματικὰς διαβεβαιώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐδόθησαν καὶ ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι σήμερον ὅπως θέλουν τινὲς νὰ ἀφίνεται νὰ πιστεύεται, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι ἄοπλος, ὅτι καὶ ἐπάρκειαν ἐξησφαλισμένην ἔχει καὶ διαρκῶς ἐξασφαλίζεται, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀντιμετωπίσῃ οἱονδήποτε ἐνδεχόμενον κίνδυνον, οἱανδήποτε ἐνδεχομένην προσβολὴν ἐναντίον τῆς ἐθνικῆς αὐτῆς ἀνεξαρτησίας. Αὐτὰ ἦσαν, κύριοι, τὰ δύο γεγονότα τὰ νέα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἠδυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν, ἂν θὰ ἔπρεπε νὰ μεταβάλωμεν ἢ νὰ μὴ μεταβάλωμεν ἀπόψεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν θέσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ καὶ τὰ δύο ταῦτα γεγονότα μᾶς ἔπεισαν ὅτι θὰ ἦτο ἀληθῶς ἀδικαιολόγητον καὶ ἐν πολλοῖς ἀντιπατριωτικὸν νὰ δημιουργήσωμεν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην κρίσιν κυβερνητικήν, ἡ ὁποία μόνον συνεπείας ὀλεθρίας θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπισωρεύσῃ ἐπὶ τοῦ Τόπου ἡμῶν. Ἀλλὰ δὲν ἐθίχθησαν μόνον τὰ σημεῖα ταῦτα. Σειρὰ ὅλη αἰτιάσεων ἀνεπτύχθη ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἦτο ἀδύνατον λοιπὸν νὰ προβῶμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν ἀνάλυσιν κατὰ βάθος ὅλων ἐκείνων τῶν κεφαλαίων, τὰ ὁποῖα καὶ οἱ κύριοι συνάδελφοι ἀκροθιγῶς ἔθιξαν. Ἐὰν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ συνοψίσωμεν τὰς κατηγορίας ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἐλέγομεν ὅτι καὶ σήμερον, ὅπως καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, δύο ὑπῆρξαν τὰ σημεῖα πέριξ τῶν ὁποίων περιεστράφη ἡ κατακλεὶς ἡ πολιτική· τὸ ἓν σημεῖον, ἀναφερόμενον εἰς τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις, ὑπῆρξεν ἡ ἀκύρωσις τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης· τὸ ἕτερον σημεῖον, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, ὑπῆρξεν ἡ διαχείρισις τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων. Ἀναντιρρήτως παρεμπιπτόντως πληθὺς ἄλλων ζητημάτων ἐτέθη ὑπ’ ὄψιν τῆς Συνελεύσεως, ἔφθασε δὲ μέχρι τοῦ σημείου νὰ θεωρηθῇ ὡς θέμα γενικῆς πολιτικῆς συζητήσεως καὶ ἡ διαταγὴ ἡ ὁποία ἐξεδόθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης πρὸς πρόσκαιρον ἀπόσεισιν δικογραφιῶν ἀναγομένων εἰς πράξεις πεπαλαιωμένας ἂν μὴ καὶ ἀμνηστευθείσας καὶ παραγραφείσας καθ’ ὁλοκληρίαν ἐναντίον φυγοδίκων, περὶ τῶν ὁποίων πασίγνωστον ἦτο ὅτι, καὶ ἂν ἔτι ἤθελον εἰσαχθῆ οὐδέποτε θὰ ἐνεφανίζοντο ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, διότι εἶχον ἀποδημήσει εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ἀλλ’ ἐθίχθη ἐπίσης καὶ τὸ ζήτημα ὄχι τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐπ’ αὐτοῦ εἶναι πασιφανὲς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθησε τὴν μόνην ἐνδεδειγμένην καὶ ὑγιᾶ πολιτικήν, δηλαδὴ τῆς πραγματικῆς ἰσοσκελίσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους διὰ τῆς περικοπῆς τῶν δαπανῶν ἀφ’ ἑνὸς καὶ διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν δημοσίων προσόδων ἀφ’ ἑτέρου, ἀλλ’ ἐθίχθη ἡ συναλλαγματικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ στενῇ αὐτῆς ἐννοίᾳ, τῆς διαχειρίσεως τῶν συναλλαγματικῶν τοῦ Κράτους ἀποθεμάτων. Διατί ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπώλησεν εἰς ὡρισμένην περίοδον συνάλλαγμα καὶ διατί ἠγόρασε τοιοῦτον ὅταν δὲν ἔπρεπεν; Ἐπιτρέψατε, κύριοι, νὰ εἴπω ὅτι ὄχι μόνον τῶν στοιχείων τῶν ἀπαραιτήτων τὴν ἑσπέραν ταύτην στερούμεθα ὅπως κρίνωμεν, ἀλλ’ ὅτι καὶ τὰ σημεῖα ταῦτα δύνανται νὰ ἀποτελέσωσι θέματα, ἐκ τῶν ὁποίων δύναται νὰ προέλθῃ ἀπόφασις καταδίκης κυβερνητικῆς, εἰς γενικὴν τοὐλάχιστον πολιτικὴν συζήτησιν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐφείλκυσεν, ἔν τινι μέτρῳ, τὴν προσοχήν μου ὑπῆρξε τοῦτο, ὅτι προσπάθεια κατεβλήθη ἐπί τινα στιγμὴν νὰ δημιουργηθῇ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας προέβη εἰς ἀγορὰς ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος εἰς στιγμὰς καθ’ ἃς ὑπῆρχε ραγδαία ὑψωτικὴ κίνησις. Ἠγοράσθησαν, εἶπον, περὶ τὰ 3,000,000 ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος καθ’ ὃν χρόνον τὸ ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα ἀνήρχετο ἀπὸ τῶν δραχμῶν 250 εἰς τὰς δραχμὰς 325. Καὶ ἐδόθησαν περὶ τούτου ἐξηγήσεις. Καὶ τί προέκυψεν; Ὅτι καμμίαν ἀπολύτως ἀγορὰν ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ἐπεχείρησεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι τὸ συνάλλαγμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐφαίνετο ὡς ἀγορασθὲν παρ’ αὐτῆς κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο εἶναι συνάλλαγμα ὀφειλόμενον εἰς τὸ ποσοστὸν τὸ γνωστόν, τὸ 15%, τὸ αὐτομάτως περιερχόμενον εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν διὰ λογαριασμὸν τοῦ Κράτους ἐκ τῶν ἀγορῶν τῶν ἡμερησίως γινομένων παρὰ τῶν ἄλλων Τραπεζῶν. Ἄν κακῶς διετηρήθη καὶ παρὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅπως διετηρήθη καὶ παρ’ ὅλων τῶν προηγουμένων εἰς προηγουμένας περιστάσεις ἡ αὐτόματος αὕτη περιέλευσις εἰς τὸ Κράτος ἑνὸς ποσοστοῦ τοῦ ἡμερησίως ἀγοραζομένου συναλλάγματος, τοῦτο δὲν εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἐξετασθῇ τὴν ἑσπέραν ταύτην. Ὑπάρχουν ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἀπόψεως, ὑπάρχουν ἐπιχειρήματα καὶ ὑπὲρ τῆς ἄλλης. Ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν δύναται νὰ ἀναχθῇ εἰς γενικὴν πολιτικὴν συζήτησιν. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι τὰ δύο σημεῖα ὑπῆρξαν τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης ἀφ’ ἑνός, ἡ διαχείρισις τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων ἀφ’ ἑτέρου. Ὀφείλω, κύριοι, νὰ μὴ ἀποκρύψω ὅτι θεωρῶ ὁπωσδήποτε ἀκατανόητον τὴν ἐπιμονὴν μετὰ τῆς ὁποίας ἐπανῆλθε καὶ πάλιν ἡ ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου συζήτησις, ἐνῷ ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν ἡμῶν ὄχι πλέον ὑπόθεσιν ἐνδεχομένων συνεπειῶν ἐκ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον τῶν ἁπτῶν αὐτῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα προέκυψαν ἐκ τῆς σώφρονος ἀληθῶς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις. Ἠκούσαμεν κραυγὰς εἰς παλαιοτέραν συζήτησιν ὅτι ἐκ τῆς πολιτικῆς ταύτης ἐπικρέμανται οἱ δεινότεροι τῶν κινδύνων ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος, ὅτι θὰ εὑρεθῶμεν ἐνώπιον γενικῆς ἀπομονώσεως ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ τῶν Δυνάμεων καὶ ὅτι δὲν θὰ εὕρωμεν ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι ἐνώπιον τῆς γενικῆς κατακραυγῆς. Τί ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν; Ἔχομεν σήμερον ἐνώπιον ἡμῶν πάγκοινον ἀναγνώρισιν ὅλων τῶν ἐγκύρων διεθνῶν παραγόντων καὶ αὐτῆς τῆς δημοσίας γνώμης, τῆς παγκοίνου δημοσίας γνώμης, ἔχομεν, λέγω, πάγκοινον ἀναγνώρισιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς σωφρόνως ἐπολιτεύθη καὶ τὰς ὑποχρεώσεις αὑτῆς ἐπὶ τῶν μειονοτήτων ἐτήρησε πάντοτε ἀπαρεγκλίτως. Ἔχομεν ἀκόμη τὸ δεδομένον ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν δὲν ἀπέμεινεν οὐδὲν ὑπόλειμμα πικρίας ἐκ τῆς ἀκυρώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ὅτι αὕτη ἐπισήμως ἀνεγνώρισε τὸ δίκαιον τῆς Χώρας. Αὐτὰ ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις, διὰ τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπισύρῃ τὴν ἐπίκρισιν ἡμῶν. Ἄν ἀμερολήπτως ἠθέλαμεν κρίνει τὰ πράγματα, καθῆκον ἦτο νὰ ἀπονείμωμεν τὸν δίκαιον ἔπαινον, διότι μὴ παρασυρθεῖσα εἰς τολμήματα ριψοκίνδυνα, ἀπέτρεψεν ἀπὸ τῆς Χώρας ἐνδεχομένας προστριβάς, αἱ ὁποῖαι αὐταὶ καὶ μόναι θὰ ἐβάρυνον ἐπὶ τοῦ μέλλοντος καὶ τῆς τύχης τῆς Πατρίδος ἡμῶν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀποφύγω, κατ’ ἐμὲ ἀπολύτως, οἱανδήποτε συζήτησιν θίγουσαν τὰς διαπραγματεύσεις τῆς μετὰ τῆς Σερβίας ἀνανεώσεως τῆς συμαχίας ἡμῶν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι ἀπολύτως ἀσπάζομαι τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασεν ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Ξηρομέρου εἰς διακοπήν τινά, ὅτι δὲν γνωρίζει κατὰ ποῖον τρόπον χειριζόμενοι τὰ ζητήματα θὰ ἀποφεύγωμεν ἐκ τῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης γνώμης ἡμῶν ζημίας ἐπὶ τῆς περαιτέρω προόδου τῶν διαπραγματεύσεων. Ἕν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν· ὅτι οὐδὲν πταῖσμα δύναται νὰ βαρύνῃ τὴν Ἑλλάδα ὅσον ἀφορᾷ τὴν καταγγελίαν τῆς συνθήκης. Καὶ ἕν ἀκόμη δυνάμεθα νὰ προσθέσωμεν· ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὑπεχώρησε μέχρι τῶν ἀκροτάτων ὁρίων ὅπως ἀνανεώσῃ τοὺς συμμαχικοὺς αὐτῆς δεσμοὺς μὲ τὴν Χώραν μὲ τὴν ὁποίαν ὑπάρχει ἀπόλυτος κοινότης συμφερόντων καὶ αἰσθημάτων, ὑπεχώρησε μέχρι τῶν ἀπωτέρων δυνατῶν ὁρίων καὶ ἔχει ἀπολύτως πρὸς τὸ μέρος αὐτῆς τὸ δίκαιον καὶ δὲν δύναται νὰ ἀνεύρῃ οὐδεμίαν ἀφορμὴν αἰτίας ἐν τῇ ἀναστολῇ τῶν διαπραγματεύσεων, τὴν ὁποίαν πάντες εὐχόμεθα προσωρινήν. Ἔρχομαι τώρα, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἐξετάσω τὸν ἕτερον, δύναμαι νὰ εἴπω πόλον, περὶ τὸν ὁποῖον περιεστράφη ἡ πολεμικὴ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως· τὴν διαχείρισιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Εἶχον, κύριοι, τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ προσφυγικὴ ὑπόθεσις ἔπρεπε νὰ παραμείνῃ ὑπεράνω τῶν πολιτικῶν ἡμῶν διαφορῶν, ὑπεράνω τῶν διαφορῶν ἡμῶν ἐν γένει, σημεῖον ἐπαφῆς καὶ συνεργασίας ὅλων τῶν πολιτικῶν ἀποχρώσεων καὶ εἰ δυνατὸν ὅλων τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων. Καὶ ἡ ἄποψις αὕτη δὲν εἶναι μόνον προσωπική μου ἄποψις, ἀλλ’ εἶναι ἀπόφασις κατὰ τὴν πρώτην προσφυγικὴν συζήτησιν, ἀπόφασις ἐκ τῆς ὁποίας παρετηρήθη ἡ πρώτη παρέκκλισις κατὰ τὴν τελευταίαν συζήτησιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, ἀπόφασις δικαιολογοῦσα καὶ τὸν λόγον ὅτι τὰ προσφυγικὰ ζητήματα καὶ οἱ πρόσφυγες εἶχον περιέλθει εἰς ἐξαιρετικὰ κρισιμωτάτην κατάστασιν, ἕνεκα τῆς ἀδιαφορίας τῆς συστηματικῆς τῆς ἐπιδιωκομένης ἀπέναντι τῶν προσφυγικῶν δικαίων ἐκ μέρους τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Δὲν ἦτο, ἀτυχῶς, κύριοι, ἡ πρώτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν προσπάθεια κατεβάλλετο ὅπως ἀποδοθῇ πολιτικὴ χροιὰ εἰς τὴν προσφυγικὴν συζήτησιν. Ὅταν ἡμεῖς κατείχομεν τὴν Ἀρχήν, ἐγένετο τότε ἐπὶ τοῦ σημείου ἀκριβῶς τούτου ἐπίθεσις πολιτικοῦ χαρακτῆρος καὶ ἐζητεῖτο καὶ τότε ἡ ἄμεσος πρόταξις τῶν προσφυγικῶν ἐπερωτήσεων πρὸ τῆς ψηφοφορίας ἀκόμη ἐπὶ τῆς πολιτειακῆς κρίσεως. Καὶ ἐζητεῖτο ἡ πρόταξις αὕτη διὰ νὰ ζητηθοῦν παρ’ ἡμῶν εὐθύναι, διότι μόλις εἶχον παρέλθει 15 καὶ πλέον ἡμέραι ἀφ’ ὅτου ἀνελάβομεν τὴν Ἀρχήν. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα παραμένει ἀκόμη ἄλυτον. Καὶ δὲν λύεται, διότι δὲν ἔχομεν φροντίσει ἐγκαίρως νὰ ἑτοιμάσωμεν ἐκ τῶν προτέρων σύστημα πλῆρες πρὸς ἄμεσον καὶ ριζικὴν θεραπείαν τῶν προσφυγικῶν δεινῶν. Συνέπεσε μετ’ ὀλίγας ἡμέρας νὰ ἀποχωρήσωμεν ἐκ τῆς Ἀρχῆς καὶ νὰ ἀποκασταθῇ καὶ πάλιν ὡς διὰ μαγείας καὶ ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων ἡ ἠρεμία εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν. Θὰ εἶχε βεβαίως ἐφαρμοσθῆ τὸ σύστημα τὸ θαυματουργόν. Οὐδὲ νύξις κἂν ἐγένετο ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων ἐπὶ πολὺν χρόνον. Μόνον μετὰ πάροδον ὁλοκλήρων μηνῶν ἤρχισαν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως αἱ προσφυγικαὶ ἐπερωτήσεις. Καὶ ἡ συζήτησις διεξήχθη ἐν μέσῳ ἀτμοσφαίρας ἠρεμίας καὶ γαλήνης, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλεν ἡ κοινὴ μέριμνα καὶ στοργὴ ἀπέναντι τῶν θυμάτων τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς. Ἀλλὰ τότε, κύριοι, ἡμεῖς εἴμεθα οἱ δίδοντες τὸν χαρακτῆρα εἰς τὴν συζήτησιν. Ἔκτοτε ἡ θέσις τῶν προσφύγων μετεβλήθη καὶ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἐπανέλαβε τὴν παλαιὰν αὐτοῦ ὀξύτητα. Ἀνέμενον, κύριοι, ὅτι ἐκ τῆς συζητήσεως τῆς προσφυγικῆς ἤθελον προκύψει εὐθύναι ἐξαιρετικῶς βαρεῖαι διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ὅτι αὕτη θὰ ἀπεδεικνύετο ὡς ἐπιδείξασα πράγματι ἀστοργίαν ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην προκάτοχον Κυβέρνησιν ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων. Καὶ ὅμως τί ἠκούσαμεν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου τότε Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Γεωργίας, τί ἠκούσαμεν λεγόμενον ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως μεθ’ ὅλας ἐκείνας τὰς ἐγκύρους ἀποδείξεις, τὰς ὁποίας προσήγαγεν ἐνώπιον ἡμῶν; Ἀπεδείχθη ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου τότε Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Γεωργίας ὅτι ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, ἡ κυβερνήσασα τὸν Τόπον ἐπὶ ἓν ὁλόκληρον τετράμηνον καὶ τῆς ὁποίας τὰς ῥιζοσπαστικὰς τάσεις οὐδεὶς δύναται νὰ θέσῃ ἐν ἀμφιβόλῳ, ὅτι αὕτη εἶχεν ἀπαλλοτριώσει χάριν τῶν προσφυγικῶν καὶ ἀγροτικῶν ἀναγκῶν κτῆμα ἓν καὶ μόνον. Εἶχεν ἀπαλλοτριώσει 13 ἐν ὅλῳ κτήματα, ἐκ τῶν ὁποίων εἶχεν ἀνακαλέσει τὴν ἀπαλλοτρίωσιν εἰς 12. Εἶχεν ὑπολειφθῆ ἐνεργητικὸν ἓν κτῆμα καὶ μόνον.

§367Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§368Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐγὼ στηρίζομαι ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν τοῦ ἀξιοτίμου τότε Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Γεωργίας. Λυποῦμαι ὅτι δὲν σᾶς παρηκολούθησα, καὶ ἂν ἐπιπίπτω εἰς πλάνην, σᾶς ζητῶ συγγνώμην. Ἀλλ’ ἂν αἱ πληροφορίαι αἱ δοθεῖσαι ἀπὸ τὸν τότε Ὑπουργὸν εἶναι ἀκριβεῖς, θὰ ἔπρεπεν ἀληθῶς νὰ ἀξιώσωμεν ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν νὰ ἔχῃ ἀπαλλοτριώσει εἰς τὸ ὀκτάμηνον διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον διαχειρίζεται τὴν Ἀρχήν, δύο κτήματα. Ἀντὶ τῶν δύο αὐτῶν κτημάτων, ἀπεδείχθη ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀπηλλοτρίωσεν ὑπὲρ τῶν προσφυγικῶν ἀναγκῶν 150 τὸν ἀριθμόν. Ὅταν ταῦτα, κύριοι, ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει, ὅταν ἐπίσης δὲν δυνάμεθα νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς συνήφθη τὸ δάνειον, ὅτι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς ἐπῆλθε ποιά τις διευθέτησις τῶν σχέσεων ἡμῶν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, ὅταν ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς ἐλύθη κατὰ τὸν κάλλιστον τρόπον τὸ ζήτημα τῆς προσφυγικῆς πίστεως, ὅταν ταῦτα ἔχωμεν δεδομένα, δὲν εἶναι δυνατόν, ὄχι νὰ μὴ ἀξιώσωμεν πλειότερα παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, καθῆκον καὶ δικαίωμα ἔχομεν νὰ ἀξιώσωμεν νὰ πράξῃ πᾶν ὅ,τι εἶναι δυνατὸν ὑπὲρ τῶν προσφύγων, ἀλλὰ δικαίωμα δὲν ἔχομεν νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐπέδειξεν ἡ Κυβέρνησις ἐξαιρετικὴν ἀστοργίαν ἀπέναντι τῶν προσφύγων καὶ τῶν δικαίων αὐτῶν, καὶ τότε μόνον θὰ δικαιολογεῖται νὰ συρθῇ ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἡ προσφυγική ἡ ὑπόθεσις ἡ ἱερὰ τῆς Ἑλλάδος, μέχρι τοῦ στίβου τῶν πολιτικῶν ἀγώνων. Αὗται ὑπῆρξαν αἱ κατηγορίαι ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως, κατηγορίαι, ἡ βασιμότης τῶν ὁποίων εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἀπεδείχθη ἐντελῶς ἀνύπαρκτος. Ἀλλ’ οἱ ζητοῦντες τὴν κυβερνητικὴν μεταβολὴν ἐπεκαλέσθησαν τὴν δυσφορίαν τῆς δημοσίας γνώμης ὡς ἀνάγκην ἐπιβάλλουσαν τὴν μεταβολὴν ταύτην. Δύναμαι, κύριοι, ἐν πληρεστάτῃ γαλήνῃ συνειδήσεως νὰ εἴπω ὅτι ὁ θόρυβος ὁ ἑκάστοτε ἐγειρόμενος δὲν ἀνταποκρίνεται οὔτε πρὸς τὰς πραγματικὰς τῆς Κυβερνήσεως εὐθύνας. Ὀφείλομεν νὰ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι εἴτε ἕνεκα τῆς ἐργασίας τῆς συντελεσθείσης εἴτε καὶ ἐκ τῆς παρόδου τοῦ χρόνου καὶ μόνον, ὀφείλομεν νὰ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι συντελεῖται εἰς τὴν Χώραν ἡμῶν καὶ ἐργασία καὶ πρόοδος ἀξιοσημείωτος, ὅτι εἶναι αἰσθητὴ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἡ οἰκονομικὴ βελτίωσις, ἡ βελτίωσις καὶ τῆς ἐθνικῆς καὶ τῆς δημοσίας ἡμῶν οἰκονομίας, ὅτι ἔργα ὑψίστης σημασίας διὰ τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν, ἔργα πλουτοπαραγωγικὰ ἤρχισαν νὰ συντελῶνται εἰς τὰ μᾶλλον παραγωγικὰ διαμερίσματα τῆς Χώρας, ὅτι αὐτὸς ὁ πολιτικὸς βίος τῆς Χώρας παρέχει, ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ παράσχῃ, τὴν εἰκόνα τῆς ὁμαλότητος, ὅτι ἡ πρόοδος σταθερά, ἐπαναλαμβάνω, συντελεῖται εἰς ὅλα τὰ σημεῖα καὶ τῆς ἰδιωτικῆς καὶ τῆς δημοσίας δράσεως, πρόοδος πᾶσαν δυναμένην νὰ παράσχῃ ἐνθάρρυνσιν εἰς τὸ μέλλον. Ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ὑπάρχει ἀνησυχία της εἰς τὴν Κοινωνίαν, ἀλλ’ ἡ ἀνησυχία αὐτὴ δὲν ἀφορᾷ εἰς τὸ παρόν, δὲν ἀφορᾷ εἰς τὸ μέλλον, ἡ ἀνησυχία αὐτὴ γεννᾶται ἐκ τῆς κρατούσης πολιτικῆς ἀβεβαιότητος. Καὶ ἐπὶ τούτου ὀφείλομεν πάντως νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν, νὰ θέσωμεν τέρμα εἰς τὰς πολιτικὰς ἀνησυχίας τὰς ὁποίας, ἂν δὲν γεννᾷ αὐτὴ καὶ μόνη, ἐνθαρρύνει καὶ ἐνισχύει ἡ παράτασις μιᾶς ἀνωμάλου ὁπωσδήποτε πολιτικῆς καταστάσεως. Εἰς αὐτό, λέγω, ὀφείλομεν νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχήν μας. Ἀλλ’ ὅπως ἑδραιώσωμεν τὸ ἔδαφος ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν, ὅπως θέσωμεν ταχὺ τέρμα εἰς τὴν ἔκρυθμον ἔν τινι μέτρῳ κατάστασιν πρέπει πρῶτοι ἡμεῖς νὰ παράσχωμεν τὸ παράδειγμα τῆς ἐργασίας, πρῶτοι ἡμεῖς νὰ ἴδωμεν τοὺς πολιτικούς μας ἀγῶνας, πρῶτοι ἡμεῖς νὰ ἀποφεύγωμεν τὰς ὑπερβολάς. Καὶ πρὸ παντὸς ὀφείλομεν ἡμεῖς, οἱ ἔχοντες τὴν εὐθύνην ἑνὸς ἔργου τεραστίου, τὸ ὁποῖον ἀνετέθη εἰς ἡμᾶς, τὸ νὰ ὁδηγήσωμεν δηλαδὴ τὴν Χώραν ἀπὸ τῶν πολυχρονίων σάλων εἰς ἕνα λιμένα ἠρεμίας καὶ γαλήνης, ὀφείλομεν νὰ ἀποφεύγωμεν ἀντὶ πάσης θυσίας ἀδικαιολογήτους καὶ συνεχεῖς κυβερνητικὰς κρίσεις. (Χειροκροτήματα).

§369ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§370Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μολονότι ἐσκόπευον νὰ θίξω ζητήματα εὐθύνης τῆς Κυβερνήσεως, προεισαγωγικῶς ἐδήλωσα ὅτι δὲν ἔχω πρόθεσιν νὰ θέσω πολιτικὸν ζήτημα. Τὸ ἔκαμα, κύριοι πληρεξούσιοι, διότι δὲν ἤθελον νὰ γίνῃ ἡ σκέψις, ἡ ὁποία ἀληθῶς ἐπεκράτησεν, ὑποστηριζομένη καὶ ἀπὸ τὰς ἀντιλήψεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ σκέψις τῆς παρατάξεως τῶν ἀριθμῶν. Ἤθελον νὰ συντελέσω ὅπως μὴ κλείωμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸ μιᾶς πραγματικῆς καταστάσεως ὄχι εὐχαρίστου. Ἤθελον νὰ συντελέσω ὅπως ἡ Συνέλευσις αὐτὴ συντελέσῃ ὅπως ἡ ἐξέλιξις τῶν πολιτικῶν πραγμάτων εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν ὁμαλωτέρα, ὅσον τὸ δυνατὸν ἱκανοποιητικὴ τῶν πόθων καὶ τῶν ἀξιώσεων τοῦ λαοῦ. Δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ τεθῇ πολιτικὸν ζήτημα. Προκαταβολικῶς μάλιστα ἐδήλωσα ὅτι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἀμφισβητεῖ, οὐδὲ ἰσχυρίζεται ὅτι περιωρίσθη ἡ δύναμις τῆς πλειονοψηφίας. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως ἠθέλησε νὰ θέσῃ τὸ πολιτικὸν ζήτημα καὶ κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὴν κατακρίνῃ. Ἀλλὰ καὶ πάλιν, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ἐνδιαφέρον δὲν εἶναι ἂν ὑπάρχῃ ἀριθμὸς ἐπαρκὴς ὑποστηρίζων τὴν Κυβέρνησιν. Τὸ ζήτημα τὸ προέχον εἶναι ἂν ἡ κατάστασις εἶναι ἐντελῶς ὁμαλὴ καὶ περὶ αὐτοῦ θὰ ἐπεθύμουν ἕκαστος ἐξ ἡμῶν νὰ ἐρωτήσῃ τὴν συνείδησίν του, νὰ ἐξετάσῃ τὰς πληροφορίας τὰς ἰδιαιτέρας, τὰς ὁποίας ἔχει, καὶ τότε εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι θὰ δώσῃ εἰς ἐμὲ τὸ δίκαιον καὶ ὄχι εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἰσχυρίζονται ὅτι τὰ πράγματα ἔχουν ἐν ἀπολύτῳ τάξει. Ἔθιξα τὸ ζήτημα τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐτόνισα ὅτι δὲν εἶμαι ἐναντίον Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ. Ὑπεστήριξα μάλιστα καὶ ὑποστηρίζω ὅτι εἰς πολλὰς περιστάσεις αἱ Κυβερνήσεις τοῦ συνασπισμοῦ ἔχουν πλεονεκτήματα ἀπέναντι τῶν ὁμογενῶν Κυβερνήσεων, διότι ἀνταποκρίνονται περισσότερον εἰς τὴν κοινὴν θέλησιν. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο εἶναι ἀνάγκη μεταξὺ τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦν τὸν συνασπισμόν, νὰ ὑπάρχῃ συνεννόησις περὶ τῶν πρακτέων. Ἀνέφερα ἓν παράδειγμα, παράδειγμα σοβαρόν, ἐκ τοῦ ὁποίου φαίνεται ὅτι τοιαύτη συνεννόησις δὲν ὑπάρχει. Ἀλλ’ εἶναι φανερὸν ὅτι καὶ ὅταν κατηρτίσθη ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴν καὶ τώρα οὐδεμία τοιαύτη συνεννόησις ὑπῆρχε. Πλὴν δὲ τούτου πρῶτος ὁ ἀρχηγὸς τῆς μείζονος μερίδος μᾶς ἐδήλωσεν ὅτι δὲν ἔχει οὐδεμίαν εὐθύνην διὰ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶπον ἐγὼ ὅτι δὲν πρέπει ἀπολύτως ὁ ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως νὰ προέρχεται ἀπὸ κόμμα μειονοψηφοῦν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον εἶναι ὅτι ἡ Κυβέρνησις προερχομένη ἀπὸ συνασπισμὸν ὀφείλει νὰ ἀκολουθῇ τὰς ἀρχάς, τὴν πολιτικὴν τοῦ συνασπισμοῦ, ὄχι τὴν πολιτικὴν τὴν ἰδιαιτέραν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, προερχομένου ἀπὸ τὴν μειονοψηφίαν, ἤτοι ἀποτελοῦντος μονάδα πολιτικήν. Μὲ τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων διεφωνήσαμεν ἀφ’ ἧς ἐπανέκαμψεν ἐξ Εὐρώπης μετὰ τὰς ἐκλογάς. Αἱ διαφωνίαι μας ἐξεδηλώθησαν καὶ πάλιν ζωηραὶ εἰς τὸ ζήτημα τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἔπρεπε νὰ καθιερωθῇ ἡ Δημοκρατία. Αἱ ἀντιλήψεις του περὶ γενικοῦ συνασπισμοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου πρὸ ὀλίγου ὡμίλησεν, ἐξεδηλώθησαν ὄχι ὅταν ἀνέλαβε τὴν Ἀρχήν, ἀλλ’ ὅταν εὑρέθη, ὅπως εἶπον, εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Τὴν ἐποχὴν ὅμως ἐκείνην ἡμεῖς δὲν ἐνομίζομεν ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη γενικοῦ συνασπισμοῦ, διότι ὑπῆρχε Κυβέρνησις ἀπολαύουσα τῆς ἐμπιστοσύνης μεγάλης πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, Κυβέρνησις, ἡ ὁποία εἶχε σαφὲς πρόγραμμα τόσον πολιτικὸν ὅσον καὶ νομοθετικόν, καὶ διὰ τοῦτο βεβαίως ἐνεδείκνυτο ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη νὰ μὴ δεχθῇ ἀξίωσιν γενικοῦ συνασπισμοῦ. Δὲν γνωρίζω, ἂν αὐτὸ δυσηρέστησε τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων καὶ αὐτὸ συνετέλεσεν, ὥστε νὰ εἶναι τόσον λαῦρος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, παρ’ ὅλας τὰς ἰδέας του περὶ κυβερνητικῆς εὐσταθείας, τόσον λαῦρος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε οὐδὲν θετικὸν ἀγαθὸν νὰ ἀναγνωρίζῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ὥστε καὶ αὐτὴν ἀκόμη τὴν μικρὰν αὔξησιν τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων νὰ τὴν θεωρῇ σπατάλην καὶ ἄνοιγμα τῶν κρουνῶν τοῦ δημοσίου θησαυροῦ. Ἐγεννήθη ὅμως καὶ πάλιν ἡ ἰδέα τοῦ γενικοῦ συνασπισμοῦ τὸν παρελθόντα Ὀκτώβριον.

§371Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι τὸν Ὀκτώβριον, ἀλλὰ καὶ πρὸ τοῦ Ὀκτωβρίου, πρὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως Σοφούλη, δηλαδὴ ἅμα τῇ πτώσει τῆς Κυβερνήσεως ἐγεννήθη καὶ πάλιν ἡ ἰδέα καὶ τὴν ἐπρότεινα καὶ πάλιν.

§372Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε συνάδελφε, δὲν ἐνθυμοῦμαι τὸ γεγονός· διότι, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, τότε τὴν ἰδέαν τὴν ἔρριψε καὶ τὴν ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος.

§373Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Πολὺ καλὰ ἐνθυμεῖσθε, κ. συνάδελφε, ὅτι τὴν ὑπεστήριξα δημοσίᾳ, τὴν ὑπεστήριξα δὲ μεθ’ ὅλης μου τῆς θερμότητος καὶ ἰδιαιτέρως πλησίον ὑμῶν.

§374Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν τὸ ἐνθυμοῦμαι· ἐνθυμοῦμαι τὴν ἄλλην ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Σάμου πληρεξουσίου ἐγεννήθη πραγματικῶς ἡ ἰδέα καὶ ἐκλήθη καὶ ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» νὰ λάβῃ μέρος εἰς γενικὸν συνασπισμόν. Συμφώνως πρὸς τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας ἔχομεν περὶ γενικοῦ συνασπισμοῦ, ἐδήλωσα καὶ τότε κατηγορηματικῶς ὅτι δὲν ἔχομεν ἀντίρρησιν, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀξιώσεως προσωπικῆς. Λέγω δὲ τοῦτο, διότι ἡ πρότασις ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξουσίου ἡ δηλωθεῖσα ἦτο νὰ μετείχομεν τῆς Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ μὲ τὸ δικαίωμα νὰ προτείνωμεν τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος βεβαίως δὲν θὰ προήρχετο ἀπὸ ἡμᾶς, ἀλλὰ θὰ μετείχομεν τῆς Κυβερνήσεως διὰ φίλων μας. Ἐδηλώσαμεν ὅτι εἴμεθα πρόθυμοι νὰ μετάσχωμεν τοῦ γενικοῦ συνασπισμοῦ καὶ νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν σύσκεψιν, ἂν ἐγίνετο δήλωσις εἰς ἡμᾶς ὅτι θὰ συνεζητοῦντο σοβαρῶς μερικὰ ζητήματα ἡμῶν, ἀφορῶντα τὸν καθορισμὸν τῆς πολιτικῆς τῆς μελλούσης Κυβερνήσεως, καὶ ὅμως ἐνθυμοῦμαι, τὰ αἰτήματα αὐτὰ ἦσαν ἡ σύστασις τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἡ ἀναλογικὴ ἐκλογή, ἡ ἄμεσος ὀργάνωσις τῆς αὐτοδιοικήσεως καὶ ἀποκεντρώσεως. Αὐτά, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἦσαν τὰ αἰτήματα, τὰ ὁποῖα διετυπώθησαν, ἡ ἀξίωσις δὲ αὕτη ἐναυάγησε καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐματαιώθη τότε γενικὸς συνασπισμός, ἔγινεν ὅμως μερικὸς συνασπισμός. Ἀλλὰ καὶ τότε, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, καθωρίσαμεν τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἔγινεν αὐτὸς ὁ μερικὸς συνασπισμός, διότι κατ’ οὐσίαν δὲν ἦτο μερικὸς συνασπισμός· δὲν ἦτο μερικὸς συνασπισμὸς ὄχι μόνον διότι δὲν ἔγινε συμφωνία σαφὴς περὶ τῶν πρακτέων, ἡ ὁποία νὰ γίνῃ καὶ γνωστή, ἀλλὰ καὶ διότι τὰ κόμματα τὰ ὁποῖα καὶ συνέπραττον δὲν ἐκλήθησαν νὰ συμμετάσχουν διὰ τῶν ἀρχηγῶν αὐτῶν ἢ τῶν προσώπων ὑπ’ αὐτῶν τούτων ὑποδεικνυομένων εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις αὐτή, ἐνῷ φαινομενικῶς ἦτο Κυβέρνησις συνασπισμοῦ, κατ’ οὐσίαν δὲν ἦτο Κυβέρνησις συνασπισμοῦ.

§375Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅπως καὶ ἡ ἰδική σας, κ. συνάδελφε.

§376Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ ἰδική μου Κυβέρνησις δὲν εἶχε τὸν χαρακτῆρα γενικοῦ συνασπισμοῦ, οὔτε κἂν μερικοῦ συνασπισμοῦ καθόλου, διὰ τὸν λόγον ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὑπεστηρίχθημεν ἰδιαιτέρως, καὶ ὀφείλομεν πάντοτε χάριτας, ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.

§377Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὡραῖα τὰς ἀνταποδίδετε.

§378Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Βεβαίως κάθε ἕνας τὸ καθῆκόν του ἐκτελεῖ, κ. συνάδελφε. Ὅταν ὅμως ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Πατρῶν μᾶς ὑπεστήριζε, καθὼς ἐνθυμοῦμαι, δὲν ἡγεῖτο κόμματος τοιούτου ὥστε νὰ ἐξαρτᾶται ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν ἰδικήν του ὑποστήριξιν. Καὶ ἀκόμη καὶ κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης δὲν ἦτο γνωστὸν ποῖον ἀριθμὸν φίλων συνεκέντρου περὶ ἑαυτόν.

§379ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν παύει, κ. συνάδελφε, ὁ χαρακτὴρ τῆς Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ.

§380Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐτελείωσα, κ. συνάδελφε. Μόνον κατὰ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως διεπιστώθη ὅτι εἶχε σοβαρὸν ἀριθμὸν πληρεξουσίων περὶ ἑαυτὸν στρατολογηθέντα ἀπὸ τὰς τάξεις τῆς τότε πλειονοψηφίας. Δὲν εἶχεν ὅμως χαρακτῆρα συνασπισμοῦ, διότι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πληρεξούσιος παρεῖχε τὴν ὑποστήριξιν αὐτοῦ χωρὶς νὰ θέλῃ νὰ μετάσχῃ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀφῆκε τοὺς φίλους του νὰ μετάσχουν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἰς οὐδεμίαν συμφωνίαν ἠθέλησε νὰ προέλθῃ περὶ σχηματισμοῦ νέου προγράμματος καὶ περὶ συμμετοχῆς εἰς τὴν Κυβέρνησιν πάλιν διὰ συμμετοχῆς τῶν φίλων του. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἦτο Κυβέρνησις συνασπισμοῦ· διότι, ὅταν ἕν κόμμα παρέχῃ τὴν ὑποστήριξιν αὐτοῦ μὲ πλήρη ἐλευθερίαν ἐνεργείας χωρὶς καμμίαν συμφωνίαν, τότε βεβαίως ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἀποτελεῖ Κυβέρνησιν συνασπισμοῦ. Δι’ αὐτὸ ὅλα ὅσα ἐλέχθησαν, ὅτι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐγὼ ἐδεχόμην τὴν ἰδέαν τοῦ συνασπισμοῦ καὶ κατόπιν τὴν ἠρνήθην, ὅλα αὐτὰ εἶναι ἀβάσιμα καὶ ἐσφαλμένα, ὡς ἀβάσιμος καὶ ἐσφαλμένη εἶναι ἡ κατηγορία ὅτι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἔγινεν ὁ σημερινὸς συνασπισμός, ὁ τρόπος αὐτὸς ἀποτελεῖ ἕν τῶν ἐλαττωμάτων τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τοῦ γεγονότος τούτου, ἐτέθη τὸ ἐρώτημα, ἂν σήμερον, ὅπως ἔχουν τὰ πράγματα, ἐπιβάλλεται ἡ πλειονοψηφία νὰ σκεφθῇ διαφορετικώτερον πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος, καὶ εἶναι περίεργον ὅτι ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής, ἐνῷ τόσον ἐμμανῶς ἔχεται τῆς ἰδέας τοῦ γενικοῦ συνασπισμοῦ, τὴν ἰδέαν αὐτὴν ἐγκατέλειψεν ἀκριβῶς κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἶναι ἀπαραίτητος οὗτος.

§381Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄφησα νὰ τὴν ρίψητε σεῖς.

§382Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τὴν ρίψωμεν ἡμεῖς.

§383Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Γνωρίζουσι πάντες οἱ κύριοι συνάδελφοι ὅτι εἶσθε τυχηρότερος ἐμοῦ. Ἐγὼ τὴν ἔρριψα τρὶς μέχρι τοῦδε καὶ ἀπερρίφθη· ἀνέμενον νὰ τὴν προτείνητε σεῖς.

§384Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡμεῖς εἴμεθα Ἀντιπολίτευσις καὶ ἀκριβῶς δὲν ἐλαυνόμεθα ἀπὸ καμμίαν ἐπιλογήν, διότι ὑπάρχει μία ὀγκώδης πλειονοψηφία ἀπὸ τὸ ἕν μέρος. Ἀπετάθημεν πρὸς αὐτὴν καὶ εἴπομεν ὅτι αἱ ἀνάγκαι τῆς Χώρας, τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος ἐπιβάλλουν, ὅπως δοθῇ μία γενικωτέρα λύσις εἰς τὸ κυβερνητικὸν ζήτημα. Ἔχετε κόμματα, ἔχετε καὶ ἀρχηγοὺς καὶ φροντίσατε νὰ δώσητε μίαν ἄλλην λύσιν, διότι ἡ σημερινὴ λύσις δυσχεραίνει τὴν ἐξωτερικὴν καὶ ἐσωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος. Εἰς αὐτὸν τὸν πόθον, εἰς αὐτὸν τὸν διακαῆ μου πόθον, τὸν ὁποῖον δὲν ἐννοεῖ νὰ ἱκανοποιήσῃ ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής, ἐπεφυλάχθη νὰ συμμορφωθῇ ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ, ἀλλ’ αὐτὴν τὴν ἀντίληψιν τοῦ εὐθέτου χρόνου δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ, διότι εἶναι καθαρῶς κομματική, δὲν εἶναι ἀντίληψις πραγματικῆς ἱκανοποιήσεως τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας.

§385Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀκριβῶς αὐτὸ εἶναι.

§386Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι καθαρῶς κομματική.

§387Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει εἰς ἐμὲ οὐδέποτε κομματικὴ σκέψις.

§388Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠπόρησαν πῶς ἡμεῖς εὑρίσκομεν δυσχερείας διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων καὶ ἀνέφερον τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ Πρωτόκολλον ἡμεῖς ἰσχυριζόμεθα καὶ ἰσχυριζόμεθα καὶ τώρα ὅτι τὰ ἀποτελέσματα, ἡ ἀναγνώρισις δηλαδὴ τοῦ δικαιώματος τῆς Ἑλλάδος νὰ ἀποκρούσῃ τὸ Πρωτόκολλον, θὰ ἦσαν ἐπίσης τὰ ἴδια, ἂν μὴ καλύτερα, ἐὰν ἀπ’ ἀρχῆς ἡ Κυβέρνησις ἐδήλου ὅτι ἄνευ δικαιοδοσίας ὑπεγράφη ἡ ρήτρα, περὶ τῆς ὁποίας ὡμιλήσαμεν, ἡ ρήτρα τῆς ἀμέσου ἰσχύος, ἀλλ’ ἐπίσης ἐδήλου ἡ Κυβέρνησις ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἀποδεκτόν. Ἡ τοιαύτη πρᾶξις τῆς Κυβερνήσεως οὐδόλως ἠμπόδιζε τὴν ἐν τῇ συνελεύσει τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν προλείανσιν τῆς εὐνοϊκῆς λύσεως τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, διότι οὐδόλως θὰ ἠμποδίζετο ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὰς μεταθέσεις, εἰς τὰς ὁποίας προέβη, διὰ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἐκεῖνο δὲν ἦτο συντελεστικὸν ὅπως παγιώσῃ τὰς ἀγαθὰς σχέσεις μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν γειτόνων αὐτῆς, ἀλλὰ θὰ εἶχε τὸ πλεονέκτημα ὅτι ἴσως θὰ ἀπεσόβει τὴν καταγγελίαν τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συμμαχίας. Καὶ ἐφόσον νομίζομεν ὅτι ὡς βάσις τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς πρέπει νὰ εἶναι καὶ εἰς τὸ μέλλον ἡ συμμαχία μετὰ τῆς Σερβίας, μετὰ τῆς ὁποίας ἀγῶνες διάφοροι καὶ συμφέροντα πολλὰ μᾶς συνδέουν, δὲν νομίζω ὅτι ἦτο ἀγαθώτερόν τι ἡ καταγγελία τῆς συμμαχίας ἐκείνης, καὶ προηγουμένως ἀπέδειξα ποῖα σφάλματα βαρύνουσι τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἑνὸς ἐγγράφου, τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶχε λάβει γνῶσιν ἐγκαίρως, ἀλλ’ ὑπῆρχον καὶ ἄλλα στοιχεῖα, περὶ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ἔχῃ γνῶσιν· τὸ στοιχεῖον τῆς αἰσθήσεως τῆς ἐξεγέρσεως, τὴν ὁποίαν προεκάλεσε τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης εἰς τὸ σύμμαχον Κράτος. Ἡ βραδύτης ἐκείνη εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως συνετέλεσεν εἰς τὴν καταγγελίαν τῆς συμμαχίας. Τὴν κατόπιν ἱστορίαν τῶν Ἑλληνοσερβικῶν σχέσεων τὴν γνωρίζομεν ὅλοι καὶ ἐρωτῶμεν: Νομίζετε ὅτι διευκολύνεται ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος, ὅταν ἡ περαιτέρω διαχείρισις παραμένει εἰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἐκ τῶν σφαλμάτων τῆς ὁποίας ἐπῆλθεν ἡ διακοπὴ τῶν διαπραγματεύσεων; Εἶχον λησμονήσει μίαν θεωρίαν, τὴν ὁποίαν μοὶ ὑπενθύμισεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφος, θεωρίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι, ὅταν πυκνοῦται ἡ ἀτμόσφαιρα ἐκ γεγονότος τυχαίου, ἐξ ἑνὸς ῥαβδισμοῦ ἐκ νευρικότητος προελθόντος ἑνὸς πληρεξουσίου, πρέπει νὰ πίπτῃ ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὅτι, ὅταν δυσχεραίνεται ἡ ἐξωτερικὴ θέσις τῆς Ἑλλάδος καὶ ὅταν ἐξ αὐτοῦ καὶ τῶν ἄλλων γεγονότων τὰ ὁποῖα ἐξέθηκα ἐπέρχεται γενικὴ δυσφορία, πρέπει νὰ παραμένῃ ἡ αὐτὴ Κυβέρνησις διὰ νὰ μὴ ὑποτεθῇ ὅτι τὴν Κυβέρνησιν ἤλλαξαν ξένοι παράγοντες στρατιωτικοί, οἱ ὁποῖοι ἐπέβαλον τὴν λύσιν αὐτήν. Ἀλλά, κύριοι, ἐκ στόματος ἐπισήμου, τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἔχομεν τὴν βεβαίωσιν ὅτι οὐδεμία τοιαύτη πίεσις ἠσκήθη, ἀλλὰ καὶ ἂν διεδόθη ὅτι ἠσκήθη πίεσις, σᾶς ἐρωτῶ: Ποῖον εἶναι τὸ μεγαλύτερον κακόν; Νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ἠσκήθη πίεσις, ἡ ὁποία ἄλλως τε δὲν θὰ ἦτο καὶ σοβαρὰ καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ πλειονοψηφία θὰ ὑπεδείκνυε μίαν Κυβέρνησιν, ἢ τὸ ἄλλο, νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ διαχείρισις τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία μόνον ἀτυχήματα ἔχει εἰς τὸ παθητικόν της, εἰς τὸ κατάστιχόν της καὶ οὐδὲν σοβαρὸν εἰς τὸ ἐνεργητικὸν αὐτῆς; Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ πράγματα, διότι ἡ συζήτησις τῶν ἐξωτερικῶν θὰ μᾶς ἀπασχολήσῃ εἰς τὸ μέλλον, διότι μέγιστα συμφέροντα τοῦ Τόπου ἐξαρτῶνται ἐκ τῆς καλῆς ἢ κακῆς διαχειρίσεως τῶν ζητημάτων αὐτῶν. Καὶ δὲν τὰ ἐθίξαμεν πολύ, διότι δὲν κάμνομεν λεπτομερειακὸν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ ὡρισμένων κεφαλαίων τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἐθίξαμεν ἀκροθιγῶς ταῦτα διὰ νὰ ὑποδηλώσωμεν ἐκ ποίων γεγονότων ἔχει προκληθῆ μία δυσαρμονία μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ μεταξὺ τῆς μειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἔχῃ πολὺ δυσάρεστα ἀποτελέσματα. Καὶ ἀναφέρω τὸ ἐπεισόδιον τῆς Σάμου μετὰ τὴν χαλάρωσιν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας τῆς Χώρας. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς λέγει ὅτι ἓν μικρὸν ἐπεισόδιον τὸ ἀνεμίξαμεν εἰς τὴν γενικὴν πολιτικήν. Δὲν εἶναι μικρὸν ἐπεισόδιον ἡ κατάληψις μιᾶς ὁλοκλήρου νήσου.

§389Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό. Εἶπον ὅτι εἶναι ἀσήμαντον τὸ γεγονὸς τῆς διαταγῆς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης νὰ ἀποσυρθοῦν αἱ δικογραφίαι. Κάμνετε ἀποστροφὰς ἐπὶ μιᾶς ἀναληθοῦς βάσεως, ὅτι ἐγὼ ἐχαρακτήρισα τὴν ἐπιδρομὴν κατὰ τῆς Σάμου ὡς γεγονὸς ἀσήμαντον· ἐγὼ ἐθεώρησα ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιληφθῇ εἰς τὴν γενικὴν πολιτικὴν συζήτησιν τὸ γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἀνεφέρατε· ἡ ὑπόδειξις δηλαδὴ τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης διὰ νὰ ἀποσυρθοῦν αἱ δικογραφίαι ἐναντίον τῶν Γιαγιάδων.

§390Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ πάντοτε ἐτόνισα ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι πλέον ἐπιβαρυντικὸν εἶναι ἡ πρᾶξις τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης διατάξαντος τὴν παῦσιν τῆς δικαστικῆς ἐνεργείας ἐναντίον τῶν λῃστῶν. Καὶ εἶναι ἀναξιοπρεπὴς ἡ πρᾶξις αὕτη, διότι δὲν πρόκειται περὶ ἐγκλημάτων παραγραφέντων, δὲν πρόκειται νὰ μετατεθῶσιν αἱ δίκαι εἰς ἄλλα δικαστήρια, ὅπως μὴ ἐπέλθῃ διατάραξις—διότι ἡ διατάραξις θὰ ἐπήρχετο ὁπουδήποτε καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ γίνουν αἱ δίκαι—δὲν ὑπῆρξε πρόθεσις μεταθέσεως, διότι δὲν πρόκειται περὶ ἐγκληματιῶν πρώτην φορὰν ἐμφανιζομένων, ἀλλὰ περὶ ἐγκληματιῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπανειλημμένως ἐτρομοκράτησαν τὸν Τόπον, πρόκειται περὶ ἐγκληματιῶν ἀμνηστευθέντων καὶ ἐπιστεύθη γενικῶς ὅτι ἤθελον ἐπιδράμει εἰς τὴν νῆσον καὶ ἤθελον δημιουργήσει ἀνωμαλίας.

§391Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν ἐπέδραμον ἔξωθεν. Ἀμνηστευθέντες ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, εὑρίσκοντο ἐν Σάμῳ.

§392Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀμνηστευθέντες ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως;

§393Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅταν λοιπὸν ἐπρόκειτο περὶ τοιούτων ἐγκληματιῶν, οἱ ὁποῖοι τοσάκις διετάραξαν τὴν δημοσίαν τάξιν, εἶχεν ὑποχρέωσιν ἡ Κυβέρνησις νὰ διαθέσῃ ὅλα τὰ μέσα τὰ ὁποῖα ἦτο δυνατὸν νὰ διαθέσῃ, ὅπως πείσῃ τοὺς πολίτας ὅτι δὲν ἔχουν νὰ φοβῶνται τίποτε ἀπὸ τοὺς ἐγκληματίας ἐκείνους, ὅτι ἡ Δημοκρατία εἶναι ἱκανὴ νὰ κάμῃ σεβαστοὺς τοὺς νόμους, νὰ ἐμπεδώσῃ τὴν ἔννομον τάξιν. Αὐτὸ παρέλειψε νὰ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ παράλειψις αὐτὴ ἀποτελεῖ μίαν ἧτταν ἠθικὴν μεγίστην τοῦ Κράτους, ἡ ὁποία εἶχε μεγάλας συνεπείας εἰς τὸν βαθμὸν τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν ἔχει σήμερον ἡ Σάμος ἀπέναντι τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς εἶπεν ὅτι δὲν ὡμιλήσαμεν γενικῶς διὰ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἔτυχε βεβαίως νὰ μὴ ὁμιλήσωμεν σήμερον γενικῶς περὶ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, διότι περὶ αὐτῆς δὲν εἴχομεν δὰ καὶ μεγάλα πράγματα πρὸ ἡμῶν. Εἴχομεν ἐκείνην τὴν χονδροειδῆ αὔξησιν τῶν ὑφισταμένων φόρων, περὶ τῆς ὁποίας ἀρκετὰ εἴπομεν ὅταν τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐψηφίσθη εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, καὶ ἀπεδείξαμεν καὶ πόσον ἀντεπιστημονικὸν ἦτο καὶ πόσον ἡ εἰσήγησις αὐτοῦ ἦτο ἥκιστα εἰλικρινής. Ὡμίλησεν ἀκόμη καὶ ἐξεθείασε τὸ οἰκονομικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἶχε περικοπὰς δαπανῶν. Δὲν γνωρίζω καμμίαν ἰδιαιτέραν σπουδὴν πρὸς περικοπὴν τῶν δαπανῶν. Ἐπὶ τῶν ἰδικῶν μας ἡμερῶν εἶχε ψηφισθῇ νόμος καταργῶν τὴν Διεύθυνσιν Μεταφορῶν καὶ ἡ Διεύθυνσις Μεταφορῶν μόνον μετὰ πολλοὺς μῆνας καὶ μετὰ νέους ἀγῶνας, οἱ ὁποῖοι ἔγιναν ἐδῶ, καὶ μετὰ διαμαρτυρίας τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, κατωρθώθη νὰ καταργηθῇ. Αἱ προτάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν κατὰ τὸ μέγιστον αὐτῶν μέρος ἀκόμη δὲν ἐξετελέσθησαν.

§394Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ τὸ μέγιστον αὐτῶν μέρος ἐξετελέσθησαν.

§395Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἔχω πίνακας ἀκριβεῖς, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως.

§396Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ζητήσατέ τους. Καὶ μάλιστα μᾶς ἐμέμφθητε ἄλλοτε διότι τὰς ἐξετελέσαμεν.

§397Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ ἐμέμφθην ὑμᾶς ὅτι ἐξετελέσατε τὰς προτάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν;

§398Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§399Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπον ὅτι διαφωνῶ εἰς ὡρισμένα σημεῖα. Δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι ἐμέμφθην ὑμᾶς διότι ἐξετελέσατε τὰς προτάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Σᾶς ἐμέμφθημεν ἄλλοτε ὅτι ἐβραδύνετε νὰ καταργήσητε τὴν Διεύθυνσιν Μεταφορῶν ἄνευ λόγου. Ἡμεῖς καὶ τὴν Διεύθυνσιν Ἐποικισμοῦ καὶ τὴν Διεύθυνσιν Μεταφορῶν κατηργήσαμεν.

§400Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Κύριε συνάδελφε, δὲν ἐβράδυνεν ἄνευ λόγου ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους ἡ κατάργησις τῆς Διευθύνσεως Μεταφορῶν. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ καταργήσεως, ἐπρόκειτο περὶ μεταφορᾶς τῆς ὑπηρεσίας αὐτῆς εἰς δύο τμήματα τοῦ Ὑπουργείου. Ἡ ἐπιβράδυνσις αὐτὴ ὀφείλεται εἰς λόγους καθαρῶς ὑπηρεσιακούς.

§401Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἔχω ἀκριβῶς εἰς τὴν μνήμην μου τὰς λεπτομερείας τοῦ πράγματος· ἐνθυμοῦμαι ὅμως ὅτι εἰς ἄλλην εὐκαιρίαν ἐγὼ πάλιν ἔτυχε νὰ ἐκθέσω ὅτι ἐπὶ ἕνα μῆνα εἶχε μείνει εἰς τὸ συρτάρι τοῦ Ὑπουργοῦ τὸ Διάταγμα ἕτοιμον, ἀφοῦ εἶχε παρασκευασθῆ ἀπὸ τὴν ἁρμοδίαν ὑπηρεσίαν καὶ εἶχεν ἐγκριθῆ ἀπὸ τὸ ἁρμόδιον συμβούλιον. Δηλαδὴ εἶναι γεγονὸς ὅτι ἐντελῶς ἀδικαιολογήτως παρέμεινε τὸ Διάταγμα.

§402ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ Διευθυντὴς τῶν Μεταφορῶν τὸ ἐκράτει εἰς τὸ συρτάρι του.

§403Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ἡμεῖς δὲν ἠσχολήθημεν ἰδιαιτέρως περὶ τῆς νομισματικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, διότι πρόκειται περὶ πράγματος, περὶ τοῦ ὁποίου εὐρύτερον θὰ κάμωμεν λόγον τὴν ἐρχομένην Τετάρτην, διότι ἡ νομισματικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως προεκάλεσεν εὐρυτάτην οἰκονομικὴν κρίσιν. Διὰ τοῦτο παρεξενεύθην ἀληθῶς ὅταν ἤκουσα τὸν ἀξιότιμον πολιτευτὴν ἐξ Εὐρυτανίας λέγοντα ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι ζήτημα εἰς τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἀνακατευθῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἀξιότιμε ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφε, δὲν πιστεύω νὰ μὴ ἔχητε πληροφορίας περὶ τῆς οἰκονομικῆς κρίσεως, ἡ ὁποία ἐξακολουθεῖ συνεπείᾳ τῆς τελευταίας νομισματικῆς κρίσεως.

§404Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό. Πρέπει νὰ σᾶς παρέχω ἐξηγήσεις διαρκῶς.

§405Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀφήσατε νὰ τελειώσω τὴν φράσιν καὶ ἂν νομίζητε ὅτι μία τοιαύτη οἰκονομικὴ κρίσις δὲν θίγει εἰς τὰ καίρια μέγιστα συμφέροντα τοῦ λαοῦ καὶ δὲν δημιουργεῖ μίαν οἰκονομικὴν καχεξίαν εἰς τὸν Τόπον, εὑρίσκεσθε ἐν μεγάλῃ πλάνῃ.

§406Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριε συνάδελφε, δὲν εἶπον ἐγὼ ὅτι ἡ νομισματικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀποτελεῖ ἀντικείμενον γενικῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον εἶναι ὅτι ἡ διαχείρισις τῶν ἀποθεμάτων τῶν συναλλαγματικῶν τοῦ Κράτους δὲν εἶναι ἀξία νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Συνέλευσιν εἰς μίαν γενικὴν πολιτικὴν συζήτησιν, διότι ἡ συναλλαγματικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι πολυσχιδής, ὡς γνωρίζετε. Εἶναι πολιτικὴ ἐξυγιάνσεως τῶν δημοσίων οἰκονομικῶν, εἶναι πολιτικὴ ἐκκαθαρίσεως νομισματικῆς, εἶναι πολυσχιδής. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον εἶναι αὐτό· ἔχομεν ὀλίγα ἀποθέματα· ἔπρεπε νὰ τὰ διαθέσωμεν κατὰ τὸν ἕνα ἢ κατὰ τὸν ἄλλον τρόπον. Ἠρχίσατε νὰ ἐρευνῆτε· ἡ Κυβέρνησις τὰ διέθεσε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καὶ ὄχι κατὰ τὸν ἄλλον. Τοῦτο εἶπον· ὅτι δὲν εἶναι ἀντικείμενον γενικῆς πολιτικῆς συζητήσεως.

§407Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε συνάδελφε, ἡ διαχείρισις τῶν ἀποθεμάτων τοῦ κρατικοῦ συναλλάγματος, λόγῳ τῶν συνεπειῶν τὰς ὁποίας εἶχεν, ἐπεβάλλετο νὰ θιχθῇ, διότι πραγματικῶς ἔχει προκαλέσει μεγάλην δυσφορίαν. Ἀλλ’ ἔρχεται ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς καὶ λέγει: Τί ἀπεδείξαμεν ἡμεῖς; Ἀπεδείχθη, λέγει, ἐκ τῶν πραγμάτων ὅτι τὸ συνάλλαγμα, τὸ ὁποῖον προσεπορίσθη τὸ Κράτος κατὰ τὴν περίοδον τῆς κρίσεως, τῆς ὑψώσεως δηλαδὴ τοῦ συναλλάγματος, προήρχετο ἐκ τοῦ 15%, τὸ ὁποῖον παρέχει τὸ Κράτος ἐκ τῶν συναλλαγῶν ἐκ τῶν εἰς ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τίνα σημασίαν ἔχει; Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνήρχετο τόσον ραγδαίως τὸ ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα καὶ ἡ Κυβέρνησις προσεπορίζετο διὰ τοῦ 15% ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα δὲν ἐπεβάλλετο νὰ πωλήσῃ ἡ Κυβέρνησις ἀνάλογον διὰ νὰ ἐμποδίσῃ αὐτὸν τὸν ὑψωμόν; Αὐτὸ εἶναι τὸ σφάλμα τῆς Κυβερνήσεως. Ἑπομένως, ἀξιότιμε κ. συνάδελφε ἐξ Εὐρυτανίας, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἰσχυρισθῆτε ὅτι ἡμεῖς δὲν ἀπεδείξαμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζομεν.

§408Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀποδείξατε καὶ τὸ ἄλλο....

§409Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς τὸ ἀπέδειξα ὅτι εἴχετε τρία ἑκατομμύρια εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς κρίσεως καὶ δὲν τὰ ἐπωλεῖτε.

§410Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Διατί νὰ τὰ πωλήσω; Νὰ τὰ φᾶνε καὶ αὐτά;

§411Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Ὑπουργέ, δὲν τὰ ἔφαγαν εἰς τὰς 260, θὰ τὰ ἔτρωγαν εἰς τὰς 320; Ἀλλ’ εἶναι καὶ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Βεβαίως ἔγινε μακρὰ συζήτησις, ἀλλὰ μὴ λησμονῶμεν ὅτι τὸν περισσότερον χρόνον τὸν κατηνάλωσαν οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ὑποστηρίζοντες τὴν Κυβέρνησιν καὶ παρ’ ὅλην τὴν συνηγορίαν ἐκείνην δὲν ἐδικαιολογήθη ὁ βραδύτατος χρόνος, μὲ τὸν ὁποῖον μερικὰ ζητήματα ἦλθον εἰς μίαν λύσιν. Μᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἐκανόνισε τὰς σχέσεις μὲ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Καὶ ἐρωτῶ· πόσοι μῆνες παρῆλθον διὰ νὰ πραγματοποιηθῇ αὐτὸς ὁ κανονισμός; Ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐνδιεφέρετο πραγματικῶς ἢ ἂν ἦτο ὀρθὴ ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ὤφειλεν αὐτὸς ὁ διακανονισμὸς νὰ συντελεσθῇ τὸ ταχύτερον, ὄχι δι’ ἄλλον λόγον, ἀλλὰ διότι καθημέραν πολλαὶ καταγγελίαι ἐδημοσιεύοντο καταχρήσεων γινομένων εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Καὶ διὰ μὲν τὰς καταγγελίας ἐκείνας ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν ἄλλο μᾶς εἶπε παρὰ ὅτι διέταξε νὰ γίνῃ δικαστικὴ ἀνάκρισις, ὡσὰν ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἠδύνατο καὶ νὰ μὴ ὤφειλε διὰ διοικητικῶν μέτρων νὰ πληροφορηθῇ περὶ τῶν γινομένων καὶ νὰ δώσῃ μερικὰς ἐξηγήσεις· διότι πραγματικῶς τὰ καταγγελλόμενα δὲν ἦσαν μικρά, ἐπρόκειτο περὶ μεγάλων ζημιῶν τῆς προσφυγικῆς περιουσίας. Τὸ μεγαλύτερον πλεονέκτημα τοῦ κανονισμοῦ τῶν σχέσεων Κράτους καὶ Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων ἦτο ἡ σύστασις μιᾶς Γνωμοδοτικῆς Ἐπιτροπῆς, διότι, ὅπως καὶ ἄλλοτε εἶπον, ὄχι μόνον εἶχε δεχθῆ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων νὰ συσταθῇ Ἐπιτροπὴ ἑπταμελὴς ἀποτελουμένη ἀποκλειστικῶς ἀπὸ ἰδιώτας, οὐχὶ ἀπὸ ὑπαλλήλους τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ἔχουσα τὸ δικαίωμα νὰ γνωμοδοτῇ ἐπὶ μεγάλων ζητημάτων καὶ νὰ λαμβάνῃ πληροφορίας περὶ τῶν τελουμένων εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ κατόπιν ἔφερεν ἀντιρρήσεις ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εἰς τὴν ἀνασύνταξιν τῆς Ἐπιτροπῆς ταύτης καὶ μετὰ ἀγῶνα εἰς τὰς παραμονὰς τῆς πτώσεως τῆς Κυβερνήσεως ὁ κ. Δέλτας ἦλθεν ἐκ μέρους τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ μοὶ ἀνεκοίνωσεν ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως δέχεται τὴν ἀνασύστασιν τῆς Ἐπιτροπῆς. Τοῦτο τὸ ἀνεκοίνωσα εἰς τὸν κ. Α. Μυλωνᾶν, ἀναλαβόντα τὸ ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας. Βλέπετε ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεμία πρόοδος εἰς τὸ ζήτημα αὐτό, διότι ἡ Ἐπιτροπὴ αὐτή, ἡ ὁποία δὲν γνωρίζω ἂν ἐσχηματίσθη....

§412Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐσχηματίσθη.

§413Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. .... ἡ ὁποία ἐσχηματίσθη μετὰ ὀκτὼ μῆνας.

§414Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐσχηματίσθη ἅμα ἐδημοσιεύθη ὁ νόμος.

§415Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ γνωρίζω, κ. Ὑπουργέ. Ἐσχηματίσθη εἰς τὸ τέρμα τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐλησμόνησε νὰ ψηφίσῃ τὸν κανονισμὸν ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους, οὐδεμίαν δικαιολογίαν ἔχουσα, διότι οὐδέποτε ἀνέγραψε τὸ σχέδιον νόμου ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει.

§416Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ ἀνέγραψεν.

§417Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ διατί δὲν τὸ ἐψήφισεν; Ὁσάκις ἡ Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ ψηφίσῃ κάτι τι, τὸ ἐψήφιζεν ἐντὸς δύο ἢ τριῶν ἡμερῶν.

§418Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐπῆλθον διακοπαὶ καὶ ἐψηφίσθη κατόπιν.

§419Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς κατηγορῶ ὅτι παρῆλθον ὀκτὼ μῆνες ἕως ὅτου ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ τὸ ἐγκρίνῃ.

§420Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρέπει νὰ μᾶς κατηγορῆτε διότι ἐπὶ ὀκτὼ μῆνας παρέμεινεν εἰς τὴν Ἐπιτροπήν. Ἐβράδυνεν ἐπὶ τέσσαρας μῆνας ἕως ὅτου ἔλθωμεν εἰς συνεννόησιν μὲ τὴν Ἐπιτροπήν. Τουλάχιστον σεῖς δὲν ἐκάματε οὐδεμίαν συνεννόησιν, οὔτε κανένα ἔλεγχον.

§421Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὴν 31ην Ἰανουαρίου εἰσήχθη εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, τὴν εὑρῆκεν ὁ Μάρτιος καὶ αἱ διακοπαὶ τοῦ Πάσχα. Ἐδημοσιεύθη δὲ μετὰ τὸ Πάσχα.

§422Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Μὴ λησμονῆτε ὅτι τὸ σχετικὸν σύμφωνον ἦτο ψήφισμα καὶ δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ ἐγκριθῇ.

§423Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Οὐδέποτε ἠγέρθη ἀντίρρησις εἰς τὴν Συνέλευσιν διὰ τὴν ψήφισιν νομοθετημάτων ἢ ψηφισμάτων.

§424Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὄχι μόνον ἀντίρρησις ἠγέρθη, ἀλλὰ καὶ νομοσχέδια ἀπέρριψεν ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή.

§425Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτὸ δὲν συνεζητήθη· σᾶς τὸ λέγω δὲ διότι ἐκαυχήθητε ἄλλοτε ὅτι ἐκάμετε μεγάλα πράγματα διὰ τοῦ συμφώνου αὐτοῦ, ἐνῷ ἐγὼ σᾶς ἀποδεικνύω ὅτι δὲν ἐκάματε μεγάλα πράγματα. Καὶ μικρὰ καὶ μεγάλα πράγματα τὰ ἐκάματε μετὰ βραδύτητος.

§426Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω καὶ πάλιν. Θέλετε νὰ ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ;

§427Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νὰ τὸ ἀποδείξητε, κ. Ὑπουργέ, διότι δὲν εἶναι δικαιολογία διὰ τὴν Κυβέρνησιν τὸ ὅτι τὸ ἐκάματε μετὰ ὀκτὼ ἢ δέκα μῆνας. Ἀλλ’ ἔγινε καὶ ἕνας ἄλλος παραλληλισμὸς τρομερός, ὅτι ἡ πρώτη δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία φωνάζει διαρκῶς διὰ τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα, δὲν ἀπηλλοτρίωσε παρὰ μόνον 12,000,000 στρέμματα.

§428Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἔλαβον τὴν πληροφορίαν ὅτι αὐτὰ μόνον ἀπηλλοτριώθησαν, ἐνῷ εἰς τὴν Μακεδονίαν ἡ Διεύθυνσις Ἐποικισμοῦ ἔκαμε, διὰ τῶν ἐπιτάξεων, καλύτερον τὴν δουλειά της ἀπὸ ὑμᾶς. Αἱ ἀπαλλοτριώσεις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεώς σας, εἶναι δώδεκα καὶ αἱ ἀνακλήσεις ἕνδεκα. Τὸ εἶπον τότε καὶ εἶχον καὶ τοὺς καταλόγους. Αἱ ἀπαλλοτριώσεις ἦσαν δώδεκα καὶ αἱ ἀνακλήσεις ἕνδεκα, δηλαδὴ ἀπηλλοτριώσατε δώδεκα κτήματα καὶ ἀνεκαλέσατε ἕνδεκα.

§429Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Θὰ δώσω μίαν σχετικὴν ἀπάντησιν, διότι δὲν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἔχω ἀκροατὴν τὸν κ. ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ὅταν ἀπήντησα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, διότι ἔχω τὸ ἀτύχημα νὰ ὁμιλῶ πάντοτε τὴν πρωίαν, ὅπως καὶ αὐτός. Ὅταν ὡμίλησα, εἶπον τότε ὅτι ἡ πρώτη δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, μόλις ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχήν, ἔκαμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐθεώρει ἐπιβεβλημένον, ἤτοι νὰ ἐκτιμήσῃ τὰς νέας συνθήκας καὶ τὴν μορφὴν τὴν ὁποίαν ἐλάμβανεν ὁλόκληρον τὸ ἀγροτικὸν πρόβλημα εἰς τὴν Ἑλλάδα, λόγῳ τῆς παρουσίας τοῦ ἀγροτικοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Τὰ ὑφιστάμενα νομοθετήματα περὶ τῆς ἐπιλύσεως τοῦ ἀγροτικοῦ ἦτο ἀδύνατον νὰ ρυθμίσωσι ριζικῶς τὸ ζήτημα. Ἔπρεπε νὰ μεταρρυθμισθῇ οὐσιωδῶς ὁ ἀγροτικὸς νόμος. Μέχρις ὅμως τῆς ἐπιψηφίσεως τῶν ὑποβληθεισῶν ριζικῶν τροπολογιῶν, ἡ Κυβέρνησις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἔπρεπεν ἐπιμελῶς νὰ ἀποφύγῃ τὴν ἀρχὴν τῆς ἀπαλλοτριώσεως, χρησιμοποιοῦσα διὰ τὰς προσφυγικὰς ἀνάγκας τὸ ὅπλον τῆς ἐπιτάξεως.

§430Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Διατί;

§431Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Διότι αἱ ἀγροτικαὶ μᾶζαι αἱ ὑφιστάμεναι ἦσαν ἀκόμη ἀκαθόριστοι καὶ τὸ ζήτημα τῶν αὐτοκαλλιεργουμένων δὲν ἐλύετο ριζικῶς διὰ τῶν διατάξεων τῶν τότε ὑφισταμένων νόμων. Ἑκατὸν πεντήκοντα χιλιάδες ἀγροτικοῦ πληθυσμοῦ ἀνεμένοντο ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τοῦ Πόντου. Τὸ μέτρον τῆς ἐπιτάξεως, μὲ τὸ ὁποῖον ἀντιμετωπίσαμεν τότε τὴν κατάστασιν, θέσαντες εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου πλέον τῶν 500 κτημάτων, ἦτο τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ χρησιμοποιήσῃ Κυβέρνησις ἀκολουθοῦσα ὑγιᾶ καὶ ριζοσπαστικὴν ἀγροτικὴν πολιτικήν. Δι’ αὐτοῦ δὲν ἐπήρχετο ἄμεσος καταμερισμὸς τῆς ἀγροτικῆς ἰδιοκτησίας, ἀφοῦ ἦσαν ἄγνωστοι εἰσέτι αἱ ὁμάδες αἱ ἀγροτικαὶ εἰς ἃς τελειωτικῶς θὰ κατεκυροῦτο καὶ θὰ διενέμετο τὸ ἀγρόκτημα. Οἱ ἐκ τοῦ βάθους τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἀναμενόμενοι δὲν καθίσταντο οἱ ἀπόκληροι τῆς τύχης καὶ δὲν ἀντιμετώπιζον, τελευταίως καταφθάνοντες, μικροϊδιοκτήτας μὲ ὡρισμένον κλῆρον ἰδιοκτησίας, πρόσφυγας καὶ τούτους, πρὸς οὓς ἔπρεπεν, ἐν περιπτώσει ἀμέσου ἐφαρμογῆς τῆς ἀπαλλοτριώσεως, νὰ προβληθῇ τὸ φάσμα τοῦ ἀναδασμοῦ τῆς γῆς. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν προσφύγων συναδέλφων ἀδιακρίτως τῆς πτέρυγος εἰς ἣν ἀνήκουσι νὰ δηλώσωσιν ἂν ἠναγκάσθη ποτὲ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων νὰ ἀποστείλῃ ἔγγραφον διαμαρτυρομένη διὰ στενότητα γῆς. Εἰς πᾶσαν αἴτησίν της ἡ παροχὴ ἐπήρχετο ἄμεσος. Ἀντιστρόφως, εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν κατ’ ἐπανάληψιν ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως ἔστειλε τοιαῦτα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἀνεγνώσθησαν ἀπὸ τὸν κ. Παυλίδην. Εἰς τὴν σχετικὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων ἔστειλεν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ρητῶς ἀναφέρει ὅτι εὑρίσκεται εἰς δύσκολον θέσιν, λόγῳ στενότητος γῆς. Ἂν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐναβρύνεται διὰ τὴν σύναψιν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου καὶ διότι κατώρθωσε νὰ φανῇ συνεπὴς εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως διὰ τῆς παραχωρήσεως πέντε ἑκατομμυρίων στρεμμάτων γῆς, τοῦτο ἐπετεύχθη κατόπιν τῶν προσπαθειῶν τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία διὰ διαβημάτων κατώρθωσε νὰ πείσῃ τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπὴν νὰ λάβῃ τὴν 24 Ἰουλίου μίαν ἀπόφασιν. Δι’ αὐτῆς ὅλα τὰ κτήματα τῶν ἀνταλλαξίμων Μουσουλμάνων ἐτίθεντο εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον εἶχε τὸ δικαίωμα τῆς διαχειρίσεως αὐτῶν διὰ λογαριασμὸν τῆς προσφυγικῆς ὁλότητος. Δι’ αὐτὴν δὲ τὴν ἀπόφασιν πολλοὶ ἐκ τῶν ἀγαπητῶν συναδέλφων κατέκριναν τότε τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, ἐπ’ αὐτῆς ὅμως ἐστηρίχθη ἡ ἐκπλήρωσις τῆς ὑποχρεώσεως καὶ ἡ διευκόλυνσις τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, ἐπ’ αὐτῆς δὲ στηρίζεται καὶ ἡ ἐλπὶς ἀποζημιώσεως τοῦ ἀστικοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ἂν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐργασθῇ ἐπὶ τοῦ προκειμένου.

§432Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀπεδείχθη ὅτι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐγένοντο αἱ ἀπαλλοτριώσεις ἐπὶ τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως ἦτο ὅτι ἐπεδιώκετο ἡ ψήφισις τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος διηυκόλυνε καὶ τὴν διαδικασίαν καὶ τὴν ἐπέκτασιν τῶν ἀπαλλοτριώσεων, ἀλλὰ καὶ διότι ἐγίνετο χρῆσις ἱκανοποιητικὴ τοῦ θεσμοῦ τῆς ἐπιτάξεως, ὁ ὁποῖος ἐπέτρεπε νὰ γίνωνται ταχύτερον ἐγκαταστάσεις παρὰ διὰ τῆς μεθόδου τῶν ἀπαλλοτριώσεων.

§433Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διατί δὲν ἐγένοντο ἐπαρκεῖς ἐπιτάξεις;

§434Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔγιναν καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οὐδὲν ἠγέρθη παράπονον ὅτι ἐβράδυνεν ἡ ἐγκατάστασις λόγῳ ἐλλείψεως γῆς καὶ οὐδεμία διαμαρτυρία ἠγέρθη ἐκ τοῦ λόγου τούτου. Ἐνθυμοῦνται ὅλοι τὰς ἐπερωτήσεις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, κανεὶς δὲ τότε δὲν ἰσχυρίσθη ὅτι λόγῳ ἐλλείψεως γῆς δὲν ἐγένοντο ἐγκαταστάσεις. Ἐπὶ τῶν ἡμερῶν ὅμως τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως τοιαύτη στενοχωρία ὑπῆρξε παρ’ ὅλας τὰς ἀπαλλοτριώσεις, καὶ ὄχι μόνον στενοχωρία, ἀλλὰ καὶ ἐξεγέρσεις, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν αἱματηρὰς συγκρούσεις εἰς τὴν Θεσσαλίαν, καὶ κατόπιν αὐτῶν τῶν ἐξεγέρσεων ἔγιναν αἱ ἀπαλλοτριώσεις, διὰ τὰς ὁποίας ἐναβρύνεται ὁ ἀξιότιμος πρώην ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός. Ὁμιλῶν ὁ ἴδιος κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος εἶπεν ὅτι ἡμεῖς μὲν μόνον εἰς λόγους διακρινόμεθα, ἐνῷ τὰ κόμματα τὰ ἀποτελοῦντα τὴν Δεξιὰν ἀπὸ τοῦ 1910 ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν σειρὰν ὅλην νομοσχεδίων. Ἀλλ’ ἡμεῖς ὡς διαχειρισταὶ τῆς ἀγροτικῆς πολιτικῆς τέσσαρας μῆνας ὑπήρξαμεν ὡς Κυβέρνησις. Βεβαίως δὲν εἶχε τὴν ἀξίωσιν ὁ πρώην ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς κατὰ τοὺς τέσσαρας αὐτοὺς μῆνας νὰ πλειοδοτήσωμεν ἡμεῖς εἰς τὴν σύνταξιν νομοσχεδίων.

§435Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Βεβαιότατα.

§436Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴπετε ὅτι ἡμεῖς μόνον εἰς λόγους ἠμποροῦμεν νὰ διακρινώμεθα, ἐνῷ τὰ κόμματα τῆς Δεξιᾶς ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν σειρὰν νόμων. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὁ ἀξιότιμος πρώην ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἀγροτικῆς πολιτικῆς, πρὶν διατυπωθῇ εἰς νομοσχέδιον, ἦλθε κατόπιν ἀγώνων ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ταύτης, εἰς τοὺς ἀγῶνας δὲ αὐτούς, ἀξιότιμε πρώην Ὑπουργέ, δὲν διεκρίθησαν τότε οἱ σήμερον ἡγούμενοι τῆς Δεξιᾶς, ἀλλὰ διεκρίθησαν οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα. Ἂν λοιπὸν ἐνίκησαν αἱ ἀντιλήψεις ἐκεῖναι, αὐτὸ ὀφείλεται εἰς προσπαθείας καὶ εἰς ἀγῶνας ἰδικούς μας. Ὅτι ἡμεῖς δὲν ἠξιώθημεν νὰ διατυπώσωμεν τὸ νομοσχέδιον, αὐτὸ δὲν εἶναι πταῖσμα ἰδικόν μας.

§437Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ ἀγῶνες διὰ τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα ἔχουν ἀρχίσει ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς προσαρτήσεως τῆς Θεσσαλίας.

§438Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἤθελον νὰ ἠξεύρω ὅμως πότε σεῖς ἠγωνίσθητε ἢ καὶ ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Γεωργίας διὰ τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα.

§439Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω μίαν ἀρχὴν τὴν ὁποίαν θὰ ἀνεύρητε ἂν ἀναγνώσητε εἰς τὰ πρακτικὰ τὴν ἀγόρευσίν μου ἐπὶ τοῦ 17 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ἐκεῖ θὰ ἴδητε ὅτι αἱ ἀντιλήψεις μου δὲν ὑπῆρξαν διαφορετικαὶ ἀπὸ τὰς ἰδικάς σας, ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀρχὴν νὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι σοβαρὰ τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἀντλούμενα ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ 1892. Ὅταν μοὶ ἀνετέθη τὸ ἔργον, τὸ ἐτελείωσα εἰς διάστημα ὀλίγων μηνῶν καὶ παρουσίασα ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἦτο πρωτότυπον διὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Ἐγὼ ὅταν εἰσηγήθην τὸ νομοσχέδιον εἶπον ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ — ὡς βάσις δηλαδὴ ἡ ἄμεσος ἀπαλλοτρίωσις καὶ παραχώρησις τῶν κτημάτων εἰς τοὺς συνεταιρισμοὺς τῶν καλλιεργητῶν — μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι τὸ ἐπιτυχέστερον διὰ τὴν ταχεῖαν λύσιν τοῦ ζητήματος. Προσέθεσα δὲ ὅτι τὸ μέλλον θὰ δείξῃ ποίας βελτιώσεις τὸ σύστημα θὰ ἀπαιτήσῃ. Δὲν ἠξίωσα ὅτι εἶναι ἀλάθητον τὸ σύστημα.

§440Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἂν ἔτυχε νὰ ἀναγνώσητε ἄρθρα ἰδικά μου, ὅταν ἐγίνατε Ὑπουργός, θὰ εἴχετε διαβάσει ἐκεῖ περὶ διαδικασίας πολὺ ταχυτέρας, δηλαδὴ περὶ κανονισμοῦ ἀμέσως τῶν ἐννόμων σχέσεων καὶ περὶ συνεταιρισμῶν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤθελον νὰ εἴπω σήμερον εἶναι...

§441Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ συνηντήσατε τότε, ὅταν ἤμην Ὑπουργός, ὀλίγον ἄνωθεν τοῦ Βουλευτηρίου καὶ σᾶς ἔλεγον εἰς τί διαφωνῶ μὲ τὸ σύστημά σας. Ἀλλὰ τί ὠφελεῖ τί ἔγινεν εἰς τὰ 1912;

§442Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει σημασίαν.

§443Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχει σημασίαν, διότι θέλετε νὰ εἴπητε ὅτι, ἂν δὲν παρουσιάζεσθε σεῖς σωτὴρ τῶν ἀγροτικῶν πληθυσμῶν, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἦτο καταδικασμένη, ἐνῷ οἱ ἀγῶνες αὐτοὶ εἶναι ἀπὸ τοῦ 1892.

§444Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Παρουσιάσθημεν ὡς πρωταγωνισταί, ὅταν τὸ ζήτημα αὐτὸ ἔλαβε τὴν τελικήν του μορφήν. Καὶ γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι κληθεὶς ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909 νὰ ἀναλάβω τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, τὸ ὁποῖον τὸ πρῶτον τότε εἶχε συσταθῆ, εἰς μίαν συνεδρίασιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὑπὸ τὸν Δραγούμην προέτεινον τόσον ριζοσπαστικὰς λύσεις, ὥστε δὲν ἔγιναν δεκταὶ αὗται, δὲν ἔλαβον δὲ μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην διότι ἐζήτουν τὴν ἀναγκαστικὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν μεγάλων ἀγροτικῶν κτημάτων. Καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ὑποστηρίζω ὅτι τὰ μεγάλα αὐτὰ κοινωνικὰ ζητήματα δὲν λύονται ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι συντάσσουν τὰ νομοσχέδια. Λύονται ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν πρόβλεψιν νὰ ἰδοῦν ποῦ βαίνουν τὰ ζητήματα ταῦτα καὶ ἔχουν τὸ θάρρος νὰ ἀγωνισθοῦν δι’ αὐτά. Καὶ δι’ αὐτό, ἐπειδὴ ἐλέχθη πρὸ ὀλίγου ὅτι δὲν εἴχομεν τὴν ἱκανότητα, μετὰ τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας, νὰ διατηρήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν, λέγω ὅτι δὲν πταίει βεβαίως διὰ τοῦτο ὁ ἐκ Πατρῶν πολιτευτής, εἰς τὸν ὁποῖον ὑπενθυμίζω ὅτι, ἂν ἡμεῖς ἠθέλαμεν νὰ ἐπιμηκύνωμεν τὸν βίον τὸν κυβερνητικόν, μᾶς ἦτο εὔκολον νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως, χωρὶς ὅμως νὰ ψηφίσωμεν τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦμεν ἀναγκαῖα. Διότι καὶ ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας συναδέλφου μᾶς ὑπεδείχθη ὅτι ἐδέχετο τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν, καὶ ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ὑπεδεικνύετο τὸ συμφέρον τῆς διακοπῆς. Καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἢ τὴν προηγουμένην ἦλθεν ὁ κ. Τσιριμῶκος, ὁ ὁποῖος μᾶς διεβίβασε τὴν ἐπιθυμίαν αὐτὴν τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως καὶ μοὶ ἔφερεν ἕνα κατάλογον μέτρων νομοθετικῶν, διὰ τὰ ὁποῖα θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐξουσιοδότησις.

§445Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ εἴχετε ἐπισκεφθῆ κατ’ οἶκον καὶ μοὶ ἐζητήσατε γενικὴν ἐξουσιοδότησιν δι’ ὅλα τὰ κατ’ ἀρχὴν ψηφισμένα νομοσχέδια καὶ εἶπον ὅτι εἰς τοιοῦτόν τι δὲν δύναμαι νὰ συντελέσω. Τὴν ἑπομένην δὲ ἡμέραν σᾶς εὗρεν ὁ κ. Τσιριμῶκος καὶ σᾶς ἔφερε τὸν κατάλογον ἐκείνων τῶν νομοσχεδίων, διὰ τὰ ὁποῖα ἐγὼ θὰ ἠδυνάμην νὰ δώσω ἐξουσιοδότησιν.

§446Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μεταξὺ δὲ αὐτῶν δὲν περιελαμβάνετο τὸ ἀγροτικὸν νομοσχέδιον καὶ σᾶς εἶπον, διὰ τοῦ κ. Τσιριμώκου, ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ ψηφισθῇ τὸ ἀγροτικὸν νομοσχέδιον, ὅτι προτιμῶ νὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, χωρὶς νὰ ψηφισθῇ τὸ ἀγροτικὸν νομοσχέδιον.

§447Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διατί δὲν τὸ ἐψηφίζατε; Ἐψηφίσατε σωρηδὸν τόσα νομοσχέδια τὴν ἐποχὴν ἐκείνην.

§448Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐψηφίζοντο, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, νομοσχέδια σοβαρὰ καὶ ἐπηκολούθει μακρὰ συζήτησις. Τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐψηφίσθη κατ’ ἀρχὴν καὶ ἐπρόκειτο νὰ ψηφισθῇ εἰς πρώτην, ἀκόμη καὶ δευτέραν κατ’ ἄρθρον ἀνάγνωσιν. Εἶχον μάλιστα ὑπολογίσει ὅτι καὶ εἰς μίαν ἑβδομάδα ἦτο δυνατὸν νὰ ψηφισθῇ καὶ δι’ αὐτὸ μίαν ἑβδομάδα ἐνωρίτερον εἶχον προαναγγείλει ὅτι τὸ Σάββατον θὰ διακοπῶσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ παρενέπεσαν αἱ ἐπερωτήσεις περὶ τῶν στρατιωτικῶν τῆς Θεσσαλονίκης, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν καὶ τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ λέγω αὐτὸ διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι δὲν εἶναι μεγάλη τέχνη νὰ παρατείνῃ μία Κυβέρνησις τὸν βίον της. Ὅταν θέλῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ θυσιάζῃ τὰ μέτρα αὐτὰ καὶ νὰ προσαρμόζηται εἰς τὰς ἐπιθυμίας τῆς ἑκάστοτε πλειονοψηφίας, εἶναι δυνατὸν νὰ παρατείνῃ τὸν βίον της. Ὅταν ὅμως ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ διεκπεραιώσῃ σοβαρὰν καὶ ὡρισμένην νομοθετικὴν ἐργασίαν, τὰ πράγματα δυσχεραίνονται καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι σκληροτράχηλοι εἶναι προωρισμένοι νὰ πίπτωσιν. Ἀλλὰ ἡ πτῶσις αὐτῶν εἶναι ἕνα κέρδος ἠθικόν· διότι ἀπεδείχθη ὅτι ἡ πτῶσις ἐγένετο χάριν ἰδεῶν, χάριν ἐφαρμογῆς ὡρισμένου πολιτικοῦ προγράμματος. Αὐτά, κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω εἰς τὰς ἀντιρρήσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας συναδέλφου. Τώρα θὰ γίνῃ μία ψηφοφορία, ἡ ὁποία σᾶς διαβεβαιῶ δὲν μὲ ἐνδιαφέρει. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ εἴπω εἶναι τοῦτο, θὰ παρακαλέσω τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐξετάσῃ βαθύτερον τὴν κατάστασιν καὶ νὰ φροντίσῃ νὰ δώσῃ εἴτε σήμερον εἴτε βραδύτερον μίαν λύσιν ἱκανοποιητικὴν εἰς τὸ κυβερνητικὸν ζήτημα. Διότι αὐτὴ ἡ λύσις καὶ τὴν Ἑλλάδα θὰ διευκολύνῃ ἐξωτερικῶς καὶ εἰς τὸν λαὸν θὰ ἐμπεδώσῃ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐδῶ διαπνεόμεθα ἀπὸ μίαν ἀνωτέραν ἐπιθυμίαν στερεώσεως τοῦ πολιτεύματος καὶ ἱκανοποιήσεως τῶν λαϊκῶν πόθων καὶ ὄχι ἐκ βλέψεων ἐντελῶς κομματικῶν. (Χειροκροτήματα).

§449ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φ. Μανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§450Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐπὶ τῶν χθεσινοβραδυνῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ἐνδιατρίψω ἐπὶ μακρὸν καὶ διὰ τὸ ἀκατάλληλον τῆς ὥρας καὶ διὰ νὰ μὴ νομισθῇ ἅπαξ ἔτι ὅτι σπαταλῶμεν πολύτιμον χρόνον. Ἐπειδὴ δὲ τοῦτο κατ’ ἐπανάληψιν ἔχει λεχθῆ, φρονοῦμεν ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ ἐξήγησις ὅτι τὸ σταφιδικὸν ζήτημα, καθαρῶς τοπικόν, δὲν ἔχει ἀπασχολήσει ὀλιγώτερον ἀπὸ τὸ πολὺ γενικώτερον καὶ σπουδαιότερον προσφυγικόν. Ἀποφεύγοντες ὡσαύτως νὰ θίξωμεν τὰς γενικὰς γραμμὰς τῶν δηλώσεων τὰς σχετιζομένας πρὸς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, δὲν δυνάμεθα νὰ παρέλθωμεν σιωπηρῶς ἐκείνας, αἵτινες σχετίζονται στενῶς πρὸς αὐτό, διότι σχετίζονται ἀκριβῶς πρὸς τὴν τύχην καὶ πρὸς τὸ μέλλον τῶν προσφυγικῶν πληθυσμῶν. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης δὲν μᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ αἰσθανώμεθα ἐνθουσιασμὸν διὰ τὸν ἀδέξιον καὶ ἀπότομον τρόπον τῆς διακοπῆς τῶν Ἑλληνοσερβικῶν διαπραγματεύσεων. Ὡσαύτως εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐκφράσωμεν ὅλην μας τὴν ἀποδοκιμασίαν διὰ τὴν ἀτυχῆ ἐξακολούθησιν τῶν Ἑλληνοτουρκικῶν διαπραγματεύσεων. Ὡς εἶναι γνωστόν, ἐνῷ ἡμεῖς αἰσιοδοξοῦμεν, οἱ Τοῦρκοι κομπάζοντες καὶ προκαλοῦντες ἡμᾶς συνεχῶς, προπηλακίζουν καὶ ἐξευτελίζουν τοὺς ἀρχιερεῖς τοῦ Φαναρίου, καταδιώκουν τοὺς Ἕλληνας δημοσιογράφους τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ περιφρονοῦν κατὰ τρόπον ἰδιαίτερον ἐπισήμους ὑπαλλήλους τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, πρὸς τοὺς ὁποίους τοὐλάχιστον δὲν εἴχομεν τὴν πρόβλεψιν νὰ μὴ δίδωμεν διπλωματικὰ διαβατήρια. Λιτὸς καὶ βραχύλογος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς ὅσον ἀφορᾷ τὰ προσφυγικὰ εἰς τὰς χθεσινὰς βραδυνὰς δηλώσεις του, ὡς ἐκ τῆς ὑπερκοπώσεως τὴν ὁποίαν ἠσθάνθη κατὰ τὴν συζήτησιν τὴν πρόσφατον τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπουσίαζε διαρκῶς καὶ δὲν ἠθέλησε κἂν νὰ ἀπαντήσῃ κατὰ τὸν τερματισμὸν τῆς συζητήσεως, σύμφωνα πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα....

§451Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς ἀπήντησαν οἱ ὑπεύθυνοι συνάδελφοί μου.

§452Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Μὰ βλέπετε, κ. Πρωθυπουργέ, ἡμεῖς ἠθέλομεν ὁ ἴδιος νὰ μᾶς ἀπαντήσητε.

§453Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατέχω τὰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας κατέχουν οἱ συνάδελφοί μου.

§454Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Διεκόπη συνεπῶς ἡ συζήτησις τότε ἀποτόμως χωρὶς νὰ δοθῇ καμμία ἀπάντησις. Καὶ ἤδη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περιωρίσθη εἰς τὸ ἅπαντον τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἡ ἐπιτυχία τοῦ προσφυγικοῦ δανείου ὀφείλεται εἰς τὴν κρατικὴν πίστιν τὴν ἀπορρέουσαν ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν ἀντοχὴν καὶ ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴν εὐρωστίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διὰ τὴν σπατάλην ὅμως καὶ διὰ τὰς καταχρήσεις τοῦ δανείου τούτου ἐκρατήθη καὶ πάλιν σκόπιμος σιωπή. Εὐτυχῶς ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τὸν εἰλικρινέστερον τρόπον ἦλθε νὰ βεβαιώσῃ ὅσα ἡμεῖς καταγγέλλομεν μετὰ πόνου, ὅστις ἀτυχῶς δὲν ἐγένετο δεκτὸς ὡς ἔπρεπεν ἀπὸ ὅλην τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, διότι αἱ καταχρήσεις καὶ αἱ σπατάλαι ἐνομίσθη ὅτι ἦσαν κάτι τι φυσικὸν καὶ ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ διορθωθῇ ἡ κατάστασις αὐτὴ μὲ τὸ περίφημον σύμφωνον, τοῦ ὁποίου τὴν εὐεργετικὴν ἐπίδρασιν, μολονότι παρῆλθον δύο μῆνες, δὲν εἴδομεν οὔτε εἰς ἓν μέχρι τῆς ὥρας παράδειγμα.

§455Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπιτρέπετε; Ἐγὼ θὰ ἐπρότεινον ὡς μόνον μέσον καταπολεμήσεως τῶν καταχρήσεων αὐτῶν τὴν σύστασιν πολλαπλῶν ἀνακριτικῶν Κοινοβουλευτικῶν Ἐπιτροπῶν, αἱ ὁποῖαι νὰ περιέρχωνται ὅλα τὰ διαμερίσματα τοῦ Κράτους, ὅπου εἶναι ἐγκατεστημένοι πρόσφυγες, νὰ παρακολουθοῦν καὶ νὰ προσπαθοῦν νὰ εἰδοποιοῦν τὰς Ἀρχὰς περὶ τῶν ἀνακαλυπτομένων ἐκτρόπων. Θὰ ἦτο δυνατὸν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἡ Συνέλευσις νὰ προσφέρῃ ἐνεργὸν συμβολὴν εἰς τὸ ἔργον τῆς ἀποκαταστάσεως.

§456Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ἐκφράσω τὴν εὐγνωμοσύνην μου πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἡγέτην τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων διὰ τὴν πρότασίν του. Ἡμεῖς, συνηθισμένοι ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος νὰ μὴ τιμωρῆται κανεὶς ἀπολύτως ἐκ τῶν ἐνόχων, θεωροῦμεν ὡς εὐεργετικὴν οἱανδήποτε λύσιν προτεινομένην, ἔστω καὶ ἂν δὲν πρόκειται νὰ τελεσφορήσῃ, καὶ τὴν δεχόμεθα μετ’ εὐγνωμοσύνης. Διότι φρονοῦμεν ὅτι ἐπὶ τέλους εἶναι καιρὸς νὰ μὴ παρερχώμεθα μετὰ τοιαύτης περιφρονήσεως, μετὰ τοιαύτης ἀναλγησίας ζήτημα, τὸ ὁποῖον, ὡς καὶ ἄλλοτε εἶπον, ἔχει ἄμεσον ἀντίκτυπον εἰς αὐτὴν τὴν κρατικὴν πειθαρχίαν καὶ εἰς τὴν εὐμέθοδον λειτουργίαν τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν. Αἱ ἀπόψεις μας, κ. συνάδελφοι, ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων σᾶς εἶναι γνωσταί. Κατὰ τὴν τελευταίαν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἡ Ἀνεξάρτητος Ὁμὰς ἐδικαιολόγησεν ἐπαρκῶς τὴν ψῆφον αὐτῆς, ὥστε νὰ μὴ παρίσταται ἀνάγκη νὰ ἐπανέλθῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Τὰ μεσολαβήσαντα ἀτυχῶς ἔκτοτε γεγονότα δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἐνισχύσουν καὶ τὰς σκέψεις καὶ τὰς ἀποφάσεις, αἵτινες ἐλήφθησαν τότε. Ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἐξῆλθε τότε μὲ ἰσχυρὰν πλειονοψηφίαν ἀπὸ τὴν συζήτησιν ἐκείνην, δὲν παρῆλθον πολλαὶ ἡμέραι καὶ εὑρέθημεν πρὸ γενικῆς παραιτήσεως αὐτῆς, παραιτήσεως εἰς ἣν ἠκολούθησε τὸν ἀξιότιμον τέως ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν καὶ παραιτήσεως οὐχὶ ἀσχέτου καὶ πρὸς προσφυγικὰς διαχειρίσεις. Δὲν ἔχομεν, πιστεύσατε, τὴν ὄρεξιν νὰ παρακολουθήσωμεν τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Δεξιᾶς κατὰ τὰς ἐργώδεις διαπραγματεύσεις τῶν τελευταίων ἡμερῶν. Ἄμοιροι ἡμεῖς καὶ ἀδαεῖς τῶν κοινοβουλευτικῶν ἑλιγμῶν, ἐστερημένοι τῆς πείρας καὶ τῆς πολιτικῆς συναλλαγῆς καὶ τῆς παρασκηνιακῆς κινήσεως, ἐνομίσαμεν ὅτι θὰ ἦτο δυνατόν, ἔστω καὶ κάποτε, νὰ παραμερίζῃ κάθε σκέψις πρὸ τοῦ γενικοῦ συμφέροντος τῆς Πατρίδος. Καὶ φρονοῦμεν ἀκόμη ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρχουν πολιτευόμενοι μὲ ἀρχάς, νὰ ὑπάρχουν πολιτευόμενοι οἵτινες νὰ ἔχουν ἀναβιβάσει εἰς δόγμα τὴν ἀσυνέπειαν καὶ τὴν ἀνακολουθίαν. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μὲ μίαν πεισμονὴν καὶ χαιρέκακον εὐχαρίστησιν, ἡ ὁποία δὲν χαρακτηρίζει τοὺς μεγάλους κυβερνήτας, ἠθέλησε νὰ πληρώσῃ τὸ Ὑπουργεῖον τὸ κατ’ ἐξοχὴν συνδεόμενον πρὸς τὰ προσφυγικὰ ζητήματα μὲ πρόσωπον βεβαίως καθ’ ὅλα ἀξιότιμον, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἐμπνέει οὐδεμίαν ἐμπιστοσύνην ἀπὸ ἀπόψεως ἀμερολήπτου καὶ φιλοπροσφυγικῆς πολιτικῆς.

§457Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Προχθὲς ἐν τούτοις εἰς μίαν συνομιλίαν, τὴν ὁποίαν εἴχομεν, ἐλέγετε ὅλως διόλου τὰ ἀντίθετα.

§458Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Θὰ ἐπεθύμουν ὅπως ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς σιγήσῃ ἐπὶ τῆς συνομιλίας ἀκριβῶς τὴν ὁποίαν εἴχομεν.

§459Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν σιγῶ καὶ σᾶς προκαλῶ νὰ τὰ εἰπῆτε.

§460Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Διότι ἐγώ, ὅταν ὁμιλῶ, δὲν ἔχω ἐπὶ τῶν ὤμων μου βαρυτάτας εὐθύνας, ἐνῷ ἐκεῖνος διεχειρίσθη κατ’ ἐπανάληψιν τὴν ἐξουσίαν, τόσον ὡς Ὑπουργὸς εἰς διάφορα Ὑπουργεῖα, μετατιθέμενος διαρκῶς ἀπὸ τοῦ ἑνὸς Ὑπουργείου εἰς τὸ ἄλλο, ὅσον καὶ ὡς Γενικὸς Διοικητὴς Μακεδονίας, καὶ δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ οὐδαμοῦ τίτλους φιλοπροσφυγισμοῦ.

§461Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νὰ μᾶς τοὺς ὑποδείξητε διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ τοὺς προμηθευθῶμεν.

§462Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Τὸ ζήτημα τὸ ἐπίμαχον τῶν σχέσεων μεταξὺ γηγενῶν καὶ προσφύγων κατ’ αὐτὸν τὸν ἀτυχῆ τρόπον ἐνομίσθη ὅτι ἠδύνατο νὰ διευθετηθῇ. Καὶ ὑπάρχουν οἱ ὁμιλοῦντες κατόπιν περὶ ὀξυτήτων καὶ ὑπάρχουν οἱ ὁμιλοῦντες κατόπιν περὶ τοῦ ὅτι οἱ πρόσφυγες ἔπρεπε διαρκῶς νὰ ὑπομένουν καὶ ὅτι οἱ πρόσφυγες ἔπρεπεν αἰωνίως, ἔστω καὶ ἀδικούμενοι ἢ προκαλούμενοι, νὰ θέτουν ὑπεράνω τῶν πολιτικῶν ζητημάτων τὸ προσφυγικόν, τὸ ὁποῖον ἐν τούτοις οἱ διδάσκοντες τὰς ὡραίας αὐτὰς θεωρίας οὐδέποτε ἔπαυσαν νὰ ἐκμεταλλεύωνται καὶ νὰ παρελκύωσιν ἐπιζημίως. Δὲν θέλω νὰ ἐπεκταθῶ, κύριοι συνάδελφοι, διὰ τὸ ἀκατάλληλον τῆς ὥρας. Ἀλλὰ ὁ προσφυγικὸς κόσμος ὀφείλω νὰ δηλώσω ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ὅτι δέχεται μεθ’ ὑπερηφανείας καὶ τὴν νέαν πρόκλησιν ταύτην. Διαμαρτυρόμενοι ἐντονώτατα κατὰ τῆς ἀναλγησίας καὶ περιφρονήσεως, αἵτινες ἐπιδεικνύονται πρὸς τὸν πόνον καὶ τὴν προσφυγικὴν δυστυχίαν, δηλοῦμεν ὅτι εἶναι καιρὸς ὅπως σταματήσητε εἰς τὸν ὀλισθηρὸν κατήφορον, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκεσθε, διότι αἱ εὐθύναι τῶν συμβησομένων θὰ ἐπικαθήσουν ἐπὶ τῶν ἤδη βεβαρημένων ὤμων σας. Ἦτο περιττὸν νὰ γίνουν συζητήσεις τοιαῦται αἱ ὁποῖαι θὰ ἐγίνοντο μόνον ἂν ἐδιχαζόμεθα. Ἦτο περιττὸν νὰ γίνουν αἱ ἄδοξοι ἐκεῖναι δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι, παρὰ τὴν καλὴν θέλησιν ἡ ὁποία τὰς ὑπηγόρευσεν, ἔφερον εἰς τὸ μὴ σκόπιμον ἀποτέλεσμα, ἔφερον διαιρέσεις μεταξὺ προσφύγων ἀγροτῶν καὶ ἀστῶν ἀφ’ ἑνός, ἀφ’ ἑτέρου δὲ μεταξὺ προσφύγων καὶ γηγενῶν. Νομίζω ὅτι ἄνδρες, κατέχοντες τὴν ὑπουργικὴν θέσιν, ὅσην καλὴν θέλησιν καὶ ἂν ἔχουν, ὀφείλουν νὰ ἀπέχουν τοιούτων δηλώσεων, αἱ ὁποῖαι καὶ ἀπὸ πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς καὶ ἀπὸ ἠθικῆς ἀπόψεως δὲν δύνανται νὰ φέρουν καλὰ ἀποτελέσματα. Καὶ περὶ ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως, κύριοι, πολλὰ ἀνεγράφησαν, ἀλλὰ δὲν ἀνεγράφη τὸ ἑξῆς, ὅτι, ὅταν ἐζητήσαμεν ἀπὸ τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον βοήθειαν δι’ ἀγροτικὴν ὁμάδα, εὑρισκομένην ἐν Πελοποννήσῳ, ἐλάβομεν τὴν ἀπάντησιν ὅτι δὲν ὑπάρχει κονδύλιον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ. Δὲν πρόκειται περὶ χιλίων ἢ δισχιλίων προσώπων· πρόκειται περὶ πληθυσμοῦ ὁλοκλήρου. Καὶ μὲ τὴν πρόφασιν αὐτήν, ὅτι δὲν ὑπάρχει κονδύλιον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, δὲν δικαιολογεῖται ὁ ὄλεθρος εἰς τὸν ὁποῖον καταδικάζονται τόσοι ἄνθρωποι. Κύριοι, μὴ νομίζετε ὅτι ἐγὼ θὰ εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος· ὡς παράδειγμα μόνον ἀνέφερον αὐτό. Δὲν θὰ ἐκθέσω ἐδῶ παρὰ μόνον γενικὰς γραμμάς· θὰ ἐκφράσω μίαν πεποίθησιν, ἡ ὁποία ἐσχηματίσθη ἀπὸ ἀντιλήψεις ἰδικάς μου. Θὰ εἴπω ὅτι ἡ προσφυγικὴ δυσφορία ἐκορυφώθη. Ἀναγνωρίζω τὴν πολιτικὴν δεξιότητα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπερέβη πολλὰ προσκόμματα, ἐλπίζω δὲ ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ ὑπερβῇ καὶ αὐτὸ τὸ πρόσκομμα, ἀλλὰ ἂς εἶναι βέβαιος ὅτι εὑρίσκει ἀπέναντι αὐτοῦ τὴν προσφυγικὴν δυσφορίαν ἑνιαίαν, συμπαγῆ καὶ ἀδιάσειστον. Ἡμεῖς δέ, οἱ ὁποῖοι εἴμεθα ἐντολοδόχοι αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, δὲν δυνάμεθα νὰ εἰκάσωμεν τὴν γνώμην τῶν ἐντολέων μας καὶ ἑπομένως ἡ ψῆφος τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν σήμερον θὰ εἶναι ἀντίστοιχος πρὸς τὴν γενικὴν δυσφορίαν, ἡ ὁποία ἐκδηλοῦται.

§463ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Ἐμμανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§464Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα οὔτε τῆς παρούσης οὔτε πάσης ἄλλης Κυβερνήσεως οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὴν καλὴν θέλησιν. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ μόνον τοῦτο· εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐκδηλώνεται αὕτη κατὰ τρόπον ἱκανοποιοῦντα τὸν προσφυγικὸν κόσμον. Ἐπικρίνω τὰς γενομένας ἐσχάτως ἀδεξίας δηλώσεις, αἵτινες προκαλοῦν τὸ χάσμα μεταξὺ τῶν ἐντοπίων καὶ τῶν προσφύγων, ὡς καὶ τὰς ὑποσχέσεις παροχῶν ἐφοδίων εἰς τοὺς ἀγρότας ἐλλείψει πιστώσεως, ἀλλ’ ἡ προσφυγικὴ δυσφορία ἐκορυφώθη καὶ εἶναι ἑνιαία καὶ ὡς τοιαύτην ὀφείλει ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος ἔδειξεν ἀρνητικὴν δεξιότητα, νὰ τὴν ἐκτιμήσῃ, διότι ἀντίστοιχος πρὸς ταύτην θὰ εἶναι καὶ ἡ ψῆφός μας, ὡς ἐκπροσώπων τῆς θελήσεως τῶν ἐντολέων μας.

§465ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον!

§466Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν πρόκειται, κύριοι, νὰ ἀγορεύσω ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Κατ’ ἐπανάληψιν ἤλεγξα τὴν Κυβέρνησιν, ἀκόμη καὶ ὅταν νομοσχέδια ἐψηφίζοντο, ἐπωφελούμενος τῆς περιστάσεως τῆς ψηφίσεως τῶν νομοσχεδίων. Κατ’ ἐπανάληψιν, λέγω, ἤλεγξα τὴν Κυβέρνησιν καὶ προεῖπον τὸ κατάντημα εἰς τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ φθάσωμεν. Προεῖπον τὴν ἐξέγερσιν τῶν λαϊκῶν τάξεων, προεῖπον τὴν ἐξέγερσιν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην κατῆλθε τοῦ βήματος ἀντιπρόσωπος τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ὁ ὁποῖος μέχρι σήμερον εἶχε περιβάλει δι’ ὅλης του τῆς ἐμπιστοσύνης τὴν Κυβέρνησιν, ὅστις ἔφθειρε τὴν δημοτικότητά του ἀπέναντι τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου διὰ νὰ καλύψῃ ἑκάστοτε τὰς εὐθύνας τῆς Κυβερνήσεως, καὶ σᾶς εἶπεν ὅτι σήμερον ἀντιμετωπίζει ἡ Κυβέρνησις ἑνιαῖον τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ἐξεγειρόμενον ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐρωτᾶται ὁ προσφυγικὸς κόσμος: Ποῖος εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν ὁ ἀκρογωνιαῖος λίθος τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος; Ποῖον κόσμον ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ ἴδῃ ἐξεγειρόμενον διὰ νὰ ἀντιληφθῇ ὅτι τῇ ἐπιβάλλεται νὰ παραιτηθῇ; Τὸν κόσμον τῶν βασιλοφρόνων; Ἂν νομίζῃ ὅτι τὸν κόσμον τῶν βασιλοφρόνων πρέπει νὰ ἴδῃ ἐξεγειρόμενον διὰ νὰ παραιτηθῇ, τότε δὲν πρέπει νὰ κάμῃ τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ θέσῃ τὴν σφραγῖδα εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Παγκάλου, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι δὲν ἀνήκει ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ εἰς τὰς τάξεις τῶν δημοκρατικῶν, ἀλλὰ εἰς τὰς τάξεις τῶν βασιλοφρόνων. Ἂν εἶναι ὅμως Πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος ἀντιπροσωπεύει τὸν Ἑλληνικὸν δημοκρατικὸν λαόν, πρέπει νὰ παραιτηθῇ. Ἐδήλωσα πρὸ ἡμερῶν ὅτι θὰ ἀπέχω τῶν συνεδριάσεων τῆς Συνελεύσεως, διότι νομίζω ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται πλέον νὰ συντρέχωμεν εἰς τὸ ἔργον τῆς παιζομένης κωμῳδίας εἰς βάρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐγώ, ὅπως καὶ ἄλλοτε ἐδήλωσα, ὅταν παρεῖχον ὁλόκληρον τὴν ὑποστήριξίν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», δὲν ἀνήκω εἰς οὐδὲν κόμμα, ἀλλ’ εἶμαι ἀνεξάρτητος καὶ δὴ ριζοσπαστικός. Ἐν τούτοις ὅμως συμφωνῶ πρὸς ὅσα εἶπεν ὁ στρατηγὸς Πάγκαλος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν ἔχομεν ζήτημα πολιτικόν, ἀλλ’ ἔχομεν ζήτημα καθεστωτικόν, ἐφόσον ἡγεῖται τῆς Κυβερνήσεως εἷς δεδηλωμένος βασιλόφρων. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω καὶ ὡς δικαιολογίαν τοῦ ὅτι, παρὰ τὴν ἀπόφασίν μου τῆς ἀποχῆς ἐκ τῶν συνεδριάσεων, μετέχω αὐτῶν. Νομίζω ὅτι ἡ σημερινὴ συζήτησις ἐπὶ τοῦ καθεστωτικοῦ καὶ ὄχι ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος θὰ μείνῃ ἱστορικὴ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Θὰ εἶναι μία σελὶς σοβαρωτάτη τῆς Νέας Ἑλλάδος καὶ θὰ ἔχῃ σοβαρωτάτας συνεπείας. Ἐπαναλέγω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καὶ ἄλλοτε εἶπον, ὅτι οἱ πολιτευταὶ τῶν Πατρῶν εἶναι προωρισμένοι νὰ φέρωσι καταστροφάς.

§467ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Πεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§468Σ. ΠΕΖΑΣ. Ἔχει δίκαιον νὰ ἀσχάλλῃ ἡ Συνέλευσις διὰ τὸ προκεχωρηκὸς τῆς ὥρας, ἀλλὰ σᾶς ὑπενθυμίζω ὅτι σπανίως λαμβάνω τὸν λόγον καὶ ὁσάκις ὁμιλῶ εἶμαι πολὺ σύντομος. Εἰς τὴν Συνέλευσιν εἰσῆλθον διὰ δύο κυρίως ζητήματα, διὰ τὴν βελτίωσιν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τὴν βελτίωσιν τῆς τύχης τῶν προσφύγων. Ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν διηυθετήθησαν εἰσέτι ὁριστικῶς, ἀλλὰ καὶ δὲν ἐχειροτέρευσαν, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν. Τοὐναντίον κατεδείχθη πλέον ἢ ἅπαξ ἡ καλὴ θέλησις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν πολλοῖς ἐπῆλθε πρόοδος λίαν ἐπαισθητή. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ ἐνθαρρύνωμεν τὰς προσπαθείας αὐτῆς, ἀντὶ διὰ θορύβου καὶ μέσων δημοκοπικῶν νὰ παραλύωμεν ταύτας. Αἱ συχναὶ κυβερνητικαὶ μεταβολαὶ φέρουσι μεγάλην ζημίαν. Οἱ πρόσφυγες ἔχουσιν ἀνάγκην ὑλικῆς συνδρομῆς. Καὶ ἐν Τουρκίᾳ ὑπάρχουσιν εἰσέτι Ἕλληνες καὶ Ἕλληνες στενάζοντες ὑπὸ σκληρὰν δουλείαν, καὶ οἱ ἐδῶ καταφυγόντες ὑποφέρουσιν ἀκόμη ἐκ πείνης. Αἱ Ἑλληνοσερβικαὶ σχέσεις ἐξελίσσονται κατὰ τρόπον μοιραῖον, τὸν ὁποῖον ἡ Ἑλληνικὴ διπλωματία, ἀνεπαρκής, καθ’ ὃν τρόπον καταρτίζεται καὶ δρᾷ, ἦτο ἀνίκανος νὰ ἐπηρεάσῃ. Ἀφ’ ὅτου οἱ Σέρβοι ἀπεκρούσθησαν ἐκ Φιοῦμε, ἦτο φυσικὸν νὰ στρέψωσι τὰ βλέμματα πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην. Τί ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς νὰ πράξωμεν; Αὐτὸ δέον νὰ μᾶς ἀπασχολῇ. Ἀλλὰ πρωτίστως εἶναι ἀνάγκη νὰ παύσῃ νὰ διοικῆται τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καθ’ ὃν μέχρι τοῦδε ρουσφετολογικὸν τρόπον. Θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἴσως δὲν ἀποτελεῖ πρότυπον Κυβέρνησιν δημοκρατικήν, ἀλλὰ σχετικῶς εἶναι ἡ καλυτέρα, τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ὑπὸ τὰς παρούσας συνθήκας.