1925.02.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 150

Τρίτη 17 Φεβρουαρίου 1925.

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.45′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Οἱ κάτοικοι Δερβενίου διαμαρτύρονται διὰ τὴν μετακίνησιν τοῦ ἐκεῖ Εἰρηνοδικείου εἰς Ζάχολην. — Οἱ μισθωταὶ μοναστηριακῶν κτημάτων Νομοῦ Ρεθύμνης παρακαλοῦσι τὴν Συνέλευσιν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἔγκρισιν τῆς μισθώσεως τῶν ἐν λόγῳ κτημάτων ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προκηρυχθείσης δημοπρασίας δι’ ἓξ ἔτη. — Τὸ Σωματεῖον οἰνοπωλῶν Ναυπλίου παρακαλεῖ ὅπως ματαιωθῇ ἡ μετάθεσις τῆς ἕδρας τοῦ ἐκεῖ Ἐφετείου εἰς Τρίπολιν. — Ὁ δήμαρχος Καβάλλας παρακαλεῖ ὅπως ἐμποδισθῇ ἡ ἀποπεράτωσις τῆς ἐπὶ τῆς ὁδοῦ Ὁμονοίας οἰκίας τοῦ Ἀνδρέου Κωνσταντινίδη ἀνεγειρομένης κατὰ παράβασιν τοῦ ἐγκεκριμένου σχεδίου τῆς πόλεως. — Ὁ Μιλτιάδης Παντελιὸς, τέως ἐνωμοτάρχης, παθὼν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, αἰτεῖται τὴν ἀπονομὴν συντάξεως ἴσης πρὸς τὸν μισθόν του. — Οἱ δημοδιδάσκαλοι Ἁλμυροῦ γʹ τάξεως, πρώην πτυχιοῦχοι ὑποδιδάσκαλοι, αἰτοῦνται ὅπως ἀφομοιωθῶσι πρὸς γραμματεῖς βʹ τάξεως. — Τὸ Σωματεῖον ἐνοικιαστῶν Πατρῶν παρακαλεῖ ὅπως ἀνασταλῇ ἡ ἰσχὺς τοῦ Διατάγματος τοῦ νέου ἐνοικιοστασίου. — Οἱ ἔκτακτοι ὑπάλληλοι Τ.Τ.Τ. Καλαμῶν αἰτοῦνται τὴν ἄμεσον μονιμοποίησίν των. — Ἡ Προσφυγικὴ Συνομοσπονδία Θεσσαλονίκης παρακαλεῖ ὅπως ἐπεκταθῇ καὶ ἐκεῖ τὸ σύστημα τῆς ἀνοικοδομήσεως Δυτικῆς Θράκης. — Ὁ Σύλλογος τῶν Δημοδιδασκάλων Θεσσαλονίκης παρακαλεῖ ὅπως ὑπαχθῶσιν οἱ δημοδιδάσκαλοι εἰς τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον. — Ἡ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις της 1) ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ βιαίας διακοπῆς καὶ ἐπαναλήψεως τῆς δίκης σχετικῶν διατάξεων τῆς Πολ. Δικονομίας» καὶ 2) ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ βιαίας διακοπῆς καὶ ἐπαναλήψεως τῆς δίκης διατάξεων». — Ἡ ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως τῶν ἐδ. 17 καὶ 18 τοῦ Κανονισμοῦ». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἀναφορῶν. Ὁ κ. Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ ἐπὶ ἀναφορᾶς τοῦ Δημάρχου Ἰωαννίνων.

§3Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἰς τὴν Ἤπειρον ἐκυκλοφόρησαν φῆμαι ὅτι ὁλόκληρος ἡ Ἤπειρος μετὰ τῆς Ἄρτης πρόκειται νὰ ὑπαχθῇ κατὰ τὴν νέαν διοικητικὴν διαίρεσιν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Μεσολογγίου. Νομίζω ὅτι εἶναι εὔλογος ἡ ἐξέγερσις τῆς Κοινῆς Γνώμης ἐν Ἠπείρῳ ἐκ τῆς φήμης ταύτης. Δὲν θέλω νὰ τονίσω τὰς συνεπείας τὰς ὁποίας θὰ ἔχῃ ἡ τοιαύτη ὑπαγωγὴ τῆς Ἠπείρου εἰς τὸ Μεσολόγγιον. Ἔχω ὅμως τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ὑμεῖς, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, νὰ θελήσητε νὰ δικαιώσητε τὰς φήμας αὐτάς, διότι δὲν φαντάζομαι ὅτι ἡ Ἤπειρος εἶναι δυνατὸν νὰ διαιρεθῇ καὶ νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Μεσολογγίου κατὰ τὴν μελετωμένην διοικητικὴν διαίρεσιν. Ἐπιθυμῶ μόνον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὁ πόθος τοῦ Ἠπειρωτικοῦ λαοῦ ὅπως διατηρηθῇ ἡ πόλις τῶν Ἰωαννίνων ὡς ἕδρα τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ὁλοκλήρου τῆς Ἠπείρου καὶ ἡ ἑνότης τῆς Ἠπείρου.

§4Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ σχέδιον τῆς νέας διοικητικῆς διαιρέσεως εὑρίσκεται ἀκόμη εἰς τὸ στάδιον τῆς σκέψεως.

§5Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Πάντως δὲν θὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της ἡ Ὑπηρεσία τοιοῦτον σχέδιον.

§6Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὄτι θὰ ὑπαχθοῦν καὶ τὰ Ἰωάννινα εἰς τὸ Μεσολόγγιον;

§7Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Τοιαύτη φήμη διεδόθη.

§8Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν εἶναι δυνατόν.

§9Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Ἡ Ἄρτα;

§10Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν ἠξεύρω διὰ τὴν Ἄρταν.

§11Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Διὰ τὴν Ἄρταν δὲν ἀντελήφθην. Θὰ τὴν ἀποσπάσητε ἀπὸ τὴν Ἤπειρον;

§12Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀκόμη ἔχουν ἐκεῖ ἕνα χάρτην καὶ κάμνουν σχέδια.

§13Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὑπάρχει καὶ ἀντίθετος ἀναφορὰ ἐκ Μεσολογγίου καὶ παρακαλοῦν θερμῶς οἱ κάτοικοι Ἄρτης νὰ ὑπαχθοῦν εἰς τὸ Μεσολόγγιον.

§14Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Διὰ τὸ Κρυονέρι εἶμαι εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ἀναγγείλω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας μοὶ ἀνεκοίνωσε τὴν στιγμὴν ταύτην ὅτι ἡ ἀτμάκατος, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὴν ἐπιβίβασιν καὶ ἀποβίβασιν εἰς τὸ Κρυονέρι, ἔχει ἀγορασθῆ καὶ πρόκειται νὰ κάμῃ τὸν πρῶτόν της πλοῦν αὔριον. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ ἀνακοίνωσις αὕτη εἶναι ἀληθὴς καὶ ἐλπίζω ὅτι εἰς τὸ προσεχὲς ταξίδιον ἡμῶν θὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἄνευ κινδύνου μετάβασίν μας.

§15Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ἡ ἀτμάκατος δὲν θὰ ἐξυπηρετήσῃ καθόλου τὴν συγκοινωνίαν. Εἶναι διὰ νὰ ρίψουν στάκτην εἰς τὰ μάτια τοῦ κόσμου.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Γαρουφαλιᾶς, ὅπως καταθέσῃ καὶ ἀναπτύξῃ ἀναφορὰν τῶν προσωρινῶν δημοδιδασκάλων Ἄρτης.

§17Α. ΓΑΡΟΥΦΑΛΛΙΑΣ. Παρακαλεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀναφορὰν αὐτὴν τῶν προσωρινῶν δημοδιδασκάλων Ἄρτης.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ.κ. Τ. Ἀναστασίου, Ν. Συριόπουλος καὶ Α. Θεολογίτης ἐπὶ ἀναφορᾶς Σωματείου σιγαροποιῶν Πύργου.

§19Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Τὴν 8ην Ἰουλίου ὁ τότε Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Δουζίνας εἶχε καταθέσει σχέδιον νόμου «περὶ συστάσεως Ταμείου Προνοίας ὑπὲρ τῶν ἐργατῶν τῆς βιομηχανίας τοῦ καπνοῦ». Παρῆλθεν ἔκτοτε ἑξάμηνον. Τὸ σχέδιον αὐτὸ νόμου ἐπρόκειτο νὰ προστατεύσῃ ἄνω τῶν 3000 ἐργατῶν τῆς βιομηχανίας τοῦ καπνοῦ. Ἐπρόκειτο περὶ ἐργατῶν σιγαροποιῶν, οἱ ὁποῖοι ἦσαν στρατεύσιμοι καὶ οἱ ὁποῖοι ἀπολυθέντες ἀπὸ τὸν στρατὸν ἔπρεπε νὰ λάβωσι καὶ αὐτοὶ ἀποζημίωσιν διὰ τὴν εἰσαγωγὴν τῶν σιγαροποιητικῶν μηχανῶν. Μολονότι δέ, ὡς εἶπον, παρῆλθον ἔκτοτε ἓξ μῆνες, τὸ σχέδιον αὐτὸ νόμου, ψηφισθὲν κατ’ ἀρχήν, παραμένει ἀκόμη σχέδιον νόμου. Οἱ καπνεργάται δι’ ἀναφορᾶς των ζητοῦν ὅπως ψηφισθῇ τὸ σχέδιον νόμου, θὰ παρακαλέσω δὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ὅπως τὸ ἀνασύρῃ ἀπὸ τὰ βάθη τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀμφιβολία ὅτι ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις θὰ τὸ περιβάλῃ διὰ τῆς ἐγκρίσεώς της. Ἡ καθυστέρησίς του αὕτη ἐπὶ ἓξ μῆνας ἠνάγκασε περὶ τὰς τρεῖς χιλιάδας καπνεργατῶν ὅπως ἀσπασθῶσι τὸν κομμουνισμόν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξηγήσῃ τις τὴν ἀδιαφορίαν τοῦ Κράτους. Τοῦτ’ αὐτὸ συμβαίνει καὶ διὰ πολλὰς μάζας ἐργατῶν, διὰ τοὺς ὁποίους οὐδεμία λαμβάνεται πρόνοια καὶ τοὺς ὁποίους ἡ κρατικὴ ἀδιαφορία ὠθεῖ εἰς τὸν κομμουνισμόν. Ἐσχάτως ἀνεκαλύφθη ἄλλος τρόπος πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ κομμουνισμοῦ, ὁ διὰ περιστρόφων καὶ ὅπλων. Νομίζω ὅτι ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ θὰ συγκρατήσῃ αὐτοὺς εἰς τὴν τάξιν, διότι τοῖς τονώνει τὸ αἴσθημα ὅτι τὸ Κράτος πάντοτε τοὺς προστατεύει. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ὅπως ψηφίσῃ ταχέως τὸ σχετικὸν σχέδιον νόμου, διὰ νὰ ἔχωμεν τρεῖς χιλιάδας κομμουνιστὰς ὀλιγωτέρους.

§20Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ νὰ ψηφισθῇ.

§21Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ εἰσαγάγῃ τὸ σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον ἔχει ψηφισθῆ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Λουπινᾶς ἐπὶ ἀναφορᾶς τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου Κυπαρισσίας.

§23Γ. ΛΟΥΠΙΝΑΣ. Ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος Κυπαρισσίας, λαμβάνων ἀφορμὴν ἐκ τῶν προκληθεισῶν γνωμοδοτήσεων τῶν δικαστικῶν Συμβουλίων διὰ τὰ δικαστήρια πρὸς δῆθεν ἐπίτευξιν οἰκονομιῶν, ἐφιστᾷ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τῶν συνεπειῶν τὰς ὁποίας ἡ κατάργησις τῶν Εἰρηνοδικείων ἤθελεν ἐπιφέρει. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου τὰς δηλώσεις τὰς ὁποίας ἔκαμα πρὸ δύο μηνῶν ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς τῶν κατοίκων Κυπαρισσίας, ἀπειλουμένων διὰ τοιούτων καταργήσεων.

§24Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Συμπληρῶν τὰς δηλώσεις σας ἀναφέρω πρὸς ὑμᾶς ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Οἰκονομιῶν οὐδεμίαν ὑπέβαλε πρότασιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Γρηγορίου ἐπὶ ἀναφορᾶς ἐνοικιαστῶν Τρικκάλων.

§26Θ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Μετ’ ἀγανακτήσεως, κύριε Πρόεδρε, ἀνέγνωσα τὴν τηλεγραφικὴν ἀναφορὰν τῶν ἐνοικιαστῶν Τρικκάλων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι μετὰ περισσῆς ἀναιδείας νὰ περιορισθῇ ἡ αὔξησις ἡ καθοριζομένη ὑπὸ τοῦ ἐνοικιοστασίου. Ἔχω νὰ συστήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ μὴ δειλιάσῃ, ἀλλὰ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ ἐνοικιοστάσιον, τὸ ὁποῖον εἶναι δίκαιον, νὰ μὴ δώσῃ δὲ τὴν παραμικρὰν σημασίαν εἰς τὸ ἔγγραφον αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶναι πλῆρες ἀσυνειδησίας.

§27Β. ΙΑΚΩΒΑΚΗΣ. Οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει νὰ παραφερθῇ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ὁ κ. συνάδελφος, ἀφοῦ τὸ Διάταγμα τοῦ ἐνοικιοστασίου εἶναι ἐντελῶς σύμφωνον πρὸς τὰς ἀπόψεις τοῦ διαβιβασθέντος τηλεγραφήματος.

§28Θ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι πολὺ ὀλίγοι ἰδιοκτῆται ὠφελοῦνται ἐκ τοῦ νέου ἐνοικιοστασίου.

§29Σ. ΖΕΡΒΟΣ. Διαμαρτύρομαι.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Ἰακωβάκης διὰ τὴν παράτασιν τῆς προφυλακίσεως τοῦ φοιτητοῦ Τσέτα.

§31Β. ΙΑΚΩΒΑΚΗΣ. Κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, παρακαλούμεθα διὰ τηλεγραφημάτων νὰ ἐρωτήσωμεν τὴν Συνέλευσιν διατί ἀναβάλλεται ἡ ἐκδίκασις τῆς ἐκκρεμοῦς ὑποθέσεως τοῦ φοιτητοῦ Τσέτα, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ἐν προφυλακίσει ἐπὶ 5 μῆνας. Πρόκειται περὶ ἁπλουστάτης ὑποθέσεως καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ διατάξῃ τὴν διεκπεραίωσιν τῆς ὑποθέσεως ταχέως.

§32Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ ὑπόθεσις μέχρι τινὸς ἦτο εἰς τὴν στρατιωτικὴν δικαιοδοσίαν, ἔμαθα δὲ ὅτι ὁ κ. τέως Ὑπουργὸς τὴν ἐξήρεσε τῶν στρατιωτικῶν, ἀλλὰ δὲν μοὶ εἶχον ὑποβληθῆ παράπονα περὶ βραδείας προόδου τῆς ὑποθέσεως. Τώρα ποὺ ὑποβάλλονται τοιαῦτα θὰ ἐνεργήσω.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Λεονάρδος ἐπὶ ἀναφορᾶς Γεωργικοῦ Συνεταιρισμοῦ Κάτω Μποτίνων Μεσολογγίου.

§34Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὀλίγας λέξεις, κύριοι, διὰ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ καὶ ἄλλοτε ἔγινε συζήτησις. Ἐπρόκειτο περὶ τοῦ νόμου ἀγροφυλακῆς καὶ περὶ τοῦ εἰσπραττομένου ποσοστοῦ διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου τούτου. Οἱ κάτοικοι τοῦ δήμου Μακρυνείας καὶ ἰδιαιτέρως ὁ Γεωργικὸς Συνεταιρισμὸς Κάτω Μποτίνων παραπονοῦνται ὅτι ὁ δῆμος Μακρυνείας, πληρώνων 3% ἐπὶ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ διὰ τὴν συντήρησιν τῆς ἀγροφυλακῆς, δίδει περίπου 1,000,000 δραχμῶν διὰ τὴν ἀγροφυλακήν. Εἶναι φυσικὸν τὸ γεγονὸς αὐτὸ νὰ ἐξεγείρῃ τοὺς κατοίκους καὶ νὰ μὴ εἶναι ἀρεστὸν εἰς αὐτοὺς τοῦτο, δεδομένου ὅτι καὶ ἄλλοτε ὁπωσδήποτε ἐφυλάσσοντο τὰ κτήματά των, ἀλλ’ ἐπλήρωνον ποσὸν ἐλάχιστον. Τὸ τοιοῦτον προκαλεῖ ἐντύπωσιν. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι θὰ ἔχωσι περισσοτέραν ἀσφάλειαν, ἀλλὰ δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι πρέπει νὰ πληρώνῃ ὁ δῆμος Μακρυνείας ἓν ἑκατομμύριον δραχμῶν. Ἤθελα λοιπὸν νὰ σᾶς παρακαλέσω, κύριε Ὑπουργέ, ἐφόσον καὶ ἄλλοτε εἴπετε ὅτι εἶσθε σύμφωνος νὰ γίνῃ μία Ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία νὰ ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα, νὰ ἀποφασίσητε νὰ δώσητε μίαν τοιαύτην διαταγήν.

§35Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἔχω ἤδη διατάξει ὅπως ἡ Διεύθυνσις Ἀγροφυλακῆς καταρτίσῃ μίαν Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία νὰ μελετήσῃ ὑπηρεσιακῶς πρῶτον τὰ ζητήματα, νὰ ἴδωμεν ποῖα εἶναι τὰ μέρη τὰ ὁποῖα φορολογοῦνται ὑπερβολικῶς καὶ ποῖα ὄχι καὶ κατόπιν νὰ αὐξήσωμεν τὴν φορολογίαν εἰς ἐκεῖνα τὰ μέρη τὰ ὁποῖα φορολογοῦνται ὀλιγώτερον ἐνῷ δαπανῶσι περισσότερα, νὰ ἐλαττώσωμεν δὲ τὴν φορολογίαν εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα φορολογοῦνται περισσότερον ἐνῷ δαπανῶσιν ὀλιγώτερα, ὅπως εἶναι ὁ δῆμος Μακρυνείας. Φρονῶ ὅτι διὰ τῆς μελέτης τοῦ ζητήματος καὶ δι’ εἰδικῶν μέτρων θὰ κατορθωθῇ νὰ ἐπέλθῃ ἡ λύσις τοῦ ζητήματος αὐτοῦ.

§36Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὁ νόμος περὶ φορολογίας διὰ τὴν ἀγροφυλακὴν δὲν ὁρίζει πάγιον φόρον διὰ κανὲν εἶδος. Ὁρίζει ποσοστά. Διὰ πᾶν εἶδος τὰ ποσοστὰ αὐτὰ καθορίζονται ἀπὸ τὰ τοπικὰ Συμβούλια. Τὰ τοπικὰ Συμβούλια δύνανται νὰ ἐπιβάλουν φορολογίαν ἢ ὄχι. Δύνανται ἐπίσης νὰ κάμωσιν ἐλάττωσιν τῶν ὁρίων τῶν ποσοστῶν. Ἀπόκειται λοιπὸν εἰς τὰ τοπικὰ Συμβούλια νὰ κανονίσωσι τὸ ζήτημα τοῦτο.

§37ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὄχι, δὲν ἔχει οὕτως.

§38Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Διὰ τὰ πρῶτα ἔτη, κύριε συνάδελφε, κανονίζει τὴν φορολογίαν τὸ Κέντρον.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Σταμούλης ἐπὶ ἀναφορᾶς τῆς Πανθεσσαλικῆς Ἀγροτικῆς Ἑνώσεως.

§40Κ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω ὑπ’ ὄψει μου τὴν τηλεγραφικὴν ἀναφορὰν τὴν διαβιβασθεῖσαν πρὸς ὑμᾶς ὑπὸ τοῦ Πανθεσσαλικοῦ Συνεδρίου, τὸ ὁποῖον συνεκροτήθη ἐν Λαρίσῃ. Διὰ τῆς ἀναφορᾶς ταύτης τὰ μέλη τοῦ Πανθεσσαλικοῦ Συνεδρίου διαμαρτύρονται διὰ τὰς ἀθρόας συλλήψεις τῶν ἀγροτῶν. Δὲν εἶναι δὲ μόνον τοῦτο, κύριε Πρόεδρε, ἀλλὰ καὶ ἀθρόαι διαμαρτυρίαι πρὸς ἡμᾶς ἀπευθύνονται διὰ τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς ἀγροτικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν αἷμα εἶχεν ἐγκαινιάσει κατὰ τὴν ἕναρξιν αὐτῆς. Ἀγῶνες, τοὺς ὁποίους ἐνεκολπώθη ὁλόκληρον τὸ Φιλελεύθερον κόμμα, ἐγκατελείφθησαν καὶ ἡ ὡραία αὐτὴ ἀγροτικὴ πολιτικὴ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἀγροτῶν ἔμεινε μία ἕωλος ἰδέα, μὴ πραγματοποιουμένη ὑπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Διότι ὄχι μόνον δὲν ἐγένετό τι πρὸς ἀποκατάστασιν ἀγροτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐναντίον αὐτῶν γίνονται ἐνέργειαι καὶ οὐδεμία ὑπὲρ αὐτῶν λαμβάνεται πρόνοια, ὥστε δύναταί τις εὐκόλως νὰ εἴπῃ σήμερον ὅτι πνεῦμα ἀνταρσίας κρατεῖ ἀνὰ πᾶσαν τὴν Θεσσαλίαν, αἱ δὲ ἐκδηλώσεις αἱ γενόμεναι πανταχοῦ δὲν εἶναι παρὰ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἀντιαγροτικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Συμμεριζόμενος τὰς διαμαρτυρίας ταύτας ἔχω νὰ παρακαλέσω καὶ νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅπως μεταβάλῃ τακτικήν, ἂν θέλῃ νὰ κρατήσῃ ἐν ἡσυχίᾳ καὶ ἐν εἰρήνῃ τὸν ἀγροτικὸν θεσσαλικὸν λαόν. Ἄλλως ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἐγὼ προσωπικῶς ἀπεκδύομαι πάσης εὐθύνης δι’ ὅσα μέλλουσι νὰ συμβῶσιν ἐν Θεσσαλίᾳ.

§41Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Καὶ ἄλλοτε μοὶ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ παραπονεθῶ διὰ τὴν τακτικὴν ὡρισμένων πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι ἐν τῇ ὑποστηρίξει ἀναφορᾶς τινος δύνανται κανονικῶς νὰ ἀσκῶσιν ἔλεγχον καὶ νὰ κατακρίνωσι τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἀφοῦ πληρεξούσιοί τινες καὶ μάλιστα εἷς πρώην Ὑπουργὸς ἐπανέλαβε τὴν αὐτὴν τακτικήν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα ἐφήρμοσεν ἐντατικὴν ἀπαλλοτρίωσιν, ἀφοῦ ἀπεφάσισε νὰ θίξῃ καὶ θίγει καθ’ ἑκάστην τὰς αὐτοκαλλιεργείας σκληρῶς, δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν κ. πληρεξούσιον νὰ ὁμιλῇ περὶ ἐγκαταλείψεως τῆς ἀγροτικῆς πολιτικῆς. Ὁ κ. πληρεξούσιος ἦτο μέλος τῆς Κυβερνήσεως ἥτις παρέμεινεν εἰς τὴν Ἀρχὴν ὅσον χρόνον παραμένει καὶ ἡ παροῦσα καὶ καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα δὲν ἀπηλλοτρίωσεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη οὔτε τὸ ⅒ τῶν ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως κατὰ τὸ αὐτὸ διάστημα ἀπαλλοτριωθέντων. Δύναμαι νὰ ἀποδείξω δι’ ἀριθμῶν καὶ ὀνομάτων ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα ἐπέδειξε καὶ ἐπιδεικνύει πολιτικὴν φιλαγροτικωτέραν ἐκείνων οἵτινες περιωρίζοντο νὰ λέγουν μόνον λόγους μεγάλους ὑπὲρ τῶν ἀγροτῶν. Ἂν τις θέλῃ νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τούτου, δὲν ἔχει παρὰ νὰ ἐγγράψῃ ἐπερώτησιν.

§42Κ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἠθέλησα νὰ ἀσκήσω ἔλεγχον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως χρησιμοποιήσας λέξεις τὰς ὁποίας χρησιμοποιεῖ τὸ ἴδιον τηλεγράφημα διαμαρτυριῶν τὸ διαβιβασθὲν πρὸς ἡμᾶς. Ἂν θελήσω νὰ ἀσκήσω ἔλεγχον, θὰ ἴδωμεν ὅτι ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ οὐδεὶς Θεσσαλὸς ἐξηγέρθη, ἐνῷ κατὰ τὰς μετέπειτα ἡμέρας πολλὰς ἐξεγέρσεις ἔχομεν ἁπανταχοῦ τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀνὰ σύμπαντα τὸν ἀγροτικὸν κόσμον. Ἂν ἔλθῃ ὥρα ἐλέγχου — καὶ θὰ ἐπιζητήσωμεν τοῦτο — τότε ἔχομεν νὰ εἴπωμεν ποία ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ὤθησε τὸν Θεσσαλικὸν λαὸν εἰς μίαν ἐκδήλωσιν διαμαρτυριῶν καὶ εἰς ἔκτροπα, τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν ὄχι μόνον εἰς τὰ Θεσσαλικὰ πεδία, ἀλλὰ καὶ ἐντὸς τῶν πόλεων ἀκόμη.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σακελλαρίδης ἐπὶ ἀναφορᾶς Συλλόγου Καλαμπάκας.

§44Χ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἀναπτύξω τὴν προκειμένην ἀναφορὰν ἵνα γνωρίσῃ ἡ Συνέλευσις πῶς κρίνουσι τὰ διάφορα Συμβούλια τῶν Ὑπουργείων διάφορα ζητήματα ζωτικώτατα διὰ τὸν λαόν. Εἰς τὸν σιδηροδρομικὸν σταθμὸν Καλαμπάκας μεταφέρονται καὶ ἐναποτίθενται μεγάλαι ποσότητες οἰκοδομησίμου ὕλης, ξυλείας καὶ καυσίμου ὕλης, ἐναποτίθενται δὲ εἰς χῶρον ἀσκεπῆ. Ἡ Ἑταιρεία Θεσσαλικῶν Σιδηροδρόμων ἠγόρασε τῷ 1884 τὸν χῶρον αὐτὸν πρὸς 20 λεπτὰ τὸ τετραγωνικὸν μέτρον καὶ τὸν εἶχε διὰ τὴν ἐναποθήκευσιν τῆς οἰκοδομησίμου ὕλης καὶ τῆς καυσίμου ξυλείας. Ἐσχάτως ἤρχισε καὶ αὐτὴ τὴν ἐκμετάλλευσιν τὴν ἀγρίαν, ὅπως συμβαίνει καὶ εἰς ὅλα τὰ Κράτη. Καὶ κατὰ πρῶτον ὥρισε μίσθωμα δι’ ἕκαστον τετραγωνικὸν μέτρον 20 λεπτά, κατόπιν τὸ ἔκαμεν 80 λεπτὰ καὶ κατόπιν τὸ ἀνεβίβασε, πρὸ δύο μηνῶν, εἰς 2 δραχμὰς κατὰ τετραγωνικὸν μέτρον. Δηλαδὴ εἰσπράττει μίσθωμα κατ’ ἔτος 24 δραχ. κατὰ τετραγωνικὸν μέτρον, ἤτοι διὰ τὰ 1000 μέτρα 24,000 δραχ. κατ’ ἔτος διὰ τὴν ἐναπόθεσιν ξυλείας κλπ. ἐπὶ ἀσκεποῦς χώρου, ἐνῷ μέσα εἰς τὴν Καλαμπάκαν καὶ ἐπὶ τῆς πλατείας ἡ τιμὴ εἶναι κατωτέρα τῶν 10 δραχ. κατὰ τετραγ. μέτρον. Φαντάζεσθε ποίαν ἐπίδρασιν ἔχει ἡ εἴσπραξις τοῦ τιμήματος αὐτοῦ. Πρέπει νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον καθορισμοῦ τοῦ μισθώματος, ὅπως ἐγένετο καὶ διὰ τὰ κτήματα τὰ ἀστικά, διότι καταντᾷ σήμερον νὰ πληρώνουν 200 φορὰς περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι ἐπλήρωνον προπολεμικῶς. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του τὴν ἀναφορὰν καὶ νὰ ἐξαναγκάσῃ τὴν Ἑταιρείαν τῶν Θεσσαλικῶν Σιδηροδρόμων νὰ μειώσῃ τὸ μίσθωμα.

§45Λ. ΚΑΤΑΦΥΓΙΩΤΗΣ. Ἡ Ἑταιρεία τῶν Θεσσαλικῶν Σιδηροδρόμων εἶναι ἀσύδοτος, κ. συνάδελφε.

§46Χ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ. Τὸ γνωρίζω, ἀλλὰ δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω πῶς τὸ Συμβούλιον τοῦ Ὑπουργείου τῆς Συγκοινωνίας ἐνέκρινε τὴν τοιαύτην κολοσσιαίαν αὔξησιν, ὥστε νὰ εἰσπράττωνται 24,000 δραχ. κατ’ ἔτος.

§47Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πότε εἰσέπραττε τὰ 20 λεπτά;

§48Χ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ. Πρὸ τοῦ 1915. Δὲν περιμένω, κύριοι συνάδελφοι, πρακτικὸν ἀποτέλεσμα τῆς ἀναφορᾶς αὐτῆς· διότι γνωρίζω ὅτι εἰς ὅλα τὰ Κράτη διοικοῦν αἱ Ἑταιρεῖαι, ἀλλ’ ὄχι τόσον ὅσον διοικοῦν εἰς τὸ ἰδικόν μας Κράτος. Ἐν πάσῃ περιπτώσει παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας νὰ μελετήσῃ τὸ ζήτημα, διότι ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Καλαμπάκας εὑρίσκεται ἐν ἀναστατώσει.

§49Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Παρακαλῶ νὰ μοὶ διαβιβασθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα, θὰ σᾶς ἀποσταλῇ. Ὁ κ. Μαμάης ἐπὶ ἀναφορᾶς Συνδέσμου σχεδιαστῶν τοῦ Πολυτεχνείου.

§51Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἡ ἀναφορὰ ἀφορᾷ τοὺς σχεδιαστὰς τοῦ Πολυτεχνείου, οἱ ὁποῖοι παρελείφθησαν ἀπὸ τὸ Διάταγμα τῶν αὐξήσεων. Εἶναι γνωστόν, κ. Ὑπουργέ, ὅτι οἱ σχεδιασταὶ ἀποτελοῦσιν ἀναπόσπαστον μέρος τοῦ Ὑπουργείου. Εἶναι ἕνα τεχνικὸν κατώτερον προσωπικόν, τὸ ὁποῖον ἐργάζεται καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπαραίτητον. Ἡ Ὑπηρεσία σχεδιαστῶν ὑπάρχει σήμερον καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Συγκοινωνίας καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῆς Γεωργίας ἀκόμη. Εἶναι ἕνας κλάδος τεχνιτῶν τοῦ ἐθνικοῦ μας Πολυτεχνείου. Ἀλλ’ ἐνῷ τόσα προσφέρουν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ παρελείφθησαν ἀπὸ τὸ Διάταγμα τῶν αὐξήσεων δὲν γνωρίζω διὰ ποῖον λόγον. Πρόκειται περὶ ἑνὸς σοβαρωτάτου ζητήματος. Δὲν δύνανται οὔτε αὐτοὶ νὰ ἐννοήσουν τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον παρελείφθησαν ἐκ τοῦ Διατάγματος τούτου.

§52Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Στείλατέ μοι τὴν ἀναφοράν.

§53Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Βεβαίως· ἀλλὰ πρέπει νὰ ἴδωμεν διὰ ποῖον λόγον θὰ τὴν ἀποστείλωμεν· διότι τὸ ζήτημα εἶναι τόσον σπουδαῖον, ὥστε δύναται καὶ ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποφασίσῃ. Οἱ ὑπάλληλοι λοιπὸν εἶναι κατὰ βαθμολογίαν, ἀλλ’ ἀνήκουν εἰς τὸ ἀνθρώπινον γένος ὅλοι, καὶ ἕκαστος διαβάθμισιν ἔχει τὸ ἡμερομίσθιον τὸ ὁποῖον λαμβάνει καθημέραν. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον λαμβάνετε σεῖς σᾶς τὸ ἐδεκαπλασίασαν, αὐτὸ τὸ ὁποῖον λαμβάνω ἐγὼ ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ μὴ μοῦ τὸ αὐξήσετε ὅσον πρέπει; Εἶναι λογικὸν αὐτό; Εἶναι δίκαιον; Δυστυχῶς ὅμως οἱ κύριοι οἱ ὁποῖοι τὰ συντάσσουν αὐτὰ εἶναι μεγάλοι καὶ δὲν σκέπτονται διὰ τοὺς μικρούς. Ἀλλὰ πῶς θὰ βρῆτε μικροὺς νὰ ἐργασθοῦν ὅταν ὅλοι εἶσθε φουσκωμένοι καὶ μεγάλοι; Πῶς θὰ βρῆτε δούλους διὰ νὰ εἶσθε ἀφεντάδες; Πρέπει ὁ καθένας νὰ σέβεται τὴν ἐργασίαν τοῦ ἄλλου καὶ ἔτσι κανονίζονται αὐτὰ τὰ ζητήματα καὶ ὄχι μὲ τὰ ὀνειροπολήματα ποὺ ἀκούομεν. Αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ἐργάζονται, εἶναι χρησιμώτατοι, διὰ νὰ βροῦν δὲ ἕνα τρόπον νὰ φανερώσουν τί εἶναι ἔκαμαν ἕνα ὑπόμνημα εἰς τὸ Πολυτεχνεῖον καὶ ἠρώτησαν: «Εἴμεθα τεχνῖται ἢ δὲν εἴμεθα;» Καὶ τὸ Πολυτεχνεῖον ἀπήντησε: «Ναί, εἶσθε τεχνῖται». Σᾶς παρακαλῶ λοιπόν, κ. Ὑπουργέ, νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὴν αἴτησιν αὐτὴν καὶ ν’ ἀποδώσετε τὸ δίκαιον, διότι ἐγὼ δὲν ἀνέρχομαι ποτὲ εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ζητήσω ἄλλο τι παρὰ τὸ δίκαιον.

§54Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀνεπτύχθη τόσον εὐρέως τὸ ζήτημα ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα, ὥστε κρίνω περιττὸν νὰ προσθέσω τίποτε.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πατάλας ἐπὶ ἀναφορᾶς Ἐπιτροπῆς κατοίκων Πλατάνου Μεσογείου.

§56Ι. ΠΑΤΑΛΑΣ. Οἱ κάτοικοι Πλατάνου συνῆλθον εἰς συλλαλητήριον καὶ συνέταξαν ψήφισμα πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, διὰ τοῦ ὁποίου παρακαλοῦσιν ὅπως ἐπισπευσθῇ ἡ κατασκευὴ ἁμαξιτῆς ὁδοῦ ἀπὸ Πλατάνου μέχρι Μεσογείων, διότι ἡ ὁδὸς αὐτὴ εἶναι ἀναγκαιοτάτη καὶ ἐξυπηρετεῖ τὰ συμφέροντα ὁλοκλήρου τοῦ δήμου. Θὰ παρεκάλουν λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του τὸ ψήφισμα τοῦτο τῶν κατοίκων, διότι ἡ κατασκευὴ τῆς ὁδοῦ εἶναι ἐξυπηρετικὴ δι’ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος ἐπὶ ἀναφορᾶς Γεν. Ὁμοσπονδίας Λεμβούχων.

§58Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δὲν δύναται νὰ ληφθῇ τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ἡ διοικητικὴ Ἀρχὴ προτίθεται νὰ λάβῃ ἀναφορικῶς μὲ τὴν ἐπιβίβασιν καὶ ἀποβίβασιν τῶν ἐπιβατῶν εἰς τὸν Πειραιᾶ, διότι θὰ πληγῇ βαθύτατα μία πολυάριθμος τάξις πτωχῶν οἰκογενειαρχῶν. Ἀλλ’ εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν κριθῇ σκόπιμος ἡ λῆψις τοιούτου μέτρου νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξευρεθῇ τρόπος ἀποζημιώσεως τῶν πτωχῶν αὐτῶν βιοπαλαιστῶν. Θὰ παρακαλέτω τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μᾶς δώσῃ μίαν πληροφορίαν, τί σκέπτεται νὰ κάμῃ.

§59Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Γνωρίζετε ὅτι ὑπὸ τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως εἶχε κατατεθῇ ἓν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θέλει τροποποιηθῆ, διότι εἶχεν ἐλλείψεις τινάς, καὶ συμπληρωθῆ καὶ ἐλπίζω νὰ εὑρεθῇ μία λύσις ἱκανοποιητική.

§60Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αἱ δηλώσεις σας εἶναι ἱκανοποιητικαί, ἀλλὰ νὰ ἐπισπευσθῇ ἡ κατάρτισις τοῦ νομοθετήματος.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γεωργίτσης ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἀναφορᾶς.

§62Π. ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ. Συνιστῶ καὶ ἐγὼ τὴν ἀναφορὰν τῶν λεμβούχων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν ἀπὸ τὸ Κράτος νὰ τοῖς δοθῇ κάποια ἀποζημίωσις.

§63Π. ΜΠΕΜΠΗΣ. Μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε.

§64Ρ. ΛΙΒΑΘΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Συνιστῶ καὶ ἐγὼ διὰ τοὺς λεμβούχους νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον ἵνα ἱκανοποιηθῶσιν οἱ ἄνθρωποι.

§65Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Δύο λέξεις, κ. Πρόεδρε. Δὲν εἶναι βεβαίως δυνατὸν νὰ ζητηθῇ ἡ ἀναστολὴ τῆς προόδου καὶ τῆς διευκολύνσεως τῆς φορτώσεως καὶ ἐκφορτώσεως τῶν ἐμπορευμάτων διὰ τοῦ πλευρίσματος τῶν ἀτμοπλοίων. Ἀλλ’ ἐπίσης τὸ Κράτος, προκειμένου νὰ ἐπέλθῃ ἕνεκα τῆς προόδου ταύτης ἀνεργία εἰς μίαν ὡρισμένην καὶ πολυάριθμον τάξιν πολιτῶν, πρέπει νὰ μεριμνήσῃ περὶ τοῦ κοινωνικοῦ προβλήματος. Καὶ ἀλλαχοῦ εἶχε γεννηθῆ τοιοῦτον πρόβλημα καὶ ἐλύθη δι’ ἑνὸς ταμείου ἀνεργίας, τὸ ὁποῖον συνέστη, ὡς γνωρίζετε, εἰς τὴν Νεάπολιν τῆς Ἰταλίας, καὶ ἔμειναν ἱκανοποιημένοι καὶ οἱ λεμβοῦχοι χωρὶς νὰ ἀνασταλῇ ἡ πρόοδος καὶ τὸ πλεύρισμα τῶν ἀτμοπλοίων.

§66Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καὶ ἐγὼ συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς ἀναφορᾶς, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὸ Κράτος εἰς παρομοίας περιπτώσεις ἔλαβεν ἀνάλογα μέτρα, ὡς ἐπὶ τῶν σιγαροποιῶν. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ σταματήσωμεν τὴν πρόοδον, ἀλλὰ δὲν ἠμποροῦμεν ἐπίσης νὰ ἐγκαταλείψωμεν εἰς τὴν τύχην ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι ἐπὶ τόσα χρόνια βιοπαλαίουν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τζώρτζης ἐπὶ ἀναφορᾶς τῆς Τζώννας χήρας Γ. Φωτοπούλου, ταγματάρχου φονευθέντος ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ.

§68Γ. ΤΖΩΡΤΖΗΣ. Ἡ χήρα Τζώννα χήρα Γ. Φωτοπούλου ὑποβάλλει αἴτησιν διὰ τῆς ὁποίας παραπονεῖται ὅτι, ἐνῷ αἱ χῆραι τῶν φονευθέντων ἀξιωματικῶν ἐλάμβανον σύνταξιν ἴσην πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς τεθέντας εἰς μόνιμον διαθεσιμότητα λόγῳ τραυμάτων, ἐν τούτοις, ὅταν ηὐξήθησαν αἱ ἀποδοχαὶ τῶν συνταξιούχων τούτων, αἱ χῆραι τῶν φονευθέντων, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐξομοιωθῆ πρὸς τὴν τάξιν ταύτην τῶν ἀξιωματικῶν, δὲν ἔλαβον αὐξήσεις. Προφανῶς πρόκειται περὶ ἀνισότητος καὶ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα.

§69Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ σταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρελθούσης τῆς ὥρας, αἱ λοιπαὶ ἀναφοραὶ ἀναβάλλονται.

§71Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δύο λέξεις πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως. Ἐνθυμεῖται ἡ Συνέλευσις ὅτι κατηναλώθη ὁλόκληρος συνεδρίασις διὰ τὸ ράδιον....

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἐγγράψητε ἐπερώτησιν· δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐπερώτησις σήμερον.

§73Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤθελα νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ποῦ κατέληξεν ἡ ἀνάκρισις.

§74Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ ὑπόθεσις αὕτη....

§75Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Ὑπουργέ, σᾶς παρακαλῶ, ἂν πρόκειται νὰ καταναλωθῇ πολλὴ ὥρα, νὰ ἀναβληθῇ δι’ αὔριον.

§76Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Πολὺ καλά, αὔριον.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Συντακτικῆς καὶ Νομοθετικῆς Ἐργασίας Συμφώνως πρὸς προηγουμένην ἀπόφασιν θὰ προηγηθῇ ἐπ’ ὀλίγον νομοθετικὴ ἐργασία. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Κ. Γκότσης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 3125 περὶ ἀποζημιώσεως τῶν ὑποστάντων ζημίας ἐκ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου».

§78Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Παρακαλῶ ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν.

§79ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχήν).

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου αʹ) «Περὶ ἀνακλήσεως τῆς γενομένης δημοσιεύσεως ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 168 τῆς 23 Ἰουλίου 1924 φύλλῳ τῆς Κυβερνήσεως δῆθεν νόμου ὑπ’ ἀριθ. 3190 ὑπὸ τὸν τίτλον περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τοῦ Ν. Δ. τῆς 23 Ἀπριλίου 1924 περὶ ἀμνηστίας, ἀναστολῆς ποινῶν, παραγραφῆς ἀδικημάτων κλπ». καὶ β) περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν διατάξεων τοῦ ὡς ἄνω Ν. Δ. τῆς 23 Ἀπριλίου 1924». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ συστάσεως Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς ἔρευναν τῆς εὐθύνης τῶν διοικητῶν στρατιωτικῶν μονάδων κατὰ τὴν ὑποχώρησιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας». Ὁ γ... Λεονάρδος ἔχει τὸν λόγον.

§81Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἔλεγον κατὰ τὴν συνεδρίασιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἠναγκάσθην νὰ διακόψω τὸν λόγον μου ἕνεκα τῆς διακοπῆς τοῦ ἠλεκτρικοῦ ρεύματος ὅτι ὁ σκοπὸς τῆς ὑποβολῆς τῆς ἐπερωτήσεώς μου, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπερωτήσεως προῆλθεν ἡ παροῦσα συζήτησις, ὅτι ὁ σκοπὸς τῆς καταθέσεως τῆς ἐπερωτήσεώς μου δὲν ἦτο ἄλλος τις παρὰ ἡ ἐπιθυμία μου ὅπως συμβάλω εἰς τὴν συγκρότησιν ἑνὸς Στρατεύματος ἀρτίου, εἰς τὸν καταρτισμὸν ἑνὸς Στρατεύματος τελείου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ δύναται ὁ στρατευόμενος λαὸς νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην καὶ προθύμως πάλιν νὰ ἑτοιμάζηται ἐν δεδομένῃ στιγμῇ. Ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, τραυματισθείς, δὲν δύναμαι, καὶ ἂν θέλω, νὰ ἔχω τὴν φιλοδοξίαν νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ Στράτευμα· ἀλλ’ οὐχ ἧττον παραμένει εἰς ἐμὲ ἀκόμη τὸ αἴσθημα τῆς ἀγάπης πρὸς τοῦτο, διότι γνωρίζω τὴν συμβολὴν αὐτοῦ εἰς τὸ Κράτος. Γνωρίζω ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ θὰ στηριχθῶμεν εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν θὰ ἠθέλομεν νὰ διατηρήσωμεν ἀναλλοίωτα ἢ μᾶλλον θὰ ἠθέλομεν νὰ διατηρήσωμεν ὑπὲρ ἡμῶν τὰ ἀγαθὰ τῆς ἐλευθερίας, τῆς τιμῆς καὶ τῆς περιουσίας μας, ὅταν ταῦτα ἤθελον προσβληθῆ ἐκ μέρους ἄλλων καὶ ὅταν ἡ διπλωματία δὲν θὰ ἴσχυε νὰ τὰ κρατήσῃ ὑπὲρ ἡμῶν. Εἶπον λοιπὸν κατὰ τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν ὅτι ἡ ἀνησυχία μου, ἡ ὁποία μὲ ἠνάγκασε νὰ ὑποβάλω τὴν ἐπερώτησιν, ἐστηρίζετο ἐπὶ γεγονότων πραγματικῶν καὶ ἐξηκριβωμένων. Ἀπὸ τοῦ 1917, εἶπον τότε, ἀφ’ ἧς ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις ἐγκατεστάθη ἐν Ἀθήναις καὶ ἔπειτα, ἐγένοντο διάφοροι ἀπομακρύνσεις ἐκ τοῦ Στρατεύματος ὁμαδικαὶ ἀξιωματικῶν. Ἐγένοντο ὁμαδικαὶ ἀπομακρύνσεις ἐπὶ τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐγκατεστάθη ἐν Ἀθήναις, μέχρι τοῦ κωνσταντινικοῦ καθεστῶτος. Ὁμαδικαὶ ἀπομακρύνσεις ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ κωνσταντινικοῦ καθεστῶτος. Ὁμαδικαὶ ἀπομακρύνσεις ἐγένοντο καὶ ἐπὶ τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου τοῦ 1922 καὶ ἰδιαιτέρως μετὰ τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα. Καθὼς πάντες ἀντιλαμβάνεσθε, αἱ ἀπομακρύνσεις αὗται τῶν ἀξιωματικῶν δὲν ἐγένοντο ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀνικανότητος ἑνὸς ἑκάστου, ἐπὶ τῇ βάσει λεπτομερειακῆς ἐξετάσεως τῶν στοιχείων ἑκάστου, ἐγένοντο ὅμως, ὅπως πάντες κατανοεῖτε, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κομματικῶν συμφερόντων ἑκάστης περιόδου καὶ τῶν κομματικῶν ἐπιρροῶν. Ἀποτέλεσμα δὲ τῶν τοιούτων ἐνεργειῶν ὑπῆρξεν ὥστε ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ παραμείνουν ἔξω τοῦ Στρατεύματος ἄριστοι ἀξιωματικοὶ κατὰ πάντα, οἱ ὁποῖοι συνέπεσαν νὰ παρασυρθοῦν εἰς κινήσεις ἀντιπειθαρχικὰς ἐκ μέρους πολιτευομένων, ἐντὸς δὲ τοῦ Στρατεύματος νὰ παραμείνουν ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι κατώρθωσαν διὰ τοῦ Α ἢ Β τρόπου νὰ εἶναι ἀρεστοὶ εἰς τὰς ἑκάστοτε καταστάσεις καὶ οἵτινες ἐστεροῦντο καὶ εὐψυχίας καὶ τῶν ἄλλων προσόντων τοῦ καλοῦ ἀξιωματικοῦ. Ἦτο τοῦτο ἓν πραγματικὸν γεγονός, τὸ ὁποῖον εἶχε γεννήσει ἐν ἐμοὶ ἀνησυχίαν. Δεύτερον δὲ πραγματικὸν γεγονὸς ὑπῆρξαν αἱ δημοσιευθεῖσαι ἐκθέσεις τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς συνεπείᾳ τῶν συζητήσεων τῶν διεξαχθεισῶν ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἐκ τῶν δημοσιευθεισῶν ἐκθέσεων τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, κύριοι συνάδελφοι, δι’ ὅλους ὄχι τοὺς στρατιωτικούς, ἀλλὰ καὶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ διαβάζουν, ἀφήνεται νὰ νοηθῇ καὶ μία ἄλλη πληγή, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὸ Στράτευμα, ὅτι ὑπηρετοῦν εἰς τὸν ἐνεργὸν Στρατὸν ἀξιωματικοὶ οἵτινες κατὰ τὴν Μικρασιατικὴν ὑποχώρησιν δὲν ἔδειξαν τὴν ἀπαιτουμένην εὐψυχίαν, δὲν ἔδειξαν τὴν ἀπαιτουμένην στρατιωτικὴν ἱκανότητα, σφάλματα τὰ ὁποῖα ἐστοίχισαν μίαν ἄτακτον ὑποχώρησιν, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπῆλθεν ὁ θάνατος πλείστων στρατιωτῶν.

§82Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Ἡ ὑποχώρησις ἦτο σφάλμα τῆς πολιτικῆς.

§83Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τὰ αἴτια τῆς καταστροφῆς τῆς Ἑλλάδος, κύριοι συνάδελφοι, δὲν θὰ τὰ ἐξετάσω ἐγὼ τώρα. Ἐγὼ ὁμιλῶ ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως καὶ σᾶς λέγω τὰ ἑξῆς, ὅτι ἡ ὑποχώρησις, ἂν συνετελεῖτο κανονικώτερον, θὰ εἴχομεν ὀλιγωτέρας ἀπωλείας.

§84Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μίαν διακοπήν, κ. συνάδελφε...

§85Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ μὴ ἐπιτρέπητε διακοπάς, διότι τὸ θέμα εἶναι τοιοῦτον, ὥστε δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ παρακολουθήσωμεν, ἂν γίνωνται διακοπαί.

§86Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἀξιῶ ὅμως νὰ γίνῃ αὐτὸ δι’ ὅλους, κ. Πρόεδρε.

§87Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μόνον ὁ Πρόεδρος καὶ ὁ ἀγορεύων ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιτρέψωσι τὰς διακοπάς. Ἑπομένως εἶναι περιττὴ ἡ παρέμβασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§88Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Συμβαίνει νὰ εἶμαι Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Λοιπὸν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ παρακολουθήσω τὴν συζήτησιν καὶ εἶπα εἰς τὸν κ. Πρόεδρον ὅτι καλύτερον θὰ παρακολουθήσω τὴν συζήτησιν, ἂν δὲν γίνωνται διακοπαί. Ὁ κ. Πρόεδρος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μοὶ εἴπῃ «ὄχι, ἐγὼ δὲν θὰ ἐπιτρέψω τοῦτο».

§89Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἔλεγον λοιπόν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι τὴν ἀνησυχίαν μου, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου, τὴν ἐστήριζον ἐπὶ πραγματικῶν καὶ ἐξηκριβωμένων γεγονότων, τὰ ὁποῖα πιστεύω ὅτι εἶναι γενικῶς ἀντιληπτά. Ἐκεῖνο ἐπίσης τὸ ὁποῖον μὲ ἔκαμε νὰ ἐπισπεύδω ἦτο ἡ ληφθεῖσα ἀπόφασις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τὸ σύνολον τῶν στελεχῶν τοῦ Στρατεύματος τὸ παραδώσῃ εἰς τὴν μετακαλουμένην Γαλλικὴν Ἀποστολήν, καὶ ἡ ὁποία, καθὼς εἶδον εἰς τὰς ἐφημερίδας, πρόκειται νὰ εὑρίσκηται ἐνταῦθα κατὰ τὰς ἀρχὰς Μαρτίου, ἐπρόκειτο, λέγω, αὐτὸ τὸ ὑλικὸν ὁλόκληρον νὰ τὸ παραδώσῃ εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἀποστολὴν πρὸς ἐκπαίδευσιν. Ἔχω λοιπὸν τὴν ἀντίληψιν ὅτι, ἂν ἡ ἐκπαίδευσις τοῦ Στρατοῦ παραδοθῇ εἰς τοὺς ἐκλεκτοὺς Γάλλους ἀξιωματικούς, θὰ ἔχωμεν ὡς ἀποτέλεσμα ἀποτυχίαν εἰς τὸ ἔργον τῆς Γαλλικῆς Ἀποστολῆς. Προσὸν βασικὸν δι’ ἕνα ἀξιωματικὸν εἶναι πρῶτον ἡ ἀνδρεία, ἡ ψυχραιμία. Βασικὸν προσὸν διὰ τὸν ἀξιωματικὸν εἶναι ἐν μέσῳ σφαιρῶν καὶ ὀβίδων, ἐν μέσῳ βλημάτων καὶ συγκινήσεων νὰ κατορθώνῃ νὰ διατηρῇ τὸ πνεῦμά του ἐντελῶς ἐλεύθερον ἀπὸ τὴν ἐπίδρασιν τοῦ φόβου, ἀπὸ τὴν ἐπίδρασιν τῆς αὐτοσυντηρήσεως, διὰ νὰ δύναται νὰ λαμβάνῃ ἀποφάσεις, διὰ νὰ δύναται νὰ τὰς παρακολουθῇ καὶ νὰ τὰς φέρῃ εἰς πέρας. Ὅταν ὁ ἀξιωματικός, τὸ στέλεχος, δὲν ἔχῃ τὴν βάσιν αὐτήν, εἶναι περιττὰ τὰ ἄλλα· διότι, ὅταν θὰ κληθῇ εἰς παρομοίαν περίπτωσιν νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς γνώσεις του, δὲν θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ὠφελήσῃ. Διὰ νὰ καταλάβητε ὁποίαν συμφορὰν δύναται νὰ φέρῃ καὶ ἡ δειλία ἑνὸς καὶ μόνου ἀξιωματικοῦ, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν μικρὸν παράδειγμα ἀπὸ τὸν πόλεμον τοῦ 1912. Ὅταν ἡ ΙΙΙ Μεραρχία τοῦ στρατηγοῦ Δαμιανοῦ, ἐν ἐπαφῇ μὲ τοὺς Σέρβους, ἐβάδιζε νικηφόρως πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ὅταν εἴχομεν φθάσει πρὸ τῶν Βουλγαρικῶν συνόρων, οἱ Σέρβοι εἴτε διότι εὗρον μεγάλην ἀντίστασιν ἐκ μέρους τῶν Βουλγάρων εἴτε δι’ ἄλλον λόγον δὲν κατώρθωσαν νὰ παρακολουθήσουν τὰς κινήσεις τῆς ἰδικῆς μας Μεραρχίας καὶ ἡμεῖς εὑρέθημεν πολὺ πρὸ τῶν Σέρβων. Ὁ Μέραρχος θέλων νὰ ἀποφύγῃ αὐτὸ τὸ κενόν, τὸ ὁποῖον ἦτο ἐπίφοβον ἐνδεχομένης κυκλώσεως ἐκ μέρους τοῦ ἐχθροῦ, ἐσκέφθη νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ καὶ νὰ πλησιάσῃ αὐτὸς πρὸς τοὺς Σέρβους. Ἐπειδὴ ὅμως ἐφοβεῖτο μίαν κύκλωσιν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς νυκτός, διέταξεν ἕνα ἀξιωματικόν, ὁ ὁποῖος ἦτο τελείως μορφωμένος, διατελέσας ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν καθηγητὴς εἰς τὸ Σχολεῖον τῶν Εὐελπίδων, ὅπως ἀναλάβῃ τὴν προφύλαξιν τῶν πλευρῶν τῆς Μεραρχίας μὲ προορισμὸν ἐν ᾗ περιπτώσει ἔβλεπε κινήσεις τοῦ ἐχθροῦ νὰ ἀναφέρῃ εἰς τὸν Μέραρχον. Ὁ ἀξιωματικὸς αὐτός, ὁ ὁποῖος καὶ δὲν ζῇ, ὁ ὁποῖος ἦτο κατὰ πάντα φιλότιμος καὶ ὁ ὁποῖος εἶχε μόρφωσιν θεωρητικήν, δὲν εἶχε τὴν ψυχραιμίαν ἐκείνην τὴν ὁποίαν χρειάζεται νὰ ἔχῃ κανεὶς εἰς τὰς δυσκόλους περιστάσεις καὶ ὑπέπεσεν εἰς ἓν σφάλμα εἰς τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ὑπέπιπτεν ἕνα μικρὸ παιδί. Ἐδόθη εἰς αὐτὸν ἡ ἐντολὴ νὰ πληροφορήσῃ τὸν Μέραρχον ἂν ὁ ἐχθρὸς θὰ διήρχετο ἀπὸ κάποιο ὄπισθεν ὕψωμα. Οἱοσδήποτε καὶ μὴ στρατιωτικὸς θὰ εἶχε τὴν ἀντίληψιν νὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὑψώματος διὰ νὰ ἴδῃ τί γίνεται. Ὁ μορφωμένος Λοχαγός, ὅταν εὑρέθη ἐν μέσῳ τοῦ δαιμονιώδους θορύβου τῶν πυροβόλων, ἔμεινεν εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο ἄπρακτος. Οἱ Βούλγαροι ἀνῆλθον ἐπὶ τοῦ ὑψώματος, ἤρχισαν νὰ βάλλουν αὐτὸν καὶ τότε εἰδοποιήθη ὁ Μέραρχος. Διετάχθη εἷς λοχαγός, ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ ὁποίου εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑπηρετῶ καὶ ἐγώ, νὰ σπεύσῃ εἰς ἐνίσχυσιν, ὅταν δὲ ἠρώτησε τὸν ἄλλον ἀξιωματικὸν καὶ τῷ εἶπε «βρὲ ἀδελφέ, δὲν εἶχες τὴν ἀντίληψιν νὰ βάλῃς ἕνα στρατιώτην ἐκεῖ νὰ ἴδῃ», ἀπήντησεν ἐκεῖνος ὅτι «ἤμουνα σὲ μιὰ κατάστασι μεγάλης ταραχῆς». Τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο νὰ ὑποχωρήσῃ ἡ Μεραρχία μας τροχάδην πρὸς τὰ ὀπίσω ἐν ἀληθεῖ ἀπωλείᾳ τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Στρατεύματός μας καὶ δὲν νομίζω ὅτι εὑρίσκομαι ἐν ἀδίκῳ ἂν εἴπω ὅτι ὁ μετέπειτα ἀναλαβὼν τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης δὲν εὑρίσκετο εἰς κάποιαν εὐπρέπειαν γλώσσης, διότι ἐτέλει ἐν γνώσει τοῦ ὑποβιβασμοῦ τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Στρατεύματος. Ἐξ ἀφορμῆς αὐτοῦ τοῦ ἐπεισοδίου ἰδοὺ πῶς ἠμπορεῖ καὶ ἕνας λοχαγός, πῶς ἠμπορεῖ καὶ ἕνας ἀξιωματικός, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει ψυχραιμίαν, νὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν καταστροφὴν ἑνὸς ὁλοκλήρου Στρατοῦ. Λέγω πρὸς τιμὴν τοῦ ἀποθανόντος λοχαγοῦ ὅτι, ὅταν ἀντελήφθη τὸ σφάλμα καὶ ὅταν τῷ εἶπον νὰ παραδοθῇ, ἐπυροβόλησε καὶ ἐφόνευσε τὸν Βούλγαρον ἀξιωματικόν. Διὰ τὸν λόγον λοιπὸν αὐτὸν εἶχον τὸν φόβον ὅτι καὶ εἰς τὸ ἔργον τῆς Ἀποστολῆς θὰ ἦτο κάπως δυσχερὲς καὶ μάταιον, δυσχερὲς διότι καταλαμβάνετε ὅλοι μόνοι σας κατὰ ποῖον τρόπον ἕνας ἀξιωματικὸς ὅστις συνέπεσεν ἐκ τύχης νὰ μὴ ἔχῃ τὰς ἀπαιτουμένας γραμματικὰς γνώσεις, δὲν τῷ εἶναι δυνατὸν νὰ παρακολουθήσῃ ἢ τὴν ὀχυρωτικὴν ἢ τὴν ἀεροπλοΐαν ἢ δὲν ἠξεύρω ποῖον ἄλλον κλάδον. Συνεπῶς βιαζόμενος ἐκ τῆς ἀνάγκης μὴ τυχὸν τὸ σύνολον τοῦ Στρατεύματος παραδοθῇ εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἀποστολὴν ὑπέβαλον ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου τὴν ἐπερώτησιν καὶ προσείλκυσα τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως· διότι ἤθελον νὰ προηγηθῇ μία ἐκκαθάρισις τοῦ συνόλου τῶν στελεχῶν καὶ νὰ ἀποκαθαρθῇ κάθε σαπρὸν στοιχεῖον καὶ νὰ παραδοθῇ ὑγιὲς τὸ Στράτευμα εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἀποστολήν, διὰ νὰ ἔχωμεν ἕνα Στρατὸν ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ δυνηθῶμεν νὰ βασισθῶμεν, ὅταν ἡ καλή μας διπλωματία δὲν θὰ δύναται νὰ προχωρήσῃ παραπολὺ ἐμπρός. Ὅτε κατέθεσα τὴν ἐπερώτησίν μου, ἐνθυμεῖσθε πάντες ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν εἶχε τὴν ἰδίαν γνώμην· εἶχε τὴν ἀντίθετον ἐκ τοῦ φόβου τῆς διαταραχῆς τῆς γαλήνης τοῦ Στρατεύματος καὶ μάλιστα τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἡ Συνέλευσις, συγκινηθεῖσα πρὸς στιγμήν, ἀπεδέχθη τὴν ἄποψίν μου, τὴν ὁποίαν ἐξέθηκα ἀπὸ τοῦ βήματος· ἀλλ’ εὐθὺς μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι δὲν θὰ ἦτο συμφέρουσα μία τοιαύτη διεξαγωγὴ συζητήσεως, ἔλαβον ἄλλην κατεύθυνσιν. Εὐτυχῶς ἡ ἀντίληψις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς διαταραχῆς τῆς γαλήνης τοῦ Στρατεύματος θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω ὅτι προήρχετο ἐκ τοῦ ὅτι τὰ διάφορα κατατεθέντα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὁπωσδήποτε ἀπομακρύνουν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἀπὸ τὸ Στράτευμα, δὲν εὑρίσκοντο εἰς ψυχολογικὴν ἐπαφὴν πραγματικὴν μὲ τὸ Στράτευμα. Διαφέρουν οἱ τύποι, διαφέρει ἡ πειθαρχία ἐν καιρῷ εἰρήνης ὅταν αὕτη ἐπιβάλληται διὰ περιορισμῶν καὶ κρατήσεων, ἀπὸ τὴν πνευματικὴν πειθαρχίαν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχῃ ὁ Στρατός, ἡ ὁποία δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ποινὰς καὶ κρατήσεις, ἀλλὰ μόνον ἀπὸ τὴν ἐπιρροὴν τοῦ ἀνωτέρου πρὸς τὸν κατώτερον, ἐπιρροή, ἡ ὁποία προέρχεται ἐκ τῆς μορφώσεως, τῆς ἀνδρείας τοῦ ἀξιωματικοῦ τοῦ ἀνωτέρου. Ἡ πειθαρχία ἀμφιβάλλω ἂν ὑπάρχει εἰς τὸ Στράτευμα, καὶ ὄχι μόνον ἀμφιβάλλω, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει. Ὁπωσδήποτε ὅμως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μετέβαλε γνώμην, εἴτε διότι τὸ ἐθεώρησε σκοπιμώτερον, εἴτε διότι παρεδέχθη ὅτι δὲν διαταράσσεται ἡ γαλήνη τοῦ Στρατεύματος καὶ ἡ γαλήνη τῆς Κοινῆς Γνώμης ἐκ μέτρων τὰ ὁποῖα τείνουν νὰ ἐξυγιάσουν αὐτὸ τὸ Στράτευμα. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ τοιαύτη διαταραχή. Ἀσχέτως μὲ τοῦτο εἶναι πιθανὸν νὰ προῆλθεν ἡ μετάγνωσις αὐτὴ ἐκ μιᾶς πιέσεως τῆς Κοινῆς Γνώμης, διότι ἐνθυμοῦμαι ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ Τύπος ὁ ἀντιβενιζελικός, ὁ ὁποῖος ὀνομάζει τὴν Συνέλευσιν «ταβερνεῖον», ἔγραψεν ὅτι εἶναι ἡ μόνη περίπτωσις καθ’ ἣν ἡ Συνέλευσις ἡ βενιζελικὴ ἤρθη εἰς τὸ ὕψος της. Τώρα ἐγὼ δὲν μειδιῶ, διότι δὲν εἶχε κανὲν συμφέρον ἡ ἐφημερὶς ἐκ τοῦ γεγονότος αὐτοῦ· ἐγὼ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ παραδεχθῶ ὅτι ἡ ἐνέργεια τῆς ἐφημερίδος αὐτῆς ἦτο καθαρῶς πατριωτική. Καὶ τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ἔφερεν ἐνώπιον ἡμῶν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι πολὺ εὐρύτερον εἰς περιεχόμενον ἐκείνου τὸ ὁποῖον ἐγὼ εἶχον προτείνει τότε καὶ τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησεν ὡς ἐπικίνδυνον διὰ τὴν κοινὴν γνώμην καὶ διὰ τὸ Στράτευμα. Τὸ ἰδικόν μου ψήφισμα δὲν ἐζήτει τίποτε ἄλλο παρὰ τὴν ἐξυγίασιν τοῦ τακτικοῦ Στρατοῦ. Ἡ ἐπερώτησίς μου δὲν ἐζήτει τίποτε ἄλλο παρὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἀπὸ τοῦ Στρατοῦ τῶν ἀνωτέρων, ἀπὸ τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἀντιστρατήγου μέχρι τοῦ συνταγματάρχου, ἐφόσον θὰ ἀπεδεικνύετο ἐκ τῆς ἀνακρίσεως ὅτι δὲν ἔχουν τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ παραμείνουν. Τὸ ψήφισμα παρουσιάζεται ὑπὸ δύο μορφάς. Ἡ μὲν μία ἐπιζητεῖ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ ἐπεζήτησα καὶ ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἔκτασιν, ζητεῖ τὴν τιμωρίαν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ἐνεργοῦ Στρατοῦ καὶ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἐκ τοῦ Στρατεύματος, ἐφόσον τὸ Συμβούλιον θὰ ἀπεδείκνυεν ὅτι δὲν ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των. Διὰ τοὺς ἄλλους, ἐπιζητεῖ τὴν τιμωρίαν ἰδιωτῶν, διότι ἰδιῶται εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διετέλεσαν ἀξιωματικοὶ κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1922, ἐπανελθόντες εἰς τὸν ἰδιωτικὸν βίον, διότι, κατὰ τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ἐπεξειργάσθη ἡ Ἐπιτροπή, θὰ τιμωρηθοῦν ὅσοι ἤθελον κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ἀνακρίσεων ἀνακαλυφθῆ ὑπέχοντες εὐθύνην. Εἶναι λοιπὸν δύο μεγάλα κεφάλαια· τὸ πρῶτον εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἐκκαθαρίσεως τοῦ ἐνεργοῦ Στρατοῦ καὶ τὸ ἄλλο τῆς τιμωρίας τῶν ἰδιωτῶν. Διὰ τοῦ πρώτου ζητήματος ἐπιζητεῖται μία πραγματικὴ ὠφέλεια διὰ τὴν Χώραν ἡμῶν, ζητεῖται ἡ ἀναδιοργάνωσις τοῦ Στρατεύματος, ζητεῖται νὰ καταρτίσωμεν ἕνα Στρατὸν ἄξιον τῶν περιστάσεων καὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ Τόπου μας. Διὰ τοῦ ἑτέρου ζητεῖται ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον. Ἀλλὰ τὰ δύο ζητήματα, ἂν καὶ ἀπορρέουν ἐκ τῆς αὐτῆς αἰτίας καὶ ἀφορμῆς, εἶναι ἐντελῶς διάφορα εἰς τὸν σκοπὸν καὶ νομίζω ὅτι ἡ συσσώρευσις ἀμφοτέρων τῶν ζητημάτων κατ’ ἀρχὴν δὲν εἶναι σκόπιμος. Τὸ πρῶτον ζήτημα ἀπαιτεῖ ταχύτητα, τὸ ζήτημα τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ Στρατοῦ, διότι δὲν ἠξεύρομεν τὴν ὥραν καὶ τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν θὰ κληθῶμεν νὰ πληρώσωμεν ἁμαρτίας ἄλλων μεγαλοσχήμων. Ἡμεῖς βεβαίως θέλομεν εἰρήνην, καὶ οἱ μικρότεροι καὶ οἱ μεγαλύτεροι θέλουν εἰρήνην, ἀλλὰ δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἡμᾶς· πολλὰς φορὰς ὁ πόλεμος κηρύσσεται ἀπὸ ἄλλους. Ἐπειδὴ δὲν γνωρίζομεν πότε θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν καὶ διότι δὲν εἶναι σκόπιμον νὰ φέρωμεν τὴν Γαλλικὴν Ἀποστολὴν καὶ νὰ παραδοθοῦν τὰ στελέχη εἰς αὐτήν, διότι θὰ ἐξοδευθῇ χρόνος καὶ χρῆμα ἐπὶ ματαίῳ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν ἤδη στελεχῶν, δι’ αὐτὸ λέγω ὅτι ἐπείγει τὸ ζήτημα τῆς ἐκκαθαρίσεως τοῦ Στρατεύματος, τὸ ζήτημα τῆς συγκροτήσεως ἑνὸς Συμβουλίου διὰ νὰ ἀποκαθαρθῇ τὸ Στράτευμα. Κατ’ ἀρχὴν πρέπει νὰ ἀπαρτισθῇ τὸ Συμβούλιον τοῦτο ἀπὸ ἕξ στρατηγοὺς καὶ νὰ δοθῇ εἰς τοῦτο μεγαλυτέρα ἐλευθερία πρέπει νὰ δοθῇ ἐλευθερία ὄχι μόνον νὰ ἀπομακρύνῃ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ὁποίους ἤθελεν ἀνεύρει ὡς πρωταιτίους διὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφὴν εἴτε διὰ τὴν ἀνικανότητα τὴν ὁποίαν ἐπέδειξαν κατὰ τὴν ἐκστρατείαν αὐτήν, ἀλλ’ ἀκόμη τὸ Συμβούλιον αὐτὸ νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἐπαναφέρῃ ἀποστρατευθέντας ἀξιωματικοὺς καὶ νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἀκυρώσῃ προγενεστέρας ἀποφάσεις ὑποβάλλον ταύτας εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἢ νομιμοποιοῦν ταύτας διὰ τῆς Συνελεύσεως· διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος ἀνώτατοι ἀξιωματικοὶ ἱκανοὶ νὰ προσφέρωσι τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὸ Στράτευμα, ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ὅλον τὸ κῦρος καὶ ὅλην τὴν ἐπιβολὴν φυσικοῦ ἀρχηγοῦ, οἵτινες ἐπὶ ὡρισμένας περιόδους δι’ ὑποβιβασμοῦ τοῦ ὁρίου ἡλικίας ἀπεμακρύνθησαν καὶ ἀπεστρατεύθησαν, ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι καὶ πεῖραν ἔχουν καὶ ὑπηρεσίας προσέφεραν καὶ ἐκτιμήσεως εἶναι ἄξιοι. Εἶναι δὲ ἀστεῖον νὰ λέγῃ τις ὅτι ὁ στρατηγὸς πρέπει νὰ εἶναι κάτω τῶν 40 ἐτῶν. Εἰς τὴν Γαλλίαν ὁ Φὸς εἶναι 70 ἐτῶν.

§90Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἶναι 73.

§91Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἄλλος στρατηγός, ὁ Χίδεμπουργκ, ἀνεκλήθη εἰς ἡλικίαν 67 ἐτῶν.

§92Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἠμπορεῖ νὰ εἶναι 45 ἐτῶν καὶ νὰ εἶναι γέρων καὶ ἠμπορεῖ νὰ εἶναι 65 ἐτῶν καὶ νὰ προσφέρῃ ὑπηρεσίας.

§93Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὁ Χαβιὸλ εἶναι 74 ἐτῶν διευθυντὴς τῆς ἀεροπλοΐας, ἐργαζόμενος 18 ὥρας τὴν ἡμέραν.

§94Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Νὰ δοθῇ εἰς τὸ Ἀνώτατον Συμβούλιον αὐτὸ τῶν ἓξ στρατηγῶν ἀπεριόριστος δικαιοδοσία. Μίαν ἀντίρρησιν ἔχω, διότι ἐξηνέχθη ἡ γνώμη ὅτι πρέπει νὰ λάβουν μέρος καὶ ἀξιωματικοὶ οἵτινες δὲν ὑπέστησαν τὸν πανικόν. Ὑπῆρξαν κατὰ τὸν πανικὸν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἔδειξαν ἡρωισμόν, οἱ ὁποῖοι ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἀφοῦ ὁ Ἀρχιστράτηγος τοῦ συγκροτήματος ἐκείνου ἐτυφεκίσθη δὲν δικαιοῦται ὁ ἀξιωματικὸς αὐτοῦ νὰ κάμῃ τὸν δικαστήν. Ἐνδέχεται ἡ Συνέλευσις ἡμῶν νὰ προβῇ εἰς πράξεις αἱ ὁποῖαι θὰ προκαλέσουν τὴν δίκην τοῦ ἀρχηγοῦ της, ὃ μὴ γένοιτο, νὰ κληθῶμεν ἡμεῖς νὰ δικάσωμεν· δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ γίνῃ. Λοιπὸν τὸ Συμβούλιον αὐτὸ τῶν ἓξ στρατηγῶν—ὑπάρχουν δὲ ἀξιωματικοὶ τοιοῦτοι, τοὺς ἀνέφερα καὶ ἄλλοτε—νὰ λάβῃ εἰς χεῖράς του τὰς ἐκθέσεις τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς, νὰ τοῖς παράσχῃ δὲ ἡ Ὑπηρεσία ὅλα τὰ στοιχεῖα καὶ εἰς διάστημα ὀλιγώτερον τοῦ ἑνὸς μηνὸς νὰ ὑποβάλῃ τὰ πορίσματά του διὰ τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικούς, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ παρουσιάσωμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον, νὰ λάβωμεν δηλαδὴ ἕνα ἀξιωματικὸν τὸν ὁποῖον νὰ ἀποστείλωμεν πρὸς ἐκμάθησιν τοῦ χειρισμοῦ τῶν χειροβομβίδων καὶ ἔπειτα νὰ ἔλθῃ τὸ Κράτος καὶ νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ δι’ ἄλλου. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτον ζήτημα. Τὸ ἄλλο ζήτημα εἶναι τὸ τῆς τιμωρίας ἰδιωτῶν, ἀποστράτων ἀξιωματικῶν κλπ. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἐπίσης ζήτημα σπουδαῖον, διότι πρόκειται νὰ δοθῇ ἓν παράδειγμα. Δὲν ὑπέστημεν, κύριοι συνάδελφοι, μικρὰν καταστροφήν. Ἕνας Στρατὸς διὰ τὸν ὁποῖον ἔγινε λόγος εἰς ξένας Βουλάς, ἕνας Στρατὸς ὁ ὁποῖος ἐθεωρεῖτο ἔνδοξος, ὁ ὁποῖος συνετέλεσε διὰ τὴν κατάπαυσιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, ὁ Στρατὸς αὐτὸς ἐξηνδραποδίσθη εἰς διάστημα 15 ἡμερῶν.

§95Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἦτο ἔνδοξος.

§96Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἦτο. Ὑπέστημεν τὴν ἀπώλειαν 30 χιλιάδων στρατιωτῶν καὶ ἐξηνδραποδίσθησαν ὁλόκληρα χωρία προσφύγων. Ὑπέστημεν ἀκόμη τὴν οἰκονομικὴν ἐξάντλησιν τὴν ὁποίαν ὑπέστημεν. Δὲν ὑπέστημεν μικρὰν καταστροφὴν ὥστε νὰ τὴν παρέλθωμεν ἀπαρατήρητον. Ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὴν εὐθύνην τῶν πρωταιτίων καὶ νὰ ἀφήσωμεν ἓν παράδειγμα διὰ τὰς μελλούσας γενεάς. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δειχθῇ αὐτὴ ἡ αὐστηρότης δι’ ἐκείνους τοὺς ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ὑπέστησαν τὸν πανικὸν καὶ νὰ μὴ δειχθῇ ἡ αὐτὴ αὐστηρότης δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐνέσπειρον τὸν πανικόν. Π.χ. διὰ τοὺς δημοσιογράφους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι οἱ μὲν ἐκ κομματικῶν ἀντιζηλιῶν, οἱ δὲ διότι ἐστρέφοντο ἐναντίον ὡρισμένων πολιτικῶν προσώπων μὲ τὰ φύλλα τὰ ὁποῖα ἐξέδιδον δὲν ἔκαμον τίποτε ἄλλο παρὰ καθ’ ἑκάστην νὰ συντρίβωσι τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατεύματος· ἐγὼ δὲν εὑρίσκω αὐτοὺς ὀλιγώτερον καταδιωκτέους. Καὶ ἀκόμη ὑπάρχουν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι παραμένουν σήμερον ἀνενόχλητοι εἰς τὴν κοινωνίαν, ἀποκομίσαντες κέρδη ἀπὸ τὸ αἷμα τῶν στρατιωτῶν καὶ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὑπὸ τὴν προστασίαν ἄλλων μεγαλοσχήμων ἀπέκτησαν μεγάλα κέρδη. Δὲν εὑρίσκω ὀλιγώτερον ἀξιοτιμωρήτους τοὺς προμηθευτὰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀποκομίσαντες τὸ κέρδος τὸ ἀθέμιτον ἀπολαμβάνουν τοὺς καρποὺς αὐτοῦ σήμερον ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Καὶ γνωρίζω ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀποκομίσει κέρδη ἀμύθητα ἀπὸ τρόφιμα σεσηπότα. Καὶ δὲν εὑρίσκω ὀλιγώτερον ἀξιοτιμωρήτους τοὺς ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι διὰ λόγους πολιτικοὺς εἶχον μεταφέρει τὸ ἥμισυ τοῦ Στρατεύματος ἐνταῦθα καὶ συνεπείᾳ τούτου ἔκαμαν δύο κακά· αʹ ἠδυνάτισαν τὸ Μέτωπον καὶ βʹ διὰ τῆς παρεμβολῆς των αὐτῆς, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Πολιτεία παρέσχε τὰ μέσα τῆς προστασίας εἰς ὡρισμένα πρόσωπα, ἐπέφεραν τὴν κατάπτωσιν τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Στρατεύματος. Καὶ θὰ μοὶ εἴπητε: «Αὐτὴ ἡ δουλειὰ θὰ γίνεται διαρκῶς, θὰ κάμνωμεν δίκας καὶ θὰ ἐκδίδωμεν καταδικαστικὰς ἀποφάσεις;» Ἐγὼ δὲν ζητῶ ποινάς, οὔτε κεφαλάς· ἀρκετὸν αἷμα ἐχύθη, ἀλλ’ ὑπάρχουν διάφοροι ἄλλαι ποιναὶ ὥστε δύνασθε καὶ μέχρις ἀφαιρέσεως τοῦ ἀξιώματος αὐτῶν νὰ προχωρήσητε, νὰ τοὺς στερήσητε τῶν ἀπολαυῶν των, νὰ τοὺς ἀφαιρέσητε τὰς περιουσίας τὰς ὁποίας ἀπέκτησαν ἀπὸ αὐτὰς τὰς κακὰς ἐπιχειρήσεις. Καὶ ἂν πλέον δὲν θέλωμεν ἢ δὲν ἔχωμεν μέσον νὰ ἐπιβάλωμεν ποινήν, στερήσατέ τους τὸ δικαίωμα νὰ λέγωνται Ἕλληνες, στερήσατέ τους τὸ δικαίωμα νὰ στρατεύωνται. Εἶναι ἀρκεταὶ αἱ ποιναὶ αὐταὶ διὰ νὰ δώσωμεν ἓν παράδειγμα διὰ τὸ μέλλον. Εἰς τὸ κατατεθὲν σχέδιον ἔχω διαφωνήσει ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, διεφώνησα γενικῶς. Ἀλλὰ μὲ ὅλην τὴν ἐκτίμησιν τὴν ὁποίαν τρέφω πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κ. Καλογερᾶν, τὸν διευθύνοντα τὰς ἐργασίας τῆς Ἐπιτροπῆς, δὲν ἐτηρήσαμεν καμμίαν τάξιν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ θέματος καὶ παρουσιάσθη εὐθὺς ἀμέσως τὸ ζήτημα τῶν αἰχμαλώτων. Περὶ τῶν αἰχμαλώτων ἠκούσαμεν πολλὰς καὶ ποικίλας γνώμας. Ἡ ἀλήθεια εἶναι μία, ὅτι ὅλοι οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπανελθόντες ἀξιωματικοὶ ἔμειναν ἀνενόχλητοι καὶ περιεβλήθησαν καὶ τὴν στολήν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὅλοι οἱ αἰχμαλωτισθέντες δὲν εἶναι ἴσως καὶ ἄξιοι ἀγχόνης, ἀλλὰ δὲν εἶναι ὅμως καὶ ἄξιοι τιμῆς, κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην.

§97Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Εἴπετε ὅτι δὲν ἐτηρήσαμεν καμμίαν τάξιν;

§98Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὄχι. Καμμίαν τάξιν, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν. Ἠρχίσαμεν ἀπὸ τὸ ζήτημα τῶν αἰχμαλώτων καὶ ὕστερον ἐπήγαμεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς πρώτης παραγράφου καὶ ἐκάμαμεν ψηφοφορίαν. Δὲν ἠρχίσαμεν ἀπὸ τὴν πρώτην παράγραφον. Ἐγὼ ἐσκέφθην νὰ μὴ δεχθῶ τὸ ψήφισμα, ὅπως ἦτο διατυπωμένον, καὶ νὰ φύγω.

§99Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Διεφωνήσαμεν εἰς τὸ ἕν καὶ κατόπιν εἰς τὸ ἄλλο.

§100Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τὸ συμπέρασμα εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι κατ’ ἐμὲ δὲν ἐτηρήθη καμμία τάξις. Τὸ σοβαρὸν γεγονὸς εἶναι ὅτι ἡμεῖς μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Ἀκρίδα εἴχομεν προτείνει ὅπως οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἀξιωματικοὶ θὰ ἦτο περιττὸν νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς Ἀνακριτικὸν Συμβούλιον, διότι τὸ ἀδίκημα εἶναι φανερὸν καὶ ἔπρεπεν ἀπ’ εὐθείας νὰ προσαχθοῦν εἰς τὸ δικαστήριον διὰ νὰ λογοδοτήσουν.

§101Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ὑπάρχει ἄρθρον τῆς ποινικῆς νομοθεσίας ἐν ἰσχύϊ.

§102Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέφερεν, ὅτι καὶ ἐν Γαλλίᾳ δὲν ἐλήφθησαν μέτρα διὰ τοὺς αἰχμαλώτους· ἀνέφερε μάλιστα καὶ ἓν ὄνομα κάποιου καταδικασθέντος. Τὸ συμπέρασμα εἶναι ὅτι πιθανὸν νὰ μὴ ἔγινε δίκη, ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον εἶναι ἀναμφισβήτητον εἶναι ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπανελθὼν ὑπηρετεῖ εἰς τὸν ἐνεργὸν Στρατόν, ἐνῷ ἐκ τῶν ἰδικῶν μας αἰχμαλώτων οὐδεὶς ἀπεμακρύνθη τοῦ Στρατεύματος.

§103Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Σᾶς ἀναφέρει ὀνόματα ἀντιθέτως.

§104Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω τὰς πληροφορίας ἐξ ἐγκύρου πηγῆς καὶ γνωρίζω ὅτι ὑπηρετοῦν καὶ προήχθησαν μάλιστα.

§105Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Διάφοροι πληροφορίαι.

§106Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ ἔχω ἀντιθέτους διαβεβαιώσεις, ἀξιότιμε κ. Καραπαναγιώτη, ἀπὸ ἀξιωματικὸν ἐπανελθόντα ἐκ Γαλλίας, τὸν συνταγματάρχην κ. Σπαχῆν, σπουδάσαντα ἐν Γαλλίᾳ.

§107Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Τοῦτο ἀποτελεῖ ἀδεσπότους πληροφορίας.

§108Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀδέσποτος πληροφορία πιθανὸν νὰ εἶναι ἡ ἰδική σας, διότι δὲν ἤλθετε τώρα ἀπὸ τὸ Παρίσι. Ἀξιοπίστως πληροφορίαι εἶναι μόνον τῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἦλθον τώρα ἀπὸ τὸ Παρίσι. Ἀλλ’ ἀκόμη ἔγινε τοῦτο τὸ τραγελαφικὸν γεγονός, ὅτι ὑπάρχει ῥητὸς νόμος ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπανερχόμενοι ἀξιωματικοί....

§109Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ποῦ τὸ λέγει αὐτό; Δὲν ὑπάρχει τίποτε. Σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀναγνώσητε τὸ σχετικὸν ἄρθρον, διότι ἀγνοῶ ἀπολύτως τὸν νόμον.

§110Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τί θὰ κάμητε, θὰ παύσητε νὰ μὲ διακόπτητε;

§111Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀσφαλῶς, ἀλλὰ νὰ ἀναγνώσητε ὁλόκληρον τὸν νόμον, ὅπως ἔχει.

§112Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὁ νόμος εἶναι τῆς 7 Μαρτίου 1851 ΠΟΗʹ. Ἂν θέλητε, τὸν εὑρίσκετε.

§113Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀναγνώσατέ τον. Ὁ νόμος λέγει ὅτι οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπανερχόμενοι ἀξιωματικοὶ τίθενται εἰς ἀργίαν μόνον ἂν ἡ θέσις τοῦ αἰχμαλωτισθέντος ἔχῃ πληρωθῆ. Διατί δὲν τὸ συμπληροῦτε καὶ ἀφήνετε τὴν Συνέλευσιν νὰ διατελῇ ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὅλοι οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπανερχόμενοι τίθενται εἰς ἀργίαν; Συμπληρώσατε τὸ ἄρθρον ὁλόκληρον.

§114Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Θὰ τὸ συμπληρώσω. Κακὴν ὑπηρεσίαν προσφέρετε, ἀξιότιμε κ. Καραπαναγιώτη.

§115Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀγνοεῖτε τὴν στρατιωτικὴν ποινικὴν νομοθεσίαν. Ὁμιλεῖ διὰ τὸν Ἀνώτατον Ἀρχηγόν.

§116Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Νὰ συμπληρώσω λέγει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, λησμονεῖ ὅμως ὅτι, ὅταν ὡμιλήσαμεν περὶ τῆς ἄλλης διατάξεως, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ὀφείλουν νὰ δώσουν λόγον, ἠρώτησα τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, ὅταν τις τελῇ ὑπὸ ἐκκρεμότητα κατηγορίας, εἶναι ἀνάγκη νὰ προάγηται; Θέλω νὰ μοὶ δώσῃ καὶ μίαν ἀπάντησιν εἰς τὸ ἄλλο ἄρθρον τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐνδιαφέρει· ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι διατελοῦν ὑπὸ τὴν κατηγορίαν ὅτι καλῶς ἢ κακῶς ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ παρέδωσαν τμήματα στρατοῦ καὶ συμπαρεδόθησαν εἰς τὸν ἐχθρόν, εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν, ἐρωτῶ, οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοί, πρὶν ἢ τοὐλάχιστον λογοδοτήσωσι, προάγονται;

§117Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς διακόψω διὰ τελευταίαν φοράν;

§118Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὄχι.

§119Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Πρόκειται περὶ ἀνακριβειῶν.

§120Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀνακριβείας δὲν λέγω ἐγώ, κ. συνάδελφε. Δὲν θέλω νὰ μὲ διακόπτητε. Ἄν πρόκειται νὰ κάμνωμεν καὶ κωμικότητας, δὲν δέχομαι διακοπάς. Ἀφήνομαι εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς Συνελεύσεως νὰ κρίνῃ ἂν εἶναι νόμιμος ἐνέργεια ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι παρέδωσαν τμήματα στρατοῦ ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ καὶ συμπαρεδόθησαν εἰς τὸν ἐχθρὸν μόλις ἦλθον ἐδῶ νὰ προβιβασθοῦν.

§121ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχε νόμος, ἔπρεπε νὰ ψηφισθῇ.

§122Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἡ τιμὴ τῶν ἀξιωματικῶν δὲν κρίνεται ἐπὶ τῇ βάσει μὴ ψηφισθέντων νόμων, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει ὑφισταμένων νόμων.

§123Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὁ Νόμος ὁ Ποινικὸς διαλαμβάνει ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ μεταβαίνοντες εἰς αἰχμαλωσίαν διαπράττουν ἀδίκημα.

§124Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν τὸ διαλαμβάνει.

§125Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Θέλετε νὰ σᾶς εἴπω διὰ τὸν ἄλλον νόμον ἴσως, διὰ τὸν ὁποῖον κάμνετε τὴν μεγάλην ἐπιτυχίαν νὰ εὑρῆτε τὴν παρακάτω παράγραφον. Ἐγώ, ἀξιαγάπητε συνάδελφε, παρακαλῶ τὸν κ. Ἀναγνωστόπουλον νὰ εἴπῃ ἂν αὐτὸς αὐτοπροαιρέτως δὲν μοὶ ἔδωκε τὴν πληροφορίαν αὐτήν.

§126Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Καὶ εἰς ἐμὲ τὴν ἔδωκεν· ἀλλὰ προτοῦ τὴν μεταδώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐφρόντισα νὰ τὴν ἐξελέγξω καὶ νὰ ἀναγνώσω τὸ ἄρθρον ὁλόκληρον.

§127Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι εἶσθε ἄνθρωπος πολὺ μελετημένος καὶ σώφρων.

§128Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Βεβαίως.

§129Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τοῦτο θὰ σᾶς χρησιμεύσῃ διὰ τὸ μέλλον σας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ εἴπω εἶναι ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος προχθὲς εἶπεν ἐν συζητήσει ὅτι ἡ παράδοσις τμήματος ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ ἐκ μέρους ἀξιωματικῶν δὲν εἶναι πρᾶξις ἢ μᾶλλον ἡ πρᾶξις αὐτὴ ἐπιβάλλει ἔλεγχον διοικητικὸν οἱονδήποτε. Αὐταὶ εἶναι αἱ ἀντιλήψεις μου ὅσον ἀφορᾷ τὸ ψήφισμα διὰ τοὺς αἰχμαλώτους. Ζητῶ τὴν πρόταξιν τοῦ πρώτου μέρους τοῦ ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον ἀναφέρει τὴν ὀργάνωσιν τοῦ Στρατεύματος, διὰ νὰ κατορθώσωμεν νὰ παραδώσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ταχέως κεκαθαρμένον τὸ Στράτευμα εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτὴν καὶ μετέπειτα ἂς ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα τῶν ἰδιωτῶν. Ἐννοεῖται ὅτι τὸ ψήφισμα τὸ ἀφορῶν τοὺς στρατιωτικοὺς τὸ δέχομαι, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦ περιορισμοῦ μέχρι τοῦ βαθμοῦ τοῦ συνταγματάρχου. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ἀνάγκη τῆς συγκροτήσεως Στρατεύματος ἰσχυροῦ ἐπιβάλλεται διὰ πολλοὺς λόγους, ἐπιβάλλεται διὰ τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος, ἐπιβάλλεται διότι ἡ Μακεδονία, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ἀναπόσπαστον μέρος τῆς Ἑλλάδος, ἀνέκαθεν ὑπῆρξεν ἡ ἑστία μεταβολῶν καὶ ἐν τῇ Βαλκανικῇ καὶ ἐν τῇ Εὐρώπῃ, ἀνέκαθεν ὑπῆρξεν ἑστία πολέμων, ἀνέκαθεν γνωρίζομεν ὅτι ὑπῆρξεν ἡ ζωὴ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὅτι ἄνευ τῆς Μακεδονίας δὲν δύναται νὰ ζήσῃ ἡ Ἑλλάς. Εἶναι φυσικῶς ἀδύνατον νὰ εἶναι ἡ Ἑλλὰς Κράτος βιώσιμον ἄνευ τῆς Μακεδονίας. Ἡ Ἑλλὰς σήμερον δὲν εὑρίσκεται μὲ ἰσχυρὰς συμμαχίας, αἱ τελευταῖαι δὲ διπλωματικαὶ ἀποτυχίαι δὲν μᾶς δίδουσι θάρρος καὶ ἑπομένως πρέπει νὰ βασισθῶμεν ἐπὶ τῶν ἰδίων μας δυνάμεων. Καὶ δι’ αὐτὸ ἐπικαλοῦμαι τὴν καλὴν θέλησιν ὑμῶν, ἂν θέλητε νὰ μὴ ἐμφανισθῶμεν μὲ Συνταγματικὸν Χάρτην μόνον κατὰ τὰς ἐκλογάς, ἀλλὰ καὶ μὲ ἄλλο ἔργον, ὅτι κατωρθώσαμεν ἐπὶ τῆς περιόδου μας νὰ κάμωμεν Στρατὸν ἰσχυρόν, φύλακα τῆς Δημοκρατίας ἀπέναντι οἱωνδήποτε, οἱ ὁποῖοι ἤθελον παραβλάψει τὰ συμφέροντά της. Πρέπει νὰ δώσωμεν μεγάλην προσοχὴν καὶ σκέψιν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό, ἐκ τῆς λύσεως τοῦ ὁποίου ἐξαρτῶνται ὕψιστα συμφέροντα τοῦ Κράτους.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§131Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὸ ἀνακινηθὲν ζήτημα τῆς διερευνήσεως καὶ τιμωρίας τῶν στρατιωτικῶν τῶν τυχὸν εὐθυνομένων διὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφὴν δικαίως προεκάλεσε τὸ ἐνδιαφέρον καὶ τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ τῶν κυρίων πληρεξουσίων, ὡς καὶ τῆς Κυβερνήσεως, λόγῳ τῆς σπουδαιότητος αὐτοῦ, καὶ ἴσως θὰ ἔπρεπε νὰ εἶχεν ἐπιληφθῆ πρότερον ἡ Συνέλευσις αὐτοῦ. Προτοῦ ἡ Συνέλευσις ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος τοῦ ὑποβληθέντος ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω ἐμαυτὸν ὑποχρεωμένον νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν τὴν πολιτείαν τῆς Ἐπαναστάσεως ἀπέναντι τοῦ ὅλου ζητήματος τῶν πολιτικῶν καὶ στρατιωτικῶν ὑπευθύνων τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, ὅπως ἀνέπτυξα ἄλλοτε ἐνώπιον ὑμῶν τὴν πολιτείαν τῆς Ἐπαναστάσεως ἔναντι τοῦ πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος, ἵνα διατελῆτε ἐν γνώσει τοῦ ὅλου ζητήματος καὶ οὕτως, ἐν γνώσει αὐτοῦ, λάβητε τὰς ἀποφάσεις σας. Κατόπιν δὲ εἰδικῶς θὰ ἐκθέσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντος σχεδίου ψηφίσματος. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ ἀπαντήσω εἰς διακοπάς, διότι τὸ θέμα εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ μὴ πρόκειται νὰ προαχθῇ διὰ τῆς διαλογικῆς συζητήσεως. Ἡ Ἐπανάστασις ἔκρινεν ὡς ἀπολύτως ὑπὸ τῶν πραγμάτων ἐπιβαλλόμενον τὸν χωρισμὸν τῶν εὐθυνῶν τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν ἀνωτάτων ἀρχηγῶν τοῦ Στρατοῦ ἀπὸ τὰς τῶν λοιπῶν στρατιωτικῶν. Καὶ τοῦτο διότι, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μας, ὑπῆρχε κολοσσιαία διαφορὰ εὐθύνης μεταξὺ τῶν μὲν καὶ τῶν δέ. Ἡ εὐθύνη τῶν πρώτων κατέστησεν ἀναπότρεπτον τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφὴν καὶ ἦτο ἁπλῶς ζήτημα χρόνου πότε θὰ ἐπήρχετο αὕτη, ἐνῷ ἡ εὐθύνη τῶν δευτέρων ἐπηρέασεν ἔν τινι μέτρῳ τὰς λεπτομερείας αὐτῆς. Καὶ θὰ σᾶς καταδείξω ἀμέσως ὅτι ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ὑπῆρξεν ἄμεσος συνέπεια τῆς ἐνόχου πολιτείας τῶν πρώτων.

§132ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τῆς ἐνόχου πολιτικῆς;

§133Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τῶν πολιτικῶν. Μετὰ τὴν ἄφρονα πρὸς Ἄγκυραν ἐκστρατείαν, τὴν σκοποῦσαν μᾶλλον τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ βασιλικοῦ γοήτρου, μετὰ τὰς γιγαντώδεις μάχας τοῦ Σαγγαρίου, καθ’ ἃς ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἐπὶ 10 ἡμέρας ἔδειξεν ἀφάνταστον ἡρωισμὸν καὶ αὐτοθυσίαν, μάχας κατὰ τὰς ὁποίας ἔπεσεν ὁ ἀφρὸς τῆς Ἑλληνικῆς νεότητος, καθ’ ἃς ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ ἐπιδείξῃ ὁ Στρατὸς τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος ἀρετὰς τὰς ὁποίας σπανίως τῷ ἐδόθη εἰς προηγουμένας περιστάσεις ἀφορμὴ νὰ ἐπιδείξῃ, ἐπεβάλλετο νὰ λήξῃ ἡ Μικρασιατικὴ ἐκστρατεία πάσῃ θυσίᾳ. Ἡ ἀπεγνωσμένη, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ἀνδρεία ἡ ἐπιδειχθεῖσα ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν κατὰ τὰς μάχας τοῦ Σαγγαρίου, ἐκτὸς τοῦ πατριωτισμοῦ, εἶχε καὶ ὡς ἐλατήριον ὄχι τὴν ἐλπίδα, ἀλλὰ τὴν πεποίθησιν ὅτι, ἀφοῦ κατέβαλλον καὶ τὴν τελευταίαν ἐκείνην προσπάθειαν, ἡ ὁποία ἐζητεῖτο παρ’ αὐτῶν, θὰ ἀπηλλάσσοντο τῶν περαιτέρω ταλαιπωριῶν καὶ θὰ ἐπανήρχοντο εἰς τὰς ἑστίας των, ἀπὸ τὰς ὁποίας ἀπὸ τόσον μακροῦ χρόνου ἀπουσίαζον καὶ διὰ τὰς ὁποίας δικαίως ἐνοστάλγουν. Τὸ αἴσθημα τῆς νοσταλγίας, ὅπερ ἦτο γενικόν, πρέπει νὰ τὸ θεωρήσητε φυσικὸν δι’ ἕνα Στρατὸν ὁ ὁποῖος ἐπὶ ἔτη ἐταλαιπωρεῖτο καὶ προεκινδύνευε τὴν ζωήν του οὐχὶ μόνον ἐκ τῶν ἐχθρικῶν σφαιρῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν στοιχείων τῆς φύσεως, ὡς ἐκ τῆς συνεχοῦς ἐν ὑπαίθρῳ διαμονῆς του, ὁ ὁποῖος δὲν τῷ ἐδόθη εὐκαιρία ἐπὶ μακρὰ ἔτη νὰ ἐπανέλθῃ καὶ νὰ ἐπικοινωνήσῃ μὲ τοὺς οἰκείους του, χωρὶς νὰ ἀποκλείωμεν ὅτι ὑπῆρξε καὶ προσπάθεια ὑποδαυλίσεως τοῦ φυσικοῦ αὐτοῦ αἰσθήματος. Ἡ γεννηθεῖσα ἑδραία πεποίθησις εἰς τοὺς ἄνδρας ὅτι μετὰ τὴν λῆξιν τῆς πρὸς Ἄγκυραν ἐκστρατείας θὰ ἀπελύοντο, ἐβασίζετο εἰς ἡμιεπισήμους ὑποσχέσεις καὶ συνεζητεῖτο ἄνευ ἐπιφυλάξεων μεταξὺ ἀξιωματικῶν καὶ ὁπλιτῶν. Οἱ δὲ ἀξιωματικοὶ ἐχρησιμοποίουν τὴν τοιαύτην ὑπόσχεσιν καὶ διὰ νὰ ὑποκαύσουν τὸν ζῆλον τῶν ἀνδρῶν των κατὰ τὴν δύσκολον ἐκστρατείαν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἡ διάβασις διὰ τῆς ἀνύδρου Ἁλμυρᾶς Ἐρήμου, αἱ στερήσεις καὶ αἱ ἐκ τοῦ καύσωνος ἡλιάσεις ἀπετέλουν κινδύνους ὄχι μικροτέρους τῶν κινδύνων τῆς μάχης. Ἡ ἐκστρατεία ἐκείνη εἶχε κάμει τόσην ἐντύπωσιν ἰδιαιτέραν εἰς ὅλους τοὺς μετασχόντας εἰς αὐτήν, καίτοι οἱ περισσότεροι εἶχον συμμετάσχει καὶ ὅλων τῶν προηγουμένων ἐκστρατειῶν, ὥστε μετὰ τὸ πέρας αὐτῆς ὑπεβλήθη ἡ αἴτησις, καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ἡ ἀξίωσις αὐτῶν, ὅπως ἴδιον κοπῇ μετάλλιον ὑπὲρ τῶν μετασχόντων εἰς τὴν ἐκστρατείαν ἐκείνην εἰς ἀνάμνησιν τῶν κακουχιῶν εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθησαν καὶ τῶν σκληρῶν ἀγώνων τοὺς ὁποίους διεξήγαγον, ἀλλὰ καὶ τοῦ βάθους μέχρι τοῦ ὁποίου ἔφθασεν ὁ Στρατὸς τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος ἐντὸς τῆς Ἀσίας. Καὶ ἐν τούτοις ὑπῆρξαν στρατιωτικοί, ἐκ τῶν μὴ μετασχόντων τῶν ἐπιχειρήσεων ἐκείνων, οἵτινες ἐξ ἐγωϊσμοῦ προσεπάθησαν πάντοτε νὰ μειώσουν τὴν στρατιωτικὴν σημασίαν τῶν μαχῶν ἐκείνων, φρονοῦντες ὅτι οὕτω μειώνουν καὶ τὰ δικαιώματα τῶν μετασχόντων εἰς αὐτάς. Δύνανται νὰ ἐξακολουθήσουν αἱ συζητήσεις ἂν ἡ πρὸς Ἄγκυραν ἐκστρατεία ἦτο σκόπιμος ἢ ἄσκοπος, δύνανται νὰ ἐξακολουθοῦν αἱ ἀμφισβητήσεις ἂν αἱ ἐπιχειρήσεις ἐκεῖναι ἔπρεπε νὰ διεξαχθοῦν βορείως ἢ νοτίως τοῦ Σαγγαρίου, ἀλλὰ θὰ μείνῃ πάντοτε ἀναμφισβήτητος ἡ ἀνδρεία καὶ ἡ ἐθελοθυσία τοῦ Στρατοῦ ἐκείνου, διὰ τὸν ὁποῖον δέον πάντοτε τὸ Ἔθνος νὰ αἰσθάνεται θαυμασμὸν καὶ εὐγνωμοσύνην (χειροκροτήματα). Ἦτο φθινόπωρον τοῦ 1921 ὅτε ὁ Στρατός, ἀποκαμωμένος καὶ ἀποδεκατισμένος, ἐπανῆλθεν εἰς τὰς καθορισθείσας θέσεις του, εἰς μίαν γραμμὴν τεραστίαν, διήκουσαν ἀνατολικῶς τῆς γραμμῆς τοῦ σιδηροδρόμου Βαγδάτης καὶ πρὸ τοῦ Ἀφιὸν Καραχισὰρ καὶ πρὸ τοῦ Ἐσκῆ Σεχίρ. Ὁ χειμὼν εἶχεν ἐπέλθει προώρως καὶ προεμηνύετο δριμὺς εἰς τὰ ὑψίπεδα ἐκεῖνα τὰ Μικρασιατικά. Καὶ ἐν τούτοις οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι οἱ ἐμπειροπόλεμοι οἱ τόσους χειμῶνας διελθόντες ἐν ὑπαίθρῳ καὶ γνωρίζοντες τὰ μέσα δι’ ὧν ἠδύναντο νὰ προφυλαχθῶσιν ἐκ τῶν στοιχείων τῆς φύσεως ἐδείκνυον ἀπροθυμίαν νὰ κατασκευάσουν τὰ σκέπαστρα ἐντὸς τῶν ὁποίων θὰ διήρχοντο τὸν χειμῶνα, καὶ τοῦτο διότι δὲν ἐπίστευον ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ διέλθωσι καὶ τὸν χειμῶνα ἐκεῖνον ἐν ἐκστρατείᾳ, διότι ἀνέμενον ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν τὴν ἀπόλυσίν των! Ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν ἐφημερίδων ἤρχοντο πληροφορίαι περὶ τῶν ἀτυχῶν διαπραγματεύσεων τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Αἱ πληροφορίαι ὅτι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις εἶχον ὑποδείξει τὴν ἐκκένωσιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἀπεγοήτευσαν τοὺς ἄνδρας, σχηματίζοντας τὴν πεποίθησιν ὅτι μάχονται ἐπὶ ματαίῳ. Ἐπὶ πλέον ἤρχοντο δι’ ἐπιστολῶν αἱ πληροφορίαι ὅτι ἐν τῷ ἐσωτερικῷ παραμένουσιν ἐντελῶς ἀκαταδίωκτοι χιλιάδες φυγόστρατοι καὶ οἱ λιποτάκται τοῦ Μετώπου καὶ ὅτι οἱ ἐλάχιστοι οἱ κατορθώνοντες νὰ ἔλθωσι μέχρι τοῦ ἐσωτερικοῦ μὲ ἀδείας οὐδέποτε ἐπανήρχοντο εἰς τὸ Μέτωπον, ἀλλὰ προσεκολλῶντο ἐκεῖ χάριν ἐξυπηρετήσεως συμφερόντων μικροπολιτικῆς. Προσέτι ἡ διατροφὴ αὐτῶν ἦτο ἐλαττωματικὴ καὶ ὁ μισθὸς αὐτῶν καθυστερεῖτο ἀπὸ μηνῶν. Ὅλα ταῦτα ἐπηύξανον τὴν δυσφορίαν, τὴν ἀπογοήτευσιν καὶ τὴν ἀπόγνωσιν τῶν ἀνδρῶν τῶν τόσον ταλαιπωρουμένων ἀπὸ ἐτῶν ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ πρὸς τὴν Πατρίδα καθήκοντός των. Ἂν ἀναζητήσητε νέας ἐκθέσεις τῶν διοικητῶν ὅλων τῶν μονάδων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἀσχέτως ἂν οἱ διοικηταὶ ἐκεῖνοι ἦσαν βενιζελικοὶ ἢ βασιλικοί, ὅπως τόσον ἀστόχως εἶχε καθιερωθῆ νὰ διαιροῦνται οἱ ἀξιωματικοί, θὰ ἴδητε ὅτι πᾶσαι ὁμοιομόρφως ἀνέφερον ὅτι ἡ ψυχολογικὴ κατάστασις τοῦ Στρατοῦ εὑρίσκετο εἰς οὐχὶ εὐάρεστον σημεῖον καὶ ὅτι ὅλαι αἱ ἐκθέσεις αὗται ὑπεδείκνυον ὅτι ἦτο ἀνάγκη ἡ Μικρασιατικὴ ἐκστρατεία νὰ λήξῃ τὸ ταχύτερον. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω σχετικὴν περικοπὴν ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη καὶ ἐλπίζω ὅτι τὴν φορὰν αὐτὴν δὲν θὰ ἀκουσθοῦν αἱ διαμαρτυρίαι αἱ ὁποῖαι ἠκούσθησαν ἄλλοτε, ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνέγνωσα περικοπὰς τῆς ἐκθέσεως ταύτης, ὡς κάμνων χρῆσιν μυστικῶν καὶ ἀπορρήτων ἐγγράφων, διότι ἐν τῷ μεταξὺ ἐδημοσιεύθη αὕτη εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὅπως ἐδημοσιεύθη καὶ ἡ περίφημος καταστᾶσα ἔκθεσις τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία διεδίδετο ὅτι περιεῖχε τρομερὰ πράγματα καὶ μυστηριώδεις ἀποκαλύψεις καὶ ἕνεκα τούτου οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἀπέκρυπτον δῆθεν τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐκθέσεως ταύτης· καὶ παρὰ τὴν δημοσίευσίν της δὲν εἴδομεν οὔτε τὰς τοιαύτας ἀποκαλύψεις οὔτε δημόσια πράγματα νὰ ζημιωθοῦν. Κάμνω δὲ χρῆσιν ἰδιαιτέρως τῆς ἐκθέσεως ταύτης καὶ διότι τὸ κῦρος τοῦ γράψαντος εἶναι ἀνεγνωρισμένον καὶ διότι ὁ στρατηγὸς Τρικούπης δὲν ὑπῆρξεν οὔτε βενιζελικὸς οὔτε βασιλικὸς καὶ διότι ἐγὼ ὁ ἴδιος ἔζησα κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην ἐντὸς τῶν αὐτῶν πραγμάτων καὶ προσωπικῶς δύναμαι νὰ τὰ βεβαιώσω (ἀναγινώσκει): «Προκειμένου περὶ τοῦ ἠθικοῦ ἡ ἀντοχὴ ἔχει ὅρια, τὰ ὁποῖα δὲν δύναταί τις νὰ ὑπερβῇ ἀτιμωρητί... κλπ.». Βλέπετε, κύριοι πληρεξούσιοι, μίαν εἰκόνα ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ κάμῃ πράγματι νὰ τρέμουν τοὺς κυβερνῶντας τὴν Χώραν κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην· διότι εἰς οὐδεμίαν ἄλλην εὐμενῆ δύναμιν ἠδύναντο νὰ στηρίζωνται παρὰ μόνον εἰς τὸν Στρατόν. Τὸν Στρατὸν δὲ τοῦτον τὸν ἔβλεπον καταρρέοντα καὶ ἐν τούτοις λόγῳ τῆς προσωπικῆς πολιτικῆς ἣν ἠκολούθουν καὶ λόγῳ τοῦ μίσους πρὸς τὸν πολιτικὸν ἀντίπαλόν των δὲν προέβησαν εἰς οὐδεμίαν γενναίαν ἀπόφασιν. Ἀφῆκαν τὰ πράγματα εἰς τὸν μοιραῖόν των δρόμον. Ὁ χειμὼν τοῦ 1921 παρῆλθεν· ἡ κατάστασις προδήλως ἐχειροτέρευσεν. Εἶχον πλέον πεισθῆ ὅλοι ὅτι ὁ χειμὼν τοῦ 1922 ἦτο ἀδύνατον νὰ παρέλθῃ κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον. Ἐσκέφθησαν τότε οἱ κυβερνῶντες, διὰ νὰ ἐκβιάσουν τὴν λύσιν, νὰ καταφύγουν εἰς τὰς πολιτικοστρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις, ἐπιχειρήσεις ἀπολύτως στρατιωτικῶς καταδικαζομένας, ἐπιχειρήσεις μὴ ἀποβλεπούσας εἰς τὴν ἐπίτευξιν στρατιωτικοῦ τινος σκοποῦ ἐκ τῶν προβλεπομένων ὑπὸ τῆς στρατιωτικῆς τέχνης, ἀλλ’ εἰς ἐπίτευξιν πολιτικοῦ σκοποῦ. Δηλαδὴ ἐνήργησαν στρατιωτικὴν ἐπιχείρησιν οὐχὶ ἐκ τῶν ἀγουσῶν εἰς στρατιωτικὴν νίκην, ἀλλὰ χάριν πολιτικοῦ ἀποκλειστικῶς σκοποῦ. Καὶ ἐσκέφθησαν νὰ κάμουν μίαν «μπλόφαν», ὡς νὰ ἔπαιζον μεταξὺ των «πόκερ» καὶ ὄχι ὡς νὰ ἔπαιζον τὰς τύχας ὁλοκλήρου Ἔθνους. Ἀπεφάσισαν νὰ ἀπειλήσουν τὴν Κωνσταντινεύπολιν ἐν γνώσει ὅτι δὲν θὰ τοῖς ἐπιτραπῇ ἡ εἴσοδος εἰς αὐτὴν μὲ τὴν ματαίαν ἐλπίδα ὅτι διὰ τούτου θὰ ἐπροκάλουν τὴν ἐπέμβασιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Καὶ εὑρέθη Ἀρχιστράτηγος πρόθυμος νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν τοιούτων ἀνοήτων πολιτικοστρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων, ἐδέχθη νὰ ριψοκινδυνεύσῃ τὰς κυρίως στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις χάριν τῶν πολιτικοστρατιωτικῶν τοιούτων, ἐδέχθη νὰ μεταφέρῃ δυνάμεις ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας εἰς Θράκην, μὴ θελήσας οὐδὲ πρὸς στιγμὴν νὰ ἀναλογισθῇ τί θὰ συνέβαινεν ἂν τὸ Μικρασιατικὸν Μέτωπον ἐθραύετο! Ἐξ ὅσων εἶπον προκύπτει ὅτι ἡ κατάρρευσις τοῦ Μετώπου ἴσως θὰ ἐπήρχετο ἀφ’ ἑαυτοῦ ἐντὸς τοῦ χειμῶνος τοῦ 1922, λόγῳ τῆς ψυχικῆς κοπώσεως τῶν ἀνδρῶν, ἀλλὰ καὶ λόγῳ τῆς αὐξανούσης δραστηριότητος τοῦ ἐχθροῦ, ὁ ὁποῖος εἶχε πάντα τὰ μέσα νὰ παρενοχλῇ συνεχῶς τὸν Στρατὸν ἡμῶν καὶ νὰ ἐπαυξάνῃ τὴν κόπωσίν του. Ἠδύνατο νὰ ἔχῃ πληροφορίας ἀσφαλεῖς, λόγῳ τοῦ ὅτι ἐντὸς τῆς ζώνης μας εἶχε πολυπληθῆ ὁμόφυλον πληθυσμόν, ὁ ὁποῖος ἐγνώριζε τὰς θέσεις, τὰς δυνάμεις καὶ τὸ ἠθικὸν τοῦ ἡμετέρου Στρατοῦ καὶ παρεῖχεν εἰς τὸν ἐχθρὸν πᾶσαν ἄλλην πληροφορίαν ἧς θὰ εἶχεν ἀνάγκην δι’ ἑκάστην περίπτωσιν. Εἶχον σημειωθῆ ἐξεγέρσεις ἐναντίον ἡμετέρων τμημάτων κατοχῆς, ἰδίως εἰς τὴν ἀνεξερεύνητον ζώνην, εἰς τὴν ὁποίαν σκιώδης οὐσιαστικῶς ὑπῆρχεν ἡ κατοχὴ ἡμῶν, τὴν ζώνην τὴν περιλαμβανομένην μεταξὺ Προύσης–Κιουτάχειας, Οὐσὰκ —Φιλαδελφείας καὶ δυτικῶς μέχρι τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Πανόρμου, εἶχον συμβῆ σφαγαὶ ὁλοκλήρων φυλακίων εὑρισκομένων μεμονωμένων, εἶχεν ἀποπειραθῆ, οὐχὶ πάντοτε ἀκάρπως, διακοπὴ τῶν συγκοινωνιῶν, ἰδίᾳ τῶν σιδηροδρομικῶν γραμμῶν εἴτε μεταξὺ Οὐσὰκ καὶ Ἀφιὸν Καραχισὰρ εἴτε μεταξὺ Ἀφιὸν Καραχισὰρ καὶ Ἐσκῆ Σεχίρ. Ὅλα ταῦτα ἐπηύξανον τὴν ψυχικὴν ὑπερδιέγερσιν τῶν ἀνδρῶν καὶ συνεπῶς ἐπηύξανον τὴν ψυχικὴν κόπωσιν αὐτῶν. Ἐκ παραλλήλου ὁ Κεμάλ, πλὴν τῶν συνεχῶν αὐτοῦ παρενοχλήσεων διὰ τῶν κατοίκων καὶ τῶν ἀνταρτῶν, παρεσκευάζετο συντόνως καὶ στρατιωτικῶς. Εἶχε πᾶσαν εὐκολίαν ἐφοδιασμοῦ καὶ διετελοῦμεν ἐν πλήρει γνώσει, Στρατὸς καὶ Κυβέρνησις, τοῦ ἀφθόνου πολεμικοῦ ὑλικοῦ, μετὰ τοῦ ὁποίου ἐφωδιάζετο καὶ τοῦ ὁποίου τὴν παρεμπόδισιν ὄχι μόνον αἱ σύμμαχοι Δυνάμεις δὲν ἀνελάμβανον, ἀλλ’ οὔτε εἰς ἡμᾶς ἐπέτρεπον ταύτην, διὰ τῆς ἀπαγορεύσεως τῶν νηοψιῶν ἐπὶ τῶν πλοίων των. Καὶ ὁ Στρατὸς τοῦ Κεμὰλ δὲν ἦτο πλέον τὸ μάζευμα ἐκεῖνο τῶν ἀνταρτῶν τὸ ὁποῖον ἀντεμετώπισαν οἱ κατὰ τὸ πρῶτον ἀποβιβασθέντες στρατιῶταί μας καὶ ἐπὶ ἀρκετὰ μακρὸν ὕστερον διάστημα, ἀλλ’ ἦτο Στρατὸς τακτικῶς ὠργανωμένος, ἀφθόνως ἐφωδιασμένος, μὲ ἀκμαῖον τὸ ἠθικὸν καὶ μὲ τὸν φανατισμὸν ὅτι ἐμάχετο, κατὰ τὴν ἰδίαν ἀντίληψιν, ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν. Εἶχε δὲ ἐπὶ πλέον τὸ προσὸν νὰ διοικῆται δικτατορικῶς, διότι ὁ Κεμὰλ ἦτο ἀπόλυτος κύριος τῆς ὅλης Τουρκίας. Ἂν δὲ τὸ καλύτερον πολίτευμα διὰ τοὺς λαοὺς εἶναι ἡ Δημοκρατία, ἀσφαλῶς εἶναι ἡ Δικτατορία διὰ τὸν ἐν πολέμῳ Στρατόν. Καὶ εὑρίσκονταί τινες, δυστυχῶς καὶ στρατιωτικοί, οἱ ὁποῖοι διὰ νὰ μειώσωσι τὰς παρασχεθείσας παρ’ ἄλλων ὑπηρεσίας εἰς τὴν δευτέραν ταύτην περίοδον τῆς Μικρασιατικῆς ἐκστρατείας, καθ’ ἣν οὗτοι δι’ οἱονδήποτε λόγον δὲν μετέσχον, ἐνασμενίζονται νὰ παρουσιάζουν πάντοτε ἀνακριβῶς τὸν Κεμαλικὸν Στρατὸν ὡς ἀποτελούμενον ἐκ τῶν πρώτων ἐκείνων ἀνταρτῶν, τοὺς ὁποίους αὐτοὶ ἀντεμετώπισαν, καὶ οὕτω παράγεται μία ἐσφαλμένη ἐντύπωσις τοῦ τί ἀντεμετώπισε πραγματικῶς ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην περίοδον τὴν προηγηθεῖσαν τῆς ἐπιθέσεως καὶ κατ’ αὐτήν. Καὶ διὰ τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ προστρέξω καὶ πάλιν εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη διὰ νὰ σᾶς παράσχω μερικὰς ἀκριβεῖς πληροφορίας περὶ τῆς συγκροτήσεως καὶ τῆς δυνάμεως τοῦ Στρατοῦ τοῦ Κεμαλικοῦ κατὰ τὴν τελευταίαν αὐτὴν περίοδον (ἀναγινώσκει)....

§134Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἐπειδὴ δημιουργεῖται ἐντύπωσις ὅτι ἀναγινώσκετε ἔκθεσιν κατηγορουμένου, σᾶς δίδω τὴν πληροφορίαν, τὴν ὁποίαν ἄλλως τε ἠξεύρετε, ὅτι αἱ ἐπίσημοι πληροφορίαι τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας ὄχι μόνον συμφωνοῦν ἀπολύτως μὲ τὴν ἔκθεσιν τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη, ὡς πρὸς τὰς δυνάμεις τὰς ὁποίας παρέταξεν ὁ Κεμὰλ κατὰ τὴν ὑποχώρησίν μας, ἀλλὰ καὶ ὑπερβάλλουν αὐτήν. Ἡ γενικὴ ἔκθεσις τῆς Στρατιᾶς συμπίπτει εἰς τοῦτο, ὅτι ὁ Κεμαλικὸς Στρατὸς ὑπερέβαινε τὰς ἰδικάς μας δυνάμεις κατὰ δύο χιλιάδας λόγχας παραταξίμου δυνάμεως, καίτοι ὑστερῶν εἰς τὸ σύνολον.

§135Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὅταν λοιπὸν ὁ Κεμὰλ ἀπέκτησε τὸν Στρατὸν αὐτόν, ἐκαραδόκει νὰ τῷ δοθῇ εὐκαιρία ὅπως ἀναλάβῃ τὴν ἐπίθεσιν καὶ ὡς τοιαύτην, καὶ δικαίως, ἔκρινε τὴν μεταφορὰν ἡμετέρων δυνάμεων ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας εἰς Θράκην. Εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι εἶχε πληροφορίας περὶ πάσης κινήσεως ἡμῶν καὶ εἶναι πιθανὸν ὅτι αἱ πληροφορίαι του νὰ ὑπερέβαλλον τὸν πραγματικῶς μεταφερθέντα Στρατόν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τοῦτο ὑπῆρξεν ἀφορμή, καὶ δικαίως, τοῦ νὰ ἐπιχειρήσῃ τὴν ἐπίθεσιν, ἡ ὁποία, εὑροῦσα τὸν ἡμέτερον Στρατὸν εἰς τὴν ψυχολογικὴν κατάστασιν τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέφερα, ἐπέφερε τὴν κατάρρευσιν τοῦ Μετώπου. Αἱ πληροφορίαι δὲ αἱ ἐπίσημοι, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον εἰς ὅλα τὰ ἐπιτελικὰ γραφεῖα τῆς Στρατιᾶς, ταυτίζονται εἰς τὸ ὅτι ἡ ἔναρξις τῶν συγκεντρώσεων πρὸς ἐπίθεσιν ἐπὶ τοῦ Μετώπου Ἀφιὸν Καραχισὰρ συμπίπτει μὲ τὸν χρόνον τῆς μεταφορᾶς δυνάμεων ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας διὰ Πανόρμου εἰς Ραιδεστὸν καὶ Θράκην. Ἐδῶ σταματοῦν αἱ εὐθῦναι τῶν πολιτικῶν καὶ μέχρι τινὸς τοῦ Ἀρχιστρατήγου καὶ ἄρχονται αἱ εὐθῦναι τῶν στρατιωτικῶν βαθμοφόρων. Εἶπον δὲ μέχρι τινὸς τοῦ Ἀρχιστρατήγου, διότι αἱ εὐθῦναί του ἐξακολουθοῦν καὶ μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς ἐπιθέσεως, διότι, ἐνῷ ὁ Κεμὰλ καὶ ὁ Ἰσμὲτ διηύθυνον τὴν μάχην θεώμενοι ἐκ τῶν ὑψωμάτων τῶν παρὰ τὸ Ἀφιὸν Καραχισάρ, ὁ ἡμέτερος Ἀρχιστράτηγος διηύθυνε ταύτην ἐκ Σμύρνης, ἡ ἀπόστασις δὲ αὕτη συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ φθάνουν αἱ διαταγαὶ ὅταν ἡ τακτικὴ κατάστασις εἶχε μεταβληθῆ διὰ νὰ ἐπιφέρουν μόνον σύγχυσιν. Αἱ εὐθῦναι τῶν λοιπῶν ἀξιωματικῶν περιστρέφονται προφανῶς ἐντὸς πολὺ μικροτέρου πλαισίου ἢ αἱ εὐθῦναι τῶν πολιτικῶν καὶ εἶναι ζήτημα καὶ ἂν δὲν ἐγίνοντο τὰ τυχὸν διαπραχθέντα σφάλματα παρὰ τῶν στρατιωτικῶν ἂν θὰ ἀπετρέπετο ἡ μοιραίως ἐπερχομένη καὶ ἐπελθοῦσα καταστροφή· διότι πρέπει νὰ ἔχωμεν πρὸ παντὸς ὑπ’ ὄψει ὅτι ὁ μεγαλύτερος παράγων τῆς ἀξίας τῶν Στρατῶν ἐν πολέμῳ εἶναι τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατεύματος. Ἡ ἠθικὸς παράγων ἀνεγνωρίσθη παρ’ ὅλων καὶ δὲν ὑπάρχει δευτέρα γνώμη ὅτι εἶναι ὁ μεγαλύτερος τῶν παραγόντων καὶ τῶν συντελεστῶν εἰς τὴν ἐπιτυχῆ ἔκβασιν πάσης ἐπιχειρήσεως. Τὸ ἔμψυχον ὑλικὸν εἶναι ἡ κινητήριος δύναμις ὅλων τῶν ψυχρῶν ἀψύχων πολεμικῶν μηχανημάτων. Τὰ ὡραιότερα στρατιωτικὰ καὶ τακτικὰ σχέδια ἀποτυγχάνουν ὅταν τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατεύματος καταπέσῃ. Ὁ πόλεμος δὲν εἶναι ζατρίκιον, εἰς τὸ ὁποῖον μόνον αἱ εὔστοχοι κινήσεις φέρουν τὴν νίκην. Ὅτι δὲ καὶ ὁ ἀντίπαλος ἡμῶν πολιτικὸς κόσμος εἶναι πεπεισμένος ὅτι ἡ ἧττα ἡ Μικρασιατική, ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ὀφείλεται εἰς πολιτικὰ αἴτια καὶ οὐχὶ στρατιωτικά, ὑπάρχουν πλεῖσται ἀποδείξεις καὶ τῷ ἔχει πολλάκις διαφύγει ἡ ὁμολογία αὐτὴ παρὰ τὴν πολεμικὴν καὶ ἀπὸ συστήματος προσπάθειαν ν’ ἀποδώσῃ ταύτην ἐκ τῶν ὑστέρων εἰς στρατιωτικὰ αἴτια. Σᾶς εἶπον ὅτι ἔχουν πολλὰς ὁμολογίας διεσπαρμένας εἰς δημοσιεύσεις πολλαχοῦ. Ἀλλὰ καὶ τελευταίως ἀνέγνωσα ἐπιστολὴν εἰς τὴν ἐφημερίδα «Βραδυνὴν» τῆς 17 Δεκεμβρίου 1924 τοῦ Περικλέους Ἰακ. Ἀργυροπούλου, ὅστις μετὰ τοῦ Μπουσίου καὶ Εὐστρατιάδου ἀποτελοῦν τὴν Ἐπιτροπὴν τοῦ ἐξωκοινοβουλευτικοῦ ἀντιπολιτευομένου κόσμου, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀναφέρει περικοπὰς ἄρθρου του, τὸ ὁποῖον ἔγραψε κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1922 ἐν Παρισίοις, ἤτοι ἀμέσως μετὰ τὴν καταστροφήν, ὁπότε γράφει (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἧττα τοῦ Στρατοῦ μας δὲν ὑπῆρξε στρατιωτική, ἀλλ’ ὑπῆρξεν ἧττα ἠθικὴ καὶ πολιτική. Οἱ Σύμμαχοι διὰ τῶν προτάσεων τοῦ Μαρτίου τοῦ 1922 περὶ ἐκκενώσεως τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἀπεκαρδίωσαν τὸν Ἑλληνικὸν Στρατόν, εἰς τὸν ὁποῖον ἐσχηματίσθη ἡ πεποίθησις ὅτι ἐμάχετο ἐπὶ ματαίῳ. Συνέπεια τῆς ψυχολογικῆς ταύτης καταστάσεως τοῦ Στρατοῦ ὑπῆρξεν ἡ ἀπροθυμία του, ἂν μὴ ἡ ἄρνησίς του, νὰ πολεμήσῃ δι’ ὑπόθεσιν ἐκ τῶν προτέρων χαμένην. Ἰδοὺ διατί ἡ ἧττα τοῦ Στρατοῦ ἡμῶν ἦτο ἧττα πολιτικὴ καὶ ἠθικὴ ὀφειλομένη εἰς ἐγκατάλειψιν τῆς Ἑλλάδος παρὰ τῶν Συμμάχων της τοῦ μεγάλου πολέμου». Ἐχωρίσαμεν ὅθεν τὰς εὐθύνας μεταξὺ τῶν πρώτων καὶ τῶν δευτέρων καὶ καθωρίσαμεν εἰδικὸν τρόπον διαδικασίας διὰ τοὺς πρώτους καὶ ἀφήσαμεν τὸν κανονικὸν τρόπον διαδικασίας διὰ τοὺς δευτέρους. Ἐπεσπεύσαμεν δὲ τὴν δίκην τῶν πρώτων καὶ διότι τὰ στοιχεῖα ἦσαν ὥριμα καὶ πλήρη καὶ διότι, ἐπειδὴ δὲν εἶχε λήξει εἰσέτι ὁ πόλεμος, ἐπεβάλλετο νὰ δοθῇ τὸ παράδειγμα ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀποφύγῃ τὰς εὐθύνας τῶν πράξεών του, ὁσονδήποτε ὑψηλὰ καὶ ἂν ἵσταται. Μέγα μέρος στρατιωτῶν τοῦ Νοτίου Συγκροτήματος, οἱ ὁποῖοι ἀνεχώρησαν ἀκανονίστως ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἔφθασαν εἰς Παλαιὰν Ἑλλάδα, διηυκολύνθησαν παρὰ τῶν τότε κυβερνώντων, φοβουμένων παρεκτροπὰς, εἰς τὸ νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἑστίας των ἐπίσης ἀκανονίστως. Εἰς τὴν Θράκην, ὁ περαιωθεὶς ἐκεῖ Στρατὸς τοῦ Βορείου Συγκροτήματος, ἀλλὰ καὶ ὁ Στρατὸς ὁ μονίμως διαμένων εἰς τὴν Θράκην καὶ μὴ ὑποστὰς τὰς ταλαιπωρίας τῆς ὑποχωρήσεως καὶ τῆς καταστροφῆς οὔτε τὰς συγκινήσεις αὐτῆς, παρουσίασε σημεῖα ἀνησυχητικὰ πλήρους ἀποσυνθέσεως. Διεπράχθησαν προπηλακισμοὶ καὶ ἐξευτελισμοὶ στρατηγῶν, ληστεῖαι, ἀταξίαι καὶ ὁμαδικαὶ λιποταξίαι. Καὶ ὁ πόλεμος δὲν εἶχε λήξει καὶ ἡ στοιχειωδεστέρα λογικὴ ἐπέβαλλε τὴν ἄμεσον καὶ δραστηρίαν ἀνασυγκρότησιν τοῦ Στρατοῦ. Ἀλλὰ πῶς θὰ ἐγίνετο αὕτη, ὅταν ἀπέμενον ὅλοι μὲ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι τὰ πάντα παρέλυσαν καὶ ἔπαυσαν οἱ νόμοι νὰ λειτουργοῦν; Ἐπεβάλλετο ὅθεν ν’ ἀποδώσωσι τὰς εὐθύνας τῶν πράξεών των πρῶτον οἱ εἰς εὐρύτερον κύκλον δράσαντες, οἱ μᾶλλον ἰσχυροί, διὰ νὰ παραχθῇ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ὁ νόμος δὲν κάμπτεται πρὸ οὐδενός, ν’ ἀποδώσωσι τὸ ταχύτερον εὐθύνας ἐκεῖνοι τῶν ὁποίων ἡ συγκέντρωσις τῶν στοιχείων τῆς δίκης ἦτο καὶ εὐκολωτέρα. Ἀλλὰ καὶ ὁ ὄγκος τῆς συμφορᾶς, τὸ πλῆθος τῶν δυστυχῶν θυμάτων τῆς καταστροφῆς, οἱ τάφοι οἱ χαίνοντες καὶ ἀπειροπληθεῖς, μεγάλη τοῦ λαοῦ μερὶς ἐζήτουν ἐπιτακτικῶς ἱκανοποίησιν. Ἀλλὰ καὶ οἱ περισσότεροι, οἱ νεαρώτεροι καὶ ζωηρότεροι τῶν ἀξιωματικῶν οἱ θυσιάσαντες τὰ καλύτερα τῆς νεότητός των ἔτη εἰς συνεχεῖς ἐκστρατείας, διεκδικοῦντες τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, οἱ ὁποῖοι εἶδον διὰ μιᾶς σβεννύμενα τὰ ὡραῖα ὄνειρα ὑπὲρ τῶν ὁποίων ἠγωνίσθησαν, οὐχὶ βεβαίως ἐξ ὑπαιτιότητός των, ἐζήτουν ἐπιμόνως τὴν τιμωρίαν τῶν ἐνόχων τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς. Ἡ μὴ ἱκανοποίησις τῆς πανταχόθεν ὀγκουμένης δικαίας γενικῆς ἀξιώσεως περὶ τιμωρίας τῶν ἐνόχων ἐσχηματίσαμεν τὴν πεποίθησιν ὅτι καὶ περαιτέρω ἐθνικῶν συμφορῶν θὰ ἐγίνετο πρόξενος, ἀλλὰ καὶ αὐθαιρέτων, βιαίων, πολλῶν καὶ ἀδίκων σφαγῶν θὰ ἐγίνετο ἀφορμή. Ἡ ἐπιμονή μας εἰς ἄρνησιν ἀμέσου ἀποδόσεως εὐθυνῶν θὰ ἐπέφερε τὴν ἀνατροπὴν ἡμῶν καὶ τὴν ἐπικράτησιν τῶν ἀδιαλλάκτων ἐπαναστατικῶν, ὅπως συνέβη εἰς ὅλας τὰς Ἐπαναστάσεις, καὶ ἀφήνω νὰ κρίνητε ἂν τοῦτο θὰ ἦτο ἐπ’ ἀγαθῷ. Ἂν κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, μὲ τὴν βεβαιότητα ὅτι προελαμβάνομεν μεγαλύτερα δεινά, συνελαμβάνομεν πέντε ἐκ τῶν τότε κοινῶς θεωρουμένων ὑπευθύνων καὶ μετὰ πρόχειρον διαδικασίαν τοὺς ἐτυφεκίζομεν ἔστω καὶ ὡς ἐξιλαστήρια θύματα τῆς τόσον τραγικῆς καταστροφῆς, δὲν νομίζω ὅτι ἡ πρᾶξίς μας θὰ ἦτο ἀπὸ τὰς ἀπολύτως καταδικαστέας, ἀρκεῖ νὰ κατορθώσητε νὰ παραλληλισθῆτε εἰλικρινῶς πρὸς τὴν τότε πραγματικὴν κατάστασιν καὶ νὰ μὴ ἀποφανθῆτε ἐπὶ τῇ βάσει τῆς σημερινῆς καταστάσεως καὶ ψυχολογίας. Ἀλλὰ δὲν ἐπράξαμεν τοιοῦτόν τι· ἀνεθεωρήσαμεν τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν εἴχομεν λάβει τὴν 15 Σεπτεμβρίου 1922, ἤτοι τὴν ἑπομένην τῆς ἀφίξεώς μας εἰς Ἀθήνας, ὅπως οἱ πολιτικοὶ ὑπεύθυνοι παραπεμφθῶσιν εἰς τὸ Εἰδικὸν Δικαστήριον, συμφώνως πρὸς τὸν νόμον, ἀνεθεωρήσαμεν, λέγω, τὴν ἀπόφασιν ἐκείνην, διότι καθίστατο πλέον προφανὲς ὅτι ἡ τόσον μακρὰ ἀπόδοσις εὐθυνῶν, ἀφοῦ οὔτε Βουλὴ ὑπῆρχε τότε οὔτε κἂν ἦτο δυνατὸν νὰ προβλεφθῇ πότε θὰ συνήρχετο, δὲν ἀνταπεκρίνετο εἰς τὰς ἀξιώσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης, δὲν ἱκανοποίει τὴν πανταχόθεν ὀγκουμένην πίεσιν. Προσεπαθήσαμεν νὰ εὕρωμεν ἕνα τρόπον, τὸν μᾶλλον ἐγγυώμενον τὴν ἀπόδοσιν πραγματικῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ ταχείας ἐνταυτῷ. Τόσον τὰ συνήθη πολιτικὰ δικαστήρια ὅσον καὶ τὰ συνήθη Στρατοδικεῖα ἐκρίθησαν, καὶ δικαίως, ἀνεπαρκῆ νὰ ἐπιληφθῶσι μιᾶς τοιαύτης ὑποθέσεως. Ἔπρεπε νὰ δημιουργηθῇ ἓν νέον Εἰδικὸν Δικαστήριον. Ἀλλὰ ποῖοι νὰ ἦσαν οἱ δικασταί; Δὲν ἠθέλομεν νὰ ἀναμίξωμεν τοὺς λοιποὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς Χώρας, οἵτινες θὰ ἠδύναντο νὰ διαπνέωνται ἀπὸ συμπαθείας ἢ ἀντιπαθείας, καὶ τοὺς ὁποίους ἄλλως τε δὲν ἠθέλομεν νὰ ὑποχρεώσωμεν νὰ συμμερισθῶσι τὰς εὐθύνας μετὰ τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀπέμενεν ὅθεν ἓν εὐρὺ στρατιωτικὸν δικαστήριον μὲ 15 στρατοδίκας καὶ τρεῖς ἐπαναστατικοὺς Ἐπιτρόπους, μὲ πλήρη δημοσιότητα καὶ πλήρη τὰ μέσα τῆς ἀμύνης διὰ τοὺς κατηγορουμένους. Ἐπετρέψαμεν νὰ ἐξαιρέσουν πέντε ἐκ τῶν στρατοδικῶν, ἐπετρέψαμεν νὰ ἔχουν συνηγόρους διπλασίους ἀπὸ τοὺς κατηγόρους καὶ ἐπετρέψαμεν νὰ παρουσιάσουν μάρτυρας ὑπερασπίσεως τόσους ὅσους καὶ ἡ κατηγορία. Ταῦτα δὲ πάντα καθωρίσθησαν δι’ ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ ὁποία εὑρίσκεται δημοσιευμένη εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως τῆς 12 καὶ 16 Ὀκτωβρίου 1922. Καὶ προσέτι ἀπὸ ἐπιεικοῦς ἀντιλήψεως προσεθέσαμεν τὴν ποινὴν τῆς προσκαίρου ἢ ἰσοβίου ὑπερορίας, ἀντιστρόφως πρὸς τὰ διαθρυλούμενα ὅτι καθωρίσαμεν αὐστηροτέρας τῶν ὑπὸ τοῦ νόμου προβλεπομένων ποινάς. Θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι δὲν ἦτο κανονικόν, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει τίποτε τὸ κανονικὸν ἐν τῇ Ἐπαναστάσει· κανονικὸν εἶναι ὅ,τι αὐτὴ κανονίσῃ, καὶ ἐλήφθη μέριμνα ὅπως κανονίσῃ ὅ,τι παρουσιάζετο ὡς δικαιότερον. Ἡ μόνη σκέψις μας ἦτο ὅπως ἡ οὕτω κανονισθεῖσα δικαιοσύνη παραμείνῃ ἀπολύτως ἀνεπηρέαστος. Καὶ ἔχω τὴν ἀξίωσιν νὰ γίνω πιστευτὸς παρέχων τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι τὸ δικαστήριον ἔμεινεν ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους ἀπολύτως ἐλεύθερον νὰ δικάσῃ κατὰ συνείδησιν. Θὰ ἦτο ἄλλως τε ἡ ἐσχάτη τῶν ὕβρεων διὰ τοὺς ἐντίμους ἐκείνους ἀξιωματικοὺς νὰ ἐγίνετο καὶ πόρρωθεν ἀπόπειρα ἐκβιασμοῦ τῆς συνειδήσεώς των, τὴν ὁποίαν οὔτε ἡμεῖς θὰ ἐπεχειροῦμεν ποτὲ νὰ τοῖς κάμωμεν οὔτε αὐτοὶ θὰ τὴν ἐδέχοντο. Καὶ οὕτως ἐγένετο ἡ πρώτη μεγάλη δίκη τῶν ὑπευθύνων τῆς μικρασιατικῆς καταστροφῆς. Ὡς ἄνθρωποι ἠσθάνθημεν τὴν βαθυτέραν τῶν θλίψεων διὰ τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῆς, ἀλλ’ ὡς κυβερνῆται ἐξετελέσαμεν τὸ καθῆκόν μας. Ἡ ψυχρὰ Ἱστορία, ἀνεπηρέαστος προσωπικῶν συμπαθειῶν ἢ ἀντιπαθειῶν, θὰ κρίνῃ βραδύτερον ἂν ἡ ἀπόφασις ἐκείνη ὑπῆρξε δικαία ἢ ἄδικος καὶ ἂν αὕτη ἀπέβη ἐπ’ ὠφελείᾳ ἢ βλάβῃ τῆς Πατρίδος. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναται ἀπὸ τοῦδε νὰ βεβαιωθῇ εἶναι ὅτι ὁ Στρατὸς κατέστη εὔκολον ἀπὸ τότε νὰ ἀνασυγκροτηθῇ καὶ ἐπετεύχθη ὅπως μεγαλύτεραι συμφοραὶ ἀποσοβηθῶσιν. Ἐπηκολούθησεν ἡ δίκη τοῦ βασιλόπαιδος Ἀνδρέου καὶ ἴσως θὰ ἐπηκολούθουν καὶ δίκαι ἄλλων τινῶν ἐλαφρότερον ἐνεχομένων πολιτικῶν, ἂν δὲν ὑπεγράφετο ἐν Λωζάννῃ τῇ 24 Ἰουλίου 1923 Πρωτόκολλον, συμφώνως πρὸς τὸ 3 ἄρθρον τοῦ ὁποίου παρείχετο «πλήρης καὶ τελεία ἀμνηστία διὰ πᾶν κακούργημα ἢ πλημμέλημα συναφὲς πρὸς τὰ πολιτικὰ γεγονότα τὰ ἀπὸ 1 Αὐγούστου 1914 μέχρι τῆς 20 Νοεμβρίου 1922» καὶ τὸ ὁποῖον ἐξ ἐπιεικοῦς πάλιν ἀντιλήψεως ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀντιρρήσεως ὑπεγράψαμεν. Καὶ ἤδη ἐρχόμεθα εἰς τὸ δεύτερον μέρος τῶν ὑπευθύνων τῆς μικρασιατικῆς καταστροφῆς, τῶν στρατιωτικῶν βαθμοφόρων. Καὶ ἐν πρώτοις εἰς ἔνδειξιν τῶν προθέσεων τῆς Ἐπαναστάσεως ἀπέναντι τῶν στρατιωτικῶν τυχὸν ὑπευθύνων ἔχω νὰ μνημονεύσω ὅτι κατεβλήθη ἐκ μέρους μας προσπάθεια, ὅπως εἰς τὴν ἀμνηστίαν, περὶ τῆς ὁποίας ἀνέφερα ἀνωτέρω, μὴ περιληφθῶσιν οἱ στρατιωτικοί. Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ εὑρισκόμενος τότε ἐν Λωζάννῃ, θὰ δύναται νὰ βεβαιώσῃ τὰς δυσχερείας τὰς ὁποίας συνηντήσαμεν ὅπως ἐπιτύχωμεν τοῦτο.

§136Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§137Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς ἐνταῦθα ἀφίξεώς μας ἐξεδώσαμεν διαταγὴν πρὸς πάντα τὰ Σώματα ὅπως ἐπισπεύσωσι τὴν ὑποβολὴν μηνύσεων κατὰ παντὸς μὴ ἐκτελέσαντος ἢ καθυστερήσαντος ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ καθήκοντός του, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἦτο πλεονασμός, διότι ἀφ’ ἑαυτῶν οἱ διοικηταὶ τῶν διαφόρων μονάδων εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ πράξωσι τοῦτο. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει ἀποδεικνύει καὶ τοῦτο τὴν ἐπιθυμίαν μας ὅπως ἐπισπεύσωμεν καὶ οὐχὶ νὰ συγκαλύψωμεν τὰς τοιαύτης φύσεως δίκας. Ἐκ παραλλήλου συνεστήσαμεν μίαν ἀνακριτικὴν Ἐπιτροπὴν μὲ εὐρύτατα δικαιώματα, εἰς ἣν ἀνεθέσαμεν τὴν ἔρευναν γενικῶς τῆς ὅλης μικρασιατικῆς καταστροφῆς καὶ μὲ τὴν πρόσθετον ἐντολήν, ὁσάκις ἐκ τῶν ἐνεργειῶν της προκύπτουν στοιχεῖα ποινικῆς διώξεως καθ’ οἱουδήποτε, νὰ ἀποστέλλῃ ἀμέσως τὰ ἀποσπάσματα ταῦτα πρὸς τὴν στρατιωτικὴν δικαιοσύνην, ἥτις νὰ ἐπιλαμβάνηται τῶν περαιτέρω ἐνεργειῶν. Βραδύτερον δὲ διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 120007 τῆς 12 Ἰουνίου 1923 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, δημοσιευμένης εἰς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 155 τῆς 12 Ἰουνίου 1923 φύλλον τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ἐδόθη εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα ὅπως διὰ τοῦ παρ’ αὐτῇ δικαστικοῦ τμήματος, προκειμένου περὶ ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν καὶ συνταγματαρχῶν, διατάσσῃ ἡ ἰδία ἐνόρκους ἀνακρίσεις καὶ ἐκδίδῃ ἐντάλματα προφυλακίσεως. Εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Ἐπιτροπῆς ὑπήχθησαν καὶ ὅλοι οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπανελθόντες ἀξιωματικοί, εἰς οὓς ἀνετίθετο ὑπηρεσία μόνον κατόπιν σημειώματος τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς ὅτι οὐδὲν ἐκ τῆς ἐξετάσεως προέκυψεν ἐπιβαρυντικὸν κατ’ αὐτῶν. Τὸ νὰ παραπεμφθοῦν ὅλοι οἱ αἰχμαλωτισθέντες ἀξιωματικοὶ εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, πρᾶγμα μὴ προβλεπόμενον ἀπὸ τοὺς κειμένους νόμους, θὰ ἦτο μία ἄσκοπος διαιώνισις τῶν δικῶν λόγῳ τοῦ πλήθους αὐτῶν. Ἡ Ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπή, τὴν ὁποίαν συνεστήσαμεν, ἀντικαθίστα τὸ Πολεμικὸν Συμβούλιον εἰς τὸ ὁποῖον παρεπέμφθησαν οἱ αἰχμάλωτοι ἀξιωματικοὶ τῆς Γαλλίας. Καὶ ἐκεῖ, ὅπως καὶ εἰς ὅλα τὰ Κράτη, μόνη ἡ αἰχμαλωσία δὲν ἀποτελεῖ καταδικαστικὴν ἀπόφασιν δι’ οἱονδήποτε ἄτομον. Καὶ ἀναφέρω τὰ ὀνόματα τῶν στρατηγῶν Detournand καὶ Braqué, οἱ ὁποῖοι εἶναι γνωστοὶ ὡς ὑπηρετήσαντες ἐν Ἑλλάδι καὶ οἱ ὁποῖοι μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν των προήχθησαν καὶ διοικοῦσι σήμερον μονάδας ἐν Γαλλίᾳ. Τὸ ἔργον τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπροχώρει ὁμολογουμένως βραδέως, διότι καὶ αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ τὸ ἔργον της ἦτο δυσχερὲς λόγῳ τῆς περιπλόκου ὑποθέσεως καὶ τοῦ πλήθους τῶν εἰς αὐτὴν ἀναμεμιγμένων προσώπων, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ συγκέντρωσις τῶν ἀπαραιτήτων ἐπισήμων ἐγγράφων δι’ ὧν ἐπρόκειτο νὰ κρίνῃ, κατὰ τὴν ὑποχώρησιν εἶχον μεταφερθῆ ἀκανονίστως καὶ ἄλλα εἶχον φθάσει εἰς Θράκην, ἄλλα εἰς Θεσσαλονίκην καὶ ἄλλα εἰς Πειραιᾶ, ἀπῃτεῖτο δὲ χρόνος πρὸς συγκέντρωσιν καὶ ταξινόμησιν αὐτῶν. Ἀλλὰ καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι θὰ ἐχρησιμοποιοῦντο ὡς μάρτυρες εἶχον διατεθῆ εἰς τὴν Στρατιὰν τοῦ Ἕβρου καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μετακαλῶνται ἐκεῖθεν ὡς μάρτυρες παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ, τοὐλάχιστον μέχρι τῆς ὑπογραφῆς τῆς εἰρήνης. Συνάμα δὲ ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ περατώσῃ τὸ ἔργον της προτοῦ ἐπανέλθουν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ ἐξετασθῶσι καὶ οὗτοι. Διὰ τοῦτο, ὅπως καὶ ἄλλοτε ἐδήλωσα, γνῶσιν τῆς ἐκθέσεως τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἔλαβον ἐφόσον διετέλουν εἰς τὴν Ἀρχήν, ἔλαβον δὲ ταύτης γνῶσιν μόνον κατόπιν ἐκ τῶν ἐφημερίδων, ὅτε ἐδημοσιεύθη. Συνεπείᾳ τῶν ἀνωτέρω ἐνεργειῶν ἐγένοντο δίκαι τινές, κατάστασιν τῶν ὁποίων κατέθηκεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἰς ἀπάντησιν σχετικῆς ἐπερωτήσεως, καὶ ὑπάρχουν καὶ ὀλίγαι τινὲς ἐκκρεμεῖς εἰσέτι. Ἐκ τῆς ὑποβληθείσης δὲ τελικῶς ἐκθέσεως τῆς Ἐπιτροπῆς παρουσιάζονται καὶ ἄλλοι τινές, ἐλάχιστοι εὐτυχῶς, οὐχὶ ὡς ἔνοχοι ἀλλ’ ὡς δωσίλογοι, κατὰ τὴν λέξιν τοῦ συρμοῦ, μεταξὺ τῶν ὁποίων, ὅπως εἶδον εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὁ πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς καταλέγει τὸν κ. Πλαστήραν καὶ τὸν ἔχοντα τὴν τιμὴν νὰ ἀγορεύῃ ἐνώπιον ὑμῶν. Γνωρίζω πόσον ἀντιπαθὲς εἶναι νὰ ὁμιλῇ τις περὶ ἑαυτοῦ, ἀλλ’ ἀναγκαζόμενος θὰ εἴπω δύο μόνον λέξεις. Ὁ Πλαστήρας καὶ ἐγὼ ἐδικάσθημεν ἤδη παρὰ τοῦ μεγάλου Στρατοδικείου, τοῦ ἀπαρτισθέντος ὑφ’ ὁλοκλήρου τοῦ Στρατοῦ, τὸν ὁποῖον διῳκήσαμεν κατὰ τὰς δυσκόλους ἐκείνας ἡμέρας, ἀμέσως μετὰ τὰ γεγονότα, ὁπότε αἱ περιστάσεις ἦσαν πρόσφατοι καὶ αἱ ἐντυπώσεις ζωηραί, καὶ ἀνεκηρύχθημεν ἀρχηγοὶ αὐτοῦ, διότι μᾶς εἶδεν ἐν τῇ δράσει καὶ διότι ἐφέραμεν συντεταγμένα καὶ πλήρη τὰ τμήματά μας ἐν τῇ ἐσχάτῃ ὀπισθοφυλακῇ μεθ’ ὅλων τῶν πυροβόλων των καὶ τοῦ ὑλικοῦ των. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ καὶ νέα ἐπανεξέτασις τῆς τοιαύτης δράσεώς μας εἶναι λίαν ἐπιθυμητὴ εἰς ἡμᾶς, διότι ἡ ἀλήθεια δὲν φοβεῖται τὸ φῶς. Ἂν δὲ μᾶς ἀποδίδεται ἤδη μομφή τις, τοῦτο ἀποδεικνύει ὅτι ἀπεκτήσαμεν ἐχθρούς, ἀδιάφορον ἂν δικαίως ἢ ἀδίκως, κατὰ τὴν διάρκεια τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ τὴν κατ’ αὐτὴν πολιτείαν μας, διὰ τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζομεν ὅτι θὰ εἴμεθα ἐσαεὶ δωσίλογοι, καίτοι καὶ διὰ ταύτην ἔχομεν ἤδη μίαν εὐμενῆ ὑπὲρ ἡμῶν ἀπόφασίν σας. Δὲν εἶναι ὅθεν τόσον πολλοὶ οἱ στρατιωτικοὶ ἔνοχοι τῆς καταστροφῆς ὅσους ἡ φαντασία, ἡ κακεντρέχεια καὶ ἡ πολιτικὴ ἐμπάθεια θέλουν νὰ παραστήσουν. Ἀλλὰ καὶ ἐκ τούτων ἤδη ἐλάχιστοι ὑπηρετοῦν εἰς τὸ Στράτευμα, καθόσον εἴτε ἑκουσίως εἴτε διὰ τῶν διαφόρων ἐκκαθαρίσεων οἱ πλεῖστοι τούτων ὄχι μόνον ἐκ τῶν διοικητῶν Σωμάτων Στρατοῦ καὶ τῶν Μεράρχων ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν διοικητῶν συνταγμάτων δὲν ὑπηρετοῦν πλέον εἰς τὸ Στράτευμα. Ὥστε δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὑπάρχει μεγάλη δυσφορία ὡς ἐκ τοῦ λόγου τούτου ἐν τῷ Στρατεύματι, ὡς ἠθέλησαν νὰ παραστήσουν τινές. Ἀλλ’ ἂν ὑπάρχουν οἱ θορυβοῦντες, οὗτοι εἶναι μεταξὺ τῶν μὴ ὑποβληθέντων εἰς τὰς δοκιμασίας τῆς τελευταίας καταστροφῆς, ὡς ἀπουσιάζοντες ἑκουσίως ἢ ἀκουσίως ἐκ τῶν τελευταίων ἐπιχειρήσεων τοῦ μικρασιατικοῦ Μετώπου. Καὶ εἶναι εὔκολον ὁ μὴ παρευρεθεὶς νὰ ἐπικρίνῃ, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθὸν ἡ Πολιτεία παρασυρομένη ὑπὸ τούτων νὰ θελήσῃ νὰ ἀδικήσῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς προσέφερον τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὴν Πατρίδα καὶ οἱ ὁποῖοι κατηγοροῦνται σήμερον διότι ἐν τῇ δίνῃ μιᾶς μεγίστης λαίλαπος, τῆς ὁποίας αὐτοὶ δὲν ἦσαν ὑπαίτιοι, δὲν εἶχον τὴν ὑπεράνθρωπον δύναμιν νὰ τὴν σταματήσουν, ἀλλ’ ἐπέτυχον μόνον νὰ περισώσωσιν ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ περισωθῇ. Ὅλοι οἱ χρηματίσαντες στρατιωτικοὶ γνωρίζομεν ποῖα κολοσσιαῖα σφάλματα καὶ ποίας σοβαρὰς παραλείψεις καθήκοντος ἐκάλυψεν ἑκάστοτε ἡ ἐπιτυχὴς ἔκβασις μιᾶς ἐπιχειρήσεως. Εἰς τὴν χαρὰν τῆς ἐπιτυχίας προσφέρονται ἀμνηστία, παράσημα καὶ προβιβασμοὶ ἀδιακρίτως πρὸς πάντας. Ἐν τῇ ἀποτυχίᾳ ἂς μὴ βλέπωμεν τοὺς πάντας ἐνόχους καὶ ἂς μὴ χαρακτηρίζωμεν ὡς δειλοὺς ὅλους τοὺς ἡρωικοὺς μαχητὰς τοῦ Σαγγαρίου. Μὲ ὅλα ὅσα εἶπον δὲν εἶχον καμμίαν πρόθεσιν νὰ συγκαλύψω τινά, ἂν τυχὸν διέφυγε τὸν ἔλεγχον, ἂν πράγματι εἶναι ἔνοχος, ἀλλ’ ἠθέλησα μόνον νὰ δώσω μίαν εἰκόνα τοῦ τί ἡμεῖς ἐνεργήσαμεν ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου καὶ μίαν εἰκόνα τῆς πραγματικῆς καταστάσεως τῶν τότε ἐξελιχθέντων, ὅπως ἔχητε σαφῆ καὶ ἀληθῆ ἀντίληψιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος, τοῦ ὁποίου ἡ ἀληθινὴ ἄποψις πολλαχῶς καὶ ἐκ διαφόρων ἐλατηρίων ἐπιζητεῖται νὰ συσκοτισθῇ. Διὰ τοῦτο, ὅπως ἤδη ἐξειλίχθησαν τὰ πράγματα, θεωρῶ ἀναγκαίαν μίαν πληρεστέραν ἐπανεξέτασιν τῶν γεγονότων, τόσον πρὸς καθησύχασιν τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἂν ἀνησυχῇ, ὅπως ὑπό τινων παρίσταται, ἀλλὰ περισσότερον πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ὑπολήψεως καὶ τοῦ κύρους ἐκείνων ὧν ἡ τιμὴ διεσύρθη ἐξ ἀδεσπότων ἢ κακοβούλων διαδόσεων, ὅπως πεισθῶσι τέλος ὅλοι ὅτι δὲν πρόκειται τίποτε νὰ συγκαλυφθῇ καὶ ἵνα οὕτω μὴ ὑπάρχωσι πλέον δωσίλογοι οὔτε ἀπέναντι τῆς Κοινῆς Γνώμης οὔτε ἀπέναντι τῶν συναδέλφων των. Τὸ Κράτος ἡμῶν ὑπέστη καὶ ἄλλοτε, τῷ 1897, μίαν καταστροφήν, ἥτις διὰ τὴν ἔκτασιν τοῦ τότε Κράτους καὶ διὰ τὴν τότε οἰκονομικὴν ἀντοχὴν αὐτοῦ δὲν ἦτο διόλου μικρά, ἔστω καὶ ἂν δὲν ἦτο τῆς ἐκτάσεως τῆς σημερινῆς καταστροφῆς. Ὁ Στρατὸς ὑπεχώρησεν ἀπὸ τῶν συνόρων ἀτάκτως μέχρι Δομοκοῦ καὶ πρὸ τῆς Λαμίας, καὶ ὁ ἐχθρὸς ἐκράτησεν ὑπὸ τὴν κατοχήν του ὁλόκληρον τὴν Θεσσαλίαν ἐπὶ ἓν ὁλόκληρον ἔτος. Καὶ τότε διεξήχθησαν μακραὶ συζητήσεις ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ περὶ τῶν ὑπευθύνων τῆς ἥττης καὶ ὑπῆρχον ὑπεύθυνοι πολιτικοὶ διὰ τὴν προπαρασκευὴν καὶ τὴν κήρυξιν τοῦ πολέμου καὶ ὑπεύθυνοι στρατιωτικοὶ διὰ τὴν διεξαγωγὴν αὐτοῦ. Αἱ συζητήσεις ἐκεῖναι κατέληξαν εἰς δύο τινά. Πρῶτον κατηρτίσθη διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος ὑπὸ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν στρατηγοῦ Σμολένσκη μία ἐννεαμελὴς Ἐπιτροπὴ ἐξ ἀξιωματικῶν ἐκ τῶν μετασχόντων τοῦ πολέμου, ἀπαρτισθεῖσα ἀπὸ τὸν στρατηγὸν Γεώργιον Μαυρομιχάλην ὡς πρόεδρον, τοὺς συνταγματάρχας τοῦ Πεζικοῦ Στάϊκον καὶ Δημόπουλον, τοὺς ἀντισυνταγματάρχας τοῦ Ἱππικοῦ Γρίβαν καὶ τοῦ Πυροβολικοῦ Σοφιανὸν καὶ τέσσαρας ταγματάρχας, Τερτίπην, Χόρς, Τσακμάνην καὶ Τυπάλδον. Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτὴν παρεδόθησαν αἱ ἐκθέσεις καὶ ἀνετέθη νὰ ἐκτελέσῃ συμπληρωματικὰς ἀνακρίσεις, δικαίωμα τὸ ὁποῖον διημφισβητήθη τότε εἰς αὐτήν, διότι κατηρτίσθη διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος καὶ ὄχι διὰ νόμου. Θὰ ἀπεφαίνετο δὲ μετὰ ταῦτα ἡ Ἐπιτροπὴ περὶ τῶν ἀμοιβῶν αἱ ὁποῖαι θὰ ἐδίδοντο εἰς τοὺς δικαιουμένους τούτων ἀξιωματικούς, καθὼς καὶ περὶ τῶν ποινῶν ὅλων τῶν διαβαθμίσεων, ἀργίας, ἀποτάξεως, ποινικῆς διώξεως, αἱ ὁποῖαι θὰ προέκυπτον διὰ τοὺς ἐνόχους. Εἶναι δὲ γνωστὸν ὅτι ὁ πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκείνης μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν της ὑπέβαλε τὴν ἀποστρατείαν του, κρίνων δι’ ἑαυτὸν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παραμείνῃ εἰς τὸ Στράτευμα. Καὶ κατέληξαν αἱ συζητήσεις ἐκεῖναι εἰς τὸν σχηματισμὸν ὑπὸ τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν συνεδρίαν τῆς 12ης Νοεμβρίου 1897 μιᾶς 12μελοῦς Κοινοβουλευτικῆς ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἐλεγκτικῆς Ἐπιτροπῆς, μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς ὁποίας περιελαμβάνετο καὶ ὁ ἤδη συνάδελφος ἡμῶν κ. Θ. Βελλιανίτης, ἥτις Ἐπιτροπὴ ἔδει νὰ ἐξακριβώσῃ τίνες ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν Στρατοῦ παρέβησαν τὰ καθήκοντα αὐτῶν, τίνες ἐγκατέλειψαν τὰς θέσεις αὐτῶν ἄνευ ἀνάγκης καὶ ἄνευ διαταγῆς καὶ νὰ ὑποβάλῃ τὸ πόρισμα τῆς ἐκθέσεώς της εἰς τὴν Βουλήν. Τοιαύτη ἔκθεσις οὐδέποτε ὑπεβλήθη. Τὸ ζήτημα τῶν πολιτικῶν εὐθυνῶν δὲν υἱοθετήθη τότε ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καίτοι ὑπεβλήθη σχετικὴ πρότασις, διότι ἐθεωρήθη αὕτη ὡς προερχομένη ἐκ τῆς πολιτικῆς μερίδος τοῦ Θ. Δηλιγιάννη θελήσαντος ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ, ἐν τῇ ὁποίᾳ εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, καίτοι κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην εἶχε σχηματισθῆ Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν Ἀλέξανδρον Ζαΐμην, νὰ ἐξοφλήσῃ τὰς τυχὸν πολιτικάς του εὐθύνας. Διὰ τῶν ἀνωτέρω δὲν ἠθέλησα νὰ ὑποδείξω παράδειγμα πρὸς μίμησιν, ἀλλ’ ἠθέλησα νὰ καταδείξω ὅτι ὁ καταρτισμὸς στρατιωτικῆς ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς οὐχὶ ἐκ τῶν κατὰ βαθμὸν ἀνωτέρων καὶ ἀρχαιοτέρων ἀλλ’ ἐκ τῶν δρασάντων καὶ ἐμπνεόντων ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ Στράτευμα λόγῳ τῆς δράσεως καὶ τοῦ χαρακτῆρός των δὲν εἶναι ξένος πρὸς τὰς παραδόσεις τοῦ ἡμετέρου Στρατοῦ. Καὶ συνεπῶς καὶ σήμερον ὁ καταρτισμὸς ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς καθ’ ἕνα ὅμοιον τρόπον θὰ ἦτο ἐξαιρετικῶς σκόπιμος, ὅπως θέλω προτείνει ἐρχόμενος εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντος σχεδίου ψηφίσματος. Κατ’ ἀρχὴν συμφωνῶ μὲ τὸ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθὲν σχέδιον ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον ὅμως ἔχει ἀνάγκην ἀρκετῶν, κατὰ τὴν γνώμην μου, τροποποιήσεων, ὅπως καταστῇ ἀρτιώτερον καὶ πλέον ἀποτελεσματικὸν πρὸς τὸν ἐπιδιωκόμενον παρ’ αὐτοῦ σκοπόν. Πρὸς τοῦτο ὑπέβαλον τὰς τροπολογίας αἱ ὁποῖαι ἔχουν ἐκτυπωθῆ καὶ τὰς ὁποίας ἔχετε ὑπ’ ὄψει ὑμῶν. 1ον) Τὸν ἀριθμὸν τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκ 5 μελῶν κατὰ τὸ σχέδιον τὸν κρίνω ἐντελῶς ἀνεπαρκῆ. Τὸ Συμβούλιον θὰ ἔδει νὰ ἀποτελεσθῇ τοὐλάχιστον ἐκ 12 μελῶν, διότι καὶ τὸ μέγεθος τῆς ὑποθέσεως ἀλλὰ καὶ τὸ κῦρος τῶν ἀποφάσεων αὐτῆς, λαμβανομένων πολλάκις διὰ ψήφων 3 κατὰ 2, δὲν εἶναι ἐπαρκὲς οὔτε πρὸς ἠθικὴν ἀποκατάστασιν οὔτε πρὸς ἠθικὴν καταδίωξιν ἑνὸς ἀτόμου.

§138Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπιτρέπετε νὰ εἴπω ποίας τροποποιήσεις δέχομαι;

§139Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Εὐχαρίστως.

§140Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δέχομαι τὴν τροποποίησιν τοῦ ψηφίσματος κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ εἶναι ἑπταμελής.

§141Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν πρόκειται νὰ ἐκδίδῃ ἀποφάσεις.

§142Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Προκειμένου περὶ ἀποτάξεως, ἡ ἰδία κρίνει· προκειμένου περὶ παραπομπῆς εἰς δίκην κρίνει περὶ τούτου.

§143Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἕως τώρα δὲν ἔλεγε τοῦτο τὸ σχέδιον ψηφίσματος. Ἀλλὰ καὶ ἡ μονομερὴς σύνθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς ἐξ ἀποστράτων, ἔστω καὶ ἀποτάκτων, ἀξιωματικῶν δὲν εἶναι οὔτε πλήρης οὔτε ἱκανοποιητικὴ δι’ ὅλας τὰς ἀπόψεις. Δὲν εἶναι δὲ καὶ δίκαιον νὰ ἐπιρρίψητε εἰς ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι, ἀφοῦ προσέφεραν ἐπὶ μακρὰ ἔτη τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὴν Πατρίδα, ἀπεσύρθησαν εἰς τὸν ἰδιωτικὸν βίον, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ ἐπιρρίψητε εἰς αὐτοὺς τὰς εὐθύνας τοιούτου ἔργου. Καὶ δὲν γνωρίζω — ὑπάρχει ἡμιεπίσημος πληροφορία ἀντίθετος — ἂν θὰ ἦσαν διατεθειμένοι νὰ δεχθῶσι τὸ τοιοῦτον βάρος. Θὰ μοὶ εἴπητε ἴσως ὅτι τὸ ψήφισμα προβλέπει ὅτι δυνάμεθα νὰ τοὺς ἐξαναγκάσωμεν. Ἀλλὰ δὲν φαντάζομαι ὅτι ἐργασία ἀπαιτοῦσα ἀφοσίωσιν καὶ αὐτοπροαίρετον διάθεσιν ὅπως καταστῇ ἀποτελεσματικὴ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιβληθῇ ὑποχρεωτικῶς καὶ ὅτι, ἂν τοῦτο γίνῃ, θὰ ἀποδώσῃ ἀποτελέσματα οἷα προσδοκῶμεν. Ἐγὼ διαβλέπω ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ κατέληγεν εἰς μίαν ἐπιεικῆ κρίσιν, ἡ ὁποία θὰ ἀπήλλασσεν εὐθυνῶν τοὺς πάντας. Θὰ ἀπήλλασσε δὲ καὶ τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς στενοχωριῶν. Ἡ συμπλήρωσις τοῦ Συμβουλίου πρέπει νὰ γίνῃ κατὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν παρ’ ἡμῶν τροπολογίαν, ἐξ ἴσου ἀριθμοῦ ἀξιωματικῶν ἐκ τῶν κάτωθι κατηγοριῶν. Ἤτοι· ἐκ τεσσάρων ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν ἐν ἀποστρατείᾳ, τεσσάρων ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἢ ἐν διαθεσιμότητι μὴ μετασχόντων εἰς τὴν τελευταίαν περίοδον τῆς μικρασιατικῆς ἐκστρατείας καὶ ἐκ τεσσάρων ἀξιωματικῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἢ διαθεσιμότητι, μετασχόντων εὐδοκίμως εἰς αὐτήν. Θὰ εἶναι ἐξόχως ὀδυνηρὸν διὰ τὸν Στρατόν μας ἂν ὑπετίθετο ὅτι δὲν ὑπάρχουν μεταξὺ τῶν μετασχόντων ἀξιωματικῶν ἄσπιλοι τοιοῦτοι δυνάμενοι νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς κριταί. Τὸ Συμβούλιον οὕτως ἀπαρτιζόμενον ἀντιπροσωπεύει ὅλας τὰς ἀπόψεις καὶ θὰ ἠδύνατο νὰ καταλήξῃ εἰς στερεώτερα συμπεράσματα. Προσέθεσα δὲ εἰδικῶς τὴν φράσιν «ἢ διαθεσιμότητι» ἵνα ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ τὴν εὐχέρειαν νὰ ἐκλέξῃ μεταξὺ καὶ τῶν στρατιωτικῶν πληρεξουσίων, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὑπάρχουν πλεῖστοι ἐπαξίως δυνάμενοι νὰ ἀποτελέσωσι μέλη Ἐπιτροπῆς, καὶ δὲν θὰ εἶχον καμμίαν δυσκολίαν νὰ ἀναφέρω ὡς παράδειγμα ἀνὰ δύο ἐξ ἑκάστης κατηγορίας, χωρὶς νὰ ἀποκλείωνται καὶ ἄλλοι. Οἱ κ.κ. Ζυμπρακάκης καὶ Μαυρομιχάλης ἐκ τῶν ἐν ἀποστρατείᾳ ἀξιωματικῶν, οἱ κ.κ. Χαβίνης καὶ Σακελλαρόπουλος ἐκ τῶν ἐν ἐνεργείᾳ μὴ μετασχόντων καὶ οἱ κ.κ. Καραπαναγιώτης καὶ Χαλόφτης ἐκ τῶν ἐν ἐνεργείᾳ μετασχόντων. Οἱ τελευταῖοι οὗτοι ἔχουν μικρὸν βαθμόν, τὸν βαθμὸν τοῦ ταγματάρχου, ἀλλ’ εἶναι ἐξ ἐκείνων οἵτινες μετέσχον ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ὅλων τῶν ἐκστρατειῶν, εἶναι ἀξιωματικοὶ εὐρυτέρας ἐπιτελικῆς μορφώσεως καὶ ἡ δρᾶσίς των ἔχει εὐφήμως πάντοτε ἀναφερθῆ, ὥστε ἐπαξίως νὰ δύνανται νὰ ἀποτελέσωσι μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς. Ὅλα τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς πρέπει νὰ διορισθοῦν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ οὐχὶ παρὰ μόνου τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι τὸ ζήτημα εἶναι ἄξιον τῆς κυβερνητικῆς εὐθύνης. Ὡς ἔχει τὸ ψήφισμα θὰ προταθοῦν ἐκ μέρους τῆς Ἐπιτροπῆς οἱ παραπεμπτέοι ἀξιωματικοὶ καὶ θὰ παραπεμφθῶσιν οὗτοι εἰς ἄλλο Συμβούλιον ἀνακριτικόν. Ἀλλὰ μοὶ φαίνεται σόλοικον, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν μὲ τόσην ἐπιμέλειαν φροντίζομεν νὰ καταρτίσωμεν τὴν Ἐπιτροπὴν ταύτην ὅπως ἔχῃ μέγα κῦρος, νὰ μὴ ἀναθέσωμεν εἰς τὴν ἰδίαν νὰ ἀποφανθῇ περὶ τῶν ἀξιωματικῶν τούτων καὶ νὰ ἀποφανθῇ τὸ ταχύτερον. Ἐπίσης κατὰ τὴν κρίσιν μου ἀπαιτεῖται ὅπως ἡ ἔρευνα τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ ἄλλων ἀνωτέρων πάντοτε ἀξιωματικῶν.

§144Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἔκθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν θέτω ὡς βάσιν συζητήσεως, ἀνεχώρει ἐξ ἄλλης ἀρχῆς. Ἐγὼ λέγω ὅτι αὐτὴ θὰ εἶναι προανακριτικὴ οὕτως εἰπεῖν Ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία θὰ παραπέμπῃ ἢ εἰς ἀνακριτικὸν Συμβούλιον ἢ εἰς Στρατοδικεῖον. Ἡ Ἐπιτροπὴ προώδευσεν ἓν βῆμα, ὁ δὲ κ. συνάδελφος δύο βήματα. Ἡ Ἐπιτροπὴ λέγει ὅτι προκειμένου περὶ Στρατοδικείου πρέπει νὰ παραπέμπῃ εἰς Στρατοδικεῖον, προκειμένου ὅμως περὶ πράξεως διὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιωματικὸς δὲν ὑπάγεται εἰς τὸ ἀνακριτικὸν νὰ ἐκτελῇ αὐτὴ αὕτη ἔργα ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου. Ἀφοῦ ἡ Ἐπιτροπὴ προέβη εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, ἠθέλησα νὰ προσθέσω ἀκόμη ὅτι κατόπιν ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διορίζονται τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς.

§145Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὰ ἑπτὰ μέλη αὐτῆς εἴπετε εἰς ποίαν κατηγορίαν θὰ ἀνήκωσιν;

§146Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Περὶ αὐτοῦ ἀνέμενα νὰ ἀκούσω τὴν γνώμην καὶ τὰ ἐπιχειρήματα καὶ ἄλλων συναδέλφων.

§147Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγὼ ἔφθασα ἀκόμη μέχρι τοῦ σημείου νὰ προτείνω ὥστε ἡ ἰδία Ἐπιτροπὴ νὰ ἀποτελέσῃ καὶ Στρατοδικεῖον, τὸ ὁποῖον νὰ κρίνῃ ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων ἐκείνων αἵτινες θὰ ἔδει νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς δίκην.

§148Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ θεωρῶ ὀλίγον ἐπίφοβον, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ ἐνεργῶν τὴν προανάκρισιν νὰ εἶναι συγχρόνως καὶ στρατοδίκης. Εἶναι τοῦτο μία ἀρχὴ ἐμπνέουσα φόβους.

§149Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου....

§150Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ κρίνῃ ὅλους συγχρόνως ἡ Ἐπιτροπή.

§151Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τοῦτο θὰ ἔχῃ περισσότερα ἐχέγγυα καὶ θὰ ἐφελκύσῃ τὴν πεποίθησιν πολλῶν ἀξιωματικῶν μελλόντων νὰ κριθῶσιν ὑπ’ αὐτῆς τῆς Ἐπιτροπῆς ἢ ὑπὸ οἱουδήποτε Στρατοδικείου, τὸ ὁποῖον νὰ καταρτισθῇ ὑπὸ τῶν διοικητῶν τῶν Σωμάτων Στρατοῦ ἢ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§152Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τότε ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ συνιστᾷ τὸ Στρατοδικεῖον.

§153Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ συζήτησις περὶ τοῦ νόμου «περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν» θὰ ζητήσω τὸν λόγον ἐπὶ τῶν σχετικῶν διατάξεων αὐτοῦ, διότι τὸ εὑρίσκω κάπως σόλοικον νὰ ἀφίηται εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Ὑπουργοῦ ἡ ἐκλογὴ τῶν στρατοδικῶν ἢ τῶν μελῶν τῶν ἀνακριτικῶν Συμβουλίων, διότι μεταξὺ τῶν πέντε χιλιάδων ἀξιωματικῶν θὰ εὑρεθοῦν πέντε οἱ ὁποῖοι θὰ ὑποκύψουν εἰς τὴν ψυχολογικὴν πίεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§154Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ἐξετάσωμεν ἂν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ συνιστᾶται ὑπὸ τοῦ.......

§155Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Θὰ δύναται νὰ παραπέμψῃ εἰς τὸ Στρατοδικεῖον τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ ἢ ἐν ἀποστρατείᾳ;

§156Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τοὺς ἐν ἀποστρατείᾳ.

§157Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα ἀκόμη τὴν ἐπέκτασιν τοῦ ἐλέγχου καὶ εἰς μερικὰ πρόσωπα ἐπὶ πλέον, πάντως ὅμως ἀνωτέρους ἀξιωματικούς, καί, ὅπως εἰς τροπολογίαν μου ἀναφέρω, θὰ ἔδει νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ὡρισμένα εἰσέτι πρόσωπα ὡς διοικηταὶ ἀνεξαρτήτων τμημάτων, εἴτε ἐπιτελεῖς Σωμάτων Στρατοῦ, πάντως ὅμως ἀνώτεροι ἀξιωματικοί. Ἐπίσης ἡ διάρκεια τῶν ἐργασιῶν δύναται νὰ περιορισθῇ εἰς τρίμηνον, διότι τὰ στοιχεῖα σχεδὸν συνεκεντρώθησαν λόγῳ τῆς προεργασίας τῆς ἄλλης ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς, καὶ ἡ παράτασις τῶν ἐργασιῶν νὰ γίνεται διὰ Διατάγματος καὶ νὰ μὴ δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸν ἕνα μῆνα. Ἐγὼ νομίζω ὅτι εἰς τὸ Συμβούλιον αὐτό, τὸ ὁποῖον μετὰ τόσης ἐπιμελείας, ὅπως προβλέπεται τοὐλάχιστον, θέλει καταρτίσει ἡ Κυβέρνησις, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀνατεθῶσι καὶ ἄλλα τινὰ ζητήματα ἐκτὸς τῆς διερευνήσεως τῶν ὑπευθύνων στρατιωτικῶν τῆς μικρασιατικῆς καταστροφῆς· διότι νομίζω ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα ἔτι ἐπίμαχα ἐν τῷ Στρατεύματι ζητήματα, τῶν ὁποίων τὴν ἐπίλυσιν θὰ ἦτο δίκαιον καὶ σκόπιμον νὰ ἀναθέσωμεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ταύτην, καὶ ὡς τοιαῦτα ἀναφέρω πρῶτον τὸ ζήτημα τοῦ διακανονισμοῦ τῆς ἀρχαιότητος τῶν ἀξιωματικῶν. Εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον τόσον δυσκόλως δύναται νὰ ἀντιληφθῇ εἷς μὴ χρηματίσας στρατιωτικός, ὥστε θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς τονίσω ὅτι καὶ μόνος ὁ δίκαιος διακανονισμὸς τοῦ ζητήματος τούτου θὰ ἀπετέλει διὰ τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ δι’ ἡμᾶς σπουδαιότατον ἔργον ὑπὲρ τοῦ Στρατοῦ. Δὲν νομίζω δὲ ὅτι τὸ ζήτημα αὐτό, ἂν περιέλθῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ ὁπωσδήποτε, πολὺ δὲ περισσότερον νὰ λυθῇ δικαίως, ἐνῷ ἐν τῷ Συμβουλίῳ αὐτῷ θὰ δύναται νὰ ἐξαχθῇ δίκαιον συμπέρασμα, τὸ ὁποῖον νὰ περιβληθῇ μὲ ἰσχὺν νόμου. Ἐπίσης φρονῶ ὅτι εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτὴν πρέπει νὰ ἀνατεθῇ καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐπαναφορᾶς τῶν ὁπωσδήποτε ἀπομακρυνθέντων ἀξιωματικῶν ἀπὸ ὡρισμένης προθεσμίας, τὸ ὁποῖον δὲν γνωρίζω ἂν καλῶς ὁ χειρισθεὶς τὸ ζήτημα Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλεν εἰς τὴν γνωμοδότησιν τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου, ἂν καὶ ὁ νόμος ὁ ἐκδοθεὶς παρ’ ἡμῶν δὲν προέβλεπε τοιαύτην γνωμοδότησιν.

§158Γ. ΚΑΤΕΧΑΚΗΣ. Δὲν ὑπῆρχε Συμβούλιον Ἀνώτατον καθ’ ὃν χρόνον ἐγένετο ὁ νόμος· ἑπομένως ἐκ τῆς παραπομπῆς δὲν βλέπω κατὰ τί παραβλάπτεται ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσαμεν ἡμεῖς.

§159Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ νόμος τὸν ὁποῖον ἐψηφίσαμεν χορηγεῖ τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ διαγράφῃ ὅσους θέλει καὶ νὰ ἐγγράψῃ ὅσους θέλει. Μεταξὺ χιλίων ἀξιωματικῶν κρινομένων πῶς ἦτο δυνατὸν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ ἔργον τοῦτο; Ὑπῆρχον πρὸς τοῦτο δύο ὁδοί· ἡ μία ὁδὸς ἐστηρίζετο εἰς τὰς πληροφορίας τῆς Ὑπηρεσίας, ἡ ἄλλη ὁδὸς εἰς τὰς πληροφορίας τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου, ὁ νόμος δὲ ἐπιτρέπει εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ ζητήσῃ τὴν γνωμοδότησιν τοῦ Συμβουλίου καὶ ἐπὶ οἱουδήποτε ἄλλου ζητήματος.

§160Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου ἦτο ὅτι ἔπρεπε σεῖς ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ σχηματίσητε ἰδίαν κρίσιν δι’ οἱουδήποτε μέσου· δι’ αὐτὸ ἐκάμαμεν τὸν νόμον.

§161Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἡ γαλήνη ἐν τῷ Στρατεύματι δὲν θὰ ἐπέλθῃ διὰ μόνης τῆς ἐπιλύσεως τοῦ ζητήματος τῶν στρατιωτικῶν ὑπευθύνων, ἀλλὰ τὸ Στράτευμα θὰ γαληνεύσῃ ἂν διακανονισθῇ δικαίως ἡ ἀρχαιότης τῶν ἀξιωματικῶν, ἂν γίνῃ ἡ δικαία διαλογὴ τῶν δικαιουμένων νὰ ἐπανέλθωσι καὶ ἂν ὑπάρχῃ δικαία διοίκησις. Τὰ δύο πρῶτα θέματα λοιπὸν νὰ ἀνατεθῶσιν εἰς τὴν καταρτισθησομένην Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία διὰ τοῦ κύρους της θὰ δώσῃ τὴν ἐμπρέπουσαν λύσιν. Ὡς πρὸς τὸ τελευταῖον ζήτημα τῆς καλῆς διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ, αὕτη θὰ ἐπιτευχθῇ διὰ τῆς καταλλήλου συγκροτήσεως τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου. Ἡ διοίκησις τοῦ Στρατεύματος, συμφώνως πρὸς τελευταίως ψηφισθέντα νόμον, ἔχει περιέλθει εἰς τὸ Ἀνώτατον Συμβούλιον. Ἀλλ’ ἂν διὰ τὴν συγκρότησιν τῆς παρούσης Συνελεύσεως ἠκούσθη πολλάκις ἡ γνώμη ὅτι ἀποτελεῖ μειονέκτημα ἡ ἐκ μιᾶς μόνης πλευρᾶς τοῦ πολιτικοῦ κόσμου συγκρότησίς της, καίτοι τοῦτο προέρχεται ἐξ ὑπαιτιότητος τοῦ ἑκουσίως ἀποσχόντος τῶν ἐκλογῶν πολιτικοῦ κόσμου, φαντασθῆτε ποῖον μειονέκτημα ἀποτελεῖ διὰ τὸ Ἀνώτατον Στρατιωτικὸν Συμβούλιον ἡ ἀπολύτως μονόπλευρος συγκρότησίς του, καὶ τοῦτο οὐχὶ ἐξ ὑπαιτιότητος τοῦ στρατιωτικοῦ κόσμου. Τὸ πενταμελὲς Ἀνώτατον Συμβούλιον ἀποτελεῖται ἀπὸ πέντε στρατηγοὺς προερχομένους ἅπαντας ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς Ἀμύνης καὶ δυστυχῶς οὐχὶ τοὺς ἀρχαιοτέρους ἐν τῷ στρατεύματι. Ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι οὗτοι ἀκέραιοι, εἶναι ἀδύνατον νὰ πείσητε τὸ Στράτευμα ὅτι αἱ ἀποφάσεις του εἶναι ἀνεπηρέαστοι ἐκ τῶν ἀντιλήψεων τῆς πλευρᾶς ἐκ τῆς ὁποίας προέρχεται. Ὑποσυνείδητοι σκέψεις μεταβάλλονται εἰς πεποιθήσεις, τὰς ὁποίας κατόπιν ἐνσυνειδήτως κρίνουν δικαίας. Παράδειγμα τούτου ἀποτελεῖ ἡ λύσις τὴν ὁποίαν, ὡς πληροφοροῦμαι, ἔδωσε τὸ Ἀνώτατον Συμβούλιον εἰς τὸ ζήτημα τὸ ἐπίμαχον τῆς ἀρχαιότητος τῶν ἀξιωματικῶν, τὸ ὁποῖον ἐλύθη ὁλόκληρον κατὰ τὴν ἀντίληψιν τῆς μιᾶς πλευρᾶς. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ διὰ τοῦ ψηφίσματος καταρτισθησομένη Ἐπιτροπὴ θὰ ἀποδώσῃ τὸν στρατηγὸν Τρικούπην, ἄσπιλον, εἰς τὸ Στράτευμα, οὗτος δὲ ἀποκαθιστώμενος εἰς τὸν βαθμὸν ἀπὸ τὸν ὁποῖον παρελείφθη μετὰ τοῦ ἐν ἐνεργείᾳ ἀντιστρατήγου Βλαχοπούλου, τοῦ ἀρχαιοτέρου πάντων τῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικῶν, δέον ἀπαραιτήτως νὰ ἀποτελέσουν μέλη τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου, ὅπως τοῦτο ἀποκτήσῃ τὸ ἐμπρέπον κῦρος καὶ ὅπως πάντες οἱ ἀξιωματικοὶ ἀποβλέπουν εἰς αὐτὸ μετ’ ἐμπιστοσύνης. Ἡ καλὴ συγκρότησις τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου, μετὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν λοιπῶν ζητημάτων καθ’ ὃν τρόπον ὑπέδειξα, θὰ ἀποδώσῃ τὴν γαλήνην εἰς τὸ Στράτευμα, τὴν ὁποίαν ὅλοι ποθοῦμεν ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα).

§162Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ διακόψωμεν διὰ τὰς 10½.

§163Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἤθελα νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. συνάδελφον Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἓν πρᾶγμα. Εἴπετε τὸ ἑξῆς, ὅτι ἐκ κακεντρεχείας καὶ ἐμπαθείας τινὲς παρέστησαν τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐν τῷ ἐνεργῷ Στρατῷ κρινομένων ὡς πολὺ μεγαλύτερον ἀπὸ ὅ,τι εἶναι. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ δώσητε μίαν ἐξήγησιν, διότι ἐγὼ εἶμαι ὁ συζητήσας ἐπὶ πολλὴν ὥραν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος.

§164ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Κύριε Πρόεδρε, διεκόψαμεν;

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν διέκοψα ἐγώ.

§166Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Οὐδεμίαν ὑστερόβουλον σκέψιν ἀπέδωκα εἰς ὑμᾶς.

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τῇ 10,15′ μ.μ. (Ὥρᾳ 9.30′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 10.50′ μ.μ.).

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Καραπαναγιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§169Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Πῶς θὰ γίνῃ συνεδρίασις μὲ τόσους μόνον πληρεξουσίους; Δὲν εἴμεθα ἀρκετοί.

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἔλθωσιν ἐν τῷ μεταξὺ· εἶναι εἰς τοὺς διαδρόμους.

§171Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, ἀξιότιμοι κύριοι πληρεξούσιοι, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀπευθύνω πρὸς ὑμᾶς τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Καὶ ἄλλοτε, ὀλίγον μόλις χρόνον μετὰ τὸ δημοψήφισμα, ὅτε μία μερὶς τοῦ Τύπου ἤρχισε μίαν τακτικὴν καταστᾶσαν συνήθη δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν, τακτικὴν τῆς κατασυκοφαντήσεως καὶ τοῦ ψεύδους, ἀναζητοῦσα νὰ ἀνεύρῃ τοὺς ὑπευθύνους τῆς συντελεσθείσης μικρασιατικῆς καταστροφῆς ἐκεῖ ἔνθα δὲν ὑπῆρχον τοιοῦτοι, εἴχομεν λάβει τὴν τιμὴν νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ τεθῇ ἓν τέρμα εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν ὄχι μόνον ἐκ λόγων στοιχειώδους πρὸς τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν ἀλήθειαν ὑποχρεώσεως, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ μὴ κατασυκοφαντούμεθα παριστάμενοι ὅτι ζητοῦμεν νὰ συγκαλύψωμεν τὴν πραγματικότητα, νὰ συσκοτίσωμεν τὴν ἀλήθειαν ἢ νὰ μετατοπίσωμεν τὰς εὐθύνας ὡρισμένων προσώπων. Διὰ τοῦτο εἴμεθα ἀπολύτως ἱκανοποιημένοι, διότι μετὰ πολλοὺς δισταγμοὺς καὶ ἀμφιταλαντεύσεις, ὁμολογῶ οὐχὶ ἀδικαιολογήτους, ἔχομεν ἐπὶ τέλους τὸ συζητούμενον ψήφισμα ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς τοῦ ἄρτι κατελθόντος τοῦ βήματος θὰ παρεῖλκεν ἀναμφισβητήτως νὰ ἀνατρέξωμεν διὰ μακρῶν τόσον εἰς τὴν οὐσίαν ὅσον καὶ εἰς τὸ ἱστορικὸν μέρος τοῦ ψηφίσματος καὶ ἰδίᾳ εἰς τὸ ἱστορικὸν μέρος τοῦ ἀντικειμένου τὸ ὁποῖον τὸ ψήφισμα περιέχει. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος μὲ τὴν εὐθυκρισίαν ἥτις τὸν διακρίνει πάντοτε ἔθηκεν ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως τὸ πρᾶγμα ὑπὸ τὴν πραγματικὴν αὐτοῦ μορφήν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρήλασαν οἱ ἀξιότιμοι ἐκ Τριχωνίας καὶ Μεσολογγίου συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἐξέφεραν ἀντιλήψεις ἀπολύτως κατὰ τὴν κρίσιν μας διισταμένας πρὸς τὴν πραγματικότητα, ἀλλὰ καὶ εὑρισκομένας εἰς πλήρη σύγκρουσιν πρὸς τοὺς κειμένους νόμους τοῦ Κράτους, δὲν θεωροῦμεν περιττὸν νὰ ἀνατρέξωμεν ἐν συντόμῳ εἰς τὰς ἀγορεύσεις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων. Οἱ ἀξιότιμοι οὗτοι συνάδελφοι ἀποτελοῦντες καὶ μέλη τῆς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία εἶχε τὴν ἐντολὴν τῆς ἐπεξεργασίας τοῦ σχετικοῦ ψηφίσματος καὶ τῆς ὑποβολῆς τῆς ἐπὶ τούτου ἐκθέσεως, ἕνεκα παρουσιασθείσης διαφωνίας ἀπεχώρησαν τῆς Ἐπιτροπῆς· ἀπεχώρησαν τῆς Ἐπιτροπῆς διὰ λόγους τοὺς ὁποίους ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέθηκαν, λόγους μὴ δυναμένους προφανῶς νὰ δικαιολογήσωσι τὴν ἐκ μιᾶς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ἀποχώρησιν. Θὰ ἠδύναντο ἄριστα ἐκθέτοντες τὴν διαφωνίαν των, ὅπως εἰς παρομοίας περιστάσεις εἴθισται καὶ ὁ Κανονισμὸς τῆς Συνελεύσεως ἀναγράφει, νὰ διατυπώσωσι ταύτην παρὰ τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας. Τὴν διαφωνίαν των ταύτην οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ἐστήριξαν ἐπὶ τῶν ἑξῆς· ὅτι τὸ ψήφισμα τὸ ὑποβληθὲν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ πρὸς τὸ ὁποῖον ἀπολύτως συμφωνοῦμεν, εὑρίσκεται ἐν ἀπολύτῳ συγκρούσει πρὸς τοὺς ὑφισταμένους νόμους τοῦ Κράτους. Ἀπὸ δὲ τοῦ βήματος τούτου....

§172Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τὸ λέγετε σεῖς αὐτό.

§173Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Εἴπετε τότε, κ. συνάδελφε, ὅτι τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ ψηφίσματος θὰ ἠδύνατο νὰ διατυπωθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον παρὰ ἐκεῖνον καθ’ ὃν διετυπώθη. Ἐλέγετε δηλαδὴ ὅτι οἱ κείμενοι νόμοι ὁρίζουσιν ὅτι ἀξιωματικοὶ αἰχμαλωτισθέντες πρέπει νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὸ Στρατοδικεῖον καὶ ἐπ’ αὐτοῦ δὲν ἐπετρέπετε καὶ δευτέραν γνώμην οὐδὲ συζήτησιν. Ἐκάμετε μόνον τὴν συγκατάβασιν, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ μεγάλου ἀριθμοῦ ἀξιωματικῶν, νὰ δεχθῆτε ὅπως περιορισθῇ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου μόνον εἰς τοὺς ἀνωτέρους ἀξιωματικούς. Καὶ ἡμεῖς εἴπομεν πρὸς σᾶς: Τὴν στιγμήν, κύριοι συνάδελφοι, καθ’ ἣν ὑπεραμύνεσθε τῶν κειμένων νόμων θὰ ἦτο περιττὴ ἡ ὑποβολὴ τοῦ ψηφίσματος καὶ ἡ ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησις καὶ συνεπῶς δὲν ἔχει παρὰ νὰ κληθῇ ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία παρὰ τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐφαρμόσῃ τοὺς κειμένους νόμους καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ ὑποβολὴ ψηφίσματος εἰδικοῦ παρεῖλκεν ἀπολύτως. Τὴν στιγμὴν ὅμως κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ σεῖς κάμνετε μίαν συγκατάβασιν κατὰ τοῦ νόμου, συγκαταβαίνοντες νὰ μὴ παραπεμφθῶσιν ὅλοι οἱ ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπανελθόντες εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, ἀλλὰ μόνον οἱ ἀνώτεροι, κατὰ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν καὶ ἡμεῖς κάμνομεν μίαν συγκατάβασιν καὶ δὲν θέλομεν νὰ ἐφαρμόσωμεν τοὺς νόμους ἢ τοὺς νομιζομένους νόμους, κατὰ συγκατάβασιν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι καὶ ἰδική μας συγκατάβασις.

§174Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἡ γνώμη ἡ διατυπουμένη ἐν τῷ ψηφίσματι δὲν εἶναι γνώμη τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν ἀνατρέξητε εἰς τὰ πρακτικά, εἰς τὰ ὁποῖα ἀναγράφεται ἡ ἀγόρευσίς μου κατὰ τὴν ἐπερώτησιν, θὰ ἴδητε ὅτι ἐγὼ εἶμαι ὁ πρῶτος προτείνας, ὅπως περιορισθῇ ἡ ἀναζήτησις τῆς εὐθύνης μεταξὺ τῶν στρατηγῶν καὶ συνταγματαρχῶν.

§175Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὁ λόγος τῆς διαφωνίας ἦτο αὐτὸς καὶ ἡ ἀποχώρησις ἔγινε δι’ αὐτὸν τὸν λόγον. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἠκούσθησαν διάφοροι γνῶμαι καὶ ποικίλαι ἀντιλήψεις. Ἐγένετο καὶ μία ἀναδρομὴ εἰς τὰς ἐθνικὰς καὶ ἱστορικὰς παραδόσεις ἐκείνας καθ’ ἃς ἡ αἰχμαλωσία ἀνέκαθεν ἐθεωρήθη ὡς μία πρᾶξις ἀτιμωτική. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ ἀναπόλησις τῶν ἐθνικῶν ἐκείνων παραδόσεων δὲν ἀφῆκε καὶ ἡμᾶς ἀσυγκινήτους, οὔτε δὲ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀφήσῃ ἀσυγκίνητόν τινα ἐκ τῶν παρακαθημένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Καὶ ἡμεῖς, ὡς πάντες, ἐγαλουχήθημεν μὲ τὰ ἴδια νάματα τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων καὶ τῶν ἱστορικῶν παραδειγμάτων τῶν μεγάλων καὶ ἐνδόξων περιόδων τῆς ἐθνικῆς μας Ἱστορίας· ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου ἔχομεν μίαν ἐπιφύλαξιν. Ζητήματα ἔχοντα σχέσιν μὲ τὴν τιμὴν τῶν ἀτόμων, ζητήματα, ἐκ τῶν ὁποίων κρίνεται ἡ ἐν τῷ μέλλοντι ὑπόστασις τῶν ἀτόμων τούτων ἐν τῷ Στρατῷ καὶ τῇ Κοινωνίᾳ, τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κρίνωνται ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ψυχικῶν ὁρμῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ κρίνωνται μόνον ἐπὶ τῇ βάσει τῆς λελογισμένης κρίσεως, νὰ κρίνωνται μὲ ἠρεμίαν πνεύματος καὶ μὲ ψυχραιμίαν σκέψεως. Ζητήματα ἐπὶ πλέον ἔχοντα σχέσιν μὲ τὴν τιμὴν τῶν ἀτόμων, ζητήματα ἔχοντα σχέσιν μὲ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι ὑπόστασιν τῶν ἀτόμων ἐν τῇ Κοινωνίᾳ καὶ τῷ Στρατῷ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῶσι παρὰ μόνον ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὑφισταμένων νόμων τοῦ Κράτους. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν ψήφισμα ἔδωκε λαβὴν εἰς δημιουργίαν ποικίλων διαδόσεων, ποικίλων φημῶν, ποικίλων ὑπονοιῶν περὶ ὑφισταμένων νόμων. Μάλιστα, κύριοι συνάδελφοι, ὑπονοιῶν καὶ φημῶν· διότι μόνον περὶ ὑπονοιῶν καὶ φημῶν περὶ ὑφισταμένων νόμων πρόκειται· διότι οἱ ὑφιστάμενοι νόμοι ὄχι μόνον ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κράτει, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀλλὰ ἐξ ὅσων γνωρίζομεν καὶ εἰς ἅπαντα τὰ πεπολιτισμένα Κράτη ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου εἶναι ὀλίγον συγκεχυμένοι διὰ τὴν κοινὴν ἀντίληψιν. Ἐπικρατεῖ ἡ ἀντίληψις καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἐκτὸς αὐτῆς, ἀντίληψις ἐνισχυθεῖσα καὶ ἐκ τῆς ἀσκηθείσης πολεμικῆς ἐκ μέρους τῶν ἀξιοτίμων ἐκ Τριχωνίας καὶ Μεσολογγίου συναδέλφων, ὅτι οἱ ὑφιστάμενοι νόμοι θεωροῦσι τὴν αἰχμαλωσίαν ὡς ἓν ἀδίκημα ἰδιώνυμον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει ἀνάγκην κἂν ἀποδείξεως, καὶ ὅτι συνεπῶς πᾶς αἰχμάλωτος εἶναι ὑπόδικος καὶ ὡς τοιοῦτος μὴ ἔχων μάλιστα ἀνάγκην προκαταρκτικῆς ἀνακρίσεως, πρέπει νὰ εἰσάγηται εἰς δίκην δι’ ἀπ’ εὐθείας κλήσεως. Ἐγὼ ὅμως, κύριοι συνάδελφοι, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ πληροφορήσω τὴν Συνέλευσιν ὅτι οἱ ὑφιστάμενοι νόμοι ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κράτει, τόσον οἱ νόμοι οἱ προβλέποντες τὴν κατάστασιν τῶν ἀξιωματικῶν ὅσον καὶ ἡ Στρατιωτικὴ Ποινικὴ Νομοθεσία, οὐδὲν ἀναγράφουν προκειμένου περὶ τῶν αἰχμαλώτων. Ὁ νόμος περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν....

§176Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὁ Ποινικὸς Νόμος....

§177Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς περιπτώσεως ἣν ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας.

§178Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. ... ὁμιλεῖ περὶ τῶν διοικητῶν τῶν τμημάτων ἐν γένει. Ὑπάρχει διάταξις.

§179Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν ἀφορᾷ τὴν περίπτωσιν ἣν συζητοῦμεν. Ὁ νόμος περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν κατὰ τὰς διαφόρους αὐτοῦ ἐκδόσεις, εἴτε ὡς νόμος ΡΟΗʹ εἴτε ὡς νόμος ΧΚΕʹ, ἀκροθιγῶς μόνον ἀναφέρουσι περὶ αἰχμαλώτων. Συγκεκριμένως ὁ νόμος ΡΟΗʹ ἀναφέρει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου συνάδελφος ἀνέγνωσεν ὑμῖν, ἢ μᾶλλον ἐκεῖνο τοῦ ὁποίου μόνον μέρος ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἀνέγνωσεν ὑμῖν. Εἰς τὸ ἄρθρον 5 τοῦ νόμου ΡΟΗʹ τοῦ 1851 ἀναγράφεται ὅτι (ἀναγινώσκει): «Ὁ ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικὸς τίθεται εἰς ἀργίαν μόνον ἕνεκα τῶν ἑξῆς αἰτίων· διαλύσεως Σώματος, καταργήσεως θέσεως, ἐπανόδου ἐξ αἰχμαλωσίας, ἐφόσον ἡ θέσις τοῦ αἰχμαλωτισθέντος ἀξιωματικοῦ ἐπληρώθη....κλπ.». Συνεπῶς συνάγομεν ὅτι, ἐφόσον ἡ θέσις τοῦ αἰχμαλωτισθέντος δὲν ἔχει πληρωθῆ, ἡ κατάστασις τῆς ἀργίας δὲν ἐφαρμόζεται ἐπὶ τούτου.

§180Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν ὁμιλεῖ περὶ προαγωγῶν.

§181Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Μὴ σπεύδετε. Ὁμιλεῖ περὶ τούτου ὁ νόμος ΧΚΕʹ, ὅστις εἰς τὸ ἄρθρον 17 ἀναγράφει (ἀναγινώσκει): «Οἱ αἰχμάλωτοι ἀξιωματικοὶ διατηροῦσι τὰ πρὸς προβιβασμὸν δικαιώματα αὐτῶν κατὰ τὸ ἄρθρον 7 τοῦ περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν νόμου, δὲν ἀπονέμεται ὅμως αὐτοῖς εἰμὴ ὁ ἀμέσως ἀνώτερος βαθμός». Κατὰ συνέπειαν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος δὲν εἶναι ἀκριβές.

§182Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἠξεύρετε σεῖς καλύτερον παντὸς ἄλλου κατὰ τίνα τρόπον γίνονται αἱ προαγωγαί. Αἱ προαγωγαὶ γίνονται κατόπιν ἐκθέσεως τῶν Σωματαρχῶν, κατόπιν ἐκθέσεως τῶν ἀνωτέρων διοικητῶν, ὅτι ὁ ἀξιωματικὸς ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του εὐόρκως, κατὰ δὲ τὸν πόλεμον συνήθως γίνονται κατόπιν μιᾶς εὐφήμου μνείας ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των. Ὥστε δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ἐλαφρὰ κατηγορία ἡ παράδοσις τμήματος στρατοῦ.

§183Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις δι’ αὐτό.

§184Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ναί, ἀλλ’ ἐδημιουργήσατε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι οἱ αἰχμάλωτοι ἀξιωματικοὶ ἔδει νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὸ Στρατοδικεῖον καὶ αὐτὴν τὴν γνώμην ἀποκρούω ἀπολύτως. Ἐν τῷ μεταξὺ ἐμεσολάβησε χρόνος, κατὰ τὸ διάστημα τοῦ ὁποίου ἐπείσθητε ὅτι αἱ διατάξεις τῶν νόμων δὲν εἶναι οἷαι ἐνομίζετε. Ἄλλως τε ἀνεπτύξατε καὶ ἰδέας ἄλλας, αἵτινες οὐδόλως ἀπέβλεπον πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Στρατεύματος, καὶ εὑρέθη ἠναγκασμένη ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ τὸ ψήφισμα τοῦτο....

§185Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν τὸ λέγει ὅμως αὐτὸ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§186Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Τὸ λέγει ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§187Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὅτε ἐγένετο τὸ πρῶτον ἡ συζήτησις, ἐξετράπη κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἦτο παρὰ πολὺ φυσικὸν ἐγὼ εἰς τὸν ὁποῖον ἔλαχε τὸ βάρος νὰ διοικῶ τὸ Στράτευμα νὰ νομίσω ὅτι ἡ συζήτησις ἐξηκολούθει κατὰ τὸν τρόπον ποὺ ἤρχισεν ἐκεῖνο τὸ βράδυ, ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ εἶναι ἐπωφελής, γνωρίζετε δὲ ὅτι καὶ εἰς τὰ ξένα Κοινοβούλια ἀποφεύγουν γενικῶς συζητήσεις ἐπὶ τοῦ Στρατεύματος. Δὲν σᾶς ἀποκρύπτω τὸ ἑξῆς: ὅτι ἐκείνην τὴν ἑσπέραν ὤφειλον νὰ εἶμαι ἐπιφυλακτικώτερος, καθόσον ἐβολιδοσκόπησα καὶ εἶδα ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ γίνῃ μία τοιαύτη συζήτησις. Ἦτο λοιπὸν αἴσθημα προνοίας στοιχειώδους ἐπιβεβλημένης εἰς ἐμὲ ἐκείνην τὴν ἑσπέραν. Ἐφόσον ὅμως ἐφαίνετο πλέον ὅτι τοῦτο ἐζήτει μία μερὶς τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἐφόσον ἐπείσθην ἐκ τῶν ὑστέρων, ἠρέμως ἐξετάζων τὰ πράγματα, ὅτι δὲν θὰ φέρῃ βλάβην εἰς τὸ Στράτευμα ἀπεφάσισα νὰ τὸ ὑποβάλω. Εἶπον δὲ καὶ τὸ ἄλλο, ὅτι ἡ ἱστορία καὶ εἰς τὸ ἰδικόν μας Κράτος καὶ εἰς ἄλλα ἔχει δείξει ὅτι τοιαῦται Ἀνακριτικαὶ Ἐπιτροπαὶ δὲν ἔχουσι φέρει ἀγαθὰ ἀποτελέσματα. Ἀλλ’ ἂς ἐλπίσωμεν ὅτι τώρα θὰ φέρῃ.

§188Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὀφείλει νὰ φέρῃ ἀποτελέσματα καὶ πρέπει νὰ ἐπιδιώξωμεν διὰ παντὸς τρόπου νὰ φέρῃ.

§189Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ τοῦτο ἐδέχθην καὶ τὴν πρωτοτυπίαν τὴν ὁποίαν σεῖς ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ ἐπροτείνατε, τῆς εἰσαγωγῆς δύο δικαστικῶν. Ἴσως ἡ παρουσία δύο δικαστικῶν περιφρουρήσῃ τὰς ἀπαιτήσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης.

§190Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὄχι μόνον δὲ τοῦ δικαιώματος πρὸς προαγωγὴν δὲν στεροῦνται οἱ αἰχμάλωτοι, ἀλλὰ καὶ ὁ ἐν αἰχμαλωσίᾳ χρόνος θεωρεῖται ὡς χρόνος ὑπηρεσίας συμφώνως μὲ τὸν νόμον 2769.

§191Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ποίαν ἡμερομηνίαν φέρει ὁ νόμος;

§192Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι· ἀλλὰ δὲν μὲ ἐνδιαφέρει τόσον ὁ νόμος ὅσον τὸ πνεῦμα τῶν διαφόρων διατάξεων τῶν νόμων προκειμένου περὶ τῶν αἰχμαλώτων. Πλὴν τούτου ὅμως καὶ δυνάμει τῆς Στρατιωτικῆς Ποινικῆς Νομοθεσίας ἀποκρούω ὅτι ἡ αἰχμαλωσία ἀποτελεῖ ἀδίκημα ἰδιώνυμον.

§193Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τεκμήριον. Ἀλλ’ ἀπαιτεῖται ἀπαραιτήτως ἀπόφασις Στρατοδικείου.

§194Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Κατὰ τὴν γνώμην σας ὁ αἰχμάλωτος δέον νὰ εἰσαχθῇ εἰς δίκην;

§195Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ναί.

§196Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Τοῦτο ἀντικρούω ἐγώ. Διατυπώνω τὴν γνώμην ὅτι ὁ αἰχμάλωτος θὰ εἰσαχθῇ εἰς δίκην ἂν παρέβη τὸ καθῆκόν του καὶ ὄχι ἁπλῶς διότι ὑπῆρξεν αἰχμάλωτος. Αὐτὸ ὑποστηρίζω ἐγώ. Καὶ ὄχι ἐγώ, ἀλλ’ αὐτοὶ οὗτοι οἱ κείμενοι τοῦ Κράτους νόμοι. Εἷς ἀξιωματικὸς δύναται νὰ παραβῇ τὴν ἐντολήν του, δύναται νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν θέσιν του ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ. Καὶ εἰς τὰς δύο περιπτώσεις ταύτας ὁ στρατιωτικὸς εἰσάγεται εἰς δίκην, ἀφοῦ τηρηθοῦν ὅλαι αἱ διατάξεις τῆς Ποινικῆς Δικονομίας, τουτέστι μετὰ προηγουμένην ἀνάκρισιν. Αἱ αὐταὶ διατάξεις θὰ ἐφαρμοσθῶσι προκειμένου καὶ περὶ αἰχμαλώτων. Σεῖς διετυπώσατε ὅτι ἀρκεῖ ἡ ἰδιότης τοῦ αἰχμαλώτου διὰ νὰ ἀποτελεσθῇ τὸ τυπικὸν στοιχεῖον τοῦ ἀδικήματος. Ἐγὼ δὲν συμφωνῶ εἰς τοῦτο. Τὸ στοιχεῖον τοῦτο μόνον κατόπιν ἀνακρίσεως δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Ἀνέγνωσα εἰς ὑμᾶς, κύριοι συνάδελφοι, τρεῖς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν. Ἀπὸ ἄλλους ἠκούσαμεν ὅτι ὁ νόμος περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν ὁμιλεῖ περὶ διαθεσιμότητος, ἀργίας, ἀποτάξεως τῶν ἐξ αἰχμαλωσίας ἀξιωματικῶν. Ἀλλ’ ἐξ ὅσων ἠκούσατε οὐδὲν τοιοῦτον προκύπτει. Ἂς ἔλθωμεν ἤδη εἰς τὴν Στρατιωτικὴν Ποινικὴν Νομοθεσίαν. Τὰ μόνα ἄρθρα ταύτης τὰ ὁποῖα ὁμιλοῦσι περὶ αἰχμαλωσίας εἶναι τὰ ἄρθρα 198 καὶ 199. Τὸ ἄρθρον 198 ἀναγράφει (ἀναγινώσκει): «Τιμωρεῖται δὲ μὲ θάνατον καὶ στρατιωτικὴν καθαίρεσιν πᾶς στρατιωτικὸς διοικητὴς ἢ φρούραρχος ὅστις εἰσαχθεὶς εἰς δίκην μετὰ γνωμοδότησιν Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς κηρυχθῇ ἔνοχος ὅτι ἐσυνθηκολόγησε μὲ τὸν ἐχθρὸν καὶ παρέδωκε τὸ εἰς αὐτὸν ἐμπιστευθὲν φρούριον (place) χωρὶς νὰ ἐξαντλήσῃ ὅλα τὰ πρὸς ἄμυναν δυνατὰ μέσα καὶ χωρὶς νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς εἰς αὐτὸν ἐπιβαλλομένας ὑποχρεώσεις ὑπὸ τοῦ στρατιωτικοῦ καθήκοντος καὶ τῆς στρατιωτικῆς τιμῆς». Ὥστε καὶ ἐδῶ ἀπαιτεῖται ἀπαραιτήτως γνωμοδότησις Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς.

§197Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἡ περίπτωσις τοῦ ἄρθρου 198 δὲν ὑπάρχει ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ· διότι πρόκειται περὶ παραδόσεως ἐπὶ ἀνοικτοῦ πεδίου. Ἐφαρμόζεται δὲ τὸ ἄρθρον 199 καὶ ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου.

§198Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Μάλιστα. Ἀλλ’ εἶναι συνθηκολόγησις ἐπὶ ἀνοικτοῦ πεδίου, ὡς προβλέπει τὸ ἄρθρον. Κατὰ τὴν γνώμην μας δὲ συνθηκολόγησις καὶ αἰχμαλωσία δὲν ἀποτελοῦν τὸ αὐτό. Τὸ πολὺ πολὺ τὸ ἄρθρον 199 δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ μόνον προκειμένου περὶ τοῦ ἀνωτάτου διοικητοῦ τῶν παραδοθέντων τμημάτων.

§199Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Διαβάσατε, παρακαλῶ, τὸ σχετικὸν ἄρθρον.

§200Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἄρθρον 199. Πᾶς στρατιωτικὸς οἱουδήποτε βαθμοῦ ἢ διοικητὴς ἐνόπλου στρατεύματος (troupe armée), ὅστις ἐπὶ ἀνοικτοῦ πεδίου (en rase campagne) ἐσυνθηκολόγησε πρὸς τὸν ἐχθρόν, τιμωρεῖται αʹ μὲ θάνατον καὶ στρατιωτικὴν καθαίρεσιν, ἄν, ὡς ἐκ τῆς συνθηκολογήσεως, καταθέτῃ τὰ ὅπλα τὸ στράτευμα ἢ ἄν, πρὶν διαπραγματευθῇ προφορικῶς ἢ ἐγγράφως, δὲν ἐξεπλήρωσε πᾶν ὅ,τι τὸ καθῆκον καὶ ἡ στρατιωτικὴ τιμὴ ὑπαγορεύουσιν».

§201Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ κατεδικάσθη ὁ Μπαζέν. Ὑποθέτω δὲ ὅτι ἀφορᾷ τὴν περίπτωσιν καθ’ ἣν λέγει πρὸς τὸν ἐχθρόν: «Ἄφησέ με νὰ πάγω στὸ σπίτι μου καὶ κάμε καλά».

§202Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Πάντως ἡ παράβασις ὑπάρχει.

§203Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων). «Βʹ μὲ ἔκπτωσιν εἰς πᾶσαν ἄλλην περίπτωσιν καθ’ ἣν ἀποδειχθῇ οἱαδήποτε ἄλλη ἔλλειψις ἐκ μέρους του εἴτε πρὸ τῆς συνθηκολογήσεως εἴτε κατ’ αὐτήν».

§204Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον εἶναι ἀναντίρρητον.

§205Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀλλ’ ἐξεταστέον ποία εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου καὶ ἂν ἐφαρμόζεται ἐν προκειμένῳ.

§206Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ κάμνω μίαν συγκατάβασιν νὰ παραιτηθῶ τοῦ ὅτι ἐσπούδασα νομικὰ καὶ νὰ μᾶς τὸ ἐξηγήσῃ εἷς νομικός, ὁ κ. Μιχαλακόπουλος.

§207Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δι’ ὅσους εἶναι στρατιωτικοὶ αἱ στρατιωτικαὶ ἔννοιαι εἶναι σαφεῖς. Δι’ ὅσους δὲ εἶναι νομικοὶ αἱ νομικαὶ ἔννοιαι εἶναι ἐπίσης σαφεῖς (ἀναγινώσκει): «Μὲ θάνατον καὶ στρατιωτικὴν καθαίρεσιν, ἄν, ὡς ἐκ τῆς συνθηκολογήσεως... κλπ.». Ἕνεκα συνθηκολογήσεως. Ἡ συνθηκολόγησις εἶναι τὸ αἴτιον. Τὸ ἀποτέλεσμα ποῖον; (Συνεχίζει ἀναγινώσκων): «Καταθέσῃ τὰ ὅπλα τὸ Στράτευμα ἢ πρὶν ἢ διαπραγματευθῇ προφορικῶς ἢ ἐγγράφως δὲν ἐξεπλήρωσε πᾶν ὅ,τι τὸ καθῆκον ἢ ἡ στρατιωτικὴ τιμὴ τῷ ὑπηγόρευσαν». Δευτέρα περίπτωσις ἐλαφροτέρα (ἀναγινώσκει): «Μὲ ἔκπτωσιν εἰς πᾶσαν ἄλλην περίπτωσιν καθ’ ἣν ἀποδειχθῇ οἱαδήποτε ἄλλη ἔλλειψις ἐκ μέρους του». Ὑποθέτω ὅτι τὸ «ἔλλειψις» θὰ εἶναι μετάφρασις τοῦ «faute» εἴτε πρὸ τῆς συνθηκολογήσεως εἴτε κατ’ αὐτήν. Εἰς τὴν πρώτην περίπτωσιν ὑποθέτει ὅτι δὲν ἐξεπλήρωσεν ὅ,τι τὸ καθῆκον καὶ ἡ στρατιωτικὴ τιμὴ ὑπαγορεύουσιν, εἰς τὸ δεύτερον ὑποθέτει οἱανδήποτε ἄλλην ἔλλειψιν. Παρατηρῶ δὲ εἰς τὴν ἑρμηνείαν, μολονότι ἡ ἑρμηνεία δὲν ἐγένετο ἀπὸ νομικόν, ἀναφέρεται δὲ ἡ ἑρμηνεία εἰς τὴν αἰτιολογικὴν ἔκθεσιν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Γαλλικῆς ἥτις ἔκαμε τὸν νόμον ὅτι «εἷς μόνος ἔντιμος τρόπος τοῦ αἰχμαλωτίζεσθαι ἐν πολέμῳ ὑπάρχει τοῦ μεμονωμένως συλλαμβανομένου κάμνοντος χρῆσιν τῶν ὅπλων του». Ὥστε δὲν σημαίνει ὅτι τὸ ἄρθρον 199 καλύπτει ὅλας τὰς περιπτώσεις. Ὑπάρχει ἡ περίπτωσις καθ’ ἣν ἠμπορεῖ νὰ αἰχμαλωτισθῇ τις μεμονωμένως.

§208Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶναι ἡ μόνη ἔντιμος περίπτωσις.

§209Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Μάλιστα. Ὥστε πολὺ ὀλιγώτερα ἀπὸ ὅ,τι ἔπρεπε νὰ εἴπω εἶπα.

§210Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ὥστε, ἂν λέγῃ αὐτὸν τὸν μόνον ἔντιμον, πῶς πρέπει νὰ ὀνομάσωμεν πάντα ἄλλον;

§211Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὄχι ἔντιμον, ἐφόσον, ἐννοεῖται, δὲν ἐξήντλησεν ὅλα τὰ μέσα καὶ ἐφόσον δὲν ἐξετέλεσεν ὅ,τι τὸ καθῆκον καὶ ἡ στρατιωτικὴ τιμὴ τῷ ἐπιβάλλουσι. Τὸ ὁρίζει ρητῶς ὁ νόμος ὥστε νὰ μὴ μένῃ καμμία ἀμφιβολία. Καὶ διὰ τοῦτο λέγομεν καὶ ἐπιμένομεν ὅτι τὰ ἀνωτέρω ἀπαραίτητα στοιχεῖα δέον νὰ ἐξακριβοῦνται εἰς ἑκάστην περίπτωσιν.

§212Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἀσφαλῶς ἔχετε δίκαιον· διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ἀξιωματικοὶ πολεμήσαντες ἐπὶ τόσα ἔτη νὰ αἰχμαλωτίζωνται ἀτίμως.

§213Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Οἱ ἡρωικοὶ λόγοι ἐκφωνούμενοι ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης εἶναι θαυμάσιοι, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν δι’ ἡρωικῶν λόγων νὰ κρίνωνται αἱ πράξεις χιλιάδων ἀξιωματικῶν. Μόνον τοῦτο δύναμαι νὰ εἴπω.

§214ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ δὲ νόμος προβλέπει πιθανῶς πειθαρχοῦντα τμήματα. Ἐκεῖ οἱ στρατιῶται ἀπῄτουν ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ παραδοθοῦν.

§215Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Συγκεφαλαιῶν, κύριοι συνάδελφοι, ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ διαφορά μας μετὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἵτινες ἀνέπτυξαν τὰς γνωστὰς γνώμας, εἶναι ριζική. Ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης διετυπώθη παρὰ τούτων τοῦτο· ὅτι οἱ αἰχμάλωτοι πρέπει νὰ παραπέμπωνται εἰς τὸ Στρατοδικεῖον ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνακρίσεως. Αὐτὴ αὕτη ἡ αἰχμαλωσία ἀποτελεῖ τὸ στοιχεῖον τοῦ ἐγκλήματος. Καὶ ἐξ ὅσων παρετάξαμεν ἡμεῖς καὶ ἐκ τῆς Στρατιωτικῆς Ποινικῆς Νομοθεσίας καὶ ἐκ τῶν περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν νόμων προκύπτει ὅτι καὶ διὰ τὴν περίπτωσιν τῆς αἰχμαλωσίας, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς νόμος θεωρεῖ ὡς ἀδίκημα ἰδιώνυμον, προαπαιτεῖται ἡ ἀπαραίτητος ἀνάκρισις πρὸς ἐξακρίβωσιν ὅλων τῶν στοιχείων τῆς ποινικῆς διώξεως, τὰ ὁποῖα τὸ ἄρθρον 199 περιλαμβάνει. Συνεπῶς κατὰ τὴν γνώμην μας ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς καταστάσεως καὶ ἄνευ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ψηφίσματος. Καθ’ ἡμᾶς τὸ ψήφισμα ἕνα μόνον λόγον ἔχει, ὅτι ἑνοποιεῖ τὴν ἀνάκρισιν, τοὺς πολλοὺς ἀνακριτὰς τοὺς περιορίζει εἰς μίαν Ἐπιτροπήν, οὕτως ὥστε ὑπὸ ἑνιαῖον πνεῦμα νὰ κριθοῦν αἱ πράξεις πολλῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ἔδρασαν ὑπὸ ὡρισμένας συνθήκας. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἡμεῖς τουλάχιστον ἀποδίδομεν εἰς τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, ὅσον ἀφορᾷ τὸ οὐσιαστικὸν μέρος τοῦ ζητήματος. Ὅσον ὅμως καὶ ἂν ἐτονίσθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, τοῦ κ. Γονατᾶ, ἡ ἔννοια ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἀποδοθῇ εἰς τὸ ψήφισμα τοῦτο, θὰ ἀπετέλει παράλειψιν δι’ ἡμᾶς καὶ δι’ οἱονδήποτε ἄλλον, ὅστις θὰ διήρχετο ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, θὰ ἀπετέλει, λέγω, παράλειψιν ἂν δὲν ἐτονίζετο ποία εἶναι ἡ θεμελιώδης ἀρχὴ ἥτις δέον νὰ διέπῃ πᾶσαν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου συζήτησιν: Ἡ θεμελιώδης ἀρχὴ ὅτι ἡ μικρασιατικὴ καταστροφὴ ὑπῆρξεν ἀνεξάρτητος τῆς ἐκβάσεως οἱασδήποτε στρατιωτικῆς ἐπιχειρήσεως, ὅτι ἡ μικρασιατικὴ καταστροφὴ ὑπῆρξεν ἔργον ἀποκλειστικὸν τῆς μοναρχίας καὶ τοῦ συμμάχου της ἐνόχου πολιτικοῦ κόσμου, τοῦ ὁποίου ἓν καὶ μόνον γεγονὸς θὰ ἠδύνατο νὰ ἀποδείξῃ τὴν ἀναμφισβήτητον ἐνοχήν. Καὶ μόνον τὸ γεγονὸς ὅτι ἀνέλαβον τὴν συνέχισιν ἑνὸς ἀγῶνος εἰς τὸν ὁποῖον δὲν ἐπίστευσαν, ἑνὸς ἀγῶνος τὴν ἱερότητα τοῦ ὁποίου ἐχλεύασαν, ἀγῶνος τὸ δίκαιον τοῦ ὁποίου περιύβρισαν. Καὶ ἀφοῦ συνέτριψαν τὰς ἠθικὰς καὶ ψυχικὰς δυνάμεις τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς Χώρας, ἀφοῦ ἐνέσπειραν τὴν ἀπογοήτευσιν καὶ ἐνέπνευσαν τὴν ἀποκαρδίωσιν, ὡδήγησαν τὴν σφριγῶσαν τοῦ Ἔθνους νεότητα εἰς τὸν Γολγοθᾶν αἱματηρῶν θυσιῶν, βέβαιοι ὄντες ὅτι εἰς τὸ τέρμα των θὰ εὕρισκον τὴν ἧτταν καὶ τὴν καταισχύνην. Καὶ βέβαιοι εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς διὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ἣν ἐφήρμοσαν ἐζήτησαν νὰ ἀνεύρουν ἐκεῖνον ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἐφόρτωναν τὸν σταυρὸν τοῦ μαρτυρίου, τὸ βάρος καὶ τὰς εὐθύνας τῆς ὅλης καταστροφῆς. Καὶ τοιοῦτον εὗρον τὸν ἐθνικὸν Στρατόν. Καὶ τοῦτον ὑβρίζουσι καὶ ἐκείνους οἵτινες ὅ,τι ἠδυνήθησαν ἐξ αὐτοῦ περιέσωσαν. Ὄχι ὅμως τότε, ἅμα τῇ καταστροφῇ. Τότε ἦσαν πολὺ πρόσφατα τὰ γεγονότα καὶ ἡ ἀλήθεια διέλαμπεν. Ἐνθυμεῖσθε βεβαίως μετὰ τὴν καταστροφὴν τί ἀνεγράφετο ἀπὸ τὸν φιλικὸν πρὸς τὸ μοναρχικὸν καθεστὼς Τύπον. Ἐξῄρετο τότε διὰ φλογερᾶς ἀρθρογραφίας καὶ δι’ εἰδήσεων ὁ ἡρωισμὸς τῶν ὀλίγων ἐναπολειφθέντων τμημάτων καὶ τὰ συνδεόμενα πρὸς τοὺς κρατοῦντας φύλλα ἐδημοσίευον ἀνακοινώσεις τοῦ Προέδρου τῆς τότε Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἐξαιρούσας τὰς πράξεις τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, πρὸς τοὺς ὁποίους σήμερον ἐπιρρίπτεται ἡ κατηγορία τοῦ «φυγάδος». Ἀναγνώσατε τὴν «Καθημερινὴν» καὶ τὴν «Νέαν Ἡμέραν». Θὰ ἴδητε καὶ ἀνακοινώσεις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν περὶ προαγωγῆς τοῦ συνταγματάρχου Πλαστήρα εἰς ὑποστράτηγον ἐπὶ διακεκριμέναις πράξεσιν. Ἀλλὰ τότε ὁ Πλαστήρας καὶ οἱ λοιποὶ ἐπίλεκτοι ἡγέται ἔσωζον μετὰ τῶν ὑπολειμμάτων τοῦ Στρατοῦ καὶ τὸ ταπεινὸν σαρκίον τῶν ἐνόχων ὀπαδῶν τοῦ μοναρχισμοῦ. Ὅταν ὅμως παρῆλθε πλέον ἡ ἀπειλή, τότε πλέον ἤρχισαν νὰ καλῶνται «φυγάδες» καὶ «ἐπαίσχυντοι προδόται». Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ κύκλου τῶν εὐθυνῶν τούτων, ἐκτὸς τοῦ κύκλου τῶν μεγάλων τούτων εὐθυνῶν, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναζητηθῶσι καὶ ἕτεραι εὐθύναι. Ὅπως εἰς πᾶσαν στρατιωτικὴν ἐπιχείρησιν, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, οὕτω καὶ εἰς τὰς ἐπιχειρήσεις αἵτινες κατέληξαν εἰς τὴν κατάρρευσιν τοῦ μικρασιατικοῦ Μετώπου, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ὑπῆρξαν ἀνώτεροι βαθμοφόροι καὶ κατώτεροι ἀξιωματικοί οἵτινες περιέπεσαν εἰς παραβάσεις τῶν ὑφισταμένων νόμων. Καὶ ἄλλων μὲν αἱ παραβάσεις δὲν διαφεύγουσι τοῦ πλαισίου τῶν ποινικῶν εὐθυνῶν, ἄλλων δέ, ὅσον καὶ ἂν ἠδύναντο νὰ θεωρηθοῦν ὅτι ἐξέρχονται τῶν ὁρίων τῆς ποινικῆς διώξεως, εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι δύνανται νὰ ἐπισύρωσιν ἐπὶ τούτων τὸν διοικητικὸν ἔλεγχον. Αἱ παραβάσεις καὶ παραλείψεις τοῦ καθήκοντος, ἀξιότιμοι κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἀποκλείονται ἀπὸ οἱανδήποτε στρατιωτικὴν ἐπιχείρησιν. Ἀλλ’ ὅταν ἡ νίκη καλύπτῃ τὰς σημαίας τῶν προελαυνόντων στρατευμάτων, τότε αἱ παραλείψεις καὶ παραβάσεις τοῦ καθήκοντος ἐξαφανίζονται εἰς τοὺς ἀλαλαγμοὺς τῆς νίκης. Ἀλλ’ ὅταν αἱ ἀτυχίαι ἐπέλθουν, τότε φυσικὸν εἶναι ὅτι αὗται ἐξαίρονται καὶ παρουσιάζονται ὑπὸ τὴν τραγικωτέραν αὐτῶν μορφήν. Καὶ ἐν προκειμένῳ διὰ τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς καταστάσεως δὲν ἔπνευσεν ἐξ ἀρχῆς τὸ πνεῦμα τῆς σταθερότητος καὶ τῆς ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης. Ἀντὶ τούτου ἔπνευσε τὸ πνεῦμα τῆς ἀμφιταλαντεύσεως καὶ τῶν δισταγμῶν, τὸ ὁποῖον ἐπέτρεψεν εἰς τὸν ἔνοχον πολιτικὸν κόσμον, ἀντὶ νὰ κρύψῃ τὸ πρόσωπον ἐκ καταισχύνης καὶ νὰ κύψῃ τὴν κεφαλὴν ὑπὸ τὸ βάρος τῆς εὐθύνης καὶ τῆς αἰωνίας καταδίκης, ὑπὸ τὸ βάρος τῆς εὐθύνης τὴν ὁποίαν ἔφερεν ἔναντι τοῦ λαοῦ καὶ τῆς Ἱστορίας, ἐπέτρεψε, λέγω, νὰ ὑψώνῃ θρασεῖαν τὴν κεφαλὴν καὶ νὰ ζητῇ νὰ ῥίψῃ εἰς τὸν βόρβορον τῆς ἀτιμίας καὶ τῆς καταισχύνης τὰ ὀνόματα ἐκείνων τοὺς ὁποίους ἐγκωμίαζε μὲν εἰς τὰς στιγμὰς τοῦ κινδύνου, ἀλλ’ ὅταν ἐνόμισεν ὅτι παρῆλθεν ὁ κίνδυνος καὶ ὅτι εὑρέθη ἡ κατάλληλος εὐκαιρία ἵνα χρησιμοποιηθῶσι στρατιωτικὰ ἀτυχήματα πρὸς πολιτικὴν ἐκμετάλλευσιν, ἠθέλησε νὰ καθυβρίσῃ. Εἴμεθα εὐτυχεῖς, κύριοι συνάδελφοι, διότι θὰ παρασχεθῇ ἅπαξ ἔτι ἡ εὐκαιρία διὰ νὰ καταδειχθῇ τίνες ὑπῆρξαν οἱ φυγάδες καὶ τίνες οἱ ἔντιμοι τοῦ καθήκοντος ἐκτελεσταί. Καὶ εἴμεθα πεπεισμένοι ὅτι ψηφιζομένου τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ψηφίσματος ἡ δικαιοσύνη θὰ ἀπονεμηθῇ. Καὶ ἡ μὲν δικαιοσύνη θὰ ἀπονεμηθῇ, ἀλλὰ ποῖος εἶναι ἐκεῖνος ὅστις θὰ καλύψῃ τὰ ἄτομα ἀπὸ τῆς διαρκοῦς κατασυκοφαντήσεως, ποῖος εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ καλύψῃ τὰ ἄτομα ἀπὸ τῆς διαρκοῦς ἐξυβρίσεως εἴτε διὰ τοῦ Τύπου εἴτε διὰ τῶν συνήθων φλυαριῶν, ποῖος εἶναι ἐκεῖνος ὅστις θὰ καλύψῃ τὰ ἄτομα κατὰ τῆς συκοφαντίας;

§216Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Τὰ ἀνοικτὰ δικαστήρια.

§217Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Τὰ ἀνοικτὰ δικαστήρια, λέγει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος. Ἡ Δικαιοσύνη προφανῶς. Ἀλλὰ τὴν Δικαιοσύνην προσφάτως ὅλως, εἰς τὴν δίκην τοῦ στρατηγοῦ Κουρουσοπούλου, εἴδομεν ὄχι μόνον ἀνίκανον νὰ προασπίσῃ καὶ ἀποδώσῃ τὴν δικαιοσύνην εἰς περιυβρισθέντα ἀνώτατον ἀξιωματικόν, ἀλλὰ τοὐναντίον τολμῶμεν νὰ εἴπωμεν ἐκ τῶν δεδομένων τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἔχομεν ὅτι εἴδομεν αὐτὴν συμμαχοῦσαν μετὰ τῶν ὑβριστῶν.

§218Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε ὅτι συνεμάχησε μετ’ αὐτῶν.

§219Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἐξ ὅσων γνωρίζομεν καὶ ἐκ τῶν στοιχείων ἅτινα ἐτέθησαν ὑπ’ ὄψει μας προκύπτει ὅτι δικαστικοὶ ὑπάλληλοι συνεμάχησαν μετὰ τῶν ὑβριστῶν διὰ πολιτικοὺς λόγους. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι εἷς ἀνώτερος ἀξιωματικός, ἀδίκως ἢ δικαίως, δὲν θὰ ἐξετάσωμεν, ἐξυβρίσθη διὰ τοῦ Τύπου. Ὁ ὑβρισθείς, καλῶς ἢ κακῶς ποιῶν, κακῶς καθ’ ἡμᾶς, κατέφυγε νομιμοφρόνως εἰς τὴν Δικαιοσύνην. Καὶ εἴδομεν τί διεδραματίσθη ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου. Τὸ δικαστήριον μετεβλήθη εἰς πολιτικὴν συγκέντρωσιν. Εἰς τὰς περιπτώσεις ταύτας, κύριοι συνάδελφοι, ἡ ἱκανοποίησις λαμβάνεται κατ’ ἄλλον τρόπον. Φυσικὰ θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι αὐτὸς εἶναι εἷς λόγος. Πρό τινων ἐτῶν ἦτο πραγματοποιήσιμος. Σήμερον μὲ τὴν ἐν ἰσχύϊ νομοθεσίαν πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον παροχὴ τῆς δικαιοσύνης; Ἐπιτρέπεται προφανῶς εἰς οἱονδήποτε νὰ κάμῃ τὴν σκέψιν καὶ νὰ ἑδραιώσῃ ἐν ἑαυτῷ τὴν πεποίθησιν ὅτι ὑφ’ ἃς περιστάσεις διατελοῦμεν καλὸν θὰ ἦτο νὰ μὴ ὑπῆρχον αἱ ἀπαγορευτικαὶ δι’ εἰδικοῦ νόμου διατάξεις, αἵτινες ἔθεσαν φραγμὸν εἰς ἕνα ἀναχρονιστικὸν μὲν τρόπον ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας θὰ ἦτο λυσιτελέστατος.

§220Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν θὰ ἐχρησίμευεν αὐτὸς διὰ τὸν περὶ οὗ ὁ λόγος.

§221Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν δύνασθε νὰ ἐκφράζησθε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, κ. συνάδελφε. Εἴμεθα βέβαιοι ὅτι, ἂν αἱ περιοριστικαὶ τῆς μονομαχίας διατάξεις δὲν εἶχον ψηφισθῆ, ὄχι μόνον εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν, ἀλλὰ καὶ εἰς πολλὰς ἄλλας περιστάσεις θὰ ἐτίθετο χαλινὸς εἰς τὰς μεθόδους αἵτινες τόσον συχνὰ ἐτέθησαν ἐσχάτως ἐν χρήσει, μεθόδους ἀχαλινώτου τάσεως πρὸς κατασυκοφάντησιν τοῦ παντός. Εἴμεθα εὐτυχεῖς, κύριοι συνάδελφοι, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρῆλθε πρὸ ἡμῶν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος, κηρυχθείς, ὡς ἦτο ἑπόμενον, ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος. Καὶ ἡμεῖς τασσόμεθα ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ αὐτοῦ, διὰ νὰ δείξωμεν ἅπαξ ἔτι ὅτι δὲν εἴμεθα ἐκεῖνοι οἵτινες θὰ ἐζητοῦμεν νὰ ἀποφύγωμεν τὸν ἔλεγχον. Δὲν φοβούμεθα τὸν ἔλεγχον. Πάντοτε τὸν ἐζητήσαμεν καὶ τὸν ἐπροκαλέσαμεν. Εἴμεθα βέβαιοι ὅτι διὰ τοῦ ἐλέγχου τούτου θὰ χυθῇ πλῆρες φῶς καὶ θὰ διαλυθῶσιν ὅλοι οἱ δισταγμοὶ καὶ αἱ ὑπόνοιαι, αἵτινες εἰς τὰ πνεύματα πολλῶν ἐνεφιλοχώρησαν, καὶ θὰ ἀποδειχθῇ καὶ πάλιν ὅτι εἶναι ἀπολύτως ἄξιοι τῆς ἐκφρασθείσης εὐγνωμοσύνης τοῦ Ἔθνους ἐκεῖνοι πρὸς τοὺς ὁποίους ἐπανειλημμένως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐξεφράσθη αὕτη (Χειροκροτήματα).

§222ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαβίνης ἔχει τὸν λόγον.

§223Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εὐτυχῶς ἢ δυστυχῶς, κύριοι συνάδελφοι, δὲν εὑρισκόμην τότε εἰς τὰς τάξεις τοῦ Στρατοῦ ὥστε νὰ ἔχω ἰδίαν ἀντίληψιν τῶν γεγονότων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Οὐχ ἧττον ὅμως πιστεύω ὅτι ἔγινε μία παρεξήγησις τοῦ ζητήματος καὶ μάλιστα σκόπιμος, ἔγινε μία παρεξήγησις μεταξὺ τῆς ἥττης καὶ τῆς ἀποσυνθέσεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς ἀτάκτου ὑποχωρήσεως καὶ τῆς διαλύσεως τῶν ὀργανικῶν δεσμῶν αὐτοῦ. Ὑπάρχουν, κύριοι, εἰς τὴν Ἱστορίαν τῶν Κρατῶν παραδείγματα κατὰ τὰ ὁποῖα Στρατοὶ νικηφόροι μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς ὑπέστησαν ἧτταν καὶ ἧτταν πολλάκις ἐπονείδιστον. Ἀλλὰ παράδειγμα τοιοῦτον, ὡς τὸ τῆς ἀποσυνθέσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, ὁμολογῶ ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄλλο εἰς τὴν Ἱστορίαν, διότι δὲν εἶναι καὶ εὔκολον νὰ ὑπάρχῃ τοιοῦτον παράδειγμα, κύριοι συνάδελφοι, ἐν τῇ Ἱστορίᾳ, τουτέστι τῆς πλήρους ἀποσυνθέσεως τοῦ Στρατοῦ ὁ ὁποῖος μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς περιέφερε νικηφόρον καὶ ὑπερήφανον τὴν Ἑλληνικὴν σημαίαν. Αἱ μεγάλαι ἧτται καὶ αἱ ἀποσυνθέσεις τῶν Στρατῶν δὲν προέρχονται ἐκ τῆς μὴ προσηκούσης ἐκτελέσεως τοῦ καθήκοντος τοῦ Α ἢ τοῦ Β βαθμοφόρου. Δὲν δύναται ὁ Στρατὸς νὰ ἀποσυντεθῇ καθ’ ὁλοκληρίαν, νὰ τραπῇ εἰς ἄτακτον φυγὴν διότι οἱ Α ἢ οἱ Β ἀξιωματικοὶ δὲν ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των. Αἱ ἧτται καὶ αἱ ἀποσυνθέσεις ἔχουσι ψυχολογικὰ τὰ αἴτια, ἔχουσιν ἠθικὰ τὰ αἴτια. Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ τολμήσῃ νὰ εἴπῃ ὅτι τοιαῦται ἧτται καὶ τοιαῦται ἀποσυνθέσεις ἔχουν τὴν ἀρχικήν των βάσιν εἰς τὴν μὴ πλήρη ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος ἐκ μέρους τῶν βαθμοφόρων ἀσφαλῶς εἶναι ἀνάξιος προσοχῆς. Καὶ δι’ ἄλλους μὲν ἐκ τῶν τοῦτο λεγόντων δέχομαι τὴν πλάνην, ἀλλὰ διὰ τοὺς πλείστους ἐξ αὐτῶν δέχομαι τὸ ψεῦδος.

§224Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Καὶ βαθμοφορικά.

§225Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Αὐτοὶ δὲν ἐπιφέρουν ἀποσύνθεσιν Στρατοῦ.

§226Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Σᾶς λέγω τὸ ἑξῆς: Ἄλλος ὁ πόλεμος τοῦ Πεζικοῦ καὶ ἄλλος ὁ πόλεμος τοῦ Πυροβολικοῦ.

§227Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Χαίρω πολὺ διὰ τὴν γνωριμίαν.

§228Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὑπάρχει κάποια διαφορά.

§229Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὅστις παρηκολούθησε, κύριοι πληρεξούσιοι, τὰ γεγονότα τὰ πολιτικὰ τῶν τελευταίων ἐτῶν τῆς Πατρίδος μας καὶ ὅστις παρηκολούθησε λεπτομερῶς τὴν διεξαχθεῖσαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἱστορικὴν ἐκείνην δίκην, θὰ ἐπείσθη ἀκραδάντως — ἐκτὸς ἂν δὲν ἤθελε — ὅτι οἱ κυβερνῶντες τότε τὸν Τόπον, εὑρεθέντες εἰς ἀδιέξοδον καὶ ἀποφασίσαντες τὴν ἐκκένωσιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, μὴ τολμῶντες δὲ νὰ διαπράξωσι ταύτην ἐκ φόβου τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἀνέμενον τὴν εὐκαιρίαν ὅπως διατάξωσι τὴν ἐκκένωσιν· καὶ ἡ εὐκαιρία τοῖς ἐδόθη. Δὲν θέλω νὰ εἴπω καὶ νὰ ὑποστηρίξω ἐπισήμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἡ ἀπόσπασις τῶν δυνάμεων ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας εἰς τὴν Θράκην εἶχε τὴν ἀφορμὴν ἐκεῖ. Διεπιστώθη ὅμως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐκ τῆς καταθέσεως τοῦ πρώην Ἀρχιστρατήγου κ. Παπούλα ἐρωτηθέντος ὑφ’ ἑνὸς στρατοδίκου, ὅτι, καίτοι παρῆλθον 20 ἡμέραι καὶ πλέον ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ στρατιωτικὸς διοικητὴς τῶν συμμαχικῶν Στρατευμάτων ἐν Κωνσταντινουπόλει εἰδοποίησε τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν θὰ ἐπετρέπετο ἡ προέλασις πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν, ἐν τούτοις ὁ στρατὸς ἐκεῖνος ὁ ἀποσπασθεὶς ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας δὲν διετάχθη νὰ ἐπιστρέψῃ ἐκ νέου εἰς αὐτήν, ἀλλὰ παρέμενεν ἐν Θράκῃ, ἔνθα εἶχεν ἀποσταλῆ. Δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι σκοπίμως παρέμενεν ἐκεῖ ὁ Στρατός. Ἓν εἶναι βέβαιον, ὅτι δυνάμεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ Μικρᾶς Ἀσίας καὶ δὴ ἐκ τοῦ μέρους ἐκείνου εἰς τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἡ ἐπίθεσις ἀπεσπάσθησαν εἰς Θράκην καὶ παρέμειναν 20 ἡμέρας καὶ πλέον μετὰ τὴν κοινοποίησιν τῆς ἀποφάσεως τοῦ διοικητοῦ τῶν συμμαχικῶν Στρατευμάτων ἐν Κωνσταντινουπόλει ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ τὴν προέλασιν πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν. Καὶ ὁ πρώην Ἀρχιστράτηγος κ. Παπούλας, ἐρωτηθεὶς ὑφ’ ἑνὸς στρατοδίκου, ἐχαρακτήρισε τὴν διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ τότε Ἀρχιστρατήγου ὡς ἐγκληματικήν, κατὰ τὴν ἱστορικὴν ἐκείνην δίκην. Ὥστε ἂς μὴ ἀναζητῶμεν, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὴν μὴ ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος τοῦ Α ἢ Β βαθμοφόρου νὰ εὕρωμεν τὰ αἴτια τῆς πλήρους ἀποσυνθέσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Ἐκεῖ ὅπου δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν τὰς εὐθύνας τῶν βαθμοφόρων τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ εἶναι ὅτι ἡ ὑποχώρησις, ἥτις ἠδύνατο νὰ γίνῃ μὲ μεγαλυτέραν τάξιν, ἔγινεν ἀτάκτως. Ἐγὼ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἔχω συγκεκριμένην γνώμην, τὴν ὁποίαν καὶ πάλιν δὲν διστάζω νὰ σᾶς εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἔχει καὶ ἄλλοτε συζητηθῆ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ὑπέβαλον, ὑποβάλλω δὲ καὶ τώρα, τὴν γνώμην ὅτι πᾶσα συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ὄχι μόνον δὲν θὰ ἔχῃ κανὲν θετικὸν ἀποτέλεσμα διὰ τὸ Στράτευμα καὶ τὴν ἡσυχίαν τῆς Χώρας, ἀλλὰ τοὐναντίον θὰ ἔχῃ θλιβερώτατα ἀποτελέσματα, διότι, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μυτιλήνης συνάδελφος ἀνέφερε πρὸ ὀλίγου, οἱονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα, οὐδόλως θὰ πείσῃ τὸν κόσμον ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος θέλει νὰ ἐπιρρίπτῃ εὐθύνας ἐπὶ ὡρισμένων ἀτόμων, ἐπὶ ὡρισμένης παρατάξεως, οὐδόλως θὰ πείσῃ τὸν κόσμον ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος θέλει νὰ συκοφαντῇ νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ κατασυκοφαντῶν καὶ διαδίδων διαφόρους φήμας. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, κύριοι συνάδελφοι· πρὸς τί ἡ συγκρότησις τοῦ Συμβουλίου; Κατὰ τὸ ψήφισμα τὸ Συμβούλιον θὰ ἐξετάσῃ ποῖοι θὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὰ Στρατοδικεῖα καὶ ποῖοι εἰς Συμβούλια. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὰ Στρατοδικεῖα ποίαν ποινὴν θὰ ὑποστῶσι; Θὰ ὑποστῶσι τὴν ποινὴν τῆς φυλακίσεως ἢ τοῦ θανάτου; Ἂν εἶναι ὅμως κανεὶς ὁ ὁποῖος νὰ διέπραξε τόσον μέγα ἀδίκημα, δὲν θὰ εἶχε μηνυθῆ ἀπὸ ἀξιωματικόν τινα, ἀφοῦ ἐπανειλημμένως ἐξεδόθησαν διαταγαὶ περὶ μηνύσεως ἐναντίον ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των, διὰ νὰ τιμωρηθῶσι καὶ ἐκτίσωσι τὴν ποινὴν αὐτῶν εἰς τὰς φυλακάς; Ἄλλοι, ὅπως ὁ συνταγματάρχης Σπυρόπουλος, ἐτιμωρήθησαν δι’ ἰσοβίων δεσμῶν καὶ ἤδη εἶναι ἐκτὸς τῶν φυλακῶν, ἀποφυλακισθεὶς δυνάμει τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Πρὸς τί λοιπὸν νὰ παραπέμπωνται ἀξιωματικοὶ εἰς τὰ Στρατοδικεῖα; Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἂν ὁ Σπυρόπουλος, περὶ τοῦ ὁποίου οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἐγκατέλειψε τὴν θέσιν του, εὑρίσκεται ἐκτὸς τῶν φυλακῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ μείνῃ κανεὶς ἄλλος εἰς τὰς φυλακάς;

§230ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ συνταγματάρχης Ζεγγίνης;

§231Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἔξω καὶ αὐτός. Δὲν ἔμεινε κανεὶς μέσα. Καὶ γεννᾶται τὸ δεύτερον ζήτημα: Νὰ συγκροτηθῇ Συμβούλιον διὰ νὰ παραπεμφθοῦν οἱ ἀξιωματικοί. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ εἶμαι σύμφωνος. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ συγκροτηθῇ κανὲν Συμβούλιον. Ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ χρησιμοποιήσῃ τὸ Συμβούλιον πρὸς ἄλλον σκοπόν. Ὄχι νὰ ἐκτελέσῃ ἀνακρίσεις, ἀλλὰ νὰ ἐξετάσῃ, νὰ βασανίσῃ τὴν ἔκθεσιν τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ὅλα τὰ σχετικὰ ἔγγραφα καὶ ἀναφορὰς, χωρὶς νὰ ἐκτελέσῃ ἀνακρίσεις καὶ νὰ ἐξετάσῃ πρόσωπα καὶ νὰ καλῇ τὸν Α ἢ τὸν Β ἀξιωματικὸν εἰς ἀνακρίσεις, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ πέσῃ εἰς λαβύρινθον, ἐπειδὴ ἀφ’ ἧς ἡμέρας θ’ ἀρχίσῃ ἡ ἀνάκρισις θὰ ὑποβάλλωνται σωρηδὸν αἱ μηνύσεις. Δὲν θὰ μείνῃ δὲ ἀξιωματικὸς ὁ ὁποῖος δὲν θὰ μηνυθῇ καὶ τότε ἡ ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ διατηρῆται ἐπ’ ἄπειρον, ἐφόσον ὑπάρχουσιν ἐν τῇ ζωῇ τὰ πρόσωπα ταῦτα. Καὶ ἐρωτῶ· ὅταν μία ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ θὰ ἔχῃ νὰ ἀνακρίνῃ σχεδὸν ὅλους τοὺς ἀξιωματικούς, διότι οἱ ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος θὰ μηνύουν ὅλους τοὺς ἐντὸς τοῦ Στρατεύματος...

§232Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖ ὅλους.

§233Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ποῖος θὰ τοὺς ἐμποδίσῃ;

§234Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τὸν Πλαστήραν καὶ τὸν Γονατᾶν τοὺς ὑβρίζουν διὰ λόγους πολιτικῆς σκοπιμότητος, καὶ εἶναι ἐντροπὴ νὰ τοὺς ἀναφέρητε ἐδῶ μέσα.

§235Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἐπειδὴ κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα δικαιοῦμαι νὰ δίδω διασαφήσεις τινάς, ἀκριβῶς δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, διὰ νὰ μὴ ἀρχίσουν δηλαδὴ νὰ ὑποβάλλουν μηνύσεις πρὸς συσκοτισμὸν τῆς ἀληθείας, ἠθέλησεν ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ ἐνεργήσῃ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν στοιχείων ἐκείνων καὶ λοιπῶν ἐγγράφων τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν καὶ ἐξ αὐτῶν ἡ Ἐπιτροπή, ἂν νομίσῃ ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἐξετάσῃ εὐρύτερον, νὰ προβῇ εἰς ἀνακρίσεις. Συνεπῶς ὁ φόβος τὸν ὁποῖον ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην δεικνύετε δὲν ὑπάρχει.

§236Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι συνάδελφοι, διὰ νὰ μὴ σᾶς ἀνησυχῶ περισσότερον, διότι νομίζω ὅτι καὶ ἡ συζήτησις αὐτὴ πρέπει νὰ λήξῃ τὸ ταχύτερον, ἂν ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Συνέλευσις ἐπιμείνουν ὅπως ψηφισθῇ τὸ ψήφισμα τοῦτο — διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ — τοὐλάχιστον νὰ περιορισθῇ ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦτο θὰ ἔχῃ δικαίωμα μόνον ἐκ τῶν ὑπαρχουσῶν ἐκθέσεων καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς νὰ παραπέμπῃ ὅλους τοὺς ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ὑστέρησαν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός των, ἵνα τοιουτοτρόπως ἀπομακρυνθῶσι τοῦ Στρατεύματος ὅλοι οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι θὰ εἶναι ἐπιβλαβεῖς εἰς τὸ Στράτευμα, διότι ἐγὼ φρονῶ ὅτι θὰ εἶναι τόσον ἐλάχιστοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἀπομακρυνθῶσιν, ὥστε νὰ εἶναι κολοσσιαία ἡ ζημία ἐν συγκρίσει μὲ τὴν ὠφέλειαν τὴν ὁποίαν θὰ εὕρῃ ὁ Στρατὸς ἐκ τῆς ἀπομακρύνσεως 3–4 ἀξιωματικῶν. Ὑποβάλλω συνεπῶς τὴν γνώμην ὅπως ἀπορριφθῇ τὸ ψήφισμα ἤ, ἂν δὲν ἀπορριφθῇ, περιορισθῇ ὁ ρόλος τοῦ Συμβουλίου εἰς τὸ νὰ ἀνεύρῃ ποῖα ἄτομα θὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὸ Συμβούλιον ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐκθέσεων τῆς ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τῶν ὑπαρχουσῶν ἐκθέσεων τῶν Σωμάτων καὶ τῶν συνταγμάτων.

§237ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πάγκαλος ἔχει τὸν λόγον.

§238Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὅτε ὑπεβλήθη τὸ ὑπὸ συζήτησιν ψήφισμα, κύριοι συνάδελφοι, ὁμολογῶ ὅτι ἤμην κατὰ τοῦ ψηφίσματος, συμφωνῶν πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Μετὰ διετίαν ἢ τριετίαν καὶ ὑπὸ τὰς συνθήκας καὶ τὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐγένετο ἡ ὑποχώρησις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας θὰ ἦτό τις ἐντελῶς ἐπιπόλαιος, ἂν μὴ ἀνιστόρητος καὶ ἀψυχολόγητος, διὰ νὰ φαντασθῇ ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ παραχθῇ σάλος ἐν τῷ Στρατεύματι ἐκ τῆς συζητήσεως τοῦ ψηφίσματος καὶ ὅτι ἠδύνατο νὰ προέλθουν πρακτικὰ ἐξ αὐτῆς ἀποτελέσματα. Διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν — καὶ εὔχομαι νὰ διαψευσθῶ — ὅτι οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ ψηφίσματος, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι μηδέν. Ἀναμφισθητήτως δὲν δικάζονται τοιαῦτα ζητήματα μετὰ παρέλευσιν ἐτῶν, διότι εἶναι ἀποτελέσματα τῆς μικρασιατικῆς καταστροφῆς, πρὸ πολλῶν ἐτῶν συντελεσθείσης. Αἱ ἀμοιβαὶ καὶ αἱ ποιναὶ δίδονται ἀμέσως καὶ ἐπὶ τόπου. Λόγοι μακρᾶς πείρας διδάσκουν ὅτι δὲν πρέπει νὰ περάσουν οὔτε μῆνες οὔτε ἑβδομάδες ὅταν πρόκειται νὰ συζητηθοῦν τοιαῦτα ζητήματα. Ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἀναγκάζομαι νὰ ἀνατρέξω εἰς τὰς πηγὰς ἀπὸ τὰς ὁποίας ἤντλησαν ὅλοι οἱ συγγραφεῖς διδάγματα. Ὁ Ξενοφῶν ἀναφέρει ὅτι: (ἀναγινώσκει): «Εἴθισται.... κλπ.». Ἐνθυμοῦνται οἱ κ.κ. συνάδελφοι τοιούτους τύπους. Καὶ ἐγὼ εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ ὑπηρετήσω ἐπὶ 7 ἔτη ὡς λοχαγὸς εἰς τὸ 7ον πεζικὸν σύνταγμα μὲ ἕνα ταγματάρχην ὁ ὁποῖος ἦτο ἀπαίσιος, τὸν μακαρίτην Βελισσαρίου, ὁ ὁποῖος δὲν ἔλεγεν εἰς τὰ πέντε ἕκτα τοῦ Στρατοῦ «καλημέρα». Ὅταν ὅμως τὰ δεινὰ ἀναφαίνωνται, «τὸ μὲν στυγνὸν φαίνεται γλυκύ, τὸ δὲ τραχὺ τῆς φωνῆς ἡδύ». Διότι ἡ ἀξία τοῦ μεγάλου στρατιωτικοῦ καὶ μόνη εἶναι ἀρκετὴ νὰ σβύσῃ ὅλα αὐτὰ τὰ μειονεκτήματα, τὰ ὁποῖα ἀναφαίνονται ὅταν ὑπάρχῃ εἰρήνη, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸν ἄλλον, τὸν Μένωνα, ὁ ὁποῖος «ὅταν παρήρχετο ὁ πόλεμος, ἦτο μέσα εἰς ὅλα τὰ γεύματα καὶ τὰς ἀμοιβὰς κλπ.». Αὐτὸς εἶναι ὁ ἄνθρωπος, αὐτὴ εἶναι ἡ Ἱστορία. Δὲν εἶναι δυνατὸν μετὰ 3–4 ἔτη νὰ εὕρωμεν τοὺς ὑπευθύνους. Αὐτὸ εἶναι ἀστεῖον, καὶ δι’ αὐτὸ εἶμαι ἐναντίον τοῦ ψηφίσματος. Ἀναγνωρίζω ὅμως τὴν ἀνάγκην αὐτοῦ δι’ ἄλλους λόγους, περιορίζοντος τὸν ἀριθμὸν τῶν κριθησομένων. Ὁ κ. πληρεξούσιος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς μᾶς εἶπε τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ κακὰ τὰ ὁποῖα ἔκαμεν ἡ Ἐπανάστασις. Καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἔκαμε καὶ σφάλματα. Ἔπρεπε νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον ἀπὸ τοῦ τελευταίου διμοιρίτου μέχρι τοῦ ἀνωτάτου ἀξιωματικοῦ, εἰσάγουσα εἰς τὸ Στρατοδικεῖον καὶ ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους παρεδόθησαν ἐξουσίαι.

§239ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κατόπιν μηνύσεως;

§240Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αὐτεπαγγέλτως.... Ὥστε τὸ ψήφισμα νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 199 προβλεπόμενα. Τὸ δὲ ἄρθρον τὸ ὁποῖον ἐμνημόνευσα εἶναι ἄρθρον περὶ τοῦ ὁποίου ἐγένετο μεγάλη συζήτησις, μετέχοντος καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἀσχολεῖται εἰς πολλά, ἔχει δὲ συνταχθῆ ὑπὸ μιᾶς μεγάλης μορφῆς, τοῦ Ναπολέοντος. Εἶναι τὸ ἄρθρον τῆς 3 Μαΐου 1812· διότι δι’ αὐτοῦ ἀνετράφη ὁ Στρατὸς εἰς ὡρισμένας ἀρχάς, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ Στρατός. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου ἄλλο ἄρθρον τοῦ Π. Ν., ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φιλάνθρωποι νομικοὶ ἔβαλαν. Ἀλλὰ σημαίνει τίποτε αὐτὸ προκειμένου νὰ ζήσουν χιλιάδες, οἱ ὁποῖοι θὰ χαθοῦν εἰς τὴν ὑποχώρησιν τῆς Γαλλίας; Θὰ χαθοῦν εἰς μάτην. Ἂς χαθοῦν. Καὶ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ μὲ ἐρωτήσουν τί ὀφείλει νὰ πράξῃ τις ὅταν εἶναι μόνος καὶ ἔχῃ κυκλωθῆ ἀπὸ 20 μεραρχίας δίδω τὴν ἀπάντησιν τοῦ γέροντος Ὁρατίου. Ὅτε ἡ μητέρα κλαίουσα ζητεῖ τὴν χάριν τοῦ τρίτου παιδιοῦ της, ὁ γέρων Ὁράτιος τῆς ἀπαντᾷ «νὰ πεθάνῃς». Εἰς αὐτὸ τὸ «νὰ πεθάνῃς» τοῦ Ρωμαίου στηρίζεται ὁλόκληρος ὁ νόμος. Τὸ ἄρθρον 199, ὅπως ἔχει, τιμωρεῖ μὲ θάνατον πάντα στρατιωτικὸν παραδιδόμενον. Ἐννοεῖ δηλαδὴ τὴν ἀντίστασιν μέχρις ἐσχάτων, καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ πνεῦμα ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ στηρίζηται εἷς Στρατός. Ἐπειδή, τέλος πάντων, εὑρισκόμεθα εἰς τὰ 1925, νομίζω ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ ἄρθρον 199 περιορίζοντες τοὺς στρατιωτικοὺς εἰς τοὺς ἡγήτορας. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ πρακτικώτερον. Ὡς πρὸς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος συναδέλφου, δὲν συμφωνῶ εἰς τὸ ὅτι θέλει νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τὸ δικαίωμα νὰ κρίνῃ ὅλα τὰ ἐπίμαχα ζητήματα. Αὐτὸ τὸ νέον ράδιον δὲν τὸ παραδέχομαι, διότι αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ πῶς ἠμπορεῖ νὰ λύσῃ ζητήματα τὰ ὁποῖα τόσοι ἄλλοι δὲν ἠμπόρεσαν νὰ λύσουν; Νομίζω ὅτι τὸ ψήφισμα πρέπει νὰ μείνῃ ὅπως ἔχει. Ἀλλὰ δὲν συμφωνῶ καὶ εἰς κάτι ἄλλο. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον καὶ ὀφείλω νὰ μὴ ἀφήσω νὰ ἀντιπαρέλθουν μερικοὶ ἀόριστοι ὑπαινιγμοί του. Δὲν θ’ ἀπαντήσω καὶ σήμερον διὰ δευτέραν φορὰν εὐρέως. Ὀρθότατα ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου του εἶπεν ὅτι αἱ εὐθῦναι ἦσαν καθαρῶς πολιτικαί. Δὲν ὑπάρχουν στρατιωτικοὶ ὑπεύθυνοι τῆς καταστροφῆς. Δὲν ἔχομεν στρατιωτικὰς παραλείψεις πλὴν μιᾶς σοβαρᾶς, ἥτις ἐδικάσθη, καὶ αὐτὴ ἦτο ἡ τοῦ πρίγκιπος Ἀνδρέου. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου λαμβάνω τὴν εὐκαιρίαν, ἐπειδὴ ἐγράφησαν τελευταίως ἀπὸ τὸν Τύπον τὸν ἀντίθετον πολλά, ὅτι εἰσηρχόμην εἰς τὴν αἴθουσαν τοῦ Στρατοδικείου καὶ ἠνάγκαζον τοὺς στρατοδίκας νὰ καταδικάζουν, λαμβάνω τὴν εὐκαιρίαν νὰ εἴπω ὅτι οὐδεὶς ἐπηρέαζε τοὺς στρατοδίκας ἐκείνους, καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ νὰ δηλώσω — ὑπάρχουν δὲ ἐνταῦθα πολλοὶ στρατοδίκαι — ὅτι ὄχι μόνον οὐδέποτε ἐπλησίασα εἰς τὴν αἴθουσαν τοῦ Στρατοδικείου ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ μίαν μόνην φορὰν παρεκάλεσα τὸν πρόεδρον τοῦ Στρατοδικείου νὰ συγκαλέσῃ τοὺς στρατοδίκας διὰ νὰ τοὺς ἐπηρεάσω ὄχι διὰ νὰ καταδικάσουν — εἶναι ζήτημα ἰδιοσυγκρασίας — ἀλλὰ διὰ νὰ ἀθωώσουν, διὰ νὰ ἀπαλλάξουν. Καὶ τοὺς παρεκάλεσα αὐτὴν τὴν μόνην φορὰν νὰ ἀπαλλάξουν, νὰ μὴ καταδικάσουν ἕνα πραγματικὸν ἔνοχον καὶ τυπικὸν ἔνοχον, τὸν πρίγκιπα Ἀνδρέαν. Διότι ἂν ἔπρεπε νὰ καταδικασθῇ εἰς εἰς θάνατον, ἦτο αὐτός, πραγματικὸς παραβάτης τοῦ νόμου, μὴ ἐκτελέσας διαταγὴν ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ καὶ γενόμενος αἴτιος τῆς ἥττης τοῦ Σαγγαρίου. Ἐρρίφθησαν μερικοὶ ὑπαινιγμοὶ κατὰ τοῦ Στρατοῦ. Διαφωνῶ ὡς πρὸς τὰ λεχθέντα περὶ μὴ ἐκτιμήσεως τοῦ κατορθώματος τοῦ Σαγγαρίου. Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἐπολέμησε παντοῦ καὶ πάντοτε. Τὸ καθεστὼς τὸ ὁποῖον ὑπηνίχθη ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, τὸ ὁποῖον δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀγαπήσῃ μετὰ τόσα καὶ τόσα, τὸ καθεστὼς αὐτὸ ἀπέδειξε καὶ τότε τὴν διαφοράν του, ἀφοῦ περιέθαλψε καὶ αὐτὸν τὸν ἴδιον, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του ὅτι ἦτο ἐπιτελάρχης τοῦ Δούσμανη. Ἔθεσεν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ Ἱππικοῦ τὸν ἀξιωματικὸν τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ Δούσμανη, τὸν συνταγματάρχην Σπυρόπουλον. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν συνταγματάρχην τῆς Ἀμύνης διοικητὴν τοῦ Πεζικοῦ κατὰ τὴν μάχην τῆς Προύσης, τὸν συνταγματάρχην Πανουσόπουλον, ἐπειδὴ δὲν ὑπήκουσεν εἰς τὴν διαταγὴν τοῦ Ἀρχιστρατήγου καὶ δὲν παρέδωκε τὴν διοίκησιν εἰς συνταγματάρχην βασιλικώτατον, τὸν συνταγματάρχην Νικολαΐδην, τὸ τότε Ἐπιτελεῖον γνωρίζετε τίνα διαταγὴν ἐξέδωκε; Ἐγὼ ὁ ἴδιος διέταξα τὸ τάγμα Ἱππικοῦ νὰ συλλάβῃ τὸν μέραρχον καὶ νὰ μᾶς τὸν ἀποστείλῃ. Καὶ τὸ Ἱππικὸν δὲν ἀντεστάθη, ὁ δὲ μέραρχος ἐδραπέτευσε καὶ ἐπῆγεν εἰς τὴν Θράκην.

§241ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν λιποτακτεῖ ὁ Πανουσόπουλος.

§242Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Λοιπὸν διαφωνῶ κατὰ τοῦτο μὲ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον. Δὲν ὑπῆρχον ἀξιωματικοὶ τῆς Ἀμύνης καὶ μή. Τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο εἶχεν ὅλους τοὺς ἀξιωματικούς, ὅσοι ἐνόμιζεν ὅτι θὰ ἐκτελέσουν τὸ καθῆκόν των, ἐν τῇ αὐτῇ μοίρᾳ, καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, ὅστις ἦτο καὶ μέραρχος καὶ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου. Θὰ ἦτο καλὸν ἐπὶ τέλους νὰ ἐννοήσῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς ὅτι παρῆλθον ἤδη δύο ἔτη καὶ εἶναι ἀρκετὰ διὰ νὰ ἐγκαταλείψῃ μερικὰς συμπαθείας παλαιὰς ἐξ αἵματος ἢ ἐξ ἀγχιστείας. Ἐπανερχόμενος εἰς τὸ θέμα νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις, διότι ἡ Συνέλευσις εἶναι σύμφωνος νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ ἄρθρον 199, ἂν τὸ ἐγκρίνῃ ὁ κ. Ὑπουργός, τὸ ὁποῖον ἄρθρον περιλαμβάνει πρακτικῶς ὅλους ἐκείνους, τοὺς 10 ἢ 15, οἱ ὁποῖοι ἦσαν διοικηταὶ συνταγμάτων καὶ ἀποσπασμάτων. Προτοῦ τελειώσω τὸν λόγον μου, κύριοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι δὲν διάκειμαι φιλικῶς πρὸς τὸν κ. Πλαστήραν. Τελευταίως μάλιστα μοὶ ἐπέδειξαν σωρείαν ἐπιστολῶν, τὰς ὁποίας γράφει ἐκ Γαλλίας ἐναντίον τῆς πολιτικῆς μου, ἐκ πλάνης νομίζων ὅτι ἡ πολιτική μου εἶναι κακή. Ὀφείλω ἐν τούτοις νὰ εἴπω ὅτι ἐκ τῆς μελέτης τῆς ἐκθέσεως τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν φαίνεται ὅτι δὲν θὰ ἐμελέτησε κατὰ βάθος ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφος, ἡ ὁποία φαίνεται ἀποσκοποῦσα νὰ ἐπιρρίψῃ μομφὴν ἐναντίον τοῦ τέως Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως — ἐξαιρῶ τὸν παρόντα, ὅπως εἶπον, διότι ἠμπορεῖ οὗτος μόνος νὰ ἀμυνθῇ — εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ πραγματικῶς μία πρᾶξις ἀξία ἐπαίνου καὶ θαυμασμοῦ, αὐτὴ εἶναι μία ἀπόφασις τοῦ κ. Πλαστήρα, ἐκτὸς τῆς δράσεως αὐτοῦ ὡς σωματάρχου. Διότι εἰς τοὺς πανικούς, εἰς τὰς συμφοράς, ὅπου ὁ Στρατὸς μεταβάλλεται εἰς πλῆθος, εἰς μᾶζαν — καὶ ὅποιος εἶδε τὸ κτῆνος αὐτό, τὴν μᾶζαν αὐτὴν μὲ ὅλας της τὰς βρωμερότητας, ἐκεῖνος μόνον ἠμπορεῖ νὰ καταλάβῃ τὴν ἀξίαν τοῦ διοικητοῦ ὁ ὁποῖος εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν κατορθώνει νὰ συγκρατήσῃ καὶ νὰ φέρῃ κατὰ τετράδας τὸ Σῶμά του εἰς τὸν πρὸς ὃν ὅρον — ἀναφαίνεται καὶ ἡ ἀξία τοῦ σωματάρχου. Καὶ ὑπάρχει εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς πρᾶξις τοῦ κ. Πλαστήρα, ἡ ὁποία ἀποδεικνύει τὸν πραγματικὸν ἀρχηγόν, τὸν πραγματικὸν πολεμικὸν ἄνδρα, διότι καθ’ ἣν στιγμὴν ἐμάχετο ὁ Τρικούπης, ὁ Πλαστήρας σκέπτεται νὰ φύγῃ ἀπὸ τὴν γραμμήν του καὶ νὰ προσβάλῃ τὸ ἀριστερόν τοῦ ἐχθροῦ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον, ἂν ἐξετελεῖτο, δὲν θὰ ἐνικᾶτο ὁ Τρικούπης. Ἡ πρᾶξις αὕτη εἶναι ἀρκετὴ διὰ νὰ ἐκτιμήσῃ κανεὶς τὸν στρατιωτικὸν ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν συμφορὰν συγκρατεῖ τὴν γραμμήν του. Ἡ δὲ ἀπόφασις τοῦ κ. Πλαστήρα νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὰς ἀνωτέρας του Ἀρχὰς ὅπως τῷ ἐπιτραπῇ νὰ βοηθήσῃ τὸν Τρικούπην ἀποδεικνύει τὴν ἀξίαν αὐτοῦ. Συνεπῶς εἶναι περιττὸν νὰ ὑπεραμυνθῇ τις τοιούτου ἀνδρός. Κατερχόμενος τοῦ βήματος παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως νὰ συντομεύσῃ τὴν συζήτησιν καὶ νὰ τὴν περιορίσῃ εἰς τὸ ἐλάχιστον.

§243ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπότσαρης ἔχει τὸν λόγον.

§244Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἡ μεταξὺ τῶν συναδέλφων σειρὰ κατὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὸν λόγον καὶ ἡ ὥρα κατὰ τὴν ὁποίαν πράττω τοῦτο νομίζω ὅτι δὲν συντελοῦν εἰς τὴν ἀπὸ περιωπῆς ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος. Θὰ περιορισθῶ συνεπῶς εἰς ὅσα σημεῖα ἐκ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος θεωρῶ ὅτι χρῄζουν διασαφήσεώς τινος ἢ ἀναπτύξεως. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ τεθῇ ὡς βάσις ὅπως εἰς περίστασιν οἵα ἡ παροῦσα ἀποφεύγηται ἡ μνεία ὀνομάτων, ἱκανὴ νὰ δημιουργήσῃ ἀτμόσφαιραν προκαταλήψεως, ἐν μέσῳ τῆς ὁποίας προφανῶς θὰ δυσχερανθῇ ἡ ἀνεύρεσις τῆς ἀληθείας. Μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, κύριοι συνάδελφοι, τὸ τοιοῦτο δὲν ἐπετεύχθη. Ἐπανειλημμένως διάφοροι ρήτορες ἠθέλησαν νὰ στηρίξουν τὴν γνώμην αὐτῶν ἐμπεριστατωμένως ἐπὶ παραδειγμάτων. Καὶ κατάρχομαι τοῦ λόγου μου ἐκεῖθεν, ὅπου ἴσως ὤφειλον νὰ περατώσω τοῦτον. Ἐπειδὴ ὁ πρὸ μικροῦ κατελθὼν τοῦ βήματος ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ τέως Ἀρχιστράτηγος ἀνέφερεν ὀνόματα, εἶμαι ὑποχρεωμένος τοὐλάχιστον νὰ ἀποκαταστήσω ἐν τῇ ἐντυπώσει ὑμῶν τὴν ἀλήθειαν, ὡς ταύτην ἐγὼ ἀντελήφθην, εὑρισκόμενος παρ’ αὐτοῖς, συμπράξας ἐπὶ μακρὸν μετ’ αὐτῶν, σχὼν τὸ ἀτύχημα νὰ εἶμαι συχνὰ δυσάρεστος ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι θὰ ἤμην ὠφέλιμος. Αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην μὲ κίνδυνον νὰ δράξω ὡς ἀποτέλεσμα τῆς γνώμης μου παρὰ τοῦ τέως Ἀρχιστρατήγου περιφρονητικόν τινα τίτλον ἐξ ὅσων συνήθως οὗτος ἀρύεται ἐκ τῆς μαγειρικῆς τῆς λαϊκῆς. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὑπενθυμίσω, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ὄνομα τοῦ κ. Πανουσοπούλου, τὸ θιγὲν ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του...

§245Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶναι γενναιότατος καὶ θαυμάσιος ἀξιωματικὸς καὶ organisateur πρώτης τάξεως.

§246Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὄχι τὸ θιχθὲν διὰ μείωσιν.

§247Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ μνημονευθέν.

§248Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Τὸ μνημονευθέν, διὰ νὰ κυριολεκτήσω — ἀλλ’ ἂν ὑποστῶ τόσον ἐπανειλημμένας γραμματικὰς ἐπανορθώσεις θὰ μηκύνω τὸν λόγον ἀκουσίως — ὄνομα τοῦ κ. Πανουσοπούλου. Θὰ ἔπρεπεν ἴσως νὰ διασαφηνισθῇ τὸ γεγονὸς ὅτι ὄντως βιαίως ἀνεκάλεσε τοῦτον ὁ τέως ἐπιτελάρχης καὶ διέταξεν αὐτὸν νὰ παρουσιασθῇ εἰς Πάνορμον, ἔνθα εὑρίσκετο τόσον ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, ὅσον καὶ ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ. Ἐνθυμοῦμαι τὸ γεῦμα τὸ ὁποῖον ἔσχε τὴν φιλοφροσύνην νὰ παραθέσῃ καὶ εἰς ἐκεῖνον καὶ εἰς ἐμὲ ὁ τέως Ἀρχιστράτηγος εἰς Πάνορμον. Κατηγορήθη ὁ κ. Πανουσόπουλος ὅτι ἦλθε μέσῳ Θράκης. Εἰς τοῦτο πταίουν αἱ μόναι ὑπάρχουσαι τότε συγκοινωνίαι, αἱ ὁποῖαι ἐξετελοῦντο τότε διὰ Ραιδεστοῦ.

§249ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι ἡ ὥρα δωδεκάτη καὶ ὁμιλεῖτε ἀκόμη διὰ τὸν κ. Πανουσόπουλον.

§250Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Θὰ ἐπεθύμουν, κύριοι, ἐπίσης νὰ φέρω δεύτερον παράδειγμα μὲ κίνδυνον νὰ παρεξηγηθῶ καὶ νὰ φανῶ πολλαπλασίως δυσάρεστος. Ἐμνημονεύθη τὸ ὄνομα τοῦ βασιλόπαιδος Ἀνδρέου, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξε βεβαίως ἔνοχος μιᾶς βαρείας παραβάσεως ἐκδοθείσης διαταγῆς. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ δεχθῶ, κύριοι, τὴν ἐκδοχὴν ὅτι ἡ παράβασις τῆς διαταγῆς αὐτῆς ὑπῆρξεν ἡ αἰτία τῆς ὁριστικῆς ἀπωλείας τῆς μάχης τοῦ Σαγγαρίου. Ἡ μάχη τοῦ Σαγγαρίου εἶχεν ἀπολεσθῆ ἀφ’ ἧς στιγμῆς εἴχομεν ἐμπλακῆ εἰς αὐτὴν κατὰ τρόπον ἀπολύτως μειονεκτικόν. Παρακολουθήσας ἐκ τοῦ πλησίον τὰ γεγονότα καὶ εὑρεθεὶς εἰς θέσιν νὰ σχηματίσω πεποίθησιν δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ στέρξω εἰς τὴν ἀποδοθεῖσαν κατηγορίαν ὅτι ὁ βασιλόπαις Ἀνδρέας ὑπῆρξεν ὁ οὐσιαστικὸς αἴτιος τῆς καταστροφῆς τοῦ Σαγγαρίου.

§251Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κατηγορήθη ἐπὶ ἀνυποταξίᾳ.

§252Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἐξετέλεσε βαρεῖαν παράβασιν, ἀλλ’ ἐπειδή, κύριοι συνάδελφοι, νομίζω ὅτι μόνον ἐπὶ τῆς ἀκριβοῦς τῶν νόμων ἐφαρμογῆς δέον νὰ ἑδράζηται ἡ Δικαιοσύνη, ὡς πολίτης κατ’ ἐξοχὴν φιλελεύθερος εὔχομαι νὰ ἀπονεμηθῶσιν αἱ εὐθῦναι εἰς ὅντινα ἀνήκουσι καὶ νὰ μὴ δημιουργῆται πεπλανημένη ἔννοια περὶ τὴν κατανομὴν αὐτῶν.

§253Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε, αὐτὸς δὲν ἤξευρε οὐδὲ νὰ ἀπολογηθῇ. Ἦτο εἷς ἀγαθὸς ἠλίθιος. Ἔγινεν ἀντιστράτηγος χωρὶς νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὸ Στράτευμα. Εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ τις ἀντιστράτηγος χωρὶς νὰ ὑπηρετήσῃ ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν εἰς τοὺς διαφόρους βαθμούς; Τώρα ἴσως πταίουν εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην ἐκεῖνοι ποὺ τὸν ἔκαμαν ἀντιστράτηγον.

§254Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ποία εἶναι ἡ πτέρυξ αὕτη; Ποίους ἐννοεῖτε;

§255Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔκαμαν ἀντιστράτηγον τοῦ Στρατοῦ ἕνα ἀγαθὸν ἄνθρωπον, ὅστις δὲν ἤξευρεν οὐδὲ νὰ ἀπολογηθῇ. Δὲν ἤξευρεν ἀπὸ στρατιωτικὰ πράγματα ὁ ἄνθρωπος.

§256Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε συνάδελφε, κατὰ τὴν δίκην τοῦ πρίγκιπος Ἀνδρέου ἤμην καὶ ἐγὼ θεατής. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ τότε ὑπαρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, ὁ πραγματικὸς ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου συνταγματάρχης κ. Σαρηγιάννης, ἀπέδωσε τὴν ἀπώλειαν τῆς μάχης τοῦ Σαγγαρίου εἰς τὴν μὴ ἐκτέλεσιν τῆς διαταγῆς ἐκείνης.

§257Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριε συνάδελφε, ἐπειδὴ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, περὶ τῆς ὁποίας ὁμιλεῖτε, ἔτυχε νὰ τὴν ἐξετάσω ἐν ὅλῃ της τῇ λεπτομερείᾳ, συνέπραξα μάλιστα καὶ ὡς ἐπαναστατικὸς Ἐπίτροπος καὶ εἰργάσθην ὅσον ἦτο δυνατὸν ἀνθρωπίνως, θὰ παρουσιάσω τὰ πράγματα μὲ δύο λέξεις, ὡς ἔχουν, διότι δὲν θέλω νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐσφαλμένη ἐντύπωσις. Σεῖς ὁ ἴδιος παραδέχεσθε ὅτι ὑπῆρξε πλήρης ἀνυποταξία, δηλαδὴ ὅτι ἐξετελέσθη τὸ ἀδίκημα οὐσιαστικῶς καὶ τυπικῶς. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ ἕτερον ζήτημα δὲν θέλετε νὰ παραδεχθῆτε ὅτι ὑπῆρξεν ὁ αἴτιος τῆς ἥττης τοῦ Σαγγαρίου. Νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω ὅτι συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ ἀπολεσθῇ ἡ μάχη τοῦ Σαγγαρίου. Ἐγὼ ὑποστηρίζω ὅτι ἴσως νὰ ἐκερδίζομεν τὴν μάχην τοῦ Σαγγαρίου.

§258Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, κινδυνεύομεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἔρευναν τῆς οὐσίας.

§259ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπὸ τώρα καὶ εἰς τὸ ἑξῆς δὲν ἐπιτρέπω διακοπάς.

§260Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, διὰ τῶν τοιούτων παρεκβάσεων κινδυνεύομεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς οὐσίας, ἐνῷ ἀκριβῶς ἡ ἐπιθυμία μου εἶναι νὰ ἀποφύγωμεν τὴν οὐσίαν. Οὐχ ἧττον διακοπεὶς ἀπὸ τὸν κ. συνάδελφον εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τονίσω ὅτι τὰ συμβάντα τοὐλάχιστον τότε εἰς τὸν τομέα ἐκεῖνον — ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Χαβίνην....

§261Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐγὼ εἶπον διὰ τὸν κ. Σαρηγιάννην. Ὁ κ. Καλογερᾶς, Β. Ἐπίτροπος τότε, γνωρίζει.

§262Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Θὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν τότε Β. Ἐπίτροπον. Δὲν μεροληπτῶ διότι ἤμην τότε ἀνεπιθύμητος, ἐνῷ ὁ κ. Σαρηγιάννης ἦτο ἐπιθυμητός. Ὑπάρχει οὕτω μία διαφορὰ ἀφετηρίας.

§263Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Πάντα ἐπιθυμητός.

§264Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Νομίζω ὅτι ὑποτονθορύζων εἴπετε τὰ ἀντίθετα πρὸ ὀλίγου διὰ τὴν μακρὰν τότε συνεργασίαν μας.

§265Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἕν μόνον εἶχες· λίμαν. (Γέλωτες).

§266Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Τὸ Προεδρεῖον ἂς κρίνῃ μέχρι ποίου σημείου εἶναι δυνατὸν νὰ παραδῶμεν τὰ ὁπωσδήποτε κοινοβουλευτικῶς ἰσχύοντα. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριε Πάγκαλε, ἡ ἐδῶ αἴθουσα νὰ θεωρηθῇ Στρατιωτικὴ Λέσχη, ὥστε νὰ μεταφέρωμεν τοὺς ἀστεϊσμοὺς τοῦ Στρατεύματος, οἵτινες ἀσφαλῶς δὲν θὰ προαγάγωσι τὰ ζητήματα. Δύναμαι λοιπὸν νὰ εἴπω, ὡς γνωρίζων τὰ ζητήματα ὅσον καὶ ὁ κ. Σαρηγιάννης, ὑπερέχων δὲ ἀσφαλῶς κατὰ τοῦτο, ὅτι ὡς οὐδέτερος δύναμαι νὰ ἔχω τὴν κρίσιν ἀσφαλῆ, ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἡ ἀπειθαρχία ἡ αἰτία τῆς ἀπωλείας τῆς μάχης.

§267Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι στρατιωτικὴ κρίσις.

§268Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Οὕτω φρονῶ, 24 ὥρας δὲ βραδύτερον ἡ Στρατιὰ εἶχε διατάξει τὴν κίνησιν ἐκείνην.

§269Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἶχε γίνει Συμβούλιον.

§270Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὑπάρχουσι τὰ στοιχεῖα τὰ ποινικὰ τῆς βαρείας ὑπερβάσεως. Ὅσον ἀφορᾶ τὸν τότε ἐπαναστατικὸν Ἐπίτροπον θὰ ἐνθυμῆται ὅτι ἐκτελῶν ἀνακρίσεις ἀπετάθη εἰς ἐμὲ καὶ ὅτι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου διετύπωσα πᾶσαν ἐπιφύλαξιν. Δὲν παύει ὅμως ἡ βαρεῖα εὐθύνη ὅτι ἐν πολέμῳ εἷς πρέπει νὰ εἶναι ὁ ἀρχηγός, πᾶσα δὲ διαταγὴ δὲν δύναται νὰ μετατρέπηται ἢ νὰ ματαιοῦται. Κατόπιν τούτων ἀποφεύγω νὰ μνημονεύσω ἕτερα ἐκ τῶν ὀνομάτων ἅτινα ἠκούσθησαν ἐνταῦθα εὐμενῶς ἢ μὴ εὐμενῶς. Ἤδη θέλω δι’ ἐλαχίστων νὰ συγκρίνω τὰ δύο συστήματα τὰ παρουσιασθέντα ἐνώπιον ἡμῶν, τουτέστι τὸ κυβερνητικὸν σύστημα, τὸ κατά τι μετατραπὲν ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, τῆς ὁποίας καὶ ἐγὼ συμμετέχω, καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κ. Σ. Γονατᾶ διατυπωθέν. Βεβαίως τὸ δεύτερον, ἵνα μὴ μακρηγορήσω, θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ λάβῃ ἐφαρμογήν, ἔχω ὅμως τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὁ ὄγκος τῆς ἐργασίας ὁ ὁποῖος τῷ δίδεται εἶναι τόσον μέγας ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἐντὸς τῶν χρονικῶν ὁρίων θὰ φέρῃ εἰς πέρας τὰ ἐπίμαχα σημεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων καλεῖται νὰ κρίνῃ. Εἶναι τόσον μεγάλαι αἱ εὐθῦναι, ὅσαι τυραννοῦσιν, ὡς λίαν προσφυῶς ἔλεγεν ὁ κ. Θ. Πάγκαλος, ἀπὸ μακρῶν δεκαετηρίδων τὴν στρατιωτικὴν ψυχήν, ὥστε νὰ μὴ δύναται ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ λύσῃ τοιαῦτα ζητήματα ἐντὸς τριῶν ἢ τεσσάρων μηνῶν. Ἀλλ’ ἂν δεχθῶμεν, κύριοι, περιορισθὲν τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τὴν ἔρευναν τῶν στρατιωτικῶν εὐθυνῶν, καὶ πάλιν κηρύσσομαι μεταξὺ τῶν δύο συστημάτων ὑπὲρ ἐκείνου εἰς τὸ ὁποῖον δὲν περιλαμβάνονται ἀξιωματικοὶ μετασχόντες τῶν ἐπιχειρήσεων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἠθέλησε νὰ αὐξήσῃ τὰ μέλη ἐκ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν πέντε εἰς ἑπτά. Τῆς ἐνισχύσεως, τῆς προσλήψεως τῶν πολιτικῶν μελῶν ὑπῆρξα ἐγὼ ὁ δημιουργός, διότι παρεκάλεσα τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ τεχνικὴ ἐμπειρία τῶν πολιτικῶν μελῶν θέλει βεβαίως συντείνει εἰς τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ λύσει ζητήματα τοιαῦτα ὅσα πιθανῶς ἤθελον προκύψει. Ἑπομένως ἡ ἐργασία θέλει καταστῆ συστηματικωτέρα. Ἐκ τῆς διεξαχθείσης, κύριοι συνάδελφοι, συζητήσεως πολλάκις ἠκούσθησαν αἱ ἄνευ ἐπιφυλάξεως μομφαὶ ἐναντίον τῶν περιελθόντων εἰς αἰχμαλωσίαν. Βεβαίως τὰ ὑψηλὰ στρατιωτικὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφος ἀνέφερεν, εἶναι ἱκανὰ νὰ συγκινήσωσι πᾶσαν πατριωτικὴν ψυχήν. Οὕτως εἶχον τὰ πράγματα, αἱ νεώτεραι ὅμως ἀντιλήψεις ἠθέλησαν νὰ ἀφήσωσιν ἐλαστικότητα κρίσεως τῶν συνθηκῶν ὑφ’ ἃς ἄτομα ἢ ὁμάδες συνελήφθησαν. Ἐν τῷ σημερινῷ τρόπῳ τοῦ μάχεσθαι παρίστανται πολλάκις εἰς τὰ στρατιωτικὰ πεδία μονάδες ὁλόκληροι ὑποχρεωμέναι ὅπως στηρίξωσι διὰ θυσίας αὑτῶν τὴν ὑποχώρησιν ἄλλων ὁμάδων. Οὐδεὶς θέλει ἰσχυρισθῆ ὅτι τὸ Ἱππικὸν ἠμπορεῖ νὰ ἀποφύγῃ τὰς θυσίας ἢ τὸ Πυροβολικόν, τὸ ὁποῖον ἐντέλλεται νὰ παραμείνῃ ἀντικροῦον ἐρρωμένως προέλασιν τοῦ ἀντιπάλου. Ἀτυχῶς δὲν ἦτο τοιαύτη ἡ περίπτωσις ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ὥστε βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τῶν ἐξαιρετικῶν αὐτῶν περιπτώσεων. Ἀνέφερα ταῦτα μόνον, ἵνα μὴ ἀφήνηται ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἡ αἰχμαλωσία ἀποτελεῖ αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἔγκλημα, ὅπερ καθιστᾷ ἀδύνατον εἰς τὸν ὑποπεσόντα εἰς αὐτὸ ἀνάξιον ἵνα ἐπαναλάβῃ εὐδοκίμως τὴν στρατιωτικὴν ἐργασίαν. Καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοῦ σκοπουμένου ψηφίσματος εὐχῆς ἔργον εἶναι νὰ τονισθῇ ὅτι αἱ μέλλουσαι νὰ ἀποδοθῶσιν εὐθῦναι εἶναι ὅλως περιωρισμένης μορφῆς. Δὲν εἶναι μόνον, κύριοι πληρεξούσιοι, αἱ πολιτικαὶ εὐθῦναι αἱ ἐξετασθεῖσαι ἀφ’ ἑνὸς καὶ αἱ περιωρισμέναι στρατιωτικαὶ εὐθῦναι αἱ ἐξεταζόμεναι ἀφ’ ἑτέρου αἵτινες θὰ ἀποδώσουν τὴν ὅλην εἰκόνα τῆς κατανομῆς τῶν εὐθυνῶν. Ὑπάρχουν ἄγνωστοι οἵτινες δὲν θὰ προσέλθουν νὰ κριθοῦν· ὑπάρχουν αἱ ὑπερβασίαι τοῦ ἐσωτερικοῦ, σχοῦσαι ἐπίσης ὀλεθρίαν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς ἐξελίξεως τῶν ἐπιχειρήσεων· ὑπάρχει ἡ φαγέδαινα τῶν καταχρήσεων, ἥτις κατέφαγε τὰς ῥίζας τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ περὶ τούτων οὔτε δυνάμεθα οὔτε πρέπει σήμερον νὰ προνοήσωμεν. Ἂν ταῦτα λάβωμεν ὡς ἀφετηρίαν τῶν σκέψεων ἡμῶν, φρονῶ ὅτι, ἐφόσον ἡ Κοινὴ Γνώμη ζητεῖ εὐρεῖαν ἐξέτασιν τῶν γεγονότων, δὲν δύναταί τις μετὰ πάροδον τετραετίας νὰ θεωρῇ σκόπιμον τὴν βαρεῖαν τιμωρίαν τῶν ὑποπεσόντων εἰς τὰ στρατιωτικὰ παραπτώματα, τοσοῦτο μᾶλλον καθόσον τὸ παιδαγωγικὸν δίδαγμα, παρελθόντος τοῦ χρόνου — καιρὸς παντὶ πράγματι —, ὡς γνωρίζομεν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ πλήρη τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ, εἰς δὲ τὴν μεστὴν παθῶν ἀτμόσφαιραν, ἐν τῇ ὁποίᾳ ζῶμεν, ἀδέκαστος κρίσις δὲν θέλει καταστῆ πλήρως δυνατή. Καὶ ἐπανερχόμενος εἰς τὴν σύγκρισιν τῶν δύο συστημάτων, ὑπενθυμίζω ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος ὑπέδειξεν ὀνόματά τινα ἐνταῦθα συναδέλφων δυναμένων νὰ μετάσχωσιν. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ εἶμαι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετος πρὸς τὴν τοιαύτην γνώμην, ἀσχέτως πρὸς τὴν συμπάθειαν διὰ τῆς ὁποίας περιβάλλω ταῦτα, διότι ἤκουσα τὰ ὀνόματα τῶν συναδέλφων κ.κ. Καραπαναγιώτη καὶ Χαλόφτη, τοὺς ὁποίους παρηκολούθησα μετὰ χαρᾶς εἰς τὴν στρατιωτικήν των ἐξέλιξιν ἀφ’ ἧς στιγμῆς τὸ πρῶτον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ τοὺς ἔχω μαθητὰς εἰς τὴν Σχολὴν τῶν Εὐελπίδων, μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν τοὺς εἶχον συναδέλφους εἰς τὸ Μέτωπον, αἱ ἀναπτυχθεῖσαι δὲ ἀρεταὶ αὐτῶν εἶναι ἀναμφισβήτητοι. Ἀλλά—ὑπάρχει τὸ «ἀλλὰ» τὸ ὁποῖον φθείρει ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὸ κῦρος —ἀφ’ ἑνὸς εἶναι ἡ πολλὴ νεότης καὶ ὁ μικρὸς βαθμός, ἀφ’ ἑτέρου ὁ δραστικὸς ρόλος τὸν ὁποῖον οὗτοι ἔπαιξαν ἐπὶ τῆς Ἐπαναστάσεως. Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ ἔχωσι τὰ μέλη τοῦ Συμβουλίου ἀνώτερον βαθμόν. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τηρῶμεν σχετικήν τινα ἱεραρχίαν ὄχι μόνον ἠθικῶς ἀξίαν, ἀλλὰ καὶ ἱεραρχίαν τεχνικῆς ἐμπειρίας. Προτιμῶμεν τὴν ἐπιλογὴν στρατηγῶν ἐκ τῶν ἀπολύτως μακρὰν τοῦ Στρατεύματος καὶ τῶν μὴ συμμετασχόντων εἰς τὴν μικρασιατικὴν ἐπιχείρησιν, ἵνα μὴ καὶ ὑποσυνειδήτως εἰς αὐτοὺς ὑπάρχῃ ἀτομικὴ ἀνάμνησις καὶ ἀτομικὴ συμπάθεια ἢ ἀντιπάθεια. Μόνον, λέγω, διὰ στρατηγῶν τοιούτων εἶναι ἀνάγκη νὰ σχηματισθῇ τὸ Συμβούλιον. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἔκτασιν τοῦ ἔργου τούτου, ἐκ φόβου μήπως λόγῳ τοῦ εὐεπιφόρου τῆς φυλῆς μας ἐκ νευρικότητος καταλήξωμεν εἰς τὸ φαινόμενον νὰ μὴ ὑπάρχῃ Ἕλλην στρατηγὸς μὴ καταγγέλλων καὶ μὴ καταγγελλόμενος. Θὰ ἐπεθύμουν ἡ ἐξέτασις τῶν γεγονότων νὰ περιορισθῇ οὐσιαστικῶς εἰς τὰ ὅρια τοῦ Ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου. Οὔτε νομίζω ὅτι θὰ ἔχῃ γενικώτερα ἀποτελέσματα ἡ παραπομπὴ εἰς Στρατοδικεῖον, δι’ οὓς λόγους ἀνέφερεν ὁ κ. Χαβίνης καὶ δι’ ἄλλους λόγους. Ἀπεναντίας ἔχω τὴν ἐντύπωσιν ὅτι θὰ δημιουργήσωμεν διὰ τῆς ὁδοῦ ταύτης τὰ ἀναμενόμενα εἰς τὴν φλέγουσαν ἡμῶν φαντασίαν πολιτικὰ θύματα, ἕτοιμα εἰς πᾶσαν στιγμὴν οὐχὶ μόνον νὰ ἐξέλθωσι τῶν φυλακῶν, ἀλλὰ νὰ δημιουργήσωσιν αἰτίας, ἵνα θεωρηθῶσιν ὡς ἐθνικοὶ ἥρωες. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς θὰ ἤθελον εὐρεῖαν τὴν ἐξέτασιν, φῶς ἄπλετον, ἀλλ’ οὐχὶ διωγμὸν εὐρὺν ἀτόμων σήμερον. Οὕτω καὶ ἡ Κοινὴ Γνώμη θέλει πλήρως ἱκανοποιηθῆ καὶ ἡ παροῦσα κατάστασις δὲν θέλει ἐπὶ πλέον συκοφαντηθῆ διὰ τῆς ἀναμφιβόλου μορφῆς τῆς θηριωδίας, τὴν ὁποίαν θὰ τῇ προσάψωσι. Βεβαίως, ἂν ἦτο ὁμαλὴ ἡ περίοδος, θὰ ἔπρεπε πάντες νὰ ἀναφωνήσωμεν ὅτι τὸ κατανέμειν εὐθύνας καὶ ἐπιζητεῖν ἐπανόρθωσιν δὲν εἶναι θηριωδία. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς τοιαύτην περίπτωσιν νὰ εἶναι μονομερὴς ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης, καὶ θὰ ἐβλέπομεν τότε ὅτι δὲν θὰ περιωριζόμεθα εἰς διοικητὰς συνταγμάτων ἢ ἐπιτελεῖς ἢ μεράρχους, ἀλλ’ εἰς πολύ, πολὺ μέγα μέρος τοῦ Ἔθνους, τὸ ὁποῖον εἰς ὡρισμένην στιγμὴν ἀφῆκε νὰ λυγίσῃ τὸ ἠθικόν του. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν διατύπωσιν τοῦ πρώτου ἄρθρου, ὡς τοῦτο διερρυθμίσθη ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, θὰ εἶχον νὰ παρατηρήσω ὅτι, ἂν ἐδώσαμεν τὸ δικαίωμα ἵνα ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν ἐλαφρότερον πταιόντων ἀποφαίνηται τελεσιδίκως διὰ τὴν ἀποπομπὴν αὐτῶν ἐκ τοῦ Στρατεύματος, ἐπὶ δὲ τῶν βαρύτερον πταιόντων ἀποστέλλῃ τούτους εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, θὰ κινδυνεύωμεν νὰ βλέπωμεν τοὺς μὲν εἰς τὸ Στρατοδικεῖον παραπεμφθέντας ἀθωουμένους, τοὺς δὲ λοιποὺς ἀποπεμπομένους ὡς θύματα πολιτικῆς ἀντιδράσεως ἐμφανιζομένους. Γνωρίζομεν οἱ στρατιωτικοὶ ἐκ πείρας ὅτι ὅστις ἐπιθυμεῖ ἀποτελεσματικῶς νὰ κολάσῃ εὐρέως διαδεδομένον πταῖσμα τὸ τιμωρεῖ διοικητικῶς. Οἱ Σωματάρχαι δὲ οἱ ὁποῖοι διὰ μικρὰς ἀφορμὰς ἢ καὶ διὰ βαρυτέρας παραπέμπουν τοὺς ἄνδρας εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, καὶ δὴ ἐν ἐποχῇ ἠθικῆς τινος χαλαρώσεως τὴν ὁποίαν διήλθομεν, οἱ Σωματάρχαι οὗτοι μετανοοῦσι βλέποντες ἐνίοτε αὐθαδῶς περιφερομένους ἀνὰ τὰς ὁδοὺς τοὺς πταίστας ἐκείνους τῶν ὁποίων τὸν κολασμὸν ἐζήτησαν. Θεωρῶ προσήκουσαν τὴν ἀναγραφὴν ἀκριβῶς τῆς πλήρους ἀπαγορεύσεως οἴκοθεν τῆς ἀναμίξεως τρίτων εἰς τὰ ἔργα τῆς Ἐπιτροπῆς, ὡς τοῦτο ὑπὸ τῆς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπῆς διεμορφώθη. Νομίζω ὅτι μόνον ὑπὸ τοὺς ὅρους αὐτοὺς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκομίσωμεν πρακτικόν τι ὄφελος ἐκ τοῦ ψηφίσματος· ἄλλως θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν ἐκ τῶν ὑστέρων νὰ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι ἐξεφέραμεν ἑώλους μόνον λόγους ἄνευ πρακτικοῦ τινος ἀποτελέσματος.

§271ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀβραὰμ ἔχει τὸν λόγον.

§272Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κύριοι συνάδελφοι, θὰ ὑποστηρίξω μίαν ἄποψιν, ἡ ὁποία ἴσως εἶναι πρωτότυπος. Εἶμαι ἀπολύτως κατ’ ἀρχὴν κατὰ τοῦ ψηφίσματος, θεωρῶν τὸ μέτρον ἀπολύτως ἀντιπολιτικὸν καὶ ἀντιστρατιωτικόν. Ἔχω δὲ τὴν γνώμην ὅτι πολιτικὸν Σῶμα ὡς ἡ Συνέλευσις θὰ διέπραττεν ἀσυνέπειαν βαρεῖαν πρὸς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσεν, ἀφ’ ἧς ἐφαρμόζεται, τὴν πολιτικὴν τὴν ἀποσκοποῦσαν εἰς τὴν ἀποκατάστασιν μιᾶς ἐσωτερικῆς ὁμαλότητος καὶ γαλήνης ἀπολύτου εἰς τὸ Στράτευμα. Θὰ διέπραττεν ἀσυνέπειαν, ἂν ἔρριπτεν ἔλαιον εἰς τὴν πυρὰν καὶ ἀνεμόχλευε ζητήματα τὰ ὁποῖα, καὶ εἰσαχθέντα εἰς δικαστήρια, δὲν κατωρθώθη ποτὲ νὰ κριθῶσι κατὰ τρόπον δημιουργοῦντα κοινὴν συνείδησιν ὅτι ἐκρίθησαν δικαίως καὶ ἀσφαλῶς. Ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ παρακολουθήσω δίκας σχετικὰς καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ κατηγόρου καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ συνηγόρου καὶ ἀπεκόμισα τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὑπάρχει τοιαύτη σύγχυσις μεταξὺ τῶν στρατιωτικῶν οἱ ὁποῖοι παρέστησαν μάρτυρες γεγονότων λαβόντων χώραν ὑπὸ τὸ κράτος, ὅπως ἐλέχθη, πανικοῦ, ὁμαδικὴ σύγχυσις τοιαύτη, ὥστε εἰς μὲν τὴν δίκην τοῦ φυγάδος ταγματάρχου Τρικκαλιώτου νὰ ἐξαίρηται ὁ στρατηγὸς ὁ ἐμφανιζόμενος ὡς φυγὰς καὶ περὶ τοῦ ὁποίου ἐγένετο λόγος παρὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἀπήχησαν ὅλον τὸν ἀλαλαγμὸν ὁ ὁποῖος ἐδημιουργήθη ἔξω, εἰς τὸν Τύπον, πολὺ βραδέως, συνεπείᾳ τῆς δημοσιεύσεως μιᾶς ἐκθέσεως γενομένης ἕνεκα λόγων οἱ ὁποῖοι ἀσφαλῶς δὲν εἶχον σχέσιν μὲ τὰ γενικώτερα ζητήματα, ἀλλὰ μὲ τὰ μικρὰ καὶ ταπεινὰ τοιαῦτα τῶν προβιβασμῶν καὶ ἀμοιβῶν. Καὶ εἶναι τοῦτο ἓν θλιβερὸν φαινόμενον, τὸ ὁποῖον δὲν πρέπει ἡ Συνέλευσις νὰ τὸ ἀντιπαρέλθῃ χωρὶς νὰ τὸ χαρακτηρίσῃ. Κατὰ τὴν δίκην λοιπὸν ἐκείνην τοῦ Τρικκαλιώτου ἐδημιουργήθη εὐμενὴς ἐντύπωσις διὰ τὸν στρατηγὸν ἐκεῖνον, κατὰ τοῦ ὁποίου, μέχρι τῆς στιγμῆς, ὡς ὡμολόγησεν ὁ στρατηγὸς Καλλιδόπουλος εἰς τὴν τελευταίαν δημοσιογραφικὴν δίκην, δὲν εἶχεν ὑποβληθῆ οὐδεμία μήνυσις. Δὲν θὰ εἶναι οὕτω δυνατόν, ἂν γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις τῆς Ἐπιτροπῆς, αὐτὸς τοὐλάχιστον νὰ κριθῇ, ἐφόσον δὲν ὑπάρχει οὐδεμία μήνυσις, καίτοι προεκλήθησαν πάντες οἱ παριστῶντες αὐτὸν ὡς φυγάδα νὰ καταγγείλουν. Εἰς δὲ τὴν δίκην τοῦ στρατηγοῦ Λούφα ὁ φυγὰς Τρικκαλιώτης, τοῦ ὁποίου ὑπῆρξα συνήγορος καὶ ὁ ὁποῖος δὲν ἔσχε τὸ θάρρος νὰ ἀπολογηθῇ κἂν καὶ σχεδὸν ὡμολόγησεν ὅτι ὑπὸ τὸ κράτος μιᾶς ἐξαιρετικῆς συγκινήσεως καὶ τὴν ἐπίδρασιν τῶν γενικῶν συνθηκῶν τοῦ πανικοῦ δὲν ἠννόησε καὶ ὁ ἴδιος πῶς εὑρέθη εἰς τὴν Σμύρνην, αὐτὸς εἰς τὴν δίκην, λέγω, τοῦ Λούφα παρεστάθη ὡς ἥρως ὁ ὁποῖος παρεσύρθη δῆθεν εἰς τὴν φυγὴν ἀπὸ τὸ τμῆμα τοῦ Πλαστήρα! Αὐτὰ τὰ γεγονότα μὲ ἔπεισαν ὅτι ἔχει δημιουργηθῆ τοιαύτη σύγχυσις, ὥστε οὔτε δικασταὶ κρίνοντες ἐπὶ ἡμέρας δὲν κατορθώνουν νὰ μορφώσωσι γνώμην. Ἐκλέγετε τώρα διὰ τοῦ ψηφίσματος μίαν Ἐπιτροπὴν ἀπὸ ἀξιωματικοὺς διατελέσαντας κατὰ τὴν τραγικὴν ἐκείνην ἐποχὴν μακρὰν τοῦ Στρατεύματος, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχουν μίαν προκατάληψιν ψυχολογικὴν ἐκ τοῦ φυσικοῦ ἐγωισμοῦ τὸν ὁποῖον ἔχουν καὶ ὁ ὁποῖος τοὺς ὠθεῖ εἰς τὸ νὰ πιστεύουν ὅτι, ἂν εὑρίσκοντο ἐκεῖ καὶ διηύθυνον τὰς μάχας αὐτοί, ἀσφαλῶς δῆθεν δὲν θὰ ἐγίνοντο αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἔγιναν. Αὐτὸ ἀποτελεῖ ψυχολογικὸν στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ κώλυμα διὰ τὴν ἀσφαλῆ δικαστικὴν κρίσιν. Πῶς θὰ γίνῃ δὲ ἡ κρίσις; Οἱ κύριοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν, ὡμολόγησαν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἐπετέλεσε τὸ τιμωρόν της ἔργον, ἐδίκασεν, ἔκρινε τοὺς στρατιωτικούς, συστήσασα ἐπὶ τούτῳ Ἀνακριτικὰ Συμβούλια. Πράγματι ἡ Ἐπανάστασις ἐπετέλεσε μίαν πρᾶξιν ἀπὸ ἀπόψεως δικαιοσύνης ἐντελῶς ἐξαιρετικήν. Ἐνήργησεν ἐκκαθάρισιν τῶν ἀξιωματικῶν, συνοδεύσασα αὐτὴν με αἰτιολογίας δημοσιευθείσας εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι μαρτυροῦν ὅτι ἠσκήθη καὶ ὁ διοικητικὸς ἔλεγχος καὶ τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι διῴκησαν μονάδας κατὰ τὸν πόλεμον, τῶν συνταγματαρχῶν καὶ ταγματαρχῶν. Παρῆλθον ἔκτοτε δύο ἔτη. Ὑπῆρξαν ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι κατόπιν διῴκησαν μονάδας. Θὰ πρέπῃ αὐτοὶ νὰ κριθοῦν ἐκ νέου; Διατί; Διότι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος τὸν σάλον καὶ τὴν ταραχὴν ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὸ Στράτευμα περιώρισε μόνον εἰς ἓν πρόσωπον;

§273Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τοὐναντίον.

§274Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ἡμεῖς οἱ ἄλλοι δὲν ἔχομεν ἁρμοδιότητα...

§275Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἔχητε.

§276Ν. ΑΒΡΑΑΜ. .. νὰ κρίνωμεν ἄν, ἐνεργοῦντες μίαν πολιτικὴν πρᾶξιν διὰ τὴν ὁποίαν εἴμεθα ὑπεύθυνοι, ἐξυπηρετοῦμεν ἢ μὴ τὸ συμφέρον τοῦ Στρατεύματος; Τὸ συμφέρον τοῦ Στρατεύματος ἀπαιτεῖ γαλήνην, τὴν γαλήνην δὲ δὲν θὰ τὴν ἐξυπηρετήσῃ ἡ ἀνακίνησις συζητήσεων αἱ ὁποῖαι θὰ παραταθῶσιν ἐπ’ ἄπειρον· διότι μὴ πλανώμεθα ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ συντελεσθῇ τὸ ἔργον αὐτὸ ἐντὸς ἑνὸς μηνός. Καὶ νὰ γίνῃ τί; Θὰ κριθῇ τί ἔπραξεν ὁ δεῖνα ἀξιωματικός, πῶς ἐφέρθη· θὰ ἐξετασθοῦν μάρτυρες, θὰ ἐξετασθοῦν ἐκθέσεις. Ἀλλὰ διὰ νὰ γίνῃ συγκρότησις τῆς Ἐπιτροπῆς μόνον θὰ ἀπαιτηθῇ τοὐλάχιστον διάστημα μηνός. Θὰ ἀπαιτηθῇ λοιπὸν χρονικὸν διάστημα ἀνυπολόγιστον, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ μένῃ ἀκαθόριστος ἡ θέσις τῶν ἀξιωματικῶν. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὀρθότατα εἶπεν ὅτι ἡ συζήτησις μεταφερθεῖσα ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ἐθεωρήθη βλάπτουσα τὸ Στράτευμα καὶ διὰ νὰ σταματήσῃ δῆθεν τὴν συζήτησιν εἰσήγαγε τὸ μέτρον. Ἀλλ’ ἡ συζήτησις δὲν πρόκειται νὰ σταματήσῃ, συνεχίζεται καὶ θὰ συνεχισθῇ καὶ θὰ δοθῶσιν εἰς τὸ Στράτευμα ἀφορμαὶ διαιρέσεων νέων καὶ συγκρούσεων, εἰς δὲ τὸν ἀντίπαλον κόσμον, ὁ ὁποῖος οὐδέποτε θὰ ἦτο διατεθειμένος νὰ ἀναγνωρίσῃ οἱονδήποτε δεδικασμένον καὶ νὰ τὸ σεβασθῇ, διότι δὲν ἐσεβάσθη καὶ ἄλλα δεδικασμένα, θὰ δώσωμεν νέα ἀκόνια διὰ νὰ ἀκονισθοῦν καὶ πάλιν τὰ ἐγχειρίδια τῆς διαβολῆς, τῆς συκοφαντίας, τοῦ μίσους καὶ τῆς διαιρέσεως πρὸς ἐξυπηρέτησιν εὐτελῶν κομματικῶν ὑπολογισμῶν. Ὁμολογῶ ἐξ ἄλλου, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι μετά τινος ἐκπλήξεως παρετήρησα ὅτι οὐδεὶς τῶν ὁμιλησάντων στρατιωτικῶν συναδέλφων ἐδικαιολόγησε καὶ στρατιωτικῶς, οὕτως εἰπεῖν, τοὺς λόγους οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλουσιν ἐπιτακτικῶς νὰ γίνῃ σήμερον ἡ συγκρότησις τῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία θὰ ἀναλάβῃ ἔργα ἀνακριτικά, ἔργα δικαστικὰ καὶ θὰ κρίνῃ καὶ ἐπὶ ἀδικημάτων τὰ ὁποῖα ἴσως ἔχουσιν ἀμνηστευθῆ· διότι τὸ Διάταγμα τοῦ Ἀπριλίου 1924 λέγει ῥητῶς ὅτι ἐξαιροῦνται μόνον αἱ παραβάσεις τοῦ στρατιωτικοῦ καθήκοντος. Ὑπάρχουσιν ὅμως καὶ ἄλλαι παραβάσεις στρατιωτικαί, ποινικῆς φύσεως, αἱ ὁποῖαι ἀσφαλῶς ἔχουσιν ἀμνηστευθῆ. Καὶ δὲν ἔχει τοῦτο μόνον νομικὴν σημασίαν, ὡς ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος, ἔχει καὶ καθαρῶς πολιτικὴν τοιαύτην· διότι δὲν δύναται τὸ Κράτος νὰ ἐμφανίζηται ἑκάστοτε παλινωδοῦν, χθὲς μὲν χάριν σκοπῶν ὑπερτέρων νὰ ἀμνηστεύῃ τὰς πράξεις αὐτάς, ν’ ἀποφυλακίζῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι, κατὰ τὴν κοινὴν κατακραυγήν, μετὰ τὴν καταστροφὴν ἐφαίνοντο ὡς οἱ μόνοι φυγάδες, σήμερον δέ, ἐνῷ ὅλοι αὐτοὶ εἶναι ἐλεύθεροι, νὰ ἀνακινῇ ἐκ νέου τὴν τοιαύτην συζήτησιν, καὶ τοῦτο διότι ὑπάρχουν τυχὸν καὶ ἄλλοι εὐθυνόμενοι καὶ ἐν τῷ μεταξὺ προαχθέντες. Διότι οὕτω θὰ διασαλεύσωμεν ἐκ βάθρων τὴν πειθαρχίαν καὶ θὰ ἐντείνωμεν τὴν ὑφισταμένην τυχὸν ἀνωμαλίαν. Ἐπὶ τέλους, καὶ ἂν ὑπῆρχον παραβάσεις, δὲν ἦτο κἂν ἀνάγκη νὰ γίνῃ τὸ εἰδικὸν αὐτὸ ψήφισμα. Ἂν π.χ. ὑπάρχῃ πράγματι διὰ τοὺς αἰχμαλώτους παράβασις, ἠδυνάμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸν νόμον περὶ ἐπανελθόντων ἐξ αἰχμαλωσίας. Δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ συστήσωμεν Εἰδικὸν Δικαστήριον, νὰ συγκροτήσωμεν Ἀνακριτικὴν Ἐπιτροπήν, παρασυρόμενοι ἀπὸ τὸν γεννηθέντα θόρυβον ἐκ μέρους ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔχουσι πιθανῶς συμφέρον νὰ δημιουργήσωσι σύγχυσιν τῶν εὐθυνῶν. Δὲν εἶναι λοιπὸν ὀρθόν, κρίνοντες πολιτικῶς, νὰ ψηφίσωμεν μέτρον τὸ ὁποῖον, ἐφαρμοζόμενον, πρόκειται μόνον ζημίαν νὰ ἐπιφέρῃ εἰς τὸ Στράτευμα. Χάριν τῆς γαλήνης τοῦ Στρατεύματος, κύριοι συνάδελφοι, κάμνω ἔκκλησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἔστω καὶ τὴν τελευταίαν στιγμήν, νὰ ἀποσύρῃ τὸ ψήφισμα. Θὰ ἀπετέλει τοῦτο συνέχειαν τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἐφηρμόσαμεν μέχρι τοῦδε. Ἂς μὴ παρασυρθῇ ὁριστικῶς ἀπὸ τὸν θόρυβον ὁ ὁποῖος γίνεται ἔξω τῆς αἰθούσης αὐτῆς καὶ τὸν ὁποῖον θέλουσι νὰ ἐνισχύσωσι μέλη τινὰ τῆς Συνελεύσεως, δεικνυόμενα οὕτως εὐάρεστα εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀναμοχλεύουν συστηματικῶς τὰ ζητήματα αὐτά, ἐπιδιώκοντες νὰ ὑπηρετήσουν πολιτικά των πάθη καὶ συμφέροντα. (Χειροκροτήματα).

§277ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαλόφτης ἔχει τὸν λόγον.

§278Π. ΧΑΛΟΦΤΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, πολλὰ μέχρι τοῦδε ἐλέχθησαν, ὥστε νὰ ἠμπορῶ ὀλίγα νὰ προσθέσω μόνον ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος. Εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι ἡμεῖς, ἡ συσταθησομένη Ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ δὲν πρέπει νὰ ἀποτελεσθῇ μόνον ἀπὸ στρατιωτικοὺς μὴ λαβόντας μέρος εἰς τὴν μικρασιατικὴν ἐκστρατείαν, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔλαβον μέρος εἰς τὴν ἐκστρατείαν ταύτην καὶ εἰδικῶς εἰς τὴν τελευταίαν ὑποχώρησιν καὶ κατὰ κοινὴν ὁμολογίαν ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των. Ἔχω τὴν γνώμην ταύτην, διότι νομίζω ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ οἱ μὴ λαβόντες μέρος εἰς τὴν μικρασιατικὴν ἐκστρατείαν, παρ’ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν καὶ τὴν ἱκανότητα τὴν ὁποίαν ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν, δὲν θὰ μᾶς δώσουν τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἀναμένομεν, διότι δὲν θὰ ἔχουν ὅλα τὰ ἀπαιτούμενα στοιχεῖα ἵνα κρίνουν, δὲν θὰ γνωρίζον τὴν παράταξιν τοῦ Τουρκικοῦ Στρατεύματος, παράγοντα οὐσιωδέστατον, καὶ ἀφ’ ἑτέρου δὲν θὰ γνωρίζουν τὸ ἔδαφος ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐξειλίχθησαν αἱ ἐπιχειρήσεις καὶ ἡ ὑποχώρησις, δεδομένου ὅτι οἱ ὑπάρχοντες χάρται εἶναι ἀνακριβεῖς. Ἡ πρότασις ὅπως εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν λάβουν μέρος καὶ δικαστικὰ μέλη νομίζω ὅτι δὲν εἶναι σκόπιμος, διότι τὰ δικαστικὰ μέλη δὲν θὰ ἔχωσι τὰς ἀπαιτουμένας θεωρητικὰς γνώσεις, ἵνα κρίνουν, καὶ ἀφ’ ἑτέρου δὲν θὰ δώσουν κῦρος εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, ὡς ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ δυσπιστήσουν πρὸς τὴν συγκρότησιν τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκ στρατιωτικῶν μελῶν θὰ δυσπιστήσουν καὶ πρὸς οἱανδήποτε ἄλλην συγκρότησιν.

§279Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἡ Χαρτογραφικὴ Ὑπηρεσία, κ. συνάδελφε, δὲν ἔκαμε τοὺς χάρτας ὅλων τῶν ἐπιχειρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ;

§280Π. ΧΑΛΟΦΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβεῖς οἱ χάρται, ὅταν δὲ δὲν γνωρίζετε τὸ μέρος, πῶς θὰ κρίνητε; Ὑπάρχουν ἄλλως τε ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι εἶδον τὸ ἔδαφος καὶ τὸ γνωρίζουν καὶ ἀσφαλῶς θὰ δύνανται νὰ κρίνουν καλύτερον ἀπὸ τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι τὸ βλέπουν μόνον ἀπὸ τοὺς χάρτας. Συμφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅπως ἡ συσταθησομένη Ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ κρίνῃ μόνον ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μέχρι τοῦδε στοιχείων, διότι ἄλλως, ὡς ἐλέχθη, πολλοὶ ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται σήμερον ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος θὰ ὑποβάλουν μηνύσεις ἐναντίον τῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικῶν διὰ νὰ ἐκδικηθῶσι κατ’ ἐκείνων τοὺς ὁποίους θεωροῦν ὡς συντελέσαντας εἰς τὴν ἀπομάκρυνσίν των. Οὐδὲν μέτρον περιοριστικὸν ὑπάρχει, διότι, ἂν μηνύσωμεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ ὑποβάλωσι συκοφαντίας, αἱ μηνύσεις αὐταὶ θὰ εἶναι τόσον πολλαί, ὥστε θὰ δώσωμεν ὕλην εἰς τοὺς ἀντιθέτους ἐναντίον μας. Ἡ πρότασις αὐτὴ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Γονατᾶ, ὅπως ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκτελέσῃ ἡ ἰδία καθήκοντα Ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου καὶ Στρατοδικείου, θὰ συντελέσῃ τὰ μάλιστα εἰς τὴν γαλήνην τοῦ Στρατεύματος, διότι θὰ εἶναι δικαία ἡ ἀπόδοσις τῆς δικαιοσύνης καὶ δὲν θὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐπιεικῆ ἢ αὐστηρὰν συγκρότησιν τοῦ Ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου ἢ τοῦ Στρατοδικείου τὸ ὁποῖον θὰ δικάσῃ τὸν Α ἢ τὸν Β ἀξιωματικόν. Ἐκτὸς τούτου ἡ συγκρότησις μετὰ τόσης προσοχῆς τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς θὰ παράσχῃ τὰ ἐχέγγυα τῆς ἀμερολήπτου κρίσεως. Πρὶν κατέλθω τοῦ βήματος, ἐπειδὴ ἔτυχε νὰ ὑπηρετήσω εἰς τὸ μικρασιατικὸν Μέτωπον ἀφ’ ἧς ἐδημιουργήθη μέχρι τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν κατέρρευσε σχεδόν, θὰ τονίσω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πλέον κατεδείχθη, ὅτι δὲν εἶναι ὑπεύθυνος ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς διὰ τὴν μικρασιατικὴν καταστροφήν, ἀλλὰ ἡ κωνσταντινικὴ πολιτικὴ καὶ μόνον αὐτή. Πρέπει δὲ νὰ κατανοηθῇ παρ’ ὅλων ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν θὰ εἶχεν ἄλλον σκοπὸν εἰμὴ τὴν ἀνεύρεσιν τῶν στρατιωτικῶν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μετὰ τὴν ὑποχώρησιν δὲν ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των.

§281ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζυμπρακάκης ἔχει τὸν λόγον.

§282Ε. ΖΥΜΠΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας, ἀλλὰ ἓν γνωρίζω, ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις ἐζήτησε νὰ ἐξονυχίσῃ ὅλην αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν καὶ διέταξε τὸν κ. Μαζαράκην νὰ κάμῃ μίαν ἀνάκρισιν γενικῶς. Νομίζω λοιπὸν ὅτι θὰ εἶναι προτιμότερον ἡ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία συμφωνῶ πληρέστατα ὅτι θὰ ἔλθῃ εἰς μίαν ἀτέρμονα ἐργασίαν, διότι εἶναι χίλια σοβαρὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἐξετάσῃ, ζητήματα τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴν γνώμην μου, δὲν θὰ τελειώσουν ποτέ, διότι ἐπανειλημμένως θὰ ἔρχωνται αἱ καταγγελίαι τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου, νομίζω, λέγω, ὅτι θὰ εἶναι προτιμότερον ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ περιορισθῇ μόνον εἰς ὅ,τι ἔχει κάμει ἡ ἀνάκρισις, δηλαδὴ εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Μαζαράκη. Ἐπ’ αὐτῆς καὶ μόνον νὰ βασισθῇ καὶ ἐπ’ αὐτῆς νὰ κρίνῃ ἂν πραγματικῶς εἶναι δωσίλογοι αὐτοὶ τοὺς ὁποίους ἡ ἀνάκρισις ἔφερεν ὡς δωσιλόγους. Νομίζω ὅτι, ἂν ἐκτεθῶμεν περισσότερον, θὰ ματαιοποιήσωμεν καὶ ὅτι δὲν θὰ ἔλθωμεν εἰς οὐδὲν ἀποτέλεσμα, διότι θὰ ἔχωμεν ἀλλεπαλλήλους καταγγελίας, θὰ δημιουργηθῇ μία κατάστασις ἀφόρητος εἰς τὸ Στράτευμα καὶ εἷς κλονισμὸς τῆς πειθαρχίας τρομακτικός. Προτείνω λοιπόν, ἂν εἶναι δυνατόν, νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ ὑπάρχοντα καὶ νὰ μὴ ζητήσωμεν νὰ φέρωμεν ὅλον τὸν Στρατὸν ἄνω κάτω.

§283ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πραντούνας ἔχει τὸν λόγον.

§284Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Κύριοι, ἐθαύμασα πολὺ τὰς ἀκριβεστάτας ἀγορεύσεις πάντων τῶν κυρίων συναδέλφων, ἰδίᾳ δὲ τοῦ κ. Λεονάρδου καὶ τοῦ κ. Γονατᾶ· διότι καὶ οἱ δύο ἔθεσαν τὰ ζητήματα εἰς τὴν θέσιν των, τουτέστι καθώρισαν ὅτι πρόκειται περὶ δύο κατηγοριῶν ἀξιωματικῶν· ἀφ’ ἑνὸς μὲν τῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἔδρασαν ὁπωσδήποτε εἰς τὰς ἡμέρας τῆς ἐπιτυχίας καὶ τῶν θριάμβων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν μὴ εὑρεθέντων εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν κατὰ τὴν μικρασιατικὴν καταστροφήν. Καὶ ὅσον ἀφορᾷ μὲν τοὺς πρώτους εἶναι δίκαιον νὰ ἐξετασθῇ ἡ διαγωγὴ καὶ ἡ συμπεριφορά των. Καὶ ὅσον ἀφορᾷ τοῦτο ὑπάρχουν πολλὰ παράπονα, ὅτι δὲν κατέχουσιν ἐπαρκῶς τὴν θέσιν καὶ τοὺς βαθμοὺς δι’ ὧν τοὺς ἐτίμησεν ἡ Πατρίς. Ὑπαρχούσης δὲ τοιαύτης κατακραυγῆς νομίζω ὅτι ἡ πειθαρχία δὲν εὑρίσκεται εἰς καλὸν σημεῖον καὶ περὶ τοῦ γεγονότος τούτου εἶναι περισσότερον εὐχάριστον νὰ ἀποδειχθῇ ἡ ἀθῳότης αὐτῶν ἀνοικτῶν τῶν θυρῶν, διὰ νὰ δυνηθῶσιν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι νὰ ἐμπνεύσωσιν ἐμπιστοσύνην· διότι εἶναι δυνατὸν ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἡ Πατρὶς νὰ εὑρεθῇ εἰς νέους ἀγῶνας. Αἱ λεγόμεναι ἐπιστῆμαι μας ἕνα μόνον σκοπὸν ἔχουν, τοῦ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀποκτήσωμεν ἀπὸ τοὺς ἄνδρας αὐτούς, τοὺς ὁποίους ἐξεπαιδεύσαμεν, νὰ κατορθώσωμεν νὰ πάρωμεν τὴν νίκην, ἀδιάφορον ἂν τοῦτο κατορθοῦται διὰ τῆς μεγάλης σοφίας τῶν ἐκπαιδεύσεων τῆς εἰρήνης ἢ ἂν τοῦτο κατορθοῦται διὰ τῆς φυσικῆς εὐψυχίας καὶ τῆς ἀνδρείας. Ἔχομεν πολλὰ παραδείγματα ἐν τῇ Ἱστορίᾳ ὅλων τῶν Ἐθνῶν ὅτι δὲν ἔπαιξε σπουδαῖον ρόλον ἡ πολλὴ σοφία τῶν ἀνδρῶν, ὅταν οὗτοι δὲν ἦσαν προικισμένοι ὑπὸ τῆς φύσεως διὰ τοῦ δώρου τῆς ἀνδρείας. Ἑπομένως ἀπαιτεῖται νὰ ἐξετασθῇ καὶ ἡ διαγωγή, ἐφόσον ὑπάρχουν δηλώσεις ἔστω καὶ ψευδεῖς. Εἶναι ὅμως ἐξ ἄλλων γεγονότων ἀναμφισβήτητον ὅτι πολλοὶ δυστυχῶς τῶν κατεχόντων σήμερον τὰς ἀνωτάτας θέσεις τοῦ Στρατεύματος δὲν ηὐτύχησαν νὰ ἴδωσι δάφνας. Καὶ τώρα εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἄλλην κατηγορίαν τῶν ἀξιωματικῶν τῆς μικρασιατικῆς καταστροφῆς. Εἶναι βεβαίως ὀδυνηρὸν εἰς τὴν καταστροφὴν αὐτὴν ὅτι πολλοὶ δὲν ἐνεθυμήθησαν οὔτε τοὺς Ἱσπανοὺς ὥστε νὰ παραμείνωσιν ἐκεῖ, καθ’ ὁμάδας ἔστω, νὰ διεκδικήσωσι τὸ πάτριον ἔδαφος. Ἂν θελήσητε νὰ ἀναγνώσητε μίαν ὡραίαν μελέτην τοῦ Σβορώνου, θὰ ἴδητε ὅτι ἡ πρώτη κοιτὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους εἶναι ἡ Μικρὰ Ἀσία. Δὲν λέγω ὅμως ὅτι δὲν ὑπῆρξαν ἀξιωματικοὶ ἀναδειχθέντες κατὰ τὴν ἐποχὴν αὐτήν· ὁπωσδήποτε ὑπάρχουν καὶ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι παρεβίασαν ἄρθρα τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, τὰ ὁποῖα ὑπέμνησαν ἀξιότιμοι συνάδελφοι καὶ τὰ ὁποῖα λέγουσι τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει)... Κύριοι, ἡ στρατιωτικὴ τιμὴ εἶναι μία λέξις, τὴν ὁποίαν πάντες γνωρίζουσι, καὶ οἱ στρατιωτικοὶ καὶ οἱ μὴ τοιοῦτοι, ἀλλ’ ἤθελον νὰ σᾶς ὑπομνήσω ὅτι ὑπάρχουν μερικὰ ἀξιώματα ἐν τῇ στρατιωτικῇ ἐπιστήμῃ τὰ ὁποῖα, μεταξὺ ἄλλων, κανονίζουν τὰ ἑξῆς: Ἔλλειψις πρωτοβουλίας ἢ θάρρους εὐθύνης ἰδίᾳ δὲ ἀδράνεια καλεῖται ἀτιμία, ἀναγνωρίζουν δὲ τοῦτο καὶ οἱ σημερινοὶ Κανονισμοί, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀπαύγασμα τῆς στρατιωτικῆς ἐπιστήμης. Ἀφοῦ δὲ ἡ ἀδράνεια καλεῖται ὑπὸ τῶν Κανονισμῶν ἀτιμία, πολὺ περισσότερον ἡ ἀδικαιολόγητος ὑποχώρησις, ἡ ἀδικαιολόγητος φυγή, οἱ ἀδικαιολόγητοι πανικοί. Συνέπεσε δέ, κύριοι, νὰ ἔχω τὸ ἀτύχημα νὰ ἴδω καὶ ἐγὼ ὑποχώρησιν κατὰ τὸ 1897, ὑπηρετῶν ὑπὸ τὸν ἀείμνηστον Σμολένσκην ὡς διμοιρίτης, καὶ δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω ἀντιθέτως τὸν συνάδελφον ἐκ Πρεβέζης κ. Χαβίνην ὅτι ὁ βαθμοφόρος ἐξασκεῖ μεγίστην ἐπιρροὴν εἰς τὸ Στράτευμα. Ἐπολέμησα πάντοτε ἀνδρειότατα καὶ οὐδέποτε ἔδειξα τὴν πλάτην εἰς τὸν ἐχθρόν. Ἔλειπε καὶ τὸ ζήτημα τῆς καλῆς διοικήσεως.

§285ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἤκουσα προηγουμένως ὅτι εἰς μίαν μόνον περίπτωσιν ἐπιτρέπεται ἡ παράδοσις, ἡ ἐν φρουρίῳ. Μήπως εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ ἐν τῷ συνόλῳ ἡ Μικρὰ Ἀσία φρούριον;

§286Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ὄχι· αὐτὸ θὰ ἐλέγετο σόφισμα. Προκειμένου περὶ τῆς λέξεως «αἰχμάλωτος» ἔχω νὰ εἴπω τοῦτο, ὅτι δικαιολογημένος αἰχμάλωτος, κατ’ ἐμέ, εἶναι ὁ αἰχμάλωτος ὁ ὁποῖος κατ’ ἀνάγκην αἰχμαλωτίζεται, τουτέστι τραυματισμένος θανασίμως. Αὐτὸς εἶναι ὁ αἰχμάλωτος· πᾶς ἄλλος μὴ τοιοῦτος εἶναι ὁ παραδιδόμενος ἢ μὴ ἐξασκῶν τὰ ἐπιβαλλόμενα ὑπὸ τῆς στρατιωτικῆς τιμῆς. Λοιπὸν ὑπῆρξαν τοιοῦτοι οἱ ὁποῖοι ἐξήντλησαν τὰ πάντα; Σᾶς ὑπομιμνήσκω τὸν Βασιλέα τῆς Δανίας, ὅστις, ὅτε ἐξήντλησε τὰ πάντα καὶ ἡττήθη μὲν ἀλλ’ ἐνδόξως ἔσωσε τὴν τιμὴν τῶν ὅπλων, ἐτηλεγράφει ὅτι «ἀπωλέσαμεν τὰ πάντα πλὴν τῆς τιμῆς». Ὑπῆρξε τοιαύτη περίπτωσις; Ἂν ναί, εἶναι ἄξιοι πάσης τιμῆς, ἂν ὄχι, εἶναι ἄξιοι ἐκτελέσεως τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, διότι ὁ Νόμος ἐσιώπησεν. Ἔχομεν παραδείγματα τοῦ Ἀνδρούτσου εἰς τὸ Χάνι τῆς Γραβιᾶς καὶ τοῦ Ἀθανασίου Διάκου, ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ ἐξήντλησε τὰ πάντα, ἔμεινεν αἰχμάλωτος. Αὐτὸς εἶναι ὁ καθαυτὸ αἰχμάλωτος, πᾶς δὲ μὴ τοιοῦτος εἶναι ὑπεύθυνος τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Καὶ ταῦτα ὅσον ἀφορᾶ τὰς κατηγορίας τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ἤδη εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἀνάγκην ἢ μὴ τοῦ ψηφίσματος. Κατ’ ἐμέ, καλῶς εἰσήχθη, διότι κατόπιν τοσούτου θορύβου, διὰ νὰ σταθῇ καλῶς ἡ πειθαρχία τοῦ Στρατεύματος, τουτέστιν ἡ ἐμπιστοσύνη ἐκ τῶν κάτω πρὸς τὰ ἄνω, τῶν ὁπλιτῶν πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ τῶν κατωτέρων πρὸς τοὺς ἀνωτέρους, πρέπει οἱ ἀνώτεροι νὰ παρουσιασθοῦν μὲ τὸ μέτωπον καθαρὸν καὶ νὰ εἴπουν «ἰδοὺ ἡμεῖς» καὶ νὰ ἀποδείξουν τὴν ἀθῳότητά των. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν ἔχουν τίποτε νὰ χάσουν· θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἁρμονία καὶ ἡ γαλήνη εἰς τὸ Στράτευμα. Πρὸς τὴν γνώμην δὲ ἣν ἐξέφρασεν ὁ κ. Γονατᾶς—τὸν συγχαίρω δὲ διὰ ταύτην—συμφωνῶ πληρέστατα, ὅτι τὸ Στράτευμα δὲν πρέπει νὰ ἀποτελῆται μονοπλεύρως ἐκ μιᾶς πολιτικῆς μερίδος καὶ πρέπει νὰ κατορθώσωμεν, ἂν ὑπάρχουν ἀνδρεῖοι ἀξιωματικοί, ἔστω καὶ ἀνήκοντες εἰς τὴν ἄλλην πολιτικὴν μερίδα, διὰ νὰ μὴ ὑπάρχῃ ὁ κίνδυνος τῆς διαταραχῆς τοῦ Στρατεύματος, τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτοὺς νὰ ἐπαναφέρωμεν εἰς τὸ Στράτευμα, ἀποδίδοντες καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὴν γαλήνην ἐν τῷ Στρατεύματι. Τὸ ψήφισμα λοιπὸν δικαίως καὶ ὀρθότατα εἰσήχθη, ἀλλ’ ὅπως εἰσήχθη ἐκ μέρους τῆς Ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἔχει καλῶς, διότι....

§287Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τῆς Ἐπιτροπῆς.

§288Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἔστω, τῆς Ἐπιτροπῆς. Ὅπως ἐτέθη ἀρχικῶς τὸ ζήτημα, ἂν ἐπρόκειτο νὰ ἐκτελεσθοῦν οἱ νόμοι ὑπὸ τῶν ὑπαρχόντων Στρατοδικείων καὶ Ἀνακριτικῶν Συμβουλίων, τότε δὲν θὰ ὑπῆρχε λόγος εἰσαγωγῆς. Ὁ λόγος εἶναι ὁ ἑξῆς: Ἐπειδὴ εἰς τὸ Στράτευμα ὑπάρχουν μόνον οἱ ἀλληλοευεργετηθέντες μιᾶς μερίδος καὶ εὑρέθησαν ἐκτὸς αὐτοῦ ἄλλοι ἐκ τῆς ἄλλης μερίδος καὶ δὲν θὰ ἦσαν οἱ παρέχοντες τὰ ἐχέγγυα τῆς ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης ὡς πρὸς τὴν εὐθυδικίαν των, δι’ αὐτὸ εἴπομεν νὰ παραπέμψωμεν ὅλας τὰς δίκας καὶ τὰς ἐξετάσεις εἰς συναδέλφους ἀνωτάτους ἀποστράτους, οἱ ὁποῖοι νὰ μὴ ἀνήκουν εἰς καμμίαν μερίδα, νὰ ἔχουν ἔνδοξον παρελθὸν καὶ νὰ εἶναι ἀνώτεροι πάσης ὑπονοίας. Διὰ τοῦτο εἰσήχθη τὸ ψήφισμα, ὥστε δὲν συμφωνῶ μὲ τὴν ἰδέαν ὅτι πρέπει εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ ὑπάρχουν ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικοὶ εἴτε συμμετασχόντες τῆς ἐκστρατείας ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ εἴτε τῶν προηγουμένων πολέμων. Εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ἀπόστρατοι ἀξιωματικοὶ ἐνδόξου παρελθόντος, ἀνώτεροι πάσης ὑπονοίας καὶ ὡς τοιούτους δύναμαι νὰ ὀνομάσω τὸν ἀντιστράτηγον κ. Πολυμενάκον, τὸν κ. Σαπουντζάκην, τὸν κ. Καλλάρην. Λοιπὸν τελειώνω. Εἶμαι τῆς ἰδέας ὅτι ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ὑπηρέτησαν ὑπὸ τὸ ἐπαναστατικὸν καθεστὼς καὶ ἐχρωματίσθησαν—καλῶς ἢ κακῶς, δὲν ἐξετάζω—θὰ δώσουν τὴν ὑπόνοιαν ὅτι αὐτοὶ εἶναι τοῦ Γονατᾶ, ἐκεῖνοι εἶναι τοῦ Πλαστήρα. Λοιπὸν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ μὴ λάβουν μέρος τοιοῦτοι, ἀλλὰ νὰ λάβουν μέρος ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι δὲν παρέχουν καμμίαν ὑπόνοιαν, ἂν θέλητε νὰ εὑρισκώμεθα ἐν τῷ δικαίῳ. Συμφωνῶ πληρέστατα μὲ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Γονατᾶ καὶ ὄχι μὲ τὴν τροπολογίαν τῆς Ἐπιτροπῆς, κ. Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν.

§289Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐκουράσθην.

§290Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Καὶ ἡμεῖς ἀγωνιζόμεθα διὰ τὸ Στράτευμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ μοναδική μας φροντίς. Ἂν ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθημεν καὶ μὲ τοὺς πατέρας μας τόσον πολὺ καὶ ἐχύσαμεν τόσον αἷμα δὲν φροντίσωμεν, ποῖοι θὰ φροντίσουν; Ἐδῶ εἶναι ἡ πρώτη βάσις. Κατορθώνομεν νὰ δώσωμεν καλὴν διοίκησιν εἰς τὸ Στράτευμα; Ἔχει καλῶς· εἰδὲ μή, τί τὰ θέλετε ὅλα τὰ ἄλλα; Ὅλα τὰ ἄλλα παρέλκουν. Ὡς τοιοῦτος ἔρχομαι νὰ ὁμιλήσω, ὡς ἄνθρωπος προσενεγκὼν μεγάλας θυσίας καὶ γνωρίζων καλῶς τὸ Στράτευμα. Ἔχει μίαν ἄλλην θαυμασίαν διάταξιν ἡ τροπολογία τοῦ κ. Γονατᾶ, ὅτι αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ ἀκριβῶς, ὅπως λέγει ὀρθότατα ὁ κ. Γονατᾶς, πρέπει νὰ ἀνακρίνῃ διὰ τριῶν μελῶν, τὰ ὁποῖα θὰ ὁρίσῃ ὡς ἀνακριτάς, ἐκ τῶν ἄλλων δὲ μελῶν της ἓν ἢ δύο θὰ εἶναι οἱ Κυβερνητικοὶ Ἐπίτροποι, ὅπως λέγονται, καὶ τὸ ὑπόλοιπον αὐτῆς θὰ εἶναι οἱ δικασταί, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀποφαίνωνται εἴτε διὰ φυλάκισιν εἴτε δι’ ἔκπτωσιν· διότι, ἂν πρόκειται περὶ ἐγκλημάτων τοιούτων, τὰ ὁποῖα λέγει ἐδῶ, παράδοσιν κλπ., αὐτοὶ πρέπει νὰ ὑποστῶσιν ἔκπτωσιν, δηλαδὴ νὰ στερηθῶσι καὶ τῆς συντάξεως· δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μισθοδοτῶνται τοιαῦτα ἄτομα, τὰ ὁποῖα ἠτίμασαν καὶ ἐστιγμάτισαν καὶ κατέστρεψαν τὴν Πατρίδα, τὴν ὁποίαν ἐθεώρησαν ὡς μητρυιάν. Λοιπὸν οὕτως ἐννοῶ καὶ ἐγὼ τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτήν. Αὐτὴ νὰ δικάσῃ εἴτε ὡς Ἀνακριτικὸν Συμβούλιον διὰ τῶν μελῶν της εἴτε ὡς Στρατοδικεῖον, ἐνῷ τὰ ἄλλα μέλη θὰ χρησιμοποιηθοῦν διὰ τὴν καθαυτὸ ἀνάκρισιν καὶ ὡς κατήγοροι. Τὰ μέλη θὰ εἶναι δώδεκα. Τρία ἢ τέσσαρα τῶν μελῶν αὐτῆς θὰ παίξουν τὸν ρόλον τοῦ καθαυτὸ ἀνακριτοῦ, δύο τοῦ Κυβερνητικοῦ Ἐπιτρόπου, τοῦ Εἰσαγγελέως, ὅπως λέγουν εἰς τὰ πολιτικὰ δικαστήρια, καὶ τὰ ὑπόλοιπα νὰ παίξουν τὸν ρόλον τοῦ Ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου ἢ τοῦ Στρατοδικείου, δηλαδὴ τῶν δικαστῶν καθαυτό. Ἐπίσης ἄλλη διάταξις, ἡ ὁποία συνάδει πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον εἶπον πρὸ ὀλίγου, οὐχὶ τῆς ἑτερομεροῦς συνθέσεως, ἀλλὰ τῆς ἀμφιμεροῦς, εἶναι αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐξήγησα καὶ προφορικῶς, ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ αὐτὴ ἐπίσης (ἀναγινώσκει): «Θὰ ἀποφανθῇ τίνες ἀξιωματικοὶ θὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν....κλπ.». Εἰς αὐτό, κύριοι, συμφωνῶ πληρέστατα, ἀλλὰ τὰ μέλη αὐτὰ νὰ εἶναι ἐξ ἀποστρατείας ἀξιωματικοί, ἀνώτεροι πάσης ὑπονοίας καὶ ἐνδόξου παρελθόντος.

§291Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἀχρωμάτιστοι.

§292ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλογερᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§293Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἢ μόνον μὲ δύο λέξεις διὰ νὰ σαφηνίσω μερικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ σαφηνισθοῦν. Πάντες σχεδὸν οἱ λαβόντες τὸν λόγον ἐτόνισαν ὅτι τὰ αἴτια τῆς ἥττης ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ὑπῆρξαν πολιτικά. Τοῦτο λέγω καὶ ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐγώ, διότι εἶναι τὸ πραγματικόν. Ἐκεῖνο ὅμως εἰς τὸ ὁποῖον τόσον μὲ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ὅσον καὶ μέ τινας τῶν λοιπῶν συναδέλφων δὲν συμφωνῶ εἶναι ὅτι θὰ ἐπήρχετο, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Λαρίσης, μοιραία ἡ κατάρρευσις, ἡ καταστροφὴ δηλαδή, ἴσως μέ τινας διακυμάνσεις, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος. Ἔχω, κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ συμφορὰ ἡ ὁποία ἐπῆλθεν ἠδύνατο νὰ προληφθῇ, ἠδύνατο δηλαδὴ νὰ μεταβληθῇ ἡ ἧττα εἰς ἔντιμον ὑποχώρησιν. Καὶ αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἀκριβῶς ἔχει τὸ ψήφισμα. Ὑπάρχουν οἱ ὑπεύθυνοι στρατηγοί, ἡγήτορες μονάδων. Ἀναμφισβητήτως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξουν πάντες ὑπεύθυνοι παραλείψεως ἐκτελέσεως διαταγῆς ἢ ἐγκαταλείψεως θέσεως ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ· ἀλλ’ ὑπῆρξαν ὅμως ὑπεύθυνοι δι’ οὓς λόγους, ὅτε ἄλλοτε ἔλαβον τὸν λόγον, ἀνέπτυξα, καὶ τοὺς ὁποίους ἐλπίζω νὰ ἐξετάσῃ καὶ νὰ ἀνεύρῃ ἡ Ἐπιτροπὴ τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ θεσπίσῃ τὸ ψήφισμα. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἐνδιέτριψε πολὺ ἐπὶ τῆς μάχης τοῦ Σαγγαρίου. Ἐγὼ δὲν θὰ ἐπανέλθω ἐπὶ τούτου ἢ μόνον διὰ νὰ διασαφηνίσω δύο πράγματα: Πρῶτον δὲν γνωρίζω ἂν ὑπῆρξε κανεὶς οὐδὲ φαντάζομαι ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ κανεὶς ὁ ὁποῖος θὰ ἐπικρίνῃ τὴν μάχην ἐκείνην, διότι ὁμολογουμένως ὑπῆρξε μάχη σκληροτάτη, κατὰ τὴν ὁποίαν διεκρίθη ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός. Ἕν σημεῖον ὅμως τὸ ὁποῖον δὲν διελεύκανεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος εἶναι ὅτι δὲν ἀφῆκε σαφῆ τὴν ἐντύπωσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν ἂν ἐπετεύχθη ὁ σκοπὸς τῆς μάχης ἐκείνης. Εἶπε μόνον ὅτι τὴν ἀφετηρίαν ἡ καταστροφὴ ἔχει ἐκεῖθεν, διότι ἐκεῖθεν ἤρχισε νὰ καταρρέῃ τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατοῦ. Θέλω λοιπὸν καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου νὰ εἶμαι σαφής. Ἡ μάχη ἐκείνη, ὡς πολὺ ὀρθῶς εἶπε, συνελήφθη ἀκριβῶς δι’ ἐξυπηρέτησιν σκοπῶν βασιλικῶν καὶ ἴσως, διὰ νὰ εἶμαι πλέον ἀκριβής, σκοπῶν πολιτικῶν, διότι ἐφρόνουν οἱ πολιτικοὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὅτι μόνον ἐν τῇ διασώσει τοῦ Θρόνου θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ καταβάλωσι τὸν ἀντίπαλον αὐτῶν, τὸν ὁποῖον ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἠδύναντο κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ καταβάλωσι. Λοιπὸν τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι τὸ αὐτό, ὅτι ἐξ ἰδιοτελῶν βλέψεων συνέλαβον τὴν ἐκστρατείαν ἐκείνην, ἡ ὁποία κατὰ τὰ λοιπὰ ὑπῆρξε μάχη κατὰ τὴν ὁποίαν διεκρίθη καὶ ἡ Ἑλληνικὴ ἀνδρεία καὶ τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα, δὲν κατέληξεν ὅμως εἰς ἐπίτευξιν τῶν σκοπῶν διὰ τοὺς ὁποίους συνελήφθη. Ἕτερον σημεῖον, κύριοι συνάδελφοι, τὸ ὁποῖον δὲν θέλω νὰ ἀφήσω ἄνευ διατυπώσεως τῆς ἐμῆς γνώμης εἶναι τοῦτο, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ ἀγαπητὸς φίλος μου ἐκ Λοκρίδος κ. Ἀβραὰμ μετὰ τόσης ἐξάρσεως, οἷαν συνήθως παρουσιάζει, παρέστησεν ὅτι δὲν εἶναι σκόπιμον ἀντὶ γαλήνης σάλον νὰ σπείρωμεν εἰς τὸ Στράτευμα. Πιστεύω, κύριοι, ἀκραδάντως ὅτι διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ γαλήνη εἰς τὸν Στρατὸν δὲν εἶναι δυνατὸν στελέχη ἐναντίον τῶν ὁποίων δικαίως ἢ ἀδίκως ἐρρίφθη ὑπόνοια ὅτι ἔχουσι νὰ δώσωσι λόγον, δὲν εἶναι δυνατὸν ταῦτα νὰ παρουσιάζωνται ἐνώπιον τῶν στελεχῶν τῶν ὁποίων τὴν τύχην θὰ κρίνωσι. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παρουσιάζωνται μὲ τὸ ἀπαιτούμενον κῦρος τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχει κλονισθῆ τὸ κῦρος τούτων; Ἀλλὰ καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν ἀπὸ ἰδιοσυγκρασίας νὰ παρουσιασθῶσι τὰ στελέχη ταῦτα, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ προλάβωμεν τὸ νὰ μὴ λέγωσιν ὅτι «δὲν δύνασαι νὰ μὲ κρίνῃς, διότι θὰ δώσῃς λόγον»; Εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τὰς συνθήκας ταύτας νὰ ὑπάρχῃ γαλήνη ἐν τῷ Στρατεύματι; Θὰ μοὶ εἴπητε: Καὶ τί περιμένετε ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν; Περιμένω τοῦτο, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοί, τὰ στελέχη ταῦτα, θὰ κριθῶσιν ὑπὸ ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι ἐξεπλήρωσαν τὰς ὑπηρεσίας των πρὸς τὴν Πατρίδα καὶ εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ ἐκπληρώσωσι τὴν ὑστάτην πρὸς τὴν Πατρίδα ὑπηρεσίαν. Θὰ ἔχωσιν ὅλον τὸ κῦρος νὰ παρουσιάζωνται μὲ τὴν ἰδέαν καὶ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἔδωκαν λόγον, ὅτι θὰ εἶναι δυνατὸν εἰς ἕνα τῶν συναδέλφων των νὰ εἴπωσιν ὅτι «σεῖς δὲν δύνασθε νὰ μὲ κρίνητε, διότι δὲν ἐδώσατε λόγον». Τοῦτο τὸ ἀποτέλεσμα περιμένω ἀπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ πρόσωπα, μὴ θέλετε πάντοτε, ὁσάκις εἶναι δυνατόν, νὰ ἀναφέρω πρόσωπα, καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Ἐπιτροπὴ προσεπάθησε καὶ ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι θὰ ἐπιτύχῃ τοῦ σκοποῦ της νὰ παρουσιάσῃ πρόσωπα ἐκ τῶν ὁποίων θὰ δύναται νὰ ἐκλέξῃ ἡ Κυβέρνησις, πρόσωπα κύρους, πρόσωπα ἀνεξαρτήτων φρονημάτων, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἔχωσι κῦρος εἰς τὴν Κοινωνίαν καὶ εἰς τὸν Στρατόν, ὥστε τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν νὰ εἶναι δίκαια. Ἑπομένως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παράσχωμεν ὅλα τὰ στοιχεῖα τῆς ἐγγυήσεως, τῆς δυνατῆς, τῆς ἀνθρωπίνης. Ἐπίσης ἓν σημεῖον τὸ ὁποῖον θεωρῶ ἀναγκαῖον καὶ τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι ἐδέχθη ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὅτι μεταξὺ τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα θὰ ἀπαρτίσωσι τὸ Συμβούλιον ἐθεώρησεν ἀπαραίτητον ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ ὑπάρχωσι καὶ νομικοί, ἀρεοπαγῖται, πρόσωπα κύρους, ἀνεξάρτητα εἰ δυνατὸν ἀπὸ τὸ ἀντίθετον στρατόπεδον, διότι δυστυχῶς πάντοτε καταβάλλεται προσπάθεια ὅτι θέλομεν νὰ καλύψωμεν πρόσωπα καὶ νὰ μὴ παραπεμφθῶσιν εἰς δίκην, ἐνῷ δὲν πρόκειται νὰ καλυφθῶσι πρόσωπα. Ἐπίσης ἡ Ἐπιτροπὴ διεφώνησε πρὸς τὸ σχέδιον τῆς Κυβερνήσεως ὅπως τὰ στοιχεῖα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θὰ κρίνῃ ἡ Ἐπιτροπὴ περιληφθῶσι μεταξὺ τῶν μέχρι τοῦδε, διότι, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἔχουσιν ὑποχρέωσιν οἱ ἡγήτορες καὶ πάντα τὰ ἄτομα νὰ καταθέσωσιν, ἠθελήσαμεν νὰ προλάβωμεν τοῦτο, ἵνα μὴ τυχὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσιν ὅτι ὑπέστησαν παραλείψεις εἶναι ἔνοχοι παραλείψεως. Καίτοι δὲν ἤθελον νὰ ἀναφέρω πρόσωπα, οὔτε ἡ ὥρα μοὶ τὸ ἐπιτρέπει, ἐπειδὴ ὅμως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς μόνον, πολὺ ἀξιεπαίνως, ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὅτι «θέλομεν τὸν ἔλεγχον, τὸν θέλομεν ἡμεῖς πρῶτοι, οἱ ὁποῖοι ηὐτυχήσαμεν, ὡς Ἀρχηγοὶ τῆς Ἐπαναστάσεως νὰ διοικήσωμεν τὸν Τόπον καὶ οἱ ὁποῖοι συγκεντροῦμεν τὰ βέλη τοῦ ἐξωκοινοβουλευτικοῦ κόσμου κατ’ ἐπανάληψιν», καὶ ὁ κ. συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν—ἐγὼ δὲν θὰ εἴπω τίποτε παρὰ ὅτι εἶναι ἀξιέπαινος, διότι ὑπάρχουσι σημεῖα τῶν ὁποίων ἐγὼ δὲν ἔχω τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ κρίνω οὔτε μοὶ ἐδόθη ἡ πρὸς τοῦτο εὐκαιρία—, ὅσον ἀφορᾷ ὅμως τὸν κ. Πλαστήραν, τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, κύριοι συνάδελφοι, νὰ εἴπω δύο λέξεις. Εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐξετάσω, καὶ μοὶ ἐδόθη εὐκαιρία, ὅτι ἡ κατηγορία ἡ ἀποδιδομένη εἰς αὐτὸν ὄχι μόνον εἶναι ἀνύπαρκτος, διότι τοῦτο μόνον ἠδύνατο νὰ ἐξετασθῇ, ὅτι εἶναι πολὺ δύσκολον μετὰ μίαν μάχην....

§294Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Δὲν ὑπάρχει ζήτημα.

§295Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ὑπάρχει ζήτημα.

§296Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Θέλω νὰ εἴπω μὲ μίαν λέξιν, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Θεσσαλονίκης πληρεξούσιος εἶπεν, ὅτι παραδέχομαι καὶ ἐγώ, πιστεύω ἀκραδάντως ὅτι ὑπῆρξε μία φυσιογνωμία ὑπερτέρα πάσης ἄλλης, ἡ ὁποία ὄχι μόνον δὲν διέπραξε σφάλμα κατὰ τὴν ἐκστρατείαν ἐκείνην, ἀλλ’ ἀνεγνωρίσθη καὶ παρ’ αὐτῶν τῶν ἀντιπάλων τότε ὅτι ἦτο ἡ μόνη φυσιογνωμία ἡ ὁποία συνέλαβε τὴν φαεινοτέραν ἰδέαν τῆς διασώσεως τῶν ὑπολειμμάτων τῆς Στρατιᾶς. Τοῦτο θέλω νὰ εἴπω χάριν τῆς ἀκριβείας καὶ οὐδὲν ἕτερον.

§297Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν, κ. Πρόεδρε, ὅτι μὲ 50 πληρεξουσίους παρόντας δὲν δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος αὐτὴν τὴν ὥραν. Ἐγὼ μὲ τὸν κ. Λεονάρδον εἴμεθα δωσίλογοι καὶ θὰ ζητήσωμεν ἀμνηστίαν καθ’ ἣν στιγμὴν ἐδόθη, ὡς λέγουσιν, ἀμνηστία. Δὲν θὰ ἀπολογηθῶ, διότι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία καὶ ἑπομένως δὲν δύναται νὰ ἀποφασίσῃ ἡ Συνέλευσις ἐπὶ τοῦ οὐσιωδεστάτου τούτου ζητήματος.

§298ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀπαρτία. Παραιτεῖσθε τοῦ λόγου;

§299Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Δὲν παραιτοῦμαι τοῦ λόγου, ἀλλὰ λέγω ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ὁμιλήσω αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, διότι ἡ Συνέλευσις δὲν εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ.

§300Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Νομίζω ὅτι εἶναι σύμφωνος ἡ Συνέλευσις ὅτι οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐναντίαν γνώμην ἐννοεῖ νὰ ἀποδώσῃ κακὴν πρόθεσιν εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐσκέφθησαν νὰ ὑποβάλωσι τὸ ψήφισμα. Οὐδεὶς ἀμφιβάλλει ὅτι ἀπὸ εὐγενῆ ἐλατήρια ἐκινήθησαν οἱ ἄνθρωποι αὐτοί.

§301Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Δὲν ἠκούσαμεν ὅμως εἰμὴ ὕβρεις καὶ ἀπὸ τὴν ἀρχὴν μᾶς εἶπον νὰ μὴ ἐκταθῶμεν. Τίποτε δὲ ἄλλο δὲν ἠκούσαμεν εἰμὴ νὰ ἀναπτύσσηται ἡ ἐνοχὴ τῶν τυφεκισθέντων καὶ ὄχι ἂν εἶναι σκόπιμον νὰ γίνῃ ἢ νὰ μὴ γίνῃ δικαστήριον διὰ τοὺς πραγματικῶς ἐνόχους.

§302Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι συνάδελφοι, ὡς εἶχον εἴπει πρό τινος χρόνου, δὲν ἐπεθύμουν νὰ γίνῃ συζήτησις κατ’ ἐκείνην τὴν ἑσπέραν ἐπὶ τοῦ ζητήματος δι’ οὓς λόγους ἐξέθηκα. Ἐπιτροπὴ πρὸς ἐξέτασιν τῶν συμβάντων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας συνεστήθη δι’ ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐκδωσάσης Διάταγμα νομοθετικοῦ περιεχομένου. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐτερμάτισε τὸ ἔργον της καὶ ἐδημοσιεύθη ἡ ἔκθεσίς της. Ἀλλ’ ὑπεστηρίχθη ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ καὶ νέα ἐξέτασις τῶν εὐθυνῶν, καὶ ὑπεστηρίχθη τοῦτο ὄχι μόνον ἀπὸ τοὺς ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως εὑρισκομένους, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ μερίδα πολιτικὴν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ ἀπό τινας ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, τῶν στρατιωτικῶν. Μελετήσας τὸ πρᾶγμα κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι πρὸς ἱκανοποίησιν τῆς ἀξιώσεως ταύτης τῆς Κοινῆς Γνώμης, πρὸς ἱκανοποίησιν καὶ αὐτῶν τῶν ζητούντων νὰ γίνῃ ἀνάκρισις τῶν στρατιωτικῶν τῶν πεπραγμένων καὶ δὴ καὶ διὰ παραπομπῆς εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, μολονότι τοῦτο δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς δικαίωμά των, κατέληξα, λέγω, εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι θὰ ἦτο προτιμοτέρα ἡ σύστασις μιᾶς Ἐπιτροπῆς πρὸς πλήρη δι’ ὀνύχισιν τῶν γενομένων. Ὀρθῶς παρετηρήθη ὅτι καὶ εἰς τὰ ἰδικά μας τὰ χρονικὰ καὶ εἰς τὰ χρονικὰ ἄλλων λαῶν, ὅταν συμβῶσι τοιαῦται συμφοραί, ἀφήνονται κατὰ μέρος οἱ συνήθεις νόμοι καὶ γίνεται μία εὐρυτέρα Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἐν συνόλῳ ἐξετάζει τὰ συμβάντα, κατὰ τοιοῦτον τρόπον παρέχουσα τὸ ἐχέγγυον μιᾶς κρίσεως ὁμοιομόρφου, μὲ ἑνιαίαν δρᾶσιν καὶ κατεύθυνσιν, ἐνῷ Ἀνακριτικὰ Συμβούλια ἢ ἀνακρίσεις διεξαγόμεναι ἀπὸ διαφόρους ἀνακριτὰς δὲν δύνανται νὰ ἀποδώσωσι τὸ αὐτό. Καταλήξας εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο, εἰσήγαγον τὸ ψήφισμα τὸ παραπεμφθὲν εἰς τὴν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπήν, ἥτις τὸ συνεπλήρωσεν. Ὡς βάσις συζητήσεως παρεκάλεσα νὰ ληφθῇ ἡ ἔκθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς, τοσοῦτο μᾶλλον καθόσον καὶ ἐγγύτερον τῆς ἐμῆς εἶναι ἡ γνώμη τῶν συναδέλφων τῶν ἀποτελούντων τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἀληθῶς διατάξεις τινὲς εἶναι κατάδηλον ὅτι ἐξυπηρετοῦσι καλύτερον τὸν ἐπιδιωκόμενον σκοπόν. Ἐλέχθη ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ τοιαύτη ἔρευνα νὰ διαταράξῃ τὴν γαλήνην τοῦ Στρατεύματος. Δὲν ὑποθέτω ὅτι τοῦτο εἶναι ἀκριβές· διαρκῶς ἔχομεν ἐν τῷ Τύπῳ συζητήσεις περὶ δωσιλόγων, περὶ εὐθυνῶν, περὶ ἀξιωματικῶν ἐνεχομένων ἢ μὴ ἐνεχομένων εἰς τὴν καταστροφήν. Πῶς ἐγεννήθη ἡ συζήτησις, πῶς ἐδόθη ἀφορμὴ πρὸς ταύτην, εἶναι περιττὸν νὰ ἐξετάσωμεν. Ὁπωσδήποτε ἐγεννήθη καὶ ἡ διαταραχὴ τῆς γαλήνης ἐξακολουθεῖ. Εἶμαι σύμφωνος εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ ἡ σύνθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς ἀπὸ ἀξιωματικοὺς μὴ μετασχόντας τῆς ἐκστρατείας, οἱ ὁποῖοι, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μέχρι τοῦδε συλλεχθέντων στοιχείων, θὰ δύνανται νὰ κρίνωσιν. Ὅσοι εἶχον νὰ καταγγείλωσί τινα, βεβαίως κατήγγειλαν ἤδη καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἤδη ὑπαρχόντων στοιχείων κατηγορίας πρέπει νὰ προχωρήσωμεν· διότι ἄλλως θὰ ἀνοίξωμεν τὸν ἀσκὸν τοῦ Αἰόλου, ἐπιτρέποντες νέας μηνύσεις ἀτελευτήτως. Ἡ συγκρότησις τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προτάσεως τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, θὰ δίδῃ τὴν ἐγγύησιν τῆς ἀμερολήπτου κρίσεως, ἂν δὲ παραστῇ ἀνάγκη νὰ ἐξετάσῃ καὶ νέους μάρτυρας, θὰ δύναται νὰ τὸ πράξῃ. Εἰς τὰ ἄρθρα 1 καὶ 2 δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε.

§303Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Διατί νὰ μὴ δικάζουν τὰ Ἀνακριτικὰ Συμβούλια;

§304Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀντίκειται εἰς γενικὸν κανόνα τῆς Δικαιοσύνης. Ὅτε καὶ ἐν Γαλλίᾳ ἐγεννήθη τὸ ζήτημα μετὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1870–1871, δὲν ἠθέλησαν ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ νὰ ἀναθέσουν εἰς τὰς Ἀνακριτικὰς Ἐπιτροπὰς νὰ ἐκτελῶσιν αὐταὶ καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ δικαστοῦ. Ἄλλο ἀνάκρισις καὶ ἄλλο κρίσις. Τοὐναντίον ἠκολουθήθη ἐκεῖ περίπου τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ εἰσηγήθην. Δηλαδὴ μία Ἐπιτροπὴ νὰ κάμῃ τὰς γενικὰς ἀνακρίσεις καὶ κατόπιν θὰ γίνῃ ἡ παραπομπὴ εἰς Ἀνακριτικὸν Συμβούλιον ἢ εἰς Στρατοδικεῖον. Ἐγὼ δέχομαι τοῦτο, ἐπειδὴ εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι αἱ ὑποθέσεις περὶ παραπομπῆς εἰς τὸ Στρατοδικεῖον θὰ εἶναι ἐλάχισται. Ἂν πρόκειται νὰ παραπεμφθοῦν τινες εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, δὲν θὰ δύναται, δὲν πρέπει νὰ τοὺς δικάσῃ ἡ Ἐπιτροπή. Ἂς τοὺς παραπέμψουν. Ἐν τούτοις δέχομαι, ἂν κριθοῦν τινες παραπεμπτέοι εἰς Ἀνακριτικὰ Συμβούλια, νὰ τοὺς δικάσῃ ἡ Ἐπιτροπὴ ὡς Ἀνακριτικὸν Συμβούλιον.

§305Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἂν κάμετε Εἰδικὸν Δικαστήριον, θὰ κάμετε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι τοὺς θεωρεῖτε ὡς φυσικοὺς δικαστάς.

§306Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει ἓν λάθος ἐκτυπώσεως εἰς τὸν τέταρτον στίχον τοῦ 1ου ἄρθρου, εἰς τὸ τέλος· λέγει «ὡς ἐλεγκταί», πρέπει δὲ νὰ τεθῇ «ὡς ἐλεγκτέων». Εἰς τὸ ἄρθρον 2 δὲν ἔχω τίποτε νὰ μεταβάλω. Εἰς τὸ ἄρθρον 3 προσθέτω τοῦτο (ἀναγινώσκει): «Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μετ’ ἀπόφασιν....κλπ.». Δέχομαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Γονατᾶ. Εἰς τὸ 4 ἄρθρον δὲν ἔχω τίποτε νὰ προσθέσω.

§307Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Τί τὸ θέλετε τὸ 4 ἄρθρον;

§308Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Χρειάζεται, διότι ἠμπορεῖ νὰ προτείνῃ κανεὶς λόγον ἐξαιρέσεως. Εἰς τὸ ἄρθρον 5 ἐπίσης τίποτε. Εἰς τὸ 6 δέχομαι τὴν προθεσμίαν, ὅπως ἡ Ἐπιτροπὴ τὴν ἔθεσεν. Εἰς τὸ 7 ἔκαμεν ὀρθὴν παρατήρησιν ὁ κ. Γονατᾶς, ὅτι ὁ χρόνος πρέπει νὰ θεωρῆται συντάξιμος, καὶ τέλος εἰς τὸ ἄρθρον 8, ἐπειδὴ ἡ προηγουμένη Ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ εἶχε συσταθῆ διὰ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, προστίθενται τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Πᾶσα προηγουμένη Ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ καταργεῖται, αἱ δὲ ὑποθέσεις, ἐφόσον δὲν ἐξεδόθη ἀπόφασις ἐπ’ αὐτῶν, μεταβιβάζονται εἰς τὴν κατὰ τὸ παρὸν ψήφισμα συνιστωμένην Ἐπιτροπήν». Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἄλλα ἔργα, τὰ ὁποῖα προέτεινεν ὁ κ. Γονατᾶς, ὅπως ἀναθέσωμεν εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, θὰ ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἀναμίξωμεν αὐτὰ μετὰ τοῦ παρόντος. Ἂν ἴδωμεν ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπιτυγχάνει, δὲν θὰ εἶναι δύσκολον νὰ κάμωμεν ψήφισμα καὶ νὰ ἀναθέσωμεν εἰς αὐτὴν καὶ τὴν δεῖνα ἢ δεῖνα κρίσιν.

§309Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Τὸ ἄρθρον 7 τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Γονατᾶ, τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὴν βʹ παράγραφον, ἠμποροῦμεν νὰ τὸ δεχθῶμεν.

§310Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ τροπολογία ἀναθέτει τρία ἔργα. Τὸ πρῶτον ἔργον εἶναι Τιτάνειον: Κανονισμὸς τῆς σειρᾶς τῆς ἀρχαιότητος. Τρέχομεν τὸν κίνδυνον, ἂν ἀνεθέτομεν αὐτὸ τὸ ἔργον εἰς τὴν ἰδίαν Ἐπιτροπήν, οἱ δυσαρεστημένοι ἀπὸ τὸν κανονισμὸν τῆς σειρᾶς νὰ φρονοῦν ἢ νὰ κηρύττουν ὅτι καὶ τὸ ἄλλο ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς, τὸ ἀνακριτικόν, δὲν ὑπῆρξε καλόν. Ἐπίσης τὸ ἔργον περὶ ἐπαναφορᾶς ἀξιωματικῶν ἀπομακρυνθέντων, ἂν ἴδωμεν ὅτι βραδύτερον εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναθέσωμεν τοιαύτην ἐξουσίαν εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, δὲν θὰ ὑπάρχῃ δυσκολία νὰ τὸ πράξωμεν.

§311Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀφεθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα νὰ τὸ κανονίσῃ διὰ Διατάγματος;

§312Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κατ’ ἀρχὴν δὲν μοὶ ἀρέσκει νὰ διευθετῶμεν μεγάλα ζητήματα διὰ Διαταγμάτων. Ἄλλως τε εἶπον ὅτι, ἂν ἴδωμεν ὅτι πρέπει εἴτε εἰς αὐτὴν τὴν Ἐπιτροπὴν εἴτε εἰς ἄλλην νὰ ἀναθέσωμεν καὶ ἄλλα ἔργα, δὲν μᾶς κωλύει τίποτε νὰ τὸ κάμωμεν διὰ ψηφίσματος.

§313Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι σύμφωνος ὅτι δὲν πρέπει ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ ἐπιφορτισθῇ μὲ ἄλλα καθήκοντα διὰ νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ κύριον αὐτῆς ἔργον. Ἀλλὰ θὰ ἐπεθύμουν καὶ ἕνα ἄλλον κανονισμὸν τῶν ἔργων της. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ὅσον καὶ ἂν νομίζωμεν, καὶ εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι θὰ ἔχῃ ἀποτελέσματα αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπή, ὅτι μετὰ τὴν πάροδον τόσων ἐτῶν, τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἀφορῶσι κυρίως τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικούς. Λοιπὸν εἶναι ὀρθὸν εἰς τὸν νόμον νὰ καθορισθῇ ὅτι προηγεῖται ἡ ἐξέτασις τῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικῶν, διότι αὐτὸ ἔχει μεγάλην σκοπιμότητα.

§314Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν.

§315Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Νὰ διατυπωθῇ εἰς τὸν πέμπτον στίχον τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «... ἵνα ἀρχομένη ἀπὸ τῶν ἐν ἐνεργείᾳ ἤδη ἀξιωματικῶν ἐξετάσῃ... κλπ.».

§316Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα· οὕτω νὰ διατυπωθῇ.

§317Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς θὰ ἐπέχουν ἀποκλειστικῶς τόπον βουλευμάτων παραπεμπτικῶν ἢ ἀπαλλακτικῶν ἢ θὰ εἶναι καὶ ἀποφάσεις Συμβουλίου πειθαρχικοῦ;

§318Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ εἶναι ἐν μέρει ἀποφάσεις Ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου καὶ ἐν μέρει βουλεύματα παραπεμπτικὰ εἰς τὸ Στρατοδικεῖον.

§319Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὑπάρχει ἓν ζήτημα· ὅσοι θὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, ἂν θὰ ἀθωωθοῦν, θὰ παραπεμφθοῦν διοικητικῶς;

§320Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ γίνῃ ἐπίσημος ἑρμηνεία, ὅτι αὐτὸ δὲν ἐμποδίζει τὴν κρίσιν τοῦ Ὑπουργοῦ κατὰ τὸν πάγιον νόμον.

§321Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Τὰ Στρατοδικεῖα, τί ἐννοεῖτε; Τακτικὰ Στρατοδικεῖα; Διότι θέλω νὰ κάμω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Κάμνετε Ἐπιτροπὴν καὶ λαμβάνετε ὑπ’ ὄψιν ὡρισμένας κατηγορίας ἀξιωματικῶν κατ’ ἐξαίρεσιν, ἀξιωματικῶν ἀποστράτων, ἀξιωματικῶν μὴ μετασχόντων εἰς τὴν ἐκστρατείαν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι δίδουν κατὰ τὴν γνώμην σας τὴν ἐντύπωσιν τῆς ἀμεροληψίας. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐνῷ λαμβάνετε ὅλα τὰ μέτρα δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ ἐκδώσουν τὸ παραπεμπτικὸν βούλευμα, ἀφήνετε εἰς τὰ τακτικὰ Στρατοδικεῖα τὴν ἐκδίκασιν, ταῦτα δὲ προκειμένου νὰ κρίνουν ἢ νὰ καταδικάσουν δὲν ἔχουν τὰ προσόντα ἢ τὰ ἐλαττώματα— διότι πιθανὸν νὰ εἶναι καὶ ἐλαττώματα—τὰ ὁποῖα ἔχουσι τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐκδίδουν τὸ παραπεμπτικὸν βούλευμα. Δὲν νομίζετε ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἀσχοληθῇ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ Συνέλευσις;

§322Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν ἴδωμεν ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια ἄλλη, δὲν ἐμποδιζόμεθα νὰ μεταβάλωμεν τὸν πάγιον νόμον καὶ νὰ εἴπωμεν ὅτι εἰς τὰ Στρατοδικεῖα λαμβάνουν μέρος καὶ ἄλλα πρόσωπα.

§323Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐγὼ θὰ ἔφθανον νὰ προτείνω καὶ τὴν τελευταίαν στιγμὴν ὅτι τὸ Στρατοδικεῖον εἶναι περιττόν, διότι ἐτονίσθη παρὰ πολλῶν συναδέλφων εἰδικωτάτων, καὶ ἀπὸ τὸν κ. Πάγκαλον, ὅτι τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ὑπάρχουσιν ἀξιωματικοὶ καταδικασθέντες ἀπὸ τὸ Στρατοδικεῖον καὶ εἶναι ἔξω φρονεῖτε ὅτι ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ τακτικὸν Στρατοδικεῖον, καταρτιζόμενον ἀπὸ στρατιωτικούς, ὅπως ὁ νόμος ὁρίζει, τὸ ὁποῖον νὰ καταδικάσῃ μετὰ μίαν πενταετίαν διὰ πρᾶξιν κατωτέραν ἐκείνων διὰ τὰς ὁποίας εἶναι ἔξω οἱ ἄλλοι;

§324ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ψήφισιν τοῦ ψηφίσματος ὡς ἐτροποποιήθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ψήφισμα). Παρακαλῶ νὰ ψηφισθοῦν μερικὰ νομοσχέδια ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις. Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τῆς προτάσεως νόμου «περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας τοῦ ἀπὸ 9 Μαρτίου 1923 Ν. Δ. «περὶ ἐγγραφῆς φοιτητριῶν εἰς τὸ Ὀδοντιατρικὸν Σχολεῖον, ὡς τοῦτο ἐτροποποιήθη καὶ διὰ μεταγενεστέρων Ν. Δ., καὶ διὰ τὸ πανεπιστημιακὸν ἔτος 1924». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγγραφῆς πιστώσεως εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως 1924–25 δραχ. 940.000 πρὸς ἀποπεράτωσιν τοῦ ἐν Καϊλαρίοις ἡμιτελοῦς Διοικητηρίου». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως Συμβουλίου πρὸς ἐπαναφορὰν ἐν τῷ Π. Ναυτικῷ ἀξιωματικῶν καὶ ἀρχικελευστῶν ἀπομακρυνθέντων ἀπὸ 1ης Νοεμβρίου 1920». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαθέσεως τοῦ ἀντιτίμου ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῶν Κρατικῶν πλοίων ὑπὲρ ἀνεγέρσεως νέου Ναυστάθμου». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διατάξεων ἀφορωσῶν τοὺς ὑπαξιωματικοὺς τοῦ Π. Ναυτικοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 535 περὶ Ναυτικῆς Στρατολογίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ βαθμολογίας, κατατάξεως, ἐκπαιδεύσεως καὶ προσόντων προαγωγῆς τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν τοῦ Πολεμικοῦ Ναυτικοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τρόπου καταβολῆς ἀντισηκωμάτων τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης διὰ τὴν διαρρύθμισιν τοῦ ἐν Θεσσαλονίκῃ κτιρίου Γʹ Διευθύνσεως μηχανικοῦ εἰς δικαστικὸν μέγαρον». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως συμβάσεως παροχῆς δανείου πρὸς τὴν νέαν Ἑταιρείαν τῆς διώρυγος Κορίνθου πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν ἀναγκαίων ἔργων ἐπισκευῆς». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης διὰ τὸν στρατωνισμὸν τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ διὰ τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου 2125 ἐπιβληθέντος τῷ δήμῳ Ρεθύμνης φόρου». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσαυξήσεως τοῦ ἐπὶ τοῦ ἐλαίου καὶ τῶν ἐλαιῶν φόρου». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ παρακρατήσεως ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου ποσοῦ τῶν δικαιούχων ἐκ ναυτικῶν ἐπιτάξεων καὶ κανονισμοῦ ἀποζημιώσεων τῶν μελῶν τοῦ Δικαστηρίου τῶν ναυτικῶν ἐπιτάξεων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως Πανελληνίου Ὀδοντιατρικοῦ Συλλόγου». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Τάσσεται εἰς τὴν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ἐπιτροπὴν τῆς Συνελεύσεως πενθήμερος προθεσμία ὅπως ὑποβάλῃ τὰς ἐκθέσεις αὐτῆς ἐπὶ τῶν ὑποβεβλημένων νομοσχεδίων.

§325ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε.

§326ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον ἡμέρα ἐλέγχου Προηγοῦνται τὰ προσφυγικά. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὔριον τῇ 4.30′ μ.μ. (Ὥρα 2 π.μ.).