1924.10.15

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 89Η

Πέμπτη 15 Ὀκτωβρίου 1924.

Προεδρία Κ. Ἀλαβάνου

(Ὥρα 5.50′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως τῆς 1ης Ὀκτωβρίου).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν: Τὸ ὑπ’ ἀριθ. 8035 ἔγγραφον τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δι’ οὗ οὗτος γνωρίζει πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας διὰ τοῦ ἀπὸ 7 τρέχοντος Διατάγματος εὐηρεστήθη νὰ δεχθῇ τὴν ὑποβληθεῖσαν αὐτῷ παραίτησιν τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κ. Θ. Σοφούλη καὶ τῶν Ὑπουργῶν κ.κ. Γ. Ρούσσου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ προσωρινῶς τῶν Ναυτικῶν, Κ. Γκότση τῆς Δικαιοσύνης καὶ προσωρινῶς τῶν Οἰκονομικῶν, Π. Μαυρομιχάλη τῶν Ἐσωτερικῶν, Θ. Βελλιανίτη τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, Γ. Μαρῆ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, Δ. Μπότσαρη τῆς Συγκοινωνίας, Α. Μυλωνᾶ τῆς Γεωργίας, Α. Πρωτοσυγγέλου τῆς Ἐννόμου Τάξεως, Α. Ὀρφανίδου τῆς Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως καὶ Γ. Κατεχάκη τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ διώρισε Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τὸν κ. Α. Μιχαλακόπουλον, Ὑπουργοὺς δὲ τοὺς κ.κ. Γ. Ροῦσσον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ προσωρινῶς τῶν Ναυτικῶν, Π. Τσιτσεκλῆν τῆς Δικαιοσύνης, Γ. Κονδύλην τῶν Ἐσωτερικῶν, Κ. Γκότσην τῶν Οἰκονομικῶν, Κ. Σπυρίδην τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ προσωρινῶς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, Γ. Μαρῆν τῆς Γεωργίας καὶ προσωρινῶς τῆς Συγκοινωνίας, καὶ Α. Ὀρφανίδην τῆς Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως. — Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Πραντούνας ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ ἱδρύσεως Πρωτοδικείου ἐν Νάξῳ». — Ὁ Πρόεδρος τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν Ἐκπαιδευτικῶν κ. Σκεῦος Ζερβὸς ἐκφράζει τὴν εὐχὴν ὅπως διορισθῇ ἐξεταστικὴ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ πρὸς ἐξακρίβωσιν τῶν κληροδοτημάτων. (Ἡ Συνέλευσις δέχεται δι’ ἀναστάσεως τὴν πρότασιν ταύτην καὶ ἀναθέτει εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τὸν καταρτισμὸν τῆς Ἐπιτροπῆς). Ὁμοίως ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Ὁ Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως κ. Κ. Ρακτιβὰν παρακαλεῖ ὅπως διὰ λόγους ὑγείας τὸ Σῶμα ἐγκρίνῃ ἄδειαν ἀπουσίας του μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου ἐ.ἔ. (Μὴ ὑπαρχούσης ἀντιρρήσεως χορηγεῖται ἡ ἄδεια) — Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου ὑποβάλλει ἀντίγραφον πράξεως περὶ θεωρήσεως ἐντάλματος ὑπ’ εὐθύνην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας. (Παραπέμπεται εἰς τὴν ἁρμοδίαν Ἐπιτροπήν). — Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ὑποβάλλει ὑπόμνημα διαμαρτυρίας διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς ἱερᾶς αὐτῆς περιουσίας. (Παραπέμπεται εἰς τὴν ἐπὶ τῶν Ἀναφορῶν Ἐπιτροπήν). — Οἱ ἀποτυχόντες μαθηταὶ εἰς τὰς εἰσιτηρίους ἐξετάσεις τοῦ Πολυτεχνείου παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ ἐπανεξετάσεώς των. — Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καταθέτει τεῦχος περὶ τῶν ἐπενεκτέων μεταβολῶν εἰς τὸν ὑπὸ ψήφισιν Προϋπολογισμὸν ἐκ δρ. 73,530,880 πρὸς χρῆσιν τῆς Γ. Διευθύνσεως Ἀνταλλαγῆς καὶ τοῦ Ὑπουργείου Συγκοινωνίας. — Ὁ αὐτὸς κ. Ὑπουργὸς προτείνει τὴν ἐγγραφὴν πιστώσεων ἐξ 9.200,000 δραχ. ἐν τῷ ὑπὸ ψήφισιν Προϋπολογισμῷ εἰς βάρος τοῦ προϋπολογισμοῦ Ὑπουργείου Στρατιωτικῶν. — Ἐπίσης προτείνει τὴν ἐγγραφὴν πιστώσεων ἐκ δραχμῶν 2.227.300 ἐν τῷ ὑπὸ ψήφισιν Προϋπολογισμῷ τῆς χρήσεως 1924–25 τῶν Ὑπουργείων Ἐξωτερικῶν καὶ Στρατιωτικῶν. — Ἐπίσης προτείνει μεταβολὰς ἐπὶ τοῦ ὑπὸ ψήφισιν Προϋπολογισμοῦ δι’ ἐγγραφῆς πιστώσεων 168.462.820 δραχμῶν πρὸς ἀναπλήρωσιν τακτικῶν καὶ ἐκτάκτων πιστώσεων διαφόρων Ὑπουργείων. — Ὁμοίως ὑποβάλλει μεταβολὴν τοῦ ὑποβληθέντος ἤδη Προϋπολογισμοῦ δι’ ἐγγραφῆς πιστώσεων ἐξ 8.000.000 δι’ ἀνέγερσιν δικαστικοῦ μεγάρου ἐν Πάτραις. (Παραπέμπονται ἅπασαι εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπήν). — Ὁ ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς κ. Γ. Μαρῆς ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 10 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ Τραπέζης Προσφυγικῆς Πίστεως». 2) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 3 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ ἀπαγορεύσεως δικαιοπραξιῶν ἐπὶ ἀκινήτων». 3) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 3 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ ἐκτάκτων ὑλοτομιῶν ὑπὸ τῶν προσφύγων εἰς τὰς παραμεθορίους Θράκης. 4) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 3 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ τροποποιήσεως καὶ κωδικοποιήσεως τῶν νόμων Θεσσαλικοῦ Γεωργικοῦ Ταμείου». 5) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 3 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 17 Αὐγούστου 1923 Ν. Δ. περὶ ἀποκαταστάσεως καὶ ρυθμίσεως τῶν σχέσεων ἐπὶ κτημάτων Μανωλάδος. 6) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 4 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 17 Αὐγούστου 1924 Ν. Δ. περὶ ἐνοικιοστασίου βοσκῶν». 7) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 10 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ μεταβιβάσεως εἰς τὸ Ὑπουργεῖον Προνοίας τῆς ἁρμοδιότητος τοῦ Ὑπουργείου Γεωργίας ἐπὶ ἀστικῶν συνοικισμῶν». 8) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 10 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2026 περὶ ὀργανώσεως τῆς ἐξωτερικῆς Ὑπηρεσίας Ἐποικισμοῦ καὶ τοῦ Ν. Δ. τῆς 20 Σεπτεμβρίου 1923 περὶ ὀργανισμοῦ τῆς Ὑπηρεσίας Ἐποικισμοῦ Μακεδονίας». 9) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 4 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ τροποποιήσεως τοῦ Ν. Δ. τῆς 15 Φεβρουαρίου 1923 περὶ ἀποκαταστάσεως ἀκτημόνων καλλιεργητῶν, ὡς τοῦτο ἐτροποποιήθη καὶ ἐκ προγενεστέρων ἀγροτικῶν νόμων. — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας κ. Γ. Μαρῆς ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 5 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ ἐκτελέσεως ἔργων ἐξυγιάνσεως λιμένος Ἁγίου Βασιλείου Λαγκαδᾶ» καὶ 2) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 10 Σεπτεμβρίου 1924 Ν. Δ. περὶ παρατάσεως τοῦ νόμου 1356 ἀφορῶντος τὴν διατίμησιν τῆς ἠλεκτρικῆς ἐνεργείας». Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§3Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις ἥτις ἔχει τὴν τιμὴν νὰ ἐμφανισθῇ σήμερον ἐνώπιον ὑμῶν, κύριοι πληρεξούσιοι, κυριώτατον μέλημα αὐτῆς θεωρεῖ τὴν ὅσον ἔνεστι ταχυτέραν ἀποπεράτωσιν τοῦ ἔργου, δι’ ὃ κυρίως ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐξέλεξεν ἡμᾶς, καὶ τοῦ ὁποίου ἡ συντέλεσις ἐπείγουσα ἀπέβη ἀνάγκη μετὰ τὸ δημοψήφισμα, τῆς συντάξεως δηλονότι τοῦ πρώτου καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας. Διὰ τοῦ καθορισμοῦ ὁρίων τῶν συζητήσεων, ὡς καὶ ἐν τῷ παρελθόντι ἐγένετο, ὁρίων μηδαμῶς μὲν θιγόντων τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, τὴν ἀναγκαίαν πρὸς διαφώτισιν, προλαμβανόντων ὅμως τὴν ἄσκοπον κατανάλωσιν πολυτίμου χρόνου, δύναται τὸ Ἐθνικὸν Συνέδριον νὰ ἐπιτελέσῃ ἐντὸς βραχέος σχετικῶς χρόνου τὸ καθῆκον τοῦτο καὶ ἀνταποκριθῇ οὕτως εἰς ἐπιτακτικὴν ἐπιθυμίαν τῆς δημοσίας γνώμης, ἧς ἀναμφισβήτητος ἄλλως τε καταδείκνυται ἡ ροπὴ πρὸς ταχεῖαν ἐπάνοδον τῆς χώρας εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον δι’ ἐλευθέρων ἐκλογῶν. Διὰ τοῦτο πρὸς ἀποφυγὴν παρελκύσεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, ἡ Κυβέρνησις δὲν παρουσιάζει ἐνώπιον ὑμῶν πολλὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν, καίτοι ἔχει ἕτοιμον εὐρύτατον μεταρρυθμιστικὸν πρόγραμμα δι’ ἕκαστον κλάδον τῆς Διοικήσεως καὶ ἰδίᾳ διὰ τὴν προαγωγὴν τῆς ἐθνικῆς βιομηχανίας καὶ ναυτιλίας. Ὑπάρχουσιν ἐν τούτοις μέτρα, ὧν ἡ ἀναβολὴ δὲν εἶναι ἐπιτρεπτή. Οὐδεμιᾶς μερίμνης καὶ οὐδεμιᾶς θυσίας θέλει φεισθῆ ἡ Κυβέρνησις διὰ πᾶν ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν ἱερῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Ἔθνους πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν πρόσφυγας, ἐν συνεχείᾳ τῶν προσπαθειῶν, αἵτινες δὲν ἀπέλιπον τὰς προηγηθείσας Κυβερνήσεις. Μείζων τις συστηματοποίησις αὐτῶν θ’ ἀποδώσῃ βεβαίως μεῖζον ἔργον. Ἡ ἀναθεώρησις τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων θέλει πραγματοποιηθῆ, ἵνα ἐμπνευσθῇ εἰς πάντας ἀνεξαιρέτως ἡ πεποίθησις ὅτι γνησία θὰ ἐκδηλωθῇ ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ πρὸς ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ διά τε τὰ τοπικὰ συμβούλια καὶ τὴν μέλλουσαν Γερουσίαν καὶ τὴν Βουλήν. Ἡ ἐφαρμογὴ τῶν κειμένων ἤδη νόμων διὰ τὴν ἀποκέντρωσιν δὲν θὰ ἀνασταλῇ, ἐπιφυλασσομένης τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὡς πρὸς ταύτην νὰ ἐκθέσῃ βραδύτερον τὰς κατὰ τὴν κρίσιν της ἀναγκαίας μεταρρυθμίσεις, ἵνα μὴ τοῦ κρείττονος ἡ ἐπιδίωξις ἀναβάλῃ καὶ τοῦ καλοῦ τὰ εὐεργετικὰ ἀποτελέσματα. Θεωρεῖ καθῆκον αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς λῆψιν τῶν ἀπαραιτήτων μέτρων ἀποσυγκεντρώσεως, ἵνα οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτῆς λύωσι τὰ πλεῖστα τῶν ζητημάτων, ἄνευ προσφυγῆς εἰς τὸ κέντρον, ἥτις, χωρὶς νὰ ἐγγυᾶται πάντοτε τὴν καλυτέραν λύσιν, γίνεται πρόξενος δυσφορίας τοῦ πολίτου καὶ συνεπάγεται πάντως ἀπώλειαν πολυτίμου χρόνου, σπαταλωμένου εἰς γραφειοκρατικὴν ἀλληλογραφίαν. Ἐκ παραλλήλου ἡ Κυβέρνησις θέλει λάβει τὰ ἐνδεικνυόμενα ἐπείγοντα μέτρα διὰ τὴν προστασίαν τῆς σταφίδος, τοῦ οἴνου καὶ τοῦ καπνοῦ, διὰ τὴν ἁπλοποίησιν τῆς ἰσχυούσης φορολογικῆς νομοθεσίας κατὰ τρόπον ὀλιγώτερον ἐνοχλητικὸν διὰ τοὺς πολίτας, καὶ διὰ τὴν εὐόδωσιν διαπραγματεύσεων ἀφορωσῶν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν μεγάλων δημοσίων ἔργων ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ. Ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῶν ἐργατικῶν τάξεων καὶ τῆς τάξεως τῶν ἀκτημόνων ἔσται σαφής. Πολλοὶ ἐκ τῶν πρώτων θεμελιωδῶν νόμων τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς θέσεως τοῦ ἐργάτου, ἐπεψηφίσθησαν τῇ εἰσηγήσει τοῦ ἔχοντος τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ σήμερον ἐνώπιον ὑμῶν. Ἡ πρώτη βάσις τῆς ταχείας ἐπιλύσεως τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος διὰ τῶν Συνεταιρισμῶν ἐτέθη ὁμοίως τὸ 1917 καὶ 1918 διὰ νομοθετήματος, οὗ ἴδιος ὑπῆρξεν εἰσηγητὴς ἐν τῇ Βουλῇ. Ἑπομένως τὰ αἰσθήματα συμπαθείας τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῶν ἐργατικῶν καὶ ἀγροτικῶν τάξεων δὲν δύνανται εἰλικρινῶς νὰ ἀμφισβητηθῶσιν. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἐμμένουσα σταθερῶς εἰς τὴν ὁδὸν τῆς βελτιώσεως τῆς τύχης τοῦ ἐργάτου καὶ τῆς ταχίστης ἀποκαταστάσεως τῶν ἀκτημόνων ἀγροτῶν καὶ προσφύγων, συνεπικουροῦντος τοῦ Κράτους πρὸς δικαιοτέραν ἀποζημίωσιν τῶν ἰδιοκτητῶν, ἐννοεῖ νὰ σεβασθῇ ὡρισμένας θεμελιώδεις νομικὰς καὶ ἠθικὰς ἀρχὰς τοῦ κρατοῦντος κοινωνικοῦ καὶ οἰκονομικοῦ καθεστῶτος. Δὲν δύναται νὰ ἀνεχθῇ πλεονέκτησιν μιᾶς τάξεως ἐπὶ ἀδίκῳ βλάβῃ ἑτέρας. Τὸ ὀκνηρὸν κεφάλαιον δὲν εἶναι συμπαθὲς μηδὲ ἄξιον ἰδιαιτέρας προστασίας. Ἀλλὰ τὸ κεφάλαιον τὸ ἐντίμως ἐργαζόμενον πρὸς προαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου εἶναι ἐξ ἴσου πολύτιμον διὰ τὴν πρόοδον τῆς χώρας, ὅσον καὶ τὸ ἐντίμως ἐργαζόμενον στοιχεῖον. Ἡ Κυβέρνησις ποθοῦσα τὴν ἠθικήν, πνευματικὴν καὶ οἰκονομικὴν προαγωγὴν τῶν ἐργατῶν, ἀποβλέπει καὶ εἰς τὴν ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν αὐτῶν, καὶ εἰς τὴν διευκόλυνσιν τῆς προόδου τῶν ἀπόρων τέκνων των, διὰ τῆς παροχῆς εἰδικῶν ὑποτροφιῶν καὶ βοηθημάτων, ἵνα δυνηθῶσι νὰ ἀνέλθωσι τὰ ἐπίλεκτα εἰς τὰς ἀνωτάτας βαθμίδας ἐπιστημονικῶν σπουδῶν καὶ εἰς τὰ ὕπατα ἀξιώματα τῆς Πολιτείας, καὶ εἰς νομοθεσίαν περὶ ἐργατικῶν οἰκιῶν καὶ εἰς σύστημα ἀσφαλείας διὰ τὴν ἀσθένειαν καὶ τὸ γῆρας τοῦ ἐργάτου. Ἐπιθυμεῖ καὶ ὁ ἐργάτης ν’ ἀποκτήσῃ κεφάλαιον καὶ τὸ κεφάλαιον νὰ ἐργάζηται ἐπωφελῶς διὰ τὸ ὅλον. Εἶναι ὅμως ἐξ ἄλλου ἡ Κυβέρνησις σταθερῶς ἀποφασισμένη, ἐξυπηρετοῦσα τὸ γενικὸν τῆς Χώρας συμφέρον, νὰ εἶναι ἀμερόληπτος καὶ δίκαιος κριτὴς τῶν ἐνδεχομένων διενέξεων καὶ μὴ θάλπουσα κεχωρισμένως ἰδιαιτέρας τάξεις νὰ ἐπιβάλῃ τὸ κράτος τῶν νόμων καὶ νὰ πατάξῃ ἄνευ δισταγμοῦ πᾶσαν ἀνατρεπτικὴν ἐνέργειαν εἴτε ὁμάδων εἴτε ἀτόμων. Ἀποτίουσα ὀφειλὴν τῆς Πατρίδος εἰς τὰ τέκνα αὐτῆς τὰ ἐπὶ μακρὸν στρατευθέντα θέλει μεριμνήσει ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν λῆψιν μέτρων πρὸς διευκόλυνσιν τῆς οἰκονομικῆς καὶ ἐπαγγελματικῆς ἀποκαταστάσεως αὐτῶν. Ἡ ἐξύψωσις τοῦ γοήτρου τῆς Δικαιοσύνης, ἡ ἴση ἐπὶ πάντας ἀνεξαιρέτως ἐφαρμογὴ τῶν νόμων, ἡ ἀμείλικτος καὶ ταχεῖα καταδίωξις τῶν καταχρήσεων, ἡ ἄμεσος ἐφαρμογὴ οἰκονομιῶν, ἡ αὐστηρὰ φειδὼ περὶ τὴν διαχείρισιν τοῦ δημοσίου πλούτου, ἡ πλῆξις πάσης τάσεως ἀναμίξεως τοῦ Στρατεύματος εἰς τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Χώρας, ἡ ἐμπέδωσις τῆς δημοσίας τάξεως καὶ τῆς ἀσφαλείας, ἰδίᾳ ἐν τῇ ὑπαίθρῳ Χώρᾳ, θὰ εἶναι τὸ ἀδιάπτωτον μέλημα τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τῇ ἐξωτερικῇ πολιτικῇ οὐδεμία παραλλαγὴ ἀπὸ τοῦ προγράμματος τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων. Ἡ Ἑλλὰς ἐπιθυμεῖ εἰλικρινῶς τὴν εἰρήνην, συναισθανομένη ὅτι ἐν αὐτῇ θὰ ἀποτελέσῃ στοιχεῖον προόδου, πολιτισμοῦ καὶ εὐημερίας ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Θὰ ἐφαρμόσῃ πιστῶς πάσας ἀνεξαιρέτως τὰς διεθνεῖς Συνθήκας, ἀλλὰ θὰ ἀπαιτήσῃ ὁμοίως καὶ τὴν παρὰ τῶν ἄλλων ἐφαρμογὴν αὐτῶν. Θέλει νὰ ζήσῃ ἐν εἰρηνικῇ ἁρμονίᾳ μετὰ τῶν γειτόνων αὐτῆς, νὰ στερεώσῃ καὶ διὰ τὸ μέλλον τὴν συμμαχίαν μὲ τὸ γεῖτον καὶ φίλον βασίλειον τῶν Σέρβων, Κροατῶν καὶ Σλοβένων, νὰ συσφίγξῃ τοὺς παλαιοὺς φιλικοὺς δεσμοὺς μετὰ τῶν μεγάλων Δυνάμεων, παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν ὁποίων ἠγωνίσθη κατὰ τὸν παγκόσμιον πόλεμον, καὶ ν’ ἀποκαταστήσῃ ὁμαλωτάτας σχέσεις ἐμπορικῆς ἐπικοινωνίας μετὰ τῶν λοιπῶν Κρατῶν. Ἡ στάσις τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας ἐν Γενεύῃ κατὰ τὴν τελευταίαν Συνέλευσιν τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἀπέδειξε τὰς τάσεις αὐτῆς διὰ τὴν παγίωσιν τῆς παγκοσμίου εἰρήνης. Καὶ ἡ ἀναδιοργάνωσις τῶν στρατιωτικῶν τῆς Χώρας δυνάμεων εἰς οὐδένα ἄλλον ἀποβλέπει σκοπὸν πλὴν τῆς ἀμύνης τῆς Χώρας καὶ τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς τηρήσεως τῶν διεθνῶν Συνθηκῶν καὶ τῶν διεθνῶν νομίμων, ἐπιδιωκομένης πρὸ παντὸς τῆς φιλικῆς καὶ διαιτητικῆς διευθετήσεως τῶν διεθνῶν διενέξεων, ἥτις ἐπικρατοῦσα θέλει βεβαίως ἀποβῆ ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς ἀνθρωπότητος. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν παραγνωρίζει τὰς δυσχερείας ἐν μέσῳ τῶν ὁποίων καλεῖται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Χώρας. Ἄν δὲν ὀκνῇ εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν αὐτῶν, δὲν ὀφείλεται τοῦτο εἰς ὑπερτίμησιν τῶν ἰδίων ἑαυτῆς δυνάμεων, ἀλλ’ εἰς τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι θέλει τύχει τῆς εἰλικρινοῦς συνδρομῆς καὶ τῆς προθύμου συνεργασίας πάντων ὑμῶν, ἐμφορουμένων ἀπὸ τὰ ὑψηλότερα αἰσθήματα αὐταπαρνήσεως καὶ πόθου εἰλικρινοῦς ἐξυπηρετήσεως τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἐν συνεχείᾳ τῶν δηλώσεων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω πρότασιν ἡ ὁποία θὰ παραπεμφθῇ κατὰ τὸν Κανονισμὸν εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ Ἐπιτροπὴν ἵνα ἐκείνη προτείνῃ τὴν παραδοχήν της ἢ μὴ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Διὰ τῆς προτάσεως ταύτης κανονίζεται ὅριον δεκάωρον διὰ τὰς συζητήσεις, ὅπως καὶ ἄλλοτε ἴσχυε. Μετὰ ταῦτα θὰ ἐρωτᾶται ἡ Βουλὴ ἂν θὰ ἐξακολουθήσῃ καὶ περαιτέρω ἡ συζήτησις. Ἡ συζήτησις ὅμως ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν θὰ ἐπιτρέπεται νὰ παραταθῇ πέραν τῶν 4 τὸ πολὺ ὡρῶν. Συγχρόνως, διὰ τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν ἐνόμισα ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημμένον νὰ γίνῃ ἡ ἑξῆς διαρρύθμισις. Μέχρι τοῦδε εἴχομεν μίαν Ἡμερησίαν Διάταξιν μακροτάτην, ἐκ τῆς ὁποίας ἠδύνατο ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίζῃ ἑκάστοτε ὅσα νομοσχέδια ἐκήρυττε κατεπείγοντα. Ἠκούσθησαν πολλὰ παράπονα, πολλάκις δὲ ἐψηφίσθησαν νομοσχέδια ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Συνελεύσεως. Ἤδη ὁρίζεται ὅτι πρέπει πρὸ τοῦ τέλους ἑκάστης συνεδριάσεως ὁ Πρόεδρος ἐν τῇ Συνελεύσει νὰ κανονίζῃ τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν περιλαμβάνουσαν τὸ πολὺ 25 νομοσχέδια καὶ πέρα τούτου νὰ μὴ συζητῆται οὐδὲν ἀπολύτως νομοσχέδιον.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ Ἐπιτροπήν. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§5Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ ἐμφάνισις τῆς νέας Κυβερνήσεως ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως φέρει τὴν σκέψιν ἀναγκαστικῶς γενικώτερον εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς πολιτικῆς καταστάσεως τοῦ Τόπου, τοῦ ἔργου καὶ τοῦ προορισμοῦ καὶ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς ἐξ αὐτῆς προερχομένης Κυβερνήσεως. Ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐξελέγη διὰ νὰ ἐκκαθαρίσῃ τὴν στρατιωτικὴν ἐπανάστασιν καὶ νὰ τὴν συμπληρώσῃ. Εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς στρατιωτικῆς ἐπαναστάσεως περιλαμβάνεται ἡ ἀνάληψις τῆς κυριαρχικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Λαοῦ, ἡ νομιμοποίησις τῶν ἐπαναστατικῶν πράξεων καὶ ὁ περιορισμὸς τοῦ Στρατεύματος εἰς τὰ κύρια αὐτοῦ καθήκοντα. Ἡ συμπλήρωσις τῆς ἐπαναστάσεως περιλαμβάνει τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας, τὴν σύνταξιν τοῦ δημοκρατικοῦ Συντάγματος, τὴν στερέωσιν τῆς Δημοκρατίας διὰ τῶν θεμελιωδῶν δημοκρατικῶν θεσμῶν, τὴν ἱκανοποίησιν τῶν πλέον ἐπειγουσῶν ὁμαδικῶν ἀναγκῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων τὴν προέχουσαν θέσιν ἔχουν αἱ προσφυγικαὶ ἀνάγκαι, τὴν ἔναρξιν τῆς ἀναπλάσεως τῶν κρατικῶν Ὑπηρεσιῶν καὶ τέλος τὴν ἀποκατάστασιν πλήρους ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς ἀποστολῆς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἐξεπληρώθη καὶ ἐξεπληρώθη εὐκόλως, ἀφοῦ αὐτὴ ἡ στρατιωτικὴ ἐπανάστασις παρέδωκε τὴν Ἐξουσίαν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Καὶ διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Συνελεύσεως καὶ τῶν Κυβερνήσεων τῶν ἐξ αὐτῆς προερχομένων ἐπετεύχθη ὅπως ὁ στρατὸς περιορισθῇ εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι παρουσιάσθησαν κρούσματα εἰς τὸν Στρατὸν φανερώνοντα ὅτι ἡ ἰδέα ὅτι εἶναι ὠφέλιμος, ὅτι εἶναι σκόπιμος ἡ ἀνάμιξις τοῦ Στρατοῦ εἰς τὴν πολιτικὴν δὲν ἐξέλιπεν ἐντελῶς εἰς τὸν Στρατόν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἡ ἰδέα αὕτη, τῆς ὁποίας ἡ πραγματοποίησις μόνον συμφορῶν θὰ ἠμποροῦσε νὰ γίνῃ πρόξενος, ἡ ἰδέα αὕτη, λέγω, δὲν εὗρε σοβαρὰν ἀπήχησιν εἰς τὸ Στράτευμα καὶ εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ἡ ἐπιτυχὴς ἐκπλήρωσις τοῦ δευτέρου μέρους τῆς ἀποστολῆς τῆς Συνελεύσεως καὶ ἡ εἰλικρινὴς καὶ σταθερὰ ἀποδοκιμασία τοῦ πολιτικοῦ κόσμου ἀπέναντι κάθε τάσεως ἀναμίξεως τοῦ Στρατοῦ εἰς τὴν πολιτικὴν θὰ συντελέσῃ ὥστε νὰ ἐκλείψῃ καὶ τὸ τελευταῖον ἴχνος οἱασδήποτε σκέψεως ἀναμίξεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν πολιτικήν. Ὡς πρὸς τὸ δεύτερον τμῆμα τῆς ἀποστολῆς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, μετὰ ἀγῶνας 4 μηνῶν ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν κατώρθωσεν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις νὰ ὁδηγήσῃ τὸν Λαὸν εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας, νὰ θέσῃ δηλαδὴ τὰ πλέον ἀσάλευτα θεμέλια εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Δημοκρατίαν. Ἡ σύνταξις τοῦ πολιτεύματος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀρχίσῃ ἀμέσως μετὰ τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας, διότι δὲν ὑπῆρχε καμμία προπαρασκευαστικὴ ἐργασία, καὶ τὸ ὑπολειπόμενον βραχὺ σχετικῶς διάστημα τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως πρὸ τῶν διακοπῶν καθίστα σκόπιμον τὴν ἔναρξιν τοῦ συντακτικοῦ ἔργου. Ἀλλ’ ἂν δὲν ἔγινεν ἔναρξις τοῦ ἔργου τούτου, ἡ Συνέλευσις καὶ αἱ ἐξ αὐτῆς προελθοῦσαι Κυβερνήσεις πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι κατώρθωσαν καὶ ἕνα μέγα μέρος τῶν ὁμαδικῶν ἀναγκῶν νὰ ἱκανοποιήσουν — ἀναφέρω τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, τὸ σταφιδικὸν καὶ τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα — καὶ νὰ θέσουν τὰς βάσεις τῆς ἀναπλάσεως τῶν κρατικῶν Ὑπηρεσιῶν — ἀναφέρω ὅτι ἔγινεν εἰς τὴν Ἐκπαίδευσιν, τὴν Δικαιοσύνην, τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν. — Βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν ἐντὸς ὀλίγων μηνῶν νὰ γίνῃ πλήρης ἀνάπλασις τῶν κρατικῶν Ὑπηρεσιῶν, δὲν ἦτο δυνατὸν ἐντὸς ὀλίγων μηνῶν νὰ γίνῃ ἀνόρθωσις τοῦ Κράτους τὸ ὁποῖον ἔχει καταρρίψει ἡ μακρὰ ἐσωτερικὴ διάστασις, ἀλλὰ τὸ ἐπιτελεσθὲν ἕως σήμερον ἔργον εἶναι μέγα. Τὸ λέγω τοῦτο διότι κατεβλήθη προσπάθεια ὄχι μόνον ἀπὸ τὰ κόμματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐξ ἰδίας ὑπαιτιότητος εὑρίσκονται ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἀντιπροσώπους καὶ τὰ ὄργανα τῶν κομμάτων τῶν εὑρισκομένων εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν, κατεβλήθη, λέγω, προσπάθεια ὅπως διασυρθῇ τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως, ἔργον τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον ἀκόμη ἂν ἐκτιμηθῇ εἶναι ἱστορικῆς σημασίας μεγάλης. Ἐπὶ πλέον ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις καὶ αἱ ἐξ αὐτῆς προελθοῦσαι Κυβερνήσεις διὰ συμφιλιωτικῆς πολιτικῆς ἀπέναντι τοῦ ἀντιπάλου κόσμου, διὰ τῆς ἐφαρμογῆς ἰσοπολιτείας κατώρθωσαν τοὐλάχιστον νὰ κατευνασθοῦν τὰ πάθη εἰς τρόπον ὥστε νὰ προλειανθῇ εἰς μέγα βαθμὸν τὸ ἔργον τῆς ἀποκαταστάσεως πλήρους ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Καὶ τώρα, ἐπαναλαμβάνοντες τὰς ἐργασίας ἡμῶν, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ δημοκρατικοῦ Συντάγματος. Εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι πρέπει νὰ ἐπιμεληθῶμεν τοῦ ἔργου αὐτοῦ, χωρὶς χρονοτριβάς, χωρὶς ἀπώλειαν χρόνου εἰς λόγους κενούς· εἶμαι ἀκόμη σύμφωνος, εἴμεθα δηλαδὴ σύμφωνοι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν πτέρυγα ἐκείνην, ὅπως τεθῶσι χρονικὰ ὅρια συζητήσεως ὅμοια μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἴσχυσαν κατὰ τὴν ψήφισιν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος εἰς τὰ 1912, ὄχι μόνον διότι αἱ ὑπερβολικὰ θεωρητικαὶ συζητήσεις καὶ οἱ κενοὶ λόγοι δὲν διαφωτίζουν κανένα καὶ δὲν προάγουν τὰς ἐργασίας τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ διότι ὁ κόσμος ὕστερα ἀπὸ ὅσα ὑπέστη ἐν μέσῳ τῶν μεγάλων ἀνωμαλιῶν ποὺ εὑρίσκεται, βεβαίως δὲν εἶναι διατεθειμένος ν’ ἀκούσῃ εὐαρέστως ἀκαδημαϊκὰς συζητήσεις εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Ἀλλὰ δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ συμφωνήσω, ὅπως ἡ ψήφισις τοῦ Συντάγματος γίνῃ ἀπνευστί. Μεταχειρίζομαι τὴν λέξιν ἀπνευστὶ ὄχι μόνον ἔχων ὑπ’ ὄψιν δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς τὸν Τύπον, ἀλλὰ καὶ ἑρμηνεύων τοὺς λόγους αὐτοῦ τοὺς σημερινούς, διὰ τῶν ὁποίων, ὅπως εἰς τὰς προηγουμένας δηλώσεις του, προβάλλεται ἡ ἀνάγκη τῆς ταχείας ἐνεργείας ἐκλογῶν, ὡς τόσον ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη, ὥστε νὰ ρυθμίσῃ αὐτὴ τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως. Καὶ δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ συμφωνήσω ὅπως ἀπνευστὶ ψηφισθῇ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, διότι ἀκριβῶς ἕνεκα τῶν μεγάλων ἐσωτερικῶν πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν δὲν ἐδόθη καιρὸς οὔτε εἰς πολιτευομένους οὔτε εἰς ἐπιστήμονας οὔτε γενικώτερον εἰς τοὺς διανοουμένους νὰ συνεργασθοῦν καὶ νὰ σχηματίσουν γνώμην ἐπὶ οὐσιωδῶν διατάξεων αἱ ὁποῖαι θὰ προταθοῦν ὅπως περιληφθοῦν εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Δὲν εἶναι τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος νόμοι ὑπηρεσιακοὶ οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ μεταβάλλωνται ἑκάστοτε. Κατόπιν μακρῶν ἀγώνων ἐπετύχαμεν τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ ἔχομεν ὅλον τὸ ἐνδιαφέρον ὅπως διατυπώσωμεν τὸ Σύνταγμα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ καταστρατηγῆται ἡ λαϊκὴ θέλησις, ὅπως λειτουργοῦν ὁμαλώτερον αἱ νομοθετικαὶ ἐξουσίαι καὶ ὅπως προστατευθοῦν περισσότερον τὰ προσωπικὰ δικαιώματα τῶν πολιτῶν. Καὶ διὰ νὰ λάβωμεν ὡρισμένας ἀποφάσεις ἔχομεν ἀνάγκην ὄχι βέβαια νὰ μακρηγορῶμεν, ἀλλὰ ἔχομεν ἀνάγκην στοιχειώδους χρόνου ὑλικοῦ ὅπως σκεπτώμεθα καὶ ὅπως σχηματίζωμεν σαφῆ ἀντίληψιν ἐπὶ τῶν προτεινομένων διατάξεων. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι δὲν συμφωνῶ μὲ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ὑποθέτουν ὅτι ἀρκεῖ εἰς τὸ νέον πολίτευμα νὰ ἀλλαγῇ ἡ λέξις «Βασιλεὺς» διὰ τῆς νέας «Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας», ὅπως συνταχθῇ τὸ νέον πολίτευμα τὸ ὁποῖον μᾶς χρειάζεται. Εἷς ἐπὶ πλέον λόγος ὁ ὁποῖος συντείνει ὅπως εἴμεθα προσεκτικοὶ εἰς τὴν ψήφισιν τῶν συνταγματικῶν διατάξεων εἶναι ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον—καὶ πιστεύω ὅτι καὶ ἡ Συνέλευσις θὰ τὸ δεχθῇ— ὅπως ἐπὶ 5 τοὐλάχιστον ἔτη δὲν θὰ ἐπιτραπῇ διὰ ρητῆς ἀπαγορεύσεως καμμία μεταβολὴ τοῦ Συντάγματος. Ἔχομεν ἀνάγκην μιᾶς ἠρεμίας περὶ τὰ συνταγματικὰ ζητήματα ἐλαχίστων ἐτῶν διὰ νὰ κατευνασθοῦν τὰ πάθη τὰ ἐσωτερικά, διὰ τὰ ἠμπορέσωμεν νὰ ἐπιδοθῶμεν εἰς ἄλλας δημιουργικάς, νομοθετικὰς καὶ κυβερνητικὰς ἐργασίας καὶ ἐπὶ τέλους διὰ νὰ δοκιμασθοῦν ἐπί τινα χρόνον αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους λοιπὸν νομίζω ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ εἴμεθα προσεκτικοὶ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος. Ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς περιορισμοὺς εἴμεθα διατεθειμένοι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν πτέρυγα ἐκείνην νὰ συντελέσωμεν τὸ καθ’ ἡμᾶς ὅπως ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον ἀχθῇ εἰς πέρας τὸ συντακτικὸν ἔργον τῆς Συνελεύσεως. Διότι ἐπὶ τέλους πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ἂν ἡ ταχεῖα ἐνέργεια τῶν ἐκλογῶν, προβαλλομένη ὡς ὑπέρτερος νόμος τῶν ἐργασιῶν μας, ἄν, λέγω, ἡ ταχεῖα ἐνέργεια τῶν ἐκλογῶν ἐξασφαλίζει τὸ γενικώτερον ἔργον τῆς Συνελεύσεως καὶ ἂν προάγῃ τὴν συμφιλίωσιν. Εἶναι βεβαίως δυστύχημα, κύριοι, ὅτι μεγάλα κόμματα πολιτικὰ δὲν ἀντιπροσωπεύονται εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Τὸ πταῖσμα δὲν εἶναι ἰδικόν μας. Ἡ πλήρης ἱκανοποίησις ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς τῶν ἀντιθέτων, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως δηλαδὴ τῆς ἀπουσίας αὐτῶν ἐκ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, θὰ ἦτο ἡ ἐνέργεια ἐκλογῶν νέας Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ εἶμαι βέβαιος ὅτι κανεὶς ἐδῶ δὲν εἶναι διατεθειμένος νὰ ἀποδεχθῇ τοιαύτην γνώμην, ὅτι χάριν δηλαδὴ τῆς ἀποκαταστάσεως ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, χάριν τῆς ἱκανοποιήσεως τῆς ἀξιώσεως τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου ὅπως λάβῃ μέρος εἰς τὸ συντακτικὸν ἔργον, διαλύσωμεν τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν καὶ καλέσωμεν τὸν Λαὸν εἰς νέας ἐκλογὰς Συντακτικῆς Συνελεύσεως.

§6Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐπροτάθη τέτοιο πρᾶγμα ἀπὸ κανένα;

§7Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πιστεύω, λέγω, ὅτι εἶναι κανεὶς διατεθειμένος νὰ ἀποδεχθῇ τὴν ἀξίωσιν αὐτήν, ὄχι διότι φανταζόμεθα ὅτι ἐπεκάθησεν εἰς τὴν κεφαλὴν ἡμῶν τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, οὔτε διότι ἡμεῖς ἔχομεν τὴν ἀξίωσιν μονομερῶς καὶ αὐθαιρέτως νὰ κανονίζωμεν θεμελιώδη πολιτικὰ ζητήματα τῆς Χώρας, ἀλλὰ διότι τοιαύτη ἐνέργεια ἐκλογῶν ἤθελε παρατείνει καὶ ὀξύνει τὴν ἐσωτερικὴν ἀνωμαλίαν καὶ ἤθελε φυσικὰ βλάψει μεγάλα συμφέροντα τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ Κράτους. Λυπούμεθα, ἐπαναλαμβάνω, διότι κόμματα μεγάλα εὑρίσκονται ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑπερασπίσωμεν τὰ λαϊκὰ συμφέροντα, νὰ πραγματοποιήσωμεν τὴν λαϊκὴν θέλησιν, ἡ ὁποία μᾶς ἀπέστειλεν ἐδῶ νὰ ψηφίσωμεν τὸ πολίτευμα. Ὑπάρχει βεβαίως τρόπος ὅπως καὶ ὁ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικὸς κόσμος, ἂν θέλῃ, λάβῃ μέρος εἰς τὰς συντακτικὰς ἐργασίας. Ἀλλ’ αὐτὸ ἐξαρτᾶται πάλιν ἀπὸ τὴν ἰδίαν του θέλησιν. Ὑποθέτω ὅτι, ὅταν ἔλθῃ ἡ σειρὰ νὰ συζητηθῇ καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο, ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις θὰ παράσχῃ τὴν εὐκαιρίαν εἰς τὸν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικὸν κόσμον νὰ δείξῃ ἂν πράγματι, ἐνδιαφερόμενος ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, εἶναι διατεθειμένος νὰ μᾶς συντρέξῃ, νὰ συνεργασθῇ μεθ’ ἡμῶν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι οὐδέποτε εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὴ ἀξίωσις ἡ ὁποία ἤθελεν ἐμποδίσει τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν κυριωτέραν ἀποστολήν της, τὴν ψήφισιν δηλαδὴ τοῦ πολιτεύματος καὶ τὴν θεμελίωσίν του διὰ τῶν κυριωτέρων δημοκρατικῶν θεσμῶν. Δὲν εἶναι ὅμως ὁ λόγος αὐτὸς μόνον, ὅτι μία νέα ἐκλογὴ Συντακτικῆς Συνελεύσεως, διότι θὰ ἔθετε πάλιν τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν ἐπὶ τάπητος, ἤθελε προκαλέσει διαιώνισιν τοῦ ἐμφυλίου διχασμοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι πλάνη ὅτι οἱαδήποτε ἐνέργεια ἐκλογῶν εἶναι προωρισμένη νὰ ἀποκαταστήσῃ ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Δὲν εἶναι μόνον τὸ ζήτημα τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων τὸ ὁποῖον χαίρω ὅτι ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησις νὰ λύσῃ, ὑποθέτω εἰσηγουμένη γενικῶς ἀνακάθαρσιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων πλήρως ἱκανοποιοῦσαν ὅλα τὰ κόμματα, τὰ ἐκτὸς ἀλλὰ καὶ τὰ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, γενικὴν ἀνακάθαρσιν τὴν ὁποίαν κακῶς πράττουσα ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις δὲν ἠθέλησε νὰ δεχθῇ. Εὑρισκόμενος δὲ εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ τοῦ λόγου, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐζητήθη ποτὲ ἀπὸ τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν ἀναθεώρησις τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων διὰ τὴν ἐνέργειαν δημοτικῶν ἐκλογῶν. Ἐζητήθη μόνον διὰ τὴν ἐνέργειαν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, ἀλλ’ ὅταν ἠγέρθη ἀξίωσις ἐπίμονος, ὅπως καὶ διὰ τὰς δημοτικὰς καὶ τὰς νομαρχιακὰς ἐκλογὰς γίνῃ ἀναθεώρησις τῶν καταλόγων, ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἔσπευσε πρώτη νὰ ζητήσῃ καὶ αὐτὴ τὴν ἱκανοποίησιν τῆς ἀξιώσεως τῶν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κομμάτων, ὄχι διότι ἐφαντάζετο ὅτι ὑπάρχει εἰς τοὺς καταλόγους νοθεία ἐξαιρετικὴ — εἰς κάθε ἐκλογικὸν κατάλογον ὑπάρχουν σφάλματα καὶ πλάναι — ἀλλὰ διότι πιστεύει, ὅπως καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐτόνισεν, ὅτι εἶναι συμφέρον καὶ τῆς Δημοκρατίας καὶ γενικώτερον, ὅπως μὴ ὑπάρχῃ καμμία ὑποψία ὅτι αἱ ἐκλογαὶ εἶναι γνήσιαι, ὅτι οἱ κατάλογοι εἶναι ἁγνοί. Δὲν εἶναι ὅμως μόνον τὸ ζήτημα τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἐξασφαλίσει διὰ τῶν ἐκλογῶν ὁμαλότητα πολιτικοῦ βίου. Ἡμεῖς πιστεύομεν ὅτι χωρὶς ριζικὴν μεταβολὴν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, χωρὶς καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, εἶναι ἀδύνατος ἡ ἀποκατάστασις ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, ὄχι μόνον διότι ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία ἤθελε παρεμποδίσει τὴν ἀνασύνταξιν τῶν δύο παλαιῶν καθεστωτικῶν παρατάξεων, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία ματαιώνει τὸν ἄδικον σφετερισμὸν τῆς Ἐξουσίας, τὴν ἀπόλυτον κυριαρχίαν μιᾶς μερίδος, καὶ ἐπὶ πλέον διότι ἡ ἀναλογικὴ ψηφοφορία, κατατέμνουσα τὰ κόμματα, ἀναγκάζουσα αὐτὰ καὶ νὰ ὀργανωθοῦν πραγματικῶς καὶ νὰ διατυπώσουν τὰς ἀντιλήψεις των ἐπὶ τῶν γενικῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων καὶ τῶν γενικῶν πολιτικῶν ἀρχῶν, καὶ διὰ τῶν ἀρχῶν δικαιοσύνης ποὺ καθιεροῖ, συντελεῖ ἀσφαλῶς εἰς τὴν ἁπάλυνσιν τῶν παθῶν τῶν κομμάτων. Δι’ αὐτὸ ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἠγωνίσθη ἀπὸ μακροῦ χρόνου, ὅπως εἶναι γνωστόν, διὰ τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, δυστυχῶς ἐπὶ ματαίῳ μέχρι σήμερον. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι θὰ ἦτο σφᾶλμα μέγιστον, θὰ ἦτο ἐγκληματικόν, ὕστερα ἀπὸ τὴν πεῖραν τοῦ παρελθόντος, ὕστερα ἀπὸ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1920 — καὶ λέγω τοῦ 1920 ὄχι διότι φαντάζομαι ὅτι θὰ ὑπάρξῃ ρεῦμα ἀντιδημοκρατικόν, ὅπως ὑπῆρξεν ἐναντίον τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων κατὰ τὰ 1920, ἀλλὰ διότι ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου ὅτι εἰς τὰ 1920 τὰ ἀντιφιλελεύθερα κόμματα, ἔχοντα τὴν πλειοψηφίαν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, κατέκτησαν τὰ ⅔ τῶν βουλευτικῶν ἑδρῶν εἰς τὴν τότε Ἐθνοσυνέλευσιν — ὕστερα, λέγω, ἀπὸ τὴν πεῖραν τοῦ παρελθόντος θὰ ἦτο ἐγκληματικὴ κατὰ τοῦ Λαοῦ καὶ κατὰ τῆς Δημοκρατίας ἡ ἐνέργεια ἐκλογῶν χωρὶς προηγουμένως νὰ καθιερωθῇ ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία (χειροκροτήματα). Τὸ ζήτημα εἶναι μεγίστης σπουδαιότητος καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» οὐδέποτε οὐδεμίαν Κυβέρνησιν θὰ ἐγκρίνῃ, ἡ ὁποία δὲν θὰ θέσῃ εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ προγράμματος αὐτῆς τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Εἶναι αὐτὴ μία ἀπὸ τὰς ριζικωτέρας διαφωνίας ἡμῶν μὲ τὴν Κυβέρνησιν τὴν σημερινήν, ἥτις ἐν τούτοις περιέχει καὶ μέλη τὰ ὁποῖα μετέσχον Κυβερνήσεων αἵτινες ἐπηγγέλθησαν τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν. Δὲν εἶναι ὅμως μόνον αὐτὸς ὁ θεσμὸς ὁ ὁποῖος νομίζομεν ὅτι θὰ συνετέλει εἰς τὴν γαλήνευσιν τοῦ Τόπου καὶ εἰς τὴν παγίωσιν τῆς Δημοκρατίας, ἀλλ’ εἶναι καὶ ὁ θεσμὸς τῆς δευτέρας Βουλῆς. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ δώσῃ τὴν εὐκαιρίαν προσεχῶς νὰ συζητήσωμεν τὸ ζήτημα ὅπως ἐμπρέπει εἰς αὐτό. Τώρα εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω δύο μόνον λέξεις καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου τῆς διαφωνίας, διότι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησε περὶ μελλουσῶν ἐκλογῶν Γερουσίας κατὰ τὸ σύστημα ποὺ ἐπρότεινε καὶ ἡ πλειοψηφία τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις πρὶν προχωρήσῃ εἰς τὰς ἐκλογὰς ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ συμπληρώσῃ τὸ πολίτευμα καὶ διὰ νὰ ἀντιληφθῇ ὁ Λαὸς πῶς θὰ λειτουργῇ εἰς τὸ μέλλον ἡ Δημοκρατία, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ διεξάγωνται ὁμαλῶς καὶ πρεπόντως αἱ νομοθετικαὶ ἐργασίαι. Ἤκουσα τὴν περὶ Ἡμερησίας Διατάξεως πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν ἀποδέχομαι. Ἀλλ’ ἔχει καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν πεῖραν, τὴν ὁποίαν καὶ ἡμεῖς ἔχομεν, καὶ γνωρίζει πολὺ καλὰ ὅτι εἶναι ἀδύνατον μὲ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς Βουλῆς νὰ γίνῃ εὔρυθμος νομοθετικὴ ἐργασία, νὰ γίνῃ ἐπιμεμελημένη ἐπεξεργασία τῶν νομοσχεδίων. Ἀνεβάλομεν τὸ ζήτημα κατὰ τὸ προηγούμενον τμῆμα τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, διότι δὲν εἶχεν ὡριμάσει ἐπαρκῶς ἡ ἰδέα τῆς συστάσεως τῆς δευτέρας Βουλῆς διὰ διχοτομήσεως τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως εἰς Βουλὴν καὶ Γερουσίαν καὶ διὰ προσκλήσεως, ἂν ἀπεδέχοντο, καὶ ἀντιπροσώπων τῶν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κομμάτων εἰς τὴν Γερουσίαν, ὅπως καὶ αὐτοὶ συνεργασθοῦν εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ πολιτεύματος καὶ διὰ τῆς συνεργασίας αὐτῶν συντελέσουν εἰς τὴν ἐξομάλυνσιν τοῦ πολιτικοῦ βίου. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἐπίσης μεγάλης σπουδαιότητος διότι, τονίζω καὶ πάλιν, οἱανδήποτε φροντίδα καὶ ἂν καταβάλωμεν, εἶμαι πεπεισμένος, ἔχων ὑπ’ ὄψιν τὰς παρελθούσας Βουλάς, ὅτι χωρὶς τὴν λειτουργίαν τῶν δύο Βουλῶν εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ εὐπρεπής, ἐπιμελημένη ἐπεξεργασία τῶν νομοσχεδίων, τὴν ὁποίαν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιτύχωμεν πρὸς ἐξύψωσιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας, χάριν τοῦ γενικωτέρου δημοκρατικοῦ ἀγῶνος. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀποκεντρώσεως καὶ τῆς αὐτοδιοικήσεως ἔχομεν διαφωνίαν μὲ τὴν Κυβέρνησιν. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ ἐφαρμόσῃ τοὺς κειμένους νόμους διὰ τὴν ἀποκέντρωσιν. Θὰ ἤθελον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου νὰ εἶναι σαφέστερος, διότι εἶναι σαφὴς καὶ ἡ πολιτικὴ τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως. Θὰ ἤθελον δηλαδὴ νὰ δηλώσῃ ὅτι τοὐλάχιστον εἰς τὰς Γενικὰς Διοικήσεις θὰ λειτουργήσῃ πλήρης ἀποκέντρωσις ὄχι μόνον διὰ τῆς μεταβιβάσεως μεγάλης ἐξουσίας εἰς τοὺς Γενικοὺς Διοικητάς, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς λειτουργίας Συμβουλίων ὑπηρεσιακῶν πλουτιζομένων μὲ ἀντιπροσώπους τῶν Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, εἰς τὰ ὁποῖα νὰ ἀνατίθηται ἡ γνωμοδότησις, ὅπως καὶ εἰς τὰ κεντρικὰ Συμβούλια τῶν Ὑπουργείων, τῶν ζητημάτων τὰ ὁποῖα θέτει εἰς αὐτοὺς ὁ Γενικὸς Διοικητής. Πιθανὸν ὅμως ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δι’ ὅσων εἶπεν, αὐτὰ νὰ ἐννοῇ, θὰ ἤθελα ὅμως σαφεστέραν δήλωσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου.

§8Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν μετεχειρίσθην τὴν λέξιν «ἀποκέντρωσις» καὶ τὴν λέξιν «ἀποσυγκέντρωσις» ἐννόουν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πανταχοῦ τοῦ κόσμου ἐννοεῖ ἡ ἐπιστήμη. Ὅταν λέγωμεν ἀποκέντρωσιν, δὲν δυνάμεθα νὰ ἐννοῶμεν εἰς δημοκρατικὰ πολιτεύματα τίποτε ἄλλο παρὰ Συμβούλια τοπικά. Ὡμίλησα ἄλλως τε καὶ περὶ ἐκλογῆς Συμβουλίων τοπικῶν, τὰ ὁποῖα θὰ κρίνουν περὶ τῶν τοπικῶν πραγμάτων. Διέστειλα δὲ πρὸς τὴν ἀποκέντρωσιν τὴν ἀποσυγκέντρωσιν, τὴν μεταβίβασιν δηλαδὴ τῆς τοπικῆς ἐξουσίας εἰς τοὺς κατὰ τόπους ἀντιπροσώπους. Ὀφείλω μάλιστα νὰ εἴπω ὅτι πόθος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, χρονολογούμενος ἀπὸ 40 καὶ πλέον ἐτῶν, εἶναι νὰ ἀποκτήσῃ ἐπὶ τέλους τὴν ἀποσυγκέντρωσιν.

§9Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡμεῖς αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε ἀποκέντρωσιν τὸ καλοῦμεν αὐτοδιοίκησιν καὶ αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε ἀποσυγκέντρωσιν τὸ ὀνομάζομεν ἀποκέντρωσιν.

§10Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡμεῖς μεταχειριζόμεθα τὴν λέξιν τὴν πανταχοῦ διαδεδομένην.

§11Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν αὐτοδιοίκησιν τῶν Νομῶν, διότι αὐτοδιοίκησιν τῶν Δήμων μόνον ἔχομεν, ἔχομεν ἄλλην διαφωνίαν μὲ τὴν Κυβέρνησιν, διότι νομίζομεν ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἐκ τῶν ἐξαιρετικῶς ἐπειγόντων. Τονίζομεν δηλαδὴ ὅτι πρὶν προχωρήσωμεν εἰς ἐκλογὰς εἶναι ἀνάγκη νὰ λειτουργήσουν τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, ἔστω καὶ δι’ ἐκλογῆς διαφόρου ἀπὸ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ὁρίζει ὁ σχετικὸς νόμος. Μὲ τὰς σκέψεις τὰς ὁποίας ἐσχημάτισα τελευταίως, τὰς ὁποίας ἐξεδήλωσα κατὰ τὴν τελευταίαν ἡμέραν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως πρὸ τῆς διακοπῆς αὐτῶν, κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ ἄμεσος ἐκλογὴ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων δὲν εἶναι ὁ πρακτικώτερος τρόπος ἐκλογῆς Νομαρχιακῶν Συμβουλίων καὶ ἡμεῖς οἱ τῆς ἀριστερᾶς κηρυσσόμεθα ἀπροκαλύπτως ὑπὲρ τῆς ἀμέσου ἐκλογῆς τῶν Νομαρχιακῶν Συμβουλίων καὶ κηρυσσόμεθα ἀκόμη ὑπὲρ τῆς ἀμέσου λειτουργίας τῶν Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, δηλαδὴ καὶ πρὸ τῆς ἐκλογῆς δημοτικῶν καὶ κοινοτικῶν Ἀρχῶν. Γνωρίζομεν τὴν ἀτέλειαν ποὺ ὑπάρχει εἰς τὰς νέας χώρας; ὅπου δὲν ἔχει γίνει ἐκλογὴ δημοτικῶν ἀρχόντων, ἀλλὰ παρ’ ὅλην τὴν ἀτέλειαν αὐτὴν ἡ ἄμεσος λειτουργία Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, ἐκλεγομένων ἐμμέσως ἀπὸ τὰ ὑπάρχοντα δημοτικὰ καὶ κοινοτικὰ Συμβούλια, θὰ ἦτο τόσον ἐπωφελής, ὥστε εἶμαι πεπεισμένος ὅτι θὰ ἱκανοποιήσῃ μεγάλας ἀνάγκας καὶ τὸ λαϊκὸν αἴσθημα, ἰδίως εἰς τὰς νέας χώρας. Θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ θητεία τῶν πρώτων Νομαρχιακῶν Συμβουλίων νὰ μὴ εἶναι τετραετής, ἀλλὰ διετής. Τὸ ζήτημα θὰ εἶναι τόσον τραγικόν, ὅπως βλέπω ἀπὸ τὰς ἐκφράσεις μερικῶν πληρεξουσίων, διότι, ἂν λάβητε πληροφορίας ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας, θὰ ἴδητε ὅτι μεγάλη δυσκολία ὑπάρχει ἐξευρέσεως ὑποψηφίων νομαρχιακῶν συμβούλων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἐνδιαφέρῃ τὸν Λαὸν εἶναι νὰ ἴδῃ λειτουργοῦντα τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, ἔστω καὶ ἐκλεγόμενα ἀπὸ τοὺς σημερινοὺς κοινοτικοὺς ἄρχοντας, καὶ ὅταν λειτουργήσωσιν ἐπὶ διετίαν εἶμαι βέβαιος ὅτι, ὅταν θὰ γίνουν ἐκλογαί, θὰ ὑπάρξῃ μεγάλη ἅμιλλα καὶ μεγάλη προθυμία ὅπως οἱ ἐκλεκτοὶ πολῖται προσφέρωσι τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια. Εἰς ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἐπικειμένην νὰ ὑποβληθῇ νομοθετικὴν ἐργασίαν δι’ ἐπαγγελματικὴν ἐκπαίδευσιν, δι’ ἀσφάλειαν τῶν ἐργατῶν λόγῳ ἀνικανότητος ἕνεκεν ἀσθενείας, λόγῳ ἀνικανότητος ἕνεκα γήρατος, ὅσον ἀφορᾷ τὰ νομοθετήματα ταῦτα ἔχει τὴν πλήρη ἐπιδοκιμασίαν μας ἡ Κυβέρνησις. Περιμένομεν νὰ τὰ ἴδωμεν καὶ νὰ ἐκφέρωμεν τὰς κρίσεις μας ἐπ’ αὐτῶν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐπιδοκιμάζομεν τὰς σκέψεις τῆς ὑποβολῆς των. Εἴμεθα καὶ ἡμεῖς τῆς γνώμης ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτραπῇ εἰς καμμίαν τάξιν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της εἰς τὴν ὁλότητα τὴν κοινωνικὴν διὰ τῆς βίας, εἰς οὐδεμίαν ἀπολύτως τάξιν. Θέλομεν τὴν συστηματικὴν ἐξύψωσιν τῶν ἐργατῶν, τὴν ἐξύψωσιν αὐτῶν διὰ τοῦ Κράτους αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦ ἰδίου ἀγῶνος, καὶ διὰ τῆς ἰδίας ὀργανώσεως, καὶ τῆς ἰδίας των προσπαθείας. Θέλομεν ὡς ἀρχὴ κοινωνικὴ νὰ ἀναγνωρισθῇ ἀπὸ ὅλους ὅτι προορισμὸς τοῦ σημερινοῦ Κράτους εἶναι νὰ ὁδηγήσῃ τὴν κοινωνίαν εἰς ἓν καθεστὼς μεγαλυτέρας δικαιοσύνης, μεγαλυτέρας κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης, ἀλλ’ ὁ δρόμος πρὸς τὸ ἰδανικὸν αὐτὸ θὰ γίνῃ διὰ τῆς θελήσεως πάντοτε τῆς πλειοψηφίας κατὰ τὴν δημοκρατικὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν πάντες ἀναγνωρίζομεν. Εἴμεθα ἐπίσης σύμφωνοι μὲ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν πρέπει ἐξαιρετικῶς νὰ βαρύνωνται μεμονωμέναι τάξεις χάριν κοινωνικῶν μεταρρυθμίσεων, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ ὁμολογήσῃ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἐπιθυμητὸν νὰ ἀναγνωρισθῇ ἡ ἀρχὴ αὐτή, εἶναι ἀδύνατον νὰ πραγματοποιηθῇ. Πάρετε τοὺς ἰσχύοντας νόμους· ὅλοι θὰ ἴδητε ὅτι κοινωνικαὶ ἀνάγκαι πολλάκις ἐπέβαλον καὶ ἱστορικῆς προελεύσεως ἱστορικὰ δικαιώματα, ἐξ ἄλλου ἐπέβαλον ὅπως ἡ ἀρχὴ περὶ ἰδιοκτησίας, τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μὴ τηρῆται ἀπαρεγκλίτως. Καὶ ἀπὸ τὸ Κράτος τὸ σημερινὸν καὶ ἀπὸ Κυβερνήσεις ἀστικάς, ἀπὸ Κυβερνήσεις συντηρητικὰς δὲν ἐτηρήθη ἀπαρεγκλίτως ἡ ἀρχὴ αὐτὴ περὶ ἰδιοκτησίας. Καὶ νομίζω ὅτι οἱ λόγοι αὐτοὶ οἱ κοινωνικοὶ δὲν ἐξέλιπον καὶ τὸ νομίζω ἔχων ὑπ’ ὄψει καὶ αὐτὰς τὰς ἀντιλήψεις τῶν ἰδιοκτητῶν, οἱ ὁποῖοι, ὅταν ἐξέθεσα τὴν βελτίωσιν τῆς ἀποζημιώσεως τῶν ἀπαλλοτριουμένων κτημάτων, ἔμειναν ἀπολύτως εὐχαριστημένοι καὶ μοὶ εἶπον ὅτι δὲν περιέμενον αὐτὴν τὴν βελτίωσιν ἀπὸ τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἔμειναν εὐχαριστημένοι ἴσως ὄχι διότι αὐτὸ τοὺς ἱκανοποίει ἀπολύτως, ἀλλὰ διότι ἀνεγνώριζον τὴν ὑπάρχουσαν κοινωνικὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν καμμία Κυβέρνησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ παρίδῃ. Ὅτε ἐψηφίζομεν νόμους, κύριοι, δὲν ἀπεβλέψαμεν εἰς κανὲν ἔγγραφον δίκαιον· ἀπεβλέψαμεν εἰς τὴν κοινωνικὴν ἐξέλιξιν καὶ τὴν κοινωνικὴν ἀνάγκην. Ἂν δὲν θελήσωμεν ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς αὐτά, θὰ συντρίψωμεν τὴν κεφαλὴν τῆς Κυβερνήσεως, τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ καθεστῶτος ὁλοκλήρου. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐτόνισεν, ἀρκετὰ μάλιστα, σειρὰν ὅλην νομοθετικῶν μέτρων τὰ ὁποῖα σκέπτεται νὰ εἰσηγηθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐτόνισεν ὅμως ἀρκετὰ ὅτι αὐτὰ δὲν εἶναι ζητήματα ἐπείγοντα· ἡ νομοθετικὴ ἐργασία τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ὑποβληθῇ τώρα κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι παράδοξον, δὲν εἶναι ὁ λόγος τὸν ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μόνον, ὅτι τὸ συντακτικὸν ἔργον ἐμποδίζει τὴν ἐπεξεργασίαν καὶ ἄλλων σοβαρῶν νομοθετημάτων, διότι εἶναι δυνατὸν ἐκ παραλλήλου νὰ γίνῃ καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο, καὶ διότι μεγάλη εἶναι ἡ ἀνάγκη τῆς ἀνακαινίσεως τῶν κλάδων τῆς Διοικήσεως. Ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι παράδοξον, ὅπως δὲν εἶναι παράδοξον ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἰς ζητήματα θεμελιώδη, ὅπως τὸ τῆς ἐκλογικῆς μεταρρυθμίσεως, δὲν ἐφάνη κἂν νὰ ἔχῃ γνώμην, διότι ἡ συγκρότησις αὐτῆς τὴν ἀναγκάζει ν’ ἀκολουθήσῃ αὐτὴν τὴν κατεύθυνσιν. Μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως κατέστη ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη ἡ συγκρότησις μιᾶς Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ τῶν κομμάτων, ἀλλὰ Κυβέρνησις Συνασπισμοῦ, ἡ ὁποία θὰ εἶναι καὶ μία σταθερὰ Κυβέρνησις ἐξυπηρετοῦσα ἔτι σταθερώτερον τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, προϋπέθετε καὶ προϋποθέτει τὴν σύμπτωσιν καὶ τὴν συμφωνίαν τῶν κομμάτων τοῦ συνασπισμοῦ μέχρις ἑνὸς ὡρισμένου προγράμματος. Τοιαύτη ὅμως συμφωνία δὲν ἐγέννησε τὴν ὑπὸ τὸν ἐκ Σάμου πολιτευτὴν Κυβέρνησιν, καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις ἀνετράπη πρὶν κἂν ἐμφανισθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ὁμοία συμφωνία δὲν ἐγέννησε καὶ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, καὶ δι’ αὐτό, δυστυχῶς, καὶ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὸ πλεονέκτημα τῆς σταθερότητος, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξυπηρέτει γενικώτερα συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἡ συμφωνία ὑπῆρχεν εἰς τὴν ταχεῖαν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ ἀποκλειστικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ συνταγματικὰ ζητήματα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲν εἶναι ζητήματα πολιτικά· ὑπάρχουν βεβαίως καὶ συνταγματικὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν καὶ πρέπει νὰ εἶναι ζητήματα πολιτικά, ὅπως τὸ ζήτημα τῆς καθιερώσεως τοῦ Συντάγματος ἐντὸς ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος, ὅπως τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας. Ἀλλ’ εἰς αὐτὰ τὰ ζητήματα ἔπρεπε νὰ προσθέσῃ τὸ ζήτημα τῆς δευτέρας Βουλῆς. Κατὰ συνέπειαν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἐπιθυμητὴ ἐκείνη συμφωνία ἡ ὁποία θὰ ἠμποροῦσε νὰ καταστήσῃ σταθερὰν τὴν Κυβέρνησιν. Αὐτὸ εἶναι εἷς ἀκόμη λόγος ὁ ὁποῖος μᾶς φέρει εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ἔχει πραγματικῶς ἀνάγκην ὁ Τόπος μιᾶς σταθερᾶς Κυβερνήσεως. Διὰ νὰ σχηματισθῇ ὅμως ἡ σταθερὰ αὕτη Κυβέρνησις ὀφείλουν τὰ κόμματα ἐκεῖνα, τῶν ὁποίων αἱ σκέψεις καὶ αἱ ἰδέαι εἶναι συγγενεῖς, νὰ ἴδουν ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ συμφωνία μεταξὺ αὐτῶν, εἰς τρόπον ὥστε νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις στηριζομένη εἰς σταθερὰν πλειονοψηφίαν, διὰ νὰ ἠμπορέσῃ νὰ φέρῃ εἰς πέρας ὄχι μόνον τὸ συντακτικὸν ἔργον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐσωτερικὸν ἀναπλαστικὸν ἔργον, τὸ ὁποῖον θὰ στερεώσῃ τὴν Δημοκρατίαν, θὰ ἐξομαλύνῃ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν καὶ θὰ ἱκανοποιήσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ Λαοῦ. Λυπούμεθα διότι δὲν κατωρθώθη νὰ σχηματισθῇ τοιαύτη Κυβέρνησις. Ἐκάμαμεν ὅ,τι ἠμπορούσαμεν ὅπως ἀφήσωμεν τὰ κόμματα τῆς πλειονοψηφίας εἰς σχηματισμὸν τοιαύτης Κυβερνήσεως. Δὲν γνωρίζω διατί ἡ τοιαύτη Κυβέρνησις δὲν ἐπετεύχθη. Ἐγὼ εὔχομαι ὅπως ἡ εὑρισκομένη ὄπισθεν τῆς Κυβερνήσεως πλειονοψηφία, ἂν συμφωνῇ, παραμείνῃ σταθερὰ καὶ σταθερῶς ὑποστηρίζουσα τὴν Κυβέρνησιν. Ἡμεῖς διὰ τοὺς λόγους τούτους, τοὺς ὁποίους ἐξεθέσαμεν, μολονότι θὰ εἴχομεν τὴν διάθεσιν εἰς τὸ κόμμα τὸ ὁποῖον ἐκπροσωπεῖ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀποδώσωμεν τὰ ὅσα ὑποστηρίζοντες τὴν ὑπ’ αὐτὸν Κυβέρνησιν... (ἱλαρότης).

§12Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἤλπιζα εἰς ἀνταπόδοσιν (ἱλαρότης).

§13Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μολονότι θὰ εἴχομεν τὴν διάθεσιν νὰ τῷ παράσχωμεν τοιαύτην ὑποστήριξιν, αἱ διαφωνίαι μας εἶναι ἀρκετὰ σοβαραὶ καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις τὴν ἄρνησίν μας ὅπως ἐγκρίνωμεν τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐκτιμήσουν ὡς ἀποτέλεσμα μιᾶς βαθείας ἐκτιμήσεως περὶ πραγμάτων τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἐπιτελεσθοῦν εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν διὰ νὰ εὐδοκιμήσῃ. Ἔχομεν ἀνάγκην σταθερότητος κυβερνητικῆς, κύριοι συνάδελφοι, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἔχομεν ἀνάγκην σταθερότητος τῶν ἰδεῶν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν (χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§15Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν γνωρίζω ποίας ἄλλας ἀτελείας παρουσιάζει ἡ παροῦσα Συνέλευσις, οὐδεὶς ὅμως θὰ ἠδύνατο νὰ τὴν κατηγορήσῃ διὰ φυγοπονίαν. Ἡ προθυμία πρὸς ἐργασίαν, τὴν ὁποίαν ἀνέκαθεν ἐπέδειξεν, ἐξακολουθεῖ νὰ διατηρῆται μέχρι σήμερον ἀδιάκοπος, καὶ ἂν δὲν ἤθελε μεσολαβήσει ἡ κυβερνητικὴ κρίσις ἡ ἐπανάληψις τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν ἤθελε συμπέσει ἀκριβῶς μὲ τὴν ἡμέραν τὴν ὁρισθεῖσαν διὰ τοῦ ψηφίσματος. Ἡ πρόθυμος αὕτη τῶν κ.κ. πληρεξουσίων προσέλευσις εἶναι ἀξία ἰδιαιτέρας σημειώσεως ἂν ἀναλογισθῶμεν ὅτι ἡ διάρκεια τῶν θερινῶν διακοπῶν ὑπῆρξε σχετικῶς βραχεῖα καὶ ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν συναδέλφων ἠναγκάσθησαν νὰ παραμείνουν καὶ κατὰ τὸ θέρος εἰς τὴν πρωτεύουσαν, χάριν τῆς διεκπεραιώσεως τοῦ νομοθετικοῦ ἔργου τὸ ὁποῖον ἀνετέθη εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς, νομοθετικοῦ ἔργου διὰ τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν χάριτας καὶ εἰς τὰ μέλη τῶν Ἐπιτροπῶν καὶ εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Ἡ φιλοπονία ὅμως δὲν ἀρκεῖ. Δὲν θέλω νὰ ὑποτιμήσω, ὡς ἴσως φαντάζεται ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας, τὸ συντελεσθὲν νομοθετικὸν ἔργον, ἀλλ’ ὁ ὄγκος τῆς ἐργασίας, ὅταν περιστρέφεται εἰς θέματα ἐπουσιώδους σημασίας, εἰς δεδομένας στιγμὰς εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ πρόξενος ζημιῶν μᾶλλον ἢ ὠφελείας. Καὶ ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι, παρ’ ὅλην τὴν ἐργατικότητα τὴν ὁποίαν ἐπέδειξεν ἡ Συνέλευσις, εὑρίσκονται ἀκόμη ἐκκρεμῆ ἐνώπιον ἡμῶν τὰ κύρια προβλήματα, μετὰ τῶν ὁποίων συνδέεται ἡ ἐκπλήρωσις τῶν ἐλπίδων ἡμῶν καὶ τῶν προβλέψεων ἡμῶν διὰ τὸ μέλλον. Ἡ ἐκκρεμότης αὕτη ὀφείλεται ἐν πολλοῖς εἰς δυσχερείας ἀπορρεούσας ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων, ἔχει ὅμως ἐπίσης τὴν ἀρχήν της εἰς λόγους συνδεομένους πρὸς τὰς ἀδυναμίας τῶν προσώπων. Δὲν θέλω, δὲν προτίθεμαι νὰ ὑπαινιχθῶ κανένα ἰδιαιτέρως· ὁμιλῶν περὶ προσωπικῶν ἀδυναμιῶν, δὲν ἐξαιρῶ κἂν καὶ τὸν ἑαυτόν μου εὐθυνῶν. Ὅλοι ἐπιθυμοῦμεν νὰ φανῶμεν χρήσιμοι εἰς τὸν Τόπον, ἀλλὰ καὶ ὅλοι ὑποκείμεθα εἰς ἐπιδράσεις ὑποσυνειδήτους, αἱ ὁποῖαι μᾶς παρασύρουν λεληθότως εἰς σφάλματα καὶ εἰς πλάνας. Ὁ πόλεμος μᾶς ἐκληροδότησε μίση τὰ ὁποῖα δὲν δυνάμεθα, παρ’ ὅλας τὰς προσπαθείας μας, νὰ πραΰνωμεν, μᾶς ἐκληροδότησεν, ὅπερ χειρότερον, τὴν ὀξεῖαν, τὴν ἀνυπόμονον ἐκείνην διάθεσιν ἡ ὁποία συντείνει νὰ δημιουργῇ καθ’ ἑκάστην νέας ἀντιθέσεις. Ἡ ἀλληλομαχία αὐτὴ δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ φθείρῃ τὰς δυνάμεις μας καὶ νὰ παραλύῃ, ἐν μέρει τοὐλάχιστον, τὴν ζωτικότητα, τὴν ἀληθῶς ἀξιοθαύμαστον, τὴν ὁποίαν ἐγκλείει ἡ φυλή μας. Ἂν μέχρι σήμερον δὲν ἐξεδηλώθησαν τὰ ἀποτελέσματα ἁπτότερα, περισσότερον δυσάρεστα, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ πόλεμος δὲν ἐφείσθη καὶ τῶν ἄλλων Ἐθνῶν τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται πέριξ ἡμῶν ἢ μακρὰν ἡμῶν. Καὶ οἱ λαοὶ οὗτοι κατατρύχονται ἀπὸ ὁμοίας πρὸς τὰς ἡμετέρας δυσχερείας καὶ ἀνωμαλίας. Ἡ σύμπτωσις ὅμως αὕτη δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἀποπλανᾷ, οὔτε πρέπει νὰ μᾶς καθησυχάζῃ τελείως. Τὰ Ἔθνη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θέλουν κατορθώσει πρῶτα νὰ θραύσουν τὰς πέδας τῶν παθῶν καὶ τῶν διαιρέσεων καὶ νὰ ἀνακτήσουν πρῶτα τὴν ἐσωτερικήν των συνοχὴν καὶ ἀλληλεγγύην, θὰ ἀποκτήσουν πλεονεκτήματα ἀδιαφιλονείκητα καὶ ὑπεροχὴν οὐσιώδη ἐπὶ τῶν λαῶν ἐκείνων τῶν καθυστερούντων, τῶν κατατριβομένων εἰς ἀσκόπους διαμάχας. Αὐτὴ ἡ σκέψις, αὐτοὶ οἱ φόβοι μοὶ ὑπηγόρευσαν τὴν ἰδέαν ὅτι εἶναι ἀνάγκη ταχείας καὶ ριζικῆς ἐσωτερικῆς ἐκκαθαρίσεως, ὑπηγόρευσαν ἑπομένως εἰς ἐμὲ τὴν ἰδέαν τοῦ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως ἀπορρεούσης ἐκ τῆς συνεργασίας ὅλων τῶν ἀποχρώσεων τῆς Συνελεύσεως, ἐφόσον ἐθεωρεῖτο καὶ ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς συνεργασίαν ἔτι εὐρυτέραν. Γνωρίζετε ὅτι ἡ σκέψις μου αὐτὴ δὲν χρονολογεῖται ἀπὸ τῆς χθές, ὅτι χρονολογεῖται ἀπὸ πολλοῦ, ὅτι τὴν ὑπεστήριξα μετὰ θέρμης, δημοσίᾳ καὶ κατ’ ἰδίαν, ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ διὰ τοῦ Τύπου, πρὸς φίλους καὶ πρὸς ἀντιπάλους, τὴν ὑπεστήριξα ὄχι ἅπαξ, ἀλλὰ κατ’ ἐπανάληψιν, εἰς πᾶσαν περίστασιν. Καὶ ἀπέτυχεν ἡ προσπάθειά μου ὄχι ἅπαξ, ἀλλὰ κατ’ ἐπανάληψιν, εἰς πᾶσαν περίστασιν. Δὲν αἰσθάνομαι, κύριοι πληρεξούσιοι, οὔτε χόλον διὰ τὴν ἀποτυχίαν, οὔτε μεταμέλειαν διὰ τὴν προσπάθειαν. Ἂν τὴν παρέλειπον, δὲν θὰ ἐξεπλήρουν τὸ καθῆκόν μου. Ἀπέτυχεν ἡ προσπάθειά μου διότι προσέκοψεν ἐν πρώτοις εἰς αἴσθημά τι γενικώτερον, αἴσθημα δυσπιστίας περὶ τῆς πρακτικότητος αὐτῆς. Οἱ πλεῖστοι καὶ ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τὴν ἠσπάζοντο τὴν ἐθεώρουν κατὰ βάθος λύσιν θεωρητικήν; λύσιν ἀνεφάρμοστον. Ἀνεφάρμοστον διὰ τίνα λόγον; Ἡ κατάτμησις τῆς Συνελεύσεως ἐπιβάλλει τὴν συνεργασίαν. Καὶ εἶναι δυνατὴ καὶ ἐπιβεβλημένη ἡ συνεργασία μεταξὺ τριῶν ἢ τεσσάρων ἀποχρώσεων καὶ εἶναι ἀδύνατος ἡ συνεργασία μεταξὺ τεσσάρων ἢ πέντε ἀποχρώσεων; Δυνάμεθα νὰ συνεργασθῶμεν μετὰ τῶν λοιπῶν ἀποχρώσεων κατὰ μέρος, κατὰ μόνας, ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατος ἡ συνένωσις ὅλων τῶν δυνάμεων, ὅταν τὴν συνένωσιν τὴν ἐπιβάλλουν τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας; Δὲν προσέκοψεν ὅμως ἡ προσπάθειά μου εἰς τὴν παθητικὴν ταύτην ἀντίδρασιν· προσέκρουσε τελικῶς εἰς ἀντιρρήσεις σαφεστέρας, εἰς ἀντιρρήσεις συγκεκριμένας. Προσέκοψεν εἰς τὴν ἀντίρρησιν ὅτι τὴν ἕνωσιν ἀποκλείει ἡ διαφορὰ τῶν προγραμμάτων, εἰς τὴν ἀντίρρησιν ὅτι διὰ τῆς ἑνώσεως θὰ ἐξουδετεροῦτο ἡ ἐνάσκησις συστηματικῆς ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὴν Συνέλευσιν, προσέκρουσε τέλος εἰς τὴν ἀντίρρησιν ὅτι ἡ ἕνωσις ἡ ἐντεῦθεν ἤθελε προκαλέσει τὴν ἕνωσιν τῶν ἐκεῖθεν, τὴν διαιώνισιν τῶν πολιτικῶν ἀγώνων ὑπὸ τὴν παλαιὰν αὐτῶν μορφήν. Ὅλαι αἱ ἀντιρρήσεις αὗται, κύριοι, πηγάζουν ἐκ μιᾶς παρεξηγήσεως, τῆς παρεξηγήσεως τοῦ σκοποῦ καὶ τῆς ἐννοίας τῆς προτάσεώς μου. Δὲν ἀπέβλεψα διὰ τῆς προτάσεώς μου εἰς τὴν δημιουργίαν παρατάξεως μαχητικῆς ἢ κἂν παρατάξεως ἁπλῶς ἐκλογικῆς στρεφομένης ἐναντίον τῶν πολιτικῶν ἡμῶν ἀντιπάλων. Πᾶν τοὐναντίον, ἀπέβλεψα δι’ αὐτῆς εἰς τὴν ἄρσιν τῶν ἀνωμαλιῶν ἐκείνων αἱ ὁποῖαι εἶναι ἰδιαιτέρως ἐπαισθηταί, καθ’ ἃ εἶναι φυσικόν, εἰς τὸν ἀντίπαλον πολιτικὸν κόσμον, ἀπέβλεψα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τὴν ταχεῖαν καὶ ἄμεσον ὅλης τῆς προπαρασκευαστικῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία προαπαιτεῖται διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν ἑνὸς δικαίου πόθου τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου, τοῦ πόθου τῆς ἐνεργοτέρας συμμετοχῆς αὐτοῦ εἰς τὸν δημόσιον βίον διὰ τῆς ἐκπροσωπήσεώς του εἰς τὸ Ἐθνικὸν Συνέδριον. Ἅμα τῇ λήξει τοῦ ἔργου τούτου ἕκαστον τῶν πολιτικῶν κομμάτων τῶν παρισταμένων εἰς τὴν Συνέλευσιν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἀνήκουσαν εἰς αὐτὸ θέσιν καὶ νὰ ἐπιδοθῇ ἐλευθέρως εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἰδίων του ἀρχῶν, διότι οὐδεὶς ποτε ἐσκέφθη νὰ ζητήσῃ, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἐζήτησα, νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὰς ἀρχὰς εἰς τὰς ὁποίας πιστεύει ἕκαστος ἐξ ἡμῶν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξηγούμεθα. Ὑπάρχουν διαφοραὶ μεταξὺ ἡμῶν καὶ εἶναι τοῦτο καὶ εὐνόητον καὶ χρήσιμον, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ σημεῖα κοινὰ καὶ θὰ ἦτο παράδοξον καὶ ἀκατάληπτον ἂν συνέβαινεν ἄλλως. Καὶ ὅτι ὑπάρχουν σημεῖα κοινὰ ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας. Ἰσχυρίζομαι ὅτι τὰ κοινὰ ταῦτα σημεῖα εἶναι πάμπολλα καὶ εἶναι σήμερον προεχούσης σημασίας καὶ φύσεως ἐπειγούσης. Τὸ πρόβλημα τὸ οἰκονομικόν, ὑπὸ τὴν ταμειακήν του τοὐλάχιστον ὄψιν, τὸ πρόβλημα τὸ προσφυγικόν, ἡ ἀνόρθωσις τῆς Διοικήσεως, ἡ ὁριστικὴ διαμόρφωσις τοῦ πολιτεύματος, ἡ ἐξάλειψις ὅλων τῶν παθολογικῶν ἐκείνων συμπτωμάτων τὰ ὁποῖα ἐμποδίζουν τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τοῦ πολιτικοῦ βίου, πάντα ταῦτα εἶναι θέματα, τὰ ὁποῖα χρήζουν ταχείας, ἀμέσου μερίμνης, πρὸ παντὸς ὅμως χρήζουν τῆς κοινῆς πάντων ἡμῶν μερίμνης. Ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ κοινοῦ τούτου προγράμματος ἡ ὁμοφωνία δὲν θὰ ἦτο δύσκολος. Καὶ προκειμένου νὰ ἐπιτύχωμεν τὸ κοινὸν τοῦτο πρόγραμμα, τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν θὰ ἐδίσταζον νὰ στέρξω εἰς τὴν παροδικήν, τὴν ἐπί τινα χρόνον, χρόνον ἐλάχιστον, χαλάρωσιν τῆς συστηματικῆς ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα οὐδένα ἤθελον διατρέξει ἐκ τούτου κίνδυνον. Τὸ ἀντιστάθμισμα τῆς χαλαρώσεως ταύτης θὰ ὑπῆρχεν ἐν αὐτῇ τῇ συνθέσει τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ὀνομάσωμεν Κυβέρνησιν ἀμοιβαίου ἐλέγχου. Τὸ πνεῦμα, ἄλλως τε, τὸ κρατοῦν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, πνεῦμα ἀνεξαρτησίας, θὰ ἀπέκλειε τὸν φόβον ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παρέλθωσιν ἀπαρατήρητοι ἐνδεχόμεναι ὑπερβασίαι, ἐνδεχόμεναι καταχρήσεις τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν ἄγρυπνον παρακολούθησιν τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, ἀσκουμένην καθ’ ἑκάστην διὰ τῆς δημοσιογραφίας. Ἀλλὰ θὰ ἦτο ἡ πρώτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀνταγωνισμὸς τῶν κομμάτων εἰς τὰς Βουλὰς ὑποχωρεῖ ἐνώπιον μιᾶς ὑπερτέρας ἀνάγκης καὶ τὴν πάλην αὐτὴν τὴν ἀντικαθιστᾷ ἡ κοινὴ ἐνέργεια; Εἶναι ἡ πάλη ἀνάγκη εἰς τὴν πολιτικὴν ζωήν, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἡ ἠρεμία καὶ ἡ νηφαλιότης ἀνάγκη ἐπίσης εἰς τὸν βίον τῶν λαῶν, εἰς στιγμὰς κυρίως νοσηρᾶς, γενικῆς νευρικότητος, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἐξωθήσωσι τὴν Χώραν εἰς περιπετείας. Ποσάκις δὲν εἴδομεν εἰς ὅλον τὸν κόσμον μερίδας ῥιζικῶς διισταμένας νὰ τείνουν πρὸς ἀλλήλας τὰς χεῖρας, ποσάκις δὲν εἴδομεν κόμματα, τὰ ὁποῖα ἐχώριζον ἰδεολογικαὶ διαφοραί, δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἀγεφύρωτοι, νὰ συμπυκνῶνται εἰς μίαν ἑνιαίαν δύναμιν, ὅτε ἐπρόκειτο διὰ τῆς ἑνώσεως ταύτης νὰ ἀποτρέψουν τοὺς κινδύνους τοὺς ἐπαπειλουμένους ἐναντίον τῆς Πατρίδος αὐτῶν; Δύνανται ὅμως νὰ μὲ ἐρωτήσουν: Διατρέχομεν ἡμεῖς σήμερον τοιαύτας κρισίμους περιστάσεις; Βεβαίως δὲν προχωροῦμεν ἀπροσκόπτως. Ἂν ὁ πόλεμος παρῆλθεν, αἱ ἀνωμαλίαι μένουν. Καὶ ἂν αἱ ἀνωμαλίαι αὗται δὲν ἔχουν παρ’ ἡμῖν βαθείας τὰς ῥίζας, τόσον τὸ καλύτερον· θὰ δυνηθῶμεν καὶ ταχέως καὶ ἀκόπως νὰ τὰς ἐξομαλύνωμεν πρὶν ἢ καταστοῦν χρόνιαι καὶ ἀθεράπευτοι. Ἂν ὅλαι αἱ πλημμέλειαι τὰς ὁποίας παρατηροῦμεν, αἱ συνεχεῖς διαμαρτυρίαι καὶ αἱ προκλήσεις αἱ ἀκουόμεναι ἐκεῖθεν καὶ ἡ ἀθυμία ἡ ὁποία παρατηρεῖται ἐντεῦθεν, αἱ δυσχέρειαι αἱ οἰκονομικαὶ καὶ αἱ δυσχέρειαι αἱ προσφυγικαί, ἡ ἀρρυθμία ἡ ὁποία παρατηρεῖται εἰς τὴν Διοίκησιν, ἀρρυθμία ὄχι μόνον ὑλική, αἱ ἀπόπειραι τῶν πραξικοπημάτων, ἂν πάντα ταῦτα δὲν ἔθιξαν βαθέως τὸν ἐθνικὸν ἡμῶν ὀργανισμόν, καὶ εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι δὲν τὸν ἔθιξαν εἰσέτι βαθέως, τόσον τὸ καλύτερον, ἐπαναλαμβάνω, διότι θὰ ἤρκει χρόνος ἐλάχιστος εἰς Κυβέρνησιν ἀπερίσπαστον ἐκ προστριβῶν νὰ ἐξαλείψῃ ῥιζικῶς τὰ ἐπιπόλαια ταῦτα συμπτώματα καὶ ν’ ἀπομακρύνῃ ἐκ τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς πᾶσαν ἀφορμὴν ἀνησυχίας καὶ πάντα φόβον κινδύνων, κινδύνων ὑπαρκτῶν εἴτε ἀνυπάρκτων. Τὴν ἔξαρσιν ταύτην ὅλων ἡμῶν τῶν δυνάμεων ἐπεζήτησα, ὑπὲρ αὐτῆς ἀπηυθύνετο ἡ ἔκκλησίς μου. Δὲν εἰσηκούσθην. Δὲν συντρέχει οὐδεὶς λόγος ν’ ἀπελπισθῶμεν. Θὰ προσπαθήσωμεν νὰ φθάσωμεν δι’ ἄλλης ὁδοῦ εἰς τὸν αὐτὸν σκοπόν. Καὶ εἶναι εὐχάριστον ὅτι τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον διεῖπε σήμερον τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας, μᾶς παρέχει βασίμους περὶ τούτου ἐλπίδας. Θὰ φθάσωμεν δι’ ἄλλης ὁδοῦ εἰς τὸν αὐτὸν σκοπόν· καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον θέλομεν παράσχει ὅλην ἡμῶν τὴν ὑποστήριξιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἠκούσαμεν πρὸ ὀλίγου, κινοῦνται, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ἐντὸς τοῦ διαγράμματος τῶν γενικωτέρων τούτων ἀναγκῶν. Ἡ ταχεῖα τοῦ πολιτεύματος κατάρτισις ἀνταποκρίνεται πρὸς αἴσθημα ἀναμφισβήτητον τῆς δημοσίας γνώμης καὶ εἰς τὴν ἀνάγκην ὅπως ἐκλείψῃ ἡ κρατοῦσα ἐν αὐτῇ ἀοριστία περὶ τῶν θεμελιωδῶν μας θεσμῶν. Καὶ ἡ ἐπάνοδος εἰς τὸν ὁμαλὸν βίον διὰ τῶν ἐκλογῶν καὶ αὕτη δὲν εἶναι ξένη πρὸς τὴν ροπὴν τοῦ δημοσίου φρονήματος, ὡς ὀρθῶς ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν πρόκειται νὰ καταρτίσωμεν τὸ πολίτευμα ἡμῶν ἀπνευστί, ὡς φοβεῖται ὁ ἐκ Μαντινείας συνάδελφος. Οὐδεὶς ὑπάρχει πρὸς τοῦτο λόγος. Ἀλλ’ ἂν ἁπλῶς δὲν χρονοτριβήσωμεν εἰς μάτην, ἂν ἀποφύγωμεν πᾶν ὅ,τι εἶναι περιττόν, καὶ πάλιν τὸ ἔργον ἡμῶν τὸ συντακτικὸν εἶναι δυνατὸν νὰ περατωθῇ ἐντὸς ἐλαχίστων χρονικῶν ὁρίων. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ ἄποψις ἡμῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ ταχεῖα σύνταξις τοῦ πολιτεύματος καὶ ἡ ταχυτέρα ἐπάνοδος εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον τὰ σημεῖα ἐφ’ ὧν συνταυτιζάμεθα μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Τίς εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ συμφωνήσῃ ἐπὶ τῶν προσπαθειῶν πρὸς ἀποκατάστασιν τοῦ γοήτρου τῆς Διοικήσεως, πρὸς ἀποκατάστασιν τοῦ γοήτρου τῆς Δικαιοσύνης, ὑπὲρ τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως, ἢ τίς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ διαφωνίας εἰς μέτρα τείνοντα εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν τοπικῶν ἀναγκῶν διὰ τῆς ἀναπτύξεως καὶ τῆς αὐτοδιοικήσεως καὶ τῆς ἀποκεντρώσεως; Ἡ αὐτοδιοίκησις καὶ ἡ ἀποκέντρωσις δὲν εἶναι πόθος σημερινός. Πρὸ πολλῶν δεκαετηρίδων, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπετέλεσαν, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, τὸ πρόγραμμα ὄχι μόνον τῶν νεωτέρων Κυβερνήσεων, ἀλλὰ καὶ τῶν παλαιοτέρων τοιούτων, καὶ ἀνταποκρινομένη ἡ Πολιτεία πρὸς τὸν πόθον τοῦτον συνέστησε τὴν γνωστὴν Ἐπιτροπὴν ἥτις κατήρτισε τοὺς νόμους τοὺς ἤδη ἰσχύοντας περὶ ἀποκεντρώσεως, τῶν ὁποίων καὶ δυνατὴ καὶ εὐκταία εἶναι ἡ συμπλήρωσις. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν εἰμὴ νὰ διαφωνήσω μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας ὅσον ἀφορᾷ τὴν προσωρινὴν διάπλασιν τοῦ θεσμοῦ τῆς αὐτοδιοικήσεως, εἴτε εἰς τὰς νέας εἴτε εἰς τὰς παλαιὰς χώρας. Ἡ τοπικὴ διοίκησις, πρὸ παντὸς εἰς τὰς νέας χώρας, ὀφείλει νὰ ἐνισχυθῇ διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς ἐξουσίας τῶν τοπικῶν ὀργάνων, εἶναι δὲ δυνατὸν τὸ ἔργον τοῦτο νὰ συμπληρωθῇ διὰ τῆς καταρτίσεως συμβουλευτικῶν Σωμάτων, ἀλλὰ συμβουλευτικῶν Σωμάτων ἀσχέτων πρὸς τὴν λειτουργίαν τῆς αὐτοδιοικήσεως ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ βασισθῇ ἐπὶ Συμβουλίων αἱρετῶν, προερχομένων ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ Λαοῦ. Δὲν θὰ μᾶς εὕρῃ ἐπίσης διαφωνοῦντας ἡ Κυβέρνησις ὅσον ἀφορᾷ τὴν προστασίαν τῶν κειμένων οἰκονομικῶν θεσμῶν, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν τὸ ἔρεισμα τοῦ ἰσχύοντος κοινωνικοῦ καθεστῶτος, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν ὅλην τὴν χαρὰν ἡμῶν διότι διὰ τῶν δηλώσεων αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις σαφῶς καθώρισεν ὅτι ἡ πολιτεία αὐτῆς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι οὔτε ἐχθρικὴ οὔτε ἁπλῶς ἀρνητικὴ ἀπέναντι τῶν ἐργαζομένων τάξεων, εἴτε τῶν τάξεων τῶν ἀγροτικῶν εἴτε τῶν τάξεων τῶν ἀστικῶν. Διότι πολιτικὴ τοιαύτη οὐδὲν ἄλλο ἀποτέλεσμα θὰ εἶχεν εἰμὴ τὴν ἐνίσχυσιν τῶν διαλυτικῶν στοιχείων καὶ τῶν ἀνατρεπτικῶν τάσεων, ἐνῷ πολιτικὴ προστασίας τῶν ἐργαζομένων μαζῶν θέλει ὑποβοηθήσει καὶ τὴν πρόοδον καὶ τὴν ἐξέλιξιν διὰ τῆς ἀκαταπαύστου ἐναρμονίσεως τῶν οἰκονομικῶν καὶ κοινωνικῶν σχέσεων τῶν διαφόρων τοῦ Λαοῦ στοιχείων. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐρωτήσῃ τις: Δὲν θὰ προκύψουν προϊόντος τοῦ χρόνου διαφοραὶ μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡμῶν ὥστε νὰ κλονισθῇ ἡ κυβερνητικὴ σταθερότης, καθ’ ἃ φοβεῖται ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας; Εἶναι πράγματι δυνατὸν νὰ προκύψουν διαφοραὶ καὶ εἶναι εὔκολον νὰ λυθοῦν. Θὰ ἐκθέσωμεν ἠρέμως τὰς γνώμας ἡμῶν πρὸς τὴν Συνέλευσιν· θὰ πράξῃ, ὑποθέτομεν, τὸ αὐτὸ καὶ ἡ Κυβέρνησις· καὶ ἡ Συνέλευσις θὰ ἀποφασίσῃ ἐλευθέρως. Διχογνωμίαι ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσλάβουν χροιὰν πολιτικὴν καὶ νὰ κατισχύσουν ἀπέναντι τῶν κοινῶν ἀπόψεων καὶ τῶν κοινῶν σκοπῶν τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκομεν. Δὲν γνωρίζομεν ἡμεῖς λόγου χάριν ποῖαι εἶναι αἱ ἰδέαι τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἀπεκρυσταλλώθησαν ἀκόμη, καὶ εἶναι τοῦτο εὔλογον, διότι πρόκειται περὶ θέματος, εἰς τὸ ὁποῖον προέχει ὑπὲρ πᾶν ἄλλο ἡ ἐπικαιρότης.

§16Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ μᾶς εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις.

§17Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπῃ σήμερον τὴν γνώμην της ἡ Κυβέρνησις. Αἱ ἀπόψεις ἡμῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἶναι γνωσταί. Θεωροῦμεν, ὄχι διότι ἀγόμεθα ἐκ θεωρητικῆς τινος ἀρχῆς, οὐδὲ διότι παραγνωρίζομεν τὰς ἀτελείας καὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς, θεωροῦμεν ὅτι ἡ ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις ἐπιβάλλεται ἤδη ἐκ καθαρῶς πρακτικῆς ἀπόψεως, διότι φρονοῦμεν ὅτι μόνον τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς προσαρμόζεται πρὸς τὰς παρούσας πολιτικὰς συνθήκας καὶ διευκολύνει τὴν ἐσωτερικὴν γαλήνευσιν, ἥτις ὀφείλει ν’ ἀποτελῇ τὸν κυριώτερον ἡμῶν σκοπόν (χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἂν ἐμμένω εἰς τὰς ἀντιλήψεις τὰς ὁποίας ἔχω ὅσον ἀφορᾷ τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος οὐδὲν ἐμεσολάβησε γεγονὸς ὅπως μεταβάλω τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας ὑπεστήριξα προκειμένου περὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, προκειμένου ἀκριβέστερον περὶ τῆς προχείρου αὐτῆς καταρτίσεως κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ὑπεδείχθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας συναδέλφου. Καὶ δὲν μετέβαλον τὰς σκέψεις ταύτας, διότι ἐπιθυμῶ οἱ θεμελιώδεις ἡμῶν θεσμοὶ ν’ ἀπορρέωσιν ὁμαλῶς καὶ ἀβιάστως, νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν ἀρτιώτεροι καὶ νὰ προκύψουν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κανόνων οἱ ὁποῖοι διέπουν σήμερον ὅλους τοὺς ἐλευθέρους λαούς. Θὰ ἀπετέλει δὲ παρέκκλισιν ἀσυγχώρητον ἐκ τῶν κανόνων τούτων ἡ υἱοθέτησις τῶν ἀπόψεων τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας, ὁ διορισμὸς τῶν Γερουσιαστῶν ἐκ μέρους ἡμῶν, ὁ διορισμὸς αὐτῶν ἀκόμη τῶν ἀντιπροσώπων τῆς ἀντιπάλου ἡμῶν λαϊκῆς μερίδος. Θὰ εἶχεν ἴσως ἔννοιάν τινα καὶ δικαιολογίαν ἡ πρότασις, ἂν συνήνει τουλάχιστον ὁ ἀντίπαλος πολιτικὸς κόσμος διὰ τῶν ἐγκυροτέρων αὐτοῦ ἀντιπροσώπων, ἂν συνηνοῦντο οἱ παράγοντες ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ἰσχυρισθοῦν βασίμως ὅτι διερμηνεύουν τὰς ἀντιλήψεις τῆς μείζονος μερίδος τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ στρατοπέδου. Ἀλλ’ ἔχομεν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου δηλώσεις κατηγορηματικὰς καὶ σαφεῖς, δηλώσεις ἀρνητικάς. Καὶ θὰ ἦτο πλάνη ἀσυγχώρητος ἂν παρὰ ταῦτα ἠθέλομεν ἐκτεθῆ εἰς ἀτυχεῖς πειραματισμούς. Προκειμένου περὶ τῆς ἐνισχύσεως τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν ἴσως θὰ λάβω ἀφορμὴν προσεχῶς νὰ ὁμιλήσω, ἀλλὰ θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἐνισχύσω τὴν Κυβέρνησιν εἰς πᾶν μέτρον τεῖνον πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἐνισχύσω κυρίως τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν περικοπὴν ὄχι μόνον πάσης περιττῆς δαπάνης, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν περικοπὴν ὅλων ἐκείνων τῶν δαπανῶν αἱ ὁποῖαι σήμερον δὲν ἐξυπηρετοῦν ἀνάγκας ἀπαραιτήτους καὶ εἰς τὴν κατάργησιν Ὑπηρεσιῶν, τῶν ὁποίων ἡ ἀναστολὴ ἐπί τινα χρόνον οὐδεμίαν θὰ προὐξένει οὐσιώδη ζημίαν. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπάρχουν οἱ φρονοῦντες ὅτι φυσική τις προδιάθεσις φέρει πρὸς σκέψεις ἀπαισιοδόξους. Ἡ πεῖρα δυστυχῶς δὲν ἐπεβεβαίωσε τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον. Ἂν πράγματι ἐπίστευον ὅτι τὰ πράγματα παρ’ ἡμῖν ἀκολουθοῦν τὴν τροχιὰν τὴν ὁποίαν ἔχει διαγράψει νόμος τις ἀδυσώπητος θὰ εἶχον τὴν ἠρεμίαν τὴν ὁποίαν γεννᾷ ἡ συναίσθησις ὅτι εἶναι ματαία πᾶσα προσπάθεια πρὸς θεραπείαν, θὰ εἶχον τὴν γαλήνην τὴν ὁποίαν προσδίδει τὸ μοιραῖον. Ἀλλ’ ἔχω ἐντελῶς τὴν ἐναντίαν πίστιν καὶ πλήρη συναίσθησιν ὅτι εἰς τὸν δρόμον ἡμῶν ὑπάρχουν προσκόμματα καὶ ὅτι εἰς τὸ βάθος αὐτοῦ ἐλλοχεύουν κίνδυνοι. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι καὶ τὰ προσκόμματα δυνάμεθα νὰ παρακάμψωμεν, ὅτι καὶ τοὺς κινδύνους δυνάμεθα νὰ ἀποσοβήσωμεν καὶ τὸν Λαὸν ἡμῶν δυνάμεθα νὰ ὁδηγήσωμεν εἰς καλυτέραν τύχην. Ἐξ ἡμῶν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐξαρτᾶται, ἐκ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Χώρας, καὶ εἰς αὐτοὺς θ’ ἀνήκῃ ἡ τιμὴ καὶ αὐτοὺς θὰ βαρύνουν καὶ αἱ εὐθύναι (χειροκροτήματα).

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ δέκα λεπτά. (Ὥρα 7.40′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.50′ μ.μ.).

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Τσιριμῶκος ἔχει τὸν λόγον.

§20Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὁ κ. πληρεξούσιος ἐξ Εὐρυτανίας ἀρχόμενος τοῦ λόγου του ὡμίλησε περὶ τῆς προθυμίας τῆς Συνελεύσεως πρὸς ἐργασίαν, πρὸς προσέλευσιν κατὰ τὰς συνεδριάσεις καὶ εἶπεν ὅτι δὲν γνωρίζει ἂν ἔχει ἄλλα ἐλαττώματα ἡ Συνέλευσις, φυγοπονίαν ὅμως δὲν ἔχει. Καὶ ἐγὼ δὲν γνωρίζω τί συνέβη, κύριοι. Διότι ὁμολογουμένως πάντες προθύμως προσερχόμεθα καὶ πάντες τὴν θέλησιν ἔχομεν νὰ εἰσφέρωμεν εἰς τὰς κυβερνητικὰς ἑκάστοτε ἐργασίας. Ἀλλ’ ἓν εἶναι ἀληθές, ὅτι μετὰ πάροδον τῶν ὀλίγων μηνῶν, ὀλίγων, λέγω, ἀλλὰ πολλῶν διὰ τὴν παραχθεῖσαν ἐργασίαν, μετὰ πάροδον τοῦ χρόνου τούτου ἡ Κοινὴ Γνώμη ὄχι ἤρχισε δυσφοροῦσα, ἀλλὰ δυσφορεῖ διὰ τὴν γενομένην ἐν τῇ Συνελεύσει ἐργασίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ ἀφίσῃ νὰ νοηθῇ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας βουλευτὴς νομίζω ὅτι πρέπει νὰ λεχθῇ. Δὲν πρέπει νὰ ἐξετάσῃ κανεὶς τὰ αἴτια, οὐδὲ θὰ ἦτο ἴσως τοῦτο ὠφέλιμον, ἀλλὰ τὸ ἀληθὲς εἶναι ὅτι ἡ δημοσία γνώμη ἤρχισε δυσφοροῦσα κατὰ τῆς Συνελεύσεως, ἀποδίδουσα πᾶσαν κακοδαιμονίαν ἐμφανιζομένην ἢ πάσας τὰς δυσχερείας καὶ τὰς ἀνωμαλίας εἰς τὸ Κοινοβούλιον, εἰς τὸ Σῶμα ἡμῶν. Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, κύριοι, κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ κακὰ ἀποδίδονται εἰς τὰ Κοινοβούλια. Ὁ κοινοβουλευτισμὸς δὲν εἶναι ἄμοιρος ἐχθρῶν καὶ ὁ κοινοβουλευτισμὸς δὲν διῆλθε κρίσιν μόνον ἐν τῇ ἡμετέρᾳ Χώρᾳ. Καὶ πρὸ τοῦ 1909 ἡ δημοσία ἐξέγερσις ὑπῆρξε κατὰ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν καὶ κατὰ τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐπῆλθεν ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1909 καὶ ἡ ἐμφάνισις τοῦ ἰσχυροῦ ἀνδρὸς ἐπανέφερε καὶ πάλιν τὴν Χώραν εἰς τὸ κανονικὸν αὐτῆς πολίτευμα. Τὸ μεγαλύτερον κακὸν τὸ ὁποῖον ἐμφανίζεται κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην περίοδον εἶναι ὅτι ἐπετεύχθη νὰ ἐξεγερθῇ καὶ πάλιν ἡ δημοσία γνώμη κατὰ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Λαοῦ. Δὲν ἠξεύρω ποίους κινδύνους προβλέπουσιν ἄλλοι καὶ ποῖα προσκόμματα εἰς τὴν πρόοδον τῆς Κυβερνήσεως ἐνισχυομένης ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ἐπαγγελιῶν αὐτῆς, ἀλλ’ ἀναντιρρήτως πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν ὅτι οἱ ἐλλοχεύοντες κατὰ τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ ἐχθροὶ εἶναι ἀφ’ ἑνὸς αἱ δικτατορικαὶ τάσεις καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἀναρχία. Αὐταὶ δίδουσιν ἐνίοτε πρὸς ἀλλήλας τὰς χεῖρας καὶ θὰ τὰς δώσωσιν ἐλπίζουσαι ὅτι κάποιος ἐν τῇ πάλη, ὅταν ἐκραγῇ ἡ θύελλα κατὰ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Λαοῦ, θὰ ὑπερισχύσῃ μεταξὺ τῶν δύο· ἢ ἡ δικτατορία ἢ ἡ ἀναρχία. Αὐτὸς εἶναι ὁ κίνδυνος ὁ ὁποῖος καλεῖ τὸ Κοινοβούλιον νὰ συγκεντρωθῇ εἰς ἑαυτὸ καὶ νὰ σκεφθῇ κατὰ τίνα τρόπον θὰ ἀποτρέψῃ τοῦτον, διότι ὅσα ἐλαττώματα καὶ ἂν ἔχωσι τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα καὶ ὅσας ἀτελείας καὶ ἂν ἐπέδειξεν ὁ κοινοβουλευτισμός, αὐτὸ εἶναι τὸ πολίτευμα τὸ ἐλεύθερον, ὑπὸ τὸ ὁποῖον καὶ μόνον δύναται νὰ ζήσῃ ἡ Χώρα. Ὅλαι δὲ αἱ παροδικαὶ δικτατορίαι, αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον ἐν τῷ μεταξὺ ἕνεκεν ἐξεγέρσεων λόγῳ ἀτυχημάτων καὶ καταστροφῶν, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐπιζήσωσι πλέον τῶν ὀλίγων μηνῶν καὶ ἔσπευσαν ὑπὸ τὴν στέγην τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἵνα καὶ πάλιν ἡ Χώρα ἐπανέλθῃ εἰς τὸν κανονικὸν αὐτῆς βίον. Πρέπει λοιπὸν τὸ Κοινοβούλιον πρὸ παντὸς νὰ προσπαθήσῃ νὰ ἀνακτήσῃ τὸ γόητρον καὶ τὸ κῦρος αὐτοῦ ἐν τῇ Χώρᾳ. Ἡμεῖς αὐτοί, καθοδηγούμενοι βεβαίως ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καὶ μὲ τὴν συνδρομὴν τὴν ἄγρυπνον τοῦ Προεδρείου, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ὅτι μόνον δι’ ἐργασίας πλέον ἐντατικῆς καὶ ἐργασίας καρποφόρου θέλομεν ἀποδείξει εἴτε εἰς τοὺς ἐξ ἀγαθῆς προθέσεως στρεφομένους κατὰ τοῦ Κοινοβουλίου εἴτε εἰς τοὺς ἐλλοχεύοντας διὰ νὰ διαρπάσωσι τὴν Ἀρχὴν καὶ ἐκπληρώσωσι πόθους αὐτῶν μυχίους, θέλομεν ἀποδείξει ὅτι τὰ Κοινοβούλια δύνανται νὰ ἐξαρθῶσι καὶ νὰ ἐργασθῶσιν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ Λαοῦ. Καὶ ἂν πρὸς στιγμὴν τώρα ἀφέθησαν νὰ δείξωσι κάποιαν ἀδράνειαν ἢ νωθρότητα, εὐθὺς ὡς ἐκδηλωθῇ ἡ ἀνησυχία τῆς Κοινῆς Γνώμης διὰ τῆς ἐργασίας των θὰ ἐξαλείψωσι πᾶσαν ἀνησυχίαν. Τί ἀπῄτησεν ἡ Κοινὴ Γνώμη; Ἡ Κοινὴ Γνώμη ἀπῄτησε τὸν τερματισμὸν τοῦ κυριωτέρου ἔργου τοῦ Κοινοβουλίου. Δὲν εἶδεν ἐπὶ τόσους μῆνας ἀρξαμένην τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ καταστατικοῦ ἡμῶν Χάρτου. Τοῦτο εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἐπουλώσῃ τὰς πληγάς; Ὄχι βέβαια, ὄχι. Ἀλλ’ ἀξιοῖ ἡ Κοινὴ Γνώμη: Τερματίσατε τὸν ἀγῶνά σας διὰ νὰ προβῆτε εἰς παρασκευὴν ὅλων ἐκείνων τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς φέρουν κατ’ ἄνοιξιν εἰς τὰς ἐκλογάς. Τερματίσατε τὸ ἔργον αὐτὸ διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὴν λῆψιν τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα τείνουν εἰς τὸ νὰ βελτιώσουν τοὺς ὅρους τῆς ζωῆς, νὰ μεταβάλουν τὸ φορολογικὸν σύστημα, νὰ ἐξασφαλίσουν τὴν δημοσίαν τάξιν. Ἀλλὰ σεῖς ἔχετε ἐκκρεμὲς ἀκόμη τὸ κυριώτερόν σας ἔργον. Αὐτὴ εἶναι ἡ κοινὴ βοὴ καὶ ἡ κοινὴ ἀξίωσις, καὶ ἡ πίεσις τῆς Κοινῆς Γνώμης ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐναλλάσσωνται αἱ Κυβερνήσεις, καὶ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐξ Εὐρυτανίας, ρίψας τὴν ἰδέαν Κυβερνήσεως γενικοῦ συνασπισμοῦ, ἔτυχεν ἀμερίστου τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Κοινῆς Γνώμης, διότι ἡ Κοινὴ Γνώμη λέγει ὅτι πρέπει νὰ περαιώσητε τὸ ἔργον σας καὶ νὰ ἀνακουφίσητε τὸν Λαόν. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ πίεσις τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ παρητήθη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις διότι ἐπεζητεῖτο τὸ κρεῖσσον. Ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον ἐκ Πατρῶν. Κρίσεις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων καὶ κρίσεις περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι διάφοροι. Ἐγὼ ἴσως εἶμαι ὁ μόνος ἀναρμόδιος νὰ ἐκφέρω κρίσεις περὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Πατρῶν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ μὲ ἐπηρεάζῃ ἡ ἄπειρος προσωπικὴ ἐκτίμησις τὴν ὁποίαν ἔχω εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ δεσμοὶ φιλίας μακρᾶς, εἰς τρόπον ὥστε ἀφίνω τὴν κρίσιν εἰς τοὺς ἄλλους συναδέλφους. Παρετήρησα δὲ ὅτι καὶ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας τοιοῦτος ἐπέδειξαν ὅλην τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν ὁποίαν ἔχουν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐκτὸς δύο σημείων τὰ ὁποῖα ὁ ἐκ Μαντινείας ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἔθιξε, καὶ εἰς τὰ ὁποῖα διαφωνεῖ. Αἱ κυβερνητικαὶ δηλώσεις ἀναμφιβόλως ἱκανοποίησαν τὸ κυριώτερον αἴσθημα καὶ τὸν κοινὸν πόθον. Αἱ κυβερνητικαὶ δηλώσεις εἶναι πλήρεις· πληρέστεραι ἴσως πασῶν τῶν δηλώσεων τῶν προηγουμένων Κυβερνήσεων. Αἱ κυβερνητικαὶ δηλώσεις ἀπηχοῦσι τὸν κοινὸν πόθον καὶ τὸ κοινὸν αἴσθημα μετὰ τῆς δυνάμεως τῆς ψυχολογικῆς ἡ ὁποία διακρίνει τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, περὶ ὅλα τὰ σημεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων προεκάλεσε τὴν Συνέλευσιν νὰ ἀποφανθῇ, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι μὲ τὴν ἄπειρον ἐργατικότητά του θέλει καταβάλει ὅλας τὰς προσπαθείας ὅπως καθοδηγήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἐπὶ τοῦ ἔργου τούτου. Δὲν ἀρκεῖ ὅμως τῆς Κυβερνήσεως ἡ θέλησις, κύριοι· τῆς Κυβερνήσεως ἡ θέλησις, ὅσον καὶ ἂν εἶναι σταθερὰ καὶ μεγάλη, δὲν εἶναι ἀρκετὴ εἰς πολυάριθμον Σῶμα, ὅπως ἡ Συνέλευσις, νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον· χρειάζεται ἡ συνδρομὴ ὅλων ἡμῶν, χρειάζεται εἰλικρινὴς προσπάθεια ἀπὸ μέρους ὅλων τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως ὅπως τὸ ἔργον φθάσῃ εἰς ταχὺ πέρας, ὄχι διὰ νὰ φθάσωμεν τὸ ταχύτερον εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἑπομένως νὰ ἔλθωμεν εἰς τὴν ὁμαλότητα τῆς πολιτικῆς καταστάσεως, ἀλλὰ διότι, περαιουμένου τοῦ ἔργου τοῦ συντακτικοῦ, θὰ ἀπομείνῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ ἔργον τῆς προπαρασκευῆς πρὸς ἐνέργειαν τοπικῶν ἐκλογῶν, τῆς ἐκλογῆς Γερουσίας· καὶ διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὰς βουλευτικὰς ἐκλογὰς θὰ ὑπάρξῃ τόσον στάδιον, ὥστε μέρος τοῦ προγράμματος τοῦ καθαρῶς κυβερνητικοῦ νὰ ζητῆται νὰ ἐφαρμοσθῇ ὑπὸ τῆς παρούσης Συνελεύσεως. Τὸ λεγόμενον ὑπὸ τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν ὅτι δῆθεν ἡ Συνέλευσις αὐτὴ δὲν ἐκπροσωπεῖ τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ καὶ ὅτι δὲν δύναται οὔτε εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ πολιτεύματος νὰ προβῇ, τὰ λεγόμενα ταῦτα εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας συνάδελφον ὅτι δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὴν ἀλήθειαν. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, νὰ δεχθῇ τις ὅτι ἡ μειονοψηφία ἀπέχουσα τῶν ἐκλογῶν θὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της ἐπὶ τῆς πλειονοψηφίας. Θὰ ἦτο κοινὸν τέχνασμα, τὸ ὁποῖον ἕκαστος θὰ ἠδύνατο νὰ μεταχειρισθῇ ἑκάστοτε. Καὶ εἰς τὰ 1910 ἀπέσχεν ὁ τότε πολιτικὸς κόσμος, ὁ ἀντίπαλος τοῦ Φιλελευθέρου, καὶ ἡ Συνέλευσις ἦλθε καὶ εἰργάσθη καὶ ἀνεθεώρησε τὸ πολίτευμα. Καὶ αὐτοὶ οὗτοι μετέσχον τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐνέκριναν τὸ πολίτευμα τὸ οὕτω πως ψηφισθὲν καὶ κυρωθὲν ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης. Θὰ ἦτο ἀστεία ἀξίωσις αὕτη ἀπὸ μέρους τοῦ ἀντιπάλου, νὰ λέγῃ ὅτι «ἀπέσχομεν ἡμεῖς· ἑπομένως σεῖς δὲν ἔχετε οὐδὲν κῦρος... Ἀπέσχομεν ἡμεῖς· ἑπομένως σεῖς δὲν δύνασθε νὰ ἐκπροσωπήσητε καὶ δὲν δύνασθε νὰ καταρτίσητε τὸ πολίτευμα διὰ τὸ ὁποῖον καὶ μόνον ἐξελέγητε». Βέβαια ὑπὲρ πάντα ἄλλον φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἐπέλθῃ γαλήνευσις, ὅτι πρέπει νὰ δώσωμεν πρὸς ἀλλήλους τὰς χεῖρας οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὑπάρχουν ἐχθροὶ τοῦ πολιτεύματος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ. Πρέπει ὅμως νὰ ἐννοήσουν καὶ οἱ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ὅτι δὲν εἶναι καιρὸς δι’ ἀγῶνα τοιοῦτον διὰ τῶν μέσων τὰ ὁποῖα μετεχειρίσθησαν τελευταίως πρὸς ἐξευτελισμὸν δῆθεν τῶν ἀντιπάλων, διὰ δυσφημιῶν καὶ συκοφαντιῶν νομίζοντες ὅτι καταρρίπτουν τὸν ἀντίπαλον, ἐνῷ καταρρίπτουσιν αὐτὸ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Εἰς ἑκάστην ἀτυχίαν στρέφεται ὁ κόσμος κατὰ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εὐλόγως. Ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ διαιωνισθῇ καὶ δὲν δύνανται οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες νὰ τὸ ὑποστηρίζουν, καὶ οὔτε δύνανται οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες νὰ συντελέσωσιν εἰς τοῦτο. Διότι δι’ αὐτῆς τῆς ἀλληλομαχίας, δι’ αὐτοῦ τοῦ ἐξευτελισμοῦ πολλάκις ἐφθάσαμεν εἰς τὸ σημεῖον νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ προασπίσωμεν τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν πολίτευμα. Δὲν εἶναι ὥρα διὰ νὰ ἐκταθῇ κανεὶς εἰς πόσα ἀτοπήματα περιεπέσαμεν καὶ ἡμεῖς, κύριοι, ὅλοι οἱ ἀποτελοῦντες τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, καὶ δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ἐκταθῇ κανεὶς διὰ νὰ εἴπῃ ποῖα ἦσαν τὰ μέσα τὰ ὁποῖα ἔκαμαν ὥστε νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐξέγερσις καὶ ἐναντίον τοῦ Φιλελευθέρου κόσμου καὶ τὰ ὁποῖα ὑπεβοήθησαν τὸν κόσμον τὸν ἀντίπαλον εἰς τὰς ἐνεργείας αὐτοῦ. Λέγομεν ὅτι ἐκπίπτοντος τοῦ κύρους τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐνισχύεται ὁ μοναρχισμός. Δὲν τὸ φαντάζομαι, κύριοι, ὅτι ὁ μοναρχισμὸς θὰ ἐνισχυθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα πλέον, δηλαδὴ τὸ λεγόμενον βασιλικὸν κόμμα. Ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι οἱ περισσότεροι ἐξ αὐτῶν, ἄνδρες φιλοπάτριδες καὶ νοήμονες, ἀπέβαλον τὴν ἰδέαν τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἂν κίνδυνος ἐκ τοῦ μοναρχισμοῦ δὲν προκύπτῃ μέγας, οἱ κίνδυνοι οἱ ἄλλοι ὑφίστανται πάντοτε. Ἂν λοιπόν, κύριοι, θελήσωμεν νὰ ἐργασθῶμεν κατὰ τὸν ὑποδεικνυόμενον τρόπον, ἂν θελήσωμεν παραβλέποντες κάθε, ἀκόμη καὶ δικαίαν καὶ εὔλογον, προσωπικὴν ἀδυναμίαν, ἂν ἐργασθῶμεν δίδοντες τὴν χεῖρα εἰς τὰ κοινὰ σημεῖα καὶ ἀφίνοντες εἰς τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως ἐκεῖνα τὰ σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα διαφωνοῦμεν, τί θὰ μᾶς ἐμποδίσῃ προκειμένου περὶ Γερουσίας νὰ ἀφεθῇ ἐλευθερία εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ κρίνῃ ἂν τὸ σχέδιον τοῦ κ. πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας εἶναι τὸ προτιμώτερον; Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἔχω ἀντίθετον γνώμην καὶ αὐτὴν τὴν γνώμην ἔχει καὶ ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ, τῆς ὁποίας μετέχω, ὅτι ἡ Γερουσία δὲν πρέπει νὰ καταρτισθῇ καθ’ ὃν τρόπον ὑποδεικνύει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας περὶ ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Τοῦτο δὲν φαντάζομαι ὅτι θὰ στέρξῃ ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποτελέσῃ μέρος τοῦ Συντάγματος, νὰ καθιερωθῇ δηλαδὴ ἐν τῷ πολιτεύματι καὶ ὁ τρόπος καὶ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, διότι, ὡς πολὺ ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ κ. πληρεξούσιος ἐξ Εὐρυτανίας, αὐτὰ ἔχουν πρὸ παντὸς τὴν ἐπικαιρότητα ὡς ὁδηγόν, καί, ἂν σᾶς χρειασθῇ αὔριον νὰ μὴ ἔχητε σύστημα ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, θὰ πρέπῃ νὰ κάμητε ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος. Αὐτὸ εἶναι ἀντικείμενον νόμου καὶ δύναται διὰ νόμου νὰ καθορισθῇ τὸ κατάλληλον σύστημα. Ἂν ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία δύναται νὰ εἶναι χρήσιμος, πολιτικῶς σκόπιμος πρὸς ἐπικράτησιν ὡρισμένων ἰδεῶν καὶ ἀρχῶν, πρὸς ὑποστήριξιν ἐκείνου, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου μάχεται ὁ κ. πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας, καὶ τοῦ πολιτεύματος· ἀλλ’ ἂν δὲν εἶναι σκόπιμον, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μᾶς καθηλώσητε εἰς τὸ σύστημα αὐτὸ ἐπὶ πενταετίαν, ὅπως σεῖς ἐπιζητεῖτε. Ἀφήσατέ μας ἐλευθέρους νὰ κρίνωμεν ἑκάστοτε τὰ συστήματα τὰ ὁποῖα θὰ προσιδιάζουν περισσότερον. Ἄν ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία ἀποδειχθῇ ἐπιζημία, δὲν θὰ ἔχητε τὸ δικαίωμα νὰ τὴν μεταβάλητε. Δι’ αὐτὸ ἂς ἀφήσωμεν τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν ὡς ἀντικείμενον νόμου. Ὑποθέτω ὅτι ἐν ὥρᾳ καταλλήλῳ καὶ ἀφοῦ λήξῃ τὸ συντακτικὸν ἔργον ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐμφανίσῃ τὸ σύστημά της. Ἐγὼ δὲν εἶμαι θιασώτης τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἄν δὲ ἀνεφέρατε τὸ 1920, πολὺ εὐφυῶς τὸ ἀνεφέρατε. Ἀλλ’ εἰς τὸ 1920 δὲν ἐπεκράτει τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησε κατὰ τὴν Συνέλευσιν μεταξὺ τῆς εὐρείας περιφερείας καὶ τοῦ πλειοψηφικοῦ συστήματος. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη διαίρεσις καὶ ἄλλα συστήματα, διὰ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἐπιθυμεῖτε. Λοιπὸν ἂς συζητήσωμεν περὶ τούτου ἐν καιρῷ καταλλήλῳ. Ἤδη ἂς περιορισθῶμεν εἰς τὸ κοινὸν πρόγραμμα καὶ τὸ κοινὸν πρόγραμμα εἶναι πρὸ παντὸς ἡ σύνταξις τοῦ πολιτεύματος. Δέκα ὧραι δι’ ἕκαστον ἄρθρον καὶ τέσσαρες κατὰ προσθήκην, ἐν ὅλῳ δέκα τέσσαρες, ὑποθέτω ὅτι ἀρκοῦν. Κύριοι, πρόκειται ν’ ἀναθεωρήσωμεν τὸ πολίτευμα. Προκαλῶ πάντα νὰ μοῦ εἴπῃ ποῖα εἶναι τὰ σημεῖα περὶ τῶν ὁποίων ἡ δημοσία γνώμη ἐπείσθη ὅτι πρέπει νὰ μεταβληθῶσι, ποῖαι διατάξεις τοῦ Συντάγματος κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ μεταβληθῶσιν. Ὅλαι αἱ διατάξεις αἱ ἀφορῶσαι τὸν βασιλικὸν θεσμὸν θὰ μεταβληθῶσι κατ’ ἀνάγκην· θὰ συστήσωμεν τὴν Γερουσίαν, διότι τὸ θέλει ἡ δημοσία γνώμη. Πέρα τῶν δύο τούτων εἴπατέ μοι ποῖαι εἶναι αἱ διατάξεις ἐκεῖναι, περὶ τῶν ὁποίων ἐπείσθη ἡ δημοσία γνώμη ὅτι πρέπει νὰ μεταβληθῶσιν;

§21ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ ἄρθρον 17.

§22Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Πολὺ καλά· θὰ προκαλέσῃ συζήτησιν καὶ τοῦτο.

§23Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Πρέπει ν’ ἀλλάξῃ ὅλον τὸ Σύνταγμα καὶ νὰ μὴ μυρίζῃ βασιλισμόν.

§24Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Σημειώσατέ το, διὰ νὰ μοὶ εἴπητε ἂν εἶχον δίκαιον ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ συζήτησις τοῦ Συντάγματος. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι συζήτησις σοβαρά, πέρα τοῦ ἄρθρου 14, διὰ τὸ ὁποῖον θὰ γίνῃ εὐρεῖα συζήτησις, πέρα τῶν ἄρθρων τὰ ὁποῖα ἀφορῶσι τὸν βασιλικὸν θεσμόν, πέρα τῶν ἄρθρων τὰ ὁποῖα θὰ καθιερώσωσι τὴν Γερουσίαν, ὅλαι αἱ ἄλλαι συζητήσεις δύνανται νὰ εἶναι σπουδαῖαι θεωρητικαὶ συζητήσεις, δύνανται νὰ εἶναι λόγοι οἱ ὁποῖοι νὰ δεικνύουν πολυμάθειαν τοῦ ἀγορεύοντος, ἀλλ’ οὐχὶ συζητήσεις τὰς ὁποίας ὑπαγορεύει ἡ κοινὴ συνείδησις. Τὰ πολιτεύματα δὲν μεταβάλλονται παρὰ μόνον ἀπαιτήσει τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ πρέπει νὰ μεταβάλλωνται ἐφόσον δὲν ἐξυπηρετοῦσι τὸ κοινὸν συμφέρον, τὸ ὁποῖον διαισθάνεται ἡ Κοινὴ Γνώμη καὶ τὸ ἐπιβάλλει. Τίνα λόγον ἔχετε νὰ μεταβάλητε διατάξεις καλῶς κειμένας; Θὰ τὰς ἀναγνώσωμεν, μπορεῖ μάλιστα νὰ γίνουν συζητήσεις, καθ’ ὃν τρόπον ἐγένοντο εἰς τὴν ἄλλην Συνέλευσιν «ἐὰν πρέπει νὰ εἶναι ἀνεκτὴ ἢ ἐπιβεβλημένη», ἀλλ’ αἱ συζητήσεις αὐταὶ συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ καταρρίψωσι καὶ τὸ γόητρον τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ εὑρεθῇ ἕτοιμος ὁ Λαὸς, ὅταν ἦλθον οἱ στρατιωτικοὶ μετὰ τὴν καταστροφήν, νὰ διασκορπίσωσι τὴν Συνέλευσιν, ἡ κοινὴ συνείδησις νὰ αἰσθανθῇ ἀνακούφισιν, διότι ἡ κοινὴ συνείδησις τὴν εἶχε καταδικάσει ἐξ αὐτῶν τῶν λόγων, τῶν ἀερολόγων δηλαδὴ συζητήσεων, διότι ἠσχολεῖτο εἰς τὴν ἀερολογίαν καὶ τὴν τυραννολογίαν. Λοιπὸν νομίζω ὅτι τὸ κύριον θέμα, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἀπασχοληθῇ ἡ Συνέλευσις, θὰ εἶναι ἡ σύνταξις τοῦ πολιτεύματος, ἐκ παραλλήλου δὲ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπιδιώξῃ ψήφισιν μέτρων, τὰ ὁποῖα θὰ συντελέσωσιν εἰς τὸ νὰ ἐπαναφέρουν τὴν δημοσίαν γαλήνην. Ὅταν δέ, κύριοι, ἐργασθῶμεν οὕτω πως καὶ ὅταν ἐπέλθῃ ἡ δημοσία γαλήνη καὶ ὅταν ὁ Λαὸς αἰσθανθῇ ὅτι ἀπέκτησε δημοσίαν ἀσφάλειαν καὶ ὅταν βελτιώσωμεν τοὺς ὅρους τοῦ βίου αὐτοῦ, μὴ ἀσχολεῖσθε περὶ τῆς κοινῆς συμφιλιώσεως. Θὰ συμφιλιωθῇ ὁ Λαός, καὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ θέλουν νὰ συμφιλιωθοῦν, δὲν θὰ εὑρίσκουν ὀπαδοὺς διὰ τῶν ὁποίων νὰ ἐντείνουν τὴν ἐχθρότητα καθ’ ἡμῶν. Ἂν ἀποδείξωμεν εἰς τὸν Λαὸν ὅτι εἴμεθα ἱκανοὶ νὰ τὸν ὁδηγήσωμεν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς σωτηρίας καὶ τῆς ὁμαλότητος, ἂν ἀποδείξωμεν ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τῷ ψιθυρίζουν ὅτι ἐξέπεσε τὸ Κοινοβούλιον καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ διοικηθῇ ἡ Χώρα ἄνευ Κοινοβουλίου δὲν εἶναι φίλοι τῆς Πατρίδος καὶ δὲν ἐξυπηρετοῦσι τὰ κοινὰ συμφέροντα, ἂν ἀποδείξωμεν εἰς τὸν Λαὸν ὅτι ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τῷ ψιθυρίζουν ὅτι πρέπει ὡς πρόγραμμα νὰ ὑψωθῇ ἡ σημαία ὅτι δὲν πρέπει ποτὲ εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ γίνῃ πόλεμος καὶ συνέρχονται εἰς Συνδέσμους καὶ συνέρχονται εἰς Ὁμοσπονδίας δῆθεν κατὰ τῶν πολέμων καὶ ἑνοῦνται μετ’ αὐτῶν ὅλα τὰ ἄτακτα καὶ ἀναρχικὰ στοιχεῖα καὶ παρακινοῦν τὸν Λαὸν καὶ λέγουν εἰς αὐτὸν «ἔλα νὰ διαρπάσωμεν περιουσίας, ἔλα νὰ τὰ κάμωμεν κοινὰ ὅλα», διότι αὐτὸ εἶναι τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἔρχεται ἀπὸ βορρᾶ, ὅταν κατορθώσωμεν νὰ πείσωμεν τὸν Λαὸν ὅτι διὰ Κοινοβουλίου δύναται νὰ γίνῃ ἡ ποθουμένη ἀποκατάστασις, οἱ κίνδυνοι αὐτοὶ ἀποτρέπονται καὶ τότε διὰ μιᾶς Κυβερνήσεως καλῆς θελήσεως, ὑποστηριζομένης παρ’ ἡμῶν, θὰ δυνηθῶμεν νὰ φθάσωμεν μέχρι τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐκ τῶν ἐκλογῶν νὰ ἐξέλθωμεν καὶ πάλιν νικηταί, ἐφόσον φρονοῦμεν ὅτι ἡ παράταξις ἡμῶν εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία συντελεῖ εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ γενικοῦ συμφέροντος (χειροκροτήματα).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σῖμος ἔχει τὸν λόγον.

§26Σ. ΣΙΜΟΣ. Ὀλίγας λέξεις, κύριοι πληρεξούσιοι, ἔχω νὰ εἴπω προκειμένου νὰ ἐπακολουθήσῃ, κατὰ τὰ εἰωθότα, μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἡ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως. Πρὸς τὰ πρόσωπα τὰ ἀποτελοῦντα τὴν Κυβέρνησιν θὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης, καὶ μάλιστα ὅταν μεταξὺ αὐτῶν διακρίνω ἐκλεκτοὺς συνεργάτας τῆς ἐθνικῆς μεγαλουργίας· ὡς πρὸς τὰς ἐπαγγελίας ὅμως καὶ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως θὰ παράσχω ψῆφον πιστώσεως καὶ ἀγαθῶν προσδοκιῶν ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἐφαρμογῆς τῶν ἐκτεθεισῶν ἐπαγγελιῶν. Κύριοι, πρὸ δέκα μηνῶν κατήλθομεν εἰς τὰς ἐκλογὰς ἄλλοι μὲν μετὰ δειλῆς διστακτικότητος, ἄλλοι δὲ μετ’ ἀναπεπταμένης τῆς σημαίας ὑπὲρ τῆς καταλύσεως τῆς Ἀπολυταρχίας καὶ καθιερώσεως τῆς Δημοκρατίας. Οὔτε κόμματα ὑπῆρξαν κατὰ τὸ προεκλογικὸν στάδιον οὔτε προγράμματα ἀνεπτύχθησαν. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐξέλεξε τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν ἐπὶ ὡρισμένων ἀπόψεων, αἱ ὁποῖαι ἐτέθησαν ἐνώπιον αὐτοῦ. Ἡ Συνέλευσις μετὰ μικρὸν διάστημα χρόνου ἀνταπεκρίθη πλήρως εἰς τὰς προσδοκίας τῶν ἐκλογέων· ἔλυσε πρόβλημα δυσεπίλυτον κατὰ τὴν γνώμην πολλῶν, καθ’ ὃν τρόπον ἔλυσε τὸ πρόβλημα τοῦ ὀρθίου αὐγοῦ ὁ Κολόμβος. Ἐψηφίσθη ἡ Δημοκρατία, ἐγκατεστάθη δὲ ἡ πρώτη δημοκρατικὴ Κυβέρνησις. Παρετήρησα κατὰ τὰς ἀγορεύσεις τῶν προλαλησάντων ὅτι παραλείπεται ὁ σπουδαιότερος παράγων, ἀπέναντι τοῦ ὁποίου δὲν βλέπω ποῦ δύναται νὰ σταθῇ ἡ ἐπείγουσα ἔφεσις τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου πρὸς διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως. Ἦλθε τὸ δημοψήφισμα καὶ καθιέρωσε τὴν ἐγκυρότητα τῆς Συνελεύσεως. Κατὰ συνέπειαν ἡ μεγάλη προσοχή, τὴν ὁποίαν ἀποδίδομεν πρὸς τὰς ἀξιώσεις τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου, εἰς τρόπον ὥστε νὰ καταντήσῃ νὰ ἔχῃ αὐτὸς τὴν πρωτοβουλίαν ἀντὶ τῆς πρωτοβουλίας ἡμῶν, δὲν βλέπω πῶς δύναται νὰ δικαιολογηθῇ. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἡ πρώτη δημοκρατικὴ Κυβέρνησις κατέτριψε πολύτιμον χρόνον εἰς δευτερευούσης σημασίας νομοθετικὴν ἐργασίαν. Ἤκουσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὸν Ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἰπόντα εὐλόγως ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἐργασία ἑτοίμη τοῦ συντακτικοῦ ἔργου τῆς Συνελεύσεως. Φρονῶ ὅτι θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ εἶχον ἀνασταλῆ αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως ἕως ὅτου προπαρασκευασθῇ ἡ νομοθετικὴ τοιαύτη καὶ νὰ ζητηθῇ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν ἡ ψήφισις ὀλίγων ἐπειγόντων νομοσχεδίων καὶ νὰ μὴ κατατριβῇ ἡ Συνέλευσις εἰς συζητήσεις αἱ ὁποῖαι, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, κατέτριψαν τὸ γόητρον τοῦ Κοινοβουλίου. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ ὁμολογήσω μετὰ λύπης ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ γενομένη ἀντιπολίτευσις βεβαίως δὲν συνετέλεσεν εἰς ἀνύψωσιν τοῦ γοήτρου τῆς Συνελεύσεως. Ἠδύναντο τὰ κόμματα νὰ ἄρωσι τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῶν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἄνευ προστριβῶν ἀμοιβαίων ἀπέναντι τῆς Κοινῆς Γνώμης. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰς προγραμματικὰς αὐτῆς δηλώσεις ὁρίζει ταχὺν τὸν χρόνον τῆς ἀποπερατώσεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως πρὸς ἐνέργειαν νέων βουλευτικῶν ἐκλογῶν καὶ ἀποκατάστασιν ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν καὶ οἱανδήποτε ἄλλην, ἡ ὁποία εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ τὴν διαδεχθῇ: Θὰ ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ ἐμφανίσῃ πρὸ τῶν ἐκλογέων μόνον τὸ συντακτικὸν ἔργον τῆς Συνελεύσεως; Μὲ αὐτὸ θὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἵνα ζητήσῃ ἐκ νέου τὴν ψῆφον αὐτοῦ; Ἐγὼ νομίζω, κύριοι, ὅτι, ἐφόσον εἴμεθα σύμφωνοι πάντες ὅτι τὸ συντακτικὸν ἔργον ὀφείλει βεβαίως νὰ περατωθῇ ἐντὸς λογικῶν ὁρίων, ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐμφανίσῃ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τὴν Δημοκρατίαν ὅπως τὴν ὑπεσχέθημεν. Τὴν Δημοκρατίαν δὲν τὴν εἶδεν ἀκόμη ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Μόνον ἐκ τῶν ἔργων τῆς Κυβερνήσεως θὰ φανῇ αὕτη ὅπως ὑπεσχέθημεν ἡμεῖς αὐτήν. Ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν προβλήματα μεγάλα, προβλήματα Διοικήσεως, Ἀσφαλείας, Δικαιοσύνης, προβλήματα προσφυγικὰ πρὸ παντός. Εἶναι δυνατὸν νὰ προέλθωμεν εἰς ἐρώτημα νέον πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν χωρὶς νὰ ἔχωμεν ἐπιλύσει ταῦτα ἱκανοποιητικῶς; Οὔτε κόμματα, ὡς εἶπον, οὔτε προγράμματα ἀναγνωρίζω ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ. Τὰ προγράμματα ἀνήκουσιν εἰς τοὺς Ἡγέτας ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ ἐμφανισθῶσιν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ μὲ ὡρισμένα προγράμματα. Ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ ἓν καὶ μόνον πρόγραμμα ὑπάρχει, ἡ προσπάθεια ὅλων τῶν πληρεξουσίων πρὸς κατοχύρωσιν πραγματικὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι, ἂν εἰς τὰς μελλούσας ἐκλογὰς ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἤθελεν ἀποφανθῇ ὑπὲρ τοῦ ἀντιπάλου ἡμῶν στρατοπέδου, ὁ κίνδυνος τῆς Δημοκρατίας θὰ εἶναι μέγας, ἀλλὰ καὶ ὁ κίνδυνος τῆς Ἑλλάδος τρισμέγιστος. Οὐδεμία ἐμπιστοσύνη εἰλικρινείας δέον νὰ δοθῇ πρὸς τὸν ἀντίπαλον πολιτικὸν κόσμον, ὁ ὁποῖος διατείνεται ὅτι, ἂν κάμωμεν νέας ἐκλογὰς καὶ παρουσιάσωμεν νέαν Βουλήν, θὰ ἔχωμεν κατάπαυσιν τῶν ἀνησυχιῶν. Ἂν αἱ πράξεις τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ εἶναι τοιαῦται, ὥστε νὰ ἱκανοποιηθῇ ἡ Κοινὴ Γνώμη, ἡ ὁποία ἔδωκε τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως διὰ δημοψηφίσματος, οὔτε συνδιαλλαγὴν νὰ ἀναμένητε, κ. Πρωθυπουργέ, οὔτε ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Εἰς τοῦτο κυρίως δέον νὰ περιστραφῇ ὅλη ἡ ἐργασία τῆς Κυβερνήσεως. Πολιτικαὶ ὁμάδες καὶ κόμματα δὲν δικαιοῦνται νὰ προβάλλωσιν ὡς προγράμματα συνταγματικὰς διατάξεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ κατισχύσῃ μόνον ἡ ἐλευθέρα γνώμη τῆς Συνελεύσεως. Κύριοι, ὁ νόμος τῆς κατοχυρώσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ἔγινε κατὰ τῶν ἐχθρῶν τῆς Δημοκρατίας, ἀλλὰ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα πρέπει νὰ κατοχυρωθῇ πρωτίστως ἐν τῇ συνειδήσει τῶν φίλων τῆς Δημοκρατίας καὶ τοῦτο ἀξιοῖ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης ἡμῶν πρὸς αὐτήν.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§28Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Δὲν πρόκειται νὰ ἀναπτύξωμεν καὶ πάλιν τὰς γνώμας ἡμῶν περὶ τοῦ καλυτέρου τρόπου, καθ’ ὃν θὰ ἔδει νὰ εἶχε διευθετηθῆ ἡ τελευταία πολιτικὴ κρίσις, καθόσον ταύτας ἀνεπτύξαμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ 2 μόλις μηνῶν, ὁπότε εὑρέθημεν καὶ πάλιν πρὸ ὑπουργικῆς κρίσεως. Τὴν ἰδέαν τοῦ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως γενικοῦ συνασπισμοῦ, οὐχὶ ὡς τὴν καλυτέραν λύσιν διὰ περίοδον ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, ἀλλ’ ὡς ἐπιβαλλομένην κατὰ τὴν παροῦσαν περίστασιν διὰ νὰ ἐκπροσωπήσῃ μίαν Συνέλευσιν, τῆς ὁποίας κύριος προορισμὸς εἶναι νὰ δώσῃ τὸν νέον καταστατικὸν χάρτην τῆς Χώρας, καὶ τῆς ὁποίας ὅλα σχεδὸν τὰ μέλη δὲν διίστανται βασικῶς ἐπὶ τῶν γενικῶν ἀρχῶν τοῦ νέου πολιτεύματος, τὴν ἰδέαν, λέγω, τοῦ σχηματισμοῦ τοιαύτης Κυβερνήσεως εἴδομεν εὐχαρίστως κατακτήσασαν ἔδαφος κατὰ τὴν τελευταίαν ὑπουργικὴν κρίσιν καὶ εἴδομεν ὅτι ἐπεζητήθη ἡ πραγματοποίησίς της πρὸ τῆς συζητήσεως οἱασδήποτε ἄλλης λύσεως. Ἡ ἐκ μέρους ὅμως τοῦ ἡγέτου τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἀξίωσις ὅπως πρὸ πάσης λεπτομερειακῆς συζητήσεως γίνωσι προκαταβολικῶς ἀποδεκτοὶ ὡρισμένοι ὅροι, θεωρηθεῖσα παρὰ τῶν ἡγετῶν τῶν λοιπῶν πολιτικῶν μερίδων ὡς καθαρὰ ἄρνησις, ἐματαίωσε τὴν ἄνω λύσιν καὶ οὕτω εὑρισκόμεθα πρὸ τοῦ καταρτισμοῦ τῆς παρούσης ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον πολιτευτὴν Πατρῶν Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία φρονῶ ὅτι ἀπετέλεσε τὴν καλυτέραν, μετὰ τὴν ματαίωσιν τῆς πρώτης, λύσιν. Τὰ προσόντα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ τὰ ἐπιστημονικὰ αὐτοῦ ἐφόδια ἐπὶ τῶν πολιτειακῶν καὶ οἰκονομικῶν ζητημάτων, καθὼς καὶ ἡ καθόλου σύνθεσις τῆς νέας Κυβερνήσεως δικαιολογοῦσι πᾶσαν εὐμενῆ πρόκρισιν περὶ τοῦ ἀποδοθησομένου παρ’ αὐτῆς ὠφελίμου ἔργου. Εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως προεξέχει ἡ πρόθεσις τῆς ἐπισπεύσεως τῆς ἐψηφίσεως τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου τῆς Χώρας, ἥτις ἀνταποκρίνεται καὶ εἰς τὴν ἀπαίτησιν τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ εἰς τὸν προορισμὸν τῆς Συνελεύσεως, ὃν καὶ ἡμεῖς οὕτω πάντοτε ἀντελήφθημεν καὶ τὴν περὶ τούτου ἀντίληψίν μας ἐξεθέσαμεν ἐνώπιον ὑμῶν. Εἰς ἐξέτασιν τῶν λοιπῶν σημείων τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ εἰσέλθωμεν, καὶ διότι δὲν βλέπομέν τι ἐν αὐταῖς, εἰς ὃ νὰ διαφωνῶμεν κεφαλαιωδῶς, καὶ διότι θὰ ἐκφέρωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ προγράμματος, αἵτινες δὲν δύνανται νὰ ἀποτελέσωσιν ἀντικείμενον ψήφου ἐμπιστοσύνης, ὅταν θὰ συζητηθῶσιν ἑκάστη τούτων ἐν καιρῷ, καὶ ὅπως, ὡς πράττομεν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐπαναλήψεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, ἐφαρμόσωμεν τὴν ἐπιθυμητὴν φειδῶ τοῦ χρόνου. Ἐφόσον ὅθεν αἱ κύριαι καὶ γενικαὶ γραμμαὶ τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος συμπίπτουσι πρὸς τὰς ἀντιλήψεις ἡμῶν, θέλομεν περιβάλει τὴν Κυβέρνησιν διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης μας (χειροκροτήματα).

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φίλανδρος ἔχει τὸν λόγον.

§30Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, μετὰ τῆς δεούσης προσοχῆς παρηκολούθησα τὰς συντόμους καὶ ἁδρὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως. Σοβαρῶς ἐκτιμῶν τὴν ἀποστολὴν τοῦ πληρεξουσίου ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, θὰ παρεκάλουν ἐν τούτοις ὅπως μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ αἰσθάνωμαι ὅτι ἔχω ἰδιαιτέρας ὑποχρεώσεις πρὸς μίαν μερίδα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, αὐτὴν ἀκριβῶς ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὰ θύματα τῆς τελευταίας ἐθνικῆς τραγῳδίας. Ἐντεῦθεν ἐκ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως τὴν προσφυγικήν μου ψυχὴν ἐδόνησαν τὰ σημεῖα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουσιν εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῶν προσφύγων, τὰ ὁποῖα πολλαπλατιάζονται ὁσημέραι καὶ δεινοῦνται χωρὶς νὰ εἶμαι ἐνθουσιασμένος ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε προαγωγῆς τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, διὰ τὰ ὁποῖα εἰς οὐδένα ἀρνοῦμαι καὶ ἀγαθὴν θέλησιν καὶ θερμὸν ἐνδιαφέρον, δὲν θέλω προχωρήσει εἰς λεπτομερείας ἀλλ’ ἀποδεχόμενος ὁλοκληρωτικῶς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ σεβόμενος τὴν δημοσίαν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἐπιθυμοῦντος ὅπως ἴδῃ μίαν Κυβέρνησιν πλέον σταθερὰν καὶ παγίαν: ἐπιλαμβανομένην σταθερῶς καὶ σοβαρῶς ὅλων τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων καὶ προάγουσαν ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ καὶ τοῦ δικαίου ταῦτα καὶ ἐλπίζων προσέτι ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη θέλει ἐπιληφθῆ ὡσαύτως σοβαρῶς τῆς ἐπιλύσεως καὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, κηρύσσομαι ὑπὲρ αὐτῆς. Καὶ τὴν ἐλπίδα μου ταύτην ἐμπνέει καὶ τονώνει ἐπὶ πλέον ὁ γνωστὸς θετικισμὸς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἐπίτευξις τοῦ προσφυγικοῦ δανείου καὶ ἐπὶ πλέον ἡ ζωηρὰ αὐτοῦ ἐπιθυμία ὅπως οὗτος ἐπιληφθῇ κατ’ ἀρχὴν τῶν ζητημάτων τῶν συναφῶν πρὸς τὴν ἐπίλυσιν τοῦ προσφυγικοῦ. Μὲ τὰς προϋποθέσεις ταύτας καὶ τὰς ἐλπίδας ταύτας θέλω ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως (χειροκροτήματα).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σεχιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§32Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Εἶναι ἡ πέμπτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν ἀκούομεν προγραμματικὰς δηλώσεις Κυβερνήσεων προελθουσῶν ἐκ τῆς Συνελεύσεως ταύτης τῆς ἐκ τῶν ἐκλογῶν τῆς 16 Δεκεμβρίου. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὰς ἀγαθὰς προθέσεις πάντων τῶν Προέδρων τῶν Κυβερνήσεων ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξήγγειλον τὰς προγραμματικὰς αὐτῶν δηλώσεις πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ διὰ ταύτης πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην καὶ νομίζω ὅτι μὲ τὴν ἐμὴν γνώμην συμπίπτει καὶ ἡ ψυχολογία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὅτι πᾶσαι αἱ Κυβερνήσεις δὲν εἴχοντο στερρῶς τῆς πραγματικότητος, ὅτι πᾶσαι αἱ Κυβερνήσεις δὲν εἶχον πλήρη τὴν συναίσθησιν τῆς πραγματικότητος τῆς πολιτικῆς καταστάσεως καὶ τῆς κοινωνικῆς τοιαύτης. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι περισσοτέραν ἡμῶν γνῶσιν τῶν εὑρισκομένων ἐντὸς τοῦ στενοῦ στίβου τῆς κομματικῆς πάλης, ἡ ὁποία ἀτυχῶς κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἐξήχθη εἰς μεγίστην ὑπερέντασιν ἐπὶ καταστροφῇ τῆς ἐθνικῆς ἰδέας καὶ τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας, ἐκεῖνοι εἶναι ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἡ λαϊκὴ ψυχὴ ἡ ὁποία ἕνεκα πολλῶν συντελεστῶν τὰ φέρει βαρέως, καίτοι δὲν δύναται νὰ ἐξωτερικεύσῃ τοῦτο ἐπαρκῶς, ἀφ’ ἑνὸς ἡ λαϊκὴ ψυχὴ καὶ ἀφ’ ἑτέρου οἱ εὐρωπαϊκοὶ πολιτικοὶ κύκλοι, οἱ ὁποῖοι ἐξ ἀπόπτου θεώμενοι τῆς καταστάσεως τῆς πολιτικῆς τοῦ Κράτους, ἔχουσι, κύριοι, ὅπως δύναταί τις νὰ συναγάγῃ ἐκ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ Τύπου, ὄχι τόσον εὐμενῆ γνώμην περὶ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως τῆς Χώρας ἡμῶν. Δὲν μὲ ἀνακουφίζουν, κύριοι, αἱ δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας πληρεξουσίου, ἐπανελθόντος ἐξ Εὐρώπης καὶ δηλώσαντος ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐβελτίωσε κατὰ πολὺ τὴν διεθνῆ της θέσιν, ὅτι ἀποκατέστησε σχεδὸν πλήρως τὴν ἀγαθὴν περὶ αὐτῶν γνώμην εἰς τὴν συνείδησιν τῶν τέως συμμάχων της καὶ ἐν γένει τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτικοῦ κόσμου. Καὶ δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, νὰ εἶναι ἀνακουφιστικαὶ αἱ δηλώσεις αὐταί, ὅταν ἐκεῖνοι ἔχοντες μεγαλειτέραν πολιτικὴν ἐμπειρίαν παρακολουθοῦν τὰ καθ’ ἡμᾶς πράγματα, τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους, ἡ ὁποία εἶναι τὸ κάτοπτρον τῶν ζωτικῶν δυνάμεων ἑνὸς Κράτους, δὲν δύνανται νὰ ἔχωσιν ἀγαθὴν γνώμην περὶ ἡμῶν καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν δύνανται νὰ ἐλπίζουν ἐφ’ ἡμᾶς καὶ δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι φιλίας πρὸς ἡμᾶς. Δύνανται βεβαίως νὰ νομίζουν ὅτι ἔγινε πρόοδος τις ἐπὶ τὴν πολιτικὴν ὁμαλότητα τῆς Χώρας, ἀλλ’ ὄχι ποτὲ ὅτι τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Χώρας βαίνουσι καλῶς τόσον ὥστε νὰ δύνανται νὰ ἐμπιστευθῶσιν ἐφ’ ἡμᾶς ὁπωσδήποτε εἴτε ὡς φίλους εἴτε ὡς ἀντιπάλους νὰ μᾶς ὑπολογίζωσι. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριοι, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὴν τελευταίαν συνέντευξιν τοῦ ἀνταποκριτοῦ τῶν «Τάϊμς» μετὰ τοῦ δολοφονηθέντος Βουλγάρου ἀρχηγοῦ τῆς Μακεδονικῆς κινήσεως Ἀλεξανδρώφ. Ὁ Ἀλεξανδρὼφ δὲν εἶναι ὅπως νομίζεται κανεὶς συνήθης ἀρχικομιτατζῆς, ἀλλ’ εἶναι μία πολιτικὴ Βουλγαρικὴ προσωπικότης, ἀρχηγὸς τοῦ Βουλγαρικοῦ κόμματος τῆς αὐτονομήσεως τῆς Μακεδονίας, ἡ ὁποία ἀτυχῶς κατέκτησε πολὺ ἔδαφος καὶ εἰς τοὺς πολιτικοὺς κύκλους τῆς Εὐρώπης καὶ εἰς τὸν Τύπον. Ὁ Ἀλεξανδρώφ, κύριοι, ἰδοὺ πῶς ἐκφράζεται περὶ τῆς Ἑλλάδος. Ἀφοῦ ὁμιλεῖ πρότερον περὶ τῆς αὐτονομήσεως τῆς Μακεδονίας, ἐν σχέσει πρὸς τὴν Σερβικὴν ἄποψιν ὁμιλῶν μετὰ πολλοῦ σεβασμοῦ διὰ τὸ Κράτος τῶν Σέρβων, Κροατῶν καὶ Σλοβένων, ἀφοῦ προσπαθεῖ διὰ παντὸς τρόπου, διὰ μέσου τῶν γραμμῶν τῆς συνεντεύξεώς του, ν’ ἀποκτήσῃ τὴν εὐμένειαν ἐκείνων, ἔρχεται κατόπιν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ λέγει: «Περὶ τῆς Ἑλλάδος δὲν δύναται νὰ γίνῃ σοβαρὸς λόγος, διότι αὕτη, ὡς εἶναι παγκοίνως γνωστόν, λόγῳ τῆς ἐσωτερικῆς της διαιρέσεως, βαίνει πρὸς πλήρη ἀποσύνθεσιν». (Θόρυβος ἐκ μέρους τῶν κ.κ. πληρεξουσίων). Βεβαίως, κύριοι, ὁ Βούλγαρος πολιτευτὴς ἔχει πάντα λόγον νὰ διαβάλλῃ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ δὲν δύναταί τις νὰ ἐκφράζεται οὕτω οὔτε περὶ τοῦ ἀντιπάλου του, ὅταν δὲν γνωρίζει ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἀπήχησιν. Τοῦτο εἶναι χαρακτηριστικόν, κύριοι, τῆς κρατούσης γνώμης εἰς τὸν ἔξω κόσμον περὶ τῆς καταστάσεως ἐν Ἑλλάδι.

§33Κ. ΒΑΓΙΑΝΟΣ. Ἄλλας ἐκδηλώσεις τῆς ἔξω δημοσίας γνώμης ἔχετε; Μὲ αὐτὰς ἐσχηματίσατε τὴν πεποίθησίν σας;

§34Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Λοιπόν, κύριοι συνάδελφοι, οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες ὄχι μόνον πρέπει νὰ υἱοθετοῦν τὴν πραγματικότητα ὁσονδήποτε σκληρὰ καὶ ἂν εἶναι, ἀλλὰ καὶ νὰ εὑρίσκουν τὰ κατάλληλα μέτρα πρὸς ἀσφαλῆ κατεύθυνσιν διὰ τὴν ἀνόρθωσιν τῶν κακῶς κειμένων. Ἀλλ’ ἂς ἴδωμεν, ἔχει δίκαιον ἡ λαϊκὴ ψυχὴ ν’ ἀντιλαμβάνεται οἰκτράν, οἰκτροτάτην ἀπὸ πάσης ἀπόψεως τὴν ἐξωτερικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους; Ἔχει δίκαιον νὰ εἶναι ἀπογοητευμένη καὶ νὰ εὑρίσκεται εἰς φρικώδη δυσφορίαν, τὴν ὁποίαν καὶ σεῖς οἱ ἴδιοι αἰσθάνεσθε, τὴν ὁποίαν αἰσθάνεται ὅλη ἡ Ἐθνοσυνέλευσις πιέζουσαν αὐτήν; Θέλω, κύριοι, νὰ εἶσθε εἰλικρινεῖς καὶ νὰ ὁμολογήσετε ὅτι αἰσθάνεσθε ἐπὶ τοῦ στήθους σας νὰ σᾶς πιέζῃ ἡ λαϊκὴ δυσφορία διὰ τὴν κρατοῦσαν κατάστασιν. Καὶ εἶναι εὔλογος ἡ λαϊκὴ δυσφορία. Ὁ πληρεξούσιος Μαντινείας καὶ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ προορισμοῦ τῆς Συνελεύσεως εἶπεν ὅτι οὗτος εἶναι ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ νομιμοποιήσῃ καὶ νὰ ἐκκαθαρίσῃ τὴν ἐπανάστασιν καὶ τὸ καθεστὼς τὸ ἐκ τῆς ἐπαναστάσεως προελθὸν καὶ ἀφ’ ἑτέρου νὰ τὸ συμπληρώσῃ. Τοῦτο εἶναι ὀρθόν. Συνελεύσεις συντακτικαὶ προερχόμεναι ἐξ ἐπαναστάσεων αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἔχουσιν, ἀφ’ ἑνὸς νὰ ἐκκαθαρίσουν τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπαναστάσεως, δηλαδὴ νὰ ἀπορρίψουν ὅ,τι εἶναι περιττὸν καὶ ἐπιβλαβὲς δι’ ἕνα ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον καὶ νὰ νομιμοποιήσωσι τὸ ἔργον τῆς ἐπαναστάσεως καὶ νὰ συμπληρώσωσι τοῦτο. Ἐκκαθαρίσθη ἆρά γε τὸ ἔργον τῆς ἐπαναστάσεως διὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ τῶν ἐκ ταύτης προελθουσῶν 4 Κυβερνήσεων μέχρι σήμερον; Δὲν τὸ βλέπω τοῦτο. Βλέπω ὅτι μέχρι τῆς προχθὲς οἱ διάφοροι στρατιωτικοὶ παράγοντες προσπαθοῦσι νὰ ἐπιβάλωσι τὰς θελήσεις των ἐπεμβαίνοντες εἰς τὰ τοῦ Πολιτεύματος. Μὴ λησμονεῖτε, κύριοι, ὅτι πρὸ τριμήνου, ὅτε προεκλήθη πολιτικὴ συζήτησις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, προεκλήθη ἀποκλειστικῶς διότι ἐπέτρεψε τὴν ἀνάμιξιν τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι προεκλήθη συζήτησις ἐκ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στόλου Κολλιαλέξη, ὁ ὁποῖος αὐθαδέστατα πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας ἠθέλησε νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν του. Ἡ διαδεχθεῖσα ἐκείνην Κυβέρνησις δὲν ἐχειρίσθη καλῶς τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, διὰ τὸ ὁποῖον ἀποκλειστικῶς ἐνετάλη. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐνετάλη νὰ προαγάγῃ ὁπωσδήποτε τὸ ζήτημα αὐτό. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου ἐξηκολούθησε ν’ ἀνέχεται τὴν κατάστασιν αὐτήν. Καὶ προῆλθεν εἰς συμφωνίας, συναλλαγὰς καὶ συμβάσεις μετὰ τῶν στασιασάντων ἀξιωματικῶν καὶ τῶν δύο μερίδων καὶ τέλος τὸ Κράτος ὑπεχώρησε διὰ νὰ κάμῃ ἕνα συμβόλαιον πρὸς διευθέτησιν τῆς καταστάσεως. Ἀποτέλεσμα ἦτο ὅτι ἐγεννήθη ἡ ἐντύπωσις ὅτι τὰ διάφορα στρατιωτικὰ κινήματα, τὰ ὁποῖα ἀπεσκόπουν τὴν ἐπέμβασιν τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς ἔργα τῶν Κυβερνήσεων δὲν εἶχον λήξει. Καὶ ἐξερράγη τὸ δεύτερον κίνημα τῶν 2 στρατηγῶν, οἱ ὁποῖοι ἐδικάσθησαν εἰς τὸ Στρατοδικεῖον καὶ ἠθωώθησαν.

§35Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι τὸ πρῶτον ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ὑπέγραψα, εἶναι ἡ παραπομπὴ τῶν δύο στρατηγῶν εἰς ἀνακριτικὸν συμβούλιον.

§36Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐγὼ θέλω νὰ εἴπω ἂν εἶναι εὔλογος ἡ δυσφορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Καὶ πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι εἶναι. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, αἱ στρατιωτικαὶ ἐπαναστάσεις κατέστησαν νόσος ἐνδημική. Καὶ ἐφ’ ὅσον αἱ στρατιωτικαὶ ἐπαναστάσεις ἐνδημοῦσιν ἐν τῷ τόπῳ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσῃ τὸ πολίτευμα. Ἔχομεν ἀντίθετα στοιχεῖα, πείθοντα ἡμᾶς ὅτι λειτουργεῖ ὁμαλῶς τὸ πολίτευμα; Ὄχι. Ἐνῷ ἐκ παραλλήλου ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς βλέπει ὅτι ἡ Διοίκησις γίνεται χειροτέρα, βλέπει ὅτι ἡ Δικαιοσύνη καταπίπτει ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ καταβαραθροῦνται, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς ἔχει ἔλλειμμα ὑπὲρ τὸ ἓν δισεκατομμύριον καὶ ὅτι ὁ Λαὸς θὰ κληθῇ νὰ συμπληρώσῃ τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο διὰ νὰ ἐπιβαρυνθῇ μὲ νέας φορολογίας, ἐνῷ ἔχει ἐξαντληθῆ πᾶν μέσον φορολογικόν. Καὶ τέλος ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς βλέπει καὶ αὐτὸ τὸ κοινωνικὸν καθεστὼς ὅτι κινδυνεύει νὰ καταπέσῃ καὶ αἱ διάφοροι ἐργατικαὶ ἀπεργίαι νὰ διαμορφοῦνται εἰς ἀπεργίας ἐργατικὰς σχέσιν ἐχούσας μὲ τὸν κομμουνισμὸν καὶ προκαλουμένας ἀπὸ ξένας προπαγάνδας. Καὶ κατωρθώθη οὕτως εἰς τὸ Κράτος μας, εἰς τὸ ὁποῖον λόγῳ τῆς κοινωνικῆς αὐτοῦ συνθέσεως δὲν ἔχει καμμίαν θέσιν ὁ κομμουνισμός, κατωρθώθη ὥστε νὰ δημιουργηθῇ ζήτημα κομμουνιστικόν. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ἀποτέλεσμα τοῦ ὅτι τὸ Κράτος βαίνει κατὰ κρημνόν. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς βλέπει τὴν κατάστασιν αὐτήν. Βλέπει τὸ προσφυγικὸν ζήτημα μὴ προαγόμενον ἐπαρκῶς, βλέπει τὰς καταχρήσεις ἐμφανιζομένας καθ’ ἑκάστην, αἱ ὁποῖαι βεβαίως δὲν εἶναι ἀπότοκοι τῆς σημερινῆς καταστάσεως, ἀλλ’ εἶναι ἀποτέλεσμα αἰτίων ἀπωτέρων τῆς τελευταίας δεκαετίας, ἀλλ’ εἰς τὰς ὁποίας ἡ λαϊκὴ ἀντίληψις δὲν δύναται ν’ ἀνατρέξῃ καὶ νὰ ἀνεύρῃ τὰ πραγματικὰ αἴτια. Τὰς ἀποδίδει εἰς τὴν σημερινὴν κατάστασιν. Δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω οὐδένα. Θέλω ὅλοι νὰ ἐργασθῶμεν διὰ νὰ δυνηθῶμεν ν’ ἀνεύρωμεν τὰ μέσα διὰ τῶν ὁποίων θὰ κατορθώσωμεν ν’ ἀναστηλώσωμεν τὸ πολιτικὸν συναίσθημα καὶ νὰ ἐξυγιάνωμεν τὴν πολιτικὴν κατάστασιν, δίδοντες τὴν δέουσαν κατεύθυνσιν εἰς τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Χώρας. Θὰ ἔπρεπε, κύριοι, ν’ ἀντιμετωπίζουν στερρῶς τὴν πραγματικότητα αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις. Νὰ μὴ ἀπασχολοῦνται μὲ τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων ἀποσκοπούντων τὴν διοργάνωσιν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν. Δὲν λέγω ὅτι αὗται ἔχουσιν ἄριστα καὶ δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην διοργανώσεως, ἀλλὰ δὲν εἶναι τόσον ἐπείγουσα καὶ ἐπιτακτικὴ ἡ ἀνάγκη καὶ φρονῶ ὅτι παρέλκει πᾶσα εἰσαγωγὴ σειρᾶς νομοσχεδίων ὀργανωτικῶν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν. Θὰ ἔπρεπε ἐπιτροχάδην καὶ ἐντείνουσαι πᾶσαν τὴν προσοχὴν αὐτῶν αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις νὰ προσπαθήσουν διὰ παντὸς τρόπου νὰ προαγάγουν τὴν συμφιλίωσιν, ἄγουσαν εἰς ἐξομάλυνσιν τοῦ πολιτικοῦ βίου ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου εἰς τὸν περιορισμὸν τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὰ κύρια αὐτῶν ἔργα, ὥστε νὰ ἐμφανισθῇ τὸ πολίτευμα λειτουργοῦν ὁμαλῶς καὶ νὰ ἀποβλέψωσιν εἰς τὰς μελλούσας ἐλευθέρας ἐκλογάς, αἱ ὁποῖαι θὰ εἶναι τὸ τέρμα διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ὁμαλότητος τοῦ πολιτικοῦ βίου, ἐπιδεικνύουσαι αἱ Κυβερνήσεις προσπάθειαν, τὴν ὁποίαν νὰ ἐννοήσῃ ὁ λαὸς διὰ τὴν ἀνόρθωσιν ὁπωσδήποτε τῆς δικαιοσύνης, τῆς διοικήσεως, τῶν οἰκονομικῶν κλπ. Δὲν ἔχω βεβαίως τὴν ἀξίωσιν νὰ διορθωθῶσιν ἀμέσως αἱ ὑπηρεσίαι αὗται, πολλοῦ γε καὶ δεῖ θὰ ἦτο ἀστεῖον νὰ ἰσχυρισθῇ τις ὅτι δύναται ἐντὸς διετίας νὰ διορθωθῇ τὸ ξεχαρβάλωμα μιᾶς δεκαετίας, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἐμφανισθῇ μία σύντονος προσπάθεια πρὸς διόρθωσιν οὕτως ὥστε ν’ ἀντελαμβάνετο ἡ λαϊκὴ συνείδησις ὅτι εἴμεθα καλύτερα ἀπὸ πέρυσιν. Ἀτυχῶς οὐδὲν ἐκ τούτων ἐγένετο καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διατελεῖ ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι τὰ πράγματα εἶναι χειρότερα ἀπὸ πέρυσιν. Ἔχει καταληφθῆ ἀπὸ μεγίστην ἀπογοήτευσιν καὶ διὰ τοῦτο ψυχρῶς, ψυχρότατα ἔχει εἰς τὰς ἐκτρόπους ἐκδηλώσεις τὰς πολιτικάς, εἴτε τείνουν αὗται νὰ ἐκδηλωθοῦν διὰ δικτατορίας εἴτε διὰ μπολσεβικισμοῦ. Εἶναι τοῦτο χαρακτηριστικὸν τῆς ἠθικῆς καταπτώσεως τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος κατεπονήθη ἠθικῶς ἐξ αἰτίας τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως τῶν τελευταίων ἐτῶν. Θὰ εἶναι μέγα τὸ ἔργον καὶ τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἱκανὸν νὰ τῆς ἐξασφαλίσῃ καλλίστην σελίδα εἰς τὸν πολιτικὸν βίον τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, ἂν μεριμνήσῃ ἀποκλειστικῶς καὶ μόνον, ἐχομένη στερρῶς τῆς πραγματικότητος, νὰ λειτουργήσῃ ὁμαλῶς τὸ πολίτευμα καὶ νὰ φθάσωμεν ταχέως εἰς ἐλευθέρας ἐκλογάς, ἵνα ἐπανέλθωμεν εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Δὲν νομίζω ὅτι ἡ ὁμαλότης αὕτη δύναται ὁπωσδήποτε νὰ ἐπέλθῃ διὰ τῆς ἀμέσου συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας, ὅπως ἐπρότεινεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής. Τότε μόνον θὰ ἐδικαιολογεῖτο τοῦτο ἄν, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς Εὐρυτανίας καὶ ὅπως ἀνεπτύξαμεν εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπήν, παρισταμένου καὶ τοῦ κ. τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἂν ἦτο βεβαιωμένον ὅτι ἐκεῖνοι ἐκ τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν παραγόντων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἠδύναντο νὰ συγκεντρώσωσι μίαν μερίδα τῆς λαϊκῆς γνώμης, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συμμετάσχωσιν, ὁπότε θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ δικαιολογηθῇ τὸ σόλοικον τοῦτο τοῦ διορισμοῦ τῆς Γερουσίας. Ὁ μόνος τρόπος θὰ ἦτο νὰ φθάσωμεν εἰς τὰς ἐκλογάς, εἰς ἐκλογὰς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, ἡ ὁποία ἐνδείκνυται ἀπολύτως διὰ τὰς περιστάσεις καὶ ἐπιστημονικῶς εἶναι ὀρθὴ δι’ οὓς λόγους ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς Μαντινείας, καὶ μόνον μετὰ τὰς ἐκλογὰς θὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸ ἄλφα τοῦ νέου πολιτικοῦ βίου τῆς Ἑλλάδος, ἐλπίζοντες ἐπὶ τὴν ἀπομένουσαν ζωτικότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ προσέξωμεν νὰ μὴ ἐξαντλήσωμεν.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§38Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Θὰ κάμω, κύριοι πληρεξούσιοι, τὸν τελευταῖον ἀγῶνα, τὴν τελευταίαν προσπάθειαν ὑπὲρ τοῦ θέματός μου, τὸ ὁποῖον νομίζω πῶς εἶναι τὸ θέμα σας, εἰς τὸ ὁποῖον εἶσθε σύμφωνοι κατ’ ἰδίαν, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω ἂν εἶσθε σύμφωνοι καὶ συλλογικῶς. Εἰς προηγουμένην λοιπὸν συνεδρίασιν, μίαν τῶν τελευταίων, πρὸ τῶν θερινῶν διακοπῶν εἶχον λάβει τὴν τιμὴν ν’ ἀναπτύξω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀπολύτου τοῦ γενικοῦ συνασπισμοῦ τῶν ἐν τῇ Συνελεύσει πολιτικῶν μερίδων. Ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς τῶν μερίδων τούτων, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ λεχθῇ καὶ νὰ ἐπαναλεχθῇ ὅτι εἶναι συγγενεῖς ἅπασαι μεταξύ των, προελθοῦσαι ἀπὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἰδεολογίαν, ὁ συνασπισμὸς αὐτός, λέγω, ἦτο τότε πρὸ τῶν διακοπῶν, εἶναι τώρα καὶ θὰ εἶναι πάντοτε τοὐλάχιστον μέχρι τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως πλέον ἢ ἀπαραίτητος. Εἶναι ἀπαραίτητος ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς διὰ τοὺς λόγους ποῦ ἀνέπτυξα τότε καὶ τοὺς ὁποίους συνοπτικῶς, λίαν περιληπτικῶς ὑπενθυμίζω. Ἤτοι, διότι πρῶτον διὰ τοῦ συνασπισμοῦ ἐπὶ τέλους θὰ ἐκλείψῃ ὁ ὀξύς, ὀξύτατος ἀνταγωνισμὸς τῶν πολιτικῶν μερίδων ἐν τῇ Συνελεύσει, ὁ ὁποῖος μόνον κλονισμὸν τοῦ φρονήματος τῶν ὁμοφρόνων πολιτῶν καὶ μόνον ἀποθράσυνσιν τῶν ἀντιπάλων ἀπεργάζεται. Εἶναι προφανές, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὅταν ἡμεῖς ἀλληλοκατηγορούμεθα ὑπερβολικῶς, οἱ ὁμόφρονες πολῖται πιστεύουσι καὶ εἰς τὰς ὑπερβολάς μας ὅλως ἀνεξελέγκτως. Ἐνῷ ὅταν οἱ ἀντίπαλοι μᾶς κατηγοροῦν, τότε οἱ ὁμόφρονες πολῖται ἐνασκοῦσιν ἕναν ἔλεγχον, μίαν ἀντίδρασιν καὶ δὲν πιστεύουσι τοὐλάχιστον εἰς τὰς ὑπερβολάς. Πολλοὶ μάλιστα δύναμαι νὰ εἴπω, δὲν τοὺς παρακολουθοῦν εἰς τὰ λεγόμενα ἢ γραφόμενα αὐτῶν. Ἐξ ἄλλου πάλιν οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν δὲν ἀποθρασύνονται ἐκ τῶν ἰδίων πράξεων, ἐκ τοῦ ἰδίου των παρελθόντος καὶ τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς, τὴν ὁποίαν διέπραξαν· ὅταν ἐνθυμοῦνται ταῦτα σιγοῦν καὶ λοφάζουν. Ἀποθρασύνονται μόνον ἐκ τῆς ὑπερβολῆς τῆς ἐπιχειρηματολογίας, τὴν ὁποίαν συντάττομεν ἡμεῖς αὐτοὶ καθ’ ἡμῶν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ αὐτῶν οἰκοδομοῦσι τερατώδεις ἐπιχειρηματολογίας, εἰς ἃς αὐθυποβάλλονται. Δεύτερον ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς εἶναι ἀπαραίτητος, διότι δι’ αὐτοῦ θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ χρησιμοποιηθῶσιν ἅπασαι αἱ δυνάμεις τοῦ Ἔθνους αἱ ἐν τῇ Συνελεύσει ἐκπροσωπούμεναι, ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῆς ἀντιμετωπίσεως τῶν ὀλεθρίων ἀποτελεσμάτων μιᾶς πρωτοφανοῦς καὶ τραγικῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς. Καὶ ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς πρέπει σήμερον νὰ διατηρηθῇ ἐν ὅσῳ διαρκοῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως, ἐν ὅσῳ δηλαδὴ τὰ κόμματα τὰ ἀντίθετα παραμένουσιν ἐξωκοινοβουλευτικά, διότι ἐν ὅσῳ παραμένουσιν ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου βάλλουσι καθ’ ἡμῶν καὶ εὐστόχως καὶ μὲ διάρκειαν. Ἠμπορεῖ νὰ εἶναι διῃρημένοι καὶ ἐχθρικῶς νὰ διάκεινται μεταξύ των ἀκόμη, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ, δὲν ἔχουσιν ἀφορμὰς νὰ ἐπιτίθενται αὐτοὶ καθ’ ἑαυτούς, ἂν καὶ διῃρημένοι· ἡμεῖς ὅμως εἴμεθα ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ καὶ προκαλοῦμεν τὴν διαρκῆ ἐπίθεσιν αὐτῶν. Εἰς ἀνταπόδοσιν δὲ ἡμεῖς ἀπασχολούμενοι μὲ τὸν ὀξύτερον ἀνταγωνισμὸν μεταξύ μας ὄχι μόνον δὲν ἀντιτιθέμεθα οὔτε ἡμεῖς οὔτε ὁ ὁμόφρων Τύπος κατὰ τῶν ἀντιπάλων μας καὶ δὲν ὑπενθυμίζομεν εἰς αὐτοὺς τὰς εὐθύνας τῆς καταστροφῆς, ἀλλ’ οὔτε ἀμυνόμεθα κἄν. Καὶ δι’ αὐτὸ ἡ διαίρεσίς μας φέρει εἰς ἡμᾶς μεγίστην προστριβὴν καὶ εἰς βάρος μας, ἀλλὰ καὶ εἰς βάρος τοῦ πολιτεύματος καὶ εἰς βάρος τοῦ Ἔθνους. Τὸν συνασπισμὸν αὐτὸν πολλοὶ προέτειναν πρὸ τῶν διακοπῶν καὶ ἡ παμψηφία σχεδὸν τῆς Συνελεύσεως ἦτο ὑπὲρ αὐτοῦ τότε, ἀλλὰ δυστυχῶς αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως εἶχον προχωρήσει πολὺ εἰς τὰ βάθη τοῦ καλοκαιριοῦ καὶ ἕνεκα τούτου δὲν ἔγινεν οὐδ’ ἀπόπειρα πραγματοποιήσεώς του. Ἐὰν ὁ συνασπισμὸς τότε κατηρτίζετο, πολλὰ κακὰ τότε θὰ ἀπεφεύγοντο καὶ πολλὰ καλὰ θὰ ἐπήρχοντο. Οὕτω δὲν θὰ εἴχομεν τὰ λυπηρὰ γεγονότα τοῦ θέρους. Θὰ εἴχομεν ἀποκαταστήσει τὴν ἐντύπωσιν διὰ τὰ ἄλλα γεγονότα τὰ προηγούμενα, ὁπωσδήποτε δὲν ἤθελε παρέλθει τόσος χρόνος ἐπὶ ματαίῳ. Ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς μετὰ τὰς διακοπὰς ἐγένετο ἀπόπειρα νὰ πραγματοποιηθῇ, δυστυχῶς ὅμως ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς καὶ πάλιν ἀπέτυχεν. Ἀπέτυχε κατ’ ἐμὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν εὐσεβάστως ὑποβάλλω εἰς τοὺς ὑπαιτίους τῆς ἀποτυχίας, διότι διεξήχθη ἡ περὶ αὐτοῦ συνεννόησις μετὰ περισσῆς ἀδεξιότητος, διεξήχθη μᾶλλον μαχητικῶς καὶ δημοσίᾳ ἀντὶ φιλικῶς καὶ δημοσίᾳ, ἔστω καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ κρατηθοῦν πρακτικὰ καὶ δοθῶσιν εἰς τὴν δημοσιότητα ἐν ἀποτυχίᾳ τυχόν. Ὁ συνασπισμὸς αὐτός, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπέτυχεν ἀκόμη, διότι ἀντετάχθησαν ἀντιρρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐθεωρήθησαν σοβαραί, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν ἦσαν οὔτε εὐλογοφανεῖς. Ἀντετάχθη πρῶτον ὅτι ἂν κατηρτίζετο ὁ συνασπισμὸς καὶ ἀπετύγχανε, τότε θὰ ἐπήρχετο καίριον τραῦμα εἰς τὸν δημοκρατικὸν ἀγῶνα. Καὶ ἐρωτῶ, αἱ διάφοροι μερικαὶ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι ὅπως τώρα ὑπῆρξαν πάμπολλαι μὲ τάσιν πολλαπλασιασμοῦ, ἀποτυχοῦσαι ἢ ἀποτυγχάνουσαι ἑκάστοτε δὲν φέρουν τραύματα μεγαλύτερα εἰς τὸν δημοκρατικὸν ἀγῶνα, λαμβανομένου μάλιστα ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἰς τὰς ἀποτυχίας αὐτὰς θὰ προστίθεται καὶ ἡ ἀποτυχία ἐκ τῆς διαιρέσεως; Διότι ὅπου ὑπάρχει διαίρεσις πρῶτον ἐπιτυχία δὲν γίνεται, γίνεται ἀποτυχία, ἀλλὰ καὶ ἂν γίνῃ ἐπιτυχία ὅπου ὑπάρχει διαίρεσις ἡ ἐπιτυχία ἐκμηδενίζεται, διότι καὶ οἱ ὁμόφρονες ἀρνοῦνται ταύτην. Ἂν δὲ γίνῃ ἀποτυχία, ἡ ἀποτυχία αὐξάνει, διότι τὴν ἀποτυχίαν τὴν φουσκώνουν καὶ οἱ φίλοι. Ἀντετάχθη ἐπίσης, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸς ὁ συνασπισμός, διότι δῆθεν δὲν ὑπάρχει μεταξὺ τῶν μερίδων συμφωνία ἐπὶ ἑνὸς ἢ δύο ζητημάτων. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ἐκ τοῦ ὅτι ὁμολογεῖται ὅτι ὑπάρχει διαφωνία εἰς ἓν ἢ δύο ζητήματα δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι εἰς ὅλα τὰ ἄλλα ὑπάρχει ὁμοφωνία; Καὶ ἐρωτῶ: Διατί ἐπὶ τέλους δὲν ἔγινεν αὐτὸς ὁ γενικὸς συνασπισμὸς χάριν ὅλων τῶν ἄλλων ζητημάτων; Ὡς πρὸς δὲ τὰ δύο ἢ τρία ζητήματα, ταῦτα θ’ ἀφεθῶσι νὰ τὰ λύσῃ ἡ Συνέλευσις, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ ἔπρεπε νὰ ὑποβληθῶσιν ἄλλως τε, διότι εἶναι ἡ μόνη ἁρμοδία, ἀφοῦ ταῦτα εἶναι νομοθετικῆς φύσεως. Ἀντετάχθη ἀκόμη ὅτι ἂν κατηρτίζετο ὁ συνασπισμὸς αὐτὸς δὲν θὰ ὑπῆρχεν ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἀλλ’ ἡ διπλῆ Βουλὴ ἡ ἀνελθοῦσα εἰς ὕψος ἀνώτερον ὅλων τῶν ἄλλων Βουλῶν, εἶχεν ἀντιπολίτευσιν μόνον 5, 10 πρόσωπα. Ἀλλὰ τέτοια πρόσωπα θὰ εὑρίσκοντο καὶ ἐδῶ, ἐκλεκτώτερα μάλιστα. Ἀντετάχθη ἐπίσης ἀπὸ ὀπαδοὺς τῶν μερίδων ὅτι προσέκρουσεν ὁ συνασπισμὸς εἰς φιλοδοξίας. Καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω, τέλος πάντων, αὐταὶ αἱ φιλοδοξίαι, αἱ ὁποῖαι ἔφαγαν τὸ Ρωμαίϊκο, δὲν ἠμποροῦν νὰ καθησυχάσουν, τέλος πάντων, γιὰ ἕνα μικρὸν διάστημα; Ἀντετάχθη ἀκόμη, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἂν αἱ μερίδες αἱ ἐν τῇ Συνελεύσει κατήρτιζον τοιοῦτον συνασπισμόν, θὰ κατήρτιζον καὶ αἱ ἄλλαι αἱ ἐξωκοινοβουλευτικαὶ καὶ ἀντίπαλοι καὶ ὅτι δῆθεν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ διαιωνίζετο τὸ χάσμα, ὅπως εἶπεν ὁ κ. ἐκ Καρπενησίου συνάδελφος. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Ἐκ τοῦ ὅτι εἴμεθα καὶ ἡμεῖς καὶ οἱ ἀντίπαλοι διῃρημένοι ἐξηλείφθη ἐκ τούτου ἡ ἀντίθεσις καὶ τὸ χάσμα; Κάθε ἄλλο, τὰ δύο στρατόπεδα ὑφίστανται ἀκόμη ὡς καὶ πρότερον ἐν ὀξυτάτῃ ἀντιθέσει. Καὶ τοῦτο διότι ἡ ὑποδιαίρεσις καὶ τῆς διαιρέσεως, περὶ τοιαύτης πρόκειται ἐνταῦθα, δὲν συντελεῖ ποσῶς εἰς ἐξάλειψιν τῆς διαιρέσεως, τῆς ἀντιθέσεως τοῦ παρελθόντος. Τοὐναντίον μάλιστα ἡ ὑποδιαίρεσις εἰς τὴν ἀντίθεσιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἐξαλείφει, προσθέτει ἕτερον κακόν, τὸ κακὸν τοῦ ἀκυβερνήτου. Ὡς ἐκ τῆς διαιρέσεως οὔτε ἡμεῖς λόγῳ τῆς διαιρέσεως δυνάμεθα νὰ κάνωμεν σταθερὰν Κυβέρνησιν, οὔτε οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἂν τυχὸν ἤρχοντο εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Ἡ ὑποδιαίρεσις λοιπὸν τῆς διαιρέσεως δὲν εἶναι φάρμακον ἀποτελεσματικὸν οὐ μὴν ἀλλὰ εἶναι καὶ λίαν ὀλέθριον, ὅπως ὀλέθριον ὑπῆρξε καὶ τὸ ἄλλο φάρμακον τὸ προταθέν, ἤτοι ἡ συμφιλίωσις. Ἐνθυμεῖσθε ποὺ τὴν ἐφήρμοσεν ἡ Ἐπανάστασις; Εἶχεν ἐμπιστευθῆ τὰ Συντάγματα εἰς τοὺς μὴ πιστούς, ἀποτέλεσμα ἡ ἀντεπανάστασις. Ἦλθεν ὕστερον ὁ κ. Βενιζέλος, ἦλθον οἱ ἀρχηγοὶ ὅλων τῶν μερίδων καὶ τὴν ἐφήρμοσαν, παρέσχον χάριτας ἀθρόας καὶ ἐσπευσμένως μετὰ τὴν ἀντεπανάστασιν· ἀποτέλεσμα μία μερὶς τοῦ Ναυτικοῦ ἐσχημάτισε τὴν ἰδέαν ὅτι εἰς τὸ Κράτος δὲν ἐφαρμόζονται οἱ νόμοι καὶ ἔκαμεν ἀπεργίαν, ὥστε νὰ ἀναγκάσῃ τοὺς ὑπολοίπους πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν παραδόσεων καὶ τῆς πειθαρχίας, νὰ μεταχειρισθῶσι μέσα ὁμοιοπαθητικά, ὡς τὰ ἐχαρακτήρισε τότε ὁ νῦν κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πλὴν ἀντιπειθαρχικὰ καὶ ἀναρχικὰ καὶ αὐτά. Λοιπὸν ἡ ὑποδιαίρεσις τῆς διαιρέσεως, ὡς καὶ ἡ συμφιλίωσις εἶναι φάρμακα ἀτελέσφορα, ἀποδειχθέντα καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ὀλέθρια. Ἐὰν δέ, κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ ἀρχηγοὶ καὶ αἱ μερίδες ἐν τῇ Συνελεύσει, ἀλλὰ καὶ οἱ ἐκτός, οἱ ἐκ τοῦ ἄλλου στρατοπέδου, ποθοῦσιν εἰλικρινῆ τὴν ἐξάλειψιν τῶν ἀντιθέσεων τοῦ παρελθόντος, ἀκριβέστερον τὴν ἐξάλειψιν τῆς ἀναμνήσεως τοῦ παρελθόντος, ἐφόσον συνδέεται μὲ τὰ πρόσωπα — διότι ἡ ἐξάλειψις τῆς ἀναμνήσεως τῆς καταστροφῆς δὲν πρέπει νὰ μᾶς λείψῃ ποτὲ διὰ νὰ μὴ ὑποπέσωμεν ἐκ νέου εἰς αὐτὴν — ἐὰν λοιπὸν εἰλικρινῶς ποθοῦν καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ τὴν ἐξάλειψιν αὐτήν, ὑπάρχει ἓν φάρμακον τελεσφόρον, καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τὸ ὑποδείξω εἰς πάντας· εἶναι τοῦτο ἡ σύμμιξις τῶν ὁμοφρόνων στοιχείων καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου στρατοπέδου. Ὅπως πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως δὲν εἶναι ἡ συμφιλίωσις, ἀλλ’ εἶναι ἡ ἀνύψωσις τῶν διεφθαρμένων ἐξ ὅλων τῶν μερίδων καὶ τῶν στρατοπέδων. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον ἐννοῶ ὅτι οἱ συντηρητικοὶ τοῦ στρατοπέδου τῆς ἡμετέρας πλευρᾶς, ἀφοῦ οἱ συντηρητικοὶ ἑνωθῶσι μεταξύ των, καὶ μοὶ φαίνεται κατὰ σύμπτωσιν ἂν ὄχι κατὰ πρόθεσιν τοῦτο, ἤρχισε νὰ γίνεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὕστερον οὗτοι ν’ ἀνταμωθοῦν μὲ τοὺς ἄλλους τοὺς ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ ν’ ἀποτελέσωσιν ἓν κόμμα μόνον συντηρητικόν. Δύο καὶ τρία συντηρητικὰ κόμματα μόνον ἐδῶ εἰς τὴν Ἑλλάδα παρουσιάζονται. Τὸ ἴδιον ἐξ ἄλλου ὀφείλουν νὰ κάμουν καὶ οἱ προοδευτικοὶ καὶ ῥιζοσπαστικοί. Ἔτσι θ’ ἀντιπροσωπεύοντο αἱ δύο τάξεις, τὰς ὁποίας ἔχει κάθε Ἔθνος, ὅπως κάθε ἄνθρωπος ἔχει μίαν τάσιν συντηρητικὴν καὶ μίαν προοδευτικὴν τάσιν, ἔτσι καὶ κάθε Ἔθνος. Ἂν γίνῃ αὐτὸ θὰ ἔχωμεν δύο κόμματα μόνον ἀπαραίτητα, ὅπως ἄλλοτε εἶπον, πρὸς κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ αὐτὰ θὰ εἶναι κόμματα ἀπρόσωπα, διότι θὰ ἀποτελοῦν ὀργάνωσιν τάσεων καὶ ὄχι ὀργάνωσιν προσώπων εἴτε συμμοριῶν. Βέβαια δὲν ἀποκλείεται νὰ παρουσιασθῇ, ὑπάρχει μάλιστα καὶ τὸ ἄλλο κόμμα, τὸ ἐργατικόν, ἀλλ’ αὐτὸ θὰ εἶναι, ὅπως καὶ εἶναι, κομματίδιον. Ἀργότερα ὅταν τυχὸν οἱ περισσότεροι Ἕλληνες γίνουν ἀπὸ ἀγρόται ἐργάται, ὅπως εἶναι εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ τὴν Γερμανίαν, τότε βέβαια θὰ ἐσχηματίζετο καὶ ἐδῶ ἢ θὰ ἀνεπτύσσετο ἰσχυρὸν τὸ ἐργατικὸν κόμμα καὶ θὰ ἤρχετο εἰς ἀντίθεσιν πρὸς ὅλα τὰ ἀστικά, τὰ ὁποῖα ἴσως τότε θὰ ἡνοῦντο. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον λοιπὸν θὰ ἔχωμεν δύο κόμματα ἀπαραίτητα πρὸς κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἐπὶ πλέον διὰ τῆς συμμίξεως αὐτῆς θὰ ἔχωμεν ἐκεῖνο περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται ἢ τὴν ἐξάλειψιν τῆς ἀναμνήσεως τοῦ παρελθόντος, διότι ὁ καθένας εἰσερχόμενος εἰς μίαν τῶν νέων ὁμάδων θὰ ἐξαλείψῃ τὴν ἀνάμνησιν τοῦ παρελθόντος, ὅπερ δὲν θὰ συνδέεται μετ’ αὐτῶν, θ’ ἀποκτήσῃ τὴν διανοητικότητα τοῦ παρόντος καὶ τῆς ὁμάδος. Ὁπωσδήποτε αἱ ὁμάδες αὐταὶ θὰ εἶναι σύμμικτοι, παρδαλαὶ καὶ δὲν θὰ ἠμπορῇ οὔτε ἡ μία, οὔτε ἡ ἄλλη νὰ κατηγορηθῇ δι’ εὐθύνας τοῦ παρελθόντος. Ἔτσι μόνον δύναται νὰ ἐξαλειφθῇ ἡ ἀνάμνησις τοῦ παρελθόντος. Ἡ βελτίωσις δὲ τῆς καταστάσεως δὲν θὰ ἐπέλθῃ διὰ τῆς συμφιλιώσεως, ὅπως καὶ ἄλλοτε εἶπον, ἀλλὰ διὰ τῆς ἀνυψώσεως τῶν διεφθαρμένων ἐξ ἑκατέρων τῶν στρατοπέδων, καὶ σπεύδω νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἐννοῶ διεφθαρμένους ὑπὸ ἔποψιν χρηματικήν, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι ὁ πολιτικὸς κόσμος τῆς Ἑλλάδος τόσον τοῦ ἑνὸς ὅσον καὶ τοῦ ἄλλου στρατοπέδου δὲν χρηματίζεται. Δὲν ἐννοῶ ἐπίσης διεφθαρμένους ὑπὸ ἔποψιν παθῶν· πάθη δὲν ὑφίστανται πλέον τώρα. Μετὰ τὴν ἐθνικὴν καταστροφήν, ἥτις ἐν πολλοῖς τὰ ἐξήλειψε, διεφθαρμένους ἑκατέρωθεν καὶ ἀνύψωσιν αὐτῶν ἐννοῶ ὑπὸ ἔποψιν φιλοδοξίας. Ἡ φιλοδοξία, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ εἰς τὸν ἄνθρωπον καὶ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα εἶναι ἴσως χρήσιμος, ἀλλὰ δυστυχῶς ἐνίοτε ὑφίσταται παρέκκλισιν, ὅπως πολλάκις ὑπέστη τοιαύτην καὶ ἄλλη φυλὴ κατὰ τὴν διαδρομήν της, σήμερον δὲ δυστυχῶς ὄχι μόνον παρέκκλισιν ὑπέστη, ἀλλὰ κἄτι ἄλλο χειρότερον. Ἔπαθεν, ἔφθασεν εἰς παροξυσμόν.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ ἐντὸς τοῦ θέματος.

§40Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὁμιλῶ ἐντὸς τοῦ θέματος, κ. Πρόεδρε, ἐπειδὴ ἐγὼ θὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν στηρίζεται εἰς συνασπισμόν. Καὶ ὅλα ποὺ λέγω εἶναι σχετικὰ μὲ αὐτὸν καὶ τὰ ἐξ αὐτοῦ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα. Αὐτὰς τὰς ἰδέας, κύριοι πληρεξούσιοι, ἔχω περὶ τῶν ζητημάτων αὐτοῦ καὶ ἰδίᾳ περὶ τοῦ συνασπισμοῦ καὶ τῆς ἀνάγκης αὐτοῦ, καὶ λυποῦμαι ὅτι δὲν θὰ ψηφίσω ἂν τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, μὴ στηριζομένης εἰς τοιοῦτον συνασπισμόν. Ἐξ ἄλλου ὅμως δὲν θὰ τὴν καταψηφίσω, θ’ ἀρνηθῶ μόνον ψῆφον εἰς ἔνδειξιν διαμαρτυρίας, διότι δὲν ἐγένετο μὲ βάσιν τοιοῦτον συνασπισμόν, ἐνῷ ἦτο καὶ δυνατὸν καὶ ἐπιβαλλόμενον νὰ γίνῃ. Μετὰ ταῦτα θὰ παράσχω πλήρη ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν θέλω νὰ συντελέσω εἰς τὸ ἀκυβέρνητον τοῦ Τόπου, θὰ παράσχω ὅμως τὴν ἐμπιστοσύνην μου αὐτὴν ὑπὸ τὰς ἐπιφυλάξεις, αἱ ὁποῖαι αὐτονοοῦνται. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι συντηρητική, ἐνῷ ἐγὼ δὲν εἶμαι, ἐν τούτοις δὲν ἀποκλείεται νὰ συμπέσωσιν αἱ γνῶμαί μας καὶ τότε βέβαια δὲν θὰ παραλείψω νὰ ὑποστηρίξω τὴν Κυβέρνησιν. Οὕτω δὲν ἀποκλείεται νὰ συμπέσωσιν αὗται εἰς τὰ ζητήματα τῆς ἰδιοκτησίας. Προτίθεται, ὡς λέγει ἡ Κυβέρνησις, νὰ τηρήσῃ καὶ ἱκανοποιήσῃ τὰς ἠθικὰς ἀρχὰς τῆς ἰδιοκτησίας, ἀλλὰ δὲν ἀποκλείεται ἐκ τούτου ὅπως ἐπιδιώξῃ τὴν ἄμεσον ἀποκατάστασιν τῶν ἀκτημόνων. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ταχεῖαν ἀποκατάστασιν τῶν ἀκτημόνων. Τί ἐννοεῖ μὲ τὴν λέξιν ταχεῖαν; Ταχεῖαν τὴν ἀποκατάστασιν τὴν ὑπεσχέθησαν ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις ἀπὸ τοῦ 1912, ἀλλὰ τὴν ἀποκατάστασιν αὐτὴν δὲν τὴν εἴδομεν ἀκόμη νὰ συντελῆται. Ἀναμένομεν καὶ τώρα αὐτὴν νὰ τὴν ἴδωμεν ἐκτελουμένην παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ λέγομεν εἰς αὐτὴν ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ δὲν δυνάμεθα νὰ παρουσιασθῶμεν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μας, χωρὶς νὰ προηγηθῇ ἡ ἀποκατάστασις. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ προσέλθωμεν ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων μας χωρὶς νὰ προηγηθῇ ν’ ἀποκαταστήσωμεν τοὺς ἀκτήμονας, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔπαθον τὰ περισσότερα ἐκ τοῦ πολέμου, διότι οὔτε οἱ τσιφλικιοῦχοι βέβαια οὔτε οἱ λοιποὶ κεφαλαιοῦχοι ἔπαθαν τίποτε ἐκ τούτου, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπωφελήθησαν. Ἄν λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ ταχεῖαν ἀποκατάστασιν τῶν ἀκτημόνων τὴν ἄμεσον τοιαύτην ἢ τουλάχιστον τὴν πρὸ τῶν ἐκλογῶν, τότε βέβαια εἴμεθα σύμφωνοι μὲ αὐτὴν καὶ θὰ τὴν ὑποστηρίξωμεν. Ἔχω ἀκόμη καὶ μίαν ἄλλην ἐπιφύλαξιν. Ἡ Κυβέρνησις ἐπιδιώκει τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος καὶ τὴν διενέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Οὐδὲν καλύτερον τούτων, ἀλλὰ πρέπει πρῶτον νὰ γίνῃ ἓν Σύνταγμα πραγματικόν, ὄχι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συνετάχθη ἀπὸ τὰ Ἐπιτροπάς, ὡς ἐπιδιώκει ἡ Κυβέρνησις. Τὰ Συντάγματα δὲν γίνονται ἀπὸ τὰς Ἐπιτροπάς, πρέπει νὰ προέρχωνται ἀπὸ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, αἱ δὲ Ἐπιτροπαὶ ἔρχονται ἁπλῶς διὰ νὰ διασκευάσωσιν αὐτὰ τεχνικῶς καὶ συνακολούθως. Εἰς τὴν Γαλλίαν παραδέχονται αὐτὸ τὸ σύστημα τῶν Ἐπιτροπῶν, φθάσαντες μέχρι ἐπιτροπομανίας, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ ἐπιτροπομανία θεωρεῖται, ὡς λέγει ὁ λόρδος Μπράϊς, μία ἀπὸ τὰς αἰτίας τοῦ ἐκφυλλισμοῦ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Ἐπιφυλάσσομαι λοιπὸν νὰ μὴ συντρέξω τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐπίσπευσιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως καὶ τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν. Ἔπειτα πῶς θὰ προβῶμεν εἰς ἐκλογὰς πρὶν κανονίσωμεν ἀπαραίτητά τινα ζητήματα; Οὕτω δύο ἐκ τῶν βάσεων τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ ἰδίως τοῦ δημοκρατικοῦ, εἶναι ἡ αὐτοδιοίκησις καὶ ἡ Γερουσία. Πῶς θὰ προβῶμεν εἰς διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐκλογάς, πρὶν καταρτισθῇ ἡ Γερουσία καὶ ἐκλεγῶσιν οἱ τοπικοὶ ἄρχοντες; Θὰ διαλύσωμεν τὴν Συνέλευσιν προβαίνοντες ἀπ’ εὐθείας εἰς βουλευτικὰς ἐκλογὰς χωρὶς δημοτικὰς καὶ γερουσιαστικὰς τοιαύτας προηγουμένως, διὰ νὰ παραδώσωμεν τὸ Κράτος καὶ τὴν Δημοκρατίαν εἰς τὴν διάκρισιν μιᾶς μόνον Βουλῆς; Ἀλλ’ οὐδὲν πλέον πρωθύστερον καὶ ἐπικίνδυνον τούτου. Ἔπειτα πρὶν προβῶμεν εἰς ἐκλογὰς βουλευτικάς, αἵτινες εἶναι πάντοτε μία ἀναστάτωσις, πρέπει προηγομένως ν’ ἀποκαταστήσωμεν παγιώτερον τὴν τάξιν καὶ ἀσφάλειαν καὶ καταστήσωμεν σταθερώτερον τὸν βίον καὶ οἰκονομικώτερον. Πρὸς στιγμὴν μετὰ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας ἐπῆλθε κἄποια βελτίωσις ὡς πρὸς ταῦτα, ἀλλὰ πάλιν ἐπανήλθομεν εἰς τὴν ἀταξίαν καὶ τὴν ἀκρίβειαν τοῦ βίου. Πῶς θὰ παρουσιασθῶμεν εἰς τὸν λαὸν χωρὶς νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς ὑποσχέσεις μας περὶ διορθώσεως τῶν κακῶν αὐτῶν; Πῶς θὰ κάμωμεν ἐκλογὰς χωρὶς νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν Δημοκρατίαν, προβαίνοντες εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν ἀρχόντων, οἱ ὁποῖοι εἶναι τὰ συντηρητικὰ στοιχεῖα ταύτης; Αὐτὰς τὰς ἐπιφυλάξεις ἔχω ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως, ἔχω δὲ ἐξ ἄλλου καὶ μίαν ἐπιφύλαξιν ἀπέναντι αὐτῆς τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Κατὰ τῆς ἤδη ἀντιπολιτεύσεως, ὅτε ἀπετέλει τὴν Κυβέρνησιν αὕτη, ἡ ἤδη συμπολίτευσις, ὄχι βεβαίως ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν αὕτη ἦτο ἀντιπολίτευσις, ἐνήσκησε μίαν ὀξεῖαν ἀντιπολίτευσιν τόσον ἐπιβλαβῆ. Ἐὰν ἡ ἤδη ἀντιπολίτευσις, ἧς ὁ ἀρχηγός της βεβαιοῖ ὅτι θὰ ἀκολουθήσῃ μίαν τακτικὴν ὁμαλὴν ἀντιπολίτευσιν μὴ ἀνταποδίδουσα τὰ ἴσα, ἀκολουθήσῃ τοιαύτην ὁμαλὴν τακτικήν, βεβαίως θὰ τύχῃ ἐπιδοκιμασίας παρ’ ἐμοῦ. Ἀλλ’ ἕως ὅτου ἴδω ταύτην νὰ εἶναι τοιαύτη, θεωρῶ καθῆκον νὰ ἵσταμαι ἐν ἐπιφυλάξει καὶ ἔναντι ταύτης. Εὔχομαι τέλος, διὰ νὰ τελειώσω, ὅπως αἱ ἐπιφυλάξεις μου αὗται καὶ διὰ τὸ ἓν μέρος καὶ διὰ τὸ ἄλλο ν’ ἀποδειχθῶσι μάταιαι καὶ τότε θὰ εἴπω ὅτι ἂν δὲν ἔγινεν αὐτὸς ὁ συνασπισμὸς ἠμπορεῖ νὰ ἔγινε κἄποιον κακόν, ἀλλὰ διότι ἐτηρήθησαν οἱ ῥηθέντες ὅροι, ὥστε αἱ ἐπιφυλάξεις μου αὗται νὰ καταστῶσι περιτταί, τὸ κακὸν αὐτὸ δὲν ὑπῆρξε μέγα.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 10ην καὶ ¼. (Ὥρα 9 μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10.30′ μ.μ.).

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ἐλευθεριάδης.

§43Δ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν προγραμματικῶν της δηλώσεων περιώρισε τὸ ἔργον καὶ τὸν σκοπὸν τῆς Συνελεύσεως εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Χώρας. Δὲν γνωρίζω κατὰ ποῖον τρόπον ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ ἀξιότιμοι ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων ἀντιλαμβάνονται τὸν τρόπον τῆς συντάξεως τοῦ πολιτεύματος, ἂν δηλαδὴ θ’ ἀκολουθήσωμεν τὴν πεπλανημένην ὁδὸν τῆς ἀναγραφῆς εἰς τὸν Καταστατικὸν Χάρτην ἀφηρημένων πολιτικῶν ἀρχῶν ἢ ἂν ἀκολουθήσωμεν ἄλλην τινὰ ὁδὸν εἰλημμένην ἐκ τῶν πραγματικοτήτων. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ὁ ὁποῖος μᾶς ἀπέστειλεν ἐδῶ διὰ νὰ εὕρωμεν μέσα σωτηρίας, μέσα θεραπείας τῶν κυριωτέρων κοινωνικῶν καὶ διοικητικῶν προβλημάτων, τὰ ὁποῖα παρατεινόμενα ἐπὶ πολὺ θέλουσιν ἐπιτείνει τὴν σήμερον παρατηρουμένην κρατικὴν ἀναρχίαν, δὲν θὰ ἱκανοποιηθῇ βεβαίως ἂν ἡμεῖς περαιώσωμεν τὸ ἔργον μας καὶ μεταβαίνοντες εἰς τὰς ἐπαρχίας μας κομίσωμεν ἕνα χάρτην, ὅστις θὰ περιέχῃ τὴν συνταγματολογικὴν ἡμῶν σοφίαν. Ἂν ῥίψῃ τις ἓν βλέμμα εἰς τὸ μακρὸν τεῦχος, τὸ ὁποῖον ἐξέδωκεν ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ Συντάγματος καὶ τύχῃ νὰ μὴ εἶναι μεμυημένος εἰς τὰ μυστήρια τῆς συνταγματικῆς ἐπιστήμης, θὰ ἐκπλαγῇ παρατηρῶν ὅτι ὅλα τὰ Συντάγματα ὅλων σχεδὸν τῶν πεπολιτισμένων Κρατῶν περιέχουσι καὶ ἐπαναλαμβάνουσι στερεοτύπως τὰς αὐτὰς διατάξεις. Ὅλα ὁμιλοῦν περὶ προσωπικῶν ἐλευθεριῶν, περὶ ἰσότητος φορολογικῆς, περὶ τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, τῆς σκέψεως, τοῦ Τύπου καὶ ἐν γένει περιέχουσι τοὺς αὐτοὺς ὅρους, τὰς αὐτὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας περιέχουσι καὶ τὰ Συντάγματα τὰ ἰδικά μας. Ἐν τούτοις ἀπορεῖ κανεὶς πῶς ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ στερεοτύπου συνταγματικοῦ πλαισίου εἶναι δυνατὸν νὰ διαμορφῶσι τὰ πλέον διάφορα τῶν διοικητικῶν συστημάτων ἀπὸ τῶν μᾶλλον φιλελευθέρων καὶ δημοκρατικῶν μέχρι τῶν μᾶλλον τυραννικῶν καὶ δεσποτικῶν. Διότι δὲν εἶναι τὰ Συντάγματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προασπίζουσι τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας, ἀλλ’ ἡ συγχρονισμένη νομοθεσία καὶ ὁ τρόπος τῆς διοικήσεως. Καὶ παρ’ ἡμῖν τὸ Σύνταγμα περιέχει πράγματι πολὺ καλὰς διατάξεις, ἀλλὰ παρ’ ὅλα αὐτὰ ἐν Ἑλλάδι διεμορφώθη ἕνα καταθλιπτικὸν σύστημα Διοικήσεως. Αἱ ἐλευθερίαι τῶν ἀτόμων παρεδόθησαν εἰς τοὺς χωροφύλακας ἢ εἰς τοὺς ὑπαλληλίσκους. Ἡ οἰκονομικὴ φορολογικὴ ἰσότης δὲν ὑπάρχει σχεδόν, ἀπαντᾶται μᾶλλον ἀνισότης ὄχι μόνον μεταξὺ τῶν διαφόρων τάξεων, ἀλλὰ καὶ μεταξὺ τῶν διαφόρων Νομῶν τοῦ Κράτους. Ἐξ ὅλων τῶν προβλημάτων, τῶν ὁποίων τὴν λύσιν προσδοκᾷ παρ’ ἡμῶν ὁ Λαός, τὸ ζήτημα τῆς αὐτοδιοικήσεως εἶναι τὸ κυριώτερον. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ διαφωνήσω, ἂν καὶ ἀναρμοδίως, τόσον ὅσον ἀφορᾶ τὴν ὁρολογίαν, ὅσον καὶ διὰ τὸ περιεχόμενον, τὸ ὁποῖον δίδει εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν. Οἱ ὅροι, κύριοι, ἀποσυγκέντρωσις, ἀποκέντρωσις καὶ αὐτοδιοίκησις δὲν ἔχουσιν ἀπόλυτον ἔννοιαν ἐν τόπῳ καὶ χρόνῳ· εἶναι μᾶλλον ἀποκυήματα τῆς πλάνης εἰς τὴν ὁποίαν περιέπεσεν ὁ Γνάιστ μελετῶν μὲ τὰ Πρωσσικὰ του ὀμματοϋάλια τὸ διοικητικὸν σύστημα τῆς Ἀγγλίας. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὡς γνωρίζετε, ὑπάρχει αὐτοκυβέρνησις. Ὁ ὅρος αὐτὸς ἀποδίδεται Γαλλιστὶ διὰ τοῦ pouvoir local, ἡ τοπικὴ ἐξουσία, ἢ αὐτοκυβέρνησις· τουτέστιν ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχει κατανομὴ τῶν ἐξουσιῶν μεταξὺ τῆς κεντρικῆς καὶ τῆς τοπικῆς Ἀρχῆς. Μερικαὶ δηλαδὴ ἁρμοδιότητες, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀναγκαῖαι διὰ νὰ ἐξασφαλίσωσι τὴν ἑνότητα τοῦ Κράτους, εἶναι ἀνατεθειμέναι εἰς τὴν κεντρικὴν Ἀρχήν· ὅλαι αἱ ἄλλαι, καὶ πρὸ πάντων αἱ ἐκπολιτιστικοῦ καὶ κοινωνικοῦ περιεχομένου, εἶναι ὑποχρεωτικῶς ἀνατεθειμέναι εἰς τοπικὰς αἱρετὰς Ἀρχάς. Λέγω ὑποχρεωτικῶς, ἂν καὶ θεωρητικῶς δὲν εἶναι ἀληθὲς αὐτό· δηλαδὴ καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία καθορίζει τὰς ἁρμοδιότητας, τὰς ὁποίας ἀναθέτει εἰς τὰς τοπικὰς Ἀρχάς. Ἀλλ’ ἐν Ἀγγλίᾳ εἶναι τόσον ἰσχυραὶ αἱ παραδόσεις περὶ αὐτοδιοικήσεως, ὥστε δὲν ὑπάρχει τουλάχιστον παράδειγμα Κυβερνήσεως ἡ ὁποία νὰ καταστρατηγήσῃ αὐτάς. Ἴσως–ἴσως ἐν Ἀγγλίᾳ μᾶλλον θεωροῦν τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν ὡς σφετερισθεῖσαν μέρος τῆς τοπικῆς ἐξουσίας. Ὁ νόμος ὁ ὁποῖος ἐδημοσιεύθη ἐπὶ Ἐπαναστάσεως καὶ διὰ τὸν ὁποῖον καὶ ὁ εἰσηγητὴς αὐτοῦ κ. Παπανδρέου ὡμολόγησε πολὺ εἰλικρινῶς καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ διὰ τοῦ Τύπου ὅτι δὲν ἱκανοποίησε πλήρως τὰς θελήσεις καὶ τὰς σκέψεις του, μετατρέπει τοὺς Νομοὺς ἡμῶν εἰς ἓν ταμεῖον ὁδοποιίας ἢ καὶ εὐποιΐας ὑπὸ τὴν ἑξῆς περίπου ἔννοιαν. Ἂν οἱ κάτοικοι ἑνὸς Νομοῦ θέλουν νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς νέαν πρόσθετον φορολογίαν, δύνανται νὰ πράξωσιν αὐτό, νὰ συλλέξωσι τὰ χρήματα καὶ νὰ τὰ παραδώσωσιν εἰς τὸ ὄργανον τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας διὰ νὰ τὰ διαχειρισθῇ. Ποῖος, κύριοι, ἀπὸ ἡμᾶς ἢ ἀπὸ τὸν Λαὸν ἀμφέβαλέ ποτε ὅτι, ἂν οἱ κάτοικοι μέρους τινὸς ἐπεθύμουν νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς πρόσθετον φορολογίαν διὰ νὰ κατασκευάσωσι μίαν ὁδὸν ἢ ἓν ἄλλο ἔργον, δὲν θὰ τοῖς ἠρνεῖτο ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸ πράξουν; Διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ ἡ κεντρικὴ ἐξουσία ἢ μᾶλλον τὸ γραφειοκρατικὸν συγκεντρωτικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑφίσταται σήμερον, δὲν θὰ χαλαρωθῇ καθόλου. Αἱ αὐταὶ Ὑπηρεσίαι, αἱ ὁποῖαι ὑφίστανται σήμερον, θὰ παραμείνωσιν ἀμετάβλητοι ἔν τε τῇ συνθέσει καὶ τῇ λειτουργίᾳ αὐτῶν. Παραλλήλως ἢ ὑπεράνω τῶν τοπικῶν Ὑπηρεσιῶν θὰ ὑφίστανται καὶ αἱ κρατικαί. Διὰ τοῦ τρόπου τούτου θὰ αὐξηθῇ βεβαίως ἡ σύγχυσις τῶν ἐξουσιῶν καὶ πρὸ παντὸς θὰ αὐξηθῶσιν αἱ δαπάναι τῆς αὐτοδιοικήσεως. Διὰ νὰ ἐξευρεθῇ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον θὰ ἱκανοποιήσῃ περισσότερον τὰς ἀνάγκας τῶν Νέων Χωρῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος ὁλοκλήρου πρέπει νὰ εὕρωμεν τὸ σημεῖον ἐκεῖνο τῆς ἰσορροπίας μεταξὺ κεντρικῆς καὶ τοπικῆς ἐξουσίας, τὸ ὁποῖον, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς θὰ μᾶς ἐξασφαλίσῃ ἀπὸ τὴν ἀναρχίαν, θὰ ἀπαλλάξῃ καὶ τὰς ἤδη καταπιεζομένας ἐπαρχίας ἀπὸ τὸν γραφειοκρατικὸν δεσποτισμόν. Μὲ ἄλλα λόγια ὀφείλομεν νὰ σκεφθῶμεν ποῖαι λειτουργίαι κρατικαὶ εἶναι ἀπαραίτητοι διὰ νὰ ἐξασφαλίσουν τὴν ἑνότητα αὐτήν. Αἱ στρατιωτικαὶ ἐπὶ παραδείγματι ὑποθέσεις, αἱ ἐξωτερικαί, αἱ δικαστικαί, ὅλαι αὐταὶ πρέπει νὰ ἀφεθοῦν εἰς τὴν ἀπόλυτον διαχείρισιν τῆς κεντρικῆς Ἀρχῆς. Ὅλας δὲ τὰς ἄλλας ἁρμοδιότητας νὰ τὰς ἀφήσωμεν εἰς τὴν ἐξουσίαν τῶν τοπικῶν Ἀρχῶν καὶ νὰ ἐξασφαλίσωμεν καὶ συνταγματικῶς τοῦτο. Αὐτὸ μᾶς τὸ ἐπιβάλλει καὶ τὸ πολίτευμα, διότι ἡ Δημοκρατία προϋποθέτει ὡρισμένην ὀργάνωσιν τοῦ Κράτους. Ἡ ἀρχή, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας ἀντικατεστήσαμεν τὸν κληρονομικὸν ἄρχοντα δι’ ἑνὸς αἱρετοῦ, ἡ ἀρχὴ αὕτη πρέπει νὰ ἐπεκταθῇ εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς Διοικήσεως. Νομίζω ὅτι θὰ μᾶς δοθῇ εὐκαιρία νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῶν πραγμάτων αὐτῶν περισσότερον. Ἐπειδὴ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἔχει μεγάλην σπουδαιότητα διὰ τὴν ἐπαρχίαν τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω, εὐχαρίστως θὰ ἔδιδον τὴν ψῆφόν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, χωρὶς αὐτὸ νὰ ἔχῃ τὴν σημασίαν τοῦ ὅτι προσχωρῶ εἰς τὰ κόμματα τὰ ὁποῖα τὴν ἀπαρτίζουν, ἂν ἡ Κυβέρνησις δηλώσῃ ὅτι ἀποδέχεται τὴν αὐτοδιοίκησιν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξα πρὸ ὀλίγου· ἂν ὄχι, λυποῦμαι διότι θὰ ἀναγκασθῶ νὰ τὴν καταψηφίσω.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἰασονίδης ἔχει τὸν λόγον.

§45Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ψῆφός μου δὲν ἔχει τὴν σημασίαν προσχωρήσεως κομματικῆς. Ἐκτιμήσεις προσωπικαὶ καὶ ἰδίᾳ μακρὰ συνεργασία μετά τινων ἐκ τῶν ἀποτελούντων τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸ παντὸς ἡ ἀπαίτησις τοῦ Λαοῦ ὅπως δοθῇ εἰς τὴν Χώραν Κυβέρνησις παγία καὶ σταθερὰ μὲ ἄγουσιν εἰς τὸ νὰ δώσω τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην. Ὁ Λαὸς ἐκουράσθη ἐντὸς σμικροῦ χρονικοῦ διαστήματος νὰ βλέπῃ τέσσαρας Κυβερνήσεις διαδεχομένας ἡ μὲν τὴν δέ, καὶ συγχρόνως ὀχυρουμένας ὄπισθεν τοῦ βραχυχρονίου τῆς κυβερνητικῆς ζωῆς ἵνα καλύψωσι τὰς ἰδίας εὐθύνας. Δέον νὰ δώσωμεν Κυβέρνησιν μακρᾶς χρονικῆς προθεσμίας διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιτελέσῃ ὅλας ἐκείνας τὰς μεταρρυθμίσεις, τῶν ὁποίων τὴν πραγματοποίησιν ἀπαιτεῖ ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Δὲν εἶναι, καὶ ἰδίᾳ διὰ τὸν λαὸν τῶν Νέων Χωρῶν, ἡ σύνταξις τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου ἐκεῖνο τὸ στοιχεῖον τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιτρέψῃ ἅμα τῇ διαλύσει τῆς παρούσης Συνελεύσεως, εἰς τὴν Δημοκρατίαν νὰ ἐμφανισθῇ εἰς τὴν καλύβην τοῦ ἀγρότου, εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ ἐργάτου καὶ τοῦ πρόσφυγος καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον αὐτοῦ. Μεταβάντες εἰς τὰς ἐπαρχίας ἡμεῖς ἀντελήφθημεν ὅτι ὁ Λαὸς δὲν ζητεῖ παρ’ ἡμῶν τὸν Καταστατικὸν Χάρτην· ὁ Λαὸς ζητεῖ μεταρρυθμίσεις, τῶν ὁποίων νὰ ἀντιληφθῇ τὰ ἀποτελέσματα. Εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ἔχει αὐξηθῆ ὁ πληθυσμὸς κατὰ 200.000· ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τούτου πρέπει οἱ ἐλθόντες οἱ πρόσφυγες νὰ ἔχωσι καὶ ἀνάλογον ἀριθμὸν φαρμακείων. Ἕνας ὅμως πρόσφυξ διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ πάρῃ ἄδειαν φαρμακοποιοῦ καὶ ἱδρύσεως φαρμακείου, πρέπει ἐκ Θεσσαλονίκης νὰ κατέλθῃ εἰς Ἀθήνας, νὰ μείνῃ 40 ἡμέρας διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἄδειαν αὐτὴν καὶ ἂν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας παρουσιάσῃ εἰς τὸ Ὑγειονομικὸν Συμβούλιον μίαν πιστοποίησιν ὅτι πράγματι εἶναι φαρμακοποιὸς καὶ ὅτι ἡ Θεσσαλονίκη ἔχει 200 χιλιάδας πρόσφυγας. Καὶ ἂν εἶναι ἡ πιστοποίησις αὕτη ὄχι εἰς τετράγωνον χαρτὶ γραμμένη ἀλλ’ εἰς ἐπίμηκες, δὲν ἔχει κῦρος τὸ χαρτὶ καὶ συνεπῶς ὁ πρόσφυξ δὲν παίρνει ποτὲ ἄδειαν. Ὅλος ὁ προσφυγικὸς πληθυσμὸς καὶ ὁ Λαὸς εἶναι ἀπογοητευμένοι ἀπὸ τὴν δουλείαν τῆς γραφειοκρατίας τοῦ Κέντρου καὶ τοῦ τέλους. Αἱ ὑποθέσεις του αἱ ἰδιωτικαί, αἱ τοπικαὶ ἐπιθυμεῖ νὰ λύωνται ἐπὶ τόπου. Δίδω τὴν ψῆφόν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι τὴν στιγμὴν αὐτὴν ἀπασχολοῦν τὴν Κυβέρνησιν σωρεία ζητημάτων: ἡ στέγασις τῶν προσφύγων, τὰ ζητήματα τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν, τὸ ζήτημα τῆς σπορᾶς, τὸ ζήτημα τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων, τῆς ὑγιεινῆς καὶ περιθάλψεως καὶ τόσα ἄλλα ζητήματα. Αὐτὴν τὴν στιγμήν, παρὰ τὰς κυβερνητικὰς ὑποσχέσεις καὶ παρὰ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς γνώμης ὅλης τῆς Συνελεύσεως ὅτι οὐδεμία οἰκονομία ἐπιτρέπεται ἐν σχέσει πρὸς τοὺς πρόσφυγας, αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐσταμάτησεν ἡ ὑγειονομικὴ ὑπηρεσία τῶν προσφύγων. Πεντακόσιαι χιλιάδες προσφύγων εἶναι ἐστερημέναι ἰατρικῆς περιθάλψεως, διότι 222 ἰατροὶ ἐπαύθησαν. Ἐκφράζω τὴν εὐχὴν ὅπως ἡ Κυβέρνησις, συνεπὴς πρὸς τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως καὶ συνεπὴς πρὸς τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη ἐνταῦθα, ἐπανέλθῃ ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως ταύτης καὶ ὄχι μόνον ν’ ἀποδώσῃ τὴν ἐργασίαν εἰς τοὺς ἰατρούς, ἀλλὰ καὶ νὰ αὐξήσῃ αὐτούς. Ἐγένετο λόγος περὶ μιᾶς συνεντεύξεως ἑνὸς Βουλγάρου ἀρχικομιτατζῆ ἐν σχέσει πρὸς δῆθεν ἀποσύνθεσιν τῆς Ἑλλάδος. Βεβαιῶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν, ὅτι ἂν πράγματι διὰ τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν δημιουργηθῇ μία ἰδιαιτέρα Ὑπηρεσία ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μία ἰδιαιτέρα Ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία νὰ μεριμνήσῃ διὰ τὴν συγκρότησιν ἑνὸς νέου καλῶς ὠργανωμένου προσφυγικοῦ μετώπου, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν αἱ δηλώσεις, εἴτε τοῦ ζῶντος εἴτε τοῦ ἀποθανόντος ἀρχικομιτατζῆ δὲν ἔχουν καμμίαν σημασίαν ἐν σχέσει πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Διότι εἰς τὰ σύνορα φρουρεῖ ἕνας κόσμος, ὁ ὁποῖος τὴν ψυχήν του καὶ τὴν δύναμίν του τὴν ἔδωσεν εἰς τὴν ἀσφάλειαν τῶν συνόρων, ἀρκεῖ μόνον ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐφαρμόσῃ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐπηγγέλθη ὁ κ. Πρωθυπουργός.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φραγκούδης ἔχει τὸν λόγον.

§47Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Λυποῦμαι πολύ, κύριοι πληρεξούσιοι, διότι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν προγραμματικῶν της δηλώσεων εἶπε δύο μόνον λέξεις ἀφορώσας εἰς τὸ πλέον φλέγον ζήτημα, τὸ ζήτημα τῶν οἰκονομιῶν. Εἶπεν ὅτι θὰ κάμῃ «αὐστηροτάτας οἰκονομίας». Ἀλλὰ κατὰ τοὺς τελευταίους δύο μῆνας συνέβησαν δύο ἀξιοσημείωτα γεγονότα, τὰ ὁποῖα κατέστησαν τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα τὸ κυριώτερον ζήτημα τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Τὸ πρῶτον ζήτημα ἦτο ὁ διορισμὸς μιᾶς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνεθέσαμεν τὴν φροντίδα νὰ μᾶς ὑποδείξῃ ὅλας ἐκείνας τὰς οἰκονομίας, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐσταμάτα τὸ φοβερὸν κακὸν τῆς σπατάλης, τῶν καταχρήσεων καὶ τῶν πολλαπλῶν καὶ περιττῶν θέσεων. Καὶ τὸ δεύτερον ζήτημα ἦτο ὁ διὰ σοβιετισμοῦ πρωτοφανοῦς ἐν Ἑλλάδι ἐξαναγκασμὸς τοῦ Κράτους εἰς τὸν διπλασιασμὸν τῶν μισθῶν τῶν ὑπαλλήλων. Δὲν εἶμαι, κύριοι, ἐναντίον τῶν ὑπαλλήλων, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον ἐναντίον τοῦ διπλασιασμοῦ τοῦ μισθοῦ των. Ἀλλὰ ἐνθυμεῖσθε τὴν τελευταίαν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν τὴν συνεδρίασιν πρὸ τῶν διακοπῶν, ὅτι ἐτέθη ρητῶς πρὸ τῆς Συνελεύσεως καὶ πρὸ τῆς Κυβερνήσεως τὸ ζήτημα ὅτι οὐδεμία δαπάνη θὰ γίνεται ἐπὶ πλέον δι’ αὔξησιν μισθῶν ἂν δὲν προήρχοντο οἰκονομίαι καὶ δὲν ἐκαλύπτετο ἡ αὔξησις διὰ τῆς περικοπῆς τῶν περιττῶν θέσεων. Τότε δὲ ἦτο κατηγορηματικὴ ἡ δήλωσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὰς πρωινὰς ὥρας, ὅτε ἐγὼ ὡμίλησα, εἰπόντος ὅτι οὐδεμία δαπάνη θὰ γίνῃ ἄνευ περικοπῆς ἀντιστοίχου. Καὶ ὅμως κάθε ἡμέραν βλέπομεν τὰ πορίσματα τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, ἀλλ’ οὐδὲν τῶν πορισμάτων τούτων ἐφηρμόσθη. Κατεπίομεν τὰ 500 ἑκατομμύρια τῆς αὐξήσεως τῶν μισθῶν τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, χωρὶς νὰ ἔχωμεν κανὲν ἀντίκρυσμα, παρὰ τὰς θρηνῳδίας τοῦ κ. Γκότση ὅτι τὸ ἔλλειμμα ὑπερβαίνει τὸ ἓν δισεκατομμύριον.

§48Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν εἶπον τοῦτο. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἴπετε, ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν δὲν ἐξετελέσθησαν, δὲν εἶναι ἀκριβές, διότι τοὐναντίον μετὰ 24 ὥρας ἀφ’ ἧς παρεδόθησαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐξετελέσθησαν ἀμέσως ἐκδοθέντων τῶν Διαταγμάτων καὶ ἀπολυθέντων ὅλων τῶν ὑπαλλήλων.

§49Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐκδοθέντων, ἀλλὰ μὴ ἐφαρμοσθέντων.

§50Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸ ὀλίγου κατῆλθεν ἀπὸ τὸ βῆμα συνάδελφος ὁ ὁποῖος παρεπονέθη ὅτι ἐφηρμόσθη ἀπόφασις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, διὰ τῆς ὁποίας κατηργήθησαν 200 θέσεις ἰατρῶν· ἑπομένως δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε ὅτι αἱ ἀποφάσεις δὲν ἐφηρμόσθησαν.

§51Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐκράτησα σημείωσιν ὅτι ἀπελύθησαν 1550 ὑπάλληλοι τοῦ Ὑπουργείου Συγκοινωνίας καὶ 500 ὑπάλληλοι τοῦ Ὑπουργείου Προνοίας. Τὸ ὅλον 2,000. Ἀλλὰ γνωρίζετε ὅλοι ὅτι κατ’ ἀνακοίνωσιν τῶν Ὑπουργῶν, οἱ κύριοι οὗτοι μένουν εἰς τὰς θέσεις των καὶ λέγουν «ἂν θέλετε βγάλετέ μας». Οὐδεὶς ἔφυγεν ἀπὸ τὴν θέσιν του.

§52Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας ἐδήλωσεν εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι δὲν θὰ διώξῃ κανένα ἀπὸ τοὺς ἐκτάκτους. Πραγματικῶς δὲ οὐδεὶς ἔφυγε καὶ παρίσταται τὸ κωμικὸν αὐτὸ φαινόμενον ὅτι ἡ Κυβέρνησις δηλοῖ ὅτι θὰ τοὺς διώξῃ καὶ οἱ ὑπουργοὶ ὅτι δὲν θὰ τοὺς διώξουν.

§53Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Νὰ σᾶς δώσω μίαν ἐξήγησιν. Οἱ ὑπάλληλοι οἱ ὁποῖοι ἀπολύονται ἔχουν δικαίωμα λήψεως τῶν ἀποδοχῶν των ἐπὶ τρίμηνον· ἐφόσον λοιπὸν θὰ ἀμείβωνται, διατί νὰ μὴ ὑπηρετοῦν;

§54Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Κανεὶς ἀπολυόμενος ὑπάλληλος δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μείνῃ εἰς τὴν θέσιν του.

§55Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀφοῦ θέλουν νὰ μείνουν, διατί νὰ μὴ μείνουν; Τὸ Διάταγμα εἶναι ρητόν· ἀπὸ τῆς 1ης Νοεμβρίου δὲν θὰ μισθοδοτοῦνται.

§56Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πρέπει νὰ θέσωμεν μίαν τάξιν εἰς τὴν συζήτησιν. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀποφασισμένη νὰ μὴ δεχθῇ ἀταξίας εἰς τὰς συζητήσεις. Εἴμεθα πρόθυμοι νὰ ἐγκαταλείψωμεν αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὰ ἑδώλια ὅταν πρόκειται νὰ μὴ ἔχωμεν τάξιν περὶ τὴν συζήτησιν. Πρόκειται περὶ προγραμματικῶν δηλώσεων· δὲν πρόκειται περὶ ἐπερωτήσεως. Ἂν θέλετε νὰ κάμητε μίαν ἐπερώτησιν, ὑποβάλλετέ την καὶ ἂν εἶναι ἕτοιμοι οἱ ἁρμόδιοι Ὑπουργοὶ νὰ συζητηθῇ.

§57Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Αὐτὸ δὲν ἀφορᾷ ἐμέ.

§58Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαιότατα σᾶς ἀφορᾷ.

§59Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐγὼ κάμνω συζήτησιν ἐπὶ τῶν δηλώσεών σας· δὲν εἶδον δὲ καμμίαν δήλωσιν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἀφορῶσαν εἰς τὰ πορίσματα τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, οὔτε εἶδον ἰδιαιτέραν μνείαν ἐπὶ τοῦ σπουδαιοτάτου ζητήματος, τοῦ ὑπαλληλικοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου 500,000,000 προσετέθησαν εἰς τὸν Προϋπολογισμόν. Ἐνόμισα ὅτι τὸ σπουδαιότατον σήμερον ζήτημα εἶναι τὸ οἰκονομικόν, διότι ὁ Προϋπολογισμὸς ἐπιβαρυνθεὶς μὲ 500,000,000 διὰ μιᾶς μονοκονδυλιᾶς, οὐδὲν ἔχει ἀντίκρυσμα. Καὶ ἐνόμισα ὅτι ἡ Κυβέρνησις τὸ πρῶτον ζήτημα τὸ ὁποῖον εἶχε νὰ κάμῃ ἦτο νὰ δηλώσῃ τί σκοπεύει νὰ κάμῃ ἐνώπιον τῶν πορισμάτων τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν καὶ ἐνώπιον τοῦ γεγονότος τῆς αὐξήσεως τῶν 500,000,000 τῶν ἐξόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἑτοίμη νὰ κάμῃ συμπληρωματικὰς δηλώσεις, διότι ὁμολογῶ ὅτι δι’ ἐμὲ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὅλα τὰ ἄλλα δὲν ἔχουν τόσην σημασίαν ὅσην ἔχει τὸ οἰκονομικόν, τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ ἡ βάσις τοῦ παντός. Οὐδεμίαν σημασίαν ἀποδίδω εἰς τὰς θεωρίας τὰς ὁποίας ἤκουσα ἐπαναλαμβανομένας ἀπόψε περὶ Γερουσίας κλπ. ἐνώπιον τῆς πραγματικῆς καταστάσεως ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἀχαλίνωτος σπατάλη καὶ ἡ κακοδιοίκησις ἡ ὁποία σοβεῖ εἰς ὅλους τοὺς θεσμοὺς καὶ ὑφ’ ὅλας τὰς θεωρίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης. Καὶ μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ προβῇ εἰς συμπληρωματικὰς δηλώσεις καθησυχαστικὰς τῆς Κοινῆς Γνώμης, θὰ τῆς δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης ὑπὸ τὸν ὅρον αὐτόν.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαργέτης ἔχει τὸν λόγον.

§61Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Πρὶν ἢ ὁ ἀξιότιμος Ἡγέτης τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἐξαγγείλῃ τὴν περιλάλητον θεωρίαν του περὶ περιωρισμένης πρωθυπουργικῆς θητείας, αὕτη ἤρχιζεν ἐφαρμοζομένη ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν. Οὔτε δεκάμηνον δὲν συνεπληρώθη ἀπὸ τότε καὶ ὅμως ἔχομεν τὴν πέμπτην Κυβέρνησιν. Συνεπῶς ἔχομεν ἓν μόνον δίμηνον διὰ κάθε Κυβέρνησιν. Τοῦτο ἴσως δι’ ἄλλους πολλοὺς νὰ ὀνομάζεται κοινοβουλευτισμός, δι’ ἡμᾶς ὅμως φαίνεται μᾶλλον μία κωμῳδία, ὅταν μάλιστα λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὅλαι αὐταὶ αἱ Κυβερνήσεις προέρχονται ἀπὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ῥίζαν, δηλαδὴ ἀπὸ τὸν Βενιζελισμόν, καὶ συνεπῶς δὲν τὰς διακρίνῃ ἄλλη διαφορὰ παρὰ ἡ διαφορὰ μόνον τῶν κομματικῶν συμφερόντων. Ὁ Λαὸς φωνάζει. Διὰ κωμῳδίαν παίρνει ὅλας αὐτὰς τὰς ὑπουργικὰς κρίσεις. Καὶ αὐτὴν τὴν κωμῳδίαν ἀρχίζει νὰ τὴν βαρύνεται. Τοῦτο πολλοὶ ἴσως δὲν τὸ ἐννοοῦν, ἀλλ’ εἶναι ὅμως γεγονός. Ὁ Λαὸς δυσφορεῖ μὲ τὴν κατάστασιν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι διὰ τὴν σημερινὴν ἀθλίαν κατάστασιν πταίουν οἱ πληρεξούσιοι τῆς σημερινῆς Συνελεύσεως. Διότι πταίουν αἱ Κυβερνήσεις καὶ τὰ κόμματα, ὅλα τὰ κόμματα τὰ προσωπικά, τόσον τὰ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, ὅσον καὶ τὰ ἐκτὸς αὐτῆς, ἀπὸ δεκαετίας καὶ ἐντεῦθεν. Μὲ τοὺς καθεστωτικοὺς ἀγῶνας τῶν τελευταίων ἐτῶν ἐδημιουργήθη μία κατάστασις ἡ ὁποία πᾶν ἄλλο παρουσιάζει παρὰ Κράτος. Καὶ δυστυχῶς αἱ μέχρι τοῦδε Κυβερνήσεις δὲν ἦλθον εἰς ἐπαφὴν μὲ τὴν πραγματικότητα αὐτήν. Πρῶτα ἀπ’ ὅλα ἔχομεν τὴν ἐλεεινὴν κατάστασιν τῆς δημοσίας ὑπαλληλίας. Ἡ ῥίζα τοῦ κακοῦ εἶναι ἐκεῖ, κύριοι. Ὅσους νόμους καὶ ἂν ψηφίσητε, οἱ νόμοι αὐτοὶ θὰ ἔλθουν εἰς τὰ χέρια τῶν ἐκτελεστῶν καὶ οἱ ἐκτελεσταὶ αὐτοὶ κατὰ τὸ ἥμισυ, ἂν ὄχι κατὰ τὰ δύο τρίτα, εἶναι διεφθαρμένοι. Τοὺς διέφθειραν οἱ καθεστωτικοὶ ἀγῶνες τῶν τελευταίων ἐτῶν. Οἱ καθεστωτικοὶ ἀγῶνες οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνον διέφθειραν τὰ ὄργανα τὰ κρατικά, ἐκεῖνα ποὺ θὰ κινήσουν τὴν κρατικὴν μηχανήν, ἀλλὰ καὶ ἐπολλαπλασίασαν τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν εἰς σημεῖον ὥστε νὰ μὴ μπορῇ νὰ ἀνθέξῃ τὸ Κράτος ὑπὸ τοιοῦτον βάρος. Κατὰ τὰς πληροφορίας τὰς ὁποίας μοῦ ἔδωσε τὸ Γεν. Λογιστήριον, θὰ χρειασθῇ ἓν καὶ ἥμισυ δισεκατομμύριον κατ’ ἔτος διὰ νὰ πληρώνωνται οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι. Θὰ χρειασθοῦν δὲ καὶ περὶ τὰ 500,000,000 διὰ συντάξεις. Θὰ χρειασθοῦν δηλαδὴ περὶ τὰ δύο δισεκατομμύρια διὰ πληρωμὴν τοῦ προσωπικοῦ, ἐπὶ ἐσόδων Προϋπολογισμοῦ 4,000,000,000, χωρὶς νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν πόσα βάρη ἔχει τὸ Κράτος ν’ ἀντιμετωπίσῃ μὲ τὰ τοκοχρεολύσια τῶν τεραστίων χρεῶν τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ Ἑλλάς. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνθέξῃ τὸ Κράτος ὑπὸ ἕνα τοιοῦτον βάρος; Ἐδῶ εἶναι ὁ κόμβος. Ἐδῶ εἶναι ἡ ῥίζα ὅλου τοῦ κακοῦ. Καὶ εἰς αὐτὸ δὲν εἶδα καμμίαν Κυβέρνησιν νὰ δώσῃ ὅλην τὴν προσοχήν της. Οὔτε αὐτὴν τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν, ἡ ὁποία περὶ τόσα ἄλλα τυρβάζει. Διότι δὲν θέτουν τὴν βάσιν τὴν ὀρθὴν εἰς τὴν ἔρευνάν της οὔτε τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς οὔτε καὶ αἱ Κυβερνήσεις. Θέτουν ὡς βάσιν τὸ νὰ κρίνουν ποῖαι εἶναι αἱ περιτταὶ δαπάναι καὶ ποῖαι ὄχι. Ἀλλὰ τότε θὰ καταλήξωμεν νὰ μὴ εὕρωμεν καμμίαν περιττήν, διότι εἶναι δύσκολον νὰ ἐξακριβωθῇ ποία δαπάνη εἶναι περιττὴ καὶ ποία ὄχι. Καὶ δι’ ἐμὲ δὲν θὰ ἦτο περιττὸν νὰ ἔχω αὐτοκίνητον, αἱ ἐργασίαι μου ἴσως θὰ μοὶ τὸ ἐπέτρεπον, ἀλλὰ τὰ μέσα μου δὲν τὸ ἐπιτρέπουν. Πρέπει νὰ λάβωμεν ὡς βάσιν τί δυνάμεθα νὰ ἐξοδεύσωμεν μετὰ τὴν καταστροφὴν τὴν ὁποίαν ἐπάθαμεν. Ὄχι τί δὲν εἶναι περιττόν, ἀλλὰ νὰ διατηρήσωμεν μόνον τὸ ἀπαραίτητον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναται νὰ γίνῃ μὲ τὰ μέσα ποὺ ἔχομεν. Πρέπει νὰ θέσωμεν ὡς βάσιν ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐξοικονομήσωμεν ἓν δισεκατομμύριον. Καὶ διὰ νὰ γίνῃ αὐτὸ πρέπει τὸ ἥμισυ τῶν ὑπαλλήλων νὰ ἀπολυθῇ, διότι ἄλλως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὀρθοποδήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἀλλὰ θὰ βουλιάξῃ. Καὶ ἔρχεται ἀμέσως τὸ ἐρώτημα πῶς θὰ γίνῃ τοῦτο; Ποία Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ διώξῃ τοὺς μισοὺς ὑπαλλήλους; Καμμία. Προκαλῶ ὅλους τοὺς Ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων ποὺ θέλουν νὰ κυβερνήσουν τὴν Ἑλλάδα, ὅλους τοὺς πρωθυπουργησίμους, νὰ δηλώσουν ἂν θὰ ἔχουν τὸ σθένος νὰ διώξουν τοὺς μισοὺς ὑπαλλήλους καὶ νὰ ἐπιφέρουν ἓν δισεκατομμύριον οἰκονομιῶν. Διότι τότε μόνον θὰ σωθῇ ἡ Ἑλλάς. Κανεὶς δὲν θὰ ἠμπορέσῃ νὰ τὸ κάμῃ. Διότι πρέπει νὰ γίνῃ κακός, νὰ φανῇ σκληρὸς καὶ κανεὶς πολιτευόμενος δὲν θὰ δεχθῇ νὰ γίνῃ κακός. Ὥστε τί πρέπει νὰ γίνῃ; Νὰ σταυρώσωμεν τὰ χέρια μας; Ἔχομεν ἕνα κοινοβουλευτικὸν σύστημα. Εἰς αὐτὸ ἡμεῖς δὲν συμφωνοῦμεν καὶ διεκηρύξαμεν ἄλλοτε τὰς ἰδέας μας, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε τὸ ἔχομεν ἤδη τὸ σύστημα αὐτό. Κατ’ ἐμὲ δὲν ὑπάρχουν παρὰ δύο λύσεις: Ἢ νὰ βάλουν κατὰ μέρος οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων τῶν προερχομένων ἀπὸ τὴν βενιζελικὴν παράταξιν κάθε φιλοδοξίαν καὶ ἀποτελοῦντες μίαν Κυβέρνησιν Συνασπισμοῦ νὰ ἐπιχειρήσουν αὐτὸ τὸ μέγα, νὰ δεχθοῦν δηλαδὴ ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ μαζὶ νὰ φανοῦν σκληροὶ διὰ νὰ ἠμπορέσουν νὰ βάλουν τὸ μαχαῖρι βαθειά, διότι βαθειὰ εἶναι καὶ ἡ σαπίλα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἤ, καὶ αὐτὴ ἡ λύσις εἶναι κατ’ ἐμὲ ἀποτελεσματικωτέρα, νὰ διορίσῃ ἡ ἰδία ἡ Συνέλευσις, αἰρομένη εἰς τὸ ὕψος ποὺ ἀπαιτοῦν αἱ περιστάσεις καὶ δεικνύουσα μίαν αὐταπάρνησιν, μίαν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν μὲ ὡρισμένην προθεσμίαν, Κυβέρνησιν δικτατορικήν, δι’ ἓν ἑξάμηνον. Νὰ εὕρῃ τὸ πρόσωπον τὸ κατάλληλον ποὺ θὰ δεχθῇ νὰ φανῇ κακόν, καὶ νὰ ἀναθέσῃ εἰς αὐτὸ τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς καταστάσεως. Τὰ ἔξω τῆς Συνελεύσεως κόμματα φωνάζουν ὅτι πρέπει νὰ διαλυθῇ ἡ Συνέλευσις. Δὲν θεραπεύεται τὸ κακόν, ἴσως μάλιστα θὰ χειροτερεύσῃ, ἐφόσον δὲν ἐκκαθαρίζεται ἡ κατάστασις, καὶ μία ἄλλη Βουλὴ δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ κάμῃ τίποτε, ὅπως δὲν ἠμπορεῖ καὶ ἡ παροῦσα. Εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν ἔκαμεν ἡ Ἐπανάστασις. Καὶ δὲν τὸ ἔκαμεν ἡ Ἐπανάστασις διότι δὲν ἔμεινε μακρὰν ἀπὸ τὰ πολιτικὰ πρόσωπα. Καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἠμπόρεσε νὰ κάμῃ πλήρη τὴν ἐκκαθάρισιν καὶ νὰ παραδώσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀνασυγκροτημένην μετὰ τὴν καταστροφὴν τὴν ὁποίαν ἔπαθεν, ὥστε νὰ ἠμπορέσῃ ὁ κοινοβουλευτισμὸς νὰ διοικήσῃ ἐπί τινα ἔτη ἀκόμη τὸ Κράτος. Διὰ τοῦτο ἀκριβῶς, ἂν ἡ Συνέλευσις φθάσῃ εἰς αὐτὴν τὴν ἀπόφασιν, θὰ πρέπῃ εἰς τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἀναθέσῃ νὰ διοικήσῃ τὴν Ἑλλάδα, νὰ ἀπαγορεύσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ πολιτευθῇ ὄχι μόνον εἰς τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς μεταπροσεχεῖς τοιαύτας, διὰ νὰ μὴ ὑπάρξῃ ὑπόνοια ὅτι θὰ ἐκμεταλλευθῇ τὴν δύναμιν αὐτὴν πρὸς ὄφελος κομματικὸν οἱονδήποτε. Ὅπως ἐπίσης θὰ ἔπρεπε νὰ ἀπαγορεύσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ πολιτευθοῦν, τοὐλάχιστον κατὰ τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς, καὶ εἰς ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ γίνουν Ὑπουργοὶ αὐτῆς τῆς ὑπηρεσιακῆς δικτατορικῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τῷ μεταξὺ ἡ Συνέλευσις θὰ ὤφειλε νὰ περιορισθῇ κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ νὰ συντάξῃ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Χώρας. Ἡ ὑπηρεσιακὴ αὐτὴ Κυβέρνησις μετὰ τὴν λῆξιν τῆς προθεσμίας νὰ καλέσῃ τὸν Λαὸν εἰς ἐκλογὰς μὲ ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν διὰ νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὴν διαίρεσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἡ διαίρεσις αὐτή, τὸ χάσμα αὐτὸ δὲν θὰ πληρωθῇ παρὰ μόνον μὲ τὴν ἀναλογικήν. Ἂς μὴ ἀπατῶνται ὅσοι ἔχουν ἀντίθετον γνώμην, ὅσοι εἶναι ἐναντίον τῆς ἀναλογικῆς. Καὶ οὗτοι ἀκόμη ὀφείλουν, ἔστω καὶ προσκαίρως, νὰ συμπράξουν εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς. Διότι εἶναι τὸ μόνον φάρμακον διὰ νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὴν διαίρεσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχεν, ἔπρεπε νὰ τὴν ἐφευρίσκαμεν ὡς μόνην θεραπείαν τῆς σημερινῆς καταστάσεως. Διότι, ἂν εἶχε τὴν κακὴν τύχην ἡ Ἑλλὰς νὰ μὴ ἴδῃ ψηφιζόμενον τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, θὰ εἴχομεν τότε πολὺ μεγαλυτέραν τὴν διαίρεσιν, πολὺ χειρότερον τὸν ἀγῶνα εἰς τὰς μελλούσας ἐκλογάς. Διότι θὰ παρέμενεν ὁ διχασμὸς ὁ πολιτικός, καὶ θὰ εἴχομεν καὶ πάλιν τὴν παράταξιν τὴν βενιζελικὴν καὶ τὴν παράταξιν τὴν ἀντιβενιζελικήν. Καὶ θὰ ὡδήγει τοῦτο τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸν ὄλεθρον αὐτὴν τὴν φοράν. Δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν δὲ τότε, ἂν μία τοιαύτη λύσις δοθῇ εἰς τὸ ζήτημά μας, ἂν δηλαδὴ διορισθῇ μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν καὶ τὰ ἔξω τῆς Συνελεύσεως κόμματα νὰ ἰσχυρισθοῦν ὅτι αἱ ἐκλογαὶ δὲν θὰ γίνουν ἐλεύθεραι. Διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐνεργηθοῦν ἀπὸ μίαν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν, ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν προεδρευομένην ἀπὸ ἕνα πρόσωπον τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἔχῃ δικαίωμα νὰ πολιτευθῇ εἰς τὸ μέλλον, δὲν βλέπω τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον αὗται δὲν θὰ ἐνεργηθοῦν ἀμερολήπτως. Καὶ θὰ ἔχῃ τὴν φιλοδοξίαν τὸ πρόσωπον αὐτὸ νὰ συνδέσῃ τὸ ὄνομά του μὲ τὴν σωτηρίαν τῆς Ἑλλάδος. Θὰ βάλῃ λοιπὸν τὸ χέρι εἰς τὴν συνείδησίν του, καὶ μόνον εἰς αὐτήν, θὰ διοικήσῃ καλῶς καὶ θὰ σώσῃ τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἐγὼ φθάνω καὶ μέχρι τοῦ σημείου ἀκόμη ὅτι καὶ ἂν ἀποτύχωμεν εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ προσώπου αὐτοῦ, πάλιν τὸ κακὸν θὰ εἶναι μικρότερον. Διότι καὶ ὁ χειρότερος δικτάτωρ θὰ φέρῃ καλύτερα ἀποτελέσματα εἰς τὴν σημερινὴν περίστασιν ἀπὸ οἱονδήποτε κοινοβουλευτικὸν ἄνθρωπον. Ὁ Λαὸς ἔχει ἀποκάμει. Δὲν εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φαντάζονται πολλοί, ὅτι δηλαδὴ ὁ Λαὸς εἶναι εὐχαριστημένος. Βεβαίως, ἂν καθήσωμεν καὶ ἐξετάσωμεν τὸν Λαὸν εἰς τὰ καφενεῖα τῶν Ἀθηνῶν, ἠμποροῦμεν νὰ φαντασθῶμεν ἕνα τέτοιο πρᾶγμα. Ἂν γυρίσωμεν ὅμως εἰς τὰ χωριά, θὰ ἴδωμεν ὅτι ὁ Λαὸς ὁ πραγματικὸς βογκᾷ καὶ θὰ ξεσπάσῃ. Καὶ θὰ φέρῃ ἴσως ὄχι δι’ ἐπαναστάσεως δικτάτορα ἐπὶ ἔτη πολλά. Εἶναι τοιαύτη ἡ ψυχολογικὴ κατάστασις τοῦ Λαοῦ, ὥστε, ἂν ἔλθῃ οἱοσδήποτε, καὶ ὁ πλέον μισητὸς εἰς αὐτόν, ἔστω καὶ διὰ πραξικοπήματος, καὶ κυριαρχήσῃ καὶ τοῦ φέρῃ χρηστὴν Διοίκησιν, τάξιν καὶ πειθαρχίαν εἰς τὸ ἀναρχούμενον αὐτὸ Κράτος, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἐπικρατεῖ σήμερον παρὰ μία γενικὴ ἀναρχία....

§62Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἐντροπή, κύριε συνάδελφε, νὰ λέγωνται τέτοια πράγματα.

§63Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἐντροπή, κύριε συνάδελφε, νὰ λέγεται ἡ ἀλήθεια ὅσον πικρὰ καὶ ἂν εἶναι εἰς ἐκείνους ποὺ συνετέλεσαν ἐπίσης διὰ τῆς χλιαρᾶς πολιτείας των ὅπως ἐπέλθῃ ἡ ἀναρχία αὕτη. Δὲν εἶναι μήπως ἀναρχία τὸ ὅτι παρουσιάζεται, εἰς ἕνα Κράτος τὸ ὁποῖον ἔχει Συνέλευσιν καὶ Κυβέρνησιν, ὅτι παρουσιάζεται μία δυὰς ἀξιωματικῶν ἡ ὁποία θέλει νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της ἐναντίον τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως; Μήπως δὲν ἔχομεν ἐπίσης ἐκδήλωσιν κρατικῆς ἀναρχίας, σαπίλας κρατικῆς, εἰς τὰς καταχρήσεις αἱ ὁποῖαι κάθε ἡμέραν ἀποκαλύπτονται; Καὶ ἐπεριμέναμεν διὰ τοῦτο τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὁμιλήσῃ εἰς τὰς προγραμματικάς της δηλώσεις, ἐπεριμέναμεν νὰ μᾶς εἴπῃ ὄχι ὅτι θὰ λάβῃ ἁπλῶς μέτρα ἐναντίον τῶν καταχραστῶν, ἀλλ’ ἐπεριμέναμεν νὰ ἔλθῃ ἐδῶ μὲ ψήφισμα καθορῖζον τὴν ἐσχάτην τῶν ποινῶν εἰς τοὺς καταχραστάς. Τότε μόνον θὰ ἱκανοποιεῖτο ὁ Λαός. Καὶ ὄχι μόνον ψήφισμα διὰ τοῦ ὁποίου θὰ καθιεροῦτο ἡ ἐσχάτη τῶν ποινῶν εἰς τοὺς καταχραστάς, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἡ δίκη τούτων δὲν θὰ ἐγίνετο οὔτε ἀπὸ Πρωτοδικεῖα οὔτε ἀπὸ Ἐφετεῖα οὔτε ἀπὸ Στρατοδικεῖα, ἀλλ’ ἀπὸ δικαστήρια ἀποτελούμενα ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς πολίτας τοὺς φορολογουμένους. Δὲν βλέπω διατί πρέπει νὰ ὁδηγῆται ὁ φονεύων ἕνα ἄνθρωπον ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου τῶν ἐνόρκων, καὶ νὰ μὴ ὁδηγῆται ὁ καταχρώμενος τὸν ἱδρῶτα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐνώπιον δικαστηρίου πολιτῶν. Εἰς τὴν Ἀμερικὴν ὑπάρχουν ὑπάλληλοι ποὺ ἐκτελοῦν τὸ καθῆκόν των διότι ἀκριβῶς ὁρίζεται εἰς τὸ Σύνταγμα τὸ Ἀμερικανικὸν ὅτι κάθε ὑπέρβασις δημοσίου ὑπαλλήλου καὶ κάθε παράβασις καθήκοντος δικάζεται ὄχι ἀπὸ τὰ δικαστήρια τὰ κοινὰ ἀλλὰ ἀπὸ δικαστήρια πολιτῶν.

§64Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Ἠξεύρετε καμμίαν ἀπόφασιν Κακουργιοδικείου, ἡ ὁποία νὰ ἔχῃ δικάσει καταχραστήν;

§65Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Καὶ ἐγὼ βεβαιῶ ὡς τέως Εἰσαγγελεὺς ὅτι οὐδέποτε δικαστήριον ἐνόρκων ἐξέδωκε καταδικαστικὴν ἀπόφασιν δι’ ὑπόθεσιν καταχρήσεως.

§66Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἡμᾶς τοὺς ἀγροτικοὺς δὲν μᾶς ἐνθουσιάζουν. Διότι, καίτοι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκαυχήθη ὅτι συνέταξε τὸν πρῶτον ἀγροτικὸν νόμον τῆς Ἑλλάδος — τοῦτο εἶναι ἀληθές, ὅπως εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι εἶναι ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νόμου περὶ συνεταιρισμῶν, διὰ τὸν ὁποῖον νόμον καὶ τὸν εὐγνωμονεῖ ἡ ἀγροτικὴ τάξις — οὐχ ἧττον ἡ ἀγροτικὴ τάξις δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τόσην ἐμπιστοσύνην εἰς μίαν Κυβέρνησιν προεδρευομένην ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι ναὶ μὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι οὗτος εἰσηγήθη τὸν ἀγροτικὸν νόμον, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι τὸ τέκνον του αὐτὸ τὸ ἀπέρριψεν εἰς τὸν κάλαθον τοῦ Βρεφοκομείου, ἀφοῦ τὸ εἶχε κλείσει πρὶν ἐπὶ δύο μῆνας εἰς τὸ συρτάρι του. Διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι ὁ νόμος ἐψηφίσθη τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1917 καὶ ἔμεινεν ἐπὶ δίμηνον εἰς τὸ συρτάρι καὶ τὸν Δεκέμβριον μῆνα τοῦ 1917 ἐδημοσιεύθη. Καὶ ἀφοῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδέχθη τέλος τότε ὅπως δημοσιεύσῃ τὸν νόμον, ἔφυγε διὰ τὸ ἐξωτερικὸν καὶ ἄφησεν ἔκθετον τὸ τέκνον του αὐτὸ εἰς τὸν κάλαθον τοῦ Βρεφοκομείου.

§67Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Προσθετέον ὅτι δὲν ἐπῆγα νὰ διασκεδάσω.

§68Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι προσέτρεξαν ἄλλαι μητέρες νὰ τὸ περιθάλψουν, ἔτρεξαν κατόπιν ἄλλοι Ὑπουργοὶ καὶ ἔπειτα καὶ ἄλλαι Κυβερνήσεις μετὰ τὴν ὑπουργίαν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι Κυβερνήσεις καὶ οἱ ὁποῖοι Ὑπουργοὶ ἀπὸ τὴν πολλὴν ἀγάπην τὸ ἔσφιξαν τόσον πολὺ τὸ βρέφος αὐτὸ εἰς τὰς ἀγκάλας των, ὥστε νὰ τὸ πνίξουν. Καὶ ἔτσι μέχρι σήμερον νὰ μὴ βλέπουν ἀκόμη οἱ ἀγρόται τὴν ἀποκατάστασίν των. Καὶ ἔρχεται σήμερον ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς καὶ μᾶς λέγει ὅτι θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ταχεῖαν λύσιν τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ μὲ δικαίαν ἀποζημίωσιν τῶν ἰδιοκτητῶν. Αὐτὴν τὴν δικαίαν ἀποζημίωσιν ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὴν ἐννοήσωμεν. Ὄχι διότι κομμουνίζομεν, ὅπως πολλοὶ ἠμποροῦν νὰ φαντάζωνται· τοὐναντίον μάλιστα τὸν μεγαλύτερον πόλεμον οἱ κομμουνισταὶ τὸν ἔχουν κηρύξει ἐναντίον τῶν ἀγροτικῶν, διότι ἐννοοῦν πολὺ καλὰ ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ ἑνὸς ἀγροτικοῦ προγράμματος τοὺς ἀφοπλίζει τελείως καὶ δὲν τοὺς ἀφίνει κανὲν ἔδαφος δράσεως. Εἶναι γεγονὸς ὅτι ἡ ἀποκατάστασις τῶν ἀκτημόνων εἰς ἰδιοκτήτας φέρει τὸν μεγαλύτερον φραγμὸν κατὰ πάσης κομμουνιστικῆς κινήσεως. Καὶ ξέρουν πολὺ καλὰ οἱ κομμουνισταὶ τὸ συμφέρον των. Καὶ διὰ τοῦτο ἀκριβῶς εἶναι ἐναντίον τοῦ ἀγροτικοῦ προγράμματος κεκηρυγμένοι, ὅσον δὲν εἶναι ἐναντίον οὔτε τοῦ προγράμματος τοῦ συντηρητικοῦ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ μᾶς ὡμίλησεν ἡ Κυβέρνησις περὶ δικαίας ἀποζημιώσεως. Καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο ἔκαμε τὸν γῦρον εἰς πολλὰ προγράμματα κομμάτων προσωπικῶν. Ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὴν ἐννοήσωμεν τὴν δικαίαν ἀποζημίωσιν. Βέβαια δὲν εἴμεθα ἡμεῖς, ὅπως πολλοὶ ἴσως θὰ μᾶς κατηγοροῦν, ἐναντίον τῆς ἰδιοκτησίας τῆς καθαρᾶς. Διότι ἰδιοκτησίαν ἀκριβῶς προσπαθοῦμεν νὰ δώσωμεν εἰς τοὺς ἀγρότας. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἴμεθα ἐναντίον αὐτῆς τῆς ἰδιοκτησίας, ἀλλὰ ἐναντίον καὶ μόνον τῆς ἰδιοκτησίας ἐκείνης ἡ ὁποία ἀδυνατεῖ νὰ ἀξιώσῃ τὸ ὄνομα τῆς ἱερᾶς ἰδιοκτησίας. Εἴμεθα ἐναντίον τῆς νεκρᾶς ἰδιοκτησίας ἡ ὁποία ἐκμεταλλεύεται καὶ οὐχὶ ἐναντίον τῆς καθαρᾶς ἰδιοκτησίας. Καὶ ἐν προκειμένῳ ἔχομεν εἰς τὰ τσιφλίκια καθαρὰν ἰδιοκτησίαν; Δὲν εἶναι δυνατὸν ἕνας τσιφλικιοῦχος ὁ ὁποῖος ἐπὶ τόσας δεκαετίας ἔπαιρνεν ἓν γεώμορον τόσον μεγάλο, τόσον αἰσχροκερδές, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς εἴπῃ ὅτι εἶναι σεβαστὴ αὐτὴ ἡ ἰδιοκτησία, οὔτε νὰ ἀποζημιωθῇ εἰς τὸ ἀκέραιον. Ἐπὶ πλέον πῶς θὰ καθορισθῇ αὐτὴ ἡ ἀποζημίωσις; Ὑποθέτομεν ὅτι θὰ καθορισθῇ τιμὴ προπολεμική. (Πολλοὶ πληρεξούσιοι διαμαρτύρονται κατὰ τοῦ ἀγορεύοντος, λέγοντες ὅτι εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος).

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. πληρεξούσιος ἀναπτύσσει προγραμματικὰς δηλώσεις.

§70Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἂς εἶναι. Δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω σήμερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Παραιτοῦμαι· θὰ ἐπανέλθω ὅταν θὰ ἔλθῃ πρὸς συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπικυρώσεως τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου. Διατηροῦμεν λοιπὸν ἡμεῖς οἱ ἀγροτικοὶ τὴν ἰδέαν ὅτι δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἔχωμεν ἐμπιστοσύνην εἰς Κυβέρνησιν προεδρευομένην ἀπὸ τὸν ἄλλοτε γεωργόφιλον κ. Μιχαλακόπουλον, ἀπὸ τὸν σήμερον ὅμως Ἀρχηγὸν τοῦ Συντηρητικοῦ κόμματος. Διότι κατ’ ἀρχὴν εἴμεθα ἐναντίον πάσης συντηρητικότητος. (Διαμαρτυρίαι). Ὅταν εἶναι κανεὶς ἐναντίον τῆς συντηρητικότητος, εἶναι ἐναντίον τοῦ λιμνάσματος. Καὶ πρέπει νὰ εἶναι ἐξελικτικός, διότι ἡ ἐξέλιξις εἶναι ὁ φυσικώτερος τῶν νόμων.

§71Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Ἐξ ὅσων λέγετε, φαίνεται ὅτι ζῆτε εἰς τὰς πόλεις καὶ ὄχι εἰς τὰ χωριά. Ἡμεῖς ποὺ ζῶμεν εἰς τὰ χωριὰ βλέπομεν ὅτι ὁ ἀγρότης εἶναι πλούσιος.

§72Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Δὲν σᾶς ἀπαντῶ, διότι ἔπρεπε νὰ πληροφορηθῆτε ὅτι καὶ τὸ ἐπάγγελμά μου εἶναι νὰ ζῶ εἰς τὰ χωριά.

§73Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Σᾶς λέγω ὅτι δημοκοπεῖτε.

§74Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἂν ἠθέλομεν νὰ δημοκοπήσωμεν, θὰ ἀφίναμεν τὴν κατάστασιν αὐτὴν νὰ προχωρῇ. Ἀλλὰ μὲ τὸ νὰ προσπαθῶμεν νὰ συντελέσωμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν βελτίωσιν, αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι δὲν θέλομεν νὰ δημοκοπήσωμεν, διότι τότε συμφέρον μας θὰ ἦτο νὰ ἀφήσωμεν νὰ προχωρήσῃ ἡ κατάστασις αὐτὴ ἡ ἀθλία. Ἀλλὰ φοβούμεθα ὅτι, ἂν προχωρήσῃ ἡ διχόνοια ἡ ὁποία ἔχει πέσει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, μαζὶ μὲ τὰ πρόσωπα καὶ τὰ κόμματα θὰ ὑπάγῃ καὶ ἡ Πατρὶς κατὰ διαβόλου.

§75Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Σεῖς δὲν ἔχετε Πατρίδα.

§76Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἡ Πατρὶς ἀνήκει εἰς ἡμᾶς κυρίως τοὺς ἀγρότας.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§78Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἀποτεινόμενος πρὸς ὑμᾶς, κύριε συνάδελφε, λέγω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν κανεὶς νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ἔχομεν ἡμεῖς Πατρίδα, ἡμεῖς οἱ ἀγρόται, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦμεν τὰ 9)10 τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ ὁποῖοι ἐπολεμήσαμεν.

§79Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ὁ συνάδελφος κ. Καλκανδῆς ἐξέφερε βαρείας φράσεις· παρακαλῶ νὰ τὰς ἀνακαλέσῃ.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε συνάδελφε, δώσατε ἐξηγήσεις· διορθώσατε τὴν φράσιν σας.

§81Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγει ὁ κ. συνάδελφος ἀποδεικνύουν ὅτι δὲν εἶναι ἀγρότης, ἀλλὰ εἶναι ἀπὸ τὰς πόλεις. Ἐγὼ ἔρχομαι ἀπὸ τοὺς ἀγρούς. Ἂν ἐπιμένῃ εἰς ὅσα λέγει, ζητεῖ νὰ ἐνσπείρῃ τὴν ἀναρχίαν καὶ νὰ ἐξερεθίζῃ τὴν Βουλήν.

§82Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Καλὲ τί μᾶς λέτε! Πρέπει, κύριοι, νὰ προσπαθήσωμεν ὅλοι νὰ διορθωθῇ ἡ κατάστασις, διότι πρόκειται περὶ τῆς ὑποστάσεως αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος. Ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ σημερινὴ κατάστασις, ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ ἀταξία ἡ ὁποία ὑπάρχει σήμερον εἰς τὴν Ἑλλάδα, θὰ περιπέσωμεν ἀσφαλῶς εἰς ἐπανάστασιν, εἴτε κομμουνιστικὴν εἴτε ἄλλην τινά. Πάντως εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξακολουθήσῃ ὁ Λαὸς νὰ ἀνέχηται μίαν κατάστασιν ἡ ὁποία εἶναι ἀπόρροια ὅλων αὐτῶν τῶν καθεστωτικῶν ἀγώνων. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι ὑπαίτιος τῆς παρούσης καταστάσεως εἶναι ἡ παροῦσα Συνέλευσις. Ἀλλ’ εἶναι ἐθνικὴ ἀνάγκη νὰ ἀρθῇ τὸ ταχύτερον ἡ διαίρεσις καὶ ἡ διχόνοια, διότι, ἂν παραμείνουν αὗται, θὰ ἐφαρμοσθῇ τότε εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ Ἀπόστολος Παῦλος, ὅτι, «ὅταν ἔλθουν εἰς διχόνοιαν οἱ ἄνθρωποι, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τοὺς πάρῃ ὁ διάβολος, διότι πᾶνε μόνοι των εἰς αὐτόν».

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σολιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§84Ι. ΣΟΛΙΩΤΗΣ. Εἶναι γνωστὴ ἡ ἐπαφὴ τῆς πολιτικῆς εἰς τὸ ἔργον τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Γεγονὸς ὅπερ ἀποτελεῖ τῇ ἀληθείᾳ ἱστορικὸν καὶ μνημειώδη σταθμὸν τοῦ ἔργου τῆς τετάρτης τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως. Ἡ ἐξέλιξις τῆς πολιτικῆς καταστάσεως ἤγαγεν εἰς τὴν Ἀρχὴν τὸν ὑπέροχον συμπολίτην μου καὶ νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Σκέψεις ἐναρμονιζόμεναι πρὸς τὰ γενικώτερα τῆς Πατρίδος συμφέροντα μοὶ ἐπιβάλλουν νὰ δηλώσω ὅτι θὰ δώσω ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι τοῦτο πράττων εἶμαι πεπεισμένος ὅτι παρέχω μεγίστην ὑπηρεσίαν εἰς τὴν Πατρίδα μου.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πασαλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§86Ι. ΠΑΣΑΛΙΔΗΣ. Ἴσως εἶναι ἡ πρώτη Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη σαφέστατα μὲ γραμμὰς αἱ ὁποῖαι φροντίζουσι νὰ ὑπερασπισθῶσι τὸ σημερινὸν κοινωνικὸν καθεστώς. Εἶναι ἡ πρώτη Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐδήλωσεν ἀπὸ τοῦ βήματος ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ τὰς τάσεις τῶν ἐργαζομένων μαζῶν ἐναντίον τοῦ σημερινοῦ συστήματος. Μία τοιαύτη Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς σοσιαλιστικῆς Ὁμάδος.

§87ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μήπως εἶσθε πολλοί;

§88Ι. ΠΑΣΑΛΙΔΗΣ. Περισσότεροι ἀπὸ σᾶς. Ἄλλως τε ἡμεῖς ἔχομεν ἰδεολογίαν, σεῖς δὲ καμμίαν. Διότι, ἂν εἴχετε πραγματικῶς κάποιαν ἰδεολογίαν, δὲν θὰ εἴχομεν εἰς τὸ διάστημα ἐννέα μηνῶν αὐτὰς τὰς διαφόρους Κυβερνήσεις (χειροκροτήματα). Σεῖς ἀπεδείξατε τοιαύτην ρευστότητα, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχει οὔτε τὸ νερό, τὸ ὁποῖον χωρεῖ εἰς ὅλα τὰ καλούπια. Ἂν ἡ Συνέλευσις ἐστέκετο εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς της, πρὸ πολλοῦ θὰ ἐλύοντο τὰ προβλήματα τὰ μεγάλα, τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν ἐνώπιόν της. Ἡ καλυτέρα λύσις θὰ ἦτο ἡ αὐτοδιάλυσις τῆς Συνελεύσεως. Σεῖς ἔρχεσθε καὶ ἐρωτᾶτε τοὺς ἔξω τῆς Συνελεύσεως διὰ ζητήματα, περὶ τῶν ὁποίων αὐτὴ εἶναι ἀναρμοδία ν’ ἀποφασίσῃ. Διατί; Διότι τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως ἐμειώθη. Τὸ κῦρός της ἐμείωσεν αὐτὸς ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος ἐζήτησε τὴν γνώμην τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν καὶ ἤρχισεν ἡ ἱστορία τῆς συμφιλιώσεως. Ἡ μόνη λύσις τὴν ὁποίαν ἀπαιτεῖ ἡ σημερινὴ πυγμὴ τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας εἶναι νὰ συνταχθῇ ὁ Συνταγματικὸς Χάρτης καὶ νὰ διαλυθῇ ἡ Συνέλευσις. Ἀλλὰ μὲ τὰς μεσαιωνικὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἔχει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἰδιοκτησίας, εἶναι ἀδύνατον νὰ συνταχθῇ νέον συγχρονισμένον πολίτευμα, νέος Καταστατικὸς Χάρτης, ὁ ὁποῖος ν’ ἀποσοβήσῃ τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους φοβοῦνται, νομίζω, οἱ σήμερον κυβερνῶντες τὴν Χώραν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν ἐμπνέεται ἀπὸ καινούργιο πνεῦμα, ἀπὸ καινούργια ψυχή, τότε βεβαίως καὶ μοιραίως θὰ ἔχωμεν αὐτοὺς τοὺς κλονισμούς, τοὺς ὁποίους φοβεῖται ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κυβέλος ἔχει τὸν λόγον.

§90Β. ΚΥΒΕΛΟΣ. Αἱ ἐξαντλητικαὶ συζητήσεις καὶ ἡ ἀνέλπιστος ἀντιγνωμία ἡ ζωηρά, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς παρελθούσης Συνόδου, πραγματικῶς ἐδημιούργησαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν αἴσθημα ὄχι συμπαθείας πρὸς τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν. Καὶ πρῶτον ἡ μερὶς ἡ φιλελευθέρα, ἡ ὁποία μᾶς ἀπέστειλεν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ἐξεδήλωσε τὰ αἰσθήματα τῆς δυσπιστίας της πρὸς ἡμᾶς. Ἐπίκουροι ἦλθον ἐκ μέρους τοῦ ἀντιφρονοῦντος Λαοῦ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἁγνὴν τὴν συνείδησιν, καίτοι ἀντιφρονοῦν πρὸς ἡμᾶς, καὶ μόνον ἐλαχίστη μερὶς τοῦ Λαοῦ, μὴ εὑρισκομένη εἰς τὸ ὕψος ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ ἡ ἁγνὴ ἑλληνικὴ συνείδησις, ἐξέσπασεν εἰς γέλωτας σαρδωνίους μὲ τὴν κατάστασιν τὴν ὁποίαν παρουσίασεν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις ἅμα τῇ ἐνάρξει τῶν ἐργασιῶν τῆς Αʹ Συνόδου. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ὅπως καὶ πολλοὶ ἐξ ὑμῶν εἰσήλθετε, εἰσῆλθον καὶ ἐγὼ ὡς ἀνεξάρτητος φιλελεύθερος. Τὴν ἰδιότητα αὐτὴν διετήρησα μέχρι τῆς στιγμῆς καὶ θὰ τὴν διατηρήσω ἐφόσον ἡ Συνέλευσις ἐξακολουθεῖ τὰς ἐργασίας της. Αὐτὴ εἶναι ἡ ὑπόσχεσις τὴν ὁποίαν ἔδωκα εἰς τοὺς ἐκλογεῖς τῆς ἐπαρχίας μου, οἵτινες μὲ ἀπέστειλαν ἀντιπρόσωπόν των. Κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐδοκίμασα ἰδιάζουσαν χαρὰν ἀπὸ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ τὰς ἀγορεύσεις ἀμφοτέρων τῶν ἡγητόρων τῶν δύο μεγαλυτέρων πολιτικῶν μερίδων ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ. Εἶναι εὐοίωνος ἡ ἀπαρχὴ αὕτη διὰ τὸ ἔργον τῆς ἀρξαμένης Συνόδου. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐκδηλώσω, ὅπως καὶ ἄλλοτε ἔλαβον τὴν τιμὴν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ἀπεριόριστον ἐκτίμησιν πρὸς τὸ ἔργον τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, τὸ συμφιλιωτικόν, τὸ γνησίως δημοκρατικόν. Καὶ ἡ ἐκδήλωσις αὕτη εἶναι προϊὸν τῆς ἀντιλήψεώς μου, ἥτις δὲν στηρίζεται ἐπὶ ἰδιοτελῶν ἢ συμφεροντολογικῶν ἀπόψεων. Ὁ ἀκομμάτιστος ἐν τῇ Συνελεύσει χαρακτήρ μου δὲν μὲ ἀπομακρύνει ἀπὸ τοῦ νὰ προσφέρω τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν παροῦσαν ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴν Κυβέρνησιν, καὶ νὰ εὐχηθῶ ὅπως τὸ ἔργον αὐτῆς ἐν τῇ καλῶς ἐννοουμένῃ ἐννοίᾳ τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν συμφερόντων τῆς Πατρίδος εἶναι τοιοῦτον, ὥστε θᾶττον ἢ βράδιον νὰ μοὶ δώσῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφρασθῶ διὰ τὸ ἔργον αὐτῆς μετὰ μεγαλυτέρας ἐκτιμήσεως καὶ ἐνθουσιασμοῦ (χειροκροτήματα).

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βαρδάκας ἔχει τὸν λόγον.

§92Σ. ΒΑΡΔΑΚΑΣ. Οἱ συνεργαζόμενοι πληρεξούσιοι ἐκ Μακεδονίας εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐπεδίωξαν τὴν ὕπαρξιν Κυβερνήσεως ἰσχυρᾶς μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι κατὰ τὰς κρισίμους ταύτας περιστάσεις μόνον οὕτω δύνανται νὰ ἐξυπηρετηθῶσι τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Χώρας. Ἡ ἀνάγκη μιᾶς τοιαύτης Κυβερνήσεως σταθερᾶς εἶναι πολὺ περισσότερον ἐπιβεβλημένη διὰ τὴν ἱκανοποίησιν τῶν ἀναγκῶν τῆς Μακεδονίας, εὑρισκομένης σήμερον ὑπὸ συνθήκας ὅλως ἐξαιρετικάς, δεδομένου ὅτι εἰς αὐτὴν κυρίως ἔλαχεν ὁ κλῆρος καὶ ἡ τιμὴ νὰ φέρῃ τὸ βάρος τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἀδελφῶν μας θυμάτων τῆς μικρασιατικῆς συμφορᾶς. Ἀπὸ τῶν ἀπόψεων τούτων ὁρμώμενοι παρέχομεν τὴν ἐμπιστοσύνην μας εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐλπίζοντες ὅτι θὰ στραφῇ ἀμέριστος ἡ προσοχή της πρὸς τὰς βορείους τοῦ Κράτους ἐπαρχίας καὶ ἐπιφυλασσόμεθα νὰ ἐκθέσωμεν ἐν καιρῷ ἐλευθέρως τὰς ἀπόψεις μας ἐπὶ τῶν ἑκάστοτε κυβερνητικῶν μέτρων καὶ ἐνεργειῶν.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ροδόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§94Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἐπίκρισις τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀντικανονική, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις δὲν ὑπέβαλε Προϋπολογισμόν, ὅστις νὰ ἀποτελῇ τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς πρόγραμμα. Ὅταν ὑποβληθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς μετὰ τῶν συναφῶν αὐτοῦ νομοσχεδίων, τότε θὰ δύναται νὰ γίνῃ συζήτησις καὶ ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἐκθέσω τὰς γνώμας μου.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§96Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὀλίγας λέξεις ἔχω νὰ προσθέσω, κύριοι συνάδελφοι. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Τυρνάβου ἔδωκεν ἤδη τὴν ἀπάντησιν εἰς τὴν ἀπαίτησιν ἡ ὁποία διετυπώθη ἐντεῦθεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ δηλώσῃ εἰς πόσον ἀνέρχεται τὸ ἔλλειμμα καὶ ποῖα εἶναι τὰ μέσα διὰ τῶν ὁποίων σκέπτεται νὰ καλύψῃ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο. Τὸ πρᾶγμα εἶναι προδήλως ἀντικανονικόν, διότι ἡ Κυβέρνησις, ὡς ὀρθότατα εἶπεν ὁ κ. ἐκ Τυρνάβου συνάδελφος, εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ παρουσιάσῃ τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς πρόγραμμα μόνον κατὰ τὴν ὥραν τῆς ὑποβολῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ζῶμεν ἄνευ Προϋπολογισμοῦ ἀπὸ ἐτῶν ἤδη, ἄνευ Προϋπολογισμοῦ, ἐννοῶ, ὁ ὁποῖος νὰ ψηφίζεται ἀπὸ τὴν λαϊκὴν ἀντιπροσωπείαν, τεσσάρων ἴσως ἐτῶν. Ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ ἐπιτακτικὸν καθῆκον αὑτῆς ἐντὸς ἐλαχίστου χρόνου νὰ παρουσιάσῃ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τὸν κατὰ τὸ πλεῖστον ἀτυχῶς Ἀπολογισμὸν ἤδη γενόμενον Προϋπολογισμὸν τῆς τρεχούσης χρήσεως, τάχιστα δὲ μετὰ ταῦτα θέλει παρουσιάσει καὶ τὸν Προϋπολογισμὸν τῆς ἀρχομένης χρήσεως, θὰ ἐκθέσῃ εἰλικρινῶς πρὸς ὑμᾶς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς Χώρας κατόπιν ἐξακριβώσεως ὅλων τῶν σχετικῶν στοιχείων, διότι διαπνέεται ἀπὸ τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ οἰκονομικὴ ἐξυγίανσις ἂν δὲν ὑπάρξῃ πλήρης ἐπίγνωσις τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς Χώρας. Δὲν δύναται λοιπὸν ἀπὸ τοῦδε, τὸ πρῶτον ἐμφανιζομένης ἐνώπιον ὑμῶν τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὰς προγραμματικὰς αὐτῆς δηλώσεις νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν δικαίαν κατὰ τὰ λοιπὰ ἐπιθυμίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξουσίου· ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὰς οἰκονομίας, ἐδηλώθη ἤδη ὅτι θὰ ἐφαρμοσθοῦν ἀμέσως αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Ἠγέρθησαν καὶ παράπονα, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἔθεσεν ἐξ ἀρχῆς τὴν βάσιν ὅτι τὰ παράπονα ταῦτα πρέπει νὰ ὑποβάλλωνται εἰς αὐτὴν ταύτην τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν. Τὸ πλανᾶσθαι εἶναι ἀνθρώπινον καὶ αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν πρέπει νὰ σκεφθῇ ἐπὶ τῶν ὑποβαλλομένων παραπόνων, νὰ σκεφθῇ ἂν ἐπλανήθη καὶ νὰ ἀναθεωρήσῃ τὰς ἀποφάσεις της. Ὅτε εἰσηγήθην, κύριοι, τὸ πρῶτον ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τὴν σύστασιν τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου ὅτι ἀνταπεκρινόμην εἰς μίαν ἐπιθυμίαν δικαίαν ὑπὸ ἄλλον τύπον παρουσιαζομένην ἐνταῦθα, τὴν ἐπιθυμίαν νὰ δοθῇ μία ἐξουσία ἐξαιρετικὴ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν. Θὰ ἤμην λοιπὸν τελείως ἀρνητὴς τῆς ἰδέας ἐκείνης ἂν σήμερον δὲν ἤθελον σεβασθῆ ἐγὼ καὶ οἱ συνάδελφοί μου τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Γνωρίζομεν ἄλλως τε ὅτι τοῦτο ἀνταποκρίνεται τελείως πρὸς τὴν θέλησιν τῆς μεγάλης πλειονότητος τοῦ Λαοῦ. Συνάδελφός τις εἶπεν ἐντεῦθεν ὅτι δὲν θὰ ἔχῃ τὸ θάρρος μία Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς οἰκονομίας, διότι δὲν θὰ ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ ἀπολύσῃ τοὺς ὑπαλλήλους. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη, ὅπου ἐφηρμόσθη τὸ μέτρον αὐτό, καίτοι περισσότερον προηγμένα ἡμῶν, ἐπεκαλέσθησαν ἐπίσης τὸ κῦρος μιᾶς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν διὰ νὰ ὀχυρωθοῦν ὄπισθεν τοῦ κύρους αὐτῶν αἱ Κυβερνήσεις αἱ κοινοβουλευτικαὶ ἀπέναντι τῆς Κοινῆς Γνώμης. Μετεχειρίσθημεν καὶ ἡμεῖς τὸ μέσον τοῦτο, ἀλλὰ δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ὅτι θὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος νὰ ἐφαρμόσωμεν τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος ἐδήλωσεν τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους δὲν δύναται νὰ ἀνταποδώσῃ, μὲ τὴν διακρίνουσαν αὐτὸν ἁβρότητα, τὴν ὑποστήριξιν τὴν ὁποίαν παρέσχον εἰς τὴν Κυβέρνησίν του. Παρασχὼν τὴν ὑποστήριξιν ἐκείνην, γνωρίζει καὶ αὐτὸς καὶ πᾶς τις ἄλλος ὅτι δὲν ἤλπισα εἰς ἀνταλλάγματα οὔτε τότε οὔτε διὰ τὸ μέλλον. Γνωρίζει ὅτι ὑπῆρχον ἰδέαι τινὲς αἵτινες μᾶς ἐχώριζον. Εἶχον ἄλλως τε τοῦτο δηλώσει καὶ δημοσίᾳ, ἐπεφυλασσόμην δέ, ὅτε θὰ ἐπέκειτο ἡ συζήτησις τῶν μέτρων εἰς τὰ ὁποῖα αἱ ἰδέαι μας ἀντετίθεντο, νὰ δηλώσω τὴν ἀντίθεσιν ταύτην καὶ ἐν ἀνάγκῃ νὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησίν του. Εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου ὅμως ὅτι τὸ κύριον ἔργον τῆς Συνελεύσεως ἡμῶν εἶναι τὸ ἔργον τὸ συντακτικόν, ὅτι τὸ ἔργον τοῦτο δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τίθεται, κατὰ τὰ 95 τοὐλάχιστον ἑκατοστά, ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐσκέφθην ὅτι ἔπρεπε νὰ παράσχω τὴν ὑποστήριξίν μου διὰ νὰ ἀχθῇ εἰς πέρας τὸ δυσκολώτατον τοῦτο πράγματι ἔργον, τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον πρὸ παντὸς— μὴ πλανώμεθα — ἀπαιτεῖ ἀπὸ ἡμᾶς ἡ θέλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν θὰ εὕρῃ διὰ μιᾶς παραδείσιον εὐτυχίαν μὲ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος. Ποῖος θὰ εἶναι τόσον ἁπλοϊκὸς ὥστε νὰ τὸ πιστεύσῃ ἢ νὰ κάμῃ ἄλλον νὰ τὸ πιστεύσῃ; Εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι ὁ Λαὸς μὲ τὴν διαίσθησιν τὴν φυσικὴν τὴν ὁποίαν ἔχει διαισθάνεται ὅτι μία ἐκκρεμότης ἄνευ Συντάγματος, μία ἐκκρεμότης Συντακτικῆς Συνελεύσεως εἶναι κατάστασις ὀλίγον ἀπέχουσα τῆς ἐπαναστατικῆς, εἶναι κατάστασις ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ τὴν πολιτικὴν ὁμαλότητα εἰς τὸν βίον τῆς Χώρας, τὴν ὁμαλότητα ἐκείνην, τὴν ὁποίαν, ἂν ἀναγνώσητε τὰ πρακτικὰ τὰ ἤδη τυπωθέντα, θὰ ἴδητε ὅτι χιλιάκις παρίστανεν ὡς κατεπείγουσαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος. Τὸ αἰσθάνεται τοῦτο ὁ Λαός, τὸ αἰσθάνεται διότι, ὅπως ἐλέχθη, εἶναι πολλάκις ἐν τῇ διαισθήσει του σοφώτερος ἀπὸ τοὺς μεγαλυτέρους σοφούς. Δὲν περιμένει νὰ τὸν διδάξουν ὅσοι ἔγραψαν συνταγματικὸν ἐγχειρίδιον, ὅτι πράγματι αἱ Συντακτικαὶ Συνελεύσεις, ἕνεκα τῶν τάσεων τὰς ὁποίας πολλάκις παρουσιάζουν, εἶναι καὶ ἐπικίνδυνοι. Αἰσθάνεται ὁ Λαὸς καὶ ἀπαιτεῖ νὰ ψηφίσωμεν τάχιστα τὸ Σύνταγμα, τοσοῦτο μᾶλλον ὅσον ἀνησυχεῖ περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι ἠδύνατο νὰ ἀνησυχῇ τῷ 1911, διότι ἐκ τοῦ νέου πολιτεύματος τὸ ὁποῖον παρουσιάσθη εἰς αὐτὸν δὲν γνωρίζει ποῖαι μεταβολαὶ εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸν Χάρτην τὸν διαγράφοντα τὰς ἀρχὰς τοῦ πολιτεύματος τούτου. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ δώσωμεν τὴν καθησύχασιν ταύτην χωρὶς νὰ παραμελήσωμεν τὴν λῆψιν τῶν ἐπειγόντων ἐκείνων μέτρων διὰ τὰ ὁποῖα ὁ Λαὸς ἔχει ἐπίσης ἀπαίτησιν. Ἂν ὡμιλήσαμεν, κύριοι, περὶ εἰσόδου εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν δύναμαι νὰ διακρίνω πῶς ἄλλως εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ εἴσοδος εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον παρὰ ἂν κατορθωθῇ ὥστε καὶ αἱ ἔξω τῆς Βουλῆς μερίδες νὰ ἀντιπροσωπευθοῦν. Τὴν ἀνάγκην ἄλλως τε ταύτην καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος ἀνεγνώρισε προσπαθῶν νὰ εἰσαγάγῃ ταύτας εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τὴν περιληπτικὴν ἔννοιαν τῶν δύο κλάδων, οὐχὶ ὅμως διὰ τῆς θύρας τῆς ἐλευθέρας θελήσεως τοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ δι’ ἄλλης θύρας, τῆς θύρας τῆς δι’ ἡμῶν, ὡς ἀριστοκρατικῆς πλέον, ὀλιγαρχικῆς ἐπιλογῆς ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ ἐψήφιζον ἐκ τῆς ἔξω τῆς Βουλῆς ἀντιπάλου μερίδος, μεθ’ ἡμῶν τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ Λαοῦ. Θὰ παρουσιάζετο τοιουτοτρόπως ἓν σύστημα μικτόν, ἓν σύστημα περιέχον ἡμᾶς τοὺς ἀντιπροσώπους τοὺς ἐκ τῆς λαϊκῆς θελήσεως ἐκπορευομένους καὶ μερίδα ἀριστίνδην ἐκλεγομένην ἐκ τοῦ ἔξω τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου. Ἡ διαφωνία μας εἶναι περιττὸν νὰ ἀναπτυχθῇ. Ἀνεπτύχθη καὶ διὰ τοῦ Τύπου, ἀνεπτύχθη καὶ ἐν τῇ Συνταγματικῇ Ἐπιτροπῇ. Διιστάμεθα ριζηδὸν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο. Δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν νὰ παρίδῃ τὸ σημεῖον τοῦτο διὰ νὰ παράσχῃ τὴν ὑποστήριξίν του εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Διιστάμεθα τόσον ἡμεῖς ὅσον διίσταται καὶ ἡ μερὶς τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας συναδέλφου, ἀμφότεροι δὲ ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καὶ διὰ τοῦ Τύπου καὶ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει γενομένου λόγου παρεμπιπτόντως ἐδηλώσαμεν ὅτι, ἂν κατορθώσῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς νὰ ἐπιτύχῃ τὴν συγκατάθεσιν τῶν πολιτευτῶν τῶν ἔξω τῆς Συνελεύσεως, οἱ ὁποῖοι κατὰ τεκμήριον τοὐλάχιστον ἔχουσι τὴν θέλησιν ὑπὲρ ἑαυτῶν μιᾶς μερίδος τοῦ Λαοῦ, τὸν ὁποῖον θέλουν νὰ διοικήσουν, ἂν τοῦτο κατώρθωνε, θὰ ἦτο τόσον τὸ πολιτικὸν κέρδος, ὥστε οὔτε ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς οὔτε ἡμεῖς οἱ λοιποὶ θὰ ἠθέλομεν νὰ ἐπιμείνωμεν εἰς τὴν κανονικότητα, ἐκ τῆς ὁποίας δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ κερδίσωμεν τόσα πολλὰ ὅσα θὰ ἐκερδίζομεν ἀπὸ τὴν ὠφέλειαν, ἥτις θὰ προήρχετο ἀπὸ τὴν συμμετοχὴν τοῦ ἀντιπάλου κόσμου εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Καὶ ἠλπίσαμεν πρὸς στιγμὴν ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ τοῦτο ὁ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτής. Ἀλλ’ εὑρέθημεν πρὸ ἀρνήσεως κατηγορηματικῆς ὄχι μόνον διὰ τὸ ζήτημα τῆς εἰσόδου τῶν ἔξω τῆς Συνελεύσεως ἐγκύρων ἀντιπροσώπων τοῦ μὴ μετασχόντος εἰς τὰς ἐκλογὰς πολιτικοῦ κόσμου, ἀλλ’ ἀκόμη καὶ διὰ τὸ ζήτημα τῆς συστάσεως Γερουσίας. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ριζηδὸν διίστανται αἱ ἰδέαι μὲ τὸν ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικὸν κόσμον. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος εἶπεν ὅτι ἀναγνωρίζει καὶ ὅτι καὶ ἐγὼ ἀναγνωρίζω ὅτι διὰ τὴν ὕπαρξιν εὐρύθμου πολιτικοῦ βίου, διὰ τὴν ὕπαρξιν καλῆς νομοθετικῆς μηχανῆς εἶναι ἀπαραίτητος ἡ σύστασις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Τὴν ἰδέαν ταύτην ὑπεστήριξα ἤδη ἀπὸ τοῦ 1911, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὰ πρακτικὰ τῆς τότε Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Εὑρῆκα τότε ἀντιπάλους τοὺς τότε συμφωνοῦντας μ’ ἐμὲ καὶ εἶμαι εὐτυχὴς διότι ἡ ἐν τῷ μεταξὺ πεῖρα κατώρθωσεν ὥστε νὰ συμπέσουν αἱ ἰδέαι μας ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος ἐμνημόνευσε καὶ ἕτερον ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐπίσης δὲν συμπίπτουν αἱ γνῶμαί μας. Προεκάλεσε δὲ ἐμὲ νὰ ὁμιλήσω ἐπ’ αὐτοῦ. Μᾶς εἶπεν ὅτι θεωρεῖ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ὡς τὸ ἀρτιώτερον· τὸ γνωρίζω ἄλλως τε τοῦτο ἐκ μιᾶς πραγματείας, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐκδώσει πρό τινος χρόνου. Ἐγώ, κύριοι, δὲν ἀπέκρυψα ὅτι ἔχω δισταγμὸν διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Δὲν ἐνόμιζον ὅμως ὅτι ἦτο ἀπαραίτητον νὰ παρουσιασθῇ τοῦτο εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἤμην ἐντελῶς δικαιολογημένος καὶ ἐὰν ἤμην εἰς τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν ὑπέδειξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος, εἰς τὴν θέσιν τοῦ μὴ μορφώσαντος γνώμην ἀκόμη, καὶ θὰ ἐπεκαλούμην τὴν ἐνίσχυσιν αὐτοῦ τούτου τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, ὅστις λέγων ὅτι δὲν πρέπει νὰ σπεύδωμεν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος εἶπεν ὅτι δὲν ἐπετράπη — κατὰ τὰς λέξεις τὰς ὁποίας ἀκριβῶς ἐσημείωσα — εἰς πολιτευτὰς καὶ διανοουμένους νὰ σχηματίσωσι σαφεῖς γνώμας ἐπὶ τῶν διαφόρων παρουσιαζομένων ζητημάτων. Θὰ ἤμην λοιπὸν συγγνωστὸς κατὰ τὴν θεωρίαν αὐτὴν καὶ ἂν δὲν εἶχον σχηματίσει γνώμην διὰ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα. Ἀλλὰ δὲν εἶμαι εἰς τὴν θέσιν αὐτήν. Τὰς ἀμφιβολίας τὰς ὁποίας εἶχον ἐπὶ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας χωρὶς νὰ διαμφισβητῶ τὴν θεωρητικὴν δικαιότητα, ἀλλ’ ἀποβλέπων εἰς πρακτικὴν σκοπιμότητα, ἐξέφρασα πάντοτε. Καὶ εἶχον δίκαιον νὰ τὰς ἐκφράσω ὅταν βλέπω ὅτι εἰς τὴν κοιτίδα τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, εἰς τὴν Ἀγγλίαν, πρὸ ὀλίγων μηνῶν ἀπερρίφθη ἡ πρότασις τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Θὰ ἠδυνάμην νὰ φέρω καὶ ἄλλα παραδείγματα, ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ ἐπιφυλάσσομαι νὰ εἴπω εὐρύτερον τίνα ἰδέαν ἔχω ἐπὶ τοῦ συστήματος τούτου. Ἄλλοτε εἶχον δημοσιογραφήσει ἐπὶ τούτου, ἀλλὰ δὲν θὰ ἔτυχε νὰ λάβητε γνῶσιν. Δὲν εἶχον τότε εἰσέλθει εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Περιορίζομαι νὰ εἴπω ὅτι κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν ὁ ἐκλογικὸς νόμος εἶναι νόμος ὀργανικὸς ὁ ὁποῖος δὲν πρέπει νὰ περιλαμβάνηται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος διὰ νὰ γίνεται ἀλύγιστος καὶ νὰ εἶναι ἀνάγκη ἐπαναστάσεων ἵνα διορθωθῇ, ἀλλ’ ὅτι συνδέεται ἀναποσπάστως καὶ εἶναι ἐκτελεστὴς οὕτως εἰπεῖν τοῦ Συντάγματος. Γνωρίζω ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἀντίθετα παραδείγματα, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως καὶ ἡ γνώμη τῶν κομμάτων πρέπει νὰ εἶναι ἐλευθέρα. Θὰ ἐκθέσω τὰς ἰδέας μου, θὰ εἴπω τοὺς δισταγμοὺς τοὺς ὁποίους ἔχω, ὅτι εἶναι δυνατὸν διὰ Κυβερνήσεων ἀνισχύρων νὰ διερωτώμεθα μετὰ τὴν ἀναλογικὴν πῶς θὰ τελειώσωμεν, πῶς θὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὸ ἀδιέξοδον, ὅπως περίπου ἐρωτώμεθα καὶ νῦν διὰ τῆς πολλῆς κατατμήσεως τῶν κομμάτων. Θὰ εὑρισκώμεθα πρὸ συνασπισμῶν τοὺς ὁποίους ὁ κ. ἐκ Μαντινείας συνάδελφος θὰ προέλεγεν ὡς ὀλίγον βίον δυναμένους νὰ ἔχωσι. Θὰ βλέπωμεν πτώσεις Κυβερνήσεων ἐπὶ ἄλλων πτώσεων Κυβερνήσεων, θὰ ὀγκοῦται ἡ δυσφορία τοῦ Λαοῦ καὶ ἴσως–ἴσως θὰ βλέπωμεν ἐνταῦθα παρελαύνοντας συναδέλφους πληρεξουσίους, οἱ ὁποῖοι θὰ μᾶς προαγγέλλωσι τὴν καταδίκην τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ διὰ δικτατωρίας ἢ κομμουνισμοῦ. Θὰ εἴπω τοὺς δισταγμούς μου, θὰ εἴπω καὶ τὰς ἰδέας μου, ἀλλὰ δὲν θὰ θεωρήσω τὸ ζήτημα ὡς ζήτημα κομματικῆς πειθαρχίας ἢ ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης τῆς πλειοψηφίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Φρονῶ ἄλλως τε ὅτι ἡ νεωτέρα ἐξέλιξις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος εἶναι τοιαύτη ὥστε σπανιώτατα πρέπει νὰ γίνηται ἡ χρῆσις τοῦ ζητήματος ἐμπιστοσύνης ἐκ μέρους τῶν Κυβερνήσεων πρὸς τὴν Συνέλευσιν. Καὶ ἡ χρῆσις πρέπει νὰ εἶναι μεμετρημένη καὶ ἡ κατάχρησις νὰ εἶναι τελείως ἀποκεκλεισμένη. Ἐκτὸς ὅμως, κύριοι, τῆς διαφωνίας ἡμῶν περὶ τὸ ζήτημα τῆς διχοτομήσεως τῆς ἡμετέρας Συνελεύσεως καὶ τῆς ἐντεῦθεν ἱδρύσεως τοῦ δευτέρου Σώματος, καθ’ ὃν τρόπον περίπου ἀπεκόπη ἡ πλευρὰ τοῦ Ἀδὰμ καὶ ἐδημιουργήθη ἡ Εὔα, ἐκτὸς τούτου, ἐφάνη πρὸς στιγμὴν ὅτι μᾶς χωρίζει τὸ ζήτημα τῆς ἀποκεντρώσεως ἢ μᾶλλον τῆς ἐκτάσεως τῆς ἀποκεντρώσεως. Ἴσως εἶμαι ἐγὼ ὁ πταίστης. Ἐσυνήθισα ἀπὸ ἐτῶν μὲ τὴν φρασεολογίαν ἢ μὲ τὴν ὁρολογίαν ἀποκέντρωσις καὶ ἀποσυγκέντρωσις. Δὲν μετεχειρίσθην τὴν ὁρολογίαν αὐτοδιοίκησις καὶ ἀποκέντρωσις. Ἴσως τοῦτο ἐσύγχυσεν ὀλίγον τὰ πράγματα. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν οὐσίαν λέγω τοῦτο: Οὐδεὶς εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ ὅτι ἐννοοῦμεν τὴν ἀποκέντρωσιν ἄνευ αἱρετῶν τοπικῶν Συμβουλίων, τὰ δὲ Συμβούλια θὰ ἱδρυθῶσιν — ἄλλως τε ὡμίλησα εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις περὶ ἐλευθέρων ἐκλογῶν τοπικῶν Συμβουλίων μετὰ τὴν ἀναθεώρησιν τῶν καταλόγων — ὅτι τὰ Συμβούλια θὰ ἱδρυθῶσιν ἢ μᾶλλον προτοῦ ἱδρυθῶσι θὰ τεθῇ τὸ ζήτημα ποία θὰ εἶναι ἡ δικαιοδοσία αὐτῶν. Κύριοι, θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν ἡ δικαιοδοσία αὐτὴ νὰ ἦτο εὐρυτάτη. Θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν μηδεμία ὑπόθεσις νὰ διέρχεται ἐκ τοῦ Κέντρου. Δὲν εἶναι ὅμως εὔκολον τὸ πρᾶγμα. Χρειάζεται πολιτικὴ διαπαιδαγώγησις ἂν δὲν θέλωμεν νὰ ἴδωμεν καὶ τὸν θεσμὸν τοῦτον ματαιούμενον καὶ ναυαγοῦντα καὶ καταδικαζόμενον. Τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον πρέπει ν’ ἀκολουθηθῇ εἶναι τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον καὶ ἡ πρᾶξις ἡ μέχρι σήμερον καὶ ἡ ἐπιστήμη ἐνδεικνύει καὶ περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ὁ συνάδελφος κ. Ἐλευθεριάδης. Θὰ χωρισθοῦν τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ὑπάγωνται ἀποκλειστικῶς εἰς τὰ Συμβούλια τῶν περιφερειῶν, ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ ὑπάγωνται εἰς αὐτὰ—οὕτως ἄλλως τε ἔπραξε καὶ τὸ Διάταγμα — κατόπιν ἐποπτείας τοῦ Κέντρου, καὶ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ ἀνήκουν μόνον εἰς τὸ Κέντρον· ἀλλὰ θὰ εἶναι δυνατὸν καὶ Ὑπηρεσίαι ἀποκλειστικῶς ἐπιφυλαχθεῖσαι εἰς τὸ Κέντρον νὰ μετατίθενται χάριν τῆς ταχυτέρας ἐξυπηρετήσεως τῶν πολιτῶν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Κέντρου παρὰ ταῖς περιφερείαις. Καὶ διὰ νὰ εἶμαι ἁπλούστερος, διότι νομίζω ὅτι τὰ παραδείγματα πολλάκις λέγουν πολὺ περισσότερα παρὰ αἱ φράσεις καὶ αἱ θεωρίαι, θὰ φέρω τὸ ἑξῆς παράδειγμα: Ὁ Τόπος ὁ ἔχων ὄχι ἀποκέντρωσιν κατὰ τὴν ἰδικήν μου φρασεολογίαν ἀλλὰ πλέον ἢ αὐτοδιοίκησιν, αὐτοκυβέρνησιν, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, εἶναι ἡ Ἑλβετία, ὅπου τὰ Καντόνια ἔχουν ἰδίαν κυριαρχίαν καὶ ἴδιον Σύνταγμα. Ἐν τούτοις ὑπάρχουν ἐκεῖ συμφέροντα τὰ ὁποῖα ἐθεωρήθησαν συμφέροντα τῆς ὅλης Ὁμοσπονδίας καὶ τὰ ὁποῖα ἐκρατήθησαν διὰ τὸ Κέντρον. Καὶ θὰ σᾶς εἴπω τὰ βασικὰ συμφέροντα. Ἐν τούτοις δὲν θὰ εἶναι ποσῶς ἀπηγορευμένον, τοὐναντίον θὰ εἶναι χρήσιμον διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν, ἂν ὡρισμέναι ἐξουσίαι τοῦ Ὑπουργοῦ μετετίθεντο εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ ἐν ταῖς τοπικαῖς περιφερείαις. Ποῖαι θὰ εἶναι αἱ ἐξουσίαι αὐταὶ εἶναι ζήτημα συζητήσιμον, ζήτημα τῆς ὥρας ἐκείνης. Ἀλλ’ ὅτι ἐμπνέεται ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὰς ἀρχὰς ταύτας δύναται νὰ βεβαιώσῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ Γ. Διοικητὴς Μακεδονίας, εἰς τὸν ὁποῖον ἅμα τῇ πρώτῃ συναντήσει μας ὑπέβαλον τὴν παράκλησιν ὅπως, ἐπωφελούμενος τῆς ἐνταῦθα διαμονῆς του, ἑτοιμάσῃ σχέδιον ψηφίσματος καὶ σχετικὰ Διατάγματα διὰ τῶν ὁποίων νὰ λάβῃ εὐρυτέραν δικαιοδοσίαν εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὰς ὑποθέσεις τῆς Μακεδονίας καὶ τὰς ὑποθέσεις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος (χειροκροτήματα). Μὲ τοιαύτας λοιπὸν προθέσεις ἡμεῖς ἀπεβλέψαμεν εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν ἢ ἀποκέντρωσιν πάντοτε, καὶ νομίζω ὅτι, ἂν ὑπῆρξεν ἓν κακὸν σημεῖον εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Ἑλλάδος, τοῦτο ὑπῆρξεν ὅτι οἱ ἐλθόντες ἐδῶ ὀργανωταὶ Βαυαροί, ἐμποτισμένοι ἀπὸ τὸ συγκεντρωτικὸν πνεῦμα τοῦ Ναπολέοντος, πρὸς τὸν ὁποῖον καὶ ἀγάπην ἔτρεφον καὶ θαυμασμόν, ἔθεσαν ἕνα κλοιὸν συγκεντρωτικὸν εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἐνῷ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ὑπὸ τὸν Τουρκικὸν ζυγὸν εἶχε κατορθώσει νὰ ἔχῃ αὐτονομίαν κοινοτικὴν ἡ ὁποία, ἂν ἀνεπτύσσετο, διόλου δύσκολον νὰ κατέληγε κατόπιν καὶ εἰς ἀντιπροσώπευσιν τῶν κοινοτήτων τούτων ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ὅταν οἱ κοινοβουλευτικοὶ θεσμοὶ θὰ εἰσήγοντο εἰς τὴν Χώραν. Ὑπῆρξεν ἓν δυστύχημα εἰς τὴν ζωὴν τῆς Χώρας, δυστύχημα τὸ ὁποῖον μετὰ πάροδον 100 ἐτῶν εἶναι ἀδύνατον νὰ τὸ ἐξαφανίσωμεν, καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ κάμωμεν μίαν νέαν ἐπανεκπαίδευσιν, οὕτως εἰπεῖν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος διαφωνεῖ μὲ ἡμᾶς καὶ εἰς ἄλλο ζήτημα. Ἡμεῖς εἴπομεν ὅτι διὰ νὰ μὴ χάσωμεν τὰ ἀναμφισβητήτως καλὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα τὸ κείμενον ἤδη Νομοθετικὸν Διάταγμα περὶ αὐτοδιοικήσεως θὰ δώσῃ, δὲν θέλομεν, ἐπιδιώκοντες ἀμέσως τὴν βελτίωσιν αὐτοῦ, νὰ ἀναστείλωμεν ἐπὶ πολὺ τὴν ἐφαρμογήν του. Ἐκ τῆς πείρας ἄλλως τε καὶ τῆς ἐφαρμογῆς θὰ καταδειχθῶσι καλύτερον τὰ χρήζοντα βελτιώσεως ἢ μή. Εἰς τοῦτο συνεφώνησεν ἐν μέρει μόνον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος εἰπὼν ὅτι ὡριμωτέρα τῶν πραγμάτων ἐξέτασις ἔπεισεν αὐτὸν ὅτι ἡ δευτέρα σκέψις ἦτο σοφωτέρα, ἡ σκέψις δηλαδὴ τῆς ἐμμέσου ἐκλογῆς τῶν νομαρχιακῶν Συμβουλίων ὑπὸ τὰ ὑπάρχοντα ἤδη δημοτικὰ καὶ κοινοτικὰ Συμβούλια. Καταστρέφων τὸν λόγον του ὡμίλησε περὶ σταθερότητος τῶν πολιτικῶν ἰδεῶν, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι δὲν ἀπαγορεύεται καὶ εἰς ἡμᾶς ἡ βελτίωσις τῶν πρώτων σκέψεων πρὸς τὰς δευτέρας, ὁσάκις νομίζομεν ὅτι ἡ βελτίωσις αὕτη εἶναι πραγματική. Ἐν τούτοις φοβοῦμαι ὅτι ἡ δευτέρα αὕτη σκέψις δὲν εἶναι ἡ σοφωτέρα. Βεβαίως διιστάμεθα εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, διότι ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι νομαρχιακὸν Συμβούλιον ἐκλεγόμενον ἐμμέσως εἶναί τι πρωτότυπον διὰ τὸν θεσμὸν τῶν νομαρχιακῶν Συμβουλίων καὶ δὲν θὰ ἀπεστέργομεν τὴν πρωτοτυπίαν ἂν τοὐλάχιστον ἐγνωρίζομεν ὅτι ἡ πηγὴ ἀπὸ τῆς ὁποίας θὰ ἀρυσθῶμεν τὰ νομαρχιακὰ ταῦτα Συμβούλια εἶναι πηγὴ ἀντιπροσωπεύουσα τὴν λαϊκὴν θέλησιν, διότι τὰ ὑπάρχοντα σήμερον δημοτικὰ καὶ κοινοτικὰ Συμβούλια εἰς ἄλλα μὲν μέρη εἶναι ὀνομαστὶ διωρισμένα, εἰς ἄλλα δέ, ὅπως εἶναι εἰς τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα, ἢ ἀντιπροσωπεύουν τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ τὴν κατὰ τὸ 1913 ἐκδηλωθεῖσαν ἢ δὲν ἀντιπροσωπεύουν καμμίαν θέλησιν, διότι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Κέας κ. Μαζαράκης μοὶ ἔλεγεν ὅτι εἰς τὴν ἰδιαιτέραν του πατρίδα οὐδ’ ὑφίστανται κἂν τοπικὰ Συμβούλια ἀποθανόντων ἢ οὐκ οἶδα τί παθόντων ὅλων τῶν μελῶν, καὶ τοῦ Εἰρηνοδίκου ἐκπληροῦντος τὰ χρέη τοῦ τοπικοῦ Συμβουλίου. Ὁποίου λοιπὸν εἴδους δημοκρατικὴ ἀντίληψις γνησία θὰ ἦτο αὐτή, καθ’ ἣν θὰ διωρίζομεν ἀνθρώπους μηδαμῶς ἀντιπροσωπεύοντας τὴν λαϊκὴν θέλησιν ἢ θὰ ἐζητοῦμεν ἀπὸ ἀνθρώπους μὴ ἀντιπροσωπεύοντας μετὰ μίαν ὁλόκληρον ἑνδεκαετίαν τὴν λαϊκὴν θέλησιν, θὰ ἐζητοῦμεν νὰ μᾶς ἐκλέξουν αὐτοὶ μόνοι, ἄνευ μεσολαβήσεως τῆς ὑγιοῦς πηγῆς, τῆς πηγῆς τῆς βουλήσεως τοῦ Λαοῦ, τὰ νομαρχιακὰ Συμβούλια καὶ ἐπὶ τῶν δύο τούτων στύλων, τῶν μὴ ἀντιπροσωπευουσῶν τὴν λαϊκὴν θέλησιν, καθὼς καὶ ἐπὶ τοῦ ἄλλου στύλου, τὸν ὁποῖον θὰ ἐδημιουργοῦμεν διὰ τῆς εἰσδοχῆς ἐνταῦθα τινῶν ἐκ τῶν ἀντιπολιτευομένων τῶν εὑρισκομένων ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου, ἐπὶ τῶν τριῶν τούτων στύλων τῶν ἥκιστα δημοκρατικῶν, τῶν ἐχόντων τὴν αὐτὴν πηγήν, θὰ ἠθέλομεν νὰ θεμελιώσωμεν τὴν Γερουσίαν, τὸ δεύτερον δηλαδὴ βάθρον τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος; Νομίζω, κύριοι, ὅτι βαθέως καὶ ριζικῶς κατὰ τοῦτο διιστάμεθα μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας πολιτευτήν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς ἐδήλωσεν ὅτι δὲν δύναται νὰ συμφωνήσῃ μεθ’ ἡμῶν ὅτι τὸ Σύνταγμα πρέπει νὰ συζητηθῇ ἀπνευστί. Δὲν διενοήθην, κύριοι, τοιοῦτόν τι. Βεβαίως ὑπάρχουσι καὶ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων σαφεῖς γνῶμαι εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἔχωσιν ἀκόμη διατυπωθῇ νὰ μὴ ἔχωσιν ἀκόμη σχηματισθῆ ἂν θέλετε, τὰ ὁποῖα χρήζουν συζητήσεως, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ πλεῖστα ἄλλα, ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ τὴν ἀντίληψιν ὅτι τὸ Σύνταγμα εἶναι ὀργανικὸς νόμος βασικὸς καὶ θεμελιώδης καὶ ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ τὸν ἀναθεωρῶμεν ἑκάστοτε καὶ ὅτι πρέπει πολὺ νὰ προσέξωμεν εἰς τὴν διατύπωσιν. Διότι, κύριοι, ὅπως καὶ εἰς τὰ 1911 ἐπανειλημμένως λαβὼν τὸν λόγον — καὶ ὅστις ἀνατρέξῃ εἰς τὰ πρακτικὰ θὰ τὸ ἴδῃ — ἐδήλωσα, δυστυχῶς τὸ Σύνταγμα καὶ αἱ ἐν αὐτῷ ἐνσαρκούμεναι ἀτομικαὶ ἢ πολιτικαὶ ἢ ἄλλαι ἐλευθερίαι δὲν εἶναι τὰ μαῦρα γράμματα γραμμένα ἐπάνω εἰς τὸ ἄσπρο χαρτί, ἀλλ’ εἶναι τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ἀγωγὴ τοῦ πολίτου καὶ τοῦ πολιτικοῦ. Τί μᾶς ὠφέλησε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911 ἂν τὸ ἀνεθεωρήσαμεν καὶ ἂν ἐνομίσαμεν ὅτι τὸ ἐτελειοποιήσαμεν; Οὐδέποτε κατεπατήθη Σύνταγμα κατὰ τρόπον οἰκτρότερον. Δὲν ἤθελα ἐπιμείνει ἀκόμη ἐπὶ λόγων, ἐπὶ λεξιδίων καὶ ἐπὶ διατυπώσεως τῶν γραμμάτων καὶ τῶν φράσεων τοῦ Συντάγματος, διότι, ἂν δὲν ἀποκτήσωμεν τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα ἡμεῖς καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, εἰς οὐδὲν θὰ ἠδύναντο νὰ μᾶς ὠφελήσουν. Ἔχει ἡ Ἰταλία Σύνταγμα τοῦ 1848. Δὲν τὸ ἀνεθεώρησεν. Ἔγιναν τινὲς μεταρρυθμίσεις, ἐλάχισται, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος πάντοτε προσηρμόσθη πρὸς τὰς νέας καὶ τὰς φιλελευθέρους ἰδέας. Δὲν ἔχει κανὲν Σύνταγμα ἡ Ἀγγλία· ἔχει, ὅπως γνωρίζετε, ἕνα νόμον ὁ ὁποῖος ἐγένετο ἀπνευστί. Ἔχει νόμον συνταγματικὸν καὶ ἡ Γαλλία· ἔζησε πολὺ καλύτερον καὶ πολὺ φιλελευθερώτερον καὶ πολὺ δημοκρατικώτερον μὲ τὸν νόμον αὐτὸν ὁ ὁποῖος ἔγινε συντομώτατα καὶ τοῦ ὁποίου καὶ ἡ τεχνικὴ διατύπωσις ἀκόμη ἅμα τὴν ἀναγνώσῃ κανεὶς θὰ ἴδῃ ὅτι ἥκιστα ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἐπιστημονικὴν ἀκρίβειαν. Ἔζησεν ὅμως δημοκρατικώτατα καὶ φιλελευθερώτατα καὶ ἐθαυματούργησεν ἐπὶ σειρὰν 50 ἐτῶν σχεδόν, ἐνῷ τὰ Συντάγματα τὰ παλαιὰ τοῦ 1830 καὶ τοῦ 1848, τὰ ὁποῖα συνεζητοῦντο ἐπὶ μακρόν, καὶ εἰς τὰ ὁποῖα συρρέουν καὶ συγκεντροῦνται ὅλαι αἱ σοφίαι καὶ θεωρίαι, τὰ Συντάγματα ἐκεῖνα κατεξεσχίσθησαν, δὲν ἔζησαν παρὰ ἐλάχιστον χρόνον.

§97Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πέντε χρόνια ἔκαμεν ἡ Συνέλευσις ἐκείνη διὰ νὰ παραγάγῃ τὸ πνεῦμα τὸ δημοκρατικὸν καὶ τὸ καταστήσῃ σταθερόν.

§98Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κύριος συνάδελφος μοὶ δίδει ἀφορμήν· δὲν πταίω ἐγώ: Πέντε χρόνια ἔκαμεν ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, τέσσαρα διὰ τὴν ἀκρίβειαν. Ἄς εἶναι. Ἔχω νὰ ἀπαντήσω ὅτι χρόνον ἀρκετὸν καὶ οὐσιωδέστατον ἡ Συνέλευσις ἐκείνη κατηνάλωσε συζητοῦσα διὰ τοὺς ὅρους τῆς ἀνακωχῆς καὶ τῆς εἰρήνης κατὰ τοῦ κατακτητοῦ, ὅστις εἶχε καταλάβει τὸ ἔδαφος προσπαθοῦσα νὰ εὕρῃ τὰ χρήματα, τὰ 5 δισεκατομμύρια, διὰ νὰ πληρώσῃ καὶ ἐλευθερώσῃ τὸ γαλλικὸν ἔδαφος ἐνωρίς, ἐνωρίτερον τῆς τεταγμένης διορίας, θέτουσα δὲ τὰς βάσεις τὰς οἰκονομικάς, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστάθη δυνατὸν ὁ Προϋπολογισμὸς νὰ παρουσιασθῇ καλύτερος καὶ νὰ γίνῃ τὸ δάνειον ἐκεῖνο πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῶν χωρῶν τῶν κατειλημμένων ὑπὸ τούτου. Ἀλλὰ δὲν ἦτο τοῦτο μόνον. Ὡς ἐνθυμεῖσθε, τὰ δύο τρίτα τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης ἦσαν μοναρχικά· ἐδικαιολογεῖτο λοιπὸν τελείως ἡ πάροδος μηνῶν τινων καὶ ἐτῶν μέχρις ὅτου καταστῇ δυνατὸν αἱ μοναρχικαὶ διαθέσεις νὰ πεισθῶσιν ἐπὶ τῆς ἀνάγκης τῆς Δημοκρατίας καὶ νὰ ψηφίσουν ὑπὲρ αὐτῆς. Θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι, ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος κ. Σεχιώτης, ἢ ἄλλος τις, εἰσήρχετο ἐνταῦθα μὲ ἰδέας, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξεν ἄλλως τε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ ὁ ὁποῖος ἠσπάσθη εὐθὺς μετὰ τὸ δημοψήφισμα τὴν Δημοκρατίαν, θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ἐκ τούτου ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ κάμωμεν συμπαραβολὴν μὲ τὰ ἐκεῖ; Δὲν σᾶς ἀποκρύπτω δέ, κύριοι, ὅτι δὲν εἶμαι συνηθισμένος, καὶ ἂν ἀκόμη δὲν εἶναι ἀρεσταὶ αἱ ἰδέαι μου, νὰ τὰς ἀποκρύπτω οὔτε νὰ τὰς συγκαλύπτω κατὰ τὸ ἥμισυ. Δι’ αὐτὸ δὲν σᾶς ἀποκρύπτω ὅτι θὰ ἐδεχόμην καὶ μακρότερον τὸν βίον τῆς Συνελεύσεως ταύτης, καὶ τετραετῆ, ἂν δὲν συνέβαινεν ὥστε ἐξ ἰδίας αὐτῆς ὑπαιτιότητος μία μεγάλη μερὶς τοῦ πολιτικοῦ κόσμου νὰ εὑρίσκεται ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως. Εἰς τοῦτο δὲν ἔχω παρὰ νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν πολιτικὴν σύνεσιν, ἡ ὁποία διέκρινε τὸν διευθύνοντα τὰς τύχας καὶ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τοῦ 1911. Αἱ ἐκλογαὶ ἐκεῖναι δὲν εἶχον διεξαχθῆ ἐν συνεχείᾳ μιᾶς ἀντεπαναστατικῆς ἀγρίας περιόδου ὑπὸ περιορισμοὺς μόλις ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῶν ἐκλογῶν ἀρθέντας. Ὁ ἀντίθετος πολιτικὸς κόσμος ἀπέσχε διότι εἶχε συλλάβει τὴν ἰδέαν ὅτι δὲν ἐπετρέπετο ἡ διάλυσις τῆς Νομοθετικῆς ἐκείνης Βουλῆς. Ἡ ἡσυχία εἰς τὴν Χώραν ἦτο θαυμασία. Ἡ διοίκησις ἀρίστη, τὰ οἰκονομικὰ ὑπέροχα. Ἡ δραχμὴ ζηλευτὸν νόμισμα, τὸ ὁποῖον ἐπέδειξεν ἀντοχὴν ἐπὶ μακρὰν σειρὰν δέκα ἐτῶν. Ὁ Λαὸς κατευχαριστημένος, ἐνθουσιώδης ἁπανταχοῦ ὑποδοχή. Ὁ τότε ἀντίθετος κόσμος εἶχε σχεδὸν ἐξαφανισθῇ. Καὶ ὅμως ἡ πολιτικὴ σύνεσις τότε ὑπέδειξεν ὅτι, ἀφοῦ ἐδίδετο εἰς τὸν Λαὸν τὸ νέον Σύνταγμα, ἀφοῦ ἐδίδοντο εἰς τὸν Λαὸν ἐπείγοντα νομοθετήματα — τοιαῦτα δὲ καὶ ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀναγκαῖα νὰ ψηφισθῶσιν ἐπείγοντα νομοθετήματα — ὑπέδειξεν ἡ πολιτικὴ σύνεσις ὅτι ἦτο ἀναγκαῖον νὰ ἐπέλθῃ ἡ ὁμαλότης εἰς τὴν Χώραν, ὁ δὲ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐπέστεψε τὸ ἔργον ἐκεῖνο διὰ τῆς καταπληκτικῆς αὑτοῦ πλειοψηφίας τοῦ 1912, ἡ ὁποία ἐπέτρεψε κατόπιν τὴν μεγαλουργίαν τοῦ κ. Βενιζέλου. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ ἄλλου σημείου τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀνάγκη τῆς ταχείας ἐπιψηφίσεως τοῦ Συντάγματος ἀνεγνωρίσθη ἤδη ἀπὸ ὅλας τὰς μερίδας τὰς ἐν τῇ Συνελεύσει. Ὁμοίως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς δὲν εἶναι ἀντίθετος ταύτης. Ἂς εἶναι δὲ βέβαιος ὅτι δὲν πρόκειται ἀπνευστὶ καὶ τροχάδην νὰ ψηφισθῇ τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ δὲν πρόκειται βεβαίως νὰ καταναλωθῇ καὶ πολύτιμος χρόνος εἰς συζητήσεις τελείως ἀσκόπους, αἱ ὁποῖαι οὐδὲν ἕτερον θὰ ἔπραττον παρὰ δικαίως ἢ ἀδίκως νὰ ἐξεγείρουν τὴν δυσφορίαν τοῦ Λαοῦ. Πνεῦμα εἰλικρινοῦς συνεργασίας ὀφείλει νὰ διέπῃ τὴν ὅλην Συνέλευσιν, πρὸς τὴν ὁποίαν ἄλλως τε καὶ ἔκκλησιν ἔκαμα ζητῶν θερμὴν τὴν συνδρομὴν αὐτῆς. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν δὲ ταύτην ὡς συνδρομὴν ἐννοῶ καὶ τὴν Ἀντιπολίτευσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πληρεξουσίου. Ἡ ἀντιπολίτευσίς του, ὑπενθυμίζουσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν πρέπει νὰ προβαίνῃ εἰς λάθη ὑπερβολικά, διότι λάθη οὕτως ἢ ἄλλως κάθε Κυβέρνησις κάμνει, ἡ ἀντιπολίτευσίς του θὰ μᾶς εἶναι χρήσιμος, ἀλλὰ δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ἐκτὸς τοῦ ἀρνητικοῦ, τοῦ ἐμποδιστικοῦ τούτου, οὕτως εἰπεῖν, καλοῦ, θὰ ἔχῃ καὶ τὸ ἄλλο καλόν, ὅτι θὰ συντελέσῃ ἡ ἀντιπολίτευσίς του εἰς τὴν καλυτέραν ἐπεξεργασίαν τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον θὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον ὑμῶν (χειροκροτήματα).

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§100Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν θὰ εἴπω παρὰ δύο λέξεις εἰς ἀπάντησιν τῶν ὅσων ἐξέθεσεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ θὰ ἀκολουθήσω τὴν σειρὰν τῆς ἰδικῆς του ἀγορεύσεως. Ἐν σχέσει μὲ τὴν λειτουργίαν τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἔχω νὰ εἴπω ὅτι τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ἔδωσε τὴν δικαιοδοσίαν τὴν ὁποίαν σήμερον ἀσκεῖ ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν δὲν καλύπτει τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰς πράξεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Ἐπιθυμοῦμεν ὅλοι νὰ γίνουν αἱ πλέον αἱματηραὶ οἰκονομίαι, ὅπως καὶ τὰ δημόσια οἰκονομικὰ ἐλαφρυνθοῦν καὶ εἰς τὸν Λαὸν ἐμπεδωθῇ ἡ πεποίθησις ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ καταβάλλουν κάθε μέριμναν ὅπως αἱ εἰσφοραὶ αὐτοῦ μὴ δαπανῶνται ἀσκόπως, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι οὐδέποτε διενοήθη ἡ Συνέλευσις νὰ μεταβιβάσῃ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν δικαιοδοσίαν νομοθετικήν. Διὰ τοῦ ψηφίσματος τοῦ κανονιστικοῦ τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ῥητῶς ὁρίζεται ἔτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἔχουν χαρακτῆρα γνωμοδοτικὸν καὶ διὰ τοῦτο, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἀξιέπαινος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκδηλώσας τὴν σταθερὰν θέλησιν ὅπως ἐφαρμόσῃ αὐστηρὰς οἰκονομίας, δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένος τῆς εὐθύνης διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἀποφάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Διότι, ὅπως ὁ ἴδιος εἶπε, κανεὶς δὲν εἶναι ἀλάθητος καὶ κατὰ συνέπειαν οὐδὲ ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν. Θὰ ἐπεθύμουν ὅπως ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρακολουθῇ συνεχῶς τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν διὰ νὰ μὴ εὑρίσκεται ἡ Κυβέρνησις εἰς διάστασιν μὲ τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν, διὰ νὰ διαφωτίζεται καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν ἀλλὰ καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν.

§101Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς εἰδοποιῶ ὅτι τοῦτο γίνεται.

§102Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Χαίρω πολύ. Ἐσχάτως εἶχον τὴν ἀντίληψιν ὅτι δὲν ἐγίνετο τοῦτο ἐπὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ὅταν ἤμην ἐγὼ οὕτως ἐγίνετο τὸ πρᾶγμα. Διότι πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι, ὅταν ἐκ τῶν ὑστέρων παρουσιάζεται ἡ διαφωνία, καὶ ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ θέσις τῆς Συνελεύσεως εἶναι δύσκολος. Λέγω ταῦτα διότι παρετήρησα ὅτι, παρὰ τὸν ἀξιέπαινον ζῆλον τὸν ὁποῖον καταβάλλει ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν, παρὰ τὴν εἰλικρίνειαν τὴν ὁποίαν δεικνύει καὶ τὴν ἀφοσίωσιν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος αὐτῆς, ὑπάρχουν σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα δὲν συμφωνοῦμεν, καὶ ἂν ἤμην ὑπεύθυνος Κυβέρνησις οὐδέποτε ἤθελον ἐγκρίνει διὰ τῆς ἀποφάσεως ἡμῶν τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ παρακολουθῇ ἐκ τοῦ σύνεγγυς καὶ νὰ μὴ δέχεται τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, ἀλλ’ ὅταν δὲν τὰς δέχεται ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ δώσῃ πλήρη δικαιολογίαν τῆς μὴ ἀποδοχῆς αὐτῶν, διότι ἡ εὐθύνη τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν δὲν ἀπαλλάσσει τὴν Κυβέρνησιν τῆς εὐθύνης αὐτῆς. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπόψε παρουσίασε μίαν καινὴν ἀντίληψιν περὶ τῆς θέσεως τῆς Κυβερνήσεως, μὴ συμβιβαζομένην μὲ τὰς παραδόσεις τὰς κοινοβουλευτικὰς τοῦ Τόπου καὶ τὰς παραδόσεις τὰς τῶν ἄλλων κοινοβουλευτικῶν καθαρῶς Κρατῶν καὶ τὰς παραδόσεις τὰς ἰδικάς μας. Ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι τὸ ἐκτελεστικὸν ὄργανον τὸ ὁποῖον ἐκτελεῖ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς· ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἡ εἰσηγουμένη καὶ διευθύνουσα τὰς ἐργασίας τοῦ Ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος· κατὰ συνέπειαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ Κυβέρνησις εὑρισκομένη εἰς μεγάλην διάστασιν ἐπὶ σοβαρῶν ζητημάτων μὲ τὸ Ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα. Λέγω τοῦτο ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν σχέσει μὲ τὴν καθιέρωσιν τοῦ συστήματος τῆς κατ’ ἀναλογίαν ἐκλογῆς. Ἂν ὑπάρχῃ ζήτημα κατ’ ἐξοχὴν πολιτικόν, εἶναι τὸ ζήτημα τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, διότι πολὺ σωστὰ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ὁ ἐκλογικὸς νόμος εἶναι ὁ ἐκτελεστὴς τοῦ νόμου, εἶναι τὸ ὄργανον τὸ ὁποῖον προστατεύει τὴν ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Βεβαίως δὲν θὰ εἰσέλθωμεν τώρα εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, ἀλλ’ εἶναι σαφὲς ὅτι δι’ ἡμᾶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι νοητὴ ἡ διάστασις μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ Συνελεύσεως ἐν σχέσει μὲ τὴν ἐφαρμογὴν ἐκλογικοῦ συστήματος. Γνωρίζω ὅτι αὕτη ἡ παράδοσις δὲν εἶναι καθιερωμένη εἰς ὅλα τὰ Κράτη, γνωρίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ διαρρυθμισθῶσιν ἄλλως τὰ ἐκλογικὰ πράγματα, εἰς τρόπον ὥστε ἡ Κυβέρνησις νὰ νοηθῇ καθαρῶς ὄργανον ἐκτελεστικὸν καὶ ἡ Βουλὴ καθαρῶς νομοθετικόν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὀφείλομεν συνεπῶς νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ σύστημα αὐτὸ καὶ νὰ μὴ ζητῇ ἡ Κυβέρνησις ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Θὰ ὠφείλομεν νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ ἐκλογικὸν σύστημα ὅπου ἐκλέγεται ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν καὶ παραμένει ἓν χρονικὸν διάστημα μέχρις ὅτου ἡ Συνέλευσις ἐκτελέσῃ τὰ καθαρῶς νομοθετικὰ ἔργα καὶ δὲν παρουσιάζεται καμμία περίπτωσις πτώσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ λόγοι διαφωνίας μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συνελεύσεως. Δὲν νομίζω ὅτι τὸ σύστημα εἶναι κακόν, ἀλλὰ πρέπει ν’ ἀναγνωρισθῇ ὅτι δὲν προσαρμόζεται εἰς τὰς ἰδικάς μας ἀντιλήψεις, εἰς τὸν ἰδικόν μας πολιτικὸν βίον. Ἓν ἄλλο ἀκόμη παρετήρησα εἰς τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος εἰς ὅσα μὲν σημεῖα διεφώνησε μὲ ἡμᾶς ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἐξεδήλωσε ριζικὰς διαφωνίας καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰς ὅσα ὅμως διεφώνησε μὲ ἡμᾶς ἐκεῖ ἡ διαφωνία ἦτο διαφωνία ἐπιφυλακτική. Καὶ ἓν ἄλλο σημεῖον παρετήρησα εἰς τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν εἶναι συνεπὴς εἰς τὴν προσήλωσιν καὶ τὰς πρακτικὰς ἀντιλήψεις, διότι, ἐνῷ προκειμένου περὶ ἐκλογικοῦ συστήματος ἐτόνισεν ὅτι εἶναι ζήτημα ἐπικαιρότητος, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀμφισβητῶ, διότι δὲν εἶναι τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τοῦ Λαοῦ ζήτημα ἐπικαιρότητος, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα στοιχειώδους ἐξασφαλίσεως τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ, ἐνῷ λοιπὸν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἠξεύρει τὴν πρακτικὴν ἀντίληψιν, εἰς τὰ ἄλλα ζητήματα, εἰς τὸ ζήτημα τῶν δύο Βουλῶν, εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀμέσου λειτουργίας τῶν νομαρχιακῶν Συμβουλίων, προσηλώθη εἰς τὴν ἀντίληψιν τὴν πολιτικήν, τὴν ἀντίληψιν τὴν δημοκρατικὴν τῆς ἐκ τοῦ Λαοῦ προελεύσεως τῶν ὀργάνων τῶν νομαρχιακῶν Συμβουλίων. Ἀλλ’ ἐκεῖνο ποὺ νομίζω ὅτι δι’ αὐτὰ τὰ Σώματα ἔπρεπε νὰ μᾶς ἐνδιαφέρῃ περισσότερον δὲν εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἀρχῆς, ἀλλ’ εἶναι αἱ πράξεις ἐκείνων, ἡ πραγματικότης τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα ἐπροτείναμεν. Καὶ μετὰ ταῦτα δὲν ἔπρεπε νὰ εὕρῃ παράλογον ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος γνωρίζει ὅτι καὶ ὁ διχασμὸς τῶν κομμάτων δὲν εἶναί τι πρωτότυπον τὸ ὁποῖον ἐπρότεινα καὶ ἡ ἐκλογὴ ἀριστίνδην ἐκτὸς τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος προσώπων εἰσερχομένων εἰς τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα εἶναι πρᾶγμα ὄχι πρωτότυπον. Ἐπίσης ἡ ἔμμεσος ἐκλογὴ τοπικῶν Συμβουλίων δὲν εἶναί τι πρωτότυπον, ἀλλ’ εἶναί τι ἐφαρμοζόμενον καὶ ἐφαρμοζόμενον ἐπιτυχῶς. Καὶ ἐπειδὴ ἀνέφερε τόσον γενικῶς ὅτι οὐδαμοῦ ἰσχύει, θὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸν Ρωσικὸν Ὀργανισμόν, ὁ ὁποῖος, ἀνεξαρτήτως τῆς ἀνατροπῆς τῆς κοινωνικῆς, στηρίζεται εἰς ἀλλεπάλληλα Συμβούλια, ἐμμέσως ἐκλεγόμενα τὸ ἓν διὰ τοῦ ἄλλου.

§103Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ νομαρχιακῶν Συμβουλίων· πρόκειται περὶ τοπικῶν.

§104Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ τοπικῶν, κύριε Πρόεδρε.

§105Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐφαντάσθην ποτὲ νὰ ἐπικαλεσθῶ τὰ ἰσχύοντα εἰς τὴν Ρωσίαν. Ἰσχύει εἰς τὴν Ἑλβετίαν, ἰσχύει εἰς τὴν Γερμανίαν, εἰς τὴν Ἰταλίαν, εἰς τὴν Γαλλίαν, εἰς τὴν Ἱσπανίαν; Ποῦ νὰ καταφύγω ἐγὼ εἰς τὴν Ρωσίαν; Κατεφύγατε εἰς τὴν Νορβηγίαν, μοναδικὸν φαινόμενον, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐκ τῶν ἐκλεγέντων βουλευτῶν τὸ ἓν τέταρτον ἀνήκει εἰς τὴν Γερουσίαν. Καὶ πῶς τοῦτο; Διότι τὸ γράφει τὸ Σύνταγμα. Καὶ κατὰ συνέπειαν ἐν τῇ πρακτικῇ γίνεται τοῦτο, ὅτι ὁ Λαὸς ἐκλέγων ἠξεύρει ὅτι οἱ πρῶτοι τῆς λίστας, τὸ ἓν τέταρτον, θὰ γίνουν γερουσιασταί. Ὑπάρχει ἐδῶ τοιαύτη βάσις; Οὐδεμία. Καὶ ἄλλο μοναδικὸν παράδειγμα μοῦ ἐφέρατε, τὴν Ρωσίαν. Εἶμαι μελετηρότατος, ὅπως μοῦ εἴπετε, ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι δὲν εἶμαι θιασώτης τῶν μεμονωμένων παραδοξοτήτων.

§106Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μὴ λησμονεῖτε, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται ὑπὸ ἐντελῶς ἐξαιρετικὰς συνθήκας. Οὔτε εἰς τὴν Γαλλίαν αἱ συνθῆκαι κατὰ τὸ 1870–1875 ἦσαν τόσον δυσμενεῖς, ὅπως σήμερον εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὑπολογιζομένου τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ τῶν ἐσωτερικῶν πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν καὶ τῶν κομματικῶν συνθηκῶν, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν σήμερον εἰς τὴν Ἑλλάδα. Λέγω ὅτι καὶ τότε δὲν ἦσαν τόσον δυσχερεῖς αἱ περιστάσεις, ἀλλὰ καὶ τότε, ὅπως γνωρίζετε, καθιερώθη ἡ ἀριστίνδην ἐκλογὴ ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως μελῶν τῆς Γερουσίας. Ὅταν ἡμεῖς ἐπροτείναμεν τὴν σύστασιν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, δὲν εἴχομεν εἰς τὰς ἀρχὰς ὑπ’ ὄψιν τὴν πρόσκλησιν προσώπων ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν κυρίως τὴν εὐρυθμοτέραν λειτουργίαν τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος, διότι ἀναγνωρίζομεν ὅτι ἓν Σῶμα τόσον πολυάριθμον, ὅπως ἡ Συνέλευσις, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐργασθῇ κανονικῶς, καὶ ἐπιθυμοῦντες ὅπως αἱ ἐργασίαι γίνωνται κανονικώτερον καὶ ἡ ἐντύπωσις τοῦ κόσμου περὶ τῶν ἐργασιῶν νὰ εἶναι καλυτέρα, εἴχομεν σκεφθῆ τὸν διχασμὸν τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος εἰς Βουλὴν καὶ Γερουσίαν. Ἔπειτα προσετέθη ἡ ἰδέα ἡ σπουδαιοτάτη, τῆς προσκλήσεως καὶ προσώπων ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως. Λέγετε ὅτι οἱ Ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων ἠρνήθησαν νὰ συμμετάσχουν καὶ ἔχετε δίκαιον. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἰσχυριζόμεθα ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν πρὶν ἡ Συνέλευσις καθιερώσῃ τὸν θεσμόν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζωμεν ποῖοι θὰ προσέλθουν καὶ ποῖοι δὲν θὰ προσέλθουν. Καὶ ἂν ἀκόμη δὲν προσέλθουν, ἡ πρόσκλησις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως θὰ ἔχῃ μεγίστην σημασίαν ἀπέναντι τοῦ Λαοῦ, ὅπως εἶχον μεγίστην σημασίαν καὶ ἐπίδρασιν αἱ προτάσεις αἱ γενόμεναι ἀπὸ τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν πρὸς τὰ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κόμματα περὶ συνδιαλλαγῆς, αἱ ὁποῖαι συνέτεινον νὰ ἀφοπλίσωσι τὸν ἔξω τῆς Συνελεύσεως κόσμον καὶ ὀγκωθῇ τὸ ρεῦμα ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ἀλλὰ περὶ τούτου νομίζω ὅτι θὰ δοθῇ εὐκαιρία νὰ συζητήσωμεν ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν, ἂν ἐπιτρέψῃ ἡ Συνέλευσις. Κατὰ τὰ ἄλλα δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐπεκταθῶ περισσότερον. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ποῖος παρεξενεύθη ὅτι εἰς ἓν ἢ δύο σημεῖα διαφωνοῦμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Κύριοι συνάδελφοι, τὰ κόμματα ἔχουν τὴν ἱστορίαν των καὶ τὰς ἀρχάς των, καὶ ἡμεῖς οἱ παρακαθήμενοι ἐκεῖ ἔχομεν ὡς κόμμα τὰς ἀρχάς μας καὶ αὐταὶ αἱ ἀρχαὶ μᾶς φέρουν εἰς ἀρκετὴν ἀπόστασιν ἀπὸ τὰ κόμματα τὰ ὁποῖα περιέχονται εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ αὐτὸ ἀκόμη θὰ ἤρκει ὅπως μᾶς ἐπιβάλῃ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀσκήσωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὴν λειτουργίαν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς γενικωτέρας ταύτης ἀντιθέσεως ὑπάρχει σαφὴς ἀντίθεσις εἰς ὡρισμένα πράγματα· γνωρίζετε δὲ πολὺ καλὰ ὅτι, ὅταν γίνεται συζήτησις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, ὑπάρχουσι πολλαὶ συμπτώσεις γνωμῶν καὶ πολλαὶ διαφωνίαι. Ἀρκεῖ μόνον νὰ ἐξαρθῇ μία διαφωνία — αὐτὴ εἶναι ἡ διαφωνία μας — εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀναλογικῆς ψήφου, διαφωνία σοβαρωτάτη, διότι ἡ πεποίθησίς μας εἶναι βαθυτάτη, ὅτι ἄνευ αὐτῆς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ ὁμαλότης πολιτική, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἐξασφάλισις τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, καὶ δι’ αὐτὸ ἐτόνισα ἐξαιρετικῶς αὐτὴν τὴν διαφωνίαν. Νομίζω ὅτι εἶμαι ἐν πληρεστάτῃ τάξει καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω διατί ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος τόσον πολὺ ἐπέμεινε καὶ σήμερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ γενικοῦ συνασπισμοῦ.

§107Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπέμεινα διὰ νὰ σᾶς ἐξηγήσω ἱστορικῶς πλέον τὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος· ὄχι ὡς σύγχρονον πραγματικότητα.

§108Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ἱστορικῶς, κύριε συνάδελφε, διότι ἀπεδόθη εἰς ἡμᾶς μία μομφή, ὅτι δὲν συνετελέσαμεν νὰ σχηματισθῇ αὐτὸς ὁ καθολικὸς συνασπισμός· ἐξακολουθῶ νὰ ἐπιμένω ὅτι αὐτὸ εἶναι σφάλμα, σφάλμα μέγιστον. Ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους θὰ ἦτο καρποφόρος ὁ συνολικὸς συνασπισμὸς καὶ ἐγὼ ἀντιλέγω ὅτι, ἐφόσον ὑπῆρχε συνασπισμὸς κομμάτων, ἐφόσον ἐγίνετο συνασπισμὸς σοβαρᾶς πλειονοψηφίας, δὲν θὰ ὑπῆρχεν οὐδὲν ἐκ τῶν ἐλαττωμάτων τὰ ὁποῖα περιέχει ὁ καθολικὸς συνασπισμός. Ὁ καθολικὸς συνασπισμός, ἂν συνεκροτεῖτο πράγματι, καὶ διὰ τὴν Κυβέρνησιν θὰ παρεῖχε τὴν ἐντύπωσιν μεγαλυτέρας εὐσταθείας καί, χωρὶς νὰ θέλω νὰ μεμφθῶ κανένα ἐκ τῶν ἀξιοτίμων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀρτιωτέραν θὰ παρουσίαζε τὴν Κυβέρνησιν καὶ μεγαλύτερον κῦρος θὰ τῆς παρεῖχεν. Ἀλλὰ δὲν βλέπω τὸν λόγον διατί νὰ ὑποθέτητε ὅτι, ἂν ὅλοι ἐμαζευόμεθα ἐκεῖ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θὰ καθίστα πολὺ δύσκολον τὴν συνεννόησιν μεταξὺ μας, δὲν θὰ ἐγίνετο καμμία πρόοδος καὶ πῶς παραγνωρίζεται ἡ ἐμμονὴ τῆς ἰδέας, πῶς, λέγω, αὐτὴ ἡ συμπεριφορὰ καὶ τὴν Συνέλευσιν ἐξυψώνει καὶ τὸν Λαὸν βοηθεῖ εἰς τὸ νὰ διαπαιδαγωγηθῇ πολιτικῶς. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε δίκαιον εἰπὼν ὅτι δὲν κεῖται εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων ἡ ζωὴ ἡ πολιτειακή, ἀλλὰ κεῖται εἰς τὴν ψυχὴν τῶν πολιτικῶν καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Λαοῦ. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ὕστερα ἀπὸ τὴν περίοδον ἣν διετρέξαμεν ἔχομεν ἀνάγκην διὰ νὰ δημιουργήσωμεν πάλιν αὐτὸ τὸ πνεῦμα τὸ φιλελεύθερον, διὰ νὰ διαπαιδαγωγήσωμεν πάλιν τὸν Λαόν, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ διατυπώσωμεν τὸ Σύνταγμα οὕτω πως, ὥστε νὰ διευκολυνθῇ ἡ πρὸς τὸν φιλελεύθερον πολιτικὸν βίον ροπὴ τοῦ Λαοῦ. Δὲν ἠγέρθη οὐδεμία ἀξίωσις ὅπως γίνῃ σχολαστικὴ συζήτησις περὶ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων· εἴπομεν μόνον ὅτι δὲν πρέπει ἡ ταχεῖα ἐνέργεια τῶν ἐκλογῶν ν’ ἀποτελέσῃ τὸν ἀνώτατον νόμον ὁ ὁποῖος θὰ κινήσῃ τὰς ἐργασίας ἡμῶν· πρέπει νὰ ἐπισπεύσωμεν τὰς ἐργασίας μας καὶ νὰ φροντίσωμεν ὅπως, ὅταν συμπληρώσωμεν τὸ ἔργον μας, ἐνεργηθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ τὸ ταχύτερον, ἀλλὰ δὲν πρέπει ἡ σκέψις τῆς ἐνεργείας τῶν ἐκλογῶν νὰ μᾶς ἐπηρεάσῃ μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ παρουσιάσωμεν τὸ ἔργον ἀτελὲς ἢ ἀνάπηρον. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφωνία μας διὰ τὸν κανονισμὸν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως. Διαφωνία, ἐλπίζω, ὄχι ριζική. Ἔχει ἐπίσης δίκαιον ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τονίσας τὴν ἀποστολὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐφόσον καὶ ἡμεῖς ἀντιλαμβανόμεθα τὴν ἀντιπολίτευσιν ὡς στήριγμα τῆς Κυβερνήσεως διὰ τοῦ ἐλέγχου τοῦ αὐστηροῦ, ἀλλὰ καὶ ἀμερολήπτου, διὰ τῆς συνδρομῆς πρὸς διαφώτισιν τῶν συζητήσεων, διὰ τῶν προτάσεων αἱ ὁποῖαι προέρχονται ἀπὸ βαθείας πεποιθήσεως. Οὕτως εἶναι μόνον δυνατὸν νὰ προαχθῇ τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως. Κατὰ τὴν πρώτην περίοδον τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, καὶ τὸ εἶπον πολλάκις, κατέρριψε τὸ κῦρος αὐτῆς ὁ ἐκδηλωθεὶς εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀτομισμός. Εὔχομαι καὶ ἐλπίζω ὅπως αὐτὸς ὁ ἀτομισμὸς μὴ ἐκδηλωθῇ καὶ πάλιν, νὰ μὴ τεθῇ τὸ ἀτομικὸν συμφέρον ὑπεράνω τῆς γενικωτέρας ἀντιλήψεως· ἂν δὲ αὐτὸ γίνῃ, εἶμαι τότε βέβαιος ὅτι πολὺ ταχέως, ὅταν ἡμεῖς δὲν ἐρχώμεθα ἐδῶ νὰ κατηγορῶμεν τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως ἄνευ βάσεως, τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως ὡς ὁδηγούσης τὸν Τόπον εἰς τὴν καταστροφήν, ὅταν ἡμεῖς ἀνταγωνιζώμεθα ἐδῶ ἵνα στηρίξωμεν τὸν ἀνταγωνισμὸν ἡμῶν εἰς τὴν εἰλικρίνειαν, τότε καὶ πάλιν τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως θὰ ὑψωθῇ καὶ θὰ ἀνακτηθῇ ἡ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἐμπιστοσύνη τοῦ Λαοῦ, ἡ ὁποία ἠλαττώθη. Μὲ τὴν ἐλπίδα αὐτὴν κατέρχομαι τοῦ βήματος (χειροκροτήματα).

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§110Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἄκοντα μὲ ἀνεβίβασεν εἰς τὸ βῆμα ἡ συμπεριφορὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος, ἐνῷ ἐδέχθη τὰς διακοπὰς ἄλλων συναδέλφων, μόνον ἐμὲ ἔθιξε ἢ ἐτίμησε διὰ τῆς ἀρνήσεώς του νὰ δεχθῇ μίαν διακοπήν.

§111Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ συγχωρεῖτε.

§112Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω διακοπάς. Ἕκαστος μὲ τὴν σειράν του (θόρυβος). Μὴ φωνάζετε· θὰ ἀσκήσω πλήρη τὰ δικαιώματά μου ἐπὶ τοῦ βήματος.

§113Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἤθελα νὰ....

§114Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω διακοπάς, εἶπον. Καθίσατε κάτω· τοῦ δικαιώματος νὰ μὲ διακόψητε προηγεῖτο τὸ καθῆκον νὰ δεχθῆτε τὴν διακοπήν μου.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, ἡσυχία (θόρυβος).

§116Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως δικαιοῦνται νὰ λάβωσι τὸν λόγον, ὄχι ὅμως καὶ νὰ διακόπτωσι (θόρυβος).

§117Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τοὺς κυρίους συναδέλφους νὰ εἶναι ἤρεμοι, διότι τῶν φωνῶν ὁ ἦχος καὶ τῶν ἀπειλῶν αἱ σκιαὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὲ ἐμποδίσουν (θόρυβος).

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἀναμιγνύωνται ὅλοι.

§119Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἤθελον νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. συνάδελφον, καὶ τὸ βεβαιῶ κατηγορηματικῶς, ὅτι δὲν εἶχον οὐδένα προσωπικὸν λόγον νὰ μὴ ἀπαντήσω εἰς αὐτὸν καὶ ν’ ἀπαντήσω εἰς ἄλλους συναδέλφους. Τοῦτο τὸν παρακαλῶ νὰ βγάλῃ ἀπὸ τὸν νοῦν του. Τὰ ἄλλα, «νὰ καθίσω κάτω» κλπ., δὲν τὰ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν.

§120Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εὑρίσκεσθε ἐν ἀδίκῳ. Οὐδὲν δύνασθε νὰ εἴπητε, ἐνῷ ἐγὼ δικαιοῦμαι νὰ σᾶς ἐπαναλάβω ὅτι δὲν δέχομαι, κατ’ ἴσον λόγον πρὸς ἡμᾶς, διακοπάς. Ἔχομεν καὶ ἡμεῖς δικαιώματα τὰ ὁποῖα γνωρίζομεν νὰ ἀσκῶμεν καὶ δὴ ὅταν μᾶς ἐμπνέῃ τὸ καθῆκον ἀπέναντι τῆς περιφερείας ἥτις μᾶς ἐξέλεξε.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ὁ Κανονισμὸς δίδει εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸ δικαίωμα νὰ διακόπτῃ τὸν ἀγορεύοντα. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔδωκεν ἐξηγήσεις καὶ σεῖς πρέπει νὰ δώσητε ἐξηγήσεις. Δὲν ἦτο τίποτε.

§122Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἔχει οὕτω. Ὁ κ. Πρόεδρος δύναται νὰ λαμβάνῃ τὸν λόγον ὅταν θέλῃ, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ διακόπτῃ· τοῦτο θ’ ἀπετέλει ὑποδούλωσιν, καθ’ ἧς διαμαρτύρομαι...

§123ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν πρέπει, κύριε Πρόεδρε, νὰ περιορίσητε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφαρμόζομεν τὸν Κανονισμόν.

§125Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐζήτησα τὴν διακοπήν, κύριοι συνάδελφοι, καὶ μὴ δοθείσης ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ μεταδώσω ἁπλῶς εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, δηλώσαντα ὅτι θὰ ἐκτελῇ ἀμέσως καὶ ἀνεπιφυλάκτως τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν κάτι ὅπερ θεωρῶ σοβαρόν. Ὁ σκοπός μου δὲν ἦτο νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ζητήσας τὴν διακοπήν· διότι ἐν ἀντιθέσει πρὸς ἐκεῖνον ἐσυνήθισα πάντοτε νὰ ἔχω παρρησίαν τοῦ λόγου καὶ τῶν πράξεων, καὶ ὅταν θέλω νὰ ἐλέγξω δὲν ἐλέγχω μὲ διακοπάς. Ἄν ἐσκεπτόμην τοιοῦτόν τι, θὰ ἐζήτουν τὸν λόγον ἀρχικῶς, ὅπως πράττω πάντοτε, καὶ θὰ ἐξήσκουν τὸν ἔλεγχον. Ἐσκεπτόμην ἁπλῶς, ἤθελον ἁπλῶς νὰ μεταδώσω πληροφορίας χρησίμους εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἤθελον εἰδικώτερον νὰ τῷ εἴπω ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν, τῆς ὁποίας τὰς ἀποφάσεις τόσον ἀνεπιφυλάκτως πρόκειται νὰ ἐκτελῇ, ἐξῆλθε τῆς ἁρμοδιότητος αὐτῆς καὶ ἔρχεται ν’ ἀσκήσῃ καθήκοντα τὰ ὁποῖα δὲν ἀνήκουν εἰς αὐτὴν ἀλλὰ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἡ ἁρμοδιότης τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν εἶναι στενή. Συνίσταται εἰς τὸ νὰ ὑποδείξῃ τὰ μέτρα διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐπέλθωσιν αἱ οἰκονομίαι. Αὐτὸς εἶναι ὁ προορισμός της, δι’ αὐτὸ ἐξελέγη. Πέρα τούτου δὲν δύναται νὰ ἐπεκταθῇ, καὶ ὅμως πειρᾶται ν’ ἀσκήσῃ δικτατορικὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα, καὶ ἐνῷ ἡμεῖς συζητοῦμεν περὶ διαφόρων συστημάτων διοικητικῶν, ἐνῷ ἡμεῖς, μόνοι ἁρμόδιοι, ἀγωνιζόμεθα ἐνταῦθα διὰ νὰ ἀνακαλύψωμεν τὸ ὀρθὸν καὶ τὸ σκόπιμον, ἔρχεται αὐτὴ καὶ πειραματίζεται ἐπὶ τῶν διοικητικῶν συστημάτων ἀσκοῦσα ἰδίαν πολιτικὴν καὶ θέλει νὰ ἐπιβάλῃ διοικητικὰ συστήματα ξένα πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ κυριάρχου τούτου Σώματος καὶ ἀντίθετα πρὸς τὰ παραδεδεγμένα ὑπ’ αὐτοῦ μέχρι σήμερον. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις δὲν ὑποθέτω νὰ εἶναι διατεθειμένη νὰ ὑποστῇ τοιούτους κολάφους, νὰ ὑποκαταστήσῃ εἰς τὸ ἔργον της οἱανδήποτε καὶ ἐξ οἱωνδήποτε ἀποτελουμένην Ἐπιτροπήν. Πρόκειται περὶ τῆς καταργήσεως 7 Νομαρχιῶν τοῦ Κράτους. Καταργοῦνται αἱ θέσεις τῶν Νομαρχῶν καὶ δὲν καταργοῦνται ἐπὶ σκοπῷ οἰκονομίας, ἀλλὰ διὰ νὰ εἰσαχθῇ πειραματικῶς τὸ σύστημα τοῦ νὰ προΐστανται τῶν Νομαρχιῶν μόνιμοι ὑπάλληλοι, ἐν τῇ προσδοκίᾳ ὅτι δοκιμαζόμενον θ’ ἀποδώσῃ καρποὺς ἀγαθοὺς καὶ θὰ ἐπεκταθῇ εἰς ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ: Ἡ τοιαύτη ἀπόφασις μὲ τὴν τοιαύτην αἰτιολογίαν εὕρηται ἐν τῇ ἁρμοδιότητι τῆς Ἐπιτροπῆς; Ναὶ ἢ οὔ; Ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν εἶναι νὰ ἀποφαίνεται καταδικάζουσα τὸ Α σύστημα καὶ ἐπικροτοῦσα τὸ Β καὶ νὰ πειραματίζεται καθ’ ὃν τρόπον πειραματίζεται; Βεβαίως ὄχι. Αὐτὴν τὴν ἁπλῆν ὑπόδειξιν, ἡ ὁποία ἀπορρέει ἀπὸ τὸ στοιχειῶδες καθῆκον τῆς ἀμύνης τῆς Συνελεύσεως ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων της, ἡ ὁποία ἀπορρέει ἀπὸ τὸ στοιχειῶδες δικαίωμα παντὸς πληρεξουσίου ἀνήκοντος εἰς τὰς ἀποκεφαλιζομένας διοικητικὰς περιφερείας, ἤθελον νὰ κάμω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅταν ἐζήτουν τὴν διακοπήν, καὶ ἐφανταζόμην ὅτι μόλις ἐλάμβανε γνῶσιν τοῦ πράγματος, πρῶτος ἐκεῖνος θὰ ἐτροποποίει ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ τὰς δηλώσεις αὐτοῦ καὶ δὲν θὰ ἐδήλου εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἀνεπιφυλάκτως θὰ ἐκτελῇ ὅλας τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Καὶ περὶ ποίων οἰκονομιῶν πρόκειται, κύριοι, ἐν προκειμένῳ; Καταργεῖ τὴν θέσιν τοῦ Νομάρχου καὶ ἀναθέτει τὰ καθήκοντα εἰς τὸν Διευθυντὴν Νομαρχίας. Εἰς μίαν Νομαρχίαν, τὴν ὁποίαν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου, τὴν τοῦ Λασηθίου, Διευθυντὴς Νομαρχίας δὲν ὑπάρχει, οὕτως ὥστε καταργουμένου τοῦ Νομάρχου δημιουργεῖται θέσις Διευθυντοῦ Νομαρχίας καὶ ὁ Διευθυντὴς Νομαρχίας λαμβάνει μισθὸν ἴσον σχεδὸν τοῦ Νομάρχου ἢ ἔλασσον κατὰ 200 ἢ 300 δραχμάς. Τοιαύτας πρωτακούστους ἀποφάσεις ἀντικειμένας πρὸς τὸν σκοπὸν ὁ ὁποῖος ἐνέπνευσε τὴν ἰδέαν τῆς συστάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ πρὸς τὸ στοιχειωδέστερον δίκαιον καὶ τὴν πλέον ἁπλῆν λογικὴν δὲν πιστεύομεν νὰ τολμήσῃ νὰ ἐκτελέσῃ ἡ Κυβέρνησις, μεθ’ ὅλας τὰς ἐναντίας δηλώσεις της. Ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη, ἐμφανισθεῖσα μέχρι σήμερον τοὐλάχιστον «ἀκριβὴ στὰ πίτουρα καὶ φθηνὴ στ’ ἀλεύρι», ὀφείλει νὰ παύσῃ ἐκθέτουσα τὸ ἔργον της, ὅπερ ἠλπίσαμεν σοβαρόν, διότι, ἂν δὲν παύσῃ, θὰ παύσῃ καὶ ἡ Συνέλευσις νὰ στηρίζῃ ἐπ’ αὐτῆς τὰς ἐλπίδας ἃς ἐστήριξε μέχρι σήμερον, θὰ παύσῃ κατ’ ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώνῃ ὅτι θὰ ἐκτελῇ τὰς ἀποφάσεις της ἀνεξετάστως καὶ ἀμέσως. Ἐπὶ τῶν ἄλλων σημείων τῆς δημοσίας ζωῆς τὰ φῶτα τῆς Ἐπιτροπῆς — χωρὶς νὰ θέλωμεν νὰ μειώσωμεν τὴν ἀξίαν τῶν μελῶν της — μᾶς εἶναι ἄχρηστα. Οἰκονομίας μόνον ζητοῦμεν παρ’ αὐτῆς, ἀλλ’ οἰκονομίας δὲν εἴδομεν.

§126Γ. ΜΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Τὸ ψήφισμα ἐκεῖνο τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν τὸ ἐψήφισεν ἡ πλειοψηφία σας, διὰ τοῦ ὁποίου λέγετε ὅτι εἶναι ὑποχρεωτικαὶ αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς.

§127Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἔχει οὕτω. Τὸ ψήφισμα ἔχει τὴν ἔννοιαν ἐγκρίσεως ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ἄν, κύριε Ὑπουργέ, συνέβαινε καὶ ὅπως σεῖς τὸ ἀντιλαμβάνεσθε, τὸ ψήφισμα πάντως ἐννοεῖ νὰ ἐκτελῶνται αἱ ἐντὸς τῆς ἁρμοδιότητος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκδεδομέναι ἀποφάσεις καὶ οὐχὶ αἱ ἀποφάσεις αἵτινες μεταβάλλουν συστήματα διοικητικὰ καὶ θίγουν τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐμφανίζουν τὴν Ἐπιτροπὴν ἀσκοῦσαν κυριαρχίαν ἐπὶ τοῦ μόνου κυριάρχου Σώματος. Οὕτως ἔχει ἀναντιρρήτως τὸ ζήτημα καὶ θὰ ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις, ἀντὶ νὰ ἀναζητῇ ἐπιχειρήματα ὅπως στηρίξῃ τὰς δηλώσεις της, νὰ δηλώσῃ ὅτι θὰ ἀναζητήσῃ τρόπον χαλιναγωγήσεως τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἂν ἀκόμη τὸ ψήφισμα ἐπιβάλλει τὴν ἀνεξέταστον ἐκτέλεσιν τῶν βουλήσεών της. Λυπούμεθα διότι παρεμπιπτόντως μόνον δυνάμεθα σήμερον νὰ συζητήσωμεν τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ σκοπὸς ἡμῶν δὲν εἶναι ἡ γενικωτέρα ἔρευνα τοῦ ἔργου αὐτῆς διὰ σήμερον, ἀλλὰ σκοπός μας εἶναι νὰ συγκρατήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τὸν ἠθικὸν κρημνὸν εἰς τὸν ὁποῖον θὰ τὴν σύρῃ τὸ βάρος τῶν ἀναρμοδίως ἐκδοθεισῶν καὶ μὴ ἐπιφερουσῶν οἰκονομίας ἀπαφάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς, ἂν ὡς ἐδήλωσεν ἐκτελέσῃ αὐτάς. Μετὰ τὴν εἰδοποίησίν μας αὐτήν, δι’ ἧς καταγγέλλεται ἡ Ἐπιτροπὴ ὡς ἐκτροχιασθεῖσα τοῦ προορισμοῦ της, ὡς δρῶσα πέρα τῶν ὁρίων τῆς ἁρμοδιότητός της, ὡς ἐκδίδουσα ἀποφάσεις ὧν σκοπὸς δὲν εἶναι αἱ οἰκονομίαι, ἡ Κυβέρνησις, ἀσχέτως πρὸς τὸ τί λέγει τὸ ψήφισμα, δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς ἐκτέλεσιν τῶν ἀποφάσεων αὐτῆς, καὶ προβαίνουσα ἀναλαμβάνει αὐτὴ τὰς εὐθύνας, χωρὶς νὰ δύναται κἂν νὰ θωρακισθῇ, ὡς νομίζω, ὄπισθεν τοῦ ψηφίσματος. Ἐὰν ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν ἐκδώσῃ ἀποφάσεις περὶ διαζυγίου, θὰ τὰς ἐκτελέσητε;

§128Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν ἐπρότεινε τὴν ἐπαναφορὰν τῶν ἀποτάκτων ἀξιωματικῶν καὶ τὴν ἐλάττωσιν τῆς θητείας. Καὶ ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἂν τὴν πρότασιν αὐτὴν τῆς ἐλαττώσεως τῆς θητείας θὰ τὴν ἀποδεχθῇ ἀσυζητητὶ καὶ ἄνευ προηγουμένης γνώμης τοῦ Ἐπιτελείου, καὶ ἂν τὴν πρότασιν περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀποτάκτων θὰ τὴν ἀποδεχθῇ ἐπίσης ἀσυζητητί, διότι ἐγένετο καὶ τοιαύτη πρότασις περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀποτάκτων.

§129Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν μοὶ ἔκαμε τοιαύτην πρότασιν.

§130Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἂν δὲν σᾶς ἔκαμε, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, τόσον τὸ χειρότερον, διότι τότε φαίνεται ὅτι ὁ κ. Εὐταξίας κάμνει πολιτικὴν καὶ θέλει νὰ ὑποσκάψῃ τὰ θεμέλια τῆς Δημοκρατίας ρίπτων μίαν τοιαύτην ρουκέτταν εἰς τὸν Λαόν. Καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐπιτραπῶσιν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν τοιαῦται ἀτασθαλίαι. Ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ προσέξῃ καὶ νὰ μὴ ἀφήσῃ τὸν κ. Εὐταξίαν νὰ κάμνῃ πολιτικήν.

§131Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Κατόπιν τῆς δηλώσεως τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ὡς μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἔχω νὰ κάμω τὴν ἑξῆς δήλωσιν: Ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν δὲν ἐπρότεινεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀποτάκτων. Καὶ ἄλλοτε ἔλαβον τὴν ἀφορμὴν καὶ διὰ τοῦ Τύπου νὰ δηλώσω καὶ νὰ παραπονεθῶ ἐναντίον τῶν πράξεων τοῦ προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς κ. Εὐταξία. Διαφωνήσας κατ’ ἐπανάληψιν τελευταίως ἦλθον εἰς διάστασιν καὶ παρῃτήθην ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συνεργασθῶ μετὰ τοῦ προέδρου αὐτῆς, ὅστις ὑπονομεύει τὸ πολίτευμα διὰ διαφόρων ἐνεργειῶν. Ὁ κατὰ κακὴν τύχην τεθεὶς ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Ἐπιτροπῆς κατ’ ἐπανάληψιν ἔχει οἰκειοποιηθῆ τὸ ἔργον αὐτῆς. Ἔχει κάμει πρὸς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἔγγραφον, διὰ τοῦ ὁποίου ἔφερεν ὡς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς ὡρισμένας γνώμας ἀτομικάς, ἃς ἐκοινοποίησε διὰ ταυτοσήμου ἀνακοινωθέντος εἰς τὸν Τύπον. Τὴν ἰδίαν ἡμέραν διεμαρτυρήθην καὶ προεκάλεσα ἀπόφασιν τῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τῆς ὁποίας ὑπεχρεοῦτο νὰ δηλώσῃ τὴν ἑπομένην ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶχε παρουσιάσει ὡς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς ἦσαν ἀτομικαί του γνῶμαι. Βραδύτερον καὶ πάλιν ἔλαβον τὴν ἀφορμὴν νὰ διαφωνήσω πρὸς αὐτὸν καὶ νὰ διαμαρτυρηθῶ, διότι καὶ πάλιν διεστρέβλωσεν ἀποφάσεις τῆς ὑποεπιτροπῆς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Διαφωνήσας μόνος αὐτῆς πρὸς τὴν ὑποεπιτροπὴν ἐπὶ 20 ἡμέρας δὲν ἐξετέλεσε ταύτας, ἵνα μετὰ 20 ἡμέρας ἐπιβάλῃ τὰς ἀτομικάς του γνώμας εἰς τὴν ὑποεπιτροπήν, ἐκ τῆς ὁποίας ἀπουσιάζομεν ὁ κ. Καλλάρης καὶ ἐγώ, ἐκεῖνος μὲν παραιτηθεὶς συνεπεία τῆς στάσεως τοῦ προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐγὼ δὲ διότι δὲν προσεκλήθην σκοπίμως· καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τυχαίως πληροφορηθεὶς τὰ τῆς συνεδριάσεως εἰσῆλθον εἰς τὴν αἴθουσαν καὶ κατάπληκτος ἤκουον τὴν δήλωσιν ὅτι δὲν συνεδριάζει ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ ὅτι εἶναι τυχαία ἡ συνάντησις, ἐνῷ τὸ ἑσπέρας ἐδημοσιεύοντο ἀποφάσεις ἀντίθετοι πρὸς τὰς προηγουμένας. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν ἀποτάκτων εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἀπεπειράθη ὁ ἴδιος νὰ προτείνῃ αὐτό, ἀλλ’ ἡ πρότασίς του αὕτη ἀπεκρούσθη ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν.

§132Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠκούσατε, κύριοι συνάδελφοι, πόσα ἐλέχθησαν ἀπὸ τὸν κ. Χαβίνην καὶ τὸν κ. Ἀντωνιάδην διὰ τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ πρόκειται ν’ ἀκούσητε ἀκόμη πολλὰ ὅταν εἰς γενικὴν συζήτησιν ἀνοιγήσονται βίβλοι καὶ λαλήσουν καὶ ἄλλαι γλῶσσαι. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ἄφησαν καὶ ὑπαινιγμοὺς περὶ τοῦ ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἢ τοὐλάχιστον ὡρισμένα αὐτῆς μέλη, οὐχὶ μόνον δὲν ἀποσκοποῦν εἰς τὴν ἐπίτευξιν τοῦ προορισμοῦ των, ἀλλὰ καὶ λαμβάνουσιν ἀποφάσεις ὑπονομευούσας τὸ πολίτευμα, ἵνα αὐτὴν ταύτην τὴν φράσιν τοῦ συναδέλφου ἐκ Ροδόπης μεταχειρισθῶ. Περὶ τούτου δὲν ἔχω ἐγὼ προσωπικῶς μέχρι σήμερον στοιχεῖα, ἔχω ὅμως ὑπ’ ὄψει μου περιστατικὰ τινὰ ἐμφανίζοντα τὴν Ἐπιτροπὴν μὲ ὕφος σατραπικόν, ἐγωιστικόν, ξένον πρὸς τὸν δημοκρατισμὸν καὶ πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς ἐποχῆς ἣν διάγομεν. Ἰδίᾳ ἀποδοκιμάζω τὸ ὕφος τῆς Ἐπιτροπῆς ἢ μελῶν αὐτῆς, τὸ στρεφόμενον κατὰ τοῦ ἐν τῇ Συνελεύσει πολιτικοῦ κόσμου. Εὐσεβέστατα καὶ εὐλαβέστατα—ἔρχονται στιγμαὶ ποὺ μεταμέλεταί τις ὅταν φανῇ εὐγενὴς καὶ λεπτὸς—εὐλαβέστατα, λέγω, διὰ μιᾶς ἐπιστολῆς πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν παρετήρησα ὅτι καταργοῦσα τὴν θέσιν τοῦ Νομάρχου Λασηθίου καὶ ἀντικαθιστῶσα τὸν Νομάρχην διὰ τοῦ Διευθυντοῦ, ὁ ὁποῖος δὲν ὑπάρχει σήμερον, δὲν διαπράττει οἰκονομίαν, ἀλλ’ ἁπλῶς ἀποκεφαλίζει τὸν ὀργανισμὸν τὸν διοικητικὸν καὶ μάλιστα ἐν παραμοναῖς ἐφαρμογῆς τῶν ἀποκεντρωτικῶν συστημάτων, καὶ ὑπέδειξα εἰς αὐτὴν ταυτοχρόνως ὅτι δύναται ἀντὶ νὰ κόψῃ τὴν κεφαλὴν τοῦ ὀργανισμοῦ, νὰ κόψῃ ἄλλα περιττὰ μέλη, καὶ ὑπάρχουν πλεῖστα. Εἶναι γνωστόν, κύριοι, ὅτι ὅταν ὑπῆρχε τὸ αὐτονομιακὸν πολίτευμα εἰς τὴν Κρήτην, εἰς τὴν Νομαρχίαν τῆς περιφερείας μου ὑπῆρχεν εἷς Νομάρχης, εἷς Γραμματεὺς καὶ εἷς κλητήρ. Δὲν γνωρίζω ποίαν ἐπιμέλειαν ἐδείκνυον, γνωρίζω ὅμως ὅτι ἡ ἐργασία ἐγίνετο καλύτερον ἀπὸ ὅ,τι γίνεται σήμερον, ὁπότε ἡ Νομαρχία ἀριθμεῖ δεκάδας ὑπαλλήλων. Εἰς τὰς λογικὰς αὐτὰς ὑποδείξεις μου ἡ Ἐπιτροπὴ ἀπήντησεν, εἰς ὕφος τὸ ὁποῖον δὲν θέλω νὰ χαρακτηρήσω, ὅτι ἐκείνη προτιμᾷ τοὺς μονίμους ὑπαλλήλους, διότι δὲν ὑφίστανται τὰς ἐπιρροὰς τῆς πολιτικῆς καὶ τὰς ἐπιρροὰς τῶν κατὰ τόπους πολιτευομένων. Οἱ πολιτευόμενοι ἐνεπιστεύθησαν εἰς αὐτοὺς ἓν σοβαρώτατον ἔργον, ἀλλ’ αὐτοὶ δὲν ἐμπιστεύονται εἰς τοὺς πολιτευομένους οὔτε τὰ μικροζητήματα, ἐφ’ ὧν ἡ γνώμη των τυχὸν θέλει ἀκουσθῆ ἀπὸ τὸν Νομάρχην καὶ θέλουν νὰ θέσουν χαλινοὺς εἰς ἄλλους, ἐνῷ ἐν βραχυτάτῳ χρόνῳ ἀπεδείχθησαν ἀχαλίνωτοι αὐτοί. Καταγγέλλω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ ὕφος τοῦτο τῆς Ἐπιτροπῆς ἢ μᾶλλον μελῶν τινῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, τὸ ὕφος ὅπερ φαίνεται ἐκπροσωποῦν τὸ ἀπό τινος ἀποθρασυνθὲν ὑπηρεσιακὸν πνεῦμα, τὸ ἀξιοῦν νὰ καταρρακώσῃ τὴν πολιτικήν, τὸ ἀξιοῦν νὰ καταστήσῃ αὐτὴν δεσμίαν καὶ δούλην, μὲ τὴν ἀβάσιμον ἐντελῶς αἰτιολογίαν ὅτι τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο τὸ στενῶς ὑπηρεσιακὸν εἶναι δικαιότερον, ἀμεροληπτότερον, σωφρονέστερον τοῦ πολιτικοῦ πνεύματος, ἐνῷ ὅλως ἀντιθέτως συμβαίνει. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου θὰ ὁμιλήσωμεν ἄλλοτε. Νῦν ἐντοπιζόμενος ἐκφράζω τὴν λύπην μου, διότι τὸ ἐπεισόδιον τὸ ὁποῖον μὲ ἀνεβίβασεν εἰς τὸ βῆμα ἀντιλαμβάνομαι ὅτι μὲ φέρει εἰς ψυχικήν τινα ἀπόστασιν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, εὐρυτέραν ἐκείνης, ἣν χαράσσουν τὰ ὅρια συμπολιτεύσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως, καὶ δὲν δύναμαι νὰ πιστεύω πλήρως ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐκτιμήσῃ δεόντως ὅσα ἔστω καὶ κατὰ παρεμπίπτοντα τρόπον ἦλθον εἰς φῶς περὶ τοῦ ἔργου τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ νὰ φανῇ περισσότερον πρόθυμος εἰς τὸ νὰ ἀναθεωρήσῃ τὰς σκέψεις της περὶ ἀμέσου τῶν τοιούτων ἀποφάσεων τῆς τοιαύτης Ἐπιτροπῆς ἐκτελέσεως, διότι ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἀσχέτως πρὸς τὸ ἂν ὑπάρχει ψήφισμα, τὸ ὁποῖον νὰ ὁμιλῇ περὶ ὑποχρεωτικῆς ἐκτελέσεως τῶν ἀποφάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς, μεθ’ ὅσα ἐλέχθησαν θ’ ἀποτελῇ ἀληθὲς πραξικόπημα ἡ ἀνεξέταστος τῶν ἀποφάσεων αὐτῆς ἐκτέλεσις, ἐφ’ ὅσον αὗται ἢ τοὐλάχιστον τινὲς ἐξ αὐτῶν κατεδικάσθησαν ἤδη ἔν τε τῇ Κοινῇ Γνώμῃ καὶ τῇ Συνελεύσει, ὡς ἀναρμοδίως ἐκδοθεῖσαι καὶ ὡς ξέναι πρὸς τὸν σκοπὸν τῶν οἰκονομιῶν. Οὐδεὶς ὑπάρχει μεταξὺ ἡμῶν μὴ ἀναγνωρίζων τὴν ἀνάγκην οἰκονομιῶν σοβαρῶν, ῥιζικῶν, ἀνακουφιστικῶν καὶ τοῦτο ἀποδεικνύεται πλήρως ἐκ τοῦ ὅτι οὐδεὶς ἀντεῖπεν ὅταν ἡ Ἐπιτροπὴ συνεκροτεῖτο καὶ οὐδεὶς ἔψεξε τὰς τυχὸν ἐπιφερούσας οἰκονομίας ἀπαφάσεις της. Ναί, εἶναι ζωηρὸς καὶ κοινὸς ὁ πόθος τῶν οἰκονομιῶν, εὑρίσκετο δὲ ἐν ἀδίκῳ ὁ συνάδελφος κ. Μαργέτης ὑποστηρίξας ὅτι δὲν δύνανται οἱ πολιτευόμενοι νὰ ἐπιφέρουν οἰκονομίας ἐκ φόβου πρὸς τὰ θιγόμενα συμφέροντα· νομίζω μάλιστα ὅτι ὅλως τὸ ἀντίθετον συμβαίνει καὶ πρωτίστως οἱ πολιτευόμενοι ἐνδιαφέρονται διὰ τὰς οἰκονομίας, ὧν ἡ ἐπίτευξις ἀνακουφίζουσα τὴν λαϊκὴν μᾶζαν τοὺς καθιστᾷ συμπαθεστέρους καὶ πρωτίστως οἱ πολιτευόμενοι δύνανται νὰ ἐπιφέρουν τὰς οἰκονομίας, διότι θωρακίζονται ὄπισθεν τῶν ἀξιώσεων τῶν πολλῶν ἐκλογέων των διὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν τοὺς ὀλίγους ἐκ τῶν οἰκονομιῶν θιγομένους. Καὶ ἐν προκειμένῳ, ἂν ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπιφέρῃ οἰκονομίας, εἰς τοὺς πολιτευομένους ἀνήκει ὁ τίτλος τῆς εὐμενείας, διότι οἱ πολιτευόμενοι τὴν ἐθέσπισαν καὶ τὴν διώρισαν, ἐὰν δὲ πάλιν ἀποτύχῃ εἰς τὸ ἔργον της—ὡς ἐγὼ ἀτυχῶς προοιωνίζομαι—ἡμᾶς τοὺς πολιτευομένους θὰ βαρύνουν αἱ εὐθῦναι. Ἀποτελεῖ ἡ τοιαύτη ἀντίληψις ἕνα ἐπὶ πλέον λόγον ἀπαγορεύοντα εἰς τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τὰ παρείσακτα ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ, ἣν ἀσκοῦν ἐκ τοῦ τυχαίου περιστατικοῦ τοῦ διορισμοῦ των, ἀσχέτως πρὸς τὴν ἀτομικήν των ἀξίαν, νὰ ἔρχωνται προκλητικοὶ εἰς ὀξείας ἀντιθέσεις πρὸς τὸν πολιτικὸν κόσμον, ὅστις, καλὸς ἢ κακός, ἀσκεῖ τὰ καθήκοντά του λαϊκῇ θελήσει καὶ λαϊκῇ ψήφῳ. Ἡμεῖς θέλομεν οἰκονομίας ῥιζικάς. Ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις θέλει οἰκονομίας, ἀλλὰ οἰκονομίας πραγματικῶς ἀνακουφιστικάς, ὄχι οἰκονομίας καθιστώσας οἰκτροτέραν τὴν κατάστασιν τοῦ κρατικοῦ Ὀργανισμοῦ, χωρὶς ν’ ἀνακουφίζουν τὰ ταμεῖα, οὐχὶ οἰκονομίας ἀστείας, δημοκοπικάς, θορυβώδεις. Τοιαύτας οἰκονομίας θέλει καὶ θὰ ἐπιφέρῃ ἡ Συνέλευσις εἴτε διὰ τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς, ἂν θελήσῃ νὰ ἐργασθῇ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν καθηκόντων της, εἴτε καὶ ἄνευ αὐτῆς. Ἤδη ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ, μετὰ τὰς δοθείσας ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐξηγήσεις διὰ τὴν μὴ ἀποδοχὴν τῆς διακοπῆς ἣν τοῦ ἐζήτησα, οὐχὶ ἐπὶ σκοπῷ ἐλέγχου, ἀλλ’ ἐπὶ σκοπῷ διαφωτίσεως ἐπὶ ἑνὸς ζητήματος ἀφορῶντός με εἰδικώτερον ὡς θίγοντος τὰ δικαιώματα καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Νομοῦ μου, νὰ ἐκφράσω καὶ ἐγὼ τὴν λύπην μου, χωρὶς ἐκ τούτου οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ νομισθῇ ὅτι τὸ δίκαιόν μου δὲν ἦτο πλῆρες. Ἡ διακοπὴ ἀποτελεῖ, κύριοι συνάδελφοι, ἕνα ἐκ τῶν θεσμῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου καὶ ὅταν τοῦτο λειτουργῇ ὁμαλῶς καὶ ὅταν οἱ ὁμιλοῦντες καὶ διακοπτόμενοι εἰσὶ κύριοι τῶν νεύρων καὶ τῶν αἰσθημάτων αὐτῶν, ἐπιτρέπουσι δὲ κατ’ ἀρχὴν τὰς διακοπὰς ἢ καὶ ἂν δὲν ἐπιτρέπουν διακοπὰς πράττουσι τοῦτο ἀδιακρίτως τῶν προσωπικῶν συμπαθειῶν καὶ ἀντιπαθειῶν, διότι ἡ ἰδιότης τοῦ ἀτόμου ἐκλείπει καλυπτομένη ἀπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ πράττοντος τὰ κοινά. Ἡ ἀρχὴ αὕτη δὲν ἐτηρήθη καὶ εἰς ἄλλους ἐπέτρεψε διακοπὰς ὁ κ. Πρόεδρος, ἐνῷ εἰς ἐμὲ δὲν ἐπέτρεψε, στηριζόμενος εἰς τὸ ψυχρὸν γράμμα τοῦ Κανονισμοῦ. Ἦλθεν εἶτα καὶ ἡ ἰδική μου σειρά, ἤσκησα καὶ ἐγὼ ψυχρῶς τὸ δικαίωμά μου καὶ θὰ ἤμην ἀνάξιος τοῦ ἑαυτοῦ μου ἂν ἄλλως ἔπραττα, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν, ἀσχέτως πρὸς τὴν ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ ἐξίσωσιν, μοῦ ἐπεβάλλετο ἡ ἄμυνα, ἐκτὸς ἐὰν νομίζῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἦτο δυνατὸν εἷς πληρεξούσιος νὰ θέσῃ τὴν ὑπόληψιν αὑτοῦ κάτωθεν τῆς ἰδικῆς του ὑπολήψεως, διότι ἐγένετο καὶ εἶναι Πρωθυπουργός. Τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα δὲν ἀνέχεται διακρίσεις. Οὐχὶ μόνον μεταξὺ Πρωθυπουργοῦ καὶ πληρεξουσίου δὲν ὑπάρχει ἀπόστασις εἰς ζητήματα ἀτομικῶν δικαιωμάτων, ἀλλ’ οὔτε μεταξὺ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ τελευταίου ἐργάτου. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην καὶ μετὰ τὴν δοθεῖσαν ἐξήγησιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὅτι δὲν ἐνυπῆρχεν ἐν τῇ σκέψει αὐτοῦ ἀφορμή τις προσωπική, δηλῶ καὶ ἐγὼ ὅτι καὶ ἰδικός μου σκοπὸς δὲν ἦτο νὰ θίξω τὸ ἀξίωμα καὶ τὸ πρόσωπόν του, ἀλλὰ ν’ ἀμυνθῶ ὑπὲρ τῆς ἰδιότητός μου ὡς πληρεξουσίου καὶ ὡς ἀτόμου. Μετὰ τὴν ἀποκατασταθεῖσαν ψυχικὴν καὶ ἠθικὴν τάξιν μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὁπότε δὲν δύνανται νὰ ἑρμηνευθῶσιν οἱ λόγοι μου ὡς προϊὸν ἔστω καὶ στιγμιαίας προσωπικῆς ἐμπαθείας καὶ ἀφοῦ ἅπαξ ἔστω καὶ ἀθελήτως ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, ἂς μοῦ ἐπιτραποῦν ὀλίγαι λέξεις ἀναφορικῶς πρὸς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς μελλούσης ἀποδοκιμαστικῆς ψήφου μου. Ὅταν πρὸ δύο μηνῶν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν Πρωθυπουργὸς μετέφερε τὰς κοινοβουλευτικάς του πιστώσεις ἐκ τοῦ δεξιοῦ πρὸς τὸ ἀριστερὸν καὶ κατέθετεν αὐτὰς ὡς κεφάλαιον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν ἐκ τοῦ συνεταιρισμοῦ διαφόρων κομμάτων συσταθεῖσαν Κυβέρνησιν τοῦ ἐκ Σάμου ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ, ἐδήλωσεν ὅτι αὐτὸς καὶ τὸ ὑπ’ αὐτὸν κόμμα ἀρκεῖται νὰ πράττῃ τὸ καλόν, ἔστω καὶ δι’ ἄλλης χειρός. Ὁ Νόμος τῆς ἀνταποδόσεως τὸν ἔφερεν ἤδη εἰς θέσιν νὰ πράξῃ τὸ καλὸν μὲ τὰς ἰδίας του χεῖρας. Τὸ κόμμα, εἰς ὃ ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, κόμμα ἰδεῶν καὶ ὄχι προσώπων, εὔχεται νὰ προέλθῃ τὸ καλόν. Δὲν πιστεύει ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ δυνηθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνταποκριθῇ πρὸς τὰς περιστάσεις καὶ φοβεῖται ὅτι τὸ ἀρνητικὸν καλόν, ὅπερ ἔπραξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς ἀλλοτρίας χειρός του ἐπὶ δύο μῆνας, θὰ πράξῃ ἐπηυξημένον φεῦ! καὶ διὰ τῆς ἰδίας χειρὸς ἐφόσον χρόνον θὰ παραμείνῃ, καὶ θὰ καταψηφίσῃ συνεπῶς τὴν Κυβέρνησιν. Ὡς ἐδήλωσεν ἐν τούτοις ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», καίτοι θὰ καταψηφισθῇ ὑφ’ ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις, δὲν θὰ ἀσκηθῇ κατ’ αὐτῆς ἀντιπολίτευσις ἀοριστολογίας καὶ ἐμπαθείας, ὡς ἐκείνη ἥτις ἠσκήθη καθ’ ἡμῶν ὅταν εὑρισκόμεθα ἐν τῇ Κυβερνήσει. «Σᾶς διευθύνει τὸ πνεῦμα τῆς ὀργιαζούσης φατρίας!» Ἰδοὺ μία φράσις λεχθεῖσα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως Παπαναστασίου ὑπό τινος τῶν συμπραττόντων μὲ τὴν Κυβέρνησιν Ἀρχηγοῦ «Ὁδηγεῖτε τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα εἰς τὸν κρημνὸν καὶ τὴν ἀποσύνθεσιν!» Ἰδοὺ ἄλλη φράσις, λεχθεῖσα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως Παπαναστασίου ὑπὸ ἑτέρου συμπράττοντος μὲ τὴν Κυβέρνησιν Ἀρχηγοῦ. «Ἡ Κυβέρνησις ἀποτελεῖ κονιορτὸν!» Ἰδοὺ ἄλλη φράσις γραφεῖσα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως Παπαναστασίου ὑπὸ μετέχοντος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως Ὑπουργοῦ. «Ἡ Δημοκρατία εἰς χεῖράς σας μετεβλήθη εἰς ὀδωδὸς πτῶμα!» Ἰδοὺ ἄλλη φράσις γραφεῖσα ἀπὸ πολιτευομένην χεῖρα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως Παπαναστασίου. Ἡμεῖς δὲν θὰ ἀντιγράψωμεν τὴν τοιαύτην ἀντιπολίτευσιν. Ἀκολουθοῦντες τὰς ἀρχὰς τοῦ κόμματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκομεν καὶ τὰς συστάσεις τοῦ ἀξιοτίμου Ἀρχηγοῦ μας, θὰ ἐλέγξωμεν μὲν τὴν Κυβέρνησιν ὅταν ἐπιστῇ ἡ στιγμὴ καὶ θὰ τὴν ἐλέγξωμεν μετὰ τῆς προσηκούσης παρρησίας, ἀλλὰ θὰ τὴν ἐλέγξωμεν ἐπὶ δεδομένων, ἐπὶ περιστατικῶν καὶ θὰ εἴμεθα εἰλικρινεῖς καὶ σαφεῖς, ψύχραιμοι καὶ δίκαιοι, ἀξιοπρεπεῖς καὶ ἀμερόληπτοι. Θὰ παρακαλέσω ὅμως τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὰς πτέρυγας αἱ ποῖαι ὑποστηρίζουν αὐτὴν νὰ μᾶς ἀντιγράφουν εἰς τοῦτο ἵνα μὴ ἄκοντες καὶ ἀμυνόμενοι ἀναγκασθῶμεν ἡμεῖς νὰ τοὺς ἀντιγράψωμεν.

§133Π. ΚΑΛΜΟΥΧΟΣ. Καθ’ ὃν χρόνον ὑπήρξατε ἀντιπολίτευσις πρὸς τὸν κ. Καφαντάρην σᾶς ἀντεγράψαμεν ἀπὸ τότε.

§134Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἦτο ἓν γενικώτερον ζήτημα τότε· ὁ παραλληλισμὸς εἶναι ἄστοχος. Θὰ παρακαλέσω ἐπίσης τὴν συμβατικῶς πλειοψηφοῦσαν μερίδα καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς προκύψασαν Κυβέρνησιν, χάριν τοῦ κοινοῦ συμφέροντος, νὰ φανῇ πολὺ πλέον πρακτικὴ εἰς τὸ ζήτημα τῆς σειρᾶς τῶν διαφόρων θεμάτων, τὰ ὁποῖα θ’ ἀπασχολήσουν αὐτήν. Ἀποτελεῖ οἰκτράν πλάνην ἡ διατυπωθεῖσα ὑπὸ τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων ἀντίληψις ὅτι ὁ Λαὸς ἐνδιαφέρεται πρωτίστως καὶ ἐπιθυμεῖ πρὸ παντὸς ἄλλου νὰ ψηφισθῇ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης, ἀποτελεῖ δὲ ἀνακρίβειαν πλήρη ὁ ἰσχυρισμὸς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Φωκίδος συναδέλφου ὅτι μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ ψηφίσωμεν τὸ Σύνταγμα μᾶς ἔστειλεν ὁ Λαός. Δύνασθε νὰ ἰσχυρισθῆτε ἂν θέλετε ὅτι μέσον ἐκπληρώσεως τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς ἀντιλαμβάνεσθε σεῖς τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ ὅταν λέγετε ὅτι ὁ Λαὸς προκρίνει τὴν ἐπιψήφισιν αὐτὴν ἀπέναντι τῶν πολλαπλῶν ἄλλων ἀναγκῶν του, φεύγετε ἐκ τῆς σφαίρας τῆς πραγματικότητος καὶ ἀνέρχεσθε εἰς νεφελώματα, ὅπου ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα ἀσφαλῶς νὰ σᾶς παρακολουθήσωμεν. Βεβαίως εἶναι ἀπαραίτητος ἡ ἐν καιρῷ ἐπιψήφισις τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ πρὸ ταύτης μυρίαι ὅσαι ἐπιτακτικώτεραι ἀνάγκαι ὑπάρχουν, ἐμφανιζόμεναι μὲ πληρέστερα δικαιώματα προτιμήσεως. Ἂς μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ θεωρήσω τὴν περὶ ἀναγκαιότητος ἀμέσου ἐπιψηφίσεως τοῦ Συντάγματος θεωρίαν καὶ τὴν ἐν συνεχείᾳ αὐτῆς δειλῶς ἐμφανιζομένην γνώμην διαλύσεως τῆς Συνελεύσεως εἴτε ὡς προϊὸν στιγμιαίας ψυχικῆς κοπώσεως προκληθείσης ἀπὸ τὴν δυσχέρειαν ἀναδείξεως Κυβερνήσεως ὡς ἐκ τῶν πολλῶν κομμάτων εἴτε ὡς ἀστεϊσμόν.

§135ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὄχι δὰ ἀστεϊσμόν.

§136Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διατί ὄχι; Ἀπαγορεύονται τάχα εἰς τοὺς Ἀρχηγοὺς κομμάτων ἢ εἰς πληρεξουσίους οἱ ἀστεϊσμοί; Ἐὰν αἱ περὶ διαλύσεως τῆς Συνελεύσεως δειλῶς ἐμφανισθεῖσαι δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἦσαν σοβαραί, διατί δὲν ὁρίζει ἔστω καὶ κατὰ προσέγγισιν τὸν χρόνον τῶν ἐκλογῶν; Ἐκεῖνος ὑπολογίσας λεπτεπιλέπτως μὲ τὸν διαβήτην τῆς λογικῆς καὶ τῆς πείρας τὸν χρόνον ὅστις θὰ χρειασθῇ διὰ νὰ συζητηθῇ καὶ ψηφισθῇ ἑκάστη διάταξις τοῦ Συντάγματος καὶ ὁρίσας αὐτὸν εἰς 10 ἢ 12 λεπτὰ τῆς ὥρας δὲν δύναται ἆρά γε νὰ κάμῃ τὴν ἁπλῆν μαθηματικὴν πρᾶξιν τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν λεπτῶν αὐτῶν πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος καὶ νὰ ἴδῃ πόσαι ὧραι ἢ ἡμέραι ἢ ἑβδομάδες ἢ μῆνες θὰ χρειασθοῦν διὰ νὰ ψηφισθῇ τὸ Σύνταγμα καὶ νὰ εἴπῃ ρητῶς καὶ σαφῶς ὅτι μετὰ δύο μῆνας, τρεῖς μῆνας, ἓξ μῆνας θὰ διαλυθῶμεν καὶ θὰ κάμωμεν ἐκλογάς; Βεβαίως ἠδύνατο, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω καὶ εἶναι ἐπιεικὴς ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἐκδοχὴ αὕτη, ὅτι πρόκειται περὶ ἀστεϊσμοῦ. Ναί, ἠστείσθησαν καὶ ἀστεΐζονται ὅσοι ἀπὸ τοῦδε ὁμιλοῦν περὶ ἐκλογῶν εἴτε ἀρχηγοὶ εἶναι εἴτε ἁπλοῖ πληρεξούσιοι. Διότι τὸ ἔργον ἡμῶν τῆς θεραπείας τῶν κοινῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς λύσεως τῶν μεγάλων ζητημάτων ἀπέχει ἀτυχῶς πολὺ ἐκ τοῦ τέρματος, ἀλλὰ καὶ διότι γενομένων τῶν ἐκλογῶν τόσον προώρως καὶ χωρὶς νὰ λήξῃ ἡ οὐσιαστικὴ ἀποστολὴ τῆς Συνελεύσεως θὰ εὐτυχήσωσιν ἴσως μερικοὶ ἀρχηγοὶ νὰ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὰς φυσιογνωμίας πληρεξουσίων τινῶν, ἀλλ’ ἀσφαλῶς θὰ εὐτυχήσωσι καὶ πληρεξούσιοί τινες ν’ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὰς φυσιογνωμίας μερικῶν ἀρχηγῶν (γέλωτες). Ἀλλ’ ἂς παύσωμεν ἐπὶ τῶν ἀστείων σοβαρευόμενοι καὶ ἂς ἔλθωμεν ἐκ τῶν νεφελῶν τῶν ἀοριστολόγων συζητήσεων, ὅπου μᾶς ἔφεραν αἱ κυβερνητικαὶ δηλώσεις, εἰς τὰς πεδιάδας ὅπου κυρτωμένοι οἱ ψηφοφόροι μας ὑπὸ τὸ βάρος τῶν κρατικῶν ὑποχρεώσεων βαρυαλγοῦσιν διὰ τὴν ἔλλειψιν στοργῆς τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὰς ἀνάγκας των. Ἐξεκίνησα νὰ εἴπω ὅτι ἡ σειρὰ τῶν ὅσων ἡ Κυβέρνησις ὑπόσχεται, ἀδιαφόρως ἂν θὰ τὰ πράξῃ ἢ ὄχι, δὲν εἶναι καλή, διότι τῆς ἀναγκαιότητος τοῦ Συντάγματος προέχουσιν ἄλλαι σοβαρώτεραι ἀνάγκαι τῆς λαϊκῆς μάζης. Ἂν ὑπάρχῃ δυσφορία τις, κύριοι, κατὰ τῆς ἀρχικῆς καταστάσεως, ἡ δυσφορία αὕτη εἶναι κατὰ τὸ ἥμισυ ἀπολύτως ἄδικος καὶ κατὰ τὸ ἄλλο ἥμισυ ἀπολύτως δικαία. Εἶναι ἄδικος, διότι ἡ οὐσιαστικὴ ἀφορμὴ τῆς κακοδαιμονίας εἶναι ἡ ἐθνικὴ συμφορὰ ἣν ἐπέφερεν ὁ ἀντίθετος πρὸς τὸν διευθύνοντα σήμερον πολιτικὸς κόσμος καὶ κατ’ αὐτοῦ—οὗτινος ἄλλως τε οἱ Ἀρχηγοὶ ὑπέστησαν τὴν δικαίαν των τύχην— πρέπει νὰ στρέφεται ἡ δυσφορία. Εἶναι δικαία, διότι καὶ ἡμεῖς κληρονομήσαντες ἣν ἀθλίαν ἐκληρονομήσαμεν κατάστασιν καὶ συνεπῶς ἔχοντες μοναδικὸν προορισμὸν τὸν ὅσον οἷόν τε ταχύτερον τερματισμὸν τῶν αἰτίων, ἅτινα ἐπέφεραν τὴν εὔλογον δυσφορίαν μετὰ τὸν μικρασιατικὸν ὄλεθρον δὲν ἐξεπληρώσαμεν ἐνωρίτερον καὶ πληρέστερον τὸν προορισμόν μας αὐτόν. Ἐπὶ τῆς ἀναμφισβητήτου αὐτῆς βάσεως εἶναι τεθειμένα τὰ ἀφορῶντα ἡμᾶς καὶ τὴν Κοινὴν Γνώμην ζητήματα. Ἀλλ’ ὁ καιρὸς δὲν ἐχάθη. Ἂν θέλετε, κύριοι, νὰ ἐπικοινωνήσωμεν πραγματικῶς μὲ τὴν ψυχὴν τῆς μεγάλης κοινωνικῆς μάζης, τῆς μάζης ἥτις δὲν ἀποτελεῖται οὔτε ἀπὸ τὴν προνομιοῦχον τάξιν τοῦ ἄστεως οὔτε ἀπὸ τὴν εὐάριθμον τάξιν τῶν κρατικῶν παρασίτων οὔτε ἀντιπροσωπεύεται ἀπὸ τοὺς δύο ἢ τρεῖς ἱκανοὺς βιομηχάνους τοῦ χάρτου καὶ τῆς μελάνης, ἀλλ’ ἀποτελεῖται ἀπὸ τὸν ἐντίμως καὶ παραγωγικῶς ἐργαζόμενον ἀγροτικὸν πληθυσμὸν καὶ ἐκπροσωπεῖται ὑφ’ ἡμῶν τῶν ἀντιπροσώπων του, ἔλθετε νὰ κατέλθωμεν ἐκ τῶν νεφελῶν τῶν θεωρητικῶν συζητήσεων καὶ νὰ θέσωμεν τὴν χεῖρα ἐπὶ τῶν σημείων ἐκείνων ἐφ’ ὧν τὸ κρατικὸν σάγμα καταθλίβει καὶ πληγώνει τὴν λαϊκὴν ράχιν (εὖγε, εὖγε). Ὁ Λαὸς δὲν ἀξιοῖ νὰ σπεύσωμεν πρὸς τὴν ἄμεσον θεραπείαν τῶν πληγῶν, τὰς ὁποίας τοῦ ἤνοιξε τὸ ἁμαρτωλὸν παρελθὸν καὶ τὰς ὁποίας ἐπὶ τόσον χρόνον ἀφῆκεν ἀνοικτὰς τὸ εἰς ἀκαδημαϊκὰς συζητήσεις ἀναλισκόμενον παρόν. Ὡμίλουν κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς εἴς τι φιλικώτατον χωρίον, περὶ Σμύρνης καὶ Θράκης, περὶ Βενιζέλου, περὶ Κωνσταντίνου, περὶ Δημοκρατίας καὶ Βασιλείας καὶ αἴφνης μὲ διέκοψεν—ἐγὼ ἐδεχόμην διακοπὰς—(γέλωτες) μὲ διέκοψε, λέγω, εἰς στιγμὰς ἐξάρσεως φίλτατον πρόσωπον μὲ τὴν φράσιν: «Δὲν μᾶς λές, γιατί καταγράφουνε τοὺς χοίρους;» Τὴν ἡμέραν ἐκείνην ὁ ἀγρονόμος κατέγραφε τοὺς χοίρους τοῦ χωρίου, προκειμένου νὰ βεβαιωθῇ φόρος τις. Φαντάζεσθε πόσον ἀποτόμως μὲ κατεβίβασεν ἀπὸ τῶν νεφελῶν τῆς θεωρίας εἰς τὸ ἐπίπεδον τῆς πράξεως ἡ φωνὴ τοῦ πολίτου. Ἤθελον νὰ ἔχω τὴν δύναμιν νὰ εὕρω τὴν φράσιν, τὸν τρόπον καθ’ ὃν θὰ ἠδυνάμην καὶ ἐγὼ προσγειωθεὶς νὰ προσγειώσω, διδαχθεὶς νὰ διδάξω εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ τὴν Κυβέρνησιν τὴν μεγάλην ἀλήθειαν ὅτι αἱ λαϊκαὶ μᾶζαι δὲν ἐνδιαφέρονται διὰ τὰ γενικώτερα ζητήματα, ὧν τὰς συνεπείας ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἀγαθαὶ δὲν δύνανται ν’ ἀντιληφθοῦν, ἀλλ’ ἐνδιαφέρονται διὰ τὰ διάφορα ζητήματα, ἅτινα ἀποτελοῦν ἔστω καὶ ἐλάχιστα ἐμπόδια ἢ ἐλαχίστας διευκολύνσεις ἐν τῇ κινήσει των εἰς τὸν κύκλον τῆς καθημερινῆς ζωῆς. Ποῖαι θὰ εἶναι αἱ λεπτομερειακαὶ διατάξεις τοῦ Συντάγματος, τί κρατεῖ ἐν Ἀγγλίᾳ, Γαλλίᾳ ἢ Νορβηγίᾳ—ἐφθάσαμεν, βλέπετε, καὶ εἰς τὰς σκανδιναυικὰς χώρας—δὲν ἐνδιαφέρουν τὸν πολὺν Λαόν. Εἰς ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα δὲν δύναμαι νὰ βεβαιώσω ἂν ὑπάρχουσι 500 πρόσωπα ἐνδιαφερόμενα εἴτε ὡς εἰδικὰ ἐν ἐπιστήμῃ εἴτε ὡς θεωρητικὰ ἐκ διαπλάσεως διὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ τοιούτου ἢ τοιούτου Συντάγματος, ὅλα δὲ τὰ Συντάγματα τῶν Ἑλλήνων ἀσφαλῶς ἐνδιαφέρονται διὰ τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως, ὡς τὴν ἐμφανίζουν αἱ ἀνάγκαι τῶν πολλῶν καὶ ἡ θέλησις τῶν πολλῶν, αἱ ἀναγόμεναι εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν σχέσιν πολίτου καὶ Κράτους. Ἡ γνώμη αὕτη ἡ ἐνδεικνύουσα τὴν ἀνάγκην τῆς μείζονος προσηλώσεως εἰς τὰ ἐνδιαφέροντα τὴν μεγάλην ἑλληνικὴν μάζαν ζητήματα, εἰσὶ δὲ ταῦτα κυρίως τὰ σημεῖα, ἐφ’ ὧν τὸ Κράτος ἔρχεται εἰς ἐπαφὴν μετ’ αὐτῆς, ἡ γνώμη αὕτη, λέγω, δὲν εἶναι δι’ ἐμὲ νέα, οὔτε εἶναι πρώτη φορὰ καθ’ ἣν ἀναπτύσσεται ἐν τῇ Συνελεύσει. Ὅταν ἀνεκηρύχθη ἡ Δημοκρατία, μεθ’ ὅλον τὸν ἔξαλλον ἐνθουσιασμὸν ὅλων μας, δὲν παρέλειψα, ἐν τῷ χαιρετισμῷ μου πρὸς τὴν πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, νὰ τονίσω ὅτι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐμφανίσωμεν διαφορὰς εἰς τὰς γενικὰς γραμμὰς τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ διὰ νὰ αἰσθανθῇ καὶ ὁ Λαὸς τὴν Δημοκρατίαν πρέπει νὰ καθαρίσωμεν τὴν λεπρὰν Διοίκησιν, ν’ ἀναστηλώσωμεν τὴν χωλὴν Δικαιοσύνην, νὰ συγχρονίσωμεν τὸν σεληνιαζόμενον χωροφύλακα καὶ νὰ θέσωμεν εἰς τὴν θέσιν του τὸν δολιευόμενον Τελώνην καὶ τὸν καταπιέζοντα Ἔφορον. Ταῦτα ἐλέγομεν τότε καὶ πολλάκις ἀναλυτικῶς τὰ ἐπανελάβαμεν φρονοῦντες, ὡς προερρήθη, ὅτι πρωτίστη ὑποχρέωσις ἡμῶν εἶναι νὰ καταστήσωμεν ὀλιγώτερον καταθλιπτικὸν τὸ βάρος τοῦ Κράτους. Δὲν ἐννοοῦμεν ἡμεῖς τὴν φορολογικὴν ἀσυδοσίαν οὔτε καὶ τὴν ἐλάττωσιν φόρων, διότι δὲν νομίζομεν ὅτι δύνανται ν’ ἀνορθωθῶσι τὰ ἐρείπια ἄνευ δαπανῶν, καὶ διότι δὲν νομίζομεν ὅτι δυσανασχετεῖ ὁ Λαὸς δι’ ὅσα πληρώνει· καλῶς γνωρίζομεν καὶ πλήρως πιστεύομεν ὅτι ὁ Λαὸς δυσανασχετεῖ διὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν πληρώνει καὶ διὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν διατίθενται ὅσα πληρώνει καὶ διὰ τὴν συμπεριφορὰν τῶν κρατικῶν ὀργάνων ἀπέναντί του καὶ διὰ τὴν ἀτέλειαν ὡρισμένων λεπτομερειακῶν νομοθετημάτων ἐκ τῶν ρυθμιζόντων τὰ τῆς καθημερινῆς του ζωῆς. Ἐὰν ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν δὲν ἐπιφέρωμεν βελτιώσεις καὶ μεταρρυθμίσεις, ματαία θέλει ἀποβῆ καὶ ἄκαρπος θέλει εἶσθαι καὶ ἡ προσπάθεια πρὸς ταχεῖαν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος καὶ πᾶσα ἐνέργειά μας ἐπὶ τῶν γενικωτέρας μορφῆς θεμάτων. Ἐν τῇ ἐλπίδι ὅτι ἡ Κυβέρνησις—παρὰ τὰς δηλώσεις της —θέλει, διὰ τῆς παρόδου τῶν ἡμερῶν, προσγειωθῇ καὶ ἀποκατασταθῇ ἐπὶ τοῦ ἐπιπέδου αὐτοῦ, ἐφ’ οὗ μᾶς φέρει καὶ ἡ ἐντολὴ καὶ ἡ ἐκ τῶν ὑστέρων θέλησις τῶν ἐκλογέων μας, εὐχόμεθα εἰς αὐτὴν πᾶσαν εὐδοκίμησιν. Δὲν δυνάμεθα ὅμως καὶ νὰ τῆς ἐμπιστευθῶμεν τὴν ψῆφόν μας δυσπιστοῦντες πρὸς τὸ ὅλον ἐμφανισθὲν πρόγραμμά της (χειροκροτήματα).

§137Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Προσεπάθησα, κύριε Πρόεδρε, ὅλας μου τὰς προσπαθείας συνεκέντρωσα εἰς ἕνα σκοπόν. Λησμονοῦντες τὸ παρελθὸν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ψυχικὴν προσέγγισιν ὅλων ἀνεξαιρέτως τῶν ἐθνικῶν παραγόντων, πρὸ παντὸς τὴν ψυχικὴν προσέγγισιν τῶν ὁμοφρόνων ἀποχρώσεων τῆς Συνελεύσεως, τὴν προσέγγισιν ὅλων τῶν δημοκρατικῶν στοιχείων, στρέφοντες μακρὰν τὰς ψυχὰς ἡμῶν πρὸς τὸ μέλλον καὶ λησμονοῦντες τὸ παρελθόν. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Μαντινείας καὶ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Λασηθίου ἐθεώρησαν ὅτι ἔπρεπε νὰ φέρουν καὶ πάλιν εἰς φῶς γεγονότα, τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύναντο νὰ λησμονηθοῦν.

§138Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μίαν φράσιν ἐγὼ ἐξέφερα, κύριε Πρόεδρε.

§139Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἔχωμέν τινα ὑπομονήν. Εἶναι ὁ σκοπὸς τόσον ἀνώτερος, ὥστε νὰ ὑποστῶμεν καὶ μαγικὰ τραύματα πρὸς ἐπιτυχίαν αὐτοῦ. Θὰ εἶμαι εὐτυχὴς ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις ἡ παροῦσα ἀσκοῦσα ἔλεγχον ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ μιμηθῇ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ὅπως ἡμεῖς ἠσκήσαμεν αὐτήν. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον ὀφείλει πρὸ παντὸς νὰ γίνῃ, ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ μιμηθῇ ἐν πολλοῖς τοὐλάχιστον τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τῆς ὁποίας ἡμεῖς ἀντεπολιτεύθημεν. Δὲν φθείρονται αἱ Κυβερνήσεις διὰ τῶν κενῶν καὶ ἀβασίμων κατηγοριῶν. Ἐὰν ὁ ἔλεγχος τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ἠσκήσαμεν δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν ἀλήθειαν, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν οὐδέποτε ἐν διαστήματι τριῶν ἢ τεσσάρων μηνῶν νὰ ἴδωμεν διαρρέουσαν τὴν πλειονοψηφίαν, τὴν ἀποτελουμένην ἐκ τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ὑποστηρικτῶν αὐτῆς. Ἂν ὑπῆρξεν Ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία ἐπέφερε τὴν κατάρρευσιν τῆς πλειοψηφίας ταύτης ἐντὸς τοῦ ὀλιγομήνου τούτου διαστήματος, θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιον νὰ μὴ τὴν ἀναζητήσῃ εἰς τὴν πτέρυγα τὴν ἑτέραν, ἀλλὰ νὰ τὴν ἀναζητήσῃ ἐγγύτερον αὐτοῦ καὶ θὰ τὴν εὕρῃ, καὶ τὸ μέλλον του θὰ εἶναι αἰσιώτερον (χειροκροτήματα).

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§141Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχω νὰ εἰσέλθω εἰς οὐδεμίαν συζήτησιν ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως αἱ ἔγγραφοι ὁμιλοῦν περὶ ἐφαρμογῆς οἰκονομιῶν, ὅταν δὲ ἠρωτήθην, εἶπον ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐφαρμόζωμεν τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν, καί, ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἐπλανήθη αὕτη, θὰ ἔπρεπε νὰ ἐπιζητήσωμεν νὰ ὁμολογήσῃ αὕτη τὴν πλάνην. Οὔτε τὰ ψηφισθέντα περὶ ἱδρύσεως τῆς Ἐπιτροπῆς οὔτε ἡ ἐπιλογὴ τῶν προσώπων εἶναι ἔργον τῆς παρούσης ἢ τῆς προκατόχου κἂν Κυβερνήσεως. Ἐξεδόθη ἓν ψήφισμα τὸ ὁποῖον ἔλεγεν ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ὑπόκεινται ὑπὸ τὴν κύρωσιν τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ἐπὶ παραστάσεσι τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἐξεδόθη δεύτερον ψήφισμα τῇ εἰσηγήσει τῆς τότε Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ψήφισμα ἔλεγε μεταξὺ ἄλλων ὅτι ἡ ἀπόλυσις τῶν πλεοναζόντων ὑπαλλήλων ἐκτελεῖται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μετὰ γνωμοδότησιν τῆς Ἐπιτροπῆς (ἀναγινώσκει): «Αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἐκτελοῦνται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κλπ.». Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θέλω νὰ ἐλέγξω κανένα...

§142Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁμιλεῖ περὶ γνωμοδοτήσεως, κύριε Πρωθυπουργέ.

§143Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θέλω νὰ συζητήσω ἐπὶ τῆς ἑρμηνείας τοῦ ψηφίσματος τούτου. Ἔχω ἓν ψήφισμα τὸ ὁποῖον δεσμεύει τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἂν θέλω νὰ εἶμαι συνεπὴς καὶ εὐσεβὴς πρὸς τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως ὀφείλω νὰ ἐφαρμόσω τὸ ψήφισμα αὐτό, ὀφείλω νὰ ζητήσω νὰ ἐκτελέσω τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἂν δὲ ἴδω ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι δυνατὸν νὰ βλάψωσι τὸ δημόσιον συμφέρον, θὰ ἤμην ἐγὼ ὁ τελευταῖος ὁ ὁποῖος ἤθελε στέρξει ἀπεμπόλησιν δικαιωμάτων τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ὑπάρχει μία ὁδὸς κανονική, ἡ τῆς ἀναθεωρήσεως διὰ τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα ἐξελέξατε σεῖς οἱ ἴδιοι διὰ νὰ ἐκτελέσουν τὴν ὑπηρεσίαν αὐτήν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι θὰ εἶναι πολὺ δύσκολον εἰς τὸ μέλλον νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν συνδρομὴν προσώπων, ἵνα ἐπιτελέσουν ἓν ἔργον δυσάρεστον, ἂν ἐννοοῦμεν κατὰ τοιοῦτον τρόπον νὰ ἐκφραζώμεθα κατ’ αὐτῶν ἀπὸ τοῦ βήματος. Ἂν δὲν μᾶς ἀρέσουν αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς, κανεὶς δὲν μᾶς ἐμποδίζει νὰ τὰς μεταρρυθμίσωμεν εὐσχήμως, ἀναλαμβάνοντες τὴν εὐθύνην τῆς μεταρρυθμίσεως. Καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ διστάσῃ ποτὲ νὰ ἀναλάβῃ εὐθύνας τοιαύτας. Ἂν ἐπὶ παραδείγματι ὑποβάλλεται μία πρότασις, οἵα ἐκείνη τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πρεβέζης συνάδελφος, δὲν θὰ ἐδίσταζεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποκαλέσῃ ἀσυνείδητον ἐκμετάλλευσιν τοῦ Λαοῦ πρότασιν μειώσεως τῆς θητείας, μειώσεως, ἥτις θὰ ἔθετεν ἐν κινδύνῳ τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος. Ἐφόσον ὅμως πρόκειται περὶ ἀπολύσεως ἢ μὴ ἀπολύσεως ὑπαλλήλων περισσοτέρων, ἐφόσον ἐκ μέρους τῆς Ἐπιτροπῆς ἐξεδηλώθη ἤδη ἡ διάθεσις νὰ λαμβάνῃ γνῶσιν τῶν ἀντιρρήσεων τῶν Ὑπηρεσιῶν καὶ νὰ ἀναθεωρῇ τὰς ἀποφάσεις αὐτῆς, σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι συνάδελφοι: Θὰ ἔχουν περισσότερον ἠθικὸν κῦρος αἱ πράξεις ἂν αὐτοὶ οὗτοι οἱ προτείναντες τὴν μείωσιν τῶν θέσεων ἴδουν οἱ ἴδιοι ὅτι ἐπλανήθησαν καὶ μεταβάλουν αὐτάς, ἢ ἂν ἡμεῖς πράξωμεν τοῦτο; Ποῖον θὰ εἶναι τὸ σκοπιμώτερον καὶ τὸ ὀρθότερον; Νὰ ἔλθωμεν εἰς σύρραξιν ἡμεῖς πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν ἢ ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ ἀνακαλέσῃ ἐν μέρει τὰς ἀποφάσεις της, ὁμολογοῦσα ὅτι ἐπλανήθη; Μὲ τοιοῦτον καλὸν τρόπον ἡμεῖς ἐννοοῦμεν νὰ διαχειρισθῶμεν τὸ ζήτημα καὶ ὑποθέτω ὅτι οὐδεὶς θὰ ἔχῃ πραγματικὰς ἀντιρρήσεις.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρέκας ἔχει τὸν λόγον.

§145Α. ΠΡΕΚΑΣ. Ὡς μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εὐχαριστήσω τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως δι’ ὅσα εἶπε περὶ τῆς Ἐπιτροπῆς, ἀλλ’ αἰσθάνομαι καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐντονώτατα δι’ ὅσα μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἐξεστόμισεν ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἐλέχθη ἀπὸ συνάδελφον πληρεξούσιον ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν διὰ τῆς συμπεριφορᾶς καὶ διὰ τῆς στάσεώς του καὶ διὰ τῆς ἐργασίας του ὑποσκάπτει τὸ πολίτευμα. Ἂς εἶναι βέβαιος ὁ κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ὅτι ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ Οἰκονομιῶν ὑπάρχουν μέλη τὰ ὁποῖα οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν θὰ παρεκάθηντο καὶ θὰ συμπαρήδρευον ὑπὸ Πρόεδρον ὑποσκάπτοντα τὰ θεμέλια τοῦ πολιτεύματος, ἀπορῶ δὲ πῶς αὐτὸς οὗτος μέχρι τοῦ Σαββάτου παρεκάθητο καὶ συμπαρήδρευεν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἔργα τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Οἰκονομιῶν, δὲν θέλω νὰ ὑπερασπίσω ταῦτα. Ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὸ πλανᾶσθαι εἶναι ἀνθρώπινον, ἂν δ’ ἐπλανήθη ἡ Ἐπιτροπή, θὰ τὸ κρίνητε ὑμεῖς.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀντωνιάδης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος.

§147Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Λυποῦμαι, κύριοι συνάδελφοι, διότι ἐξ ἀφορμῆς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πρεβέζης συναδέλφου ἠναγκάσθην νὰ κάμω δηλώσεις περὶ τῶν ὅσων λαμβάνουν χώραν παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ Οἰκονομιῶν. Διὰ νὰ ὑπερασπίσω τὸ γόητρον τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ἔκαμα τὴν δήλωσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμα, διότι ἐνόμισα ὅτι ὑπερασπίζω τοῦτο, χωρίζων τὴν εὐθύνην τῶν λοιπῶν μελῶν ἀπὸ τὴν εὐθύνην τοῦ Προέδρου αὐτῆς. Διότι, ὡς διὰ τοῦ Τύπου ἐδήλωσα, καὶ ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς εἶπον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συνεργασία μὲ ἄνθρωπον διαστρεβλώνοντα τὰ πρακτικὰ καὶ ἐργαζόμενον ὅπως ἐργάζεται. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἐνσυνειδήτως ἢ ὑποσυνειδήτως ὁ Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν ὑποσκάπτει τὸ πολίτευμα. (Διαμαρτυρίαι ἐκ μέρους πληρεξουσίων τινῶν).

§148ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Διατί κάθεσθε τότε καὶ δὲν παραιτεῖσθε;

§149Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Διότι τελευταίως μόνον ἐπείσθην περὶ τοῦ ἀδυνάτου τῆς συνεργασίας μου. Ἂν παρακολουθήσητε διὰ τοῦ Τύπου τὴν ὅλην ἐκστρατείαν, τὴν ὁποίαν εἶμαι ὑποχρεωμένος εἰς ἄλλην συνεδρίασιν νὰ φέρω εἰς φῶς, θὰ ἀντιληφθῆτε σεῖς ὅλοι ὅτι πράγματι διὰ τῶν δηλώσεων καὶ διὰ τῶν ἔργων του ὑπονομεύει τὸ πολίτευμα.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§151Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Παραιτοῦμαι.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βουδούρης ἔχει τὸν λόγον.

§153Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Διαφωνῶ ῥιζικῶς, κύριε Πρόεδρε, πρὸς ὅσα ἐλέχθησαν ἐκ μέρους ἀξιοτίμου συναδέλφου κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν καὶ τοῦ ἔργου αὐτῆς καὶ θεωρῶ ὅτι, καθ’ ὃν τρόπον διεξήχθη ἡ συζήτησις, ἀποτελεῖ ὑπονόμευσιν τοῦ ἔργου τῆς Ἐπιτροπῆς. Παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν συνεδριάσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ κριθοῦν τὰ ἔργα τῆς Ἐπιτροπῆς. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐναντίον τῶν ἀναρμόστων ἐκφράσεων κατὰ τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα ἀγωνίζονται ὅπως φέρουν εἰς πέρας ἔργον τὸ ὁποῖον καμμία Συνέλευσις καὶ καμμία Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἱκαναὶ νὰ φέρουν εἰς πέρας.

§154Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἐξέφρασα τὴν λύπην μου.

§155Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διασαφηνίσω τοὺς λόγους μου· εἶπον ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν δὲν εἶναι αὐτοδικαίως ἐκτελεσταὶ καὶ τὸ ψήφισμα τὸ διασαφηνίζει ἀκριβῶς, διότι μόνον γνωμοδοτεῖ περὶ ἐκδόσεως Νομοθετικῶν Διαταγμάτων προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐπιμένω λοιπὸν εἰς τὸ ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν εἶναι ὑποχρεωτικαὶ διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν λέγω ὅτι δὲν πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐκτελῇ τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐγὼ νομίζω ὅτι τὸ ἔργον της εἶναι σπουδαιότατον, ἀλλ’ ἐπειδὴ εἰς μερικὰ σημεῖα εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ σφάλῃ, καὶ κατὰ τὴν ἰδικήν μας ἀντίληψιν ἔσφαλε, νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις, πρὶν ἐκτελέσῃ τὰς ἀποφάσεις, πρέπει νὰ συνεννοῆται μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς, καὶ ὅταν ἔχῃ ἐκδώσει τὴν ἀπόφασίν της νὰ μὴ προβαίνῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἀποφάσεων. Αὐτῆς τῆς γνώμης εἶμαι, ὅτι ἡ ἐκτέλεσις τῶν ἀποφάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἀπαλλάσσει τῆς εὐθύνης τὴν Κυβέρνησιν.

§156Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν, τῆς ὁποίας τὰ μέλη ἐξέλεξεν ὁ ἐκ Μαντινείας κ. πληρεξούσιος, εὗρεν ἀπείρους δυσχερείας καὶ ἀπείρους ἀντιδράσεις ἀπὸ τὰς Ὑπηρεσίας. Εἶναι περιττὸν νὰ προσθέτωμεν καὶ ἡμεῖς νέας ἀντιδράσεις.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§158Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ ἤθελον νὰ διασαφίσω τὰ λεχθέντα, διότι δὲν θέλω νὰ μείνῃ ἐν τῇ μνήμῃ τῆς Συνελεύσεως ὅτι ἀφορᾷ καὶ ἐμὲ ἡ ἐκφρασθεῖσα λύπη τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἤλεγξα ὡρισμένας πράξεις τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἀποδίδεται εἰς ἐμὲ ἡ μομφὴ ὅτι ἀσκῶ ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν προσώπων καὶ θέλει ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ προλάβῃ τὰς καταχρήσεις διορίζουσα πρόσωπα μόνιμα ἀντὶ Νομαρχῶν. Περαιτέρω εἶπον καὶ λέγω ὅτι τοῦτο ἀποτελεῖ μομφήν, δὲν ἠθέλησα νὰ εἴπω ὅτι τὰ πρόσωπα τὰ συγκροτοῦντα τὴν Ἐπιτροπὴν εἶναι ἐστερημένα χαρακτῆρος. Συγκεκριμένως διὰ τὸν πρόεδρον τῆς Ἐπιτροπῆς εἶπον ὅτι αἱ ἀποφάσεις αἱ ἐκδοθεῖσαι ἐκτὸς τῆς στενῆς ἁρμοδιότητος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐγέννησαν τὸ ἐνδεχόμενον ὅτι πρόκειται περὶ ἀληθοῦς μομφῆς διατυπωθείσης ἐκ μέρους τοῦ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξουσίου. Δι’ ὅλα ταῦτα θέλω νὰ διασαφηνίσω ὅτι δὲν ἔχω ἐγὼ τοὐλάχιστον τὴν ἀντίληψιν ὅτι δὲν ὑπάρχει οὔτε μία λέξις οὔτε μία ἔννοια ἱκανὴ νὰ προκαλέσῃ τὴν λύπην τῆς Κυβερνήσεως.

§159Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τὴν ἀπεκαλέσατε τυχάρπαστον.

§160Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ λέξις «τυχάρπαστος» ἐλέχθη ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἁρμοδιότητα αὐτῆς πρὸς τὴν ἰδικήν μας.

§161Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διαμαρτύρομαι διὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν διεξήχθη ἡ ἐργασία αὕτη. Ἂν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠρνεῖτο νὰ συμμορφωθῇ κατὰ τὸν τρόπον τοῦ ψηφίσματος, θὰ ὑπῆρχεν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει περίπτωσις ὑποβολῆς ψηφίσματος, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ἀφαιρεθῇ τὸ δικαίωμα τῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ἐκδίδῃ ἀποφάσεις ὑποχρεωτικὰς διὰ τὴν Κυβέρνησιν, ἐν περιπτώσει δὲ καθ’ ἣν τὸ ψήφισμα δὲν ἐπιβάλλει τὴν ὑποχρέωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐκτελῇ τὰς ἀποφάσεις τῆς Ἐπιτροπῆς, ν’ ἀφήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐκτελέσῃ ἢ νὰ μὴ ἐκτελέσῃ αὐτὰς καὶ ἔπειτα νὰ τὴν ἐλέγξωμεν.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§163Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἡ Συνέλευσις νὰ δώσῃ μίαν ἐπίσημον ἑρμηνείαν τῶν ψηφισμάτων τὰ ὁποῖα ἐξέθηκε σχετικῶς μὲ τὸν προορισμὸν τῆς Ἐπιτροπῆς Οἰκονομιῶν. Διότι νομίζω ὅτι παρουσιάζεται ὡς μία τετάρτη Ἀρχή, ἀσχέτως μὲ τὰς τρεῖς γνωστάς, νομοθετικήν, ἐκτελεστικὴν καὶ δικαστικήν. Ἐμφανίζεται ὡς γενικὸς ἐλεγκτὴς τῶν πάντων καὶ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἐκθέτει τὰς γνώμας της εἶναι σκανδαλώδης, διότι ἄρχεται τῆς ἐπικρίσεως ὁλοκλήρων πολιτικῶν συστημάτων. Καθ’ ἑκάστην σχεδὸν δημοσιεύει εἰς τὰς ἐφημερίδας τὰς γνώμας καὶ ἐπικρίσεις αὐτῆς προτοῦ τὰς ὑποβάλῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Εἰς τὸν Τύπον τῆς 13ης τρέχοντος ἀνεγράφησαν γνῶμαι αὐτῆς περὶ τῶν καταχρήσεων, καὶ ἀφοῦ κατέκρινε διαφόρους Κυβερνήσεις καὶ διάφορα μέτρα των, λέγει ὅτι ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 ἤνοιξε διάπλατα τὰς θύρας τῶν καταχρήσεων καὶ τοῦτο διὰ τῶν Νομοθετικῶν Διαταγμάτων τὰ ὁποῖα ἐξέδωκεν ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις χάριν τῶν θυμάτων τοῦ πολέμου. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως θίγει καὶ αὐτὴν τὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία ὡς πρῶτόν της καθῆκον ἔκρινεν ὄχι μόνον νὰ μὴ περιορίσῃ τὰς εὐκολίας τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἔκαμεν, ἀλλ’ ἠκούσθησαν καὶ διαμαρτυρίαι ἐντεῦθεν ὅτι ὑφίστανται ἀκόμη δυσκολίαι ὡς πρὸς τὰς συντάξεις τῶν θυμάτων πολέμου, καὶ ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Βενιζέλος ἀνεγνώρισε τοῦτο καὶ ἡ Συνέλευσις κατόπιν ἐψήφισε καὶ ἄλλας εὐκολίας, αἵτινες ἔπρεπε νὰ γίνωσιν. Ἐκτὸς τούτου, εἰς ἑτέραν παράγραφον τοῦ αὐτοῦ δημοσιεύματος μέμφεται τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἐξέδωκε Νομοθετικὰ Διατάγματα διὰ τὴν ἐκδίκασιν τῶν ἀπαιτήσεων τῶν ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας προερχομένων, διὰ τῶν ὁποίων ἐπίσης ἐπλήθυναν αἱ καταχρήσεις. Εἶναι εὔκολον νὰ λέγωνται ἐκ τῶν ὑστέρων τοιαῦται ἐπικρίσεις, ἀλλὰ διὰ τὰ θύματα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας εἰς τοιαύτας στιγμὰς ἀνεγνώριζον οἱ κυβερνῶντες τότε ὅτι εἶχον ἀνάγκας μεγάλας καὶ πολλαὶ τῶν ἀπαιτήσεων ἦσαν δίκαιαι καὶ πρωτοφανεῖς ἦσαν αἱ περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθησαν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐλθόντες ἐνταῦθα γυμνοὶ καὶ ἀπολέσαντες καὶ αὐτὰ τὰ δικαιολογητικά, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐλάμβανον τὰ χρήματα ἅτινα τῆς ὠφείλοντο. Καὶ ἐν τούτοις ἐκάμαμεν Ἐπιτροπὴν καὶ πολλὰ μέτρα ἐλάβομεν διὰ νὰ προλάβωμεν τὰς καταχρήσεις καὶ ἐθέσαμεν ὡς πρόεδρον τῆς Ἐπιτροπῆς Ἐκδικάσεως μέλος τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου. Λοιπὸν δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τοιαῦτα δικαιώματα ἡ Ἐπιτροπὴ ὥστε νὰ προβαίνῃ ἀνεξετάστως εἰς τοιαύτας ἐπικρίσεις. Δύναται μόνον νὰ ὑποδείξῃ μέτρα πρὸς πρόληψιν τῶν καταχρήσεων, ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων της.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πολιτικὴ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Οἱ κ. κ. Χ. Γρηγορίου, Ὀρ. Κυπριανὸς καὶ Ι. Λαδᾶς καταθέτουσι τὴν κάτωθι δήλωσιν: «Φρονοῦντες ὅτι Κυβέρνησις εὐρυτέρου συνασπισμοῦ εἶναι ἐπιβεβλημένη πρὸς λυσιτελεστέραν διεκπεραίωσιν τῶν προκειμένων μεγάλων ζητημάτων καὶ ταχυτέραν εἴσοδον εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον δηλοῦμεν ὅτι δὲν θέλομεν ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως».

§165Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δηλῶ ὅτι θέλω καταψηφίσει τὴν Κυβέρνησιν λόγῳ ἀντιθέσεως προγραμμάτων.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Γ. Σολδάτου καὶ Π. Χαλόφτη ἔχουσα οὕτω: «Ἡ Συνέλευσις ἐγκρίνουσα τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Διὰ νὰ ἁπλοποιήσωμεν τὸ ζήτημα, οἱ παραδεχόμενοι τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις λέγουσι «Ναί», οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὰς λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Γ. Μπούμπουλης καὶ Α. Ἀκρίδας. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν ψηφολεκτῶν κ.κ. Γ. Μπούμπουλη καὶ Α. Ἀκρίδα, τοῦ Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας):

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογὴ (ἀναγινώσκει):

Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Π. Τσιτσεκλῆς καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Γ. Κονδύλης ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ ἀναβολῆς τῶν ἐκλογῶν τῶν Νομαρχιακῶν καὶ Δημοτικῶν Ἀρχῶν».

§169ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε.

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 5ην μ.μ. (Ὥρα 3 π.μ.).