1925.02.02

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 137

Σάββατον 31 Ἰανουαρίου 1925.

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.15′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ὁ ἀριθμὸς τῶν μέχρι τοῦδε προσελθόντων πληρεξουσίων δὲν εἶναι βεβαίως ἐπαρκὴς πρὸς συγκρότησιν συνεδριάσεως σήμερον. Πρὶν ἢ λύσω ἐν τούτοις τὴν συνεδρίασιν θεωρῶ καθῆκον ἐπιβαλλόμενον νὰ ἀνακοινώσω πρὸς τοὺς παρόντας ὅτι ἐκτελῶν ἐντολὴν ἡ ὁποία μοὶ ἀνετέθη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἀπέστειλα χθὲς τὴν νύκτα τηλεγραφήματα πρὸς τὰ Κοινοβούλια τῶν δημοκρατικῶν καὶ φιλελευθέρων Ἐθνῶν, τῶν ὁποίων τὸ κείμενον ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἐθνικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις ἐπὶ τῇ ἀναγγελίᾳ τῆς αὐθαιρέτου ἀπελάσεως τοῦ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, ἐξωσθέντος ἀπὸ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου ὑπὸ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει τουρκικῶν Ἀρχῶν, διαμαρτύρεται ἐντονώτατα ἐξ ὀνόματος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ πρὸς πάντα τὰ πεπολιτισμένα Ἔθνη διὰ τὴν βιαίαν καὶ ἄδικον ταύτην πρᾶξιν, ἥτις πλήττει καιρίως τὸ θρησκευτικὸν αἴσθημα τοῦ τε Ἑλληνικοῦ Ἔθνους καὶ σύμπαντος τοῦ Ὀρθοδόξου κόσμου, ἐνταὐτῷ δὲ παραβιάζει δικαιώματα ἀπ’ αἰώνων δι’ ἐπισήμων πράξεων καθιερωμένα ἐσαεὶ καὶ διὰ προσφάτων ἔτι διεθνῶν Συνθηκῶν ἐπικυρωθέντα». Τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ ἀπεστάλη πρὸς τοὺς Προέδρους τῶν Βουλῶν. Λύεται ἤδη ἡ συνεδρίασις, μὴ ὑπαρχούσης ἀπαρτίας.

§2ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Διὰ ποίαν ἡμέραν;

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κανονικῶς, ματαιωθείσης τῆς συνεδριάσεως ἐλλείψει ἀπαρτίας, θὰ συνέλθωμεν τὴν Δευτέραν τὴν τακτικὴν ὥραν, ἤτοι τῇ 4.30′ μ.μ. (Ὥρα 5.30′ μ.μ.).

ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 137

Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου 1925 Προεδρία Κ. Ρακτιβάν (Ὥρα 5.10′ μ.μ.).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Ὑπάρχει ἀντίρρησις ἐπὶ τῶν πρακτικῶν;

§5Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τῶν πρακτικῶν.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§7Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Προχθές, κύριοι, ἐλύθη ἡ συνεδρίασις, ὡς ἐλέχθη καὶ ὡς ἀνεγράφη, ἐλλείψει ἀπαρτίας. Ὀφείλω νὰ κάμω τὴν δήλωσιν ὅτι μὲ ὅσα θὰ εἴπω δὲν ἐννοῶ βεβαίως νὰ ἐκφράσω, ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀτομικῶς, μομφὴν κατὰ τοῦ Προέδρου, τὸν ὁποῖον ὅλοι ἐκτιμῶμεν καὶ σεβόμεθα καὶ εἰς τὸν ὁποῖον ἔχομεν ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἐματαιώθη προχθὲς ἡ συνεδρίασις δὲν ἦτο οἷος ἔπρεπε νὰ εἶναι, διότι ἐθεωρήθη ὅτι εἰς στιγμὰς τόσον σοβαρὰς ἡ Συνέλευσις ἠδιαφόρησεν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ μὴ προσέλθῃ διὰ νὰ γίνῃ ἀπαρτία. Ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ μᾶς ζητήσῃ....

§8ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὐτὸ εἶναι ἐπερώτησις.

§9Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. ... Ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο δικαιολογημένως νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐγκρίνῃ ὅπως μὴ γίνῃ συνεδρίασις, οὖσα ἀπησχολημένη μὲ σοβαρώτατον ζήτημα, διὰ τὸ ὁποῖον ἡ Συνέλευσις ἀπέδειξε πλήρως πόσον συμμερίζεται τὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ οὕτω νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, ὄχι ὅμως ἡ Συνέλευσις αὐτή, ἡ ὁποία, ὡς καὶ ἄλλοτε ἐλέχθη, συκοφαντεῖται παντοιοτρόπως, νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὸν λαὸν ὅτι ἀδιαφορεῖ ἐπὶ τοσοῦτον δι’ ἓν τόσον μέγα ζήτημα, ὥστε νὰ μὴ προσέλθῃ οὔτε κἂν νὰ σχηματίσῃ ἀπαρτίαν. Θὰ παρακαλέσω τὸ Προεδρεῖον — διότι νομίζω ὅτι ἡ παροῦσα Συνέλευσις δὲν εἶναι ὁμοία πρὸς τὰς ἄλλας Συνελεύσεις οὔτε πρὸς τὰς ἄλλας Βουλάς, ὅπου ἠδύναντο 2–3 ἀρχηγοὶ νὰ συνεννοῶνται μεταξύ των καὶ νὰ προεξοφλοῦν τὰς γνώμας τῶν Συνελεύσεων καὶ τῶν Βουλῶν — νὰ γίνεται ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου καί, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, νὰ μὴ γίνεται συνεδρίασις, ὄχι ὅμως νὰ λύηται αὕτη κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον.

§10Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἰς τὰ προχθεσινὰ πρακτικὰ ἀνεγράφη ὅτι ἐπρότεινα τὴν κατασκευὴν προλιμένος ἐν Κρυονερίῳ. Ἐγὼ τοὐναντίον ἐπρότεινα τὴν κατασκευὴν τοιούτου ἐν Μεσολογγίῳ. (Ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ ὡς διωρθώθησαν).

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνακοινοῖ σειρὰν ψηφισμάτων συλλαλητηρίων τῶν διαφόρων Σωματείων, διαμαρτυρομένων διὰ τὴν ἀπέλασιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. — Τὰ προσφυγικὰ Σωματεῖα Χίου διαμαρτύρονται διὰ τὴν μελετωμένην κατάργησιν τῆς Νομαρχίας Χίου. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Προυσοῦ παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως ἐπιληφθῇ τῆς ἐπιλύσεως τῶν ἐκκλησιαστικῶν ζητημάτων. — Τὸ Συνέδριον Ποντίων Μακεδονίας καὶ Θράκης ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ καταργήσεως τοῦ φόρου δεκάτης ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ ἐλευθέρας ἐξαγωγῆς καπνῶν. — Τὸ Συνέδριον Ποντίων Μακεδονίας καὶ Θράκης παρακαλεῖ ὅπως ἀπαλλοτριωθῶσι τὰ τσιφλίκια διὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων. — Οἱ ἐνοικιασταὶ Θεσσαλονίκης παρακαλοῦσιν ὅπως τὸ ζήτημα τοῦ ἐνοικιοστασίου παραπεμφθῇ εἰς εἰδικὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν. — Αἱ ἐπαρχιακαὶ ὑπαλληλικαὶ Ὀργανώσεις παρακαλοῦσιν ὅπως καθορισθῇ τὸ αὐτὸ ποσοστὸν κρατήσεως ὑπὲρ τῶν συνταξιούχων. — Ὁ Σάββας Κοτζαγιόγλου, πρόσφυξ ἀνταλλάξιμος, παρακαλεῖ νὰ τῷ χορηγηθῇ προσωρινῶς ποσόν τι ἔναντι τῆς ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας του. — Ἐπιτροπὴ συλλαλητηρίου κατοίκων Λεβαδείας διαμαρτύρεται διὰ τὰς ὑπὸ τῶν κομμουνιστῶν Λεβαδείας προκληθείσας σκηνάς. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Κοινότητος Μαλακασίου Ἠλείας παρακαλεῖ νὰ ἐλαττωθῇ ἡ καταβολὴ τῶν φόρων ἐπὶ τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς κατὰ τὸ ἥμισυ διὰ τὸ ἔτος 1923–1924. — Ὁμοσπονδία Συνεταιρισμῶν Λαρίσης, Τυρνάβου, Ἁγυιᾶς καὶ Ἐλασσόνος διαμαρτύρεται διὰ τὴν μὴ ἀπαλλοτρίωσιν τοῦ κτήματος Μπάκραινας. — Ἡ Πανελλήνιος Ἕνωσις καπνοβιομηχάνων παρακαλεῖ ὅπως μὴ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀναθέσεως τῆς πωλήσεως τῶν καπνῶν καὶ σιγαρέττων εἰς ὡρισμένας πόλεις μονοπωλιακῶς. — Ὁ Γεωργικὸς Συνεταιρισμὸς Καρδίτσης αἰτεῖται τὴν ἄρσιν τοῦ ἐνοικιοστασίου βοσκῶν. — Ὁ Νικόλαος Μέγαλος, πρώην πρόεδρος τοῦ Συνεταιρισμοῦ Γενιτσαροχωρίου Φαρσάλων, διαμαρτύρεται κατὰ τῆς ἀποφάσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, δι’ ἧς ἀπηλλοτριώθη τὸ χωρίον Γενιτσαροχῶρι ὑπὲρ μὴ δικαιουμένων καλλιεργητῶν. — Ὁ Λαὸς τῆς Ἑλλάδος διὰ συλλαλητηρίων καὶ ψηφισμάτων διαφόρων Ὀργανώσεων καὶ Συλλόγων διαμαρτύρεται ἐντονώτατα διὰ τὴν ἀπέλασιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου καὶ ζητεῖ τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος συμφώνως πρὸς τοὺς ἐθνικούς του πόθους. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Νεμέας αἰτεῖται τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου περὶ ἀπαλλοτριώσεως τῶν μοναστηριακῶν κτημάτων διὰ τὴν ἵδρυσιν Ἱερατικῆς Σχολῆς. — Ἡ Πανθεσσαλικὴ ἀγροτικὴ Ἕνωσις διαμαρτύρεται διὰ τὰς ἀθρόας συλλήψεις καὶ φυλακίσεις ἀγροτῶν. — Διάφοροι κτηνοτρόφοι Λαμίας ζητοῦσιν ὅπως ἀπαλλοτριωθῇ τὸ λιβάδιον «Ἀραπομάνδρι». — Ὁ Θρακικὸς Σύλλογος Λαρίσης διαμαρτύρεται ἐναντίον τοῦ ὑπαλλήλου Καμένη, μὴ συμμορφουμένου μὲ τὴν διαταγὴν τοῦ Ὑπουργείου πρὸς ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Τυρνάβου παρακαλεῖ ὅπως ἐπανεκδικασθῶσι τὰ τσιφλίκια Ἀμὰρ καὶ Καμπήλαγα, ὡς βακουφικά. — Τὰ διάφορα Σωματεῖα Σερρῶν ζητοῦσιν ὅπως μὴ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος 3166. — Ὁ Γεώργιος Οἰκονομόπουλος, ὀδοντίατρος, κάτοικος Λαρίσης, παρακαλεῖ ὅπως ἐνεργηθοῦν ταχέως αἱ μηνύσεις ἃς ὑπέβαλεν ἐναντίον τοῦ ἐφέτου κ. Κερασιώτη. — Οἱ Συνεταιρισμοὶ Τυρνάβου ζητοῦσιν ὅπως μὴ ἐφαρμοσθῇ ἡ ἀπόφασις τῆς ἐπιτάξεως τῶν ἀγροκτημάτων Γιάννουλης, Ὀρμὰν Τσιφλίκ, Τατὰρ κλπ., ἅτινα δὲν ἐπαρκοῦν πρὸς πλήρη ἀποκατάστασιν αὐτῶν. — Διάφορα Σωματεῖα Γρεβενῶν ζητοῦσι τὴν ἀπομάκρυνσιν τῶν ἐπιθεωρητῶν Μέσης Ἐκπαιδεύσεως καὶ Δημοτικῆς. — Οἱ Θ. Οἰκονόμου, Χ. Παρλιάδης καὶ Κ. Μπέλτσος, κάτοικοι Σερρῶν, διαμαρτύρονται διὰ τὴν ἄδικον σύλληψίν των. — Ἡ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ καταθέτει τὴν ἔκθεσιν αὐτῆς ἐπὶ τῶν ὑποβληθεισῶν εἰς τὴν Συνέλευσιν αἰτήσεων πρὸς δίωξιν διαφόρων πληρεξουσίων, ἀποφαινομένη ὅτι παρέχεται ἡ ἄδεια πρὸς δίωξιν τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Δ. Θεολογίτη, Α. Μητσοτάκη, Κ. Παπαδογιάννη, Γ. Κουτρουμπάκη, Ι. Μαρματάκη, Σ. Γεωργιλαδάκη, Ι. Τσίρου, Σ. Κρεμεζῆ, Β. Ἰακωβάκη, Ι. Λιμπεροπούλου καὶ Ι. Μαλαχία. — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Π. Τσιτσεκλῆς ὑποβάλλει ἔγγραφα τοῦ Εἰσαγγελέως Ἐφετῶν Ἀθηνῶν, δι’ ὧν ζητεῖται ἡ ἄδεια τῆς Συνελεύσεως πρὸς δίωξιν τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Θ. Παγκάλου καὶ Ι. Λιμπεροπούλου. (Παραπέμπονται εἰς τὴν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν). — Οἱ Ὑπουργοὶ τῆς Προνοίας κ. Α. Ὀρφανίδης καὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Κ. Γκότσης ὑποβάλλουσι τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης δραχμ. 185.000 διὰ τὴν κατασκευὴν δεξαμενῆς πρὸς συλλογὴν ὀμβρίων ὑδάτων εἰς τὸ ἐν Ἀθήναις Νοσοκομεῖον λοιμωδῶν νόσων «Ἁγία Βαρβάρα» καὶ αὐξήσεως αὐτῆς εἰς δραχμὰς 200.000»· 2) «περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης δραχμῶν 110.000 διὰ τὴν ἵδρυσιν μονίμου μαγειρείου καὶ πλυντηρίου εἰς τὸ ἐν Ἀθήναις Νοσοκομεῖον λοιμωδῶν νόσων «Ἁγία Βαρβάρα» καὶ περὶ αὐξήσεως αὐτῆς εἰς δραχ. 125 χιλιάδας· 3) «Περὶ αὐξήσεως τῆς ἐκ δραχμῶν 195.000 πιστώσεως πρὸς διαρρύθμισιν τοῦ λοιμοκαθαριηρίου Ἁγίου Γεωργίου εἰς δραχμὰς 285.000» καὶ 4) Περὶ ἐγκρίσεως πιστώσεως πρὸς πληρωμὴν ὀφειλομένων ἐκ προμηθείας ὀρῶν, βιβλίων καὶ ἐντύπων κατὰ τὸ οἰκονομικὸν ἔτος 1923–1924». Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον, ὅπως καταθέσῃ νομοσχέδια.

§12Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἔχω τὴν τιμήν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ καταθέσω ἐνώπιον ὑμῶν σχέδιον νόμου «περὶ Ὀργανισμοῦ τοῦ κατὰ γῆν Στρατοῦ». Εἶναι γνωστὸν ὅτι τῷ 1917 εἶχε συνταχθῆ Ὀργανισμός τις, ὁ ὁποῖος ἦτο φυσικὸν νὰ εἶναι ἀτελής, διότι ἡ ἐξέλιξις τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων δὲν ἐπέτρεπε τότε τὸν καταρτισμὸν Ὀργανισμοῦ παγίου καὶ τὰ διδάγματα ἐκ τοῦ πολέμου δὲν εἶχον ἀκόμη ἀποκρυσταλλωθῆ. Σᾶς εἶναι ἐπίσης γνωστὸν ὅτι ὁ στρατηγὸς Γκυγιωμὰ ἐλθὼν ἐδῶ συνεννοήθη μετὰ τοῦ ἡμετέρου Ἐπιτελείου καὶ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἔκθεσιν περὶ τῆς ὀργανώσεως τοῦ Στρατοῦ, συμπέρασμα δὲ τῶν μελετῶν τοῦ Ἐπιτελείου ἡμῶν εἶναι ὁ Ὀργανισμὸς τοῦ Στρατοῦ τὸν ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ἐνώπιον ὑμῶν. Παρακαλῶ ὅπως παραπεμφθῇ τὸ ταχύτερον εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν στρατιωτικῶν ὑποθέσεων. Εἰς τὸ σχέδιον τοῦ Ὀργανισμοῦ τούτου, ὁ ὁποῖος προβλέπει περὶ θητείας δεκαοκταμήνου, παρέπονται καὶ πίνακές τινες, εἰς τοὺς ὁποίους θὰ ἴδητε ὅτι κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τῆς Ὑπηρεσίας προκύπτει οἰκονομία ἀνερχομένη εἰς 117 ἑκατομμύρια δραχμῶν, χωρὶς νὰ παραβλάπτηται ποσῶς ἡ ἄμυνα τῆς Χώρας, τῆς ὁποίας πρὸ παντὸς αἱ ἀνάγκαι ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν. Κατετέθη πρὸ ἡμερῶν νομοσχέδιον «περὶ στρατολογίας», τὸ ὁποῖον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἔχει παραπεμφθῆ εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐπίσης ἔχομεν νομοσχέδια «περὶ ἀνακατατάξεως καὶ σχολείου ὑπαξιωματικῶν» καὶ «περὶ Ὀργανισμοῦ τοῦ Σχολείου τῶν Εὐελπίδων», διὰ τοῦ ὁποίου ἡ τριετὴς σπουδὴ γίνεται τετραετής—αὐτὴ εἶναι ἡ κυριωτέρα βάσις· τὰ ἄλλα θὰ κανονισθοῦν διὰ Διαταγμάτων. Ἐπίσης ἕτερον νομοσχέδιον «περὶ σχολείου τεχνικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀξιωματικῶν Πυροβολικοῦ» θὰ κατατεθῇ μετά τινας ἡμέρας, ὡς καὶ τὸ «περὶ ἐκπαιδεύσεως ἀξιωματικῶν διὰ τῆς ἱδρύσεως Σχολείου Πολέμου, κέντρων ἐκπαιδεύσεως καὶ σχολῶν ἐφαρμογῆς». Ἐστάλη δὲ ἤδη εἰς τὰ γραφεῖα τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον «περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν», ὅπερ εἶναι ἰδιαιτέρας σπουδαιότητος, διότι, ἂν δὲν λάβωμεν μέτρα οἷα διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου λαμβάνονται, καὶ δὴ καὶ διὰ τοῦ Συντάγματος, θὰ εἶναι δύσκολον νὰ ἐμπνεύσωμεν τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ κατάστασις τῶν ἀξιωματικῶν εἶναί τι σταθερὸν καὶ ὅτι δὲν δύναται κανεὶς νὰ μετατεθῇ ἀπὸ τὴν κατάστασιν τοῦ ἀξιωματικοῦ εἰς τὴν ἰδιότητα τοῦ πολίτου. Ἄλλως θὰ εἶναι δύσκολον νὰ προσελκύσωμεν εἰς τὸν Στρατὸν στοιχεῖα ἀξιόλογα. Μία ἀπὸ τὰς καινοτομίας τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τὰς ὁποίας ἐδέχθη ἡ στρατιωτικὴ Ὑπηρεσία, εἶναι ὅτι εἰς τὰ Ἀνακριτικὰ Συμβούλια καθιεροῦται καὶ δεύτερος βαθμὸς εἰς τὸν ὁποῖον θὰ δύναται νὰ προσφύγῃ ὁ ἀξιωματικὸς ὁ νομίζων ἑαυτὸν ἀδικούμενον καὶ ὅτι θὰ προεδρεύῃ αὐτοῦ δικαστής. Ἐπίσης κατετέθη καὶ εὑρίσκεται εἰς τὰ γραφεῖα τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον «περὶ προβιβασμῶν». Κατατίθεται δὲ αὔριον ἢ μεθαύριον καὶ νομοσχέδιον «περὶ στελεχῶν τοῦ Στρατοῦ», τὸ ὁποῖον, ἐξ ὅσων γνωρίζω, νῦν τὸ πρῶτον πρόκειται νὰ θεσπισθῇ ἐν Ἑλλάδι. Δι’ αὐτοῦ τίθεται φραγμὸς εἰς τὴν μέχρι τοῦδε ὑπάρχουσαν μέθοδον τῆς προαγωγῆς ἀξιωματικῶν ὡς ὑπεραρίθμων. Ὁρίζονται αἱ ἐν ἑκάστῳ βαθμῷ καὶ ὅπλῳ ἢ Σώματι θέσεις ἀξιωματικῶν κατὰ τὸ πρότυπον τοῦ γαλλικοῦ Στρατοῦ. Ἐπίσης μετά τινας ἡμέρας θὰ κατατεθῇ νομοσχέδιον «περὶ ἱδρύσεως ἐκτάκτου Συμβουλίου Ἀμύνης», τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἁπλῶς τροποποίησις τοῦ νόμου τοῦ 1910 «περὶ μικτοῦ ἐπιτελείου ἀξιωματικῶν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης», ἀλλὰ προνοεῖ, ὅπως ἔγινε καὶ εἰς ἄλλας Χώρας, περὶ τῆς ἐν γένει ὀργανώσεως τῶν στρατιωτικῶν ἀναγκῶν τῆς Χώρας ἐν καιρῷ εἰρήνης διὰ τὴν περίπτωσιν τοῦ πολέμου. Μετὰ 2–3 ἡμέρας ἐπίσης θέλω εἰσαγάγει νομοσχέδιον «περὶ ἀνεγέρσεως στρατώνων, κατοικιῶν ἀξιωματικῶν καὶ στρατιωτικῶν ἐν γένει κτιρίων καὶ ἀποθηκῶν», διὰ τοῦ ὁποίου νομοσχεδίου πρὸ παντὸς θὰ προσπαθήσωμεν νὰ λύσωμεν τὸ οἰκονομικὸν πρόβλημα, τὸ ὁποῖον μέχρι τοῦδε ὑπῆρξε τὸ ἐμπόδιον τῆς ἀνεγέρσεως στρατιωτικῶν κτιρίων καὶ ἀποθηκῶν. Συγχρόνως ὑποβάλλω νομοσχέδια «περὶ τοῦ τρόπου καταβολῆς ἀντισηκωμάτων ὑπὸ Ἰσραηλιτῶν Μακεδονίας», «περὶ ἀτελοῦς κινήσεως εἰς τοὺς σιδηροδρόμους καὶ τὰς ἀτμοπλοΐας τῶν ὀργάνων τῆς Χ.Α.Ν.», περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 1795 περὶ ὁδοιπορικῶν ἐξόδων τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας» καὶ «περὶ στελεχῶν τοῦ στρατοῦ». Ὅλα τὰ νομοσχέδια ταῦτα παρακαλῶ νὰ σταλοῦν εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἔχω δὲ νὰ παρακαλέσω τὴν Ἐπιτροπὴν ὅπως θεωρήσῃ ταῦτα, ὡς εἶναι καὶ φυσικόν, πλὴν ἐλαχίστων, ὡς ἓν σύνολον καὶ εὐαρεστηθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον νὰ ὑποβάλῃ τὰς ἐκθέσεις της πρὸς διαφώτισιν τῆς Συνελεύσεως, ἵνα ἐπιτύχωμεν τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισίν των.

§13Ε. ΖΥΜΠΡΑΚΑΚΗΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ἐνισχυθῇ ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι δυσκόλως σχηματίζεται ἀπαρτία.

§14Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν νὰ αὐξηθῇ. (Τὰ ὡς ἄνω ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατατεθέντα νομοσχέδια εἶναι τὰ ἑξῆς: 1) Περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ»· 2) «Περὶ τοῦ τρόπου καταβολῆς ἀντισηκωμάτων ὑπὸ Ἰσραηλιτῶν Μακεδονίας»· 3) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 1795 περὶ ὁδοιπορικῶν ἐξόδων τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας»· 4) «Περὶ ἀτελοῦς κινήσεως εἰς τοὺς σιδηροδρόμους καὶ ἀτμοπλοΐας τῶν ὀργάνων τῆς Χ.Α.Ν. καὶ 5) «Περὶ στελεχῶν τοῦ στρατοῦ».

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν Ἐπερωτήσεων· Ὑποθέτω ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι σύμφωνος νὰ συνεχίσωμεν τὴν συζήτησιν τὴν ἀφορῶσαν τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης.

§16ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπακάλμπασης ἔχει τὸν λόγον.

§18Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἡ ἀνάπτυξις ἡ ὁποία ἐγένετο ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου ἐκ μέρους τῶν συναδέλφων μὲ ἀπαλλάσσει νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας, αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν κατὰ πλάτος. Θέλω μόνον νὰ προσθέσω μερικά, ὥστε νὰ καταδειχθῇ ἡ μεγάλη ζημία, ἡ ἐθνικὴ ζημία, ἡ ὁποία προέρχεται ἐκ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ ἐν λόγῳ Πρωτοκόλλου. Ἄν, κύριοι συνάδελφοι, ὑπάρχει Κράτος τὸ ὁποῖον δὲν φοβεῖται ἀπὸ τὴν ὑποστήριξιν τῶν μειονοτήτων τὸ Κράτος τοῦτο εἶναι τὸ Ἑλληνικόν. Ἡ μέχρι τοῦδε στάσις τῶν ἑκάστοτε Ἑλληνικῶν Κυβερνήσεων ἔναντι τῶν μειονοτήτων, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρξαν καὶ ἔζησαν ἐντὸς τῶν Ἑλληνικῶν ὁρίων καταδεικνύει τὴν ἐλευθερίαν μὲ τὴν ὁποίαν τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος προσεπάθησεν ὅπως συμπεριφερθῇ ἔναντι τῶν ξένων μειονοτήτων τῶν εὑρισκομένων ἐν Ἑλλάδι. Κατόπιν τῶν τελευταίων πολέμων τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος παρουσιάζει μίαν ὁμοιογένειαν, ἡ ὁποία ὑποβοηθεῖ τοῦτο εἰς τὴν ἀποδοχὴν καὶ τὸν σεβασμὸν τῶν σχετικῶν διατάξεων περὶ μειονοτήτων, τὰς ὁποίας ἤθελον ἐπιβάλει εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἴτε διεθνεῖς Συνθῆκαι εἴτε διεθνεῖς Συμβάσεις. Δύο τελευταῖαι Συνθῆκαι, μία περὶ τῆς ἑκουσίας ἀνταλλαγῆς καὶ ἑτέρα περὶ τῆς ὑποχρεωτικῆς ἀνταλλαγῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, διευκολύνουν ἔτι πλέον τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἔναντι τῶν ξένων μειονοτήτων. Τὸ Πρωτόκολλον, ἀρρήκτως συνδεδεμένον μὲ τὴν σχετικὴν Σύμβασιν περὶ ἑκουσίας ἀνταλλαγῆς μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων εἶναι ἀδύνατον νὰ κριθῇ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν θέλομεν ἀναπτύξει τὴν γνώμην μας προκειμένου περὶ τῆς ἐν λόγῳ Συμβάσεως. Ἡ Σύμβασις τῆς ἑκουσίας ἀνταλλαγῆς μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων θέλει ἔχει ὡς κύριον σκοπὸν τὴν συγκέντρωσιν εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὅλων τῶν ἐν Ἑλλάδι εὑρισκομένων Βουλγάρων καὶ τὴν ὁμοιογένειαν τοῦ ἐν Ἑλλάδι εὑρισκομένου Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ὥστε τοιουτοτρόπως νὰ ἐκλείψουν καὶ αἱ ἀφορμαὶ αἱ ὁποῖαι ἑκάστοτε παρέχουν εὐκαιρίαν εἴτε ἐπεμβάσεων εἴτε προστριβῶν μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. Ἡ Σύμβασις τῆς ἑκουσίας ἀνταλλαγῆς μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων περιέχει εἰς τὰ τρία πρῶτα ἄρθρα ἀρχὰς αἱ ὁποῖαι ὀφείλουν, εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελε γίνει μία πιστὴ ἐφαρμογὴ τῆς ἐν λόγῳ Συμβάσεως, νὰ γίνουν σεβασταὶ ἐκ μέρους τῶν δύο Κρατῶν. Τὰ τρία πρῶτα ἄρθρα περιέχουν ἐν συντομίᾳ τὰς ἀκολούθους ἀρχάς: Ὑποχρέωσιν τῆς Βουλγαρίας πρὸς διευκόλυνσιν ὅλων τῶν Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ ἀναχωρήσουν εἰς Ἑλλάδα. Δεύτερον οὐδεμία παρουσίασις ἢ οὐδεμία δημιουργία κωλύματος, τροποποιουμένων ἐν ἀνάγκῃ καὶ τῶν ἀντιτιθεμένων πρὸς τὴν διευκόλυνσιν ταύτην νόμων τῆς Βουλγαρίας. Τρίτον ἐλευθερία τῆς παραλαβῆς τῆς περιουσίας τῶν ἐν Βουλγαρίᾳ εὑρισκομένων Ἑλλήνων. Τέταρτον ἐκτίμησις ὅσον τὸ δυνατὸν ταχεῖα ἐκ μέρους τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς. Ἑπομένως, ἂν πραγματικῶς ἠθέλομεν μίαν πιστὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἐν λόγῳ Συμβάσεως, αἱ ἀρχαὶ αὗται ὀφείλουν νὰ γίνουν σεβασταὶ ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως. Μία Σύμβασις ἀνταλλαγῆς. Σύμβασις διὰ πρώτην φορὰν παρουσιαζομένη εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον, διὰ νὰ κατορθωθῇ νὰ ἔχῃ δικαίαν τὴν βάσιν ὀφείλει νὰ στηρίζεται εἰς δύο κυρίως ἀρχάς· εἰς τὴν ἀμοιβαιότητα ἀφ’ ἑνὸς καὶ τὴν ἑκουσίαν μετανάστευσιν τῶν ἐνδιαφερομένων ἀφ’ ἑτέρου, ἄλλως ἡ οἰκονομικὴ ζωὴ τῶν Χωρῶν ἀπὸ τὰς ὁποίας θὰ ἔφευγεν ὁ πληθυσμὸς ἀνατρέπεται ἄρδην ὄχι μόνον ἀπὸ ἀπόψεως οἰκονομικῆς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς· διότι διὰ μιᾶς ἀνίσου ἐφαρμογῆς τῆς ἐν λόγῳ Συμβάσεως ἔχομεν ἀκινητοποίησιν κρατικοῦ κεφαλαίου ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ὑπάρχει προσφυγὴ ἐθνικοποιήσεως ἐδαφῶν τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ θεωρηθοῦν ὡς ἀκαλλιέργητα. Πῶς ἐτήρησεν ἡ Βουλγαρία τὰς ὑποχρεώσεις τὰς ὁποίας ἀνέλαβε καὶ αἱ ὁποῖαι ἀπέρρεον ἀπὸ τὴν σχετικὴν Σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς, ἀρκετὰ ἀνεπτύχθη ἐκ μέρους τῶν συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἔλαβον τὸν λόγον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχομεν σήμερον σαφὲς καὶ τὸ ὁποῖον ἐξάγεται ἀπὸ ἐπισήμους στατιστικὰς εἶναι τὸ ἀκόλουθον· ἐκ τῶν 70,000 Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρχον ἐν Βουλγαρίᾳ, αἱ 65.000 ἠναγκάσθησαν νὰ ὑποβάλουν σχετικῶς αἰτήσεις προκειμένου περὶ ἀνταλλαγῆς. Ἡ στάσις τῶν Βουλγαρικῶν Ἀρχῶν ἔναντι τῶν ἐναπομεινάντων ἐν Βουλγαρίᾳ Ἑλλήνων εἶναι γνωστή. Ἀνεγράφη ὄχι μόνον εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Τύπον, ἀλλὰ καὶ ἐπίσημοι ἐκθέσεις ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀναφέρουν καὶ ζωγραφίζουν τὸ γεγονός. Καὶ ἐνῷ τοιαύτη ἦτο ἡ στάσις τῆς Βουλγαρίας ὅσον ἀφορᾷ τὴν προστασίαν τῶν μειονοτήτων καὶ τὴν Σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς, αἴφνης γεννᾶται εἰς τὸ μέσον ἓν σχετικὸν Πρωτόκολλον, τὸ ὁποῖον φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Ἕλληνος ἀντιπροσώπου. Κύριοι, τὸ περιεχόμενον τοῦ Πρωτοκόλλου ἔχει ἀναπτυχθῆ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἡ ἀρχὴ ἡ ὁποία ἐπεκράτησεν εἶναι ἤδη γνωστὴ ἀπὸ δύο ἐτῶν. Ὅταν ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν συνήρχετο εἰς τρίτην Γενικὴν Συνέλευσιν, τότε ὁ γνωστὸς Γκύλμπερτ Μόρρεϋ, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἀνεφέρθη ἐντεῦθεν, εἶχεν ὑποβάλει κατὰ τὴν τρίτην ταύτην Γενικὴν Συνέλευσιν μίαν πρότασιν, τῆς ὁποίας τὸ περιεχόμενον δὲν εἶναι ἄλλο παρὰ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐντὸς τοῦ ἐν λόγῳ Πρωτοκόλλου. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Μόρρεϋ ἔχει ἐπὶ λέξει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Εἰς ἐδάφη.... κλπ.». Ἡ πρότασις αὕτη, ἡ ὁποία συνεζητήθη ἀρκούντως εἰς τὴν Γενικὴν Συνέλευσιν τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἀπερρίφθη σχεδὸν παμψηφεί, διότι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, ὡς ἐδηλώθη τότε, δὲν ἤθελε ποσῶς νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὰ Κράτη οὔτε ἔλεγχον προερχόμενον ὑπὸ ἰδιωτῶν πολιτῶν οὔτε διεθνῆ κηδεμονίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν τόσον πανηγυρικῶς εἶχε τότε ἀπορρίψει ἔρχεται νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸ ἐν λόγῳ Πρωτόκολλον. Τὸ Πρωτόκολλον ἐφαρμόζει ἀρχὴν μονίμου πλέον ἐγκαταστάσεως διεθνοῦς Ἐπιτροπῆς ἀγνώστου ὄχι μόνον ἀπὸ τὸ διεθνὲς δίκαιον, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πρόοδον τὴν ὁποίαν τοῦτο ἐπετέλεσε διὰ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἄν θὰ ἐξετασθῇ τοῦτο ἀπὸ ἀπόψεως προαγωγῆς τοῦ διεθνοῦς δικαίου, εὑρισκόμεθα πρὸ ἑνὸς ἐμπειρισμοῦ, ὁ ὁποῖος καθίσταται πλέον τελείως θετικός, εἰς στιγμὴν καθ’ ἥν πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῇ, συναινέσει τῶν δύο Κρατῶν, δηλαδὴ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας, μόνον εἰς τὰ δύο ταῦτα μέρη. Τὸ περιεχόμενον τοῦ ἐν λόγῳ Πρωτοκόλλου, γνωστὸν ἐκ προηγουμένης ἀναπτύξεως, περιλαμβάνει τὰς ἑξῆς ἀρχάς: Πρῶτον δημιουργεῖ ἓν Γνωμοδοτικὸν Συμβούλιον διαρκές· δεύτερον γνωματεύει τοῦτο ἐπὶ τῆς ταχείας ἐφαρμογῆς τῶν ὅρων τῆς Συνθήκης περὶ μειονοτήτων· τρίτον προβαίνει εἰς ἐπιτόπιον ἔρευναν καὶ προβαίνει εἰς ἔκθεσιν· τέταρτον ἔχει διὰ τῆς μονιμότητος αὐτοῦ τὸ δικαίωμα ἑνὸς πλέον ἐλέγχου σχεδὸν διαρκοῦς. Διὰ τῆς ἀποδοχῆς τοῦ Πρωτοκόλλου ἀνατρέπεται πλέον ἄρδην ἡ Συνθήκη περὶ μειονοτήτων, ὡς αὕτη διαγράφεται ἐντὸς τοῦ σχετικοῦ κειμένου, καὶ ἡ Σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς. Ἐν τούτοις τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο, ὡς γνωστόν, ἐπιβάλλει τὴν ἄμεσον αὐτοῦ ἐφαρμογήν, τὴν στιγμὴν καθ’ ἥν καὶ ὁ ὅρος τῆς κυρώσεως δὲν ἀφέθη ὡς δικαίωμα εἰς τὴν Ἐθνικὴν τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσιν. Διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἔχουσι δικαίωμα εἴτε οἱ Ἕλληνες ἐν Βουλγαρίᾳ εἴτε οἱ Βούλγαροι ἐν Ἑλλάδι νὰ ἀπευθύνωνται εἰς ξένας Ἀρχὰς καὶ νὰ ἐξιστοροῦν πρὸς αὐτὰς τὰ παράπονά των, ἡ δὲ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἔχει τὸ δικαίωμα ἐπιτοπίου ἐρεύνης, ἡ ὁποία θὰ γίνεται ὑπὸ ξένων καὶ οὐχὶ ὑπὸ Ἑλληνικῶν Ἀρχῶν. Οὕτω διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἐν λόγῳ Πρωτοκόλλου ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία τῆς Ἑλλάδος μεταβάλλεται εἰς τέλειον ράκος, ἡ δὲ κρατικὴ συνοχὴ τελείως χαλαροῦται. Οἱ λόγοι, κύριοι, οἱ ὁποῖοι ἐγέννησαν τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἁπλούστατοι, εἶναι ἀποτέλεσμα ἐλλείψεως πειθαρχίας καὶ ἑνότητος εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Καὶ τώρα διερωτᾶταί τις: Ἀφοῦ τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος Πρωτόκολλον ἐγένετο ἐπὶ τῆς τέως Κυβερνήσεως, πῶς ἐρχόμεθα ἡμεῖς σήμερον νὰ ἐλέγξωμεν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν; Κύριοι, ὁ ἔλεγχος ἐπὶ τοιούτου ζητήματος εἶναι ἀρκετὰ λεπτὸς καὶ τότε μόνον δύναται νὰ καρποφορήσῃ, ὅταν ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία σχηματίσῃ τὴν πεποίθησιν ὅτι αἱ σχετικαὶ παρατηρήσεις προέρχονται ἐκ μόνου τοῦ ἀξιώματος τῆς ὑπερασπίσεως ἐκ μέρους τῶν ἀντιπολιτευομένων τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἄν γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ ἀρχὴ αὕτη, τότε εὐκόλως θὰ γίνῃ ἀντιληπτὴ καὶ ἡ στάσις ἡμῶν πρὸς καθορισμὸν τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἡ εὐθύνη αὕτη ὅσον ἀφορᾷ τὸ Πρωτόκολλον προέρχεται ἀπὸ τὰς ταλαντεύσεις αἱ ὁποῖαι διεπιστώθησαν ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔλαβε γνῶσιν τοῦ περιεχομένου τοῦ ἐν λόγῳ Πρωτοκόλλου. Ἡ Σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς καθώριζε μίαν προθεσμίαν καθ’ ἣν οἱ θέλοντες νὰ ἀναχωρήσωσιν ἐξ Ἑλλάδος Βούλγαροι ἦταν ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποβάλωσι σχετικὰς δηλώσεις εἰς τὴν Μικτὴν ἐπὶ τῆς Ἀνταλλαγῆς Ἐπιτροπὴν καὶ ἡ προθεσμία αὕτη ἔληγε τῇ 31 Δεκεμβρίου. Καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, εὐθὺς ὡς οἱ ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θράκῃ εὑρισκόμενοι Βούλγαροι ἔλαβον γνῶσιν τῆς προσπαθείας περὶ ὑπάρξεως ἑνὸς τοιούτου Πρωτοκόλλου, τότε δὲν ὑπέβαλον τὰς σχετικὰς δηλώσεις των, καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶχον ὑποβάλει προσεπάθησαν ὅπως ἀποσύρουν ταύτας. Ποῖος ὁ ἀκριβὴς ἀριθμὸς τῶν δηλώσεων αἱ ὁποῖαι ἀπεσύρθησαν δὲν εἶναι γνωστόν. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου μόνον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν δύναται νὰ ἀποφανθῇ.

§19Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐζήτησα πληροφορίας ἀπὸ τὴν Ὑπηρεσίαν, ἡ ὁποία μοῦ ἔδωκε τὴν ἀπάντησιν ὅτι ἐπὶ χιλιάδων δηλώσεων ὑποβληθεισῶν ἀπεσύρθησαν δεκάδες τινές, κάτω τῶν πέντε, δηλαδὴ ὀλιγώτεραι ἀπὸ πεντήκοντα.

§20Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Ἐκτὸς τῶν δηλώσεων αἱ ὁποῖαι ἀπεσύρθησαν, ἐκεῖνοι ἐκ τῶν Βουλγάρων οἱ ὁποῖοι εἶχον λάβει τὴν ἀπόφασιν ὅπως ὑποβάλουν τὰς σχετικὰς δηλώσεις των δὲν ὑπέβαλον ταύτας. Ἡ παρουσία τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ἡ σχετικὴ προπαγάνδα, ἡ ὁποία διεξήχθη μὲ κέντρον τὴν Σόφιαν, ὤθησαν αὐτοὺς ὅπως παρομείνουν καὶ πάλιν καὶ ἀνεσχημάτισαν τὰς καλύβας αὐτῶν ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θράκῃ, αἱ ὁποῖαι θὰ χρησιμεύσουν καὶ πάλιν ὡς πυρῆνες διαταράξεως πρὸ παντὸς τῶν Νέων τούτων Χωρῶν. Ἡ κυβερνητικὴ ταλάντευσις ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶχε καὶ ἕτερον δυσάρεστον ἀποτέλεσμα. Εἶχε τὸ δυσάρεστον ἀποτέλεσμα τῆς καταλύσεως ἴσως τῶν δεσμῶν συμμαχίας, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρχον μεταξὺ Σερβίας καὶ Ἑλλάδος. Ἐκτὸς τούτου αἱ συνέπειαι τῆς ὑπογραφῆς τοῦ ἐν λόγῳ Πρωτοκόλλου ἦσαν καταστρεπτικαὶ ἰδίᾳ διὰ τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ὁ ὁποῖος ἐπερίμενεν ὅπως ἐν τῷ μεταξὺ ἀναχωρήσουν οἱ Βούλγαροι, οἱ ὁποῖοι ὑπέβαλον δηλώσεις ἢ ἡτοιμάζοντο νὰ ὑποβάλουν τοιαύτας διὰ τὰ μέρη εἰς τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ ἐγκατασταθῇ αὐτός, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι προετίμησαν νὰ παραμείνουν ἐκεῖ παρὰ νὰ ἀναχωρήσουν. Ἑπομένως τριπλῆ ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶναι ἡ ζημία ἡ ὁποία ἐπῆλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Αὐτά, κύριοι, εἶναι τὰ ὀλίγα τὰ ὁποῖα ἐθεώρησα ὑποχρέωσίν μου νὰ προσθέσω ὅσον ἀφορᾷ τὸ Πρωτόκολλον. Ἡ δικαιολογία ἡ ἁπλῆ τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς παρουσίασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ τῆς ὁποίας προσπαθεῖ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἡ δικαιολογία, λέγω, τοῦ μὴ σεβασμοῦ ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρίας τῶν ὑποχρεώσεων αἱ ὁποῖαι ἀπέρρεον ἔναντι τῶν ἐν Βουλγαρίᾳ εὑρισκομένων Ἑλλήνων δὲν εἶναι ἀρκετή. Τὸ Πρωτόκολλον ὀφείλει, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, νὰ ἀπορριφθῇ διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι περιέχει διατάξεις αἱ ὁποῖαι ὑπερβαίνουν τὴν ἐξουσιοδότησιν Κυβερνήσεως καὶ ἀντιπροσώπου τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἔργον τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ κυρωθῇ ἐκ μέρους τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἀφοῦ ὄχι μόνον ἐπεξηγεῖ τὴν σχετικὴν Σύμβασιν περὶ ἀνταλλαγῆς, ὄχι μόνον ἐπεξηγεῖ τὴν σχετικὴν Σύμβασιν περὶ μειονοτήτων, ἀλλ’ ἐννοεῖ νὰ φορτώσῃ εἰς τοὺς ὤμους τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ὀλεθρίας δι’ αὐτὸ ὑποχρεώσεις.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπότσαρης ἔχει τὸν λόγον.

§22Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Λαμβάνω τὸν λόγον, κύριοι συνάδελφοι, τὸ μὲν διὰ νὰ σᾶς ἀναπτύξω τὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὑποκειμενικὰς ἀντιλήψεις μου, τὸ δὲ ἐκτελῶν συγχρόνως παράκλησιν τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ κ. Σοφούλη, τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ὁποίου αἱ ἀπόψεις δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ ἀκουσθῶσι λόγῳ τῆς παρατεινομένης ἔτι ἀσθενείας τοῦ τέως κ. Πρωθυπουργοῦ.

§23ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης εἶναι ἐδῶ.

§24Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Εἶναι αὐτόχρημα ἀληθὲς καὶ ἀπεδείχθη περιτράνως μέχρι τῆς στιγμῆς ὅτι τὸ προκείμενον Πρωτόκολλον προσάπτει μείωσιν εἰς τὰ δικαιώματα τοῦ Κράτους καὶ σφοδρὰν ἀδικίαν εἰς τὰς ἐθνικὰς ἡμῶν ἀπόψεις. Ὀρθῶς ἀνεπτύχθησαν τὰ κατὰ τὸ ἱστορικὸν τῆς ἱδρύσεως διεθνοῦς προστασίας τῶν μειονοτήτων παρὰ τοῦ ἐκ Κορινθίας ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Ρέντη. Αἱ μειονότητες αἱ ἔν τινι τόπῳ κατοικοῦσαι χαρακτηρίζονται ἐκ τοῦ θρησκεύματος, τῆς φυλῆς καὶ τῆς γλώσσης, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς ὑπηκοότητος αὐτῶν δύνανται νὰ διαιρεθῶσιν εἰς ὑπηκόους τοῦ Κράτους ἐν τῇ ἐκτάσει τοῦ ὁποίου ζῶσι καὶ εἰς ὑπηκόους ξένων Κρατῶν, φιλοξενουμένους ἐν τῇ περιοχῇ τοῦ ὑπ’ ὄψιν Κράτους. Εἶναι δυνατὸν νὰ στηρίξωσι τὰ δικαιώματα αὐτῶν εἴτε ἐπὶ νομοθετημάτων κρατούντων ἤδη ἐν τῇ Χώρᾳ ταύτῃ, εἴτε ἐπὶ τῇ βάσει Συνθηκῶν τὰς ὁποίας ἐγγυῶνται ξέναι Δυνάμεις ἢ τὰς ὁποίας κατωχύρωσεν ἀποτέλεσμα ἐνόπλου ρήξεως ἢ Συμβάσεως. Ὁ ἀσφαλέστερος τρόπος διὰ νὰ ἀντιληφθῇ τις τὴν σημασίαν τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων εἶναι ἀναμφιβόλως ἡ ὑπόμνησις τῆς ἐπιστολῆς, τὴν ὁποίαν ὁ πρώην γηραιὸς Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας κ. Κλεμανσὼ ἀπηύθυνε πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Πολωνικῆς Δημοκρατίας κ. Παδερέφσκυ τῇ 28 Ἰουνίου 1919. Ἐν ταύτῃ ἐξέθηκε λεπτομερῶς τὰ τῆς ἐκτάσεως καὶ τοῦ προορισμοῦ τῶν ὅρων τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων. Ὄντως τῇ προτάσει τοῦ ἀειμνήστου Προέδρου τῆς Ἀμερικανικῆς Δημοκρατίας Οὐίλσων εἶχε συσταθῆ τῇ 1 Μαΐου 1919 Ἐπιτροπή, ἡ λεγομένη τῶν Νέων Κρατῶν, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀντεπροσώπευε τὴν Γαλλίαν ὁ κ. Berthelot, τὴν Ἀγγλίαν ὁ κ. Morley, ἐπίσης δὲ οἱ κ.κ. Miller καὶ Hudson τὰς Ἡνωμένας Πολιτείας. Βραδύτερον προσετέθησαν εἰς τούτους καὶ αἱ ἀντιπροσωπεῖαι τῆς Ἰταλίας καὶ τῆς Ἰαπωνίας. Εἶναι γνωστὸν ὅτι Κράτη τινὰ ἀντέτεινον κατ’ ἀρχὰς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν, ἡ ὁποία ἐδίδετο εἰς τὴν προστασίαν τῶν μειονοτήτων, θεωροῦντα ὅτι θὰ ἀπετέλει τοῦτο ὑπέρβασιν τῆς ἐποπτείας τὴν ὁποίαν ἠδύναντο νὰ ἀσκῶσιν οἱ μεγάλοι ἐπὶ τῶν μικρῶν καὶ ἐνδεχομένως θὰ ἀπετέλει μείωσιν τῆς κυριαρχίας τοῦ Κράτους. Ἐν τῇ προμνημονευθείσῃ ἐπιστολῇ τονίζεται σαφῶς ὅτι οὐδεὶς συντρέχει λόγος τῆς τοιαύτης ἀνησυχίας, ἀποτελεῖ δὲ ἀντικείμενον ἀρχῆς τοῦ δημοσίου εὐρωπαϊκοῦ δικαίου ἡ ἕξις ὅτι, ὅταν δημιουργῆται Κράτος τι νέον ἤ, πλέον τούτου, ὁσάκις Κράτος τι ὑπάρχον προσκτᾶται νέας κτήσεις εὐρείας, εἴθισται, ἐπαναλαμβάνω, νὰ διατυποῖ διὰ Συμφωνιῶν πρὸς τοὺς ἰσχυροὺς τῆς ἡμέρας τότε, τὰς ἓξ Μεγάλας Δυνάμεις, τὰς κατευθύνσεις, τὰς γενικὰς γραμμάς, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἔμελλε νὰ διοικήσῃ τὰς Χώρας ταύτας, τοὐλάχιστον εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἐν αὐτῇ διαβιούντων μειονοτήτων. Εἶναι ἐπίσης γνωστὸν ὅτι τὸ ἔθιμον τοῦτο ἦτο παλαιότατον. Ἐξηγεῖται σαφῶς ἐν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ ὅτι δὲν ἱδρύεται οὕτω νέος τις θεσμός· ἁπλῶς ἀποσκοπεῖται ἡ κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξουδετέρωσις τῶν ἐπεμβάσεων, ἡ μεταφορὰ τουτέστιν ἐκ τοῦ πολιτικοῦ ἐπιπέδου εἰς τὸ νομικὸν ἐπίπεδον, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ ἀποτελῇ ἀντικείμενον πολιτικῶν ἐκμεταλλεύσεων ὁ ἔλεγχος ἐπὶ τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων. Οὕτως ἴσχυεν εἰς τὸ παρελθόν· τὸ μικρότερον Κράτος τὸ ἔχον νὰ ὑποστῇ τὸν ἔλεγχον εὑρίσκετο προφανῶς ὑπὸ τὴν πίεσιν τοῦ ἰσχυροτέρου του, ἂν ἐζήτει λόγον. Ὡς διετυπώθη μετὰ τὸν μέγαν πόλεμον, ὁ τρόπος οὗτος ἤλλαξε. Τὸ Κράτος καὶ αἱ ἐν αὐτῷ μειονότητες εἶχον ἔκτοτε νὰ ρυθμίσουν τὸ ζήτημα τὸ μεταξύ των ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Πρὸς τοῦτο δέον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐδόθησαν δικαιώματα εἰς τὸ Διεθνὲς Δικαστήριον τῆς Χάγης, τὸ ὁποῖον ἐξουσιοδοτεῖται νὰ λύσῃ τὰς ἀναφυομένας δυσχερείας. Εἰς τὴν ἔφεσιν τούτου παραπέμπεται πᾶσα προκύπτουσα διαφορὰ μετ’ αὐστηρᾶς διατυπώσεως. Καὶ εἶναι ποικίλη ἡ εὐεργετικὴ δρᾶσις τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἐνθυμηθῶμεν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἐπὶ τοῦ δυσαρέστου τῆς Κερκύρας ἐπεισοδίου κατεφύγομεν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν καὶ ὅτι ἡ ὄψις τῆς προστασίας τῆς ἀποδοθείσης μετὰ τὸν πόλεμον ἀποτελεῖ ἀρχὴν χρηστῶν ἐλπίδων διὰ τὸ μέλλον. Ὑπὸ τοὺς ὅρους τούτους ὑπεγράφησαν Συμβάσεις προστασίας τῶν μειονοτήτων ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας, τῆς Τσεχοσλοβακίας, τῆς Αὐστρίας, τῆς Οὑγγαρίας, τῆς Γιουγκοσλαυΐας, τῆς Ρουμανίας, τῆς Ἀρμενίας, τῆς Τουρκίας καὶ τῆς Ἑλλάδος. Ἡμᾶς ἐνδιαφέρει κυρίως ἡ μετὰ τῆς Βουλγαρίας, ὑπογραφεῖσα τῇ 27 Νοεμβρίου 1919, καὶ ἡ μετὰ τῆς Τουρκίας, ὑπογραφεῖσα τῇ 10 Αὐγούστου 1920 μετὰ τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης καὶ ἐπαναληφθεῖσα ἐν τῇ Συνθήκῃ τῶν Σεβρῶν. Ἐτονίσθη ἤδη ἐπαρκῶς ὅτι σὺν τῇ ὑπογραφῇ τῆς Συμβάσεως περὶ μειονοτήτων, ἧς ἡ ἰσχὺς ἔμελλε νὰ ἀρχίσῃ μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν ὑπὸ τριῶν τοὐλάχιστον ἐκ τῶν μεγάλων Κρατῶν, συγχρόνως ὑπεγράφη καὶ ἑτέρα, ἡ τῆς μεταναστεύσεως τῆς ἑκουσίας τῶν πληθυσμῶν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας. Ὁπόση σημασία ἀπεδόθη καὶ μετὰ τὴν Συνδιάσκεψιν τῆς εἰρήνης εἰς τὸ ἔργον τοῦτο τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἀφήνω νὰ ἀντιληφθῶμεν ὅλοι, ἂν σκεφθῶμεν ὅτι ἀναλόγους Συμβάσεις ὑπέγραψαν καὶ ὅσα Κράτη βραδύτερον προσεχώρησαν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ὡς καί τινα μὴ μετασχόντα τοῦ πολέμου, ἐφ’ ὧν ὑπῆρχεν ὅμως περίπτωσις ἐφαρμογῆς ἐπὶ γενικῶν ἢ εἰδικῶν περιπτώσεων (Σύμβασις Brünn— Dantzig, Φιλλανδία–Νῆσοι Ἀαλάνδ, Ἀλβανία, Λιθουανία, Λεττονία, Ἐσθονία, Ἄνω Σιλεσία). Ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἀναπτύξεως τοῦ ζητήματος δύναμαι νὰ συμπεράνω ὅτι πέντε ἦσαν τὰ κυριώτερα σημεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἐφελκυσθῇ ἡ προσοχή. Πρῶτον ἡ κατόπιν ξένων ἐπιτηδείων εἰσηγήσεων γενομένη δήλωσις τῆς Ἑλλάδος κατ’ Αὔγουστον τοῦ 1923, ἡ κατὰ τὴν ἰδικήν μου τοὐλάχιστον γνώμην ἀφετηρία τοῦ ζητήματος τούτου. Δεύτερον ἡ ἐπιθυμία τὴν ὁποίαν ἐξεδήλωσεν ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ περὶ ἀμέσου ἐνάρξεως τοῦ δευτέρου αὐτῆς τούτου ἔργου. Τρίτον, κύριοι συνάδελφοι, ἡ κατὰ Σεπτέμβριον γενομένη ἄρνησις παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Γονατᾶ, τότε Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, πρὸς συμμόρφωσιν εἰς τὴν ἀξίωσιν ταύτην τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς.

§25Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Τὸν πρῶτον λόγον, κ. συνάδελφε, δὲν ἤκουσα.

§26Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Εἶπον ὅτι πρῶτος λόγος ἦτο ἡ γενομένη δήλωσις τοῦ Αὐγούστου 1923 παρὰ τοῦ Ἕλληνος Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, κατὰ τὴν ὁποίαν δήλωσιν ἡ Ἑλλὰς ἀποδέχεται ὑπὸ ὡρισμένους δύο περιορισμούς, ἵνα μὴ τοὺς ἐπαναλάβω τώρα, ὅπως ἀνατεθῇ ἐπίσης εἰς τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπὴν πλήρης, σὺν τῷ Βουλγαρικῷ τμήματι, ἡ παρακολούθησις τῶν δικαιωμάτων τῶν μειονοτήτων. Τρίτον λοιπὸν στοιχεῖον ἦτο ἡ ἔγκαιρος ἐπὶ τοῦ προκειμένου δήλωσις τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀρνηθέντος νὰ προέλθῃ εἰς ἐκπλήρωσιν τῆς ἐπιθυμίας ταύτης τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς πρὸ τῆς θέσεως εἰς ἐφαρμογὴν διεθνῶς τῶν περὶ μειονοτήτων Συμβάσεων. Τέταρτον, κύριοι, σημεῖον ἐξαιρετικὰ ἐνδιαφέρον εἶναι ὅτι, τοῦ ζητήματος παραμένοντος ἐκκρεμοῦς, κατ’ Αὔγουστον τοῦ 1924, ὅτε ἐτέθη πλέον ἐν ἰσχύϊ ἡ Σύμβασις, ὁ κ. Δὲ Ρόσθερ μετέβη ἐκ Σόφιας εἰς Γενεύην, ἵνα παρασκευάσῃ καὶ ἐκμαιεύσῃ τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους θὰ ἐγίνετο ἐφαρμογὴ τῆς δοθείσης Ἑλληνικῆς δηλώσεως, τὴν ὁποίαν ἐθεώρει ἰσχύουσαν, οὐδεμιᾶς μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης πρακτικῆς διαπραγματεύσεως γενομένης ὅπως ὄντως ἀτονήσῃ ἡ ὑπόσχεσις αὕτη. Πέμπτον σημεῖον εἶναι ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου θὰ ὤφειλον νὰ μνημονεύσω ἐκ μέρους τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ κ. Σοφούλη ὅτι ἡ ὑπογραφὴ αὕτη, λαβοῦσα χώραν κατὰ συνέχειαν ἐνεργείας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, θεωρήσαντος προφανῶς τὸ ζήτημα ὡς ἐπέκτασιν τῆς ἕως τότε δοθείσης κατευθύνσεως, ἐγένετο καὶ πάλιν ὑπὸ ὡρισμένας ὁδηγίας καὶ προϋποθέσεις, ὁδηγίας, αἵτινες, ὡς ἐπληροφορήθη ὁ κ. Σοφούλης, συνίσταντο καὶ πάλιν...

§27Π. ΓΕΩΡΓΙΤΣΗΣ. Ὁδηγίας πόθεν;

§28Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἐπὶ Ὑπουργοῦ κ. Ρούσσου, ὡς μέλους τῆς ὑπὸ τὸν κ. Σοφούλην Κυβερνήσεως, ὁδηγίας ἐκ μέρους τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ πρὸς τὸν κ. Πολίτην, ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος, ὁδηγίας αἱ ὁποῖαι ἐτονίσθησαν ἤδη ἐκ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐκ μέρους τοῦ κ. ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συναδέλφου. Κατὰ ταῦτα ἔχει τις πάντα λόγον νὰ δέχεται ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ηὔχετο νὰ εὑρεθῇ τρόπος ὥστε νὰ ἀτονήσῃ ἡ γενομένη δήλωσις, ἀλλ’ ἂν δὲν καθίστατο δι’ οἱονδήποτε λόγον δυνατή...

§29Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Πῶς ἐξάγεται ἡ εὐχὴ αὐτή; Ἀπὸ τὴν βράβευσιν τοῦ ἀντιπροσώπου;

§30Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ὁμιλῶ διὰ τοῦτο μόνον· τί συνέβη ἐν Ἀθήναις, δὲν ἔχω πληροφορίας τί συνέβη ἐν Γενεύῃ. Ἐγὼ τοὐλάχιστον οὐδὲν γνωρίζω πλέον οἱουδήποτε τῶν κυρίων συναδέλφων. Κύριε συνάδελφε, ἂν ἐπιθυμῆτε νὰ ἐκμαιεύσετε μίαν νέαν ὁμολογίαν, ὡμίλησα καθαρῶς καὶ ἀπεριφράστως προχθές, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ περὶ ὑμᾶς πτέρυξ ἠλάλαζεν ἐκ χαρᾶς ἐπὶ τῇ ἐλλείψει συνοχῆς ἢ ἐπὶ τῇ ἐλλείψει γνώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου ἐκ μέρους ἑνὸς ἢ πλειόνων τῶν τότε κ.κ. Ὑπουργῶν. Ἐτόνισα ῥητῶς ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἰσήχθη εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ ἐπανέλαβον πρὸ ὀλίγου τὴν δήλωσιν ὅτι ὁ χειρισμὸς τοῦ ζητήματος ἐγένετο προφανῶς κατ’ ἐπέκτασιν, θεωρηθέντος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ὡς ἁρμοδίου καὶ ἱκανοῦ νὰ δώσῃ τὴν συνοχὴν τὴν ὁποίαν εἶχε κληροδοτήσει τὸ παρελθόν.

§31Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε, εἴχετε γνῶσιν; Ἐλάβετε γνῶσιν ὅτι ὑπεγράφη αὐτὸ τὸ Πρωτόκολλον ἢ ὅτι ἐδόθη ἐντολή;

§32Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὄχι. Εἶναι ἐπαρκὲς τοῦτο; Κύριοι συνάδελφοι, θὰ εἶχον νὰ διατυπώσω τὴν παράκλησιν, ὅπως μὴ διακοπῶ· εἰς τὸ τέλος λίαν εὐχαρίστως θὰ ἀπαντήσω, ἐφόσον θὰ γνωρίζω, εἰς οἱανδήποτε ἀπορίαν ἡ ὁποία θὰ μοὶ διετυποῦτο. Ἐπαναλαμβάνω λοιπόν, κύριοι, ὅτι τὸ πέμπτον κύριον σημεῖον εἶναι ἡ περίοδος τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν ὅτι ὑπάρχει σαφὴς λόγος νὰ πιστεύῃ τις ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ὡς Ὑπηρεσία διετύπωσε τὴν σύστασιν ἵνα, ἂν ἡ δήλωσις δὲν δύναται νὰ ἀτονήσῃ, τοὐλάχιστον μὴ ἴδῃ τὸ φῶς ὑπὸ μορφὴν Πρωτοκόλλου, καὶ δὴ τοιαῦτα περιλαμβάνοντος. Ἐντεῦθεν ὑπὸ τοιοῦτον, λέγω, πρίσμα ἐνόμιζεν ὅτι θὰ ἦτο ἀνεκτὴ ἡ ἐπίτευξις τῆς συνεννοήσεως ταύτης, ἐφόσον αὕτη ἤθελεν ἀποδειχθῆ ἀναπότρεπτος ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι ἓν ἐκ τῶν μελῶν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ὑποτεθείσθω ὁ κ. Κὸρφ διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ ἕτερος, ὁ ταγματάρχης κ. Δὲ Ρόσβερ, διὰ τὴν Βουλγαρίαν, ἤθελον προσφέρει τὴν φιλικὴν αὐτῶν μεσολάβησιν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν χρόνου πεπερασμένου, ἐντὸς τοῦ 1924 κατὰ μέγιστον ὅριον, καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν συμβουλευτικὴν τῆς ἐντολῆς αὐτῶν. Πέρα τούτου οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ φαντασθῇ ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ ἀκροτελεύτιος διάταξις καθ’ ἣν πρὸ τῆς λήξεως τοῦ ἔργου τούτου τοῦ προσθέτου τῆς Ἐπιτροπῆς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἐπὶ τῶν ληπτέων μέτρων διὰ νὰ συνεχισθῇ ἡ ἐξασφάλισις τῆς προστασίας τῆς ἐν Ἑλλάδι βουλγαρικῆς μειονότητος συμφώνως πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ ὑπ’ ὄψιν Πρωτοκόλλου. Προφανῶς ἡ διάταξις αὕτη ἀποτελεῖ δεινὸν πλῆγμα ἐναντίον τῆς Ἑλληνικῆς ὑποστάσεως εἰς τὸ διηνεκές. Θὰ παρεῖλκε πᾶσα ἡ παροῦσα συζήτησις, πᾶν ἕτερον μειονέκτημα, ἂν ὑπάρχοντος τοῦ τοιούτου δεσμευτικοῦ ὅρου ἐθεωρεῖτο ὅτι ἡ τοιαύτη πρότασις δὲν μειοῖ τὴν Ἑλλάδα κατὰ τρόπον δυνάμενον νὰ ἐπιφέρῃ εἰς τὸ μέλλον σοβαρὰς περιπλοκάς. Ἐφ’ ὅσων μέχρι τοῦδε ἔσχον τὴν τιμήν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀναπτύξω ἐνώπιον ὑμῶν, ἐπιθυμῶ νὰ δηλώσω δύο προσωπικὰς ἐπιφυλάξεις, ὅτι οὔτε τῆς Κερκύρας τὸ ἐπεισόδιον οὔτε τὸ τοῦ Τέρλιτς ἔσχεν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀποφασιστικὴν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου.

§33Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ὅτι ἴσως ἐπέδρασε.

§34Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὄντως δὲν εἴπετε ἀποφασιστικῶς. Ὁ κ. Δὲ Ρόσβερ ἐνόμισεν ὅτι παρέχει εἰς ἀμφότερα τὰ μέρη ὑπηρεσίαν ἂν ἐπισπεύσῃ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου, καὶ νομίζω ὅτι πᾶσαν πρὸς τοῦτο προσπάθειαν κατέβαλεν ἀνεξαρτήτως τοῦ θλιβεροῦ ἐπεισοδίου τοῦ Τέρλιτς, διὰ τοῦ ὁποίου ἐσυκοφαντεῖτο ἡ Ἑλλὰς ὅτι ἄφηνε δῆθεν τὰς μειονότητας ταύτας ὑπὸ τὰ ὄμματα τῶν Ἀρχῶν νὰ σφαγιάζωνται. Ἐπίσης τὸ ἐπεισόδιον τῆς Κερκύρας καὶ ἡ ἐπακολουθήσασα μετὰ τὸ ἔγκλημα τῆς Κακαβιᾶς διεθνὴς ζύμωσις εἶναι μεταγενεστέρα τῆς γενομένης δηλώσεως ὑπὸ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ταῦτα προηγήθησαν, οὐδεμίαν δ’ ἤσκησαν τὰ ἐπελθόντα γεγονότα πίεσιν. Μόνον ἐθόλωσαν τὸν ὁρίζοντα τὸν διπλωματικὸν εἰς τὸν ὁποῖον ὁ κατόπιν Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐκλήθη νὰ ἐνεργήσῃ. Οὕτως ἐφθάσαμεν μοιραίως εἰς τὴν περίοδον τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1924. Καὶ ἠρωτήθην ἰδιωτικῶς παρὰ τοῦ ἐκ Θεσσαλονίκης συναδέλφου: Πάντες καταδικάζομεν τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ τοῦτο ἦτο ἔκθετον; Ὑπῆρξε πνευματικὸν τέκνον τινός; Ποία ὑπῆρξεν ἡ μήτηρ ἡ ὁποία ἐστραγγάλισε τὸ τέκνον αὐτὸ ἢ τὸ ἀφῆκεν ἔκθετον;

§35ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν τὸ ἐστραγγάλισεν· εἶναι ζωντανόν.

§36Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἀπαντῶ εἰς ταῦτα, ὅτι βεβαίως τὸ Πρωτόκολλον εἶναι κατὰ πάντα κακόν. Ἂν ζητήσωμεν κατανομὴν εὐθυνῶν, θὰ ἴδωμεν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι μίαν καὶ μόνην πραγματικὴν κυβερνητικὴν εὐθύνην θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναζητήσωμεν—θὰ σᾶς τὸ τονίσω μὲ τὴν γλῶσσαν τὴν στρατιωτικὴν τοῦ μέχρι τοῦδε ἐπαγγέλματός μου ὠμῶς—ὅτι θὰ ἦτο ἡ ἰδέα τοῦ κολασμοῦ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου ἐκείνου. Ἔχω τὴν ἐντύπωσιν, κύριοι, ὅτι τὸ Πρωτόκολλον, ὡς σᾶς προεῖπον, ὑπεγράφη ἐν ἀτμοσφαίρᾳ μεστῇ διεθνισμοῦ, μεστῇ σοσιαλισμοῦ, μεστῇ συκοφαντιῶν ἐναντίον τῆς ὑπερεθνικιστικῆς ἰδέας τὴν ὁποίαν προσάπτουσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα.

§37Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ὑποθέτω νὰ ἐπεκράτει κανὲν πνεῦμα διεθνισμοῦ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν γνωστὴν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν· ἐπεκράτει ἓν πνεῦμα προστασίας τῶν μειονοτήτων, ἐπεκράτει ἓν πνεῦμα προλήψεως τῶν πολέμων, καὶ ἐκ παρεξηγήσεως τῶν γεγονότων τῶν κρατούντων εἰς τὴν Βαλκανικὴν ὡρμήθη ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν εἰς τοῦτο. Δὲν εἶναι δυνατὸν ὅμως νὰ λεχθῇ ὅτι ἐκ πνεύματος σοσιαλιστικοῦ ὑπεγράφη τὸ Πρωτόκολλον.

§38Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν συνεπλήρωσα τὴν φράσιν μου· ὀφείλω νὰ τὴν συμπληρώσω. Δὲν εἶπον αὐτὸ ἢ τουλάχιστον δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου νὰ εἴπω αὐτό. Ὀφείλω νὰ τὸ διασαφήσω. Δὲν ὡμίλησα περὶ τοῦ κύκλου τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν· ὡμίλησα περὶ τοῦ ξένου περιβάλλοντος πέρα τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ Ἕλλην ἀντιπρόσωπος ὡμίλησεν ὑπὸ τὸ πνεῦμα ἀκριβῶς ὑπὸ τὸ ὁποῖον ὡμίλησε προχθὲς ὁ ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος. Ἐτόνισα, κύριοι συνάδελφοι, καλῶς πρὸ ὀλίγου ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου τὴν ἠθικὴν ἀξίαν τοῦ ἔργου τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ ὅτι θὰ ἠδυνάμην νὰ προσάψω θολότητά τινα κατευθύνσεων εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν· ποσῶς. Εἶπον ὅμως ὅτι εἰς τὸ ἐξωτερικὸν εἶναι βέβαιον ὅτι δι’ ἔλλειψιν ἐπαρκοῦς ἐθνικῆς προπαγάνδας ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖται ἑκάστοτε ἀδίκως ὡς τρέφουσα ὑπερεθνικιστικὰς βλέψεις. Φρονῶ ὅτι γεγονότα βαρέα διαπραττόμενα ἐναντίον τῶν Ἑλλήνων παρέρχονται ἀπαρατήρητα, μικραὶ δὲ ὑπερβασίαι τῶν Ἑλλήνων θεωροῦνται ὡς ἐγκλήματα φρικτὰ ἐναντίον τῆς ἀνθρωπότητος. Ὑπὸ τὴν προσπάθειαν τῆς ἄρσεως τῶν παρεξηγήσεων τούτων ἴσως ὁ Ἕλλην ἀντιπρόσωπος ὑπῆρξεν ἐξαιρετικὰ εὐαίσθητος καὶ ἠθέλησε διὰ τῆς σπουδῆς τῆς ἄνευ ὅρων ὑπογραφῆς δεσμευτικῆς πράξεως νὰ ὑψώσῃ τὴν περὶ τῆς ἑλληνικῆς καλῆς θελήσεως ἐντύπωσιν εἰς τὰ ὄμματα τοῦ κόσμου, ἦτο ὅμως πρᾶξις ἡ ὁποία ἀναμφισβητήτως ἐπέφερεν εἰς τὴν Ἑλλάδα μείωσιν σοβαρὰν τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς καὶ ἀδικίαν διὰ τὸ μέλλον της. Ἀπέναντι τῆς οὕτω δημιουργηθείσης καταστάσεως ἐπαναλαμβάνω ὅτι τὸ μόνον ζήτημα τὸ ὁποῖον τίθεται εἶναι τὸ δυνατὸν τοῦ κολασμοῦ τοῦ ὑπογράψαντος τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο Ἕλληνος ἀντιπροσώπου.

§39ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πῶς, διὰ παρασημοφορίας;

§40Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἀλλὰ πρὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τὸ ζήτημα οὐδόλως ἤχθη.

§41Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Ἐν ἀγνοίᾳ διετέλει;

§42Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό. Διατί παρὰ τῆς διαδεχθείσης τὴν τότε Κυβέρνησιν Κυβερνήσεως δὲν ἐπετεύχθη ὁ κολασμός; Κύριοι, νομίζω ὅτι θὰ ἐξήγουν τὸ φαινόμενον αὐτό, ἂν ἀνέτρεχον εἰς τὸ ὄντως διεθνὲς κῦρος τὸ ὁποῖον διὰ μεγάλων θυσιῶν ἔχει ἀποκτήσει ὁ Ἕλλην ἀντιπρόσωπος, κῦρος τὸ ὁποῖον ἀγνοῶ διὰ ποῖον λόγον τυγχάνει ἐνίοτε ἐντεῦθεν ἀμφισβητήσεως, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ὑπάρχει. Δὲν δύναται λοιπὸν νὰ κρίνῃ τις μὲ τὸ αὐτὸ μέτρον καὶ τὰ αὐτὰ σταθμὰ τὰ πρόσωπα ἀνεξαρτήτως τῶν προσενεχθεισῶν ὑπηρεσιῶν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου δὲν θὰ ἐθεωρήθη, ὑποθέτω, σκόπιμον νὰ ἔλθῃ μία Ἑλληνικὴ ἐπίσημος ἐνέργεια ἀμέσως καταστρέφουσα τὴν μέχρι τοῦδε ἀκολουθηθεῖσαν κατεύθυνσιν, ἐφόσον προφανῶς ὑποτίθεται ὅτι πᾶς ἀντιπρόσωπος Κράτους, ὑπογράφων ἔγγραφον, καὶ δὴ τοιαύτης σπουδαιότητος, ἀπηχεῖ τὰς ὁδηγίας καὶ τὰς κατευθύνσεις τῆς Κυβερνήσεως αὑτοῦ. Θὰ ἔπρεπε νὰ παρέλθῃ διάστημα ἐνεργειῶν διπλωματικῶν εἰς τρόπον ὥστε νὰ παρασκευασθῇ καὶ ἡ Κοινὴ Γνώμη εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ πρὸ αὐτῆς αἱ διπλωματικαὶ ὑπηρεσίαι, ὥστε νὰ ἀντιληφθῶσι σαφῶς τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους θὰ ἦτο ἀδύνατον εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐγκρίνῃ τὰ γενόμενα καὶ νὰ συστήσῃ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου. Ὡς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο εὑρίσκω ὅτι οὐδὲν κενόν, οὐδεμία ἀπορία ὑπάρχει εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν ὄντως σαφῶς ὅτι δὲν θὰ τύχῃ ἐφαρμογῆς τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο πρὶν ἢ ἐπ’ αὐτοῦ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις.

§43ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς Ἀριστερᾶς). Κατόπιν τῶν διαμαρτυριῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως.

§44Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριε συνάδελφε, τὸ πατριωτικὸν ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔγκειται ἀκριβῶς ἐν τούτῳ, ὅτι ὀφείλει νὰ χρησιμεύῃ ὡς ὁ ἰσχυρὸς μοχλὸς ὁ περιστέλλων καὶ ρυθμίζων. Ἂν τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν, ἐγὼ ὡς μέλος τῆς Συμπολιτεύσεως δὲν ἔχω παρὰ νὰ τῇ ἐκφράσω ὅλην ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὴν εὐγνωμοσύνην μου.

§45Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν μᾶς λέγετε, κύριε συνάδελφε, ἀφοῦ ἠγνόει ὁ τότε Πρωθυπουργὸς τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου, ὁ τεχνικὸς σύμβουλος τῆς ἀποστολῆς κ. Περικλῆς Παπαδόπουλος ποίας ποιότητος ἄνθρωπος εἶναι; Διότι σεῖς ἀνεμίχθητε εἰς τὰ διπλωματικά. Ὁ ἄλλοτε Διευθυντὴς τῆς «Ἠχοῦς τῆς Ἑλβετίας»....

§46Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Βεελζεβοὺλ καλυφθεὶς προσωρινῶς ὑπὸ καλυμμαύχιον, ἂν τὸ αὐτὸ πρόσωπον ἐννοοῦμεν.

§47Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ζητήσῃ πληροφορίας ἂν ὁ πρώην Διευθυντὴς τῆς «Ἠχοῦς τῆς Ἑλβετίας», τῆς ἐκδιδομένης ἐν Ἑλβετίᾳ ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ Κωνσταντίνου, ἂν αὐτὸς ὁ Βεελζεβούλ, ὡς τὸν ὠνόμασεν ὁ κ. Μπότσαρης, διωρίσθη τεχνικὸς σύμβουλος τῆς Ἑλληνικῆς Ἀποστολῆς πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ἂν αὐτὸς δὲν ὑπῆρξε τὸ κύριον ὄργανον, διὰ νὰ ἴδωμεν μέχρι ποίου σημείου ἡ ἀτμόσφαιρα τῆς Γενεύης ἐπηρέασε τὴν διάνοιαν τῶν ἀντιπροσώπων, ὥστε νὰ ὑπογράψουν τοιοῦτον Πρωτόκολλον καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ Πρωθυπουργὸς ἐδῶ εἶχεν ἐντελῆ ἄγνοιαν.

§48Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Γνωρίζω ὅτι κάποιος εἶχε γράψει μίαν ἐπιστολὴν ἐξ Ἑλβετίας ἐναντίον τοῦ προσώπου αὐτοῦ καὶ ὅτι εἷς ἐκ τῶν συναδέλφων μου μοῦ τὴν ἔδωσε νὰ τὴν ἀναγνώσω πρὸ δύο μηνῶν.

§49Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐζήτησα πληροφορίας ἀπὸ τὸν ἀξιωματικὸν τοῦ Ἐπιτελείου ὁ ὁποῖος ἦτο εἰς τὴν Ἀποστολὴν διὰ νὰ μάθω ἂν ἦτο ἀληθὲς αὐτό.

§50Γ. ΒΟΡΑΖΑΝΗΣ. Καὶ ἐγὼ εἶχον μίαν πρωτότυπον ἐπιστολὴν ἐναντίον τοῦ προσώπου αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν ἔδωσα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν.

§51Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐπειδὴ μοῦ ἔκαμε κατάπληξιν τὸ γεγονός, ἐζήτησα πληροφορίας καὶ μοὶ εἶπον ὅτι κατόπιν ἐξαπατήσεως τοῦ κ. Πολίτη αὐτὸς ὁ καλόγηρος ἔγινε τεχνικὸς σύμβουλος.

§52Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ πρόσωπον ὑπῆρξε τεχνικὸς σύμβουλος. Τοῦτο εἶναι ἀκριβές. Ὁμιλῶν αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν ἔχω ἐπίσημον πληροφορίαν, δύναταί τις ὅμως νὰ τὸ θεωρήσῃ ἀκριβές. Ἀλλὰ τίνος εἴδους πρόσωπον εἶναι αὐτὸ ὁμολογῶ ὅτι δὲν γνωρίζω.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν θέλετε, ἂς εἰσαχθῇ κανονικῶς τὸ ζήτημα. Ἐν τῷ μεταξὺ ὁ κ. ρήτωρ ἂς συνεχίσῃ.

§54Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἠμπορεῖτε νὰ μᾶς δώσητε, κύριε Μπότσαρη, ἄλλας πληροφορίας περὶ αὐτοῦ τοῦ προσώπου;

§55Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὁπωσδήποτε, ἂν πρόκειται περὶ αὐτοῦ τοῦ ἀτόμου, θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ γίνῃ διαστολή....

§56Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐδῶ ὑπεγράφη ἓν ἐγκληματικὸν Πρωτόκολλον καὶ δὲν ἠμποροῦμεν νὰ εὕρωμεν ποῖοι τὸ ἔκαμαν. Θέλομεν νὰ ἴδωμεν ἂν τὸ ἔκαμεν Ἕλλην τις ἢ Βούλγαρος ἢ ἂν ἐγένετο ἀπὸ Ἑλληνόφωνόν τινα ξένης προπαγάνδας. Ἂν ἐφθάσαμεν ἕως ἐκεῖ, ὥστε νὰ κάμνῃ Συμβάσεις διεθνεῖς εἷς τυχοδιώκτης, εἷς τύπος Ἐφεσίου, νὰ προσληφθῇ ὡς σύμβουλος Ἐπιτροπῆς καὶ νὰ κάμῃ αὐτὸ τὸ Πρωτόκολλον, θέλω νὰ ἴδω ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου τί θὰ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις, τί θὰ εἴπῃ ἡ Συνέλευσις. (Χειροκροτήματα).

§57Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Θὰ ἐπεθύμουν, κύριε συνάδελφε, ἐπειδὴ ἐθίγη ὄνομα ἀτόμου, προκειμένου, ὅπως ἐτόνισα, περὶ παλαιοῦ ρασοφόρου, νὰ γίνῃ διαστολὴ πρὸς τὸν ὑπηρετοῦντα ὡς διευθυντὴν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἀπέναντι τοῦ ζητήματος αὐτοῦ ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε σαφής. Ἐπεζήτησε κατὰ τὴν διεξαγομένην συζήτησιν τὸν χωρισμὸν τῶν δύο ζητημάτων. Πρῶτον, νὰ τεθῇ τὸ Πρωτόκολλον ἀχρωματίστως ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως, ὁπότε προφανῶς ἤθελεν ἀτονήσει καὶ ἀπορριφθῆ. Δεύτερον, θὰ ἠδύνατο, ἂν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐνόμιζε σκόπιμον τοῦτο, νὰ θέσῃ ζήτημα εὐθυνῶν. Ἀλλ’ ἀπέναντι τῆς σαφοῦς ταύτης θέσεως τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος ὁμολογῶ ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν ἀντελήφθην πρὸς ποίαν κατεύθυνσιν βάλλει ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ὁμιλῶν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας συνάδελφος εἶπεν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο, μὴ ὑποστηριζόμενον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον κομματικῆς διαπάλης. Ἐν τούτοις βλέπομεν τάσιν θέσεως πολιτικοῦ ζητήματος ἐπὶ μὴ καθορισθέντος εἰσέτι θέματος. Καὶ ἐρωτῶ: Ποῖος ἐν προκειμένῳ ἐλέγχεται; Ὁ κ. Πολίτης; Ἀλλὰ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος ἔναντι ὑπαλλήλου, ὁσονδήποτε ὑψηλὰ τοποθετημένου, δὲν δύναται νὰ γίνῃ.

§58Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐννοοῦμεν τοιοῦτόν τι.

§59Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως Σοφούλη; Προφανῶς ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ἀπομακρυνθεῖσα τῆς Ἀρχῆς πρὸ τῆς ὑπάρξεως τοῦ ἔργου δὲν εἶναι κοινοβουλευτικῶς ὁ πλησιέστερος δωσίλογος. Ἄρα μοιραίως ὁ ἔλεγχος στρέφεται ἐναντίον τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Καὶ ὑπὸ ποῖον πρίσμα; Προφανῶς ὑπὸ τὸ πρίσμα ὅτι ἢ κακῶς διεχειρίσθη τὸ ζήτημα ἢ κακῶς ποιοῦσα δὲν ἐκόλασε τὸν ὑπογράψαντα τὸ Πρωτόκολλον. Ἐγὼ ὡς πρὸς τὸ δεύτερον ἀπήντησα ἤδη. Ὡς πρὸς τὴν κακὴν διαχείρισιν ἤκουσα μέχρι τοῦδε ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε δι’ ἐνεργειῶν της τὴν τροποποίησιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἐρωτῶ τὴν Ἀντιπολίτευσιν: Ποῖον τὸ τεκμήριον τὸ πεῖθον ἡμᾶς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε τροποποίησιν τοῦ Πρωτοκόλλου; Ὁ ἀπομακρυνθεὶς πρὸς στιγμὴν τῆς αἰθούσης ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Θεσσαλονίκης εἶπεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε χρονικόν τι διάστημα ἵνα προέλθῃ εἰς διαπραγματεύσεις ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησε σαφῶς ὅτι αἱ διαπραγματεύσεις περὶ τροποποιήσεως, τὰς ὁποίας ὑπενόει ὁ κ. Πάγκαλος, οὐδέποτε ἐγένοντο.

§60Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ πρακτικὰ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης δὲν εὐκαιρῶ νὰ διορθώσω. Δὲν εἶπον τότε «δώσατέ μοι καιρὸν νὰ κάμω διαπραγματεύσεις». Εἶπον ὅτι «αὐτὴν τὴν στιγμὴν δυνατὸν νὰ εἶναι ἐπιβλαβὴς ἡ συζήτησις· βραδύτερον θὰ γίνῃ αὕτη». Ἐγὼ ἓν μόνον βεβαιῶ, ὅτι δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο πρὶν ἢ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις.

§61Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσε ταῦτα περὶ τῆς προηγουμένης ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ὅσον ἀφορᾷ τὸν ζητηθέντα χρόνον, ὅτι δὲν ἠδύνατο τὴν στιγμὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, νὰ διεξαχθῇ ἐμπεριστατωμένη διπλωματικὴ συζήτησις. Δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν ὅτι ὑπῆρχον καὶ ἄλλα Κράτη ἐξ ἴσου ζωηρῶς, ἂν μὴ ζωηρότερον, ἐνδιαφερόμενα παρὰ τὰ σύνορα ἡμῶν διὰ τὴν δοθεῖσαν διπλωματικὴν κατεύθυνσιν διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ κατὰ τὰς μετὰ ταῦτα διαπραγματεύσεις ἠδύνατο νὰ ἐπηρεάσῃ κατὰ τρόπον οὐχὶ εὐάρεστον τὴν στιγμὴν ἐκείνην πᾶσα συζήτησις ἐν πληθούσῃ αἰθούσῃ. Ἀλλ’ ἔκτοτε εἶναι προφανὲς ὅτι ἀπεσαφηνίσθη ἡ κατάστασις. Ἡ μὲν Κυβέρνησις διετύπωσεν, ὡς εἶχε δικαίωμα, τὴν ἀτομικὴν αὑτῆς γνώμην, διετύπωσε δὲ καὶ ὑπὸ ποίαν μορφὴν ἠδύνατο νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, ἡ δὲ Ἐθνοσυνέλευσις ἔχει καθῆκον νὰ ἀπορρίψῃ παμψηφεὶ τὸ Πρωτόκολλον ἐκεῖνο. Ἂν τὸ Πρωτόκολλον, κύριοι, ἐθεωρήθη μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἰσχυρὸν ἢ γράμμα νεκρὸν ἐξ ἀρχῆς, ὁμολογῶ ὅτι δὲν βλέπω ποίαν τοῦτο σπουδαιότητα ἔχει ἐπὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Χώρας ἡμῶν. Ἓν εἶναι τὸ ἐμπράγματον γεγονός, ὅτι διὰ τῆς ἀποφατικῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως πᾶς κίνδυνος ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀμβλύνεται. Πᾶν ἄλλο νομίζω ὅτι θὰ ἀπετέλει συζήτησιν θεωρητικὴν μέλλουσαν νὰ προαγάγῃ τὸ ζήτημα εἰς συζήτησιν στείραν.

§62Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Πλὴν ὅσων συνέβησαν, τῆς καταγγελίας τῆς Ἑλληνοσερβικῆς Συνθήκης.

§63Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Θὰ ἦτο, κύριοι, ὄντως εὐχῆς ἔργον νὰ μὴ εἶχε συμβῆ ὅ,τι μέχρι τοῦδε συνέβη διὰ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἀκούεται καὶ πάλιν μομφὴ περὶ καταργήσεως τῆς Ἑλληνοσερβικῆς Συνθήκης. Δὲν νομίζω τόσον ἀφελὲς τὸ γεῖτον Κράτος ὥστε νὰ προβῇ εἰς τοιαύτης ἐκτάσεως διπλωματικὴν ἐνέργειαν χωρὶς νὰ ἐπιθυμῇ νὰ ρυθμίσῃ τὴν νέαν κατάστασιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν νέων δεδομένων ἐν τῇ Βαλκανικῇ, καὶ τὰ νέα δεδομένα δὲν εἶναι τὸ Πρωτόκολλον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐγκαίρως ἐτηρήθη ἐνήμερος ὁ ἐν Γενεύῃ Σέρβος ἀντιπρόσωπος. Τὰ δεδομένα ταῦτα εἶναι ἡ μεταπολεμικὴ συγκρότησις τῶν Κρατῶν καὶ ἡ ἐπέκτασις τῆς Σερβίας διὰ τῆς ἱδρύσεως τῆς Γιουγκοσλαυίας, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀποτελεσθῇ Κράτος Βαλκανικὸν ἀλλὰ καὶ μεσευρωπαϊκὸν ἐνταὐτῷ. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ἐπεκτείνω τὰ ἱστορικὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα σαφῶς ἔθηκεν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν ὁ ἐκ Κορινθίας κ. συνάδελφος. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἔσχε προμήτορα τὴν Συνθήκην τῆς Βεστφαλίας τοῦ 1648, κατὰ τὴν ὁποίαν ἅπαντες οἱ συμβαλλόμενοι ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν ὅπως καὶ διὰ τῶν ὅπλων στηρίξωσι τὰ θέσφατα τῆς εἰρήνης, ἐκύρωσαν δὲ συγχρόνως καὶ τὴν Συμφωνίαν τοῦ Passau (1552) καὶ τὴν Συνθήκην τοῦ Augsburg. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι αἱ διατάξεις πρὸς προστασίαν τῶν μειονοτήτων, κυρίως ὑπὸ θρησκευτικὴν μορφήν, δευτερευόντως δὲ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς πολιτικῆς αὐτῶν χειραφετήσεως, εὑρίσκονται καὶ εἰς τὴν Συνθήκην τοῦ 1814 (πρᾶξιν τῶν Κάτω Χωρῶν) καὶ 1815 (Κογκρέσσον Βιέννης), ὁμοίως δὲ καὶ εἰς τὸ Πρωτόκολλον τοῦ 1815 (μεταξὺ Σαρδηνίας καὶ Γενούης) διὰ τοὺς Καθολικούς, καὶ εἰς ὅλας τὰς ἄλλας τὰς ὁποίας ἐμνημόνευσεν ὁ κ. συνάδελφος. Θὰ ἠδυνάμεθα ἀναδρομικῶς νὰ ἐπεκτείνωμεν τὰ παραδείγματα ταῦτα. Ἴσως εἶναι χρήσιμον νὰ ἐνθυμηθῇ τις καὶ ἐνέργειαν ἀτονήσεως προνομίων, διότι τοῦτο εἶναι σχετικὸν πρὸς τὴν διεξαγομένην συζήτησιν, καὶ θὰ ἐνθυμηθῶμεν τὴν πρᾶξιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐν ἔτει 1858 ἡ Μολδοβλαχία ἀφήρεσε καὶ πάλιν τμῆμα τῶν δικαιωμάτων, ἀφήρεσε τουτέστι τὴν ἔκτασιν τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν τὴν ὁποίαν εἶχε δώσει εἰς μὴ Μολδαυοὺς καὶ Βλάχους διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Κωνσταντινουπόλεως τοῦ 1856. Θὰ ἠδυνάμεθα νὰ μνημονεύσωμεν τοῦ Χάττι–Χουμαγιοὺν τοῦ 1856, οὗτινος σημείωσιν εὐμενῆ ἔλαβεν ἡ Συνθήκη τῶν Παρισίων κατὰ τὸ αὐτὸ ἔτος. Θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναφέρωμεν τὴν Συνθήκην τοῦ 1863 περὶ παραχωρήσεως τοῦ Καναδᾶ ὑπὸ τῆς Γαλλίας, ὅτε ἀνέλαβεν ἡ Ἀγγλία νὰ σεβασθῇ τὸν καθολικισμόν, τὰς ἐλευθερίας τὰς ὁποίας παρέσχον αἱ Ἡνωμέναι Πολιτεῖαι κατὰ τὸν 19ον αἰῶνα κατὰ τὴν διαδοχικῶς αὔξησιν τῶν ἐδαφῶν αὐτῆς καὶ νὰ τονίσωμεν, διὰ νὰ μὴ κουράσωμεν τὴν προσοχὴν ὑμῶν, ὅτι τὸ πρότυπον τῶν ἐνεργειῶν τούτων ἔδωκε κατὰ τὴν Γαλλικὴν Ἐπανάστασιν ἡ Προκήρυξις τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ πολίτου. Εἰς παλαιοτέρας ἐποχὰς θὰ ἐφθάνομεν εἰς ἔξαρσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, ἵνα ἐνθυμηθῶμεν διὰ μέσου τῶν αἰώνων τὰ δικαιώματα ἅτινα τὸ Βυζάντιον παρέσχεν εἰς τοὺς Ἑνετούς. Γενουηνσίους κλπ., ἢ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἠδυνήθη νὰ ἀποσπάσῃ ἡ Ἑλλὰς παρὰ τοῦ Μεγάλου Βασιλέως, τῆς Περσίας, καὶ παρ’ ἄλλων Κρατῶν κατὰ τοὺς κλασσικοὺς χρόνους. Ἀλλὰ διὰ μέσου τῶν παραδειγμάτων αὐτῶν φθάνομεν εἰς τὴν κατοχύρωσιν τοῦ ἀρχικοῦ καὶ ἔκπαλαι ἰσχύοντος δικαιώματος φιλοξενίας. Τὰ δικαιώματα ὑπὲρ τῶν μειονοψηφιῶν, τὰ νεώτερα κατὰ τὸν Μεσαίωνα ἀφορῶσι μειονοψηφίας ἀνηκούσας εἰς τὰ Κράτη τὰ ἄλλα πρὸ τοῦ Μεσαίωνος—, τὰ ἀφορῶντα εἴτε ὑπηκόους τοῦ Κράτους εἴτε ξένους πολίτας, τὰ δικαιώματα ταῦτα ἤδη ἔλαβον πλήρη τὴν μορφὴν αὐτῶν. Ἀλλ’ ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἐπιδιώκει ὅπως ταῦτα μὴ δώσωσιν ἀφορμὰς ἐπεμβάσεως τρίτων, ἐπιδιώκει ὅπως ὦσι δικαιώματα ὧν ἡ ἄσκησις νὰ περιορίζηται ὅσον τὸ δυνατὸν μεταξὺ τῆς Χώρας καὶ τῶν μειονοτήτων, μεταξὺ τῶν δύο τούτων καὶ ὑπερτάτου τινὸς Ἀρείου Πάγου, ὅστις εἶναι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, διὰ τοῦ νομικοῦ ὀργάνου τοῦ ὑψηλοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ Δικαστήριον τῆς Χάγης. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Πρωτοκόλλου ὑπῆρξεν ἡ κακὴ κατακλεὶς μιᾶς παλαιᾶς δηλώσεως τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Ἑλλάς· καὶ ἂν ἐτίθετο ἡ ἐξέτασις τῶν πολιτικῶν εὐθυνῶν, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐρωτήσωμεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν παραμείνασαν εἰς τὴν Ἀρχὴν μακρότερον πάσης ἄλλης ἐκ τῶν ἐνταῦθα μερίδων καὶ μᾶλλον ἀπερίσπαστον μὲ ὀγκώδη πλειονοψηφίαν διατελοῦσαν: Ὑπὸ τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ἡ δήλωσις τῆς Ἑλλάδος προέβη εἰς διάβημά τι πεῖθον ὅτι ἐπεζήτει τὴν ἀτόνησιν τῆς ὑποσχέσεως;

§64ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν προέβη εἰς ὑπογραφήν.

§65Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Δὲν προέβη εἰς ὑπογραφὴν καὶ ἐπιθυμῶ νὰ πιστεύω ὅτι ὁ πατριωτισμὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως θὰ συνωδεύετο ὑπὸ στενῆς παρακολουθήσεως τῶν γεγονότων, ὥστε ἐγκαίρως ἐπεμβαίνουσα νὰ ἀπέφευγε τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ὁμιλῶ ἐπὶ τῇ βάσει πιθανοτήτων, δὲν δύναται ὅμως ἐξ ἀρνητικῶν ἐπιχειρημάτων ἀρυομένη τὰς ἀπόψεις αὐτῆς ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ θέσῃ ὡς βραβεῖον αὐτῆς τὴν μὴ ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου καθ’ ἣν περίοδον διετέλει εἰς τὴν Ἐξουσίαν, καθόσον οὐδὲν τοιοῦτον ζήτημα ἐπέκειτο εἰς τὴν διπλωματικὴν κονίστραν τότε. Διὰ νὰ ἰσχύσῃ ἡ Σύμβασις περὶ μειονοτήτων ὤφειλε νὰ εἶχε κυρωθῆ ὑπὸ τριῶν ἐκ τῶν κυρίων Κρατῶν, τούτου δὲ μὴ γενομένου δὲν εἶχε τεθῆ ζήτημα ἐνάρξεως τότε. Ἀλλὰ θὰ ἀπαντήσωσιν· ἀφοῦ δὲν εἶχε τεθῆ ζήτημα τοιούτου Πρωτοκόλλου ἠθέλετε προκαταβολικῶς νὰ ἐνεργήσωμεν; Κύριοι, τὸ κυβερνᾶν, καὶ δὴ εἰς τὴν διπλωματίαν, ἐστὶν ἀκριβῶς προβλέπειν. Ἕν εἶναι τὸ γεγονός· ὅτι εἶχεν ὀλισθήσει εἰς τὴν ὀλισθηρὰν ταύτην κατεύθυνσιν ἀπὸ τοῦ 1923 ἡ Ἑλλάς. Δὲν λέγω ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποφευχθῇ ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλὰ τοῦτο ἤθελε καταστῆ δυνατὸν μόνον διὰ μιᾶς ἐνεργείας ἐγκαίρως ἀρχομένης. Καὶ δὲν εἶχεν ἀρχίσει ἐγκαίρως. Ἤχθημεν κατ’ Αὔγουστον τοῦ 1924, ὁδηγηθέντες ἀπὸ τοὺς πλανηθέντας ξένους τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ἤχθημεν ἵνα ἐφαρμόσωμεν τὴν δήλωσιν τὴν δοθεῖσαν κατὰ τὸ 1923. Εἶναι προφανὲς ὅτι κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν ὠλισθήσαμεν ἐπιτηδείως ἐμπεσόντες εἰς παγίδα. Δέχομαι ἀπολύτως τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ κ. ἐκ Κορινθίας συναδέλφου. Καὶ ναὶ μὲν τώρα, ὅτε ἤδη εἶχεν ἐπιστῆ ὁ χρόνος, λέγω ὅτι ἦτο δυσχερὲς νὰ ἀρνηθῶμεν, τοῦτο ὅμως δὲν ἀποτελεῖ δικαιολογίαν τῆς κακῆς ἐκτάσεως, χρονικῶς καὶ ποσοτικῶς, τὴν ὁποίαν ἐδίδομεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς δηλώσεως ταύτης. Ἀλλὰ καὶ δὲν εὑρίσκω στοιχεῖον μομφῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ταύτης, ἥτις ἅμα ἐλθοῦσα εἰς τὴν Ἀρχὴν ἐδήλωσε σαφῶς ὅτι θὰ σεβασθῇ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, καὶ πρὸ τῆς ἐκδόσεως τῆς ἀποφάσεως ταύτης εἰς οὐδεμίαν ἤθελε θέσει ἐφαρμογὴν τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο. Ἡ οὐσία εἶναι ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τὸ κακὸν δὲν ἔσχε κακὰ ἀποτελέσματα. Ἐγκαίρως τοῦτο θὰ ἀπορριφθῇ διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν. Εἰς τοῦτο συντρέχοντες τὸ ἰδανικὸν τῆς εἰρήνης καὶ τὸ ἔργον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἑνώσωμεν τὰς προσπαθείας ἡμῶν σήμερον, διότι αἱ κατὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως διὰ τὸ προκείμενον θέμα ἐπιθέσεις εἶναι ἐπιθέσεις καθαρῶς στεῖραι.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαβίνης ἔχει τὸν λόγον.

§67Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Δὲν πρόκειται νὰ σᾶς ἀπασχολήσω, κύριοι συνάδελφοι, ἐπὶ τοῦ περιεχομένου τοῦ Πρωτοκόλλου, διότι τοῦτο ἐξηντλήθη ἐπαρκῶς παρὰ τοῦ κ. ἐκ Κορινθίας συναδέλφου. Δὲν πρόκειται νὰ σᾶς ζητήσω οὔτε νὰ προσπαθήσω νὰ σᾶς πείσω ὅτι πρέπει νὰ ἀκυρωθῇ τὸ Πρωτόκολλον, διότι τοιοῦτον ἀντεθνικὸν Πρωτόκολλον ἔχει ἀκυρωθῆ ἤδη ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ἔχει ἀκυρωθῆ ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Τύπου καὶ θὰ ἀκυρωθῇ ἀσφαλῶς παμψηφεὶ καὶ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν ἡμῶν εἶναι ἡ κατάπτωσις τὴν ὁποίαν ὑπέστη τὸ Κράτος εἰς τὸ ἀμέσως παρελθόν, λόγῳ τῆς κακῆς διοικήσεως αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Σάμου πολιτευτοῦ. Καὶ παρουσιάσθη σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὄχι ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις δυστυχῶς ἀπουσιάζει, οὔτε ὁ τέως ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος ἕως προχθὲς ἦτο παρὼν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἀλλ’ ὁ ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας τέως Ὑπουργός, ἵνα δικαιολογήσῃ τὸ ἔργον τῆς τέως Κυβερνήσεως.

§68Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ποσῶς.

§69Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἤλθετε νὰ ὑποστηρίξετε τὴν Κυβέρνησιν, ἐνῷ εἴπετε ὅτι δὲν εἴχετε γνῶσιν τοῦ Πρωτοκόλλου.

§70Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἀφηγήθην σειρὰν γεγονότων καὶ πληροφοριῶν. Οὐδεμίαν δικαιολογίαν ἔκαμα, καθόσον δὲν εἶμαι καὶ ἁρμόδιος.

§71Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐν τῇ ἀφηγήσει σας εἴπετε ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἦτο ἀπόρροια τῆς δηλώσεως τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1923, ἀλλ’ εἰς τοῦτο σᾶς διέψευσεν ἡ δήλωσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις, ἐρωτηθεὶς ὑπὸ τοῦ πληρεξουσίου Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κ. Γονατᾶ, εἶπεν ὅτι δὲν πιστεύει ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἀπότοκον τῆς Ἐπαναστατικῆς ἐκείνης δηλώσεως.

§72Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τρὶς προέβη εἰς τοιαύτην δήλωσιν.

§73Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον, ἐπαναλαμβάνω, πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως εἶναι τοῦτο· πῶς διωκήθη τὸ Κράτος κατὰ τὴν τελευταίαν αὐτοῦ περίοδον τῶν θερινῶν διακοπῶν. Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται τοὺς μύδρους οἱ ὁποῖοι ἐξαπελύθησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν, καθ’ ἣν κυβερνήτης τῆς Χώρας ἦτο ὁ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτής; Καὶ ἔλεγε τότε ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς ὅτι καὶ μόνον ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως Παπαναστασίου θὰ ἦτο ὠφέλεια εἰς τὸ Κράτος. Ἔπεσε, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις Παπαναστασίου καὶ ἀνῆλθε μετά τινας ἡμέρας ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. ἐκ Σάμου πολιτευτοῦ, συγκροτηθεῖσα ὡς ὅλοι γνωρίζομεν. Καὶ τί δὲν διέπραξεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη κατὰ τὸ διάστημα τὸ δίμηνον! Ἐγὼ ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀπαντῶν εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἐκάκισα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν ὅτι ἐπέτρεψεν εἰς πολίτας, πρώην ἀξιωματικοὺς τοῦ Ναυτικοῦ, νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ νὰ καταλάβωσι τὰς Ὑπηρεσίας καὶ ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἀντελαμβάνετο ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη τὰς ὑποχρεώσεις της· διότι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτής, ἀπαντῶν, μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν εἰσῆλθον βίᾳ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν πολῖται πρώην ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, ἀλλ’ ὅτι εἷς πολίτης μετέβη κατὰ τὰς μεταμεσονυκτίους ὥρας.

§74Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Ἄγνωστος.

§75Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Μάλιστα· κατὰ τὰς μεταμεσονυκτίους ὥρας εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ καὶ τῷ εἶπεν ὅτι ὁ Στόλος μετεκινήθη καὶ ὅτι κατόπιν τούτου ἐξέδωκε διαταγὴν τὴν ὁποίαν παρέδωκεν εἰς τὸν ἄγνωστον ἐκεῖνον ἵνα τὴν μεταφέρῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν ὡς ἀγγελιαφόρος. Ἐξέφρασα τότε τὴν κατάπληξίν μου διὰ τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ἀντιλαμβάνεται ὅτι πρέπει νὰ διοικῇ τὴν Χώραν ὁ κ. ἐκ Σάμου πολιτευτής, ἐπιστήσας τὴν προσοχὴν τῶν κ.κ. ἐξ Εὐρυτανίας καὶ ἐκ Πατρῶν πολιτευτῶν διὰ τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὁποίαν κατήρτισαν, ἥτις ὠνομάσθη, ὡς ὅλοι ἐνθυμεῖσθε, «Κυβέρνησις θερινῶν διακοπῶν». Εἶπον τότε ὅτι ἀκριβῶς διότι εἶναι διακοπαὶ καὶ ἡ Συνέλευσις δὲν θὰ συνεδριάζῃ φοβοῦμαι ὅτι κατὰ τὸ δίμηνον αὐτὸ διάστημα δυνατὸν νὰ συμβῶσι τόσα, ὥστε ἡμεῖς νὰ κοπιάζωμεν ἔτη ὁλόκληρα ἵνα τὰ ἀνατρέψωμεν. Καὶ ἰδού, κύριοι, σήμερον ἀνέρχεται εἰς τὸ βῆμα τέως Ὑπουργὸς καὶ λέγει ὅτι δὲν εἶχε γνῶσιν ἂν ὑπῆρχε τοιοῦτον Πρωτόκολλον καὶ ἂν ὑπεγράφη τοιοῦτον Πρωτόκολλον. Ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος ἐν Γενεύῃ ὑπέγραφε Πρωτόκολλον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐδημιουργεῖτο κράτος ἐν κράτει, καὶ ἡ Κυβέρνησις τῆς Χώρας ἠγνόει παντελῶς τὸ πρᾶγμα. Ἀξιοθρήνητον θέαμα διοικήσεως τῆς Χώρας! Καὶ ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, ἥτις, παραμείνασα ἐπὶ τετράμηνον εἰς τὴν Ἐξουσίαν, δὲν ἐσκέφθη νὰ φέρῃ τὸ Πρωτόκολλον πρὸς κύρωσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἀλλὰ μόνον ὅταν ἐξεβιάσθη πρὸς τοῦτο ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι οὗτος δὲν ἀνεγνώρισε τὸ Πρωτόκολλον. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὄχι μόνον τὸ ἀνεγνώρισεν, ἀλλ’ ἴσως θὰ τὸ ἐθεώρησε καὶ ὡς ἐθνικῶς ὠφέλιμον, διότι ἠθέλησε νὰ τὸ ἐπεκτείνῃ καὶ εἰς ἄλλας μειονότητας. Καὶ ἐρωτᾶται, ἂν εἶναι δυνατὸν Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἀνεγνώρισε τὸ ἀντεθνικὸν αὐτὸ Πρωτόκολλον καὶ ἡ ὁποία ἐζήτησε νὰ τὸ ἐπεκτείνῃ, ἐρωτᾶται, λέγω, ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ θέσῃ τὴν ὑπογραφήν της κάτωθι τῆς ἀκυρωτικῆς ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως, ἥτις θὰ διαβιβασθῇ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, διότι τότε θὰ γεννηθῇ—καὶ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν ὑμῶν—θὰ γεννηθῇ δυστυχῶς τὸ ἐρώτημα εἰς ὅλα τὰ Κράτη πῶς εἶναι δυνατὸν μία Κυβέρνησις νὰ ἔρχεται αὐτὴ ἡ ἰδία νὰ ἀκυρώνῃ πράξεις τὰς ὁποίας πρὸ ὀλίγου μόλις ἀνεγνώρισε. Δὲν δύναται ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ διαβιβάσῃ τὸ ἀκυρωτικὸν ἔγγραφον τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, διότι ἡ Κυβέρνησις ἀνεγνώρισε τὸ Πρωτόκολλον.

§76ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Πῶς;

§77Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Διότι ἐζήτησε νὰ τὸ ἐπεκτείνῃ καὶ εἰς τὰς λοιπὰς μειονότητας.

§78Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διεψεύσθη αὐτό.

§79Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Δὲν εἶδα τὴν διάψευσιν.

§80Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν νομίζετε ὅτι θὰ παρακολουθῶ τὰς ἐφημερίδας διὰ νὰ διαψεύδω, μὲ θεωρεῖτε ἥκιστα σοβαρόν.

§81Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὅταν ἕνας Πρωθυπουργὸς προσέχῃ τὰς ἐφημερίδας ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, μοῦ φαίνεται ὅτι εἶναι πολὺ σοβαρός.

§82Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν ἐχειρίσθη ἡ Κυβέρνησις καλῶς ἢ ὄχι τὸ ζήτημα, θὰ τὸ ἴδετε μεθαύριον.

§83Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὁμιλοῦμεν ἐπὶ τῶν δεδομένων τὰ ὁποῖα ἔχομεν.

§84Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ τὸ ἴδετε μεθαύριον· δὲν θέλω νὰ μοὶ δώσετε τὴν ἐμπιστοσύνην σας, ἀλλ’ ἂν ἐχειρίσθην τὸ ζήτημα καλῶς, αὐτὸ θὰ τὸ ἴδετε.

§85Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ φακέλου τὸν ὁποῖον ἔθεσεν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις τοῦτο ἐξάγεται, ὅτι εἶχε προταθῆ τὸ Πρωτόκολλον ὡς εὐεργετικὸν καὶ εἰς ἄλλας Χώρας ἐκ μέρους τῆς παρούσης Κυβερνήσεως.

§86Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως.

§87Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Ὁ κ. Τσαμαδός, πρεσβευτὴς τῆς Ἑλλάδος ἐν Βελιγραδίῳ, ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν καταγγελίαν τῆς συμμαχίας ἐδήλωσεν ἐπισήμως ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ εἶχε καμμίαν δυσκολίαν, ἂν αὐτὸς ἦτο ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἐδυσφόρησεν ἡ Σερβία, νὰ παραχωρήσῃ τὰ αὐτὰ δικαιώματα καὶ διὰ τοὺς ἐν Μακεδονίᾳ Σέρβους. (Χειροκροτήματα).

§88Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὴν εἶδον αὐτὴν τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Τσαμαδοῦ. Θὰ ἐρωτήσω νὰ μάθω.

§89Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Τὸ ἔγγραφον φέρει ἀριθμὸν 41859 καὶ ἡμερομηνίαν 4 Νοεμβρίου, δηλαδὴ ἕνα μῆνα μετὰ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως Μιχαλακοπούλου.

§90Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἀλλὰ καὶ ὅλαι αἱ ὑπάρχουσαι μέχρι σήμερον ἐνδείξεις πείθουν ἀκραδάντως ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀνεγνώρισε τὸ Πρωτόκολλον, διότι κρατεῖ εἰς τὴν θέσιν του ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ὑπέγραψε τὸ Πρωτόκολλον ἐν ὀνόματι τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐπαρασημοφόρησε διὰ τὰς μεγάλας του ὑπηρεσίας πρὸς τὸ Κράτος. Δὲν θέλω νὰ σᾶς ἀπασχολήσω περισσότερον, κύριοι πληρεξούσιοι, διότι νομίζω ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἐξηντλημένον καὶ διότι ἕκαστος ἐξ ὑμῶν, εἶμαι βέβαιος, ἔχει σχηματίσει σαφῆ γνώμην ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον θὰ ἐπαναλάβω πρὸς τὴν Συνέλευσιν εἶναι νὰ προσέξῃ ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἥτις ἀνεγνώρισε δυστυχῶς τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ τὸ ἀντεθνικόν, δὲν δύναται νὰ ὑπογράψῃ τὸ ἀκυρωτικὸν αὐτοῦ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον θὰ προέρχεται ἐκ τῆς παμψηφίας τῆς Συνελεύσεως, διότι τότε θὰ σχηματισθῇ γενικὴ γνώμη εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ὅτι αἱ Κυβερνήσεις ἐν Ἑλλάδι ἀναγνωρίζουν τὸ Πρωτόκολλον καὶ κατόπιν τὸ ἀκυρώνουν αἱ ἴδιαι. Πρέπει τὸ Πρωτόκολλον νὰ ἀκυρωθῇ διὰ τῆς ὁμοφώνου γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ μὲ τιμωρίαν καὶ ἀποκήρυξιν ὅλων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἴτε κατὰ πολὺ εἴτε κατὰ ὀλίγον εὐθύνονται διὰ τὴν ὑπογραφὴν ἢ τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας συναδέλφου κ. Σεχιώτη ἐζήτησα νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ὁμιλήσωμεν ἐπὶ δεδομένων πραγματικῶν. Δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις δὲν τὰ κατέθεσεν. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον μοῦ γεννᾷ κατάπληξιν εἶναι ὅτι, ἐνῷ μετὰ τὴν κάθοδον ἀπὸ τοῦ βήματος τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἔπρεπε νὰ τὸ καταλάβῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πολιτευτὴς ἢ ὁ τέως ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος παρίστατο τότε, δὲν ἠσθάνθησαν τὴν ἀνάγκην νὰ ἔλθωσι νὰ λογοδοτήσωσι πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Διατί νὰ λογοδοτήσουν; Μήπως ποτὲ ἐλογοδότησαν; Δὲν εἶναι ὥρα νὰ ἀναφέρω πολλὰς περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ «Κυβέρνησις τῶν θερινῶν διακοπῶν» δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν της ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως, αἱ ὁποῖαι ἐλήφθησαν κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν. Προτοῦ κατέλθω τοῦ βήματος, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς τονίσω καὶ πάλιν· προσέξατε μήπως φέρωμεν κανένα πλῆγμα εἰς τὴν ὑπόληψιν τῆς Ἑλλάδος, διότι τότε θὰ ἔχωμεν εὐθύνην ἀπέναντι τῆς Ἱστορίας καὶ τοῦ Ἔθνους μας. (Χειροκροτήματα).

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φλωριᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§92Δ. ΦΛΩΡΙΑΣ. Πιστεύω ἀκραδάντως, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὁ ἔλεγχος τῶν κυβερνώντων τὴν Χώραν πρέπει νὰ ἀσκῆται καὶ ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ὑπὸ τῶν φίλων αὐτῆς, ἀλλ’ ὁ ἔλεγχος δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ ὡς κύριον καὶ μοναδικὸν σκοπὸν τὴν ἀνατροπὴν τῶν κυβερνώντων, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀποσκοπῇ οὗτος καὶ εἰς τὸ νὰ καταστήσῃ κρείσσονας τοὺς διαχειριζομένους τὰ κοινά. Ἐκ τῶν γενομένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δηλώσεων καὶ ἀγορεύσεων προέκυψεν ὅτι ὑπεγράφη ἐν Γενεύῃ Πρωτόκολλον ὑπὸ ἀντιπροσώπων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι ἅμα τῇ ἀναγγελίᾳ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου ἐξηγέρθη ἡ ἐθνικὴ συνείδησις τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ, τοῦ γνωρίσαντος ἐν μέσῳ σκληρῶν ἀγώνων τοὺς Βουλγάρους, τοὺς γνωστοὺς δολοφόνους τοῦ Κομιτάτου τῆς Σόφιας. Εἶναι πολὺ λυπηρὸν τὸ γεγονὸς ὅτι προκειμένου περὶ λεπτῶν διπλωματικῶν ἀποστολῶν, ἐκ τῶν ὁποίων ἐξαρτῶνται τεράστια ἐθνικὰ συμφέροντα, δὲν ἐδιδάχθημεν ἀκόμη ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ἕτοιμον ἐκ τῶν προτέρων ἐπιτελεῖον ἐξ ὑπαλλήλων ἵνα διαχειρίζωνται παρομοίας ὑποθέσεις, διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν ὁποίων δὲν ἀρκοῦσι μόνον αἱ γνώσεις τῆς διπλωματικῆς ἐθιμοτυπίας, ἀλλ’ ὅ,τι κυρίως ἀπαιτεῖται εἶναι ἡ γνῶσις τῶν προσώπων καὶ τῶν πραγμάτων, ἡ γνῶσις κυρίως τῶν Βαλκανικῶν ὑποθέσεων, ἡ γνῶσις τῶν ἀγώνων τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ, ὅστις ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ, ὡς φαίνεται, οὐδόλως ὑπελογίσθη· διότι ἐλησμονήθησαν οἱ ἀγῶνές του ἐκεῖνοι. Ὅσοι ὅμως παρηκολούθησαν τοὺς ἀγῶνας τοὺς ὁποίους διεξήγαγον οἱ Μακεδόνες κατὰ τῶν δολοφόνων τοῦ Κομιτάτου τῆς Σόφιας θὰ ἐνθυμοῦνται ὅτι ἔσπευσαν τότε ἀπὸ πάσης γωνίας τῆς Ἑλληνικῆς γῆς καὶ ἔχυσαν τὸ αἷμά των εἰς τὸ πλευρὸν τῶν ἀγωνιζομένων Μακεδόνων στρατιωτικοὶ καὶ πάσης κοινωνικῆς τάξεως Ἑλληνόπαιδες. Οἱ ἄνθρωποι τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου, οἱ ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐξασκοῦντες ἀνενοχλήτως τὸ δολοφονικὸν ἔργον των, πρὸ τῆς ἀφυπνίσεως τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς καὶ τῆς ὀρθώσεως τῶν Μακεδόνων, θορυβηθέντες, ἀνέκοψαν τὴν ὁρμὴν μεθ’ ἧς κατήρχοντο πρὸς τὰ νοτιώτερα τῆς Μακεδονίας. Δεινοὶ ἀγῶνες τότε περὶ ἐπικρατήσεως συνήφθησαν ἐπὶ ἔτη μακρὰ μεταξὺ Μακεδόνων καὶ κομιτατζήδων, καθ’ οὓς ἡ Μακεδονικὴ ἀνδρεία ὄχι μόνον ἀνέκοψε τὸν ροῦν τοῦ Σκυθικοῦ χειμάρρου, ἀλλὰ καὶ τοὺς δολοφόνους τῆς Σόφιας ἔπνιξεν εἰς τὰ ἴδια αὐτοῦ κύματα. Ἄπειροι εἰσὶν οἱ πεσόντες κατὰ τοὺς ἀγῶνας ἐκείνους Μακεδόνες ἱεράρχαι, δικηγόροι, ἰατροί, καθηγηταί, διδάσκαλοι, τραπεζῖται, ἔμποροι παντὸς κλάδου, ἀγρόται καὶ ἄνδρες τοῦ λαοῦ παντὸς ἐπαγγέλματος. Ἀλλὰ σπουδαιότερον ρόλον ἔπαιξαν εἰς τοὺς ἀγῶνας ἐκείνους οἱ Ἑλληνομακεδόνες ἐκεῖνοι, οἵτινες οὔτε λέξιν Ἑλληνικὴν ἐγνώριζον, οἱ ὁποῖοι ὅμως εἶχον καὶ ἔχουσι τὴν καρδίαν Ἑλληνικήν. Ὁπλαρχηγοὶ καὶ ἀρματολοὶ ἐκ τούτων διέτρεχον τὴν Μακεδονίαν, ἐνέσπειρον τὸν τρόμον εἰς τοὺς κομιτατζῆδες καὶ τοὺς ὀπαδοὺς τοῦ Κομιτάτου, προσθέσαντες μὲ τὰ ἡρωικὰ αὑτῶν κατορθώματα λαμπροτάτας σελίδας εἰς τὴν Νεοελληνικὴν Ἱστορίαν, γραφείσας μὲ τὸ τίμιον αὐτῶν αἷμα καὶ τὰ ὀστᾶ τούτων, ἀδελφωμένα μὲ τὰ ὀστᾶ τῶν συναγωνιστῶν Ἑλλήνων, ἁπάντων ὑπερηφάνως, κλείει εἰς τοὺς κόλπους αὐτῆς ἡ Μακεδονικὴ γῆ. Οὕτω μετὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῆς Κρήτης ἡ Μακεδονία ὑπῆρξε τὸ ἐγερτήριον τῆς φυλῆς καὶ οἱ Μακεδονικοὶ ἀγῶνες οἱ πρόδρομοι τῶν μεγάλων τοῦ Ἔθνους ἀγώνων. Χάρις δὲ εἰς τοὺς ἀγῶνας τούτους εὗρε στήριγμα ἀκλόνητον τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁ Στρατός μας κατὰ τοὺς τελευταίους πολέμους. Μετὰ τὰς ἀπείρους δολοφονίας, τὰς δηώσεις καὶ παντοίας καταστροφάς, ἀνηθίκους προπαγάνδας καὶ ἀφοῦ ἡ Μακεδονία κατέστη τὸν τελευταῖον καιρὸν τὸ θέατρον αἱματηρῶν πολέμων, ἔχει ἀνάγκην μακρᾶς εἰρήνης διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπουλώσῃ βαθείας πληγὰς διανοιχθείσας κατόπιν πολυετῶν σκληρῶν αἱματηρῶν ἀγώνων. Ἀλλὰ θὰ εἶναι δυνατὴ ἡ εἰρήνευσις τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς ὅλης Ἑλλάδος, ἂν πρακτορεῖα Βουλγαρικὰ ἤθελον ἐγκατασταθῆ δυνάμει τοῦ γνωστοῦ Πρωτοκόλλου εἰς Μακεδονίαν, ἑστίαν προπαγάνδας καὶ ραδιουργίας; Διότι εἶναι ἀπαράμιλλοι εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο τῆς ραδιουργίας, ἱκανοὶ νὰ ἐξαπατῶσι πάντας τοὺς μὴ γνωρίσαντας τούτους ἐκ τοῦ πλησίον. Ἀτυχῶς οἱ ὑπογράψαντες τὸ Πρωτόκολλον, ἀγνοοῦντες, ὡς φαίνεται, τὸ παρελθὸν καὶ τὴν νοοτροπίαν τῶν Βουλγάρων, ἔθεσαν πρὸς στιγμήν, ἀκουσίως, ἐν κινδύνῳ τὴν εἰρήνην τῆς Βαλκανικῆς καὶ ἑπομένως ὅλης τῆς Εὐρώπης διὰ Συμβάσεως, τὴν ὁποίαν ἀπεδοκίμασε καὶ κατεδίκασεν ἡ Ἑλληνικὴ Συνείδησις. Ἐκ τῶν γενομένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δηλώσεων κατεδείχθη ὅτι οὔτε ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξουσίου κ. Γονατᾶ ἐγνώριζέ τι περὶ τοιαύτης Συμβάσεως οὔτε καὶ τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργείου τοῦ κ. Σοφούλη, ἀλλ’ οὔτε καὶ διὰ τοῦ Τύπου, ὡς συνήθως συμβαίνει, ἐγένετο ἀναγγελία διαφωτιστικὴ περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου πρὸ τῆς ὑπογραφῆς αὐτοῦ. Προκύπτει ὅθεν ὅτι τὸ ἐν Γενεύῃ Πρωτόκολλον συνετάχθη καὶ ὑπεγράφη ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ ἐνδιαφερομένου Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ὅτι, ὡς τοῦτο εἶδε τὸ φῶς, ἔτυχε τῆς ἀποδοκιμασίας αὐτοῦ καὶ τῆς ἀποδοκιμασίας τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Καὶ ἔτυχε τῆς ἀποδοκιμασίας ἡμῶν ὄχι διότι ἐφοβήθημεν μήπως ἀπολέσωμεν τὴν Μακεδονίαν ἐκ τῆς ὑπογραφῆς ἑνὸς Πρωτοκόλλου, διότι τὴν Μακεδονίαν προστατεύουσιν ἑπτὰ ἑκατομμύρια Ἑλλήνων, ἀλλ’ ἀνησυχήσαμεν διὰ τὴν εἰρήνην τῆς Βαλκανικῆς, ὑπὲρ τῆς ὁποίας ἀφθόνως ἔρρευσε τὸ Ἑλληνικὸν αἷμα. Θεωροῦμεν ἑπομένως καθῆκον ἡμῶν Πρωτόκολλον ὑπογραφὲν ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἔκθετον δὲ κείμενον μεταξὺ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν νὰ τὸ ἀπορρίψωμεν· διότι διὰ τῆς ἀπορρίψεως τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης ἀπαλλάσσομεν τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἀπὸ πάσης ἀνησυχίας περὶ τῆς διαταράξεως τῆς εἰρήνης ἐν τῇ Βαλκανικῇ καὶ διὰ τὴν προσπάθειαν ἡμῶν ταύτην ὄχι μόνον δὲν θέλομεν παρεξηγηθῆ, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐπιδοκιμασίας θέλομεν τύχει ἐκ μέρους τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ τοῦ εἰρηνοφίλου κόσμου.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§94Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἤθελον παρακαλέσει τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» νὰ παραιτηθοῦν προσωρινῶς τοῦ λόγου διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ ὑποβάλωμεν τὴν πρότασιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας νὰ γίνῃ ἡ συζήτησις. Ἂν λοιπὸν ὁ κ. Δενδρινὸς δὲν ἔχῃ ἀντίρρησιν, θὰ τὸν παρεκάλουν νὰ μοῦ παραχωρήσῃ τὴν θέσιν του διὰ νὰ ὑποβάλω τὴν πρότασιν.

§95Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Εὐχαρίστως παραιτοῦμαι.

§96Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐνῷ, κύριοι συνάδελφοι, μετὰ τὴν καθιέρωσιν τὴν λαϊκὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, τὴν ὁποίαν μὲ εἰλικρινῆ χαρὰν ἐχαιρέτισεν ὅλος ὁ πολιτισμένος κόσμος, ἐκαλυτέρευσε σημαντικῶς ἡ διεθνὴς θέσις τῆς Ἑλλάδος καὶ παλαιαὶ φιλίαι καὶ συμπάθειαι ἀνεζωογονήθησαν, βλέπομεν ἐσχάτως νὰ θολώνεται ἀπειλητικὰ ὁ ὁρίζων, αἱ ἐξωτερικαί μας σχέσεις νὰ τρέπωνται ἐπὶ τὰ χείρω καὶ νὰ δυσχεραίνεται ἡ θέσις τοῦ Κράτους κατὰ τὴν διαχείρισιν μεγίστης ζωτικότητος ζητημάτων. Ἔχομεν λοιπὸν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἡ τροπὴ αὐτὴ εἶναι ἐντελῶς ἀνεξάρτητος σφαλμάτων ἰδικῶν μας ἢ ὑπέχομεν καὶ ἡμεῖς εὐθύνας ἢ διεπράξαμεν καὶ ἡμεῖς σφάλματα, ὅπως φροντίσωμεν νὰ ἄρωμεν τὸ ταχύτερον τὰς αἰτίας τῶν σφαλμάτων αὐτῶν, νὰ τακτοποιήσωμεν τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἀντιμετωπίσῃ κάθε κρίσιν, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται ἰσχυροτέρα, ἔχουσα μεγαλυτέρας συμπαθείας καὶ φιλίας ἰσχυρὰς καὶ γενικωτέραν ἀναγνώρισιν. Εἰς τὴν ἐξέτασιν δὲ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ θὰ ἤμεθα ἐντελῶς κατώτεροι τῶν περιστάσεων, ἂν ἠθέλομεν προχωρήσει εἰς τὴν ἔρευναν αὐτοῦ ἐπηρεαζόμενοι ἀπὸ ἐλατήρια κομματικῆς ἀντιθέσεως. Τὰ ζητήματα αὐτὰ τὰ ἐξωτερικὰ δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ μᾶς διαιροῦν, διότι πρόκειται περὶ τῆς ὑποστάσεως τῆς Πατρίδος μας. Εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, κύριοι συνάδελφοι, δὲν ἐπιτρέπονται ταλαντεύσεις, διότι σήμερον ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ συνίσταται κυρίως εἰς τὴν συνεργασίαν καὶ εἰς τὴν σύμπραξιν μετ’ ἄλλων Κρατῶν, ἡ ταλάντευσις δὲ εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, ἂν δὲν ἀποκλείῃ, δυσχεραίνει τὰς συμπράξεις αὐτὰς καὶ συνεργασίας. Οὔτε εἰς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἐπιτρέπονται ταλαντεύσεις, ἀλλὰ μία ἐσφαλμένη τροπὴ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἠμπορεῖ μὲν νὰ ἔχῃ ἐπιζήμια ἀποτελέσματα, ἀλλὰ τὰ ἐπιζήμια αὐτὰ ἀποτελέσματα εἶναι εὐκολώτερον νὰ διορθωθοῦν παρ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ διορθωθοῦν ἐπιζήμια ἀποτελέσματα ἀπότοκα μιᾶς κακῆς τροπῆς ταλαντεύσεων εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἐκτὸς τούτου κάθε Κράτος ἔχει ὑπερτάτην ὑποχρέωσιν νὰ ἐμπεδώσῃ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν τὴν πίστιν εἰς τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ, τὴν πίστιν εἰς τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ, εἶναι δὲ συμφέρον τοῦτο εἰς ὅλα τὰ Κράτη, ἀλλὰ πολὺ περισσότερον εἰς τὰ μικρὰ Κράτη καὶ ἰδιαιτέρως εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία λόγῳ τῆς εἰς μίαν ὡρισμένην περίοδον μὴ τηρήσεως τῶν ὑποχρεώσεων αὐτῆς ἀπὸ τὸ ἐπίσημον Κράτος ἀντιθέτως πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ εἶδε μειωμένην τὴν πίστιν αὐτῆς εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ καταστρεφόμενα μέγιστα ἐθνικὰ συμφέροντα. Λέγω ταῦτα, ἂν καὶ εἶναι κοινοῦ τύπου, διότι, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, κατὰ τὴν διαχείρισιν τοῦ μεγάλου ζητήματος τοῦ Πρωτοκόλλου αἱ ἀρχαὶ αὐταὶ ποὺ πρέπει νὰ διέπουν τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν κάθε Κράτους δὲν ἐλήφθησαν ἀπὸ τοὺς ὑπευθύνους ἐπαρκῶς ὑπ’ ὄψιν. Τὸ ζήτημα τοῦ Πρωτοκόλλου ἔχει τρεῖς ἀπόψεις· ἔχει τὴν νομικήν, τὴν οὐσιαστικὴν καὶ τὴν τῆς διαχειρίσεως τοῦ ὅλου ζητήματος, ἥτις συνέχεται μὲ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως. Ποία εἶναι ἡ νομικὴ ὄψις τοῦ ζητήματος; Εἶναι αὕτη· ἂν ἡ Συνέλευσις εἶναι ἐν τάξει μὴ κυροῦσα τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης. Τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἔπρεπε κἂν νὰ γεννηθῇ καὶ τοῦτο διότι ἐξαιρέσει τῶν μετὰ ξένων Κρατῶν Συνθηκῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἀναλαμβάνονται ὑποχρεώσεις διὰ περιπτώσεις πολέμου, αἱ ὁποῖαι Συνθῆκαι δὲν δημοσιεύονται ἐφόσον εἶναι δυνατὸν ἡ δημοσίευσις νὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα τοῦ σχετικοῦ Κράτους, ὅλαι αἱ ἄλλαι Συνθῆκαι εἴτε περιλαμβάνουν παραχώρησιν ἐδάφους ἐθνικοῦ, διὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχει καὶ εἰδικὴ διάταξις εἰς τὸ ἰδικόν μας Σύνταγμα, εἰς τὸ ἄρθρον 33, εἴτε ὑποβάλλουν τὸ Κράτος εἰς οἰκονομικὰς ὑποχρεώσεις εἴτε ρυθμίζονται δι’ αὐτῶν συμφέροντα τῶν πολιτῶν τῶν κατοίκων τοῦ σχετικοῦ Κράτους, ὅλαι αἱ τοιαῦται Συνθῆκαι διὰ νὰ ἔχουν κῦρος πρέπει νὰ περιβάλλωνται μὲ τὴν ἔγκρισιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας. Κατὰ συνέπειαν τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τροποποίησιν τῆς περὶ μειονοτήτων Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἔπρεπεν ἀπ’ ἀρχῆς νὰ δηλωθῇ ὅτι τὸ κῦρός του θὰ λάβῃ μόνον, ὅταν τύχῃ τῆς ἐγκρίσεως τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας. Καὶ ἀποτελεῖ, ὅπως ἤδη ἐπαρκῶς ἀνεπτύχθη, τροποποίησιν τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν περὶ μειονοτήτων, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἀνάμιξις τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν εἶναι ἐξωτερική, εἶναι μόνον μεσολαβήσεως πρὸς διευθέτησιν μιᾶς διαφορᾶς μεταξὺ ἑνὸς Κράτους καὶ τυχὸν μιᾶς ἐντὸς αὐτοῦ ὑπαρχούσης μειονότητος ὄχι ἐθνικιστικῆς, διότι διὰ τῆς Συνθήκης ἐκείνης δὲν ἀπέβλεψαν τὰ ὑπογράψαντα Κράτη νὰ καταστήσουν τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ὑποστηρικτὴν τάσεων ἐθνικιστικῶν οἱασδήποτε μειονότητος. Ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν εἶναι θεσμὸς πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς εἰρήνης σύμφωνα μὲ τὰς ὑπαρχούσας Συνθήκας. Κατὰ συνέπειαν δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ δὲν ἠθέλησε κανείς ποτε ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν νὰ ὑποκαύσῃ ἐθνικιστικὰς τάσεις μειονοτήτων. Ὅ,τι ἐπεδιώχθη εἶναι μόνον ἡ ἐξασφάλισις θρησκευτικῶν καὶ ἐκπαιδευτικῶν δικαιωμάτων. Ὁ σκοπὸς λοιπὸν τῆς Συνθήκης ἐκείνης εἶναι διὰ μεσολαβήσεως τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, κατόπιν σχετικῆς μακρᾶς καὶ ψυχραίμου ἐξετάσεως, νὰ διευθετῆται εἰρηνικῶς μία διαφορὰ μεταξὺ μιᾶς μειονότητος καὶ τοῦ σχετικοῦ Κράτους, ἡ ὁποία διαφορά, ἂν προκαλέσῃ διαφωνίαν μεταξὺ τοῦ ἐνδιαφερομένου Κράτους καὶ ἑνὸς ἄλλου Κράτους, μέλους τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, νὰ καταλήγῃ εἰς δίκην ἐνώπιον τοῦ Διαρκοῦς Δικαστηρίου τῆς Χάγης. Κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὰς διατάξεις αὐτὰς τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης περιλαμβάνει διατάξεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἀνάμιξις τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν μεταβάλλεται εἰς ἐπέμβασιν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τοῦ ἐνδιαφερομένου Κράτους, διότι ἀντιπρόσωποι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν θὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ περιέρχωνται τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικόν, νὰ ἐνεργοῦν ἀνακρίσεις καὶ νὰ κάμνουν ὑποδείξεις. Κατ’ ἀκολουθίαν τοιούτου εἴδους διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἄλλως τε, ὅπως ἐπίσης ἐτονίσθη, ἀποτελοῦν καὶ παρέκβασιν ἀπὸ τὴν γενικῶς ἀνεγνωρισμένην ἀπὸ τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν διαδικασίαν, τὴν ἀκολουθουμένην εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν ζητημάτων τῶν ἀναφυομένων ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν Συνθηκῶν περὶ προστασίας τῶν μειονοτήτων, κατ’ ἀκολουθίαν λοιπόν, λέγω, τοιούτου εἴδους διατάξεις ἦτο ἐπιβεβλημένον ἀπ’ ἀρχῆς νὰ δηλωθῇ ὅτι θὰ ὑποβληθοῦν πρὸς κύρωσιν εἰς τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα. Ἀλλ’ ὄχι μόνον ὑπάρχει παραδόξως διάταξις εἰς τὸ Πρωτόκολλον ὅτι ἰσχύει ἡ Συνθήκη ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς της, ἀλλὰ δυστυχῶς καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν ἐδήλωσαν ἐγκαίρως καὶ κατηγορηματικῶς ὅτι πάντως θέλει ὑποβληθῆ ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τῆς Συνελεύσεως τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης. Ἡ μακρὰ σιωπὴ τῆς Κυβερνήσεως κατ’ ἀρχὰς καὶ ἔπειτα αἱ πότε ἀντιφατικαὶ καὶ πότε ἀσαφεῖς δηλώσεις της, ἡ διάκρισις μεταξὺ ἰσχύος καὶ ἐφαρμογῆς τοῦ Πρωτοκόλλου συνετέλεσαν νὰ γεννηθῇ τὸ ζήτημα τὸ νομικὸν περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης. Δὲν εἶναι δὲ δυστυχῶς οὔτε ἡ σιωπὴ οὔτε αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως τυχαῖαι οὔτε ὀφείλονται εἰς ἀπροσεξίαν. Ἡ Κυβέρνησις μὴ σπεύσασα ἀμέσως νὰ ἀποκρούσῃ τὸ Πρωτόκολλον καὶ ἀκολουθήσασα ἄλλον δρόμον εὑρέθη δεσμευμένη μὲ τὸ Πρωτόκολλον καὶ δι’ αὐτὸ καὶ ἡ σιωπή της κατ’ ἀρχὰς καὶ ὅλαι αἱ ἀσαφεῖς καὶ ἀντιφατικαὶ δηλώσεις της κατόπιν, περὶ τῶν ὁποίων θὰ ὁμιλήσω ἀμέσως μετ’ ὀλίγον. Ἀλλ’ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία δὲν ἠμπορεῖ νὰ δεσμευθῇ ἀπὸ καμμίαν δήλωσιν, δὲν ἠμπορεῖ νὰ δεχθῇ καμμίαν μείωσιν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τοῦ Κράτους καὶ δι’ αὐτὸ εἴμεθα σχεδὸν σύμφωνοι ὅλοι ὅτι τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ δὲν ἰσχύει, δὲν ἦτο δυνατόν ποτε νὰ ἰσχύσῃ πρὸ τῆς κυρώσεως ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Ὅπως λέγουν οἱ ξένοι συγγραφεῖς, ὅπως λέγουν ὅλοι οἱ συνταγματολόγοι, αἱ τοιαῦται Συνθῆκαι δὲν εἶναι πλήρεις πρὸ τῆς κυρώσεως ἀπὸ τὴν Νομοθετικὴν Ἐξουσίαν. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ γεννηθῇ κατὰ συνέπειαν ζήτημα ἰσχύος καὶ ἐφαρμογῆς τοῦ Πρωτοκόλλου. Εἶναι ὅμως δίκαιον, προκειμένου νὰ λάβῃ ἡ Συνέλευσις ἀπόφασιν ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου, νὰ μὴ στηριχθῇ, καὶ δὲν στηρίζεται πράγματι, μόνον εἰς τυπικοὺς λόγους. Δὲν ἀποκρούομεν τὸ Πρωτόκολλον μόνον διότι ἔχομεν τὸ δικαίωμα πρὸς τοῦτο. Ἡ Ἑλλὰς τρέφει βαθυτάτην ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν θεσμὸν τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Δὲν ἦτο τυχαῖον γεγονὸς ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, ὁ τότε Πρωθυπουργός, ὑπῆρξεν ὁ εἰσηγητὴς τῆς προτάσεως τοῦ σχεδίου περὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Καὶ παλαιαὶ παραδόσεις καὶ ἀνθρωπιστικὰ αἰσθήματα καὶ συμφέροντα μεγάλα διέθεταν καὶ διαθέτουν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εὐνοϊκῶς ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, καθιστοῦν τὴν Ἑλλάδα, τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν θερμὸν θιασώτην τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος πρόκειται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εἰρήνην εἰς τὸν κόσμον. Ἐπίσης καὶ διὰ τὴν Συνθήκην καὶ διὰ τὴν ἀρχὴν τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων ἡ Ἑλλὰς ὄχι μόνον δὲν εἶχέ ποτε ἀντίρρησιν, ἀλλὰ καὶ ἀπ’ ἀρχῆς ἦτο ἐξ ἐκείνων τῶν Κρατῶν τὰ ὁποῖα ὑπεστήριξαν ἐνθουσιωδῶς τὴν καθιέρωσιν διὰ τὴν προστασίαν τῶν μειονοτήτων γενικωτέρων ἀρχῶν διεπουσῶν ὅλα τὰ Κράτη τὰ μικρότερα, φυσικά, διότι τὰ μεγάλα δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποχρεωθοῦν. Καὶ τοῦτο, διότι, ἐκτὸς τῶν ἀνθρωπιστικῶν αἰσθημάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐνῷ ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος εἴχομεν περισσοτέρας καὶ ἔχομεν ἀκόμη μεγάλας μειονότητας καὶ κατὰ συνέπειαν συμφέρον ἐκ τῆς προστασίας τῶν θρησκευτικῶν καὶ ἐκπαιδευτικῶν των δικαιωμάτων, ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος δὲν ἔχομεν κανένα λόγον νὰ φοβούμεθα ἀπὸ τὴν προστασίαν τῶν αὐτῶν δικαιωμάτων τῶν ἐντὸς τοῦ Κράτους μας μειονοτήτων, διότι αἱ μειονότητες αὐταὶ δὲν ἦσάν ποτε τοιαῦται ὥστε νὰ ἀπειλήσουν τὴν ἀκεραιότητα τοῦ Κράτους καὶ ἐκτὸς τούτου ὁ Ἑλληνικὸς πολιτισμὸς συνετέλεσε πάντοτε, ὥστε ὁσαιδήποτε φυλαὶ καὶ ἂν εἰσῆλθον εἰς τὴν περιοχὴν τὴν Ἑλληνικήν, μὲ τὸν καιρόν, ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, ἀφωμοιώθησαν, ἀπεδέχθησαν τὸν Ἑλληνικὸν πολιτισμόν, ἀπέκτησαν Ἑλληνικὰ αἰσθήματα καὶ θέλησιν. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου περὶ ποίας μειονότητος ἐπρόκειτο; Εἶναι γνωστόν, διότι εἶναι νωπὴ ἡ ἱστορία πῶς ἐδημιουργήθησαν αἱ ἐθνικαὶ ἀντιθέσεις εἰς τὴν Μακεδονίαν. Ἄν καὶ οἱ σλαυόφωνοι πληθυσμοὶ εἰς τὴν Μακεδονίαν τὴν Ἑλληνικὴν ἐγκατεστάθησαν αἰῶνας πρὶν νὰ ἐμφανισθοῦν οἱ λαοὶ τῶν ὁμόρων Κρατῶν, ὁ Βουλγαρικὸς καὶ ὁ Σερβικός, καὶ ἀποδεχθέντες τὴν αὐτὴν θρησκείαν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν πολιτισμὸν συνεχωνεύθησαν μὲ τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμὸν καὶ συνεταύτισαν μαζί του τὰς τύχας των τόσον ἐν εἰρήνῃ ὅσον καὶ εἰς τοὺς πολέμους, ὅταν ἤρχισε μία προπαγάνδα, ἡ ὁποία συνετέλεσεν ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν νὰ διεξάγεται ἕνας ἀπαίσιος ἐμφύλιος πόλεμος εἰς τὴν Μακεδονίαν, διεξαγόμενος μὲ τὰ πλέον βάρβαρα μέσα, ὅταν, λέγω, ἔγινε μία τοιαύτη προπαγάνδα, ὅταν τοιαῦτα μέσα ἐχρησιμοποιήθησαν, κατωρθώθη νὰ ἀποσπασθῇ ἕνα μέρος τοῦ σλαυοφώνου πληθυσμοῦ τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας καὶ νὰ ἐμπνευσθοῦν εἰς αὐτὸ αἰσθήματα Βουλγαρικά. Ἐξ ἄλλου ὅμως ἕνα μέγα μέρος τοῦ σλαυοφώνου πληθυσμοῦ διετήρησε τὴν συνείδησιν καὶ τὴν θέλησιν τὴν Ἑλληνικὴν καὶ τὴν ἀφοσίωσίν του εἰς τὸ Πατριαρχεῖον. Γνωρίζετε δέ, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι σήμερον τὸ γνώρισμα μιᾶς ἐθνότητος δὲν εἶναι οὔτε ἀνθρωπολογικὰ στοιχεῖα οὔτε ἡ Θρησκεία οὔτε ἡ γλῶσσα, ἀλλ’ εἶναι ἀποκλειστικῶς καὶ μόνον ἡ συνείδησις ἡ ἐθνική, εἶναι ἡ θέλησις ἡ ὁποία πηγάζει ἐκ τῆς συμβιώσεως, ἐκ τῶν κοινῶν τυχῶν, τῶν κοινῶν σκοπῶν καὶ συμφερόντων, ἐκ τῆς ἀποδοχῆς τοῦ αὐτοῦ πολιτισμοῦ. Ἐν τούτοις ἡ ὕπαρξις μιᾶς μὲ Βουλγαρικὰ αἰσθήματα μειονότητος ἐδημιούργει μίαν ἀνωμαλίαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Μακεδονίαν, λόγῳ τῶν προπαγανδιστικῶν ξένων ὀργανώσεων καὶ τῶν χρησιμοποιουμένων παρ’ αὐτῶν μέσων. Ἀλλ’ ἦλθεν ὁ δεύτερος Βαλκανικὸς πόλεμος καὶ περιώρισε μοιραίως τὴν Βουλγαρικὴν μειονότητα, διότι αὐθορμήτως οἱ ἀντιταχθέντες ἐναντίον μας ἢ ἕνα μέρος ἐξ αὐτῶν ἑκουσίως ἀπεχώρησαν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Κατόπιν, μετὰ τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον, ὅταν καὶ ἡμεῖς καὶ οἱ Βούλγαροι ἀντελήφθημεν ὅτι διὰ νὰ ὑπάρξῃ παγίωσις τῆς εἰρήνης μεταξύ μας ἔπρεπε νὰ γίνῃ μία ἐκκαθάρισις πληθυσμῶν, συνήφθη ἡ Συνθήκη περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν, ἡ ὁποία μᾶς διηκόλυνεν. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τυχὸν κατὰ τοὺς ἀγῶνας τοὺς Μακεδονικοὺς ἠθέλησαν νὰ στραφοῦν ἐναντίον μας ἀπέκτησαν τὸ δικαίωμα νὰ μεταναστεύσουν ἀζημίως εἰς τὴν Βουλγαρίαν, καὶ ἀντιστρόφως οἱ Ἑλληνικοὶ πληθυσμοί, οἱ ὁποῖοι γνωρίζετε πόσας πιέσεις καὶ μαρτύρια ὑπέστησαν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ἀπέκτησαν τὸ δικαίωμα νὰ μεταναστεύσουν ὁμοίως εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τοιουτοτρόπως συνετελεῖτο μία ἐκκαθάρισις πληθυσμῶν διὰ νὰ μὴ ὑπάρχουν πλέον διενέξεις, διὰ νὰ μὴ ὑπάρχουν ἀφορμαὶ πολέμου μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας. Καὶ ἡ Συνθήκη αὕτη πράγματι ἐφηρμόσθη καὶ ἐξακολουθεῖ ἐφαρμοζομένη, ἡ ἐκκαθάρισις συντελεῖται καὶ οἱ σλαυόφωνοι πληθυσμοὶ τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας, οἱ ὁποῖοι ἐπροτίμησαν τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα, ἐπροτίμησαν τὸν Ἑλληνικὸν πολιτισμόν, οἱ πληθυσμοὶ εἰς τοὺς ὁποίους ἐπεκράτησεν ἡ Ἑλληνικὴ συνείδησις καὶ θέλησις παρέμειναν εἰς τὴν Ἑλλάδα, οἱ δὲ ἄλλοι, εἰς τοὺς ὁποίους ἐπεκράτησεν ἡ Βουλγαρικὴ θέλησις, ἀνεχώρησαν ἢ εὑρίσκονται ὑπὸ ἀναχώρησιν. Ἐν τῷ μεταξὺ ἐπῆλθεν ἓν ἄλλο γεγονός· ἡ ἐγκατάστασις εἰς τὴν Μακεδονίαν τῶν ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας καὶ Θράκης καὶ Πόντου Ἑλλήνων προσφύγων. Ἡ ἐγκατάστασις αὐτὴ τῶν προσφύγων μοιραίως ἐπροκάλεσε στενοχωρίας εἰς τὴν Μακεδονίαν. Πολλαὶ ἀπὸ τὰς ἐκτάσεις ἐκείνας, εἰς τὴν ἀπόκτησιν τῶν ὁποίων ἀπέβλεπον οἱ ἰθαγενεῖς πληθυσμοί, παραδίδονται κατ’ ἀνάγκην ἀνυπέρβλητον εἰς τοὺς πρόσφυγας. Μοιραῖον ἦτο νὰ ἐπέλθῃ μία ἀντίθεσις εἰς πολλὰ μέρη μεταξὺ προσφύγων καὶ γηγενῶν. Μοιραῖον ἦτο οἱ γηγενεῖς νὰ εἶναι εὐδιάθετοι νὰ ζητήσουν δι’ οἱουδήποτε μέσου νὰ ἐμποδίσουν τὴν στενοχωρίαν αὐτήν, ὅπως ἐμποδίσουν ἀπὸ τοῦ νὰ περιέλθωσιν αἱ γαῖαι, εἰς τὰς ὁποίας αὐτοὶ ἀπέβλεπον, εἰς τοὺς πρόσφυγας. Κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν τὴν κρίσιμον ἦλθεν ἡ σύναψις τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης. Ἡ προπαγάνδα ἤρχισεν ἐκ νέου καὶ δὲν ἠρκέσθη μόνον εἰς τὰ παλαιὰ μέσα, εἰς τὴν βίαν καὶ εἰς τὰς διαφόρους παλαιὰς ὑποσχέσεις, ἀλλ’ ἐτέθησαν εἰς χρῆσιν καὶ ὑποσχέσεις περὶ ἱκανοποιήσεως αὐτῶν τῶν ἀξιώσεων ἀπέναντι τῆς προσφυγικῆς ἐπεκτάσεως. Ἀντιλαμβάνεσθε ὅλοι πόσον εὐχερῶς εἶναι δυνατὸν νὰ σαγηνευθοῦν πληθυσμοί, ποίους κινδύνους διατρέχει ἡ εἰρήνη τῆς Χώρας, ἂν ἤθελε παρασχεθῆ ἡ ἐντύπωσις, ὅπως καὶ ἔγινε δυστυχῶς, ὅτι ἐκ τῆς δυνάμει τοῦ Πρωτοκόλλου ἐπεμβάσεως ἀντιπροσώπων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἢ καὶ ἐκ τῆς ἐπεμβάσεως ἀντιπροσώπων ξένων Κρατῶν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθοῦν αἱ ἀξιώσεις ποὺ ἀνέφερα τοῦ ἰθαγενοῦς πληθυσμοῦ. Ἀλλὰ καὶ χωρὶς αὐτά, γνωρίζομεν, ἐπαναλαμβάνω, καλῶς τὴν ἱστορίαν τῶν Βουλγαρικῶν προπαγανδιστικῶν ὀργανώσεων εἰς τὴν Μακεδονίαν, γνωρίζομεν ὅτι αὗται ἀποβλέπουν εἰς τὴν δημιουργίαν ρήξεως ἐξωτερικῆς, εἰς τὴν κατ’ ἐπάγγελμα ἐκμετάλλευσιν ἀδυναμιῶν σωβινιστικῶν καὶ διαθέσεων εἰς τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν. Καὶ ὅσον καὶ ἂν εἶναι βέβαιον ὅτι δὲν κινδυνεύει ἡ Μακεδονία, ὁσοιδήποτε καὶ ἂν τυχὸν ἤθελον παρασυρθῆ ἀπὸ τὰς προπαγανδιστικὰς ὀργανώσεις, ἂν δὲν κινδυνεύει ἡ Μακεδονία, διότι ἀποκρούει κάθε κίνδυνον ἡ μετὰ τὴν προσέλευσιν τῶν προσφύγων σύνθεσις τοῦ πληθυσμοῦ της, ἀλλὰ καὶ διότι, ἀνεξαρτήτως πρὸς τοὺς πρόσφυγας, τὰ δίκαια τὰ Ἑλληνικὰ καὶ διὰ λόγους ἐθνογραφικοὺς καὶ διὰ λόγους ἱστορικοὺς καὶ γεωγραφικοὺς εἶναι τοιαῦτα ὥστε δὲν ἠμποροῦν νὰ ἀμφισβητηθοῦν ἀπὸ κανένα, ἂν λέγω, δὲν κινδυνεύει ἡ Μακεδονία, ἐν τούτοις κινδυνεύει ἡ ἡσυχία καὶ ἡ γαλήνη τοῦ Τόπου. Ἂν ἐτύγχανε νὰ ἀναγνώσετε τὴν τελευταίαν ἀναφορὰν τοῦ ἐν Σόφιᾳ Συνδέσμου πρὸς προστασίαν τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸν ἐν Παρισίοις κεντρικὸν ἀνάλογον Σύνδεσμον. Θὰ ἐβλέπετε ὅτι ζητεῖται ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ Πρωτοκόλλου ὄχι μόνον διὰ τοὺς σλαυοφώνους τοὺς ἔχοντας Βουλγαρικὰ αἰσθήματα, οἱ ὁποῖοι τυχὸν ἀπέμειναν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ καὶ δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἤδη μετενάστευσαν εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Ὑπάρχει ἓν πρόγραμμα τῶν Μακεδονικῶν ὀργανώσεων, δηλαδὴ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐμμόνως ἐργάζονται καὶ ἀγωνίζονται ὅπως διὰ ταραχῶν, δι’ οἱωνδήποτε μέσων ἀθεμίτων δημιουργήσωσι ζήτημα Μακεδονικὸν καὶ ἐπιτύχωσιν ἢ τὴν ἀπόσπασιν ἑνὸς τμήματος τῆς Μακεδονίας ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἢ καὶ τὴν αὐτονόμησιν τῆς Μακεδονίας, ὑπάρχει, λέγω, ἕνα μεθοδικὸν πρόγραμμα τῶν ὀργανώσεων αὐτῶν καὶ τοῦ προγράμματος αὐτοῦ ἓν τμῆμα εἶναι τὸ Πρωτόκολλον. Δὲν λέγω ὅτι οἱ συντάξαντες αὐτὸ ἔλαβον ἐντολὰς ἀπὸ τὰς Μακεδονικὰς ὀργανώσεις, ἀλλ’ ἔπεσαν καὶ αὐτοὶ θύματα τῶν ἐπιτηδείων ἐνεργειῶν τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῶν τῶν ὀργανώσεων. Εἶναι λοιπὸν προφανὲς ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς ἀρχῆς τῶν μειονοτήτων ἀντίκειται καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἡ ὁποία, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι εἷς θεσμὸς πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς εἰρήνης καὶ ὄχι πρὸς δημιουργίαν ἐρίδων καὶ πρόκλησιν πολέμων. Δι’ αὐτὸ εἴμεθα ἐν ἀπολύτῳ τάξει μὴ συγκατατιθέμενοι νὰ ἐπικυρώσωμεν, νὰ περιβάλωμεν διὰ τῆς ἐγκρίσεως ἡμῶν τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο. Ἀλλ’ ἐρωτᾶται: Τὸ Κράτος διὰ μόνης τῆς μὴ κυρώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου εἶναι ἐν ἀπολύτῳ τάξει; Δὲν γνωρίζω ἀπὸ ποῖον ἐλέχθη ὅτι, ἂν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ὑπογράφουν τοιαύτας Συνθήκας, τότε μὲ ποίαν ἐμπιστοσύνην τὰ ξένα Κράτη θὰ προέρχωνται εἰς συνεννοήσεις καὶ σύναψιν Συνθηκῶν μὲ ἡμᾶς; Πάντοτε, ἐπαναλαμβάνω, προκειμένου περὶ τοιούτων Συνθηκῶν ἡ ὑπογραφὴ γίνεται ὑπὸ τὴν αἵρεσιν τῆς ἐγκρίσεως αὐτῶν ὑπὸ τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀλλὰ κάθε ἕνας ὑπογράφων μίαν τοιαύτην Συνθήκην γνωρίζει, πιστεύω, ὅτι τὸ πρόσωπον τὸ μετ’ αὐτοῦ συμβαλλόμενον ἔχει τὴν ἐξουσιοδότησιν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, καὶ ὅτι ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία, δηλαδὴ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἐπικύρωσιν τῆς συναφθείσης Συμφωνίας, ὑποχρεουμένη χάριν καὶ τῆς ἰδίας τιμῆς, ἀλλὰ καὶ χάριν τῆς πίστεως καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ Κράτους, νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς Ἀρχῆς, ἄν, ἐννοεῖται, δὲν ἤθελεν ἐπιτύχει τὴν ἐπικύρωσιν ἀπὸ τὴν Νομοθετικὴν Ἐξουσίαν μιᾶς συναφθείσης Συμφωνίας. Ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν αὐτὴν εἶναι δυναταὶ αἱ διεθνεῖς Συνεννοήσεις καὶ Συμφωνίαι. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι δὲν συνήφθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ τὸ ἀτύχημα εἶναι ὅτι καὶ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἐδεσμεύθη μὲ τὸ Πρωτόκολλον εἴτε ἐξ ἀπροσεξίας εἴτε δὲν γνωρίζω ἐκ ποίου λόγου. Καὶ πρῶτον ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις κατηρτίσθη κατὰ τρόπον ὥστε καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τῆς κυρίως ὑπευθύνου διὰ τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης, παρέμεινεν εἰς τὴν θέσιν του, ἐπὶ ἐξωτερικῶν δὲ ζητημάτων, προκειμένου περὶ μιᾶς τόσον σοβαρᾶς πράξεως, δὲν δύναται νὰ νοηθῇ ὅτι δὲν ὑπάρχει συνέχεια εὐθύνης, ὅταν ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν παραμένῃ εἰς τὴν θέσιν του. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ παραμονὴ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ποὺ ἐδέσμευσε τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Παρήλθεν ἀρκετὸς καιρὸς ἀπὸ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ τὴν συγκρότησιν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, διαμαρτυρίαι ἠγέρθησαν καὶ εἰς τὸν Τύπον καὶ εἰς τὸν λαόν, ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις ἐτήρει συνεχῶς σιωπὴν περὶ τῆς τύχης τοῦ Πρωτοκόλλου, ἐνῷ ὤφειλεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς νὰ δηλώσῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι Συνθήκη, ἡ ὁποία δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ κῦρος παρὰ ἂν καὶ ἀφοῦ τύχῃ τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἂν αὐτὸ ἐλέγετο ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, δὲν θὰ ὑπῆρχε καμμία ἔκθεσις τῆς Κυβερνήσεως καὶ κατὰ συνέπειαν καὶ τοῦ Κράτους. Δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ εἶπε. Μόνον μετὰ πάροδον ἑνὸς καὶ ἡμίσεος μηνός, ὅταν ἐστενοχωρήθη ἀπὸ ἡμᾶς καὶ ἀφοῦ ἔγινε μέγας θόρυβος, ἠξιώθη νὰ δηλώσῃ ὅτι πάντως, πρὶν ἢ ἐφαρμοσθῇ τὸ Πρωτόκολλον, θὰ λάβῃ καιρὸν ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποφανθῇ. Δὲν ἐδήλωσε κἂν ὅτι θὰ ὑποβληθῇ πρὸς κύρωσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ ἔγκρισις τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἀποκτήσῃ κῦρος τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ περιωρίσθη νὰ εἴπῃ ὅτι πρὶν ἢ ἐφαρμοσθῇ τὸ Πρωτόκολλον, θὰ λάβῃ καιρὸν ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποφανθῇ. Καὶ νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ ποίου ζητήματος; Ἂν ἀναγνωσθοῦν αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἐντύπωσις εἶναι ὅτι θὰ ἀποφανθῇ ἂν ἔχει ἢ ὄχι ἐμπιστοσύνην γενικὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν· διότι λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 11 Νοεμβρίου, κατόπιν ἐπιμονῆς ἰδικῆς μου, τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Εἶναι ζήτημα γενικῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ δύναται ἡ Συνέλευσις νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἂν νομίζῃ ὅτι δὲν χειρίζεται καλῶς τὰ διπλωματικὰ ζητήματα. Ἡ Κυβέρνησις δὲν θέλει νὰ ἔλθῃ πρὸς συζήτησιν τὸ θέμα τοῦτο, διότι φρονεῖ ὅτι μᾶλλον βλάπτει ἡ συζήτησις παρὰ ὠφελεῖ. Ἂς ἔχωσιν ὀλίγην ὑπομονὴν οἱ κύριοι συνάδελφοι καὶ ἂς εἶναι βέβαιοι ὅτι προτοῦ ἐφαρμοσθῇ τὸ Πρωτόκολλον θὰ ἔχῃ καιρὸν νὰ ἐκφέρῃ τὴν τοιαύτην ἢ τοιαύτην της γνώμην ἡ Συνέλευσις». Αὐτὰ εἶπε τότε ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅπως βλέπετε, ἥκιστα ἱκανοποιητικά. Ἐνῷ εἶναι νομομαθὴς ἐκ τῶν διαπρεπῶν καὶ γνωρίζει ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένη ἡ ἁπλουστάτη καὶ σαφὴς δήλωσις ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν δύναται νὰ ἔχῃ κῦρος, ἂν δὲν ἐγκριθῇ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν.

§97Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Φαίνεται ὅτι ἔχω τὸ ἀτύχημα νὰ εἶμαι ὀλιγώτερον σαφὴς ἀπὸ ὅ,τι εἶναι ἄλλοι.

§98Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως· τὸ ἀτύχημα εἶναι ὅτι ἐδεσμεύθητε μὲ τὸ Πρωτόκολλον.

§99Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ εἶναι ἰδέα σας.

§100Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Βεβαιότατα. Ἂν δὲν ἦτο ἰδέα μου, δὲν θὰ τὸ ἔλεγον. Καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι καὶ αὐτὴν τὴν δήλωσιν τὴν περιωρισμένην ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατόπιν στενοχωρίας ἰδικῆς μου, ἐνῷ ὁ Τύπος ἐμαίνετο ἀκόμη διὰ τὸ Πρωτόκολλον.

§101Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω ἀκόμη τὸ ἀτύχημα νὰ μὴ συγκινοῦμαι μὲ τὴν κατακραυγὴν τοῦ Τύπου.

§102Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπὶ μεγάλων ζητημάτων, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ὁποῖα θίγουσι τὸ Κράτος, ἔχετε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κάμνετε σαφεῖς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ν’ ἀπαλλάσσουν τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὴν κατηγορίαν ὅτι δὲν τηρεῖ τὰς ὑποσχέσεις της. Ὡμίλησεν ὅμως καὶ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἠθέλησε νὰ σαφηνίσῃ τὴν διάκρισιν ποὺ ἔκαμε μεταξὺ ἰσχύος καὶ ἐφαρμογῆς μιᾶς Συνθήκης. Καὶ εἶπεν ὅτι μεταξὺ τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συνθήκης καὶ τῆς ἐφαρμογῆς της ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη διαφόρων μέτρων εἴτε νομοθετικῶν εἴτε μή, ἀναγκαίων ὅπως προσαρμοσθῇ ἡ κατάστασις ἑνὸς Κράτους, τὸ ἐσωτερικόν του δίκαιον, εἰς τὴν Συνθήκην. Καὶ ἀνέφερε διαφόρους περιπτώσεις, ἀνέφερε τὴν περίπτωσιν τῆς Συνθήκης τῶν Βερσαλλιῶν, ἡ ὁποία εἶχεν ἀνάγκην τῆς ἐπικυρώσεως τῶν τριῶν Μεγάλων Δυνάμεων διὰ νὰ τεθῇ ἐν ἰσχύϊ. Ἀνέφερε μίαν ἄλλην περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Γερμανία προκειμένου νὰ ἐκχωρήσῃ τοὺς σιδηροδρόμους εἶχεν ἀνάγκην ἀλλαγῆς τοῦ Συντάγματος.

§103Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πιστεύω τὰ πρακτικὰ νὰ ἀναφέρουν περὶ τῶν σιδηροδρόμων τῆς Γερμανίας, διότι οὐδέποτε εἶπον τοιοῦτον πρᾶγμα.

§104Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, μὴ ἐξάπτεσθε· θὰ σᾶς ἐξηγήσω τὸ πρᾶγμα.

§105Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον περὶ τῶν σιδηροδρόμων τῆς Γερμανίας. Θὰ σᾶς εἴπω τί εἶπον· σεῖς ἑρμηνεύετε ἔτσι.

§106Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴπετε ἀορίστως ὅτι ἡ Γερμανία ἠναγκάσθη νὰ μεταρρυθμίσῃ τὸ Σύνταγμά της καὶ γνωρίζετε ὅτι προκειμένου περὶ τῶν σιδηροδρόμων της ἠναγκάσθη νὰ μεταρρυθμίσῃ τὸ Σύνταγμά της.

§107Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ εἶπον δι’ αὐτό, τὸ εἶπον διὰ τὴν Συνθήκην τῶν Βερσαλλιῶν.

§108Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπέθετα ὅτι εἴχετε ὑπ’ ὄψιν σας τὴν περίπτωσιν τῶν σιδηροδρόμων, ἡ ὁποία εἶναι καὶ νωποτέρα. Ἀλλ’ ἡ περίπτωσις δὲν ἔχει σημασίαν.

§109Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἠξεύρω ὅτι δὲν ἔχει σημασίαν.

§110Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Οὐδεμίαν σημασίαν ἔχει ἡ περίπτωσις. Καὶ ἐξηκολούθησεν ὡς ἑξῆς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Καὶ τοῦτο ἀκριβῶς συνέβη εἰς τὴν Σύμβασιν τῶν μειονοτήτων, ὁπότε ἔπρεπε νὰ γίνῃ ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον σᾶς ἐμνημόνευσα, ἵνα θέσῃ αὐτὴν εἰς ἐφαρμογὴν ἤδη ἐν διεθνεῖ ἰσχύϊ τελοῦσαν». Δηλαδὴ ὁμιλεῖ περὶ ἑνὸς νόμου ὁ ὁποῖος θὰ καθώριζεν ἐσωτερικῶς τὴν διαδικασίαν τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων, νόμου ὅμως ὁ ὁποῖος ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ καὶ χωρὶς Πρωτόκολλον. (Ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων): «Ἀλλ’ ὁσάκις δὲν χρειάζεται νόμος εἶναι λίαν πιθανὸν ὅτι χρειάζεται ἓν Διάταγμα ἐκτελεστικόν, ἂν λ.χ. νόμος ἐκύρωσε μίαν Σύμβασιν. Καὶ τέλος ὅσοι ἔζησαν καὶ ὅσοι ἐδιάβασαν ἱστορίας διπλωματικὰς τῶν τελευταίων δέκα ἐτῶν θὰ εἶδον ὅτι πολλάκις, προκειμένου περὶ διεθνοῦς ὑποχρεώσεως καὶ θέσεως αὐτῆς εἰς ἐφαρμογὴν ὑπό τινος Χώρας, ἐγένοντο παραστάσεις διπλωματικαί, οὐκ ὀλίγαι δὲ εἶχον γίνει ἄλλοτε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν Ἑλλάδι...». Ἰδοὺ λοιπὸν ἡ κολοσσιαία σύγχυσις καὶ ἡ διαφορά μας μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως· τὴν περίπτωσιν τῆς μὴ ἐφαρμογῆς μιᾶς Συνθήκης, ἐκ τῆς ὁποίας προκαλοῦνται παραστάσεις, καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως πρὸς κύρωσιν ἢ μὴ κύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου θέτει εἰς τὴν αὐτὴν μοῖραν. Ἀλλ’ ὑπάρχει μέγιστον συμφέρον νὰ μὴ παρασταθῇ τὸ Κράτος ἡμῶν ὅτι ἀθετεῖ τὰς ὑποχρεώσεις του, ὅτι δὲν τηρεῖ τὴν ὑπογραφήν του, καὶ δι’ αὐτὸ ἐπιμένομεν, λέγοντες ὅτι ὅλα αὐτὰ δὲν ἔχουν σχέσιν, ὅτι ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν ἐφαρμογὴν μιᾶς Συνθήκης εἶναι ὅλως διάφορον ἀπὸ τὴν νόμιμον κύρωσιν αὐτῆς, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν δύναται νὰ ἔχῃ αὕτη ἰσχύν. Ἐπιμένομεν ὅτι διὰ νὰ ἔχῃ κῦρος αὐτὸ τὸ Πρωτόκολλον, διὰ νὰ εἶναι δηλαδὴ πλῆρες, ἔχει ἀνάγκην τῆς ὑπογραφῆς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, καὶ ἐφόσον δὲν ὑπάρχει ἡ ὑπογραφὴ αὐτῆς δὲν γεννᾶται ζήτημα ἐφαρμογῆς, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα ἰσχύος, εἶναι ζήτημα κύρους τῆς σχετικῆς Συμβάσεως. Ἐνῷ λοιπὸν τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος ἀπῄτει, προκειμένου περὶ μιᾶς Συμβάσεως τὴν ὁποίαν ὅλοι πανηγυρικῶς ἀνεγνώρισαν ὀλεθρίαν διὰ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις συνωμολόγησεν εἰς τοῦτο, ἀντί, λέγω, προκειμένου περὶ μιᾶς τοιαύτης Συμβάσεως ἡ Κυβέρνησις ἡ προκάτοχος νὰ ἀποκηρύξῃ ἢ τὸν ὑπογράψαντα ἢ τὸν δώσαντα τὴν ἐντολὴν τῆς ὑπογραφῆς, ἀντὶ ἡ δευτέρα Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἦλθε, νὰ σπεύσῃ νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἀποκρουστικήν της γνώμην διὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου, διὰ νὰ μὴ δεσμευθῇ, διὰ νὰ μὴ περιπλεχθῇ ἡ Ἑλλάς, καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις καὶ ἡ σημερινὴ ἐμμέσως ἀνεγνώρισαν τὴν ὑπόστασιν αὐτοῦ καὶ τὸ ἔγκυρον. Δι’ αὐτὸ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠναγκάσθη νὰ κάμῃ τὴν ἀκροβασίαν αὐτὴν περὶ ἰσχύος καὶ ἐφαρμογῆς, ὡς ἂν ἐπρόκειτο ἡμεῖς νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῆς ἐφαρμογῆς, ἐνῷ ἡμεῖς ἀρνούμεθα σήμερον τὴν ἰσχύν, τὸ κῦρος τοῦ Πρωτοκόλλου. (Χειροκροτήματα). Ἡ Ἑλλάς, κύριοι συνάδελφοι, ἔχει μέγιστον συμφέρον νὰ μὴ τολμήσῃ ποτὲ κανεὶς νὰ εἴπῃ ὅτι εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν ἠθέτησε τὴν ὑπογραφήν της καὶ αὐτὸ δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ, εἰς ὃ σημεῖον περιῆλθον τὰ πράγματα, παρὰ κατὰ ἕνα τρόπον· ἂν ἡ Συνέλευσις δὲν ἐπιδοκιμάσῃ τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ἡ πρώτη Κυβέρνησις ὤφειλεν, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἀποδοκιμάσῃ τὸν ὑπογράψαντα τὸ Πρωτόκολλον, ἡ δευτέρα, ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ὤφειλε νὰ δηλώσῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν θέλησιν αὐτῆς καὶ ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ θὰ ἀποφασίσῃ ἡ Συνέλευσις. Δυστυχῶς δὲν τὸ ἔπραξεν, ἀλλ’ ἐσιώπησεν ἐπὶ μακρόν, καὶ ὅταν ὡμίλησεν, ὡμίλησε περὶ ἐφαρμογῆς. Δὲν μένει πλέον παρὰ ἡ τελευταία βαθμίς. Ἡ Συνέλευσις, διὰ νὰ μὴ ἐκθέσῃ τὴν Ἑλλάδα, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἐπιδοκιμάσῃ τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀκόμη μεγαλυτέρα ὄχι μόνον διότι, ὡς κατήγγειλεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας συνάδελφος, ὡμίλησε καὶ περὶ δυνατότητος ἐκχωρήσεως ὁμοίων δικαιωμάτων καὶ εἰς ἄλλας ἐθνότητας, ὄχι μόνον διότι διεξήγαγε διαπραγματεύσεις περὶ ἀτονίας τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλὰ διότι ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἀνέτρεπε τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος, ὅπως διεγράφη κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν. Ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος, ὅσον ἀφορᾷ τὴν Βαλκανικήν, γνωρίζετε ὅτι στηρίζεται εἰς τὴν μετὰ τῆς Σερβίας συμμαχίαν. Ἕνας ἀπὸ τοὺς ὅρους ὄχι τοὺς γραπτοὺς ἀλλὰ τοὺς σιωπηροὺς τῆς Συνθήκης ἡμῶν μετὰ τῆς Σερβίας ἦτο καὶ εἶναι, σύμφωνα ἄλλως τε καὶ πρὸς τὴν πραγματικότητα, ὅτι ἐντεῦθεν τῶν Ἑλληνικῶν συνόρων δὲν ὑπάρχουσιν ἐθνικαὶ μειονότητες, ἀλλὰ καὶ οἱ σλαυόφωνοι Μακεδόνες εἶναι Ἕλληνες, καὶ ἀντιστρόφως καὶ πρὸς βορρᾶν τῶν Ἑλληνικῶν συνόρων, δηλαδὴ εἰς τὴν Σερβίαν, δὲν ὑπάρχουν ἄλλαι μειονότητες, παρὰ ὅλοι οἱ σλαυόφωνοι πληθυσμοὶ εἶναι Σέρβοι. Οἱ ἑλληνόφωνοι, ὅπως γνωρίζετε, ἀνεχώρησαν κατὰ τὸ πλεῖστον ἀπὸ τὴν Σερβίαν, ἀλλὰ καὶ ὅσοι ἔμειναν, δὲν διετήρησαν οὔτε ἐκκλησίας οὔτε σχολεῖα. Ἦτο μία θυσία ποὺ ἐκάμαμεν χάριν τῶν συμμαχικῶν μας δεσμῶν μὲ τὴν Σερβίαν.

§111Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπιτρέπετε, κ. συνάδελφε; Θέλετε νὰ εἴπετε μετὰ τὴν Συνθήκην μετὰ τῆς Σερβίας, μετὰ τὴν συμμαχίαν;

§112Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Λέγω ὄχι μετά· λέγω ὅτι ἡ συνεννόησίς μας, ἡ συμφωνία μας ἐστηρίζετο καὶ εἰς αὐτό· εἰς συμφωνίαν σιωπηρὰν βέβαια.

§113Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὸ ὅτι δηλαδὴ οὐδεὶς σλαυόφωνος ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι.

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι Βουλγαρικὴ μειονότης.

§115Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τότε πῶς ἐξηγεῖτε τὴν Σύμβασιν τὴν ὁποίαν ὑπέγραψεν ὁ κ. Βενιζέλος, ἥτις ὁμιλεῖ περὶ μειονοτήτων;

§116Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι γενικὴ ἡ Σύμβασις περὶ μειονοτήτων, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως.

§117Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν ὑπάρχῃ τοιαύτη Συμφωνία, τότε ὁ κ. Βενιζέλος δὲν ἤξευρε τί ἔκαμνε!

§118Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Σεῖς δὲν γνωρίζετε τί ἔκαμνε.

§119Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τώρα θὰ σᾶς εἴπω, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, διότι φοβοῦμαι ὅτι πολὺ σπεύδετε. Ὠφείλατε νὰ γνωρίζετε ὅτι τὸ Πρωτόκολλον αὐτό, τὸ ὁποῖον ἀνοίγει διάπλατα τὰς θύρας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἰς ξένας προπαγάνδας, τὰς ἀποσκοπούσας εἰς δημιουργίαν ταραχῶν καὶ ἐχθρότητος καὶ ῥήξεως ἐμπολέμου, ἀλλὰ συγχρόνως δίδει ἀφορμὴν πρὸς ὁμοίαν ἐνέργειαν εἰς τὸ ὅμορον Κράτος. Καὶ ἂν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν τὸ ἐγνώριζε καὶ δὲν ἐφρόντισεν ἡ ἁρμοδία Ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου νὰ τὸν διαφωτίσῃ, ὤφειλε νὰ προσέξῃ ἀπὸ τὴν στιγμὴν ποὺ ὑπευθύνως ἐκ μέρους τῆς Σερβίας ἐδηλώθη εἰς τὴν Ἑλλάδα ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ἀνατρέπει τὴν βάσιν τῆς συμμαχίας μας καὶ ὅτι, ἂν δὲν ἠθέλομεν βοηθήσει ἀντιστρόφως τὴν Σερβίαν εἰς τὴν ἀπαρασάλευτον ἰσχὺν τῆς ἀντιλήψεως τῆς παλαιᾶς καὶ ὀρθῆς, τότε θὰ ἦτο ὑποχρεωμένη νὰ στραφῇ καὶ νὰ συνεννοηθῇ μετ’ ἄλλων Κρατῶν ἐπὶ βλάβῃ τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων.

§120Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπὸ ποῖον τῷ διεμηνύθη;

§121Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπον ὑπὸ ὑπευθύνου μέρους τοῦ ὁμόρου Κράτους.

§122ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Πότε;

§123Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δεκαπέντε ἡμέρας πρὸ τῆς καταγγελίας τῆς μετὰ τῆς Σερβίας συμμαχίας.

§124Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ ἀρνεῖται αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις.

§125Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἀρνηθῇ. Ἔχω ἀντίγραφον σχετικοῦ ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχεν εἰς τὸν φάκελον τὸν κατατεθέντα πρὸ καιροῦ. Ἀντὶ λοιπὸν μετὰ τὴν σοβαρωτάτην αὐτὴν εἰδοποίησιν νὰ σπεύσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ κάμῃ ὅ,τι κάμνει σήμερον, νὰ ἀποκηρύξῃ δηλαδὴ τὸ Πρωτόκολλον καὶ νὰ δηλώσῃ ὅτι δὲν δύναται νὰ ἔχῃ κῦρος τοῦτο ἂν δὲν τύχῃ τῆς ἐγκρίσεως τῆς Συνελεύσεως, προέβη εἰς ἐντελῶς ἀστόχους καὶ ἀνεπαρκεῖς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν ἱκαναὶ νὰ ἀποσοβήσουν ὅ,τι κατόπιν ἔγινε, τὴν καταγγελίαν δηλαδὴ μετὰ δεκαπέντε ἡμέρας τῆς Συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας. Αὐτὴ ἦτο ἡ πρώτη μεγάλη συνέπεια τῆς ἀστόχου, τῆς ἀστοχωτάτης διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο, ἂν δὲν ἐπροκάλεσε, καὶ δὲν ἐπροκάλεσε, τὸ Πατριαρχικὸν ζήτημα, ἀσφαλῶς ὅμως ἐνεθάρρυνεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀπετόλμησαν τὴν δεινοτάτην ὕβριν κατὰ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καὶ κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Δὲν ἦλθεν ἡ στιγμὴ νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς καὶ δὲν εἴχομεν καμμίαν ἐπιθυμίαν νὰ φέρωμεν σήμερον ζήτημα πολιτικόν, ἂν δὲν ἐφοβούμεθα ὅτι αἱ μέχρι τοῦδε ἄστοχοι ἐνέργειαι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συνεχισθοῦν καὶ νὰ στοιχίσουν πολὺ ἀκριβώτερα εἰς τὸ Κράτος παρ’ ὅ,τι ἐστοίχισαν ἕως τώρα. Δὲν ὀφείλει τίποτε ἡ Ἑλλάς, κύριοι συνάδελφοι, ἐκ σφαλμάτων μελῶν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας νὰ ἐκτίθεται καὶ κατηγορῆται ὅτι δὲν τηρεῖ τὴν ὑπογραφήν της. Δὲν ὀφείλει τίποτε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐκ σφαλμάτων μελῶν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας νὰ βλέπῃ διαρρηγνυομένας τὰς συμμαχίας του, νὰ βλέπῃ ταπεινουμένην τὴν Ἐκκλησίαν καὶ προσβαλλόμενον τὸ ἐθνικόν του γόητρον. Δι’ αὐτὸ ἀπ’ ἀρχῆς ἐπεκρίναμεν τὸν χειρισμὸν τῶν ζητημάτων. Εἶναι βεβαίως ὁμόθυμος ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως πρὸς ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλὰ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ὁμόθυμος καὶ εἰς τὴν μὴ ἔγκρισιν τῆς διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος, ἡ ὁποία σώζει τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος. (Εὖγε, εὖγε. Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐκ τῆς Ἀριστερᾶς). Δι’ αὐτὸ λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν τὴν ἀκόλουθον πρότασιν ψηφίσματος (ἀναγινώσκει): «Ἡ Δʹ ἐν Ἀθήναις Ἐθνικὴ Συνέλευσις. Πρῶτον ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν αʹ τὴν ἐν Σέβραις τὴν 10 Αὐγούστου 1920 ὑπογραφεῖσαν Συνθήκην περὶ προστασίας τῶν μειονοτήτων· βʹ τὰς ἀποφάσεις τοῦ Συμβουλίου καὶ τῆς Γενικῆς Συνελεύσεως τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, δι’ ὧν κανονίζεται γενικῶς δι’ ὅλα τὰ ἐνδιαφερόμενα Κράτη ὁ τρόπος τῆς ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἀκολουθουμένης διαδικασίας εἰς τὰ ζητήματα τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων, καὶ ἐνδιαφερομένη διὰ τὴν παγίωσιν τῆς εἰρήνης καὶ ἀγαθῶν σχέσεων μετὰ τῶν γειτονικῶν Κρατῶν δὲν συγκατίθεται εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ καθ’ ὑπέρβασιν δικαιοδοσίας ἐν Γενεύῃ τὴν 29 Σεπτεμβρίου 1924 ὑπογραφέντος ὑπὸ τοῦ παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος Πρωτοκόλλου πρὸς προστασίαν τῶν Βουλγαρικῶν μειονοτήτων ἐν Ἑλλάδι. Δεύτερον δὲν ἐγκρίνει τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διαχείρισιν τοῦ ζητήματος τοῦ ἀνωτέρω Πρωτοκόλλου». Φυσικὰ ἡ Συνέλευσις θὰ ἀποφασίσῃ κεχωρισμένως ἐπὶ τῶν δύο ζητημάτων. Θὰ ἀποφασίσῃ πρῶτον ἐπὶ τῆς μὴ ἀκυρώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ δεύτερον ἐπὶ τῆς ἐγκρίσεως ἢ μὴ ἐγκρίσεως τῆς μέχρι τοῦδε διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ὅπως ἐν ἀρχῇ εἶπον, τὰ ζητήματα αὐτά, ζητήματα τόσον μεγάλα, ἐκθέτοντα ζωτικὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ τὴν πίστιν τοῦ Κράτους, δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐπηρεάζωνται κατὰ τὴν ἔρευναν αὐτῶν ἀπὸ ἐλατήρια ἢ βλέψεις κομματικάς. Ἔχομεν ὅλοι ὑπ’ ὄψιν τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους καὶ διὰ τῆς ἀποφάσεως ἡμῶν, ἑνὸς ἑκάστου κατὰ συνείδησιν, θὰ φροντίσωμεν νὰ σώσωμεν καὶ τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα).

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά. (Ὥρα 7.10′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.20′ μ.μ.).

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Χατζόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§128Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μεθ’ ὅσα ἐλέχθησαν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπὸ διακεκριμένων πολιτευτῶν καὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς Συμπολιτεύσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀκύρωσιν τοῦ ἀτυχοῦς αὐτοῦ Πρωτοκόλλου, παρέλκει πᾶσα ἐκ μέρους μας λεπτομερὴς ἐπανάληψις. Ἤθελον μόνον, ἵνα μὴ δημιουργηθῇ ἔστω καὶ ἀμυδρά τις ἐντύπωσις ὅτι αἱ ἐν Μακεδονίᾳ μειονότητες φθάνουν ἀριθμητικῶς εἰς τοιοῦτον βαθμὸν σοβαρὸν ὥστε νὰ ἐπιφέρωσιν εἴτε ἀδυναμίαν καὶ ἐξασθένησιν τῆς ἑλληνικῆς ζωτικότητος τῆς Μακεδονίας εἴτε ἄλλως χαλάρωσιν τοῦ ἐθνικοῦ αἰσθήματος τῶν πληθυσμῶν της, νὰ σᾶς ἀναφέρω στατιστικὰς τοῦ πληθυσμοῦ αὐτῆς καὶ κατὰ τὴν ἐπὶ τουρκοκρατίας περίοδον καὶ κατὰ τὴν μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτῆς ἀπὸ τὸ 1912 μέχρι τοῦ 1920 περίοδον, καὶ τέλος τὴν σημερινὴν μετὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων κατάστασιν ἐν Μακεδονίᾳ. Θὰ εἶμαι δὲ συντομώτατος, διότι ἐκ τῶν πινάκων τοὺς ὁποίους ἔχω ἀνὰ χεῖρας θὰ ἀναφέρω μόνον τὰ γενικὰ ἀθροίσματα. Καθ’ ἣν ἐποχήν, κύριοι, μετὰ τὸν ἀτυχῆ πόλεμον τοῦ 1897 ἤρχισεν ἡ βουλγαρικὴ προπαγάνδα δρῶσα οὐχὶ πλέον ὡς προηγουμένως διὰ δελεαστικῶν περὶ ἀπελευθερώσεως τῆς Μακεδονίας ἐκ τοῦ τουρκικοῦ ζυγοῦ καὶ αὐτονομήσεως αὐτῆς ὑποσχέσεων, ἀλλ’ ἀποκαλυφθεῖσα ἐστράφη κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ διὰ δολοφονιῶν, διὰ προδοτικῶν πιέσεων, διὰ σατανικῶν ἐκβιασμῶν καὶ δι’ ἐμπρησμῶν, ὥστε κατώρθωσε νὰ μετατρέψῃ πολλῶν σλαυοφώνων πληθυσμῶν τὸ αἴσθημα καὶ νὰ ἀναπτύξῃ εἰς αὐτοὺς βουλγαρικὴν ἢ μᾶλλον σχισματικὴν τῆς τότε ἐποχῆς συνείδησιν, ἐξηγέρθη, ὅπως γνωρίζετε, καὶ ἡ ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Μακεδονίας αὐθόρμητος ἄμυνα κατὰ τῆς προπαγάνδας κατ’ ἀρχὰς καὶ κατόπιν διὰ τοῦ ἐμφυλίου ἐκείνου σπαραγμοῦ τῶν βουλγαρικῶν συμμοριῶν δι’ ἐνόπλων ἀνταρτικῶν σωμάτων. Καὶ γνωρίζετε ὅτι αἱ διαμάχαι ἐκεῖναι ἀπὸ τὸ 1903 μέχρι τοῦ 1908, ὁπότε ἐγένετο τὸ Τουρκικὸν Σύνταγμα, ἐξύψωσαν τόσον τὸ ἑλληνικὸν φρόνημα, ὥστε οἱ ἀγῶνες ἐκεῖνοι ἐκράτουν τὸν Ἑλληνισμὸν ἐν Μακεδονίᾳ πάντοτε εἰς ἀνωτέραν μοῖραν τοῦ Βουλγαρισμοῦ. Ὑπάρχουν ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ παρὰ πολλοὶ ἀγωνισθέντες ὑπὸ διαφόρους μορφὰς εἰς τὸν Μακεδονικὸν ἀγῶνα, εἴτε ὡς ἀρχηγοὶ εἰς τὰ Σώματα εἴτε ὑπὸ ἄλλας διαφόρους ἰδιότητας, εἰς Προξενεῖα, Μητροπόλεις καὶ σχολεῖα, καὶ θὰ ἐνθυμῶνται τὴν ἔνθουν ἐκείνην ἐποχήν, ἥτις θεωρεῖται τὸ ξύπνημα τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς, διότι πράγματι οἱ Μακεδονικοὶ ἀγῶνες ἀνεπτέρωσαν τὸ θάρρος εἰς ὅλον τὸν Ἑλληνισμὸν ὥστε νὰ τολμήσῃ νὰ ἐπεκτείνῃ τὰ δικαιώματά του εἰς τὰς ὑποδούλους Χώρας βορείως τῆς τότε μικρᾶς Ἑλλάδος. Κατὰ τὴν ἐποχὴν λοιπὸν ἐκείνην, κύριοι πληρεξούσιοι, δηλαδὴ κατὰ τὸ 1904–1905, καθ’ ἣν ἀκόμη ἦτο εἰς τὸν ὀξύτερον βαθμὸν ἡ βουλγαρικὴ προπαγάνδα, ἐγένοντο στατιστικαὶ ἀπογραφαὶ ἀπὸ τοὺς ξένους ὀργανωτὰς — διότι ἦσαν ἐν Μακεδονίᾳ ἐπὶ Χιλμῆ πασᾶ καὶ ξένοι ὀργανωταὶ τῆς Χωροφυλακῆς τῆς Τουρκίας. Κατὰ τὰς στατιστικὰς δὲ ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἐδημοσιεύθησαν εἴς τινα ἐπίσημον τουρκικὴν ἐφημερίδα τῆς Θεσσαλονίκης, ἀποδεικνύεται ὅτι ἐν τῇ σημερινῇ Ἑλληνικῇ Μακεδονίᾳ, δηλαδὴ εἰς τὰ βιλαέτια καὶ τοὺς καζάδες τοὺς ὁποίους ἡ Ἑλλὰς κατέλαβε μετὰ τὸ 1912–1913, ἡ ὑπεροχὴ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἦτο πολὺ μεγάλη. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω συνοπτικῶς τὴν δημοσιευθεῖσαν τότε τουρκικὴν στατιστικήν, ὡς καὶ τὴν γενομένην ὑπὸ τῶν Μητροπόλεων τῷ 1906 ἐπὶ τῆς διοικήσεως Χιλμῆ πασᾶ ἐπίσης. Ὑπῆρχον τότε ἐν Μακεδονίᾳ, κατὰ τὴν τουρκικὴν στατιστικήν. Ἕλληνες Ὀρθόδοξοι 425,000, βουλγαρόφωνοι σχισματικοὶ 125,000, Τοῦρκοι 550,000, Ἑβραῖοι 150,000, Ἀλβανοὶ καὶ ἄλλοι ξενόφωνοι 50,000· ἐν ὅλῳ 1,300,000. Κατὰ τὴν ἑλληνικὴν στατιστικὴν ὑπῆρχον Ἕλληνες Ὀρθόδοξοι 450,000, Βούλγαροι σχισματικοὶ 115,000, Τοῦρκοι 550,000, Ἑβραῖοι 140,000, Ἀλβανοὶ καὶ ἄλλοι ξένοι 50,000· ἐν συνόλῳ 1,305,000. Ὥστε κατὰ μὲν τὴν τουρκικὴν στατιστικὴν τῷ 1905 ὑπερτεροῦμεν τοὺς Βουλγάρους κατὰ 300,000, κατὰ δὲ τὴν ἑλληνικὴν στατιστικὴν κατὰ 335,000, διότι πολλοὶ σλαυόφωνοι Ἕλληνες ἐχαρακτηρίζοντο ὑπὸ τῶν Τουρκικῶν Ἀρχῶν ὡς σχισματικοί. Οἱ ἀριθμοὶ ὅμως οὗτοι μετεβλήθησαν μέχρι τοῦ 1912, διότι διὰ τῆς ἐπικρατήσεως τῶν Ἑλληνικῶν Σωμάτων πλεῖστα διαμερίσματα ἀπολυτρωθέντα τῶν κομιτατζήδων ἐπανήρχοντο εἰς τὴν Ὀρθοδοξίαν καὶ ἂν δὲν ἐγίνετο κατὰ τὸ Τουρκικὸν Σύνταγμα ἀνακοπὴ τῶν Μακεδονικῶν ἀγώνων θὰ ἐξεμηδενίζοντο οἱ Βούλγαροι. Ἐπῆλθον κατόπιν οἱ ἀπελευθερωτικοὶ Βαλκανικοὶ πόλεμοι τοῦ 1912–1913, ὁπότε ὡρίσθησαν τὰ ὅρια τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας, νέαι δὲ ἐθνολογικαὶ μεταβολαὶ ἐσημειώθησαν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐν πρώτοις μετὰ τὸ 1913 ἀνεχώρησαν πάντες οἱ φανατικοὶ σχισματικοὶ Βούλγαροι, ἄνω τῶν 60,000, ἐνῷ εἰς τὰ κενωθέντα μέρη τοῦ Κιλκὶς καὶ τῆς Καρατζόβας ἐγκατεστάθησαν περίπου 100,000 πρόσφυγες ἐκ Καυκάσου, Θράκης καὶ Ἀσίας. Ἐπίσης μέγα μέρος τουρκικοῦ καὶ ἀλβανικοῦ πληθυσμοῦ ἀνεχώρησε — χιλιάδες οἰκογένειαι ἀξιωματικῶν, δημοσίων ὑπαλλήλων Τούρκων, καὶ ἄλλων — πλέον τῶν 100,000, ἐνῷ εἰσῆλθον εἰς Μακεδονίαν πολλαὶ χιλιάδες Ἑλλήνων ἐκ Παλαιᾶς Ἑλλάδος, Κρήτης καὶ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἀκόμη. Καὶ μετὰ τὸν Εὐρωπαϊκὸν ἐπίσης πόλεμον ἡ εἰς Μακεδονίαν συρροὴ Ἑλληνισμοῦ ηὔξησε, διότι παρέμειναν πολλοὶ ἐργαζόμενοι εἰς συμμαχικὰς ἐργασίας προηγουμένως. Κατὰ τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1920 ἐγένετο ἡ ἑλληνικὴ ἀπογραφή, καθ’ ἣν ὁ πληθυσμὸς τῆς Μακεδονίας ἔχει οὕτως: Ἑλληνόφωνοι 500,000, σλαυόφωνοι μὲ ἑλληνικὸν φρόνημα 100,000, σλαυόφωνοι κυμαινόμενοι τὸ φρόνημα 75,000—οὐχὶ ὅμως σχισματικοί—, Ἑβραῖοι καὶ ξένοι 100,000 καὶ Τοῦρκοι 400,000. Δηλαδὴ κατὰ τὸ 1920 εἴχομεν πληθυσμὸν εἰς τὴν Μακεδονίαν 1,175,000. Ἀλλ’ ἔρχεται ἡ νέα πάλιν μεταβολὴ μετὰ τὸ 1920, ὅταν ἐπῆλθεν ἡ καταστροφὴ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, καὶ προσῆλθον οἱ πρόσφυγες ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας, Πόντου καὶ Θράκης, καὶ ὁ πληθυσμὸς ἠλλοιώθη ἐντελῶς ὑπὲρ τῆς ἑλληνικῆς ἀπόψεως, καὶ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ φρικαλέα καταστροφὴ τῶν μικρασιατικῶν πεδίων ἀφήνει παρήγορον μόνον ἀποτέλεσμα τὴν πλήρη ἀποκάθαρσιν τῆς Μακεδονίας διὰ τῆς ἐν αὐτῇ ἐγκαταστάσεως πολλῶν χιλιάδων ἀλκίμων ἑλληνικῶν ψυχῶν. Πράγματι μετὰ τὴν καταστροφὴν καὶ τὴν ὑποχρεωτικὴν ἀνταλλαγὴν ἀνεχώρησαν Τοῦρκοι ἀνταλλάξιμοι περὶ τὰς 400,000 καὶ Βούλγαροι περὶ τὰς 30,000, ἐγκατεστάθησαν δὲ ἐν Μακεδονίᾳ πρόσφυγες γεωργοὶ περὶ τὰς 450,000 καὶ ἀστοὶ περὶ τὰς 250,000, ἤτοι ὁ σεβαστὸς ἀριθμὸς 700,000 Ἑλλήνων.

§129Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ ἐγκατασταθέντες γενικῶς.

§130Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπόν, ἐπαναλαμβάνω, σήμερον ἡ κατάστασις ἔχει ὡς ἑξῆς: Ἑλληνόφωνοι 500,000, ἐξ ὧν 50,000 Κουτσοβλαχικῆς καταγωγῆς. Βεβαίως εἶναι τιμὴ διὰ πάντα Ἕλληνα νὰ εἶναι Κουτσόβλαχος, ἂν καὶ ἐγὼ δὲν εἶμαι, ἀλλὰ παρακάθηνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ Ἕλληνες Κουτσοβλαχικῆς καταγωγῆς. Πρόσφυγες γεωργοὶ 450,000 καὶ πρόσφυγες ἀστοὶ 250,000, ἤτοι 700,000. Σλαυόφωνοι Ἕλληνες ἔχοντες ἀκμαιότατον ἑλληνικὸν φρόνημα, ἔχοντες παραδόσεις οἰκογενειακάς, ἀδελφοὺς μάρτυρας ἀγωνισθέντας ὑπὲρ τῆς ἑλληνικῆς τιμῆς των εἶναι ἐγκατεστημένοι 100,000. Σλαυόφωνοι κυμαινόμενοι, ὅπως εἴπομεν προηγουμένως, μὴ ἔχοντες σαφῆ ἑλληνικὴν συνείδησιν, ἔμειναν μόνον περὶ τὰς 45,000. Ἐκ τῶν Ἑβραίων δὲ καὶ ξένων ἔμειναν περίπου 100,000. Οὕτως ἔχομεν σήμερον ἐν Μακεδονίᾳ πληθυσμὸν 1,445,000, ἐξ ὧν μόνον 100,000 εἶναι Ἑβραῖοι καὶ ξενόγλωσσοι καὶ 40– 45 χιλιάδες σλαυόφωνοι, ἐνῷ οἱ Ἕλληνες ἔφθασαν εἰς 1,300,000. Ἑπομένως ἡ σλαυόφωνος μειονοψηφία, περὶ τῆς ὁποίας τόσος θόρυβος καὶ κίνδυνος διατυμπανίζεται, εἶναι κάτω τοῦ 3%, ἤτοι μηδαμινὴ καὶ μὴ ὑπολογίσιμος ὡς παράγων φυλετικός. Θέλω, κύριοι συνάδελφοι, νὰ τονίσω τοῦτο, ὅτι ἡ Μακεδονία φυλετικῶς καὶ ἐθνικῶς εἶναι σήμερον ἀμείωτος καὶ ἀπρόσβλητος, ἐφόσον ὁ μὲν ἑλληνικὸς πληθυσμὸς ἀποτελεῖ τὰ 90% τοῦ ὅλου πληθυσμοῦ, ἡ δὲ σλαυόφωνος μειονότης, περὶ τῆς ὁποίας δημιουργεῖται παρὰ τῆς Βουλγαρίας ζήτημα φυλετικῆς προστασίας, εἶναι κάτω τοῦ 3%. Οἱ ἀριθμοὶ τοὺς ὁποίους ἀνέφερα εἶναι εἰλημμένοι ἐκ τῆς στατιστικῆς τῆς Τουρκίας, ἐκ τῆς ἀπογραφῆς τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸ 1920 καὶ οἱ τελευταῖοι ἀπὸ τὴν ἀπογραφὴν τὴν ὁποίαν ἔκαμαν τὰ ἐποικιστικὰ γραφεῖα ἐν Μακεδονίᾳ, τὰ ὁποῖα, ἐκτὸς τῶν γεωργικῶν ἐγκαταστάσεων καὶ τῆς ἀστικῆς ἀπογραφῆς τοῦ 1923, ἔκαμαν καὶ ἐρεύνας ἐθνολογικάς. Εἶναι μία ἀξιέπαινος ἐργασία, διὰ τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ συγχαρῶμεν τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ἴσως ἦσαν μυστικαὶ αἱ πληροφορίαι αὐταί, ἀλλ’ ἀφ’ ὅτου ἦλθον εἰς δημοσιότητα δι’ ἓν τοιαύτης σπουδαιότητος ζήτημα ὑπῆρξαν πολυτιμότατα διὰ τὴν παρουσίασιν τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος τῶν μειονοτήτων τῆς Μακεδονίας. Καὶ τώρα δι’ ἡμᾶς τοὺς Μακεδόνας γεννᾶται τὸ ζήτημα· διατρέχομεν κίνδυνον καθαρῶς φυλετικὸν ἐκ τοῦ περιφήμου Πρωτοκόλλου; Βεβαίως ὄχι. Ἀλλὰ διὰ τῆς ἐπεμβάσεως ξένων εἰς τὰς ἐσωτερικάς μας σχέσεις καὶ τὰς μελλούσας νὰ ἀναφυοῦν ἔριδας καὶ ραδιουργίας ἀρχίζει πάλιν διασάλευσις τῆς ἡσύχου ζωῆς τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ. Ἔχω τὴν γνώμην μάλιστα ὅτι ἀντίκειται καὶ εἰς τὰς Συνθήκας περὶ μειονοτήτων, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς διὰ τὰς γλωσσικὰς καὶ θρησκευτικὰς μειονότητας θὰ σεβασθῇ, ὅπως πάντοτε, καὶ ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Πρωτοκόλλου, ἂν δὲν ἐγένετο ἐξ ἄλλων γενικωτέρων λόγων, θὰ ἐγένετο ἐκ πλάνης, διότι δὲν δύναμαι νὰ χαρακτηρίσω ἄλλως τὴν πρᾶξιν ταύτην τῆς ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας. Δὲν ἔχω ἄλλως τε πεῖραν κοινοβουλευτικὴν οὔτε διπλωματικὴν ὥστε νὰ γνωρίζω ἀκριβῶς διατί ὑπεγράφη. Ὡς τοιοῦτον δὲ ἄστοχον μέτρον καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐπικίνδυνον ἀποκαλυπτόμενον τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ πρέπει ὁμοφώνως, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διεκήρυξε, νὰ ἀκυρωθῇ ἢ μᾶλλον ἡμεῖς ἀπαιτοῦμεν ν’ ἀπορριφθῇ. Θὰ ἔλεγον μόνον ὅτι πέρα τοῦ δέοντος ἐλέχθησαν βαρεῖαι κατηγορίαι ἐναντίον τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀπεδόθησαν πολλαὶ αἰτιάσεις ὑπερβασίας τῆς πληρεξουσιότητος, ἐνῷ παρ’ ἄλλων πάλιν ἐλέχθη ὅτι δὲν εἶχε λάβει γενικὴν ἐντολὴν τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως νὰ χειρίζηται τὸ ζήτημα ἐλευθέρως. Μοὶ φαίνεται ὅτι τὸ τελευταῖον τοῦτο δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν πραγματικότητα, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς καὶ δὴ ἡ τότε κυβέρνησις τῆς νῦν Ἀντιπολιτεύσεως νὰ εἶχε καλέσει τὸν κ. Πολίτην καὶ νὰ εἶχε δώσει εὐρυτάτην ἐντολὴν διαχειρίσεως τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων — οὐχὶ βεβαίως τοιαύτης φύσεως, ἀλλὰ καὶ μικροτέρας σημασίας — εἰς ἕνα ἀντιπρόσωπον ἐν Γαλλίᾳ, ἔστω καὶ διακεκριμένον ἐν τῇ ξένῃ ἐπιστήμονα. Μένει λοιπὸν ἐναντίον ἡ μόνη κατ’ ἐμὲ ἀκριβὴς κατηγορία ἡ ὁποία ἀπεδόθη εἰς αὐτόν, ὅτι ἐπλανήθη. Διότι μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἐπλανήθη καὶ ὁ Τρικούπης ὅτε ἤθελε νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τοῦ Σταμπούλωφ καὶ προδοθεὶς ἐγένετο ἀφορμὴ δημιουργίας βουλγαρικῶν βερατίων. Ἐπλανήθη ἴσως καὶ ὁ κ. Βενιζέλος ὅταν παρέδιδε τὴν Καβάλλαν εἰς τοὺς Βουλγάρους διὰ νὰ προσελκύσῃ αὐτοὺς εἰς τὴν συμμαχίαν τῆς Ἀντὰντ ἔναντι ἀνταλλαγμάτων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ.

§131ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν ἐπλανήθη· ἀπατᾶσθε. (Θόρυβος).

§132Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι πιθανὸν καὶ ὁ κ. Πολίτης ἐν Γενεύῃ νὰ ἐπλανήθη, πιθανὸν νὰ περιεπλάκη εἰς διπλωματικὰς ραδιουργίας, ἀλλ’ ἀπεκαλύφθη εὐτυχῶς ταχέως ἡ βουλγαρικὴ ὑπουλότης. Καὶ τώρα γεννᾶται εἰς ἡμᾶς τὸ ἐρώτημα· νὰ ἀκυρώσωμεν τὸ Πρωτόκολλον ἢ νὰ τὸ ἀπορρίψωμεν, νὰ θεωρήσωμεν δὲ ὑπεύθυνον τὴν τέως καὶ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν διότι ἔλαβε χώραν πλάνη ἑνὸς διπλωματικοῦ ἀντιπροσώπου ὑπερβάντος τὴν ἐντολήν του, κατὰ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, ἢ νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ὕπουλος στάσις τῆς Βουλγαρίας ἡ ἐκδηλωθεῖσα μετὰ τὸ Πρωτόκολλον ἀπεκαλύφθη ὅτι δὲν ἐζήτει προστασίαν μειονοτήτων — διότι δὲν ὑπάρχουν βουλγαρικαὶ μειονότητες ἐν Μακεδονίᾳ — ἀλλ’ ἐζήτει νὰ ἀναμοχλεύσῃ νέας ἔριδας καὶ νὰ δημιουργήσῃ ζητήματα αὐτονομήσεως τῆς Μακεδονίας κλπ., καὶ νὰ καταδικάσωμεν τὸ ἁμαρτωλὸν Πρωτόκολλον ὡς ἐπικίνδυνον διὰ τὴν εἰρήνην τῆς Χώρας μας; Ποίαν ἐκδοχὴν διὰ τὴν ἀπόρριψίν του νὰ λάβωμεν; Τὴν τυπικὴν ἀπόρριψιν διότι ὑπάρχει ὑπέρβασις τῆς ἐντολῆς ἢ τὴν οὐσιαστικὴν διότι ἀπεκαλύφθη ἡ βουλγαρικὴ ὑπουλότης; Κατ’ ἐμὲ ἡ οὐσιαστικὴ εἶναι ἡ εἰλικρινεστέρα καὶ ἀνδρικωτέρα. Ἐφόσον ἀπεκαλύφθη ὅτι ἡ Βουλγαρία διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου ἐπιδιώκει νὰ δημιουργήσῃ ἐσωτερικὰς ἐν Μακεδονίᾳ ραδιουργίας διὰ τῆς ἐπεμβάσεως ξένων, παρὰ τὴν ἀρχὴν ὅτι ἡ προστασία τῶν μειονοτήτων δὲν ἐπιτρέπει καὶ ἐπέμβασιν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τοῦ Κράτους, πρέπει τὸ Πρωτόκολλον νὰ ἀπορριφθῇ ὡς ἀσυμβίβαστον μὲ τὴν εἰρηνικὴν ζωὴν τῆς Χώρας. Ἄν δὲ ὁ διπλωματικὸς ἀντιπρόσωπός μας ὑπερέβη τὴν ἐντολήν, εἶναι βεβαίως ζήτημα τυπικὸν καὶ οὐχὶ οὐσιαστικὸν διὰ τὴν ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ ἔλεγχος κατὰ τῆς τέως Κυβερνήσεως νὰ στραφῇ καὶ κατὰ τῆς σημερινῆς, ἥτις εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἀπεδοκίμασε τὸ Πρωτόκολλον. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου διὰ τὸν τρόπον τῆς ἀπορρίψεως. Μετὰ ταῦτα, κύριοι συνάδελφοι, ἐκ μέρους καὶ ἄλλων συναδέλφων οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν αὐτὴν γνώμην ὑποβάλλω εἰς τὴν Συνέλευσιν πρότασιν ὑπογραφεῖσαν ὑπὸ πλέον τῶν 10 πληρεξουσίων τῆς Μακεδονίας, δι’ ἧς προτείνομεν τὴν ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου καὶ ἡ ὁποία διατυποῦται οὕτως (ἀναγινώσκει): «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις... κλπ.». Κύριοι, μετὰ τὴν πρότασιν ταύτην δὲν ἔχω τίποτε ἄλλο νὰ εἴπω.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Χατζηλίας ἔχει τὸν λόγον.

§134Β. ΧΑΤΖΗΛΙΑΣ. Θὰ εἶμαι σύντομος, κύριοι, μετὰ τὰς ἀνακοινώσεις τοῦ συναδέλφου κ. Χατζοπούλου περὶ τῶν στατιστικῶν. Θὰ παραλείψω τὰς στατιστικὰς τὰς ὁποίας εἶχον ὑπ’ ὄψιν ν’ ἀνακοινώσω καὶ θὰ ἀναφέρω μερικὰ συμπεράσματα καὶ ἀριθμούς. Προπολεμικῶς ἡ Μακεδονία εἶχε 30% Ἕλληνας ἑλληνοφώνους (θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι) καὶ 10% ἑλληνορθοδόξους ξενοφώνους. Οἱ λοιποὶ ἦσαν Τοῦρκοι καὶ μειονότης τις Βουλγάρων. Μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τῶν Τούρκων καὶ τὴν ἄφιξιν τῶν προσφύγων ἔχομεν ἐν Μακεδονίᾳ Ἕλληνας 90%, 5% Ἰσραηλίτας, 3% δὲ εἶναι οἱ ἀμφιβόλων φρονημάτων σλαυόφωνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι, σημειωτέον, Πατριαρχικοὶ Ὀρθόδοξοι καὶ διὰ τοὺς ὁποίους γίνεται τόσος θόρυβος, καὶ 2% εἶναι αἱ ἄλλαι μειονότητες, δηλαδὴ Ἀλβανοί, Ἀθίγγανοι κλπ. Αὐτὴ εἶναι ἤδη ἡ ἐθνολογικὴ σύστασις τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας. Εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην ὑπῆρχον 20 χιλιάδες Βουλγάρων. Ἐκ τούτων εἶχον δηλώσει ὅτι θὰ μεταναστεύσουν καὶ μετενάστευσαν μέχρι τέλους Νοεμβρίου αἱ 18 χιλιάδες. Ὑπελείποντο ἑπομένως 2,000 Βουλγάρων εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην. Περὶ τὰ τέλη Νοεμβρίου ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Βουλγαρίας παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ ἐπὶ τῆς μεταναστεύσεως κ. Ρόμπεφ ἐδήλωσεν ὅτι καὶ αἱ 2,000 αὐταὶ τῶν Βουλγάρων θὰ δηλώσουν καὶ θὰ μεταναστεύσουν καὶ αὐτοὶ ἐντὸς ὀλίγου χρόνου καὶ ὅτι σκοπὸς τῆς παραμονῆς των ἐν Θράκῃ ἦτο ὅπως ἐξασφαλίσουν δικαίαν ἐκτίμησιν τῶν περιουσιῶν των καὶ δικαίαν ἀποζημίωσιν τῶν μεταναστευσάντων Βουλγάρων. Ἑπομένως σήμερον εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην δὲν ἀπομένει οὔτε εἷς Βούλγαρος. Ἡ Θράκη ἀποτελεῖται ἀπὸ Ἕλληνας καὶ ἀπὸ ἰσχυρὰν μειονότητα Τούρκων, διότι οἱ Τοῦρκοι τῆς Δυτικῆς Θράκης δὲν ἀνταλλάσσονται. Θὰ σᾶς ἀναφέρω μερικὰ γεγονότα, κύριοι, ὡς καὶ σχετικά τινα μὲ τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπήν, ἐπὶ τῆς ἑκουσίας μεταναστεύσεως Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων, διότι ὡμίλησαν ὀλίγον ἀορίστως οἱ κύριοι συνάδελφοι περὶ αὐτῶν. Θὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ ἀριθμοὺς καὶ ἐπὶ τῶν ἀνακλήσεων καὶ ἐπὶ τῶν δηλώσεων μεταναστεύσεως. Ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἀνταλλαγῆς ἀποτελεῖται ἀπὸ 4 μέλη, ὡς γνωστόν. Αὕτη ἔκαμε τὸν Κανονισμὸν τῶν ἐργασιῶν της, ὁ ὁποῖος ἐψηφίσθη ὡς νόμος καὶ ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος τὸν Ἰούνιον τοῦ 1922 καὶ ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας. Καὶ ἐτέθη εἰς ἐφαρμογὴν ἡ ἑκουσία ἀνταλλαγή. Ἐσχηματίσθησαν 3 ὑποεπιτροπαὶ ἐν Βουλγαρίᾳ καὶ 3 ὑποεπιτροπαὶ ἐν Ἑλλάδι — ἡ τρίτη εἶναι ὑπὸ σχηματισμὸν ἤδη. Ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι νὰ δέχεται τὰς δηλώσεις μεταναστεύσεως, νὰ δέχεται τὰς δηλώσεις ἐκκαθαρίσεως περιουσιῶν καὶ νὰ ἐκδίδῃ τὰς ἀδείας μεταναστεύσεως τῶν Ἑλλήνων οἱ ὁποῖοι μεταναστεύουν ἐκ Βουλγαρίας εἰς Ἑλλάδα καὶ ἀντιστρόφως Βουλγάρων ἐξ Ἑλλάδος εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Κατ’ Ἰούνιον, ὅτε ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ εὑρίσκετο εἰς Ἀλεξανδρούπολιν, ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Βουλγαρίας κ. Ρόμπεφ, ἐπιχειρῶν ἐκδρομὰς κυνηγετικάς, περιήρχετο τὰ χωρία τῆς Δυτικῆς Θράκης καὶ ἐκάλει τοὺς προκρίτους Βουλγάρους, εἰς τοὺς ὁποίους συνίστα ὅπως μὴ δηλώσωσιν ὅτι θὰ μεταναστεύσωσι, προφανῶς διὰ νὰ ἔχῃ ἡ Βουλγαρία εἰς τὸ μέλλον ἐδαφικὰς διεκδικήσεις εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην.

§135ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πότε ἐγένετο τοῦτο;

§136Β. ΧΑΤΖΗΛΙΑΣ. Τὸν Ἰούνιον.

§137ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἑπομένως δὲν ὑπωπτεύθητε σεῖς ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι καθ’ ὑπαγόρευσιν αὐτῶν; Γνωρίζετε τοῦτο;

§138Β. ΧΑΤΖΗΛΙΑΣ. Περιμείνατε νὰ ἀκούσητε, κύριε συνάδελφε. Σᾶς εἶπον προηγουμένως τί ἐδήλωσεν ὁ ἴδιος κ. Ρόμπεφ. Διατί δὲ οἱ Βούλγαροι ἐζήτουν νὰ μεταναστεύσουν; Ὁ λόγος ἦτο ὁ ἑξῆς: Πολλοὶ ἐκ τῶν χωρικῶν Βουλγάρων ἦσαν φυγόστρατοι τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Εὑρίσκοντο δὲ ἐντὸς τοῦ βουλγαρικοῦ ἐδάφους, μὴ δυνάμενοι νὰ ἐργασθῶσι καὶ μετήρχοντο τὸ ἔντιμον ἐπάγγελμα τοῦ κομιτατζῆ. Εἰσήρχοντο εἰς τὸ ἑλληνικὸν ἔδαφος καὶ περιεθάλποντο ἀπὸ τοὺς συγγενεῖς των. Ἡ κατάστασις βέβαια αὐτὴ τῶν Βουλγάρων χωρικῶν τῆς Δυτικῆς Θράκης δὲν ἠδύνατο νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπ’ ἄπειρον καὶ νὰ εἶναι ἐν ἀταξίᾳ στρατολογικῇ μὲ τὰς Ἀρχὰς τοῦ Τόπου εἰς τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ζήσωσιν. Ἑπομένως ἐδήλωσαν ὅτι ἔχουν σταθερὰν ἀπόφασιν νὰ μεταναστεύσουν καὶ μετανάστευσαν. Ὑπολείπονται ὀλίγοι, οἱ ὁποῖοι θὰ φύγουν. Μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου μία μόνον ἀνάκλησις δηλώσεως μεταναστεύσεως ἔγινεν ἐν Δυτικῇ Θράκῃ ὑφ’ ἑνὸς χωρικοῦ Βουλγάρου, ἀλλὰ καὶ οὗτος παρουσιάσθη εἰς τὴν ἐκεῖ Ἐπιτροπὴν καὶ ἀνεκοίνωσε μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ὅτι θέλει νὰ μεταναστεύσῃ καὶ αὐτός, διότι δὲν ἠδύνατο νὰ ζήσῃ ἐν Ἑλλάδι, ἀφοῦ ὁλόκληρον τὸ χωρίον του μετενάστευσεν. Οἱ μεταναστεύοντες ἔχουν δικαίωμα ἐκ τῆς Συνθήκης νὰ παραμείνωσιν εἰς τὸ ἔδαφος εἰς τὸ ὁποῖον ἔχουν τὴν ἑστίαν των μέχρι τῆς ἐκτιμήσεως τῆς περιουσίας των καὶ τρεῖς μῆνας ἀκόμη. Ἐν Βουλγαρία ὅλοι οἱ Ἕλληνες χωρικοί, οἱ ὁποῖοι ἐδήλωσαν ὅτι μεταναστεύουν, μόλις ὑπέβαλον τὰς δηλώσεις των ἐπιέσθησαν ἀπὸ κομιτατικὰς Ὀργανώσεις ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀπὸ τοὺς μετανάστας Βουλγάρους τῆς Μακεδονίας ἀφ’ ἑτέρου, ὅπως ἐγκαταλείψωσι τὰς ἑστίας των καὶ μεταναστεύσουν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τοιουτοτρόπως δὲν ἔκαμαν χρῆσιν τοῦ δικαιώματός των ἀπὸ τὰς πιέσεις τὰς κομιτατζιδικάς, διότι τὰ κομιτᾶτα καὶ τὰ πρακτορεῖα αὐτῶν δρῶσιν ἐλευθέρως ἐντὸς τοῦ βουλγαρικοῦ ἐδάφους. Χαρακτηριστικὸν δὲ τούτου εἶναι ὅτι τὰ Ὑπουργεῖα τῆς Βουλγαρίας, ὅταν πρόκειται νὰ ἐκδώσουν ἐγκυκλίους, τὰς κοινοποιοῦσιν ἐπισήμως καὶ πρὸς τὰς κομιτατικὰς ταύτας Ὀργανώσεις. Ἐκ Βουλγαρίας μετανάστευσαν μέχρι τοῦδε — μέχρι τέλους Νοεμβρίου — οἱ ὑποβαλόντες δηλώσεις μεταναστεύσεως 30,000 Ἕλληνες. Ἕτεραι 35,000 Ἑλλήνων ἐκ Βουλγαρίας ἦλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡς πρόσφυγες κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν πολέμων. Ὁ ἀριθμὸς τῶν Ἑλλήνων ἐν Βουλγαρίᾳ ὑπελογίζετο εἰς 90,000. Μετὰ τὴν προσφυγοποίησιν τῶν 35,000 καὶ μετὰ τὴν κατόπιν δηλώσεως μετανάστευσιν 30,000, ὑπολείπονται ἤδη ἐν Βουλγαρίᾳ 25,000 Ἕλληνες. Ἐκτὸς τούτων τῶν Ἑλλήνων βουλγάρων ὑπηκόων ὑπάρχουν 4,000 περίπου Ἕλληνες ὑπήκοοι. Αὐτοὶ θὰ παραμείνουν ἤδη εἰς τὴν Βουλγαρίαν μετὰ τὴν λῆξιν τῆς προθεσμίας τῆς ὑποβολῆς δηλώσεων. Εἰς τὴν Μακεδονίαν μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου ἐγένοντο ἀνακλήσεις δηλώσεων 47. αὐταὶ δὲ αἱ ἀνακλήσεις τῶν δηλώσεων θὰ τεθοῦν ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία θὰ ἀποφασίσῃ ἂν πρέπει νὰ τὰς κάμῃ ἀποδεκτὰς ἢ νὰ τὰς ἀπορρίψῃ ἐξετάζουσα τοὺς λόγους οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν εἰς τοὺς Βουλγάρους τὴν ἀνάκλησιν τῆς μεταναστεύσεως. Προπολεμικῶς αἱ τουρκικαὶ στατιστικαὶ ἀνέφερον ὅτι ὑπῆρχον 125,000 Βουλγάρων εἰς τὴν Μακεδονίαν, δηλαδὴ σχισματικῶν. Αἱ ἑλληνικαὶ στατιστικαὶ ἀναφέρουν ὅτι ὑπῆρχον μόνον 115,000. Κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν πολέμων ἀνεχώρησαν ὡς πρόσφυγες ἐξ Ἑλλάδος διὰ Βουλγαρίαν 70,000 περίπου Βούλγαροι. Οἱ Βούλγαροι ἀναβιβάζουν τούτους εἰς 100,000 περίπου, ἀλλὰ κατὰ τοὺς ἐξηκριβωμένους ἀριθμοὺς τοὺς ἰδικούς μας οἱ ἀναχωρήσαντες ἐκ Μακεδονίας Βούλγαροι ἦσαν 70,000. Μετανάστευσαν ἤδη ἐκ Μακεδονίας περίπου 35,000. Περὶ τὰ τέλη Νοεμβρίου εἶχον δηλώσει 29,000 καὶ κατὰ τὸν Δεκέμβριον ἐδήλωσαν περίπου 5–6 χιλιάδες, ὥστε ὁ ἀκριβὴς ἀριθμὸς τῶν Βουλγάρων οἱ ὁποῖοι μέλλουσι νὰ μεταναστεύσωσιν ἐκ Μακεδονίας εἰς Βουλγαρίαν ἀνέρχεται εἰς 35,000. Ἑπομένως εἰς τὰς 70,000 οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν πολέμων μετανάστευσαν εἰς Βουλγαρίαν, ἂν προσθέσωμεν καὶ τὰς 35,000 αὐτάς, ἔχομεν σύνολον 105 χιλιάδων Βουλγάρων μεταναστευσάντων, ὥστε δὲν ὑπολείπονται παρὰ 10–15 χιλιάδες ἀμφισβητούμενοι. Κατὰ τὸ θέρος μετὰ τὰ γεγονότα τοῦ Τέρλιτς ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἑκουσίας μεταναστεύσεως διέταξε τὰς ὑποεπιτροπὰς ὅπως παύσουν νὰ δέχωνται δηλώσεις μεταναστεύσεως καὶ νὰ μὴ ἐκδίδουν ἀδείας προσωρινῆς μεταναστεύσεως, οὕτως ὥστε, ἂν ἔπαυσε τὸ κῦμα τῆς μεταναστεύσεως, ὡς καὶ ἡ ὑποβολὴ δηλώσεων, ἔπαυσαν — σημειώσατε καλῶς τοῦτο — μετὰ τὰ γεγονότα τοῦ Τέρλιτς. Μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου δὲν ἐγένετο μέγα σταμάτημα δηλώσεων, διότι δὲν ὑπῆρχον ἄλλοι Βούλγαροι ἐν Θράκῃ διὰ νὰ δηλώσωσιν, οὔτε φαντάζομαι ὅτι θὰ ὑπῆρχον καὶ ἄλλοι Βούλγαροι κυμαινόμενοι ἐν Μακεδονίᾳ, ὥστε νὰ δηλώσωσι καὶ αὐτοί. Σᾶς ἀνέφερα προηγουμένως ὅτι ὑπῆρχον Βούλγαροι κομιτατζῆδες, καταγόμενοι ἐκ Δυτικῆς Θράκης, μὴ ὄντες στρατολογικῶς ἐν τάξει μὲ τὴν Ἑλλάδα καὶ καταφυγόντες εἰς Βουλγαρίαν. Τὸ τοιοῦτον πιστοποιεῖται ἀπὸ τοὺς ἰδίους Βουλγάρους τοὺς ἤδη μέλλοντας νὰ μεταναστεύσωσιν. Ὑπῆρχον καταγγελίαι ἀπὸ Βουλγάρους τῆς Δυτικῆς Θράκης εἰς τὰς Ἀρχὰς τοῦ Νομοῦ Ἔβρου ὅτι ὡρισμένοι χωρικοὶ περιέθαλπον τοὺς κομιτατζῆδες, διότι ἦσαν παιδιά των, συγγενεῖς των. Παρευρισκόμην εἰς τὴν Νομαρχίαν Ἔβρου, ὅτε ἐνώπιον ἐμοῦ καὶ τοῦ Νομάρχου παρουσιάσθησαν ἑπτὰ Βούλγαροι μὲ ἀδείας μεταναστεύσεως ἐκ μέρους τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, δηλώσαντες ὅτι μέλλουσι τὴν ἑπομένην ἡμέραν νὰ ἀναχωρήσωσι, καὶ παρεκάλουν τὸν κ. Νομάρχην νὰ τοῖς δώσῃ δύναμιν Χωροφυλακῆς ὅπως τοὺς συνοδεύσῃ μέχρι τῶν Ἑλληνοβουλγαρικῶν συνόρων διὰ τὴν ἀσφαλῆ μετάβασίν των μέχρι τῶν βουλγαρικῶν φυλακίων. Εἰς ἐρώτησιν τοῦ κ. Νομάρχου καὶ ἐμοῦ περὶ τοῦ κινδύνου τὸν ὁποῖον διατρέχουσιν, ἀπήντησαν ὅτι ὑπάρχουν μερικοὶ Βούλγαροι, οἱ ὁποῖοι κατάγονται ἀπὸ τὰ ἐδῶ χωρία καὶ οἱ ὁποῖοι κατέφυγον εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι ἐπανελθόντες ἤδη τρομοκρατοῦν τὸν κόσμον ληστεύοντες ἀδιακρίτως Ἕλληνας καὶ Βουλγάρους. Τὴν δήλωσιν αὐτὴν τῶν ἑπτὰ Βουλγάρων τὴν ἔλαβεν ὁ Νομάρχης ἐγγράφως διὰ τῶν ὑπογραφῶν των. Κατόπιν τούτου τοῖς ἐχορηγήθη ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς χωροφυλάκων ὅπως τοὺς συνοδεύσῃ μέχρι τῶν βουλγαρικῶν συνόρων δι’ ἀσφάλειαν. Τὸ Πρωτόκολλον, κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπεγράφη ὑπὸ τῆς προγενεστέρας καὶ ὄχι ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, ἔκαμεν ἐπιτυχῶς ὅλα τὰ διπλωματικὰ διαβήματα τὰ ἀπαιτούμενα διὰ νὰ προπαρασκευάσῃ τὰ μέλη τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὅπως δεχθῶσι νὰ ἐξετάσωσιν ἐκ νέου τὸ Πρωτόκολλον καὶ ἑπομένως μὴ τεθῇ εἰς ἐφαρμογήν. Τὸ τοιοῦτον κατ’ οὐσίαν θεωρεῖται μία μεγάλη ἐπιτυχία τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς ὁποίας δὲν ἐτέθη καὶ οὔτε θὰ τεθῇ εἰς ἐφαρμογὴν τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο. Βεβαίως θὰ καταψηφίσωμεν τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἐπιτυχία τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οὔτε δικαιολογεῖται αὕτη νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐχειρίσθη ἀρκετὰ καλὰ τὸ ζήτημα, ὥστε κατ’ οὐσίαν νὰ θεωρῆται ἤδη ἀτονῆσαν τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο τῆς Γενεύης.

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 10 καὶ ἡμίσειαν. (Ὥρα 9 μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 11 μ.μ.). Τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου καταλαμβάνει ὁ Ἀντιπρόεδρος κ. Ι. Μανέττας.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Α. Δενδρινός.

§141Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κατόπιν τῶν ὅσα ἐλέχθησαν εἶναι ὅλως περιττὸν νὰ ἐπαναληφθῶσι τὰ αὐτά, δεδομένου μάλιστα ὅτι εἰς οὐδενὸς τὴν συνείδησιν ἀπέμεινε πλέον δισταγμὸς ὅτι τὸ ἄκυρον ἀπ’ ἀρχῆς Πρωτόκολλον δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἀπορριφθῇ παμψηφεὶ παρὰ τῆς Συνελεύσεως. Δὲν δύναμαι ὅμως, ἂν καὶ παραιτοῦμαι τοῦ λόγου ὅσον ἀφορᾷ αὐτὸ τοῦτο τὸ Πρωτόκολλον, νὰ μὴ παρατηρήσω, διὰ νὰ μὴ εἴπω ἄλλην χαρακτηριστικωτέραν φράσιν, νὰ μὴ παρατηρήσω, λέγω, τὴν μὴ εὐτολμίαν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ὤφειλον, εἶχον ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἐπιρρίψωσι τὰς εὐθύνας ἁπάσας διὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου εἰς ἕνα ὑπάλληλον, ἔστω καὶ ἀνώτατον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ μάλιστα ὁ ὑπάλληλος αὐτὸς εἶναι ἐκεῖνος πρὸς τὸν ὁποῖον ὁ ἡγέτης τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ὅλοι ἔχομεν τὴν προέλευσιν ὅσοι εἴμεθα ἐνταῦθα, ἀπέβλεψεν εἰς τὰς κρισιμωτέρας στιγμάς, εἶναι ἐκεῖνος πρὸς τὸν ὁποῖον ἀπέβλεψε καὶ ὅτε ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ὅτε ἐκινήθη διὰ τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης, εἶναι ὁ μόνος πραγματικὸς συνεργάτης αὐτοῦ, διότι οἱ ἄλλοι δὲν ἦσαν παρὰ διεκπεραιωταὶ τῶν ἐπιταγῶν του. Ὤφειλον, λέγω, νὰ ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ ὁμολογήσωσιν ὅτι ὅ,τι ἐξετέλεσεν, ὅ,τι ὑπέγραψε τὸ ἔπραξε κατ’ ἐντολὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐκτὸς τοῦ ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης, ἀλλὰ θὰ ἦτο καὶ ἀνάξιον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ εἴπῃ ὅτι ἀπεμπόλησε τὰ δικαιώματά της εἰς ἕνα ὑπάλληλον, ἔστω καὶ ἀνώτατον. Τόσον ἆρά γε γλυκεῖα εἶναι ἡ Ἐξουσία; Εἰς τοιαῦτα καταφεύγομεν μέσα διὰ νὰ διατηρήσωμεν τὴν Ἐξουσίαν, ὥστε νὰ φαινώμεθα ἄτολμοι, νὰ φαινώμεθα στερούμενοι παντὸς πολιτικοῦ θάρρους καὶ νὰ ἀφήνωμεν ἔκθετον ἐκεῖνον ὅστις εἶναι συνεργάτης τοῦ μεγάλου ἡγέτου τοῦ κόμματος, ὁ ὁποῖος συνέταξε τὸν Χάρτην τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, μὲ τὸν ὁποῖον σεῖς οἱ μικροὶ παρουσιάζεσθε ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀπορῶ πῶς ἔχεται τῆς Ἐξουσίας πολιτευτὴς ὁ ὁποῖος ἡγεῖται τοῦ μικροτέρου κόμματος, ἐνῷ ἔπρεπε τὴν θέσιν του νὰ κατέχῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής. Καὶ ἔχεται στερρῶς καὶ παραιτεῖται καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τῆς τόλμης μιᾶς Κυβερνήσεως διὰ νὰ κατορθώσῃ νὰ διαφύγῃ τὰς εὐθύνας καὶ νὰ ἐπιρρίψῃ εἰς τὸν ἀνεύθυνον ὑπάλληλον αὐτάς. Αὐτὰ ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ τονίσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διὰ νὰ μὴ φαίνεται ὅτι ὅλοι εἴμεθα ἐπιλήσμονες ἐξεχόντων παραγόντων, ὅπως εἶναι ἐκεῖνος εἰς τὴν ράχιν τοῦ ὁποίου ρίπτονται ἐρήμην καὶ ἀναπολογήτως εὐθῦναι. Εὕρομεν ἕνα λειτουργὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος εἶναι εἰς τὴν διάθεσιν οἱουδήποτε σχηματισθησομένου Ὑπουργείου, διὰ νὰ ἄρῃ τὰς εὐθύνας ὡς προπομπὸς τῆς παρατάξεως καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι εἷς τῶν ὑπαλλήλων εἰς τοὺς ὁποίους ὀφείλομεν χάριτας. Ὅσον ἀφορᾷ τοὺς φόβους διὰ τοὺς κινδύνους τῆς Μακεδονίας, δὲν τοὺς συμμερίζομαι. Οἱ κίνδυνοι τῆς Μακεδονίας δὲν προέρχονται ἀπὸ τὰς μειονότητας ἢ πλειονότητας, ἀλλὰ προέρχονται ἀπὸ τοὺς ἐγκαθέτους τῶν ἐκμεταλλευτῶν τῆς Βαλκανικῆς, οἱ ὁποῖοι εἶναι καὶ οἱ εἰσηγηταὶ αὐτοῦ τοῦ Πρωτοκόλλου, διότι ἐπιθυμοῦν νὰ ἔχωσι πάντοτε τὴν χεῖρά των ἐκεῖ διὰ νὰ θέτωσι τὸ ἔναυσμα ὁσάκις τὰ κεφαλαιοκρατικὰ συμφέροντα ἐπιβάλλουσι τοῦτο, καὶ ἂν θεωροῦμεν προδοτικὸν τὸ ὅτι ὑπεγράφη τοιοῦτον Πρωτόκολλον, τὸ θεωροῦμεν διότι ἡ Βαλκανικὴ θὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ εἶναι ἑστία πολέμων, ἐναντίον τῶν ὁποίων εἶναι κεκηρυγμένος ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§143Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει, κύριοι, ἀρχὴ ὀρθοτέρα καὶ ἐθνικωτέρα τῆς τεθείσης παρὰ τοῦ κ. πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας, ὅτι τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα ὀφείλουν νὰ συζητῶνται ἐν μέσῳ ἠρέμου ἀτμοσφαίρας, ὑπεράνω τοῦ ἐπιπέδου τῶν κομματικῶν ἀγώνων. Ἡ συζήτησις ἐφάνη κατ’ ἀρχὰς λαμβάνουσα τὴν κατεύθυνσιν ταύτην, δὲν δυνάμεθα ὅμως ν’ ἀποκρύψωμεν ὅτι ἀτυχῶς ἐν τέλει παρεξέκλινε. Διατελεῖ σήμερον ὁ Ἑλληνισμὸς ὑπὸ τὸ κράτος βαθείας καὶ δικαίας συγκινήσεως ἕνεκα τῆς προσβολῆς τῆς γενομένης ἐναντίον τῶν προαιωνίων του παραδόσεων καὶ τῶν ἱερωτέρων του αἰσθημάτων. Ἀκριβῶς διὰ τοῦτο θὰ ἦτο δύσκολον νὰ δικαιολογηθῇ ἡ ἐπίκλησις πραξικοπήματος τὸ ὁποῖον ἀπετόλμησαν εἰς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν, ἐπωφελούμενοι τῆς εἰρηνικῆς διαθέσεως τῶν λαῶν, ὅπως παρασταθῇ ὅτι ἡ διεθνὴς θέσις τῆς Ἑλλάδος ἐπεδεινώθη ἀπὸ ὀλίγων μηνῶν καὶ καταπίπτει ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ. Ἔχω ἀντιθέτως τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ θέσις ἡμῶν ἐμπεδοῦται καὶ ἀνυψοῦται ἐφόσον παρέρχεται ὁ χρόνος, διὰ τῆς ἐκτιμήσεως ἣν ἐνέπνευσε διὰ τῆς γονίμου αὐτῆς ἐργασίας ἡ Χώρα ἡμῶν καὶ διὰ τῆς ἀνακτήσεως καὶ πάλιν τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν παλαιῶν φίλων καὶ συμμάχων της. Καὶ ἐξαίρεται αὕτη καὶ πάλιν εἰς ἕνα ἐκ τῶν ἰσχυροτέρων καὶ σπουδαιοτέρων παραγόντων τῆς Νοτιοανατολικῆς Εὐρώπης. Καὶ αὐτὴ ἡ καταγγελία τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας οὐδόλως συνέβαλεν ὅπως μειώσῃ τὴν ὑφισταμένην ἐγκαρδιότητα τῶν μετ’ αὐτῆς σχέσεών μας καὶ διὰ τῆς ἐνάρξεως διαπραγματεύσεων μετ’ ὀλίγον θὰ δοθῇ ἡ εὐκαιρία ὅπως ἡ συμμαχία ἀνανεωθῇ ἐπὶ νέων καὶ ἑδραιοτέρων βάσεων, προσφυεστέρων πρὸς τὰς παρούσας ἀνάγκας. Ἀλλ’ ὑπῆρξε τὸ Πρωτόκολλον, καὶ τὸ Πρωτόκολλον ὑπῆρξε λάθος, λάθος ὅμως εὐτυχῶς ὄχι ἀνεπανόρθωτον. Δὲν γνωρίζω ποῖοι λόγοι ἀκριβῶς τὸ ὑπηγόρευσαν, ἀλλ’ ἡ ἔμπνευσις ὑπῆρξε καλῆς πίστεως, ἔμπνευσις ὅμως πάντως ἀτυχής. Ἐγράφη κατ’ ἐπανάληψιν ὅτι παρευρισκόμενος καὶ ἐγὼ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ παρελθόντος ἔτους εἰς τὴν Γενεύην συνετέλεσα, καίτοι στερούμενος ἐπισήμου ἰδιότητος, διὰ τῶν ὁδηγιῶν μου πρὸς ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου. Δὲν διέψευσα τὴν εἴδησιν ταύτην διότι ἔχω πρὸ πολλοῦ πεισθῆ ὅτι αἱ διαψεύσεις εἰς οὐδὲν ὠφελοῦν, ὅταν μάλιστα πρόκειται περὶ πληροφοριῶν ἀβασίμων. Εἶναι ὅμως γεγονὸς ὅτι οὔτε εἰς τὴν Γενεύην εὑρισκόμην τὸν παρελθόντα Σεπτέμβριον οὐδὲ μακρόθεν ἀνεμίχθην εἰς τὸ ἔργον τῆς ἑλληνικῆς ἀποστολῆς, οὔτε ἰδέαν τινὰ τοῦ Πρωτοκόλλου εἶχον, καὶ γνῶσιν αὐτοῦ ἔλαβον ὁμοῦ μετὰ τοῦ ἄλλου κόσμου διὰ τῶν ἐφημερίδων ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τῆς καταγγελίας τῆς συμμαχίας ἢ ὀλίγον ἴσως πρὸ αὐτῆς. Καὶ ἀφ’ ἧς ἔλαβον γνῶσιν τοῦ Πρωτοκόλλου ἐσχημάτισα περὶ αὐτοῦ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔκτοτε δὲν μετέβαλον, διότι ἀδύνατον θὰ ἦτο νὰ ἀνεύρω καὶ ἐγὼ οἱανδήποτε δικαιολογίαν αὐτοῦ. Κρατεῖ εἰς τὴν Χώραν ταύτην ἓν πραγματικὸν καθεστὼς παρέχον πᾶσαν ἀσφάλειαν διὰ τὸν σεβασμὸν τῶν δικαιωμάτων τῶν μειονοτήτων. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Βουλγαρίας ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου ἀνέφερε δύο περιπτώσεις, αἱ ὁποῖαι καταδεικνύουν τὸ πνεῦμα τῆς ἀπολύτου ἰσότητος καὶ τῆς ἀνεξικακίας τὸ διέπον τὴν Χώραν ταύτην. Ἀνέφερε τὴν περίπτωσιν τῶν γνωστῶν ἐκείνων χωρικῶν τῆς Δυτικῆς Θράκης, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν ἰδίαν του ὁμολογίαν εἶχον διοργανώσει ἐπίθεσιν ἐναντίον τῶν νώτων τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ τὴν ἄνοιξιν τοῦ 1923 εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ Ἕβρου καὶ εἶχον ἐκτοπισθῆ ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν Ἀρχῶν ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου. Καὶ ὅμως τοὺς οὕτω ἐπιβουλευθέντας τὴν ὑπόστασιν τοῦ Κράτους ἐσπεύσαμεν νὰ περιθάλψωμεν καλύτερον καὶ τῶν ὁμογενῶν ἡμῶν προσφύγων καὶ νὰ ἀποκαταστήσωμεν αὐτοὺς εἰς τὰς ἑστίας των παρελθόντος τοῦ κινδύνου καὶ νὰ παράσχωμεν εἰς αὐτοὺς πᾶσαν ἀνόρθωσιν τῶν ζημιῶν τὰς ὁποίας ὑπέστησαν διὰ τῆς μετακινήσεως. Ἑτέρα περίπτωσις συνδέεται πρὸς τὸ θλιβερὸν ἐπεισόδιον τοῦ Τέρλιτς. Καὶ εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐσκέφθη νὰ ἀποκρύψῃ τὸ ἔγκλημα ἢ νὰ μειώσῃ τὴν σημασίαν του, δὲν ἐσκέφθη κἂν νὰ ἀμυνθῇ ἐναντίον τῶν προσπαθειῶν τῶν Βουλγάρων πρακτόρων ἵνα ἐξογκώσουν τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐπεισοδίου, ἀλλ’ ἔσπευσεν ἀνεπιφυλάκτως νὰ ἀνομολογήσῃ τὴν ἐνοχὴν τῶν ἰδίων της ὀργάνων ὅταν ἡ ἐνοχὴ ἀπεδείχθη καὶ νὰ καταδιώξῃ τοὺς ἐνόχους καὶ νὰ ἐπιζητήσῃ καὶ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐπιβολὴν εἰς αὐτοὺς παραδειγματικῆς καὶ ἀμειλίκτου τιμωρίας. Ὑπὸ τοιοῦτον πραγματικὸν καθεστὼς διεβίουν ἐν Ἑλλάδι αἱ μειονότητες. Ἀλλ’ ὑπῆρχεν ἐπίσης καὶ ἓν ὁλόκληρον σύστημα νομικὸν καθιερούμενον ὄχι μόνον διὰ τῶν γενικῶν περὶ εἰρήνης Συνθηκῶν ἀλλὰ καὶ δι’ εἰδικῆς Συμβάσεως ἀναγραφούσης ἐν λεπτομερείᾳ τὴν διαδικασίαν καὶ τὰς κυρώσεις διὰ τὴν προστασίαν τῶν μειονοτήτων ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν καὶ τὸν ἔλεγχον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Κατόπιν ὅλων αὐτῶν γεννᾶται ἡ ἀπορία ποῖος λόγος συνέτρεξε διὰ νὰ ζητηθῇ παρὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐξαιρετικῶς παρ’ αὐτῆς καὶ μόνης, ἡ παροχὴ νέων προσθέτων ἐγγυήσεων, αἱ ὁποῖαι θίγουν καιρίως τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν. Διότι εἶναι ἀναμφισβήτητος ἡ μείωσις ἡμῶν ὡς Ἔθνους ἐλευθέρου καὶ ἀνεξαρτήτου διὰ τῆς ἀναμίξεως ὑπαλλήλων ξένων εἰς ὑποθέσεις ἀναγομένας καθαρῶς εἰς τὴν σφαῖραν τοῦ ἐσωτερικοῦ δικαίου, διὰ τῆς ἱδρύσεως πρὸ παντὸς ἑνὸς μονίμου ἐκτελεστικοῦ ὀργάνου διεθνοῦς χαρακτῆρος, τὸ ὁποῖον, ἂν ἤθελε λειτουργήσει, θὰ ὑπέβαλλεν ὑπὸ τὸν ἄμεσον αὐτοῦ ἔλεγχον ὅλην τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν διοίκησιν εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Θράκην. Ἀντεστρατεύετο ἀκόμη τὸ Πρωτόκολλον πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Βαλκανικῆς εἰρηνεύσεως τὴν χαραχθεῖσαν παρὰ τῶν Συμμάχων εὐθὺς μετὰ τὸν πόλεμον. Ἔκφανσις τῆς πολιτικῆς ταύτης ὑπῆρξεν ἡ Σύμβασις περὶ ἀμοιβαίας ἑλληνοβουλγαρικῆς μεταναστεύσεως, τῆς ὁποίας τοσάκις ἐγένετο μνεία κατὰ τὴν συζήτησιν. Εἶναι ἀδιάφορον τῇ εἰσηγήσει τίνος ὑπεγράφη ἡ Σύμβασις αὐτή. Εἶναι γεγονὸς ὅτι δὲν προῆλθεν ἐκ τῆς θελήσεως τῶν συμβληθέντων ἀλλ’ ὅτι ἐπεβλήθη εἰς αὐτὰ ὡς ἀνάγκη ἐπιβαλλομένη ὑπὸ τῆς διαγραφείσης πολιτικῆς. Εἶχε κατανοηθῆ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὅτι διὰ νὰ λείψουν αἱ προστριβαὶ καὶ αἱ συγκρούσεις μεταξὺ τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν καὶ εἰδικώτερον μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας δὲν ὑπῆρχεν ἄλλο τελεσφόρον μέτρον πλὴν ἑνός: τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς ἐθνολογικῆς ὁμοιογενείας τῶν δύο τούτων Χωρῶν διὰ τῆς ἀπομακρύνσεως ὅλων ἐκείνων τῶν στοιχείων τὰ ὁποῖα ἐχρησίμευσαν κατὰ τὸ παρελθὸν ὡς ἑστίαι ταραχῶν καὶ συρράξεων. Καὶ δὲν ἐξώθησαν τὴν πολιτικὴν ταύτην αἱ Δυνάμεις μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ ἐπιβάλουν τὴν ὑποχρεωτικὴν τῶν πληθυσμῶν ἀνταλλαγήν, ἀλλ’ ἔλαβον πᾶσαν μέριμναν ὅπως διευκολύνουν τὴν ὅσον τὸ δυνατὸν ἀθροωτέραν ἔξοδον τῶν ἑτερογενῶν στοιχείων ἐκ τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Βουλγαρίαν καὶ τἀνάπαλιν. Παρὰ τὸν συμβουλευτικὸν τύπον τὸν ὁποῖον εἶχε κατ’ ἐπίφασιν ἡ σύμπραξις τῶν δύο ἀντιπροσώπων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου ἡ ἑλληνικὴ κυριαρχία κατελύετο ἀπέναντι μιᾶς καὶ μόνης μειονότητος, τῆς σλαυικῆς. Ἄμεσον ἐκ τούτου ἀποτέλεσμα ἤθελεν ἐπέλθει νὰ καταβάλουν αἱ βουλγαρικαὶ Ὀργανώσεις πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς διατήρησιν τῶν φυλετικῶν πυρήνων τῶν ὑφισταμένων ἤδη εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ πολλαπλασιασμόν, εἰ δυνατόν, αὐτῶν διὰ τῆς παλιννοστήσεως ὅλων ἐκείνων τῶν βουλγαροφώνων οἱ ὁποῖοι ἀπεδήμησαν ἐκεῖθεν τὴν τελευταίαν εἰκοσιπενταετίαν, ἀπὸ τοῦ 1900 καὶ ἐντεῦθεν. Διότι καὶ περὶ αὐτοῦ, ὡς γνωρίζετε, ὑπάρχει πρὸ πολλοῦ ἀξίωσις ρητὴ τῆς Βουλγαρίας, τῆς ὁποίας δὲν ἀπέστη αὕτη μέχρι σήμερον. Εἶναι περιττὸν νὰ λεχθῇ ποῦ ἤθελε μᾶς ὁδηγήσει εὐθέως κατάστασις ὑπὸ τοιούτους ἐξελισσομένη ὅρους. Θὰ παρέμενον ἐπί τινα χρόνον ἐν ἀναβρασμῷ τὰ πνεύματα καὶ ἐν ἐπιφυλακῇ αἱ δυνάμεις ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν, δὲν θὰ παρήρχετο ὅμως πολὺς χρόνος καὶ τὸν πόλεμον τὸν ἀκήρυκτον ἤθελεν ἐπακολουθήσει ὁ πόλεμος ὁ ἀπροκάλυπτος μεταξὺ τῶν δύο Χωρῶν. Τὸ Πρωτόκολλον, τὸ ὁποῖον ἀπέρρευσε — δὲν ἀμφιβάλλομεν περὶ τούτου — ἐκ τῆς ἀγαθῆς προθέσεως πρὸς πρόληψιν τῶν πολέμων, θὰ ἀπέβαινε πρᾶξις μοιραία διὰ τὴν εἰρήνην. Διὰ τοῦτο καὶ ἐξεδηλώθη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὁμόθυμον τὸ αἴσθημα τοῦ Ἔθνους ἐν τῇ κρίσει του περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου, διὰ τοῦτο δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι καὶ ἑνότης διεπιστώθη ἀπόψεων μεταξὺ ὅλων τῶν πολιτικῶν παραγόντων τῆς Χώρας, ἑνότης ἀπόψεων κατὰ βάσιν τοὐλάχιστον, διότι διαφοραὶ ἄλλαι προέκυψαν, καὶ ἀπόδειξις τούτων εἶναι ἡ σημερινὴ συζήτησις. Αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων ὑπόχρεος εἶναι νὰ ἐξωτερικεύῃ μετὰ πάσης ἐπιφυλάξεως τὰς σκέψεις της καὶ νὰ προχωρῇ μετὰ πάσης περισκέψεως εἰς τὰς ἐνεργείας της, αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδίστασε νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου γνώμην της. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ παρακολουθήσω ὅλας ἐκείνας τὰς λεπτολογίας τὰς ἐκτεθείσας πρὸ ὀλίγου περὶ τῆς ἐννοίας τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων. Τὰ πολιτικὰ ζητήματα δὲν λύονται ἐπὶ τῇ βάσει ἐξεζητημένων διανυχίσεων. Αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως μίαν εἶχον ἀπολύτως σαφῆ ἔννοιαν, ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο δὲν ἠδύνατο νὰ τύχῃ κυρώσεως καὶ ἑπομένως καὶ ἐφαρμογῆς. Ἦσαν πασίγνωστα τὰ αἰσθήματα τῆς Συνελεύσεως ἀπέναντι τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ἐμφανεῖς αἱ διαθέσεις αὐτῆς, ὥστε ὅταν ἔλεγεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν θὰ ἐφηρμόζετο πρὶν ἢ εἰσαχθῇ ἐνώπιον ἡμῶν καὶ πρὶν ἢ ἀποφανθῇ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ Συνέλευσις, νὰ γνωρίζῃ καὶ τὴν ἀσφαλῆ αὐτοῦ καταδίκην. Παρηκολούθησα ἐπισταμένως τὰς συζητήσεις καὶ λόγῳ τῆς σπουδαιότητος τοῦ θέματος καὶ λόγῳ τῆς εἰδικότητος πολλῶν ἐκ τῶν κυρίων συναδέλφων οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ἐπ’ αὐτοῦ. Τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐτέθη ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν εἶναι ζήτημα διφυές, εἶναι ζήτημα ἐθνικὸν ἅμα καὶ πολιτικόν. Ἡ τύχη τοῦ Πρωτοκόλλου ἀφ’ ἑνός, ἡ τύχη τῆς Κυβερνήσεως ἀφ’ ἑτέρου. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ἀπεριφράστως ὅτι μετ’ εὐφραδείας καὶ ἐπιχειρηματολογίας ἁδρᾶς, ἀξίας πάσης ἐξάρσεως, κατηνέχθησαν ὑπὸ τῶν συναδέλφων τὰ τελευταῖα πλήγματα ἐναντίον τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ προσθέσω ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶχεν ἤδη καταπέσει νεκρὸν ἀφ’ ἧς ἐγνώσθη τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ, ὑπὸ τὴν ἀκάθεκτον ὁρμὴν τῆς ἐθνικῆς πνοῆς. Ἡ ἀνάλυσις ἡ ὁποία ἔγινεν εἰς οὐδὲν ἄλλο ἐχρησίμευσεν εἰμὴ εἰς τὸ νὰ ἐπιβεβαιώσῃ τὴν ἀκρίβειαν τῆς λαϊκῆς διαισθήσεως. Ἀλλὰ ποῖαι ὑπῆρξαν αἱ βάσεις τοῦ ἐλέγχου τοῦ ἀσκηθέντος ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως; Ποῖαι ὑπῆρξαν αἱ πράξεις καὶ ποῖαι αἱ παραλείψεις αἱ ὁποῖαι ἀπεδόθησαν εἰς αὐτήν, πράξεις καὶ παραλείψεις δυνάμεναι νὰ ἐπισύρουν τὴν καταδίκην της παρὰ τῆς Συνελεύσεως, παρὰ τὴν συνδρομὴν δύο γεγονότων ἀναμφισβητήτων, τοῦ γεγονότος ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν ὑπέγραψε τὸ Πρωτόκολλον καὶ τοῦ ἄλλου ὅτι δὲν συνέστησε τὴν κύρωσιν αὐτοῦ; Τὰ κύρια κεφάλαια τῆς κατηγορίας ὑπῆρξαν δύο. Παρατηρήσεις διετυπώθησαν πλεῖσται ὅσαι, ἀλλὰ θὰ ἦτο περιττὸν νὰ ἀπασχοληθῶ ἐπ’ αὐτῶν. Τὸ πρῶτον κεφάλαιον εἶναι ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρέλειψε νὰ συστήσῃ τὴν ἄμεσον τοῦ Πρωτοκόλλου καταψήφισιν καὶ τὸ δεύτερον ὅτι ὑπέβαλεν ἐνώπιον ἡμῶν ἐσφαλμένην βάσιν ἀποκηρύξεως. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν συνέστησε τὴν ἄμεσον τοῦ Πρωτοκόλλου ἀποκήρυξιν. Καὶ κατακρίνεται διὰ τοῦτο ὡς προκαλέσασα τὴν χαλάρωσιν τῆς μεταναστευτικῆς κινήσεως πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου ἐπίσημα δεδομένα ἵνα πιστοποιήσω ἢ ἀνασκευάσω τὴν ἀκρίβειαν τῆς πληροφορίας. Ἐνθυμοῦμαι ὅμως ἕτερον γεγονὸς τὸ ὁποῖον θεωρῶ χαρακτηριστικόν, ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα τοῦ Πρωτοκόλλου πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, εἶχε παρασχεθῆ μετ’ αὐθεντικότητος μὴ ἐπιδεχομένης ἀντιρρήσεις ἡ πληροφορία ἐκ μέρους τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ὅτι εἰς τὸ Σιδηρόκαστρον μόνον τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας εἶχον ὑποβληθῆ κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας πλέον τῶν 300 ἀνακλήσεις δηλώσεων μεταναστεύσεως. Καὶ ἠκούσατε πρὸ ὀλίγου ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐπισήμων δεδομένων ὅτι ὄχι μόνον εἰς τὸ Σιδηρόκαστρον ἀλλ’ εἰς ὁλόκληρον τὴν Μακεδονίαν καὶ εἰς ὁλόκληρον τὴν Θράκην ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνακλήσεων καθ’ ὅλον τὸ διαρρεῦσαν διάστημα μέχρι τέλους τοῦ ἔτους 1924 — ὁπότε ἔληξεν ἡ τεταγμένη προθεσμία τῆς ὑποβολῆς δηλώσεων — ὑπῆρξεν ἐλάχιστος, οὐχὶ ἀνώτερος τῶν 50.

§144Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). 49 διὰ τὴν ἀκρίβειαν.

§145Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀνέφερα τὸ γεγονὸς τοῦτο, ἵνα καταδείξω μετὰ πόσης δυσπιστίας πρέπει νὰ τείνωμεν οὖς εὐήκοον εἰς πληροφορίας ἀνευθύνους, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἀνύποπτος ἡ ἀξιοπιστία ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μεταδίδουν ταύτας. Πληροφορίαι ἀνεύθυνοι καὶ ἄλλοτε ἐθίχθησαν ἀσθενέστερον καὶ σήμεροι συνεζητήθησαν θορυβωδέστερον. Ἐλέχθη ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἀγνοῶ διὰ ποίας ἐνεργείας, προέβη εἰς ἔγγραφον τοῦ Πρωτοκόλλου ἀναγνώρισιν. Ἡ Συνέλευσις ἔχει ὑπ’ ὄψιν της ἐπισήμους δηλώσεις ἐνδεικνυούσας ἀντιθέτους προθέσεις καὶ πιστοποιούσας ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐδέποτε ἐσκέφθη νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ δικαίωμα τῆς Συνελεύσεως πρὸς κύρωσιν ἢ ἀποκήρυξιν τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ὑπέδειξε σαφῶς ὅτι καὶ κατὰ ἰδίαν της γνώμην ἡ δήλωσις τῆς Γενεύης δὲν ἠδύνατο νὰ τύχῃ κυρώσεως. Οἱ προτείναντες ὅμως τὴν ἀναβολὴν δὲν ἀπέκλειον προδήλως καὶ τὴν πιθανότητα μικρᾶς τινος ἐλαττώσεως τῶν δηλώσεων τῆς μεταναστεύσεως. Γενικώτεραι ἀπόψεις ἐπεκράτησαν παρ’ αὐτοῖς, ῥιζικώτερον ἐξυπηρετοῦσαι τὸ κοινὸν συμφέρον. Ἀντελαμβάνοντο ὅτι διὰ μιᾶς ἀποτόμου ἀποφάσεως ἠθέλομεν διατρέξει τὸν κίνδυνον νὰ ἴδωμεν διαμορφουμένην εἰς βάρος ἡμῶν ἀτμόσφαιραν βαρεῖαν, νὰ ἴδωμεν σχηματιζομένην τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀποστερεῖ τῆς ὀφειλομένης προστασίας τὰς μειονοψηφίας, μὲ τὸν τελικὸν ἴσως σκοπὸν τῆς ὁριστικῆς αὐτῶν ἀποβολῆς ἔξω τῶν ὁρίων της. Δημιουργουμένης τῆς προκαταλήψεως ταύτης, δὲν γνωρίζω ἂν ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ τὴν ἀνατρέψωμεν ἐκ τῶν ὑστέρων, οἱασδήποτε καὶ ἂν ἠθέλομεν καταβάλει ἀπεγνωσμένας προσπαθείας. Ἀντιθέτως διὰ μιᾶς ἐγκαίρου καὶ καταλλήλου διαφωτίσεως καὶ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ τῶν Κυβερνήσεων καὶ τῆς δημοσίας τοῦ ἐξωτερικοῦ γνώμης οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀμφιβολία ὅτι πάντες θὰ ἐπείθοντο περὶ τῆς βασιμότητος τῶν λόγων οἱ ὁποῖοι περιήγαγον τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀκυρώσῃ, ἐν τῷ δικαιώματι τὸ ὁποῖον εἶχε, πρᾶξιν ἡ ὁποία ἔθιγε τὰ ἴδια συμφέροντα καὶ ἐπικίνδυνον διὰ τὴν εἰρήνην. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ τηρηθεῖσα πολιτικὴ δὲν ἀπέβη ἄκαρπος. Οἱ διεθνεῖς παράγοντες διατελοῦν σήμερον ἐν γνώσει τοῦ ζητήματος καὶ θὰ ἦτο ἀσυγχώρητος ἡ Κυβέρνησις, ἂν ῥυμουλκουμένη ὑπὸ τῆς δημοσίας γνώμης ἤθελε παραλείψει νὰ λάβῃ ὅλας τὰς ἀναγκαίας προφυλάξεις, αἱ ὁποῖαι θὰ μᾶς ἐξησφάλιζον ἐξ ἐνδεχομένων δυσαρέστων ἐκπλήξεων. Τὸ δεύτερον κεφάλαιον τῆς κατηγορίας ἀνάγεται εἰς τὴν βάσιν ἐφ’ ἧς ἡ Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ στηρίξῃ τὴν ἀποκήρυξιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Καὶ ὑπῆρξεν ἁπλῆ ἡ βάσις αὕτη· ὅτι ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖ τὸ Πρωτόκολλον ὡς σταθμὸν ἐπικίνδυνον καὶ διὰ τὴν ἐσωτερικὴν τῆς Χώρας γαλήνην καὶ διὰ τὴν εἰρήνην. Τὴν ἄποψιν ταύτην ἐνίσχυσεν ἡ παρερμηνεία τοῦ Πρωτοκόλλου ἐκ μέρους τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας, τείνουσα εἰς τὴν δημιουργίαν βάσεως πρὸς ἐπεμβάσεις εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ δημιουργίαν διηνεκῶν ἐν αὐτῇ σάλων. Ἀπέναντι τῆς ἁπλῆς ταύτης βάσεως, τῆς περιεχούσης οὐσιαστικὰς ἀληθείας, τῆς διαπιστούσης τὴν εἰλικρίνειαν ἡμῶν καὶ τὴν ὑστεροβουλίαν τῶν ἄλλων, ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Κορινθίας ὑπεστήριξεν ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἐγκλεισθῶμεν ἐντὸς τῶν ἀσφυκτικῶν τυπικῶν ὁρίων καὶ νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο ἦτο ἐξ ὑπαρχῆς ἄκυρον, λόγῳ τῆς περιληφθείσης ἐν αὐτῷ ῥήτρας περὶ ἀμέσου αὐτοῦ ἰσχύος, καὶ ἰσχυρίσθη ὅτι ἡ ῥήτρα αὕτη, ἄκυρος καθ’ ἑαυτήν, καθιστᾷ καὶ τὸ ὅλον Πρωτόκολλον ἄκυρον. Ἂν τοιαύτη θεωρία ἤθελεν ὑποστηριχθῆ, κύριοι, προκειμένου περὶ ὑποθέσεων ἀναγομένων εἰς τὰ στενὰ ὅρια τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου, θὰ ἔλεγον καὶ πάλιν ὅτι ἡ νομικὴ ἀρχὴ ἡ ὑποστηριζομένη δὲν εἶναι ἀκριβής, διότι καὶ ἐν τῷ ἀστικῷ δικαίῳ ὅρος τις ἀνίσχυρος ἢ ἄκυρος δὲν καθιστᾷ καὶ ὁλόκληρον τὴν πρᾶξιν ἄκυρον. Ἀλλ’ ὅ,τι εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑποστηριχθῇ προκειμένου περὶ πράξεων ἀτομικῶν θὰ ἦτο ἀληθῶς ἀκατανόητον προκειμένου περὶ Συνθηκῶν καὶ διεθνῶν ἐν γένει Συμφωνιῶν. Τίς θὰ ἠδύνατο νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι Συμφωνίαι ἐκ τῶν ὁποίων κρίνεται ἡ τύχη τῶν λαῶν καὶ τῶν ὁποίων ἡ ὑπογραφὴ ἐμπνέεται ἐκ τῶν γενικωτέρων συμφερόντων τῆς ἀνθρωπότητος δύνανται νὰ καταπέσουν ἐκ βάθρων μόνον καὶ μόνον διότι συνέπεσε νὰ παρεισφρήσῃ ἐν αὐταῖς μία ρήτρα ἄκυρος;

§146Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπεστήριξε κανεὶς τέτοια πράγματα.

§147Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τὸ ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Κορινθίας, ἀλλ’ εἶναι προφανῶς σαθρὰ ἡ βάσις ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς ἀπασχολήσω. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας ἔθεσεν ἐπὶ ἄλλου ἐδάφους τὸν ἰσχυρισμόν. Εἶπε δηλαδή, ἂν καλῶς ἀντελήφθην, ὅτι θὰ ἔπρεπεν ἡ Συνέλευσις νὰ θεωρήσῃ ἄκυρον τὴν πρᾶξιν, διότι διατηρεῖ, παρὰ τὴν ρήτραν τῆς ἀμέσου ἐφαρμογῆς, ἀκέραιον τὸ δικαίωμα τῆς ἀπορρίψεως.

§148Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Οὔτε αὐτὸ εἶπον.

§149Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Αὐτὸ εἴπετε· διατηρεῖ ἀκέραιον τὸ δικαίωμα τῆς ἀπορρίψεως καὶ ἑπομένως ἡ πρᾶξις εἶναι ἄκυρος.

§150Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θέλετε νὰ σᾶς εἴπω τί εἶπα; Ὅτι τὸ Πρωτόκολλον, ἡ Σύμβασις αὐτή, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἰσχὺν καὶ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ κῦρος, ἂν δὲν τύχῃ τῆς κυρώσεως τῆς Συνελεύσεως· ἡ μία ὄψις ἡ τυπικὴ εἶναι αὐτή, εἶπον ὅμως καὶ τὴν οὐσιαστικὴν ὄψιν.

§151Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄς ἀφήσωμεν τὴν οὐσιαστικήν.

§152Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν τυπικήν, εἶπον αὐτό.

§153Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Αὐτὸ ἀνέφερα καὶ ἐγὼ ὡς λεχθέν, ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἄκυρον, διότι ἔχει ἡ Συνέλευσις τὸ δικαίωμα τῆς ἀπορρίψεως.

§154Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπον ὅτι ἡ σχετικὴ Σύμβασις δὲν εἶναι πλήρης, ὅπως λέγουν οἱ νομικοί, ἐφόσον δὲν ἔχει τὴν κύρωσιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας.

§155Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄλλο πλήρης καὶ ἄλλο ἄκυρος.

§156Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπον ὅτι δὲν εἶναι πλήρης καὶ ἔψεξα τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἔδωσεν ἄλλον δρόμον εἰς τὸ ζήτημα καὶ τὰ ἔμπλεξε τὰ ζητήματα.

§157Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἔχει καλῶς. Ἂν ἡ ἔκφρασις ὑπῆρξε πλημμελής, ἡ ἔννοια ὑπῆρξεν ἀκριβής. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι οὐδεμία ρήτρα εἶναι ἱκανὴ νὰ περιγράψῃ τὰ δικαιώματα τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας.

§158Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θέλετε νὰ μὲ παραστήσετε ὅτι ἐγὼ ἐπέμενα νὰ κηρύξωμεν τὸ Πρωτόκολλον ἄκυρον. Ἐγὼ εἶπον νὰ μὴ τὸ κυρώσωμεν· ὑπάρχει κολοσσιαία διαφορά.

§159Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Σᾶς εἶπον ὅτι ὑπεστηρίχθη παρ’ ὑμῶν ἡ βάσις ἀκυρότητος τοῦ Πρωτοκόλλου διὰ νὰ μὴ περιέλθῃ εἰς ἀντίθεσιν ἡ Συνέλευσις μετὰ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, καὶ οἱ λόγοι τῆς ἀκυρότητος ἐξετέθησαν ἐκ μέρους τοῦ πληρεξουσίου ἐκ Κορινθίας καὶ ἐκ μέρους ὑμῶν. Σήμερον περιωρίσθητε ἰσχυρισθέντες ὅτι ἡ Συνέλευσις ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς μὴ κυρώσεως, τῆς ἀπορρίψεως καὶ εἴμεθα ἐν τούτῳ σύμφωνοι. Τὸ δικαίωμα τῆς Συνελεύσεως παραμένει ἀπαραμείωτον, διότι οἱαδήποτε ρήτρα τεθεῖσα ἐν τῷ Πρωτοκόλλῳ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιγράψῃ δικαιώματα συμφυᾶ πρὸς τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν.

§160Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτὸ τὸ ἀνεγνωρίσατε, ἀλλὰ κατόπιν πολλῶν ἀγώνων καὶ ἐν τῷ Τύπῳ καὶ ἐνταῦθα.

§161Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἀνεγνωρίσαμεν τίποτε κατόπιν ἀγώνων ὑμῶν. Εἶναι ἀληθές, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι κατὰ τὴν μεταπολεμικὴν περίοδον εἰς ὅλας τὰς γενομένας Συμφωνίας καὶ Συνθήκας προσετέθη ὁ ὅρος τῆς κυρώσεως τῶν Συμφωνιῶν τούτων παρὰ τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας. Ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης βέβαιον ὅτι κατὰ τοὺς προγενεστέρους χρόνους ὑπῆρχον διεθνεῖς πράξεις, αἱ ὁποῖαι οὐδεμίαν ἐποιοῦντο μνείαν τοῦ ὅρου τῆς κυρώσεως, καὶ ἄλλαι αἱ ὁποῖαι περιεῖχον ρήτραν ἀνάλογον πρὸς ἐκείνην τὴν ὁποῖαν περιέχει καὶ τὸ συζητούμενον Πρωτόκολλον. Καὶ ἐφ’ ὅλων τῶν περιπτώσεων τούτων ὁμοφώνως καὶ ἐν τῇ θεωρίᾳ καὶ ἐν τῇ πράξει εἶχεν ἐπικρατήσει ἡ ἀρχὴ ὅτι ἐξυπακούεται ἐν πάσῃ περιπτώσει ὁ ὅρος τῆς κυρώσεως καὶ ὅτι ἄνευ αὐτῆς οὐδεμία τοιαύτη πρᾶξις δύναται νὰ θεωρηθῇ πλήρης. Δὲν εἶναι ἀπόρροια τῶν ἀγώνων τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἡ ἀναγνώρισις τῆς θεωρίας ταύτης παρὰ τῶν συγγραφέων καὶ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς παρὰ τῶν Κρατῶν.

§162Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διατί ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ ἐδήλου ἀμέσως;

§163Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω καὶ διὰ τὸ «ἀμέσως». Ἐπιτρέψατε νὰ προχωρήσω. Ὑπάρχει ἑπομένως περὶ αὐτοῦ παγία κοινὴ ἀντίληψις, καὶ ὅπου ὑπάρχει τοιαύτη αἱ δηλώσεις περιττεύουν, οὐδὲν προσθέτουν. Τίς ἠμφισβήτησε τὴν ἀρχὴν τῆς κυρώσεως, ὅταν ἀνεγνωρίσθη αὕτη καὶ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀκόμη, ἡ ὁποία πᾶν συμφέρον θὰ εἶχε νὰ διαμφισβητήσῃ τὴν ἰσχὺν αὐτῆς; Θὰ ἦσαν περίεργοι αἱ δηλώσεις περὶ πραγμάτων περὶ ὧν πάντες συμφωνοῦν, περιλαμβανομένων εἰς τὰ οἱαδήποτε ἐγχειρίδια διεθνοῦς δικαίου. Ἂν δὲν ἔσπευσεν ἡ Κυβέρνησις νὰ διακηρύξῃ πασιγνώστους ἐπιστημονικὰς κοινοτοπίας, γνωστὰς βεβαίως εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν καὶ τὰς Κυβερνήσεις, κατέστη διὰ τοῦτο ἔνοχος ἐγκλήματος μὴ ἐπιτρέποντος εἰς αὐτὴν τὴν περαιτέρω τοῦ ζητήματος διαχείρισιν; Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξε μόνον ἡ Κυβέρνησις ἔνοχος ὅτι δὲν ἐτήρησε τὰς ἀνατρεπτικὰς προθεσμίας τὰς ὁποίας ποτὲ ἔθεσε πρὸς διατήρησιν τῶν δικαιωμάτων τῆς Συνελεύσεως, ὑπῆρξεν ἀκόμη ἔνοχος, διότι ἔστερξε νὰ περιληφθῇ εἰς τοὺς κόλπους αὐτῆς ἐπί τινα χρόνον ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν πολιτευτὴς ὑπεύθυνος διὰ τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ. Εἰς τὰς διεθνεῖς πράξεις εἰς τὰς ὁποίας περιλαμβάνεται ρήτρα ἀμέσου ἰσχύος μία καὶ μόνη ὑπάρχει ὑποχρέωσις, ἡ ὑποχρέωσις τῶν Κυβερνήσεων, ὅπως, εἰσάγουσαι τὰς πράξεις ταύτας, συνδέωσι μετ’ αὐτῶν τὴν τύχην των. Ἀλλ’ αὐτὸ βαρύνει τὰς Κυβερνήσεις ἐκείνας καὶ μόνον αἱ ὁποῖαι ὑπέγραψαν τὴν πρᾶξιν καὶ δὲν ἐπεκτείνεται ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ εἰς τὰς διαδόχους, διατηρούσας ἀκέραια τὰ δικαιώματα, ὅπως συστήσουν τὴν ἐπικύρωσιν ἢ ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ὅσον καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῆ ὅτι προέβησαν εἰς ἐνεργείας σχετιζομένας μὲ τὴν πρᾶξιν, ἐφόσον καὶ τὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως διατηροῦνται ἀκέραια. Δικαιοῦται πᾶσα Κυβέρνησις μὴ εὐθυνομένη διὰ τὴν ὑπογραφὴν νὰ ἐκθέσῃ εἰλικρινῶς καὶ ἀπεριφράστως τὴν ἰδίαν της γνώμην. Ἂν ἤρκει εἷς Ὑπουργὸς νὰ μεταδώσῃ εἰς ὅλην τὴν Κυβέρνησιν δίκην κολλητικῆς νόσου τὰς εὐθύνας του τὰς προγενεστέρας, ὅλα τὰ Κράτη σχεδὸν τὰ σύγχρονα καὶ κυρίως ἐκεῖνα εἰς τὰ ὁποῖα ἡ κατάτμησις τῶν κομματικῶν δυνάμεων καὶ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς κατέστησαν ἀπαραίτητον τὴν διοίκησιν διὰ κυβερνήσεων συνασπισμοῦ, πάντα τὰ Κράτη ταῦτα ἤθελον καταδικασθῆ εἰς ἀποτελμάτωσιν, ἤθελον στερηθῆ πᾶσαν ἐλαστικότητα, δοθέντος ὅτι κατὰ κανόνα δὲν ἐλλείπουν Ὑπουργοὶ κοινοὶ τῶν ἀλληλοδιαδόχων Κυβερνήσεων. Ἐπὶ μίαν ὁλόκληρον πενταετίαν κυβερνᾶται τὸ Κράτος τὸ Τσεχοσλοβακικὸν διὰ Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ, ἀπορρεούσης ἐκ τῆς παμψηφίας τῆς Βουλῆς, ἐξαιρέσει δύο μόνον κομμάτων, τοῦ Κόμματος τοῦ Γερμανικοῦ καὶ τοῦ Κομμουνιστικοῦ Κόμματος, καὶ αἱ Κυβερνήσεις διαδέχονται ἀλλήλας, ἀλλ’ οὐδεὶς ἐσκέφθη νὰ ἐπιρρίψῃ τὰς εὐθύνας τῆς μιᾶς ἐπὶ τῆς ἑτέρας.

§164Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχει πλήρης συνοχὴ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ἐκεῖ.

§165Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Αὐτὰ εἶναι τὰ τρωτὰ τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ αἱ κατηγορίαι κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἄνευ ὑπεκφυγῶν, ἀναξίων τῆς Χώρας ταύτης, δυνάμεθα νὰ διακηρύξωμεν τοὺς λόγους δι’ οὓς ἀποκηρύσσομεν τὸ Πρωτόκολλον, μὴ καλυπτόμενοι ὄπισθεν μικρῶν προσχημάτων ὡς ἔνοχοι ἀθεμίτου πράξεως. Ἀποκρούοντες τὸ Πρωτόκολλον προασπίζομεν τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν εἰρήνην. Καὶ ἐπιθυμοῦμεν παντὸς ἄλλου διακαέστερον τὴν εἰρήνην, διότι ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι δυνάμεθα νὰ καταγάγωμεν καὶ ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς εἰρηνικῆς ἀναπτύξεως νίκας μᾶλλον περιλάμπρους ἐκείνων τὰς ὁποίας κατηγάγομεν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Ὅστις θὰ προσέβλεπε σήμερον εἰς τὴν Χώραν ταύτην, κατόπιν μιᾶς δεκαετοῦς πολεμικῆς ἐξαντλήσεως καὶ μιᾶς ἀπαραδειγματίστου καταστροφῆς, θὰ ἐκπλαγῇ πρὸς τῆς ἀκαταβλήτου ζωτικότητος τοῦ λαοῦ. Ὅλη ἡ Ἑλλὰς ἔχει μεταβληθῆ εἰς κυψέλην ἐργασίας καὶ ἐπουλώνει τὰς πληγὰς καὶ ἀνορθώνει τὰς ζημίας καὶ ρίπτει ρίζας βαθείας τῆς μελλούσης του εὐημερίας. Ὀρθῶς ἐλέχθη ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἔχει παρ’ ἡμῖν ρίζας βαθυτέρας ἀπὸ πᾶσαν ἄλλην Χώραν, ὄχι μόνον διὰ τὰς Ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας ἤδη μᾶς προσέφερεν, ἀλλὰ διότι γνωρίζομεν ὅτι ἐξασφαλιζομένης τῆς διεθνοῦς δικαιοσύνης καὶ ἀποσοβουμένων τῶν αἰφνιδιασμῶν τῆς κτηνώδους βίας ἡ Ἑλλὰς ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τῶν γειτόνων της, ἂν καὶ αὐτοὶ ἐπιθυμοῦν τὴν συνεργασίαν, ἢ ἐν ἁμίλλῃ καὶ ἀνταγωνισμῷ μετ’ αὐτῶν θὰ ἔχῃ ἑδραιώσει μετ’ οὐ πολὺ εἰς τὴν γωνίαν αὐτὴν ἑστίαν εἰρηνικοῦ πολιτισμοῦ οὐχὶ κατωτέρου παντὸς ἄλλου. (Χειροκροτήματα).

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσιμινάκης ἔχει τὸν λόγον.

§167Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Παραιτοῦμαι, κύριε Πρόεδρε. (Ὁμοίως παραιτοῦνται τοῦ λόγου οἱ κ.κ. Φ. Μανουηλίδης, Γ. Τζώρτζης, Α. Μπιράκης, Δ. Λεονάρδος, Σ. Ἀναστασιάδης καὶ Α. Θεολογίτης).

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ ἔχει τὸν λόγον.

§169Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Ἂν ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, δὲν ἀνῆλθον ἵνα συμπληρώσω τοὺς προαγορεύσαντας, ἀνῆλθον ἵνα εἴπω τι πραγματικώτερον περὶ τῶν συναιτίων τοῦ γενομένου ἐγκλήματος ἢ τῆς γενομένης ἠλιθιότητος, κατὰ τὴν προσφυᾶ ἔκφρασιν ἀξιοτίμου συναδέλφου. Εἶναι πρωτοφανὲς εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ χρονικὰ ὅτι σκοπίμως, ἵνα θολώσωσι τὰ νερά, οὔτε ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν οὔτε ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐτόλμησαν νὰ ἐμφανισθοῦν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Μάλιστα ἐγὼ ἐζήτησα ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ πληροφορηθῶ ἂν ἔχει ἐγγραφῆ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἵνα ἀπαντήσῃ καὶ ἂν ὄντως εἶναι βεβαιωμένον ὅτι ἐζήτησεν ἔγγραφα ὅπως ὁμιλήσῃ καὶ δώσῃ λόγον.

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐζήτησε νὰ διαγραφῇ, ὁ κ. Σοφούλης ὅμως εἶναι ἀσθενής.

§171Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Οὕτως εὑρέθημεν πρὸ τοῦ θεάματος ὥστε πρώην Ὑπουργοὶ νὰ διαμαρτύρωνται καὶ νὰ πλύνωσι τὰς χεῖράς των, ὡς ὁ Πιλάτος, καὶ νὰ λέγωσιν «εἴμεθα ἀθῷοι τοῦ αἵματος αὐτοῦ, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐλάβομεν παντάπασι γνῶσιν αὐτοῦ καὶ διὰ τοῦτο δὲν εὐθυνόμεθα». Ἀλλὰ ποῦ ἦσαν, σᾶς ἐρωτῶ, ὅταν ἐξ ἑνὸς ἐπεισοδίου ὁ νῦν ἡγέτης τῆς πλειονοψηφίας καὶ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν Παρασκευήν, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς τὴν ἡμέραν, εἶχεν ὁμιλήσει κατ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπέπεσαν δριμέως κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης καὶ παρέσυραν καὶ τὸν Τύπον καὶ τὴν κοινωνίαν, ὥστε νὰ δημιουργηθῇ ἀτμόσφαιρα πλήρης ἀτμῶν; Ὁ δὲ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως—ἔχω τὴν εἰκόνα αὐτὴν ἐνώπιόν μου —τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ὑπερησπίσθη τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἐπρόκειτο εἰμὴ περὶ ἀσημάντων κατηγοριῶν, ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πάγκαλος τότε ὡς Ὑπουργὸς μετέθεσεν ἕνα ταγματάρχην διὰ νὰ γίνῃ δικτάτωρ καὶ ὅτι διδάσκαλός τις ἐν Γουμενίτσῃ ἀνέγνωσε μίαν ἀναφορὰν κομμουνιστικήν, καὶ εἶπεν ἐπὶ λέξει τότε ὁ νῦν κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰσάγων νέα κοινοβουλευτικὰ ἤθη καὶ ἔθιμα: «Λόγῳ τοῦ ἀτυχοῦς ἐπεισοδίου δύο συναδέλφων, γνωστῶν εἰς ἡμᾶς, ἡ Κυβέρνησις, καίτοι δὲν πταίει τὸ παράπαν, πρέπει νὰ πέσῃ ἐξιλαστήριον θῦμα». Φαίνεται ὅτι συνεκινήθη ὁ νῦν κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὰς σταγόνας τοῦ αἵματος αἵτινες ἐμόλυναν τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ὁμολογῶ ὅτι τὰ αἴτια ταῦτα ἦσαν κατασκεύασμα, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε ἀνεγνώρισε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Φέρετε λοιπὸν ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην σεῖς οἱ ἡγέται τῆς Δεξιᾶς, καὶ φέρετε τὴν εὐθύνην, διότι ἡ Συνέλευσις, τῆς ὁποίας ὁμοίαν δὲν ἐγνώρισα εἰς δύο Βουλὰς εἰς τὰς ὁποίας μετέσχον, ἔχει στοιχεῖα ὄντως πατριωτικά, τὴν ὁποίαν κατωρθώσατε νὰ δυσφημήσετε καὶ νὰ πείσετε καὶ τὴν ἔντιμον δημοσιογραφίαν καὶ τοὺς πολίτας ὅτι πάσχει, ἐνῷ εἰς οὐδὲν πάσχει, καὶ μᾶς ἐρωτοῦν τί συμβαίνει· πάσχετε; Ἀπὸ τί πάσχομεν; Φόρους δὲν ἐβάλαμεν, τὴν Δικαιοσύνην ὁπωσδήποτε τὴν ἐξυψώσαμεν, τὴν ἀσφάλειαν τὴν ἠμπεδώσαμεν καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἔπεσεν ὑπὸ τὴν ἀπειλὴν τοῦ κινδύνου μήπως ὁ διδάσκαλος τῆς Γουμενίτσης μὲ τὸ ἔγγραφον τὸ κομμουνιστικὸν γίνῃ δικτάτωρ. Διὰ τοῦτο τὰς εὐθύνας τὰς φέρετε ὑμεῖς ἁπάσας· οὐδεμίαν εὐθύνην ἔχει ἡ πτέρυξ ἐκείνη, ἡ ὁποία ἠγωνίσθη ὅπως φέρῃ τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐγέννησεν ἡ ἀστοχία μιᾶς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ὄχι μόνον νέα πολιτικὰ ἤθη καθιεροῖ ἐκ μέρους τῶν ἰθυνόντων τὴν παράταξίν σας, ἀλλὰ καὶ τὴν πτέρυγα ἐκείνην ἐδυσφήμησε καὶ τὴν Συνέλευσιν ὁλόκληρον, ὅτι δημοκοπεῖ συζητοῦσα ἐπὶ τόσῳ σπουδαίου ζητήματος.

§172ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ὑπάρχει φόβος.

§173Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Ὑπάρχει φόβος καὶ ἐγὼ τὸν φόβον τοῦτον τὸν ὑπολογίζω, διότι ἡ Συνέλευσις θὰ ἠδύνατο νὰ εὕρῃ ἓν πρόσωπον νὰ ἀντιπροσωπεύσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον εἰς τὴν Συνέλευσιν τῆς Γενεύης καὶ νὰ μὴ ἀναθέσῃ τὴν ἀντιπροσωπείαν του εἰς ἕνα ἱερέα, τὸν Βεελζεβούλ, ὅπως τὸν ὠνόμασεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Μπέτσαρης. Ἀλλ’ ἀπήντησεν ὁ ἀξιότιμος κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων εἰς τὰ τεθέντα δύο ἐρωτήματα; Δὲν ἀπήντησε, διότι, δεξιὸς χειριστὴς τοῦ λόγου, κατέληξε μὲ τὸ ἐγκώμιον τῆς Ἑλληνικῆς ἐργατικότητος καὶ δὲν ἀπήντησεν εἰς τὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως αἰτίασιν, ὅτι αὕτη παρεπλανήθη καὶ ἀνέφερεν ὅτι ἔχει καὶ Σύρους εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ ὅτι εἶναι ἑτοίμη ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐκείνων νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν μειονότητα. Δὲν ἀπήντησεν εἰς τὴν κατηγορίαν τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὅτι σοβαρὰ διπλωματικὴ προσωπικότης εἰδοποίησε τὴν Κυβέρνησίν σας νὰ προσέξῃ εἰς τὸ Πρωτόκολλον αὐτό, διότι θὰ ἔχῃ συνεπείας ἐπὶ τῆς Συνθήκης τῆς Συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας. Ἠμπορεῖ νὰ θαυμάζετε, κύριοι, τοὺς Ὑπουργούς σας καὶ ἰδίως τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, τὸν ὁποῖον ἐτρέψατε εἰς φυγὴν καὶ παρητήθη τοῦ λόγου, ἀλλὰ πρέπει ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης καὶ πρώτιστον ἔργον εἶναι ὑμῶν τῶν μεγάλων διπλωματῶν, εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ εἴτε ἔξω εἰς τὸ δύσμοιρον αὐτὸ Κράτος εὑρίσκονται, τὸ ὁποῖον ἐπαίνους καὶ ἀνακριβείας ἤκουσεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης καὶ εἰς τὸν περίβολον τοῦτον, ἀλλ’ εὑρέθη πρὸ τῆς καταστροφῆς, νὰ διακηρυχθῇ ὅτι, ὅταν συμβάλλεταί τις μὲ τοὺς Βουλγάρους, ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ἐρωτᾷ καὶ τοὺς συμμάχους του, ὅπως κάμνουν οἱ τίμιοι ἄνθρωποι, διότι οἱ αὐτοὶ νόμοι ἰσχύουν καὶ διὰ τὰ ἄτομα καὶ διὰ τὰς οἰκογενείας καὶ διὰ τὰ Ἔθνη. Πρέπει νὰ ἐρωτᾷ καὶ τοὺς συμμάχους του καὶ ὄχι νὰ ἔρχεσθε σήμερον καὶ νὰ ἐπιρρίπτετε τὰς εὐθύνας εἰς τοὺς ἀνευθύνους καὶ νὰ μὴ εὑρίσκωνται εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην οἱ ὑπεύθυνοι, τοὺς ὁποίους σεῖς ἐνεθρονίσατε ἐπὶ τῶν θώκων αὐτῶν τῶν κατηγορουμένων. (Χειροκροτήματα).

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§175Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ ὁμιλήσω διὰ τὸ Πρωτόκολλον. Ἐξευτελίσθη ἀρκετὰ καὶ δὲν ἔχω καμμίαν ὄρεξιν νὰ περιττολογήσω μαζί σας· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐτέθη ζήτημα ἐμπιστοσύνης μόλις πρὸ ὀλίγου, ἀνεξάρτητος ὢν καὶ μὴ κατὰ σύστημα ἀντιπολιτευόμενος τὴν Κυβέρνησιν, ὀφείλω νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ἂν ἐζητεῖτο ψῆφος ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, τὴν διαχειρισθεῖσαν τὸ Πρωτόκολλον, ἀσφαλῶς δὲν θὰ τῇ ἔδιδον, ἄλλως τε προκαταβολικῶς δὲν τῇ εἶχον δώσει. Ὀφείλω ὅμως νὰ παρατηρήσω πρῶτον ὅτι τότε, τὸ καλοκαῖρι, ὅτε ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις ἡ μόνη δυνατὴ καὶ καλὴ ἢ ἡ δυνατὴ καὶ μὴ καλὴ Κυβέρνησις, διότι ἡ δυνατὴ καὶ καλὴ Κυβέρνησις, ὅπως εἶχον τὰ πράγματα καὶ τὰ πνεύματα τότε, ἦτο μία Κυβέρνησις γενικοῦ συνασπισμοῦ μὲ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων, διότι ὅμως δὲν ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἡ καλὴ καὶ ἡ δυνατὴ ἀσφαλῶς δὲν πταίω ἐγὼ οὔτε ὁ ἀξιότιμος κ. Γονατᾶς, οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθημεν ἄνευ ἀξιώσεων διὰ νὰ γίνῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτή, ὅλαι αἱ ἄλλαι μερίδες, ποῖος πολύ, ποῖος ὀλίγον πταίουν, διότι ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ συναγάγω ἐκ τοῦ σφάλματος ἐκείνου ἓν δίδαγμα, ὅτι ἓν κόμμα εἴμεθα, μέχρις ἐσχάτων τοὐλάχιστον, καὶ προέκυψαν τόσαι μερίδες. Δὲν εἶναι δυνατὸν κάθε μερὶς νὰ περιέχῃ καὶ Ὑπουργοὺς καὶ Πρωθυπουργούς. Εἰς ξένα Κράτη πολὺ μᾶλλον προηγμένα δὲν ἀφθονοῦν οἱ ἱκανοὶ ἄνδρες ἵνα ἀντιμετωπίσωσι τοιαῦτα ζητήματα. Πῶς εἶναι δυνατὸν παρ’ ἡμῖν ἑκάστη μερὶς νὰ περιλαμβάνῃ Πρωθυπουργούς, Ὑπουργοὺς καὶ δὲν ἠξεύρω τίνας ἄλλους διὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν τὰς περιστάσεις αὐτάς; Αὐτό, κύριοι, ἤθελον νὰ συναγάγω. Ἀλλὰ δὲν ζητεῖται ψῆφος ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ζητεῖται διὰ τὴν παροῦσαν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τὴν δώσω, μολονότι δὲν εἶμαι ἐκ συστήματος ὑποστηρικτής της· Θὰ τὴν δώσω, διότι δὲν εὑρίσκω εἰς αὐτὴν κανὲν πταῖσμα ἐπὶ τοῦ προκειμένου· τοὐναντίον εὑρίσκω ὅτι τὸ κακόν, ἄλλοθεν ἐπελθόν, τὸ διεχειρίσθη καὶ καλῶς καὶ συνετώτατα. Κατηγορήθη ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐλέχθη ὅτι ἐδεσμεύθη μὲ τὸ Πρωτόκολλον, διότι δὲν ἐξεφράσθη ἀμέσως περὶ αὐτοῦ. Ἀλλά, διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, ἀπὸ πότε εὑρέθη αὐτὸς ὁ κανών, προκειμένου περὶ μιᾶς πράξεως νὰ ἀποφανθῇ κανεὶς ἂν τὴν ἐγκρίνει ἢ δὲν τὴν ἐγκρίνει, ἀπὸ πότε ἐγένετο δεκτὸν ὅτι δὲν ὑπάρχει καμμία προθεσμία; Δὲν ἐξυπακούεται κανεὶς χρόνος ἀνάλογος ὥστε νὰ δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ κατατοπισθῇ εἰς τὰς περιστάσεις τῆς συντάξεως τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ νὰ κρίνῃ περὶ τῆς ἀκυρώσεως ἢ τῆς ἐπικυρώσεως αὐτοῦ; Οὐδὲ εἰς τὸ ἀστικὸν δίκαιον δὲν ὑπάρχει τοιοῦτος κανών, ὅτι μόλις γίνῃ μία πρᾶξις πρέπει νὰ εἴπῃς ἀμέσως ναὶ ἢ ὄχι, ἄλλως δεσμεύεσαι. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐνῷ πάντες κοπτόμεθα ὅτι ἡμεῖς ἐδῶ, τὸ Κοινοβούλιον, ἔχομεν τὸ δικαίωμα τῆς ἀκυρώσεως ἢ τῆς μὴ ἐγκρίσεως, πῶς θέλετε ἡ Κυβέρνησις νὰ εἶναι δεσμευμένη; Μήπως ἡ Κυβέρνησις εἶναι κανὲν χωριστὸν Κράτος καὶ τὸ Κοινοβούλιον ἄλλο, ὥστε αὐτὴ μὲν νὰ εἶναι δεσμευμένη, ἡμεῖς δὲ ἀδέσμευτοι; Καὶ ἂν ἀκόμη αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν, βεβαίως δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἔλθῃ νὰ συζητήσῃ τὴν ἀκύρωσιν, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, καλῶς ποιοῦσα, δὲν εἶπεν ὅτι συνιστᾷ τὴν ἀκύρωσιν, εἶπεν ὅτι ἐπαφίεται εἰς τὴν Συνέλευσιν. Κατηγορήθη ἐπίσης ὅτι ἡ Συνθήκη μετὰ τῆς Σερβίας κατηγγέλθη διὰ τὸ Πρωτόκολλον. Ἀλλὰ καὶ ἀληθὲς ἂν ἦτο αὐτό, ἐνῷ δὲν εἶναι, ὅπως διετυπώθη, εὐθύνας βεβαίως δι’ αὐτὸ φέρει ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ὅταν ἦλθεν εἰς ἐπαφὴν μετ’ ὀλίγας ἡμέρας, ἤκουσε δηλοῦντα τὸν ἐπίσημον ἀντιπρόσωπον τῆς Σερβίας ὅτι ἡ ἰσχὺς τῆς Συνθήκης λήγει μετὰ ἓν ἔτος καὶ ὅτι θὰ ἀρχίσουν διαπραγματεύσεις διὰ τὴν σύναψιν νέας. Καὶ ἐρωτῶ, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ἐπιτετραμμένον, ὅταν πρόκειται νὰ ἀρχίσουν αἱ διαπραγματεύσεις διὰ τὴν σύναψιν νέας Συνθήκης, εἶναι ἐπιτετραμμένον καὶ ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐντὸς αὐτοῦ νὰ καταγγέλλωμεν τὰς ἀφορμὰς τῆς λύσεως τῆς Συνθήκης; Δὲν εἶναι αὐτὰ προσκόμματα διὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν διαπραγματεύσεων; Ἦτο ἐπίσης ἐπιτετραμμένον νὰ ἀποκαλυφθῇ ἡ καταγγελία τῆς Συνθήκης, ὅταν ἐδηλώθη ὅτι ἡ Σερβία ἦτο πρόθυμος νὰ διεξαγάγῃ διαπραγματεύσεις διὰ τὴν σύναψιν νέας; Καὶ δὲν ἐκτίθεται οὕτω τὸ Κράτος ἡμῶν εἰς τὰ μάτια ὅλων τῶν ἀντιπάλων μας καὶ τῶν ἐχθρῶν μας; Πταίει ἡ Κυβέρνησις ἢ πταίουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀπεκάλυψαν καὶ θορυβοῦν περὶ αὐτῶν τῶν πραγμάτων διὰ νὰ παρεμβάλουν προσκόμματα καὶ εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῶν διαπραγματεύσεων καὶ εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν ἐχθρῶν; Νομίζω λοιπόν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔβλαψε τὸ ζήτημα, ἀλλ’ ὠφέλησεν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βλάπτει τὸ ζήτημά μας καὶ μᾶς ἔβλαψε καὶ εἰς τὸ παρελθὸν εἶναι ἡ ἐξωγκωμένη ἐπιχειρηματολογία, τὴν ὁποίαν μεταξὺ μας διεξάγομεν. Αὐτὸ ἐγίνετο εἰς τὸ παρελθόν. Βεβαίως ἔγιναν σφάλματα καὶ ἐγκλήματα, ἀλλὰ κατὰ μέγα μέρος μᾶς ἔβλαψεν ἡ ἐξωγκωμένη ἐπιχειρηματολογία, τὴν ὁποίαν εἰς ὅλας τὰς μερίδας κάμνομεν. Ἐξ αὐτῆς συνήγαγον ἐπιχειρήματα καὶ μᾶς διετύπωσαν καὶ οἱ ἐχθροὶ καὶ οἱ φίλοι. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔσφαλεν, ἀλλ’ ὅτι διεξήγαγε καλῶς τὸ ζήτημα καὶ δὲν ἔχω καμμίαν διάθεσιν νὰ ἐξακολουθήσω τὸν δρόμον ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος μᾶς ἔφερεν εἰς τὴν καταστροφήν. (Χειροκροτήματα).

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πάγκαλος ἔχει τὸν λόγον.

§177Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θὰ ἦτο ματαιοπονία, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἐξετάσω τὸ περίφημον ἔγγραφον, πρωτόκολλον, δήλωσιν, μονόλογον, ὅπως θέλετε εἴπετέ το, δὲν γνωρίζω ποῖος εἶναι ὁ καταλληλότερος ὅρος· ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὸ ὠνόμασε μονόλογον, ὀρθῶς, κατ’ ἐμέ, διότι, ὡς γνωστὸν ἐκ τῆς Ἱστορίας, οἱ πλεῖστοι μονόλογοι εἶχον τραγικὸν ἀποτέλεσμα, ὡς τοῦ Αἴαντος καὶ ἄλλων. Τέλος πάντων, τὸ περίφημον αὐτὸ ἔγγραφον θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐξετάσω, κατόπιν τῶν μύδρων τοὺς ὁποίους ἐξεσφενδόνησε κατ’ αὐτοῦ ὁ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς περὶ τῆς ἐγκληματικότητος αὐτοῦ, περὶ τῶν ἀκατανοήτων αἰτίων τὰ ὁποῖα ὤθησαν τὸν συντάξαντα αὐτό. Θεωρῶ περιττὸν νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας. Ὁ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς μὲ δύο λέξεις εἶπεν ὅτι δεσμεύει τὴν κυριαρχίαν τοῦ Κράτους καὶ τὸ κατερράκωσεν ἀρκετά. Δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἀναγνωρίζῃ τὴν ἐγκληματικότητα τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἀλλὰ μοὶ ἐγεννήθη ἐξ αὐτοῦ ἡ ἀπορία τὴν ὁποίαν ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω ὅτι, ὅταν τὸ πρῶτον παρὰ τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἢ μᾶλλον παρὰ τῇ «Δημοκρατικῇ Ἑνώσει» ἐδημιουργήθη ζήτημα, ἠρνήθην ψῆφον, καίτοι τὸ ζήτημα ἦτο ζήτημα ἐμπιστοσύνης, διότι ἐν τῇ συνειδήσει μου δὲν εἶχον σχηματίσει τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχῃ εὐθύνην διὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου. Καίτοι διέτρεχον τὸν κίνδυνον νὰ παρεξηγηθῶ, διότι εἶμαι ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ δὴ τοῦ σπουδαιοτέρου νομοῦ τῆς Μακεδονίας, καίτοι χιλιάδες τηλεγραφημάτων ἐδείκνυον ὅτι σύμπας ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὑρίσκετο ἐν ἐξεγέρσει ἐναντίον τοῦ Πρωτοκόλλου, ἐθεώρησα ὅμως κατώτερον ἐμαυτοῦ, τὸ ἐνόμισα ζήτημα δημοκοπίας νὰ ψηφίσω παρὰ τὴν συνείδησίν μου εὐθύνας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐφόσον δὲν εὕρισκον τοιαύτας. Καὶ ὑποθέτω ὅτι τὰς αὐτὰς σκέψεις θὰ εἶχον καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν πληρεξουσίων, ἐφόσον πρόκειται περὶ ἐγγράφου τὸ ὁποῖον ὑπεγράφη ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως· ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξετάσῃ τις ποῖα ἦσαν τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν σύνταξιν τοῦ Πρωτοκόλλου αὐτοῦ, τοῦ ὁποίου τὸ ἁμαρτωλὸν δύναται νὰ τὸ διακρίνῃ καὶ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει μὲ τὰ διπλωματικὰ ζητήματα. Τῆς Ἑλληνικῆς Ἀποστολῆς προΐστατο εἷς τῶν καλυτέρων διπλωματῶν, ὁ κ. Ν. Πολίτης, τοῦ δὲ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν προΐστατο ἐπίσης ἀνὴρ περιωπῆς, θεωρούμενος φωστὴρ εἰς τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα, ἀνὴρ περὶ τὸν ὁποῖον ἐγένοντο σχεδὸν μάχαι—ἐνθυμοῦμαι ἐκ τοῦ Ὁμήρου τὴν μάχην ἡ ὁποία ἐγένετο διὰ τὸ σῶμα τοῦ Πατρόκλου—μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων ποία νὰ τὸν ἁρπάσῃ πρώτη διὰ νὰ σώσῃ τὰ ζητήματα· ὁ κ. Ροῦσσος ἀρχηγὸς κόμματος 150 βουλευτῶν, ἐκ τῶν ὁποίων οἱ πλεῖστοι δὲν ἐγνώριζον διατί ἔχουσιν ἀρχηγὸν τὸν κ. Ροῦσσον. Ἤκουσα τὸ ἐρώτημα αὐτὸ ὅταν ἀνῆκον καὶ ἐγὼ εἰς τὸ ἴδιον κόμμα: «Τί εἶναι ὁ κ. Ροῦσσος; Ἠξεύρω κ’ ἐγώ; Κύριος Ροῦσσος. Τὸν βλέπετε· ἕνας κύριος, φίλος τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ συμπέθερός του». Ἕνας κύριος παχύτατος, καλὸς κύριος, εὐγενέστατος, ἀλλ’ εὑρέθη ἀρχηγὸς κόμματος καὶ παρ’ ὀλίγον, νομίζω, νὰ ἀνέλθῃ μέχρι τῆς δευτέρας βαθμίδος, τοῦ ἀξιώματος τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα τὴν σκηνὴν ὅτι ἐξῆλθε δακρύων, διότι πρὸ δέκα λεπτῶν τῷ εἶχον ὑποσχεθῆ τὴν προεδρίαν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐδόθη κατόπιν εἰς τὸν ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτήν, καὶ διεμαρτυρήθη, δὲν ἠδυνήθη νὰ κρατηθῇ καὶ εἶπε: «Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ ἐξετέθην, δὲν πειράζει ὅμως, δὲν πειράζει» (γέλωτες). Μὴ γελᾶτε, κύριοι· πρέπει νὰ κλαίετε. Ἔτσι εἶναι, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως; Δὲν ἠξεύρω ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μειδιᾷ εἰρωνικῶς ἢ ὄχι, ἔχω ὅμως τὴν γνώμην, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι, ἐπειδὴ ἐπεκράτησε τοιοῦτον πνεῦμα, νὰ γίνωνται δηλαδὴ Ὑπουργοὶ καὶ Πρωθυπουργοὶ διότι καὶ διότι καὶ δι’ οὓς λόγους εἶπον προηγουμένως, θὰ εὑρίσκωνται τοιαῦτα Πρωτόκολλα νὰ τὰ συζητῶμεν ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ θὰ μεταβληθῶμεν εἰς μοιρολογίστρας νὰ κλαίωμεν πάντοτε διὰ τὰ ἐθνικά μας ζητήματα κατόπιν καταστροφῆς. Δὲν κατωρθώθη, κύριοι, παρὰ τὴν εὐφραδεστάτην ὁμιλίαν τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ, παρὰ τὴν ἀρκετὰ εὔστοχον ὑπεράσπισιν τοῦ ζητήματος ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δὲν κατωρθώθη νὰ μάθωμεν ποῖοι ἐπὶ τέλους φέρουσι τὰς πολιτικάς, τὰς ἐγκληματικὰς εὐθύνας τοῦ ἐθνοκτόνου ἐγγράφου. Εἶναι πρωτοφανὲς εἰς τὸν κόσμον ὅτι ἐγένετο μία Σύμβασις διεθνὴς ἐγκληματικὴ καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ὁ ἔχων τὰς εὐθύνας τὰς πολιτικάς, δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ὁ ὁποῖος θὰ δώσῃ λόγον. Ἠκούσαμεν καὶ ἄλλοτε θεωρίας ἐνταῦθα, ἠκούσαμεν ἀπὸ τῆς αἰθούσης αὐτῆς καὶ εἰς Σῶμα τὸ ὁποῖον ἔφερε τὸ ἴδιον ὄνομα ἐν τῇ Συνελεύσει θεωρίας, τὰς ὁποίας ἐνθυμοῦνται οἱ κύριοι πληρεξούσιοι, θεωρίας ὡραίας περὶ τῶν ἄρθρων τῆς Συμβάσεως, τῶν συμμαχικῶν σχέσεων πρὸς ἄλλα Κράτη καὶ ὑπὸ τὰ χειροκροτήματα μεγαλυτέρων πλειονοψηφιῶν ἀπὸ τὴν παροῦσαν ἐκρίνοντο κατὰ κομματικὰ συμφέροντα ἢ πρὸς τὰ συμφέροντα ἄλλων ἀνευθύνων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης αἱ διεθνεῖς Συμβάσεις καὶ Συμφωνίαι πρὸς τὰ ξένα Κράτη. Οἱ αὐτοὶ λόγοι ἠκούσθησαν σχεδὸν πανομοιοτύπως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπὸ τοὺς καλυτέρους χειριστὰς τοῦ λόγου, δεινοτέρους ἴσως καὶ τῶν σημερινῶν, ἀλλὰ μόνον λόγοι ἐχρησίμευσαν νὰ στηρίξωσιν ἓν καθεστὼς δι’ ὀλίγον χρόνον, δὲν ἀπεσόβησαν ὅμως ἀπὸ τὴν Ἑλλάδος τὴν μομφὴν ὅτι παρεβίασε Συνθήκην. Θὰ ἤθελον οἱ κύριοι πληρεξούσιοι νὰ ἀνατρέξωσιν εἰς τὰ λεχθέντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τὸ 1917 ἀπὸ τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀπὸ τὸν δράστην τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου καὶ τότε Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἀπὸ τὸν ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴν καὶ θὰ εὕρωσιν εἰς αὐτὰ θεωρίας ὅλως ἀντιθέτους ἐκείνων αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν σήμερον. Εἶναι πολὺ μικρὰ ἡ Ἑλλάς, εἶπε τότε ὁ Πρωθυπουργός, διὰ νὰ διαπράξῃ μίαν τόσον μεγάλην ἀτιμίαν. Τὰ μεγάλα Κράτη, λέγει ὁ κ. Πολίτης, δύνανται νὰ ἑρμηνεύουν τὰς Συνθήκας ὅπως θέλουν, δύνανται ἀκόμη νὰ τὰς παραβιάζουν, διότι ἔχουν ὑλικὴν δύναμιν, ἔχουν πλοῦτον καὶ ἰσχύν· ἀλλὰ τὰ μικρὰ Κράτη, καὶ ὅταν αἱ Συνθῆκαι εἶναι ἐναντίον τῶν συμφερόντων των ἀκόμη, ὀφείλουν νὰ τὰς τηρήσουν ἀπέναντι τοῦ ξένου κόσμου, διότι ὁ μικρὸς δὲν πρέπει ποτὲ νὰ κατηγορηθῇ ἐπὶ ἀτιμίᾳ.

§178Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Τότε ἐπρόκειτο περὶ τῆς Συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας.

§179Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐγένετο, κύριοι, τὸ ἁμαρτωλὸν Πρωτόκολλον. Συνετάχθη καὶ ὑπεγράφη παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ αἱ εὐθῦναι βεβαίως ἀνήκουν ἐκεῖ ποὺ ἀνήκουν. Ἀναμφισβητήτως τὰς φέρει ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, διότι πρόκειται περὶ πράξεως κυβερνητικῆς, κατ’ ἐξοχὴν κυβερνητικῆς. Ἀλλ’ ἐζητήθησαν εὐθῦναι καὶ ἐξεφράσθησαν μομφαὶ καὶ κατὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ὅπως εἶπον καὶ ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου μου, τὰς πρώτας ἡμέρας δὲν ἠδύνατο κανεὶς νὰ καταλογίσῃ εὐθύνας εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι, ὅταν τὸ ζήτημα ἦλθεν ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ κατόπιν ἐπιμονῆς πληρεξουσίων ἐκ Μακεδονίας συνεζητήθη τὸ ζήτημα, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προέβη εἰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι, εἰς τὴν συνείδησίν μου τοὐλάχιστον—δὲν γνωρίζω ἂν καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν— ἄφηνε νὰ ὑπονοηθῇ ὅτι προέβη εἰς διπλωματικὰς ἐνεργείας, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐπιζητηθῇ ἡ διόρθωσις τοῦ ἐγγράφου αὐτοῦ. Αὐτὸ ἀπέμενε τότε εἰς τὴν συνείδησίν μου τοὐλάχιστον καὶ ὑπὸ τὴν ἀντίληψιν τῶν δηλώσεων αὐτῶν ἐψήφισα τότε, ὅπως ἐψήφισα, διότι ἐθεώρουν ὅτι διὰ ζήτημα ἐξωτερικὸν κατ’ ἐξοχὴν λεπτὸν δὲν ἐπετρέπετο, ἐφόσον ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις ἐδήλου ὅτι εἶχεν ἀνάγκην πιστώσεως χρόνου, ἵνα δι’ ἐνεργειῶν ἐπανορθώσῃ τὰ τρωτὰ τοῦ ἐγγράφου, δὲν ἐπετρέπετο, λέγω, διὰ μιᾶς ψήφου παρακεκινδυνευμένης νὰ διαταραχθῇ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ μετὰ πάροδον τοσούτου χρόνου μέχρι σήμερον καὶ ἐκ τῆς συζητήσεως ἡ ὁποία προηγήθη ἓν καὶ μόνον ἐξάγεται, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο παρὰ περὶ τῆς παραμονῆς τοῦ κ. Ρούσσου ἕως προχθὲς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω διατί ἡ Κυβέρνησις, ὅταν εὑρέθη εἰς χεῖράς της τὸ Πρωτόκολλον αὐτό, δὲν ἔπραξεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πᾶσα Κυβέρνησις θὰ ἔπραττε, νὰ εἴπῃ εἰς τὸν κ. Ροῦσσον «ὁρίστε ἔξω», νὰ ἐγκαταλείψῃ αὐτὸν τὸν περίφημον κ. Ροῦσσον, διότι αὐτὸς ἦτο ὑπεύθυνος, καὶ συγχρόνως νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ οὐδόλως εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ἰσχῦον. Δὲν νομίζω ὅτι αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἐφαρμογῆς καὶ ἰσχύος θὰ εἶχον σκοπόν τινα. Ἦτο ἁπλούστατον νὰ εἴπῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τὸ θεωρεῖ ἀπὸ τοῦδε μὴ ὑπάρχον καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ τὸ ἀπορρίψῃ, ἀφοῦ ἦτο τοιαύτης φύσεως. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω ἄλλο τι περαιτέρω. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐνισχύει τὴν γνώμην μου ὅτι δὲν τὸ ἐθεώρει ἄκυρον ἐξ ἀρχῆς εἶναι ὅτι μετὰ ἕνα μῆνα σχεδόν, ὡς φαίνεται ἐξ ἐπισήμου ἐγγράφου, ἀπαντᾷ ἡ Κυβέρνησις καὶ πρὸς ἄλλο Κράτος καὶ λέγει ὅτι, ἂν θέλῃ, ἔχει ἓν Πρωτόκολλον ὅμοιον μὲ αὐτό. Φαίνεται τοὐλάχιστον ἐκ τῆς προτάσεως αὐτῆς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει εἰς τὰ θυλάκιά της τὰ Πρωτόκολλα. Τὰ ἐθεώρησεν ἀριστουργήματα ἢ ἀριστοτεχνήματα διπλωματικὰ καὶ εἰς τοὺς δυσηρεστημένους ἐξωτερικῶς ἔλεγεν «ὁρίστε, ἔχω καὶ διὰ σᾶς, κύριοι, ἓν Πρωτόκολλον»· διότι ἐπροτάθη καὶ εἰς ἄλλην Κυβέρνησιν νὰ τῇ κάμῃ τὸ ἴδιον. Ἂν παρουσιάζεται καὶ τρίτη παραπονουμένη, θὰ ἔπραττε τὸ ἴδιον καὶ δι’ αὐτήν. Δὲν βλέπω τὸν λόγον διατί δὲν θὰ ἐδίδοντο τὰ Πρωτόκολλα αὐτά. Ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι τὰ ἐθεώρει καλὰ καὶ ὅτι δὲν προσφέρει τις εἰς φίλους ποὺ δὲν θέλει νὰ δυσαρεστήσῃ παρὰ μόνον εὐχάριστα πράγματα. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι εἰς τὰς 3 Νοεμβρίου ἡ Κυβέρνησις δι’ ἐγγράφου ἐπισήμου ἐπρότεινεν εἰς Βαλκανικὸν Κράτος νὰ τῷ σερβίρῃ ἓν Πρωτόκολλον διὰ τὴν μειονοψηφίαν του. Εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον ἑπομένως νομίζω ὅτι ἔγκειται ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐπὶ ἕνα μῆνα ἐξηκολούθησε νὰ ἔχῃ τὸ Πρωτόκολλον αὐτό, παραλείπων ὅτι δεκαπέντε ἡμέρας πρὸ τῆς καταγγελίας τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας εἰδοποιήθη παρ’ ἐπισήμου προσώπου περὶ τοῦ κινδύνου τῆς καταγγελίας καὶ περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου. Θὰ ἦτο μωρὸς ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἠννόει ὅτι τὸ Πρωτόκολλον αὐτό, ἰδίως δὲ αἱ δύο διατάξεις αὐτοῦ, ἔθιγον καιριώτατα τὴν σύμμαχον ἡμῶν. Εἶναι γνωστὸς ὁ ἀγὼν τὸν ὁποῖον διεξήγαγον οἱ Σέρβοι ἐν Μακεδονίᾳ πρὸς τὸ Κράτος ἀκριβῶς τὸ ὁποῖον εὐνοεῖ τὸ Πρωτόκολλον. Ἡ Σερβία σαφέστατα εἰς ὅλας τὰς σχέσεις μεθ’ ἡμῶν ἓν εἶχε θέμα, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι μειονότητες. Δὲν θέλω νὰ ἀναγνωρίσω ὅτι ὑπάρχουσι Βούλγαροι ἐν τῇ Σερβικῇ Μακεδονίᾳ οὔτε Σέρβοι ἐν τῇ Ἑλληνικῇ. Τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ ἦτο μία μαχαιριὰ κατὰ τῆς εὐαισθησίας τῆς Ἑλλάδος. Λαμβανομένου δὲ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὑπῆρξεν Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐπέτρεψε νὰ κτυπήσουν ἐκ τῶν νώτων τὴν σύμμαχον Σερβίαν διὰ νὰ ἐπιδεινώσῃ τὴν θέσιν τῶν συντριμμάτων τοῦ Στρατοῦ της καὶ νὰ τὰ ῥίψῃ ἐπὶ τῶν Ἀλβανικῶν συνόρων, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν, λέγω, τοῦ οἰκτροῦ τούτου ἐπεισοδίου, ἔπρεπεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ σκεφθῇ ὅτι ἀπέναντι τοῦ Πρωτοκόλλου αὐτοῦ ἔπρεπε νὰ λάβῃ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐνεδεικνύοντο. Ἔπρεπε διὰ μιᾶς χειρονομίας νὰ τονισθῇ παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ νὰ δηλωθῇ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἄκυρον καὶ ὄχι μῆνας ὁλοκλήρους νὰ γίνωνται διαπραγματεύσεις πρὸς ἀναγνώρισιν τοῦ κύρους τοῦ ἐγγράφου τούτου. Δὲν εἶναι ὁμολογία, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι Σύμβασις εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔθεσε τὴν ὑπογραφήν της καὶ δὲν ἠξεύρομεν ἂν κατὰ λάθος ἢ ἐγνωσμένως, διότι ἐξεφράσθη ἡ γνώμη παρὰ πληρεξουσίων ὄχι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὅτι πρόκειται περὶ ἀγνοίας ἢ παραγνωρίσεως τῶν Βαλκανικῶν ζητημάτων ἐκ μέρους ἐκείνου ὁ ὁποῖος διεχειρίσθη τοῦτο. Ἡ ἐμὴ πεποίθησις εἶναι ὅτι τὸ Πρωτόκολλον συνετάχθη παρ’ ἀνθρώπου σατανικοῦ, ὁ ὁποῖος γνωρίζει τὰ Βαλκανικὰ ζητήματα ἀσφαλῶς πολὺ καλύτερον ἀπὸ ὅλας τὰς Κυβερνήσεις καὶ ἀπὸ ἡμᾶς. Καὶ δὲν εἶναι ἄνευ λόγου τὸ γεγονὸς τὸ γνωστὸν ὅτι παρὰ τὴν εἰδοποίησιν τοῦ φιλέλληνος γραμματέως τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, παρὰ τὴν ῥητὴν ὑπόδειξιν νὰ τεθῇ τὸ ad referendum εἰς τὸ τέλος, ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντιπροσωπεία εἶπεν ὄχι καὶ τὸ ἀπήλειψεν. Ἐδῶ ἐγένετο ἔγκλημα ἐσχάτης προδοσίας καὶ ἔχομεν τὰ ἀποτελέσματά του, τὰ ὁποῖα εἶναι αἱ γνωσταὶ ἐν Μακεδονίᾳ ἐνέργειαι, αἱ γνωσταὶ ἐθνικαὶ ζημίαι, τῶν ὁποίων ἐγένετο ἀπαρχὴ μικρὰ ἢ μεγάλη, ἀδιάφορον. Ἓν ἄλλο, τὸ μεγαλύτερον ὅλων, εἶναι ἡ καταγγελία τῆς Σερβικῆς Συνθήκης, ἡ ὁποία ἀναμφισβητήτως εἶναι ἀποτέλεσμα αὐτοῦ. Θεωρῶ, κύριοι, τὴν καταγγελίαν τῆς Σερβικῆς Συνθήκης ἔγκλημα βαρύτερον ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσε τὴν διάρρηξιν τῶν συμμαχικῶν μας σχέσεων ἄλλοτε. Ἐκ συμπτώσεως καὶ κατὰ τύχην ἀνέγνωσα προχθὲς τὴν ἀπόφασιν τοῦ Στρατοδικείου, τὸ ὁποῖον κατεδίκασε τοὺς πέντε Ἕλληνας πολιτικοὺς καὶ ὁλόκληρον τὸ διατακτικὸν στρέφεται περὶ τὸ ὅτι ἐν γνώσει ἀπέκρυπτον ἀπὸ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν καὶ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὴν ἀλήθειαν καὶ ἐγένοντο πρόξενοι τῆς διαρρήξεως τῶν συμμαχιῶν. Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ βάσις τῆς κατηγορίας. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ὑποθέσω ὅτι δυνατὸν καὶ τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο νὰ ἔχῃ τὰ αὐτὰ θλιβερὰ ἀποτελέσματα εἴτε νὰ ὁραματισθῶ μίαν ἄλλην ἀπόφασιν μὲ ὅμοιον διατακτικὸν καὶ μὲ ἀλλαγὴν τῶν ὀνομάτων τῶν κατηγορουμένων· διότι, ἂν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅταν ἐγένετο ἡ περὶ Σερβικῆς Συνθήκης συζήτησις, ἀνήρχετό τις νὰ εἴπῃ ὅσα ἐγὼ λέγω αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἀσφαλῶς θὰ ὑφίστατο τὴν τύχην ἣν ὑπέστησαν οἱ ἀτυχεῖς Θρᾷκες, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ διαμαρτυρηθοῦν. Ἡ ἀρχὴ τῶν πλειονοψηφιῶν, αἱ κομματικαὶ πλειονοψηφίαι ἔχουν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν των τὸ παραπέτασμα τὸ κομματικὸν καὶ εἰς τὰ ὦτα τὸν κηρὸν τοῦ πείσματος τοῦ κομματικοῦ, διότι πολλάκις εἶναι μόνον πεῖσμα καὶ ὄχι συμφέρον, καὶ τὰ λεγόμενα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ δὲν ἔχουν κανένα ἄλλον λόγον παρὰ νὰ ἀπασχολοῦν εἰς μάτην τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ καταλήγουν εἰς μίαν ψηφοφορίαν, τῆς ὁποίας τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἐκ τῶν προτέρων γνωστόν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω—τὸ ἀπεύχομαι—ὅτι εἶναι δυνατὸν τὰ ἀποτελέσματα νὰ εἶναι ἐπίσης τραγικά, διότι τὰ αἴτια μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς εἶναι τὰ αὐτά. Κατ’ ἐμέ, τὸ ἔγκλημα, διότι τὸ ἔγκλημα ἐξακολουθεῖ, εἶναι παρόμοιον, ἀλλ’ ὄχι μεγαλύτερον. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν κατηγορῶ, εἶναι ὑπεύθυνος τῆς διαρρήξεως τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας καὶ φέρει ἀμέριστον τὴν εὐθύνην αὐτῆς, ἀσχέτως μὲ τὸ πῶς ὑπέγραψεν ἢ πῶς δὲν ὑπέγραψε τὸ Πρωτόκολλον. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ὡς γενομένη ἀφορμὴ τῆς διαρρήξεως τῶν συμμαχικῶν σχέσεων, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὑστάτην στιγμὴν νὰ σκεφθῇ διὰ τὰς εὐθύνας τὰς ὁποίας ἀναλαμβάνει, νὰ θέσῃ τὴν χεῖρα εἰς τὴν καρδίαν της, νὰ σκεφθῇ ὑπεράνω τῶν ὑπολογισμῶν τῶν κομματικῶν καὶ τῶν πεισμάτων, ὡς Κυβέρνησις Ἑλληνική, καὶ νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν θέσιν της εἰς ἄλλην Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία νὰ ἔχῃ πρὸ αὐτῆς ἀνακεκαθαρμένον τὸ ἔδαφος, ἐννοεῖται ἀφοῦ ἀκυρώσῃ ἡ ἰδία τὸ Πρωτόκολλον διὰ νὰ μὴ τὸ παραδώσῃ εἰς τοὺς ὤμους τῆς ἄλλης. Νὰ παραδώσῃ τὴν Ἀρχὴν εἰς ἄλλην Κυβέρνησιν—ἀδιάφορον μᾶς εἶναι εἰς ποίαν, διότι τὰ πρόσωπα μᾶς εἶναι ὅλα ἀγαπητὰ καὶ εἰς τὴν πρώτην σειρὰν— ἡ ὁποία νὰ φροντίσῃ νὰ ἐπαναφέρῃ τάχιστα τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ὁμαλότητα τῶν σχέσεών της· διότι, κύριοι, μεθ’ ὅσα καὶ ἂν λέγωμεν ἐνταῦθα, δὲν νομίζω ὅτι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν θὰ ἀκούσῃ μὲ τὰ αὐτὰ ὦτα καὶ θὰ ἴδῃ μὲ τοὺς αὐτοὺς φακοὺς τοὺς ὡραίους καὶ εὐφραδεῖς ὑπερασπιστηρίους λόγους τῶν διαφόρων ὑπερασπιστῶν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν θὰ ἴδῃ μόνον ὅτι ὑπάρχει μία Συμφωνία, μία Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ ὅτι ἡ Συμφωνία αὕτη ἀθετεῖται. Ἐνώπιον τοῦ διεθνοῦς κόσμου εὑρισκόμεθα διὰ δευτέραν φορὰν ἀθετοῦντες μίαν Συμφωνίαν τὴν ὁποίαν ὑπέγραψε μία Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Δὲν εἶναι δυνατὸν μὲ δικολαβικοὺς ἑλιγμοὺς νὰ ἐξαπατῶμεν, διότι, ἀλλοίμονον, τότε θὰ συμβαίνῃ εἰς ὅλα τὰ Κράτη νὰ μὴ ὑπάρχῃ καμμία πίστις, διότι θὰ δύναται μία Κυβέρνησις νὰ ὑπογράψῃ μίαν Συμφωνίαν καὶ εἰς τὸ τέλος νὰ παραιτῆται καὶ νὰ ἔρχεται μία ἄλλη καὶ νὰ λέγῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς ὑπεύθυνος, «γιαγνὶς ὀλντοῦ», ὅπως λέγουν οἱ γείτονές μας. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ὑπεγράφη ἡ Συνθήκη. Ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πολίτης—καὶ συμφωνῶ —καὶ οἱ ἄλλοι ὁμιλήσαντες κατὰ τὸ 1917 (ἀναγινώσκει): «Ἂν τὰ μικρὰ Κράτη.... κλπ.». Ὑπὸ τὸ αὐτὸ πνεῦμα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς ὡμίλησεν. Ὅπως εἶπε καὶ ὁ μέγας τότε ἀρχηγὸς τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, καὶ ἀναμφισβητήτως αὐτὴ ἦτο ἡ ὀρθὴ τῶν πραγμάτων θέσις, δὲν δύνανται οἱ μικροὶ νὰ ζήσουν παρὰ μόνον μὲ τὴν τιμήν των, ἀλλοίμονον δὲ ἂν ὑπάρχουν ἀμφιβολίαι ἐπ’ αὐτῆς· δὲν τοῖς μένει τίποτε ἄλλο. Ἡ Κυβέρνησις, ἐλπίζω, οἱονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας αὐτῆς, ὅτι λίαν ταχέως θὰ ἔχῃ λάβει ἤδη τὴν ἀπόφασιν νὰ δώσῃ τὴν λύσιν τὴν ἁρμόζουσαν εἰς μίαν ἑλληνοπρεπῆ Κυβέρνησιν. Δὲν ἔχω καμμίαν περὶ τούτου ἀμφιβολίαν.

§180ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δηλαδή;

§181Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὴν γνωρίζει, διότι τὴν εἴπομεν. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο· διότι, ὅπως εἶπον, δὲν μὲ ἐνδιαφέρει ποία θὰ εἶναι ἡ Κυβέρνησις· πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι διερχόμεθα περιστάσεις κρισιμωτάτας, πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὑπάρχει καὶ ζήτημα ἄλλο φλέγον ἐθνικόν, διὰ τὸ ὁποῖον ἴσως, δὲν γνωρίζω ἀκόμη, ἐγένοντο ἐπίσης σφάλματα, σφάλματα ἐπίσης σοβαρὰ διπλωματικὰ καὶ πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁλόκληρος ἡ προσοχὴ καὶ ἡ ἀγωνία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶναι ἐστραμμένη τὴν στιγμὴν αὐτὴν πρὸς τὴν αἴθουσαν ταύτην καὶ πρὸς τὰς συζητήσεις αἱ ὁποῖαι ταύτην τὴν στιγμὴν διεξάγονται. Καὶ ὅπως ὀρθότατα παρετήρησεν ὁ προλαλήσας, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι λίαν εὐαίσθητος εἰς τὴν ἀτμόσφαιραν τῆς Κοινῆς Γνώμης. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι, ὅταν φθάσουν μέχρις αὐτοῦ οἱ ὑπόκωφοι ψιθυρισμοὶ καὶ ἡ ἀγωνία ἡ ὁποία συνέχει τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, θὰ σκεφθῇ καὶ θὰ ἀντιληφθῇ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καλυφθοῦν αἱ γενόμεναι παραλείψεις, τὰ γενόμενα σφάλματα τοῦ Πρωτοκόλλου αὐτοῦ δι’ ὡραίων φράσεων καὶ δι’ ἑλιγμῶν δικηγορικῶν καὶ εὐφραδῶν. Εἶναι ἀληθῶς, κύριοι, ἀκατανόητον πῶς τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ ὑπεγράφη. Ἔκαμον πρὸ ὀλίγου μίαν διακοπὴν πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἰωαννίνων συνάδελφον καὶ ἀτυχῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σχεδὸν ἐβεβαίωσεν ὅτι ἡ πληροφορία μου ἦτο ἀκριβής, καθ’ ἣν πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Πρωτοκόλλου αὐτοῦ ἐξαπατηθεῖσα ἡ Ἑλληνικὴ Ἀποστολὴ παρέλαβεν ὡς τεχνικόν της σύμβουλον διπλωματικὸν ἕνα καλόγηρον, ἕνα κοινωνικὸν ἀπόβρασμα, ἄλλοτε διευθυντὴν τῆς περιφήμου «Ἠχοῦς» τῆς Ἑλβετίας, κάποιον ἀκούοντα εἰς τὸ ὄνομα Περικλῆς Παπαδόπουλος—ἄγνωστον ἂν εἶναι τὸ πραγματικόν του ὄνομα αὐτό—. Ἄγνωστον δὲ πῶς κατώρθωσε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Ἀποστολὴν ὡς τεχνικὸς σύμβουλος, ἐξαπατήσας τὴν Ἀποστολήν. Εἶναι ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος ὑπηρέτησε πολλὰ καθεστῶτα καὶ πολλὰς προπαγάνδας, ἕνας τετραπέρατος τυχοδιώκτης, ἐπικίνδυνος συνάμα καὶ ἐπιτήδειος. Δὲν δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι αὐτὸς ὑπῆρξεν ὁ συντάκτης τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλά, ἂν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ ἄτομον αὐτὸ καὶ τὸ τί κατώρθωσεν ἡ Ἀποστολή, δὲν εἶναι τόλμημα καὶ παρακεκινδυνευμένον νὰ ἐξαγάγῃ τις ὅτι ἴσως τὸ καλυμμαῦχι αὐτοῦ τοῦ καλογήρου ἔπαιξε ρόλον εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ ἀκατανοήτου Πρωτοκόλλου. Ὁ περίφημος αὐτὸς καλόγηρος ἦτο τόσον σημαῖνον πρόσωπον ἐν τῇ Ἀποστολῇ, ὥστε χάριν αὐτοῦ εἰς ἐπίσημον γεῦμα περιεφρονήθη ἀνώτερος ἀξιωματικὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐπιτελείου. Τὸ λυπηρὸν εἶναι ὅτι εὑρίσκεται ἀκόμη ἐν ὑπηρεσίᾳ. Ἐλπίζω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τώρα θὰ λάβῃ ἀφορμὴν νὰ ἐξετάσῃ περὶ τοῦ ὑποκειμένου αὐτοῦ.

§182Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐπιτρέπετε, κ. συνάδελφε; Ἐγὼ ἠρώτησα τὸν τμηματάρχην κ. Παπαδόπουλον...

§183Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὁ Παπαδόπουλος αὐτὸς εἶναι πολὺ καλὸς ὑπάλληλος· ὁ Παπαδόπουλος περὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλῶ εἶναι διεθνὴς τυχοδιώκτης καὶ δὲν καταδέχεται νὰ ἔλθῃ εἰς τὰς Ἀθήνας. Ἀσχέτως μὲ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἀπετέλεσαν τὴν Ἑλληνικὴν Ἀποστολήν, κύριοι πληρεξούσιοι, νομίζω ὅτι ἀσφαλῶς δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ παραβλέπωμεν τὰ βαθύτερα αἴτια, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὸ Πρωτόκολλον αὐτό, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν δήλωσιν τοῦ 1923, τὴν ὁποίαν ἔθιξεν ἡ Κυβέρνησις. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁμιλῶν περὶ τῶν Συμβάσεων, ἔθιξε τὸ ζήτημα καὶ ὡμίλησε περὶ τῆς θεωρίας, τῆς γνωστῆς ἀναπτυχθείσης ἀτμοσφαίρας ἐν Ἑλβετίᾳ μετὰ τὸν πόλεμον, τῶν εἰρηνοφίλων καὶ πραγματιστῶν. Ἂν ἐπιτρέπῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, θὰ τὸν ἠρώτων εἰς ποίαν ἐκ τῶν δύο αὐτῶν Σχολῶν ἀνήκει.

§184Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τί σᾶς ἐνδιαφέρει;

§185Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐνδιαφέρει διὰ τὸ ζήτημα.

§186Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λάβετε οἵαν ὑπόθεσιν θέλετε.

§187Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος ἀσφαλῶς θὰ ἦτο μεταξὺ τῶν εἰρηνοφίλων. Δὲν γνωρίζω ἂν ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος, φεύγων, κατὰ λάθος ἐπῆρε καὶ τὰ ἔγγραφα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν μαζί του, ἂν ἐπίσης ἀνήκει εἰς τὴν ἰδίαν Σχολήν, πρέπει ὅμως νὰ ἐξαχθῇ ἀναμφισβητήτως ἓν δίδαγμα, ὅτι δὲν δύναται τὸ Ἔθνος νὰ πληρώνῃ ἐπ’ ἄπειρον τὰς θεωρίας τῶν κυρίων αὐτῶν· διότι ἐκ συμπτώσεως διαβολικῆς ὅλοι οἱ κύριοι αὐτοί, οἱ τῆς Σχολῆς τῶν εἰρηνοφίλων, ἐτιμήθησαν παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους δι’ Ἀποστολῶν, διὰ Μεγαλοσταύρων καὶ διὰ ποικίλων ἀμοιβῶν. Δὲν μένει μετὰ τὴν συζήτησιν ταύτην παρὰ νὰ μάθωμεν ἂν οἱ δύο κυρίως ὑπεύθυνοι ἢ μᾶλλον τὰ ὄργανα, διότι ὑπεύθυνος εἶναι ἡ Κυβέρνησις, τὰ ὁποῖα προέβησαν εἰς τὸ ἐθνικὸν αὐτὸ κακούργημα, ἂν ἐτιμήθησαν ἢ θὰ τιμηθῶσι διὰ τῶν ἀνωτάτων παρασήμων ἢ δι’ ἄλλων ἀμοιβῶν. Ἤκουσα ὅτι ἤδη ἐγένετο, μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἡ ἀμοιβὴ τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν κυρίων αὐτῶν. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν διὰ σοφισμάτων νὰ συγκαλύπτωνται τὰ ἀσυγκάλυπτα, ὅτι εἷς καὶ μόνος τρόπος ὑπάρχει νὰ ἀποκτήσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· νὰ λέγωμεν πρὸ αὐτοῦ ὠμὴν τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ καυτηριάζωμεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔσφαλον, ἀδιαφόρως κομματικῆς ἀποχρώσεως, ἀδιαφοροῦντες ἂν ὑπῆρξαν φίλοι μας κομματικοὶ ἢ ἂν ἀνήκουν εἰς τὸ καθεστὼς τὸ ἡμέτερον ἢ εἰς τὸ ἀντίπαλον. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐπὶ ζητημάτων ὅπως αὐτὸ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ἱκανοποιηθῇ ἀπὸ μίαν ψηφοφορίαν. Εἶναι ἀπαραίτητον ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ διὰ τοῦ κ. Προέδρου αὐτῆς—ὅστις ὑποθέτω ὅτι θὰ λάβῃ τελευταῖος τὸν λόγον διὰ νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ μερικὰ σημεῖα τὰ ὁποῖα μένουν ἀνεξήγητα—τοὺς ὑπευθύνους τοῦ Πρωτοκόλλου, νὰ τοὺς ὀνομάσῃ. Αὐτὸ εἶναι τὸ καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ δὲ καθῆκον τῆς Συνελεύσεως εἶναι νὰ ἀποδοκιμάσῃ καὶ τὸ Πρωτόκολλον καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως.

§188Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι ἄγνωστοι οἱ ὑπεύθυνοι τοῦ Πρωτοκόλλου;

§189Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἄγνωστοι.

§190Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις.

§191Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Οἱ περισσότεροι Ὑπουργοὶ ἐδήλωσαν ὅτι ἦσαν ἐν ἀγνοίᾳ.

§192Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅταν θὰ γεννηθοῦν εὐθῦναι παρ’ ἑνὸς ἑκάστου τῶν κ.κ. Ὑπουργῶν, ἀναντιρρήτως θὰ προβάλῃ ἕκαστος τούτων τὸν λόγον τῆς ἀγνοίας· ὑπεύθυνος ὅμως διὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου εἶναι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις.

§193Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω τοὐλάχιστον ἂν ὁ τότε Πρωθυπουργὸς ἦτο ἐν γνώσει, ἀλλὰ δὲν εἶναι παρών.

§194Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Οὔτε αὐτὸς εἶναι ὑπεύθυνος· δὲν τὸ ἐγνώριζε τὸ Πρωτόκολλον. Τὸ ἔμαθε τὴν παραμονὴν τῆς παραιτήσεώς του.

§195Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἡμεῖς κατηγοροῦμεν τὴν Κυβέρνησιν τὴν παροῦσαν ὄχι διὰ τὴν σύνταξιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλὰ διότι, ἅμα ἔλαβε γνῶσιν, δὲν ἔκαμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεβάλλετο εἰς Κυβέρνησιν Ἑλληνικὴν ἀπέναντι ἑνὸς ζητήματος τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ μᾶς ἐκθέσῃ εἰς τὰς διεθνεῖς μας σχέσεις, ὅτι τὸ ἐθεώρησεν ἰσχῦον ἐπὶ ἕνα σχεδὸν μῆνα καὶ ὅτι ἐγένετο ἀφορμὴ τῆς διαρρήξεως τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας. Αὐτὴν τὴν τελευταίαν ἰδίως κατηγορίαν θεωροῦμεν ὡς σοβαρωτάτην καὶ δι’ αὐτὸν καὶ μόνον τὸν λόγον φρονοῦμεν ὅτι ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ ὁπωσδήποτε, εἴτε παραιτουμένη εἴτε καταψηφιζομένη ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν, νὰ ἀλλάξῃ μορφήν, διότι τότε καὶ μόνον θὰ ἦτο δυνατὸν ὁπωσδήποτε νὰ διατηρηθῇ ἀμείωτος ἡ τιμὴ τῆς Ἑλλάδος.

§196ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀραβαντινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§197Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀναγνωρίζω ὅτι μετὰ τὴν διεξοδικὴν συζήτησιν ἡ ὥρα εἶναι ἀκατάλληλος, ὥστε νὰ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ζητήσω τὴν ἐπιείκειάν σας διὰ νὰ μὲ ἀκούσητε. Τὸ ἀντικείμενον τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ εἶναι τόσον σπουδαῖον, ὥστε ἀμφιβάλλω ἂν ἐκτὸς τῶν ἐν τῇ παρούσῃ Συνελεύσει συζητήσεων περὶ τοῦ πολιτεύματος δύναται ἡ συζήτησις νὰ ἐξισωθῇ πρὸς ἄλλας ἢ πρὸς τὰς συζητήσεις ἐπὶ τῶν κρισίμων ἐθνικῶν περιστάσεων αἵτινες διεξήχθησαν κατὰ τὴν Γʹ ἐν Ἀθήναις Συνέλευσιν τῶν Ἑλλήνων. Τὸ ἀντικείμενον εἶναι σπουδαιότατον, τὴν δὲ σπουδαιότητα αὐτοῦ αὐτὴ αὕτη ἡ Κυβέρνησις προσδιώρισε. Τὸ Πρωτόκολλον τὸ ὑπογραφὲν καθ’ ὑπέρβασιν ἁρμοδιότητος καὶ δικαιοδοσίας ἐν Γενεύῃ ὑπὸ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, κατὰ τὸν Πρόεδρον τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως παρουσιάζει τὰ ἑξῆς μειονεκτήματα: Πρῶτον, ἐν τῇ ρυθμίσει διεθνῶν σχέσεων διεξέφυγεν ἀπὸ τὴν ἐλαστικότητα τοῦ κατὰ τὰς περιστάσεις ρυθμίζειν τὰ πράγματα· δεύτερον, ἀφέθη κατὰ μέρος ἡ γενικὴ διαδικασία ἡ παραδεδεγμένη ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν διὰ πάσας τὰς μειονότητας καὶ συνεκδοχικῶς ἐδημιουργήθη ἓν ἐξαιρετικὸν δίκαιον εἰς βάρος τοῦ Κράτους προκειμένου περὶ μιᾶς μειονότητος, περὶ τῆς ὁποίας ἤδη ἐπαρκῶς ἐλέχθη καὶ κατεδείχθη ὅτι δὲν ἦτο ἀξία τῆς τοιαύτης προτιμήσεως· τρίτον, τὰ ἄρθρα 2, 3 καὶ 4 τοῦ Πρωτοκόλλου καθιερώνουν οἱονεὶ μίαν ἀνάκρισιν συνεχῆ καθ’ ἣν θὰ ἠδύνατό τις νὰ παρουσιασθῇ πρὸ πληθώρας ἀξιώσεων διασειουσῶν τὸ κῦρος τοῦ ἐλέγχου τοῦ Κράτους, πρὸ καταστάσεως πᾶν ἄλλο ἢ συμφώνου πρὸς τοὺς κανόνας τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ πρὸς τοὺς ὅρους τοὺς κανονίζοντας γενικῶς τὰ τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ τῆς ἰδιαιτέρας μου ἐπαρχίας πληρεξούσιος προσέθηκεν εἰς τοὺς ἀρκετὰ βαρεῖς τούτους ἰσχυρισμοὺς περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου, τοὺς προελθόντας ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἔτι βαρυτέρους, ἀνταποκρινομένους δὲ πρὸς τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων, ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο, περὶ τοῦ ὁποίου ἤδη ἡ συζήτησις, διασείει καὶ κλονίζει τὰ βάθρα τῆς Βαλκανικῆς εἰρήνης, ὅτι ἀντιτίθεται εἰς τὴν κυριαρχίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὅτι ἐπὶ πλέον ἀποτελεῖ σφάλμα διὰ τὸ ὁποῖον ἐπὶ ἔτη μακρὰ θὰ ἀγωνίζωνται οἱ Ἕλληνες διπλωματικοὶ ὑπάλληλοι ὅπως καταρρίπτουν τὰ ἐξ αὐτοῦ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἄφρων πολιτικὴ τῶν ὑπογραψάντων τὸ Πρωτόκολλον παρεχώρησεν εἰς τοὺς Βουλγάρους ἐθνικιστάς, εἰς τοὺς Βουλγάρους τοὺς βουλιμιῶντας τὴν Μακεδονίαν. Εἰς τοὺς χαρακτηρισμοὺς τούτους προσετέθησαν οἱ ἔτι βαρύτεροι ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ παρούσῃ Συνελεύσει, κατὰ τοὺς ὁποίους τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο ὑπῆρξε μία τῶν ἀφορμῶν τῆς ρήξεως τῶν συμμαχικῶν σχέσεων μετὰ τῆς Σερβίας, τῶν συμμαχικῶν σχέσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἱδρύθη καὶ ὀφείλει νὰ ἑδράζεται ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐπὶ πλέον συνεπείᾳ τῆς ρήξεως τῶν συμμαχικῶν τούτων σχέσεων παρεσχέθη ἡ ἐντύπωσις ἐξασθενήσεως τῆς Ἑλλάδος, ἥτις εἶναι λίαν πιθανὸν ὅτι παρεθάρρυνεν ἑτέραν ὅμορον Ἐπικράτειαν ἵνα καταφέρῃ δεινότατον πλῆγμα κατὰ τῶν θρησκευτικῶν συναισθημάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας ἐν γένει. Ἐνῷ τοιαῦτα σοβαρὰ μειονεκτήματα παρουσιάζει τὸ Πρωτόκολλον κατ’ αὐτὰς ταύτας τὰς ἐξηγήσεις τῆς καταστάσεως ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ κατὰ τὰς κρίσεις τῶν ἁρμοδιωτέρων ἐκπροσώπων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἴδωμεν πῶς ἡ Κυβέρνησις ἐμφανίζει τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Ἡ Κυβέρνησις ἐξέφερε μίαν γνώμην — κατ’ ἐμὲ ἐξέφερε τρεῖς ἢ τέσσαρας γνώμας καὶ δὲν ἐξέφερε καμμίαν —, ἐν τέλει δὲ εἶπε νὰ λησμονήσωμεν ποίαν γνώμην ἐξέφερε καὶ ἐν τῇ κυριαρχίᾳ ἡμῶν νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου. Θὰ ἀποφανθῶμεν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς σκέψεως τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ πῶς θέτει ἡ Κυβέρνησις τὸ ζήτημα εἶναι ἡ ἀπόκρισις τῆς Συνελεύσεως ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὴν ἐρώτησιν τῆς Κυβερνήσεως ἂν εἶναι δικαία καὶ ἂν συμφέρει. Εἶπον ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξέφερε πλείονας γνώμας καὶ ἑπομένως δὲν ἐξέφερε καμμίαν γνώμην, καὶ θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 28 Ἰανουαρίου, εἰσηγούμενος τὸ Πρωτόκολλον εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἀνεμνήσθη τί εἶχεν εἴπει εἰς προλαβοῦσαν συνεδρίασιν, ὅπου πιεζόμενος ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξηναγκάσθη νὰ ἐκφρασθῇ κατά τινα τρόπον περὶ τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ μᾶς εἶπεν (ἀναγινώσκει).... Δίδων δὲ ἰδιαιτέραν σημασίαν εἰς τὴν λέξιν «ἀπόφανσις», ἥτις εἶναι λέξις ἀχρωμάτιστος, διέστειλεν αὐτὴν σαφῶς πρὸς τὸ ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν θὰ ἐκαλεῖτο νὰ ἐγκρίνῃ τὸ Πρωτόκολλον. Ἐπέμεινεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰσηγούμενος τὸ Πρωτόκολλον, ὅτι, ὅτε τὸ πρῶτον ἐν τῇ Συνελεύσει ἀντίκρυσε τὸ ζήτημα τεθὲν ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐποιήσατο σαφῆ διαστολὴν ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ ἐκαλεῖτο ἁπλῶς ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ δὲν θὰ ἐκαλεῖτο νὰ ἐγκρίνῃ αὐτό. Ἂν καλῶς ἐννοῶ, διὰ τῆς φράσεως ταύτης ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπηρνεῖτο εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ δικαίωμα τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Πρωτοκόλλου ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν ἔχει ἀνάγκην ἐγκρίσεως ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ὅτι ἰσχύει· ἀλλ’ εὐθὺς ἀμέσως ποιούμενος εἰσήγησιν προβαίνει εἰς ἑτέραν δήλωσιν, ἥτις δεικνύει σύγχυσιν διότι λέγει ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπεφυλάχθη νὰ ἐνεργήσῃ διπλωματικὰ διαβήματα. Ὅστις τιμᾷ ὅσον ἐγὼ τιμῶ καὶ τὴν νομομάθειαν καὶ τὴν ἀκριβολογίαν τὴν ὁποίαν ἐπιδεικνύει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶναι δυνατὸν εἰμὴ νὰ διαπορήσῃ διὰ τὴν ἀσάφειαν τοῦ ὅρου τῆς ἐπικυρώσεως, τὸν ὁποῖον χρησιμοποιεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὐθὺς ἀφοῦ προηγουμένως διέστειλεν ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν θὰ ἐκαλεῖτο νὰ ἐγκρίνῃ τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ θὰ ἐκαλεῖτο νὰ ἀποφανθῇ ἁπλῶς περὶ αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ περαιτέρω ἐν τῇ ρύμῃ τοῦ λόγου του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπιμένει εἰς ἑτέραν τινὰ διαστολήν, εἰς τὴν διαστολὴν κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἰσχυρὸν ἀπὸ διεθνοῦς ἀπόψεως, ἡ δὲ σύμπραξις τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὴν ὁποίαν ὑποβάλλεται τὸ Πρωτόκολλον ἕνα καὶ μόνον ἔχει σκοπόν, νὰ προσαρμόσῃ τὸ ἐσωτερικὸν δίκαιον τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν διεθνῶς ἰσχυρὰν ἀνειλημμένην ὑποχρέωσιν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ οἱονεὶ διδάσκει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἡμᾶς τοὺς ἀμαθεῖς ὅτι ὑπάρχει μία διαφορὰ μεταξὺ τῆς ἰσχύος τῆς διεθνοῦς ἑνὸς Πρωτοκόλλου καὶ τῆς προσαρμογῆς τοῦ ἐσωτερικοῦ δικαίου τῆς Πολιτείας, ἥτις ἀνέλαβε δεσμεύσεις διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου, πρὸς τὸ Πρωτόκολλον. Ἀλλὰ τόσον ἀμαθεῖς δὲν εἶναι οἱ ἐν τῇ Συνελεύσει παρακαθήμενοι. Ἡ διαστολὴ τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μεταξὺ ἰσχύος καὶ ἐφαρμογῆς μιᾶς διεθνοῦς Συμβάσεως ἢ μιᾶς διεθνῶς ἀνειλημμένης ὑποχρεώσεως πρὸς τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς εἶναι διαστολὴ ὀρθή, ἀλλὰ δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ προκείμενον ζήτημα, ἐκτὸς ἄν, ὅπως περαιτέρω τοῦ λόγου του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀφῆκε νὰ νοηθῇ καὶ ἔδωσεν εἰς ἡμᾶς νὰ ἐννοήσωμεν, θεωρῇ ὅτι ἡ ἰσχὺς μιᾶς διεθνοῦς Συμβάσεως, ἡ ἰσχὺς τῆς ἀναλήψεως μιᾶς διεθνοῦς ὑποχρεώσεως συμπίπτει πρὸς τὴν ἁπλῆν συνομολόγησιν τῆς ὑποχρεώσεως, πρὸς τὴν ἁπλῆν conclusion μιᾶς συμβατικῆς ἢ ἄλλης ὑποχρεώσεως. Τοῦτο δὲν γνωρίζω νὰ ὑποστηρίζεται ἐν τῇ ἐπιστήμῃ καὶ τῇ πολιτικῇ, ἀμφιβάλλω δὲ ἂν ὁ ἐγκριτώτερος περὶ τὰ νομικὰ κ. Πρωθυπουργὸς πραγματικῶς φρονεῖ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐκ τοῦ λόγου του δύναταί τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι φρονεῖ. Ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ θὰ ἐπανέλθω διεξοδικῶς. Λέγει περαιτέρω ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἐν τῷ μέσῳ τοῦ λόγου του φαίνεται ἀποδεχόμενος ὅτι τὸ συνομολογηθὲν ἔχει διεθνῆ ἰσχύν, ὅτι ἀποτελεῖ διεθνῆ ἀνειλημμένην ὑποχρέωσιν τῆς Ἑλλάδος, λέγει περαιτέρω (ἀναγινώσκει).... Τίνος κυριαρχία εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν ὑπονοεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ἂν ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία ἔχῃ ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου, ἡ κυριαρχία της εἶναι δεσμευμένη ἐκ τῆς διεθνοῦς ταύτης Συμβάσεως. Μόνον τότε δύναται ν’ ἀναγνωρίσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ δικαίωμα ὅτι εἶναι κυρίαρχος ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου, ὅταν ἀναγνωρίζῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον πρὸ τῆς ἀποφάνσεως τῆς Συνελεύσεως δὲν συνιστᾷ διεθνῆ ὑποχρέωσιν τῆς Ἑλλάδος· ἄρα δὲν ἔχει διεθνῆ ἰσχύν. Καὶ περαιτέρω ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λέγει ὅτι ἐδήλωσε πάλιν εἰς τοὺς ἁρμοδίους νὰ δεχθῶσι τὰς δηλώσεις ὅτι δὲν δύναται νὰ συστήσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν ἔγκρισιν τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου. Ἐλησμόνησεν ὅσα ὁ ἴδιος εἶπεν ἐν τῇ προηγουμένῃ εἰσηγητικῇ του ἀγορεύσει περὶ τῆς διαφορᾶς μεταξὺ τῆς ἀποφάνσεως καὶ τῆς ἐγκρίσεως. Ἀπευθυνόμενος δὲ πρὸς ἡμᾶς εἶπεν ὅτι εἴμεθα κυρίαρχοι νὰ κρίνωμεν ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἰδοὺ τρεῖς ἕως τέσσαρες ἀλληλοσυγκρουόμεναι καὶ ἀντιφατικαὶ πρὸς ἀλλήλας δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Καὶ ἐπὶ τῶν ἀντιφατικῶν δηλώσεων τούτων καλεῖται ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποφανθῇ τὴν γνώμην της. Ἐκλέξατε ποία εἶναι ἡ γνώμη τὴν ὁποίαν θέλει νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ ἡμᾶς. Λόγῳ τῶν ἀντιφάσεων αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν εἰς τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶπον ὅτι πλήρης σύγχυσις ἐπικρατεῖ, σύγχυσις τῆς ὁποίας ἡ αἰτία δὲν ἦτο ἀνεξήγητος διὰ τοὺς τιμῶντας τὴν ἐγκράτειαν περὶ τὴν γλῶσσαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἥτις ἐξηγήθη ἐπαρκῶς διὰ τῶν ὑπομνησθέντων γεγονότων, ἐκ τῶν ὁποίων προέκυψεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρασυρθεῖσα εἰς ὀλισθηρὰ ἐδάφη ἐνεπλάκη εἰς εὐθύνας καὶ εἶναι ἤδη δύσκολον νὰ διορθώσῃ τὰς εὐθύνας αὐτοῦ τοῦ ζητήματος καὶ προτιμᾷ νὰ λάβῃ ἓν συγχωροχάρτιον ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν, μίαν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, παρὰ νὰ εἰσηγηθῇ εἰς τὸ Σῶμα τὴν ἁρμόζουσαν εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα λύσιν. Ἂς ἐξετάσωμεν τὴν ἄποψιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐξεδηλώθη ὀξυτάτη ἀντίθεσις ἀντιλήψεων πρὸς τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἄποψιν ἐκείνην ἡ ὁποία θ’ ἀπετέλει καὶ τὴν λυδίαν λίθον τῆς ψηφίσεως. Εἶναι ἰσχυρὸν τὸ Πρωτόκολλον ἢ δὲν εἶναι; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς δύναται νὰ ἐξαχθῇ ἐκ τῶν ἀπαντήσεων αὐτοῦ κατὰ τὴν δευτέραν ἀγόρευσιν τοῦ ἐκ τῆς ἰδιαιτέρας ἐπαρχίας μου συναδέλφου κ. Ρέντη, ἐκ διακοπῶν καὶ παρατηρήσεων αὐτοῦ, φαίνεται ἀναχωρῶν ἐκ μιᾶς ἀρχῆς, ὅτι τὸ Πρωτόκολλον, ἐπειδὴ ἁπλῶς ἔθηκε τὴν ὑπογραφήν του ὁ πληρεξουσιοδοτημένος ἐκπρόσωπος τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας ἐν Γενεύῃ, ἰσχύει διεθνῶς. Ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἢ τὰ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν συμμετασχόντα Κράτη δύνανται νὰ ἀξιώσωσι τὴν ἐφαρμογὴν μέχρις ὅτου τὸ κυρίαρχον Σῶμα ἔλθῃ καὶ εἴπῃ ὅτι δὲν ἐφαρμόζει τὸ Πρωτόκολλον. Ἂν τὸ κυρίαρχον Σῶμα τοῦ ἑτέρου τῶν συναλλαξαμένων μερῶν ἔλθῃ ἤδη καὶ εἴπῃ ὅτι δὲν ἐφαρμόζει τὸ Πρωτόκολλον, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπεν «ἠξεύρετε τί γίνεται τότε; Εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἐξαναγκασμός, ρῆξις σχέσεων, ἥτις δύναται νὰ φθάσῃ καὶ μέχρι πολέμου». Θέτει ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα οὕτως, ὥστε ἡ Συνέλευσις νὰ ἔχῃ νὰ ἐκλέξῃ, κατὰ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, μεταξὺ δύο πραγμάτων· ἢ νὰ θεωρήσῃ ἄκυρον τὸ Πρωτόκολλον ἤ, θεωρουμένου ἐγκύρου τοῦ Πρωτοκόλλου, νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἐφαρμογήν του ἢ ν’ ἀρνηθῇ τὴν ἐφαρμογήν του ἀποδεχομένη ὅτι ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ φθάσῃ πρὸ πιεστικῶν μέσων, ἐκβιαστικῶν μέσων, ἀναγκαστικῶν μέσων, μέχρι ρήξεως σχέσεων καὶ πολέμου. Καὶ αὐτὰ λέγονται μὲ ἐλαφροτάτην καρδίαν. Καὶ μᾶς λέγει ἡ Κυβέρνησις ὅτι δὲν ἠμφισβητήθη ποτὲ ἡ ἐξουσία τοῦ κυρίαρχου Σώματος ἑκάστου Κράτους, ὅπως ἀρνηθῇ τὴν ἐσωτερικὴν ἐφαρμογὴν μιᾶς Συμβάσεως μὲ τὴν ἐξυπακουομένην ἔννοιαν ὅτι, ἂν τὸ Κράτος τὸ ἀρνούμενον τὴν ὑλικὴν ἐφαρμογὴν μιᾶς Συμβάσεως δὲν ὑποκύψῃ, θὰ δεχθῇ τὴν ταπείνωσιν, ἀφοῦ ὑποστῇ καὶ τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ τὸ ἐξαναγκάσουν νὰ μὴ ἀρνηθῇ τὴν ἐφαρμογὴν μιᾶς διεθνοῦς ὑποχρεώσεως. Πῶς ὅμως γεννᾶται ἐκ τῆς ἁπλῆς ὑπογραφῆς ἑνὸς πληρεξουσίου ἐκπροσώπου τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας ἡ ὑποχρέωσις δι’ ἓν Κράτος ἡ διεθνής; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν εἰς ἀπάντησιν ὅτι ἡ ἐπικρατοῦσα γνώμη εἶναι — καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι δὲν εἶναι παντάπασιν ἐπικρατοῦσα γνώμη, ἀλλ’ εἶναι ἀδόκιμος γνώμη, ἡ ὁποία δὲν ἐμφαίνεται σήμερον οὐδαμοῦ τῶν εἰδικῶν συγγραμμάτων περὶ Διεθνοῦς Δικαίου — ὅτι δὲν δικαιοῦται ἐκ τοῦ ὅτι συμβάλλεται μὲ ἀντιπρόσωπον ἄλλου Κράτους νὰ ἐρωτήσῃ ποῖον εἶναι τὸ ἐσωτερικὸν δίκαιον τοῦ ἄλλου. Ἡ γνώμη αὐτή, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως χαρακτηρίζει ὡς ἐπικρατοῦσαν, δὲν εἶναι γνώμη ἐπικρατοῦσα, ἀλλ’ εἶναι γνώμη ἡ ὁποία εἶναι ἀσυμβίβαστος πρὸς τὸ διεθνὲς δίκαιον, εἶναι ἀσυμβίβαστος καὶ πρὸς τὸ δίκαιον τὸ διέπον τὴν Ἑλλάδα, ὡς παράγοντα διεθνοῦς δικαίου. Ἀφοῦ σᾶς ἔδειξα τὴν σειρὰν τῶν σκέψεων ἐκ τῶν ὁποίων ἀφωρμήθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ μᾶς εἴπῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἓν ἔγγραφον ἔχον διεθνῆ ἰσχύν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἔχομεν τὴν κυριαρχίαν νὰ ἀποφανθῶμεν ὅτι δὲν τὸ ἐφαρμόζομεν, δέον ὅμως νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν—διότι μᾶς ἐπέστησε καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τὴν προσοχήν—ὅτι, ἐφόσον ἠθέλομεν ἀρνηθῆ τὴν ἐφαρμογήν του, τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ τεθῶμεν ἀντιμέτωποι πρὸς τὸ ἕτερον συμβαλλόμενον μέρος, τὸ ὁποῖον ἐν προκειμένῳ εἶναι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἢ ἀκριβέστερον τὰ ἐν τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν ἐκπροσωπούμενα Κράτη, νὰ τεθῶμεν ἀντιμέτωποι μέχρι σημείου ὥστε νὰ φθάσωμεν καὶ μέχρι ῥήξεως πρὸς αὐτὰ καὶ μέχρι πολέμου, θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐρωτήσω, ἀφοῦ σᾶς ἐξέθηκα καὶ τὴν ἀφετηρίαν τῶν σκέψεων καὶ τὰς ἀλληλοσυγκρουομένας ἀντιλήψεις, τὰς ὁποίας ἐξέφερεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τέλους πῶς ἐκλαμβάνει ἡ Κυβέρνησις τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν ζητεῖ ἀπὸ ἡμᾶς, τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν ἐν ὑψίστῃ κομματικῇ ἀνιδιοτελείᾳ ἐπαφίει ἐντελῶς εἰς τὴν κατὰ συνείδησιν καὶ ἐκτὸς κομμάτων κρίσιν ἡμῶν; Εἶναι ἀπόφασις Σώματος ἐσωτερικῆς κυριαρχίας; Εἶναι ἀπόφασις Σώματος καλουμένου νὰ ἴδῃ ἂν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐφαρμόζει μίαν διεθνῶς ἀνειλημμένην ὑποχρέωσίν της; Ἢ εἶναι ἀπόφασις Σώματος τὸ ὁποῖον, προκειμένου περὶ καταρτίσεως διεθνῶν ὑποχρεώσεων, διεθνῶν Συμβάσεων, εἶναι ὁ ἕτερος παράγων, εἰς τὸν ὁποῖον, κατὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον, ἀνήκει ἡ κυρία δύναμις διὰ νὰ ἀποφαίνεται ἂν ὑπάρχει δεσμὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα ἢ ἂν δὲν ὑπάρχει δεσμὸς δι’ αὐτὴν διεθνής; Θὰ σᾶς παρακαλέσω, κύριοι, νὰ μὴ μὲ πάρετε ὡς σχολαστικόν, ἂν θελήσω, ἐγερθείσης μιᾶς ἀμφισβητήσεως, νὰ ἐνδιατρίψω περισσότερον εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, διότι ἐκ τοῦ σημείου τούτου ἐξαρτᾶται ὄχι ἁπλῶς ἡ τύχη τοῦ Πρωτοκόλλου, τὸ ὁποῖον ἔχει καταδικάσει καὶ ἡ παμψηφία σχεδὸν τῆς Συνελεύσεως καὶ ἡ παμψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰς τρόπον ὥστε μόνον οἱ διαχειρισθέντες τὸ Πρωτόκολλον ὡς ἔχον διεθνῆ ὑπόστασιν νὰ εὑρίσκωνται ἐν τελείᾳ ἀσυμφωνίᾳ πρὸς τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ τοῦ λαοῦ τοῦ ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῶν ἐκπροσώπων αὐτοῦ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος, ἀφοῦ ἅπαξ ἠγέρθη ἀμφισβήτησις, νὰ ἐνδιατρίψω περισσότερον, ἵνα, ἄν ποτε ἤ που αἱ συζητήσεις αὗται εὕρωσιν ἀπήχησιν, γίνῃ γνωστὸν ὄχι μόνον ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ὅτι ἐν τῇ Συνελεύσει τῶν Ἑλλήνων δὲν ἐπεκράτησαν κομματικαὶ ἀντιλήψεις κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλ’ ὑπῆρξαν καὶ ἄνδρες γνωρίζοντες καὶ σεβόμενοι καὶ τὸ διεθνὲς δίκαιον, ἀλλὰ καὶ γνωρίζοντες καὶ τὸ δίκαιον τοῦ κυριάρχου Κράτους. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, ἐφόσον δὲν ὑπάρχει διεθνὴς κῶδιξ ῥυθμίζων τὰ τῆς ἐνάρξεως τῶν Συνθηκῶν, ἕτερον κριτήριον τῆς ἰσχύος τῶν Συνθηκῶν δὲν ὑπάρχει παρὰ ἡ θέλησις τῶν συμβαλλομένων Πολιτειῶν. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές· Συνθήκη, Σύμβασις, ἀνάληψις ὑποχρεώσεως διεθνοῦς εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία καταρτίζεται διὰ δηλώσεως τῆς Πολιτείας πρὸς τὴν ἀντισυμβαλλομένην Πολιτείαν, διὰ δηλώσεως βουλήσεως ἐγκύρως ἐκδηλουμένης, δηλώσεως βουλήσεως πρὸς ῥύθμισιν τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων, ἀλλ’ ἐκδηλουμένης ἐγκύρως καὶ ἐγκύρως κατὰ τοὺς ὅρους τοῦ πολιτεύματος ἑκάστης Πολιτείας. Ἡ νομοθεσία ἑκάστης Πολιτείας εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία περιέχει καὶ ἐκ τῆς ὁποίας ἀντλοῦνται οἱ κανόνες οἱ καθορίζοντες τὰ πρὸς ἐκπροσώπησιν τῶν Πολιτειῶν ἁρμόδια ὄργανα καὶ τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους τὰ ὄργανα ταῦτα δύνανται ἐγκύρως νὰ ἐκδηλώνωσι τὴν βούλησιν τῆς Πολιτείας κατὰ τρόπον δεσμεύοντα τὴν ὑπ’ αὐτῶν ἐκπροσωπουμένην Πολιτείαν. Καὶ λέγουσιν ὁμοφώνως ὅλοι οἱ συγγραφεῖς ὅτι μόνον ὅταν πιστοποιηθῇ ὅτι ὑπὸ πασῶν τῶν συμβαλλομένων Πολιτειῶν ἐγένετο ἐγκύρως ἡ ἐκδήλωσις τῆς βουλήσεως αὐτῶν καὶ ἡ ἀποδοχὴ ὑπὸ τῶν ἄλλων δύναταί τις νὰ ὁμιλήσῃ περὶ συντετελεσμένης Συνθήκης καὶ περὶ τῶν νομικῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῆς ὡς πρὸς τὰς ἀντισυμβαλλομένας Πολιτείας. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ πιστοποίησις ἐν σχέσει πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ὡς συμβαλλομένην Πολιτείαν, ὅτι ἐγένετο ἐγκύρως κατὰ τὸ πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος ἡ ἐκδήλωσις τῆς βουλήσεώς της ἐπὶ τοῦ συγκεκριμένου θέματος, ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ εἴπῃ ὁ ἐκπρόσωπος ἐκτελεστής τῆς Ἐξουσίας καὶ ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἰσχυρὸν κατὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον. Καὶ λέγουν οἱ συγγραφεῖς, καὶ διὰ νὰ μὴ εἴπω κανένα ἄλλον, ὁ Bonfils, τὸν ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, οἱονεὶ ἐπιτιμῶν τὸν ἐντριβέστατον περὶ τὰ τοιαῦτα, τὸν ἐκ τῆς ἰδιαιτέρας μου ἐπαρχίας συμπολίτην καὶ πληρεξούσιον κ. Ρέντην, ἀνέφερεν ὡς ὑποστηρίζοντα τὰ ἀντίθετα, λέγει—καὶ τὴν φράσιν ἔλαβον ἐξ αὐτοῦ—ὅτι ὁ προσδιορισμὸς τῶν πρὸς συνομολόγησιν Συνθηκῶν ἁρμοδίων ὀργάνων ἀνήκει εἰς τὸ ἐσωτερικὸν δίκαιον. Εἶναι δὲ ἡ ἀρχὴ αὐτή. Ἀπὸ τῆς Ρωμαϊκῆς ἐποχῆς ἰσχύει τὸ ἐσωτερικὸν δίκαιον ἑκάστης Πολιτείας καὶ κανονίζει ποῖος εἶναι ὁ ἁρμόδιος ἐκπρόσωπος καὶ ποία ἡ ἁρμοδιότης τοῦ ἐκπροσώπου τοῦ ὁποίου ἡ πρᾶξις δύναται νὰ δεσμεύσῃ τὴν Πολιτείαν. Ἐξ ὅσων γνωρίζομεν, εἰς τὸν κύκλον τῶν πεπολιτισμένων πολιτικῶν δικαίων ἁρμόδιος ἐκπρόσωπος διὰ νὰ ὑποχρεώσῃ διεθνῶς τὴν Πολιτείαν δὲν εἶναι ὁ πληρεξούσιος ἐκ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας τῆς Πολιτείας ἀκριβῶς, διότι ὁ διοριζόμενος ὑπὸ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας ὡς πληρεξούσιος διὰ τὰς διαπραγματεύσεις εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστῇ ἐπηρεασμόν, εἶναι δυνατόν, ὡς ἄνθρωπος νὰ ἁμαρτήσῃ· ἔχει ἐπιφυλαχθῆ εἰς τὰς Πολιτείας τὸ δικαίωμα τῆς ἐπικυρώσεως, τῆς ratificatio τῶν Συνθηκῶν καὶ τῶν διεθνῶν ὑποχρεώσεων. Πρὶν ἢ ὑπάρξῃ ἡ ἐπικύρωσις ἐκ μέρους τοῦ ἐκπροσωποῦντος, δὲν ὑπάρχει δεσμὸς διεθνοῦς δικαίου διὰ τὴν Πολιτείαν ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι εἷς πληρεξούσιος ἔθηκε τὴν ὑπογραφήν του εἰς τὸ χαρτί, ἀδιαφόρως ἂν εἰς τὸ χαρτὶ ἔθεσε τὴν ρήτραν ὅτι θὰ ἰσχύῃ ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς. Εἰς ποῖον ἀνήκει ἡ ἐπικύρωσις; Ἐπ’ αὐτοῦ τὰ διάφορα τῶν διαφόρων Πολιτειῶν Συντάγματα καθορίζουσιν ἕκαστον διαφόρους κανόνας. Ἐν τῷ Ἀγγλικῷ πολιτεύματι μετὰ τὴν ὑπογραφήν, μετὰ τὴν διαπραγμάτευσιν καὶ ὑπογραφὴν τῆς Συμβάσεως ὑπὸ τοῦ πληρεξουσίου τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, τὸ δικαίωμα τῆς ἐγκρίσεως, τῆς κυρώσεως τῶν συνομολογηθέντων, ἵνα ὑπάρξῃ δεσμὸς διεθνής, ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα ὑπὸ τὴν εὐθύνην τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Ὑπουργείου. Ἐν Ἀμερικῇ τὸ δικαίωμα τῆς ἐγκρίσεως ἀνήκει εἰς τὸν Πρόεδρον καὶ τὴν Γερουσίαν, τῆς ὁποίας ἡ ψῆφος πρέπει νὰ ἐκπροσωπῇ τὰ ⅔ τῶν μελῶν τῆς Γερουσίας. Εἰς ἄλλα Κράτη ἡ ἐπικύρωσις ἀνήκει εἰς τὴν Νομοθετικὴν Ἐξουσίαν. Εἰς Κράτη πολιτευόμενα σύμφωνα μὲ τὸ ἡμέτερον πολίτευμα ἡ ἐπικύρωσις ἀνήκει εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, ἄλλοτε τὸν Βασιλέα, ἤδη τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ εἰδικῶν τινων Συνθηκῶν, προκειμένου περὶ ὑποχρεώσεων, αἱ ὁποῖαι εἴτε σημαίνουσι παραχωρήσεις εἰς βάρος τοῦ Κράτους εἴτε σημαίνουσι παραχωρήσεις εἰς βάρος τῶν πολιτῶν τοῦ Κράτους εἴτε σημαίνουσι τροποποιήσεις σχέσεων, περὶ τῶν ὁποίων μόνον τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα ἐπιτρέπεται νὰ ἀποφαίνεται, περὶ τοιούτων Συνθηκῶν προκειμένου, οἷον καὶ τὸ Πρωτόκολλον τὸ ὑπὸ συζήτησιν, ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία τελεῖ ὑπὸ τὸν περιορισμὸν τῆς συγκαταθέσεως τῶν Ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους. Ἡ Ἀντιπροσωπεία τοῦ Ἔθνους εἶναι ἐν ἀπόψει διεθνοῦς δικαίου διεθνὴς παράγων, ἄνευ τῆς γνώμης τοῦ ὁποίου καὶ πρὸ τῆς γνώμης τοῦ ὁποίου δὲν ὑπάρχει διεθνὴς ἀνειλημμένη ὑποχρέωσις εἰς βάρος τοῦ Κράτους. Ἄλλο εἶναι τοῦτο· ἄλλο εἶναι ὅτι διὰ νὰ ὑπάρξῃ ἀνειλημμένη ἰσχυρὰ ὑποχρέωσις εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος ἀπαιτεῖ συγκατάθεσιν τῆς Βουλῆς καὶ ἄλλο εἶναι τὸ ἄλλο, ὅτι προκειμένου νὰ ἐκτελεσθῇ μία διεθνῶς ἀνειλημμένη ὑποχρέωσις πρέπει, ἐκτὸς τῆς συγκαταθέσεως, ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία νὰ προσαρμόσῃ εἰς τὰ ἐκ τῆς Συνθήκης προκύπτοντα τοὺς νόμους καὶ τὰς ἐγκυκλίους της. Τὸ δεύτερον εἶναι ἡ ὑπαγωγὴ τῆς Συνθήκης. Ἀλλὰ δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὸ δεύτερον στάδιον· ἐδῶ δὲν δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν περὶ ἐφαρμογῆς Συνθηκῶν, ὅτε τὸ Πρωτόκολλον ἔχει διεθνῆ ἰσχύν, ἐφόσον ἡμεῖς δὲν συγκατετέθημεν εἰς τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἂν ἐπρόκειτο μόνον περὶ συμπράξεως τῆς Πολιτείας τῆς Ἑλληνικῆς καὶ περὶ γνώμης τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ Πρωτόκολλον, θὰ εἶχε δίκαιον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡμεῖς θὰ ἀρνηθῶμεν ἀδρανὲς τὸ Πρωτόκολλον. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἄλλη παρατήρησις εἶναι ἐπίσης δικαία, ὅτι, ἂν ἡμεῖς καταστήσωμεν ἀδρανέστατον τὸ Πρωτόκολλον, ἀρνούμενοι τὴν ἐφαρμογήν του ἐν τῇ σφαίρᾳ τῆς ἰδικῆς μας κυριαρχίας, τότε ἐκθέτομεν τὴν διεθνῆ πίστιν τῆς Ἑλλάδος καὶ τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ ὑποστῶμεν τὰς συνεπείας τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε, τὰς συνεπείας δηλαδὴ ἀκόμη τῆς ρήξεως τῶν σχέσεων καὶ τῆς ἐπιβολῆς πιεστικῶν μέτρων κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἡ ἀπόφασις τὴν ὁποίαν ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ ἡμᾶς δὲν εἶναι ἀπόφασις διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ Πρωτοκόλλου, εἶναι ἀπόφασις διὰ τὴν συντέλεσιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις ἔρχεται μὲ ἐλαφρὰν τὴν καρδίαν νὰ μᾶς εἴπῃ: «Κύριοι, εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ ἀρνηθῆτε τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ Πρωτοκόλλου». Καὶ ἡμεῖς λέγομεν «ὄχι· αὐτὸ τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται ὡς Πρωτόκολλον δὲν εἶναι συντετελεσμένη πρᾶξις». Ἀρνούμεθα ὅτι συνετελέσθη ἡ πρᾶξις καὶ σώζομεν τὴν καλὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀποφεύγομεν τὰς συνεπείας τὰς ὁποίας ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ θέλει νὰ φορτώσῃ εἰς τὴν ράχιν τῆς Συνελεύσεως ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις. Τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, οὐδείς ποτε ἐν Ἑλλάδι ἠμφισβήτησε πρὸ τοῦ νῦν ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν ἀνατρέξωμεν εἰς τοὺς ἐπιστήμονας καὶ ἂν σᾶς ἀναφέρω δύο αὐθεντίας, αἱ ὁποῖαι ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶναι αὐθεντίαι, διότι ὑπῆρξαν καθηγηταὶ τοῦ συνταγματικοῦ καὶ διεθνοῦς δικαίου, ἀλλ’ ὑπῆρξαν καὶ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ὁ ἕτερος δὲ ἦτο καὶ εἰσηγητὴς τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς, ἂν ἀναφέρω τὸν Σαρίπολον πατέρα καὶ τὸν Διομήδη Κυριακόν, θὰ ἴδητε ὅτι ἡ γνώμη αὐτῶν εἶναι αὕτη, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν ὑπάρχει δεσμὸς διεθνὴς πρὸ τῆς ἀποφάσεως τῆς Λαϊκῆς Ἀντιπροσωπείας. Δὲν εἶναι ἡ γνώμη αὕτη μόνον τῶν ἐπιστημόνων· συνεζητήθη τὸ ζήτημα καὶ ἐν τῇ Βουλῇ, κύριοι, οὐδεὶς δέ ποτε ἐκ τῶν Ἑλλήνων πολιτευομένων ὑπεστήριξε τὸ ἀντίθετον. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου σχετικὰς ἀγορεύσεις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν Κοντοσταύλου, τοῦ Πρωθυπουργοῦ Κουμουνδούρου καὶ τοῦ γηραιοῦ Γεωργίου Φιλαρέτου, οἱ ὁποῖοι ἀκριβῶς τοῦτο ἐτόνισαν, ὅταν ἐνεφανίσθη παρόμοιον ζήτημα ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Ἀντιπροσώπων, ὅτι πρὸ τῆς ἀποφάσεως τῆς Λαϊκῆς Ἀντιπροσωπείας δὲν ὑπάρχει διεθνῶς ἔγκυρος πρᾶξις. Καὶ ἐπρόκειτο, κύριοι τότε περὶ πράξεως, τοὐλάχιστον ὅταν ὡμίλει ὁ Κουμουνδοῦρος, περὶ προσαρτήσεως εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀπεμπολήσεως τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων ἐπὶ τῆς Μακεδονίας τοῦ Κράτους, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπάρχουν ὀργανισμοὶ ὑπονομεύοντες τὴν κυριαρχίαν τὴν Ἑλληνικήν. Ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρος ἡ τακτικὴ ἡ μέχρι τῶν ἡμερῶν τοῦ ἀπελθόντος καὶ ἀπουσιάζοντος κ. τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅλη ἡ τακτικὴ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος ὑπῆρξε τοιαύτη. Οὐδέποτε ἐθεωρήθη Συνθήκη καὶ ἔχουσα κῦρος πρὸ τῆς ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐπιψηφίσεως αὐτῆς, πρὸ τῆς ἐκδηλώσεως τῆς συγκαταθέσεως τῆς Λαϊκῆς Ἀντιπροσωπίας ὅτι στέργει εἰς τὴν Συνθήκην ταύτην. Καὶ ἡ τακτικὴ αὕτη τηρεῖται ἀκόμη καὶ μέχρι σήμερον. Κατὰ σύμπτωσιν, κύριοι, ἐκύτταξα ὑποβεβλημένα ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, διὰ τῶν ὁποίων ὑποβάλλονται πρὸς ἔγκρισιν Συνθῆκαι καὶ ἐπικεφαλίδες αὐτῶν εἶναι «ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου περὶ κυρώσεως τῆς ἐν Γενεύῃ καταρτισθείσης Συμβάσεως κλπ.», «περὶ κυρώσεως Πρωτοκόλλου κλπ.». Ἀλλ’ ἔχω καὶ τὸ σχέδιον τοῦ ψηφίσματος διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις μὲ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ἀπελθόντος Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ζητεῖ τὴν ἄδειαν τῆς συνομολογήσεως προσωρινῶν ἐμπορικῶν Συμφωνιῶν ἑξαμήνου διαρκείας· καὶ δι’ αὐτὰς ζητεῖ παρὰ τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐξουσιοδοτηθῇ ὅπως ἡ κύρωσις γίνεται ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως διὰ Διαταγμάτων. Αὐτὴ εἶναι ἡ τακτικὴ ἡ παγία, αὐτὸ εἶναι τὸ ἰσχῦον ἐσωτερικὸν δίκαιον ἐν τῇ καταρτίσει τῶν διεθνῶν Συνθηκῶν· εἶναι ἀναγκαία συνάρτησις τοῦ διεθνοῦς δικαίου κατὰ τὰς ἀντιλήψεις τὰς κρατούσας ἐν τῇ διεθνεῖ κοινωνίᾳ. Καὶ ὅταν ἡ Κυβέρνησις προκειμένου περὶ καταρτισμοῦ μιᾶς ἐμπορικῆς Συμφωνίας προχείρου ἑξαμήνου διαρκείας θεωρεῖ ἐπιβεβλημένον νὰ ζητήσῃ ἄδειαν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν ὅπως διὰ Διαταγμάτων ἐπικυρώσῃ τὰς τοιαύτας Συμφωνίας, εἶναι αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις ἡ ὁποία, ἀπευθυνομένη πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ἔρχεται καὶ λέγει ὅτι διὰ τὴν ἀπεμπόλησιν τῆς Μακεδονίας ἀρκεῖ μόνον ἡ ὑπογραφὴ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Διὰ νὰ μὴ ἐκτεθῇ ἓν Κράτος ἐκ τῶν πράξεων κατ’ ὀλιγωρίαν ἢ κατὰ παραπλάνησιν τοῦ ἐκπροσώπου τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, ὁ ὁποῖος διαπραγματεύεται καὶ καταστρώνει, λόγῳ τῆς ἰδιότητός του, τὸ κείμενον μιᾶς Συνθήκης, ὁρίζει τὸ διεθνὲς δίκαιον ὡς ἀναγκαίαν τὴν ἐπικύρωσιν αὐτῆς. Διὰ νὰ σώζωνται οἱ λαοὶ ἀπὸ τὰς ὑπερβασίας τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, τῶν ἐκπροσώπων τῆς Κυβερνήσεως, ἀναγράφουν εἰς τὰ Συντάγματά των, ὅπως ἀναγράφει καὶ τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα, τὴν ἀνάγκην ὅπως ἀποφαίνεται πρὸ πάσης ἰσχύος, πρὸ πάσης νομικῆς ὑπάρξεως ἡ Λαϊκὴ Ἀντιπροσωπεία. Καὶ ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις ἡ σημερινὴ καὶ καταρρίπτει ὅλον τὸ ἐσωτερικὸν δίκαιον τῆς Ἑλλάδος, καταρρίπτει ὅλας τὰς βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων ἑδράζεται ἡ διεθνὴς κοινωνία καὶ αἱ σχέσεις τῆς Ἑλλάδος διεθνῶς, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἑδράζεται τὸ καθεστὼς τῶν Βαλκανίων, θέτουσα εἰς κίνδυνον τὰ συμφέροντα, τῶν ὁποίων προανάκρουσμα—εὔχομαι νὰ διαψευσθῶ —εἶναι τὸ τελευταῖον λυπηρὸν ἐπεισόδιον τὸ ὁποῖον συνέβη ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ νὰ καταρρίψῃ τὰς ἰδίας εὐθύνας, μὴ ἔχουσα καμμίαν γνώμην, ἐν ὀνόματι τοῦ θάρρους τὸ ὁποῖον τὴν διακρίνει, ὅπως ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι «ἡ Συνθήκη εἶναι ἔγκυρος· ψηφίσατε ἐμέ, ἀλλὰ δὲν θὰ τὴν ἐφαρμόσω». Καὶ ἂν εὑρεθῶμεν, παρακολουθοῦντες τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸν ὀλισθηρὸν αὐτῆς δρόμον, πρὸ ἀντιδικίας πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, τί θὰ μᾶς σώσῃ; Θὰ μᾶς εἴπετε· θὰ ἐπέλθῃ ἡ Συνέλευσις. Καὶ βέβαια θὰ ἐπέλθῃ ἡ Συνέλευσις, ἀλλὰ θὰ καταρρακωθῇ ἡ τιμὴ καὶ ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος καὶ ἔχομεν ἀνάγκην τῆς πίστεως τῆς Ἑλλάδος διὰ νὰ ἀντεπεξέλθωμεν εἰς τὰς δεινὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἡ κυβερνητικὴ ἀβελτηρία μᾶς ἀφήνει ἐκθέτους ἄνευ ἄλλου μέτρου. (Χειροκροτήματα).

§198ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτὰ. (Ὥρα 12.10′ π.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 12.30′ π.μ.).

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Ρέντης ἔχει τὸν λόγον.

§200Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δὲν ἔμειναν σχεδόν, κύριοι πληρεξούσιοι, σημεῖά τινα πρὸς διαλεύκανσιν τοῦ ζητήματος· ἴσως ἓν μόνον τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ὁ κ. ἐξ Ἰωαννίνων πληρεξούσιος, τὸ ἀφορῶν τὴν δήλωσιν ἐκείνην τοῦ 1923, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐπιμένω, παρ’ ὅλην τὴν γενομένην συζήτησιν καὶ τὰς δηλώσεις ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκ μέρους τοῦ ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξουσίου καὶ ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστατικῆς Ὁμάδος. Ἐτόνισεν ὁ κ. συνάδελφος ἐξ Ἰωαννίνων ὅτι κάτι τι ἀφῆκεν ἡ δήλωσις ἡ γενομένη τῷ 1923 καὶ ἀποτελεῖ ἐκείνη τὴν ἀπαρχὴν τοῦ σφάλματος καὶ τὴν πηγὴν τῆς ὅλης ὑποθέσεως τῆς ἀφορώσης τὸ Πρωτόκολλον. Ἔλαβε γνῶσιν ἐκθέσεων ἐπισήμων τῆς ἐν Βέρνῃ ἡμετέρας ἀντιπροσωπείας ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἐγένετο ἡ δήλωσις πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Ὁ ἐκεῖ ἐπιτετραμμένος τῆς Ἑλλάδος κ. Κολοκοτρώνης, ἐπειδὴ ὑπῆρχε μία παράλειψις τοῦ ἔτους καὶ ἔλεγεν ἡ δήλωσις ὅτι θὰ παρεκαλοῦντο τὰ δύο μέλη τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς νὰ παράσχωσι τὰς συμβουλάς των εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν μέχρι τέλους τοῦ 1924, ἐπειδὴ τὸ «1924» εἶχε παραλειφθῆ ἐν τῷ τηλεγραφήματι, προέβη εἰς δήλωσιν προφορικὴν πρὸς τὸν τμηματάρχην ἐπὶ τῶν μειονοτήτων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὅτι θὰ ἐζητοῦντο ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως αἱ συμβουλαὶ τῶν δύο μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς ἀνταλλαγῆς μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου, ἄρα μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1923, δηλαδὴ διὰ διάστημα ὀλίγων μηνῶν. Ἡ δήλωσις ἐγένετο προφορικῶς καὶ ἐκρατήθη σημείωσις ἐκ μέρους τοῦ ἁρμοδίου τμηματάρχου, ὁ ὁποῖος εἶπεν, ἐπειδὴ δὲν γνωρίζομεν τὰ ἐν τῇ Βαλκανικῇ καὶ εἶναι ἀρκετὰ δυσχερῆ πράγματα, ἴσως θὰ ἠδύναντο τὰ δύο ἐκεῖνα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα εἰργάζοντο ἀπὸ ἐτῶν ἐν τῇ Βαλκανικῇ, νὰ μᾶς δώσουν κατευθύνσεις συμφώνους πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς εἰρήνης καὶ τῶν μειονοτήτων μεταξὺ τῶν διαφόρων Βαλκανικῶν Κρατῶν. Δὲν ἐδέσμευε τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὴν κατεύθυνσιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ὅτι ἔπρεπε νὰ συναφθῇ Πρωτόκολλον καὶ τοιοῦτον οἷον συνήφθη κατόπιν, δὲν ἐδέσμευε τὴν Ἑλλάδα ὅσον ἀφορᾷ τὴν μειονότητα τὴν Βουλγαρικήν, διότι δὲν ἀνέφερεν ὑπὲρ τίνος μειονότητος· γενικῶς ὑπὲρ τῶν μειονοτήτων ὡμίλει τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ κάτι ἄλλο· ὁ τότε ἐπιτετραμμένος τῆς Ἑλλάδος ἐν Βέρνῃ εἶχε μακρὰς καὶ διεξοδικὰς συζητήσεις ἐπὶ τοῦ θέματος τῶν μειονοτήτων μετὰ τοῦ ἁρμοδίου τμηματάρχου, τοῦ κ. Κόλμπαν, τὸν ὁποῖον ἐγνωρίσαμεν καὶ ἐν Ἀθήναις, καὶ τῷ εἶχεν ἀναπτύξει πόσον ἐπικίνδυνον θὰ ἦτο διὰ τὴν εἰρήνην τῆς Ἀνατολῆς ἂν εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τοὺς ὁμιλοῦντας τὸ σλαυικὸν ἰδίωμα ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Μακεδονίᾳ ἐφηρμόζετο ἡ διδασκαλία εἴτε τῆς Σερβικῆς εἴτε τῆς Βουλγαρικῆς γλώσσης, ἦσαν δὲ τόσον πειστικὰ τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος, ὥστε ὁ κ. Κόλμπαν τὰ ἐδέχθη, συνεφώνησεν ὅτι πράγματι ἐμφανίζονται κίνδυνοι καὶ ἀπεδέχετο τὸ ὑποδεικνυόμενον ὑπὸ τοῦ κ. Κολοκοτρώνη, τοῦ νὰ διδαχθῇ αὐτὸ τοῦτο τὸ ὁμιλούμενον παλαιοσλαυικὸν ἰδίωμα χωρὶς νὰ εἰσαχθῇ ἡ διδασκαλία τῆς Σερβικῆς ἢ Βουλγαρικῆς γλώσσης. Τοιαῦτα ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπέφερον οἱ διπλωματικοὶ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν καὶ ἡ συμφωνία ἢ μᾶλλον ἡ ἀποδοχὴ ἐκ μέρους τῆς ἁρμοδίας Ὑπηρεσίας τῶν ἀπόψεων τῶν Ἑλληνικῶν δεικνύει ὅτι οὐδεμίαν βλάβην εἶχεν ἐπιφέρει ἡ δήλωσις τοῦ 1923 ὥστε νὰ θέλωμεν νὰ ἐπιρρίψωμεν εἰς αὐτὴν ὁλόκληρον τὴν εὐθύνην. Ἔχομεν δὲ καὶ τοῦτο ἐπὶ πλέον ἐκ τῶν ἐπισήμων ἐκείνων ἐκθέσεων· ὅτι μεταγενεστέρως τὸ Πρωτόκολλον ἦλθεν εἰς σύγκρουσιν πρὸς ὅσα ἡ μόνιμος διπλωματικὴ ἀντιπροσωπεία τῆς Ἑλλάδος εἶχεν ἐπιτύχει παρὰ τῇ ἀντιπροσωπείᾳ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν.

§201Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἂν συμπίπτῃ νὰ ὑπονοῆτε ὅσα ἐν σχετικῇ περιόδῳ εἶπον ἐγώ, ἤθελον νὰ τονίσω ὅτι δὲν εἶπον ὅτι τὸ Πρωτόκολλον ὑπῆρξεν ἀποκλειστικῶς συνέπεια τῆς δηλώσεως ἐκείνης· εἶπον ὅτι τὴν ἀφετηρίαν τῶν ἐνεργειῶν ἔδωκεν ἡ δήλωσις ἐκείνη. Εἰς τὰς ὀρθοτάτας παρατηρήσεις τοῦ κ. Κολοκοτρώνη ἐπείσθη ὁ ξένος ἀκριβῶς, διότι παρουσίασε τὴν δυσχέρειαν ἡ ὁποία θὰ ἱδρύετο μὴ ὑπάρχοντος πραγματικῶς ἐσχηματισμένου σλαυικοῦ ἰδιώματος καὶ ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἱδρύσωσι σχολεῖα ἐν τῇ Χώρᾳ ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀνθεῖ γλῶσσα παλαιὰ καὶ νὰ ἀντικαταστήσουν αὐτὴν διὰ γλώσσης ὑπὸ ἀτελῆ διασκευήν. Ἐτόνισα, περατῶν τὸν λόγον, ὅτι ἀσφαλῶς ἠδύνατο νὰ ἀποφευχθῇ ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Πρωτοκόλλου, διὸ καὶ τὸ ἔψεξα ζωηρότατα, εἶπον δὲ ὅτι τὴν τελευταίαν στιγμήν, τὸν Αὔγουστον τοῦ 1924, θὰ προσεκαλεῖτο ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν κατεύθυνσιν ἐκείνην, ἐνῷ ἅπασαι αἱ δοθεῖσαι ἐξηγήσεις τῶν ἄλλων τάσεων ὤθουν πρὸς τοῦτο, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀνεγνώρισε τὴν ἐκτέλεσιν ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ καὶ διὰ πεπερασμένον διάστημα. Ἂν τὸ διάστημα αὐτὸ ἔληγε τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1923, ἂν ἐπεξετάθη λόγῳ τῆς παρατάσεως τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ προθεσμία διὰ τὴν ὑποβολὴν δηλώσεων μεταναστεύσεως, τοῦτο εἶναι λεπτομερειακόν, οὔτε ἀποδίδω ἐξαιρετικὴν σημασίαν εἰς τὴν δήλωσιν. Ἀφετηρία ὑπῆρξε καὶ ἠδύνατο νὰ ἀνασταλῇ, ἀλλ’ ὑπὸ πολλῷ μᾶλλον ρωμαλέων πολιτικῶν. Εἴδετε ὅτι ἡ δήλωσις τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν κατ’ Ὀκτώβριον ἐπέφερεν ἄμεσον ἀποτέλεσμα κατασταλτικὸν ἐπὶ τῶν τάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς.

§202Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐλάχιστα ἔχω νὰ παρατηρήσω εἰς ὅσα ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων παρετήρησεν εἰς τὰς ἡμετέρας ἀπόψεις. Ἐμέμφθη τὸ ὅτι ὑπεστηρίξαμεν τὸ ἐξ ὑπαρχῆς ἄκυρον τῆς συνταχθείσης πράξεως καὶ ἀφ’ ἑτέρου ὑπεστηρίξαμεν τὸ ὅτι πάντως διεφυλάσσοντο τὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως τοῦ νὰ μὴ ἐπικυρώσῃ τὸ Πρωτόκολλον. Ἡ πρᾶξις ἡ ὑπογραφεῖσα ἐν Γενεύῃ προώρισται δυστυχῶς νὰ ἀφήσῃ ἀποτελέσματα παρ’ ὅλην τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν θὰ λάβῃ ἡ σημερινὴ Συνέλευσις καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἐπὶ μακρὰ ἔτη οἱ Βούλγαροι διπλωμάται θὰ καταδιώκουν τοὺς Ἕλληνας διπλωμάτας μὲ ἓν ἔγγραφον εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ἂν ἦτο δυνατὴ ἡ ἐξ ὑπαρχῆς ἀκύρωσις ἢ κατάργησις ἐκείνου τοῦ ἐγγράφου, τόσον τὸ καλύτερον διὰ τὴν Ἑλλάδα. Τὸ ὅτι ἐνέχει τὸ Πρωτόκολλον ἐκεῖνο ἐλαττώματα τὰ ὁποῖα θίγουσι τὸ κῦρος τοῦ Κράτους, τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον. Ἔχει δύο φράσεις· ἡ μία λέγει ὅτι δὲν τροποποιοῦνται ὅσα μέχρι τοῦδε ἐθεσπίσθησαν ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, δηλαδὴ εἶναι σύμφωνος μὲ τοὺς νόμους οἱ ὁποῖοι ἐπεκύρωσαν τὰ περὶ μειονοτήτων ἐν Ἑλλάδι, δὲν τροποποιοῦν τοὺς νόμους, δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νόμου πρὸς ἐπικύρωσιν τῆς ὑπογραφείσης πράξεως, καὶ ἡ ἑτέρα λέγει ὅτι ἡ πρᾶξις αὕτη ἰσχύει ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς της. Ἡ ἑρμηνεία τοῦ ἂν θίγει ἢ δὲν θίγει τὴν Συνθήκην τῶν μειονοψηφιῶν ἀπόκειται νὰ διευκρινισθῇ καὶ παρ’ ἄλλων παρὰ ἐκ μέρους τῶν πληρεξουσίων· δὲν καταργεῖ συνεπῶς τι τὸ ὑπάρχον, δὲν ἔχει τὴν ἱκανότητα νὰ εἴπῃ ὅτι πράγματι δὲν τροποποιεῖ οὔτε τὰ ἀφορῶντα τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν οὔτε τὰ ἀφορῶντα τὴν ἐσωτερικὴν νομοθεσίαν οὔτε θίγει τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ἐτέθη μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ διευκολύνῃ τὴν ἀκροτελεύτιον διάταξιν, καθ’ ἣν «ἡ ἰσχύς του ἄρχεται ἀπὸ σήμερον», γνωρίζετε δὲ ὅτι ὑπεβλήθη καὶ πρότασις ἵνα τὸ Πρωτόκολλον τεθῇ ἐν ἰσχύϊ δι’ ἁπλοῦ Διατάγματος.

§203Ρ. ΛΙΒΑΘΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε ἐν γνώσει, κ. συνάδελφε, ἂν καθ’ ὃν χρόνον ἡ Κυβέρνησις ἔλεγεν ὅτι αὐτὸ τὸ εὐλογημένον Πρωτόκολλον ἠτόνησεν, ἔκαμνεν ἐνεργείας πῶς νὰ συντονίσῃ τὸ παράνομον τοῦτο καὶ παράτονον Πρωτόκολλον καὶ ἂν ἔπεμψεν εἰς Γενεύην ἀντιπρόσωπόν της φέροντα ἐπιστολὴν τοῦ διευθυντοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸς κάποιον ἐκεῖ, διὰ τῆς ὁποίας ἐπιστολῆς ἔλεγε πῶς νὰ μετασκευασθῇ τὸ Πρωτόκολλον, εἰς τρόπον ὥστε νὰ τὸ ψηφίσῃ ἡ Συνέλευσις, δηλαδὴ νὰ χρυσωθῇ τὸ χάπι πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν;

§204Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω ἐπ’ αὐτοῦ.... Προσέθηκεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ὅτι εἰσηγήθην ἀπόψεις αἱ ὁποῖαι δὲν ἰσχύουν ἐπὶ τοῦ κοινοῦ δικαίου καὶ δὲν θὰ ἰσχύσουν ἐπὶ τοῦ διεθνοῦς δικαίου. Ἐλησμονήθη ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἡ νομοθεσία, τὴν ὁποίαν εἰσηγήθη αὐτὸ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δι’ ὅ,τι ἀφορᾷ τὰς διοικητικὰς πράξεις καὶ τὴν ἀκυρότητα αὐτῶν, νομοθεσία ἡ ὁποία ἐτέθη καὶ ἐν αὐτῷ τῷ Συντάγματι, εἰς τὰς διατάξεις περὶ Συμβουλίου Ἐπικρατείας, περιέχεται δὲ καὶ εἰς τὸν νόμον τοῦ 1914 τὸν σχετικὸν πρὸς τὴν ἵδρυσιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Συμφώνως δὲ πρὸς δηλώσεις τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ κ. Βενιζέλου, αἱ διατάξεις ἐκεῖναι ἐλήφθησαν ἐκ τοῦ Γαλλικοῦ Συντάγματος, ὅπου ἰσχύει ἀκριβῶς ἡ περίπτωσις τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ὑπεστηρίξαμεν, ὅσον ἀφορᾷ τὸ Πρωτόκολλον, ἡ περίπτωσις τῆς ἀκυρώσεως πράξεως τῆς Διοικητικῆς Ἀρχῆς, ὀργάνου τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, δι’ ὑπέρβασιν δικαιοδοσίας, ὅπως καὶ ἐν Γαλλίᾳ ἰσχύει, ὅτι καὶ διὰ λόγους τυπικοὺς ἀκόμη δύναται ἐνώπιον τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας νὰ προβληθῇ ἀκυρότης μιᾶς πράξεως, ἡ ὁποία, ἐνῷ ἀνήκει εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ, ἐξεδόθη π.χ. ἐκ μέρους τοῦ Νομάρχου. Ἰσχύει δὲ ἡ ἀκυρότης αὕτη καὶ....

§205Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§206Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Παρακαλῶ.

§207Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πιστοποιεῖτε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον, ὅτι ὑπεστηρίξατε τὸ ἐξ ὑπαρχῆς ἄκυρον τοῦ Πρωτοκόλλου διὰ τὴν παρεμβολὴν τῆς ρήτρας περὶ ἀμέσου ἰσχύος ἅμα τῇ ὑπογραφῇ. Λέγω τοῦτο, διότι παρατηρῶ εἰς τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικά, τὰ ὁποῖα διορθώνω αὐτὴν τὴν στιγμήν, ὅτι ἠμφισβητήθη τοῦτο. Διὰ τῆς παρατηρήσεώς σας βεβαιοῦτε ὅτι εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπεστήριξα.

§208Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Εἶναι ἀληθές.

§209Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Διότι μοὶ εἶπον ὅτι οὐδαμῶς εἴπετε τοιοῦτον πρᾶγμα. Βλέπετε δὲ ἐκ τῆς διακοπῆς ταύτης ὁποίαν σημασίαν ἀποδίδουν εἰς τὰς προτάσεις ὑμῶν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι συνεργάζονται μεθ’ ὑμῶν. Ἡ θέσις τοῦ ζητήματος εἶναι ἐντελῶς διαφορετική. Δηλαδὴ ἡ ρήτρα ἡ ἀναμφισβητήτως ἄκυρος—διότι περὶ τῆς ρήτρας τῆς ἀμέσου ἐφαρμογῆς πρόκειται καὶ οὐδεὶς εἶπεν ὅτι ἔχει ἰσχὺν καὶ ὅτι δύνανται νὰ περιγραφοῦν τὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως, τὰ ὁποῖα εἶναι συμφυῆ πρὸς τὰ πολιτικὰ ἡμῶν ἤθη. Ἀλλ’ ἡ παρεμβολὴ μιᾶς ἀνισχύρου ρήτρας εἶναι ἱκανὴ νὰ θέσῃ ἐκποδὼν ὁλόκληρον τὴν Συμφωνίαν, εἶναι ἱκανὴ νὰ καταστήσῃ ἀνίσχυρον διεθνῆ πρᾶξιν; Ἂν ὑποθέσετε ὅτι εἰς τὴν Συνθήκην τῶν Βερσαλλιῶν παρενεβάλλετο κατὰ τύχην μία φράσις, ἡ ὁποία, ἐξεταζομένη νομικῶς, ἀπετέλει ὑπέρβασιν δικαιοδοσίας καὶ θὰ δύναται νὰ θεωρηθῇ ἄκυρος, θὰ καταπέσῃ ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα καὶ θὰ περιέλθουν τὰ Κράτη εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν μόνον καὶ μόνον διότι εἷς ὅρος εἶναι ἄκυρος; Ἰδοὺ πῶς τίθεται τὸ ζήτημα· ὑπάρχει ἀκυρότης καὶ ὑπέρβασις ὡς πρὸς τὸν ὅρον αὐτόν, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει ὑπέρβασις ὡς πρὸς τοὺς ἄλλους ὅρους.

§210Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ὑπάρχει. Ὑπάρχει καὶ δήλωσις τοῦ παρεμβάντος ἐξ Ἰωαννίνων πληρεξουσίου, δηλοῦντος πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἐξ ὀνόματος τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ὅτι ὄχι μόνον ἡ ρήτρα εἶναι παράτυπος, ἀλλ’ ἀποτελεῖ καὶ ὑπέρβασιν δοθείσης πληρεξουσιότητος. Δὲν εἶχε δοθῆ τοιαύτη πληρεξουσιότης.

§211Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὡς πρὸς τί δὲν εἶχε δοθῆ;

§212Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Οὔτε πρὸς τὸν τύπον οὔτε πρὸς τὴν οὐσίαν.

§213Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἴτε εἶχε δοθῆ πληρεξουσιότης εἴτε ὄχι ἡ ρήτρα εἶναι ἄκυρος ὡς πρὸς τοῦτο. Ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενον ὅμως τὸ ἄλλο οὐδεμία ὑπάρχει ἀπόδειξις ὑπερβάσεως· διότι δὲν δύναται νὰ καταπέσῃ ἡ ἄλλη Σύμβασις διὰ τὸν λόγον ὅτι μέρος αὐτῆς εἶναι ἄκυρον.

§214ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὥστε ὑποστηρίζετε ὅτι ἡ παρεμβολὴ τῆς ρήτρας εἶναι ἄκυρος καὶ ἡ Συμφωνία πρέπει νὰ μείνῃ ἄνευ τῆς ρήτρας;

§215Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, εἶπον ὅτι εἶναι δικαίωμά μας νὰ τὴν ἀποκηρύξωμεν, νὰ μὴ τὴν δεχθῶμεν ὁλόκληρον.

§216Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τότε εἴμεθα σύμφωνοι μαζί σας.

§217Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶμαι σύμφωνος μαζί σας εἰς τοῦτο, ἀλλὰ διαφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον ὡς πρὸς τὸ ἕτερον: Ἔχει δικαίωμα ἡ Ἑλλὰς χωρὶς κἂν νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἀπόφασίν της νὰ δεχθῇ ἢ νὰ ἀπορρίψῃ τὴν Σύμβασιν;

§218Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Μήπως ἐγένετο πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν δήλωσις ἀφορῶσα τὴν ρήτραν, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τὸ Πρωτόκολλον μὲ τοιαύτην ρήτραν;

§219Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Παρὰ τίνος νὰ γίνῃ;

§220Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Παρὰ τῆς Κυβερνήσεως.

§221Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἰσέρχεσθε εἰς τὸ δεύτερον μέρος καὶ οὕτω μεταπίπτετε εἰς τὴν γνώμην ἡμῶν.

§222Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Κύριε ἀρχηγὲ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ὑπάρχουν σφάλματα ἀλλεπάλληλα καὶ ἀναγκαίως μεταπίπτομεν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς εἰς τὸ ἕτερον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγομεν καὶ ὑποστηρίζομεν εἶναι ὅτι ὑπάρχει ὑπέρβασις καὶ δὲν βλέπομεν κατὰ πόσον τοῦτο κατηγγέλθη εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Διατί ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της; Ἔχομεν παραδείγματα ἐν τῷ διεθνεῖ δικαίῳ πράξεων ὑπογραφεισῶν ἐκ μέρους πληρεξουσίων, αἱ ὁποῖαι κατέπεσαν διὰ τῆς ἀποκηρύξεως μόνον τοῦ πληρεξουσίου χωρὶς νὰ ἴδωσι τὸ φῶς ἑνὸς ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος καὶ χωρὶς νὰ ζητήσωσι τὴν γνώμην ἑνὸς ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος. Ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία εἶπεν ὅτι, ἐπειδὴ ὑπῆρξεν ὑπέρβασις εἴτε κατὰ τύπους εἴτε κατ’ οὐσίαν, δὲν δέχεται τὴν Σύμβασιν. Ἔχομεν δὲ παράδειγμα καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀκόμη διὰ τοῦ γνωστοῦ ἐκείνου....

§223Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Διὰ ποῖον λόγον θὰ ἀποκηρύξετε τὸν πληρεξούσιον;

§224Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δι’ ὑπέρβασιν καὶ εἰς τὸ περιεχόμενον ἀκόμη τῆς Συμφωνίας αὐτῆς.

§225Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει τοιαύτη ἔνδειξις. Ἂν ὑπῆρχε τοιαύτη ἔνδειξις, δὲν θὰ συνετέλει εἰς τὴν ἐξύψωσιν τῆς ἀξιοπιστίας τῆς Ἑλλάδος.

§226Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι σύμφωνος μαζί σας, ἐφόσον ἐκ τῶν ὑστέρων ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδήλωσεν ὅτι δὲν εἶχε δώσει ἐντολήν. Ἀλλ’ ὅτε ἠρωτήθη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἠδύνατο νὰ ἀποκρούσῃ τοῦτο.

§227Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Καὶ ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶχε περιλάβει διάταξιν ἐπιβλαβῆ, ἀλλὰ δὲν ἀπεκηρύχθη μόνον ἡ διάταξις ἐκείνη, ἀλλ’ ὁλόκληρος ἡ Συνθήκη, τοῦτο δὲ ἦτο καὶ ἐπιστημονικῶς ὀρθόν. Ἢ θὰ δεχθῶμεν ρητῶς ὁλόκληρον τὴν Σύμβασιν ἢ δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν μερικῶς τὴν Σύμβασιν καὶ ἄλλα μέρη νὰ τὰ ἀπορρίψωμεν. Τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος ἐθίχθη καθ’ ὃν τρόπον διεξήχθη ἡ ὑπόθεσις· διότι ἀνέλαβεν ἡ Ἀντιπροσωπεία τὴν ὑποχρέωσιν καὶ ὄπισθεν αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἡ Συνθήκη θὰ ἰσχύσῃ ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς της καὶ οὔτε τὴν διάταξιν ἐκείνην ἀπεκήρυξε κανεὶς οὔτε ἐδέχθη τὴν ἀκυρότητα συνεπείᾳ τῆς παρεμβολῆς τῆς διατάξεως. Καὶ ἐρχόμεθα ἐκ τῶν ὑστέρων καὶ ζητοῦμεν νὰ καταγγείλωμεν ἔγκυρον Σύμβασιν, διότι αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια τῶν ὑποστηριζόντων τὴν Κυβέρνησιν.

§228Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἔχει δικαίωμα ἡ Συνέλευσις νὰ μὴ δεχθῇ τὸ Πρωτόκολλον;

§229Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Τὸ ἔχει ἀναμφισβητήτως, ἀλλὰ δὲν παρουσιάσθη οὐδεὶς ἐπὶ τέλους νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν ὑπέγραψε. Καὶ ποῖον παράδειγμα δίδετε εἰς τοὺς ξένους, ὅταν αὔριον οἱαδήποτε Κυβέρνησις θέλῃ νὰ διαπραγματευθῇ, ὅταν σεῖς, οἱ ὁποῖοι διαπραγματεύεσθε σήμερον, δύνασθε νὰ ἔλθετε αὔριον εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ εἴπετε «ἀφήνω ἕρμαιον τὴν ὑπογραφήν μου εἰς τὰς ἀγρίας ἐπιθέσεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως»; Ὅταν ἀναλαμβάνῃ ὑποχρεώσεις ἡ Κυβέρνησις, ἔχει αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν τοὐλάχιστον· νὰ τὸ ὑποστηρίξῃ ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ νὰ πέσῃ ἢ νὰ παραιτηθῇ διὰ νὰ μὴ τὸ εἰσαγάγῃ. Τοῦτο ἐξυψοῖ τὸ γόητρον τῆς Χώρας, τὸ ἠθικὸν ἀνάστημα τῶν πολιτικῶν της ἀνδρῶν καὶ ὄχι ἡ προσήλωσις εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Πῶς θέλετε ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποστηρίξῃ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν τὸ ἄκυρον; Πῶς θέλετε νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δυσκολεύεται νὰ εἰσηγηθῇ τὴν ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ὅταν ὑπάρχῃ ἔγγραφον εἰς χεῖρας τρίτων ὅτι εἶχεν ἀντίθετον γνώμην πρὸ ὀλίγου ἀκόμη χρόνου; Ποῖον κῦρος θέλετε νὰ ἔχῃ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις διὰ νὰ διαπραγματευθῇ τὴν ἀνασύνδεσιν τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας, ὅταν αὐτὴ αὕτη προέβαλε πρὸ ὀλίγου χρόνου ἐπιχειρήματα ἀντιτιθέμενα πρὸς τοὺς συμμαχικοὺς ὅρους ἔναντι τῆς Σερβίας; Δὲν φοβεῖσθε ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δύναται ἡ Σερβία νὰ ζητήσῃ ἐγγυήσεις ὅτι ὅσα ἀναλαμβάνει ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις θὰ ἐκτελεσθῶσι διδομένης ἐγγυήσεως, διότι φοβεῖται μήπως προβάλῃ ἐπιχειρήματα ὡς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα προέβαλε τῇ 30 Ὀκτωβρίου καὶ πρέπει νὰ πληρώσουν οἱ ἄλλοι μόνον καὶ μόνον διότι ἡμεῖς δὲν θέλομεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀκολουθοῦν ὅλα τὰ Κράτη εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα; Ὅταν μία Κυβέρνησις προχωρήσῃ τοσοῦτον, δὲν δύναται νὰ δέχεται καὶ νὰ ὑποστηρίζῃ ἀντίθετον ἄποψιν. Δὲν ὑπεστήριξα ὅτι ἡ διαμόρφωσις τῶν κομμάτων ἐν τῇ Συνελεύσει θὰ μεταβληθῇ ἐκ μόνων τῶν ἐπιχειρημάτων μου, ὑποστηρίζω ὅμως ὅτι, ἂν ἡ ἰδία Κυβέρνησις ἀναλάβῃ τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος εἴτε ἔναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν εἴτε ἔναντι τῆς Σερβίας, θὰ περιέλθῃ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραιτηθῇ, ἀλλὰ θὰ ἔχουν ἐπέλθει θλιβερὰ ἀποτελέσματα διὰ τὴν Ἑλλάδα. (Χειροκροτήματα).

§230ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§231Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ προσπαθήσω ὀλίγα μόνον νὰ σᾶς εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, διότι ἡ συζήτησις μετετράπη ἔν τισιν ὄχι ἁπλῶς εἰς ἀκαδημαϊκήν, ἀλλ’ ὀλίγον τι εἰς βυζαντινήν. Περὶ μὲν τῆς ἐξουσίας τῆς Συνελεύσεως τοῦ νὰ ἀκυρώσῃ τὸ Πρωτόκολλον οὐδεὶς ἔχει ἀντίθετον γνώμην. Νομίζω ὅτι εἰς τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα δὲν γίνεται ἡ ἐξονύχισις τῆς ἐννοίας μιᾶς λέξεως καθὼς γίνεται εἰς τὰ ἐγχειρίδια τοῦ Ρωμαϊκοῦ δικαίου. Ἡ ἐξουσία τῆς Συνελεύσεως τοῦ νὰ ἐγκρίνῃ, νὰ ἀπορρίψῃ, νὰ κυρώσῃ, νὰ ἀκυρώσῃ, ὅπως θέλετε, εἶναι ἀπαραμείωτος. Ἐγὼ ὁ ἴδιος εἶπον ὅτι θὰ τεθῇ πρὸ τῆς Συνελεύσεως τὸ Πρωτόκολλον διὰ νὰ ἀποφανθῇ περὶ αὐτοῦ. Διατί δὲν εἶπον νὰ κυρωθῇ, ἀλλ’ εἶπον νὰ ἀποφανθῇ; Διότι νομίζω ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ προεξοφλῇ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, ἔστω καὶ ἂν αἰσθάνεται ὁποῖόν τι εἶναι τὸ πνεῦμα αὐτῆς. Ἀλλὰ πέρα τούτου ἐλέχθησαν πολλὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα εἶμαι ὑποχρεωμένος κατὰ σειράν τινα νὰ ἀνασκευάσω. Ἔγινε λόγος περὶ τοῦ ἂν τὸ Πρωτόκολλον αὐτὸ εἶναι Σύμβασις ἢ ἀποτελεῖ Συνθήκην ἢ ἀποτελεῖ δήλωσιν. Ἐγὼ δὲν ἠθέλησα νὰ χαρακτηρίσω τὸ πρᾶγμα, διότι δὲν συγγράφω ἐγχειρίδιον διεθνοῦς δικαίου διὰ νὰ χαρακτηρίσω εἰς ποίαν κατηγορίαν ὑπάγεται τὸ Πρωτόκολλον. Εἶναι δύσκολον εἰς τοὺς νομικοὺς νὰ ἀπομάθουν τὰ νομικά, ὅταν εἰσέρχωνται εἰς τὴν διαχείρισιν διπλωματικῶν ὑποθέσεων. Ἂν ἀναγνώσετε διπλωματικὰς Συμβάσεις οἱασδήποτε, θὰ ἴδετε ὅτι δὲν μεταχειρίζονται τοὺς ὅρους μὲ τὴν ἔννοιαν τὴν νομικήν, τὴν ὁποίαν εἶναι συνηθισμένοι οἱ νομικοὶ νὰ ἀποδίδουν εἰς αὐτούς. Ὁ κ. ἐκ Κορίνθου πληρεξούσιος κατεπλάγη πρὸ καιροῦ, ὅταν εἶδεν εἰς τὴν «Ἐθνικὴν Φωνὴν» ὅτι ὁ κ. Ντὲ Ρόσβερ ἐχαρακτήρισε τὴν Συμφωνίαν καὶ τὸ Πρωτόκολλον ὡς «πολιτικὴν Συμφωνίαν», μάλιστα μᾶς εἶπεν ὅτι τὸ πρᾶγμα τὸν συνεκίνησε καὶ ὅτι ἔγραψεν ἄρθρον καὶ προεκάλεσε διάψευσιν, ἀλλ’ ἡ διάψευσις δὲν ἐπῆλθεν. Ἡ διάψευσις ἐπῆλθε, κύριοι, εἰς τὴν ἐφημερίδα ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν συνήθως ὁμιλοῦν οἱ ξένοι, εἰς τὸ «Messager d'Athènes» τῆς 3 Νοεμβρίου εἰς σελίδα 3 (ἀναγινώσκει)... Δηλοῖ ὅτι οὐδέποτε ἐπρόφερε τὴν φράσιν ἣν ἡ «Ἐθνικὴ Φωνὴ» τῷ ἀπέδωκεν, ἤτοι ὅτι «τὸ Πρωτόκολλον τὸ ὑπογραφὲν ἐν Γενεύῃ διὰ τὴν προστασίαν τῶν μειονοτήτων ἀποτελεῖ Συμφωνίαν πολιτικὴν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας». Ἀλλὰ δὲν ἔχει σημασίαν καὶ ἂν δὲν ἐπήρχετο ἡ διάψευσις, διότι ἡ σιωπὴ εἰς πολλὰς περιπτώσεις, κατὰ τὸ Ρωμαϊκὸν δίκαιον, δυνατὸν νὰ ἀποτελῇ συγκατάθεσιν. Ἀλλὰ καὶ ἡ σιωπὴ ἀκόμη τοῦ κ. Ντὲ Ρόσβερ εἰς μίαν συνέντευξιν, ἡ ὁποία τῷ ἀπεδόθη, δὲν θὰ ἀπετέλει καμμίαν ὑποχρεωτικὴν ἑρμηνείαν διὰ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ἴσως ἐγνώριζεν ὅτι αἱ Ἑλληνικαὶ ἐφημερίδες πολλάκις περιπίπτουν εἰς ἐσφαλμένην ἀπόδοσιν τῶν λόγων, πολλάκις μάλιστα συμπίπτει, ἐν παρόδῳ εἰρήσθω, νὰ δημιουργῶνται καὶ ὁλόκληροι δηλώσεις χωρὶς οὐδέποτε αὗται νὰ γίνωνται. Μοῦ στέλλεται τακτικῶς μία ἐπαρχιακὴ ἐφημερίς, ἡ ὁποία καθημέραν ἔχει δηλώσεις μου, ἀγνοῶ δὲ παντελῶς καὶ τὸν ἀνταποκριτήν της. Τὰ ζητήματα, κύριοι, εἶναι ἁπλᾶ· ὑπάρχει πολιτικὴ εὐθύνη διὰ τὴν ἀπελθοῦσαν Κυβέρνησιν; Ὑπάρχει πολιτικὴ εὐθύνη τῆς παρούσης Κυβερνήσεως; Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς προτάσεως ἀπορρίψεως τοῦ Πρωτοκόλλου· κατ’ ἐμὲ ἡ ἔκφρασις τὴν ὁποίαν μεταχειρίζονται οἱ Μακεδόνες πληρεξούσιοι εἶναι ἡ καλυτέρα, ἐνῷ ἐξασφαλίζει τὸ ἀποτέλεσμα, διότι ὁμιλεῖ περὶ ἀπορρίψεως τοῦ Πρωτοκόλλου, εἶναι καὶ ἡ πλέον συνηθισμένη εἰς τὰς διπλωματικὰς σχέσεις λέξις. Προτοῦ ὁμιλήσω περὶ εὐθύνης τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, θὰ ὁμιλήσω περὶ εὐθύνης τῆς ἀπελθούσης Κυβερνήσεως. Αἱ εὐθῦναι συνήθως δίδονται, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλη ζημία, ἂν ἡ Βουλὴ δὲν ἔχῃ διάθεσιν νὰ κατηγορήσῃ τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τῆς ἀποχωρήσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῆς Ἀρχῆς. Καὶ τοῦτο ἐγένετο. Ὁ κ. τέως ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἀπέδειξεν, ἀποχωρήσας, ὅτι δὲν ἀποδίδει ὑπαιτιότητά τινα εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος ἐν Γενεύῃ. Τοῦτο σημαίνει πολιτικῶς ἡ παραίτησις ἀπὸ τοῦ ὑψηλοῦ ὑπουργήματος, τὸ ὁποῖον τῷ εἶχεν ἀνατεθῆ. Ὡμίλησαν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι καὶ περὶ τῶν εὐθυνῶν τῶν ἄλλων μελῶν τῆς τότε Κυβερνήσεως. Κύριοι, παρεγνωρίσθη ὅτι τὰς διπλωματικὰς σχέσεις, κατὰ κανόνα σχεδὸν πάγιον, χειρίζεται συνήθως ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν μετὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, διατελούντων ἐν ἀγνοίᾳ τῶν λοιπῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ συνήθως γινόμενον, ἔχω δὲ νὰ ἀναφέρω παραδείγματα ὅσα θέλετε. Εἶναι γνωστὸν ὅτι τὴν συμμαχίαν μεταξὺ Γαλλίας καὶ Ρωσίας, ὑπέγραψεν ὁ Ριμπῶ καὶ ὁ Φραισινέ, ἀγνοούντων τῶν λοιπῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι γνωστὸν ὅτι τὴν Συνθήκην Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας ὑπέγραψεν ὁ Γρέκωφ, ὁ ὁποῖος καὶ μόνος ἔγραψε τὸ ἀντίγραφον, ἵνα μὴ λάβῃ κανεὶς γνῶσιν. Ὁ λόγος εἶναι ἁπλοῦς, διότι τὰ μὲν διπλωματικὰ μυστικὰ εἶναι τοιαῦτα, ὥστε πρέπει νὰ περιφρουρῶνται ἐπιμελῶς, ἡ δὲ ἀνθρωπίνη φύσις δὲν παρέχει πάντοτε τὰ ἐχέγγυα τῆς τηρήσεως μυστικῶν. Δὲν μὲ ἐξέπληξε λοιπὸν ποσῶς τὸ ὅτι τὰ ὑπόλοιπα μέλη τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔτυχε νὰ λάβωσι γνῶσιν. Πιθανὸν ἄλλοι νὰ νομίζωσιν ὅτι αἱ διπλωματικαὶ σχέσεις πρέπει νὰ συζητῶνται πᾶσαι ἐν Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ. Ὑπάρχουν ὅμως καὶ περιπτώσεις ἄλλαι, κατὰ τὰς ὁποίας εὑρέθησαν Πρωθυπουργοὶ διεξάγοντες μόνοι των τὴν διπλωματίαν, ἐν ἀγνοίᾳ μάλιστα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Καὶ τοιαύτην περίπτωσιν ἐμάθομεν παρ’ ἡμῖν προσφάτως. Τίς ἤδη ἡ εὐθύνη τῆς παρούσης Κυβερνήσεως; Ἡ Κυβέρνησις κατηγορήθη ὅτι εὑρῆκε τὰς σχέσεις τῆς Ἑλλάδος εἰς ἀνθηροτάτην κατάστασιν καὶ τὰς κατέρριψε. Συνήθως ἐκδηλώσεις καλῶν διεθνῶν σχέσεων εἶναι ὄχι ἁπλῶς συμπαθεῖς λόγοι, ἀλλὰ συμπαθῆ ἔργα. Ἡ παροχὴ ἑνὸς μεγάλου δανείου, καθ’ ἣν ὥραν δὲν παρείχοντο δάνεια εἰς ἄλλα Κράτη, καὶ καθ’ ἣν ὥραν ἀντὶ πέντε ἑκατομμυρίων στρεμμάτων εἴχομεν δώσει μόνον 350.000 στρεμμάτων, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δεῖγμα δυσμενείας μιᾶς κραταιᾶς Δυνάμεως πρὸς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Δὲν τὸ ἀνέφερά ποτε, ἀλλὰ προκαλούμενος τὸ ἀναφέρω. Δὲν νομίζω ὅτι δεῖγμα ἐχθρότητος εἶναι τὸ ὅτι αἱ δύο φίλαι Δυνάμεις αἱ Δυτικαὶ δέχονται νὰ ἀποστείλωσιν Ἀποστολὰς Στρατιωτικὰς καὶ Ναυτικὰς ἐν Ἑλλάδι, διότι, καθ’ ὅσον γνωρίζω, αἱ τοιαῦται Ἀποστολαὶ στέλλονται μόνον εἰς φιλικὰ Κράτη. Μᾶς κατηγόρησαν ὅτι διερρήχθη ἡ συμμαχία μετὰ τῆς Σερβίας ἕνεκα ὑπαιτιότητος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ ἔλεγον τοῦτο καθ’ ἣν ὥραν ἐπισημόταται δηλώσεις ὄχι μόνον ἐν Βελιγραδίῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν Παρισίοις καὶ ἀλλαχοῦ ἐγένοντο ὅτι ἡ συμμαχία ἐξακολουθεῖ ὑφισταμένη καὶ ὅτι ἡ συμμαχία θὰ ἀνανεωθῇ ἐπὶ νέων βάσεων, ἀνταποκρινομένων πρὸς τὴν νέαν ἐδαφικὴν κατάστασιν. Πρέπει νὰ ἀποδώσῃ τις ἀλλοίαν σκέψιν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ διανοηθῶ, εἰς τοὺς λέγοντας τὰ τοιαῦτα ἢ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐκφράζουν οἱ λόγοι των, διὰ νὰ ἐκδηλώσῃ ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ ἂν πρόκειται νὰ ἀνανεωθῇ ἡ συμμαχία. Ἂν ὑπῆρξαν λόγοι δυσαρεσκείας μὴ ἐξαφανισθέντες διὰ τὴν σύμμαχον Χώραν, αὐτὸ θὰ συζητηθῇ κατὰ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συμμαχίας καὶ τότε, ἂν εἶναι ἀνάγκη, θὰ καταλογισθῶσιν εἰς ἕκαστον αἱ εὐθῦναι ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν. Ἐγὼ ὡμίλησα, ἀρχόμενος τῆς μεθ’ ὑμῶν συνεργασίας ὑπὸ τὸν τίτλον τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὡμίλησα περὶ συσφίγξεως τῶν δεσμῶν μετὰ τῆς συμμάχου Σερβίας, διότι γνωρίζω ὅτι ἀπὸ τοῦ 1916 εἴχομεν ἀνάγκην πράγματι νὰ συσφίγξωμεν τὰς σχέσεις ἡμῶν. Αἱ δηλώσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο, αὐθόρμητοι καὶ εἰλικρινεῖς ἐκ μέρους τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς συμμάχου Χώρας, ἀποδεικνύουσιν ὅτι ἐκ τῆς πλευρᾶς ταύτης πρέπει νὰ εἴμεθα ἥσυχοι, διότι, ἀντιθέτως πρὸς ἄλλους, ὁ Σερβικὸς λαὸς ὑπῆρξε πάντοτε καὶ εὐθὺς καὶ γενναῖος, αἱ πονηρίαι εἶναι ξέναι πρὸς αὐτόν. Ὡμίλησαν δὲ εὐθέως οἱ πολιτικοί των ἄνδρες ὅτι ἡ Συμμαχία θὰ ἀνανεωθῇ, δηλώσαντες συγχρόνως ὅτι καὶ τὸ παρελθὸν τῶν δύο λαῶν καὶ τὸ μέλλον καθιστῶσι τὴν συμμαχίαν ἀναγκαίαν διὰ τὴν εἰρήνην εἰς τὰ Βαλκάνια, τὴν δὲ εἰρήνην ποθεῖ ἡ ὅμορος Χώρα ὅσον καὶ ἡμεῖς ποθοῦμεν ταύτην. Δὲν βλέπω λοιπὸν δηλώσεις ἢ ἀνησυχίας τοιαύτας, ὥστε νὰ παραβάλλῃ τις μὲ ἄλλας Κυβερνήσεις τὴν παροῦσαν καὶ νὰ ἐπισείῃ καθ’ ἡμῶν καὶ τὸ φάσγανον στρατιωτικῶν δικῶν. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τότε ἔξωθεν δηλώσεις περὶ διατηρήσεως τῆς συμμαχίας ἢ ἀνανεώσεως ταύτης. Ὁπωσδήποτε ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου καὶ οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες δὲν ἐφάνησαν, νομίζω, ἀσχοληθέντες, ἢ φοβούμενοι ὅτι ἡ συμμαχία δὲν θὰ ἀνανεωθῇ ἢ μὴ εὐπιστήσαντες πρὸς τὰς διαβεβαιώσεις τῆς γείτονος Χώρας. Ὑπῆρξεν ὅμως ἄλλο τι σημεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου κατέκριναν τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε, λέγουν, ταχύτατα νὰ δηλώσῃ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶναι ἄκυρον. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βάλτου πολιτευτὴς κ. Καρασεβδᾶς εἶπεν· ὑπάρχει προθεσμία τις πρὸς τοῦτο; Κύριοι, δύο μέθοδοι ὑπάρχουν εἰς τὴν διπλωματίαν. Ἡ μία μέθοδος εἶναι ἡ ἀπότομος, νὰ κάμνῃ κανεὶς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐσωτερικῶς κρίνει σκόπιμον, σπεύδων εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεώς του, ἀλλὰ μὴ φροντίζων προηγουμένως οὐδὲ νὰ βολιδοσκοπήσῃ τοὺς διεθνεῖς κύκλους οὐδὲ νὰ παρασκευάσῃ τὴν ψυχολογίαν αὐτῶν. Εἴχομεν παραδείγματα ἐφαρμογῆς μιᾶς τοιαύτης πολιτικῆς. Ἀλλ’ ἡ Σχολὴ εἰς τὴν ὁποίαν ἐμαθήτευσα δὲν ὑπῆρξε τοιαύτη. Ἐγνώριζε νὰ μὴ κάμνῃ οὐδὲ βῆμα, ἂν προηγουμένως δὲν εἶχεν ἀποκαθάρει διπλωματικῶς τὸ ἔδαφος. Πολὺ εὔκολον ἦτο, τὸ ἁπλούστερον τῶν πραγμάτων, οὐδὲ γενναιότης οὐδὲ θάρρος ἀπῃτεῖτο τὴν ἑπομένην ἡμέραν δι’ ἑνὸς τηλεγραφήματος νὰ εἴπω «ἀκυρῶ τὸ Πρωτόκολλον». Φαντάζεσθε τίνα θαυμασίαν ἐντύπωσιν θὰ ἔκαμνε τὸ πρᾶγμα τοῦτο εἰς τοὺς κύκλους τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν; Οὐδὲ ἐπιχειρήματα οὐδὲ προσπάθεια πρὸς ἀπόδειξιν τῆς καλῆς πίστεως τῆς Ἑλλάδος. Ἀκυρῶ τὸ Πρωτόκολλον, διότι τὸ Πρωτόκολλον δὲν ἔχει τὴν ἔγκρισιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Κύριοι, ἐπαναλαμβάνω ὅτι εἰς τὰς διπλωματικὰς σχέσεις τὰ νομικὰ δὲν παίζουν ρόλον. Ἡ Ἑλλὰς καταγγέλλει, ἡ Ἑλλὰς ἐπικυροῖ καὶ ἡ Ἑλλὰς ἀκυροῖ. Τὰ πρόσωπα εἶναι μηδέν. Τὸ τὰκτ τῶν προσώπων εἶναι μόνον ἀπέναντι ὑμῶν. Δὲν ἐπροτίμησα τὴν ὁδὸν ταύτην· ἐπροτίμησα τὴν ἄλλην ὁδόν, ἣν ἐβάδισα, ἐκτιθέμενος εἰς τὰς ἐπιθέσεις τοῦ Τύπου τόσον τῆς ἐντὸς τῆς Βουλῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὅσον καὶ τῆς ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ἐκ παραλλήλου ἐκπεμπουσῶν ἀμφοτέρων τὰ βέλη αὐτῶν. Ἔχω ἄλλως τε καὶ τὸ ἐλάττωμα, ὅπερ ὡς ἐλάττωμα μοῦ κατέγνωσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, νὰ μὴ χάνω τὴν ψυχραιμίαν, ὅταν μαίνεται, ὅπως εἶπεν, ὁ Τύπος. Ἀλλοίμονον ἀπὸ ἐκεῖνον εἰς τὸν ὁποῖον πίπτουν εὐθῦναι τόσον μεγάλαι, ὅσον εἶναι αἱ τῆς Κυβερνήσεως ἑνὸς Κράτους, ἂν συγκινῆται εὐκόλως καὶ παρασύρεται εἰς τὰς διεθνεῖς τοῦ Κράτους σχέσεις ἀπὸ τὰς ἐκδηλώσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης. Εἶναι ἡ θεωρία τῆς ρυμουλκήσεως εἰς τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις τοῦ Κράτους, θεωρία τὴν ὁποίαν δὲν ἐσυνήθισα νὰ θεωρῶ ὡς σωστικήν. Ἐφρόντισα ἀντὶ τούτου νὰ ἀποδείξω δι’ ἐπιχειρημάτων ὄχι μόνον λόγοις ἀλλὰ καὶ ἔργοις, ὡς ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις τοῦ Στρατοδικείου Θεσσαλονίκης, τοῦ καταδικάσαντος τὸν ἔνοχον τοῦ Τέρλιτς, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐννοεῖ νὰ ἀσεβήσῃ πρὸς τὰς κοινῶς παραδεδεγμένας ἀρχὰς περὶ μειονοτήτων, ἀλλ’ ἐμπράκτως δεικνύει ὅτι πατάσσει τοὺς λησμονοῦντας αὐτάς, ἀλλ’ ὅτι, ἂν δὲν θέλῃ νὰ δώσῃ κῦρος ἐσωτερικὸν διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου, τὸ πράττει ἁπλούστατα, διότι γίνεται μία διαστροφὴ τῆς ἐννοίας αὐτοῦ, διότι ἔχει διατάξεις αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἐκμετάλλευσιν πολιτικήν, πρὸς ἀναμόχλευσιν παθῶν, πρὸς ἀναγέννησιν ἐρίδων καὶ σπαραγμῶν, πρὸς διασπορὰν τῆς θυέλλης τοῦ μίσους καὶ τῆς ἐχθρότητος ἐκεῖ ὅπου ἤλπιζον ὅτι θὰ βασιλεύσῃ ἡ γαλήνη καὶ ἡ ἡσυχία. Τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς αὐτῆς δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ κρίνετε σήμερον· θὰ ἦτο ὀρθότερον νὰ τὸ κρίνετε μετὰ τὴν σύγκλησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Δὲν δύναμαι ἐγὼ νὰ προεξοφλήσω τὴν γνώμην τοῦ κατὰ τὸν προσεχῆ Μάρτιον συγκροτηθησομένου Συμβουλίου τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, εἶδον ὅμως εἴς τινας ἐφημερίδας εὐρωπαϊκὰς ὅτι, ὅταν ἔγινε διαμαρτυρία ἐκ μέρους τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Βουλγαρίας πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἀπήντησεν ὅτι τὸ κῦρος ἢ ἡ ἀκύρωσις τοῦ Πρωτοκόλλου εἶναι ὑπόθεσις μεταξὺ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος. Αὐτὴν τὴν ὁδόν, κύριοι, ἠκολούθησα. Ἡ ἄλλη ἦτο ἡ εὐκολωτέρα. Θὰ παρουσιαζόμην ἐνώπιον ὑμῶν ὡς ἄνθρωπος λαμβάνων τάχιστα τὰς ἀποφάσεις, ὡς ἄνθρωπος μὴ δειλιῶν νὰ σχίσω ἓν Πρωτόκολλον τὸ ὁποῖον ὑπέγραψεν ἡ Ἑλλάς. Ἀλλὰ καὶ μεγάλα ἀκόμη Κράτη, κύριοι, ὁσάκις εὑρέθησαν, ἐν τῇ διπλωματικῇ αὐτῶν ἱστορίᾳ, εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ μὴ κυρώσωσι, νὰ μὴ ἐγκρίνωσιν ἐσωτερικῶς μίαν πρᾶξιν διὰ τῆς ὁποίας ἀνελάμβανον ὡρισμένας ὑποχρεώσεις, ἐτήρησαν πάντοτε τὰ πρέποντα, πάντοτε ἐφρόντισαν νὰ δικαιολογήσωσι τὴν στάσιν αὐτῶν· διότι, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὸν διεθνῆ κόσμον συμβάλλονται τὰ Κράτη καὶ δὲν συμβάλλονται τὰ ἄτομα. Ἐλέχθη ὅτι ἤθελεν ἐμπεδωθῆ ἡ πίστις τῆς ὑπογραφῆς τῆς Ἑλλάδος διὰ ταχίστης ἀπαντήσεως, στηριζομένης ἐπὶ τοῦ νομικοῦ τύπου ὅτι δὲν ὑπάρχει τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως. Νομίζω, κύριοι, τὸ ἐναντίον, ὅτι ἡ καλὴ πίστις τῆς Ἑλλάδος ὄχι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ἀλλὰ κατ’ ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἐβάδισεν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ κλονισθῇ. Δὲν θέλω νὰ ἐπανέλθω εἰς τὰ περὶ διεθνοῦς ἰσχύος καὶ τὰ περὶ ἐσωτερικῆς ἰσχύος πρὸς ἐφαρμογήν, διότι καὶ ταῦτα δὲν ἔχουν ἰδιαιτέραν σημασίαν. Ἄλλως τε δὲν ὑπάρχει καὶ ἐλπὶς ὅτι τὸ ζήτημα, καὶ ἂν ἐπανηρχόμην, θὰ ἐξηντλεῖτο. Ἀναφέρομαι εἰς ὅσα εἶπον καὶ ἄλλοτε. Ἂν ἐπεκαλέσθην τὸν Bonfils, τὸ ἔπραξα διὰ νὰ εἴπω ὅτι καὶ οὗτος ὁμιλεῖ περὶ δικαιώματος κυρώσεως ἀπὸ τὰ κυρίαρχα Σώματα, ὅπως εἶπον καὶ ἐγώ. Ἀλλά, κύριοι, κατηγορήθην καὶ διότι δὲν ἔσπευσα νὰ κάμω δήλωσιν κατηγορηματικὴν πρὸς τὴν Συνέλευσιν. Εἶπα ὅτι ἡ Συνέλευσις «θὰ ἀποφανθῇ προτοῦ ἐφαρμοσθῇ τὸ Πρωτόκολλον, ἐνῷ ἔπρεπε πρὸ πολλοῦ καιροῦ νὰ εἴπω ὅτι θὰ τὸ ἀκυρώσῃ! Καὶ ἐξηναγκάσθην, λέγουν, νὰ τὸ δηλώσω, τὴν προτεραίαν τῶν διακοπῶν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, μόνον καὶ μόνον διότι μὲ ἐστενοχώρησεν ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ἄ!, κύριοι, εἶναι ὀρθὸν τὰ λεγόμενα ἐν οἴκῳ νὰ μὴ φέρωνται ἐν δήμῳ, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας καὶ ὁ κανὼν ὑφίσταται ἐξαιρέσεις. Τὴν πολιτικήν μου ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου δὲν ἐκράτησα μυστικὴν οὔτε ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως οὔτε ἀπό τινας συναδέλφους. Ὁ κ. Μανουηλίδης θὰ εἶναι ἐδῶ. Ἠδυνήθην νὰ εἴπω εἰς αὐτὸν τὴν πολιτικήν μου. Τὴν εἶπα καὶ εἰς πρόσωπα διεθνοῦς χαρακτῆρος καὶ εἰς αὐτὸν τὸν πρεσβευτὴν τῆς Βουλγαρίας καὶ εἴς τινας ἄλλους συναδέλφους. Δὲν πιστεύω καὶ διὰ τοῦτο νὰ κατηγορηθῶ, ἀφοῦ μέχρι προχθὲς κατηγορήθην διότι δὲν συνιστῶ μίαν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων εἰς ἣν νὰ ἀνακοινῶ μυστικά. Ἴσως ἡ πολιτική μου ἐγένετο δεκτὴ καὶ ἐγεννήθη ἡ ἁπλουστάτη σκέψις: Αὐτὸς θὰ ἀκυρώσῃ ποὺ θὰ ἀκυρώσῃ τὸ Πρωτόκολλον, ἂς τοῦ ἐπιτεθῶμεν μὲ τὰς ἐφημερίδας, νὰ φανῇ ὅτι ἡμεῖς τὸν ὠθήσαμεν.

§232Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§233Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ δὲν ἤρκει αὐτὴ ἡ κατηγορία, κύριοι, ἐξεπέμφθη καὶ ἄλλη, κατ’ ἐκμετάλλευσιν μιᾶς δικαίας ἀγανακτήσεως, προελθούσης ἐκ προσβολῆς ἱεροῦ αἰσθήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Εἰς παλαιὰς ἐποχάς, ὅταν ἐγένοντο σφαγαὶ εἰς τὴν Κρήτην, οἱ ἀκολουθοῦντες τὴν πολιτικὴν τῆς ρυμουλκήσεως κατηγόρουν τοὺς ἀνθισταμένους κατὰ τῆς πολιτικῆς ταύτης, διότι ἠδιαφόρουν διὰ τὸ αἷμα τὸ ὁποῖον ἐχύνετο εἰς τὴν μεγαλόνησον. Σήμερον μονονουχὶ κατηγοροῦμαι καὶ ἐγὼ διότι ἐγενόμην αἴτιος διὰ τῆς ἐξασθενήσεως τῆς συμμαχίας νὰ γίνῃ τὸ πραξικόπημα τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐξασθενήσεως ἡ ὁποία εἶχε τὴν ἐκδήλωσιν αὐτῆς εἰς ἐπανειλημμένας ἐκδηλώσεις τῶν ἐπισήμων πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς γείτονος καὶ συμμάχου Χώρας ὅτι καὶ ἐξακολουθεῖ ὑφισταμένη ἡ συμμαχία καὶ θὰ ἀνανεωθῇ ἐπὶ νέων βάσεων, ἐξασθενήσεως ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη καὶ ὑπὸ ἡμιεπισήμου ὀργάνου ἀκόμη τῆς Κυβερνήσεως τῆς συμμάχου Χώρας, ὅπου ἐγράφη, ὡς ἐνθυμεῖσθε, πρὸ καιροῦ ὅτι θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ μεταβῶ μέχρι Βελιγραδίου, διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ ἐλύοντο πολλὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα εὐκολώτερον λύονται διὰ μιᾶς συναντήσεως καὶ ὁμιλίας παρὰ δι’ ἀλλαγῆς σημειώσεων ἢ ἀνακοινώσεων. Θὰ ἔλθῃ, κύριοι, ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ δυνηθῶμεν ἴσως νὰ συζητήσωμεν καὶ περὶ τοῦ χθεσινοῦ ἀτυχήματος καὶ θὰ ἴδωμεν, ἂν αἱ κατηγορίαι αἱ ὁποῖαι διασταυροῦνται ἐν τῷ Τύπῳ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως εἶναι βάσιμοι ἢ ὄχι. Κατηγορίαι ἐκπεμπόμεναι πάλιν κατὰ τὸν ἴδιον παράλληλον τρόπον ἐκ μέρους τοῦ Τύπου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τῆς ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐκ μέρους τοῦ Τύπου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τῆς ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, παράλληλον μὲν τρόπον, ἀλλὰ στηριζόμενον ἐπὶ δύο ἀντιθέτων βάσεων. Οἱ μὲν λέγουν «εἶπες τοῦτο εἰς τοὺς ἐκλέκτορας καὶ ἔσφαλες», οἱ δὲ λέγουν «δὲν ἐφρόντισες νὰ εἴπῃς τοῦτο ἐγκαίρως καὶ ἔσφαλες». Αἴ, κύριοι, οὔτε τοῦτο οὔτε ἐκεῖνο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δικαιοῦται ποτὲ νὰ εἴπῃ εἰς τὸ Πατριαρχεῖον. Εἶναι πρᾶγμα γνωστὸν ἐπὶ δεκάδας ὁλοκλήρων ἐτῶν, ὅτι οὐδεμία Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἔχῃ σχέσιν πρὸς τὸ Πατριαρχεῖον. Μία μόνον ὑπάρχει, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη δογματικῶς μετὰ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τῆς ὁποίας ἄρχων ἐν Κωνσταντινουπόλει εἶναι ὁ Πατριάρχης. Ἂν διὰ τοῦτο κατηγορήθην, θὰ δύναμαι μίαν ἡμέραν νὰ ἀπολογηθῶ. Ἐν τῷ μεταξὺ προκειμένου περὶ ζητήματος τόσον μεγάλης σπουδαιότητος δὲν μοὶ εἶναι βεβαίως δυνατὸν νὰ θέσω τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῶν, ὑπὸ δημοσίαν συζήτησιν. Εἰς τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα τοῦτο τὸ δυσάρεστον εἶναι διὰ τὰς Κυβερνήσεις· δύναταί τις νὰ ψέγῃ μεμονωμένως τὴν α ἢ β ἐνέργειαν, χωρὶς νὰ δύναται ὁ κατηγορούμενος νὰ ἀναφέρῃ τὰς κατηγορίας, ἐκθέτων τὰς ἐνεργείας του ἐν τῷ συνόλῳ των. Ἀλλὰ μὴ πλανώμεθα, κύριοι, ὑπάρχει μία διαίσθησις πολύτιμος τῶν Σωμάτων τῶν βουλευτικῶν καὶ τῆς Κοινῆς Γνώμης, μία διαίσθησις ἡ ὁποία ὑπαγορεύει εἰς αὐτὰ τὸ ἀστάθμητον ἀγαθὸν διὰ τὰς Κυβερνήσεις, τὴν ἐμπιστοσύνην. Ἄν, κύριοι, ἐκ τῆς ὅλης αὐτῆς συζητήσεως ἡ Συνέλευσις συναισθανθῇ ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔσφαλε περὶ τὴν διαχείρισιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ὅτι ἔπρεπεν ἀμέσως νὰ δηλώσῃ τὴν ἀκύρωσιν αὐτοῦ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διέθεσε τυχὸν δυσμενῶς τοὺς διεθνεῖς κύκλους τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, μὲ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα εἰς τόσον τυπικὴν συνάφειαν, μὴ διστάσετε ποσῶς νὰ μὲ παραπέμψετε εἰς τὸν οἶκόν μου. (Χειροκροτήματα).

§234Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐχρησιμοποίησε πάλιν τὴν ἀσπίδα τῆς ἀνάγκης τῆς μυστικότητος, ὅπως ὑπερασπίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἐχρησιμοποίησε πάλιν τὴν πλεονεκτικὴν δῆθεν θέσιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, δυναμένης νὰ λέγῃ περισσότερα ἐν συγκρίσει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὑποχρεωμένην νὰ σιωπᾷ. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος κ. Καφαντάρης εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου του ἐξῆρε τὴν φιλοπονίαν καὶ τὰς ἀρετὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀξίου νὰ προκόπτῃ καὶ οἰκονομικῶς νὰ προάγεται. Δὲν θὰ ὑπάρξῃ οὐδεὶς βεβαίως εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ὁ ὁποῖος νὰ εἶναι ἱκανὸς νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ ἐγκώμιον τὸ ὁποῖον ἔπλεξεν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος. Ἀλλ’ ἀκριβῶς αἱ ἀρεταὶ αὐταὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ μᾶς ἐπιβάλλουν βαρυτάτας ὑποχρεώσεις, ἐπιβάλλουν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ καθιστῶμεν δυσχερῆ τὴν θέσιν αὐτοῦ ἐκ σφαλμάτων ἰδικῶν μας, ἐπιβάλλουν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὸν βοηθῶμεν, ὅπως κατορθώνῃ νὰ δρέπῃ τοὺς καρποὺς τῶν μόχθων καὶ τῶν προσπαθειῶν αὐτοῦ. Ἐλέχθη ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸν βυζαντινισμὸν λόγῳ δῆθεν μιᾶς διολισθητικῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος τοῦ τυπικοῦ. Εἴπομεν ἤδη ὅτι δὲν θὰ ἔπρεπε κἂν νὰ γεννηθῇ τυπικὸν ζήτημα, διότι τὰ πράγματα εἶναι ἁπλᾶ καὶ αὐτονόητα. Ἄν δὲν ὑπῆρχε προηγουμένως δήλωσις τῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν ὑπῆρχε μία τακτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία παρεῖχε τὴν ἑρμηνείαν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον εἶχεν ἰσχὺν πρὶν κυρωθῇ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν, ἐκδοχὴ ἡ ὁποία, ἂν ἤθελε γίνει ἀποδεκτή, ἤθελεν ἐκθέσει τὴν Ἑλλάδα εἰς ἀμετρήτους ἀνωμάλους ὑποχρεώσεις. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ὑπάρχουν δύο μέθοδοι εἰς τὴν διπλωματίαν· ἡ μέθοδος τῆς προλειάνσεως τοῦ διπλωματικοῦ ἐδάφους πρὸ τῆς λήψεως οἱασδήποτε ἀποφάσεως, καὶ ἡ μέθοδος τῆς ἀποτόμου λήψεως ἀποφάσεων καὶ ὅτι αὐτὸς ἐμαθήτευσεν εἰς τὴν πρώτην Σχολήν, τῆς προλειάνσεως τοῦ μαθητικοῦ ἐδάφους. Ὑπάρχει ἡ μέθοδος, εἶπε, τῆς ρυμουλκήσεως ἀπὸ τοὺς δρόμους καὶ ἡ μέθοδος τῆς ὑπευθύνου διαχειρίσεως, ἀδιαφόρως τῶν ἀξιώσεων τῆς Κοινῆς Γνώμης. Ἦτο ἀνάγκη, ὑπεστήριξε, νὰ ἔλθουν τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα ἦλθον διὰ νὰ εἶναι δυνατὸν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ ὑποστηρίξῃ ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σταθῇ χωρὶς κινδύνους ἀνωμαλιῶν εἰς τὴν Βαλκανικὴν χερσόνησον. Ἀλλὰ τὸν ἐρωτῶμεν καὶ ἡμεῖς: Ἦτο ἀνάγκη νὰ δοθῇ ἡ ἑρμηνεία ἡ ὁποία ἐδόθη εἰς τὴν Βουλγαρίαν τοῦ Πρωτοκόλλου ἀπὸ ὡρισμένους κύκλους διὰ νὰ γίνῃ ἀντιληπτὸν ποίας συνεπείας ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχῃ τὸ Πρωτόκολλον; Ἦτο ἀνάγκη αὐτῶν τῶν μεταγενεστέρων γεγονότων διὰ νὰ ἀντιληφθῇ ἡ Κυβέρνησις ποία θύρα ἀνοίγεται εἰς τὰς προπαγανδιστικὰς ἐνεργείας ἐν Μακεδονίᾳ διὰ τοῦ Πρωτοκόλλου; Ἦτο ἀνάγκη νὰ μᾶς εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις μίαν ἱστορίαν μακρὰν τῶν ὀργανώσεων τῶν Μακεδονικῶν, τὴν ἱστορίαν τῶν ἐμφυλίων σπαραγμῶν εἰς τὴν Μακεδονίαν; Ἂν ψέγωμεν τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ψέγομεν διότι πολὺ ἀργὰ ἀντελήφθη τοὺς κινδύνους ἐκ τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ἀντιθέτως πρὸς ὅσα λέγει ἠναγκάσθη εἰς τὸ τέλος νὰ ρυμουλκηθῇ ἀπὸ τὴν ἐπίμονον ἀξίωσιν καὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἀξίωσιν, ὅπως τὸ Πρωτόκολλον μὴ κυρωθῇ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, καίτοι δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ φέρῃ τὰ ἐν οἴκῳ ἐν δήμῳ, ὅτι δηλαδὴ προέβη εἰς ἀνακοινώσεις εἰς ἐμὲ καὶ εἰς ἄλλους συναδέλφους περὶ τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι εἶχε λάβει ὑπ’ ὄψιν...

§235Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον διὰ σᾶς.

§236Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ ἔκαμα τὴν κριτικὴν τὴν πολεμικήν· οἱ ἄλλοι σᾶς ὑπεστήριξαν.

§237Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἔμαθαν καὶ ἄλλοι.

§238Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔκαμε τὸν πόλεμον.

§239Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠξεύρετε πόσοι εἶναι.

§240Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ δυστύχημα εἶναι διὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τοὐλάχιστον ὅ,τι εἰς ἐμὲ ἀνεκοινώθη δὲν εἶναι καθόλου σύμφωνον μὲ τὴν σημερινὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν θέλῃ λεπτομερείας, δύναμαι νὰ τὰς ἀνακοινώσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀποκρούσεως τοῦ Πρωτοκόλλου ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἐγένετο σκέψις περὶ θυσίας προσώπων. Ὅταν ἐγὼ ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα καὶ εἶδα μερικά, ἐλάχιστα, ἐξέφρασα εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τὴν ἀμφιβολίαν μου καὶ τὰς ἀντιρρήσεις μου διὰ τὴν ἀποτελεσματικότητα τῆς ἀκολουθουμένης πολιτικῆς. Δὲν εἴχομεν τὴν ἀξίωσιν ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ ἀπόφασιν καὶ νὰ σπεύσῃ νὰ δηλώσῃ ἀπόκρουσιν τοῦ Πρωτοκόλλου εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι παρῆλθον πλέον τοῦ μηνὸς ἀπὸ τῆς ἀνόδου εἰς τὴν Ἀρχὴν μέχρις ὅτου ἀρχίσουν διαπραγματεύσεις περὶ ἀποσοβήσεως τοῦ ἐκ τοῦ Πρωτοκόλλου κινδύνου. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὅτι ἡ βραδύτης καὶ ὅλη ἡ συμπεριφορὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ αἱ τελευταῖαι ἀκόμη δηλώσεις, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελε νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ Πρωτόκολλον, παρέχουν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀναγνωρίζει τὸ Πρωτόκολλον. Καὶ δι’ αὐτὸ εἴπομεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐδεσμεύθη μὲ τὸ Πρωτόκολλον καὶ ἔτσι καὶ μόνον ἐξηγοῦνται ὅλαι αἱ μεταγενέστεραι ἀσάφειαι παρὰ τὴν νομικὴν μορφὴν καὶ παρὰ τὴν συνήθειαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ εἶναι σαφέστερος. Δὲν εἴπομεν ἡμεῖς περὶ τύπου, ὅπως ἐξήγησε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπεστηρίξαμεν ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς λόγοι οὐσιαστικοὶ ἐδικαιολόγουν τὴν Ἑλλάδα νὰ μὴ κυρώσῃ τὸ Πρωτόκολλον· τυπικοὶ λόγοι ἔδιδον μόνον τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ μὴ κυρώσῃ τὸ Πρωτόκολλον. Ἀλλὰ πάντοτε ἐτονίσαμεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ἠθικήν, διότι καὶ ἀντιπρόσωπος αὐτῆς ὑπέγραψε τὸ Πρωτόκολλον, ἀλλὰ καὶ διὰ λόγους γενικωτέρους, ἵνα μὴ ὑποτεθῇ ἀπὸ κανένα ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀντιτίθεται εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἀρχῶν περὶ προστασίας τῶν μειονοτήτων, ἵνα μὴ φανῇ ποτὲ ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν σέβεται μίαν ἐπιθυμίαν, ἔστω καὶ ἑνὸς κύκλου τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἀλλ’ ἦλθε καὶ τὸ ζήτημα τῆς μετὰ τῆς Σερβίας Συνθήκης. Καὶ εἶναι ἡ χειροτέρα συνέπεια τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία βαρύνει ἀποκλειστικῶς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἦλθε καὶ μᾶς εἶπε πῶς ὁμιλοῦμεν περὶ λύσεως τῆς Συνθήκης, ἐνῷ γνωρίζομεν ὅτι ἰσχύει ἀκόμη ἡ Συνθήκη. Καὶ ποῖος ὑπεστήριξεν ὅτι ἡ Συνθήκη δὲν ἰσχύει ἓν ἔτος μετὰ τὴν καταγγελίαν; Ἀλλὰ εὑρισκόμεθα πρὸ περιέργου ἰσχυρισμοῦ, νὰ παρασταθῇ ὅτι ἡ καταγγελία τῆς Συνθήκης εἶναι ἓν εὐχάριστον γεγονὸς διὰ τὰς σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας. Αὐτὸ περίπου ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος καὶ αὐτὴ ἦτο ἡ ἔννοια τῶν λόγων τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν πραγματικῶς ἡ καταγγελία μιᾶς Συνθήκης εἰς ὁμαλὴν περίοδον διευκολύνῃ τὰς σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας καὶ στενεύῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἔχομεν χαράξει ἀπὸ δεκαετίας, θὰ ἦτο ἄξιος συγχαρητηρίων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἔλαβε τὴν πρέπουσαν στάσιν ἀπέναντι τοῦ κακοῦ καὶ τοιουτοτρόπως ἐβελτίωσε τὰς σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας. Ἀλλ’ ἔχομεν τὴν ἐσφαλμένην ἐντύπωσιν ὅτι ἡ καταγγελία δὲν ἦτο πρᾶξις ὥριμος, δὲν ἦτο πρᾶξις προάγουσα τὰς σχέσεις τὰς φιλικάς, τοὺς δεσμοὺς τοὺς στενοὺς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, τοὺς ὁποίους ἐσφυρηλάτησαν κοινοὶ πόλεμοι καὶ κοινὰ συμφέροντα. Βεβαίως ὁ Σερβικὸς λαὸς εἶναι καὶ γενναῖος καὶ εἰλικρινής, ἀλλ’ αἱ μέχρι τοῦδε συμφωνίαι μας μᾶς δίδονται ἐκ τῆς ῥητῆς δηλώσεως ὅτι ἐκ μέρους τῆς Σερβίας δὲν ὑπάρχει καμμία βλέψις κάτωθεν τῶν συνόρων αὐτῆς. Βεβαίως ὁ Σερβικὸς λαός, ἰδίως ἀφ’ ὅτου ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐξανέστη καὶ ἀπέπλυνε τὸ στίγμα τῆς παραβάσεως τῶν ὑποχρεώσεων αὐτοῦ ἀπέναντι τῆς Σερβίας, ὁ Σερβικὸς λαὸς διαπνέεται ἀπὸ αἰσθήματα συμπαθείας καὶ ἀγάπης πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἀλλ’ ἐκ τούτου δὲν ἕπεται ὅτι ἡ καταγγελία μιᾶς Συνθήκης εἶναι βελτίωσις τῶν σχέσεων καὶ σύσφιγξις τῶν δεσμῶν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας. Ὡμίλησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τοῦ Πατριαρχικοῦ ζητήματος. Εἶπεν ὅτι ἡ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσις ὑπεστήριξεν ὅτι θὰ ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποσοβήσῃ τὴν ἐκλογὴν τοῦ ἐκδιωχθέντος Πατριάρχου.

§241Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Τύπος, εἶπον.

§242Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴπετε, ὁ Τύπος τῆς ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολιτεύσεως, καθ’ ὅσον γνωρίζω—διότι πρέπει νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἐκ τῆς ἐφημερίδος ἡ ὁποία ἀνήκει εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» καὶ τὴν ἀναγινώσκω ἀπὸ τῆς πρώτης μέχρι τῆς τελευταίας σελίδος, δὲν ἀναγινώσκω ἄλλην ἐφημερίδα—καθ’ ὅσον γνωρίζω, ὁ Τύπος τῆς ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἔψεξε τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ Πατριαρχικὸν ζήτημα ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι αὐτὴ ὤφειλε νὰ ἀποσοβήσῃ τὴν ἐκλογὴν τοῦ ἐκδιωχθέντος Πατριάρχου. Μόνον ἀορίστως ὁ Τύπος τῆς ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολιτεύσεως ὑπηνίχθη ὅτι ἡ δυσχερὴς θέσις εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Ἑλλάς, διὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχουν εὐθῦναι, ὑπεβοήθησεν, ἐνεθάρρυνεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐσκέφθησαν καὶ οἱ ὁποῖοι ἐτόλμησαν μίαν προσβολὴν δεινοτάτην καὶ κατὰ τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καμμίαν λοιπὸν κατηγορίαν δὲν ἔκαμεν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἡ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως οὔτε ὁ Τύπος. Βεβαίως τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι σοβαρώτατον καὶ θὰ ἀπασχολήσῃ μίαν ἡμέραν τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλ’ ἡ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσις καὶ ὁ Τύπος αὐτῆς ἐνόμισαν ὅτι τὴν στιγμὴν αὐτὴν τὴν κρίσιμον ἔπρεπε νὰ παρουσιασθοῦν συντονισμέναι ὅλαι αἱ ἐθνικαὶ δυνάμεις, ὅπως κατορθώσῃ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὅσον τὸ δυνατὸν ἰσχυρότερον τὴν περίστασιν. Τοῦτο δὲν ἠθέλησε νὰ γνωρίσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἔκαμεν ἕνα ὑπαινιγμόν, ὅτι, ὅπως καὶ ἄλλοτε, δῆθεν ἡ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσις ἐν συμφωνίᾳ μὲ τὴν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσιν ἐπιτίθενται κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Λοιπόν, ἀξιότιμε κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσις δὲν συνεργάζεται μὲ κανὲν κόμμα. Ἀκολουθεῖ, ἀφ’ ὅτου συνεπτήχθη εἰς κόμμα, τὸν δρόμον τὸν ὁποῖον ἐχάραξε τὸν φωτεινόν, καὶ ἂν συνέπεσεν εἰς τὸν δρόμον αὐτὸν νὰ ἔχωσι τὴν αὐτὴν γνώμην ἢ οἱονδήποτε κόμμα ἢ οἱαδήποτε παράταξις προκαλεῖ τοῦτο εὐχαρίστησιν εἰς τὴν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσιν. Ἀλλὰ συνεργασίαν οἱανδήποτε εἴτε ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως εἴτε ἐκτὸς αὐτῆς δι’ οἱονδήποτε λόγον δὲν ἔκαμεν ἀκόμη ἡ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως Ἀντιπολίτευσις, ὄχι διότι τοῦτο θὰ ἦτο ἀτιμωτικόν, ἀλλὰ διότι δὲν ὑπῆρξε σύμπτωσις εἰς τὴν γενικωτέραν κατεύθυνσιν. Ἐφόσον δὲν ὑπάρχει σύμπτωσις εἰς τὴν γενικωτέραν κατεύθυνσιν καὶ ἡ συμφωνία δὲν εἶναι οὔτε εὔκολος οὔτε ἐπιθυμητή. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρετήρησα ἀπὸ τὴν ἀγόρευσιν καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων εἶναι αἱ προσπάθειαι τῆς ὡραιοποιήσεως τῆς καταστάσεως τόσον ὡς ἂν ἐπρόκειτο περὶ ἀσθενῶν ἀνθρώπων, διὰ τοὺς ὁποίους παρίσταται ἀνάγκη νὰ παρουσιάζωνται τὰ πράγματα καλύτερα διὰ νὰ καλυτερεύῃ ἡ κατάστασίς των καὶ νὰ ἐπιταχύνεται ἡ ἀνάρρωσίς των. Εἰς τὰ πολιτικὰ ζητήματα δὲν σώζει ἡ ὡραιοποίησις, σώζει ἡ πραγματικὴ ἀντιμετώπισις τῆς ἀληθείας, ἡ ἀντιμετώπισις τῆς ἀληθοῦς πραγματικῆς καταστάσεως. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ θέλωμεν νὰ παριστῶμεν ὅτι ἡ καταγγελία μιᾶς Συνθήκης ἀποτελεῖ βελτίωσιν τῆς καταστάσεως, θὰ ἔπρεπε νὰ μεριμνῶμεν πῶς εἰλικρινέστερον νὰ ἐκθέσωμεν τὴν ἀλήθειαν. Ἂν αἱ ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀπεδοκιμάσθησαν ἐν σχέσει μὲ τὸ Πρωτόκολλον, ἡ πίστις ἡμῶν ὑφίσταται μείωσιν ἐκ τῆς κακῆς διαχειρίσεως ἑνὸς ἐθνικοῦ ζητήματος. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων βλέπουσι πολὺ εὐοιώνως τὴν κατάστασιν. Εὐχόμεθα τὰ πράγματα νὰ δικαιώσουν ὅλην τὴν αἰσιοδοξίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βλέπομεν ἡμεῖς εἶναι ὅ,τι ἀφορᾷ τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον διεχειρίσθησαν καὶ συνέταξαν τὸ Πρωτόκολλον καὶ ὅτι ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν εἴμεθα ἐκτεθειμένοι. Προκαλοῦμεν δὲ δυσαρεσκείας καὶ μὲ τὴν Βουλγαρίαν, διότι καὶ ἂν δὲν ὑπάρχῃ Σύμβασις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, τὰ Πρωτόκολλα τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἔγιναν κατόπιν συμφωνίας τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Βουλγαρίας. Καὶ ὑπάρχουν σήμερον ἐν Βουλγαρίᾳ ὑπεύθυνοι κύκλοι οἱ ὁποῖοι καταγγέλλουσιν ἡμᾶς ὡς μὴ ἐκτελοῦντας ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις ἀπέναντι αὐτῶν. Κατὰ συνέπειαν ἡ ἐχθρότης καθίσταται μεγαλυτέρα ἐν Βουλγαρίᾳ ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος. Καὶ τελευταῖον ἔχομεν καὶ τὸ Πατριαρχικὸν ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον βέβαια καὶ αὐτὸ δὲν συντελεῖ νὰ καλυτερεύῃ τὰς σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικὴ κατάστασις. Θὰ ἤμεθα εὐτυχεῖς ἂν εἴχομεν τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ παραμονὴ τῆς Κυβερνήσεως θὰ συνετέλει καὶ ἡ ἀνανέωσις τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας νὰ γίνῃ τὸ ταχύτερον καὶ μὲ τὸν ἐπιτυχέστερον τρόπον καὶ τὸ Πατριαρχικὸν ζήτημα νὰ λυθῇ ἱκανοποιητικῶς. Καὶ ἡ ἀποδοχὴ τῆς μὴ κυρώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου θὰ εἶναι ἱκανοποιητικὴ πάλιν δι’ ἡμᾶς. Δυστυχῶς αὐτὴν τὴν πεποίθησιν δὲν τρέφομεν. Ἂν ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως νομίζῃ ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα γίνονται εἶναι λεπτομέρειαι καὶ ὅτι τὴν οὐσίαν ἐξασφαλίζει ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι βέβαια ἐλευθέρα νὰ περιβάλῃ πάλιν διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὑτῆς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡμεῖς, ἐπαναλαμβάνομεν, δὲν ἠμποροῦμεν, ἔχοντες συναίσθησιν τῆς εὐθύνης, δὲν ἠμποροῦμεν, ὅπως εἰς τὸ παρελθὸν καὶ τώρα ἀκόμη, νὰ ἐγκρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα).

§243Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§244ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ψηφοφορία, ψηφοφορία.

§245Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, μετὰ πολλῆς μου ἀπορίας διέκρινα ὅτι μεγάλη μερὶς τῆς Συνελεύσεως σκέπτεται οὕτως: Ἀφοῦ τὸ Πρωτόκολλον θὰ ἀκυρωθῇ, ἀφοῦ διὰ τὴν ἀκύρωσιν τοῦ Πρωτοκόλλου εἶναι σύμφωνος καὶ ἡ Κυβέρνησις, διατί ζητοῦνται εὐθῦναι παρ’ αὐτῆς; Κύριοι, τὰ ζητήματα εἶναι κεχωρισμένα· ἀφ’ ἑνὸς μὲν θὰ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς ἀκυρώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου καὶ ἀφ’ ἑτέρου περὶ τοῦ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐνήργησε καλῶς σχετικῶς πρὸς τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο.

§246ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὸ ἠξεύρομεν. (Θόρυβος).

§247Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν δύνασθε νὰ ἀφαιρέσητε τὸ δικαίωμα τοῦ ἄλλου· ὅποιος θέλει ἂς πάῃ νὰ κοιμηθῇ...

§248Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀφῆστε νὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. συνάδελφος.

§249Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὑπάρχουν δυστυχῶς πληρεξούσιοι ἐκ Μακεδονίας δυσανασχετοῦντες. Μεθαύριον ἀπὸ τὴν κολυμβήθραν τὴν λαϊκὴν θὰ βγοῦν ζεματισμένοι.

§250Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριοι, εἶμαι ἐκ τῶν προκαλεσάντων τὴν συζήτησιν μετὰ τοῦ κ. Ρέντη καὶ τοῦ κ. Χαβίνη καὶ διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι νὰ ἀνέλθω ἐπὶ τοῦ βήματος διὰ νὰ διαλευκάνω σημεῖά τινα ἀπαραίτητα, διότι ἐπαναλαμβάνω ὅτι ὄχι μετὰ πολλῆς προσοχῆς παρηκολούθησεν ἡ μεγάλη πλειονότης τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα τοῦτο.

§251ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι. (Διαμαρτυρίαι).

§252Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐσυγχύσθη τὸ ἀποτέλεσμα μὲ τὴν ἐνέργειαν τὴν κυβερνητικήν. Ἀποβλέπουσα ἡ Συνέλευσις εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀκυρώσεως τοῦ Πρωτοκόλλου πολὺ ὀλίγην σημασίαν ἀπέδωκεν εἰς τὴν ἐνέργειαν τὴν κυβερνητικήν. Εὐχαρίστως φαίνεται ἀποδεχομένη ἡ Συνέλευσις ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς ὁ ὑπεύθυνος τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου. Φαίνεται χαρακτηρίζουσα ὡς τερατούργημα τὸ ὑπογραφὲν Πρωτόκολλον, ἀλλὰ δὲν ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν εὐθύνην τῶν δραστῶν τούτου. Ἴσως συμφωνεῖ μὲ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι εἶναι ἀνεύθυνος ὁ ἀντιπρόσωπος αὐτῆς ὁ ὑπογράψας τὸ Πρωτόκολλον, διότι οὗτος καλύπτεται ὑπὸ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐνετείλατο αὐτῷ τὴν ὑπογραφήν. Δὲν εἶναι ὑπεύθυνος ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, διότι οὔτε ἐντολὴν πρὸς ὑπογραφὴν τούτου ἔδωκε καὶ εἰσηγεῖται ἤδη τὴν ἀκύρωσίν του. Ὄχι, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν πρέπει νὰ σκεφθῆτε οὕτως. Ἡ κυβερνητικὴ εὐθύνη ἔγκειται εἰς τὸ ὅτι ἐπὶ ἕνα καὶ ἥμισυν μῆνα ἀπὸ τῆς ἀναλήψεως τῆς Ἀρχῆς ἐσιώπησεν, υἱοθετήσασα σιωπηρῶς τὸ Πρωτόκολλον ἢ ἀφήσασα διὰ τῆς σιωπῆς της νὰ ὑποτεθῇ ὅτι τὸ υἱοθέτησεν. Ὅταν δὲ ἐξηγέρθη ὁ Τύπος καὶ ἠπειλήθη ἀγρία ἐπίθεσις κατ’ αὐτῆς ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ ἐξέγερσις τῆς δημοσίας γνώμης, ἐξεδήλωσε καὶ αὕτη γνώμην κατὰ τοῦ Πρωτοκόλλου διάφορον ἐκείνης τὴν ὁποίαν ὑποτίθεται ὅτι εἶχε λόγῳ τῆς σιωπῆς της. Τοῦτο, κύριοι, εἶναι κατάδηλον. Καὶ ποίους λόγους φέρει ἡ Κυβέρνησις τῆς μεταβολῆς τῆς γνώμης της; Ὅτι ἐγράφη εἰς μίαν Γαλλικὴν ἐφημερίδα ἄρθρον ἐκ Βουλγαρίας, ἐκ τοῦ ὁποίου προέκυπτεν ὅτι οἱ Βούλγαροι εἶχον ὑπ’ ὄψιν των πολιτικοὺς σκοποὺς ὅτε ὑπεγράφη τὸ Πρωτόκολλον. Ὡς νὰ μὴ ἐγνώριζεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι βεβαίως τοιούτους πολιτικοὺς σκοποὺς εἶχον!

§253Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζετε ὅτι ἔχω τὴν ἐμπειρίαν τὴν ἰδικήν σας; Εἶναι φυσικὸν νὰ τὸ ἀγνοῶ καὶ νὰ τὸ μάθω ἀπὸ μίαν ἐφημερίδα.

§254Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἀρνεῖσθε ὅτι εἴπετε αὐτό;

§255Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἄν ἐδιαβάζετε τὸν λόγον μου, θὰ ἐβλέπετε τί εἶπα.

§256Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐπίσης ὅτι εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν ἐγένοντο σφαγαὶ Βουλγαρικαί. Οἱ δύο οὗτοι λόγοι ἠνάγκασαν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ προέλθῃ εἰς βολιδοσκοπήσεις διπλωματικὰς καὶ νὰ προλειάνῃ τὸ ἔδαφος τὸ διπλωματικὸν διὰ νὰ ἐπακολουθήσῃ ἡ διὰ τῆς Συνελεύσεως ἀκύρωσις τοῦ Πρωτοκόλλου. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι ἠνάγκασαν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ σκεφθῇ ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο εἶναι ἐπιβλαβὲς λόγῳ τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς Βουλγαρικῆς μειονότητος. Αὐτὰ εἶπε, κύριοι, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἤδη γεννᾶται τὸ ζήτημα καὶ οὕτω δέον νὰ τεθῇ εἰς τὴν συνείδησιν πάντων ἡμῶν: Ἡ μετὰ ἕνα καὶ ἥμισυν μῆνα ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν καὶ τῷ λοιπῷ εὐρωπαϊκῷ πολιτικῷ κόσμῳ, ὅπως προλειάνῃ τὸ ἔδαφος τῆς ἀκυρώσεως παρὰ τῆς Συνελεύσεως τοῦ Πρωτοκόλλου ἱκανοποιεῖ τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ τὴν πείθει ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι κατάλληλος νὰ διαχειρισθῇ καὶ εἰς τὸ μέλλον τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους; Ἡ ἐνέργεια αὐτὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία υἱοθέτησε τὸ Πρωτόκολλον ἐπὶ ἕνα καὶ ἥμισυν μῆνα, δὲν τῇ μειώνει τὸ κῦρος ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἀπέναντι τῶν συμμάχων Δυνάμεων καὶ ἂν ἡ στάσις αὐτὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἕνεκα τῆς ὁποίας προεκλήθη καὶ ἡ καταγγελία τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας, δὲν τῇ μειώνει τὸ κῦρος νὰ διαπραγματευθῇ μετὰ ταῦτα τὴν ἀνανέωσιν τῆς Συνθήκης ταύτης; Αὐτὰ εἶναι τὰ τρία ζητήματα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν, ὅταν θὰ ψηφίσετε· ἂν ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐπαρκής, ἱκανοποιοῦσα τὸ δημόσιον φρόνημα, ἂν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι μειωμένη ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ διαπραγματευθῇ τὴν ἀνανέωσιν τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας.

§257Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θὰ ἀπαντήσω μὲ δύο λέξεις εἰς ἕνα ὑπαινιγμὸν τὸν ὁποῖον ἐκάματε, ἀφοῦ διαμαρτυρηθῶ πρῶτον, διότι πληρεξούσιοι καταγόμενοι ἐκ Μακεδονίας ἐδυσανασχέτησαν διότι παρετάθη ἐπ’ ὀλίγον ἡ σημερινὴ συνεδρίασις διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἐγὼ θὰ εἴπω εἰς τοὺς κυρίους αὐτοὺς ὅτι, ὅταν θὰ βαπτισθοῦν εἰς τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον ὑπέμνησεν ὁ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής, τότε θὰ ἴδωμεν ποῖοι εἶναι αὐτοὶ οἱ....

§258Γ. ΜΟΔΗΣ. Κύριε συνάδελφε....

§259Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Καθίσετε κάτω· γνωρίζομεν ὅλοι πῶς εἰσήλθετε σεῖς εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλὰ ἤθελα νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις διὰ τὸν ὑπαινιγμὸν τὸν ὁποῖον ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἠννόουν νὰ ἀπειλήσω κανένα, ὅταν ἀνέγνωσα δι’ ὀλίγων τὸ αἰτιολογικὸν μιᾶς ἀποφάσεως δικαστικῆς, ἀλλ’ εἶχον τὸ δικαίωμα, διότι ἐγὼ ὑπῆρξα ὁ ἀνακριτὴς ὁ εἰσαγαγὼν τοὺς πολιτικοὺς ἐκείνους εἰς δίκην, εἶχον τὸ δικαίωμα, διότι νομίζω ὅτι οἱ ἄνδρες τῆς Ἐπαναστάσεως ἐκείνης δὲν ἦσαν αἱμοχαρεῖς οὔτε ἐξεδικοῦντο προβάντες εἰς τὴν πρᾶξιν ἐκείνην, ἥτις συνεκλόνισεν ὁλόκληρον τὴν Εὐρώπην, ἀλλ’ ἀπέβλεψαν εἰς δύο σκοποὺς· πρῶτον ἵνα διὰ μιᾶς πράξεως σταθερᾶς ἐξεγείρουν τὸ λαϊκὸν αἴσθημα καὶ ἀνασυντάξουν τὸν Στρατὸν καὶ δεύτερον νὰ δώσουν ἕνα παράδειγμα καυστικὸν ἐναντίον τῶν πολιτικῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διὰ νὰ προστατεύσουν τὰ κομματικά των συμφέροντα ἠθέλησαν νὰ ἀποκρύψουν ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τὴν Συνέλευσιν τὴν πραγματικὴν κατάστασιν τὴν διεθνῆ. Διότι αὕτη καὶ μόνη ἦτο ἡ κατηγορία κατὰ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, διότι δὲν πιστεύω νὰ φρονῇ κανεὶς ἐδῶ μέσα ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα ὑπῆρξαν δύο ἑκατομμύρια προδόται καὶ δύο ἑκατομμύρια πατριῶται. Ἔχομεν λοιπὸν τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν ὅτι ὁ μὲν πρῶτος σκοπὸς τῆς Ἐπαναστάσεως ἐπετεύχθη, ἀλλ’ ὁ δεύτερος δὲν ἐπετεύχθη, καὶ ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ διαμαρτυρηθῶμεν καὶ νὰ εἴπωμεν ὅτι θὰ ἔλθῃ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀναλάβωμεν τὰς ὑποχρεώσεις μας, ἄν, ὅπερ ἀπεύχομαι, ἐκ τῆς ἐξελίξεως τῆς παρούσης κρίσεως δὲν προέλθουν τὰ ἀποτελέσματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πάντες εὐχόμεθα. Θὰ ἔχωμεν ἡμεῖς τὸ δικαίωμα νὰ ἐφαρμόσωμεν τὰ μέτρα αὐτά.

§260Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Νὰ τὸ κάμετε, ἂν ἠμπορῆτε.

§261ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§262Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι συνάδελφοι, τὸ θέμα ἔχει τελείως ἐξαντληθῆ καὶ θὰ ἐπεθύμουν ἡ συζήτησις νὰ ἔμενεν εἰς τὸ ἐπίπεδον ἐπὶ τοῦ ὁποίου διεξήχθη πρὸ ὀλίγου, διότι δι’ ἓν ζήτημα τόσον σπουδαῖον δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρξουν, νομίζω, ἀντεγκλήσεις, καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ κατάντημα τῆς συζητήσεως φαίνεται ὁμοφώνως γινόμενον δεκτὸν ἀπὸ ὅλας τὰς μερίδας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ὅσα θὰ εἴπω θὰ εἶναι ἐλάχιστα, διότι βεβαίως δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα οὔτε διὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰ μαθήματα τὰ ὁποῖα ἠθέλησεν ὁ κ. Σεχιώτης νὰ μοῦ δώσῃ, οὔτε διὰ νὰ ἀπαντήσω ἐκ δευτέρου ἴσως εἰς τὰς ἀπειλὰς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Θεσσαλονίκης πληρεξουσίου. Εἶχον κάμει μίαν παράλειψιν εἰς ἓν ἄλλο κεφάλαιον κατηγορίας, τὸ ὁποῖον παρέλειψα νὰ ἀνασκευάσω, καὶ ἐνόμισα ὅτι τὴν παράλειψιν αὐτὴν ἔπρεπε νὰ ἐπανορθώσω. Ὑπῆρξεν ἓν κεφάλαιον κατηγορίας, ὅτι ἀνεκλήθησαν οὐκ οἶδα πόσαι δηλώσεις. Μολονότι δὲν εἶχον εἰς τὴν ἀντίληψίν μου ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνακλήσεων ἦτο ἐλάχιστος ἐν σχέσει μὲ τὸν ἀριθμὸν τῶν δηλώσεων, ἐν τούτοις ἐζήτησα πληροφορίας καὶ ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι αἱ πληροφορίαι αἱ ὁποῖαί μοι ἐδόθησαν εἶναι αἱ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὑπέβαλον δηλώσεις μεταναστεύσεως μέχρι τέλους Δεκεμβρίου 1924 ἐκ Μακεδονίας 29,000 καὶ ἐκ Δυτικῆς Θράκης 18,000, ἐν συνόλῳ 47,000, αἱ δὲ ἀνακλήσεις εἶναι 49».

§263ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πόσοι ἔχουν φύγει καὶ πόσοι ἐδήλωσαν;

§264Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, ἡ Σύμβασις περὶ μεταναστεύσεως λέγει ὅτι θὰ καθίσουν μέχρις ὅτου ἐκτιμηθῇ ἡ περιουσία των. Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, αὐτὸ εἶναι ἄλλο ζήτημα. Ἐγὼ δὲν κατηγοροῦμαι διατί κάθηνται· αὐτὸ ἠμπορεῖ νὰ ἀποτελέσῃ ἄλλο κεφάλαιον κατηγορίας· τὸ ζήτημα εἶναι ἂν ἀνεκλήθησαν πολλαὶ δηλώσεις ἢ ὄχι.

§265Α. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ὀλίγαι δηλώσεις σχετικῶς εἰς τὴν Θράκην ἀνεκλήθησαν, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι γεγονός, ὅτι μέχρι τέλους Νοεμβρίου αἱ δηλώσεις δὲν ὑπερέβαινον τὰς τέσσαρας χιλιάδας.

§266Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Ὁ ἁρμόδιος ὑπάλληλος ἀνεχώρησε διὰ τὴν Θράκην πρὸ ἑβδομάδος. Αὐτὸς μᾶς ἐδήλωσε τὸ ἑξῆς, ὅτι ἐπὶ 20,000 δηλώσεων, διότι δὲν πρόκειται περὶ ἀνακλήσεως εἰς τὴν Θράκην, αἱ ἀνακληθεῖσαι δηλώσεις ἀνέρχονται εἰς 50.

§267Α. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ὄχι εἰς τὴν Θράκην· εἰς τὴν Θράκην μία ἀνάκλησις ἐγένετο· διότι, προκειμένου περὶ Θράκης, δὲν πρόκειται περὶ ἀνακλήσεως. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὑποβολὴν δηλώσεων, αὗται ἀνέρχονται εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 18 χιλιάδων.

§268Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἤθελον νὰ σᾶς παρακαλέσω, κύριοι συνάδελφοι, νὰ περατωθῇ ἡ συζήτησις· εἶναι συμφέρον, διότι πρέπει νὰ μείνῃ εἰς ἐπίπεδον τὸ ὁποῖον νὰ εἶναι ἀρκετὰ ὑψηλόν· τὴν ἐξηντλήσαμεν ἀρκετά. Κατόπιν νὰ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου κεχωρισμένως καὶ ὕστερον ἐπὶ τῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§269ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἔληξεν. Εἰς τὸ Προεδρεῖον ὑπεβλήθησαν 2 προτάσεις. Ἡ μία τοῦ κ. Παπαναστασίου ἔχουσα οὕτω (ἀναγινώσκει): «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις αʹ ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν 1) τὴν ἐν Σέβραις τὴν 10 Αὐγούστου 1920 ὑπογραφεῖσαν Συνθήκην περὶ προστασίας μειονοτήτων, 2) τὰς ἀποφάσεις τοῦ Συμβουλίου καὶ τῆς Γενικῆς Συνελεύσεως τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, δι’ ὧν κανονίζεται γενικῶς δι’ ὅλα τὰ ἐνδιαφερόμενα Κράτη ὁ τρόπος τῆς ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἀκολουθουμένης διαδικασίας εἰς τὰ ζητήματα τῆς προστασίας τῶν μειονοτήτων καὶ ἐνδιαφερομένη διὰ τὴν παγίωσιν τῆς εἰρήνης καὶ ἀγαθῶν σχέσεων μετὰ τῶν γειτονικῶν Κρατῶν, δὲν συγκατατίθεται εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ καθ’ ὑπέρβασιν δικαιοδοσίας ἐν Γενεύῃ τὴν 29 Σεπτεμβρίου 1924 ὑπογραφέντος ὑπὸ τοῦ παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος Πρωτοκόλλου πρὸς προστασίαν τῶν Βουλγαρικῶν μειονοτήτων ἐν Ἑλλάδι. βʹ. Δὲν ἐγκρίνει τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διαχείρισιν τοῦ ζητήματος τοῦ ἀνωτέρω Πρωτοκόλλου». Καὶ ἡ δευτέρα ὑπὸ τῶν Μακεδόνων πληρεξουσίων ἔχουσα οὕτω (ἀναγινώσκει): «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις, μετὰ τὰς γενομένας συζητήσεις ἐπὶ τοῦ Πρωτοκόλλου τοῦ ὑπογραφέντας ἐν Γενεύῃ τῇ 29ῃ Σεπτεμβρίου 1924, θεωροῦσα ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὅτι τὸ Πρωτόκολλον τοῦτο ἀντίκειται εἰς τὰς γενικὰς διατάξεις τῶν ἐν ἰσχύϊ συνθηκῶν περὶ μειονοτήτων, αἵτινες εἶναι ἐπαρκεῖς πρὸς προστασίαν αὐτῶν καὶ ἃς ἡ Ἑλλὰς εἶναι σταθερῶς ἀποφασισμένη νὰ σεβασθῇ δι’ ὅλας ἀνεξαιρέτως τὰς φυλετικάς, γλωσσικὰς καὶ θρησκευτικὰς μειονότητας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὅτι οἱ ὅροι τοῦ Πρωτοκόλλου τούτου δημιουργοῦσι διαδικασίαν μὴ συμβιβαζομένην πρὸς τὴν πάντοτε ἀναγνωρισθεῖσαν ἀρχὴν ὅτι αἱ περὶ μειονοτήτων διατάξεις δὲν ἐπιτρέπουσιν ἐπέμβασιν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τοῦ Κράτους, καὶ τέλος ὅτι τὸ εἰρημένον Πρωτόκολλον, ἀντὶ νὰ ἐξασφαλίσῃ περίοδον εἰρήνης, θέλει γεννήσει ἀφορμὰς συνεχῶν ἐρίδων καὶ προστριβῶν, ἀπορρίπτει τὸ ἀπὸ 29 Σεπτεμβρίου 1924 Πρωτόκολλον τὸ ἐν Γενεύῃ ὑπογραφέν. Οἱ προτείνοντες πληρεξούσιοι Γ. Μόδης, Γ. Τζώρτζης, Π. Ζωγράφος, Δ. Φλωριᾶς, Γ. Πέτσος, Δ. Μέλφος, Θ. Κωτούλας, Κ. Ἀγγελάκης».

§270ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι δεδηλωμένον ἤδη ὅτι τὸ δεύτερον μέρος τῆς προτάσεως τῆς ἰδικῆς σας, κ. Παπαναστασίου, θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν.

§271Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον μέρος, ὑπάρχει σύμπτωσις γνωμῶν· λοιπὸν θὰ παρακαλέσω τὸ ἑξῆς: Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον μέρος νὰ ψηφίσωμεν δι’ ἀναστάσεως, διότι καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ εἶναι σύμφωνοι, νὰ γίνῃ δὲ ψηφοφορία ὀνομαστικὴ διὰ τὸ δεύτερον μέρος.

§272ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῶν Μακεδόνων πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι δι’ οὓς λόγους ἀναφέρουν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ζητοῦν τὴν ἀπόρριψιν τοῦ Πρωτοκόλλου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀπόρριψιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ἅπαντες). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Ἡ ἀπόρριψις ἐγένετο δεκτή. Ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ δευτέρου μέρους. Ἡ τιθεμένη πρὸς ψηφοφορίαν πρότασις εἶναι ὅτι «ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις δὲν ἐγκρίνει τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διαχείρισιν τοῦ ζητήματος τοῦ Πρωτοκόλλου». Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι δὲν ἐγκρίνουν λέγουσι «Ναὶ» καὶ οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι».

§273Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ τεθῇ ζήτημα γενικῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, κ. Πρόεδρε.

§274ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη καὶ γενικὴ πρότασις ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὑπὸ τοῦ κ. Σολδάτου ἔχουσα οὕτως (ἀναγινώσκει): «Ἡ Συνέλευσις μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, προβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Ἡ πρότασις αὕτη θέλει τεθῆ εἰς ψηφοφορίαν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Α. Ἀκρίδας καὶ Γ. Μπούμπουλης. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνοματικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Α. Ἀκρίδα καὶ Γ. Μπούμπουλη, τοῦ Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας:)

§275ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν). Ἐπερατώθη ἡ διαλογὴ (Ἀναγινώσκει): Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 242. Ἐκ τούτων εἶπον «Ναὶ» 155· εἶπον «Ὄχι» 77 καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον 10. Ἑπομένως ἡ πρότασις τῆς ἐμπιστοσύνης ἐγένετο ἀποδεκτή.

§276Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν 5ην ἀπογευματινὴν θὰ ἔχωμεν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος.

§277ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὔριον, αὔριον.

§278Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σήμερον.

§279ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σήμερον εἰς τὰς 5 μ.μ. συζήτησις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τῇ 5 μ.μ. (Ὥρᾳ 5 π.μ.).