1925.05.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 192

Τετάρτη 27 Μαΐου 1925

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 6 μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικά).

§2Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Χθές, κ. Πρόεδρε, ὅταν ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα τῆς καταθέσεως τοῦ κ. Γενικοῦ Διοικητοῦ Θεσσαλονίκης, εἶπον ὅτι ἡ ραθυμία ἢ ἡ ἀδιαφορία μᾶλλον εἶναι δυνατὸν νὰ γεννήσῃ παρεξηγήσεις, ἐτόνισα δὲ γενομένην παρεξήγησιν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σημειωθῇ.

§4Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε· κατὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Σεχιώτου τὸν διέκοψα, εἰπὼν ὅτι αἱ σκηναὶ τοῦ Κιούπ–κιοϊ ὀφείλονται εἰς κακὴν ἐκλογὴν τοῦ τόπου ἐγκαταστάσεως. Ἀλλ’ ἐν τοῖς πρακτικοῖς ἀναγράφεται ὅτι ἐξηκολούθησα ἐκθέτων τὰ τῆς ἐκθέσεως τῆς Ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι συνέχισιν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Σεχιώτου.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα· θὰ διορθωθῇ. Εἶναι λάθος τυπογραφικόν.

§6Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Μὲ ἀπορίαν μου, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ἔκπληξιν εἶδον σήμερον πολλοὺς γνωρίμους μου, οἱ ὁποῖοι μοὶ εἶπον «τί εἶναι αὐτὰ τὰ ἐπεισόδια τὰ ὁποῖα συνέβησαν εἰς τὴν Συνέλευσιν;» Λοιπόν, κύριοι, φαίνεται ὅτι ἐγράφησαν πολλὰ ἀβάσιμα πράγματα, διὰ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ δώσω ἐξηγήσεις. Ἡ πρώτη μου ἐξήγησις εἶναι ἡ ἑξῆς, ὅτι τοὺς πρόσφυγας, τοὺς ἀτυχήσαντας αὐτοὺς ἀδελφούς μας τοὺς θεωρῶ εἰς τὴν συνείδησίν μου ὡς ὑπεράνω ἡμῶν τῶν ἰδίων. Τὴν ἀντίληψίν μου ταύτην τὴν ἐπεβεβαίωσα καὶ διὰ τῆς προχθεσινῆς μου ἀγορεύσεως, καθ’ ἥν, ὡς ἀναφέρεται ἐν τοῖς πρακτικοῖς, ἐγὼ εἶπον: «Τὸ προσφυγικὸν δὲν εἶναι ζήτημα κομματικόν, ἀλλὰ ζήτημα ἐθνικόν, μετὰ λύπης μου δὲ βλέπω διαφόρους ὑπουργησίμους, οἱ ὁποῖοι μεταπηδῶσιν ἀπὸ τῆς μιᾶς θέσεως εἰς τὴν ἄλλην». Ἀφοῦ λοιπὸν εἶχον τοιαύτας ἰδέας, πῶς ἀπέδωσα μομφήν;

§7Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Οὐδεὶς ἀπέδωσε μομφήν.

§8Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Ὅποιος ἔχει τὸ δημόσιον φρόνημα μὲ τὸ μέρος του δὲν πίπτει, καὶ δι’ αὐτὸ λέγω ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν πίπτει.

§9Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἔχει τὸν κόσμον μὲ τὸ μέρος της;

§10Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Ὑποθέτω.

§11Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐγὼ θὰ ἀποδείξω ὅτι δὲν τὸν ἔχει.

§12Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Κατέληξα εἰς πρότασιν περὶ συστάσεως δεκαμελοῦς Ἐπιτροπῆς καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναγνώσω τὴν πρότασιν ταύτην. (Ἀναγινώσκει τὴν πρότασιν).

§13Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Διατί δὲν ἐφαρμόζεται ὁ Κανονισμός, κ. Πρόεδρε;

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως.

§15Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Χθὲς ἐπὶ ὥρας ὁλοκλήρους παρήλασαν ἀπὸ τοῦ βήματος διάφοροι ρήτορες ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων καὶ δὲν ἐπρότεινον τὸ φάρμακον τῆς ἐπιλύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, σήμερον τὸ προτείνω ἐγώ. Παρακαλῶ νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ ἡ πρότασίς μου.

§16Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Παρακαλῶ, ἀντὶ τῆς φράσεως «ἐν Κρήτῃ», νὰ τεθῇ ἡ λέξις «Κομοτινή».

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται ὡς διωρθώθησαν. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Ὁ πρόεδρος τῆς κοινότητος Βελεβενδὸς παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ πρόνοια διὰ τὸν ἐφημεριακὸν Κλῆρον. — Οἱ ἐν Μεσολογγίῳ πρόσφυγες παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα διὰ τὴν στέγασίν των. — Ὁ γεωργικὸς Συνεταιρισμὸς Δράμας αἰτεῖται τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐξαγωγῆς ἀνεπεξεργάστων καπνῶν». — Ὁ Σύνδεσμος τῶν Ἑλληνίδων ὑποβάλλει ψηφίσματα διαφόρων γυναικείων ὀργανώσεων περὶ παροχῆς ψήφου εἰς τὰς γυναῖκας. — Οἱ γεωργικοὶ Συνεταιρισμοὶ περιφερείας Δράμας ζητοῦσι τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀνεπεξεργάστων καπνῶν». — Ὁ Σύλλογος τῶν Ἐμποροϋπαλλήλων Ἀθηνῶν ὑποβάλλει τροπολογίαν τοῦ νομοσχεδίου «περὶ κανονισμοῦ χρονικῶν ὁρίων ἐργασίας ἐν τοῖς ἐμπορικοῖς καταστήμασιν». — Οἱ δημοτικοὶ ὑπάλληλοι Ἀθηνῶν ζητοῦσι τὴν βελτίωσιν τῆς θέσεώς των. — Οἱ ἀκτήμονες καλλιεργηταὶ Ἰωαννίνων ζητοῦσι τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν πέριξ τῶν Ἰωαννίνων ἐκτάσεων ὑπὲρ αὐτῶν. — Ὁ Χαράλαμπος Παμφίλης, δικηγόρος, πρώην βουλευτὴς Ἰκαρίας, ὑποβάλλει ὑπόμνημα «περὶ νομισματοποιήσεως ἑλληνικῶν προϊόντων πρώτης ἀνάγκης». — Ὁ Κτηματικὸς Σύλλογος Καραμπασίου ὑποβάλλει διάφορα αἰτήματα σχέσιν ἔχοντα μὲ τὴν ἐξαγωγὴν τοῦ ἐλαίου τῆς περιφερείας Πηλίου. — Ὁ Παμπροσφυγικὸς Σύνδεσμος Χανίων αἰτεῖται τὴν ἀνέγερσιν 300 ἀστικῶν οἰκιῶν. — Ὁ γεωργικὸς πιστωτικὸς Συνεταιρισμὸς Καβάλλας καὶ τὸ αὐτόθι Σωματεῖον κηπουρῶν παρακαλοῦσιν ὅπως δοθῶσιν εἴς τινα τῶν μελῶν αὐτοῦ διαβατήρια διὰ τὸ ἐξωτερικόν. — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Ο. Κυπριανός, Δ. Σάββας, Χ. Γρηγορίου, Μ. Λαίλιος καὶ Γ. Καλδῆς ὑποβάλλουσι τροπολογίαν τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῆς περὶ Δήμων καὶ Κοινοτήτων νομοθεσίας». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Γ. Μόδης καὶ Δ. Ἀνδρεάδης ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ἐφαρμογῆς τῶν ὑπὲρ τῶν ἐκ Ρωσίας ὁμογενῶν προσφύγων διατάξεων καὶ περὶ ἄλλων ὁμογενῶν προσφύγων». — Ἡ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μεταθέσεως ἀξιωματικῶν ἐκ τοῦ πεζικοῦ εἰς τὰ ἄλλα ὅπλα». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Σ. Ζερβός, Ι. Μαρματάκης, Π. Γιωτόπουλος, Α. Πραντούνας, Ε. Βελλιανίτης κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ καταργήσεως τοῦ ἄρθρου 9 τοῦ ἀπὸ 5 Νοεμβρίου 1922 Ν. Διατάγματος κλπ». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Δ. Καλκανδῆς ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος «περὶ συστάσεως Ἐπιτροπῆς πρὸς παρακολούθησιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν Ἐπερωτήσεων Συνεχίζεται ἡ ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ συζήτησις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Μ. Κύρκος.

§18Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν προυτιθέμην, κύριοι, νὰ δευτερολογήσω κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ, διότι, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, κατὰ τὴν προτελευταίαν συνεδρίασιν, πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τοῦ Σώματος, ἀνέπτυξα τὰς γνώμας μου περὶ τῆς ἐν γένει πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἐπεφυλασσόμην δὲ καὶ ἐπιφυλάσσομαι ἀκόμη νὰ ἀκούσω τὰς ἀντιλήψεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας καὶ νὰ ἀπαντήσω, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν μέχρι σήμερον ἡ Κυβέρνησις, ποιουμένη χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τὸ ὁποῖον παρέσχομεν αὐτῇ, τοῦ νὰ ἐκδίδῃ Ν. Διατάγματα διὰ τὴν ρύθμισιν διαφόρων προσφυγικῶν ζητημάτων, ἐξέδωκε τρία Ν. Διατάγματα ἀφορῶντα ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν κύρωσιν τοῦ μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως συμφώνου, ἀφ’ ἑτέρου τὴν ρύθμισιν τοῦ νόμου 3166 καὶ τρίτον τὴν κύρωσιν τῆς συμβάσεως μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Τὰ τρία ταῦτα Ν. Διατάγματα ἐδημιούργησαν νέαν κατάστασιν, κατόπιν τῆς ὁποίας ἐνόμισα ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένον εἰς ἐμὲ νὰ ἀνέλθω ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ νὰ ἀναπτύξω τὰς ἀπόψεις μου ἐπ’ αὐτῶν. Σὺν τούτοις καὶ ἀπόπειρα ἐνεργείας τινὸς τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, ἐνεργείας ματαιωθείσης, πιστεύω, κατόπιν παρεμβάσεώς μου, καὶ ἡ ἀπόπειρα αὐτὴ μὲ ἐνίσχυσεν εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἔπρεπεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐκθέσω καὶ πάλιν τὰς σκέψεις καὶ ἐμοῦ καί, γενικώτερον, τῆς ἀνεξαρτήτου προσφυγικῆς ὁμάδος, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, ἐπὶ τῆς δημιουργηθείσης καταστάσεως. Τὰ ἐκδοθέντα Νομοθετικὰ Διατάγματα, ὅπως θὰ προσπαθήσω νὰ ἀποδείξω, ἐνίσχυσαν παρ’ ἐμοὶ τὴν ἀκλόνητον πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξακολουθεῖ ἀκόμη ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων πολιτικὴν ἐντελῶς παραπαίουσαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξακολουθεῖ νὰ ἀντιμετωπίζῃ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα μετὰ προφανοῦς ἐλαφρότητος καὶ ἐπιπολαιότητος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς τακτικῆς της αὐτῆς ἐξακολουθεῖ νὰ δημιουργῇ τοὺς κινδύνους ἐκείνους περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα καὶ τὴν τελευταίαν φοράν, κινδύνους συνισταμένους εἰς τὴν ἀνατροπὴν τοῦ μόνου ἀγαθοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον ἀπεβλέψαμεν ἐκ τῆς συρροῆς τῶν προσφύγων, τῆς ἐνισχύσεως δηλαδὴ καὶ τῆς τονώσεως τοῦ Κράτους ἡμῶν. Τὸ πρῶτον Νομοθετικὸν Διάταγμα ἀφορᾷ τὴν κύρωσιν τῆς μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως συμφωνίας. Ἡ συμφωνία αὐτή, κύριοι συνάδελφοι, δὲν πρέπει νὰ ἐξετασθῇ καθ’ ἑαυτήν· ἡ συμφωνία αὐτὴ πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ἐν σχέσει πρὸς τὰς προηγουμένας δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δηλώσεις ἀναφερομένας τόσον εἰς τὸν χρόνον, κατὰ τὸν ὁποῖον δὲν εἶχεν ἀναλάβει ἀκόμη ὑπεθύνως τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, ὅσον καὶ εἰς τὸ μετὰ ταῦτα χρονικὸν διάστημα. Ὅπως θὰ ἐνθυμεῖσθε ἴσως, κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς καὶ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ἐξετάζων τοὺς ὅρους τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, ἰσχυρίσθη ὅτι οἱ ὅροι οὗτοι ἦσαν βαρύτατοι, ὅτι ἡ κατάστασις εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο τότε τὸ Κράτος ἡμῶν ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν σύναψιν δανείου ὑπὸ ὅρους καλυτέρους, ἀλλ’ ὅτι ἐν πάσῃ περιπτώσει οἱ ὅροι ἐκεῖνοι ἦσαν βαρύτατοι, καὶ ἦσαν τοσοῦτον μᾶλλον βαρεῖς, καθόσον διὰ τῶν διατάξεων τοῦ Πρωτοκόλλου περὶ τοῦ προσφυγικοῦ δανείου ἐδεσμεύετο, τρόπον τινά, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, μεταβιβάζουσα ὅλα τὰ δικαιώματα αὑτῆς εἰς τὸν ἀνεξάρτητον αὐτὸν ὀργανισμὸν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Πατρῶν καὶ σήμερον Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ διὰ μακρῶν ἀνέπτυξε τὰς διαφόρους φάσεις δι’ ὧν διῆλθον αἱ διαπραγματεύσεις, ἵνα καταλήξωσιν εἰς τὴν ὑπογραφὴν τοῦ γνωστοῦ Πρωτοκόλλου, ὑπεστήριξεν ὅτι πράγματι ὑπάρχει δέσμευσις, ἀλλ’ ἡ δέσμευσις αὕτη δὲν προέρχεται, κυρίως εἰπεῖν, ἐκ τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλὰ προέρχεται ἐκ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος τῆς 17 Δεκεμβρίου 1923, διὰ τοῦ ὁποίου ἐκανονίζετο ἡ σύστασις καὶ ἡ ἁρμοδιότης τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων καὶ ἐξέφερε τότε τὸ πικρὸν ὅσον καὶ δικαιολογημένον παράπονον ὅτι ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, ἐνῷ ἐκεῖνος εὑρίσκετο ἐνταῦθα, δὲν ἐνόμισεν ὅτι καλὸν θὰ ἦτο νὰ ἀπευθυνθῇ πρὸς αὐτόν, γνώστην ὄντα ὅλων τῶν λεπτομερειῶν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, διότι αὐτὸς προήδρευε τῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία διεπραγματεύθη τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ προέβη εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ Ν. Διατάγματος ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῦ. Αἱ ὑποχρεώσεις λοιπὸν αἱ βαρεῖαι, τὰς ὁποίας ἀνελαμβάνομεν, δὲν προήρχοντο τόσον ἐκ τοῦ Πρωτοκόλλου, ὅπως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διεκήρυξε τότε, ἀλλ’ ἐκ τοῦ Ν. Διατάγματος τῆς 17 Δεκεμβρίου 1923. Κατόπιν τῆς τροποποιήσεως τοῦ Πρωτοκόλλου, συμφώνως πρὸς τὴν πρόσθετον πρᾶξιν τὴν κυρωθεῖσαν παρὰ τῆς Συνελεύσεως, τροποποίησις τοῦ Νομοθετικοῦ αὐτοῦ Διατάγματος ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ δι’ ἀπευθείας διαπραγματεύσεων μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, τῶν ὁποίων τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἔπρεπε νὰ ἀνακοινωθῇ ἁπλῶς εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, χωρὶς νὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Τοιουτοτρόπως δὲ ἠνοίγετο ἐλεύθερον τὸ στάδιον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἅμα καταλαβόντα τὴν Ἐξουσίαν, νὰ προέλθῃ εἰς ἀπ’ εὐθείας διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ἵνα ἄρῃ τὰ δικαιώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐν τῇ ἀγνοίᾳ αὐτῆς, ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, οὐχὶ ὀρθῶς, παρεχώρησεν εἰς αὐτήν. Καὶ ἂν πράγματι τοιοῦτό τι συνέβαινε, βεβαίως τοῦτο θὰ ἀπετέλει ἐπιτυχίαν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν δεσμεύεται ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τοῦτο μόνον ἀπὸ τὰς δηλώσεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἔκαμε καθ’ ὃν χρόνον δὲν εὑρίσκετο ἀκόμη ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ· δεσμεύεται καὶ ἀπὸ δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμεν εὐθὺς μετὰ τὴν ἄνοδον τῆς ὑπ’ αὐτὸν Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀρχήν. Πρέπει τὸ σύμφωνον, περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται, νὰ ἐξετασθῇ ἐν σχέσει καὶ πρὸς τὰς δηλώσεις ταύτας. Ἰδοὺ τί ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν 11ην Νοεμβρίου (ἀναγινώσκει): «Δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη νὰ καθυστερήσῃ ἕνεκα τῆς μεσολαβησάσης ἀσθενείας μου...κλπ.». Καὶ περαιτέρω (ἀναγινώσκει): «Νομίζω ὅτι διὰ τῶν μέτρων τούτων θὰ κατορθωθῇ ὁ συντονισμός...κλπ.». Καὶ περαιτέρω (ἀναγινώσκει): «Ἡ πρώτη συνεννόησις ἐγένετο σήμερον συνειργάσθημεν ἐπὶ μακρόν· θὰ ἐπακολουθήσῃ δὲ καὶ...κλπ.». Καὶ παρακάτω ἀκόμη (ἀναγινώσκει): «Αὐτὸ δύναμαι νὰ διαπιστώσω ἀκόμη, ὅτι ἑκατέρωθεν ὑπῆρξε...κλπ.». Αὐταὶ ἦσαν αἱ δηλώσεις, εἰς τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προέβη ἐνώπιον ἡμῶν. Κατόπιν τῶν δηλώσεων τούτων ἐπηκολούθησεν ἐπ’ ἀρκετὸν χρόνον σιγὴ χαρακτηριστική, μετὰ δὲ τὴν σιγὴν τὴν 2 Σεπτεμβρίου 1925—αἱ δηλώσεις ἔγιναν τὴν 11 Νοεμβρίου—ὑποβάλλεται εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς συμφωνίας». Θὰ ἀνέμενε κανεὶς μετὰ τὰς τοσοῦτον κατηγορηματικὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὶν ἢ ἀναλάβῃ τὴν Ἐξουσίαν, μετὰ τὰς τοσοῦτον φερέλπιδας δηλώσεις, ἀφοῦ ἐγένετο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἀνέμενε κανεὶς ὅτι πράγματι διὰ τοῦ συμφώνου αὐτοῦ θὰ ἐπετυγχάνετο ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἀνάκλησις τῶν καθ’ ὑπέρβασιν τοῦ Πρωτοκόλλου χορηγηθέντων εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως δικαιωμάτων. Τοιαύτην τινὰ ἀνάκλησιν ἐγὼ δὲν τὴν βλέπω. Ἐγὼ βλέπω ὅτι τὸ σύμφωνον αὐτό, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς διασαφηνίζει μίαν κατάστασιν εἰς βάρος ἡμῶν, ἀφ’ ἑτέρου ἀσχολεῖται μὲ μικρολεπτομερείας, αἱ ὁποῖαι θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἦσαν ἀνάξιαι μιᾶς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως.

§19Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἶναι δυνατὸν νὰ προσέχῃ ὁ ρήτωρ τὰς φράσεις του, χάριν τοῦ βήματος, ὄχι χάριν τῆς Κυβερνήσεως;

§20Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔχω πλήρη συναίσθησιν, κ. Ὑπουργέ, τῆς βαρύτητος τῶν λέξεών μου.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, κ. πληρεξούσιε, νὰ διορθώσητε τὴν φράσιν σας.

§22Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Βεβαίως δὲν θίγεται ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ βήματος.

§23Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τρία κυρίως εἶναι τὰ σημεῖα περὶ τῶν ὁποίων ἀσχολεῖται τὸ σύμφωνον. Τὸ πρῶτον σημεῖον ἀφορᾷ τὴν ὑπόδειξιν τῶν γαιῶν ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ γίνῃ ἡ ἐγκατάστασις τῶν προσφύγων. Τὸ πρῶτον ἄρθρον λέγει τὰ ἑξῆς. (Ἀναγινώσκει τὸ πρῶτον ἄρθρον). Ἀλλὰ μετὰ τὴν πρόσθετον πρᾶξιν, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησα καὶ προηγουμένως, αἱ γαῖαι αἱ ὁποῖαι θὰ παραχωροῦνται εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως πρέπει νὰ τυγχάνωσι τῆς ἐγκρίσεως τῆς Ἐπιτροπῆς, ὡς πρὸς τὴν ποιότητα καὶ τὴν θέσιν. Κατὰ συνέπειαν, ἂν ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀποφασίζῃ περὶ τοῦ ποῖαι γαῖαι θὰ διατεθοῦν διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων, ἐφόσον ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔχει τελειωτικὸν τὸν λόγον, ἡ διάταξις αὕτη δὲν ἔχει καμμίαν οὐσιαστικὴν ἀξίαν. Βεβαίως δὲν ὑποστηρίζω ἐγὼ ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιτύχῃ καλύτερόν τι, διότι δὲν ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ τροποποιήσῃ, ἔστω καὶ διὰ διαπραγματεύσεων μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, τὸ Πρωτόκολλον καὶ τὴν πρόσθετον πρᾶξιν, ἀλλὰ αὐτὸ τὸ ὁποῖον διαλαμβάνεται εἰς τὸ πρῶτον ἄρθρον ἐγίνετο καὶ ἐν τῷ παρελθόντι. Δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις τίποτε πλέον τοῦ γενομένου δὲν ἐπέτυχεν. Ἕν ἄλλο σημεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἀσχολεῖται τὸ σύμφωνον εἶναι τὸ ζήτημα τῶν ὑπαλλήλων. Κατὰ τὸ Νομοθετικὸν Διάταγμα οἱ ὑπάλληλοι διαιροῦνται εἰς δύο κατηγορίας. Ἡ πρώτη κατηγορία ἀφορᾷ τοὺς ὑπαλλήλους τοὺς ὁποίους ἀπέσπασεν ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ἡ δευτέρα κατηγορία τῶν ὑπαλλήλων ἀφορᾷ ἐκείνους τοὺς ὁποίους διορίζουν οἱ ἁρμόδιοι Ὑπουργοὶ προτάσει τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, κατόπιν ἀποφάσεως τοῦ ὑπηρεσιακοῦ Συμβουλίου. Τὸ σύμφωνον μᾶς παρουσιάζει δύο κατηγορίας ὑπαλλήλων διαφορετικάς. Οἱ τῆς πρώτης κατηγορίας θεωροῦνται ὡς ὑπάλληλοι ἀποκλειστικῶς τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Ἐπὶ τῶν ὑπαλλήλων αὐτῶν, ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ αὐτοῦ ἀπόλυτον δικαιοδοσίαν ἔχει μόνον ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ἐξ ὅσων ἐγὼ γνωρίζω ἀπὸ τὴν μελέτην τοῦ ἀπὸ 17 Δεκεμβρίου Νομοθετικοῦ Διατάγματος, δὲν ὑπάρχει τοιοῦτον προσωπικόν, ὑπάρχει τὸ ἀποσπώμενον προσωπικόν, τὸ μόνιμον προσωπικόν. Τὸ μόνιμον προσωπικὸν διορίζεται ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν κατόπιν προτάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς μετὰ σύμφωνον γνώμην τοῦ ὑπηρεσιακοῦ Συμβουλίου. Τὸ ἄλλο προσωπικὸν εἶναι οἱ ἀποσπώμενοι ὑπάλληλοι. Ἰδοὺ δημιουργεῖται ἕνα ἄλλο προσωπικὸν ἀποκλειστικῶς ἀνῆκον εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Λέγει τὸ Νομοθετικὸν Διάταγμα (ἀναγινώσκει): «Ὁ διορισμὸς τοῦ μονίμου προσωπικοῦ...κλπ.». Ἐστὶ δὲ ὑπηρεσιακὸν Συμβούλιον Ἐποικισμοῦ, ἕνα Συμβούλιον τὸ ὁποῖον διὰ τοῦ ἄρθρου πρώτου τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος συγκροτεῖται παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ἐγὼ δὲν εὗρον ἄλλας ἀπὸ τὰς δύο κατηγορίας, τῶν ἀπεσπασμένων ἀπὸ τὸ Κράτος καὶ τῶν ἄλλων, τῶν μονίμων. Αὐτοὶ οἱ μόνιμοι ὑπάλληλοι διορίζονται, παύονται, μετατίθενται κλπ. ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων χωρὶς ἡ Κυβέρνησις νὰ δικαιοῦται νὰ παρεμβαίνῃ. Ἀλλὰ δικαιοῦται νὰ παρεμβαίνῃ ἡ Κυβέρνησις προκειμένου περὶ τῶν ὑπαλλήλων αὐτῶν· πότε ὅμως; Ὅταν ἤθελον ἀναμιχθῆ εἰς τὴν πολιτικὴν ἢ δὲν ἤθελον φέρεσθαι νομοταγῶς πρὸς τὸ Κράτος. Ἡ Κυβέρνησις ἦλθεν εἰς συμφωνίαν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων καὶ περιέλαβεν εἰς τὸ δεύτερον ἄρθρον τὴν ἑξῆς σοβαρὰν καὶ σπουδαίαν ἐξασφάλισιν, ὅτι τὸ προσωπικὸν αὐτό, ὡς μόνιμον, θὰ ἀπέχῃ τὴν πολιτικῆς καὶ θὰ φέρεται νομοταγῶς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἰδοὺ τί τέλει τὸ ἄρθρον (ἀναγινώσκει): «Πᾶς ὑπάλληλος παραβαίνων τὰ καθήκοντά του...κλπ.». Ἡ Κυβέρνησις δηλαδή, ὅταν εἷς ἐκ τῶν μονίμων αὐτῶν ὑπαλλήλων δὲν θὰ φερθῇ νομοταγῶς πρὸς τὸ Κράτος, θὰ ὑποβάλῃ αἴτησιν ᾐτιολογημένην πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν καί, ἐφόσον θὰ κριθῇ ἐπαρκῶς δεδικαιολογημένη, τότε ὁ ὑπάλληλος θὰ ἀπολύεται. Ἀλλὰ σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα τοῦ προσωπικοῦ ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη διάταξις ἀναφερομένη εἰς τὸ ἄρθρον 4. Τὸ ἄρθρον 4 ἀφορᾷ ἀκριβῶς τοὺς ὑπαλλήλους τοὺς ἀπεσπασμένους ἀπὸ τὰς κρατικὰς ὑπηρεσίας καὶ μεταβιβαζομένους εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων.

§24Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τί σημαίνει νὰ φέρωνται νομοταγῶς; Αὐτὸ δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ ἐννοήσωμεν.

§25Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Αὐτὴν τὴν ἐρώτησιν νὰ μὴ τὴν ἀπευθύνητε εἰς ἐμέ, ἀλλὰ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας. Τὸ ἄρθρον λοιπὸν 4 ὁμιλεῖ περὶ τοῦ προσωπικοῦ αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ αὐτοῦ ἀναγνωρίζεται εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως περιωρισμένη πειθαρχικὴ ἐξουσία. Ἑπομένως καὶ πάλιν εἰς χεῖρας τῆς Ἐπιτροπῆς ἐναπόκειται νὰ δεχθῇ ἢ νὰ μὴ δεχθῇ. Αἱ ἄλλαι διατάξεις τοῦ συμφώνου ἀφορῶσι τὴν ἵδρυσιν ἑνὸς Συμβουλίου ἀναλόγου πρὸς τὸ Συμβούλιον, τοῦ ὁποίου ἀπόπειρα ἱδρύσεως ἐγένετο ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ καὶ ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Τότε οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι διεμαρτυρήθησαν καὶ δὲν ἐδέχθησαν νὰ λάβωσι μέρος εἰς τὸ Συμβούλιον αὐτό. Ὑπὸ ἀναλόγους ὅρους συνιστᾶται Συμβούλιον ἀπὸ ὑπαλλήλους τῶν διαφόρων Ὑπουργείων καὶ ἀπὸ τρεῖς πρόσφυγας τὸ ὁποῖον θὰ ἔχῃ ὡς ἔργον (ἀναγινώσκει): «Νὰ λαμβάνῃ μέρος .... κλπ.». Ὅπως βλέπετε, δὲν πρόκειται περί τινος πράγματος. Πρόκειται περὶ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ σχεδίου ἐκείνου, ἐναντίον τοῦ ὁποίου ἐκηρύχθησαν οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι, τοῦ σχεδίου τὸ ὁποῖον εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Αὐτὰ εἶναι ἐν ὀλίγαις λέξεσιν τὰ ἀφορῶντα τὸ σύμφωνον τὸ μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Κατόπιν τῶν δηλώσεων τὰς ὁποίας ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δηλώσεων σαφῶν, δηλώσεων κατηγορηματικῶν, δὲν εἶναι δυνατόν, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ ἀντιληφθῶ ποῦ στηριζομένη ἡ Κυβέρνησις καυχᾶται—διότι ἐκαυχήθη ἡ Κυβέρνησις— καυχᾶται ὅτι ἐπέτυχε διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ τὸν συντονισμὸν τὸν ὁποῖον ἐπηγγέλθη εἰς τὰς προγραμματικὰς αὐτῆς δηλώσεις. Τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Διάταγμα ἀφορᾶ τὴν ῥύθμισιν τῶν ἐκ τοῦ νόμου 3166 καὶ τοῦ ἐνοικιοστασίου προκυπτόντων ζητημάτων. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἀνατρέξω ὀλίγον εἰς τὸ ἱστορικὸν τοῦ νόμου τούτου· διότι φαίνεται ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του τὸ ἱστορικὸν τοῦ νόμου αὐτοῦ ἐν τῇ διατυπώσει τοῦ νομοθετικοῦ του Διατάγματος. Ὅπως θὰ ἐνθυμεῖσθε, ὁ νόμος 3166 στηρίζεται ἐπὶ τριῶν βάσεων. Ἡ πρώτη βάσις τοῦ νόμου εἶναι ὄχι ταμιευτική. Ὁ νόμος ἐγένετο διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν εἰ δυνατὸν τὴν ἄμεσον στέγασιν τῶν ἀστῶν προσφύγων, οἱ ὁποῖοι διέμενον τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ οἱ ὁποῖοι ἐξακολουθοῦν νὰ διαμένουν κατὰ μέγα μέρος ἐντὸς τζαμίων, ἐκκλησιῶν, ἀποθηκῶν ὑπὸ ἀνθυγιεινοτάτους ὅρους. Τὴν ἄμεσον λοιπὸν στέγασιν ἐπεδιώξαμεν ἀφ’ ἑνὸς καὶ τὴν ἔν τινι μέτρῳ ἐπαγγελματικὴν τῶν προσφύγων ἀποκατάστασιν. Ἡ δευτέρα βάσις τοῦ νόμου ἦτο ὅτι θὰ ἐτηρεῖτο ἀπόλυτος σεβασμὸς τῶν ἀπόρων, τῶν μικροεπαγγελματιῶν, τῶν ἐφέδρων. Μόνον οἱ ἀποδεδειγμένως εὔποροι ἐθίγοντο ἐκ τοῦ νόμου 3166 καὶ μόνον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι, ἐν γνώσει τοῦ ὅτι μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς ἡ περιουσία αὐτὴ θὰ περιήρχετο εἰς τὴν προσφυγικὴν ὁλότητα, προέβησαν εἰς τὴν μίσθωσιν παρὰ τῶν ἀπερχομένων Τούρκων τῶν οἰκημάτων αὐτῶν καὶ τῶν καταστημάτων πρὸς ἐκμετάλλευσιν. Καὶ διὰ τοῦτον τὸν λόγον ἐγένετο σαφὴς ἡ διάκρισις τῶν μισθώσεων τῶν πρὸ τῆς 25 Ἰουλίου 1923 ἀπὸ τῶν μισθώσεων τῶν μετὰ τὴν 25 Ἰουλίου 1923. Καὶ ἐλήφθησαν διάφορα μέτρα διὰ τοὺς πρὸ τῆς 25 Ἰουλίου 1923 μισθωτὰς καὶ διὰ τοὺς μετὰ τὴν 25 Ἰουλίου 1923. Καὶ πάλιν ἐδῶ ἐτέθη ἡ ὑπὲρ τῶν ἀπόρων καὶ τῶν ἐφέδρων ἀρχή· διότι ἐν τῷ νόμῳ 3166 ὑπάρχει διάταξις ῥητὴ κατὰ τὴν ὁποίαν, ἐφόσον ὁ μισθωτὴς ἐμίσθωσε καὶ μετὰ τὴν 25 Ἰουλίου 1923 καὶ ἐφόσον εἶναι ἔφεδρος, ὑπόκειται εἰς σύμπτυξιν, οὐδέποτε ὅμως εἰς ἔξωσιν. Ἑπομένως αἱ διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου ἦσαν σαφεῖς, ῥηταί, κατηγορηματικαί. Αἱ διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου ἀπέβλεπον εἰς τὴν προάσπισιν τῶν συμφερόντων τῶν ἀπόρων, τῶν μικροεπαγγελματιῶν καὶ τῶν ἐφέδρων, εἰς τὴν πάταξιν ὅμως τῶν ἐκμεταλλευτῶν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας πολλάκις, ἀφ’ ὅτου ἀνέλαβε τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀπεπειράθη νὰ καταρρίψῃ τὸν νόμον ἐκεῖνον. Δὲν τὸ ἐπέτυχεν ὅμως, διότι ἦτο ἀνάγκη νὰ ληφθῇ εἰδικὸν νομοθετικὸν μέτρον καὶ εὗρε τὴν εὐκαιρίαν, ἵνα διὰ τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ παρὰ τὴν δεδηλωμένην γνώμην τῶν προσφύγων συναδέλφων δημοσιεύσῃ τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο τὸ κυροῦν τὰς διατάξεις τὰς τροποποιούσας τὸν νόμον 3166.

§26Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν πρέπει νὰ λέγετε ἀνακριβείας.

§27Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὴν πληροφορίαν τὴν ἔχω ἀπὸ ἔγκριτον συνάδελφον, μέλος τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων.

§28Δ. ΦΛΩΡΙΑΣ. Σεῖς δὲν ἦσθε εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν;

§29Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν ἦλθον καθόλου, διότι καὶ ἄν ἠρχόμην «φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ» θὰ ἦτο ἡ φωνή μου, ὅπως «φωναὶ βοώντων ἐν τῇ ἐρήμῳ ὑπῆρξαν καὶ αἱ φωναὶ τῶν λοιπῶν συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι παρίσταντο· διότι, παρὰ τὴν γνώμην των, ἐδημοσιεύθη τὸ Διάταγμα.

§30Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές.

§31Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Τὸ ζήτημα τοῦ νόμου 3166 συνεζητήθη ἐν πλάτει εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν καὶ τελειωτικῶς διὰ μιᾶς τεχνητῆς πλειονοψηφίας παρεισέφρυσε τὸ ἄρθρον 26 περὶ ἐνοικιοστασίου, παρὰ τὴν γνώμην τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς.

§32Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ὁρίστε, κύριοι, ἡ γνώμη καὶ τῶν παραστάντων.

§33Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἐγώ, παριστάμενος εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, διεφώνησα τελείως, δὲν ἀπεδέχθην τὸ Διάταγμα καὶ ἀπεχώρησα.

§34Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ρήτωρ ἐδήλωσεν ὅτι δὲν δέχεται διακοπάς.

§36Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἓν πρὸς ἓν τὰ μέλη τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπεκύρωσαν τὴν ἀκρίβειαν τῶν παρ’ ἐμοῦ λεχθέντων διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ἄλλην μίαν φορὰν ὅτι οὐδέποτε παρέρχομαι τὸ βῆμα τοῦτο ἵνα εἴπω ἀνακριβείας, ὅτι πάντοτε στηρίζομαι ἐπὶ στοιχείων ἀσφαλῶν εἴτε ἐπὶ ἀποδεδειγμένων μαρτυριῶν.

§37Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν εἶσθε παρών, κ. συνάδελφε.

§38Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἡ τρίτη βάσις εἶναι ὅτι ὁ νόμος ἔπρεπε νὰ ἐφαρμοσθῇ μακρὰν πάσης πολιτικῆς ἐπιρροῆς. Ἡμεῖς οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι πικρὰν ἔχοντες πεῖραν τῶν πολιτικῶν αὐτῶν ἐπιρροῶν ἐζητήσαμεν ἵνα ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ ἄρθρου 1 κατὰ πλειονοψηφίαν ἀποτελεῖται ἀπὸ πρόσφυγας. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τότε, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, ἀντιταχθέντες εἰς τοῦτο, ἐζήτησαν ἵνα ἐν ἰσοψηφίᾳ παρίστανται καὶ οἱ πρόσφυγες καὶ οἱ ἐντόπιοι, τεθῇ ὅμως ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Ἐπιτροπῆς ἀνώτερος δικαστικός, ἵνα ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀπόλυτος ἀμεροληψία τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ μόνον κατόπιν τούτου ἐδέχθημεν νὰ διατυπωθῇ τὸ ἄρθρον καθ’ ὃν τρόπον διετυπώθη. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Ἐθέσαμεν λοιπὸν τὴν βάσιν ὅτι ἔπρεπεν ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου αὐτοῦ νὰ γίνῃ μακρὰν πάσης πολιτικῆς ἐπιρροῆς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, μόλις ἀνέλαβε τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας, κατέθεσε σχέδιον νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ νόμος ἐκεῖνος ἀνετρέπετο ἄρδην, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ πολιτικὴ παρεισήγετο διὰ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ διὰ τοῦ ὁποίου ἐχορηγοῦντο δικαιώματα καὶ εἰς τοὺς Γενικοὺς Διοικητὰς καὶ εἰς τοὺς Νομάρχας, προφανῶς κατόπιν τοῦ ἐπεισοδίου τοῦ Κασαπάκη, περὶ τοῦ ὁποίου ἡ μεγάλη ἐξέγερσις τοῦ Ἡρακλείου. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη εἰς αὐτὸ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας. Ἐπεζήτησε τὴν ἀνατροπὴν τοῦ νόμου αὐτοῦ καὶ δι’ ἄλλης διατάξεως τοῦ σχεδίου νόμου, διὰ τῆς παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν καὶ διὰ τῆς δημιουργίας ἀναθεωρητικοῦ Συμβουλίου. Ὁ νόμος ἐκεῖνος δὲν ἐψηφίσθη, δὲν ἤχθη κἂν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἀφέθη εἰς τὸ βάθος τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως, δὲν γνωρίζω διὰ ποίους λόγους, καὶ μόλις συνέστη ἡ Ἐπιτροπὴ εἰσήχθη εἰς αὐτὴν τὸ ὑπὸ συζήτησιν Νομοθετικὸν Διάταγμα, ἀφοῦ προηγουμένως, κατὰ τρόπον ἀνάλογον, παρεισήγετο εἰς τὸ ἐνοικιοστάσιον τὸ περίφημον ἐκεῖνο ἄρθρον 96. Διὰ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος ὁμολογῶ ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐπέτυχε τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ. Ἀντὶ πινακίου φακῆς ἀκριβῶς καὶ ἐν κυριολεξίᾳ ἀπεμπόλησε τὰ προσφυγικὰ δικαιώματα· διότι τί γίνεται διὰ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος; Καταργεῖται ρητῶς τὸ ἄρθρον 12 τοῦ νόμου 3166. Ἡ κατάργησις δὲ τοῦ ἄρθρου 12 σημαίνει κατάργησιν τοῦ μόνου ὑπολειφθέντος ἐκτελεστικοῦ ὀργάνου τοῦ νόμου 3166, τουτέστι τοῦ παρὰ τοῖς Γραφείοις Ἀνταλλαγῆς ἑπταμελοῦς Συμβουλίου. Καταργουμένου τοῦ ἄρθρου 12, τὸ ἑπταμελὲς Συμβούλιον ἀποβάλλει τὴν ἣν ἔχει ἐκ τοῦ νόμου δικαιοδοσίαν. Ἄρα ὁ νόμος παύει νὰ ἰσχύῃ.

§39Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὰ συμπεράσματά σας τὰ νομικὰ εἶναι ὀλίγον εὔκολα.

§40Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Θὰ σᾶς δοθῇ εὐκαιρία νὰ τὰ ἀντικρούσητε καὶ τότε θὰ ἀκούσωμεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ εἴπητε. Καταργεῖται λοιπὸν τὸ ἄρθρον 12 καὶ ἡ δικαιοδοσία τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ ἑπταμελὲς Συμβούλιον. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ κατὰ τοιοῦτον τρόπον κατάργησις τοῦ νόμου θὰ ἦτο κατάφωρος, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας παρεισάγει μίαν ἄλλην διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπιτρέπεται ἡ ἀνασύστασις τῶν Ἐπιτροπῶν τῶν προβλεπομένων ὑπὸ τοῦ νόμου αὐτοῦ.

§41Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ κ. Ρακτιβὰν νὰ λέγετε τὴν παρεισάγει, διότι ἐκεῖνος ἔκαμε τὴν διατύπωσιν.

§42Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὸ Νομοθετικὸν Διάταγμα φέρει τὴν ἰδικήν σας ὑπογραφήν, ὁ ὁποῖος εἶσθε Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας καὶ διαχειρίζεσθε ὑπευθύνως.

§43Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀκριβῶς διότι τὰ ἐπερίμενα αὐτὰ ἠθέλησα νὰ διατυπωθῇ ἀπὸ τὸν πρόεδρον τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως.

§44Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Θέλετε νὰ τὰ ρίψετε εἰς τοὺς ὤμους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Συνελεύσεως; Τὸ Διάταγμα τὸ ὑπογράφετε σεῖς, εἶναι τῆς ἰδικῆς σας ἁρμοδιότητος· πῶς θέλετε νὰ προφητεύσω ὅτι δὲν εἶσθε σεῖς ὁ εἰσηγητής, ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως;

§45Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀκριβῶς διότι δὲν ἤθελον νὰ εὑρίσκωμαι πρὸ τοιούτων ἀμφισβητήσεων.

§46Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἂν θέλετε νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως, δὲν ἔχω κανένα λόγον νὰ μὴ τὸ κάμω. Ἡ ἐξέγερσίς σας ἀποδεικνύει ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγω εἶναι ἀπολύτως ἀκριβῆ καὶ δι’ αὐτὸ ἐξεγείρεσθε. Ἂν δὲν ἦσαν ἀκριβῆ, δὲν θὰ ἐξηγείρεσθε.

§47Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν εἶναι συμπεράσματα αὐτά. Σεῖς νομίζετε ὅτι κάποιος ἐπωφεληθεὶς τῆς ἀπουσίας σας ἐκ τῆς Ἐπιτροπῆς παρέλαβε τοὺς ἀπείρους συναδέλφους σας καὶ τοὺς ἐγέλασε. Αὐτὸς ὁ κάποιος δὲν εἶμαι ἐγώ, εἶναι ὁ Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως καὶ πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς.

§48Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Ἐδημιουργήσατε τεχνητὴν πλειονοψηφίαν.

§49Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἐπειδὴ λοιπὸν ἡ κατάργησις τοῦ νόμου ἦτο κατάφωρος, ἂν περιορίζεται τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν διάταξιν ἐκείνην περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησα, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας παρεισήγαγε τὴν ἄλλην διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας ἐπιτρέπεται ἡ ἀνασύστασις τῶν ἐν ἄρθρῳ 1 καὶ 5 Ἐπιτροπῶν. Ἀλλὰ γεννᾶται τὸ ἐρώτημα: Διατί προκειμένου περὶ τῆς καταργήσεως τοῦ ἄρθρου 12 ἡ διάταξις εἶναι ρητὴ καὶ προκειμένου περὶ τῆς ἀνασυστάσεως τῶν ἐν ἄρθροις 1 καὶ 5 Ἐπιτροπῶν εἶναι αὕτη δυνητική, ἀναθέτουσα εἰς τὴν κρίσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας τὴν ἀνασύστασιν ἢ μὴ τῶν Ἐπιτροπῶν; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας παρεισήγαγε καὶ ἐδῶ τὴν πολιτικήν. Δηλαδὴ ἐκεῖνος θὰ κρίνῃ ἂν θὰ τὰς ἀνασυστήσῃ καὶ ποῦ θὰ τὰς ἀνασυστήσῃ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει μὴ ἀνασυσταθεισῶν τῶν ἐν ἄρθρῳ 3 καὶ 5 Ἐπιτροπῶν, νόμος 3166 δὲν ὑπάρχει. Ἐν γούνασι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας κεῖται νὰ ἀνασυστήσῃ τὰς Ἐπιτροπὰς καὶ νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς τὸν ἀπονεκρωμένον νόμον ἢ ὄχι. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη μόνον εἰς αὐτὸ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας. Κατὰ τὸν νόμον ἐκεῖνον οἱ πρὸ τῆς 25 Ἰουλίου 1923 ὑπήγοντο εἰς σύμπτυξιν. Διὰ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος δηλαδὴ παρετείνοντο αἱ μισθώσεις αἱ πρὸ τῆς 25 Ἰουλίου συναφθεῖσαι μέχρι τῆς 31 Αὐγούστου 1927. Ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, ἐπειδὴ δὲν εἶμαι νομικὸς συνήγαγον ὅτι ἐπὶ τῶν μισθώσεων αὐτῶν δὲν ἰσχύει πλέον σύμπτυξις, ὅπως ἴσχυε προηγουμένως. Δὲν γνωρίζω ἂν πλανῶμαι· ἐν πάσῃ περιπτώσει θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας νὰ μᾶς κάμῃ μίαν δήλωσιν ἐπ’ αὐτοῦ, ἡ ὁποία δὲν θὰ γίνῃ εἰς μάτην, ἀλλὰ θὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἑρμηνεία διὰ τὰς Ἐπιτροπὰς αἱ ὁποῖαι θὰ ἐφαρμόσουν τὸ Νομοθετικὸν αὐτὸ Διάταγμα. Ἐγὼ ὑποστηρίζω ὅτι ἐπ’ αὐτῶν δὲν ἰσχύει πλέον οὐδεμία σύμπτυξις, ἐπὶ τῶν μισθώσεων τῶν πρὸ τῆς 25 Ἰουλίου 1923. Ἂν τοὐλάχιστον εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον δὲν παρεισήγετο ἄλλος τις περιορισμός, θὰ εἴμεθα κάπως ἱκανοποιημένοι. Ἀλλ’ ὄχι, καὶ εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ πρέπει νὰ καταπνίξωμεν τὰς δικαίας προσφυγικὰς ἀξιώσεις καὶ μετὰ τὴν 25 Ἰουλίου 1923 ἄν τις ἔχῃ μισθώσεις καὶ πάλιν δὲν ἠμπορεῖ, κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 8, νὰ ἐξωσθῇ. Διότι τὸ Νομοθετικὸν Διάταγμα λέγει ῥητῶς τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἀλλὰ οἱ κατὰ τοὺς ὅρους.... κλπ.». Ὥστε καὶ ἡ βάσις ὅτι μισθωταὶ εὔποροι κλπ., περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα πρότερον, καὶ αὐτοὶ θὰ ὑφίστανται ἔξωσιν, ἂν δὲν ἔχουν εἰς τὴν διάθεσιν αὐτῶν πλέον τοῦ ἑνὸς οἰκήματος ἢ καταστήματος.

§50Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὄχι. Ὅπως δὲν ἐννοεῖτε καὶ τὰ ἄλλα ἄρθρα, οὕτω δὲν ἐννοεῖτε καὶ αὐτό.

§51Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Μὰ ἔτσι λέγει τὸ ἄρθρον.

§52Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ ἑρμηνεία σας εἶναι ἐσφαλμένη, διότι δὲν ἀντιλαμβάνεσθε τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου. Τὸ ἄρθρον λέγει «ὁσάκις».

§53Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Εἴπετε «ὁσάκις»· μάλιστα. Ὄχι μόνον δηλαδὴ ὅταν εἶναι εὔπορος ἀλλὰ κλπ. Ἄλλως τε πρακτικὴν ἀξίαν δὲν ἔχει αὐτὸ ποὺ λέγετε. Διότι ἄπορος μισθωτὴς δὲν εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος κατέχει πλέον τοῦ ἑνὸς οἰκήματος ἢ καταστήματος.

§54Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Σεῖς μοὶ τὸ ἐξηγήσατε καὶ τὸ ἔλαβα.

§55Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀλλὰ καὶ ὅλοι αὐτοὶ οἱ περιορισμοὶ δὲν ἤρκεσαν διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας. Ἔπρεπεν αἱ ἀποφάσεις τῶν Ἐπιτροπῶν αὐτῶν, ἀνασυνιστωμένων, ὅταν θὰ ἀνασυσταθῶσι, νὰ ἐκκαλοῦνται. Καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἐτέθη ἡ διάταξις αὕτη (Ἀναγινώσκει τὴν διάταξιν). Αὐταὶ εἶναι αἱ διατάξεις τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος αἱ ἀφορῶσαι τὸν νόμον 3166. Σᾶς ἐξήγησα, κύριοι συνάδελφοι, ὑπὸ ποίας συνθήκας ἐψηφίσθη ὁ νόμος ἐκεῖνος καὶ εἰς τί ἀπέβλεπε. Νομίζω ὅτι ἐξ ὅσων ἀνέπτυξα συνάγεται σαφῶς ὅτι αἱ βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίξαμεν αὐτὸν τότε ἀνετράπησαν. Εἰς ἀντάλλαγμα δὲ ὅλης αὐτῆς τῆς ἀνατροπῆς ἔρχεται τὸ πινάκιον τῆς φακῆς, ἡ αὔξησις τῶν μισθωμάτων. Ἀλλ’ ὅπως σᾶς εἶπον ἤδη, ὁ νόμος αὐτὸς δὲν ἦτο νόμος ταμιευτικός. Δὲν ἀπεβλέπομεν ἡμεῖς εἰς τὸ νὰ εἰσπράξωμεν ἑκατοντάδραχμα τινὰ κατὰ μῆνα περισσότερα τῶν ὅσων εἰσεπράττομεν. Ἀπεβλέψαμεν εἰς τὸ νὰ ἀποκαταστήσωμεν ἐκείνους, τοὺς ὁποίους τὸ Κράτος εὑρέθη ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ ἀποκαταστήσῃ καὶ οἱ ὁποῖοι ἐπὶ δύο χειμῶνας ὁλοκλήρους διέμενον εἴτε εἰς τζαμιὰ εἴτε εἰς ἐκκλησίας εἴτε εἰς ἀποθήκας εἴτε ὑπὸ σκηνάς. Ὁ νόμος λοιπὸν ἀνετράπη. Καὶ ἀντὶ τῆς ἀνατροπῆς αὐτῆς τοῦ νόμου ἐδόθη ἡ αὔξησις τῶν μισθωμάτων. Ἀλλὰ θὰ ἔλεγέ τις ὅτι ἡ ἰσχὺς τοῦ Νομοθετικοῦ τούτου Διατάγματος θὰ ἔπρεπε νὰ ἐκταθῇ μόνον ἐπὶ μελλουσῶν νὰ ἐκδοθῶσιν ἀποφάσεων καὶ ὄχι ἐπὶ τῶν ἤδη ἐκδεδομένων. Γνωρίζετε ὅμως, διότι καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατήγγειλα τὸ πρᾶγμα, ὅτι ὑπάρχουν ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν ἐκτελεσθῆ. Διὰ τὴν μὴ ἐκτέλεσιν αὐτῶν ἡμεῖς ἐθεωρήσαμεν ὑπεύθυνον τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, ὁ ὁποῖος εἰς διαμαρτυρίας μας ἀπήντησε «διατί εὐθύνομαι ἐγώ; Δὲν ἐξετελέσθησαν αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ πταίω ἐγώ; Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι δὲν ἐξετελέσθησαν καὶ ἔχω ἐδῶ κατάλογον τοιούτων μὴ ἐκτελεσθεισῶν ἀποφάσεων.

§56Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μοὶ κάμνετε τὴν χάριν νὰ καταθέσητε τὸν κατάλογον καὶ νὰ ἀναλάβητε τὴν εὐθύνην τῆς ἀκριβείας του;

§57Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην, διότι δὲν τὸν συνέταξα ἐγὼ τὸν πίνακα αὐτόν.

§58Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὸ ἤθελον νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν ἀναλαμβάνετε τὴν εὐθύνην αὐτῶν τὰ ὁποῖα λέγετε.

§59Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Θὰ ἤμην, κ. Ὑπουργέ, εὐτυχὴς ἂν ἠδύνασθε νὰ ἀποδείξητε τὸν πίνακα ἐσφαλμένον. Ὑπάρχει ἀπειρεία τοιούτων ἀποφάσεων, ἀλλὰ ὁ ἰδικός μου πίναξ ἀφορᾷ εἰδικώτερον τὸ Ἡράκλειον. Δὲν νομίζω λοιπὸν ὅτι αὐτὸ τὸ Νομαθετικὸν Διάταγμα θὰ ἴσχυε μόνον ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεώς του. Ἀλλὰ διὰ τῆς παραγράφου 5 αἱ ἀποφάσεις ἐξώσεως ἔχουν σύμπτυξιν ἐφόσον δὲν ἀνεστάλησαν μέχρι τοῦδε. Δηλαδή, ἀντὶ ὅλους αὐτοὺς τοὺς κυρίους, οἱ ὁποῖοι κατέχουν τὰ οἰκήματά μας καὶ τὰ καταστήματά μας καὶ οἱ ὁποῖοι, σύμφωνα μὲ τὸν νόμον 3166, ἔπρεπε νὰ ἐξωσθοῦν, ἀντὶ ὅλους αὐτοὺς τοὺς κυρίους, λέγω, οἱ ὁποῖοι ἀντετάχθησαν κατὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου, νὰ τοὺς πλήξωμεν, ἐρχόμεθα καὶ τοὺς δίδομεν τὸ προνόμιον νὰ ἐκκαλέσουν καὶ αὐτοὶ τὰς ἀποφάσεις ἐνώπιον τοῦ Πρωτοδικείου. Καὶ τοιουτοτρόπως δημιουργοῦμεν δύο τάξεις ἀνθρώπων, ἐκείνων οἱ ὁποῖοι συμμορφοῦνται πρὸς τοὺς νόμους, καὶ τὴν ἄλλην τάξιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν συμμορφοῦνται καὶ ἀμείβονται δι’ αὐτό. Αὐτὴ εἶναι ἡ διάταξις τῆς 5 παραγράφου. Κατόπιν ὅλων αὐτῶν ἐγὼ ὑποστηρίζω ὅτι ὁ νόμος 3166 ἔχει ἐν τῇ οὐσίᾳ του ἀνατραπῆ, καὶ δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἐν τῇ προσπαθείᾳ αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐπέτυχε πλήρως. Τρίτον Νομοθετικὸν Διάταγμα εἶναι τὸ Ν. Διάταγμα τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ εἰς τὴν κύρωσιν τῆς μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συμβάσεως διὰ τὴν διαχείρισιν τῆς παρὰ τῶν Τούρκων ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας. Γνωρίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι καὶ πολλοὶ ἐκ τῶν προσφύγων πληρεξουσίων εὑρέθησαν σύμφωνοι μὲ τὴν σύμβασιν αὐτήν. Αἱ πληροφορίαι μου εἶναι ὅτι συνεφώνησαν εἰς τὴν δημοσίευσιν τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος καὶ εἰς τὴν κύρωσιν τῆς συμβάσεως, ὄχι διότι εὑρίσκουν ὅτι ἡ σύμβασις εἶναι ἀπολύτως ἐξυπηρετικὴ τῶν προσφυγικῶν συμφερόντων, ἀλλὰ διότι ἐμόρφωσαν τὴν ἀντίληψιν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξευρεθῇ καλύτερος τρόπος. Ἐγὼ διαφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην αὐτὴν τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, ἀλλὰ τὸ ζήτημα τῆς συμβάσεως μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης δὲν εἶναι ζήτημα ἁπλῆς συμβάσεως μόνον, εἶναι ζήτημα γενικώτερον, διότι διὰ τῆς συμβάσεως ἐπιδιώκεται κυρίως εἰπεῖν ἡ λύσις τοῦ ζητήματος τῆς ἀστικῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Μετὰ τὴν συμφορὰν τὸ Κράτος εὑρέθη ἐνώπιον δύο σαφῶς κεχωρισμένων προσφυγικῶν τάξεων, ἐνώπιον τῆς τάξεως τῆς ἀγροτικῆς καὶ ἐνώπιον τῆς τάξεως τῆς ἀστικῆς. Ἂν ἐπρόκειτο διὰ τῶν ἰδίων αὐτοῦ δυνάμεων τὸ Κράτος νὰ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν ἀποκατάστασιν καὶ τῶν δύο αὐτῶν τάξεων, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ὁσηδήποτε καὶ ἂν ἦτο ἡ καλὴ αὐτοῦ θέλησις, ὁσηδήποτε καὶ ἂν ἦτο ἡ αὐτοθυσία τοῦ λαοῦ, δὲν θὰ ἔφθανε τὸ Κράτος εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ σκοποῦ τούτου. Εὐτυχῶς διὰ τὴν ἀστικὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων ὑπάρχει ἡ ἀκίνητος περιουσία τῶν ἀπελθόντων Μουσουλμάνων. Καλὴ λοιπὸν διαχείρισις τῆς περιουσίας αὐτῆς, καλὴ περισυλλογὴ τῆς περιουσίας αὐτῆς, μεθοδικὴ καὶ ἐπιτυχὴς ἐκποίησις εἶναι τὰ μέσα διὰ τῶν ὁποίων καὶ μόνον θὰ κατορθώσῃ τὸ Κράτος νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀστικὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Ἐγὼ δὲ φοβοῦμαι πολὺ ὅτι διὰ τῆς ὅλης πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀστικῆς ἀποκαταστάσεως ὁ σκοπὸς αὐτῆς δὲν θὰ ἐπιτευχθῇ καὶ δὲν θὰ παρέλθῃ πολὺς καιρός, ἂν ἡ Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν σύμβασιν αὐτὴν καὶ ἂν ζητήσῃ νὰ θέσῃ εἰς ἐφαρμογὴν τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ ψηφίσματος περὶ ἐκτιμήσεως τῶν παρ’ αὐτῶν ἐγκαταλειφθεισῶν περιουσιῶν, ἂν θελήσῃ, λέγω, ἡ Κυβέρνησις νὰ θέσῃ εἰς ἐφαρμογὴν τὴν σύμβασιν αὐτήν, δὲν θὰ παρέλθῃ πολὺς καιρὸς πρὶν ἡ σύμβασις αὕτη καταπέσῃ κατόπιν τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ ἐνδιαφερομένου ἀστικοῦ κόσμου. Ἡ Κοινοβουλευτικὴ ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ Ἐπιτροπὴ εἰσηγήθη ἡμῖν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἓν ψήφισμα διὰ τοῦ ὁποίου κανονίζεται ὁ τρόπος τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν παρὰ τῶν ἀνταλλαγέντων Ἑλλήνων ἐγκαταλειφθεισῶν ἐν Τουρκίᾳ περιουσιῶν. Ὅταν τὸ ψήφισμα αὐτὸ συνεζητεῖτο ἐν τῇ Κοινοβουλευτικῇ Ἐπιτροπῇ, ἐγὼ ἐδήλωσα ὅτι διαφωνῶ κατὰ βάσιν πρὸς αὐτὸ καὶ ἐπεφυλάχθην νὰ ἀναπτύξω τὴν γνώμην μου ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, δὲν κατώρθωσα ὅμως νὰ ἀντιληφθῶ πότε ἐψηφίσθη τὸ ψήφισμα· ἴσως νὰ ἐψηφίσθη ὅπως συνήθως ψηφίζονται διάφορα νομοθετικὰ μέτρα κατὰ τὰς πρωινὰς ὥρας.

§60Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ εἶχε καταρτίσει Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή.

§61Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Λοιπὸν τὸ ψήφισμα αὐτὸ ἐν ἄρθρῳ 2 καθορίζει τὰ διανεμητέα ποσοστὰ εἰς τοὺς πρόσφυγας ἔναντι τῆς παρ’ αὐτῶν ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας καὶ λέγει ὅτι μέχρι περιουσίας 400 λιρῶν χρυσῶν 25%, ἀπὸ 400 μέχρι 1000 λιρῶν χρυσῶν 20% καὶ οὕτω καθεξῆς μέχρι συνολικοῦ ποσοῦ ἀνωτάτου ὁρίου 2,000 λιρῶν. Ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προβῶμεν προκαταρκτικῶς εἰς καθορισμὸν διανεμητέου ποσοστοῦ, ἐφόσον δὲν γνωρίζομεν οὔτε τὸ σύνολον τῶν ἀπαιτήσεων τῶν Ἑλλήνων τῶν ἀνταλλαγέντων οὔτε καὶ τὸ σύνολον τῆς παρὰ τῶν Τούρκων ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον — εἶναι εἷς ἁπλοῦς ἀριθμητικὸς συλλογισμὸς —τὰ καθοριζόμενα ποσὰ νὰ εἶναι μικρά, ἀλλ’ ἐξ ἴσου νὰ εἶναι μεγαλύτερα τοῦ πρέποντος. Ὅταν μάλιστα λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ ἔλεγχος τῶν ἐγκαταλειφθεισῶν περιουσιῶν δὲν πρόκειται νὰ γίνῃ ἐπὶ τῇ βάσει συγκεντρωμένων στοιχείων, διότι εἰς τὰς κτηματικὰς Ἐπιτροπὰς, εἰς τὰς κοινοτικὰς Ἐπιτροπὰς δίδομεν τὸ δικαίωμα καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προσωπικῆς γνώμης τῶν ἀποτελούντων αὐτὰς μελῶν νὰ κρίνουν περὶ τοῦ ποσοῦ τὸ ὁποῖον εἰς ἕκαστον θὰ ἐπιδικασθῇ. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζῃ τις ἐκ τῶν προτέρων εἰς τί ποσὰ θὰ ἀνέλθουν αἱ ἐπιδικασθησόμεναι ἀποζημιώσεις; Θὰ ὑπάρξουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εὐσυνειδήτως θὰ περιλάβουν εἰς τὰς δηλώσεις των τὴν παρ’ αὐτῶν ἐγκαταλειφθεῖσαν περιουσίαν, ἀλλὰ θὰ ὑπάρξουν καὶ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι θὰ ὑποβάλουν δηλώσεις ἐξωγκωμένας. Καὶ δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω κατὰ τίνα τρόπον αἱ Ἐπιτροπαὶ αἱ κοινοτικαὶ θὰ ἐκτελέσωσι τὸ ἑαυτῶν καθῆκον. Ὅταν λοιπόν, ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς πληρωμῆς τῶν ποσοστῶν, εὑρεθῶμεν ἐνώπιον τῆς περιπτώσεως τὴν ὁποίαν ἐγὼ φοβοῦμαι ὅτι θὰ παρουσιασθῇ, ὅτι ἡ παρὰ τῶν Τούρκων ἐγκαταλειφθεῖσα περιουσία δὲν θὰ ἐπαρκέσῃ διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ποσοστῶν εἰς ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους καθωρίσθησαν τὰ ποσοστά, τί μέλλει γενέσθαι καὶ ποῖος θὰ ἀποζημιώσῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔμειναν ἔξω τοῦ νυμφῶνος; Ἐλέχθη ὅτι τὸ Κράτος ἔχει ὑποχρέωσιν ἐκ τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς νὰ ἀποζημιώσῃ τοὺς πρόσφυγας καὶ ἂν δὲν ὑπάρξουν περιουσίαι ἐξ ὧν νὰ ἀποζημιώσῃ αὐτούς. Νομίζετε ὅτι τὸ Κράτος θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ τοὺς ἀποζημιώσῃ; Ἡ πρώτη λοιπὸν κακὴ κατεύθυνσις, κατὰ τὴν γνώμην μου, εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀστικῆς ἀποκαταστάσεως ἐδόθη διὰ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ τοῦ ψηφίσματος περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησα. Ἔρχεται τώρα ἡ σύμβασις. Ἡ σύμβασις αὐτὴ πρῶτον δὲν προνοεῖ περὶ τῆς ἐγκαταλειφθείσης ὑπὸ τῶν Τούρκων περιουσίας τῆς κατεχομένης σήμερον ἐκ μέρους τῶν προσφύγων. Ὅπως γνωρίζετε, ἡ τουρκικὴ περιουσία ἡ ἀστικὴ εἶναι δύο εἰδῶν. Ὑπῆρχον δηλαδὴ οἰκήματα τουρκικὰ τὰ ὁποῖα εἶχον μισθωθῆ ἐκ μέρους ἐντοπίων, ὑπῆρχον καὶ οἰκήματα τουρκικὰ κατεχόμενα ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἰδιώτας. Μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τῶν Τούρκων, τὰ μὲν ὑπὸ τῶν Τούρκων κατεχόμενα οἰκήματα κατελήφθησαν ὑπὸ τῶν προσφύγων, τὰ δὲ τουρκικὰ οἰκήματα τὰ κατεχόμενα ὑπὸ ἐντοπίων, ἐκεῖ ὅπου ἐφηρμόσθη ὁ νόμος 3166, κατέχονται ὑπὸ τῶν προσφύγων εἴτε δι’ ἐξώσεων εἴτε διὰ συμπτύξεων· ἑπομένως μέγα μέρος τῆς τουρκικῆς περιουσίας δὲν εἶναι ἐλεύθερον πρὸς ἐκποίησιν, διότι κατέχεται ἀπὸ τοὺς πρόσφυγας. Πῶς θὰ γίνῃ ἡ ἐκποίησις τῆς περιουσίας αὐτῆς; Θὰ ἐφαρμόσουν καὶ ἐπὶ τῶν προσφύγων τὴν διάταξιν τῆς συμβάσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν τρεῖς μῆνας μετὰ τὸν πλειστηριασμὸν αἴρεται ἡ προστασία τοῦ ἐνοικιοστασίου καὶ παρέχεται καὶ ἄλλη τρίμηνος προθεσμία, ἕνα ἑξάμηνον δηλαδή; Τοιαύτην τινὰ περίπτωσιν οὐδεὶς ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς ἀντιμετώπισε μέχρι σήμερον, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιμετωπισθῇ καὶ ἐν τῇ πραγματικότητι. Πρέπει προηγουμένως νὰ φροντίσητε, εἰς τρόπον ὥστε νὰ εἶναι δυνατὸν ἡ περιουσία αὐτή, ὅταν θὰ ἔλθῃ ὁ χρόνος τῆς ἐκποιήσεώς της, νὰ εἶναι ἐλευθέρα ἀπὸ τὸ βάρος τὸν ὁποῖον τὴν πιέζει, διότι τὸ βάρος εἶναι τρισμέγιστον καὶ ὅσας διατάξεις καὶ ἂν βάλετε εἰς τὴν σύμβασιν, δὲν θὰ ἠμπορέσητε νὰ βγάλετε τὸ βάρος αὐτό, ἂν δὲν λάβητε εἰδικὴν μέριμναν. Τοιαύτη λοιπὸν μέριμνα ἐν προκειμένῳ δὲν λαμβάνεται ἀπὸ τὴν σύμβασιν ἐκείνην, ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὐτό· ἡ σύμβασις δὲν προνοεῖ καὶ περὶ ἑνὸς ἄλλου ἀκόμη σοβαρωτάτου ζητήματος. Κατὰ τὴν σύμβασιν ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα, θέτουσα ὑπέγγυα κτήματα ἀξίας 1,000,000,000 δραχμῶν θὰ ἐκδώσῃ 500,000,000 ὁμολογίας, καὶ θὰ δοθοῦν τὰ 500 αὐτὰ ἑκατομμ. ὁμολογιῶν εἰς τοὺς πρόσφυγας. Περιττὸν θεωρῶ νὰ προσθέσω ὅτι τὰ 500 αὐτὰ ἑκατομμύρια ὁμολογιῶν οὐδὲ τὸ ἓν πέμπτον τῶν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ψηφίσματος ἀξιώσεων ἀντιπροσωπεύουν· ἑπομένως τὸ ἓν πέμπτον θὰ διατεθῇ, τὰ ⅘ τί θὰ γίνουν; Θὰ θέσῃ λοιπὸν ἡ Τράπεζα ὑπέγγυα κτήματα ἀξίας ἑνὸς δισεκατομμυρίου δραχμῶν καὶ θὰ ἐκδώσῃ 500 ἑκατομμ. ὁμολογιῶν καὶ ταυτοχρόνως θὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκποίησιν τῶν κτημάτων. Καὶ ἐδῶ δημιουργεῖται εἷς ἄλλος τρισμέγιστος κίνδυνος, κύριοι συνάδελφοι, ὁ κίνδυνος τὰ κτήματα αὐτὰ τὰ ἐκποιούμενα, καθ’ ὃν τρόπον προβλέπεται νὰ ἐκποιηθοῦν, νὰ μὴ φθάσουν τὴν ἀξίαν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ φθάσουν. Διότι ποῖος θὰ μετάσχῃ τῶν πλειοδοσιῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ διενεργηθοῦν κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον; Θὰ μετάσχουν τῶν πλειοδοσιῶν μόνον οἱ διαθέτοντες χρήματα. Ἐπειδὴ δὲ οἱ πρόσφυγες δὲν διαθέτουσι χρήματα, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι οἱ πρόσφυγες θὰ ἀποκλεισθῶσι τῶν πλειοδοσιῶν, ἂν αὗται γίνουν καθ’ ὃν τρόπον προβλέπει ἡ σύμβασις. Ποία ἡ συνέπεια αὐτοῦ τοῦ ὑπολογισμοῦ; Ἀναντιρρήτως πτῶσις τῆς ἀξίας τῶν οἰκημάτων, διότι περιορίζεται ὁ κύκλος τῶν συναγωνιζομένων, περιορίζεται δὲ σημαντικά. Περιορίζεται λοιπὸν ὁ κύκλος τῶν συναγωνιζομένων καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν εἶναι δυνατὸν τὰ οἰκήματα νὰ φθάσουν τὴν ἀξίαν τὴν ὁποίαν θὰ ἔχουν ἐν περιπτώσει κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ πρόσφυγες θὰ δύνανται, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ τίτλου μετὰ τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς περιουσίας αὐτῶν μὲ τὸ ὁρισθησόμενον ποσοστόν, νὰ λάβουν μέρος εἰς τὴν πλειοδοσίαν. Δὲν πρόκειται δὲ μόνον περὶ τούτου, ἀλλὰ θὰ ὀλιγοστεύσῃ τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον εἶχον ὑπ’ ὄψιν των καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι συνέταξαν τὸ ψήφισμα, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν θὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ πληρωθοῦν αὐτὰ τὰ ποσοστά, τὰ ὁποῖα ὁρίζει τὸ ψήφισμα. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ὁ κίνδυνος αὐτός· δημιουργεῖται καὶ ἄλλος κίνδυνος, τοῦ ὁποίου τὰς συνεπείας γνωρίζομεν ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦμεν τὰς πλειοδοσίας τῶν διαφόρων τομέων τῆς Θεσσαλονίκης. Ἡ Θεσσαλονίκη εἶναι πόλις μεγάλη· εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ὁ πλοῦτος εἶναι πολὺς καὶ πολλοὶ οἱ κατέχοντες αὐτὸν καὶ τὰ ἀντιτιθέμενα συμφέροντα ἐπίσης μεγάλα. Καὶ ὅμως, κύριοι συνάδελφοι, ὅταν ἐξετίθεντο εἰς πλειοδοσίαν οἱ διάφοροι τομεῖς, παρουσιάσθη τὸ ἑξῆς θέαμα· νὰ σχηματισθοῦν διάφορα γκρούπ, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς ἰσχύος αὐτῶν, διὰ τῆς ἐπιβολῆς αὐτῶν νὰ κατορθώσουν νὰ γίνουν κύρια τῶν οἰκοπέδων μὲ τιμὰς ἐλάχιστον ἀφισταμένας τῆς ἀρχικῆς τιμῆς, τῆς βάσεως. Εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κ. Ἠσαΐαν, ὄντα τότε Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας, ἐπέδειξα τοιοῦτον γενόμενον πλειστηριασμὸν οἰκοπέδων μὲ τιμὴν βάσεως 40,000 δραχμῶν, τιμὴν δὲ κατακυρώσεως 40,025 δραχμῶν. Ἄν λοιπὸν τοιούτου εἴδους φαινόμενον παρουσιάσθη εἰς πόλιν ὅπως ἡ Θεσσαλονίκη, πόλιν μεγάλην, πόλιν πλουσίαν, πόλιν εἰς τὴν ὁποίαν ὁ πλοῦτος εἶναι κατανεμημένος, πόλιν ὅπου τὰ ἀντιτιθέμενα, τὰ συγκρουόμενα συμφέροντα εἶναι μεγάλα, τί νομίζετε ὅτι θὰ συμβῇ εἰς πόλεις μικράς, περιλαμβανούσας ὅμως μέγα μέρος καταλειφθείσης τουρκικῆς περιουσίας, τί νομίζετε ὅτι θὰ συμβῇ εἰς πόλεις, ὅπως αἴφνης εἰς τὸ Ἡράκλειον τῆς Κρήτης, εἰς τὰ Χανιά, εἰς τὴν Ρέθυμνον, ὅπου τὰ ¾ τῆς πόλεως εἶναι τουρκικά, καὶ ὅπου ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διαθέτουν κεφάλαια, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἠμπορέσουν νὰ λάβουν μέρος εἰς τὰς πλειοδοσίας, εἶναι ἐλάχιστοι; Φοβοῦμαι λοιπὸν πολὺ ὅτι, ἂν ἀποκλείσωμεν τοὺς πρόσφυγας ἀπὸ τοῦ νὰ λάβουν μέρος εἰς τὰς πλειοδοσίας αὐτάς, νὰ πληρώσωσι τὸ ἀντίτιμον τῶν κτημάτων διὰ τοῦ τίτλου ὁ ὁποῖος θὰ δοθῇ εἰς αὐτοὺς τοῦ ἀναγνωρισθησομένου εἰς αὐτοὺς ποσοστοῦ, θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα νὰ ἀντιμετωπίσωμεν καὶ τὰς δύο αὐτὰς περιπτώσεις, περὶ τῶν ὁποίων σᾶς ὡμίλησα. Ἄν ἡ πλειοδοσία ἐξελιχθῇ φυσιολογικῶς, θὰ ἔχωμεν καὶ πάλιν πτῶσιν τῆς ἀξίας τῶν οἰκημάτων. Δὲν θὰ φθάσουν τὴν ἀξίαν ἐκείνην τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ φθάσουν. Ἄν αἱ πλειοδοσίαι δὲν ἐξελιχθοῦν ὁμαλῶς, ἀλλ’ ἐξελιχθῶσι κατὰ τὸν τρόπον τὸν ὁποῖον ἐγὼ ἀνέφερα, φοβοῦμαι ὅτι θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα οἱ ἐπαγγελματίαι πρόσφυγες νὰ ἐκμισθώσωσι τὰ κτήματα αὐτὰ ἀπὸ τοὺς νέους ἀγοραστάς. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀντιμετώπισε τὸ ζήτημα τῆς ριζικῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Εὔχομαι ἡ ἀντίληψίς μου νὰ εἶναι πεπλανημένη, ὁ χρόνος ὅμως θὰ ἀποδείξῃ εἰς ποίαν πλευρὰν ἔγκειται τὸ δίκαιον.

§62Ν. ΖΟΥΔΙΑΝΟΣ. Κατὰ τί ἤθελε προαγάγει τὸ ζήτημα, κ. συνάδελφε, ἡ συμμετοχὴ τῶν προσφύγων;

§63Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἰδοὺ λοιπὸν αἱ σκέψεις μου ὅσον ἀφορᾷ καὶ τὸ τρίτον Νομοθετικὸν Διάταγμα, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησε τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὐτά. Ὡμίλησα καὶ περὶ μιᾶς ἀποπείρας τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, εὐτυχῶς ματαιωθείσης, ὡς σᾶς εἶπον. Καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου νὰ δώσω ἐξηγήσεις τινὰς ἢ μᾶλλον διασαφήσεις τινάς. Διὰ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ παραγωγικῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἐφέδρων πολεμιστῶν Κρήτης» ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας εἰσηγήθη τὴν ἐκχώρησιν εἰς τὸ ταμεῖον αὐτῶν τῶν ἀχρηστευθέντων Νεκροταφείων. Ἀχρηστευθέντα Νεκροταφεῖα δύνανται νὰ εἶναι καί τινα χριστιανικὰ ἐλαχίστης ἀξίας, ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶναι καὶ τὰ ἀχρηστευθέντα τουρκικὰ Νεκροταφεῖα μεγάλης, δύναμαι νὰ εἴπω, ἀξίας.

§64Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Εἶναι ἐκτὸς συναλλαγῆς τὰ Νεκροταφεῖα, κ. συνάδελφε.

§65Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀποτελεῖ ἐπὶ πλέον καὶ τοῦτο ἐκδήλωσιν τῆς φιλοπροσφυγικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Οἱ ἐξ Ἡρακλείου συνάδελφοι πέρυσιν ὑπέβαλον πρότασιν ψηφίσματος εἰς τὴν Συνέλευσιν, διὰ τῆς ὁποίας εὐθέως καὶ εἰλικρινῶς ἐζήτουν ὑπὲρ τῶν ἐφέδρων Ἡρακλείου τὴν παραχώρησιν τῶν τουρκικῶν Νεκροταφείων. Ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠρνήθη νὰ δεχθῇ τὴν πρότασιν αὐτήν, ὄχι διότι δὲν ἐνεπνέετο ἀπὸ αἰσθήματα φιλεφεδρικά, ὄχι διότι ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπεθύμει νὰ ἀποκαταστήσῃ τοὺς ἐφέδρους πολεμιστὰς τῆς Κρήτης, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς πρῶτοι ποθοῦμεν, διότι ἡμεῖς πρῶτοι ἀναγνωρίζομεν ποίας κολοσσιαίας θυσίας ὑπέστη ἡ Κρήτη διὰ τὸν ὑπόδουλον Ἑλληνισμόν, ἀλλ’ ὀρθῶς ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔκρινεν ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον ἡ παραγωγικὴ ἀποκατάστασις τῶν ἐφέδρων νὰ γίνῃ εἰς βάρος μιᾶς ἄλλης τάξεως πολιτῶν, τάξεως πολὺ δυστυχεστέρας καὶ πολὺ περισσότερον ἀναξιοπαθούσης, παρὰ ἡ τάξις τῶν ἐφέδρων πολεμιστῶν. Καὶ διὰ τοῦτον ἀκριβῶς τὸν λόγον, τόσον ἐκεῖνος ὅσον καὶ ἡμεῖς, δὲν ἐδέχθημεν τὴν πρότασιν ἐκείνην τοῦ ψηφίσματος. Ἐνῷ λοιπὸν τοιαύτη ἐκδήλωσις εἰλικρινὴς καὶ εὐθεῖα ὑπῆρχεν ἐκ μέρους τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων Ἡρακλείου, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐπωφελήθη τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀποκαταστάσεως ἐφέδρων πολεμιστῶν κλπ.», παρεισήγαγε τὴν ἑξῆς διάταξιν (ἀναγινώσκει): «Πόροι τοῦ ταμείου α, β, γ ἡ ἀξία τῶν ἀχρηστευθέντων Νεκροταφείων, ἀπαλλοτριουμένων».

§66Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἶναι πολὺ σαφὴς ἡ διάταξις, κ. πληρεξούσιε.

§67Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Καὶ μόνον ὅταν εἰδοποίησα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας ὅτι ἐπὶ τέλους ἕνα τέτοιο πρᾶγμα δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνεχθοῦν οἱ πρόσφυγες, διότι γνωρίζω ἐγὼ ποῖα εἶναι τὰ ἀχρηστευθέντα τουρκικὰ Νεκροταφεῖα —τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὸ Ἡράκλειον γνωρίζω ὅτι ἐντὸς τῆς πόλεως καὶ εἰς τὰ πρόθυρα καὶ ἐντεῦθεν τοῦ καλυτέρου προαστείου τῆς πόλεως ὑπάρχουν τουρκικὰ Νεκροταφεῖα μεγάλης ἐκτάσεως, ὅπως πολὺ καλὰ γνωρίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, μεγάλης ἐκτάσεως καὶ μεγάλης ἀξίας —μόνον ὅταν εἰδοποίησα ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῶμεν τὴν διάταξιν αὐτήν, μοὶ ἀπήντησεν ὅτι δὲν εἶχεν εἰς τὸν νοῦν του τὰ τουρκικὰ Νεκροταφεῖα, εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του μόνον τὰ χριστιανικὰ καὶ ὅτι πολὺ προθύμως θὰ ὑπέβαλλε σχετικὴν τροπολογίαν.

§68Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὰ νεκροταφεῖα παρεχωρήθησαν εἰς τὴν Τράπεζαν. Ἂν δὲν παρεχωροῦντο εἰς τὴν Τράπεζαν, σᾶς βεβαιῶ θὰ εἶχον τὸ θάρρος νὰ τὰ ζητήσω, νὰ τὰ πάρω· μείνατε ἥσυχος.

§69Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Δὲν θὰ εἴχετε τὸ δικαίωμα νὰ τὰ πάρετε.

§70Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θὰ μοὶ τὰ ἔδιδεν ἡ Συνέλευσις. Σεῖς διεθέσατε μουσουλμανικὰ κτήματα ὑπὲρ πολλῶν ἐφέδρων ἐντοπίων. Ἀλλά, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ζήτημα δὲν ἔχει οὐσιαστικὴν σημασίαν. Εἶπον εἰς τὸν κ. πληρεξούσιον ὅτι τὰ Νεκροταφεῖα ταῦτα παρεχωρήθησαν εἰς τὴν Τράπεζαν.

§71Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν κάμνετε καμμίαν ἐπιφύλαξιν ὅσον ἀφορᾷ τὴν Τράπεζαν. Τὰ ἀπαλλοτριοῦτε ὑπὲρ τῶν ἐφέδρων.

§72Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅλα τὰ Νεκροταφεῖα αὐτὰ ἀνήκουν εἰς τὴν Τράπεζαν;

§73Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μάλιστα.

§74Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀλλὰ ψηφιζομένου τοῦ νομοσχεδίου τὰ ἀπαλλοτριοῦτε ὑπὲρ τῶν ἐφέδρων πολεμιστῶν.

§75ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ἐψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον.

§76Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν ἐψηφίσθη καὶ πιστεύω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς θὰ ὑποβάλῃ τὴν τροπολογίαν, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησε.

§77Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Θὰ ἔχουν παραχωρηθῆ εἰς τὴν Τράπεζαν καὶ ἂν δὲν ὑποβάλῃ τροπολογίαν.

§78Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἐξ ὅλων λοιπὸν αὐτῶν συνάγεται, κατὰ τὴν γνώμην μου, ὅτι ἡ ἀπὸ τῶν διακοπῶν τῆς Συνελεύσεως μέχρι σήμερον ἀκολουθουμένη πολιτικὴ ὅσον ἀφορᾷ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα ὄχι μόνον δὲν προήγαγε ταῦτα, ἀλλὰ συνετέλεσεν εἰς οὐσιώδη ὀπισθοδρόμησιν αὐτῶν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας κατέχεται ἀπὸ μίαν, παράξενον εὐαισθησίαν. Συγκινεῖται....

§79Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Καθόλου σᾶς βεβαιῶ.

§80Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀκούσατε διατί συγκινεῖται. Συγκινεῖται ἀπὸ τὰς ἐκκλήσεις τῶν πλουσίων καὶ κωφεύει εἰς τὰς ἐπικλήσεις τῶν ἀπόρων καὶ τῶν ἐνδεῶν. Διὰ νὰ μὴ διαταράξῃ τὴν μακαρίαν χώνευσιν τοῦ πασχαλινοῦ ἀμνοῦ τῶν ἐν τοῖς οἰκήμασιν ἡμῶν ἀνέτως διαμενόντων, ἐδήλου πρὸ τῶν διακοπῶν εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἐπέτρεπεν ἐν παραμοναῖς τοῦ Πάσχα τὴν σύμπτυξιν. Δὲν τὸν ἐνδιέφερον, ὅπως καὶ τότε εἶπον, οἱ γόοι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διέμενον εἰς τὰς ἀποθήκας καὶ εἰς τὰ τζαμιά. Διὰ νὰ μὴ ἀδικήσῃ τὸν περίφημον Λυσίμαχον, ἔλεγεν εἰς τὸν ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφον κ. Πασσαλίδην, τὸν περίφημον Λυσίμαχον, ἀδικηθέντα, διότι στρέμματα γῆς μὴ ἀνήκοντα εἰς αὐτὸν ἀπεδόθησαν εἰς ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους ἀνῆκον, ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ τῷ ἐπιτρέψῃ νὰ καταλάβῃ καὶ ἄλλας ἐκτάσεις γῆς. Δὲν ἐνδιεφέρθη διὰ τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι κατεῖχον δύο ἢ τρία στρέμματα γῆς καὶ οἱ ὁποῖοι διεξῆγον ὁμηρικὰς μάχας πέριξ τῆς καταλήψεως στενῆς τινος λωρίδος γῆς. Καὶ ἐνῷ τοῦτο συνέβαινεν ἐν τῇ πραγματικότητι, ὁσάκις τῷ ἐλέγετο ὅτι ὅλα αὐτὰ δεικνύουν τὴν ἀντιπροσφυγικήν του πολιτικήν, περιεβάλλετο ἀμέσως χιτῶνα ἀσκητικὸν καὶ σταυροκοπούμενος ἀνὰ πᾶν δευτερόλεπτον τῆς ἡμέρας διεκήρυσσεν ὅτι παρεξηγήθησαν αἱ προθέσεις του. Παρεξηγήθη ἡ πρόθεσίς του ὅταν ὑπέβαλε τὸ σχέδιον νόμου τὸ τροποποιοῦν τὸν νόμον 3166, παρεξηγήθη ἡ πρόθεσίς του ὅταν ἀπέστειλε τὸ γνωστὸν τηλεγράφημα εἰς Θεσσαλονίκην διὰ τοῦ ὁποίου ἠξίου νὰ ὑποβάλλωνται ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν αὐτοῦ αἱ ἀποφάσεις τοῦ ἑπταμελοῦς Συμβουλίου.

§81Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αἱ ἀναθεωρήσεις.

§82Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔστω αἱ ἀναθεωρήσεις. Δὲν εἴχετε δικαίωμα.

§83Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον.

§84Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Παρεξηγήθησαν αἱ προθέσεις του ὅταν παρεισῆγε τὸ περίφημον ἄρθρον 26 τοῦ ἐνοικιοστασίου.

§85Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν τὸ εἰσήγαγον ἐγώ.

§86Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Παρεξηγήθησαν αἱ προθέσεις του ὅταν εἰσῆγε τὸ Νομοθετικὸν Διάταγμα, περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς ὡμίλησα πρότερον. Πάντοτε παρεξηγοῦντο αἱ προθέσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, ἡμεῖς, ἀφωσιωμένοι νὰ παρακολουθῶμεν καὶ νὰ καταγγέλλωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκείνους οἱ ὁποῖοι καταχρῶνται τοῦ ἱεροῦ προσφυγικοῦ χρήματος, ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπιβουλεύονται τῆς περιουσίας ἡμῶν, δὲν ἔχομεν ἐπαρκῆ τὸν καιρὸν νὰ παρακολουθήσωμεν ἀναλόγους ἐνεργείας προερχομένας ἐκ μέρους Ὑπουργῶν, καὶ μάλιστα ἐκείνων εἰς τοὺς ὁποίους εἶναι ἀνατεθειμένη ἐκ τῶν νόμων ἡ φρούρησις καὶ ἡ προστασία αὐτῆς. Ὁ προσφυγικὸς κόσμος, κύριοι συνάδελφοι, δὲν ἀφῆκεν οὐδεμίαν εὐκαιρίαν νὰ διακηρύξῃ τὴν ζωηρὰν αὑτοῦ ἐπιθυμίαν νὰ ζήσῃ ἐν ὁμονοίᾳ καὶ ἀγάπῃ μετὰ τοῦ γηγενοῦς στοιχείου. Τὸ δεύτερον Παμπροσφυγικὸν Συνέδριον Θεσσαλονίκης, τὸ ὁποῖον συνῆλθε πέρυσιν, ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ τοῦ ψηφίσματος αὐτοῦ ἔταξε τὴν ἐκδήλωσιν τῆς βαθυτάτης εὐγνωμοσύνης τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου πρὸς σύμπαντα τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν διὰ τὰς θυσίας εἰς τὰς ὁποίας προθύμως ὑπὲρ αὐτοῦ ὑπεβλήθη καὶ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ νὰ ζήσῃ ἐν ἀπολύτῳ ὁμονοίᾳ καὶ ἀγάπῃ μετ’ αὐτοῦ. Τὸ τρίτον Παμπροσφυγικὸν Συνέδριον, συνελθὸν πρό τινων ἡμερῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ, ἐψήφισε καὶ τοῦτο ψήφισμα ἰδιαίτερον, διὰ τοῦ ὁποίου τὰ αὐτὰ αἰσθήματα εὐγνωμοσύνης καὶ ἀφοσιώσεως ἐξεδήλου πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Δὲν ἔχομεν ἡμεῖς λοιπὸν διαφορὰς μὲ τὴν μεγάλην μᾶζαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀντετάχθημεν ἐν τῷ παρελθόντι καὶ ἀντιτασσόμεθα καὶ σήμερον καὶ θὰ ἀντιτασσώμεθα καὶ ἐν τῷ μέλλοντι κατὰ δύο κυρίως τάξεων, κατὰ τῆς τάξεως τῶν μεγάλων γαιοκτημόνων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ προασπίσωσι τὰ ἴδια συμφέροντα, παραγνωρίζοντες τὰς δημιουργηθείσας κοινωνικὰς ἀνάγκας, ἐμμένουσι δὲ ἀκλονήτως εἰς τὴν διατήρησιν τῆς ἰδιοκτησίας, ἐνῷ εἶναι παγκοίνως ἀνεγνωρισμένον ὅτι δὲν δύναται σήμερον μάλιστα μὲ τὸν προσφυγικὸν ἀγροτικὸν κόσμον νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑφισταμένη ἡ μεγάλη ἰδιοκτησία· κατ’ αὐτῶν ἀντετάχθημεν καὶ θὰ ἀντιταχθῶμεν καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Ἀντιτασσόμεθα πρῶτον κατὰ τῆς τάξεως αὐτῆς καὶ δεύτερον ἀντιτασσόμεθα κατὰ τῆς τάξεως τῶν εὐπόρων, τῶν πλουσίων ἐκείνων ἐκμεταλλευτῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουσι νὰ ἀναγνωρίσωσιν ὅτι ἡ δημιουργηθεῖσα κατάστασις εἶναι τοιαύτη, ὥστε μέρος τι τῆς ἀνέσεως αὐτῶν πρέπει καὶ αὐτοὶ νὰ θυσιάσωσι χάριν τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφυγικῶν ἀστικῶν στοιχείων. Κατὰ τῶν δύο αὐτῶν τάξεων ἀντετάχθημεν καὶ θὰ ἀντιταχθῶμεν καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Ἔρεισμα δὲ τῶν δύο τούτων τάξεων, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι ἡ Κυβέρνησις. (Χειροκροτήματα). Εἰς χεῖρας ὑμῶν ἔγκειται νὰ ἄρητε τὸ ἔρεισμα τοῦτο· θὰ ἀποκαταστήσητε τοιουτοτρόπως τὸ κλονισθὲν ἠθικὸν τοῦ προσφυγικοῦ στοιχείου, θὰ ἀποκαταστήσητε τὴν κλονισθεῖσαν ἐμπιστοσύνην αὐτοῦ ἐπὶ τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν, θὰ ἀποκαταστήσητε ἑδραίαν τὴν ὁμόνοιαν μεταξὺ τῶν ἀδελφῶν μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οἰκογενείας καὶ θὰ παράσχητε τοιουτοτρόπως τὴν μεγαλυτέραν ὑπηρεσίαν καὶ πρὸς τὴν Πατρίδα καὶ πρὸς τὴν Δημοκρατίαν.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δηλῶ εἰς τὰ θεωρεῖα ὅτι εἶναι ἡ τελευταία φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν συμμετέχουν εἰς χειροκροτήματα. Διακόπτομεν ἐπὶ 5 λεπτὰ τὴν συνεδρίασιν. (Ὥρα 7. 45′ μ. μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.55′ μ. μ.)

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Σ. Γρηγορίου ἔχει τὸν λόγον.

§89Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν θὰ καταπονήσω ὑμᾶς, κύριοι συνάδελφοι, διὰ μακρᾶς ἀγορεύσεως ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἐγράφησαν καὶ ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τόσα ἐπὶ τῆς μεγάλης ταύτης ὑποθέσεως, ὥστε θὰ ἀπετέλει ματαιοπονίαν δι’ ἐμὲ ἄν, ἀνερχόμενος τὸ βῆμα τοῦτο, ἐπανελάμβανον ὅσα πρὸ πολλοῦ καὶ συχνάκις ἠκούσαμεν. Διὰ τὸν λόγον δὲ τοῦτον καὶ ὁσάκις τὸ ζήτημα τοῦτο συνεζητήθη ἐν τῇ παρούσῃ Ἐθνοσυνελεύσει κατὰ τὸ παρελθὸν τρὶς ἐνεγράφην ὅπως ὁμιλήσω καὶ τρὶς ἀπεσύρθην, διότι ἐφρόνουν, μετὰ τὰς διαρρευσάσας συζητήσεις, ὅτι θὰ ἦτο ἐντελῶς περιττὸν ὅπως διὰ μιᾶς ἀγορεύσεως προσθέσω καὶ ἐγὼ ὅσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλέχθησαν. Νομίζω ἄλλως τε ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι τόσον κολοσσιαῖον καὶ τόσον λεπτὸν ταυτοχρόνως, ὥστε, ὁσάκις θίγεται, δέον νὰ θίγεται μετὰ πάσης περισκέψεως καὶ μετὰ πάσης λεπτότητος, διότι τότε μόνον θὰ εἶναι δυνατὸν ἐκ τῆς συζητήσεως ἐπ’ αὐτοῦ νὰ προκύψουν συμπεράσματα ἐξυπηρετικὰ τῆς ὅλης προσφυγικῆς ὑποθέσεως, ὑποθέσεως, ἧς ἡ ἐξέλιξις ἡ ὁμαλὴ ἐξαρτᾶται κυρίως οὐχὶ ἐκ λόγων ρητορικῶν, ἀλλ’ ἐξ ἔργων καὶ βαθυτάτης μελέτης καὶ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν λαμβανομένων ἑκάστοτε μέτρων. Ἔλαβον οὐχ ἧττον τὸν λόγον, κύριοι συνάδελφοι, διότι ἡ συζήτησις, ἰδίως τὴν φορὰν αὐτήν, ἐπεξετάθη καὶ διότι ἐνόμισα ὅτι μοὶ ἐπιβάλλετο νὰ πράξω τοῦτο, διότι φρονῶ ὅτι πλεῖστοι ἐκ τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων ρητόρων ἔθιξαν τὸ ζήτημα τοῦτο κυρίως εἰς τὰς λεπτομερείας αὐτοῦ, καὶ ὅτι ἐλησμόνησαν νὰ ἀντιμετωπίσωσιν αὐτὸ εἰς τὰς μεγάλας γραμμάς του διὰ νὰ ἀντιληφθῶμεν ἐκ τῆς ἀνασκοπήσεώς του τί μέχρι τοῦδε ἔγινε καλῶς, ἂν ἐγένετο, ποῖα ὑπῆρξαν τὰ τρωτὰ εἰς γενικὰς γραμμάς, ἂν ὑπῆρξαν, καὶ πόσης ἐκτάσεως, καὶ πρὸ παντὸς ποῖον πρέπει νὰ εἶναι τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον δέον νὰ ἀκολουθήσωμεν εἰς τὸ μέλλον, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ ἀγάγωμεν εἰς αἴσιον πέρας τὴν τόσον ποθητὴν εἰς ὅλους ἀστικὴν καὶ γεωργικὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων. Ἐξητάσθη, κύριοι συνάδελφοι, τὸ ζήτημα εἰς τὰς λεπτομερείας αὐτοῦ. Οἱ πλεῖστοι τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων ρητόρων ἠσχολήθησαν κυρίως μὲ τὴν δρᾶσιν ὡρισμένων προσώπων εἴτε ἀνωτάτων ὑπαλλήλων τῆς Ἐπιτροπῆς, τῆς περιφήμου Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, εἴτε ὡρισμένων ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας ἢ ἄλλων ὑπαλλήλων τοῦ Ἐποικισμοῦ καὶ τῆς Ἀνταλλαγῆς, ἢ ἄλλοι ἠσχολήθησαν μὲ τὰ τρωτὰ τοῦ ἐποικισμοῦ καὶ τῆς γεωργικῆς καὶ ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως εἰς ὡρισμένα σημεῖα τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἐλησμονήθη νὰ ἀντιμετωπισθῇ τὸ ὅλον πρόβλημα ἀπὸ τῆς γενικῆς αὐτοῦ ἀπόψεως. Διότι, ἂν ἀντιμετωπίζετο εἰς τὰς γενικὰς αὐτοῦ γραμμὰς τὸ ὅλον προσφυγικὸν πρόβλημα, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λησμονηθῇ ὑπὸ ποίας συνθήκας πρὸ τριετίας ἐδέχθημεν ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς μητρὸς Ἑλλάδος 1,500,000 δυστυχῶν ἀδελφῶν ἡμῶν προσφύγων, ἐκριζωθέντων ἀπὸ τὰ παράλια τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἀπὸ τὴν Θράκην, ἔνθα ἀπὸ τριῶν χιλιάδων ἐτῶν ἐξεπροσώπησαν τὸν εὐγενέστερον πολιτισμόν. Ἄν ἐθίγετο τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπὸ τὰς γενικάς του πλευράς, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λησμονήσωμεν ὑπὸ ποίας συνθήκας καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καὶ αἱ Κυβερνήσεις καὶ ὁ λαὸς καὶ αὐταὶ αἱ προσφυγικαὶ μᾶζαι, καὶ πρὸ παντὸς αὐταὶ αἱ προσφυγικαὶ μᾶζαι ἀντιμετώπισαν τὸ τεράστιον πρόβλημα τῆς ἀποκαταστάσεως αὐτῶν καθ’ ὅλην τὴν διαρρεύσασαν περίοδον ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μέχρι σήμερον, ἄν, λέγω, ἐθίγετο τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀπὸ τῆς γενικῆς αὐτοῦ μορφῆς, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λησμονῶμεν πάντα ταῦτα, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἔχομεν τὸ εὐτύχημα οὔτε ἑκατοντάδας θανάτων νὰ μὴ θρηνήσωμεν οὔτε ἀστέγους, κατὰ τὸ μέγιστον μέρος τουλάχιστον τῶν προσφύγων, νὰ μὴ ἔχωμεν, νὰ ἴδωμεν δὲ ὁλονὲν τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν παρὰ πᾶσαν πρόβλεψιν ὠθουμένην πρὸς ὁμαλὴν κατεύθυνσιν, κατεύθυνσιν ἥτις ὡδήγησεν εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τὴν γεωργικὴν τὸ μέγιστον μέρος τῶν γεωργῶν προσφύγων καὶ ἥτις, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀστικὴν ἐγκατάστασιν, ἔφθασεν εἰς ἀποτελέσματα βεβαίως οὐχὶ εὐκαταφρόνητα. Εἰς τί ἀναλύεται, κύριοι, τὸ ὅλον προσφυγικὸν ζήτημα; Εἴχομεν ἢ μᾶλλον εἴχομεν 1,500,000 πρόσφυγας. Εἴχομεν τὴν ὑποχρέωσιν πρῶτον νὰ περιθάλψωμεν τοὺς δεομένους περιθάλψεως, χήρας, ἀνικάνους πρὸς ἐργασίαν καὶ τὸ μέγιστον μέρος τῶν ἐγκαταλελειμμένων ὀρφανῶν, τὰ ὁποῖα ὑπολογίζονται εἰς 60,000 περίπου. Εἴχομεν νὰ φροντίσωμεν περὶ τῆς ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων, εἴχομεν νὰ φροντίσωμεν περὶ τῆς γεωργικῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Κατὰ τίνα τρόπον καὶ μὲ ποῖον σύστημα ὀφείλομεν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ κολοσσιαίου τούτου ἔργου; Εἴχομεν ἀνάγκην χρημάτων, εἴχομεν ἀνάγκην ἑνὸς προγράμματος καθωρισμένου καὶ ἐκ τῶν προτέρων σαφοῦς καὶ ἐπακριβοῦς, ὡς πρὸς τὴν γεωργικὴν καὶ ἀστικὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων. Εἴχομεν ἀνάγκην ἑνὸς προγράμματος, διὰ τὴν ἐφαρμογὴν δὲ τοῦ προγράμματος αὐτοῦ εἴχομεν ἀνάγκην πρὸ παντὸς καταλλήλων προσώπων, προσώπων τὰ ὁποῖα νὰ εἶναι ἐμπεποτισμένα μὲ τὸν προσφυγικὸν πόνον, ἐμπεποτισμένα μὲ τὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν μόνον ἀνώτεροι ἄνθρωποι καὶ ἰσχυροῦ χαρακτῆρος δύνανται νὰ ἔχουν, ἵνα ἐπιτελέσωσι τόσον δυσχερῆ ἀποστολήν, εἴχομεν ἀνάγκην καὶ προσώπων ἅτινα θὰ ἠδύναντο νὰ ἐκτελέσωσι τὰ ἑκάστοτε λαμβανόμενα μέτρα. Ὑπῆρχον ταῦτα εἰς τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὴν διαρρεύσασαν ταύτην περίοδον τῆς τριετίας, κατὰ τὴν ὁποίαν θύματα μιᾶς πρωτοφανοῦς καταστροφῆς Μικρασιατικῆς εἴχομεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν ταυτοχρόνως τὸ κολοσσιαῖον πρόβλημα τοῦ νὰ ὁδηγήσωμεν τὸν δυστυχῆ τοῦτον Τόπον μετὰ μίαν καταστροφὴν εἰς ἕνα λιμένα σωτηρίας καὶ εἰρήνης, ἀπὸ ἀπόψεως δὲ ἐσωτερικῆς θέτοντες τέρμα εἰς ἕνα ἀπαίσιον διχασμὸν νὰ ὁδηγήσωμεν εἰς τὴν συμφιλίωσιν διὰ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος; Εἴχομεν λοιπὸν τὰ μέσα τὰ ὁποῖα χρειάζονται διὰ νὰ λύσωμεν ἕνα τόσον τεράστιον πρόβλημα; Ἀναμφισβητήτως, κύριοι, ὄχι. Ὅταν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀπὸ τοῦ 1914 ἐδέχθη τὸ πρῶτον κῦμα τῶν προσφύγων, διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῆται καὶ τὸ παρελθόν, διότι ὅλα τὰ ζητήματα πρέπει νὰ κρίνωνται σχετικῶς καὶ οὐχὶ ἀπολύτως, ἵνα καταλήξωμεν εἰς τὰ ἀσφαλῆ συμπεράσματα εἰς τὰ ὁποῖα θέλομεν νὰ καταλήξωμεν, ὅταν ἀπὸ τοῦ 1914 ἡ Ἑλλὰς ἀντιμετώπισε διὰ πρώτην φορὰν τὸ προσφυγικὸν κῦμα, ἔλαβε καὶ τότε τὰ μέτρα της ἵνα ἀντιμετωπίσῃ τὴν ἀποκατάστασιν τὴν γεωργικὴν τῶν προσφύγων οὓς ἐδέχθημεν τότε εἰς τοὺς κόλπους τῆς Μακεδονίας ἰδίως, περὶ τὰς 80,000 Καυκασίους. Ἐχρησιμοποιήθησαν τότε ἄφθονα χρηματικὰ μέσα, εἴχομεν ὑπεράρκειαν γῆς, διεθέτομεν προσωπικὸν καὶ ἀρκετὰ οἰκήματα, διότι ἡ Ἑλληνικὴ διοίκησις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, δέον νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ἦτο ἀκμαιοτάτη καὶ ἱκανωτάτη ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τοιοῦτον πρόβλημα. Ἐν τούτοις παρ’ ὅλας τὰς καταβληθείσας προσπαθείας, παρ’ ὅλον τὸ ἐπιδιωχθὲν ἐνδιαφέρον ἀπὸ ἀπόψεως ἐποικιστικῆς, ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἑπόμενον ἀποτέλεσμα: Ἐκ τῶν 80,000 Καυκασίων, αἱ 40,000 νὰ σαρωθῶσιν ἀπὸ ἀσθενείας καὶ ἀπὸ ἑλώδεις πυρετοὺς καὶ κακουχίας, ἐκ τῶν ὑπολειπομένων δέ, μόνον 10,000 νὰ ἐποικισθῶσι καὶ νὰ μὴ εὑρίσκωνται εἰς θέσιν οὐδὲ σήμερον ἀκόμη νὰ ζήσωσι διὰ τῶν ἰδίων αὑτῶν ἐφοδίων καὶ νὰ ὑποχρεοῦται ἀκόμη τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ παρέχῃ εἰς αὐτοὺς χρηματικὰς περιθάλψεις καὶ ζωαρκείας. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἀπὸ ἀπόψεως διοικήσεως, ὅταν πρόκειται νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸ ἐποικιστικὸν πρόβλημα τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Διότι τὸ ζήτημα τῆς προσφυγικῆς ἐγκαταστάσεως εἶναι ζήτημα ἀσφαλῶς τὸ ὁποῖον οὐδεμία διοίκησις, ὁσονδήποτε τελεία, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι εἰς θέσιν ἐπωφελῶς νὰ ἀντιμετωπίσῃ. Εἶναι τόσον ἀκριβὲς τοῦτο, ὥστε Κράτη μεγάλα, διαθέτοντα πόρους καὶ πρωτοφανῆ διοίκησιν, ὅπως εἶναι αἱ Ἡνωμέναι Πολιτεῖαι καὶ ὁ Καναδᾶς, ὀρρωδοῦσι πρὸ τῆς ἐγκαταστάσεως καὶ 1000 ἐποίκων, λαμβάνουσι δὲ προκαταρκτικὰ μέτρα ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους ἵνα φθάσωσιν εἰς τὸν ἐποικισμὸν αὐτῶν. Αὐτὴν τὴν πραγματικότητα ὅταν ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ ὅσα μέχρι τοῦδε ἐπετελέσθησαν, ἦτο φυσικόν, ὅταν εἴδομεν τὸ κῦμα τῶν προσφύγων καταπίπτον εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἦτο φυσικὸν νὰ καταλαμβανώμεθα καὶ ἡμεῖς, ὅπως καὶ ὅλοι οἱ Ἕλληνες, ὑπὸ στυγνῆς μελαγχολίας καὶ νὰ ἔχωμεν καὶ τὴν ἀντίληψιν ὅτι τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ἐπεσσώρευσεν ἐπὶ τῶν κεφαλῶν μας μία πολιτικὴ ἐπαίσχυντος, εἶναι δεινὰ τῶν ὁποίων τὰ ἀποτελέσματα δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ δημιουργήσωσιν ἀπειραρίθμους καταστροφὰς ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς Ἑλλάδος, λόγῳ ἀκριβῶς τοῦ ἀλύτου προσφυγικοῦ ζητήματος. Καὶ ἐν τούτοις, ἐπετελέσθη ἓν θαῦμα, τὸ μέγιστον μέρος τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ εἶναι ἐγκατεστημένον. Ποῦ ὀφείλεται τοῦτο; Εἰς τὰς ἐνεργείας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Ἀσφαλῶς ὄχι. Εἰς τὴν ζωτικότητα τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς; Ναί. Εἰς τὴν ζωτικότητα τῆς ἰδίας προσφυγικῆς μάζης. Πρὸ παντὸς εἰς αὐτὴν ἀσφαλῶς καὶ κατὰ μέγιστον μέρος ὀφείλονται τὰ ἐπιτευχθέντα ἀποτελέσματα. Ὅταν ἀτενίζητε ἢ μᾶλλον ἀτενίζωμεν μετὰ δυσπιστίας πρὸς τὴν ὅλην ἐξέλιξιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, θὰ ἦτο λυπηρὸν νὰ μὴ ὑπολογίζωμεν τὸν ψυχολογικὸν παράγοντα, τὴν ψυχικὴν δύναμιν τῆς προσφυγικῆς μάζης, ἡ ὁποία κατώρθωσε νὰ διατηρήσῃ ἀκμαῖον τὸ ἠθικὸν φρόνημα καὶ ἰσχυρὸν τὸν πολιτισμὸν ἐν μέσῳ μακραίωνος δουλείας καὶ ἐπιτελεῖ καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην, χάρις εἰς τὴν ψυχικὴν αὐτῆς δύναμιν, ἓν ἔργον κατ’ ἐξοχὴν ἐξαιρετικόν, τὸ θαῦμα τῆς ἀναγεννήσεως καὶ τῆς ἐγκαταστάσεώς της ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. Εὑρισκόμεθα ὅθεν πρὸ τοῦ φαινομένου τούτου, τὸ ὁποῖον δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίζωμεν ὁσάκις μετὰ τόσης ἀπαισιοδοξίας ὁμιλῶμεν διὰ τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα. Ἀλλ’ ἂν ἡ κρατικὴ βοήθεια διὰ τῶν μέσων τῶν γλίσχρων τὰ ὁποῖα διέθεσεν ὑπῆρξεν ἀσφαλῶς μηδαμινή, ἂν εἰς τὴν ἀποκατάστασιν ταύτην συνετέλεσεν αὕτη τὸ ὀλιγώτερον, ἀσφαλῶς οὐχ ἧττον, ὅταν ἀντιμετωπίζεται αὐτοτελῶς, δέον νὰ μὴ ὑποτιμᾶται ἐπίσης. Ὁ θέλων νὰ λύσῃ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα καὶ ὁ λέγων εἰς τοὺς πρόσφυγας ὅτι ἡ λύσις αὐτοῦ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων καὶ ὅτι ἡ κακοδαιμονία, ἐντὸς τῆς ὁποίας διαβιοῖ, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ θεραπευθῇ διὰ τῆς ἐνεργείας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὁ λέγων ταῦτα ἀσφαλῶς δὲν εὑρίσκεται ἐν τῇ ἀκριβείᾳ, διότι τὸ ἀντίστροφον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λεχθῇ, διότι θὰ ἐπεβάλλετο νὰ λεχθῇ ἀντιθέτως ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καὶ αἱ ἑκάστοτε Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις, τοὐλάχιστον αἱ προερχόμεναι ἀπὸ τὴν παράταξιν αὐτήν, ἡ ὁποία, δὲν πρέπει νὰ λησμονῆται, ᾐσθάνθη βαθύτατα τὸν προσφυγικὸν πόνον καὶ ἠγωνίσθη παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν προσφύγων καὶ εὑρίσκεται πάντοτε ἀδιαίρετος καὶ ἑνιαία παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν προσφύγων, ἔπραξε τὸ πᾶν ὑπὲρ αὐτῶν. Εἶναι ἡ ἄποψις αὐτὴ ἡ ὁποία μὲ πληροῖ στυγνῆς μελαγχολίας ὁσάκις ἀντιλαμβάνομαι ὅτι συζητεῖται τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὑπὸ τὴν ὁποίαν συζητεῖται ἐκ μέρους τῶν προλαλησάντων, ὡς καὶ ὅτι εἶναι δυνατὸν τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα νὰ ἀποτελέσῃ κατ’ αὐτοὺς ἀντικείμενον οἱασδήποτε ἀντιπολιτεύσεως πρὸς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν (Χειροκροτήματα). Πληροῦται ἡ ψυχή μου στυγνῆς μελαγχολίας, ὅταν φαντάζωμαι ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ νομισθῇ ὅτι ἐξυπηρετεῖται ἡ προσφυγικὴ ὑπόθεσις ἂν θὰ ἀπεδεικνύετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ὑπῆρξε Κυβέρνησις, ἔστω καὶ ἡ παροῦσα, ἡ ὁποία ἐλησμόνησε τὴν καταγωγήν της, ἐλησμόνησε τὰ ἰδεώδη ὑπὲρ ὧν ἠγωνίσθη, ἐλησμόνησε τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῆς καὶ δὲν ἔδειξεν ὅσον ἐνδιαφέρον εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δείξῃ ἐπὶ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων, ἀποκαταστάσεως ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐξαρτᾶται αὐτὴ ἡ ὕπαρξις καὶ τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος.

§90Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς ὁ ὁποῖος ὑπήρξατε ἐκ τῶν πρώτων καὶ προσεφέρατε ἀναμφισβητήτως πολλὰς ὑπηρεσίας ὡς Νομάρχης Ἕβρου κατὰ τὰς τραγικὰς στιγμὰς τῆς εἰσροῆς τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου κατὰ τὸ 1922, εἴδετε ἐκ τοῦ πλησίον τὴν δυστυχίαν καὶ τὴν περιεγράψατε θαυμάσια. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ ὡς φίλος: Ἐφαντάζεσθε ποτὲ ὅτι μετὰ μίαν τριετίαν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα θὰ εὑρίσκετο εἰς τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται σήμερον; Τέταρτος χειμὼν ἔρχεται καὶ ὅμως οἱ πρόσφυγες μένουν ἄστεγοι ἀκόμη ἐν πολλοῖς.

§91Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Σᾶς εἶπον ὅτι ἐφανταζόμην πολὺ χειρότερα, ὅταν εἶχον ὑπ’ ὄψιν τὸ παράδειγμα τῶν Καυκασίων. Ἐνόμιζον ὅτι δεινὰ ἀφόρητα ἐπικρέμανται ἐπὶ τῆς κεφαλῆς μας καὶ ὅτι καμμία διοίκησις Ἑλληνική, ὁσονδήποτε ἰδεώδης καὶ ἂν ἦτο καὶ οἱονδήποτε ἐνδιαφέρον καὶ ἂν ἐξεδήλωνε, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ φέρῃ εἰς ἀποτελέσματα αἰσιώτερα ἐκείνων τῶν γλίσχρων τὰ ὁποῖα μέχρι τῆς στιγμῆς ἐπετεύχθησαν θετικῶς καὶ ἰδίως ἀρνητικῶς.

§92Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῶσι μεγαλύτερα ἀποτελέσματα μὲ τὴν θυσίαν τὴν μεγάλην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν ἀρνεῖται κανεὶς φιλοπροσφυγικότητα εἰς καμμίαν Κυβέρνησιν. Ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις ἀποτελοῦνται ἀπὸ Ἕλληνας· ἀλλὰ λέγομεν ὅτι μὲ τὰ μέσα τὰ ὁποῖα διέθεσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὁ ὁποῖος ἐπόνεσε τόσον πολὺ ὥστε ἐτσάκισε κυριολεκτικῶς τὸ ψωμί του εἰς δύο καὶ ἔδωσε τὸ ἥμισυ εἰς τοὺς πρόσφυγας, ὅτι μὲ τὰ μέσα αὐτὰ ἦτο δυνατὸν ἀναντιρρήτως νὰ γίνωσι περισσότερα πράγματα. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται καὶ ὄχι περὶ φιλολογίας.

§93Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Συνεχίζω τὰς σκέψεις μου, κύριοι, ἀπὸ τοῦ γενικοῦ ἐπιπέδου εἰς τὸ ὁποῖον τὰς ἔθεσα καὶ θὰ τὰς συμπληρώσω μεταγενεστέρως, ἵνα ἀντιληφθῆτε, κ. συνάδελφε, ὅταν συμπληρώσω ὁλοκληρωτικῶς τὴν ἀγόρευσίν μου, ὅτι δὲν θὰ εἴχετε ἴσως λόγον νὰ μὲ διακόψητε, διότι αὐτὸ τὸ κεφάλαιον θὰ τὸ ἐξετάσω. Ἀσφαλῶς δὲ δὲν ὀμβλυωπῶ μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, ὥστε νὰ μὴ φρονῶ ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν περισσότερα.

§94Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται.

§95Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἂν ἐπρόκειτο περὶ αὐτοῦ, τὸ ζήτημα θὰ ἦτο ἁπλούστατον. Διότι θὰ συνηρχόμεθα ἐνταῦθα καὶ θὰ ἐξητάζομεν ἀπὸ κοινοῦ, ὡς ἀπὸ κοινοῦ ἐνδιαφέροντος κινούμενοι, θὰ ἐξητάζομεν κατὰ τίνα τρόπον θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ θεραπεία τῶν κακῶν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ ἐπίλυσιν τοῦ ζητήματος, τὸ νὰ ἐρχώμεθα μεμψιμοιροῦντες καὶ δυσφοροῦντες εἰς τὰς ἐνταῦθα γενομένας συζητήσεις. Πρέπει δὲ νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν σας ὅτι αἱ συζητήσεις αὐταὶ ἔχουσι κολοσσιαίαν ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, διότι, ἂν ἀδιαφορῇ πιθανῶς διὰ τὰς ἄλλας ἡμῶν συζητήσεις ὁ Ἑλληνικὸς λαός, αὗται ἀναγινώσκονται ὑπὸ τῶν προσφύγων καὶ ἔχουν ἐπίδρασιν ἐπὶ ἑνὸς παράγοντος, τὸν ὁποῖον ὀρθῶς ἐχαρακτήρισαν ὡς παράγοντα ἐπικίνδυνον, τὸν ψυχολογικόν. Διότι ὅλη αὐτὴ ἡ ἀνθρωπίνη μᾶζα ὑποφέρει, διότι ἐγκατέλειψε τὰ πάντα, εὐμάρειαν πρωτοφανῆ, ἐν τῇ ὁποίᾳ διεβίωσε, καὶ εὑρίσκεται σήμερον ὑπὸ συνθήκας αἱ ὁποῖαι κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ὑπενθυμίζουν εἰς αὐτὸν τὴν παρελθοῦσαν εὐτυχίαν καὶ τὴν σημερινὴν οἰκτρότητά της. Συνεπῶς ὀφείλομεν νὰ μὴ ἐρχώμεθα ἐδῶ ἡμεῖς οἱ ἐκπρόσωποι τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐντοπίων, ἵνα γίνωμεν μόνον κήρυκες τῆς δυσφορίας τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ νὰ διοχετεύωμεν τὴν δυσφορίαν αὐτὴν ἐναντίον οἱωνδήποτε Κυβερνήσεων. Διότι γνωρίζετε ὅλοι, καὶ ἂν θέσητε τὴν χεῖρά σας ἐπὶ τῆς καρδίας δὲν θὰ ἀπαντήσητε ἄλλως παρὰ καθ’ ὃν τρόπον θὰ ἀπαντήσω ἐγώ, γνωρίζετε ὅτι οἱαδήποτε κυβερνητικὴ μεταβολή, οἱαδήποτε καταβολὴ προσπαθείας καὶ ἐνδιαφέροντος ἐκ μέρους οἱασδήποτε Κυβερνήσεως, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιφέρῃ εὐθὺς ἀμέσως τοὐλάχιστον σημαντικὴν βελτίωσιν εἰς ὅλην αὐτὴν τὴν κατάστασιν. Καὶ σεῖς ἰδίως οἱ ἀξιότιμοι πληρεξούσιοι τῆς ἀνεξαρτήτου ὁμάδος, μεθ’ ὧν εἶχον τὴν τιμὴν πολλάκις νὰ συνεργασθῶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος ὑμῶν, εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι γνωρίζοντες καλῶς τὰ ἑλληνικὰ πράγματα, θὰ εἶσθε ἀπολύτως πεπεισμένοι ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιδιωχθῇ οἱαδήποτε βελτίωσις τῆς καταστάσεως δι’ ἀλλαγῆς οἱασδήποτε Κυβερνήσεως, οὐδ’ ἡ ἀλλαγὴ οἱουδήποτε συστήματος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιφέρῃ καλυτέρευσιν τῆς καταστάσεως.

§96Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Νομίζετε ὅτι δὲν ἀποτελεῖ ἀντικείμενον ἐλέγχου οἱασδήποτε Κυβερνήσεως τὸ προσφυγικὸν ζήτημα; Ἐνῷ τὸ ἀναγάγετε εἰς ἐθνικὸν ζήτημα πανελλήνιον, δὲν πρέπει νὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον ἐλέγχου;

§97Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἀφοῦ θὰ ἐλέγξω ὁ ἴδιος. Λυποῦμαι, διότι δὲν γίνομαι ἀντιληπτός. Δυστυχῶς δὲν συνεπλήρωσα καὶ τὴν σκέψιν μου ἀκόμη.

§98Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος, κ. συνάδελφε, νὰ ἀντιστρέψω τοὺς τόσον φιλόφρονας καὶ εὐγενεῖς λόγους, τοὺς ὁποίους εἴχετε τὴν καλωσύνην νὰ ἀναφέρετε διὰ τὴν ἀνεξάρτητον προσφυγικὴν ὁμάδα. Ἀκριβῶς καὶ ἡμεῖς εἴχομεν τὴν τιμὴν νὰ συνεργασθῶμεν μεθ’ ὑμῶν, ὅταν τὰ κύματα τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, περὶ τῶν ὁποίων μετὰ τόσου λυρισμοῦ ὡμιλήσατε, κατέκλυσαν τὴν Ἑλλάδα, ὅταν ὑμεῖς μὲν εὑρίσκεσθε εἰς ὑπεύθυνον θέσιν, ἡμεῖς δὲ χωρὶς κἂν νὰ εἴμεθα πληρεξούσιοι τότε, διότι ἡ πατρίς μας εἶχεν ὑποδουλωθῇ, οὔτε ὡς Θρακικὴ ὁμὰς προσφύγων πληρεξουσίων. Ἐνθυμούμεθα πολὺ καλὰ καὶ τὸν πόνον τὸν ὁποῖον ᾐσθάνθητε καὶ τὴν δραστηριότητα τὴν ὁποίαν ἀνεπτύξατε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας. Ἀλλὰ ἐλησμονήσατε ὅτι ἔκτοτε ἔχουν παρέλθει ἀκριβῶς δύο περίπου ἔτη καί, διότι ἐλησμονήσατε τοῦτο, ἄγεσθε εἰς συμπεράσματα, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὑπομονὴν τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἔχουν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου καὶ τῆς προσφυγικῆς δυστυχίας, τὴν ὑπομονὴν ὄχι ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὁλοκληρωτικὴν καὶ ταχεῖαν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος—οὐδέποτε ἡμεῖς ἐζητήσαμεν τοιούτους παραλογισμούς—ἀλλὰ τὴν ὑπομονὴν ὅπως ἀναμείνωμεν ἐπ’ ἄπειρον τὴν ὀργάνωσιν σοβαροῦ προγράμματος πρὸς ὁριστικὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ κολοσσιαίου προσφυγικοῦ προβλήματος. Φρονῶ συνεπῶς ὅτι βεβαίως δύνασθε νὰ ἔχητε τὴν γνώμην σας, τὴν ὁποίαν σεβόμεθα καὶ ἐκτιμοῦμεν, ἀλλὰ θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν καὶ ὑμεῖς εὐλαβεῖσθε τὰς ἰδέας μας, χωρὶς νὰ προδικάζητε τί εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ δι’ ἀλλαγῆς προσώπων, δι’ ἀλλαγῆς ἐνδιαφέροντος καὶ δι’ ἐπιδείξεως μερίμνης ἢ ἀμεριμνησίας. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν δικαιοῦται νὰ ἔχῃ τὰς γνώμας του, ἀκριβῶς δέ, ἐπειδὴ παρηκολουθήσαμεν τὴν δρᾶσίν σας, ἐπιθυμοῦμεν νὰ μὴ ἐπιχειρῆτε νὰ καταγνώσητε εἰς ἡμᾶς τὴν σημερινὴν κατάστασιν, διότι ἡμεῖς οὐδέποτε, ὡς γνωστόν, ὑπευθύνως ἐχειρίσθημεν ζητήματα προσφυγικά.

§99Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἀσφαλῶς οἱ προσφυγικοὶ πληθυσμοὶ δικαίως ἀγανακτοῦν καὶ δυσφοροῦν, ἀλλὰ δέον, ὁσάκις, γινώμεθα ἑρμηνεῖς τῆς δυσφορίας αὐτῆς, νὰ ὑποδεικνύωμεν πρὸς τοὺς ἀτυχεῖς πληθυσμοὺς ὅτι ὑποχρέωσιν ἔχουν νὰ ἐξακολουθήσουν ἐμμένοντες εἰς τὴν ὁδὸν αὐτὴν τῆς ἐγκαρτερήσεως (διαμαρτυρίαι) καὶ νὰ ὑποδηλώσωμεν εἰς αὐτοὺς ὅτι ἡ δυσφορία καὶ ἡ τραγική των θέσις εἶναι μία μοιραία συνέπεια τῆς ὅλης αὐτῶν καταστάσεως, ὅτι δι’ οἱωνδήποτε κρατικῶν ἐνεργειῶν δὲν εἶναι δυνατὸν οὐσιωδῶς νὰ μεταβληθῇ καί, ἂν θέλωσι νὰ ἐπιζητήσωσι σωτηρίαν καὶ βελτίωσιν τῆς θέσεώς των, μόνον ἐκ τῶν ἰδίων των δυνάμεων τῶν ψυχικῶν καὶ τῶν ὑλικῶν καὶ τῶν οἰκονομικῶν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνταπεξέλθωσιν εἰς τὴν ὀξεῖαν περίοδον τῆς ἐγκαταστάσεώς των. Ὁ θέλων νὰ πείσῃ τὸν προσφυγικὸν πληθυσμὸν ὅτι εἶναι δυνατὸν τὰ πάντα νὰ ἀναμένῃ ἀπὸ τὸ Κράτος, δὲν ἐξυπηρετεῖ ὅπως πρέπει τὰ προσφυγικὰ συμφέροντα. Δὲν ἰσχυρίζομαι βεβαίως ἐγὼ ὅτι τὸ Κράτος δὲν ἔχει ὑποχρεώσεις· ἀντιθέτως ἔχει καὶ τρισμεγίστας ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ, καὶ οὔτε ἰσχυρίζομαι ὅτι αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις δὲν πρέπει νὰ ἀποδίδωσιν εὐθύνας διὰ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα καὶ ὅτι δὲν πρέπει ταῦτα νὰ ἀποτελοῦν ἀντικείμενον ἐλέγχου, διότι τοῦτο θὰ ἀπετέλει ἀνατροπὴν πάσης βάσεως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ θὰ ἀνέτρεπε τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας θέλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν ἐν τῇ ἐπιλύσει τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, ἀλλὰ λέγω τοῦτο, ὅτι δὲν ἐξυπηρετεῖται γενικῶς ἡ προσφυγικὴ ὑπόθεσις, ὅταν λησμονῶμεν συστηματικῶς νὰ ἀναφέρωμεν εἰς τὸν προσφυγικὸν κόσμον τί ἀκριβῶς ἐπετεύχθη ὑπὲρ αὐτοῦ, ὅτι δέον νὰ συνέχῃ τὰς ἐπιθυμίας του καὶ μετὰ καρτερίας καὶ περισκέψεως νὰ βαστάζῃ τὸν σταυρὸν τῆς δυστυχίας καὶ νὰ ὁδεύσῃ διὰ τῶν ἰδίων αὐτοῦ δυνάμεων πρὸς τὴν ἐπίλυσιν τῶν ζητημάτων αὐτοῦ. Ἂν μεταχειρίζωμαι τὴν γλῶσσαν ταύτην, κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ πράττω, διότι ὑπάρχουν ἀκόμη ἔναυλοι εἰς τὰ ὦτά μου αἱ ἀγορεύσεις καὶ τοῦ κ. Πασσαλίδου καὶ τοῦ κ. Κύρκου, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ μὲν πρῶτος ἠθέλησε νὰ ἀποδώσῃ καὶ ἔλλειψιν ἐνδιαφέροντος συστηματικοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν· δὲν ἤλεγξεν αὐτὴν διὰ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα δὲν ἔλαβεν ἢ διὰ τὰ κακὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἔλαβε, τὴν ἤλεγξε βαθύτερον, τῆς ἀπέδωσε παντελῆ ἔλλειψιν ἐνδιαφέροντος ὑπὲρ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου.

§100Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Νὰ σᾶς εἴπω, διὰ νὰ συμπληρώσω. Ἐγὼ εἶπον τοῦτο, ὅτι ἡμεῖς ἐπεριμέναμεν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ὄχι νὰ ἐφαρμόσῃ σοσιαλιστικὸν πρόγραμμα, ἐπεριμέναμεν νὰ ἐφαρμόσῃ ἐντὸς τοῦ ἀστικοῦ καθεστῶτος τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν τσιφλικίων. Ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ ἔπραξεν· ὄχι μόνον δὲν τὸ ἔπραξεν, ἀλλὰ θὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ τὸ παράδειγμα ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ὄχι μόνον δὲν ἀπηλλοτρίωσεν, ἀλλὰ καὶ ὑπεστήριξε τοὺς μεγάλους γαιοκτήμονας εἰς τὸν νομὸν Σερρῶν καὶ τοῖς ἔδωσεν ἀπὸ τὰ μουσουλμανικὰ κτήματα. Ἀφῄρεσεν ἀπὸ τὴν τουρκικὴν περιουσίαν 50 στρέμματα καὶ τὰ ἔδωσεν εἰς κάποιον Ἀλεξανδρῆν ὁ ὁποῖος εἶχε 2000 στρέμματα ἰδιόκτητα. Αὐτὰ εἶπον· ἤλεγξα τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν ἔπραξεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἠμποροῦσε νὰ πράξῃ.

§101Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. συνάδελφον; Εἶπεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐμερίμνησε διὰ νὰ ἀπαλλοτριώσῃ τσιφλίκια εἰς τὴν Μακεδονίαν. Ἂν ἀνεγίνωσκε τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἔβλεπεν ὅτι πρὸ μηνὸς ἀπηλλοτριώθησαν διὰ μιᾶς εἴκοσι τσιφλίκια εἰς τὴν περιφέρειαν Βερροίας καὶ μόνον, ἐξαιρέσει τῶν τσιφλικίων τὰ ὁποῖα ἀπηλλοτριώθησαν εἰς ἄλλας περιφερείας. Πρὸ ἡμερῶν δὲ ἀκόμη ἀπηλλοτριώθησαν ἄλλα τέσσαρα. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. συνάδελφον ἓν ἄλλο πρᾶγμα: Γνωρίζει ποῖα εἶναι τὰ τσιφλίκια ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα μένουν ἀκόμη ἀναπαλλοτρίωτα;

§102Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Νὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι.

§104Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἀπαντήσωμεν.

§105Α. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Γνωρίζω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι τὰ ἀπαλλοτριωθέντα τσιφλίκια ἦσαν τσιφλίκια τῶν ἀνταλλαξίμων Μουσουλμάνων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας δὲν ἔχει ἀπαλλοτριώσει ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀνῆκον εἰς τοὺς γηγενεῖς Ἕλληνας ἢ Ἀλβανούς. Μεταξὺ ἄλλων ἀναφέρω τὸ τσιφλίκι τοῦ κ. Παπαγεωργίου, ὅστις κατώρθωσε νὰ μεταχειρισθῇ ὅλα τὰ μέσα καὶ νὰ ἐπιτύχῃ ὥστε τὸ μόνον μεγάλο τσιφλίκι εἰς τὴν περιφέρειάν μας νὰ μὴ κατορθωθῇ νὰ ἀπαλλοτριωθῇ.

§106Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἐπανέρχομαι, κύριοι, ἐπὶ τοῦ θέματος διὰ νὰ εἴπω τοῦτο, ὅτι ἐκ τῶν ἀγορεύσεων αἵτινες ἐγένοντο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἔναυλος εἰσέτι διατελεῖ εἰς τὰ ὦτά μου ἡ φρασεολογία τοῦ κ. Πασσαλίδου, ὁ τρόπος μᾶλλον τῆς διανοητικότητος αὐτοῦ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐνόμισεν ἢ μᾶλλον ἐφαντάσθη ὅτι εἶναι δυνατὸν ποτε Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ νὰ θελήσῃ ἐκ προθέσεως νὰ δημιουργήσῃ προστριβὰς μεταξὺ προσφύγων καὶ γηγενῶν καί, ἐπωφελουμένη τῆς σιδηροδρομικῆς ἀπεργίας, νὰ ὠθήσῃ τοὺς ἀέργους δυστυχεῖς πρόσφυγας εἰς τὸ νὰ γίνωσι θύματα τῆς ἐχθρότητος τῶν ἐντοπίων πληθυσμῶν. Διότι διατελεῖ ἔναυλος εἰς τὰ ὦτά μου ἡ τελευταία περικοπὴ ἡ τόσον εὔγλωττος ἄλλως τε τοῦ κ. Κύρκου, ὁ ὁποῖος ὡμίλησε καὶ εἶπεν ὅτι «μὲ τὰς μεγάλας μάζας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ οὐδὲν μᾶς χωρίζει, ὅ,τι μᾶς χωρίζει εἶναι εὐμένεια ὑμῶν πρὸς τοὺς εὐπόρους καὶ τοὺς ἀστοὺς τοὺς κατόχους κτημάτων». Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁ προσφυγικὸς κόσμος δὲν χωρίζεται ὄχι μόνον ἀπὸ τὰς μεγάλας μάζας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλὰ ἀπὸ ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἀντιμέτωπος οὔτε εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν οὔτε εἰς τὴν ψυχὴν οὐδενὸς Ἕλληνος, οὐδὲ τῆς τάξεως τῶν εὐπόρων οὐδὲ τῆς τάξεως τῶν κατόχων. Δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον δημιουργεῖται ἡ ἐντύπωσις ἐνταῦθα ὅτι ἡ ἐπίλυσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος εἶναι δυνατὸν νὰ εὐνοηθῇ διὰ τῆς καθιερώσεως τοῦ ἀγῶνος τῶν τάξεων ἐν Ἑλλάδι, ὅτι θὰ εἶναι δυνατόν, ἂν καλλιεργεῖται μία πολιτικὴ ἀντικεφαλαιοκρατική, ἂς τὴν ὀνομάσω οὕτως, ἢ μία πολιτικὴ ἡ ὁποία θὰ ἔστρεφε τὰ βέλη αὐτῆς εἰς τὴν κατάπνιξιν παντὸς αἰσθήματος ἰδιοκτησίας ἐν Ἑλλάδι, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ θὰ ἦτο ἐξυπηρετικὴ τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ μέρους τῶν προσφύγων πληρεξουσίων. Κωδωνοκρουσίαι ἀπὸ τοῦ Προεδρείου).

§107Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Ζητῶ τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§108Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ὁ κ. Πασσαλίδης ὡμίλησε περὶ εὐπόρων ἐκμεταλλευτῶν... (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος, αἱ διαμαρτυρίαι καὶ αἱ κωδωνοκρουσίαι).

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις, λόγῳ τοῦ θορύβου, διὰ 5 λεπτά.

(Ὥρα 8.40′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 8.50′ μ. μ.)

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις καὶ διακόπτεται ἐκ νέου διὰ τὴν 10,15′ μ.μ.

(Ὥρα 8.55′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10.45′ μ. μ.)

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Σ. Γρηγορίου παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§112Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Συνεχίζων τὴν ἀγόρευσίν μου, κύριοι συνάδελφοι, ἡ ὁποία, λόγῳ τοῦ θορύβου ὁ ὁποῖος ἐδημιουργήθη περὶ τὸ τέρμα αὐτῆς, πιθανὸν καὶ νὰ παρεξηγήθη, εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν...

§113Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἡρακλείου συνάδελφος...

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί θέλετε νὰ εἴπητε; Διακόπτετε; Μόλις ἤρχισε τὴν ἀγόρευσίν του ὁ ρήτωρ.

§115Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Μίαν ἐξήγησιν.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ζητήσητε ἢ θὰ δώσητε ἐξήγησιν;

§117Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Εἶναι ἀνάγκη νὰ διευκρινισθῇ τὸ ζήτημα καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἔκαμα τὴν διακοπήν. Λοιπὸν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ὁ κατέχων τὸ βῆμα μοὶ ἀπέδωσε τὴν μομφὴν ὅτι ἐγὼ ἐζήτησα τὴν κατάργησιν τῆς ἰδιοκτησίας ἐν Ἑλλάδι.

§118Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Οὐδέποτε εἶπον τοιοῦτό τι. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. συνάδελφε. Εἶπον ὅτι παρεξηγήθην. Τὰ πρακτικὰ ὑφίστανται. Οὐδὲ ἠδυνάμην νὰ εἴπω τοιοῦτό τι. Ἂν θέλετε, νὰ ἐπαναλάβω ὅσα εἶπον.

§119Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἡμεῖς ἠκούσαμεν αὐτό· ἀλλ’ ἐφόσον λέγετε ὅτι δὲν τὸ εἴπετε, ἀρκούμεθα.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ ὅτι ἐδόθησαν ἐξηγήσεις. Ἐτελείωσεν.

§121Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ ἐπαναλάβω ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπον, τερματίζων τὸν λόγον τὴν ἄλλην φοράν, διότι φοβοῦμαι μήπως ἐκ νέου ἡ ἀτμόσφαιρα ἠλεκτρισθῇ, ὥστε νὰ μὴ δύναμαι εὐκόλως νὰ περατώσω τὸν λόγον μου. Ἀναφέρω τὴν τελευταίαν περικοπὴν τῶν λόγων τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου, ὅστις, καταστρέφων τὸν λόγον του, εἶπεν ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος δὲν εὑρίσκεται ἀντιμέτωπος τῶν μεγάλων μαζῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλ’ ὅτι εὑρίσκεται ἀντιμέτωπος μὲ ὡρισμένας τάξεις εὐπόρων ἐκμεταλλευτῶν—θέλετε νὰ εἴπω μόνον ἐκμεταλλευτῶν;

§122Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἐκμεταλλευτῶν.

§123Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Πολὺ καλά. Λοιπὸν ὅτι εὑρίσκεται ἀντιμέτωπος ὡρισμένων εὐπόρων ἐκμεταλλευτῶν καὶ ὅτι ἐπειδὴ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν εὐπόρων τούτων ἐκμεταλλευτῶν εἶναι ἡ Κυβέρνησις, διὰ τοῦτο θὰ τὴν καταψηφίσῃ. Ἂν τὴν βαρεῖαν αὐτὴν μομφὴν ἀπεδώσατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι προστατεύει τοὺς ἐκμεταλλευτάς, τότε ἀσφαλῶς ἐγὼ εὑρίσκομαι ἐν τῷ ἀδίκῳ· ἀλλ’ ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι ὅτι ἀπεδώσατε τὴν μομφὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι εἶναι ἐπὶ κεφαλῆς τῶν εὐπόρων γενικῶς, ἐναντίον τῶν ὁποίων φυσικὸν εἶναι νὰ εὑρίσκεται εἰς ἀντίθεσιν ὁ προσφυγικὸς κόσμος, καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον θὰ καταψηφίσητε τὴν Κυβέρνησιν. Χαίρω πολὺ διὰ τὰς διαμαρτυρίας αἱ ὁποῖαι ἠγέρθησαν διὰ τὴν περικοπὴν αὐτὴν τῆς φράσεώς μου καὶ εἶμαι ἰδιαιτέρως εὐτυχής, διότι ἐκ τῶν διαμαρτυριῶν αὐτῶν δεικνύεται ὅτι τοιαύτη τις δὲν ἦτο ἡ ἔννοια τῆς φράσεώς σας, οὐδὲ τοιαῦτα ἐλέχθησαν ἀπὸ ὑμᾶς· ἀλλὰ περὶ ἰδιοκτησίας ἐγὼ δὲν ὡμίλησα.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτελείωσεν. Ὁρίστε.

§125Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἐξετάζοντες, κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ ζήτημα εἰς τὰς γενικάς του γραμμάς, θὰ ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν μας, ὅταν ἀτενίζωμεν πρὸς τὸ πρόβλημα αὐτὸ τοῦ ἐποικισμοῦ, τῆς ἀποκαταστάσεως 1½ ἑκατομμυρίου προσφύγων, ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸ πρόβλημα τοῦτο πρῶτον ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς περιθάλψεως τῶν δεομένων τοιαύτης, τῶν ἀνικάνων πρὸς ἐργασίαν καὶ τῶν ὀρφανῶν τοῦ πολέμου, τῆς μικρᾶς ἡλικίας, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν ἐλπίδα τοῦ μέλλοντος καὶ εἰς τὴν περίθαλψιν καὶ ἀποκατάστασιν τῆς ὁποίας βεβαίως ἱερὰν ὑποχρέωσιν ἔχομεν, καὶ αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κοινωνία, ὅπως προφυλάξωμεν αὐτήν. Εἶχε, λέγω, τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν νὰ ἀντιμετωπίσῃ πρῶτον τὸ πρόβλημα τῆς περιθάλψεως τῶν δεομένων τοιαύτης, δεύτερον τὸ πρόβλημα τῆς γεωργικῆς ἀποκαταστάσεως τῶν γεωργῶν προσφύγων, τὸ πρόβλημα τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν ἀστῶν προσφύγων. Διὰ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν κολοσσιαίαν αὐτὴν ὑπόθεσιν εἶχεν ἀνάγκην ἀσφαλῶς πρῶτον χρήματος, δεύτερον καθορισμοῦ ὡρισμένου προγράμματος, τρίτον συστήματος ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ προγράμματος τούτου καὶ τέταρτον εἶχεν ἀνάγκην ἐξευρέσεως τῶν καταλλήλων ἐκείνων προσώπων, τὰ ὁποῖα, αἰρόμενα εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς των θὰ ἦσαν εἰς θέσιν νὰ φέρωσιν εἰς αἴσιον πέρας τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Καὶ εἶπον ὅτι, ἐλαμβάνομεν ὑπ’ ὄψιν ὅ,τι ἐγένετο κατὰ τὸ παρελθόν, προκειμένου περὶ τοῦ ἐποικισμοῦ τῶν Καυκασίων καὶ τοῦ ὀλίγου ἀριθμοῦ σχετικῶς προσφύγων, οἵτινες κατέφυγον ἄλλοτε εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος, θὰ ἔπρεπε νὰ εἴμεθα ἐντελῶς ἀπηλπισμένοι ὅτι θὰ ἦτο δυνατόν ποτε μὲ τὰ ὀλίγα ἐφόδια, τὰ ὁποῖα διαθέτει ἀνέκαθεν ἡ Ἑλληνικὴ διοίκησις, μὲ τὴν κλασσικὴν λειψανδρίαν, ἡ ὁποία, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν, μᾶς μαστίζει καὶ τὴν ἔλλειψιν ἐπαρκῶν χρηματικῶν πόρων νὰ φθάσωμεν εἰς ἕν οἱονδήποτε ἀποτέλεσμα πρακτικὸν καὶ ὠφέλιμον, ὡς πρὸς τὴν ἐπίλυσιν τοῦ προβλήματος τούτου. Καὶ εἶπον ταυτοχρόνως ὅτι, καίτοι ἐπὶ τῇ βάσει τῆς λογικῆς τοιαῦτα τινὰ συμπεράσματα ἔπρεπε νὰ συναγάγωμεν, ἀντιθέτως, χάρις εἰς τὴν Ἑλληνικὴν φυλήν, χάρις εἰς τὴν δύναμιν τῆς προσφυγικῆς μάζης καὶ εἰς τὰς μεγάλας προσπαθείας, μικρὰς ὅμως εἰς ἀποτέλεσμα, τὰς ὁποίας κατέβαλλον ἑκάστοτε αἱ Κυβερνήσεις ἐπετελέσθη ἓν θαῦμα ἀληθινὸν ἐν τῇ ἐξελίξει τῆς ὅλης αὐτῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως, θαῦμα τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσε τὸν θαυμασμὸν παντὸς παρατηρητοῦ, εἴτε ξένου εἴτε ἡμετέρου, δυναμένου νὰ ἀνασκοπήσῃ τὴν κατάστασιν τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως, ὄχι μὲ τὴν αἰσθηματικότητα μὲ τὴν ὁποίαν παρακολουθεῖ αὐτὴν μοιραίως ὁ προσφιγικὸς κόσμος, ἐφόσον ἀτενίζῃ πρὸς τὴν λύσιν τῆς ἰδίας αὐτοῦ ὑποθέσεως, ἀλλὰ μὲ ψύχραιμον λογικήν, λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν ὅλων αὐτῶν τῶν δεδομένων καὶ τῶν γενικῶν ὅρων καὶ τῶν πιθανῶν κινδύνων, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συναγάγῃ τί ἐπετελέσθη ἀπὸ ἀπόψεως κρατικῆς ἐνεργείας καὶ τί ἐπετελέσθη ἀπὸ ἀπόψεως προσφυγικῆς ὀργανώσεως διὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν πραγμάτων αὐτῶν. Θὰ ἀναφέρω ὀλίγα τινὰ γενικῶς διὰ νὰ φθάσω εἰς τὴν δρᾶσιν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως εὐθὺς ἀμέσως, διότι δὲν θέλω νὰ πνιγῶ εἰς μίαν ἀπεραντολογίαν, ἀπὸ τῆς ὁποίας δὲν θὰ ἦτο εὔκολον νὰ ἐξέλθω, ἂν ἀνασκοπήσω ἱστορικῶς ὁλόκληρον τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ὑπῆρχεν, ὡς εἶπον, ἀνάγκη χρημάτων διὰ τὴν ἐγκατάστασιν τὴν ἀστικὴν καὶ τὴν ἀγροτικήν, ὑπῆρχεν ἀνάγκη χρημάτων διὰ τὴν περίθαλψιν τῶν προσφύγων. Θὰ μοὶ ἀπαντήσῃ τις ὅτι ὑπῆρχεν ἡ μουσουλμανικὴ περιουσία, ἡ ὁποία ἀνῆκεν εἰς τοὺς πρόσφυγας· Θὰ ἀνταπαντήσω ὅτι τὴν μουσουλμανικὴν περιουσίαν δὲν ἦτο εὔκολον νὰ τὴν ἔχωμεν ἐξ ἀρχῆς, διότι, ἂν ἐπρόκειτο νὰ ἀναμείνωμεν ἐκ τῆς διαχειρίσεως ἢ τῆς ἐκποιήσεως τῶν μουσουλμανικῶν κτημάτων νὰ ἀνεύρωμεν τὰ ἀναγκαῖα χρήματα, ἵνα περιθάλψωμεν τοὺς πρόσφυγας, ἐν τῷ μεταξὺ τὸ μέγιστον μέρος αὐτῶν θὰ εἶχε καταποντισθῆ, δὲν θὰ εἶχε δύναμιν νὰ ἀνθέξῃ ἐν τῇ ἀναμονῇ ταύτῃ, ἐφόσον ἔχουσιν ἤδη παρέλθει τρία ὁλόκληρα ἔτη καὶ εὑρισκόμεθα ἀκόμη εἰς τὸ Α ὅσον ἀφορᾷ τὸ σημεῖον τοῦτο, διὰ τὴν εὕρεσιν χρήματος. Κατὰ τὴν περίοδον αὐτὴν τὴν τόσον ζοφεράν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπησχολεῖτο τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος μὲ διάφορα προβλήματα, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὤφειλε νὰ διοργανώσῃ τὸν Στρατόν του, ἵνα ἀντιμετωπίσῃ τὸ πρόβλημα τῆς εἰρήνης, ἀφ’ ἑτέρου νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὰς συνεπείας ἑνὸς διχασμοῦ ἐσωτερικοῦ, ὅστις ἠπείλει ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν συμφορὰς καὶ ἐσωτερικὰς ἀνατροπάς. Κατὰ τὸ χρονικὸν αὐτὸ σημεῖον, καίτοι ἡ Ἑλλὰς ἀντιμετώπισε κολοσσιαῖα προβλήματα, δὲν ἐξητάσθη ποτὲ τί εἶχε δαπανηθῆ ὑπὲρ τῶν προσφύγων ἀπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως μέχρι σήμερον ἐκ τοῦ κρατικοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ἐδαπανήθησαν 1,500,000,000 δραχ. Δὲν ἔχω τὰ στοιχεῖα ἀκριβῶς, ἀλλ’ εὑρίσκομαι ἐν τῇ ἀληθείᾳ λέγων ἀριθμοὺς στρογγυλοὺς διὰ νὰ δηλώσω τὴν προσπάθειαν ἥτις κατεβλήθη διὰ τὴν ἐπούλωσιν τῶν προσφυγικῶν πληγῶν διὰ χρημάτων. Αὐτὴν τὴν ἀξιέπαινον προσπάθειαν, ὁσάκις ὁμιλῶμεν περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ὀφείλομεν νὰ τὴν καθιστῶμεν εἰς τοὺς ἀδελφὺς πρόσφυγας γνωστήν. Ἄν δὲ ἦτο ὀρθὴ πολιτικὴ τὸ λέγειν εἰς αὐτοὺς ὅτι εἶναι ἐγκαταλελειμμένοι εἰς τὸ ἔλεος τοῦ Ὑψίστου, ἔχομεν ὑποχρέωσιν ἀντιθέτως νὰ λέγωμεν πρὸς αὐτοὺς πόσα ὑπὲρ αὐτῶν ἐπετελέσθησαν καὶ πόσαι μέχρι τοῦδε προσπάθειαι ἔφερον ἀποτελέσματά τινα ὑπὲρ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος.

§126Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Οὐδεὶς ὑπεστήριξε ὅτι δὲν ἐγένετο.

§127Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Οὐχ ἧττον οὐδεὶς δὲν τὸ ἀνέφερεν.

§128Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Ἀνατρέξατε εἰς τὰ πρακτικὰ διὰ νὰ ἴδητε ὅτι πολλοὶ προλαλήσαντες ἀνέφερον...

§129Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἐγὼ θὰ ἀναφέρω ἐκ νέου.

§130Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Ἐπειδὴ δὲν εἶσθε πρόσφυξ, τὸ πρᾶγμα κάμνει ἐντύπωσιν.

§131Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἐπανορθῶ τὴν λέξιν «οὐδείς», τὴν μετατρέπω. Οὐδεὶς ἐκ τῶν ἀξιοτίμων ῥητόρων, οἵτινες παρήλασαν καθ’ ἣν στιγμὴν εὑρισκόμην εἰς τὰς συζητήσεις. Μοιραῖον, τυχαῖον τὸ γεγονός.

§132Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστηρίζητε ὅτι δὲν ἐπανελήφθη παρ’ ὅλων τῶν συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Καὶ ἐγὼ δέ, ὅταν ἤρχισα ὁμιλῶν, τὸ πρῶτον μέρος τῆς ὁμιλίας μου ἦτο ἡ εὐγνωμοσύνη πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, πρὸς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν διὰ τὰς κολοσσιαίας θυσίας τὰς ὁποίας διετυμπανίσαμεν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει χορηγήσει διὰ τοὺς πρόσφυγας. Μὴ λέγετε ὅτι δὲν ἐλέχθη κατ’ ἐπανάληψιν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει ὑποστῆ θυσίας ἀγογγύστως καὶ προθύμως.

§133ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὡμιλήσατε περὶ Προϋπολογισμοῦ. Θὰ ζητήσω τὴν πληροφορίαν, ἂν γνωρίζητε τὸν Προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων 1922–1924 καὶ ποῖα τὰ ἔσοδα τοῦ 1922–1923;

§134Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Εἶναι γνωσταὶ αἱ δυσχέρειαι πρὸ τῶν ὁποίων παλαίομεν οἰκονομικῶς καὶ τὰ ἔσοδα ηὔξησαν κατὰ ἥμισυ δισεκατομμύριον.

§135Ο ΑΥΤΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀναφέρατε ὅτι ἐδαπανήθησαν ἀπὸ τὸν Προϋπολογισμὸν 1,500,000,000, ἐνῷ ὁ Προϋπολογισμὸς εἶναι 450 ἑκατομμύρια.

§136Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν εἶπον ἐντὸς ἑνὸς ἔτους, ἀλλ’ εἶπον ὅτι ἐδαπανήθησαν καθ’ ὅλην τὴν περίοδον.

§137Ο ΑΥΤΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁπωσδήποτε μετὰ τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν δὲν ἀνεγράφη εἰς τὸν κρατικὸν Προϋπολογισμὸν ἰδιαίτερον κονδύλιον.

§138Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§139Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὸ προσγενόμενον ἔργον δὲν ὑπῆρξεν ἀνάλογον πρὸς τὰς θυσίας καὶ διὰ τοῦτο κατελογίσαμεν εὐθύνας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§140Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἔχομεν, λέγω, τὰ δαπανηθέντα ταῦτα χρήματα ἐκ μέρους τῶν Ἑλληνικῶν Κυβερνήσεων τῶν ἑκάστοτε, διότι δὲν πρόκειται περὶ θυσιῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, θυσιῶν τὰς ὁποίας γνωρίζομεν πάντες, οὔτε περὶ τῶν δαπανῶν τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων, τὰς ὁποίας ἐγὼ ἐφαντάσθην ὅτι δὲν ἀναγνωρίζει ὁ προσφυγικὸς κόσμος, ὥστε δὲν ὑπάρχει πρόθεσις εἰς ἐμὲ οἱαδήποτε μομφῆς ὅτι δὲν ἀναγνωρίζονται αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὑπῆρχε, λέγω, ἀνάγκη χρημάτων, διότι διὰ μὲν τὴν ἀστικὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων προϋπελογίσθη ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐτέθησαν αἱ γραμμαὶ τοῦ ὅλου προβλήματος, περὶ τὰ 10,000,000 λίραι, διὰ δὲ τὴν ἐγκατάστασιν τὴν γεωργικὴν τῶν προσφύγων ὑπελογίσθησαν 100 λίραι δι’ ἑκάστην οἰκογένειαν ὡς ἔξοδα ἐγκαταστάσεως, ἐφόσον δὲ αἱ γεωργικαὶ οἰκογένειαι ἀνέρχονται εἰς 150,000, ἔχομεν ἀνάγκην καὶ 15,000,000 λιρῶν δι’ ἀγροτικὴν ἐγκατάστασιν. Πρόκειται περὶ δαπάνης συνολικῆς, δαπάνης ἐγκαταστάσεως χωρὶς νὰ ὑπολογίσωμεν τὸ κεφάλαιον, δηλαδὴ τὴν γῆν ἢ τὴν μουσουλμανικὴν περιουσίαν, ἂν θέλετε· πρόκειται περὶ δαπάνης ἡ ὁποία ὑπερβαίνει ἀσφαλῶς τὰ 20,000,000 λιρῶν. Καὶ τὸ πρόβλημα ἐτέθη πρὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, πρὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅπως δέον νὰ τεθῇ σαφῶς πρὸ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Πόθεν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξευρεθῶσι τὰ 20 ἑκατομμύρια λιρῶν, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην; Δι’ αὐτό, κύριοι, αἱ Κυβερνήσεις ἐκεῖναι ἐστράφησαν πρὸς τὸ δάνειον. Ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προσωπικῶς τότε διεπραγματεύθη τὸ ἐν λόγῳ δάνειον. Ἀνεπτύχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐν ἐκτάσει καὶ αἱ δυσχέρειαι πρὸ τῶν ὁποίων εὑρέθη τότε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ αἱ θυσίαι τὰς ὁποίας κατέβαλε προσωπικῶς, ὅπως φθάσῃ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τῆς ἐκδόσεως τοῦ δανείου τῶν δέκα ἑκατομμυρίων λιρῶν. Καὶ τὸ δάνειον τοῦτο ἐπραγματοποιήθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Καὶ ὅταν ἀποτείνητε μομφὴν κατὰ τῆς ὅλης προσφυγικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, δέον ἐπίσης νὰ μὴ λησμονῆτε καὶ τὸ γεγονὸς αὐτὸ τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι γεγονὸς ἐπουσιῶδες, ὅσον καὶ ἂν ὑπεστηρίχθη ὅτι ἡ δημιουργία τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων ἐδημιούργησε κράτος ἐν κράτει καὶ ἐδημιούργησε σπατάλας καὶ ἐδημιούργησε καταχρήσεις. Διότι τὸ πρόβλημα τὸ σκληρὸν πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρέθημεν ἦτο τοῦτο· ἢ νὰ μὴ εὕρωμεν χρήματα, ὁπότε ἐσταμάτα ἡ προσφυγικὴ ἐγκατάστασις, ἢ νὰ εὕρωμεν χρήματα ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ χρήματα μόνον κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἠδυνάμεθα νὰ εὕρωμεν. Ἡ ἀνάγκη τῆς ἐξευρέσεως τῶν χρημάτων καὶ οἱ διεθνεῖς ὅροι τῆς ἀγορᾶς καὶ οἱ διεθνεῖς ὅροι τῶν σχέσεων τῆς Ἑλλάδος ἐπέβαλον τὴν ὕπαρξιν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ τὴν ἔκτοτε λειτουργίαν αὐτῆς ὡς αὐτονόμου ὀργανισμοῦ. Καὶ ἐρωτῶ: Ἐφόσον ὑπῆρχεν ἡ σκληρὰ αὕτη ἀνάγκη τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, διότι ὑπῆρχεν ἡ σκληρὰ ἀνάγκη τῶν χρημάτων, ὄχι μόνον αὐτῶν τὰ ὁποῖα εὕρομεν, ἀλλὰ καὶ ἄλλων τὰ ὁποῖα θὰ χρειασθοῦν διὰ τὴν πλήρη ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων, κατὰ τίνα τρόπον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λυθῇ τὸ σκληρὸν τοῦτο πρόβλημα, πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρισκόμεθα, παρὰ διὰ τῆς ἐπιδιώξεως μιᾶς σώφρονος πολιτικῆς ἀπέναντι τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, διὰ τῆς ἐπιδιώξεως τῆς δημιουργίας ὁμαλῶν σχέσεων Ἐπιτροπῆς καὶ Κράτους, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐξελιχθῇ τὸ πολύπλοκον τοῦτο ζήτημα ὑπὸ τοὺς εὐνοϊκωτέρους δυνατοὺς ὅρους; Δι’ αὐτό, κύριοι πληρεξούσιοι, νομίζω ὅτι θίγεται τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἰς τὰς λεπτομερείας αὐτοῦ καὶ ὄχι εἰς τὰς γενικὰς γραμμὰς ἐν σχέσει μὲ τὴν προκειμένην περίπτωσιν. Διότι, ἀντὶ νὰ ἀντιμετωπισθῇ ἡ ἀνάγκη καὶ αἱ συνθῆκαι ὑπὸ τὰς ὁποίας γίνεται ἡ χρησιμοποίησις τοῦ δανείου αὐτοῦ, ἐκστρατεύομεν ἡρωικῶς καθ’ ὡρισμένων προσώπων τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, τῶν ὁποίων οὐδὲ πόρρωθεν θέλω νὰ γίνω συνήγορος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅπως οὐδὲ πόρρωθεν θέλω νὰ ἀρνηθῶ τὰς ὑπερβασίας τὰς ὁποίας διέπραξεν ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ ἔχουν ὑπ’ ὄψιν οἱ συζητοῦντες ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου εἶναι, ἂν ἠδυνάμεθα νὰ διαφύγωμεν αὐτοὺς τοὺς ὅρους, οἱ ὁποῖοι ἐδημιουργήθησαν καί, ἐφόσον ὑφίστανται οἱ ὅροι οὗτοι, τὸ τί δέον νὰ πράξωμεν. Καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δέον νὰ πράξωμεν εἶναι τοῦτο: Πρῶτον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεδιώχθη ἐν τίνι κλίμακι, καὶ θὰ ὁμιλήσω περὶ τοῦ συμφώνου αὐτοῦ, περὶ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, εἶναι νὰ ρυθμισθῇ διὰ μιᾶς νέας συμφωνίας — ἀφοῦ ἡ πρώτη ἐδημιούργησε τοιαύτας συνθήκας, ἔχει δὲ ἐξαντληθῇ τὸ ζήτημα εἰς τὴν παροῦσαν Ἐθνοσυνέλευσιν ὥστε δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν αὐτοῦ— ὀφείλομεν, λέγω, νὰ δημιουργήσωμεν μίαν σύμβασιν, μίαν συμφωνίαν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ἡ ὁποία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὠθήσῃ τὴν Ἐπιτροπὴν ταύτην εἰς τὸ νὰ ἐργασθῇ παραλλήλως μὲ τὸ Κράτος ἐν τῇ χρησιμοποιήσει τοῦ προσφυγικοῦ χρήματος, καὶ δεύτερον θὰ ἔχωμεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ καθορίσωμεν ἕνα πρόγραμμα σαφὲς γεωργικῆς καὶ ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Συνεργαζόμενοι δὲ μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων νὰ ὠθήσωμεν αὐτὴν ἐν τῇ διαχειρίσει τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως, ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν προσφυγικῶν χρημάτων, διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος τούτου. Ὁμιλοῦμεν διὰ τὸ προσφυγικὸν δάνειον, ἀλλὰ τὸ προσφυγικὸν δάνειον εἶναι θυσία εἰς τὴν ὁποίαν ὑποβάλλεται ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Εἶναι συνεπῶς ἐνδιαφέρον ὅλων ἡμῶν καὶ διότι κοινὴ εἶναι ἡ ὑπόθεσις ἡ προσφυγική, ἀλλὰ καὶ διότι ὅλους ἡμᾶς βαρύνουσιν αἱ ὑποχρεώσεις ἃς ἀναλαμβάνομεν διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ δανείου τούτου. Εἶναι κοινὸν ἐνδιαφέρον ἐξ ἴσου ἀφορῶν τόσον τοὺς ἐκπροσώπους τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ὅσον καὶ τοὺς ἐκπροσώπους τῶν λοιπῶν πληθυσμῶν, τῶν ἐντοπίων. Οὐδὲν ζήτημα εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφορᾷ αὐτοὺς εἰς ἴσην ἔντασιν ὅσον εἶναι τὸ ζήτημα τοῦτο. Τί ἐπετεύχθη ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς; Μόνο κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως—διότι τὸ ζήτημα τῆς ἐκκρεμότητος τῶν σχέσεων τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως ὑφίσταται πολὺ πρότερον· ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ἔκτοτε διέρρευσε μία ὁλόκληρος Κυβέρνησις—μόνον, λέγω, ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔρχεται νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸ πρόβλημα τοῦτο καὶ νὰ ἀγωνισθῇ διὰ τὴν ρύθμισιν τῶν σχέσεων αὐτῶν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Τὸ γεγονὸς τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἔχει σημασίαν καὶ σημασίαν ἀσφαλῶς ὄχι μικράν, τὸ γεγονὸς τοῦτο θὰ ἀπετέλει διαστρέβλωσιν ἂν ἠθέλετε νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς ἀντικείμενον ἐλλείψεως ἐνδιαφέροντος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα· ἢ μᾶλλον ὄχι, ἀπόδειξιν ἀποτυχίας τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ διαχειρίσει τῆς περιπτώσεως ταύτης. Ἀνεφέρθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ὑπάρχουν δύο κατηγορίαι ὑπαλλήλων. Βεβαίως δύο κατηγορίαι ὑπαλλήλων ὑπάρχουν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως. Ὑπάρχουν οἱ ἀπεσπασμένοι ὑπάλληλοι καὶ ὑπάρχουν οἱ ὑπάλληλοι τοὺς ὁποίους ἡ ἰδία Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων διορίζει δυνάμει τὴν ἁρμοδιότητος τὴν ὁποίαν ἔχει ἀποκτήσει διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀποτελοῦσα αὐτοτελῆ ὀργανισμόν. Καὶ ἡ κειμένη κατάστασις ἡ ὑφισταμένη ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ Ἀποκαταστάσεως —γνωρίζω δὲ ταῦτα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μοὶ διαμφισβητηθῇ ἡ καλὴ πίστις—ἦτο ὅτι εἴτε διὰ τοὺς ὑπαλλήλους τοὺς ὁποίους διορίζει αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ εἴτε καὶ ἐπὶ τῶν ὑπαλλήλων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἀπεσπασμένοι εἰς αὐτήν, ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εἶχε κυριαρχικὰ δικαιώματα. Βεβαίως ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς ἡ κατάστασις παρουσίαζεν ἐκτάκτους δυσχερείας. Νομίζω δὲ ὅτι ἀποτελεῖ ἕνα πρῶτον βῆμα, βῆμα καλῆς συνεννοήσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ ἐπὶ τῶν δύο κατηγοριῶν τῶν ὑπαλλήλων τούτων ἡ Κυβέρνησις ἀνακτᾷ, ἔν τινι μέτρῳ, δικαιώματα τὰ ὁποῖα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἔπρεπε νὰ ἔχῃ. Θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι εἶναι μηδαμινὸν τὸ ἐπιτευχθέν. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω ὅτι ἦτο τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ἐπιτευχθῇ. Καὶ τὸ δίλημμα πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρίσκεσθε εἶναι τοῦτο: Ἢ νὰ μὴ ὑπογράψητε καμμίαν συμφωνίαν, διαμαρτυρόμενοι, κατὰ τὸ σύστημα τῆς διαμαρτυρίας, τὸ ὁποῖον ἀκολουθεῖτε ἵνα δύναται ἕκαστος ἐξ ἡμῶν νὰ εὑρίσκηται πάντοτε ἐν τάξει ἀπὸ οἱασδήποτε ἀπόψεως, ἢ νὰ δεχθῆτε τὸ γεγονὸς τοῦτο ὡς πρῶτον βῆμα μιᾶς ἀπὸ κοινοῦ συνεννοήσεως, μὴ ἀποκλεῖον περαιτέρω συνεννόησιν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ὅταν ἔχετε ἓν προσφυγικὸν δάνειον, τὸ ὁποῖον σᾶς δημιουργεῖ μίαν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως, ἀποτελοῦσαν αὐτόνομον ὀργανισμὸν καὶ λειτουργοῦσαν αὐτοτελῶς ἐντελῶς καὶ ἔχετε μίαν συμφωνίαν τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως ἔστιν ὅτε περιστρεφομένην καὶ ἐπὶ ἐπουσιωδῶν σημείων, ἀλλὰ ἀποτελοῦσαν τὸ πρῶτον βῆμα τῆς συνεργασίας, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπεμπολῆτε αὐτὸ τὸ σημεῖον ὥστε νὰ νομίζητε ὅτι ἔπρεπε νὰ μὴ ὑφίσταται κἂν συμφωνία καὶ νὰ παραμένῃ ἀρρύθμιστος ἡ μέχρι σήμερον ὑφισταμένη κατάστασις; Εἰς τί ἀναλύεται, κύριοι, ἡ ἀστικὴ ἐγκατάστασις τῶν προσφύγων; Εἰς τί ἀναλύεται, κύριοι, ἡ γεωργικὴ ἐγκατάστασις τῶν προσφύγων; Ἡ ἀστικὴ ἐγκατάστασις τῶν προσφύγων εἶναι ζήτημα στέγης πρὸ παντὸς καὶ εἶναι δευτερευόντως ἢ μᾶλλον ἐξ ἴσου ἰσχυρῶς ζήτημα οἰκονομικῆς ἐνισχύσεως τῶν ἀστῶν προσφύγων ἐν συνδυασμῷ μὲ τὴν ἐπαγγελματικὴν ἐνίσχυσιν, τὴν βιομηχανικὴν ἐνίσχυσιν, τὴν βιοτεχνικὴν καὶ παντὸς εἴδους, ἥτις θὰ ἀπερρόφα τοὺς ἀέργους ἀστούς. Εἰς τοῦτο ἀναλύεται ἀπὸ ἀπόψεως προγράμματος ἡ ἀστικὴ ἐγκατάστασις τῶν προσφύγων. Εἰς τί ἀναλύεται ἡ γεωργικὴ ἐγκατάστασις; Ἡ γεωργικὴ ἐγκατάστασις εἶναι ζήτημα γῆς καὶ ζήτημα ἐφοδίων. Δὲν θὰ ἔπρεπε κανεὶς νὰ ἔχῃ ἀνακαλύψει τὴν πυρίτιδα διὰ νὰ καθορίσῃ τὰς γενικὰς γραμμὰς τοῦ προγράμματος. Οὐδὲν τούτου εὐκολώτερον. Εἴτε ὑπάρχει ἐκ τῶν προτέρων πρόγραμμα εἴτε δὲν ὑπάρχει πρόγραμμα, εἶναι τοῦτο σαφὲς καὶ προϋπάρχον· οὐδεμία ἀνάγκη ὑπάρχει οἱασδήποτε συζητήσεως πρὸς καθορισμὸν αὐτοῦ, διότι, ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη συζητήσεως εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ἀσφαλῶς εἶναι ἡ ἐξεύρεσις οὐχὶ προγράμματος, ἀλλὰ συστήματός τινος σαφοῦς καὶ καθωρισμένου, ἀνεξαρτήτου πάσης πολιτικῆς ἐπιρροῆς, πάσης κυβερνητικῆς μεταλλαγῆς, σύστημα κατὰ τὸ ὁποῖον, κατὰ τρόπον ἑνιαῖον, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ εἰς ἐφαρμογὴν θετικῶς καὶ ἀποτελεσματικῶς τὸ πρόγραμμα τοῦτο. Διότι ἡ ἐφαρμογὴ τούτου εἶναι καὶ ἡ δυσχέρεια τοῦ ὅλου ζητήματος. Σύστημα τοιοῦτον ὑπάρχει; Ἀσφαλῶς ὄχι. Οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ· διότι ὁ κατακλυσμὸς ἐπῆλθεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς αἰφνιδιαστικῶς, διότι αἱ Κυβερνήσεις διαδέχονται ἀλλήλας, διότι δὲν ὑπάρχουν τὰ πρόσωπα διὰ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ χωρήσωμεν εἰς μίαν λύσιν. Κατ’ ἐμέ, ὁ ὁποῖος ἔτυχεν ἄλλοτε νὰ ἀσχοληθῶ ἐκ τοῦ σύνεγγυς μὲ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα βεβαίως εἶναι ζητήματα πρὸ παντὸς ἐκτελέσεως—διότι εἶναι εὔκολον νὰ λέγωμεν ὅτι θὰ διανεμηθῇ ἡ γῆ, θὰ σταλοῦν συνεργεῖα, θὰ διανεμηθῇ ἡ σπορὰ καὶ ἐπετεύχθη ὡς διὰ μαγείας ἡ ἐγκατάστασις, ἐνῷ τὰ ἁπλούστατα θεωρητικῶς αὐτὰ ζητήματα εἶναι τὰ ἀδύνατα δυστυχῶς ἐν τῇ πραγματικότητι—κατ’ ἐμέ, λέγω, σύστημα τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ὠθήσῃ εἰς τὴν καλῶς ἐννοουμένην ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος δὲν ὑπάρχει ἄλλο ἀπὸ τῆς δημιουργίας μιᾶς καλῶς ἐννοουμένης συγκεντρώσεως τῶν ὑπηρεσιῶν τῶν προσφύγων εἰς τὸ Κέντρον καὶ τῆς ἀποκεντρώσεως ἀντιθέτως τῶν αὐτῶν ὑπηρεσιῶν εἰς τὰ κατὰ τόπους κέντρα. Καὶ ἐξηγοῦμαι: Ὑπάρχουν ὄντως εἰς τὸ Κέντρον αἱ προσφυγικαὶ ὑπηρεσίαι πολυποίκιλαι. Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ἡ ἐντελῶς αὐτοτελής—μετὰ τῆς ὁποίας θὰ φροντίσωμεν νὰ ἔλθωμεν εἰς ὁμαλὰς σχέσεις καὶ νομίζω ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸ πρῶτον στάδιον αὐτῶν—ἡ Διεύθυνσις Ἀνταλλαγῆς ἢ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα—μετὰ τὴν σύμβασιν—τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας, τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως Προσφύγων. Ὅλαι αὐταὶ αἱ ὑπηρεσίαι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποτελέσουν μίαν κολοσσιαίαν ὀργάνωσιν, δυναμένην ὥστε ἑνιαίως νὰ δρᾷ καὶ νὰ ἐνεργῇ καὶ νὰ συντονίζῃ τὰς κρατικὰς ἐνεργείας, οὕτως ὥστε ὁμαλῶς νὰ φθάσωμεν εἰς μίαν ἀστικὴν καὶ γεωργικὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων. Ἰδοὺ τὸ πρόβλημα. Ἄλλοτε εἰς τὴν Ἑταιρείαν τῶν Κοινωνικῶν Ἐπιστημῶν, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ εἰσηγουμένου τοῦ ἀξιοτίμου κ. Μπακάλμπαση, τέως Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, ἐμελετήθη κατὰ τρόπον σοβαρὸν δύναμαι νὰ εἴπω, ἔστω καὶ εἰς τὰς γενικὰς ἀρχάς του, τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα. Ὁμοφώνως δὲ τότε οἱ συμμετασχόντες αὐτῆς τῆς συζητήσεως παρεδέχθημεν ὅτι ἀσφαλῶς, ὅπως εἰς ἑκάστην ἔκτακτον περίπτωσιν χρειάζονται ἔκτακτα μέτρα, οὕτω καὶ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, ἀπὸ ἀπόψεως κρατικῆς, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λυθοῦν ὁμαλῶς ἢ ἐπιτυχῶς διὰ τῆς συνήθους κινήσεως τῆς κρατικῆς μηχανῆς, ἀλλ’ ὅτι χρειάζεται μία ἐξαιρετικὴ ὀργάνωσις, ἡ ὁποία νὰ τείνῃ πρὸς ἑνιαίαν κατεύθυνσιν, καὶ δι’ αὐτὸ ἀκριβῶς δέον νὰ καθοδηγῆται ἑνιαίως. Ἡ χρειάζεται — ἂς μοὶ συγχωρηθῇ ἡ λέξις, καίτοι δὲν εἶναι ψυχολογικὴ — εἷς δικτάτωρ τῶν προσφύγων. Ἡ Ἀμερικὴ ἐδημιούργησεν ἕνα δικτάτορα τῶν προσφύγων κατὰ τὴν διενέργειαν τοῦ παγκοσμίου πολέμου. Ὅταν ἀντιμετωπίζωμεν τὸν ἐχθρόν, ἔχομεν ἕνα ἀρχιστράτηγον. Ποῦ θὰ τὸν ἐξεύρωμεν λοιπὸν τὸν ἄνδρα τῆς θελήσεως, ὁ ὁποῖος θὰ συγκρατήσῃ τὰς ὑπηρεσίας αὐτὰς εἰς τὸ χέρι του καὶ ὁ ὁποῖος, ἐντὸς τῶν γενικῶν γραμμῶν τὰς ὁποίας θὰ ἔχῃ, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὠθήσῃ κατὰ τρόπον σταθερὸν καὶ κατὰ τρόπον συνεχῆ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἰς τὴν ὁμαλὴν αὐτοῦ λύσιν; Τοιαῦται λύσεις — βεβαίως δὲν ἀπατῶμαι οὔτε εἶμαι τόσον θεωρητικός, ὥστε νὰ ἀγνοῶ τὴν πραγματικότητα — δὲν εἶναι εὐχερεῖς, οὔτε τὸ πρόσωπον εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ, οὔτε τὸ πανυπουργεῖον αὐτὸ δύναται νὰ δημιουργηθῇ. Ἀλλὰ πᾶσαν προσπάθειαν, ἥτις θὰ τείνῃ ὁπωσδήποτε εἰς τὴν συγκέντρωσιν τῶν ὑπηρεσιῶν ἐν τῷ Κέντρῳ, πᾶσαν τοιαύτην προσπάθειαν θὰ τὴν ἐθεώρουν ὡς προσπάθειαν τείνουσαν πρὸς κάποιαν λύσιν καὶ δὲν θὰ ἠδυνάμην ποτὲ νὰ τὴν καταπολεμήσω. Καὶ ἐν τούτοις, κύριοι πληρεξούσιοι, εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἔλθω καὶ εἰς αὐτὸ τὸ θέμα. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἰς τὰς προγραμματικὰς αὐτῆς δηλώσεις, ἀντιληφθεῖσα ἴσως τὴν ἀνάγκην αὐτήν, καθώρισεν ὅτι σκέπτεται μεταξὺ τῶν ἄλλων νὰ ἱδρύσῃ ἕνα ὀργανισμόν, τὸν ὁποῖον θὰ ὠνόμαζεν Ὑφυπουργεῖον, εἴτε ὅπως ἄλλως θέλετε, καὶ ὁ ὁποῖος ἔν τινι μέτρῳ θὰ ἀπετέλει τὴν ἀπαρχὴν τῆς συγκεντρώσεως τῶν ὑπηρεσιῶν ἢ τῆς νέας τουλάχιστον κατευθύνσεως μεταξὺ τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν, αἵτινες ἀσχολοῦνται εἰς τὸ Κέντρον διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Κατετέθη καὶ ψήφισμα διὰ νὰ δημιουργηθῇ τὸ Ὑφυπουργεῖον τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἕνα καὶ μόνον σκοπὸν κατὰ βάσιν, τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ θέσῃ τὴν ὅλην προσφυγικὴν ὑπόθεσιν ὑπὸ τὰ ὄμματα τῆς ἀμέσου ἐπιβλέψεως αὐτοῦ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, τοῦ συγκεντροῦντος εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα τὴν πραγματικὴν δύναμιν καὶ δικτατορίαν. Βεβαίως θὰ ἠδύνατο ἡ προσπάθεια αὐτὴ νὰ ἀποτύχῃ ὁλοτελῶς καὶ νὰ μεταβληθῇ τὸ Ὑφυπουργεῖον τοῦτο εἰς διεκπεραιωτικὸν γραφεῖον· ἀλλὰ βεβαίως θὰ ἠδύνατο καὶ νὰ μὴ γίνῃ καὶ τοῦτο. Δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἐπεβάλλετο νὰ ἀντιδράσωμεν κατὰ τοῦ μέτρου τούτου, ἐφόσον ἡ δημιουργία τοῦ Ὑφυπουργείου τούτου θὰ ἀπετέλει μίαν προσπάθειαν, εἰς τὴν ὁποίαν, ἂν ὑπεβαλόμεθα, θὰ εἴχομεν ὡς μόνην ἐνδεχομένην δυσάρεστον συνέπειαν τὴν ἀποτυχίαν καὶ εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, ὅπως καὶ εἰς τόσα ἄλλα ἀπετύχομεν. Καὶ ἴσως, ἂν ἀντιθέτως ἐπετυγχάνομεν, ἔν τινι μέτρῳ, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συμβάλωμεν εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως, ἡ ὁποία κρατεῖ εἰς τὴν διοίκησίν μας σήμερον. Δὲν ἐπιμένω εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο. Εἶναι ὀρθὴ ἡ σκέψις καὶ συζητητέα, ἡ ὁποία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ εἰς ἐφαρμογὴν καὶ ἡ ὁποία θὰ τείνῃ εἰς τὸ νὰ θέσῃ ὅλην τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ Κέντρον εἰς τὰς χεῖρας τοῦ ἰδίου Πρωθυπουργοῦ, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἔχῃ νὰ ἀντιμετωπίσῃ μεγαλύτερα προβλήματα ἀπὸ τὰ προσφυγικά. Οὕτω φαντάζομαι τὴν ὀργάνωσιν εἰς τὸ Κέντρον, εἰς δὲ τὴν περιφέρειαν τὴν φαντάζομαι ἀντιθέτως. Θὰ ἤθελον εὐρυτάτην ἀποκέντρωσιν κατὰ νομοὺς μὲ ἕνα Νομάρχην τῶν προσφύγων, ὁ ὁποῖος θὰ τίθεται ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἀποκαταστάσεως καὶ ὅλης τῆς κινήσεως τῆς προσφυγικῆς, ἕνα πρόσωπον τὸ ὁποῖον θὰ παίξῃ τὸν ρόλον Νομάρχου, συγκεντροῦντος ὑπὸ τύπον ἑνιαῖον τὴν ὅλην ρύθμισιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἐν ἐπαφῇ μετὰ τοῦ Νομάρχου τοῦ πραγματικοῦ, ἂν θέλετε, διότι ὁ ἄλλος δὲν θὰ ὀνομάζεται Νομάρχης, καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ρυθμίζῃ τὰ πολυποίκιλα προβλήματα τὰ ὁποῖα προκύπτουν κυρίως ἐν τῇ ἐκτελέσει τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ ἐντὸς τῶν γενικωτέρων ὁρίων καὶ γραμμῶν, τὰς ὁποίας θὰ ἔχῃ τάξει τὸ Κέντρον. Θὰ εἶναι δυνατὸν τὸ πρόσωπον τοῦτο κατὰ νομοὺς νὰ ἐπιλύῃ ἐπιτοπίως ὅλην τὴν πολυποίκιλον σειρὰν τῶν παντοίων καὶ ἀντικρουομένων συμφερόντων τῶν ἀντιμαχομένων μερίδων, ἵνα ἐπιφέρῃ τάξιν καὶ βελτίωσιν εἰς τὴν πραγματικῶς ὀδυνηρὰν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἐπιτείνει τὸ ὀξύτατον καὶ δυσχερέστατον προσφυγικὸν ζήτημα. Οὕτω πως ἐν γενικαῖς γραμμαῖς θὰ ἐνόμιζον, κύριοι, ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ρυθμίσωμεν τὰ καθ’ ἡμᾶς, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ ὠθήσωμεν ὁμαλώτερον τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν πρὸς τὸ τέρμα της, ρυθμίζοντες ἔτι περαιτέρω διὰ τοῦ καθορισμοῦ ὡρισμένου προγράμματος, ὡς προεῖπον, καὶ τὰς σχέσεις ἡμῶν μὲ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως. Καὶ εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ μία παρένθεσις. Τὰ 9/10 τῆς ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων εἶναι ζήτημα στεγάσεως. Εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι γνωστὸν ὅτι διατελοῦμεν ὑπὸ τὴν κρίσιν στέγης πρὸ τῆς ὑπάρξεως τοῦ προσφυγικοῦ προβλήματος. Εἰς ὅλας τὰς πόλεις εἴχομεν ἐνοικιοστάσιον. Ἦλθον 500.000 νέοι πρόσφυγες· μαθηματικῶς ὑπολογίζοντες, δι’ οἱασδήποτε ἐκκενώσεως καὶ συμπτύξεως μουσουλμανικῶν οἰκιῶν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τῆς στέγης τῶν ἀστέγων προσφύγων. Εἴχομεν ἀνάγκην οἰκημάτων. Προϋπελογίσθη διὰ τίνων χρημάτων θὰ ἐγίνοντο, κατὰ τίνα τρόπον θὰ ἐγίνοντο, προϋπελογίσθη; Οὐδὲ τοῦτο ἐγένετο. Ὑπῆρχεν ἡ ἀνάγκη τῆς στεγάσεως καὶ εἰς τὴν πρώτην στιγμὴν ἐσκέφθημεν ὅτι ἔπρεπε νὰ δημιουργήσωμεν μικροὺς συνοικισμοὺς παρὰ τὰς μεγάλας πόλεις. Ἔκτοτε ἐσταμάτησε τὸ ζήτημα, διῆλθεν ἀπὸ διάφορα Ὑπουργεῖα, μετέβη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας, κατόπιν μετέβη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, ἐπανῆλθεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας διὰ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Ἀστικὴν Ἀποκατάστασιν καὶ διὰ νὰ εὑρισκώμεθα εἰς μίαν ἀσάφειαν, ἡ ὁποία ἀσφαλῶς δημιουργεῖ κινδύνους, ὡς πρὸς τὰς σχέσεις τῶν ἐντοπίων καὶ προσφύγων, ἀσάφειαν καὶ ἀνωμαλίαν ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεραπευθῇ διὰ τοῦ νόμου 3166. Θὰ μοὶ ἐχρειάζετο λοιπὸν ἓν πρόγραμμα ἐποικιστικὸν ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως.

§141Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Πρὸ ὀλίγου εἴπετε ὅτι δὲν ἐχρειάζετο πρόγραμμα.

§142Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὰς ἀντιφάσεις τὰς ὁποίας μοὶ εὑρίσκετε· ἂν μὲ παρηκολουθούσατε, δὲν θὰ μὲ διεκόπτατε. Θὰ ἤθελον εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ τῆς ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων, τῆς στεγάσεως, καθορισμὸν πλήρη τοῦ προγράμματος. Πόσας οἰκίας ἔχομεν ἀνάγκην νὰ κατασκευάσωμεν καὶ κατὰ τίνα τρόπον θὰ τὰς κατασκευάσωμεν, νὰ τεθῶμεν δὲ εἰς ἐπαφὴν μὲ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἀποφύγωμεν αὐτὰς τὰς περιφήμους προμηθείας τῶν ξυλίνων σπιτιῶν, διὰ τῶν ὁποίων κινδυνεύει νὰ καταφαγωθῇ τὸ μέγιστον μέρος τοῦ προσφυγικοῦ χρήματος κατὰ τρόπον ἐντελῶς ἀξιοθρήνητον. Κύριοι συνάδελφοι, ὅλα ταῦτα δέον, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, νὰ γίνουν ἔν τινι μέτρῳ. Γνωρίζω ὅτι ἡ ἐκτέλεσις αὐτῶν θὰ προσκόψῃ εἰς τὴν ἐξεύρεσιν τῶν καταλλήλων προσώπων καὶ ὅτι τὰ πρόσωπα αὐτὰ δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἐξευρεθοῦν. Ἀλλά, ὡς προεῖπον καὶ ἐν τῇ ἀρχῇ, ἔχω πεποίθησιν ἀκράδαντον καὶ ἀδιάσειστον ἐπὶ τὴν ζωτικότητα καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆς ταύτης τῆς προσφυγικῆς μάζης, ἐκ τῆς ὀργανώσεως τῆς ὁποίας προσδοκῶ τὰ μέγιστα τῶν ἀποτελεσμάτων, ὅπως ἐπετεύχθησαν καὶ τὰ μέχρι τοῦδε ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ὀφείλονται κυρίως εἰς τὴν δύναμιν αὐτὴν καὶ τὴν ζωτικότητα τῶν προσφυγικῶν τούτων μαζῶν. Ἀλλά, ὅταν ἀτενίζω πρὸς τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἐπετέλεσε νομοθετικῶς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἡ τελοῦσα ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τὴν στιγμὴν αὐτήν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τονίσω τοῦτο, ὅτι ὅλη ἡ σειρὰ τῶν νομοθετικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν καὶ τὰ ὁποῖα τοσοῦτον κατεκρίθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι σειρὰ νομοθετικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα διέπει ἓν βαθύτατον ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τῶν προσφύγων, τὰ ὁποῖα προέρχονται ἐκ μιᾶς βαθυτάτης ἐπιγνώσεως τῆς καταστάσεως, εἶναι σειρὰ μέτρων διὰ τὴν εὐθύνην τῶν ὁποίων—ἂν ὑφίσταται εὐθύνη—βεβαίως εὐθύνεται κατὰ πρῶτον καὶ κύριον λόγον ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ βεβαίως καὶ ἐξ ἴσου εὐθύνεται ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή, κατὰ τὰς ὁμοφώνους ἐμπνεύσεις τῆς ὁποίας ἐλήφθησαν τὰ μέτρα ταῦτα. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ μὴ ἀναλαμβάνῃ ἕκαστος τὰς εὐθύνας του καὶ ἐπιβάλλεται ἀντιθέτως εὐθέως καὶ εἰλικρινῶς νὰ ὁμολογοῦνται ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ὁμολογοῦνται ἑκάστοτε. Θὰ ἐπιτρέψητε καὶ εἰς ἐμέ, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἀσχοληθῶ ἐπ’ ὀλίγον μὲ τὴν τροποποίησιν τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος τοῦ νόμου 3166. Ἐγένετο ὁ νόμος 3166, ὁ ὁποῖος σκοπὸν εἶχε τὴν στέγασιν τῶν ἀστέγων προσφύγων διὰ συμπτύξεως καὶ δι’ ἐξώσεως ὡρισμένης κατηγορίας μισθωτῶν μουσουλμανικῶν κτημάτων, μέτρον ἀπὸ πάσης ἀπόψεως ἐπιβεβλημένον καὶ ἀπὸ πάσης ἀπόψεως μὴ δυνάμενον παρὰ νὰ ἐπικροτηθῇ, ἀλλὰ μέτρον τὸ ὁποῖον ἐν τῇ ἐφαρμογῇ του μοιραῖον εἶναι νὰ δώσῃ λαβὴν εἰς προστριβὰς μεταξὺ ἐντοπίων καὶ προσφύγων. Καὶ πράγματι, κατὰ τὴν ἐφαρμογήν του ἔδωκε λαβὴν εἰς προστριβὰς τοιαύτας, εἰς τρόπον ὥστε νὰ δημιουργήσῃ δυσφορίαν ἐκ μέρους τῶν ἐντοπίων πληθυσμῶν, δυσφορίαν τὴν ὁποίαν ἐντελῶς ἰδιαιτέρως ὑποχρέωσιν εἶχον νὰ ἀντιμετωπίσουν καὶ νὰ λάβουν σοβαρῶς ὑπ’ ὄψιν καὶ οἱ ἐντόπιοι πληρεξούσιοι, ἀλλὰ καὶ οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Διότι γνωρίζομεν καλῶς ὅτι ἡ ἐπίλυσις τοῦ προσφυγικοῦ προβλήματος ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ὁμονοίας καὶ τοῦ βαθυτάτου ψυχικοῦ συνδέσμου, ὁ ὁποῖος ὑφίσταται συνεχῶς καὶ ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ διασπασθῇ, μεταξὺ ἐντοπίων καὶ προσφυγικῶν πληθυσμῶν. Διότι ὅ,τι μᾶς ἐνδιαφέρει ἀπὸ τὴν ὅλην προσφυγικὴν ὑπόθεσιν εἶναι ὅτι ἡ λέξις «πρόσφυξ» δέον νὰ παύσῃ ὑφισταμένη, ἵνα ἐπέλθῃ τοιαύτη ἀνάμιξις πληθυσμοῦ, ὥστε νὰ ἀναγεννηθῇ, ἐφόσον εἶναι δυνατόν, μία νέα Ἑλλὰς ἐκ τῶν ἐρειπίων τῆς καταστραφείσης μεγάλης Ἑλλάδος. Πᾶν ὅθεν αἴτιον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ προκαλέσῃ ἀφορμὰς διχασμοῦ τῶν προσφυγικῶν πληθυσμῶν καὶ τῶν ἐντοπίων, θὰ ὑπῆρχε λόγος σοβαρὸς ὅπως ἀντιμετωπισθῇ μετὰ πάσης σοβαρότητος καὶ ληφθῶσιν ὅλα τὰ μέτρα ὅπως ἐκλείψῃ κατὰ τὸ δυνατόν. Πρὸς ἀντιμετώπισιν τῆς δυσφορίας, ἡ ὁποία ἐγεννήθη, εἰσήχθη μία πρότασις εἰς τὸ ἄρθρον 96 τοῦ ἐνοικιοστασίου, ἡ ὁποία οὐδεμίαν τροποποίησιν ἐπιφέρει εἰς τὸν νόμον 3166· ἁπλῶς ἀνέστειλε τὴν ἔξωσιν δι’ ἕνα μῆνα καὶ πλέον οὔ, ἀνεγνώριζε δὲ τὴν ὕπαρξιν ἐνοικιοστασίου ἐπὶ τῶν μισθώσεων τῶν γενομένων πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν, ἐνοικιοστασίου τὸ ὁποῖον ὑφίστατο καὶ δυνάμει τοῦ νόμου 3166—ὑπῆρχεν ἀσάφειά τις, ἀλλὰ κατὰ τὴν ὀρθὴν ἑρμηνείαν τὴν ἀναμφισβήτητον ὑφίστατο—. Οὐδεμίαν ὅθεν τροποποίησιν ἐπέφερεν εἰς τὸν νόμον 3166 τὸ ἄρθρον τοῦτο τοῦ ἐνοικιοστασίου ἀλλὰ διὰ λόγους ψυχολογικῆς ἐντυπώσεως ἔδιδε τὴν διαβεβαίωσιν εἰς ὡρισμένης κατηγορίας μισθωτὰς ὅτι δύνανται νὰ ὑποστῶσι τὴν σύμπτυξιν, ἀλλ’ ὅτι ὑπάγονται καὶ αὐτοὶ εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ἐνοικιοστασίου, καθ’ ὃν τρόπον ὑπήγοντο μέχρι τοῦδε, καὶ ἀνεγνώριζεν εἰς αὐτοὺς τὸ δικαίωμα καὶ ὁ νόμος 3166. Ἐγένετο μεταγενεστέρως καὶ ὑπεβλήθη ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ σχέδιον νόμου, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐπετρέπετο νὰ ἐκκληθῶσιν αἱ ἀποφάσεις συμπτύξεως.

§143Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Πρότερον ἐγένετο τοῦτο.

§144Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Πολὺ καλά· δὲν ἐνθυμοῦμαι χρονολογίας. Δὲν μὲ ἐνδιαφέρει πότε ἔγινε, διότι δὲν ἐψηφίσθη.

§145Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔχει μεγάλην σημασίαν ἂν εἶναι πρότερον ἢ κατόπιν· διότι ἀποδεικνύει ὅτι ἡ τάσις πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ νόμου 3166 ἐξεδηλώθη πολὺ ἐνωρὶς καὶ τὸ ἄρθρον 96 δὲν εἰσήχθη, ἀλλὰ παρεισήχθη.

§146Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ὑπεβλήθη νομοσχέδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐπετρέποντο αἱ ἀναθεωρήσεις τῶν ἀποφάσεων ἐκείνων τῶν ἐντελῶς ἀδίκων δι’ ἐφέσεως. Ἦτο ἓν μέτρον τὸ ὁποῖον ὄχι μόνον δὲν παρέβλαπτε τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν, ὄχι μόνον δὲν παρέβλαπτε τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου 3166, ἀλλ’ ἀσφαλῶς τὸν ἐβελτίου, διότι ἐκ τίνος ἐκινδύνευεν ὁ νόμος αὐτός; Ἐκ μιᾶς δυσφορίας τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ προκαλέσῃ ἀπὸ τὸν ἐντόπιον πληθυσμόν. Καὶ τίνα σκοπὸν ἔπρεπε νὰ ἐπιδιώξωμεν ἡμεῖς ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ νόμου τούτου; Τὴν ἐξάλειψιν πάσης δικαιολογημένης ἀφορμῆς πρὸς ὕπαρξις τοιαύτης δυσφορίας. Ἦτο φυσικὸν ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν συμπτύξεων νὰ συμβῇ καὶ ἀδικία τις. Διατί νὰ μὴ παρασχεθῇ τὸ δικαίωμα καὶ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ὑφίσταται τὴν ἀδικίαν νὰ τὴν ἀναιρέσῃ διὰ μιᾶς ἐφέσεως, εἰς τρόπον ὥστε νὰ λείψῃ μία ἀφορμὴ δικαιολογημένη τῆς δυσφορίας, ἡ ὁποία θὰ ἐχρησιμοποιεῖτο καὶ ὡς ἀφορμὴ γενικωτέρας ἐξεγέρσεως κατὰ τῶν προσφύγων; Μέτρον κατὰ τοῦ ὁποίου δὲν φαντάζομαι ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γεννηθῇ ἀντίδρασις ἐκ μέρους τῶν προσφύγων οὔτε νὰ τύχῃ οἱασδήποτε ἐπιδοκιμασίας. Ἀλλὰ εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν ὑπεβλήθη τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐδόθη καιρὸς εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ψηφισθῇ, καὶ δὲν ἐγένετο μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ἐπιπροσθέτως, ἐνῷ ὁ νόμος 3166 ἐξακολουθεῖ ἰσχύων καθ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς διατάξεις, λαμβάνεται μέριμνα περὶ εἰδικῆς αὐξήσεως τῶν ἐνοικίων τῶν μουσουλμανικῶν καταστημάτων καὶ οἰκιῶν, ἐνῷ δηλαδὴ ὁ νόμος 3166 ἐπιφέρει ἐν τῇ ἐφαρμογῇ του μοιραίως δυσφορίας τοιαύτας, ὥστε πλεῖστοι ἐντόπιοι πληρεξούσιοι, πιεζόμενοι ὑπὸ τῆς κοινῆς γνώμης τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύουν, νὰ αἰσθάνωνται τὴν ἀνάγκην νὰ μελετήσωσι κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ βελτιωθῶσιν οἱ ὅροι αὐτοῦ, ἀντιθέτως διὰ τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοθετήματος ὄχι μόνον παραμένουν ἐν ἰσχύϊ αἱ διατάξεις τοῦ νόμου 3166, ἀλλὰ καὶ ἐπιπροσθέτως ηὐξήθησαν καὶ τὰ μισθώματα πέρα τῶν ὁρίων τὰ ὁποῖα θέτει τὸ ἐνοικιοστάσιον. Αὐτὸ εἶναι τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον κατεκρίθη, εἶναι τὸ μέτρον ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ὡμολογήθη προγενεστέρως ὅτι ἐξεβιάσθη ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ διὰ τεχνητῆς πλειονοψηφίας εἰς τὸ νὰ τὸ ψηφίσῃ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοθετήματος τούτου, κύριοι, εὑρίσκοντο 16 πληρεξούσιοι εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, ἐκ τούτων δὲ τέσσαρες μόνον ἦσαν οἱ ἐντόπιοι, καὶ ἐπειδὴ ἐγὼ προσωπικῶς, παρ’ ὅλον τὸν ἰδιαίτερον δεσμὸν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅστις μὲ συνδέει μὲ τὸν προσφυγικὸν κόσμον καὶ ἰδίᾳ μὲ τοὺς πρόσφυγας Ἡρακλείου, εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ ὁποίου πολιτεύομαι, εἶχον ἐνδοιασμοὺς κατὰ πόσον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλαμβάνετο τοιοῦτον μέτρον δυνάμει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσιοδοτήσεως ἡ ὁποία εἶχε δοθῆ εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, ἔφθασα μέχρι τοῦ σημείου νὰ σκεφθῶ ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποβάλω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, διότι τόσον ἐνόμιζον ὅτι τὸ μέτρον θὰ ἦτο ἐπίμοχθον.

§147Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Εἴπετε ὅτι ἦσαν παρόντες 16· πῶς ὑπεβάλετε ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας;

§148Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἂν λέγω τι ἀνακριβὲς ὡς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο, εἶναι παρὼν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, εἰς τὸν ὁποῖον δίδω τὸ δικαίωμα νὰ μὲ διαψεύσῃ.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διὰ νὰ θέσωμεν τὰ πράγματα ἐντελῶς ἐν τῇ ἀκριβείᾳ κατόπιν τῆς συγκροτήσεως τῆς Ἐπιτροπῆς διὰ 15 ἢ 16 μελῶν, ἀπεχώρησαν εἰς τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως δύο ἐκ τῶν κ. κ. πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ἀφῆκαν τὴν ψῆφόν των εἰς δύο συναδέλφους ἐκεῖ εὑρισκομένους, καίτοι βεβαίως τοῦτο δὲν ἦτο αὐστηρῶς κανονικόν. Ἐν τούτοις ὅμως προσετέθη μετ’ ὀλίγον ὁ κ. Μαρσέλος καὶ συνεπληρώθη πάλιν ὁ ἀριθμὸς τῶν 14 παρόντων, ὁ ὁποῖος ἀπῃτεῖτο διὰ τὴν ἀπαρτίαν. Ὀφείλω δὲ νὰ διατυπώσω τὸ παράπονον ὅτι τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν παρηκολούθουν τακτικῶς τὰς συνεδριάσεις καὶ εἰδικῶς κατὰ τὴν τελευταίαν περίπτωσιν, καθ’ ἣν ἀνετέθη εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ νομοθετικὴ ἐξουσιοδότησις ἐπὶ θεμάτων ἐξόχως ἐνδιαφερόντων τὸν προσφυγικὸν κόσμον, οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι δυστυχῶς δὲν ἦσαν ὅλοι παρόντες.

§150Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Πρέπει νὰ ὑποδείξητε ποῖα πρόσωπα ἔλειπον, διότι ρίπτετε μομφὴν ἐναντίον ὅλων.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ὁ κ. Παυλίδης καὶ ὁ κ. Μανουηλίδης ἦσαν ἐκ τῶν τακτικωτάτων.

§152Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐλέχθη κάτι τι, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ διαπιστωθῇ, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μένουν οἱ πρόσφυγες ὑπὸ τὴν μομφὴν ὅτι δὲν προσέρχονται εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς. Εἶναι ἀνάγκη νὰ καθορισθῇ τίνες δὲν προσήρχοντο. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη ἀκόμη, ἐπειδὴ ἀκριβῶς ὁ σεβαστὸς κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως διακρίνεται διὰ τὴν φιλαλήθειάν του, νὰ προσθέσῃ πῶς κατηρτίσθη ἡ πλειονοψηφία τῶν τελευταίων ἡμερῶν, ἂν δηλαδὴ δὲν προσῆλθον καὶ πληρεξούσιοι, οἵτινες ἀπουσίαζον καθ’ ὅλον τὸ διάστημα, καθ’ ὃ ἐλειτούργει ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή· διότι νομίζω ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ λέγωμεν μερικὰς ἀκριβείας, πρέπει νὰ τὰς λέγωμεν ὄχι μονοπλεύρως, ἀλλὰ καθ’ ὅλην αὐτῶν τὴν ἔκτασιν, ἡ ὁποία ἔχει σχέσιν μὲ τὴν λύσιν τῶν ζητημάτων αὐτῶν.

§153Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Τὸ ζήτημα προεκλήθη μεταξὺ τοῦ συναδέλφου καὶ ἐμοῦ. Ὁ κ. συνάδελφος, ὁ ὁποῖος διὰ τῶν ἐπιστημονικῶν του φώτων ὁμολογουμένως συνέβαλε πολὺ κατὰ τὰς δύο κρισίμους συσκέψεις τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, κατὰ τὰς ὁποίας κατέληξεν ἡ Ἐπιτροπὴ εἰς τὴν ἔγκρισιν τῶν Ν. Διαταγμάτων, κατὰ τὰς δύο τελευταίας αὐτὰς συνεδριάσεις ἡ σύνθεσις τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἦτο συνήθης. Προσῆλθον συνάδελφοι κατὰ πάντα ἐκλεκτοὶ καὶ σεβαστοί, οἱ ὁποῖοι οὐδέποτε προσήρχοντο εἰς τὰς συσκέψεις. Καὶ τελειωτικῶς τὸ Ν. Διάταγμα τὸ κυροῦν τὴν τροποποίησιν τοῦ 96ου ἄρθρου τοῦ Ἐνοικιοστασίου, συνεζητήθη τελευταίως, πρὸς τὴν ἑσπέραν ἀποχωρησάντων πολλῶν συναδέλφων καὶ μειονοψηφίσαντος ἐμοῦ καί τινων συναδέλφων εἰς ὡρισμένα ζητήματα. Καὶ ἐγγράφως μάλιστα ἐγὼ διετύπωσα τὰς ἀντιρρήσεις μου καὶ παρεκάλεσα τὸν κ. γραμματέα νὰ τὰς περάσῃ εἰς τὰ πρακτικά. Καὶ ἀνετέθη εἰς ὑμᾶς, ὁ ὁποῖος παρηκολουθήσατε ὅλα τὰ ζητήματα αὐτά, ἀνετέθη εἰς ὑμᾶς νὰ διατυπώσητε τὰς ἀντιλήψεις τῆς πλειονοψηφίας ἐπὶ τοῦ νόμου 3166, δηλαδὴ τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς, αἱ ὁποῖαι ἐλήφθησαν κατὰ πλειονοψηφίαν. Τὴν ἄλλην ἡμέραν, κ. Πρόεδρε, ἐπειδὴ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν ἓν τόσον σοβαρὸν ζήτημα χωρὶς νὰ τὸ παρακολουθήσωμεν, τὴν ἄλλην ἡμέραν ἤλθομεν καὶ ἀνεγνώσαμεν τὴν διατύπωσιν τῆς ἀντιλήψεως τῆς πλειονοψηφίας καὶ σᾶς παρεκάλεσα νὰ γίνῃ μία διασάφησις ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἑρμηνείαν τῆς λέξεως «ἔφεδροι». Ὑμεῖς δὲ ἀπεφάνθητε ὅτι ἔφεδροι θεωροῦνται τῶν τεσσάρων τελευταίων ἐτῶν. Τὸ δὲ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον διαφωνοῦμεν μὲ τὸν κ. συνάδελφον εἶναι ὅτι ἡ σύνθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν δύο τελευταίων συνεδριάσεων δὲν ἦτο ἡ συνήθης.

§154Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐγὼ ἀπεχώρησα, διότι διεφώνησα πρὸς τὴν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν εἶχε λάβει ἡ συζήτησις.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφήσατε τὴν ψῆφόν σας εἰς τὸν κ. Διαμαντόπουλον.

§156Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Εἰς οὐδένα ἀφῆκα τὴν ψῆφόν μου.

§157Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Τὸ Διάταγμα εἶναι ἄκυρον καὶ νόθον.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ συμπέρασμα εἶναι τοῦτο· ὅτι ὅλοι κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ἦσαν παρόντες καὶ τέσσαρες μὴ πρόσφυγες πληρεξούσιοι, ὧν εἷς καὶ ὁ ρήτωρ.

§159Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Λυποῦμαι διότι ὑπεχρεώθην νὰ εἰσέλθω εἰς τοιαύτας λεπτομερείας, ἀλλὰ δὲν θὰ εἰσερχόμην εἰς αὐτάς, ἂν δὲν ἀπέδιδον κάποιαν γενικωτέραν σημασίαν εἰς τὸ ζήτημα. Διότι κατὰ τοῦ νομοθετικοῦ τούτου Διατάγματος ἐστηρίχθη ὁλόκληρος πολεμική, τείνουσα νὰ ἀποδείξῃ τὴν ἔλλειψιν ἐνδιαφέροντος παρὰ τῇ Κυβερνήσει ὡς πρὸς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου 3166 καὶ τείνουσα ἐπίσης νὰ δώσῃ τὴν ἐντύπωσιν, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὑπῆρξε τεχνικὴ ἡ πλειονοψηφία τῆς κυβερνητικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι διεξήχθη κατὰ τρόπον ὄχι κανονικὸν διὰ τῆς παρουσίας προσώπων, τὰ ὁποῖα διὰ πρώτην φορὰν εἰσῆλθον εἰς αὐτήν. Λέγω λοιπόν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι τὸ νομοθετικὸν τοῦτο Διάταγμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐστηρίχθη μία ὁλόκληρος πολεμικὴ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, τείνουσα εἰς τὸ νὰ ἀποδείξῃ τὴν πρόθεσιν αὐτὴν ὅπως καταστρατηγήσῃ κατὰ διαφόρους τρόπους τὸν νόμον 3166, ἐπειδὴ τὸ νομοσχέδιον αὐτό, λέγω, ὄχι μόνον ἀναιρεῖ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου 3166, ἀλλ’ ἐπιτείνει αὐτὰς διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς μισθοδοσίας τῶν οἰκημάτων. Ἐπετεύχθη ὄχι δι’ οἱασδήποτε τεχνικῆς πλειονοψηφίας, ἀλλὰ τῇ ὁμοφώνῳ ἀποφάσει τῶν μελῶν τῶν προσφύγων πληρεξουσίων τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, μὲ ἀντίδρασιν δέ—διότι θέλω νὰ εἶμαι εἰλικρινής—μὲ ἀντίδρασιν ἴσως μόνον ἐμοῦ προσωπικῶς καὶ τοῦ ἐντοπίου πληρεξουσίου κ. Τσιγκόλη, ὑπερψηφίσαντος Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης. Ὅταν δὲ τοιαῦτα πράγματα λαμβάνουν χώραν εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ στηρίζηται ἔλεγχος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος θέλει νὰ ἀποδείξῃ ὅτι τὰς εὐθύνας τοῦ νομοθετικοῦ τούτου μέτρου φέρει αὐτὴ καὶ μόνη ἀποκλειστικῶς, ἐνῷ τὸ νομοθετικὸν τοῦτο μέτρον ἐλήφθη κατόπιν ὁμοφώνου συναινέσεως τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς. Ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει μας ἐν τῇ διαχειρήσει τοῦ ζητήματος τούτου ὅτι ἀνεξαρτήτως οἱασδήποτε συνεπείας, οἱασδήποτε πράξεως, ἡμεῖς ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀναλάβωμεν εὐθέως τὰς εὐθύνας τῶν πράξεων ἡμῶν. Διὰ τοῦτο καὶ ἐπιμένω, διότι, ὅταν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἀνέφερεν ὅτι διαμαρτυρομένων τῶν προσφύγων πληρεξουσίων ἐψηφίσθη τὸ νομοθετικὸν τοῦτο μέτρον, δὲν ἤκουσα, ὡς ἀνέμενα, τὰς διαμαρτυρίας τῶν ἀξιοτίμων κ. κ. πληρεξουσίων, ἵνα δηλώσωσιν ὅτι οὐχὶ τῇ ἐπεμβάσει τρίτων, ἀλλὰ τῇ ὁμοφώνῳ θελήσει τῆς Ἐπιτροπῆς τὸ νομοθετικὸν τοῦτο Διάταγμα ἐψηφίσθη.

§160Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀκούεται διαρκῶς νὰ διαμαρτύρωνται οἱ κύριοι συνάδελφοι.

§161Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἀλλά, κύριοι τὸ Νομοθετικὸν τοῦτο Διάταγμα εἶναι ἀσφαλῶς καὶ ἀπὸ τὰς ἀμέσους ἐνεργείας εἰς ἃς προέβη ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν. Καὶ ἐπειδὴ δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω ἐπὶ πλέον ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, καταλήγω λέγων ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐπαναλάβω ὅσα καὶ ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ λόγου μου εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι ἐξυπηρετικὸν τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως ἡ τάσις ἥτις θὰ ἔτεινεν εἰς τὸ νὰ ἀποδείξῃ τὴν ἔλλειψιν ἐνδιαφέροντος ἐκ μέρους οἱασδήποτε Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν ἐπίλυσιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, ὅτι ἡ ὑποχρέωσις τὴν ὁποίαν, κατὰ τὴν γνώμην μου, φέρομεν, τὴν ὁποίαν φέρω ἐγὼ τοὐλάχιστον αὐτὴν τὴν στιγμήν, ὁμιλῶν ἐπὶ τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως, εἶναι ὅτι ὀφείλω νὰ διαβεβαιώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι τὸ πρόβλημα αὐτὸ εἶναι τόσον κολοσσιαῖον, ὥστε ὑπερβάλλει ἀσφαλῶς καὶ τὰς κρατικὰς δυνάμεις καὶ τὰς Ἑλληνικὰς δυνάμεις, ὅτι, ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἀδάμαστος ἀντοχὴ ἡ ψυχικὴ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιλυθῇ δυστυχῶς ποτέ, ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος ἀπὸ τὰς ἰδίας αὑτοῦ δυνάμεις ὀφείλει νὰ ἀντλήσῃ τὰ μέσα ἐκεῖνα διὰ τῶν ὁποίων θὰ φθάσῃ εἰς τὸ αἴσιον τέρμα τῆς ἀποκαταστάσεως αὐτοῦ καὶ χωρὶς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἀλλὰ καὶ αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις κατέβαλον πάσας τὰς προσπαθείας αὐτῶν ὅπως ἐπιτύχωσι τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν. Χωρὶς νὰ λησμονῶμεν τοῦτο, δὲν δυνάμεθα παρὰ ταυτοχρόνως νὰ προσθέσωμεν ὅτι ὁσονδήποτε μεγάλαι προσπάθειαι καὶ ἂν καταβληθῶσιν, ὁσονδήποτε ἄφθονον καὶ ἂν χυθῇ τὸ χρῆμα, ἐφόσον ὑπάρχῃ καὶ δύναται νὰ ἐξευρεθῇ, τὸ πρόβλημα εἶναι τόσον μέγα, ὥστε ὅλαι αἱ προσπάθειαι νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσοδυναμῶσιν οὔτε πρὸς τὸ ⅒ τῶν ὅλων προσπαθειῶν, αἵτινες πρέπει νὰ καταβληθῶσι πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ ζητήματος τούτου. Γινόμενοι δὲ ἑρμηνεῖς τῆς δυσφορίας τῶν προσφύγων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ καταστήσωμεν γνωστὴν εἰς αὐτοὺς τὴν σκληρὰν πραγματικότητα διὰ νὰ θεραπεύσωμεν τὴν ψυχικὴν ἀδημονίαν αὐτῶν, ἥτις εἶναι δυνατόν, ἂν ἀναχωρῶμεν ἀπὸ τῆς ἀντιλήψεως ὅτι τὰ πάντα δέον νὰ ἐπιρρίπτωμεν εἰς τὰς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως, νὰ ὠθήσῃ τὸν ἀπηλπισμένον τοῦτον κόσμον πρὸς κατευθύνσεις, αἱ ὁποῖαι κάθε ἄλλο παρὰ ἐξυπηρετικαὶ τῶν ἰδίων αὐτῶν συμφερόντων καὶ τῶν συμφερόντων τῆς Πατρίδος δύναται νὰ εἶναι. (Χειροκροτήματα).

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λ. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§163Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ μακρηγορήσω, διότι τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ τονίσωμεν εἶναι ὅτι παρῆλθεν ἡ ἐποχὴ τῶν λόγων. Ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπησχόλησα ἐπὶ πολλὰς ἴσως ὥρας τὴν Συνέλευσιν δι’ ἐπιχειρηματολογίας, δύναμαι νὰ εἴπω, ἀκαταμαχήτου, ὅπως πείσω τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ ἡ ὁποία ἤθελεν ἀγάγει εἰς τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ τοὐναντίον ἤθελεν ἀγάγει ἡμᾶς εἰς ἃ μᾶς ἤγαγεν ἀποτελέσματα.

§164Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν ἄνευ διαμαρτυρίας τὸ παρουσιαζόμενον θέαμα, μετὰ τὸ παράδειγμα τὸ ὁποῖον ἔδωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπῆλθεν ὅταν ἀνῆλθεν ἐπὶ τοῦ βήματος ρήτωρ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐνῷ ἡμεῖς ἠκούομεν ἐπὶ τόσην ὥραν ρήτορα τῆς Συμπολιτεύσεως ἀναμασσῶντα τὰ αὐτά.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν σᾶς δίδω τὸν λόγον, κ. Πάγκαλε.

§166Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἠμπορεῖτε νὰ μὴ μοῦ δώσητε τὸν λόγον, δὲν δυνάμεθα ὅμως καὶ ἡμεῖς νὰ μὴ διαμαρτυρηθῶμεν.

§167Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἡ ἀναχώρησις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐγένετο, ἐπειδὴ εἰς παρελθοῦσαν συνεδρίασιν ἠκούσαμεν τὸν ρήτορα ἀγορεύοντα ἐπὶ δύο ὥρας ἐπὶ τοῦ ἰδίου θέματος.

§168Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Γνωρίζω, ἀγαπητὲ κ. Ὑπουργέ, τὴν εὐγένειάν σας καὶ σᾶς εὐχαριστῶ, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι αἱ εὐχαριστίαι θὰ ἔπρεπε νὰ μὴ προέρχωνται ἀπὸ ἐμὲ τόσον, ὅσον ἀπὸ τὴν πτέρυγα ἡ ὁποία ὑποστηρίζει τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ ὁποία ἀπῆλθε τῆς αἰθούσης, διότι τὴν στιγμὴν αὐτὴν ἐγίνετο συνήγορος τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ἡ ὁποία, γνωρίζουσα τί θὰ ἤκουεν, ἔφυγεν, ἐπειδὴ συνηθίζει ἡ πτέρυξ ἐκείνη νὰ μιμῆται τὸν κ. Πρωθυπουργόν καὶ νὰ μὴ ἀκούῃ τὸν ἔλεγχον τὸν γινόμενον κατὰ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν μοὶ διέφυγε τὴν προσοχὴν ἡ συνεννόησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τοῦ ἐκ Λέσβου συναδέλφου, ὡς ἐπίσης δὲν μοὶ διέφυγε καθόλου τὸ ὅτι ἀπῆλθεν, ὡς ἐκ συνθήματος, καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως».

§170Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἔλειψε πρὸ πολλοῦ.

§171Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μοὺ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν;

§172Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω. Καθῆστε κάτω. (Εὖγε καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὁ πρόσφυξ πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅτι, ὅταν ἀνέρχεται ἐπὶ τοῦ βήματος πληρεξούσιος ὁ ὁποῖος ἔχει τὸ θάρρος καὶ τὴν δύναμιν νὰ ὑπερασπίζῃ τὴν ὑπόθεσίν του, ἄλλοτε διακόπτεται...

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἕν μόνον δικαίωμα ἔχετε, κ. Δενδρινέ. Νὰ δηλώσητε ὅτι δὲν δέχεσθε διακοπάς. Τότε καὶ οἱ Ὑπουργοὶ δὲν θὰ σᾶς διακόπτουν. Ὅλα τὰ ἄλλα ποὺ εἴπετε δὲν ἔχουν τὴν θέσιν των.

§174Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θέλω νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν καί, ἂν θέλετε, ἀκούσατέ την. Εἴπετε ὅτι ἀντελήφθητε συνεννόησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λέσβου πληρεξουσίου. Σᾶς λέγω καὶ σᾶς βεβαιῶ ἐγὼ προσωπικῶς, ὁ ὁποῖος ἤκουσα τί εἶπον, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ θέματος ὅλως διόλου ἀσχέτου πρὸς τὴν ἀγόρευσίν σας καὶ ἀφορῶντος ὡρισμένην συνεννόησιν, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ κάμῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν γνωρίζω διὰ ποῖον λόγον ἐξῆλθεν ἡ Δεξιὰ οὔτε ἀπόκειται εἰς ἐμὲ νὰ ἑρμηνεύσω ἂν ὀφείλεται εἰς δυσμένειαν ἢ εἰς κόπωσιν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ βεβαιώσω εἶναι ὅτι ἡ συνεννόησις, τὴν ὁποίαν ἤκουσα, τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τοῦ ἐκ Λέσβου πληρεξουσίου ἀφεώρα εἰς ζήτημα τελείως ἄσχετον πρὸς τὴν ἀγόρευσίν σας.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ παρεμπεσὸν ἐπεισόδιον ἐτελείωσεν.

§176Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν θέλω νὰ ἀμφισβητήσω τὴν ἀκρίβειαν τῶν λόγων σας, ἐφόσον τὸ διαβεβαιεῖτε προσωπικῶς, διότι κατὰ σατανικὴν σύμπτωσιν, ὁσάκις πρόκειται νὰ ἀνέλθουν ἐπὶ τοῦ βήματος ρήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέρχεται, ὡς ἔπραξε καὶ κατὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Κύρκου, ὁ ὁποῖος ἦτο κάτοχος τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ ἐμαστίγωσε τὴν Κυβέρνησιν. Κατόπιν βεβαίως τῶν ἀγορεύσεων τῶν ἐλεγκτῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἰδιαιτέρως τοῦ κ. Κύρκου, θὰ ἦτο ὅλως περιττὸν καὶ μόνον σκοπὸν κωλυσιεργίας θὰ εἶχέ τις, ἂν ἤρχετο νὰ ἐπαναλάβῃ τὰ ἴδια πράγματα, χωρὶς μάλιστα νὰ εἶναι καὶ κάτοχος ὅλων τῶν λεπτομερειῶν, ὡς ὑπῆρξαν οἱ ἀξιότιμοι προκαλήσαντες πρόσφυγες πληρεξούσιοι. Ἐγὼ μόνον ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω γενικῶς, ἐλέγχων τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως. Πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἤλεγξα τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὑπέδειξα ποῦ θὰ ἀγάγῃ αὕτη, ἐξαντλήσας πᾶσαν τὴν ἐπιχειρηματολογίαν μου, ὡς καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ἔπραξαν. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἰσηκούσθημεν εἰς ὅσα προείπομεν καὶ σήμερον εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς κρίσεως. Καὶ πάλιν σφάλλεται εἰς τὴν τακτικὴν αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, θέλουσα νὰ παρακάμψῃ τὰς εὐθύνας καὶ λέγουσα ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι ἐθνικὸν καὶ δὲν πρέπει νὰ δοθῇ εἰς αὐτὸ πολιτικὴ χροιά. Αὐτὰ εἶχον βεβαίως τὴν δικαιολογίαν ἐν ἀρχῇ, διὰ τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὴν ἀρχὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὁπότε ἐδόθη πίστωσις χρόνου, ἵνα ἴδωσιν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν προέβλεπον, ὡς συνήθως, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀστοχήσει εἰς τὴν τακτικήν της καὶ οὐδὲν ἐξ ὅσων ὑπέσχετο θὰ παράσχῃ. Τότε εἶχε τὴν δικαιολογίαν τὸ πρᾶγμα, σήμερον ὅμως, μετὰ πάροδον ὀκτὼ ὁλοκλήρων μηνῶν, θὰ εἶναι ἀστεῖον ἢ μᾶλλον θὰ εἶναι ἀσέβεια πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐξακολουθοῦν νὰ πάσχωσι τὰ πάνδεινα, θὰ εἶναι ἀσέβεια πρὸς τὰ παθήματά των νὰ θελήσωμεν νὰ εἴπωμεν ὅτι συζητοῦμεν ἀκαδημαϊκῶς διὰ νὰ εὕρωμεν τὴν καλυτέραν λύσιν. Σκέψεις ἀντηλλάγησαν εἰς Ἐπιτροπάς, εἰς Κοινοβουλευτικὰς Ἐπιτροπάς, ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ καὶ κατελήξαμεν εἰς αὐτὸ τὸ κατάντημα. Καὶ δὲν θὰ θελήσω βεβαίως ἐγὼ νὰ εὕρω λέξεις διὰ νὰ εἴπω ποῖον εἶναι τὸ κατάντημα αὐτὸ καὶ ἡ σημερινὴ κατάστασις. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ παρακαλέσω ὑμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἔχετε τὴν εὐγένειαν νὰ μὲ ὑφίστασθε ἀγορεύοντα, ἄνευ προκαταλήψεως, νὰ ἀκούσητε ὀλίγας γραμμὰς ἐξ ἑνὸς δημοσιεύματος ἐπὶ τῶν συμβαινόντων κατὰ τὰς ἡμέρας αὐτὰς εἰς ὅλους τοὺς προσφυγικοὺς συνοικισμοὺς τῆς Θεσσαλονίκης, καὶ τῶν συμβάντων, τὰ ὁποῖα τὰς ἡμέρας αὐτὰς ἐγράφησαν καὶ ἐδημοσιεύθησαν. Διὰ τοῦ δημοσιεύματος αὐτοῦ καταφαίνεται ὁποίαν εὐθύνην ἔχει ἡ Συνέλευσις ὄχι μόνον ἀπέναντι τῶν ἐντολέων της, ἀλλὰ καὶ ἀπέναντι τῆς ἱστορίας, καὶ τοῦτο διὰ νὰ ἐξυψωθῇ εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων καὶ νὰ μὴ ἐπηρεάζηται ἀπὸ ἀντιπαθείας καὶ συμπαθείας εἴτε ἀπὸ συμφέροντα, ὑπεράνω τῶν ὁποίων πρέπει νὰ θέτῃ οὐχὶ μόνον τὰ συμφέροντα τῶν προσφύγων, ἀλλ’ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διότι σήμερον κινδυνεύει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ πρέπει νὰ μὴ τὸ ἀποκρύπτωμεν, ἀλλὰ νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος ὅλοι νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ γνωρίζομεν. Ἰδοὺ τί γράφει τὸ δημοσίευμα (ἀναγινώσκει): «Οἱ σήμερον καταπολεμοῦντες τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀντιπολιτευόμενοι αὐτὴν... κλπ.». Ἔ, κύριοι, λάβετε τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσητε αὐτὴν τὴν κατάστασιν, αὐτὴν τὴν πραγματικότητα καὶ μὴ θέλετε νὰ αὐταπατώμεθα, μὴ θέλετε νὰ ἀπατᾶτε τὸν ἑαυτόν σας καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διότι, ἂν ἐξακολουθήσητε τὴν πολιτικὴν αὐτήν, θέλετε ἀσφαλῶς μετανοήσει. Κύριοι, αὐταὶ εἶναι αἱ ἀντιλήψεις μου καὶ παρακαλῶ οἱονδήποτε ἐξ ὑμῶν ἔντιμον, ὡς πάντες εἶσθε, νὰ εἴπῃ ἂν πραγματικῶς δὲν σκέπτονται οὕτω καὶ οἱ πρόσφυγες καὶ οἱ ἀγρόται καὶ οἱ ἐργάται. Ἔ, λοιπόν, ἀφοῦ ὅλοι γνωρίζομεν αὐτὴν τὴν κατάστασιν, διατί τολμᾶτε καὶ ἐξακολουθῆτε ἐφαρμόζοντες τὴν αὐτὴν πολιτικήν, ἡ ὁποία ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς τοιαῦτα ἀποτελέσματα καὶ τοιαύτας ἀντιλήψεις; Καὶ κατόπιν τούτου ἔρχεται ὁ ἄρτι κατελθὼν τοῦ βήματος συμπαθὴς συνάδελφος καὶ ἰσχυρίζεται ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀλλάξωμεν Κυβέρνησιν, διότι θὰ σταματήσῃ ἡ λύσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Πῶς ἐσκέφθη τοιοῦτόν τι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι δὲν συμφέρει νὰ ἀλλάξῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅταν αὐτὸς ἐπρωτοστάτει εἰς τὸν ἀγῶνα ὅπως πέσῃ ἡ πρώτη δημοκρατικὴ Κυβέρνησις; Πῶς δὲν τὸ ἐσκέφθη τότε καὶ τὸ ἐσκέφθη σήμερον, μετὰ πάροδον χρονικοῦ διαστήματος ὀκτὼ μηνῶν ὁλοκλήρων καὶ εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν τοιαῦται ἰδέαι εἰσεχώρησαν εἰς τὸν ἐργατικόν, ἀγροτικὸν καὶ προσφυγικὸν κόσμον; Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ, πολὺ ὀρθῶς λέγεται ὅτι εἶναι συνυπεύθυνοι καὶ ὅσοι ὑποστηρίζουν τὴν Κυβέρνησιν, καὶ δὲν ἔχουν τὴν εὐθύνην μόνον οἱ κυβερνῶντες. Πολὺ ὀρθῶς λέγονται αὐτὰ καὶ δι’ αὐτὸ ὀφείλομεν νὰ σκεφθῶμεν σοβαρῶς ἂν ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ εἴπουν ὅτι ἐπλανήθησαν ἐπιβάλλεται νὰ μένωμεν ἐδῶ καὶ νὰ συμμετέχωμεν τῶν εὐθυνῶν καὶ δικαίως νὰ μᾶς γράφουν ὅσα μᾶς γράφουν. Ἀλλὰ θὰ μὲ ἐρωτήσῃ τις καὶ θὰ μοὶ εἴπῃ: Πῶς σεῖς παρέσχετε τὴν ψῆφόν σας εἰς τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν καὶ ὑπεστηρίξατε ταύτην μέχρι τέλους; Ἐφρόνουν, κύριοι, ὅτι ὠφείλαμεν νὰ δώσωμεν εἰς τὴν νέαν Δημοκρατίαν, τὴν ὁποίαν μὲ τόσους ἀγῶνας, ἀντιπράττοντες καὶ πρὸς θεωρουμένους ὁμόφρονας ἡμῶν ἐκερδίσαμεν, μίαν Κυβέρνησιν. Καὶ ποίαν Κυβέρνησιν ἦτο δυνατὸν νὰ δώσωμεν καλυτέραν ἐκείνης τὴν ὁποίαν ἐδώσαμεν; Μὲ ποῖον ἠδυνάμεθα νὰ ἔλθωμεν εἰς συνάφειαν, εἰς ποῖον περισσότερον, νὰ βασισθῶμεν, παρὰ εἰς ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἐτόλμησε νὰ ἐκδώσῃ ἓν «μανιφέστον» τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐμεσουράνει ὁ Κωνσταντινικὸς ἀστήρ; Βεβαίως ἐδυσφόρησα πρῶτος ἐγὼ καὶ κατὰ πολλὰς γραμμὰς τῆς πολιτικῆς του ἤλεγξα αὐτὸν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀκριβῶς διότι δὲν εἶχε σαφῆ πολιτικήν. Ἀλλ’ εἶχε τὴν δικαιολογίαν καὶ τὸ ἐλαφρυντικὸν ὅτι ἠγωνίζετο νὰ συντρέξῃ τὴν Δημοκρατίαν. Βεβαίως, ἂν σήμερον ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐζήτει ψῆφον ἐμπιστοσύνης μὲ τὰς μεθόδους τὰς ὁποίας τότε μετεχειρίσθη, ἀσφαλῶς δὲν θὰ ἐτύγχανε τοιαύτης, ἐμοῦ τοὐλάχιστον. Ἀλλὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἴχομεν ὑποχρέωσιν νὰ δώσωμεν Κυβέρνησιν, καὶ Κυβέρνησιν ἐπὶ τῆς ὁποίας νὰ ἔχωμεν πεποίθησιν ὅτι θὰ ἀγωνισθῇ, θὰ ἐργασθῇ, θὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως καὶ τὴν κατέβαλε, πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἤδη πῶς νὰ μὴ δυσφορῇ ὁ λαὸς ἐναντίον τῆς δημιουργηθείσης καταστάσεως, ἀφοῦ, ὡς ἀπεδείχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τόσαι καταχρήσεις ἐγένοντο, ὡς αἱ τῶν κλινοσκεπασμάτων, τῆς ξυλείας, τῶν κεράμων καὶ τόσαι ἄλλαι καὶ οἱ ἔνοχοι παραμένουν ἀκαταδίωκτοι, ἐνῷ στρατιώτας δι’ ἀσήμαντα πράγματα, διὰ μίαν «κουραμάναν», ποὺ πιθανὸν νὰ τὴν ἔδωσαν εἰς κανὲν πεινασμένο παιδί, τοὺς ἄγουν εἰς τὰ Στρατοδικεῖα καὶ τάχιστα τοὺς δικάζουν, καὶ ἀφοῦ, παρὰ πάντα νόμον, κρατοῦν προφυλακισμένους σωρείαν ἀγροτῶν, διότι ἐτόλμησαν νὰ καταλάβουν τσιφλίκια τὰ ὁποῖα δυσκολεύεται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀπαλλοτριώσῃ, διότι ἔχει ἀναλάβει ὑποχρέωσιν ἀπέναντι ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τῇ ἐσχημάτισαν τὴν πλειονοψηφίαν καὶ ἀκόμη τὴν συντηροῦν; Πῶς νὰ μὴ δυσφορῇ ὁ λαὸς ὅταν οὕτω πως ἐνεργεῖ ἡ Δικαιοσύνη ἐναντίον πτωχῶν ἀνθρώπων, ἄλλων μὲν διεκδικούντων δικαιώματα, ἄλλων δὲ ὑποπεσόντων εἰς πταίσματα ἐλαφρότατα, ἐνῷ οὐδὲν πράττει διὰ τὰ ἐγκλήματα τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξετυλίχθησαν, ἀπεδείχθησαν καὶ δὲν ἠμφισβητήθησαν. Ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι πεισθεὶς περὶ ὅλων τῶν καταχρήσεων τὰς παρέπεμψεν εἰς τὴν δικαστικὴν Ἀρχήν, ἀλλὰ πέρα τούτου οὐδὲν δύναται νὰ πράξῃ. Καὶ πῶς δύναται νὰ πράττῃ καὶ νὰ διατάσσῃ, παρὰ τὸ Σύνταγμα, τὴν προφυλάκισιν τόσων ἀγροτῶν καὶ πῶς τόσοι ἀγρόται μένουν προφυλακισμένοι ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους χωρὶς νὰ ἀπαγγέλλεται ἐναντίον των κατηγορία; Πῶς δύναται ἀπὸ τὸ ἓν μέρος νὰ ἐξευτελίζῃ μέχρι τοιούτου σημείου τὴν Δικαιοσύνην καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος νὰ φοβῆται μήπως παρεξηγηθῇ ἂν ἐπισπεύσῃ τὴν δρᾶσίν της πρὸς καταδίωξιν κλεπτῶν ἑκατομμυρίων ὁλοκλήρων; Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι πάντα ταῦτα δὲν εἶναι καθ’ ὅλα ἀκριβῆ, ἀλλ’ εἶναι ὑπερβολαί, μόνον τὸ ὅτι ἐσαλεύθη ἡ πεποίθησις τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ καὶ ἐν γένει τῶν ἐργατικῶν τάξεων ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν αὐτὴν καὶ ὑπάρχει αὐτὴ ἡ κατακραυγὴ ἡ μεγάλη ἢ μᾶλλον ἡ ἐξέγερσις ἡ μεγάλη ἐναντίον της, ἦτο λόγος ἵνα ἡ Κυβέρνησις ἀπέλθῃ καὶ παραδώσῃ τὴν θέσιν της εἰς ἄλλους δυναμένους νὰ ἐλπίζουν ὅτι διὰ τῶν ἔργων των θὰ καταστοῦν ἄξιοι τῶν ἐλπίδων τὰς ὁποίας ἐνεπιστεύθημεν εἰς αὐτούς.

§177ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δημοκοπεῖτε, κ. συνάδελφε.

§178Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν δημοκοπῶ, κ. συνάδελφε, διότι δὲν λέγω ὅτι εἶναι ἄξιος ὁ Α ἢ ὁ Β· λέγω ὅτι ὁ λαὸς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς οὐδένα ἔπειτα ἀπὸ τὴν ἀντίληψιν ποὺ ἐσχημάτισεν ὅτι ἐξαπατᾶται ἀπὸ ὅλους. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται, κύριοι, μόνον περὶ τοῦ κοινωνικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ δημιουργηθῇ, καὶ περὶ τῆς ἀναρχίας τὴν ὁποίαν δύναται νὰ δημιουργήσῃ, καὶ θὰ δημιουργήσῃ, μία πολιτική, ὡς εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, πολιτικὴ τσελιγκάδων, πολιτικὴ ἐκμεταλλευτῶν τῶν λαϊκῶν καὶ τῶν ἐργατικῶν τάξεων, δὲν εἶναι, λέγω, μόνον ὁ κίνδυνος αὐτός, ἀλλ’ εἶναι καὶ ὁ κίνδυνος τοῦ πολιτεύματος, εἶναι ὁ κίνδυνος τῆς Δημοκρατίας, διὰ τὴν ὁποίαν πάντες σχεδὸν—λέγω σχεδόν, διότι ὑπάρχουν καὶ ἐξαιρέσεις καὶ ὑπάρχουν καὶ ἐν τοῖς ἑδωλίοις τῶν Ὑπουργῶν—πάντες σχεδὸν ἠγωνίσθημεν διὰ νὰ κερδίσωμεν. Ἀπόδειξις δὲ ὅτι πολεμᾶται καὶ παρά τινων ἀκόμη ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι κάθηνται εἰς τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν εἶναι ὅτι ὅλος ὁ πόλεμος, ὅλαι αἱ συκοφαντίαι στρέφονται ἐναντίον τῶν στρατιωτικῶν πολιτευομένων. Τὸ σχέδιον, κύριοι, εἶναι σατανικώτατον καὶ τὸ καταγγέλλω ἐγὼ ὁ ὁποῖος ἀνήκω εἰς τὴν ἄκραν ἀριστερὰν καὶ βεβαίως δὲν θὰ εἶμαι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ θελήσω ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσι νὰ διοικοῦμαι ἀπὸ στρατιωτικούς, ἀλλὰ τὸ καταγγέλλω ἐγὼ διὰ νὰ ἔχῃ περισσότερον κῦρος ὅτι τὸ σχέδιον εἶναι σατανικώτατον. Ἀκούομεν καθ’ ἡμέραν νὰ συκοφαντοῦνται οἱ στρατιωτικοὶ καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη μὲ τοὺς ὁποίους συνεργάζονται εἰς τὰ Στρατιωτικὰ Συμβούλια καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι τὰ νεῦρα τοῦ Στρατεύματος, τὰ ὁποῖα θέλουν ἄβουλοι πολιτευόμενοι, εἰς τὸ προσωπικόν των συμφέρον δουλεύοντες, νὰ τὰ διασπάσουν διὰ νὰ μὴ ἠμπορέσουν μὲ κλωτσιὲς νὰ πετάξουν ἔξω τοὺς διαφόρους ὑπονομευτὰς τοῦ πολιτεύματος. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι δὲν δημοκοπῶ· ἔρχομαι μάλιστα ἄντικρυς πρὸς τὸ πρόγραμμά μου τὸ γενικὸν τοῦ μέλλοντος. Ἀλλὰ σήμερον εἶναι ἀνάγκη ἀπόλυτος ὅλους ἐκείνους ἐπὶ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν πεποίθησιν, διότι προέβαλον ἄλλοτε τὰ στήθη των ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, νὰ τοὺς περιβάλωμεν δι’ ὅλης μας τῆς ἐκτιμήσεως, δι’ ὅλης μας τῆς ἀγάπης καὶ δι’ ὅλης μας τῆς ὑποστηρίξεως ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Λέγω ταῦτα διὰ νὰ δείξω ὅτι σήμερον δὲν πρόκειται περὶ ζητήματος συζητουμένου διὰ νὰ ἀνταλλάξωμεν ἁπλῶς γνώμας καὶ νὰ εὕρωμεν τὴν καλυτέραν λύσιν. Ἀλλὰ γεννᾶται τὸ ἐρώτημα. Τί πρέπει νὰ πράξωμεν; Βεβαίως ἀναμένω νὰ ἀκούσω τοὺς λάμποντας ἐντεῦθεν διὰ τῆς ἀπουσίας των—διότι ἴσως θὰ κάμωσι κανὲν συμβούλιον μὲ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων—νὰ τοὺς ἀκούσωμεν ἀντιπαρερχομένους ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τί θὰ ὑποδείξωσι διὰ νὰ σωθῇ ἡ κατάστασις. Προσέξατε, κύριοι, διότι νομίζω ὅτι σημαίνει ἡ ἑνδεκάτη καὶ μὴ μείνωμεν ὡς αἱ Μωραὶ Παρθένοι, διότι θὰ μεταμεληθῶμεν. Ὀφείλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν νὰ σχηματισθῇ ἡ πεποίθησις εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγομεν δὲν τὰ λέγομεν πρὸς δημοκοπίαν, καὶ διὰ νὰ ἀποδείξωμεν τοῦτο ὀφείλουσιν ὅσοι ἔχουσιν ἐλέγξει τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀναγνωρίζουσι τὰ λάθη αὐτῆς, ἀλλὰ δηλοῦσιν εἰς τὸ τέλος ὅτι θὰ τὴν ὑπερψηφίσωσιν, νὰ καταψηφίσωσι ταύτην, ἄλλως δικαίως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ τοῖς εἴπῃ ὅτι τὸν ἐμπαίζουν· ἀλλὰ καὶ εἰς ἡμᾶς, τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, μὲ ὅσα λέγομεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἂν ἐξακολουθήσωμεν καὶ μίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης δίδοντες εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἂν ἐξακολουθήσωμεν ἐπ’ ἄπειρον καὶ διαρκῶς παίζοντες τὸ πρόσωπον τοῦ «κομπάρσου», μὰ τὴν ἀλήθειαν καὶ εἰς ἡμᾶς δύναται νὰ εἴπῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὅτι ὅσα λέγομεν τὰ λέγομεν διὰ δημοκοπίαν καὶ δὲν τὰ συναισθανόμεθα καὶ συμπράττομεν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ἀνάγκη ἡ Κυβέρνησις νὰ παραδώσῃ εἰς ἄλλους τὴν Ἀρχήν, διότι ἐν τῇ Κυβερνήσει εἶναι πρόσωπα τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ φθαρῶσιν, ἐνῷ τὸ Κράτος εἰς τὸ μέλλον θὰ ἔχῃ ἀνάγκην τῶν προσώπων αὐτῶν, θὰ εἶναι δὲ ἐφθαρμένα ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε οὔτε τὰς ὑπηρεσίας των νὰ δύνανται νὰ προσφέρουν. Εἴδομεν ὅλα τὰ βέλη νὰ στρέφωνται ἐναντίον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας· δυνατὸν νὰ ἔσφαλλε, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ εἶναι καὶ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἀναλάβῃ τὸν σταυρὸν διὰ νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸν Γολγοθᾶν διὰ τὴν πολιτικὴν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ λάθος του εἶναι μέγιστον, διότι, ἐνῷ εἶναι ἐκ τῶν πρώτων δημοκρατικῶν, ἐτάχθη ὑπὸ ἀρχηγὸν ὁ ὁποῖος οὐδέποτε ᾐσθάνθη ἀγάπην πρὸς τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλ’ εἶναι μὲ τοὺς Βασιλόφρονας. Ἡ θέσις τοῦ ἀγαπητοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας δὲν ἦτο παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχει τόσα πολιτικὰ προσωπεῖα ὅσες εἶναι καὶ ἡ τσέπες τοῦ σάκκου του. Ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλον λόγον ὀφείλει νὰ σκεφθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἂν πρέπει νὰ ἀναλάβῃ αὐτὸς τὰς εὐθύνας τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Κατάγεται ἀπὸ τὴν Κρήτην, ἡ ὁποία διακρίνεται διὰ τὴν γενναιότητα τῶν τέκνων της εἰς τοὺς ἀγῶνας, ἡ δὲ γενναιότης αὕτη τὸν παρέσυρεν εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ ἀναλάβῃ τὸ βαρὺ αὐτὸ ἔργον. Μόνον ἓν ἐλαφρυντικὸν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναγνωρίσωμεν εἰς αὐτὸν καὶ εἰς κάποιον ἄλλον καθήμενον εἰς τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια, ὅτι, διαγνώσαντες τὸν κίνδυνον τὸν ὁποῖον διατρέχει ἡ Δημοκρατία ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ἀπεφάσισαν νὰ αὐτοθυσιασθῶσι διὰ νὰ τὴν περιφρουρήσωσιν.

§179Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δημοσίᾳ δὲν πρέπει νὰ λέγωνται αὐτά.

§180Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Πρέπει νὰ λέγωνται διὰ νὰ τὰ γνωρίζῃ ὁ κόσμος. Ἀλλὰ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα χωρὶς νὰ κοροϊδεύωμεν τὸν κόσμον; Πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις, ἀποτελουμένη ἀπὸ τσιφλικιούχους νὰ δύναται νὰ ἀναλάβῃ τοιαύτας ὑποχρεώσεις καὶ συγχρόνως νὰ μὴ δύναται νὰ λύσῃ ῥιζοσπαστικῶς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα; Πῶς εἶναι δυνατὸν σοβαρῶς νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι καὶ εἰς τὸ μέλλον θὰ λύσῃ ἡ Κυβέρνησις τὸ προσφυγικὸν ζήτημα; Ἐπιβάλλεται νὰ ἀναλογισθῆτε τὰς εὐθύνας, διότι μετ’ ὀλίγον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἔλθῃ καὶ θὰ μᾶς ἐκδιώξῃ ἀπ’ ἐδῶ καὶ ὄχι οἱ στρατιωτικοὶ μὲ τὰ κινήματά των. (Χειροκροτήματα).

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτὰ.

(Ὥρᾳ 1 π. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 1.10′ π. μ.)

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Κ. Κωνσταντινίδης ἔχει τὸν λόγον.

§183Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θὰ κουράσω τὴν Συνέλευσιν ἀναπτύσσων ὅσα οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι ἀνέπτυξαν, οὔτε θὰ παρουσιάσω στατιστικοὺς πίνακας διὰ νὰ ἀποδείξω τί ἔγινε καὶ τί δὲν ἔγινε, τί ἔπραξε καὶ τί δὲν ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις ὅσον ἀφορᾷ τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν. Ἀφ’ ὅσα ἐλέχθησαν, ὑπεδείχθησαν καὶ ἀνεπτύχθησαν ἀπὸ τοὺς προλαλήσαντας συναδέλφους, κατὰ τὴν γνώμην μου, τὸ τελικὸν ἀποτέλεσμα εἶναι ὅτι καὶ πάλιν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα θὰ μείνῃ ἐκκρεμές, ὅπως συνέβη μέχρι σήμερον, χωρὶς νὰ λυθῇ. Ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν, κύριοι συνάδελφοι, λόγῳ τῶν διακοπῶν, ὅλοι ἡμεῖς θὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν αἴθουσαν ταύτην μὲ μόνην τὴν διαφορὰν ὅτι οἱ μὲν πληρεξούσιοι, οἱ εὐσυνειδήτως ὑποστηρίξαντες τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν, θὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας των ἀπογοητευμένοι, πλὴν ἱκανοποιημένοι ἠθικῶς, διότι ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των, ἡ δὲ Κυβέρνησις, ἐπαιρομένη ὅτι ἦρε καὶ πάλιν νίκην περιφανῆ, θὰ ἀναλάβῃ τὰ ὑψηλά της καθήκοντα καὶ θὰ ἀσχοληθῇ μὲ τὸ προσφυγικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον οὐδέποτε εἶχεν. Ἡ ἀποκατάστασις τῶν προσφύγων εἶναι ζήτημα βεβαίως τοῦ αὐτονόμου ὀργανισμοῦ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ εἶναι καὶ ζήτημα Κυβερνήσεως διὰ τὸν ὑπεύθυνον καὶ ἀμέσως ἐνδιαφερόμενον διὰ τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν Ὑπουργόν. Κακῶς ὁ ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφος κ. Πασσαλίδης ἀνέφερεν ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι ζήτημα ἰδεολογίας τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων. Ἐγὼ συμφωνῶ πληρέστατα μὲ τὸν κ. συνάδελφον καὶ λέγω ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι ζήτημα προγράμματος, συστήματος καὶ ἀντιλήψεων τῆς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις κατὰ πόσον εἶχε καὶ ἐφήρμοσε πρόγραμμα ἔχει ἤδη ἀποδειχθῆ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ σύστημα δὲν θὰ σᾶς κουράσω. Θὰ σᾶς ἀναφέρω ὀλίγα τινὰ ἵνα σᾶς πείσω ὅτι αἱ ἀπόψεις μου εἶναι πλήρως δικαιολογημέναι. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐβάσισε τὸ σύστημά του πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ «διαίρει καὶ βασίλευε». Τὴν ἀρχὴν αὐτήν, ἐγὼ τοὐλάχιστον, τὴν ἀποκρούω, διότι πιθανὸν ἡ ἀρχὴ αὐτὴ διὰ πολλοὺς νὰ εἶναι ἐπιθυμητή, ἀλλὰ πάντως εἶναι σύστημα τοῦ ὁποίου αἱ συνέπειαι εἶναι τραγικαί. Ἔχομεν τὰς λυπηρὰς σκηνὰς τοῦ Κιούπ–κιοϊ ἐφ’ ὧν εἶναι περιττόν, διότι ἔχουσι λεχθῆ πολλά, νὰ ἐπεκταθῶ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων εἶναι μοιραῖον νὰ δημιουργηθοῦν καὶ προστριβαί τινες καὶ διαφοραὶ μεταξὺ γηγενῶν καὶ προσφύγων, αἱ ὁποῖαι ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδείχθη ὅτι χάρις εἰς τὴν μετριοπάθειαν τῶν δύο κόσμων ὄχι μόνον ἐξωμαλύνθησαν, ἀλλὰ καὶ ἤρθησαν. Εἰς τὴν περιφέρειάν μου, εἰς τὴν Δράμαν, ἐξ ἧς προέρχομαι, ὄχι μόνον δὲν παρετηρήθη ὀξύτης εἰς τὰ ζητήματα τὰ ἐνδιαφέροντα τοὺς δύο κόσμους, ἀλλὰ αἱ μικροδιαφοραὶ τῶν δύο κόσμων ἐλύθησαν ἀδελφικῶς καὶ κατόπιν συνεννοήσεως. Δυστυχῶς τελευταίως ἀνεφύησαν διαφοραὶ μεταξὺ γηγενῶν καὶ προσφύγων εἰς τὰ πλησίον τῆς Δράμας χωρία ὅσον ἀφορᾷ τὴν πιστοποίησιν γαιῶν καὶ τὴν διανομὴν αὐτῶν. Ὡς εἶμαι πληροφορημένος θετικῶς, οἱ ἐνδιαφερόμενοι διὰ δεκάδων τηλεγραφημάτων ἀπετάθησαν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας καὶ ἐζήτησαν τὴν ἐπέμβασιν αὐτοῦ, ἵνα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ δικαίου ἀρθῶσιν αἱ διαφοραὶ αὐταί. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, καίτοι ἔλαβε γνῶσιν τῶν τηλεγραφημάτων, οὐδεμίαν προσοχὴν ἔδωσε καὶ οὕτω πως ὑπέθαλψε μίαν ψυχρότητα μεταξὺ τῶν δύο ἐνδιαφερομένων κόσμων. Καὶ ἐνῷ ἡμεῖς οἱ πληρεξούσιοι τοῦ νομοῦ ἐκείνου εἴμεθα λυπημένοι βλέποντες μίαν ψυχρότητα, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ μὴ ὑπάρχῃ, ἀφ’ ἑτέρου βλέπομεν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας ἀδιάφορον διὰ τὴν ψυχρότητα ταύτην. Εἶναι τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἀνέφερα καὶ τὸ ὁποῖον ἐφήρμοσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας, ὁ ὁποῖος λυποῦμαι διότι δὲν εἶναι ἐδῶ, κατὰ τὸ τελευταίως ἐπιχειρηθὲν ἐν Μακεδονίᾳ ταξίδιόν του, μεταξὺ ἄλλων πόλεων, ἐπεσκέφθη καὶ τὴν Δράμαν. Καίτοι παρεκλήθη ὑπὸ τῶν πληρεξουσίων Δράμας ὅπως παραμείνῃ ἐπὶ μίαν ὥραν καὶ συζητήσῃ καὶ ἀκούσῃ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐπὶ διαφόρων τοπικῶν ζητημάτων καὶ ἐνδιαφερόντων τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας ἔδειξε σπουδὴν καὶ ἀνεχώρησεν ἀμέσως, παραμείνας ἐπὶ 10 λεπτὰ τῆς ὥρας. Ἠρκέσθη νὰ παρευρεθῇ εἰς τὸ πρῶτον λαβὸν χώραν Καπνεμπορικὸν ἐν Δράμᾳ Συνέδριον, τὸ ὁποῖον ἐτίμησε καὶ προσεφώνησε, χαιρετῶν, μὲ ἕνα λογίδριον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐτόνισεν ὅτι ἐχάραξε πρόγραμμα συγκοινωνιακῆς πολιτικῆς καὶ ὅτι θέλει ἐφαρμόσει τὸ πρόγραμμα τοῦτο εὐθὺς ἀμέσως καὶ θέλει μεταβάλει, ἀφοῦ ἀκούσῃ τὰ παράπονα τῶν ρητόρων, τὰς ἐπαρχίας μας εἰς παράδεισον ἐπίγειον. Δυστυχῶς οὔτε τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας εἴδομεν οὔτε τὴν κόλασιν μεταβληθεῖσαν εἰς παράδεισον εἴδομεν. Πῶς δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ ἀποκατάστασις τῶν προσφύγων δεδομένου ὅτι διὰ μίαν μερίδα προσφύγων, ἐγκατασταθεῖσαν εἰς τὴν μεθόριον Δράμας, δι’ ἕνα κόσμον προσφυγικὸν ἐκ τοῦ Πόντου καταγόμενον, ἕνα κόσμον ἀποτελούμενον ἀπὸ ἄνδρας Ποντίους, οἱ ὁποῖοι ἐκ παραλλήλου μετὰ τοῦ Στρατοῦ ἐκράτησαν καὶ κρατοῦσιν, ὡς ἄγρυπνοι φρουροί, τὰ σύνορά μας καὶ δὲν ἐπέτρεψαν εἰς τοὺς Βουλγάρους κομιτατζῆδες ὄχι εἰσβολήν, ἀλλ’ οὔτε μακρόθεν νὰ ἀτενίσωσι τὰ σύνορά μας, πῶς δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, λέγω, ὅτι θὰ γίνῃ ἀποκατάστασις προσφύγων, ἐνῷ διὰ τὴν μερίδα ταύτην δὲν ἐζητήσαμεν εἰμὴ μίαν ἐπιδιόρθωσιν δημοσίας ὁδοῦ καὶ ἐπισκευὴν μιᾶς γεφύρας, ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῆς ὁποίας, πλημμυρίζοντος τοῦ Νέστου κατὰ τὸν χειμῶνα, ὁ πληθυσμὸς τῆς μεθορίου θὰ ἀπεμονοῦτο καὶ θὰ κατεδικάζετο εἰς τὸν ἐξ ἀσιτίας θάνατον; Εὐτυχῶς ὁ Νέστος δὲν ἐπλημμύρισε κατὰ τὸν χειμῶνα, διότι ἡ γέφυρα δυστυχῶς δὲν εἶχε γίνει.

§184Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Τὸ ἤξευρεν ὁ κ. Ὑπουργὸς πὼς δὲν θὰ πλημμυρίσῃ ὁ ποταμός.

§185Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Πῶς δύναμαι νὰ παραδεχθῶ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἀποκατάστασις τῶν προσφύγων, δεδομένου ὅτι διὰ διαβημάτων, διὰ τηλεγραφημάτων, δι’ ἀγορεύσεων, διὰ παρακλήσεων οἱ πληρεξούσιοι Δράμας, ἐπισκεφθέντες πλειστάκις τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας Ὑπουργόν, ἐζήτησαν ὅπως, διὰ τῶν χρημάτων τὰ ὁποῖα ἦτο διατεθειμένη νὰ καταβάλῃ ἡ κωμόπολις Σταυρούπολις, ἔμπροσθεν τῆς ὁποίας διέρχεται ὁ σιδηρόδρομος, κατασκευασθῇ ὁ σιδηροδρομικὸς σταθμός, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας ἠρκέσθη εἰς τὸ νὰ μᾶς δίδῃ ἐπὶ ἕξ μῆνας ὑποσχέσεις καὶ νὰ μᾶς παραπέμπῃ πότε εἰς τὸν διευθυντὴν τῶν σιδηροδρόμων Μακεδονίας κ. Μελισσινὸν καὶ πότε εἰς τοὺς τμηματάρχας, ἀλλὰ δυστυχῶς ὄχι μόνον σταθμὸς δὲν ἔγινεν, ὄχι μόνον οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν ἔπαυσαν νὰ διαμαρτύρωνται, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς, ἀπογοητευθέντες, δὲν εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ προβῶμεν εἰς κανὲν διάβημα. Διὰ τὴν ἵδρυσιν τοῦ σταθμοῦ αὐτοῦ συνέτρεχεν ἐπὶ πλέον ὁ λόγος ὅτι πλησίον εἶναι κάποια κωμόπολις Κιουρλάρ, ἡ ὁποία ἔχει πυρποληθῆ καί, λόγῳ τῆς ἐλλείψεως σταθμοῦ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταφερθῶσιν ὑλικὰ πρὸς ἀνέγερσιν τοῦ χωρίου, τὴν ὁποίαν ἀνέγερσιν ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων ἀνέβαλε, καὶ τὸ ὁποῖον Κιουρλὰρ κατοικοῦσι πρόσφυγες ὑπὸ τὰς ἐλεεινοτέρας συνθήκας. Δὲν θέλω νὰ θίξω τὸ ζήτημα τῶν ἀπεργησάντων ὑπαλλήλων, διότι εἶναι συναφὲς καὶ αὐτὸ μὲ τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν. Πρόσφυγες, στρατολογηθέντες πρὸς ἀντικατάστασιν τῶν ἀπεργησάντων ὑπαλλήλων, ἀπολύονται τῆς ὑπηρεσίας μόλις οἱ ἀπεργοὶ ἐπανέρχονται εἰς τὰς θέσεις των· μεταξὺ τῶν ἀπεργησάντων ὑπῆρχον καὶ πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι ὅμως δυστυχῶς δὲν ἐπανῆλθον, ἐνῷ οἱ ἐκ διαφόρων μερῶν τῆς Ἑλλάδος καταγόμενοι ἐπανῆλθον εἰς τὰς θέσεις των. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν ἐκ Γρεβενῶν ἀξιότιμον συνάδελφον, ὅστις χθές, ἀγορεύων, ἐχαρακτήρισε τοὺς πρόσφυγας πληρεξουσίους ὡς δημοκόπους...

§186ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀφείλω νὰ σᾶς δηλώσω ὅτι ἡ φράσις διωρθώθη ἀμέσως· ἑπομένως δὲν νομίζω ὅτι ἠμπορεῖτε ἐπ’ αὐτῆς νὰ στηρίξητε ἀγόρευσιν.

§187Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Πολὺ καλά. Κύριοι συνάδελφοι, ὁ προσφυγικὸς κόσμος τρανῶς ἀπέδειξε μέχρι σήμερον τὴν δημοκρατικήν του ἰδεολογίαν καὶ τὴν ἐθνικήν του συνείδησιν. Δὲν πρέπει ποσῶς νὰ παραγνωρίζωμεν τὸν κόσμον αὐτόν, ὅπως δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίσωμεν καὶ τὴν ζύμωσιν ἡ ὁποία συντελεῖται εἰς τὰς τάξεις τοῦ κόσμου αὐτοῦ ἀπὸ μερικοὺς ἐκμεταλευτὰς τῆς ψυχικῆς του καταστάσεως καὶ τῆς ἀπογνώσεως, ἐκμεταλλευτὰς προερχομένους ἀπὸ τὸ ἀντίθετον πολιτικὸν στρατόπεδον. Κύριοι συνάδελφοι, τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι, κατ’ ἐμέ, συνυφασμένον μὲ τὴν ὑπόστασιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Διότι, ἂν ἡ Κυβέρνησις μὲ τὸ σύστημα ὅπερ ἀκολουθεῖ διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων εὑρίσκεται εἰς ἀδυναμίαν νὰ λύσῃ τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ποσῶς νὰ ἐκθέσωμεν εἰς κινδύνους τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Διὰ νὰ στερεωθῇ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα πρέπει νὰ λυθῇ τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα. Διὰ νὰ λυθῇ τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα εἶναι ἀνάγκη ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς Ἀρχῆς, παραχωροῦσα αὐτὴν εἰς ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος θὰ εἶχεν ὤμους πλέον ἰσχυροὺς διὰ νὰ βαστάσῃ τὰ βάρη τῶν διαφόρων προβλημάτων, τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρουν σήμερον τὴν Χώραν. Συνεπῶς, κύριοι συνάδελφοι, ὁ κάθε εἷς ἐξ ὑμῶν δὲν ἔχει εἰμή, συμβουλευόμενος τὴν συνείδησίν του, νὰ πράξῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον αὕτη τῷ ἐπιβάλλει. (Χειροκροτήματα).

§188ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Γρηγοριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§189Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Μὲ ὀξύτητα μεγάλη αὐτὴ τὴ φορὰ παρουσιάζεται στὴ Συνέλευσι τὸ προσφυγικὸ ζήτημα, κύριοι συνάδελφοι. Καὶ ἀκούσατε μέσα ἐδῶ καὶ ἀλλοῦ καὶ διαβάσαμε ὅλοι πολλὲς ὑπερβολὲς καὶ πάρα πολλὲς κατηγορίες καὶ μερικὲς φορὲς καὶ τέλεια ἄδικες ἐπιθέσεις ἐναντίον προσώπων καὶ ὀργανισμῶν καὶ τῆς Κοινωνίας καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ὅπου ἐπὶ τέλους φυσικὸ εἶναι νὰ κατασταλάξουν τὰ παράπονα σ’ ἐλεύθερα Κράτη καὶ νὰ ζητοῦνται οἱ ἔνοχοι γιὰ κάθε κατάστασι. Μ’ ὅλη ὅμως τὴ στενοχώρια ποὺ γεννάει κάθε ὑπερβολικὴ κατηγορία, σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ λησμονοῦμε, πὼς εἶναι συγχωρημένος κάθε ἀπελπισμένος ποὺ κατηγορεῖ. Καὶ ὅταν σκεφθοῦμε πὼς κάτω ἀπ’ τὶς τόσες ὑπερβολὲς δὲν μπορεῖ νὰ μὴν ὑπάρχῃ αἰτία πόνου. Θ’ ἄλθουμε στὸ συμπέρασμα ὅτι πραγματικὰ ὑπάρχουν ὄχι μόνο ἄτομα ποὺ ὑποφέρουν, μὰ καὶ ὁλόκληρες μάζες προσφυγικές, φθασμένες ἀπὸ τὴν ἀθλιότητα στὴν ἀπόγνωσι. Δὲν μπορεῖ ποτὲ τόσες κραυγὲς πόνου ἀπὸ τόσα μέρη νὰ μὴν εἶναι εἰλικρινεῖς, δὲν μπορεῖ ἀκούοντας τόσες ἀπελπισμένες φωνὲς καὶ ἀλλοῦ, ὄχι μόνο στὴν αἴθουσα αὐτή, νὰ μὴ σχηματίσῃ γνώμη πὼς ὑπάρχει ἡ πιὸ βάσιμη αἰτία παραπόνων κ’ ἐκεῖνος ἀκόμη ποὺ δὲν ἐξέτασε τὸ βάθος τοῦ ζητήματος. Ὑπάρχει μεγάλη πραγματικὰ προσφυγικὴ δυστυχία. Τάξεις ὁλόκληρες ἀγροτικὲς ποὺ ἀκόμη δὲν ἔχουν ἐγκατασταθῆ, μερικοὶ χρόνια περιμένοντας τὴ σειρά τους, καὶ ἄλλοι σὲ ἀφάνταστη ἀθλιότητα, ζητοῦν ἀπὸ παντοῦ κάποια ἐνθάρρυνσι κ’ εἶναι ἔτσι ἕτοιμες νὰ ἀκούσουν τὴν κάθε πρότασι ποὺ θὰ τοὺς δώσῃ ἐλπίδα μικρὴ τελειωμοῦ τῆς δυστυχίας τους. Μὰ ἐκεῖνοι ποὺ χειρότερα πάσχουν ἀπ’ ὅλους, αὐτοὶ ποὺ ἡ κατάντια τους εἶναι ἀνυπόφορη πλέον, εἶναι σχεδὸν ὅλοι, ἴσως ὅλοι οἱ πρόσφυγες ἀστοί. Δι’ αὐτοὺς τοὺς πραγματικοὺς ἀκτήμονας σήμερα, τοὺς πλουσίους τῆς χθές, μὲ τὰ δικαιώματα καὶ τὸ ἀντάλλαγμα τῆς περιουσίας τῶν ὁποίων ἔγινεν ἡ ἐγκατάστασις τῶν ἄλλων προσφύγων, πολύ, πάρα πολύ, λίγα πράγματα ἔκανε ἡ Κοινωνία καὶ τὸ Κράτος ἕως σήμερα. Σὲ λίγους ἔδωσε στέγη, μὰ τοῦτο μόνον δὲν εἶναι ἀποκατάστασις. Σὲ ἄλλους ἕνα μικρό, ἀσήμαντο φτωχικὸ καὶ πάντα καθυστερημένο βοήθημα καὶ στοὺς περισσοτέρους, στοὺς πιὸ ἀσυνήθιστους νὰ καταφεύγουν στὴν ἐλεημοσύνη τοῦ Κράτους, σ’ ἐκείνους ποὺ κρύβουν ἀκόμη ζηλότυπα τὸν πόνο τους, δὲν ἔδωκε κανεὶς ἀκόμη τίποτα. Τὸ εἴπαμε καὶ ἄλλοτες. Αἰτία εἶναι ποὺ μᾶς ἦλθε γυμνὸ τὸ τέταρτον τοῦ πληθυσμοῦ στὸ κεφάλι καὶ ἦλθε μαζὶ ὅλο σὲ Κράτος γονατισμένο οἰκονομικῶς, σὲ Ἔθνος φτωχὸ καὶ κουρασμένο μὰ καὶ ἀνοργάνωτο. Ἂν καὶ ἀμφιβάλλω, ἂν μποροῦσε νὰ ὀργανώσῃ καλύτερα Κράτος ἄλλο μιὰ πρωτοφανῆ ὑπηρεσία τέτοιας ἀνάγκης καὶ βίας. Ἀλήθειες ὅλ’ αὐτά. Τὴν φωνὴ καὶ τὸ θόρυβο δὲν τὴν κάνει ἡ μεγάλη πλειονότητα τῶν ἀποκαταστημένων ἀγροτῶν. Ὁ πόνος βγαίνει ἀπ’ τοὺς ἀστοὺς καὶ τοὺς ἀναποκαταστάτους. Μὰ εἶναι καὶ μεγάλη ἀλήθεια πὼς ἔγινε καὶ γίνεται ἀπόπειρα νὰ ἐκμεταλλευθοῦν τὴν ψυχολογικὴ αὐτὴ στιγμὴ τῆς ἀδημονίας τοῦ πρόσφυγα ποὺ ζητάει ἀπὸ παντοῦ παρηγοριὰ καὶ μεταβολὴ καταστάσεως, γυρεύοντας σ’ αὐτὴν κάτι καλύτερο, εἶναι ἀλήθεια πὼς τὴν ἐκμεταλλεύονται αὐτὴν τὴν τάσι πολλοὶ καὶ πρὸ πάντων ἔξω ἀπ’ τὸν χῶρο τοῦτο καὶ μάλιστα μὲ τὴν μεγαλύτερη καὶ πιὸ ἀξιοκατάκριτη προσπάθεια. Προχθὲς ἀκόμη δημοσίευσε καὶ στὴν σοβαρότερη ἐδῶ ἐφημερίδα ἕνα μανιφέστο ἡ «Παμπροσφυγικὴ Συνομοσπονδία Π. Ἑλλάδος καὶ τῶν Νήσων», ποὺ πολὺ μετριόφρονα ζητεῖ νὰ φθάσῃ στὸ ἐπίπεδο τῆς Συνομοσπονδίας Θεσσαλονίκης. Ἄλλο μανιφέστο τοῦ «Κόμματος Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων». Ἄλλη δήλωσις τῆς «Παμπροσφυγικῆς Ἑνώσεως». Αὕτη ἐκφράζει τὶς προάλλες τὴν πλήρη ἐμπιστοσύνη της στὸ «Κόμμα Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων». Καὶ ξέρετε ποιὰ εἶναι ἡ «Παμπροσφυγικὴ Ἕνωσις»; Τὸ ἴδιον προεδρεῖον Συλλόγου ποὺ ἀριθμεῖ ἄλλα τόσα μὲ τὸ προεδρεῖον μέλη τοῦ «Κόμματος Ἀγροτικῆς Ἀποκαταστάσεως», χορηγὸς καὶ ἡγέτης τοῦ ὁποίου εἶναι μεγαλομανὴς νεανίας, ποὺ κατώρθωσε νὰ καταφέρῃ τὸν Γούναρη νὰ τὸν κάμῃ νομάρχη Δράμας, κι’ ὅταν τὸν ἔδιωξαν οἱ κάτοικοι, νὰ τὸν προβιβάσῃ Γενικὸν Διοικητὴν Σάμου. Ὁ κύριος αὐτὸς ποὺ τώρα ξεσχίζεται γιὰ τοὺς πρόσφυγας, στὴν Μικρασιατικὴ καταστροφὴ διέτασσε τὸν εἰσαγγελέα Σάμου νὰ προφυλακίσῃ ὅσους θὰ προτείνουν ὅτι πρέπει ἀπ’ τὴ Σάμο νὰ στείλουν καράβια στὴν ἀντικρυνὴ παραλία νὰ πάρουν τοὺς πρόσφυγας ποὺ ἀκουόντανε ἡ φωνές τους, καὶ τοῦτο γιὰ νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ τάξις. Κ’ ἔγινε αἴτιος νὰ μείνῃ τόση περιουσία στὸν ἐχθρὸ καὶ τόσες ψυχὲς στὸ μαρτύριο. Ξέρουν κάτι γιὰ τὸν κύριο τοῦτον οἱ κ. κ. πληρεξούσιοι Σάμου.

§190Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Ὁμολογῶ ὅτι αὐτὰ εἶναι ἀληθῆ. Ὄχι μόνο δὲν ἐμερίμνησεν ὁ κ. Ἀναστασιάδης, τότε Γεν. Διοικητὴς Σάμου, περὶ μεταφορᾶς τῶν προσφύγων ἐκ τῆς ἀπέναντι παραλίας, ἀλλ’ ἠπείλησε καὶ διέταξε τὴν προφυλάκισιν τοῦ ἰατροῦ κ. Ἠλιάδου καὶ ἄλλων πολιτῶν, ἐπιμενόντων νὰ σταλοῦν πλοῖα πρὸς μεταφοράν των, ἐπὶ διαδόσει ψευδῶν ἀνησυχαστικῶν εἰδήσεων.

§191Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Τ’ ἀκούσατε, κύριοι συνάδελφοι; Μὰ καὶ ἡ Παμπροσφυγικὴ Συνομοσπονδία Π. Ἑλλάδος καὶ τῶν Νήσων; Ἔχει δραστηριότατο, ἀλήθεια, ἡγέτη καὶ ψυχὴ κάποιον πολυώνυμον καὶ πολύεργον καὶ πολυκομματικὸν Φίλκαρη μὲ καταδίκες καὶ κατορθώματα πολλά. Ἕνα σᾶς φθάνει. Κάποτε ὁ μακαρίτης Ρέπουλης εἶχε τυχαίως συνεργασία μὲ τὸν Γεν. Διευθυντὴ τῶν Σιδηροδρόμων στὰ 1920 καὶ κατάπληκτος ἔμαθε ἀπ’ αὐτόν, πὼς τὸ ἰδιαίτερο τραῖνο ποὺ παρήγγειλε τὸ πρωΐ γιὰ τὴν Εὐρώπη θἆναι κατὰ τὴν διαταγή του ἕτοιμο τὴν ἄλλη μέρα στὴν ὥρα ποὺ ὥρισε. — Ἐγώ; — Μάλιστα σεῖς, κ. Πρόεδρε, τηλεφωνικῶς καὶ μὲ σημείωμα. Καὶ τὴν ἑπομένην στὴν ὡρισμένη ὥρα ἡ ἀστυνομία ἔπιασε στὸν σταθμὸ ἐδῶ κάποιον συνοδευόμενον καὶ μὲ παρέα ψηλοκάπελλον καὶ μὲ τουπὲ τοὐλάχιστον ἀρχηγοῦ ἀποστολῆς γιὰ τὴν ὑπογραφὴ συνθήκης Σεβρῶν, ἐρχόμενον σινάμενο καὶ κουνάμενο νὰ πάῃ ἐξπρὲς στὰς Εὐρώπας, τὸν κ. Φίλκαρη, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ δεινὸς ρήτωρ. Καὶ εἶναι αὐτὸς κ’ ἕνας ἀπὸ τοὺς ὀργανωτὰς τοῦ συλλαλητηρίου ποὺ ἀπεκήρυξε τοὺς πρόσφυγας πληρεξουσίους καὶ ὁ ἴδιος μέλος τῆς ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Παμπροσφυγικοῦ Συνεδρίου Θεσσαλονίκης καὶ ὁ ἴδιος συντάκτης τοῦ μανιφέστου τοῦ τελευταίου ποὺ τοὺς ἐπιδοκιμάζει τὴν στάσιν. Κ’ ἔχει μέλος συνομοεκτελεστικὸ (κατὰ τὴν νέαν μόδα) τῆς ἐκτελεστικῆς κάποιον πασίγνωστον βροντώδη ρήτορα κατοικοεδρεύοντα στὴν Βέρροια καὶ θαυματουργοῦντα στὴν Θεσσαλονίκην, ἕνα ποὺ κοντὰ στὴν εἰδικότητα νὰ βγάλῃ λόγους «πρὸς τοὺς ἥρωας τῆς πείνης εἰς τὸν λαὸν τῶν ἀφάτων μαρτυρίων» στὸ συλλαλητήριο τῆς ἀποκηρύξεως, βρίζει ἐνυπόγραφα πληρεξουσίους ὡς «πτώματα ὀδωδότα». Ἄλλος ὀργανωτὴς συλλαλητηρίων ἐδῶ καὶ συνεδρεύων ράπτης ἀπὸ τὴν Σμύρνη, ἀχώριστος καὶ ἄσπονδος φίλος μουσοτραφὴς κατὰ σειρὰν κάθε Νεοτούρκου, Τούρκου ἀξιωματικοῦ, Γερμανοῦ ἀξιωματικοῦ, βενιζελικοῦ, βασιλικοῦ, καὶ ἐδῶ ἀργότερα κάθε φίλου Ἐπαναστάσεως, εἶναι τώρα καταφάνερα Πρόδρομος καὶ Ἀπόστολος τοῦ νέου Μεσία τῶν προσφύγων, τοῦ κ. Μεταξᾶ. Παραλείπω παραδείγματα ἄλλα. Ὅλοι αὐτοὶ νόμισαν κατάλληλον τὴν ψυχολογικὴ στιγμὴ νὰ δράσουν. Θράσος, ὄρεξις, τίτλοι πομπώδεις μὲ πάν–συν–ὀμο–Παλεὰς καὶ νέας Ἑλλάδος καὶ Νήσων δὲν λείπουν. Καίτοι συγχέεται στὸν θόρυβο μὲ αὐτὴν τὴν συλλογομανία ἡ φωτισμένη γνώμη τῶν σοβαρῶν Σωματείων τῆς Ἐπιτροπείας Ἀλυτρώτων, τῶν πραγματικῶν ὁμοσπονδιῶν κι’ ἀπ’ τὶς τέσσαρες κατηγορίες (Μ. Ἀσίας, Θράκης, Πόντου, Καυκάσου), τῶν ἐφεδρικῶν Ἑνώσεων, τῆς Κοινωνίας Προσφύγων ἐδῶ καὶ τῆς Συνομοσπονδίας Θεσσαλονίκης. Καὶ γίνεται καὶ ἄλλο κακό. Μὲ τὰ πολλὰ Σωματεῖα ἐπιδιώκουν μερικοὶ νὰ πάρουν θέσι γιὰ νὰ ἐπιτύχουν μερίδιον καλύτερον στὴν προσφυγικὴ ἀποκατάστασι ἔχοντας ἐπιρροή. Ἡ πολλὲς καταγγελίες παντοῦ ἔχουν ἐνισχύσει τὴν γνώμην αὐτὴν καὶ τοῦτο τὸ θλιβερὸ φαινόμενο ἔγινε. Καθένας ἀσυνείδητα ἐνέργησε νὰ ἐνισχυθῇ ἡ μερίδα του ἀπὸ κάθε γωνία Ἑλληνικῆς γῆς στὸ μέρος του. Βρῆκε κάποιον πληρεξούσιον νὰ τὸν ἐνισχύσῃ καὶ ἦλθαν ὅλες ἡ συμφορὲς τῆς συσσωρεύσεως σὲ μικρὸ χῶρο πολλῶν, ἀντίθετα μὲ ἄλλες περιφέρειες. Γιὰ νὰ πάρετε μιὰ ἰδέα, δῆτε τί ἔγινε στὴν Δράμα. Ἦταν ἐκεῖ κάτοικοι στὰ 1912 13,000, στὰ 1920 16,000, στὰ 1924 50,000, στὴν Καβάλλα 20–30,000 στὰ 1912 καὶ στὰ 1924 85,000. Πῶς θέλετε νὰ μὴν ἔχῃ ὅλα τὰ κακὰ τῆς συσσωρεύσεως αὐτὸ τὸ στίβαγμα καὶ πῶς νὰ ἐξοικονομηθοῦν τόσοι νέοι κάτοικοι; Μὰ στὶς ἀγροτικὲς περιφέρειες ἔγινε χειρότερο. Ἀφῆκα ἐδῶ καὶ τρεῖς μῆνες στὸ νομὸ Πέλλης 25,000 πρόσφυγες καὶ τώρα τοὺς βρῆκα 35,000. Τοὺς ἔστειλε ὁ Ἐποικισμὸς μὲ σημειώματα ξένων πληρεξουσίων. Ἀποτέλεσμα· ἀνεπάρκεια γῆς καὶ προστριβὲς μεταξὺ ἐντοπίων καὶ προσφύγων, ἀκόμη καὶ μεταξὺ παλαιῶν προσφύγων καὶ νέων. Τὴν γῆ ποὺ ὤργωσε πέρσυ δὲν τὴν ἔχει κανεὶς φέτος. Κάθε χρόνο νέο μοίρασμα, κάθε μοίρασμα μικρότερη μερίδα· πέντε στρέμματα ντόπια γιὰ κάθε οἰκογένεια. Καὶ τώρα ἀπ’ τὴν ἀνεπάρκεια γῆς καὶ τὴν ἀστάθεια στὴν ἐγκατάστασι φεύγουν πίσω πάλι οἱ γεωργοί, ὅπως ἀπὸ χωριὰ ὁλόκληρα τῆς Καρατζόβας. Μὲ τὸν τρόπον αὐτὸν οἱ χειρότεροι ἐχθροὶ τῶν προσφύγων εἶναι μερικοὶ ἐκμεταλλευτές, μερικὰ μὴ σοβαρὰ Σωματεῖα καὶ μερικοὶ πρόσφυγες πληρεξούσιοι, ποὺ θέλουν νὰ κάνουν πανελλήνια πολιτικὴ καὶ χωρὶς νὰ ξέρουν τὰ πράγματα δέχουνται νὰ μεσιτεύουν γιὰ κάθε πρότασι ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων, ποὺ πᾶνε καὶ θέλουν νὰ πᾶνε σὲ κάθε μέρος μόνοι τους, αὐθαίρετοι, ἀντίθετα ἀπὸ κάθε διαταγή, καὶ υἱοθετοῦν καὶ ὑποστηρίζουν ὄχι μόνο τὸ δίκηο μὰ καὶ τὶς πλέον παράλογες ἀπαιτήσεις, ἀστόχαστα.

§192Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Κακῶς λοιπὸν ἔπραξα περιηγηθεὶς τὴν Ἑλλάδα ἐγώ;

§193Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κάθε ἄλλο παρὰ ἐκείνους κατακρίνω ποὺ μὲ θυσία τόσων κόπων, τόσου χρήματος πηγαίνουν μόνοι τους νὰ δοῦν τὴν προσφυγικὴ κατάστασι. Αὐτοὶ ὄχι μόνον τὸν ἔπαινον τοῦ καθ’ ἑνὸς ἔχουν, μὰ καὶ τὸν θαυμασμόν μας ὅλο. Ἐννοῶ πὼς βλάπτουν τὴν προσφυγικὴ ὑπόθεσι ὅσοι πρόσφυγες πληρεξούσιοι χωρὶς νὰ ἐξετάσουν τὴν ὑπόθεσι, χωρὶς νὰ δοῦν τὰ πράγματα ἀπὸ κοντά, μεσιτεύουν νὰ πᾶνε πρόσφυγες ποὺ ἦλθαν τελευταῖα γιὰ νὰ πάρουν τὴν σειρὰ ἐκείνων ποὺ περιμένουν χρόνια ἢ νὰ μαζευτοῦν στὸ ἴδιο μέρος τριπλοῖ ἀπὸ ὅσους χωροῦν, ἐνῷ σὲ ἄλλα μέρη νομοὶ ὁλόκληροι μένουν ἔρημοι καὶ Τούρκικα κτήματα ἀδειανά. Καὶ τἄχουν πολλοὶ ἀπὸ τοὺς κυρίους αὐτοὺς μὲ ἄλλους. Μὲ τὸ «Σύμπαν», εἶπε κάποιος ποὺ μίλησε δύο ὁλόκληρες μέρες πρὸ τοῦ Πάσχα. Μὲ τὸν ἑαυτό τους δὲν τἄχουν; Οἱ ἴδιοι δὲν φταῖνε; Τὸ εἶπα καὶ ἄλλη φορά. Πρέπει νὰ τσακίζεται κανεὶς γιὰ τὶς δίκαιες ὑποθέσεις τῶν προσφύγων, μὰ πρέπει καὶ νὰ μάθωμε νὰ εἴμαστε στὶς ἄδικες ἀπαιτήσεις ἀντιδημοτικοί. Στὸ τέλος αὐτὰ γίνονται. Ὅποιος δίνει θάρρος στοὺς ἐκμεταλλευτάς, ὅποιος ὑποστηρίζει ἐκείνους ποὺ ἔχουνε συμφέροντα ἀντίθετα ἀπὸ τὴν ὁλότητα, ὅποιος σπείρει ἄνεμο θὰ θερίσῃ τρικυμία. Ὕστερα δὲν θὰ μπορῇ νὰ διευθύνῃ στὸν ἴσιο δρόμο τὶς μάζες, καὶ γρήγορα θὰ δῇ πὼς ἀποδοκιμάζεται, ὅπως τὴν ἔπαθαν μερικοί. Ξέρετε, πὼς στὸ τελευταῖο συνέδριο τῆς Θεσσαλονίκης ἄτομα ποὺ ἀνήκουν σὲ ὡρισμένο κόμμα ἐζήτησαν ἐκεῖ νὰ ψηφίσῃ τὸ συνέδριο ἀποδοκιμασία ὅλων τῶν Κυβερνήσεων ἐκτὸς ἀπ’ τὴν Κυβέρνησι τοῦ κ. Παπαναστασίου. Καὶ τὸ συνέδριο τότε ἐψήφισε ἀποδοκιμασία ὅλων τῶν μεταεπαναστατικῶν Κυβερνήσεων, δηλαδὴ καὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Παπαναστασίου. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια, μπορεῖ νὰ μὴ μᾶς συμφέρῃ νὰ ἀκοῦμε τὴν ἀλήθεια ὅταν τὴν λέμε.

§194Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§195ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπω διακοπάς. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι τῶν προσφύγων πληρεξουσίων καὶ κωδωνοκρουσίαι).

§196Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δὲν ἐπιτρέπω διακοπάς, κ. Πρόεδρε. (Ὁ κ. Μ. Κύρκος ἐπιμένει νὰ ὁμιλήσῃ. Ὁ κ. Πρόεδρος δὲν τῷ ἐπιτρέπει).

§197Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. πληρεξούσιος εἶπεν ὅτι ὡρισμένον κόμμα ἐζήτησε δι’ ὀργανώσεως συνεδρίου νὰ μεταφέρῃ τὸν ἀγῶνα ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως.

§198Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι αὐτὸ ἀκριβῶς.

§199Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. πληρεξούσιον ποῖον κόμμα ἐννοεῖ.

§200Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἀπὸ τὸ κόμμα τὸ ἰδικόν σας, κ. Πρόεδρε.

§201Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ψεύδεσθε, κ. πληρεξούσιε. (Θόρυβος καὶ κωδωνοκρουσίαι. Ὁ κ. Κύρκος ἐπιμένει νὰ ὁμιλήσῃ. Ὁ κ. Πρόεδρος δὲν τῷ ἐπιτρέπει).

§202Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ ὁμιλῶμεν; Αὐταὶ εἶναι αἱ δημοκρατικαὶ ἀντιλήψεις; (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος, αἱ κωδωνοκρουσίαι, αἱ διαμαρτυρίαι καὶ αἱ ἀντεγκλήσεις).

§203Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, κανεὶς δὲν ἔχει διάθεσιν νὰ διακόψῃ τὸν ἀγορεύοντα, ἐφόσον ὅμως ὁ κ. πληρεξούσιος λέγει πράγματα ἀναληθῆ, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ἀμέσως νὰ τὰ διαψεύσωμεν. Παρακαλῶ νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τὸν κ. Κύρκον νὰ εἴπῃ δύο λέξεις.

§204Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι, εἰς τὸν κ. Κύρκον δὲν ἐπιτρέπω. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ Κανονισμός.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι τρόπος συζητήσεως αὐτός, κύριοι.

§206Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ ὡμίλουν, διότι δὲν θὰ ἐπεθύμουν νὰ διακόψω, ἂν δὲν ὡμίλει ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ὁ ῥήτωρ εἶπε φαίνεται ὅτι μέλη ὡρισμένου κόμματος προπαρεσκεύασαν ἢ συμμετέσχον συνεδρίου.

§207ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Προπαρεσκεύασαν.

§208Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἠμπορεῖ τινὲς νὰ συμμετέσχον καὶ ἄλλοι νὰ προπαρεσκεύασαν. Αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ τὸ πρᾶγμα δὲν δύναται ἀναμφισβητήτως νὰ θεωρηθῇ ψεκτόν, ἀλλ’ ἰσχυρίσθησαν συνάδελφοι τινὲς ὅτι εἶναι ἀνακριβές, καὶ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, θέλων νὰ εἴπῃ ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀνακριβές, διεπίστωσε τὴν κατὰ τὴν γνώμην του ἀνακρίβειαν, διὰ τῆς ἁδροτάτης λέξεως «ψεύδεσθε». Ἡ ἀνακρίβεια λοιπὸν ἐκεῖθεν ὑπεστηρίχθη ἐπαρκῶς. Μετὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ὁ ῥήτωρ δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸν λόγον του. Τί ἄλλο θέλετε;

§209Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐζητήσαμεν νὰ ἀφεθῇ ὁ κ. Κύρκος νὰ εἴπῃ δύο λέξεις, διότι δὲν ἀνήκει εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» καὶ διότι, εὑρισκόμενος εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ ἄριστα τὰ πράγματα.

§210Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ λάβῃ τὸν λόγον κατόπιν. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ διακόψωμεν τὸν ῥήτορα.

§211Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ σᾶς, ἀλλ’ ἀπὸ τὸν κ. Πρεόδρον.

§212ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ ζητεῖτε δικαίωμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχω.

§213Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, κ. Πρόεδρε. (Θόρυβος).

§214Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε. (Θόρυβος).

§215ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε, κ. Κύρκο· δὲν εἶναι συμπεριφορὰ αὐτὴ πρὸς τὴν Συνέλευσιν.

§216Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Νὰ μὴ φοβεῖσθε τὴν ἀλήθειαν, κ. Πρόεδρε. (Θόρυβος).

§217ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε.

§218Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν.

§219ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε κάτω· δὲν ἔχετε τὸν λόγον. Ὁ κ. Κύρκος ἀνακαλεῖται εἰς τὴν τάξιν. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Σ. Γονατᾶς.

§220Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Νομίζω ὅτι, ὅπως ἐξειλίχθη τὸ ζήτημα, πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ περίπτωσις τοῦ Κανονισμοῦ ἐπὶ προσωπικῶν ζητημάτων. Φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ εἰς ἑκάστην ὁμάδα τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαντήσῃ δι’ ἑνὸς ἀντιπροσώπου της εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. ἀγορεύων.

§221ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ δικαίωμα τοῦτο ἐδόθη εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὁ ὁποῖος ἐκπροσωπεῖ τὸ κόμμα.

§222Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ζητῶ τὸν λόγον ἐξ ὀνόματος τῆς Ἀνεξαρτήτου Προσφυγικῆς Ὁμάδος.

§223Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ρήτωρ ὡμίλησε δι’ ὡρισμένα μέλη τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως»· ὁ κ. Παπαναστασίου τὸν διέψευσε. Τὸ πρᾶγμα ἐτελείωσε· δὲν ὡμίλησε περὶ ἄλλου.

§224ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φ. Μανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§225Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§226ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε κάτω, κ. Κύρκο. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσητε. Θὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμόν.

§227Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Συκοφαντούμεθα, κ. Πρόεδρε.

§228ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἶναι παρὼν καὶ ἀπήντησε.

§229Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε.... (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§230ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον, κ. Κύρκο, καθίσατε. Ὁ κ. Μανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον ὡς ἐκπροσωπῶν τὴν Ἀνεξάρτητον Προσφυγικὴν Ὁμάδα.

§231Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ ὁμιλῶν ἀξιότιμος συνάδελφος, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα, εἶχε δηλώσει ὅτι δὲν θὰ δεχθῇ διακοπάς, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι ὁ κ. συνάδελφος, ὁμιλῶν, ἔχει θίξει κατ’ ἐπανάληψιν ὀργανώσεις καὶ πρόσωπα εἰς ζητήματα προσωπικῆς φύσεως. Νομίζω λοιπὸν ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, ἐφόσον θίγονται ζητήματα τοιαῦτα καὶ οἱ θιγόμενοι κύριοι συνάδελφοι θέλουν νὰ ἀπαντήσουν, νὰ ἀπαντᾷ ἡ ὁμοβροντία τῶν κωδώνων τοῦ Προεδρείου διὰ νὰ τοῖς ἀφαιρέσῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἀπαντητικῆς ἀμύνης.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκριβῶς δύναται ἕκαστος τῶν κ.κ. ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων νὰ ἐγγραφῇ διὰ νὰ ἀπαντήσῃ, συμφώνως μὲ τὸν Κανονισμόν.

§233Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Συμφωνῶ μὲ τὸν κ. Γονατᾶν ἐπὶ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς καὶ νομίζω ὅτι, ἐφόσον οἱ θιγόμενοι συνάδελφοι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀπαντήσουν, θὰ παραμείνῃ ἡ ἐντύπωσις ὅτι τὰ λεγόμενα εἶναι πραγματικά. Θὰ παρεκάλουν, ὅπως ἐπετράπησαν καὶ ἄλλοτε διακοπαί, νὰ ἐπετρέπετο καὶ ἤδη εἰς τὰ θιγόμενα πρόσωπα νὰ λάβωσι τὸν λόγον, ἵνα ἀναιρέσωσι τὰς ἀνακριβείας, αἱ ὁποῖαι, κατὰ τὴν ἀντίληψίν των, λέγονται καὶ νὰ ἀποκατασταθοῦν τὰ πράγματα εἰς τὴν θέσιν των. Τοιαῦται ἄλλως τε διακοπαὶ ἐγένοντο καὶ πρὸ τοῦ διαλείμματος ἁθρόαι.

§234ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὸ πέρας τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀγορεύοντος ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσουν τὸν λόγον, ὄχι δὲ νὰ διακόπτωσι τὸν ἀγορεύοντα. Αὐτὸ λέγει ὁ Κανονισμός. Δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς κάθε δευτερόλεπτον νὰ ἐγείρωνται προσωπικὰ ζητήματα κατὰ τὴν ἀντίληψιν ἑκάστου.

§235Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὸν λόγον, παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε. Θέλω νὰ συμπληρώσω τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Μανουηλίδου.

§236ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον· καθίσατε.

§237Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ ἐγένετο λόγος περὶ Κανονισμοῦ, ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι τὸ ἄρθρον 26 τοῦ Κανονισμοῦ λέγει (ἀναγινώσκει): «Οὐδεὶς τῶν βουλευτῶν δύναται νὰ ἀγορεύσῃ πρὶν ζητήσῃ καὶ λάβῃ παρὰ τοῦ Προέδρου τὴν πρὸς τοῦτο ἄδειαν. Ὁ λόγος εἶναι ἐλεύθερος· ἡ συζήτησις δὲν περατοῦται πρὶν ἢ ἀγορεύσωσι πάντες οἱ ἐγγραφέντες καὶ οἱ ζητήσαντες τὸν λόγον, ἂν δὲν παραιτηθῶσιν αὐτοῦ. Μετὰ τοῦτο ὁ Πρόεδρος κηρύττει περατωμένην τὴν συζήτησιν. Τὸν ἀγορεύοντα διαδέχεται πάντοτε ὁ ἀντιλέγων κατὰ τὴν τάξιν τῆς ἐγγραφῆς αὐτοῦ, ἂν ὑπάρχῃ. Ὁ θέλων, διαρκοῦσης τῆς συζητήσεως, νὰ ἀπαντήσῃ εἰς λόγον προσωπικόν, ζητεῖ τὴν ἄδειαν τοῦ Προέδρου, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ περιορισθῇ εἰς μόνον τὸ προσωπικὸν ζήτημα, μεθ’ ὃ ἐξακολουθεῖ ἡ συζήτησις. Θεωρεῖται προσωπικὸν ζήτημα πᾶσα μομφὴ κατὰ τῆς διαγωγῆς τινος ἢ ἀπόδοσις γνώμης ἀλλοίας τῆς ὑπ’ αὐτοῦ ἐξενεχθείσης. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ ζητῶν τὸν λόγον ὀφείλει νὰ ἀποδείξῃ εἰς τί συνίσταται τὸ προσωπικὸν ζήτημα καὶ ὁ Πρόεδρος ἀποφασίζῃ. Ἂν ὁ βουλευτὴς ἐπιμένῃ εἰς τὴν γνώμην του, ἀποφαίνεται ἡ Βουλὴ ἀσυζητητεὶ καὶ δι’ ἀναστάσεως». Θὰ περιμένετε νὰ ζητήσητε τὸν λόγον προτοῦ περατωθῇ ἡ συζήτησις, δὲν δύνασθε ὅμως νὰ διακόπτητε τὸν ῥήτορα. Θὰ ἔχητε τὸ δικαίωμα, προτοῦ περατωθῇ ἡ συζήτησις, νὰ ὁμιλήσητε καὶ δύο καὶ τρεῖς φοράς, ἀλλὰ δὲν δύνασθε νὰ διακόψητε τὸν ῥήτορα. Διότι ἄλλως, κύριοι, θὰ ἦτο δυνατόν, λέγοντες ὅτι ὑπάρχει προσωπικὸν ζήτημα, ἀδιακόπως νὰ διακόπτητε τὸν ῥήτορα. Εἶναι ὁμολογούμενον ὅτι ὁ ῥήτωρ εἶπεν ὡρισμένα πράγματα, τὰ ὁποῖα διεψεύσθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Παπαναστασίου· ἂν θέλετε, ἀφήσατε νὰ ὁμιλήσῃ ὁ ῥήτωρ. Ἄν, ἐπειδὴ ὁ ἀγορεύων δὲν ὁμιλεῖ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θέλετε νὰ τὸν ἀφήσετε νὰ ὁμιλήσῃ, εἰπέτε το καθαρά.

§238Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐρωτῶ ἂν ὑπάρχῃ καλὴ διάθεσις νὰ διεξαχθῇ ἠρέμα ἡ συζήτησις. Τὸν Κανονισμὸν τὸν γνωρίζομεν· ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ: Πῶς θὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ Κανονισμὸς ὁσάκις θίγεται εἷς πληρεξούσιος; Θὰ διακόπτῃ τὸν ἀγορεύοντα;

§239ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἐπιτρέπῃ ὁ ἀγορεύων.

§240Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε. Διακόπτει τὸν ἀγορεύοντα καὶ δίδει μίαν ἐξήγησιν ἢ κάμνει μίαν διασάφησιν; Κατηγορήθη ἓν κόμμα ὁλόκληρον· δὲν ἐλέχθη ὅτι μερικοὶ πληρεξούσιοι ἔλαβον μέρος, καὶ ἐγώ, βεβαίως, διέψευσα τὸ τοιοῦτον. Καίτοι ἡ διάψευσις ἡ γενομένη εἶναι βεβαίως ἐπαρκής, ἐν τούτοις θὰ ἦτο σκόπιμον, θὰ ἦτο διαφωτιστικὸν διὰ τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον, ὅταν εἷς τῶν πληρεξουσίων, ἔχων ἄμεσον γνῶσιν τῆς ὀργανώσεως ἐκείνης τῆς συνεδριάσεως καὶ μὴ ἀνήκων εἰς τὸ κόμμα, διαπιστώσῃ πῶς ἔγινε τὸ πρᾶγμα. Ἐζήτησα νὰ εἴπῃ δύο λέξεις. Αἱ δύο λέξεις θὰ ἦσαν τὸ ἑκατοστὸν ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν, ἀνεξαρτήτως τοῦ θορύβου, ὁ ὁποῖος ἐπηκολούθησε διὰ νὰ ματαιωθῇ ἡ πιστοποίησις τοῦ κ. Κύρκου. Ἂν λοιπὸν ὑπάρχῃ ἡ καλὴ διάθεσις, χωρὶς νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὸν Κανονισμόν, χωρὶς νὰ κάμωμεν θόρυβον, νὰ ἀφήσωμεν τὸν κ. Κύρκον νὰ εἴπῃ δύο λέξεις.

§241ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφόσον ὁ ῥήτωρ δὲν ἐπιτρέπει;

§242Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἂν ὑπῆρχε καλὴ διάθεσις, θὰ ἦτο δυνατὸν τὸ ἐπεισόδιον νὰ λήξῃ ἀμέσως, διότι συζήτησις δὲν διεξάγεται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ὅταν ἀπαγορεύονται αἱ διακοπαὶ καὶ ἀρχίζει τὸ ὑβρεολόγιον.

§243Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Θὰ εἶχον ὅλην τὴν διάθεσιν νὰ ἀφήσω νὰ εἴπῃ δύο λέξεις ὁ κ. Κύρκος· ἔχω ὅμως τὴν πεῖραν ὅτι, ὅταν ὁ κ. Κύρκος λέγῃ ὅτι θὰ εἴπῃ δύο λέξεις, ὁμιλεῖ ἐπὶ ὥρας. Ἔπειτα, ὅταν ἐπιτραπῇ ἅπαξ νὰ διακόπτῃ ὁ βουλόμενος, δὲν ἠξεύρω ποῦ θὰ φθάσωμεν. Ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὸν κ. Παπαναστασίου ἐπέτρεψα νὰ μὲ διακόψῃ καὶ νὰ μὲ διαψεύσῃ. Ἐθίγη ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις»· εἶναι ζήτημα προσωπικόν, καὶ ἐπειδὴ ἐθίγη ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» οὐχὶ ἀπὸ προσωπικῆς ἀπόψεως πλέον, ἀλλὰ ἀπὸ κομματικῆς ἀπόψεως, ἠδύνατο ὁ κ. Παπαναστασίου νὰ μὲ διακόψῃ. Πέρα τούτου δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς εἶναι ἀνάγκη νὰ τεθῇ ὁ κ. Παπαναστασίου ὑπὸ τὴν κηδεμονίαν τοῦ κ. Κύρκου. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω κηδεμονίαν ἐπὶ ἀρχηγοῦ κόμματος. Χάριν τοῦ Κανονισμοῦ, χάριν τῆς ἐλευθερίας τοῦ βήματος, παρακαλῶ τὸ Προεδρεῖον νὰ μὲ προστατεύσῃ.

§244ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σᾶς προστατεύσῃ.

§245Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§246ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπει ὁ ἀγορεύων.

§247Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§248ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω. Εἶναι ἀντικανονικόν· καθίσατε.

§249Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀφήσατέ με νὰ ὁμιλήσω.

§250ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω.

§251Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§252ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω. (Θόρυβος). Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά.

(Ὥρα 2.05′ π. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 2.15′ π. μ.)

§253ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Γρηγοριάδης παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§254Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ὑπεσχέθητε, κ. Πρόεδρε, ὅτι θὰ μοὶ δώσητε τὸν λόγον.

§255ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔδωσα οὐδεμίαν ὑπόσχεσιν. Ὁ Κανονισμὸς εἶναι ὑπόσχεσις. Τὸ Προεδρεῖον ἔχει τὴν ἀντίληψιν ὅτι δὲν πρόκειται περὶ προσωπικοῦ ζητήματος. Τότε μόνον θὰ σᾶς δώσω τὸν λόγον, ὅταν ἐπιτρέψῃ ὁ ρήτωρ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης κάμνει τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν μεταβιβάζω, ὅτι ὁ ὑπαινιγμὸς τὸν ὁποῖον ἔρριψε δὲν ἀφορᾷ ὑμᾶς. Ἐφόσον δὲν ἀφορᾷ ὑμᾶς, σᾶς προσκαλῶ νὰ καθήσητε.

§256Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ἡσυχάσητε διὰ νὰ προχωρήσῃ ἡ συζήτησις. Ἐφόσον κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θέλῃ ἡ πλειονοψηφία νὰ ἐμποδίσῃ...

§257Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ὄχι, δὲν ἐμποδίζει.

§258Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. ... Νὰ ἐμποδίσῃ νὰ δοθῇ μία πιστοποίησις διὰ νὰ τερματισθῇ αὐτὸς ὁ θόρυβος, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποκύψωμεν διὰ νὰ προχωρήσῃ ἡ συζήτησις. Ἤθελε νὰ εἴπῃ ὁ κ. Κύρκος ὅτι αἱ ὀργανώσεις αἱ ὁποῖαι ἐπροκάλεσαν τὸ συνέδριον ἦσαν ἐχθρικαὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ὑπεβλήθη ψήφισμα, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπεδοκιμάζετο ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀντετάχθησαν εἰς τὴν ἀποδοχὴν τοῦ ψηφίσματος ἦσαν κατὰ πρῶτον λόγον οἱ πληρεξούσιοι τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ ἄλλοι τινὲς καὶ ὁ κ. Κύρκος.

§259Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Αὐτὰ τὰ βεβαιῶ ἀπολύτως.

§260Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τροποποίησις τοῦ Κανονισμοῦ διὰ στόματος ἀρχηγοῦ. Δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅ,τι θέλομεν.

§261ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως. Τοιαύτην ἀπόφασιν ἔχει λάβει ἡ Συνέλευσις.

§262Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ὁ ρήτωρ ἐπέτρεψε.

§263ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ἡ Συνέλευσις ἔλαβεν ἀπόφασιν καὶ ὁ ρήτωρ ἐπέτρεψε.

§264Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Πρέπει νὰ μάθουμε, κύριοι, νὰ γινόμαστε καὶ ἀντιδημοτικοὶ χωρὶς δισταγμό. Ἀλλοιῶς, ὅταν μόνο παρασυρόμαστε ἀπ’ τὶς μᾶζες, θὰ ἔλθῃ στιγμὴ νὰ πάρουν τὴν διεύθυνσι ὅσοι φωνάζουν περισσότερο καὶ πιὸ ἄδικα. Εἶναι πολὺ λεπτὴ ἡ ψυχολογικὴ στιγμή. Κ’ ἐνῷ σ’ ὅλα ποὺ γίνονται τὴν μεγαλείτερη εὐθύνη ἔχουν οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι, μάλιστα παρουσιάζονται καὶ ζητοῦν εὐθύνας παντοῦ, ἐκτὸς ἀπ’ τὸν ἑαυτό τους. Καὶ ὅμως οἱ πρόσφυγες ἔχουν σταθερότητα· δὲν εἶναι εὔκολον ν’ ἀκοῦν τοὺς δημαγωγούς. Εἴδατε στὸν συνοικισμὸ Βύρωνος. Τοὺς ἐκάλεσαν μερικοὶ νὰ ἀρνηθοῦν νὰ πληρώσουν χρεωλυτικὸ ἐνοίκιο, καὶ ὅμως μ’ ὅλες τὶς ἀνακρίβειες ποὺ γράφηκαν στὶς ἐφημερίδες γιὰ τὴν τιμὴ τῶν σπιτιῶν, εἴδατε τί λογικὰ αἰτήματα ὑπέβαλαν στὸ ὑπόμνημά τους προχθές, ὄχι μόνο ἁπλῶς συζητήσιμα, ἀλλὰ βασιμώτατα. Καὶ ἔχουμε κι’ ἄλλο παράδειγμα, τὴν σεμνότητα τῶν πληρεξουσίων τοῦ Μικρασιατικοῦ Κέντρου. Ἐνόμισαν ὅτι ἔπρεπε νὰ φύγουν ἀπ’ τὸ Ἐθνικὸ Δημοκρατικὸ κόμμα. Καὶ εἶναι πασίγνωστο μὲ πόσο φανατισμὸ οἱ χθεσινοὶ πολιτικοὶ φίλοι γένουνται ζωηροὶ ἐχθροί. Καὶ ὅμως, ἴσως–ἴσως πρώτη φορὰ βλέπουμε τόσο σεμνὴ στάσι πληρεξουσίων ἀποσχισμένων ἀπὸ τὴν Κυβέρνησι. Κανείς των δὲν ἐδημοκόπησε. Συζητοῦν, λένε τὰ δίκαια παράπονά των ἔντονα, καυτηριάζουν, ἂν θέλετε, μὰ μέσα στὸ δίκηο τους. Ἐνῷ ἡ ὀξύτητα αὐτή, ἡ ὁρμὴ καὶ ἡ ὑπερβολὲς ποὺ ἔκαναν πρώτη φορὰ τὸ προσφυγικὸ ζήτημα πολιτικό, ἡ ἄσκοπες φωνές, ἀντὶ νὰ ὠφελοῦν, βλάπτουν, χαντακώνουν τὸ ζήτημα. Ἄλλη μιὰ τέτοια 15 ἡμερῶν συζήτησις καὶ κοντεύαμε νὰ κάνουμε ὅλη τὴν ἄλλη Ἑλλάδα ἐχθρούς μας. Τί κερδίσαμε μ’ αὑτὴ τὴν ἄσκοπη φιλονικεία ποὺ κατάντισε ξέσχισμα; Μιὰ μέρα ἔφθανε νὰ καυτηριάσῃ τὰς καταχρήσεις καὶ νὰ ὑποδείξῃ τὰ μέτρα. Μόνο μιά. Καὶ τὰ παράπονα νὰ δίνουν εὐθύνες καὶ σὲ μᾶς. Τὸ εἶπε καὶ ὁ κ. Φραγκούδης. Ἄν οἱ 55 πληρεξούσιοι πρόσφυγες εἴχαμε ἑνωθῆ ἀπ’ τὴν ἀρχὴ σὲ μιὰ ὁμάδα, κόμμα ἢ ὅμιλο—πέστε το ὅπως θέλετε—θὰ παίρναμε ἀπὸ κάθε Κυβέρνησι ὅ,τι περισσότερο μπορούσαμε γιὰ τὴν λύσι τοῦ προσφυγικοῦ, καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ πιὸ σωστό, τὸ πιὸ ἅγιο, ἡ καλύτερη προσφυγικὴ πολιτική. Τὸ εἴπαμε ἀπ’ τὴν ἀρχή, γράψαμε, ἀγωνισθήκαμε· τὸ ἐματαίωσαν ὅμως οἱ πρόσφυγες ὑπουργήσιμοι καὶ πρωθυπουργήσιμοι. Γιατί, δυστυχῶς, ἔχουμε καὶ τέτοιους. Καὶ οἱ πρόσφυγες ρήτορες, ποὺ νόμιζαν πὼς ἔπρεπε στὶς συγκεντρώσεις μας νὰ θαμπώσουν τοὺς ἄλλους μὲ δημηγορίες, σὰν νὰ ἦσαν στὸ βῆμα τῆς Βουλῆς, ἀντὶ νὰ προτείνουν μέτρα καὶ μόνο μέτρα. Καὶ τώρα κατηγορεῖ πρὸ πάντων ἡ Ἀνεξάρτητη Ὁμὰς τὴν Κυβέρνησι καὶ γιατί δὲν ἔκανε τόσον καιρὸ τὴν Προσφυγικὴ Τράπεζα. Ἰδιαίτερα ὁ κ. Κύρκος φώναξε μέρες γιατὶ δὲν ἔκανε σύμβασι καλύτερη ἡ Κυβέρνησις καὶ γιατί ἐτροποποίησε σκόπιμα κι’ ἀντιπροσφυγικὰ τὸ σχετικὸ ἄρθρο τοῦ ἐνοικιοστασίου. Καὶ ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐνθουσιασμένος ἀπ’ τὴν Κυβέρνησι. Οὔτε ἀπὸ τὴν τωρινή, οὔτε ἀπὸ καμμιά, ὕστερα ἀπ’ τὴν Ἐπανάστασι, τὴν προσφυγομάνα τὴν Ἐπανάστασι· ἐκτὸς ἀπὸ τὸν κ. Καφαντάρη, ποὺ σ’ ἕνα μῆνα δὲν ἐπρόκανε νὰ προσανατολισθῇ κἄν. Μὰ ἂν φταίῃ ἡ τωρινὴ Κυβέρνησις γιατί ἄργησε νὰ κάνῃ τὴν Προσφυγικὴ Τράπεζα, πῶς δὲν φταίει ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ τοῦ προσφυγικοῦ, ὅπου τὴν πλειονοψηφίαν μεγάλη τὴν εἶχαν οἱ ἀντικυβερνητικοὶ πρόσφυγες; Τί ἔκανε τόσους μῆνες; Καὶ ἀντὶ νὰ κάνουν οἱ κ.κ. πληρεξούσιοι ἀγορεύσεις μακρυές, πολύωρες, γιατί δὲν ἔκαναν γρήγορα τὸ πόρισμά τους, ὄχι μόνο μὲ ἄρνησι, μὰ μὲ ἀντιπροτάσεις, αὐτοὶ ποὺ κατέχουν ἀληθινὰ τὸ μονοπώλιο τῶν προσφυγικῶν ἀναγκῶν καὶ τὸ μελετοῦν τόσα χρόνια, Ὑπουργοὶ πρώην καὶ ὑπουργήσιμοι; Καὶ ὁ κ. Κύρκος, μέλος τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ποὺ ἤτανε, νὰ σέρῃ στὴ μέση τὰς ἀντιρρήσεις του καὶ νὰ ματαιώσῃ τὰ καταχθόνια σχέδια τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν ἐψήφιζε τὴν τροποποίησι τοῦ ἐνοικιοστασίου ἡ Ἐπιτροπή του; Ἔμαθα πὼς ἦταν στὴ Θεσσαλονίκη γιὰ δική του ἐργασία. Τιμητικὸν βέβαια νὰ διδάσκῃ σὲ κάποιο Λύκειο ἐκεῖ. Μὰ δὲν φταίει καθόλου ἡ Κυβέρνησις ἂν αὐτὸς ἔλειπε τότε, ὅταν ἡ θέσις του ἦταν ἐδῶ, καὶ εἶναι ὁ μόνος ποὺ δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ξεφωνίζῃ γι’ αὐτό. Τοὐναντίον ἔχει ἀπόλυτη τὴν εὐθύνη του, νομίζω. Καὶ γιὰ νὰ φθάσουμε σὲ πρακτικώτερα πράγματα, ἀπ’ ὅλη τὴν συζήτησι τοῦ προσφυγικοῦ βγαίνουν παράπονα γιὰ πρόσωπα τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ γιὰ σφάλματα τῆς ἰδίας. Αὐτὸ λέγεται ζήτημα προσφυγικό; Ὁ ἀγώνας ἐναντίον προσώπων; Σήμερα κατὰ τοῦ κ. Ἀδοσίδη, χθὲς κατὰ τοῦ κ. Π. Ἀργυροπούλου καὶ αὔριο Θεὸς ξέρει γιὰ ποιόν; Ἔγινε κάποια σπατάλη στὴν διαχείρισι, κακὴ διοίκησις, ἄσκοπες μετακινήσεις καὶ ἔξοδα. Φταίει καὶ ὁ αὐτόνομος ὀργανισμὸς τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως στὴν Μακεδονία, φταίει καὶ ἡ ἀνικανότητα ἡ ἀφάνταστη τοῦ νεαροῦ κ. Καραμάνου, ποὺ μιὰ κατάρα τὸν ἔβανε αὐτὸν τὸν μαμόθρεπτο καὶ ἄμαθο γεωπόνο ἀνεξάρτητο γενικὸ διευθυντὴ τοῦ Ἐποικισμοῦ Μακεδονίας, σὲ θέσι δηλαδὴ δυσκολώτερη καὶ ἀπὸ τρία Ὑπουργεῖα μαζί, σὲ ὑπηρεσία πρωτόφανη, χωρὶς προτήτερα οὔτε σκιὰ ἱκανότητας καὶ πείρας νὰ δικαιολογῇ τὴν προτίμησί του. Ἀνίκανος, διευθύνει ἀπόλυτα προσωπικὸ πρωτόπειρο καὶ μερικὲς φορὲς μὲ ἀντιπροσφυγικὴ συνείδησι, ὅπως οἱ ἀπότακτοι ἀξιωματικοί του. Δὲν υἱοθετῶ φῆμες τριόδων, δὲν λέγω πὼς κάνει καταχρήσεις συνειδητά. Μὰ ὅσο τίμιος καὶ ἂν εἶν’ ὁ ἴδιος, ἡ ἀνικανότητά του, τὸ σάστισμα, τὸ θαλάσσωμα, ἡ ἀνεπάρκειά του τέλος πάντων ἔβλαψε πολὺ χειρότερα τὴν κατάστασι. Φταίει αὐτὸς καὶ μόνον γιατὶ ἔδωκε μὲ 65 δραχμὲς τὸ τετραγωνικὸ μέτρο τὸ χτίσιμο τοιχωμάτων σπιτιῶν τοῦ ἐσωτερικοῦ τῆς Μακεδονίας σὲ κάποια ἑταιρεία. Κοστίζει ἑκατομμύρια χρυσᾶ ἡ σπατάλη. Ἐνῷ στὴν Ἔδεσσα ἐκόστισε, ὄχι πλέον μὲ τοῦβλο δρομικὰ βαλμένο, ὄχι δηλαδὴ μὲ μισὸ τοῦβλο, μὰ μὲ ὁλόκληρο τοῦβλο, μὲ δυὸ σουβατίσματα ἀπ’ ἔξω καὶ μέσα, δηλαδὴ μὲ πάχος 25 ἑκατοστῶν, μὲ ἀσβέστη, ἐκόστισε τὸ τετραγωνικὸ κάτι ἀπὸ 12 δραχμές. Ἀπολογισμὸ σᾶς λέγω.

§265Δ. ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ. Δὲν ξέρετε τί λέγετε. Εἶναι ἀδύνατον αὐτό· δὲν κοστίζει τόσο.

§266Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, ἐδῶ μέσα εὐτυχῶς εἶναι ὁ πρόεδρος τοῦ ταμείου περιθάλψεως Ἐδέσσης. Κύριε συνάδελφε ἐξ Ἐδέσσης, πέστε στὸν κ. ἐργοδηγὸ καὶ συνάδελφο, ἐκόστισε ἢ ὄχι μὲ ἀπολογισμὸ σωστὸ κάτω τῶν 12 δραχμῶν τὸ τετραγωνικὸ στὴν Ἔδεσσα μὲ τοὺς ὅρους ποὺ εἶπα;

§267Γ. ΠΕΤΣΟΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§268Δ. ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ. Ἐργοδηγὸς ἠμπορεῖ νὰ εἶμαι, ὑπάλληλος ὅμως τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔγινα.

§269Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἄ, ἔτσι; Μάθε, κ. συνάδελφε, πὼς εἶναι τιμή μου νὰ εἶμαι ὑπάλληλος, δηλαδὴ ὑπηρέτης κάθε Κυβερνήσεως Ἑλληνικῆς, ἄμισθος ὅμως, ἀκοῦς; Χωρὶς μισθό, ἄμισθος.

§270Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Τὰ ἄμισθα αὐτὰ πολλάκις κοστίζουν περισσότερον τῶν ἐμμίσθων.

§271Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι ὅταν εἶμαι ἐγὼ διευθυντὴς ὑπηρεσίας. Καὶ θὰ τὸ δῆτε τώρα εὐθύς. Ἐκτὸς λοιπὸν τῆς μεγάλης αὐτῆς καταχρήσεως, εἶναι τέλεια ὑπεύθυνος καὶ γιὰ ἄλλη πολὺ μεγάλη ὁ κ. Καραμάνος. Ἐπειδὴ αὐτὸς εἶναι ἀνίκανος νὰ ξέρῃ τί τοῦ γίνεται, οἱ διάφοροι ἐργολάβοι τῶν σπιτιῶν ποὺ παίρνουν καταστάσεις νὰ βγάλουν ὑλικὰ οἰκοδομῶν ἀπ’ τὸ τελωνεῖο ἀφορολόγητα, διπλᾶ, χωρὶς ἄλλο καὶ πολλὲς φορὲς καὶ τριπλᾶ, ἀπ’ ὅσα χρησιμοποιοῦν γιὰ τὶς οἰκοδομὲς τοῦ ἐποικισμοῦ καὶ κλέβουν ἀπ’ τὸ δημόσιο τὴ διαφορά, συνολικὴ διαφορὰ πολλῶν ἑκατομμυρίων. Αὐτὰ καταγγελθήκανε στὴν Δικαιοσύνη. Χρεωστεῖ γρήγορα ἡ Κυβέρνησις νὰ γλυτώσῃ τὸν προσφυγικὸ κόσμο ἀπ’ τὸν καταχαντακωμένο αὐτὸν κανακάρη, τὸ πλουσιόπαιδο, τὸ ἀνίκανο καὶ ἀνίδεο τῆς ὑπηρεσίας του. Μὰ πρέπει καὶ νὰ διαιρεθῇ ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ἐποικισμοῦ, ὅπως τόσον ὀρθὰ ἐπρότεινεν ὁ κ. Χατζόπουλος, σὲ τρεῖς διευθύνσεις, μιὰ προμηθειῶν, μιὰ γεωργικὴ καθαρή, ὅπως καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινε μὲ ἔγγραφο τελευταῖα στὴν Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως, μακρυὰ ὅμως ἀπὸ κάθε διαχείρισι ποὺ τὴν ζαλίζει καὶ τὴν ἀπορροφάει, καὶ μιὰ ἄλλη λογιστική. Ὅλα ὅμως αὐτὰ χωρὶς Καραμάνο, γιατί ξέχωρα ἀπ’ τὴν ἀφάνταστη ἀνικανότητα τοῦ κυρίου αὐτοῦ, τώρα τελευταῖα τοῦ κάπνισε καὶ νὰ πολιτεύεται καὶ νἄχῃ τὴν μεγαλοφυᾶ ἰδέα νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ καταρτίσῃ μὲ πρόσωπα τοῦ κύκλου του ἀγροτικοὺς συνδυασμοὺς σ’ ὅλη τὴν Μακεδονία. Μὰ ἂν ὑπάρχουν ἀνωμαλίες πολλές, δὲν εἶναι ὅμως προσφυγικὴ πολιτικὴ νὰ ξεφωνίζουμε πὼς τέλειωσε καὶ φαγώθηκε ὅλο τὸ προσφυγικὸ δάνειο. Ἔγινε σπατάλη, καταχρήσεις, ἂν θέλετε, μποροῦσε πολὺ καλύτερα νὰ χρησιμοποιηθῇ τὸ δάνειο, μὰ εἶν’ ἔγκλημα κατὰ τῶν προσφύγων νὰ λέμε πὼς φαγώθηκε, τέλειωσε, ὅταν ἔχουμε τὸ μεγαλύτερο μέρος τῶν ἀγροτῶν ἀποκαταστημένο μ’ αὐτὸ καὶ τόσους συνοικισμοὺς ποὺ ἔγιναν. Καὶ εἶν’ ἔγκλημα νὰ λέμε πὼς φαγώθηκε πρὸ πάντων ὅταν ἑτοιμαζόμαστε νὰ ζητήσουμε νέο δάνειο. Ἔτσι ὑπηρετοῦμε τὴν προσφυγική μας συνείδησι; Δὲν ἐτελείωσε, κύριοι, δὲν ἐφαγώθηκε· ἁπλούστατα δὲν φθάνει τὸ δάνειο. Μένουν ἀκόμη πολλὰ ἑκατομμύρια λίρες, μὰ δὲν φθάνει. Γι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ σκεφθῇ πῶς θὰ γίνῃ νέο ἐξωτερικὸ δάνειο καὶ τί θὰ κάνῃ ἂν δὲν εὕρῃ ἔξω. Γι’ αὐτὸ ἐμεῖς εἴμαστε μὲ τὴν Κυβέρνησι, γιατὶ χωρὶς σταθερὴ Κυβέρνησι δάνεια δὲν γίνουνται. Ἀλλὰ πρέπει κι’ ἄλλο νὰ βάλῃ καλὰ στὸ νοῦ της ἡ Κυβέρνησις. Μιὰ γιὰ πάντα νὰ πάρῃ τὴν ἀπόφασι ν’ ἀπαλλοτριώσῃ ὅλα τὰ τσιφλίκια, ὅσα ἔμειναν. Ὅλα γενικῶς. Πρέπει νὰ ἀπελπισθοῦν ὅσοι τἄχουν. Πάει. Καὶ νὰ θέλῃ δὲν μπορεῖ καμμιὰ Κυβέρνησις νὰ τὰ κρατήσῃ. Οὔτε αὐτοκαλλιέργειες πλέον, οὔτε πρότυπα κτήματα συμβιβάζονται μὲ τὴν ψυχολογία τῆς ἐποχῆς μας. Μ’ ὅλη τὴν ἀναστάτωσι ποὺ θὰ φέρῃ τέτοιο μέτρο στὴν ἐθνικὴ οἰκονομία, μ’ ὅλο τὸν κλονισμὸ στὰ δημόσια καὶ κρατικὰ οἰκονομικά, στὴν ἀρχὴ πρὸ πάντων, ποὺ θὰ φέρῃ ἡ γενικὴ ἀπαλλοτρίωσις, δὲν πρέπει νὰ διστάσῃ, γιατὶ κανεὶς δὲν μπορεῖ ἀκίνδυνα ν’ ἀντισταθῇ στὸ γενικὸ ρεῦμα καὶ μάλιστα ὅταν ἔχῃ δίκαιη βάσι. Καὶ οἱ κάτοχοι τσιφλικιῶν ἂς ξέρουν πῶς δὲν κινδυνεύουν μόνο τὰ τσιφλίκια τους, ἀλλ’ ἂν θέλουν νὰ τὰ σώσουν, δὲν θὰ εὑρεθῇ τόσο δυνατὴ Κυβέρνησις νὰ τοὺς σώσῃ καὶ αὐτῶν τῶν ἴδιων καὶ τῶν ἀντιπροσώπων τους τὰ κεφάλια. Ἡ πραγματικότητα εἶν’ αὐτὴ καὶ ἂς βιασθῇ νὰ συνδέσῃ τὸ ὄνομά του ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας μὲ τὴν γενικὴ ἀπαλλοτρίωσι, μ’ ὅλα της τὰ κακά, ὅσο εἶναι καιρὸς νὰ προλάβῃ τὴν μοιραία γι’ αὐτὸ διατάραξι τῆς τάξεως. Μὰ κι’ ἄλλο, περισσότερο ἀπ’ ὅλα, πρέπει νὰ γίνῃ γρήγορα. Φθάνουν τὰ ψιλοκοσκινίσματα τόσον καιρό. Ν’ ἀρχίσῃ τὸ γρηγορώτερο νὰ λειτουργῇ, δηλαδὴ νὰ πληρώνῃ ἀποζημιώσεις στοὺς δικαιούχους ἡ Προσφυγικὴ Τράπεζα, λίγες–πολλὲς ἀδιάφορο. Πρέπει. Πρώτη, βιαστικώτερη, μεγαλύτερη ἀνάγκη εἶν’ αὐτὴ ἀπ’ ὅλες τὶς προσφυγικές. Ἡ ἀποζημίωσις εἶναι ἡ λύσις βασικὰ τοῦ προβλήματος τῶν προσφύγων ἀστῶν. Ἡ ἁπλῆ στέγασις εἶναι ἁπλὸ μπάλωμα. Πρὶν ὅμως ποῦμε γιὰ τὴν στέγασι μέτρα, ἦλθε ἡ σειρὰ νὰ δώσω λόγο ἀτομικὰ τί ἔγινε μὲ τὴν ὑπηρεσία προσωρινῆς στεγάσεως, ποὺ τὴν διηύθυνα ἐγώ. Ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τοῦ χειμῶνα εἶδε πὼς ἔπρεπε νὰ κάμῃ βιαστικὰ μέτρα, νὰ περάσουν στεγασμένοι τὸν χειμῶνα τους ὅλοι ὅσοι ἦσαν σὲ σκηνὲς ἢ στὸ ὕπαιθρο πρόσφυγες. Κοντὰ σ’ αὐτοὺς εἶχε καὶ τὸν φόβο μὴν πέσῃ ἀπρόσμενα στὴν Ἑλλάδα νέο κῦμα προσφύγων ἀπ’ τὴν Ρωσία, Βουλγαρία, Τουρκία στὸ τέλος Νοεμβρίου. Ὕστερα ἀπὸ μιὰ σύσκεψι τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος, ποὺ παρουσίασε στὴν Κυβέρνησι τὶς ἀνάγκες αὐτὲς τῶν ἀστέγων, μοῦ τηλεγράφησε ἡ Κυβέρνησις, ἄρρωστος ἀπ’ τὰ Βοδενὰ νἄλθω ν’ ἀναλάβω τὴν ὑπηρεσία ταύτη. Ὅταν ἐμελέτησα τὴν κατάστασι, ὑπέβαλα στὸν κ. Πρόεδρο τῆς Κυβερνήσεως ὑπόμνημα, ποὺ ἔλεγα ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψί μου καὶ στέγασις σὲ ἕτοιμα κτίρια καὶ οἰκοδομὴ στεγάστρων. Γιὰ τὴν στέγασι ἔπρεπε νὰ ἐπιταχθοῦν μὲ τὴν σειρά, ὅσο ὑπῆρχε ἀνάγκη: 1) Οἱ κενοὶ στρατῶνες σ’ ὅλο τὸ Κράτος. 2) Τὰ μοναστηριακὰ κτήματα. 3) Τὰ κτίρια ποὺ θὰ περίσσευαν ἀπὸ τὴν σύμπτυξι ὑπηρεσιῶν στὶς Ν. Χῶρες. 4) Οἰκοδομὲς ποὺ θἄδιναν μὲ νοῖκι διάφοροι. 5) Ἐκκλησίες. 6) Τὰ κτίρια λουτροπόλεων καὶ τὰ ἐλεύθερα, ἐκτὸς νεοκτίστων. 7) Τὰ σχολεῖα. 8) Τὰ μικρὰ ξέχωρα στὴν ἴδια αὐλὴ τῶν μεγάλων μεγάρων οἰκήματα τῆς ὑπηρεσίας των, τῶν αὐτοκινήτων των κλπ. Μὲ τὸν ὀλιγώτερον πιεστικὸ τρόπο μποροῦσαν νὰ βρεθοῦν ἔτσι στὴν Ἀθήνα μόνο καὶ στὸν Πειραιᾶ ξέχωρα οἰκήματα περισσότερα ἀπὸ 1000 καὶ στὸ ἄλλο Κράτος ἄλλα 1000, δηλαδὴ νὰ στεγασθοῦνε 4000 οἰκογένειες μὲ τὴν θυσία τῶν πλουσίων τῶν μεγάλων μονοκατοικιῶν αὐτὴν νὰ περιμαζεύσουν στὸ μέγαρό τους τὰ προσωπικὰ τῆς ὑπηρεσίας τους. Ἀντίστροφα θὰ γινότανε ἡ ἐκκένωσις, δηλαδὴ πρῶτα ἀπ’ τὰ τελευταῖα καὶ θὰ παραδινόντανε στοὺς κατόχους ἡ κατοικίες του, ἐκτὸς ἀπὸ τὰ οἰκήματα ποὺ θἄβγαιναν ἀπὸ τὴν σύμπτυξι κρατικῶν ὑπηρεσιῶν στὶς Ν. Χῶρες, ὅπου τόσες φορὲς τονίσθηκε πὼς γίνεται ὑπερβολικὰ ἀνοικονόμητο καὶ ὀλέθριο καὶ στὰ οἰκονομικά μας ἅπλωμα. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδέχθηκε ὅλα, ἐκτὸς ἀπὸ τὶς ἀδειανὲς καὶ νεόκτιστες οἰκοδομές, δίκαια καὶ γιὰ νὰ τηρῇ στοὺς ἰδιοκτῆτες σταθερὰ τὶς ὑποσχέσεις του τὸ Κράτος καὶ νὰ μὴ σταματήσῃ ἡ τάσις γιὰ χτίσιμο νέων σπιτιῶν, τόσο ριζικὰ ὠφέλιμη στὴν κρίσι τῆς στέγης. Παράλληλα θὰ γινότανε καὶ χτίσιμο στεγάστρων προσφύγων, μὲ ξυλεία κυρίως ποὺ θὰ χρησίμευε ἀργότερα καὶ γιὰ ὁριστικὴ στέγασι. Ζητοῦσα καὶ προσωπικὸ ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαλλήλων καὶ ὅλους τοὺς διαθεσίμους χτίστες, ξυλουργούς, τέκτονας ἐν γένει τοῦ Στρατοῦ. Καὶ εἶχα κ’ ἕνα ὅρο ἀπόλυτο, βαλμένο καθαρὰ μὲ κεφαλαῖα στὸ ὑπόμνημα. Ἡ ὑπηρεσία προσωρινῆς στεγάσεως νὰ μὴν ἔχῃ καμμιά, ἀπολύτως καμμιὰ διαχείρισι. Ἄλλως δὲν θὰ ἀνελάμβανα· καὶ τοῦτο μ’ ὅλες τὶς δυσκολίες ποὺ γνώριζα πὼς θἄβρισκα, γιὰ νὰ προστατεύσω καὶ τὸν ἑαυτό μου καὶ τὰ ὄργανά μου ἀπὸ τὰ βρωμοστόματα. Ὁ ὅρος αὐτὸς ἦταν ἀπόλυτος.

§272Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπιτρέπετε;

§273Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Παρακαλῶ.

§274Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν ἀνεφάνη ὀξύτατον τὸ ζήτημα τῆς στεγάσεως τῶν νέων ἑκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων, ποὺ ἤρχοντο, συνεσκέφθημεν ἐν Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ τί ἔπρεπε νὰ κάμωμεν ἵνα συντόνως στεγάσωμεν προχείρως αὐτούς, ἐθεωρήθη δὲ ὅτι τὸ πρόσωπόν σας παρεῖχε πλήρεις ἐγγυήσεις, ὅτι καὶ τάχιστα καὶ ἐνεργητικώτατα θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ τὸ ἀνθρωπίνως δυνατὸν καὶ ἐντιμότατα καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Δημοσίου θὰ διεξήγετε τὴν ὑπηρεσίαν αὐτήν. Σᾶς παρεκαλέσαμεν νὰ δεχθῆτε, ἐνθυμεῖσθε δὲ ὅτι ὑπῆρχον συγκρούσεις προσφυγικῶν καὶ ἄλλων Ἀρχῶν, διὰ τὰς ὁποίας καὶ ἐξεδόθη ἔγγραφον ἵνα συμμορφοῦνται μὲ τὰς ὑποδείξεις σας. Ὑπῆρχεν ἰδία σύγκρουσις εἰς ὡρισμένα μέρη περὶ τὴν χρησιμοποίησιν μέρους στρατώνων διὰ τὴν στέγασιν προσφύγων. Ἑκατέρα τῶν Ἀρχῶν ἰσχυρίζετο ὅτι ἐχρειάζετο ὁλόκληρον τὸ κτίριον διὰ τὰς ὑπηρεσίας της. Πράγματι δὲ ἡ μετάβασίς σας ἔλυσε πολλὰς τοιαύτας διαφορὰς συμβιβαστικώτατα καὶ φιλικώτατα, οὔτε δαπάνη τοῦ Δημοσίου ἀπητήθη καμμία. Προσεθέσατε τότε συγχρόνως, παρ’ ὅλας τὰς παρακλήσεις αἱ ὁποῖαι σᾶς ἐγένοντο, ὅτι δὲν ἐννοεῖτε καμμίαν ἀπολύτως διαχείρισιν νὰ κάμετε σεῖς, παρ’ ὅλην δὲ τὴν ἐπιμονήν μου διὰ νὰ προκαλέσω καὶ ψήφισμα τῆς Συνελεύσεως, ἐπιμείνατε τόσον πολὺ ὥστε ἠναγκάσθην νὰ ὑποχωρήσω, ὡς πρὸς αὐτό, καὶ ἐκάλεσα τὸ Συμβούλιον τοῦ Ταμείου Περιθάλψεως καὶ συγκατετέθη, διαφωνοῦντος τοῦ συναδέλφου κ. Σταμούλη, ὅστις καὶ παρῃτήθη ἀπὸ τὸ Συμβούλιον τοῦ Ταμείου Περιθάλψεως, ἐγένετο δὲ δεκτὸς ὁ ὅρος, ὅτι ὅλαι αἱ πληρωμαὶ καὶ αἱ προμήθειαι θὰ ἐγίνοντο ἀπὸ τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ αὐτῇ ὀφείλω, ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἐκφράσω τὰς εἰλικρινεῖς εὐχαριστίας τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸν ζῆλον, τὸν ὁποῖον ἐδείξατε καὶ τοὺς κόπους οὓς κατεβάλετε, οἱ ὁποῖοι ἀπέδωσαν ὅ,τι ἦτο ἀνθρωπίνως δυνατὸν καὶ ἐδίδαξαν ὅτι διὰ τῆς ὑπηρεσίας, κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὀργανουμένης, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ μεγίστη φειδὼ εἰς τὴν δαπάνην τῶν δημοσίων χρημάτων.

§275Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Πρώτα–πρώτα ὅμως γιὰ τὴν ὑπηρεσία τῆς Προσωρινῆς Στεγάσεως χρειαζόντανε ἐξουσιοδότησις τῆς Συνελεύσεως. Ἔγραψαν ἡ ἐφημερίδες καὶ διαλαλήθηκε πὼς θὰ ἔχω δικτατορικὰ δικαιώματα, ἢ ὅπως εἶπε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀρχαιοπρεπέστερα, «αὐτοκρατορικὰ» δικαιώματα. Τόση ὅμως ἔγινε ἀντίδρασις ἀκριβῶς ἀπὸ πρόσφυγας πληρεξουσίους νὰ μὴν ἀναλάβω αὐτὴν τὴν ὑπηρεσία, ὅπως ἔλεγαν, γιὰ νὰ μὴν ἀποκτήσω ἐπιρροὴ στοὺς πρόσφυγας, γιατὶ νόμιζαν, φαίνεται, πὼς εἶχα ὄρεξι νὰ δημοκοπῶ καὶ μάλιστα στὰ ἱερὰ καὶ ὅσια, ὥστε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔφερε τὸ ζήτημα στὴν Συνέλευσι καὶ περιωρίσθηκε νὰ μοῦ δώσῃ ἀπόφασι τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι μοῦ ἀναθέτει τὴν ὑπηρεσία Προσωρινῆς Στεγάσεως καὶ πᾶσαι αἱ Ἀρχαὶ ὑποχρεοῦνται νὰ συμμορφῶνται πρὸς τὰς ὑποδείξεις μου. Ὕστερα ἔπρεπε ν’ ἀρχίσουμε ἐργασία. Θὰ γινότανε προσπάθεια ἐντατικὴ μὲ λίγο χρῆμα. Γι’ αὐτὸ σκέφθηκα ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ πάγῃ ἡ μισὴ τοὐλάχιστον πίστωσις σὲ μισθὸ νέου προσωπικοῦ. Ἔπρεπε νὰ βρεθῇ ὀργανισμὸς νἄχῃ παντοῦ διακλάδωσι, ν’ ἀναλάβῃ τὶς προμήθειες ὑλικοῦ καὶ τὴν λογιστικὴ ὑπηρεσία, ἐμεῖς δὲ νἄχουμε τὸν ἔλεγχο τῆς ἐκτελέσεως καὶ τὴν εὐθύνη τῆς χρησιμοποιήσεως γιὰ τὴν προσωρινὴ στέγασι τῶν ὑλικῶν καὶ τοῦ προσωπικοῦ. Κ’ ἔπρεπε γιὰ τὴν ἐποπτεία μας αὐτὴ νὰ μὴν πάρουμε νέο προσωπικό. Συμφωνήσαμε ὕστερ’ ἀπὸ μακρὰ συνεννόησι ν’ ἀναλάβῃ τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως τὴν διαχείρησι καὶ τὶς προμήθειες παντοῦ, κ’ ἐμεῖς νὰ ὁρίζουμε τὸν τόπο καὶ τὸ εἶδος τῶν στεγάστρων, δηλ. τὸν τύπο τους. Προσωπικὸ πήραμε μόνο πέντε ὑπαλλήλους, ἀφοῦ δὲν εἶχε νὰ μᾶς δώσῃ τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως, καὶ ζήτησα ἀξιωματικοὺς μάχιμους γιὰ ἐπόπτες ὀνομαστικὰ — δὲν εἴχαμε καιρὸ γιὰ δοκιμασίες — γνωστούς μου ἀπὸ συνυπηρεσία καὶ εἴκοσι ἀξιωματικοὺς μηχανικοῦ καὶ ὅλους τοὺς τέκτονας ὁπλίτας. Μηχανικοὺς μοῦ ἔδωσε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν μόνο δέκα καὶ χτίστες, δηλαδὴ τέκτονες κανένα, γιατὶ συνέπεσε καὶ ἡ ἀπόλυσις μιᾶς ἡλικίας καὶ δὲν εἶχε. Πληροφορίες πόσοι ἄστεγοι πρόσφυγες ὑπάρχουν στὴν Ἑλλάδα καμμιὰ ὑπηρεσία δὲν γνώριζε. Ἀκόμη φθάνουν ψιχία ἀπαντήσεων στὰ τηλεγραφήματά μας τοῦ Δεκεμβρίου. Χρήματα μόλις στὶς 12 Ἰανουαρίου κατωρθώθηκε νὰ σταλοῦν ὅπου ζητήσαμε. Τότε μὲ τὶς ἀπὸ παντοῦ ἀναποδιὲς καὶ ἀντιδράσεις αὐτὲς καὶ πρὸ πάντων μερικῶν προσφύγων συναδέλφων, ὅπως εἶπα, ἐπιθυμοῦσα κ’ ἐγὼ καὶ ὑποσχέθηκα πλέον στὸν κ. Πρωθυπουργὸ ὅτι θὰ τὰ βγάλω τώρα πέρα, δὲν παραιτοῦμαι διὰ νὰ μὴν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ ποὺ χαντακώνω ὑπηρεσία ποὺ μοῦ ἀνέθεσαν. Τὸν καιρὸ ἀπὸ 1 Δεκεμβρίου ἕως τὶς 12 Ἰανουαρίου χρησιμοποιήσαμε γυρνῶντας ὅλη τὴν Ἑλλάδα οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ οἱ ὑπάλληλοι γιὰ πληροφορίες. Ἔτσι βρήκαμε παντοῦ, μὲ τὸν καταμερισμὸ ἐργασίας ποὺ ἔγινε, πόσοι ἦσαν στὶς σκηνὲς καὶ στὸ ὕπαιθρο. Ἀπ’ αὐτοὺς 35 οἰκογένειαι ἦσαν στὴν Κρήτη καὶ 43 στὴν Θράκη ἄστεγες, ποὺ ἀφήσαμε πιὰ νὰ φροντίσουν ἡ Ἀρχὲς γι’ αὐτούς. Στὴν Ἀθήνα καὶ στὸν Πειραιᾶ ἡ διάφορες σχετικὲς ὑπηρεσίες Προνοίας καὶ Ταμείου Περιθάλψεως, σὲ κάποιο συμβούλιο ποὺ ἔγινε ἐπίτηδες μὲ τὴν προεδρία τοῦ Ὑπουργοῦ κ. Ὀρφανίδη, δὲν θέλησαν ν’ ἀνακατευθοῦμε ἐμεῖς. Διέλυσα τὸ τμῆμα Ἀθηνῶν τότε, καθὼς καὶ τῆς Θεσσαλονίκης καὶ Πατρῶν, γιατὶ ὁ νομάρχης Πατρῶν καὶ ὁ Γενικὸς Διοικητὴς Μακεδονίας μᾶς εἶπαν μ’ ἔγγραφα, ὅτι δὲν χρειάζονται Προσωρινὴ Στέγασι, ἀφοῦ γρήγορα θὰ τοὺς γίνῃ ὁριστική. Στὴν ἄλλη Ἑλλάδα μόνον ὅπου βλέπαμε κοντὰ στὶς σκηνὲς τῶν προσφύγων στημένους σκελετοὺς σπιτιῶν τῆς Ντεχὰ–Τὲ–Γκέ, δὲν ἐκάναμε φυσικὰ τίποτα. Παντοῦ ἀλλοῦ κάναμε σπίτια μὲ τὰ προχειρότερα τοῦ τόπου ὑλικὰ καὶ τελειώσαμε σχεδὸν παντοῦ, ἔξω ἀπ’ τὴν Καβάλλα, Καλαμάτα, Κατερίνα καὶ Βοδενά, ὅπου συνεχίζονται ἀκόμη ἡ ἐργασίες, γιατὶ δὲν ἔστειλε χρῆμα ὡς προχθὲς τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως καὶ ἔγινε ἀνάγκη νὰ στείλῃ τὸ Ὑπουργεῖον Οἰκονομικῶν διὰ τῶν ἐπαρχιακῶν ταμείων. Καὶ πρῶτα εἴχαμε εὐθὺς κάποιο καλὸ ἀποτέλεσμα. Ὅλες ἡ ὑπηρεσίες μόλις εἶδαν ἐμᾶς ν’ ἀνασκουμπωθοῦμε, φιλοτιμήθηκαν καὶ ἄρχισαν καὶ αὐτὲς συναγωνισμὸ στὴν γρηγοράδα. Κι’ αὐτὴ ἀκόμη τοῦ Ἐποικισμοῦ Μακεδονίας, ποὺ παντοῦ εἶχε σκορπίσει ὑλικὸ ἀπὸ μηνῶν καὶ χρόνων στὰ χωριὰ τῆς Μακεδονίας, ξύλα ποὺ σάπιζαν μὲς στὰ χιόνια, κεραμίδια στοὺς σιδηροδρομικούς σταθμοὺς καὶ τὰ χωριὰ καὶ τσιμέντα, φιλοτιμήθηκε κι’ ἀφοῦ πέρασε ἕνας μῆνας, κ’ ἐμεῖς δείξαμε πὼς ἐργάζονται μὲ τοὺς ἴδιους τοὺς πρόσφυγας, θέλησε νὰ μᾶς μιμηθῇ κ’ ἔβγαλε καὶ τὴν θεωρία τότε πὼς ἀπεδείχθη ὅτι ἔπρεπε νὰ χρησιμοποιηθοῦν οἱ ἴδιοι πρόσφυγες, ἑλκυομένου τοῦ ἐνδιαφέροντός των ἐν τῇ συμμετοχῇ τῆς κατασκευῆς. Ἕνα μῆνα μετὰ τὰ ἔργα τῆς ὑπηρεσίας μας. Τὸ πρᾶγμα ὅμως αὐτὸ δὲν τὴν ἐμπόδισε ν’ ἀντιδράσῃ ὅσο μποροῦσε. Ἔβανε καὶ τοὺς χωρικοὺς ν’ ἀρνηθοῦν τὴν βοήθειά μας. Ἀλλὰ μόνο στὸ Σιδηρῆ Παζὰρ τῶν Γιαννιτσῶν, ὅπου καὶ δὲν ἐχτίσαμε, τὸ κατώρθωσε. Παντοῦ ἀλλοῦ μ’ εὐχαριστίες τῶν χωρικῶν ἔγινε ἡ ἐργασία. Εἴχαμε πρωταρχίσει στὴν Χαλκίδα. Ἐκεῖ εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ κάνουμε παραπήγματα τῶν 16 δωματίων, ἕνα δωμάτιο στὴν οἰκογένεια, ξύλινα. Γιατὶ εἶχαν κυρωθῆ δημοπρασίες, ὅταν ἀρχίσαμε. Κατώρθωσε ὅμως ὁ ἀξιωματικὸς τοῦ μηχανικοῦ ἐκεῖ νὰ φέρῃ ἐργολάβους ἀπὸ δῶ στὸν διαγωνισμὸ καὶ ἀντὶ 14.000 δραχ. ποὺ ἔπαιρναν οἱ παληοὶ ἐργολάβοι γιὰ τὰ φτειαχτικὰ τῶν 16 δωματίων, τὰ κατέβασαν σὲ 3.500 δραχ. Ὠφελήθηκε τὸ Δημόσιο ἔτσι 280,000 δραχ. Στὴν Πελοπόννησο, Κόρινθο, Αἴγιο δώσαμε ὑλικὰ καὶ χρῆμα ἐλάχιστο σὲ κάθε οἰκογένεια ν’ ἀποτελειώσουν ὅ,τι σπιτάκι ἔχτιζαν μόνοι τους. Τότε μετὰ σκέψι βρήκαμε ὅτι, ἂν ἐξακολουθούσαμε ὅμοια, θὰ εἴχαμε πεταμένα ἔξοδα. Γιατὶ μόνο ἕνα δέκα τοῖς ἑκατὸ θὰ χρησίμευε γιὰ ὁριστικὴ στέγασι ἀπ’ τὸ ὑλικό. Ὅλα τὰ μεροκάματα νὰ γίνουν τὰ παραπήγματα, ἄλλα μεροκάματα νὰ χαλάσουν, ὅλο τὸ πισσόχαρτο τῆς στέγης καὶ τὰ καρφιὰ πήγαιναν χαμένα. Καὶ τῆς ξυλείας μὲ πριόνισμα, κάρφωμα, ξεκάρφωμα, ὅπως ἦταν μάλιστα ἐπίτηδες λεπτή, περισσότερη ἀξία χανότανε στὴν φθορά. Τὰ πρόχειρα στέγαστρα αὐτὰ τῆς Χαλκίδος, ὅπως καὶ τῶν Ἀθηνῶν, ποὺ ἔκανε τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως, κόστιζαν 3–4 χιλιάδες δραχμὲς τὸ ἕνα δωμάτιο. Τότε σκεφθήκαμε νὰ δώσουμε κάτι παραπάνω καὶ νἄχουμε κάποιο καλύτερο, πιὸ ἄνετο καὶ πολὺ στερεώτερο τύπο. Μὲ ξυλεία λιγώτερη, στέγη μὲ κεραμίδια τύπο γαλλικοῦ καὶ βάσι μπετὸν θὰ γινότανε πολὺ στερεώτερη ἡ οἰκοδομή. Καὶ κάναμε αὐτὸν τὸν τύπον ποὺ βλέπετε. (Δεικνύει πρότυπον μικροῦ φορητοῦ οἰκίσκου σχεδίου). Σὲ οἰκόπεδο πολὺ εὐρύχωρο, στὸ κεντρικό του μέρος εἶναι τὸ παράπηγμα τοῦτο τῆς τετραπλῆς κατοικίας. Βλέπετε, ἕνα κοινὸ τοίχωμα σὰν σταυρὸς χωρίζει τὶς 4 κατοικίες μὲ χωριστὴ εἴσοδο κάθε μιὰ καὶ χῶρο γιὰ μελλοντική, μελλούμενη ἐπέκτασι παραπολύ. Ὁ τύπος κάνει καὶ γιὰ ἀγροτικὴ καὶ γιὰ ἀστικὴ ἐγκατάστασι. Στὸν ἄδειο χῶρο μπορεῖ νὰ χτίσῃ κανεὶς ἢ σταῦλο καὶ ἀποθῆκες ἢ δωμάτιο. Καὶ ἂν θέλετε νὰ τὸ κατέχουν δύο μόνο οἰκογένειες ἀντὶ τέσσαρες τὸ παράπηγμα, τότε πέφτουν γιὰ κάθε οἰκογένεια δύο μεγάλα δωμάτια, μία τραπεζαρία ἢ ἀποθήκη ἢ σταῦλος καὶ ἕνα μαγειρεῖο καὶ ἕνα ἀποχωρητήριο. Ἔτσι καὶ οἱ πυρκαϊὲς ἐντοπίζονται σὲ ἕνα παράπηγμα. Καὶ ἔχει βλέπετε κάθε οἰκογένεια ἕνα μεγάλο δωμάτιο 4 μὲ 4 μέτρα, ἕνα μαγειρεῖο, ἕνα χωριστὸ ἀποχωρητήριο γιὰ κάθε μία. Καὶ ἀντὶ νὰ πετάξουμε 4 χιλιάδες δραχμὲς γιὰ κάθε οἰκογένεια σὲ ἄθλια παραπήγματα γιὰ τρεῖς–τέσσαρες μῆνες, μὲ λίγα παραπάνω ἔξοδα κάναμε κατοικία προσωρινή, ἀλλὰ ὅπως εἶναι ὅλα τὰ προσωρινὰ στὸ Ρωμαίικο, δηλαδὴ γιὰ 15 καὶ 30 χρόνια. (Γέλωτες). Καὶ τώρα ἀκοῦστε. Στὴν Λάρισα στεγάσθησαν ἔτσι 80 οἰκογένειες. Ἡ δαπάνη καὶ μὲ δύο πηγάδια γιὰ νερὸ ἀνέβηκε 4540 δραχμὲς γιὰ κάθε μία. Ξέχωρα μὲ μικρὴ ἐπισκευὴ ἑνὸς παραπήγματος ἄχρηστου στεγάσθηκαν, μ’ ἐπισκευὴ τῶν στρατώνων μὲ 953 γιὰ κάθε μία. Στὴν Καλαμάτα 140 οἰκογένειες μὲ 4125 δραχμὲς γιὰ κάθε μία.

§276Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Αὐτὰ τὰ οἰκήματα τῆς παραλίας τῶν Καλαμῶν ἐκόστισαν τόσο, 4500 δραχμὰς δι’ ἑκάστην οἰκογένειαν;

§277Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ναί, αὐτά· μὲ 4125 δραχμές, ὄχι 4500 δραχμές.

§278Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Τὰ εἶδα καὶ ἐγὼ καὶ βεβαιῶ τὴν Συνέλευσιν ὅτι αὐτὰ τὰ οἰκήματα ὀλίγον διαφέρουν ἀπὸ τῆς Ντεχάτεγκε τῆς Μακεδονίας. Εἶναι στερεώτατα καὶ ἄνετα. Διατί λοιπὸν νὰ γίνωνται παραγγελίαι οἰκιῶν εἰς τὴν Ἑταιρείαν αὐτὴν κοστίζουσαι ἄνω τῶν 39 χιλιάδων δραχμῶν, ἀφοῦ αὐτὰ ἐκόστισαν μόνον 4500 δραχμὰς κατὰ οἰκογένειαν; Καὶ ἀπὸ τὰ οἰκήματα τῆς Ντεχάτεγκε ὁ ἀέρας πολλὰ κινδυνεύει νὰ ρίξῃ.

§279Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι, κ. συνάδελφε, ἔχετε κάποιο λάθος. Ὁ ἀέρας ποὺ ἐκούνησε τὰ σπίτια τῆς Ντεχάτεγκε ἔχει γένεια καὶ μακρυὰ μαλλιὰ καὶ συμπαθῆ μορφή. Λέγεται κ. Δοξιάδης καὶ δὲν ἐτόλμησε νὰ τὰ κουνήσῃ περισσότερο γιατὶ ἐφοβήθη μὴν πέσουν ἐπάνω του. (Γέλωτες). Συνεχίζω: Στὰ Φάρσαλα γιὰ 100 οἰκογένειες ἔγιναν σπίτια μὲ 5780 δραχ. στὴν οἰκογένεια. Ἐδῶ ὅμως ἐκόστισαν σχετικὰ περισσότερο γιατὶ εἶχαν μεταφορικὰ τῶν ὑλικῶν ποὺ ἀγόρασαν ἀπ’ τὸν Βόλο. Ἕως ἐδῶ δὲν θέλησε τὸ Ταμεῖο Περιθάλψεως νὰ κάνῃ ὅ,τι τοῦ εἶπα μὲ ἔγγραφο, καὶ ἔστειλε σὲ πολλὰ μέρη ξυλεία ἀπὸ δῶ, καὶ παντοῦ πισσόχαρτο ἀπὸ δῶ, ποὺ εἶχε ἀγορασμένο. Τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως ὅμως Θεσσαλονίκης μὲ ἄκουσε. Καὶ ἔχουμε τὸν ἴδιο τύπο, τετραπλῆς κατοικίας, μὲ βάσι μπετόν, μὲ ροκανισμένα ἀπ’ ἔξω σανίδια καὶ πάνω στὸ πάτωμα, μὲ βόθρους καὶ μὲ ὀχετοὺς μπετόν, κανάτια στὰ παράθυρα καὶ μὲ κεραμίδια γαλλικοῦ τύπου μόνο μὲ 5875 δραχμὲς κατὰ οἰκογένειαν. Πραγματικὰ 4875 γιατὶ ἔγιναν αὐτὰ στὸ ἐσωτερικὸ τῆς Μακεδονίας, ὅπου κόστισε ἡ μεταφορὰ τοῦ ὑλικοῦ ἀπ’ τὴν Θεσσαλονίκη ἕως 1000 δραχμὲς κατὰ οἰκογένειαν. Τὰ ξέρουν οἱ κύριοι συνάδελφοι Αἰκατερίνης, Βερροίας. Στὴν Καβάλλα τὸ ἐκεῖ ταμεῖον ἔκανε τὸν ἴδιο τύπο, ἀλλὰ ψηλότερα 3 μέτρα ὕψους στὴν ἄκρη, ἀντὶ 2,5. Κ’ ἔβαλε καὶ ἐπένδυσι ἐσωτερικὴ μπαγτατὶ καὶ ἀσβέστη καὶ μεγάλωσε τὸ μαγειρεῖον καὶ χώρισε καὶ τζάκι, καὶ ἔχει βάσι στὰ κτίρια λιθόκτιστη. Ὅλα αὐτὰ μὲ δαπάνη κάτω ἀπὸ 7000 δραχμές. Αὐτὰ τὰ εἶδαν γεγονότα οἱ παρόντες ἐδῶ κύριοι πληρεξούσιοι Καβάλλας. Καὶ τὸ ὡραιότερο ἔγινε στὴν Ἔδεσσα. Βάσι λιθόκτιστη, σπίτι μὲ ὀπτοπλίνθους, τοίχους μὲ ἕνα τοῦβλο, ὄχι δηλ. μισό, δρομικό, ἀλλὰ βαλμένο κατὰ πλάτος, ὥστε νἄχῃ πάχος 25 ἑκατοστῶν μὲ ἐξωτερικὸ καὶ ἐσωτερικὸ ἐπίχρισμα ἀσβέστη, κεραμίδια γαλλικὰ καὶ χάρις στὴν ἐπίβλεψι τῶν συναδέλφων κ.κ. Πέτσου καὶ Δώδου μόνο μὲ δαπάνη 5500 κατὰ οἰκογένεια. Μᾶς διέθεσε ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, 25 ἑκατομμύρια δραχμὲς γιὰ τὴν προσωρινὴ στέγασι. Νομίζαμε τοὐλάχιστον. Μὰ μὲ τοὺς λογαριασμοὺς καὶ τὶς δοσοληψίες μὲ τὴν Κυβέρνησι, τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως δὲν ἔδωσε τόσα. Ἔχω ἐδῶ αὐτὴν τὴν ἐπίσημη κατάστασι τοῦ λογιστηρίου τοῦ Ταμείου Περιθάλψεως. Εἶναι πιὰ ἀπολογισμός· μόλις χθὲς τὸν πῆρα. Καὶ λέγει ὅτι ὅλα τὰ ἔξοδα τῆς προσωρινῆς στεγάσεως σ’ ὅλο τὸ Κράτος ἔγιναν 17,452,934 δραχ. Ἀπ’ αὐτὰ θ’ ἀφαιρέσωσι 8,882 854 δραχ. ποὺ ἐδαπάνησε τὸ ἴδιο μόνο γιὰ τὴν Ἀθήνα καὶ τὸν Πειραιᾶ, ἀπ’ ὅπου μᾶς ἐξαίρεσε, μένουν 8,570,000 γιὰ ὅλη τὴν ἄλλη Ἑλλάδα, καὶ μὲ 900.000 δραχ. ποὺ εἶχε ξοδέψει πρὶν ἀνακατευθοῦμε στὴ Χαλκίδα. Προσθέστε καὶ ἄλλα δυόμισυ ἑκατομμύρια ποὺ ἔστειλε κατ’ εὐθεῖαν στὸ Γενικὸ Λογιστήριο καὶ ἔχετε τὸ ὅλον 10,170,000 γιὰ ὅλο τὸ Κράτος. Μὲ αὐτὰ ἔγιναν 1500 σπίτια. Καὶ ἔτσι μὲ τοῦτα καὶ κυρίως μὲ τὴν σύμπτυξι στεγάσθηκαν ὅλοι οἱ ὑπὸ σκηνὰς ἢ ἐν ὑπαίθρῳ πρόσφυγες. Εἴμεθα ὅμως ἕτοιμοι τότε νὰ δεχθοῦμε καὶ τὸ κῦμα τῶν νέων προσφύγων τοῦ ἐξωτερικοῦ, καὶ ἂν ἐρχότανε 200,000 ἀκόμη. Τότε θὰ ἔμπαιναν σ’ ἐνέργεια ὅλα τὰ μέσα ἐπιτάξεως ποὺ σᾶς εἶπα καὶ θὰ πήγαιναν ἀπ’ τ’ ἀτμόπλοια οἱ πρόσφυγες ἴσια στὰς λουτροπόλεις ἢ τὰ μοναστήρια ὅλα νὰ περάσουν τὸν χειμῶνα, μὲ τοὺς ὁδηγούς των ἕτοιμους καὶ τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ διοργανώσουν συσσίτια, ποὺ φυσικὰ θὰ τοὺς ἔκανε ἡ Κυβέρνησις. Εὐτυχῶς δὲν ἦλθαν. Μὰ πρὶν τελειώσω τὴν λογοδοσία μου, ἔχω νὰ πῶ δυὸ λόγια γιὰ τὴν Ἤπειρο, ὅσο μοῦ ἐπιτρέπει ἡ λεπτὴ ἀκόμη θέσις τοῦ ζητήματος. 1500 πρόσφυγες ἦταν ἐκεῖ ριγμένοι, ἐδῶ καὶ τρία χρόνια, σὲ ἀφάνταστη δυστυχία, τέλεια στὴν τύχη τους ἀφισμένοι. Κανεὶς τρία χρόνια δὲν φρόντιζε γι’ αὐτοὺς κ’ ἔφθασαν σὲ σημεῖο νὰ τρῶνε τὶς γάτες τῶν Τούρκων, ποὺ παραπονιόντανε γι’ αὐτό, ὄντας αὐτοὶ στρογγυλοκαθισμένοι στὰ ἀγαθά τους καὶ οἱ πρόσφυγες μισοζώντανοι στὶς σκηνὲς καὶ στὸ ὕπαιθρο. Ἔστειλα ἐκεῖ ἀξιωματικοὺς μὲ τὸν πιὸ σεμνὸ μὰ καὶ τὸν πιὸ δραστήριο ταγματάρχη τοῦ στρατοῦ, τὸν κ. Σταθάκη. Μὲ χίλιες δυσκολίες παλεύοντας μὲ τὸ χιόνι καὶ τὶς κακοτοπιὲς καὶ μὲ κάτι ἐπιτροπὲς διεθνεῖς, τὰ κατάφερε ὁ λαμπρὸς ταγματάρχης νὰ στεγάσῃ ὅλον αὐτὸν τὸν κόσμο, καὶ ὅλον ποὺ ἦλθε ἀπ’ τὴν Κέρκυρα τελευταῖα, ἔξω ἀπ’ ὅσους θὰ μετακινηθοῦν στὴν Μακεδονία καὶ ὅσους καμμιὰ τριανταριὰ οἰκογένειες; ἀρνήθηκαν νὰ πᾶνε στὰ σπίτια ποὺ τοὺς ἔδωσε, ζητῶντας καλύτερα. Μόνο αὐτὰ μπορῶ νὰ πῶ γιὰ τὴν Ἤπειρο. Καὶ τώρα βγαίνει πλέον χτυπητὸ γενικὸ συμπέρασμα γιὰ τὴν στέγασι τῶν προσφύγων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας μοῦ εἶπε ὅτι μένουν ἄστεγοι, δηλ. χωρὶς δική τους κατοικία, στὸ Κράτος 78 χιλιάδες ἀστοί.

§280Α. ΜΙΣΙΡΛΟΓΛΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Περιθάλψεως). Ναί, δηλαδὴ ὅσοι ἔχουν ἀνάγκη στέγης.

§281Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Καλά. Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως, κύριοι, ὥρισε γιὰ κάθε κατοικία οἰκογένειας ἀστικῆς 100 λίρες Ἀγγλίας, ξέχωρα ἀπ’ τὶς 20 ποὺ λογαριάζει γιὰ δρόμους καὶ νερά, δηλ. 28,500 δραχμὲς κατὰ οἰκογένειαν. Τὸ Ταμεῖον Περιθάλψεως Θεσσαλονίκης, ποὺ κάνει πραγματικὰ λαμπρὴ καὶ φθηνὴ δουλειά, ἔχει δαπάνη 29000 κατὰ οἰκογένεια.

§282Α. ΜΙΣΙΡΛΟΓΛΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Περιθάλψεως). Τελευταίως μοὶ εἶπον ἐν Θεσσαλονίκῃ ὅτι ἡ δαπάνη ἀνῆλθε μέχρι 32 χιλ. δραχ. κατὰ οἰκογένειαν.

§283Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Τόσο τὸ χειρότερον. Παίρνω μόνο 30 χιλιάδες. Λοιπὸν γιὰ τὶς 78 χιλιάδες οἰκογένειες ἀστῶν θέλουμε δύο δισεκατομμύρια τριακόσια ἑκατομμύρια δραχμῶν. (Ψίθυρος). Αὐτὴ εἶναι ἡ ὠμὴ πραγματικότητα. Ἔχουμε ἀποικίες ἢ Ἀγγλικὸ προϋπολογισμὸ νὰ τὴν ἀντικρύσουμε; Ἂς γίνουμε πρακτικοί. Βέβαια τὰ ἀρχινισμένα ἔργα τῆς ὁριστικῆς στεγάσεως πρέπει νὰ τελειώσουν. Ἀκόμη ὅσο ποσὸν ὁρισθῇ νὰ δοθῇ—ὅπως θὰ ἐξηγήσω—γιὰ κάθε οἰκογένεια, μπορεῖ νὰ προστεθῇ σὲ ὅ,τι θέλουν νὰ δώσουν μερικοὶ ἀπὸ δικά τους, νὰ τοὺς γίνῃ καλύτερη κατοικία καὶ παρακαλῶ νὰ τὸ δεχθῇ κι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις. Μὰ ὁ κόμπος ὁ μεγάλος δὲν λύεται. Νὰ ἀφήσουμε τὰ λόγια καὶ νὰ ἀντικρύσουμε ριζικὰ τὸ ζήτημα. Ὅπως σᾶς ἀπέδειξα, μπορεῖ νὰ γίνουν κατοικίες μὲ τὰ προχειρότερα ὑλικὰ τοῦ κάθε τόπου, κάτω ἀπὸ 7000 δραχμές, στερεές, γιὰ 30 χρόνια. Ἕνα δωμάτιο, ἕνα μαγειρεῖο, ἕνα ἀποχωρητήριο, χωριστὴ εἴσοδος γιὰ κάθε οἰκογένεια. Ὁρίστε 10000, νἄχετε δύο δωμάτια. Τόσα δίνει τὸ Κράτος. Τὰ ἄλλα μόνοι μας σιγά–σιγὰ θὰ κάνουμε οἱ πρόσφυγες, ἂν θέλουμε νὰ στεγασθοῦν ὅλοι καὶ ὄχι μόνο οἱ λίγοι καλὰ καὶ οἱ ἄλλοι τίποτα. Ἔχουμε τότε πάνω–κάτω ἑξακόσια ἑκατομμύρια δραχμές. Σὲ τέσσαρα χρόνια, ἀπὸ 150 τὸν χρόνο ἑκατομμύρια, ἔτσι μποροῦν νἄχουν ὅλοι στέγη καὶ τὸ Κράτος νὰ τὰ δώσῃ τὰ 150 αὐτὰ ἑκατομμύρια. Τὰ ἄλλα εἶναι λόγια. Ἤθελα νὰ πῶ καὶ γιὰ μιὰ μερίδα προσφύγων συναδέλφων μερικὰ λόγια τελειώνοντας, μὰ ἐπειδὴ δὲν τοὺς βλέπω ἐδῶ, τὰ ἀφίνω γι’ ἄλλη εὐκαιρία. (Χειροκροτήματα).

§284Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριε Πρόεδρε, ἤθελον νὰ παρακαλέσω νὰ ψηφισθῇ τὸ ψήφισμα «περὶ παρατάσεως τῆς ἰσχύος τοῦ δασμολογίου».

§285ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ καὶ εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ παρατάσεως τοῦ παλαιοῦ δασμολογίου καὶ τοῦ σήμερον ἐν ἰσχύϊ συμβατικοῦ καθεστῶτος».

§286ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ψήφισμα).

§287Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ λάβω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ;

§288Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἅμα ὁμιλήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἢ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Περιθάλψεως, νὰ ζητήσητε τὸν λόγον.

§289Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἄλλοι ἐγγεγραμμένοι;

§290ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ.κ. Μέλφος, Φλωριᾶς, Κοντολέων, Ἐφραιμίδης, Μαρσέλος, Μαρματάκης, Μητσοτάκης, Χαβίνης καὶ ὁ κ. Λεονάρδος.

§291Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ συνεχίσωμεν τὴν συζήτησιν σήμερον εἰς τὰς 6 μ.μ.

§292ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§293ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Συνέλευσις νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις καὶ νὰ συνέλθωμεν σήμερον εἰς τὰς 6 μ.μ.;

§294ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§295ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 6ην μ.μ. τῆς σήμερον. (Ὥρᾳ 3.30′ π. μ.)