1924.07.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 86Η

Σάββατον 19 Ἰουλίου 1924

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 7.15′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, λυπηρὰ ἐπεισόδια ἐσημειώθησαν κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν καὶ ἰδίως κατὰ τὸ τέλος αὐτῆς καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐκτὸς αὐτῆς, ὀφειλόμενα βεβαίως εἰς τὴν θέρμην τῶν συζητήσεων καὶ τὸν ἐκνευρισμὸν ὁ ὁποῖος ἐπακολουθεῖ τὴν παράτασιν τῶν συζητήσεων καθ’ ὅλην τὴν νύκτα. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δὲν παύουν βεβαίως ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν νὰ εἶναι δυσάρεστα καὶ ἐνεποίησαν ἀλγεινὴν ἐντύπωσιν εἰς πάντας ἡμᾶς, ἀνεξαρτήτως πολιτικῆς ἀποχρώσεως. Οἱ πολιτικοὶ ἀγῶνες εἶναι οἱ εὐγενέστεροι τῶν ἀγώνων, διότι συνίστανται εἰς τὴν εὐγενῆ ἅμιλλαν περὶ τοῦ καλυτέρου τρόπου τῆς προασπίσεως τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας. Διὰ τοῦτο ἀκριβῶς πρέπει νὰ διεξάγωνται μετὰ σοβαρότητος καὶ εὐλαβείας, πᾶσα δὲ παρεκτροπὴ ἀπὸ τῶν ὁρίων τούτων τείνει πρὸς ζημίαν τῶν πολιτικῶς ἀνταγωνιζομένων καὶ ἔχει δυσάρεστον ἀπήχησιν καὶ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Διὰ τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ συστήσω θερμῶς πρὸς τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ τηρήσωσιν ἀπόλυτον ψυχραιμίαν, νὰ τηρήσωμεν ἀπόλυτον σεβασμὸν πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου καὶ μετριότητα εἰς τὰς ἐκφράσεις αὐτῶν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ διεξαγάγωμεν ἐν πάσῃ ἠρεμίᾳ τὰς ἐφεξῆς συζητήσεις. Παρὰ τοῦ πληρεξουσίου Ἄργους κ. Κολιαλέξη ἔλαβον, κύριοι, τὴν ἀκόλουθον ἐπιστολήν (ἀναγινώσκει): «Κύριε Πρόεδρε, Ἔρχομαι νὰ ἐκφράσω πρὸς ὑμᾶς καὶ δι’ ὑμῶν πρὸς τὸ Σῶμα τὴν εἰλικρινῆ βαθυτάτην μου θλῖψιν καὶ μεταμέλειαν, διότι σήμερον τὴν πρωίαν παρασυρθεὶς ἀπὸ τὴν στάσιν τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου κ. Γρηγορίου, ἣν ἐθεώρησα προσωπικῶς προκλητικὴν κατ’ ἐμοῦ, ἐξετράπην εἰς ἐπίθεσιν κατ’ αὐτοῦ, ἀνάρμοστον καὶ διὰ τὸν πρὸς τὸ Σῶμα σεβασμὸν καὶ διὰ τὴν εὐπρέπειαν ἀπέναντι συναδέλφου καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ. Καταδικάζων πρῶτος ἐγὼ ἐμαυτὸν διὰ τὴν παρεκτροπήν μου θέλω ἀποδεχθῆ εὐλαβῶς πᾶσαν ἀπόφασιν ὑμῶν καὶ τοῦ Σώματος. Μετὰ τιμῆς Θάνος Κολιαλέξης Πληρεξούσιος Ἄργους»

§3Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§5Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ λύπη καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων τῶν ὑποστηριζόντων τὴν Κυβέρνησιν εἶναι βαθυτάτη διὰ τὸ χθεσινὸν ἐπεισόδιον. Ὁσαδήποτε ἐλαφρυντικὰ καὶ ἂν ἔχῃ ὑπὲρ αὐτοῦ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄργους πληρεξούσιος, ὁ ἐκτραπεὶς χθὲς τὸ βράδυ, λόγῳ τοῦ ἐκνευρισμοῦ καὶ τῆς μακρᾶς παρατάσεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς ἀγρυπνίας, ἡ πρᾶξίς του αὕτη εἶναι ἀξία καταδίκης. Νομίζομεν ὅτι ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν ἡ ὁποία νὰ διαδηλοῖ τὴν ὁμόφωνον γνώμην τῶν κομμάτων ὅτι τοιαῦται πράξεις καὶ τὴν ἱστορίαν τῆς Συνελεύσεως κηλιδώνουν καὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ὑπονομεύουν. Ἡ ἐπιστολὴ τὴν ὁποίαν ἀπέστειλε πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως δεικνύει ὁλόκληρον τὴν μεταμέλειαν τοῦ πληρεξουσίου ἐξ Ἄργους. Ἐν τούτοις εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι πρέπει ἡ Συνέλευσις νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς, τὴν καταδικάζουσαν τὴν πρᾶξιν. Δυστυχῶς ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Συνελεύσεως δὲν παρέχει τὰ μέσα ἐπαρκοῦς κολασμοῦ τῆς πράξεως. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ ἔχει ἐκ τοῦ μακροῦ χρόνου συντάξει σχέδιον τροποποιήσεως τοῦ Κανονισμοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου, πλὴν ἄλλων τροποποιήσεων, ἐπιτρέπεται ἡ ἐπιβολὴ βαρυτέρων ποινῶν εἰς παρεκτρεπομένους πληρεξουσίους, εἰς τοὺς παρακωλύοντας τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου καὶ τὴν ὁμαλὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Συνελεύσεως. Νομίζω ὅτι πρέπει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως νὰ εἰσηγηθῇ σήμερον τὴν ψήφισιν τῆς τροπολογίας τοῦ Κανονισμοῦ· καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄργους πληρεξούσιος ὑπῆρξεν ἀφορμὴ τῆς τροπολογίας αὐτῆς εἶναι ἤδη εἷς ἀρκετὸς κολασμός· ἀλλά, ἂν τοῦτο δὲν ἱκανοποιῇ τὸ Σῶμα, ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἀντίρρησιν ὅπως διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως, κατὰ παρέκβασιν τῆς γενικῆς ἀρχῆς τῆς κρατούσης περὶ τῶν ποινῶν, ὅπως οὐδεμία ποινὴ ἐπιβάλλεται διὰ τὸ παρελθόν, ἡμεῖς, λέγω, δὲν ἔχομεν καμμίαν ἀντίρρησιν ὅπως διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως ἐπιβληθῇ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἄργους πληρεξούσιον, μεθ’ ὅλην τὴν μεταμέλειαν αὐτοῦ, ἀποβολὴ ἐπὶ ὡρισμένον χρόνον ἀπὸ τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως. Τοιούτου εἴδους παρεκτροπαὶ σημειοῦνται εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ Σώματα καὶ τῶν πλέον προηγμένων κοινοβουλευτικῶς Κρατῶν. Ἀρκεῖ νὰ ἀναφέρω τὰ τελευταῖα ἐπεισόδια τῆς τελευταίας Γαλλικῆς Βουλῆς, ὅπου αἱ συγκρούσεις μεταξὺ τῶν πληρεξουσίων ὑπερέβησαν πᾶν ὅριον καὶ δὲν δύνανται νὰ παραβληθῶσι μὲ τὰς χθεσινὰς σκηνάς, αἱ ὁποῖαι πραγματικῶς ἠμαύρωσαν τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι σκηνὴ ὁμοία μὲ τὴν χθεσινὴν οὐδέποτε ἢ πολὺ σπανίως ἐσημειώθη. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι οἱαδήποτε ἐλαφρυντικὰ καὶ ἂν ἔχῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄργους πληρεξούσιος—καὶ ὅτι ἔχει τοιαῦτα ἐλαφρυντικὰ ἀποδεικνύουν ἄλλα δύο ἐπεισόδια τὰ ὁποῖα συνέβησαν χθές, τὸ ἐπεισόδιον τῆς ἐπιθέσεως ἐναντίον ἄλλου πληρεξουσίου, κατὰ τὸ ὁποῖον ἤστραψαν καὶ πολύκροτα, καὶ τὸ ἐπεισόδιον τῆς ἐπιθέσεως εἰς τοὺς διαδρόμους τῆς Βουλῆς ἐναντίον τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς πληρεξουσίου καὶ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, τὸ ἴδιον δὲ ἀποδεικνύουν τὰ ἐπεισόδια τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν εἰς δύο προηγουμένας συνεδριάσεις κατὰ τὰς πρωινὰς ὥρας, ὁπότε ἀπεδείχθη πασιφανῶς ὅτι ἡ ἀγρυπνία καὶ ὁ κάματος συντελοῦν εἰς τὸ νὰ προκαλοῦν ἐκνευρισμὸν ἐπικίνδυνον τῶν ἀνθρώπων μέχρι σημείου νὰ παύουν νὰ εἶναι κύριοι τοῦ ἑαυτοῦ των—ἐν πάσῃ περιπτώσει, λέγω, οἱαδήποτε καὶ ἂν ὑπῆρχον ἐλαφρυντικὰ ὑπὲρ τοῦ παρεκτραπέντος πληρεξουσίου, ἡ πρᾶξίς του εἶναι ἀξία καταδίκης. Ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι ἡ τροποποίησις τοῦ Κανονισμοῦ πρέπει νὰ γίνῃ ἀπόψε πρὸς παραδειγματισμὸν καὶ διὰ τὴν πρόληψιν τοιούτων παρεκτροπῶν εἰς τὸ μέλλον. Καὶ ἂν αὕτη ἡ ποινὴ δὲν θεωρηθῇ ἐπαρκὴς ἀπὸ τὸ Σῶμα, ἡμεῖς δὲν θὰ εἴχομεν ἀντίρρησιν, ἐπαναλαμβάνω, ὅπως καὶ διὰ ψηφίσματος ἰδιαιτέρου τὸ Σῶμα ἀποδοκιμάσῃ τὴν πρᾶξιν. Ἀλλὰ θὰ ἦτο δίκαιον ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει καὶ οἱαιδήποτε ἄλλαι γενόμεναι παρεκτροπαὶ νὰ ἔχουν τὴν αὐτὴν τύχην. Πολὺ ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ὅτι ὁ ἀνταγωνισμὸς ὁ κομματικὸς εἶναι ἀνταγωνισμὸς εὐγενής, σκοπὸν ἔχων νὰ προάγῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ἡ ἅμιλλα αὕτη δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐκπληρώνῃ τὴν ἀποστολὴν αὐτῆς, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀμοιβαῖος σεβασμός, ἂν δὲν ὑπάρχῃ πλήρης ἐλευθερία τοῦ λόγου. Εἶναι λοιπὸν ἀνάγκη καὶ πάντοτε καὶ ἰδιαιτέρως κατὰ τὴν περίοδον τὴν ὁποίαν σήμερον διανύομεν, εἶναι ἀνάγκη κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς καθιερώσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος διὰ πράξεως ἡμῶν νὰ διαδηλώσωμεν ὅτι εἴμεθα πραγματικῶς ἐλεύθεροι, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι δυνάμεθα νὰ κάμωμεν ὅ,τι θέλομεν, ἀλλὰ ὅ,τι θέλομεν πρέπει νὰ εἶναι πρέπον.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§7Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Αἱ θλιβεραὶ σκηναὶ αἱ ὁποῖαι ἐσημειώθησαν κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν καὶ αἱ ὁποῖαι ἐκορυφώθησαν εἰς τὴν ἀχαρακτήριστον ἀληθῶς ἐπίθεσιν ἐκ μέρους πληρεξουσίου ἐναντίον διαπρεποῦς συναδέλφου πρὸς τὸν ὁποῖον στρέφονται ἀμέριστοι αἱ συμπάθειαι ἡμῶν, αἱ σκηναὶ αὗται δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρουν λόγους συγγνώμης καὶ ἐπιεικείας ἐκ μέρους παντὸς ἀνθρώπου ὁ ὁποῖος ἀγαπᾷ τὴν τάξιν, τὴν ἐλευθερίαν καὶ τοὺς κοινοβουλευτικοὺς θεσμούς. Ὄχι ἅπαξ, ἀλλὰ κατ’ ἐπανάληψιν ἠθέλησα νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῶν ἁρμοδίων ἐπὶ τῆς πορείας τὴν ὁποίαν προσελάμβανον αἱ συζητήσεις τοῦ Σώματος. Ἡ φωνή μου δὲν εὗρε τὴν δέουσαν ἀπήχησιν. Δὲν φαντάζομαι ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀντλοῦντες τὸ παράδειγμα ἐκ τῶν ξένων Χωρῶν νὰ δεχθῶμεν ὅτι εἶναι συγγνωσταὶ ἔστω καὶ ἔν τινι μέτρῳ παρεκτροπαὶ ὅμοιαι πρὸς τὰς παρατηρουμένας εἰς τὴν Συνέλευσιν. Διότι δὲν θὰ ἀποτελέσῃ τέλος πάντων ἡ Χώρα ἡμῶν τὸ ἀπάνθισμα παντὸς κακοῦ συμβαίνοντος εἰς τὰ λοιπὰ Κράτη, καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῆ ὅτι σκηναὶ ὅμοιαι ἐστιγμάτισαν Κοινοβούλια ξένων Χωρῶν, καίτοι δὲν εἶναι τοῦτο κατὰ κανόνα ἀληθές. Δὲν πρέπει πρὸ παντὸς νὰ λησμονηθῇ ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη εἶναι ἐκείνη ἐκ τῆς ὁποίας ἐπήγασε τὸ πολίτευμα ἡμῶν καὶ τῆς ὁποίας τὸ κῦρος ὀφείλει νὰ παραμείνῃ ἀμείωτον καὶ ἀπηλλαγμένον οἱασδήποτε σκιᾶς εἰς τὴν Ἱστορίαν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος. Ἄν, κύριοι, τοιαύτας σκέψεις γεννοῦν εἰς ἡμᾶς αἱ σκηναὶ αἱ λαβοῦσαι χώραν, φρονοῦμεν ὅτι ἡ εἰς τὸ μέλλον πορεία τῶν συζητήσεων δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας μερίμνης, ὅταν δοθῇ ὁ πρὸς τοῦτο κατάλληλος χρόνος εἰς τὴν Συνέλευσιν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ὅμως, νομίζω, κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, διακόπτοντες τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, νὰ φθάσωμεν εἰς συμπεράσματα τείνοντα ἀφ’ ἑνὸς εἰς ἐξασφάλισιν μὲν τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς εὐκοσμίας τῶν συζητήσεων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἀφ’ ἑτέρου εἰς τὴν κύρωσιν ἡ ὁποία πρέπει νὰ ληφθῇ ἐναντίον ἐκείνων οἵτινες ἤδη παρεβίασαν καὶ τοὺς Κανονισμοὺς καὶ τοὺς ἀγράφους νόμους τοὺς τηρουμένους εἰς τὰ Κοινοβούλια. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ὀφείλει νὰ ἀναβληθῇ μετὰ τὴν πολιτικὴν συζήτησιν, ὁπότε θὰ ἔχωμεν ὅλον τὸν χρόνον τὸν ἀπαιτούμενον ὅπως προβῶμεν εἰς λῆψιν τῶν ἐνδεδειγμένων μέτρων. Δυνάμεθα πρὸς τὸ παρὸν νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὴν ἔκφρασιν τῆς βαθυτάτης ὀδύνης διὰ τὰς σκηνὰς αἱ ὁποῖαι ἐστιγμάτισαν τὸν βίον τῆς Δʹ Ἐθνικῆς τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως. (Χειροκροτήματα).

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§9Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα καὶ ἡμεῖς συντετριμμένοι καὶ ἔμπλεοι βαθυτάτης ψυχικῆς ὀδύνης διὰ τὰ δύο θλιβερὰ ἐπεισόδια, τῶν ὁποίων τὸ ἓν ἐγένετο πρόξενος χύσεως αἵματος, αἵματος κηλιδώσαντος τὴν λευκὴν ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας ἐν τῇ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσει. (Χειροκροτήματα). Τὰ δύο ταῦτα ἐπεισόδια, θλιβερὰ ἀπὸ πάσης ἀπόψεως, κατ’ οὐδένα τρόπον δύνανται νὰ παραβληθοῦν πρὸς τὰ συμβαίνοντα ἀλλαχοῦ ἐπεισόδια. Ἐγένοντο ἀτυχῶς οὐχὶ μεταξὺ ἀνθρώπων ἐχόντων ἀντιθέτους ἰδέας πολιτειακὰς, ἀλλὰ μεταξὺ τῶν χθὲς ἔτι καὶ πρώην συναγωνιστῶν, μεταξὺ τῶν χθὲς ἔτι καὶ νῦν ὁμοϊδεατῶν. Ἐπεισόδια ὅμοια τῶν ὁποίων ἀπὸ τριάκοντα τουλάχιστον ἐτῶν, ἀπὸ μιᾶς γενεᾶς τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐνασμενιζόμεθα νὰ θέλωμεν πάντοτε νὰ στιγματίζωμεν, δὲν εἶδον τὸ φῶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Διὰ τοῦτο ἡ λύπη μας ὑπῆρξε βαθυτάτη, διὰ τοῦτο ἡ ὀδύνη ἡμῶν ὑπῆρξεν ὀξυτάτη. Τὸ ἐπεισόδιον τὸ τελευταῖον πρὸ πάντων ἐπροξένησεν ἰδιαιτέρως θλιβερὰν ἐντύπωσιν ἐφ’ ἡμᾶς, διότι ἐπρόκειτο περὶ ἀκάκου, περὶ εὐγενεστάτου, περὶ ἠπιωτάτου συναδέλφου, ὁ ὁποῖος οὐδέποτε εἶχε δώσει ἀφορμὴν οὔτε κἂν τῆς παραμικρᾶς ἀταξίας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Συμμεριζόμεθα λοιπὸν καὶ ἡμεῖς πλήρως τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Προέδρου τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ. Ὄχι μόνον σύσσωμος ἡ Συνέλευσις πρέπει πειθαρχικὴν τιμωρίαν νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν πταίσαντα, ἀλλὰ συγχρόνως πρέπει καὶ νὰ ἐκφράσῃ ὁλόκληρον αὑτῆς τὴν λύπην καὶ τὴν ἀποδοκιμασίαν διὰ τὸ συμβάν, ἐπὶ πλέον δὲ καὶ ὁλόκληρον αὐτῆς τὴν εἰλικρινῆ συμπάθειαν πρὸς τὸ θῦμα τῆς ἀδίκου καὶ ἀνηκούστου ἐκείνης ἐπιθέσεως. (Χειροκροτήματα). Ὀφείλω νὰ δηλώσω, κ. Πρόεδρε τῆς Συνελεύσεως, ὅτι δι’ ἐμὲ τὰ ἐπεισόδια ἐκεῖνα, καίτοι δι’ αὐτὰ οὐδεμίαν εὐθύνην δύνομαι νὰ ἀποδώσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἔσχον γενικωτέραν ἐπίδρασιν, ἔσχον τὴν ἐπίδρασιν μεταβολῆς τῶν σκέψεων τὰς ὁποίας μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης τοὐλάχιστον εἶχον ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐμὴν στάσιν ἀπέναντι τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. (Χειροκροτήματα).

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§11Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἡ καταδίκη τῆς πράξεως, ἀπρεποῦς διὰ πᾶσαν περίστασιν, εἶναι πολὺ βαρυτέρα, διότι ἔλαβε χώραν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, εἶναι, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, ὁμόθυμος. Οὐδεμία, νομίζω, ἐπιεικὴς περίπτωσις δύναται νὰ μειώσῃ τὴν βαρύτητα αὐτῆς. Ἡ Συνέλευσις δὲν δύναται παρὰ νὰ ἀσχοληθῇ εἰδικῶς μὲ τὸ μέτρον τῆς ποινῆς καὶ μὲ τὰς γενικὰς ἀποφάσεις τῆς μὴ ἐπαναλήψεως τοιούτων θεαμάτων. Δὲν δύναται ὅμως, νομίζω, νὰ προταχθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο προτοῦ περατωθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἀρχίσει. (Χειροκροτήματα).

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§13Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Συμμεριζόμεθα καὶ ἡμεῖς τὴν βαθυτάτην θλῖψιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἁπάσης διὰ τὰ θλιβερὰ ἐπεισόδια καὶ ἰδιαιτέρως διὰ τὸ ἐπεισόδιον μεταξὺ τοῦ πληρεξουσίου κ. Κολιαλέξη καὶ τοῦ συναδέλφου κ. Γρηγορίου. Φρονοῦμεν καὶ ἡμεῖς ὅτι πρέπει νὰ ἐξασφαλισθῇ ὁ σεβασμὸς τῆς ἐλευθερίας τῆς σκέψεως καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐκτὸς αὐτῆς. Φρονοῦμεν ὅτι ὅλαι ἐκεῖναι αἱ ἀπόπειραι πρὸς κατατυράννησιν τῆς ἐλευθερίας τῆς σκέψεως, ὁποθενδήποτε καὶ ἂν προέρχωνται, πρέπει νὰ τερματισθοῦν. Ἀλλὰ τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο διέκοψεν ἀποτόμως μίαν συζήτησιν ἐπὶ πολιτικοῦ ζητήματος, ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ μὴ συνεχισθῇ. Νομίζομεν λοιπὸν ὅτι πρωτίστως ὀφείλει νὰ συνεχισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ μετὰ τοῦτο ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ λάβῃ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα πρέπει διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τῆς σκέψεως. (Χειροκροτήματα).

§14Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐφόσον ὁμόθυμος ἡ γνώμη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ὅπως ἡ λῆψις τῶν μέτρων κατὰ τῶν παρεκτραπέντων ληφθῇ μετὰ τὴν λῆξιν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως, ἡ Κυβέρνησις δὲν φέρει οὐδεμίαν ἀντίρρησιν. Δεχόμεθα νὰ συνεχισθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§16Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅταν εἰς μίαν Συνέλευσιν, μίαν Βουλήν, εἰς μίαν ὁμήγυριν ἐν γένει, οἱανδήποτε, λαμβάνει χώραν ἐπεισόδιον συγκρούσεως, λόγῳ ἢ ἔργῳ, τότε ἡ καλυτέρα στάσις διὰ τὴν μὴ παράτασιν καὶ ἐπέκτασιν τοῦ εἶναι ἡ στάσις τῆς ψυχραιμίας τοὐλάχιστον διὰ τοὺς μὴ συγκρουομένους. Διὰ τῆς στάσεως τῆς ψυχραιμίας εἶναι δυνατὸν νὰ ἐντοπισθῇ τὸ κακόν. Δι’ αὐτῆς βαθμιαίως ἡ σύγκρουσις τερματίζεται καὶ βαθμιαίως ἐξασθενίζει καὶ ἐκφυλίζεται. Δυστυχῶς ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν εἰλικρινῶς ὅτι ποτὲ δὲν ὑπήρξαμεν ἢ μᾶλλον δὲν ὑπήρξατε ψύχραιμοι παρατηρηταί. Παρέστην ἐν τῇ Συνελεύσει εἰς τοιούτου εἴδους ἐπεισόδια καὶ εἶδον δυστυχῶς πάντοτε τὴν αὐτὴν παράλειψιν γενικὴν τῆς ἐπιβαλλομένης στάσεως ψυχραιμίας τῶν τρίτων. Εἰς τὸ τελευταῖον ἐπεισόδιον δὲν ἤμην ἀπ’ ἀρχῆς εἰς τὴν Συνέλευσιν, εἰσῆλθον ὅμως εὐθὺς ἀμέσως καὶ εἶδον τὰ αὐτὰ τοῖς αὐτοῖς. 80–100 πληρεξουσίους ἐκ τῆς μερίδος τοῦ κ. Καφαντάρη καὶ τοῦ κ. Κονδύλη, ἐξ ἀφορμῆς ἐπεισοδίου μεταξὺ δύο νὰ κραυγάζουν μέχρι τρίτου οὐρανοῦ. Ὅταν αὐτὸ συμβαίνῃ εἰς τοιαύτας περιστάσεις, βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιβληθῇ τάξις οὔτε ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως οὔτε ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ οὔτε καὶ ἀπὸ τὸν Θεὸν ἢ τὸν Διάβολον. Εἴμεθα βέβαια, ὡς Ἕλληνες, νευρικοί· τοῦτο ὀφείλεται εἰς τοὺς μακραίωνας ἀγῶνας καὶ τὰ παθήματά μας, εἰς τὴν ράτσαν, εἰς τὸ κλῖμά μας. Ἤδη ἐδῶ, ὡς πληρεξούσιοι, εἴμεθα ἀκόμη νευρικώτεροι ἕνεκα τῆς καθημερινῆς ὑπερβολικῆς ἐργασίας καὶ τῶν ξενυκτημάτων, τὰ ὁποῖα κάμνομεν καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι ἴσως ὅλα ἀπαραίτητα ὅπως ψηφισθῶσι νομοσχέδια, τῶν ὁποίων εἴχομεν ἀνάγκην καὶ τὰ ὁποῖα μᾶς ὑπαγορεύει ἡ ἐθνικὴ καταστροφή. Πρέπει ὅμως, κύριοι, ὅλοι, καὶ ἰδίως ἡμεῖς οἱ πληρεξούσιοι, νὰ κάνωμεν μεγάλας προσπαθείας, ὥστε νὰ ἐπιβάλλωμεν εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς τὴν ψυχραιμίαν, σἂν νὰ εἴμεθα ὑπερβόρειοι· ἔτσι μόνον θὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς δεινὰς περιστάσεις μας. Ὡραῖον μάθημα ψυχραιμίας μᾶς ἔδωσαν προχθὲς εἰς τοῦ Ζαχαράτου κάποιοι ξένοι διὰ νὰ ἀντιμετωπίζωμεν τὰ ἐπεισόδια μεταξὺ τρίτων. Δύο ξένοι, φίλοι μεταξύ των, ἴσως νὰ ἦσαν Ἄγγλοι ἀξιωματικοί, πάντως ἦσαν ὑπερβόρειοι, ἔπιναν μαζὶ τὴν μαστίχαν των καὶ συνωμίλουν· ἐπάνω εἰς τὴν συνομιλίαν αἴφνης ἀντήλλαξαν δύο γρόνθους ὁ εἷς μὲ τὸν ἄλλον. Οἱ Ἕλληνες παριστάμενοι, ἅμα εἶδον τὰ γρονθοκοπήματα, ἐσηκώθηκαν λάβροι καὶ ἐφώναζον πάντες, ἕτοιμοι ἄλλοι νὰ ταχθοῦν μὲ τὸ μέρος τοῦ ἑνὸς καὶ ἄλλοι μὲ τὸ μέρος τοῦ ἄλλου. Οἱ δύο ὅμως γρονθοκοπηθέντες ξένοι ἀντὶ νὰ ἀφρίσωσι περισσότερον, ὡς θὰ ἐπράττομεν ἡμεῖς εἰς ὁμοίας περιστάσεις, ἐκυττάχθησαν βλοσυρῶς καὶ μετά τινα δευτερόλεπτα ἔβαλαν τὸ καπέλλο των καὶ ἀπῆλθον. Ψυχραιμία λοιπὸν καὶ ἰδίᾳ νὰ προσπαθήσωμεν νὰ κόψωμεν αὐτὸ τὸ ἐλάττωμά μας, τῆς ταραχώδους ἐπεμβάσεως εἰς ξένα ἐπεισόδια, ὅπως ὀφείλομεν νὰ ἐξαλείψωμεν καὶ ἄλλα ἐλαττώματά μας μικρὰ τὰ ὁποῖα ἔχομεν, ἵνα ἀναδείξωμεν τὰς ἀρετάς μας οἷαι πράγματι εἶναι, διότι εἰλικρινῶς πιστεύω ὅτι περικλείομεν ἀρετὰς καὶ ἡ Συνέλευσις ἡμῶν εἶναι ἡ πλέον ἐκλεκτὴ ἀπὸ ὅλας τὰς Συνελεύσεις, ἃς τὸ νεώτερον Ἑλληνικὸν Κράτος παρέσχεν. Ἔχομεν ὅμως τυπικά τινα ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα, ὡς εἶπον, παρεμποδίζουν τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἀρετῶν μας, τὴν δρᾶσιν τῆς Συνελεύσεώς μας. Ἔχομεν τὸ τυπικὸν ἐλάττωμα τοῦτο, ὡς εἶπον, ὅτι δὲν εἴμεθα ψύχραιμοι παρατηρηταί. Ἔχομεν ἄλλο ἀκόμη, εἴμεθα κατὰ τὰ 8)10 νέοι καὶ παρασύρομεν καὶ τοὺς παλαιοὺς, δὲν προσέχομεν εἰς τὴν τήρησιν τοῦ Κανονισμοῦ οὔτε εἰς τὴν μελέτην αὐτοῦ ἀφοσιούμεθα. Δὲν προσέχομεν εἰς τὴν σκόπιμον διεξαγωγὴν τῶν συζητήσεων· πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ διορθώσωμεν καὶ τὸ τυπικὸν αὐτὸ ἐλάττωμα. Ἔχομεν ἀκόμη κάποιο ἄλλο ἐλάττωμα· ἔχομεν ἐν τῇ Συνελεύσει τρεῖς διακεκριμένους πολιτικοὺς ἀρχηγούς· οὔτε ἡ ἰδική μας ἡ πτέρυξ οὔτε ἡ ἄλλη ἔχει ἄλλον τινά, κατ’ ἐμὲ τουλάχιστον, καὶ αὐτοὺς δὲν διστάζω νὰ τοὺς ὀνομάσω· εἶναι ὁ κ. Παπαναστασίου, ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, ὁ κ. Καφαντάρης, εἶναι διὰ τὴν στιγμὴν οἱ καταλληλότεροι. Ἂν αἱ περιστάσεις αἱ ἐσωτερικαὶ ἢ ἐξωτερικαὶ ἦσαν βεβαίως ἀνώμαλοι, θὰ ἐχρειάζετο μία μεγαλοφυΐα τοῦ Βενιζέλου ἢ δὲν ἠξεύρω οἱουδήποτε ἄλλου. Ἀλλὰ αἱ περιστάσεις αἱ σημεριναί, μετὰ μίαν καταστροφήν, χρειάζονται κυρίως ἐργασίαν πεφωτισμένην καὶ ἔμπειρον καὶ αὐτὴν ἠμποροῦν νὰ τὴν διευθύνουν ἰδίως οὗτοι, ὡς ἔχοντες εἰδικὴν πολιτικὴν πεῖραν καὶ μόρφωσιν περισσοτέραν· δυστυχῶς ὅμως ἔχουν καὶ οὗτοι τὸ τυπικόν, ἂς τὸ εἴπωμεν καὶ αὐτό, ἐλάττωμα ὅτι δὲν προσπαθοῦν νὰ ἐπιβληθοῦν εἰς τοὺς ὀπαδοὺς τῶν κομμάτων αὐτῶν, ὅπως ἐξ ἄλλου οἱ ὀπαδοὶ τῶν κομμάτων αὐτῶν δὲν προσπαθοῦν νὰ ὑποβληθοῦν εἰς τὴν πειθαρχίαν τῶν ἀρχηγῶν αὐτῶν. Ἐπὶ πλέον δὲ καὶ ἓν ἄλλο τυπικὸν ἐλάττωμα, ὅτι ἀλληλοεπιτίθενται ὄχι μάλιστα διὰ σημαντικὰ πράγματα, καὶ αὐτὸ εἶναι λίαν ἐπιβλαβές. Εἶναι ἐπιβλαβὲς διότι, ὁσασδήποτε διαφορὰς καὶ ἂν ἔχωσιν εἰς τὰ προγράμματά των, καὶ οἱ τρεῖς ἀνήκουν εἰς τὴν αὐτὴν πλευράν. Αἱ ἐπιθέσεις μεταξὺ των ὅθεν μᾶς κατατρίβουν ὅλους ἐνώπιον τοῦ ὁμόφρονος λαοῦ. Αἱ ἐπιθέσεις τῶν ἀντιπάλων δὲν ἐξασκοῦν καμμίαν ἐπιρροήν, διότι προκαλοῦν ἀντίδρασιν μᾶλλον τοῦ ὁμόφρονος λαοῦ κατ’ αὐτῶν. Αἱ ἐπιθέσεις μεταξύ των εἶναι ἐκεῖναι ποὺ ἐξασκοῦν τὴν ὀλεθρίαν αὐτὴν ἐπιρροήν. Εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τέλους νὰ ἀρχίσουν νὰ συνεννοῶνται καὶ νὰ συνεργάζωνται, εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸ κάμουν ὄχι μόνον διότι ἀνήκουν εἰς μίαν πλευράν, ἀλλὰ διότι ἡ κατάστασις τοῦ Ἔθνους, ἡ ἀνάγκη τῆς συμπληρώσεως τῶν ἀναγκῶν αὐτοῦ ἐπιβάλλουν τὴν εἰλικρινῆ συνεργασίαν. Ἠμποροῦν τὰ ἴδια πράγματα νὰ λέγουν καὶ νὰ πράττουν, ἀλλὰ μὲ ἄλλο ὕφος καὶ νὰ φέρουν καλὸν ἀποτέλεσμα, χωρὶς νὰ βλάπτουν. Αὐτὴν τὴν σύστασιν, κύριοι, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ κάμω πρὸς πάντα, καὶ εἶμαι διατεθειμένος νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὑπὲρ πάντας ὑμᾶς ἐγὼ ἔχω τὰ τυπικὰ αὐτὰ ἐλαττώματα, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογήσητε ὅτι τὰ ἔχετε καὶ σεῖς πάντες, καὶ πρέπει ἐπὶ τέλους νὰ τὰ διορθώσωμεν διὰ νὰ ἀναδείξωμεν, ὡς εἶπον, τὰς ἀρετάς μας καὶ ἀνέλθῃ ἡ Συνέλευσίς μας εἰς τὴν περιωπὴν ποὺ ἁρμόζει εἰς αὐτὴν λόγῳ τῆς ἐκλεκτῆς συνθέσεώς της.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γιωτόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§18Π. ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ θλιβερὸν ἐπεισόδιον τῆς παρελθούσης συνεδριάσεως δὲν εἶναι ἢ συνέπεια τῆς ὀξύτητος ἣν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον προσέλαβεν ἡ πολιτικὴ διαμάχη. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ὁμιλήσω ὡς ἀνήκων εἰς ὡρισμένον κόμμα, διότι ὑπάρχουσι στιγμαὶ — καὶ αὗται ἔδει νὰ ὦσι συχνόταται — καθ’ ἃς ὀφείλει τις νὰ αἴρεται ὑπεράνω τῶν κομμάτων. Λησμονοῦμεν ἐν τῇ ὀξύτητι τῆς κοινοβουλευτικῆς διαπάλης, ὅτι καὶ ἡ διατήρησις τῆς ἐξουσίας καὶ ἡ κατάληψις αὐτῆς εἶναι μέσον καὶ οὐχὶ σκοπός. Διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἶναι ἀδιάφορον ἂν ὁ Α ἢ ὁ Β ἀρχηγὸς προΐσταται τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ λαὸς οὐδὲν ἄλλο ζητεῖ ἢ γαλήνην καὶ βελτίωσιν τῶν δυσκόλων ὅρων τῆς ζωῆς του. Ἀδιαφορεῖ διὰ τὰ πάθη μας καὶ τὰς φιλοδοξίας μας καὶ οἰκτίρει ἡμᾶς διὰ ταῦτα. Πρός τινας τῶν στρατιωτικῶν πληρεξουσίων, συμπεριλαμβανομένου καὶ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, θὰ ἐπεθύμουν νὰ συστήσω μεγαλυτέραν ψυχραιμίαν καὶ ἀνεκτικότητα. Ἔχουσιν ἀληθῶς κουράσει ἡμᾶς δι’ ἀνεξαντλήτων ἀφηγήσεων προσωπικοῦ χαρακτῆρος. Ἂς συναισθανθῶμεν πάντες, ἀνεξαρτήτως κομματικῆς ἀποχρώσεως, τὰς ὑποχρεώσεις μας, ὑποχρεώσεις ἱεράς, ἃς ὁ ἐγωισμὸς συχνὰ καταπνίγει, καὶ ἃς ἐνθυμηθῶμεν ὅτι ἔχομεν προορισμὸν νὰ ἐξυπηρετήσωμεν λαϊκὰ καὶ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ οὐχὶ προσωπικοὺς ἐγωισμούς. Κατὰ τὰς ὥρας αὐτὰς τοῦ πείσματος καὶ τῆς ἐξάψεως, καθ’ ἃς θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ τάσις ὅπως ἕκαστον κόμμα ἐπιρρίπτῃ μόνον κατὰ τοῦ ἄλλου τὰς εὐθύνας καταστάσεως ἀληθῶς λυπηρᾶς, ἂς ἀπηχήσωσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ οἱ βαθεῖς οὗτοι λόγοι μεγάλου Ἄγγλου πολιτικοῦ: «Ὁποῖαι σκιαὶ εἴμεθα, πρὸ τῆς διαδρομῆς τοῦ χρόνου καὶ ποίας σκιὰς συνήθως ἐπιδιώκομεν!». Ἀπὸ ἡμᾶς αὐτούς, ἀπὸ τὴν πολύτυρβον ἡμῶν ἐνεργητικότητα οὐδὲν ἄλλο προώρισται νὰ ἐπιζήσῃ, εἰμὴ τὸ καλὸν τὸ ὁποῖον θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀπεργασθῶμεν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας Πατρίδος. Ἀλλὰ πόσον σπανίως σκεπτόμεθα τὸ καλὸν τοῦτο καὶ πόσον συχνὰ ἡμᾶς αὐτούς!

§19Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἀνταποκρίνομαι εἰς ὁμόθυμον εὐχὴν τῆς Συνελεύσεως ὅπως παραιτηθῶσι τοῦ λόγου ὅλοι ὅσοι δὲν ἔτυχε ἀκόμη νὰ γίνουν ἀρχηγοὶ κομμάτων διὰ νὰ τελειώνωμεν.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπολείπεται νὰ ὁμιλήσουν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος οἱ ἐγγεγραμμένοι κ.κ. Μαμάης, Μπακόπουλος, Μιαούλης καὶ Πεζᾶς. Ἐξ αὐτῶν οἱ κ.κ. Μιαούλης καί τινες ἄλλοι εἶναι ἐγγεγραμμένοι διὰ νὰ δικαιολογήσουν τὴν ψῆφόν των.

§21ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Παραιτοῦνται.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ὁ κ. Μαμάης ἔχει τὸν λόγον.

§23Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Κατόπιν ὅλων αὐτῶν τῶν συμβάντων ἐγὼ παραιτοῦμαι.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν θέλουν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων νὰ ὁμιλήσουν, θὰ προηγηθοῦν.

§25Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§27Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν εἶναι ἄγνωστοι εἰς τὴν Συνέλευσιν αἱ ἀπόψεις ἡμῶν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν τῆς Χώρας προβλημάτων. Οὐχὶ πρὸ πολλοῦ χρόνου, κατὰ τὴν συζήτησιν τὴν διεξαχθεῖσαν συνεπείᾳ τῆς παραιτήσεως τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐκθέσω ποῦ, κατὰ τὴν γνώμην μου, ὁδηγεῖ τὴν Ἑλλάδα εὐθέως ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς πολιτείας αὐτῆς. Περαίνων τότε τὸν λόγον μου ἔλεγον ὅτι, ἂν ἡ Συνέλευσις ἔδιδε πάλιν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ψῆφος αὕτη δὲν θὰ εἶχε τὴν δύναμιν νὰ ἀνορθώσῃ τὸ κυβερνητικὸν κῦρος καὶ θὰ ἐχρησίμευε μόνον εἰς τὸ νὰ παρατείνῃ τὴν ἀγωνίαν, ἡ ὁποία κατέχει σήμερον σύσσωμον τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν. Αἱ προβλέψεις μου ἀτυχῶς δὲν διεψεύσθησαν. Ἡ ψῆφος ἐδόθη καὶ ἡ κρίσις ἐπετάθη. Ὀλίγας ἡμέρας κατόπιν ἐσημειοῦτο εἰς τὸ Πολεμικὸν ἡμῶν Ναυτικὸν διάβημα ἀντιπειθαρχικόν, τοῦ ὁποίου εἶναι γνωστὴ ἡ σημασία καὶ ἡ ἔκτασις καὶ τὸ ὁποῖον κρατεῖ ἀκόμη καὶ σήμερον ἐν παραλύσει τὰς θαλασσίας ἡμῶν δυνάμεις. Καὶ μετ’ ὀλίγον πάλιν, πρὶν ἢ ἐπανέλθῃ αἰθρία εἰς τὸν Στόλον, τὰ νέφη ἤρχισαν νὰ ἀναφαίνωνται εἰς τὸν Στρατόν, ὅπως τοὐλάχιστον λέγουν οἱ εἰδότες. Πάντα ταῦτα, κύριοι, δὲν εἶναι εἰμὴ συμπτώματα ἁπλᾶ μιᾶς βαρυτέρας παθήσεως, ἡ ὁποία κατατρύχει τὸν κυβερνητικὸν ὀργανισμόν. Διότι, ἄν ἦσαν ἄλλα τὰ αἴτια, πρὸ πολλοῦ ὁ βίος ἡμῶν ἐν γένει ἤθελεν ἀνακτήσει τὴν ἤρεμον ἐκείνην ὄψιν, ἡ ὁποία ἀποδεικνύει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Λαοῦ πρὸς τοὺς κυβερνῶντας αὐτόν. Εἶχεν ἡ Κυβέρνησις εἰς χεῖράς της ὅλα τὰ μέσα ὅπως ἐξαλείψῃ τελείως πᾶσαν ἀφορμὴν ἀνησυχίας καὶ ὅταν μετὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ ἀντιπειθαρχικοῦ διαβήματος προσῆλθεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐζήτησε τὴν ἠθικὴν αὐτῆς ἐνίσχυσιν, ὅπως διὰ σταθερᾶς καὶ ἀκλονήτου χειρὸς πατάξῃ τὰς ἀντιπειθαρχικὰς τάσεις, ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία ὁμοθύμως ἔσπευσε νὰ παράσχῃ εἰς αὐτὴν ἀπεριόριστον ἐλευθερίαν ἐνεργείας καὶ νὰ ἀποθέσῃ εἰς χεῖράς της ὅλον τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον διέθετεν ὅπως καταστήσῃ τὴν πυγμὴν αὐτῆς βαρυτέραν πρὸς ἐπιβολὴν τῆς τάξεως. Καὶ λέγω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὑπῆρχεν ὁμόθυμος ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως, διότι αἱ ἐπιφυλάξεις αἱ ὁποῖαι ἐξεδηλώθησαν κατὰ τὴν ἐπακολουθήσασαν, ὡς μὴ ὤφελε, καὶ παρὰ τὰς ἐπιμόνους ἡμῶν ἀντιρρήσεις, ψηφοφορίαν, αἱ ἐπιφυλάξεις ἐκεῖναι ἄλλον δὲν εἶχον προφανῆ σκοπὸν εἰμὴ νὰ ματαιώσουν τὴν προσπάθειαν τὴν καταβαλλομένην ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὅπως μετατρέψῃ τὸ κοινὸν αἴσθημα τῆς Συνελεύσεως πρὸς παγίωσιν τῆς τάξεως εἰς ἰδίαν αὐτῆς πολιτικὴν νίκην. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν εἶχον αἱ ἐπιφυλάξεις αἱ ἐκδηλωθεῖσαι. Ἔγιναν περὶ τούτου ρηταὶ δηλώσεις, ὥστε νὰ μὴ χρήζουν ἐξηγήσεως ὅσοι ἕωλοι λόγοι ἠκούσθησαν κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν. Ὁμόφωνος λοιπὸν ὑπῆρχεν ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως καὶ ἡ συνδρομὴ αὐτῆς ἡ παρασχεθεῖσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· εἰς τί ὠφέλησεν ἡ ἠθικὴ ἡμῶν ἐνίσχυσις καὶ ἡ ψῆφος ἡμῶν; Κατὰ ποῖον τρόπον ἡ Κυβέρνησις διεχειρίσθη τὴν ἰδίαν της ἐξουσίαν καὶ τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως; Ποία ὑπῆρξεν ἡ ἐνέργεια αὐτῆς καὶ ποῖα τὰ ἀποτελέσματα; Ποῖος ὑπῆρξεν ὁ ἀπολογισμὸς τὸν ὁποῖον προσεκόμισεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως; Ὁ ἀπολογισμὸς οὗτος ἓν καὶ μόνον οὐσιῶδες κεφάλαιον σήμερον παρουσιάζει, τὴν ἀπομάκρυνσιν ἐκ τῆς Ἀρχῆς τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν. Καὶ ὑπῆρξεν ἡ ἀπομάκρυνσις αὐτή, κύριοι πληρεξούσιοι, αἴτημα κύριον, τὸ κυριώτερον ἴσως ἐξ ὅλων, ὁ θεμελιώδης ὅρος ὁ προβληθεὶς ἐκ μέρους τῶν παραιτηθέντων ἀξιωματικῶν. Ἐπέρριπτον οὗτοι ἐπὶ τοῦ προϊσταμένου αὐτῶν μομφὰς βαρείας. Κατεγίνωσκον εἰς αὐτὸν ὅτι ἐπεζήτει νὰ καταστήσῃ τὸν Στόλον ὑποχείριον, νὰ μεταβάλῃ αὐτὸν εἰς ὄργανον ἀτομικῶν φιλοδοξιῶν, ὅτι παρέλυσε τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ τὰς ναυτικὰς ὑπηρεσίας, ὅτι εἰσήγαγεν εἰς τὸ προσωπικὸν τοῦ Στόλου τὸ αἴσθημα τῆς ἀντιθέσεως καὶ τῆς διχονοίας, εἰσήγαγε δηλαδὴ αὐτὸ ἐκεῖ ὅπου ἕως πρὸ ὀλίγου μόλις δὲν ἐβασίλευεν εἰμὴ σύμπνοια ἀπόλυτος. Αὐταὶ ἦσαν αἱ μομφαὶ αἱ βαρεῖαι, αἱ ἀπευθυνθεῖσαι κατὰ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, μομφαὶ τῶν ὁποίων δὲν ἦτο ἀμέτοχος εὐθυνῶν ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας τὴν πολιτείαν διηρμήνευεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἀποδεχθεῖσα τὴν παραίτησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, ἐδικαίωσε καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν τὰς αἰτιάσεις τὰς βαρείας, τὰς ἐπιρριφθείσας ἐπ’ αὐτοῦ. Ἀπεδέχθη τὴν παραίτησιν καὶ ὑπεχώρησεν εἰς τὰ αἰτήματα τῶν παραιτηθέντων ἀξιωματικῶν. Ἡ ἐντολὴ τὴν ὁποίαν ἔλαβε νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν ἔμεινεν ἔκθετος, καὶ ὁ Νόμος, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ μείνῃ ὄρθιος, ἔπεσε καὶ αὐτός. Ἔπρεπέ τις νὰ πιστεύσῃ, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, θυσιάσασα τὴν πειθαρχίαν, ἀπέβλεψεν εἰς ἕτερον ἀντιστάθμισμα, ἀντιστάθμισμα ἐξ ἴσου πολύτιμον, ἀντιστάθμισμα ἐθνικῆς ἀληθῶς σημασίας, ἀπέβλεψεν εἰς τὴν ἄμεσον ἀποκατάστασιν τῆς λειτουργίας τῶν ναυτικῶν Ὑπηρεσιῶν, αἱ ὁποῖαι, λόγῳ τῆς ἀθρόας τῶν ἀξιωματικῶν ἀποχωρήσεως εἶχον περιέλθει εἰς παντελῆ ἀδράνειαν. Δὲν γνωρίζω ἂν ἐσκέφθη νὰ πράξῃ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις, ἂν ἐπελείφθη ἐνεργείας τινός, διότι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς εὑρέθη ἀντιμέτωπος ἑτέρας κινήσεως, ἡ ὁποία δὲν ἔφερε πλέον χαρακτῆρα ἀντιπειθαρχικόν, ἡ ὁποία εἶχε χαρακτῆρα ἀπείρως βαρύτερον, τὸν χαρακτῆρα καθαρῶς στασιαστικῆς ἀπέναντι τοῦ Κράτους ἐνεργείας, εὑρέθη ἀπέναντι τῆς μερίδος τῆς ἑτέρας τῶν ἀξιωματικῶν, τῆς μερίδος τῶν παραμεινάντων, οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Στόλου διεμήνυον πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως, πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, ἂν ἤθελε σκεφθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπαφὴν πρὸς τοὺς παραιτηθέντας ἀξιωματικοὺς καὶ νὰ ἐπαναφέρῃ αὐτοὺς εἰς τὴν ἐνεργὸν καὶ πάλιν ὑπηρεσίαν, αὐτοὶ ἤθελον ἐξέλθει τῆς νομιμόφρονος στάσεως, ἤθελον ἀντιτάξει τὴν δύναμιν τοῦ στόλου, τὴν δύναμιν τῶν πλοίων καὶ τῶν πυροβόλων αὐτῶν ἐναντίον τῶν νομίμων τοῦ Κράτους ἐξουσιῶν. Αὕτη ὑπῆρξεν ἡ καθαρὰ ἔννοια τοῦ τελεσιγράφου, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυναν πρὸς τοὺς ἐκπροσωποῦντας τὸ Κράτος οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι παρέμειναν εἰς τὴν θέσιν των. Καὶ εἶναι ἀνάξιον τῆς Συνελεύσεως νὰ ζητῆται καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἡ ἀλλοίωσις τῆς ἐννοίας ἀληθειῶν ἀνεπιδέκτων παρερμηνείας. Τί ἔπραξεν ἀπέναντι τῆς στάσεως ταύτης ἡ Κυβέρνησις; Τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις διαχειριζομένη τὴν ἐντολὴν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, κραταιουμένη διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν; Ἐπέβαλε τὸ κράτος τοῦ Νόμου; Ὄχι, κύριοι, ἔκλινε καὶ πάλιν ταπεινῶς καὶ ἐν σιγῇ τὴν κεφαλὴν καὶ ὑπέκυψε καὶ πάλιν. Καὶ ὑπέκυψε καὶ πάλιν ὁ Νόμος καὶ ἐξεμηδενίσθη ἡ ἔννοια τῆς πειθαρχίας, τὴν ὁποίαν διεκήρυξεν ὅτι ἤθελεν ἀναστηλώσει. Ὁ Νόμος οὗτος κεῖται σήμερον ἐκτάδην ὑπὸ τὸ διπλοῦν θανάσιμον τῆς Κυβερνήσεως πλῆγμα. Εἶναι ἡ στυγνὴ ἀλήθεια, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ τὴν ἀντιμετωπίσωμεν. Καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις κατέφερε τὸ πλῆγμα αὐτὸ κατὰ τῆς ἐννοίας τοῦ Κράτους, ἂς ἐξετάσωμεν ποία τουλάχιστον ὑπῆρξεν ἡ τύχη ἡ ὁποία ἐπεφυλάσσετο εἰς τὸ Ναυτικόν, εἰς τὸν Στόλον ἡμῶν. Θλίβομαι, κύριοι, εἰλικρινῶς, διότι προσπάθεια καταβάλλεται ὅπως μειωθῇ ἡ ἐντύπωσις ἡ παραγομένη ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι σήμερον αἱ κατὰ θάλασσαν πολεμικαὶ ἡμῶν Ὑπηρεσίαι περιῆλθον εἰς πλήρη σχεδὸν ἀδυναμίαν κανονικῆς λειτουργίας. Θὰ ἤρκει πρὸς τοῦτο νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν της ἡ Συνέλευσις δύο καὶ μόνον περιστατικά: Ὅτι ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι εἶναι παρόντες ἐν Ἑλλάδι — περὶ τῶν ἄλλων οὐδὲν γνωρίζομεν — καὶ οἱ ὁποῖοι ἀνέρχονται εἰς 206 ἐν ὅλῳ, παρῃτήθησαν 158 καὶ παραμένουσιν ἐν ὑπηρεσίᾳ 48 μόνον! Καὶ θὰ ἤρκει ἀκόμη νὰ ἴδωμεν ὅτι Ὑπηρεσίαι ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων στεροῦνται τελείως ἀξιωματικῶν. Ὅτι εἰς τὸ Ὑπουργεῖον λ. χ. τῶν Ναυτικῶν, εἰς τὴν Διεύθυνσιν τῶν Τεχνικῶν Ὑπηρεσιῶν δὲν ὑπηρετεῖ ἀξιωματικὸς κανείς! Εἰς τὸ Τμῆμα τοῦ Πυροβολικοῦ οὐδείς, εἰς τὸ Τμῆμα τῶν Τορπιλλῶν οὐδείς, εἰς τὴν Διεύθυνσιν Τοπογραφίας οὐδείς, εἰς τὴν Διεύθυνσιν τῶν Πληρωμάτων οὐδείς, εἰς τὴν Διεύθυνσιν Μεταβατικοῦ οὐδείς, εἰς τὴν Διεύθυνσιν Ἐξοπλισμοῦ οὐδείς, εἰς τὴν Διεύθυνσιν Μηχανικοῦ οὐδείς, εἰς τὴν Διεύθυνσιν Τορπιλλοβόλων οὐδείς, εἰς τὰ πλοῖα τὰ παρωπλισμένα οὐδείς, εἰς τὴν «Ἕλλην» οὐδείς, εἰς τὴν Γενικὴν Ἐποπτείαν τῆς Κατωτέρας Ἐκπαιδεύσεως οὐδείς, εἰς τὴν Σχολὴν Σημάτων οὐδείς, εἰς τὴν Σχολὴν Ἀρμενιστῶν οὐδείς, εἰς τὴν Σχολὴν τῶν Δοκίμων οὐδείς. Καὶ οὕτω καθεξῆς. Ἀλλὰ καὶ αἱ λοιπαὶ Ὑπηρεσίαι πράγματι δὲν λειτουργοῦν ἐλλείψει ἐπαρκοῦς προσωπικοῦ. Δὲν πρέπει ν’ ἀποκρύπτωμεν τὴν πραγματικὴν κατάστασιν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Εὑρισκόμεθα λοιπὸν σήμερον ἐνώπιον διττοῦ θλιβεροῦ θεάματος· ἀφ’ ἑνὸς ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμοῦ τὴν πλήρη τῆς ἐννοίας τοῦ Κράτους ἀναίρεσιν καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὸ Ναυτικὸν ἐν πλήρει παραλύσει χάρις εἰς τὴν πολιτείαν καὶ τὰ μέτρα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Εἰς αὐτὰ ἀπέληξεν ἡ ἐντολὴ μὲ τὴν ὁποίαν περιέβαλεν ἡ Συνέλευσις τὴν Κυβέρνησιν, αὐτοὶ ὑπῆρξαν οἱ καρποὶ τῆς δοθείσης παρ’ ὑμῶν ψήφου. Ἀτυχῶς ἡ εἰκὼν τῆς ἀποσυνθέσεως, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει ὁ Στόλος ἡμῶν, δὲν εἶναι, ὡς καὶ ἄλλοτε ἔλεγον, φαινόμενον μονομερές. Εἶναι σύμπτωμα ἁπλῶς ἑνιαίας ἐκλύσεως, τῆς ὁποίας τὰ συμπτώματα, πότε τὸ ἕν, πότε τὸ ἕτερον, λαμβάνουν χαρακτῆρα ὀξύτατον. Αἱ ἀξιοθρήνητοι σκηναί, κύριοι, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν πρὸ δύο ἡμερῶν εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς Μακεδονίας δὲν ἀμφιβάλλω ποσῶς — στεροῦμαι τοὐλάχιστον στοιχείων ἵνα τὸ ἀμφισβητήσω — ὅτι ἐνέχουν τὴν περιωρισμένην σημασίαν τὴν ὁποίαν ἀπέδωκεν εἰς αὐτὰς ἡ Κυβέρνησις. Ἂν τὸ ἔγκλημα τὸ κατάπτυστον εἶχεν ἐλατήρια φύσεως γενικωτέρας, θὰ ἔπρεπε νὰ ἀπελπισθῶμεν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὅμως ἐλατήρια στενοῦ χαρακτῆρος προεκάλεσαν τὰς σκηνάς, πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι παρόμοιαι ἀνωμαλίαι δὲν ἐμφανίζονται εἰμὴ εἰς ἐκρύθμους καταστάσεις καὶ ἐν μέσῳ ἀτμοσφαίρας νοσηρᾶς. Ὅταν ἐκ τῶν ἄνω ὁ τόνος εἶναι ὑγιὴς καὶ τὸ αἴσθημα τοῦ δικαίου καὶ τῆς τάξεως κυριαρχῇ, δὲν ἀποτολμῶνται τοιαῦται πράξεις παρὰ τῆς ἐνόπλου δυνάμεως. Εἶναι περιττὸν νὰ λεπτολογῶμεν ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει αὐταρχικὰς διαθέσεις καὶ ροπὰς δικτατωρικάς. Εἶναι ὑπό τινα ἔποψιν φυσικὴ ἡ ροπὴ πρὸς τὴν αὐθαιρεσίαν καὶ τὰ συστήματα τὰ ὁποῖα ἐνσαρκώνει αὕτη, ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καθ’ ἕξιν ἐσυνήθισαν νὰ ἀποδίδουν ἰδιαιτέραν βαρύτητα εἰς τὴν ὑλικὴν ἐπιβολήν. Ἴσως νὰ ἐκδηλώνῃ τὴν προτίμησιν ταύτην ἐντονώτερον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἴτε ὑπὸ μορφὴν παιγνιώδη, ὡς θέλει νὰ λέγῃ, εἴτε ὑπὸ μορφὴν σοβαροφανῆ, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ ἴδιον. Τὰ πολιτεύματα ὅμως δὲν ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὰς διαθέσεις τῶν ἀτόμων. Ἔρεισμα τῶν πολιτευμάτων τῶν φιλελευθέρων εἶναι ἡ πρὸς αὐτὰ πίστις καὶ ἀφοσίωσις τοῦ λαοῦ, τοῦ λαοῦ τοῦ ἐνόπλου καὶ τοῦ λαοῦ τοῦ ἀόπλου, καὶ τὴν πίστιν ταύτην ἐξασφαλίζει Κυβέρνησις μόνον ἀγαθή. Ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως χθὲς ὅτι μετὰ μίαν πολιτειακὴν μεταβολὴν εἶναι φυσικὸν νὰ παρατηρῶνται τάσεις ἀτομιστικαί. Ἡ πολιτειακὴ μεταβολὴ χρησιμεύει ἀνέκαθεν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὡς τράγος ἀποδιοπομπαῖος, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπισωρεύει ὅλα τὰ ἴδια αὑτοῦ σφάλματα. Εἰς τὴν πολιτειακὴν μεταβολὴν ὀφείλεται ἡ δικαστικὴ μετανάστευσις, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ ἀρχίσῃ μετ’ ὀλίγον, καὶ ὁ σάλος ὁ παρασκευαζόμενος εἰς τὸ ἀνώτατον ἐκπαιδευτικὸν ἵδρυμα διὰ τῆς μελετωμένης ἀθρόας τῶν λειτουργῶν αὐτοῦ ἐκτοπίσεως. Αὐτὴν βαρύνει ἡ ἐκροὴ τοῦ δημοσίου πλούτου πρὸς πᾶσαν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν μάτην προσπαθοῦν νὰ ἀναχαιτίσουν αἱ εἰλικρινεῖς ἀλλὰ στιγμιαῖαι ἐκρήξεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Εἶναι αὕτη ὑπεύθυνος ἀκόμη δι’ ὅλας τὰς προσωπικὰς ἀπόψεις, αἱ ὁποῖαι ρυθμίζουν τὸ νομοθετικὸν καὶ διοικητικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὴν ἐξάρθρωσιν τοῦ Στόλου, διὰ πᾶσαν ἀτασθαλίαν. Ὄχι δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τὴν σκόπιμον τῆς Δημοκρατίας παραμόρφωσιν. Δὲν ὑποβιβάζει αὕτη, ἀλλ’ ἐξαίρει καὶ τοὺς πολίτας καὶ τὰς Ἀρχὰς καὶ στρέφει τὴν προσοχήν των πρὸς τοὺς ὁρίζοντας τῶν γενικῶν συμφερόντων, τὰ ὁποῖα ἑδραιοῦνται διὰ τῆς τάξεως καὶ τῆς εὐνομίας. Κύριοι πληρεξούσιοι, πρόκειται μετ’ ὀλίγον νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν μας. Διατελεῖ ἐν γνώσει ἤδη ἡ Συνέλευσις τῶν ἐνεργειῶν καὶ τῶν εὐθυνῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἐπιτακτικῶν ἀξιώσεων τὰς ὁποίας προβάλλει ἡ δημοσία γνώμη. Καλεῖσθε μετ’ ὀλίγον νὰ κυρώσητε διὰ τῆς ψήφου σας τὴν κοινὴν συνείδησιν καὶ νὰ ἀποφασίσητε ἂν κατὰ τὸ τετράμηνον, τὸ ὁποῖον θέλει μεσολαβήσει μέχρι τῆς ἐπαναλήψεως τῶν ἐργασιῶν τοῦ Σώματος, ὁμοία ἢ ἄλλη τῆς μέχρι τοῦδε θέλει τηρηθῆ κατεύθυνσις. Καὶ τοῦτο ζητῶ, τὸ κατ’ ἐμέ, μόνον παρ’ ὑμῶν: νὰ κρίνητε ἠρέμως μεταξὺ τῆς τύχης τῆς Κυβερνήσεως ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς τύχης τῆς Πατρίδος ἀφ’ ἑτέρου. (Χειροκροτήματα).

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σοφούλης ἔχει τὸν λόγον.

§29Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας ἀγαπητοῦ συναδέλφου, θεωρῶ ὅλως ἄσκοπον καὶ νὰ θίξω κἂν τὰ δύο σημεῖα τὰ ὁποῖα ἀπετέλεσαν τὸ κυριώτερον θέμα, τὴν κυριωτέραν ἀφορμὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης συζητήσεως. Καὶ θὰ φέρω τὸν λόγον μόνον ἐπὶ τῆς καθόλου πολιτικῆς καταστάσεως, τῆς ὁποίας συμπτώματα εἶναι καὶ αἱ τελευταῖαι νοσηραὶ ἐκδηλώσεις ἐν τῷ Ναυτικῷ καὶ τῷ Στρατῷ. Πρὸ πολλοῦ εἶχον μορφώσει τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἐτράπη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς πεπλανημένην ὁδόν, εἰς τὸ τέρμα τῆς ὁποίας μᾶς ἀναμένουν σκληραὶ ἀπογοητεύσεις καὶ νέαι ἐθνικαὶ συμφοραί. Καὶ τὴν πεποίθησίν μου ταύτην μοὶ ἐνίσχυσεν ἔτι μᾶλλον μία πρόχειρος σύγκρισις πρὸς μίαν προγενεστέραν ἄλλην μετεπαναστατικὴν περίοδον ἀνάλογον πρὸς τὴν σημερινήν. Μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909 ἡ Ἑλλὰς ὅλη εἶχεν αἰσθανθῆ ἀμέσως τὴν στιβαρὰν χεῖρα καὶ τὴν ἁδρὰν διάνοιαν, ἡ ὁποία ἀνέλαβε νὰ πραγματοποιήσῃ τοὺς πόθους καὶ τὴν νέαν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Εἶχεν αἰσθανθῆ τὴν ζωογόνον πνοὴν μιᾶς νέας μεγάλης δημιουργίας. Καὶ ἡ μεταβολὴ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως, ἡ ἐξασφαλίσασα ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν ζηλευτὴν εὐνομίαν καὶ πρόοδον, ἀληθῆ Δικαιοσύνην καὶ ἐλευθερίαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἡ μεταβολὴ αὐτὴ τῆς καταστάσεως ἐγένετο συνειδητὴ καὶ εἰς τὸν τελευταῖον ἀγρότην τῆς τελευταίας κοινότητος τοῦ Κράτους. Σήμερον ὅμως ἀτυχῶς καὶ μετὰ τὰ συγκλονιστικὰ γεγονότα, μετὰ τὴν κατάλυσιν τοῦ μοναρχικοῦ καθεστῶτος, μετὰ τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος οὔτε ἡ ἐλαχίστη νέα ροπὴ ἐξεδηλώθη οὔτε ὡς θέλησις πρὸς μίαν νέαν ζωὴν καὶ ὡς δύναμις πρὸς μίαν νέαν δημιουργίαν. Ἡ νομοθετικὴ ἐργασία ἡ ὑποβληθεῖσα εἰς τὴν ψῆφον καὶ τὴν κρίσιν ἡμῶν δὲν φανερώνει τίποτε μαρτυροῦν ἕνα νέον ὑπέρτερον ρυθμόν, ἕνα πνεῦμα δημιουργικόν, ἀνακαινιστικόν, ἀλλ’ εἶναι συνέχεια τῆς παραδόσεως τῆς παλαιᾶς, παλαιᾶς παραγωγῆς καὶ συγκομιδῆς, εἶναι ὑλικὸν ἐκ τῶν ἀνεξαντλήτων ἀποθηκῶν τῶν νομοθετικῶν συνεργείων τῶν Ὑπουργείων. Τὸ μόνον δὲ νέον στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον κυριαρχεῖ τῆς σημερινῆς καταστάσεως, εἶναι ἡ μεγαλορρημοσύνη, ἡ μεγάλαυχος φράσις, ἡ ὁποία φανερώνει μόνον πόσον ζωηρὸν εἶναι τὸ συναίσθημα τῆς αὐταρεσκείας καὶ πόσον ἰσχυρὰ εἶναι ἡ πεποίθησις τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τὴν ἰδίαν αὐτῆς ἐπάρκειαν. Κατὰ τὰ ἄλλα, μέθοδοι καὶ ἀντιλήψεις μικροπολιτικαί, γνώριμοι ἐκ τοῦ παρελθόντος, ἐπηυξημέναι ἔτι μᾶλλον, ἀποτελοῦν καὶ σήμερον τὸ κύριον στοιχεῖον τῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Οὐδεμία ἐξεδηλώθη κυβερνητικὴ ἀντίληψις πρὸς νέαν ὤθησιν, νέαν κατεύθυνσιν, πρὸς ἐξυγίανσιν, ἠθικοποίησιν καὶ πᾶν ἄλλο ἢ πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα καὶ πρὸς τὰς ἠθικὰς δημοκρατικὰς ἀρχὰς ἐνηρμονίσθη ἡ διοίκησις ἡμῶν. Ὁ ὑπαλληλικὸς κόσμος, ὁ ἐκτὸς τοῦ κέντρου μάλιστα εὑρισκόμενος, μὲ ἀμφίβολον τὸ αἴσθημα τῆς ἀφοσιώσεως αὐτοῦ πρὸς τὸ πολίτευμα διαχειρίζεται τὴν Ἐξουσίαν ἐν ὀνόματι τῆς Δημοκρατίας, ὑπὸ πνεῦμα ἀπολύτου δεσποτισμοῦ κυριάρχου τάξεως, ἄστοργος πρὸς τὰ νόμιμα συμφέροντα, ἀδιάφορος πρὸς τὰ δίκαια τοῦ πολίτου. Εἶναι ὅμως φανερὸν ὅτι ἡ Δημοκρατία, στηριζομένη ἐπὶ τοιαύτης διοικήσεως, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ὅτι εἶναι τεθεμελιωμένη ἐπὶ ἀκλονήτων βάσεων, διότι τὸν χαρακτῆρα ἑνὸς πολιτεύματος δὲν προσδίδει ἡ ἐξωτερικὴ μορφὴ αὐτοῦ, ἀλλ’ ὁ τρόπος τῆς διοικήσεως, ἡ ψυχή, τὸ πνεῦμα, τὸ αἴσθημα, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἐμφορεῖται ἡ ὅλη διοίκησις, ἡ ὅλη ζωή. Ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐπιδιώξας πανηγυρικῶς τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος, δὲν ἀπέβλεπεν εἰς τὸν πλουτισμὸν τῆς νομοθεσίας, νομοθεσίας ἀμφιβόλου ὠφελιμότητος, ἀλλ’ ἀπέβλεπε κυρίως εἰς τὴν μεταβολὴν τῆς διοικήσεως αὐτοῦ, εἰς τὴν ἀναμόρφωσιν τοῦ ὑπαλληλικοῦ κόσμου. Χρηστότητα καὶ αὐθόρμητον προθυμίαν ἐκ μέρους τῶν Ὀργανώσεων τῆς Ἐξουσίας, αὐστηρὰν οἰκονομίαν καὶ σύντονον πρόνοιαν τῶν πρακτικῶν ἀναγκῶν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἐπεδίωκε κυρίως διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Μὲ αὐτὰς τὰς ἐλπίδας ἀπέβλεπε πρὸς τὴν πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, ἐλπίδας τραγικῶς διαψευσθείσας καὶ ὁ λαὸς σήμερον ἀντικρύζει μίαν πραγματικότητα ὅλως ἀντίθετον πρὸς τὰς ἐπιθυμίας του, πρὸς τοὺς πόθους, πρὸς τὰς ἀξιώσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης. Ὅ,τι δὲ κυρίως χαρακτηρίζει τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ἡ τελεία ἔλλειψις πολιτικοῦ προγράμματος μὲ σταθερὰν κατεύθυνσιν πρὸς σαφῶς καθωρισμένον τέρμα. Ἀπεναντίας ἐφήρμοσε νέαν πολιτικὴν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν. Ἡ ἀξιοθρήνητος δὲ τύχη τοῦ ψηφίσματος τῆς Γερουσίας παρέχει ἐμφαντικὴν ἀπόδειξιν τῆς τελείας ἐλλείψεως πολιτικῆς θετικῆς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις τὸ σχέδιον ψηφίσματος τοῦτο μὲ τὴν ἐκδήλωσιν βαθυτάτης πεποιθήσεως, ὅτι ἐπιβάλλεται ἡ ἄμεσος συγκρότησις τῆς Γερουσίας διὰ νὰ προσλάβῃ τὸ πολίτευμα τὴν πλήρη αὑτοῦ δημοκρατικὴν μορφήν, διὰ νὰ καταστήσῃ ὁμαλωτέραν τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν, διὰ νὰ στερεωθῇ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ ἐπὶ τέλους ἡ συμφιλίωσις ἡ τόσον ποθητὴ τῶν δύο ἀντιθέτων πολιτικῶν κόσμων. Καὶ ὅμως τὸ σχέδιον τοῦτο τοῦ ψηφίσματος, ἐκ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις ἐξήρτησε, κατὰ τὴν κρίσιν της, τόσον μεγάλα ἐθνικὰ ἀγαθά, ἐλησμόνησε σήμερον καὶ ἀπέρριψεν εἰς τὸν κάλαθον τῶν ἀχρήστων καὶ τοῦτο μόνον διὰ νὰ ἀποσοβήσῃ μίαν ἐνδεχομένην ἀποδοκιμασίαν τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλά, κύριοι, πῶς κρίνεται ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὸ θάρρος τῆς πολιτικῆς της γνώμης, ἡ ὁποία θυσιάζει τὰς πολιτικὰς πεποιθήσεις της ἵνα μὴ ἐκτεθῇ εἰς μίαν δυσμενῆ ἐκδήλωσιν τῆς Συνελεύσεως, διακινδυνεύουσα τὴν κυβερνητικὴν αὑτῆς εὐστάθειαν; Κυβέρνησις εἰς τὰς σκέψεις τῆς ὁποίας ἐπικρατεῖ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἡ φιλαρχία, Κυβέρνησις ἡ ὁποία δὲν νομίζει ὡς ἀποκλειστικὸν προορισμὸν αὑτῆς τὴν ἀνένδοτον προσπάθειαν πρὸς ἐφαρμογὴν ἑνὸς πολιτικοῦ προγράμματος, Κυβέρνησις ἡ ὁποία θεωρεῖ ὡς κύριον καὶ ἀποκλειστικὸν σκοπὸν τὴν ἀντὶ πάσης θυσίας καὶ πάσης ὑποχωρήσεως διατήρησιν τῆς Ἐξουσίας αὑτῆς, δὲν ἀποτελεῖ μόνον κίνδυνον τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ ἠθικὸν καὶ κοινωνικὸν κίνδυνον τῆς Χώρας. Καὶ δυστυχῶς τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς αὑτῆς ἐν τῇ κυρίᾳ των ἐμφανίσει ἔχομεν ἤδη ἐνώπιον ἡμῶν. Καὶ δὲν εἶναι μόνον ἡ φιλαρχία τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὸ μόνον σκιερὸν αὑτῆς σημεῖον, ἀλλὰ καὶ ἡ ἔλλειψις οἱασδήποτε συνοχῆς ἡ ὁποία νὰ παρουσιάζῃ τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἓν ἑνιαῖον συγκρότημα, ὡς μίαν ἑνιαίαν ἰδέαν. Εἶναι ἀπίστευτον, ἀλλ’ ὅμως ἀληθές, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὡς ἐμφανίζεται παρουσιάζει τὸ μᾶλλον ἀσύντακτον καὶ τὸ μᾶλλον ἀνοργάνωτον Σῶμα, ἀνοργάνωτον εἰς ἰδέαν, ἀνοργάνωτον καὶ εἰς δρᾶσιν. Ποσάκις ἡ Συνέλευσις δὲν εἶχε τὴν ἀτυχίαν κατ’ αὐτὴν τὴν συζήτησιν τὴν νομοθετικὴν νὰ ἀντικρύσῃ τὸ θέαμα τὸ λυπηρὸν μιᾶς συγχύσεως γνωμῶν μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, θέαμα ἥκιστα συντελεστικὸν διὰ τὸ κῦρος καὶ τὸ γόητρον τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι δὲ μικρότερον πολιτικὸν μειονέκτημα ἡ ἔλλειψις οἱασδήποτε ἐπαφῆς πρὸς τὴν πραγματικότητα, ἡ ὁποία χαρακτηρίζει τὴν Κυβέρνησιν. Τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διακρίνει βεβαίως μία ἐξαιρετικὴ μόρφωσις, πλουσία γνῶσις καὶ πολυμερὴς ἀνάγνωσις, ἀλλὰ δυστυχῶς τὸ βιβλίον τῆς Ἑλλάδος μένει κλειστὸν ἢ βιβλίον δυσανάγνωστον εἰς αὐτόν, καὶ ἕνεκα τούτου δὲν κατώρθωσε νὰ ἀνακαλύψῃ τὸν δρόμον ὁ ὁποῖος ὁδηγεῖ εἰς τὴν ἑλληνικὴν ψυχὴν καὶ φέρει εἰς τὴν ἑλληνικὴν πρόοδον. (Χειροκροτήματα). Εἰς ὅλα αὐτὰ ὁμοῦ συνδυαζομένη καὶ ἡ ἀβουλία, τὸ ἀναποφάσιστον, ἡ διστακτικότης, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἐπιδεικνύει ἀπέναντι τῶν ἑκάστοτε παρουσιαζομένων σοβαρῶν ζητημάτων εἴτε κοινωνικῶν εἴτε στρατιωτικῶν, εἰς ὅλα αὐτὰ ὁμοῦ συνηνωμένη καὶ ἡ εὐχέρεια τῆς διαθέσεως τοῦ δημοσίου πλούτου εἰς δαπάνας ἐντελῶς περιττάς, ἐκλόνισαν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἐδημιούργησαν δυσφορίαν καὶ μίαν ἀνώμαλον κατάστασιν, ἡ ὁποία, παρατεινομένη, θὰ καταλήξῃ εἰς μίαν τελείαν κυβερνητικὴν ἀποσύνθεσιν καὶ ἀναρχίαν. Παρ’ ὅλην δὲ τὴν αἰσιοδοξίαν, τὴν ἀνίατον αἰσιοδοξίαν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν αἴσθησιν τοῦ ὁποίου προσπίπτει μόνον τὸ ρόδινον χρῶμα, εἶναι βέβαιον ἐν τούτοις ὅτι σήμερον εἰς οὐδεμίαν ἐπαφὴν πρὸς τὴν δημοσίαν συνείδησιν εὑρίσκεται ἡ Κυβέρνησις, ἀπὸ τῆς ὁποίας μάλιστα καθ’ ἑκάστην ἐπὶ μᾶλλον ἀπομακρύνεται καὶ ἕνεκα τούτου ἡ Κυβέρνησις στερεῖται τῆς πραγματικῆς δυνάμεως, στερεῖται τοῦ κύρους ἐκείνου τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ προσθέσῃ ἡ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως παρὰ μόνον ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Διὰ τῆς γενομένης συζητήσεως παρέχεται πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἡ εὐκαιρία, ὅπως αἰρομένη εἰς τὸ ὕψος τοῦ προορισμοῦ της καὶ ἀνταποκρινομένη πρὸς τὴν δημοσίαν γνώμην, ἀποδείξῃ ὅτι δὲν ἐγένετο ἐπιλήσμων τῶν ὑποχρεώσεων αὐτῆς πρὸς τὴν ἐντολὴν τοῦ λαοῦ. Κατὰ τὴν ἱστορικὴν αὐτὴν στιγμὴν ὁ λαὸς στρέφει τὰ βλέμματα πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ ἐναγωνίως ἀναμένει τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς. Καὶ εἶναι ἱστορικὴ αὐτὴ ἡ στιγμή, διότι ἐξ αὐτῆς ἐξαρτᾶται ὄχι μόνον ἡ τύχη τοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἐν μέρει καὶ τὸ μέλλον τῆς Χώρας. Καταψηφίζοντες, κύριοι, τὴν Κυβέρνησιν σώζετε τὴν Δημοκρατίαν, καταψηφίζοντες τὴν Κυβέρνησιν σώζετε τὴν τάξιν καὶ συντελεῖτε εἰς τὴν ἀναπτέρωσιν τοῦ ἠθικοῦ κύρους καὶ τῆς ἐννοίας τοῦ Κράτους. (Χειροκροτήματα). Διότι σήμερον, ἀντὶ τῆς ὑποσχεθείσης ἐξυγιάνσεως, ἀντὶ τῆς προσδοκωμένης ἀνορθώσεως, ἡ Ἑλλὰς δοκιμάζει καὶ πάλιν μίαν νέαν νοσηρὰν κρίσιν μᾶλλον ἐπικίνδυνον ἢ κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ ὑφίσταται, ἐκ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, μίαν γενικὴν φθοράν, φθορὰν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας καὶ φθορὰν ὅλων τῶν δυνάμεων τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν αὐτῆς, φθορὰν ἡ ὁποία δὲν φείδεται οὐδ’ αὐτὸ τὸ ἄδυτον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. (Χειροκροτήματα).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§31Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι γνωστόν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν ἐτήρησα ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως τὴν στάσιν τοῦ ἐκ συστήματος ἐπικριτοῦ, τὴν στάσιν τοῦ καθαρῶς ἀντιπολιτευομένου. Ἐπροσπάθησα πάντοτε, ἐφόσον τοῦτο ἦτο δυνατόν, νὰ κρίνω ἀμερολήπτως περὶ τοῦ ἔργου αὐτῆς καὶ νὰ ὑποβοηθήσω τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὰς δυσχερείας τὰς ὁποίας συνήντα κατὰ τὰ πρῶτα βήματα αὐτῆς πρὸς ἐμπέδωσιν τοῦ δημοκρατικοῦ ἔργου. Ἐτήρησα τὴν στάσιν τοῦ ποθοῦντος εἰλικρινῶς νὰ ἀποφευχθῇ ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως, διότι προῃσθανόμην ὅτι ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ καὶ λόγῳ τῆς καταγωγῆς αὐτῆς καὶ λόγῳ τῶν ἀνωμάλων συνθηκῶν, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐγεννήθη καὶ ἐξελέγη καὶ λόγῳ τῶν γεγονότων τὰ ὁποῖα ἐπηκολούθησαν ὀλίγον μετὰ τὴν σύγκλησιν αὐτῆς, ᾐσθανόμην, λέγω, ὅτι δύσκολον, λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν καὶ τῶν μεγάλων δυσχερειῶν τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου, δύσκολον πρᾶγμα θὰ ἦτο μακρὸς βίος οἱασδήποτε Κυβερνήσεως. Καὶ ἐνόμιζον, ἀφοῦ προέβλεπον, ἴσως ἐσφαλμένως, ἀλλὰ κατ’ ἐμὲ ἀσφαλῶς, ὅτι ἦτο προωρισμένον νὰ διαδέχωνται ἀλλήλας αἱ Κυβερνήσεις, Κυβερνήσεις πᾶσαι δημοκρατικαί, καὶ ἀφοῦ ἔβλεπον ὅτι ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης δὲν ἐπῆλθε κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν εἰς πάσας τὰς πολιτικὰς ἀποχρώσεις ἡ υἱοθέτησις τῆς Δημοκρατίας, ἐνόμιζον, λέγω, ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένον εἰς ἐμὲ νὰ προσπαθήσω, ὥστε ὁ βίος ἑκάστης ἐκ τῶν Κυβερνήσεων, αἵτινες ἐπέπρωτο νὰ διαδέχωνται ἀλλήλας, νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν μακρότερος, ἵνα ἀχθῇ εἰς πέρας τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον παρὰ τῷ λαῷ ἀλληλεγγύως θὰ ἐβάρυνε πάσας τὰς Κυβερνήσεις, τὰς ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς συγκλήσεως τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐντεῦθεν. Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ πρόθεσίς μου ἡ εἰλικρινὴς καὶ ἀνεπιφύλακτος. Δὲν παρέλειψα, ὁσάκις ἀντελαμβανόμην ὅτι σχέδιά τινα τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀνταπεκρίνοντο εἰς τὰ γενικώτερα συμφέροντα τῆς Χώρας, δὲν παρέλειψα νὰ δηλώσω τὴν ἀντίληψίν μου κατὰ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον. Ἀναφέρω τὸ σχέδιον τῆς Γερουσίας, ἀναφέρω τὸ σχέδιον τοῦ περιορισμοῦ τῆς χρησιμοποιήσεως τῶν καταθέσεων τῶν Τραπεζῶν, ἀναφέρω ἐπίσης τὰς ἰδέας μου περὶ τοῦ περιορισμοῦ διὰ τὴν ἔκδοσιν Νομοθετικῶν Διαταγμάτων. Ἠρχόμην δὲ χθὲς ἀποφασισμένος νὰ ἀκούσω τὴν συζήτησιν καὶ νὰ σχηματίσω γνώμην ὡς ἀμεροληπτῶν κριτὴς ὑποθέσεων, ἂν ὑπῆρχον σαφεῖς πράξεις δεικνύουσαι ἐπικειμένους τοὺς κινδύνους μιᾶς στρατοκρατικῆς ἐπιβολῆς, κινδύνους τοὺς ὁποίους εἰλικρινῶς καὶ μετὰ γνησίου πατριωτισμοῦ, ἀποκλείοντος οἱανδήποτε ἰδέαν ἀλλοίας ἑρμηνείας, ἦλθε νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς ἐμέ, ἀληθῶς συγκεκινημένος, ὁ ἐκ Ροδόπης ἀξιότιμος συνάδελφος. Ἠκούσατε ὅ,τι εἶχε τὴν εὐγενῆ καλωσύνην νὰ εἴπῃ εἰς ἐμὲ πρὸ ἡμερῶν καὶ ἐπανέλαβε τὴν δήλωσιν χθές, ὅτι θὰ ἦτο πρόθυμος, νομίζων τὴν ἐμὴν μετριότητα κατάλληλον ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὰς κυβερνητικὰς δυσχερείας, ὅτι θὰ ἦτο πρόθυμος νὰ θέσῃ ἄνευ ὅρων τὴν δύναμιν τοῦ Κόμματος τῶν Ἐθνικῶν Δημοκρατικῶν εἰς ὑποστήριξίν μου. Ηὐχαρίστησα εὐγνωμόνως διὰ τὴν τιμήν, ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐπεφυλάχθην νὰ καταρτίσω τὴν γνώμην μου ἐκ τῶν συζητήσεων αἱ ὁποῖαι θὰ διεξήγοντο κατὰ τὴν χθεσινὴν ἑσπέραν ἐπὶ τοῦ γνωστοῦ ζητήματος. Δὲν ἠθέλησα, ἁπλῶς διὰ νὰ ἀναλάβω ἐγὼ τὴν Ἐξουσίαν, νὰ ἀποκλίνω ἀπὸ τῆς γραμμῆς τὴν ὁποίαν εἶχον χαράξει ἐξ ἀρχῆς, νὰ ὑποστηρίξω ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν ἐν τῷ ἔργῳ αὐτῆς. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι, κατὰ τὴν πρώτην ἐμφάνισιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἐδήλωσα ὅτι, καίτοι καὶ τότε μοὶ ἐγένετο προσφορὰ ἐντολῆς, ὅπως σχηματίσω ἐγὼ Κυβέρνησιν, ἐδήλωσα ὅτι καὶ ἠθικὸν καὶ ἐνδεδειγμένον καὶ φυσικὸν ἦτο νὰ ἐκαλεῖτο διὰ τὴν ἐμπέδωσιν τῆς Δημοκρατίας ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος, εἴπερ τις καὶ ἄλλος, ἠγωνίσθη πρὸς ἐπικράτησιν τῆς Δημοκρατίας. Ἡ ἰδέα αὕτη στερρῶς μὲ κατεῖχε καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐδέχθην καὶ τὴν τελευταίαν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ροδόπης συναδέλφου, καίτοι τιμητικωτάτην δι’ ἐμέ. Παρηκολούθησα χθὲς τὴν συζήτησιν· κατὰ τὴν συζήτησιν ἐνεπλέκετο καὶ ἄλλο ἐπεισόδιον, ὅπερ ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει, ἐν τῇ λαϊκῇ ἐκτιμήσει τὰς ἰδίας ἐγείρει ὑπονοίας καὶ ἀμφιβολίας, τὸ ἐπεισόδιον τῆς ἐπιθέσεως κατὰ τῶν ἐφημερίδων. Ἠρχόμην μὲ βαρεῖαν ἀληθῶς τὴν ψυχήν, ἀλλὰ πάντοτε προδιατεθειμένος νὰ σχηματίσω ἀνεπηρέαστον γνώμην ἐκ τῆς συζητήσεως, ὁμολογῶ δέ, κύριοι, ὅτι τόσον ἐκ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τὸν ὁποῖον χθὲς πρῶτον ἤκουσα περὶ τοῦ προσώπου, ὅπερ προέβαινεν εἰς τὰς ἐνεργείας ἐκείνας περὶ συντάξεως πρωτοκόλλων ἢ συγκεντρώσεως ἀξιωματικῶν ἢ τῶν δυνάμεών των πρὸς ὑποστήριξιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ ἐκ τῆς ἀπεριφράστου καὶ κατηγορηματικῆς δηλώσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι θὰ ἦτο ἄτιμον καὶ ἄνανδρον ἐκ μέρους του νὰ προβῇ εἰς τοιαύτας ἐνεργείας—εἶναι δὲ αἱ λέξεις αὗται βαρεῖαι, βαρύταται ἐκφερόμεναι ἀπὸ τὰ χείλη ἑνὸς ἀξιωματικοῦ, διανύσαντος τὸ στρατιωτικόν του στάδιον κατὰ τρόπον ὁ ὁποῖος δὲν ἐπιτρέπει νὰ τεθῇ ἐν ἀμφιβολίᾳ ἡ δήλωσίς του αὕτη—ἐπείσθην ὅτι δὲν ὑπάρχει, πρὸς τὸ παρὸν τοὐλάχιστον, φόβος στρατοκρατίας, ἐπιβάλλων νὰ ἀλλάξῃ τις τὴν στάσιν του ἕνεκα ἐπικειμένου τοιούτου κινδύνου. Αἱ δηλώσεις ἄλλως τε αἱ πανταχόθεν συρρεύσασαι τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ ὑπῆρξαν κατηγορηματικαί. Οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων, πρὸς τοὺς ὁποίους ἐγένοντο αἱ προτάσεις, ἠθέλησε νὰ παραδεχθῇ οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ θέσῃ τὴν δύναμιν τοῦ Στρατοῦ εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν προσωπικῶν φιλοδοξιῶν. Ἠδύνατό τις νὰ εἶναι ἥσυχος ὅτι, ἄν τις νοσηρὰ κεφαλὴ ἤθελε συλλάβει τὴν ἰδέαν μιᾶς δικτατωρίας, δὲν θὰ προέκυπτεν ἄλλο ἀποτέλεσμα ἐκ τῆς συλλήψεως τοιαύτης ἰδέας παρὰ νὰ θραυσθῇ ἡ νοσηρὰ ἐκείνη κεφαλὴ κατὰ τοῦ βράχου τοῦ ἀκλονήτου φρονήματος τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριοι αἰσθάνεταί τις, αἰσθάνομαι ἐγὼ τοὐλάχιστον μίαν ἀτμόσφαιραν πλήρη ἠλεκτρισμοῦ, μίαν ἀτμόσφαιραν πλήρη ὀξυτάτων παθῶν, μίαν ἀτμόσφαιραν πλήρη βαρείας δυσφορίας. Τὸ ἐπεισόδιον τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι ἐκδήλωσις μιᾶς τοιαύτης ἀφορήτου καταστάσεως. Τὸ διαρκοῦν ἀκόμη ἐπεισόδιον τοῦ Στόλου, διὰ τὸ ὁποῖον ἀληθῶς καὶ ἂν ἄλλη τις Κυβέρνησις εὑρίσκετο εἰς τὴν Ἀρχὴν δυσχερέστατα θὰ ἠδύνατο νὰ λάβῃ μέτρα τὰ ὁποῖα νὰ μὴ παραβλάπτουν ἢ τὸ κράτος τοῦ νόμου ἢ τὴν ἀνασυγκρότησιν τοῦ Στόλου. Τὰ δύο ἐπεισόδια ἀκόμη τὰ χθεσινά, πάντα ταῦτα, ἄνευ ἴσως εὐθύνης εἰδικῆς τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἐνδεικτικὰ τῆς βαρύτητος τῆς πολιτικῆς ἀτμοσφαίρας, τοῦ ὅλου ἐρεθισμοῦ, ὅστις διαπνέει τὴν ἀτμόσφαιραν τὴν πολιτικὴν ἀπὸ ἡμερῶν. Καὶ δίκαιον εἶχεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγων ὅτι τὰ λυπηρότατα ἐπεισόδια τῆς χθές, ἐπεισόδια τὰ ὁποῖα δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι καὶ σᾶς συνεκίνησαν καὶ κατέθλιψαν ὅσον καὶ ἐμέ, ὀφείλονται εἰς τὴν μακρὰν ἀϋπνίαν καὶ ὑπερκόπωσιν τῆς Συνελεύσεως. Καὶ ἐνεθυμήθην τότε ὅτι εἶχον λάβει τὴν τιμὴν νὰ κάμω σχετικὴν σύστασιν πρὸς ταχεῖαν περάτωσιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, προαισθανόμενος ὁλονὲν τὴν πύκνωσιν τῆς ἀτμοσφαίρας καὶ διαβλέπων αὐτὴν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ὡρισμένα μέτρα, ἐφλέγετο ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας νὰ καταστήσῃ ταῦτα νόμους τοῦ Κράτους. Ἐν τούτοις ὁ λαός, ἡ Κοινὴ Γνώμη, κουρασμένη ἤδη ἀπὸ τὰς ἐκπλήξεις τὰς καθημερινάς, ἀπὸ τὰς ἀπροσδοκήτους ἀπόψεις, τὰς ὁποίας ἐπὶ δύο ἤδη ἔτη ὄχι ὀλιγώτερα τῶν 900 Νομοθετικῶν Διαταγμάτων τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως ἀλλεπαλλήλως εἶχον παρουσιάσει εἰς αὐτήν, ἔτρεμε κυριολεκτικῶς, ἔτρεμεν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ἀγνοοῦσα ὁποῖα θὰ ἦσαν τὰ νέα νομοθετικὰ μέτρα, ὁποίαν θὰ εἶχον ἐπίδρασιν, σημαντικὴν κατὰ τὰς ὑπονοίας τοῦ λαοῦ, ἴσως καὶ θλιβερὰν καὶ ἐπὶ τὴν οἰκονομικήν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὴν λοιπὴν διοίκησιν καὶ κοινωνικὴν ἐξέλιξιν τῆς Χώρας. Βεβαίως αἱ μακραὶ ἀϋπνίαι, ἡ συνεχὴς ἔντασις τῆς προσοχῆς, ἡ ὑπερκόπωσις ἡ μακρὰ συνετέλεσαν εἰς τὸν ἐκνευρισμὸν τὸν ψυχικὸν καὶ εἰς τὴν ἔκρηξιν τῶν δύο λυπηρῶν ἐπεισοδίων, διὰ τὰ ὁποῖα πάντες κατελυπήθημεν. Ἀλλ’ ὅσον καὶ ἂν δὲν εἶναι ὑπεύθυνος ἡ Κυβέρνησις δι’ αὐτά, καὶ κατ’ ἐμὲ ἀναμφισβητήτως δὲν ἔχει εὐθύνην, ἄμεσον τοὐλάχιστον, εἶναι γεγονὸς ὅτι οἱ κυβερνῆται τῶν λαῶν, ὅπως καὶ οἱ κυβερνῆται τῶν στρατῶν, στεφανοῦνται πολλάκις δι’ εὐτυχεῖς συγκυρίας, πληρώνουν ὅμως καὶ δι’ ἀτυχεῖς συγκυρίας. Καὶ ὅταν παρουσιάζεται κατὰ τοιοῦτον τρόπον συμπεπυκνωμένη ἡ ἀτμόσφαιρα, ὅταν ἐμφανίζεται ἐξογκουμένη ἀγανάκτησις, ἂν ὄχι κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τῆς ὅλης καταστάσεως, ἀγανάκτησις οἵα παρετηρήθη σήμερον τὴν πρωίαν ἐκ μέρους πληρεξουσίων καὶ ἐκ μέρους ἄλλων φίλα διακειμένων πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐρωτᾶται· ποῖον εἶναι τὸ σκοπιμώτερον καὶ ποῖον εἶναι τὸ μᾶλλον ἐξυπηρετικὸν τοῦ γενικοῦ καλοῦ; Νὰ θραύσῃ τις τὴν κεφαλήν του καὶ νὰ βλάψῃ τὸ Κράτος, βαδίζων κατὰ τῆς δυσφορίας ταύτης ἤ, ὅπως πολλάκις ἐγένετο καὶ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ πολιτικῷ βίῳ καὶ ἀλλαχοῦ, νὰ δώσῃ μίαν διέξοδον, πίπτων, ἔστω, ἐξιλαστήριον θῦμα, ἵνα ἐπέλθῃ γενικὴ ἀνακούφισις εἰς τὴν Χώραν; (Χειροκροτήματα). Ἰδοὺ τὸ ἐρώτημα, κύριοι, τὸ ὁποῖον μὲ ἀπησχόλησεν ἀπὸ τῶν πρωινῶν ὡρῶν, συγκεκλονισμένον, ὁμολογῶ, ψυχικῶς ἀπὸ τὰ θεάματα τῶν δύο θλιβερωτάτων ἐπεισοδίων. Καὶ κατέληξα, μετὰ μακρὰν σκέψιν, εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι τὰ γενικώτερα συμφέροντα τῆς Χώρας θὰ ἐβλάπτοντο καὶ ἡ ἐντύπωσις ἐκ τῆς δυστυχῶς κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας αὐξανούσης δυσφορίας θὰ ἦτο δυσαρεστοτέρα, ἂν ἡ Κυβέρνησις παρέμενε, καὶ ποσῶς δυσάρεστος ἂν ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀποσυρθῆ. Οὐχὶ μετὰ χαρᾶς ψυχῆς κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο. Βοηθήσας τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς εἰς τὸ δυσχερέστατον αὐτῆς ἔργον ἠσθανόμην ὅλον τὸ ψυχικὸν αἴσθημα ἀνθρώπου ὁ ὁποῖος, βλέπων ἄλλον ἀποσπώμενον ἐκ τῆς συνεχείας τοῦ ἔργου βλέπει ὀλίγον καὶ ἓν τμῆμα τῆς ἰδικῆς του ψυχῆς ἀποσπώμενον. Ἀλλὰ τὰ αἰσθήματα ἐν τῇ πολιτικῇ δὲν πρέπει νὰ παίζουν κανένα ρόλον. Εἶναί τις ὑποχρεωμένος, σταθμίζων τὰς περιστάσεις ἑκάστοτε, σταθμίζων τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατά, νὰ κρίνῃ, κατὰ τὴν φωνὴν τῆς συνειδήσεώς του, ποῖον εἶναι τὸ μᾶλλον συμφέρον, ἂν θέλετε, τὸ ὀλιγώτερον ἐπιβλαβές, τὸ μὴ χεῖρον διὰ τὰ γενικὰ συμφέροντα. Καὶ κατέληξα, κύριοι, εἰς τὸ οὐχὶ εὐχάριστον συμπέρασμα ὅτι ὑπὸ τὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας τελοῦμεν ἡ Κυβέρνησις, ἀπέναντι τοῦ ἀδιεξόδου εἰς τὸ ὁποῖον περιῆλθε τὸ ναυτικὸν ζήτημα, ἀπέναντι μιᾶς συμπεπυκνωμένης ἀτμοσφαίρας καθόλου, ἡ ὁποία κατέληξε νὰ ἔχῃ ἐκρήξεις εἰς συμπλοκὰς μεταξὺ ἀνθρώπων συναγωνιστῶν καὶ ὁμοϊδεατῶν, εἶναι προτιμότερον εἴτε ἑκουσίως νὰ προσφέρῃ ἑαυτὴν ἐξιλαστήριον διὰ τὴν ἑδραίωσιν τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας εἴτε διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν νὰ ἀπομακρυνθῇ. (Χειροκροτήματα).

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§33Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὑποθέτω νὰ ἐνθυμῆσθε, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὅτε τὸ πρῶτον ἠγόρευσα ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος εἶχα προτείνει ὅπως εἰς τὴν πρώτην καταρτισθησομένην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν μὴ μετάσχῃ οὐδεὶς τῶν στρατιωτικῶν καὶ διότι ἀντελαμβανόμην ὅτι ἦτο πρόσφατος εἰσέτι ἡ ἐπαναστατικὴ περίοδος, κατὰ τὴν ὁποίαν ὅλοι οἱ στρατιωτικοὶ εἶχον ἀναμιχθῆ κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον καὶ συνεπῶς καὶ αἱ ἀγαθώτεραι προθέσεις αὐτῶν δὲν ἠδύναντο νὰ ἀπαλλαγῶσι τῶν παρεξηγήσεων μεταξὺ τοῦ Στρατοῦ καὶ μεταξὺ τοῦ Στόλου καὶ διότι ἐφρόνουν ὅτι ἡ πολιτικὴ σκοπιμότης ἐπέβαλε τοῦτο, καὶ εἰς ἐπίρρωσιν ἀνέφερον ὡς παράδειγμα τὴν πρώτην ὑπὸ τὸν κ. Ἐλευθέριον Βενιζέλον σχηματισθεῖσαν Κυβέρνησιν, ἐφαρμόσασαν τοῦτο, καὶ διότι ἐνόμιζον ὅτι ἡ Κοινὴ Γνώμη δὲν θὰ ἐπείθετο κατ’ ἄλλον τρόπον ὅτι ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος ἀπεσύρθησαν ὁριστικῶς τῆς πολιτικῆς. Εἶπον μάλιστα ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ πληρεξούσιοι, ἐκλεγέντες ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ἔχουν ὅλα τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα τοῖς παρέχει ἡ λαϊκὴ αὐτῶν ἐκλογή, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἔπρεπεν ἑκουσίως νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς παραίτησιν μέρους αὐτῶν, ὑποβαλλόμενοι οὕτως εἰς μίαν αὐταπάρνησιν, εἰς ὁμοίαν τῶν ὁποίων ἦσαν ἠσκημένοι νὰ ὑποβάλωνται ὡς ἐκ τοῦ παλαιοῦ των ἐπαγγέλματος. Ἡ πρότασίς μου ἐκείνη, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ἐπεδοκιμάσθη γενικῶς καὶ ἐχειροκροτήθη καὶ παρ’ αὐτῶν τῶν στρατιωτικῶν πληρεξουσίων, τινὲς τῶν ὁποίων ἐν τούτοις, ἀτυχῶς, μετέσχον κατόπιν τῆς πρώτης σχηματισθείσης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Τοῦτο, κατ’ ἐμέ, ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τῶν ἀναφυεισῶν ἀνωμαλιῶν καθὼς καὶ τῆς ἀνησυχίας ἡ ὁποία κρατεῖ παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ, ὅτι ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος δὲν ἀπεσύρθησαν ὁριστικῶς, ἀναμιγνυόμενοι εἰς τὴν πολιτικήν. Αἱ περιστάσεις ἀπεμάκρυναν ἤδη τῆς Κυβερνήσεως δύο τῶν παραγόντων τούτων διὰ διάφορον ἑκάτερος τούτων αἰτίαν καὶ νομίζω ὅτι ἂν ἠθέλετε ἐρωτήσει ἕκαστος ἑαυτὸν κοινὴ εὐχὴ θὰ ἦτο νὰ ἀπεμακρύνετο καὶ ὁ ὑπολειπόμενος ἐν τῇ Κυβερνήσει στρατιωτικὸς παράγων. Πλὴν τῶν γενικῶν τούτων αἰτίων, νομίζω ὅτι καὶ εἰδικαὶ περιπτώσεις συντρέχουν εἰς τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἀπὸ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Στρατοῦ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει ἀναμιχθῆ ἀνέκαθεν τόσον πολὺ μὲ πᾶσαν ἀνωμαλίαν δημιουργηθεῖσαν ἐν τῷ στρατεύματι, ὥστε ἐπιβάλλεται ἡ ἀπομάκρυνσις αὐτοῦ δι’ ὅσους ἐπιθυμοῦν τὴν ὁμαλότητα. Δὲν ὑπῆρξεν ἀπὸ τοῦ 1909 καὶ ἐντεῦθεν πρωτόκολλον ἐν τῷ στρατεύματι ἐν τῷ ὁποίῳ νὰ μὴ εἶναι ἀνεμεμιγμένος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.

§34Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μοῦ περιποιεῖ τίτλον τιμῆς.

§35Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὥστε θεωρῶ φυσικώτατον τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγεννήθησαν φῆμαι περὶ νέων πρωτοκόλλων νὰ θεωρῆται ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὡς ὑποκινητὴς αὐτῶν. Καὶ διὰ τῶν πρωτοκόλλων τούτων ἔφθασε μέχρι τῆς ἀρχηγίας τοῦ Στρατοῦ, ὡς καὶ ὁ ἴδιος πολλάκις ἐκαυχήθη ὅτι ἐζητήθη διὰ τὴν θέσιν αὐτὴν διὰ πρωτοκόλλου 1000 ἀξιωματικῶν, ἀδιάφορον ἂν οἱ πλεῖστοι ἦσαν ἀνθυπασπισταὶ τῆς Χωροφυλακῆς καὶ διαχειρισταὶ καὶ ἀδιάφορον ἂν οἱ πλεῖστοι ὑπογράφοντες ἠγνόουν τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο συνετάσσετο. Ἀλλὰ καὶ οἱ φανερῶς ὑποστηρίξαντες τότε παρὰ τῇ Ἐπαναστάσει τὴν ἀνάθεσιν εἰς αὐτὸν τῆς ἀρχηγίας ἀνεγνώριζον τὰ πολλὰ ἐλαττώματα καὶ τὰ διαλυτικὰ αὐτοῦ στοιχεῖα, ἀλλ’ ἐφρόνουν ὅτι ἓν εἶδος αὐθαιρεσίας καὶ ἓν εἶδος σκληρότητος, τὸ ὁποῖον εἶχεν, ἦσαν προσόντα ἐπιβαλλόμενα διὰ τὴν περίοδον ἐκείνην. Αὐτὸ δὲ ὡμολόγησε καὶ ὁ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος, συντελέσας, ὡς εἶπεν, εἰς τὴν ὑπόδειξιν τότε διὰ τὴν ἀνάληψιν τῆς ἀρχιστρατηγίας παρὰ τοῦ ἤδη Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἴδιος, ἐν τῇ ἀφελείᾳ μετὰ τῆς ὁποίας πολλάκις ὁμιλεῖ, ἀνέφερεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως κάποτε μίαν ὁμιλίαν του μετὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως πρὸς τὸν ὁποῖον εἶπε: «Σεῖς εἶσθε χαλβάδες καὶ δὲν γνωρίζετε τὸν τρόπον τοῦ νὰ ἐπιβάλλετε καταδικαστικὰς ἀποφάσεις, ἐνῷ ἐγὼ γνωρίζω τὸ μυστικὸν τοῦ καταδικάζειν». Ἐν τῇ Συνελεύσει ἔπρεπε νὰ ὑπάρξῃ ἄμεσος ἡ ἐξέγερσις κατὰ τῆς τοιαύτης ἀντιλήψεως Ὑπουργοῦ, δηλοῦντος ὅτι ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὸ μυστικὸν τοῦ ἐκκολάπτειν πρὸς ὡρισμένας κατευθύνσεις τὰς δικαστικὰς ἀποφάσεις. (Χειροκροτήματα).

§36Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω, διότι ὑποθέτω ὅτι ἐκ λησμοσύνης ἀνέφερεν ὅσα ἀνέφερεν ὁ κ. Γονατᾶς, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος εἶπον ὅτι, ὅταν ἐκλήθην ἀπὸ τὸ Σχολεῖον τῶν Εὐελπίδων ὑπὸ τοῦ κ. Πρωτοσυγκέλλου ἵνα συνεργασθῶ μετὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, δὲν ἀπεδέχθην νὰ συνεργασθῶ μετ’ αὐτῆς καὶ εἶπον τότε τὴν φράσιν αὐτὴν τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος λέγει. Οὐδεὶς λόγος εἶχε γίνει περὶ δικῶν. Ἐὰν ἐπιμείνῃ, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐπικαλεσθῶ τὰ πρακτικὰ διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ἂν εἶναι ἀκριβῆ ὅσα ἐγὼ λέγω ἢ ἀνακριβῆ, ἐκ συγχύσεως πάντοτε, ὅσα λέγει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος.

§37Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἀφίεμαι εἰς τὴν μνήμην τῶν κυρίων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ἤκουσαν τότε τοὺς λόγους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τοὺς ὁποίους σήμερον ζητεῖ νὰ διαστρέψῃ. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἀπομάκρυνσις βραδύτερον τοῦ κ. Παγκάλου ἐκ τῆς θέσεως τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ παρὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως προῆλθεν ἐξ ὁμοίων ἀνακινουμένων παρὰ τοῦ ἰδίου πρωτοκόλλων. Καὶ μετὰ τὴν ἀπαλλαγήν του ἐκ τῆς ἀρχηγίας τοῦ Στρατοῦ, ἐλθὼν ἐνταῦθα, ἠσχολεῖτο καὶ πάλιν μὲ πρωτόκολλα, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεζήτει τὴν ἀνατροπὴν τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἡ ἰδιοσυστασία του καὶ αἱ ἰδέαι του, τὰς ὁποίας ἄλλοτε ἀστειευόμενος, ὅπως ὁ ἴδιος ὡμολόγησε, καὶ ἄλλοτε σοβαρευόμενος ἐκδηλώνει, εἶναι τοιαῦται, ὥστε, ἂν ἐξακολουθήσῃ διοικῶν τὸν Στρατὸν ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, σᾶς προειδοποιῶ ὅτι μετ’ οὐ πολὺ θὰ ζητῆτε εὐθύνας ἀπὸ τὰ θύματα, τὰ ὁποῖα θὰ προέρχωνται ἀπὸ τὰς ἐνεργείας του ὑπὸ τὰς εὐήχους λέξεις τῆς ἐπιβολῆς τῆς πειθαρχίας, ὅπως συνέβη τελευταίως καὶ εἰς τὸ Ναυτικόν. Διὰ τοῦτο, ὅτε πρὸ ἡμερῶν συνεζητεῖτο τὸ ναυτικὸν ζήτημα, ἅπαντες μὲν συνετάχθημεν εἰς τὸ νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν κατεύθυνσιν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπιβάλῃ τὸ κράτος τοῦ νόμου, ὅταν ὅμως ἐτέθη ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ Ἐπαναστατικὴ Ὁμάς, κατὰ πρῶτον τότε, ἐνῷ μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης συνεχῶς παρεῖχε τὴν συνδρομὴν αὐτῆς εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀπέσχε τῆς ψηφοφορίας. Καὶ τοῦτο, διότι, ἂν μὲν ὑπερεψήφιζε, θὰ ἦτο ἔνδειξις ὅτι ἐπεδοκίμαζε καὶ τὴν πολιτείαν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ ὅλου ναυτικοῦ ζητήματος, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν συνέβαινεν, ἂν δὲ κατεψήφιζεν αὐτήν, ἴσως ἠδύνατο νὰ δώσῃ τὴν λαβὴν εἰς ὑπονοίας ὅτι ἐνισχύει ἰδέας ἀντιπειθαρχικάς. Ὡσὰν νὰ εἶχον κάποιον προαίσθημα πρὸ τριῶν ἡμερῶν, ὅτε κατὰ τὰς πρωινὰς ὥρας συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τῶν ἀποδοχῶν τῶν ἐθελοντῶν, ἠγέρθην καὶ ἔφερα ἀντιρρήσεις ἐπ’ αὐτοῦ. Ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀντιλαμβανόμενος ἴσως τὴν βαθυτέραν ἔννοιαν τῶν ἀντιρρήσεών μου, μετὰ ὀξύτητος ὑπεστήριξε τὴν ἀνάγκην καὶ τὴν χρησιμότητα τῶν ἐθελοντικῶν αὐτῶν ταγμάτων. Τὴν δὲ ἑπομένην ἡ φίλα αὐτῷ φρονοῦσα καὶ παρ’ αὐτοῦ ἐμπνεομένη σοβαρὰ ἐφημερὶς «Ἕνωσις τοῦ Ἑλληνισμοῦ» ἔγραφεν (ἀναγινώσκει): «Ὁ κ. Γονατᾶς σήμερον τὴν πρωίαν κατέκρινε τὸ νομοσχέδιον δι’ οὗ αὐξάνονται αἱ ἀποδοχαὶ τῶν ἀξιωματικῶν—προσέθηκεν αὐτὸ τὸ ψεῦδος πρὸς μείωσιν τῆς δημοτικότητός μου ἐν τῷ Στρατῷ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν μὲ ἐνδιαφέρει—καὶ ἐν μέρει τῶν ὁπλιτῶν. Ἐπρότεινε δὲ συνάμα τὴν διάλυσιν τοῦ τάγματος τῶν ἐθελοντῶν, ὅπερ αὐτὸς οὗτος εἶχεν ὀργανώσει....Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν οὐδόλως σκέπτεται νὰ παραιτηθῇ. Παρὰ τὰς προβλέψεις τῶν κ. κ. Μιχαλακοπούλου καὶ Γονατᾶ, ὡς καὶ τῶν ὄπισθεν αὐτῶν κρυπτομένων ἀντιδραστικῶν, ὡς συμπληρωματικῶς πληροφορούμεθα, οὔτε ὁ κ. Πάγκαλος θὰ φύγῃ οὔτε τὰ τάγματα τῆς δημοκρατικῆς φρουρᾶς θὰ διαλυθῶσι. Καὶ ὁ τσοπάνος καὶ τὰ σκυλλιὰ θὰ μείνουν στὴν θέσιν των. Ὁ πρῶτος ποὺ θὰ δοκιμάσῃ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν δημοκρατικὴν μάνδραν θὰ δοκιμάσῃ τοὺς ὀδόντας τῶν φρουρῶν αὐτῆς».

§38Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Κύριε συνάδελφε, δὲν γνωρίζω ἂν ἀνεγνώσατε, ἴσως οἱ κύριοι πληρεξούσιοι ἀνέγνωσαν, ὅτι ἀμέσως ἔκαμα ἀνακοινωθέν, διὰ τοῦ ὁποίου ἐδήλουν ὅτι τὰ γραφέντα οὐδόλως ἐξεπροσώπουν τὴν γνώμην μου καὶ οὔτε κἂν προήρχοντο ἐξ ἐμοῦ. Ἐδήλουν συγχρόνως ὅτι οὐδεμίαν δήλωσιν εἰς κανένα εἶχον κάμει, διότι οὐδεὶς δημοσιογράφος μὲ πλησιάζει. Ὡς πρὸς τὸν ἄνθρωπον τοῦ φύλλου, τὸ ὁποῖον εἰρωνικῶς ἀνεφέρατε, δὲν νομίζω νὰ εὑρίσκεται εἰς κατώτερον ἠθικὸν ἐπίπεδον ἀπὸ πολλὰ ἄλλα δημοσιογραφικὰ φύλλα. Ἔχει ὁ διευθυντὴς τοῦ φύλλου ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦτο, ὅτι εἶναι ὁ μόνος δημοσιογράφος ὁ ὁποῖος δὲν ἔκαμεν ἑκατομμύρια καὶ ἔχει δέκα ὀπὰς εἰς τὸ σῶμά του.

§39Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἑπομένως ἡ ἔννοια τοῦ δημοσιεύματος αὐτοῦ εἶναι ὅτι ὁ τσοπάνος εἶναι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ οἱ σκύλλοι του εἶναι οἱ ἐθελονταί. Ἀπεδείχθη δὲ ἀμέσως, μὲ τὸ λυπηρὸν ἐπεισόδιον τῆς ἐπιθέσεως κατὰ ἐφημερίδος τῆς Θεσσαλονίκης, ὅτι τὰ τάγματα αὐτὰ δύνανται εὐχερῶς νὰ καταστῶσιν ὄργανα προσωπικῆς ὑποστηρίξεως καὶ ἐξυπηρετήσεως προσωπικῶν φιλοδοξιῶν. Καὶ πρέπει νὰ ἐπιστηθῇ ἡ προσοχὴ πάσης Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν ταγμάτων αὐτῶν. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐπὶ τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, καίτοι κατὰ τὴν ἀμέσως πρὸ τῆς ἀντεπαναστάσεως περίοδον εἶχεν ἐπιτραπῆ πλήρης ἐλευθερία εἰς τὸν Τύπον καὶ καθυβρίζετο χυδαίως καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, οὐδεμία παρεκτροπὴ ἐσημειώθη κατὰ ἐφημερίδος, οὐδὲ ἐπίθεσίς τις κατὰ προσώπων ἀντικειμένων πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν.

§40Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐσημειώθη κάτι ἄλλο ὅμως.

§41Ε. ΖΥΜΠΡΑΚΑΚΗΣ. Αὐτὰ τὰ τάγματα τῶν ἐθελοντῶν πόσον μισθὸν ἔχουσι;

§42Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ηὐξήθησαν προχθὲς οἱ μισθοὶ εἰς 450 δρ. τῶν στρατιωτῶν, 600 τῶν δεκανέων καὶ 700 τῶν λοχιῶν.

§43ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πόσα εἶναι τὰ τάγματα αὐτά;

§44Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Δὲν γνωρίζω· καὶ δὲν γνωρίζω καὶ πῶς κατηρτίσθησαν, διότι κατὰ τὴν περίοδον τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐπιτρέπεται νὰ δημιουργηθοῦν νέαι μονάδες, κατὰ τὴν περίοδον ὅμως τῆς εἰρήνης δὲν ἐπιτρέπεται ἄνευ νόμου ἢ ὀργανισμοῦ. Ἀγνοῶ πῶς ἐθεσπίσθησαν καὶ πῶς ἐδημιουργήθησαν.

§45Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἦσθε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅταν ἐδημιουργοῦντο.

§46Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Βλέπω εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι ὑπάρχουσι τρία τάγματα.

§47Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. Γόντικας ἤλλαξε τὰ ὀνόματα. Σεῖς τὰ ἐθεσπίσατε.

§48Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν εἶναι ἄξια καταφρονήσεως τὰ τάγματα αὐτά.

§49Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Πλὴν τῶν ἄλλων λόγων, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπεβάλλετο ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι μικροτέρας σημασίας καὶ ὁ χαρακτηρισμὸς παρ’ αὐτοῦ ὡς ἐπονειδίστου τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Καὶ τοῦτο ἔχει ἰδιαιτέραν σοβαρότητα καὶ βαρύτητα, ἐφόσον μέχρι σήμερον ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία δὲν ἔχει ἐκφέρει τὴν γνώμην της ἐπ’ αὐτῆς, καθόσον ἡ Συνθήκη αὕτη ἔχει ἐπικυρωθῆ διὰ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, δὲν ἐδόθη δὲ ἀφορμὴ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν νὰ ἐκφέρῃ ἐπ’ αὐτῆς τὴν γνώμην της. Εἶναι δὲ λίαν ἐπικίνδυνον μία Συνθήκη, ἡ ὁποία δὲν ἐτέθη ἀκόμη ἐν ἐφαρμογῇ, διότι, ὅπως εἶδον εἰς τὰς ἐφημερίδας μόλις χθὲς ἢ προχθὲς κατετέθησαν αἱ ἐπικυρώσεις τῶν Μ. Δυνάμεων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας, ἀφ’ ἧς θὰ ἀρχίσῃ καὶ ἡ ἰσχύς της, εἶναι λίαν ἐπικίνδυνον, λέγω, νὰ γεννῶνται ἀμφιβολίαι περὶ τῶν προθέσεών μας πρὸς πιστὴν ἐφαρμογὴν τῆς Συνθήκης, ἐφόσον ἓν μέλος τῆς Κυβερνήσεως ἀποκαλεῖ ταύτην «ἐπονείδιστον», ἐνῷ καθ’ ἡμᾶς ἀπόλυτον ἐθνικὸν συμφέρον ἐπιβάλλει νὰ ἐμπνεύσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην γενικῶς, ἀλλὰ ἰδιαίτατα παρὰ τῇ ὁμόρῳ Ἐπικρατείᾳ, μεθ’ ἧς πλεῖστα ἔχομεν ζητήματα νὰ ἐπιλύσωμεν ἀκόμη. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἐπιληφθῶ συντόμως τοῦ ζητήματος τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, ὅπως κρίνετε ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ καλυτέρα καὶ διὰ νὰ καταδείξω ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶχε πάντοτε τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας ἐξέφερε περὶ τῆς Συνθήκης ταύτης.

§50Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἂν ἐνθυμῆσθε, ἐζήτησα τὴν συζήτησιν, διότι εἰς τὴν συζήτησιν θὰ ἐχρειάζοντο καὶ ἔγγραφα. Νομίζω ὅτι ἀνταποκρίνομαι εἰς τὸ αἴσθημα τῆς Συνελεύσεως, διότι θὰ ἦτο ματαιοπονία νὰ συζητῶμεν χωρὶς νὰ ἔχωμεν καὶ τὰ σχετικὰ ἔγγραφα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης καὶ νὰ καταπονῶμεν τὴν Συνέλευσιν, ἀρκετὰ καταπεπονημένην ἤδη. Θὰ παρακαλέσω νὰ ληφθῇ ἀπόφασις, διότι τὸ ζήτημα πρέπει νὰ συζητηθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων, διότι ἡ Συνέλευσις γνωρίζει τὰ πράγματα ἐκ τῶν ἐφημερίδων, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι καὶ πολὺ ἀληθῆ.

§51Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγώ, καίτοι εἶμαι κάτοχος τῶν ἐγγράφων αὐτῶν, περὶ τῶν ὁποίων ὁμιλεῖ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργός....

§52Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν εἶμαι ἐγώ.

§53Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. ... καὶ θὰ ἠδυνάμην νὰ παράσχω πᾶσαν πληροφορίαν, ἐν τούτοις, ἐπειδὴ βλέπω ὅτι δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ ἐπίκαιρος, παραιτοῦμαι διὰ σήμερον τῆς ἀναπτύξεως τοῦ θέματος τούτου. Θὰ ἤθελον ὅμως νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ δηλώσῃ, ἂν ὁ ἴδιος ἐπελήφθη παρὰ τὴν ἁρμοδιότητά του, παρὰ τὰ καθιερωμένα, καθ’ ἃ οὐδέποτε ἀρχηγὸς Στρατοῦ ἑτοιμαζόμενος νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τοῦ ἀντιπάλου του, τοῦ προτείνει εἰρήνην, διότι ἀποδεικνύει τοῦτο μειωμένον τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατοῦ τὸν ὁποῖον διοικεῖ, ἂν ἐπεχείρησε νὰ ἔλθῃ εἰς διαπραγματεύσεις εἰρήνης καὶ μάλιστα ὑπὸ ὅρους πολὺ βαρυτέρους ἐκείνων ὑπὸ τοὺς ὁποίους συνήφθη ἡ ἐν Λωζάννῃ Συνθήκη, ἐκείνη τὴν ὁποίαν ἀπεκάλεσεν «ἐπονείδιστον».

§54Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μοῦ εἶναι εὐχάριστον.... (Ἐκ τοῦ δημοσιογραφικοῦ θεωρείου ἀκούονται φωναὶ τῶν δημοσιογράφων «Κύριε Πρόεδρε, μᾶς διώχνουν οἱ ἀστυνομικοί», καὶ συγχρόνως ἀποχωροῦν οὗτοι ἐκ τοῦ θεωρείου).

§55ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τί συμβαίνει, κ. Πρόεδρε;

§56Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ποιὸς τοὺς βγάζει ἔξω, κ. Πρόεδρε; (Ἐκ τοῦ δημοσιογραφικοῦ θεωρείου ἀκούεται φωνή: «Μᾶς λένε ὅτι διέταξεν ὁ Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως· διαμαρτυρόμεθα καὶ ἀποχωροῦμεν ὅλοι»).

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν διέταξα ἐγὼ ἐκκένωσιν· ἂν θέλετε, καθίσατε.

§58Μ. ΒΟΛΟΥΔΑΚΗΣ. Νὰ συλληφθοῦν ὅλοι αὐτοῦ ἐπάνω, κ. Πρόεδρε.

§59Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Ἐξυβρίζουν τὴν Συνέλευσιν· δὲν ἔχουν δικαίωμα νὰ φωνάζουν· εἶναι κόλπο αὐτό.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν διέταξα τίποτε· ἂν θέλουν νὰ φύγουν, ἂς φύγουν.

§61Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Ἐπὶ τέλους τί γίνεται;

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐδήλωσα πρὸς τοὺς κυρίους δημοσιογράφους ὅτι ἐγὼ δὲν διέταξα ἐκκένωσιν· ἂν θέλουν ἑκουσίως νὰ ἀποχωρήσουν, εἶναι δικαίωμά των.

§63Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Καὶ πάλιν ἐρωτῶμεν, κ. Πρόεδρε, διατί ἐξεκενώθη τὸ θεωρεῖον τῶν δημοσιογράφων· εἶναι κατόπιν διαταγῆς σας;

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι.

§65Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἀλλ’ ἂν δὲν διετάσσετε σεῖς ἐνταῦθα, ποῖος εἶναι ὁ ἁρμόδιος;

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι ὅτι ἀπεχώρησαν ἑκουσίως.

§67Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Τί θέλει ὅμως ἡ ἀστυνομία καὶ οἱ χωροφύλακες εἰς τὸ θεωρεῖον ἐκεῖνο;

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ πληροφορίαι μου εἶναι ὅτι ἀπεχώρησαν οἰκειοθελῶς· διὰ ποῖον λόγον δὲν γνωρίζω. Λοιπὸν καθίσατε, σᾶς παρακαλῶ.

§69Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διατί ἀπεχώρησαν;

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ ἠξεύρω.

§71Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὅταν ὁ κ. κοσμήτωρ ἐπεμβαίνῃ, πρέπει νὰ τὸ πράττῃ κατόπιν τῆς συγκαταθέσεώς σας. Εἶναι ὑπὸ τὰς διαταγάς σας.

§72Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὅπως θὰ φανῇ, ὅταν θὰ γίνῃ ἡ συζήτησις, δηλῶ ὅτι οὐδέποτε ἐσκέφθην νὰ προέλθω μόνος εἰς διαπραγματεύσεις πρὸς τὸν ἐχθρόν. Εἶναι ἀληθὲς τοῦτο μόνον, ὅτι κατώτερα ὄργανα, σύνδεσμοι, ἐξ ἐκείνων τῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἔχουν καὶ κάπως διπλωματικὴν ἐντολήν, ὁ Ἕλλην καὶ ὁ Τοῦρκος, 2 ἢ 2½ μῆνας πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, ἦλθον εἰς συνομιλίαν, μοὶ ἀνεκοίνωσε δὲ ὁ σύνδεσμος ὁ ἡμέτερος ὅτι ὁ Τοῦρκος τῷ ἔκαμε πρότασιν, ἐπειδὴ εὑρίσκοντο τότε μὲ τὰς Δυνάμεις εἰς κάποιαν ὀξύτητα, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὴ μία συνεννόησις καὶ διάφορα ἄλλα καὶ ὅτι θὰ ἐζήτει συνάντησίν μου μετὰ τῶν ἀρχηγῶν τῶν τουρκικῶν δυνάμεων. Ἐσκέφθην νὰ ἀποστείλω ἀνώτερον ἀξιωματικὸν τοῦ Ἐπιτελείου. Γνωρίζετε τότε ὅτι δὲν ἤμην ἀρχιστράτηγος κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐπαναστατικῆς, γνωρίζετε δὲ πολὺ καλά, τὸ γνωρίζει δὲ καὶ ὁ ἐπὶ τοῦ βήματος ὁμιλῶν καὶ ὁ ἀτενίζων με μετὰ προσοχῆς ἀξιότιμος ἐκ Λέσβου πληρεξούσιος, ὅτι ἔπρεπε καὶ ἐγὼ νὰ ἔχω γνώμην ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων αἱ ὁποῖαι ἐλαμβάνοντο ἐπὶ τῶν μεγάλων ζητημάτων. Τῷ ὑπομιμνήσκω ὅτι προκειμένου περὶ λύσεως ζητήματος εἰς τὸ ὁποῖον παρίστατο καὶ αὐτὸς καὶ ἄλλοι Ὑπουργοὶ εἶπον ἐγὼ ὅτι δὲν δύνανται νὰ ψηφίσουν οἱ παριστάμενοι Ὑπουργοὶ τὴν λύσιν ἑνὸς ζητήματος τὸ ὁποῖον ἔθεσεν εἰς ψηφοφορίαν ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως κ. Πλαστήρας, καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Λέσβου συνάδελφος εἶπεν ὅτι αὐτὸς δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ γνώμην.

§73Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Περὶ τίνος ζητήματος ἐπρόκειτο;

§74Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§75Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ φύσις τοῦ ζητήματος θὰ ἔκρινε τὴν ἀπόφασιν.

§76Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἔγραψα ἐπιστολὴν μακρὰν καὶ δι’ ἀξιωματικοῦ τοῦ Ἐπιτελείου τὸν ὁποῖον προώριζον νὰ ἀποστείλω καὶ πρὶν τὸν ἀποστείλω διετύπωσα ὅλα τὰ γενόμενα πρὸς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως ἐν Ἀθήναις καὶ ἐζήτουν τὴν ἀπόφασίν του. Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ τοῦ αὐτοῦ ἀξιωματικοῦ τοῦ ἀνωτέρου τοῦ Ἐπιτελείου μοὶ ἀπήντησεν ὅτι ἴσως ἐπρόκειτο περὶ τῶν συνήθων πονηρῶν κατωτέρων ὀργάνων τοῦ ἐχθροῦ καὶ ὅτι ἴσως γίνεται διὰ νὰ μᾶς ἐκθέσουν ὡς διαπραγματευομένους καὶ θὰ ἦτο καλὸν χωρὶς νὰ δώσωμεν ἀπάντησιν νὰ ἀφήσωμεν τὸ πρᾶγμα. Βλέπετε ὅτι οὔτε ἰδία πρωτοβουλία ὑπῆρχεν, ἐφόσον ἀπετάθην πρὸς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως, διότι καὶ τότε καὶ τώρα φρονῶ ὅτι ἦτο ὁ μόνος ὑπεύθυνος διὰ τὴν λύσιν τῶν ζητημάτων.

§77Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Μὲ αὐτὸ δὲν θὰ μοῦ μειώσητε ποτὲ τὴν θέσιν τὴν ἰσότιμον τὴν ὁποίαν εἶχα μετὰ τοῦ Πλαστήρα, λέγοντες ὅτι οὗτος εἶχε τὴν γνώμην τὴν δεσπόζουσαν. Ἀλλ’ ὁ σημερινὸς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν οὐδέποτε εἶχε τότε ἔγκυρον γνώμην ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων τῶν λαμβανομένων, καὶ ὑπάρχει τηλεγράφημα τὸ ὁποῖον λέγει πρὸς αὐτὸν νὰ μὴ ἀναμιγνύεται εἰς ξένα καθήκοντα, παρὰ μόνον νὰ ἐκτελῇ τὰς διαταγὰς τῆς Κυβερνήσεως.

§78Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐλάβετε γνῶσιν ὅτι ἀπετάθην εἰς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως; Τὸ ἐμάθετε;

§79Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Διὰ νὰ ἐμποδισθῇ νὰ ὑπάγῃ ὁ ἀπεσταλμένος σας θὰ εἰπῇ ὅτι τὸ ἐμάθομεν, διότι ἐντεῦθεν ἠμποδίσθη νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸν δρόμον του. Λοιπόν, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀποχωρίζει τὸ ζήτημά της τὸ γενικὸν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, δηλῶ ὅτι θέλω καταψηφίσει μετὰ τῶν φίλων μου τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα).

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§81Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Εἶναι ἀληθές, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἐγὼ ὑπῆρξα ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔκαμα τὴν σύστασιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅπως σταθμίσῃ τὸ κῦρός της καὶ προβῇ εἰς τὴν ἐπαναφορὰν τῆς τάξεως εἰς τὸ Ναυτικόν. Συνέστησα καὶ ἐγὼ μεθ’ ὅλων τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων ὅπως λειτουργήσουν οἱ νόμοι καὶ ὅπως ἐπιβληθῇ ἡ τάξις. Ἀνέφερα μάλιστα συγκεκριμένως ποῖα γεγονότα τυχαῖα καὶ συμπτωματικὰ συνίστων εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναμετρήσῃ τὰς περιστάσεις καὶ νὰ ἐξετάσῃ ἂν θὰ δυνηθῇ μετὰ κύρους νὰ καταστήσῃ ἐκτελεστὰ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα θὰ λάβῃ διὰ τὸ Ναυτικόν. Δὲν φρονῶ ὅτι ἡ μὴ ὁμόφωνος ἐκδήλωσις ψήφου ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναβολῆς, δὲν φρονῶ, λέγω, ὅτι παρεκώλυσε τὴν διευθέτησιν τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος. Τὸ ναυτικὸν ζήτημα δὲν διηυθετήθη, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διευθετηθῇ λόγῳ τοῦ ὅτι τὰ κυριώτερα παράπονα κατευθύνονται κατὰ προσώπων ἀμεσώτατα συνδεομένων μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐξεδήλωσα τὴν γνώμην ὅτι συμπτωματικὸν εἶναι τὸ γεγονός, ἀλλὰ καὶ αἱ συμπτώσεις δὲν πρέπει νὰ παρορῶνται. Δὲν φρονῶ καὶ πάλιν ὅτι θὰ ἦτο καλυτέρα ἡ διευθέτησις τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος ἂν ἐμφανῶς ἡ Συνέλευσις συνίστα, ὡς ἄλλως τε ἐμφανῶς συνέστησε, τὴν τιμωρίαν χωρὶς κἂν νὰ ἐξετάσῃ τὰ παράπονα τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ καὶ διότι ἐτέθη τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως δὲν εὐθύνεται ἡ Συνέλευσις, ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἔφερε τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Φρονῶ, λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ μὴ τὸ φέρῃ καθολοκληρίαν· ἦτο ἔργον τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τάξιν καὶ διευθετήσῃ τὸ ζήτημα τὸ ναυτικόν, νὰ ἔλθῃ πρὸ τῆς Συνελεύσεως καὶ ἂν ὑπῆρχε λόγος, νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφόν της, ἀλλὰ ἐθεώρησε καλὸν νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως· εἶχον καθῆκον πρὸς τὴν Πατρίδα νὰ κάμω τὴν ἐπιφύλαξιν τὴν ὁποίαν ἔκαμα.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χατζηκυριάκος ἔχει τὸν λόγον.

§83Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ ἀπασχολήσω πολὺ τὴν Συνέλευσιν. Θὰ ἀπαντήσω δι’ ὀλίγων εἰς τοὺς ἀξιοτίμους ρήτορας, οἱ ὁποῖοι διεπραγματεύθησαν τὰ τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ διοίκησίς μου εἰς τὸ Ναυτικὸν ὑπῆρξε καινοτόμος, ὑπῆρξε διοίκησις ἡ ὁποία δὲν ὡμοίαζε πρὸς τὰς προηγουμένας. Εἶχον τὴν γνώμην καὶ ἔχω τὴν αὐτὴν γνώμην, μετὰ τὰ ἐξελιχθέντα γεγονότα, ὅτι ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ὑπέσχετο νέαν διοίκησιν καὶ συνεπῶς καὶ ἐγὼ ἤμουν ἐκ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπεδίωξαν νέον τρόπον διοικήσεως καὶ προσεπάθησα, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ σταματήσω παλαιὰς παραδόσεις εἰς τὸ Ναυτικὸν καὶ νὰ ἀρχίσω μὲ νέας βάσεις νέαν διοίκησιν, ἡ ὁποία θὰ ἀποδώσῃ μεγαλύτερα ἀποτελέσματα εἰς ἕνα τῶν σπουδαιοτέρων κλάδων τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος μὲ κατηγόρησεν ὅτι εἶχον σκοποὺς δικτατωρικούς.

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· δὲν παρηκολουθήσατε. Αἱ κατηγορίαι αὗται σᾶς ἀπηυθύνοντο ἐκ μέρους τῶν ἀξιωματικῶν τῶν παραιτηθέντων. Αὐτὸ εἶπον ἐγὼ καὶ ὅτι ἠθέλετε νὰ καταστήσητε τὸν Στόλον ὑποχείριον ὄργανον τῶν φιλοδοξιῶν σας. Ἐγὼ δὲν ἐξέφρασα γνώμην· ἄλλο ζήτημα ἂν τὰς συμμερίζομαι ἢ ὄχι τὰς γνώμας αὐτάς.

§85Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Καὶ ἄλλοι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τοιαύτας ὑπονοίας ἀφῆκαν, καθὼς καὶ ὁ Τύπος ὁ ὁποῖος ἔκαμε λυσσώδη κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀγῶνα εἰς πλεῖστα ὅσα ἄρθρα του ὑπενόει ὅτι ἡ διοίκησίς μου εἶχε σκοποὺς δικτατωρικούς. Ὁ καθείς, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν κρίνεται μὲ λόγια, ἀλλ’ ἀπὸ τὰ ἔργα του. Ὅταν ὁ Στόλος ἔφθασεν ἀπὸ τὴν Χίον εἰς τὰ Φαληρικὰ ὕδατα, ἄλλοι ἀξιωματικοὶ συνεδρίαζον ἐπὶ τῶν πλοίων ἐκείνων, ἀξιωματικοὶ ἀνώτατοι παρέστησαν εἰς τὰς συνεδριάσεις τῶν μικρῶν ἐκείνων ἀξιωματικῶν ἐπιζητοῦντες ψήφους, ἄλλοι μὲν διὰ νὰ γίνωσιν ἀρχηγοὶ ἐπιτελείων, ἄλλοι διὰ νὰ λάβωσι τὴν ἀρχηγίαν τοῦ Στόλου, ἄλλοι διὰ νὰ λάβωσι μέρος εἰς τὴν Ἐπανάστασιν. Ἐγὼ ἔμεινα εἰς τὸν οἶκόν μου καὶ ὅταν οἱ ἀξιωματικοὶ μοῦ ἔκαμαν τὴν τιμὴν νὰ θελήσω νὰ τοὺς ἀντιπροσωπεύσω εἰς τὴν Ἐπανάστασιν, ἠρνήθην διαρρήδην καὶ ἐπέρασεν εἷς καὶ πλέον μὴν ὅπως πεισθῶ νὰ συμμετάσχω εἰς τὸ Συμβούλιον ἐκεῖνο. Ἂν εἶχον τάσεις δικτατωρικὰς καὶ ἐγὼ καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἐκλονίζετο διὰ τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ροδόπης συναδέλφου, καθὼς καὶ δύο ἄλλων Ὑπουργῶν οἱ ὁποῖοι ἐπρόκειτο τὴν ἑπομένην νὰ ἀπέλθωσι τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, θὰ ἀπηρχόμεθα καὶ ἡμεῖς ὅπως ρίψωμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ δὲν θὰ ἐμένομεν εἰς τὸ πλευρόν της ὅπως στηρίξωμεν καὶ αὐτὴν καὶ τὸν κοινοβουλευτισμόν. Ὅσον ἀφορᾷ καὶ πάλιν τὴν διοίκησίν μου εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, πρέπει νὰ σημειωθῇ ὅτι εἰς στιγμὴν ποὺ ἀνέλαβεν ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις τὴν Ἀρχὴν ἦτο ἀνάγκη ὅπως τὰ τρία στρατιωτικὰ μέλη λάβωσι μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην. Συμφωνῶ ἐν πολλοῖς μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς πληρεξούσιον ὅτι ἀξιωματικοὶ ἀνώτατοι τόσον πολὺ ἐπαναστατικῶς δράσαντες θὰ ἦτο δυσχερὲς δι’ αὐτοὺς νὰ διοικήσωσιν ἐν εἰρήνῃ στρατιωτικὰς δυνάμεις ὡς κοινοβουλευτικοὶ Ὑπουργοί. Πρέπει ὅμως νὰ τονίσω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον πρίν, ὅτι δηλ. ἡ ἀνάληψις τῆς Ἀρχῆς ἐπεβάλλετο ἐντελῶς ἐξ ἐξαιρετικῶν λόγων. Ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἀνέλαβε τὴν Ἐξουσίαν, ἡ στιγμὴ δὲν ἦτο εὔκολος καὶ ἡμεῖς εἴχομεν εὐθύνας ἀναλάβει καὶ ἀπέναντι τῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία μᾶς ἐτίμησε διὰ τῆς ψήφου της, καὶ ἀπέναντι τοῦ λαοῦ καὶ τῆς καταστάσεως τὴν ὁποίαν ἐδημιουργήσαμεν καὶ τῆς ὁποίας εἴμεθα αἰχμάλωτοι. Δὲν ἠδύνατο εἷς Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν νὰ κανονίσῃ τὰς θέσεις τοῦ Ναυτικοῦ συμφώνως πρὸς ἀρχαιότητας ἢ συμφώνως πρὸς τὰς ἐπιθυμίας ὁμάδων ἀξιωματικῶν διὰ λόγους εὐνοήτους, διὰ λόγους ἀσφαλείας, διότι ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἔπρεπε νὰ ἔχῃ εἰς τὴν Ὑπηρεσίαν ἀνθρώπους εἰς τοὺς ὁποίους νὰ ἠδύνατο νὰ ἐμπιστευθῇ τελείως τὴν δύναμιν τοῦ Κράτους. Περὶ τοῦ ὅτι εἶχον δίκαιον ἐνεργήσας ὅπως ἐνήργησα, ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ ὅτι δὲν θὰ εἴχομεν σήμερον παθητικὸν κίνημα, ἀλλὰ θὰ εἴχομεν κίνημα ἐνεργητικὸν φύσεως τοιαύτης, ὥστε νὰ ἔρριχνε μίαν κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ἄν, ἀντὶ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ διοικητοῦ τῆς ὁμάδος πλοίων, τὸ ὁποῖον ἐνίσχυε τὴν Κυβέρνησιν, ὑπῆρχε τηλεγράφημα ἀντίθετον, μία κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις θὰ ἔπιπτε κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως τοῦ Ναυτικοῦ. Ὡμίλησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οἱ ρήτορες περὶ τῆς κλονισθείσης πειθαρχίας. Ἡ πειθαρχία, κύριοι συνάδελφοι, ὅταν ἐγὼ διοικοῦσα, δὲν ἐκλονίσθη καθόλου, ἦτο ἀρκετὰ καλὰ ἑδραιωμένη. Ἡ πειθαρχία ἐκλονίσθη ἀφ’ ἧς ἔλαβον χώραν αἱ ὁμαδικαὶ παραιτήσεις τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ἀφ’ ἧς ἡ Συνέλευσις αὐτὴ διὰ τοῦ τρόπου τῆς ψηφοφορίας, διὰ τῶν ἀγορεύσεων τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, πλὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν πληρεξουσίου, ἐνίσχυσεν, ἀσυνειδήτως ἴσως, τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πράξεως ἐκείνης. Ἂν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἂν οἱ ἀρχηγοὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐδήλουν διὰ τοιοῦτον ζήτημα ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως, ὅτι ἦτο περιττὸν νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, διότι θὰ ἐλάμβανεν ὅλας τὰς ψήφους τῆς Συνελεύσεως, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης καὶ ὅλον τὸ κίνημα θὰ εἶχε κατασταλῆ.

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑποθέτω, κύριε συνάδελφε, ὅτι ἡ ἱστορία εἶναι πρόσφατος. Διεξηγάγομεν συζήτησιν μακρὰν ἐπὶ τοῦ σημείου ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γίνῃ ψηφοφορία, καὶ ἐδηλώσαμεν ὅτι παρέχομεν τὴν συνδρομὴν ἡμῶν πλήρη. Ἀκριβῶς δὲ διὰ νὰ μὴ προκύψῃ οἱαδήποτε παρεξήγησις ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφιλοχωρῇ διαφορὰ ἀντιλήψεων ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, εἴπομεν ὅτι, ἀφοῦ ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις εἶναι πρόθυμος νὰ παράσχῃ τὴν συνδρομήν της εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν παρέχει ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐπιφυλάξεως, δὲν ὑπάρχει λόγος θέσεως ζητήματος ἐμπιστοσύνης.

§87Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἱστορία εἴπετε ὅτι εἶναι νωπή, δι’ αὐτὸ ἀκριβῶς σᾶς λέγω ὅτι διετυπώσατε ἐπιφυλάξεις...

§88Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὐδεμία ἀπολύτως ἐπιφύλαξις διετυπώθη ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιεολὴν τῆς τάξεως καὶ τῆς πειθαρχίας.

§89Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπιφυλάξεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιβολὴν τῆς τάξεως ὄχι· ἀλλ’ ἐπιφυλάξεις ἂν καὶ κατὰ πόσον εἶχεν ἡ Κυβέρνησις τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν πειθαρχίαν, διετυπώθησαν.

§90Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι· δὲν διετυπώθη οὐδεμία, τοὐλάχιστον ἐκ μέρους ἡμῶν, ἐπιφύλαξις ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιβολὴν τῆς τάξεως. Εἴπομεν ὅτι αἱ ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως θὰ κριθοῦν ὅταν τὸ ἔργον τῆς ἐπιβολῆς τῆς πειθαρχίας ἔλθῃ εἰς πέρας.

§91Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Αἱ ἐπιφυλάξεις διετυπώθησαν, καὶ σεῖς κατὰ τὴν ἐπακολουθήσασαν συζήτησιν καὶ ψηφοφορίαν ἠκολουθήσατε ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διετύπωσαν τὰς ἐπιφυλάξεις.

§92Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὐδεμία ἀπολύτως ἐπιφύλαξις διετυπώθη Λέγετε ἀνακριβείας.

§93Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐσυνήθισα νὰ λέγω ἀνακριβείας.

§94Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Καὶ ἐγὼ δὲν συνηθίζω νὰ λέγω ἀνακριβείας.

§95Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἰσχυρίζομαι ὅτι ἡ μνήμη σας σᾶς ἀπατᾷ.

§96Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἴπομεν ὅτι εἴμεθα παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν καταστολὴν τῶν ἀντιπειθαρχικῶν τάσεων, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Συνέλευσις νὰ ἀπολέσῃ τὸ δικαίωμα τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ κρίνῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως.

§97Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Καὶ αὐτὸ ἦτο μία ἐπιφύλαξις ἐπικίνδυνος τὴν στιγμὴν ἐκείνην.

§98Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅταν προκαλῆτε ζήτημα ἐμπιστοσύνης, εἶναι ἐπικίνδυνος.

§99Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἐδήλωσα ῥητῶς ὅτι ἡ ἐπιδοκιμασία ἢ μᾶλλον ἡ ἔκφρασις ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν οὐδόλως σημαίνει ἔγκρισιν τῶν πράξεων τοῦ παρελθόντος ἢ ἐπιδοκιμασίαν τῶν πράξεων τοῦ μέλλοντος.

§100Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τότε ἀπεδέχθην τὴν ἀντίληψίν σας καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης δὲν εἶχεν οὐδένα λόγον, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὑπῆρχε πλήρης ὁμοφωνία. Ἐπωφελήθητε μάλιστα τῆς κρίσεως τοῦ κ. ἐξ Ὕδρας συναδέλφου καὶ μὲ μίαν χειρονομίαν εἴπετε ὅτι θὰ θέσητε ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Αἱ συζητήσεις ἐπηκολούθησαν κατόπιν ἐφόσον σεῖς ἐθέσατε ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἐκ τῶν δηλώσεων ὅμως ἡμῶν δὲν προέκυψεν οὐδεὶς λόγος ὅπως θέσητε ζήτημα ἐμπιστοσύνης· τὴν ἀφορμὴν τὴν ἐλάβετε ἐκ παρατηρήσεων τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ὕδρας πληρεξουσίου. Δὲν ἠμπορεῖτε λοιπὸν νὰ εἴπητε ὅτι διετυπώθησαν ἐπιφυλάξεις.

§101Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ὅτι διετυπώθησαν ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως ἐπιφυλάξεις...

§102Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐθέσατε ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἐξ ἀφορμῆς μιᾶς ἀθῴας φράσεως τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐξ Ὕδρας.

§103Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Κατὰ τὴν στιγμήν, κύριοι, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκδηλοῦται ἡ θέλησις μιᾶς Συνελεύσεως, καθ’ ἣν στιγμὴν τὰ χείλη τῶν Ἀρχηγῶν ὡμίλησαν ὅτι πρέπει τὸ κίνημα νὰ παταχθῇ, κατὰ τὴν αὐτὴν στιγμὴν εἶχον ἐσωτερικῶς τὴν εὐχαρίστησιν ὅτι τὸ κίνημα τοῦτο θὰ προεκάλει τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ δὲν εἶναι ἄγνωστον ὅτι ἀξιωματικοὶ ἐκ τῶν παραιτηθέντων, καθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς ἡμέρας περιτρέχουσι τοὺς διαδρόμους τῆς Βουλῆς καὶ συζητοῦν μετὰ πληρεξουσίων καὶ συνέρχονται καὶ συνεννοοῦνται συνεχῶς. Πῶς ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ κῦρος μετὰ τὴν στάσιν ταύτην τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως διὰ νὰ πατάξῃ ἓν κίνημα; Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς ἔδωσα μίαν προσωρινὴν λύσιν. Ἔκαμα δεκτὰς ὡρισμένας παραιτήσεις ἐκ τῶν ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν καὶ ἐτιμώρησα τοὺς κατωτέρους καὶ παραπλανηθέντας δι’ ἀργίας ἢ διὰ προσωρινῆς παύσεως καὶ κατόπιν ἀπεμακρύνθην οἰκείᾳ βουλήσει τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, διότι ἔβλεπα ὅτι τὸ κίνημα τὸ ναυτικὸν ἦτο μία ἀπὸ τὰς πολλὰς ἐνέδρας, αἱ ὁποῖαι ἐστήθησαν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Διότι καὶ μετὰ τὴν ἀπομάκρυνσίν μου ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν ἐξηκολούθησαν αἱ αὐταὶ κινήσεις καὶ ἐξηκολούθησαν καὶ ἄλλαι νὰ δίδωνται παραιτήσεις, ἐνῷ κακῶς ἡ Κυβέρνησις ἤδη εἶχεν ἀρχίσει νὰ κάμνῃ ὑποχωρήσεις τινὰς ἀπέναντι τῶν ἀπαιτήσεων τῶν παραιτηθέντων. Τοῦτο εἶναι πρὸς ἐπικύρωσιν τοῦ ὅτι τὸ κίνημα δὲν εἶχεν ἄλλην βάσιν παρὰ τὸ πῶς θὰ ἔρριπτε τὴν Κυβέρνησιν. Μερικὰ ἐκ τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα συμμετέσχον τοῦ κινήματος ἐκ μέρους καὶ τῶν ἐντεῦθεν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ὑπεβοήθησαν αὐτούς, διαφαίνεται καθαρῶς ὁ σκοπός των.

§104Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς ἐννοεῖτε ὅτι μέλη τῆς Συνελεύσεως ὑπεβοήθησαν τὸ στασιαστικὸν κίνημα; Αὐτὸ πρώτην φορὰν ἠκούσθη.

§105Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Οἱ ἀόριστοι ὑπαινιγμοὶ δὲν ἐπιτρέπονται.

§106Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Καὶ ἀνήρχοντο οἱ ρήτορες ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου καὶ ὡμίλουν περὶ ἀριθμῶν καὶ περὶ θέσεων ὡς ἂν μὴ ἐγνώριζον ὅτι, ἀφοῦ παρῃτήθησαν 120 ἀξιωματικοί, ἀσφαλῶς πολλαὶ θέσεις τοῦ Ναυτικοῦ ἔμειναν κεναί. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Πρόκειται περὶ τοῦ κατὰ πόσον καὶ διὰ ποίου τρόπου ἡ πειθαρχία θὰ ἐμπεδωθῇ εἰς ἓν Σῶμα. Δὲν πρόκειται ἂν τὴν στιγμὴν αὐτὴν σκοπεύετε νὰ ἐπανορθώσητε καὶ νὰ ἐπαναφέρητε εἰς τὰς θέσεις τὰς κενὰς τοὺς παραιτηθέντας ἀξιωματικούς· δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ἂν πρέπει οἱαδήποτε Κυβέρνησις νὰ δώσῃ παραδόσεις εἰς ἓν στρατιωτικὸν Σῶμα τοιαύτας, ὥστε νὰ δύναται εἰς τὸ μέλλον νὰ ἀποβλέπῃ μὲ αἰσιώτερον βλέμμα εἰς τὸ Σῶμα ἐκεῖνο. Δὲν θὰ ἦτο εὔκολον εἰς μίαν Κυβέρνησιν νὰ ἐπαναφέρῃ ἀξιωματικοὺς καθ’ ὃν τρόπον παρῃτήθησαν οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, χωρὶς νὰ διατρέχῃ τὸν κίνδυνον νὰ ἴδῃ ἐκδηλουμένας τοῦ αὐτοῦ εἴδους ἀπεργίας εἴτε ἀπὸ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς εἴτε ἀπὸ τοὺς ναύτας εἴτε καὶ ἀπὸ ἄλλα Σωματεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ ἠκολούθουν τὸν τρόπον αὐτόν. Ἄν οἱ ἀξιωματικοὶ εἶχον λόγους κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, ὑπῆρχε τρόπος συνεννοήσεως, ὑπῆρχε τρόπος νὰ ἐκφράσουν τὰ παράπονα αὐτῶν καὶ ἔπρεπε νὰ ἦσαν βέβαιοι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι μὲ ἐγνώριζον, ὅτι τὰ παράπονά των ὅλα θὰ ἐγίνοντο δεκτά, καὶ ὅπως εἶπον εἰς συζήτησιν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Γονατᾶ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, πολλάκις ἀπὸ τὸν νοῦν μου εἶχε περάσει ἡ ἰδέα ὅτι, ἀφοῦ ἐπετελέσθη ἓν ἔργον, ἔπρεπε νὰ ἀπομακρυνθῶ. Προκαλῶ καὶ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸν νὰ εἴπῃ ἂν πρὸ πολλῶν ἡμερῶν, πρὸ τῆς παραιτήσεώς μου ἀκόμη, δὲν τῷ εἶπον ὅτι καὶ ἐκεῖνος καὶ ἐγὼ πρέπει νὰ ἀπέλθωμεν, διότι ἐξετελέσαμεν ὅ,τι εἴχομεν νὰ ἐκτελέσωμεν, καὶ ὅτι, συμφώνως τῇ γνώμῃ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ὑπουργοῦ, ἐνόμιζον ὅτι δὲν δυνάμεθα, λόγῳ προσωπικοῦ ζητήματος ἐκ παρεξηγήσεως, νὰ παραμείνωμεν εἰς τὰ Ὑπουργεῖα. Ἔχει μεγάλην ὅμως διαφοράν, ἀφ’ ἧς τὸ κίνημα τοῦτο ἐξερράγη, ἡ ἀντίληψις τῶν ῥητόρων, ἐκφρασθεῖσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι πρέπει ὅπως–ὅπως αἱ θέσεις τοῦ Ναυτικοῦ νὰ συμπληρωθοῦν ἐκ τῶν παραιτηθέντων. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅπως εἶπον καὶ τὴν ἄλλην φορὰν ποὺ ὡμίλησα, ὅτι ἐξετέλεσα μὲ ἀμεροληψίαν, ἀλλὰ καὶ μὲ αὐστηρότητα, τὰ καθήκοντα τὰ ὁποῖα μοὶ ἀνέθεσεν ἡ Πατρίς μου. Οὐδεὶς ἐν τῷ Ναυτικῷ δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι ὅλαι αἱ πράξεις μου εἰς τὸ ἀγαθὸν μόνον τοῦ Τόπου μας ἀπέβλεψαν. Διὰ νὰ γίνῃ ὅμως τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἐπεδίωξα ἐκαινοτόμησα εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν προσώπων, ἐκαινοτόμησα ὅμως εὑρισκόμενος ἐντὸς τῶν κειμένων νόμων. Οὐδεμία τοποθέτησις, οὐδεὶς προβιβασμὸς δύναται νὰ μοὶ ἀμφισβητηθῇ ὡς παράτυπος· εἶχον τὸ δικαίωμα ἐκ τῶν κειμένων νόμων νὰ ἐκλέξω τὰ πρόσωπα καὶ ἐξέλεξα αὐτά. Ἂν ἔπρεπε κατ’ ἄλλον τρόπον καὶ διὰ πρωτοκόλλων νὰ ἐκλέξω τὰ πρόσωπα, ἐγὼ τοιούτου εἴδους διοίκησιν δὲν δύναμαι νὰ τὴν ἐννοήσω· αἰσθάνομαι πλήρως τὰς ὑποχρεώσεις μου καὶ φυσικῶς δὲν δύναμαι νὰ διοικήσω μὲ ἄλλας ἀντιλήψεις. (Χειροκροτήματα).

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 11ην μ. μ. (Ὥρᾳ 10 μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 12η μεσονύκτιον).

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Συνεχίζεται ἡ πολιτικὴ συζήτησις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.

§109Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸ ἐπεισόδιον τῆς Θεσσαλονίκης, κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὸ ὁποῖον ὀφείλεται ἡ σημερινὴ συζήτησις, ἀναμφισβητήτως, ὡς ἄλλως τε ἐξάγεται ἀπὸ ἀναφορὰς τῶν διοικητῶν τῶν δύο Σωμάτων Στρατοῦ, εἶχεν ὡς ἀφορμὴν τὴν στάσιν τοῦ Τύπου, τὴν ὁποίαν, ἐπ’ εὐκαιρίᾳ μιᾶς ἄλλης περιστάσεως, πρὸ ἡμερῶν ἐχαρακτήρισα ἐνώπιον ὑμῶν. Ὅταν λάβῃ κανεὶς ὑπ’ ὄψιν τὴν ψυχολογικὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται οἱ ἀξιωματικοί, ἡ ἀναγραφὴ ἄνευ λόγου, ἄνευ ἀφορμῆς δεινῶν ὕβρεων ἐναντίον ἑνὸς Σωματάρχου ἦτο φυσικὸν νὰ ἐξεγείρῃ τὸ συναίσθημα τῆς ὀργῆς ἢ τῆς ἀγανακτήσεως ἑνὸς ἐξ αὐτῶν, ἀνθυπασπιστοῦ, ὅπως εἴδετε ὅτι λέγει τὸ τηλεγράφημα τοῦ κ. Ὀθωναίου, ὁ ὁποῖος ὤθησε τοὺς δύο ἢ τρεῖς ἄνδρας. Δεύτερον, τὸ καὶ σπουδαιότερον σημεῖον τῆς κατηγορίας ἦτο τὸ γνωστὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησεν ἐπὶ 24 ὥρας τὴν Συνέλευσιν, τὰ πρωτόκολλα. Ἐπ’ αὐτοῦ ὑπεβλήθη μετὰ μεσημβρίαν σήμερον τὸ ἐξαγόμενον τῆς ἐνόρκου προανακρίσεως τοῦ στρατηγοῦ διοικητοῦ τῆς ἐνταῦθα ΙΙ Μεραρχίας κ. Ἀφθονίδη. Ἐξ αὐτοῦ φαίνεται ὅτι, ὡς ἐκ τῶν καταθέσεων τοῦ συνταγματάρχου Ρογκάκου, τοῦ λοχαγοῦ Καλογιάννη, τοῦ συνταγματάρχου Βουτσινᾶ ἐξάγεται, οὔτε ἐντολὴν εἶχε παρ’ οὐδενὸς ὁ Βουτσινᾶς οὔτε ἐδήλωσεν ὅτι ἀντιπροσωπεύει κανένα. Αὐτὸ τὸ ὁμολογεῖ ὁ Ρογκάκος οὔτε μάλιστα ὡμίλησε περὶ πρωτοκόλλου εἰς οὐδένα. Τὰ περὶ πρωτοκόλλου ἐλέχθησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας καὶ εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἄλλως τε καὶ ἡ σαφὴς δήλωσις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν ἡγέτου δὲν ἀφήνει καμμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τούτου. Διότι ἤκουσε περὶ μιᾶς κινήσεως καὶ φυσικά, ὅπως εἶπεν, αἱ κινήσεις γίνονται διὰ πρωτοκόλλου καὶ ὑπέθεσεν ὅτι πρόκειται περὶ πρωτοκόλλου. Ἐξ αὐτοῦ καταφαίνεται ὅτι ἐπεισόδια σοβαρὰ μὲν αὐτὰ καθ’ ἑαυτά, καίτοι μεμονωμένα ἐντελῶς διὰ νὰ δώσουν μίαν ἔνδειξιν τῆς ψυχολογικῆς καταστάσεως τοῦ Στρατοῦ, ἀσήμαντα ὅμως κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον ἀπὸ γενικωτέραν πολιτικὴν ἔποψιν ἐγένοντο ἀντικείμενον ἐλέγχου καὶ ἐλέγχου τοιούτου, ὥστε νὰ ὑποστῇ ὁ ὑποφαινόμενος ἐπὶ δύο ἡμέρας τοὺς μύδρους ἢ μᾶλλον τὰς χαρτίνας σφαίρας αἱ ὁποῖαι ἐκτοξεύονται συνεχῶς ἀπὸ διαφόρους ῥήτορας. Διότι ὑποθέτω, κύριοι, ὅτι οὐδεὶς θὰ ἀρνηθῇ ὅτι εἰς τὰ χρονικὰ τῶν Κοινοβουλίων οὐδέποτε Ἐθνοσυνέλευσις θὰ παρηκολούθησε τὸ θέαμα τοιούτου χαρτοπολέμου ὅπως ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἀπό τινων ἡμερῶν διεξήχθη ὑπὸ μορφὴν δῆθεν ἐλέγχου κοινοβουλευτικοῦ. Αἱ καταθέσεις αἱ ἔνορκοι ἀντιθέτων μάλιστα ἐφημερίδων καὶ αἱ καταθέσεις αἱ ἔνορκοι καὶ αὐτῶν οἱ ὁποῖοι φαίνονται ὡς κατήγοροι ἀποδεικνύουν ὡς χαρτίνους πύργους ὅλας τὰς κατηγορίας τὰς ὁποίας ἔφεραν. Δὲν θὰ ἐκταθῶ εἰς λεπτομερείας ἵνα ἀποκρούσω ἐπὶ πλέον τὰς περὶ διαπραγματεύσεων καὶ λοιπὰς κατηγορίας, αἱ ὁποῖαι ἠκούσθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Κατόπιν τῆς τελευταίας δηλώσεως τὴν ὁποίαν ἔκαμον καὶ τὴν ὁποίαν ἐπανέλαβεν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ὁ ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς θὰ ἐθεώρουν ἀνάξιον ἐμοῦ νὰ πειραθῶ νὰ ἀντικρούσω ἐκ νέου τοιαύτας κατηγορίας. Διότι ἐπαναλαμβάνω, καὶ ἂς νομισθῇ ὅσον θέλει ὅτι εἶναι ἥκιστα κοινοβουλευτικόν, τὴν δήλωσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμον καὶ χθές, ὅτι φρονῶ ὅτι καὶ εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ εἰς τὴν πολιτικήν, ὅπως καὶ εἰς τὸ ἐμπόριον καὶ εἰς τὸ στράτευμα τὸ ζήτημα τῆς τιμῆς ἢ τῆς ἠθικῆς εἶναι τὸ ἴδιον καὶ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς Ὑπουργὸν καθήμενον εἰς τὰ ἑδώλια αὐτὰ νὰ προσπαθῇ νὰ καλυφθῇ ὑπὸ τὴν δῆθεν προστασίαν πολιτικῶν ἑλιγμῶν ἢ πολιτικοῦ συμφέροντος ὅπως ὑπονομεύῃ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἢ καὶ αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς συνεργάτας αὐτοῦ μετὰ τῶν ὁποίων συνεργάζεται ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. (Χειροκροτήματα). Κύριοι, ὅπως σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος καὶ τέως στόλαρχος, ἐγὼ δὲν ἠθέλησα νὰ τὸ εἴπω, ἐν ἰδιαιτέρᾳ συνομιλίᾳ εἴχομεν ἀποφασίσει νὰ ἀποχωρήσωμεν ἀμφότεροι τῆς Κυβερνήσεως φρονοῦντες ὅτι διὰ τούτου προσεφέρομεν καὶ μίαν ἄλλην μικρὰν ὑπηρεσίαν καὶ διὰ νὰ ἀποδείξωμεν εἰς πολλοὺς ὅτι ὁ σκοπὸς τῆς καταλήψεως τῶν ὑπουργικῶν ἑδωλίων δὲν πρέπει νὰ τίθεται ὡς σκοπὸς τοῦ βίου καὶ τῆς σταδιοδρομίας τῶν ἀτόμων. Ἀνέταμον τὸν βίον μου τὸν στρατιωτικόν, τὸν δημόσιον μέχρι τοῦ 1917. Κατηγορήθην διὰ τὴν ἐκκαθάρισιν. Εὐτυχῶς τὴν ἀπάντησιν καὶ εἰς ταῦτα δι’ ἐκείνους ὧν τὰ ὦτα δὲν ἔχει σφραγίσει ὁ κηρὸς τοῦ κομματισμοῦ καὶ δι’ ἐκείνους ὧν τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲν ἔχει καλύψει ἡ ἀχλὺς τοῦ πολιτικοῦ φανατισμοῦ, τὴν ἀπάντησιν, λέγω, ἔδωκεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν ἡγέτης. Διότι ἀπεδείχθη, διότι δὲν ἠθέλησα ποτὲ οὔτε διὰ τοῦ Τύπου νὰ ἀποκρούσω τὰς συκοφαντικὰς κατηγορίας αἱ ὁποῖαι ἐξετοξεύοντο κατ’ ἐμοῦ ἀδίκως, ἀπεδείχθη ὅτι κατ’ ἐπανάληψιν ἐπειράθην νὰ ἐπαναφέρω εἰς τὸ στράτευμα ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ἐνόμιζον ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπηρετήσουν. Ἀνέταμον τὸν βίον μου τὸν στρατιωτικὸν μέχρι τοῦ 1917 καὶ σήμερον τὴν ἑσπέραν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἡγέτης ἀνέτρεξε καὶ μέχρι τοῦ 1909 καὶ ἂν ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἐξακολουθήσῃ, δὲν ἠξεύρω ἂν δὲν ἔφθανον μέχρι τῆς ἐποχῆς τῆς γεννήσεώς μου ἢ νὰ ἐξετασθῇ καὶ ὁ βίος τοῦ πατρός μου. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἡγέτης ἀνέφερε τοῦ 1909 τὰ πρωτόκολλα καὶ ἠναγκάσθην νὰ τὸν διακόψω καὶ νὰ τοῦ εἴπω ὅτι τὸ θεωρῶ τιμήν μου ὅτι ὑπῆρξα ἐκ τῶν πέντε πρώτων οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν τὸ πρωτόκολλον τοῦ 1909 καὶ ὑπῆρξα κατόπιν γραμματεὺς τοῦ Συνδέσμου ἐκείνου καὶ ὑπῆρξα ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπολέμησαν καὶ πρὸς ἕτερα μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συνδέσμου διὰ νὰ φέρωμεν ἐκ Κρήτης τὸν μέγαν πολιτικὸν ὁ ὁποῖος ἔφερε τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος μέχρι τοῦ Ἀφγανιστάν. Κατηγορήθην ὅτι ὕβρισα τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον, ἀλλὰ πουθενὰ δὲν θὰ εὑρεθῇ οὔτε μία φράσις ἐναντίον ἐκείνου, ἡ ἰδεολογία τοῦ ὁποίου ὑπῆρξεν ὁ σκοπὸς τοῦ βίου μας. Ἀνώτερος πάσης ἐκμεταλλεύσεως καὶ παντὸς ἄλλου σκοποῦ ἰδιοτελοῦς ἐπὶ πολὰ ἔτη, ὅπως ἀνέφερεν ὁ κ. ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος κ. Καλογερᾶς, ὑπηρέτησα ὡς γενικὸς ἐπιτελάρχης ὑπὸ τὰς διαταγάς του καὶ εἶχον ἀμέριστον τὴν ἐκτίμησίν του, ὅπως δι’ ἐπισήμων τηλεγραφημάτων ἀναφέρεται. Καὶ ἄλλοτε ἤμην ὁ στόχος πανταχόθεν. Ὑπῆρξαν στιγμαὶ κατὰ τὰς ὁποίας ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βενιζέλου, αὐτὸς ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ, ὁ ἰσχυρότατος Ἁρμοστὴς Σμύρνης κ. Στεργιάδης ἠξίωσαν νὰ μὴ μεταβῶ εἰς Σμύρνην. Εὗρον τὸ τηλεγράφημα κατόπιν ὅτε μετέβην εἰς Παρισίους ἵνα ἐργασθῶ ἐπὶ τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης τακτοποιῶν τὰ ἔγγραφα τοῦ κ. Βενιζέλου. Ἐκεῖ εὗρον τὸ ἔγγραφον τὸ ἐμπιστευτικὸν διὰ τοῦ ὁποίου ἐζητεῖτο ἡ κεφαλή μου ἐπὶ πίνακι καὶ ὑπέβαλον τὴν παραίτησίν μου καὶ τότε μοῦ ἀπήντησε τὰ ἑξῆς ἀλησμόνητα ὁ μέγας πολιτικός: «Πρόκειται μετ’ ὀλίγας ἑβδομάδας νὰ κάμωμεν ἐπιχειρήσεις, τὴν εὐθύνην τῶν ὁποίων φέρω μόνον ἐγώ, καὶ ἐπειδὴ ἔχω ἀμέριστον ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν ἐπιτελάρχην τοῦ Στρατοῦ, εἶσαι ὑποχρεωμένος νὰ μεταβῇς ἐκεῖ· παρακαλῶ μόνον νὰ λησμονήσῃς αὐτὰ τῶν ὁποίων ἔλαβες γνῶσιν καὶ νὰ μοῦ δώσετε τὸν λόγον σας». Μάλιστα, εἶπον. Μετέβην πράγματι καὶ ἐλησμόνησα καὶ αἱ σχέσεις μου ὑπῆρξαν τοιαῦται, ὥστε νὰ μὴ γνωρίζῃ ὁ κ. Βενιζέλος ὅτι εἶχον γνῶσιν τοῦ ἐγγράφου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπρότεινον νὰ μεταβῶ εἰς Κορυτσᾶν. Δὲν θέλω νὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρὸν τὴν Συνέλευσιν, διότι νομίζω ὅτι ἡμεῖς διὰ πολλοὺς λόγους εὑρισκόμεθα εἰς τὸ τέρμα τοῦ στρατιωτικοῦ καὶ πολιτικοῦ μας βίου, ἔχω ὅμως ὑστάτην ὑποχρέωσιν νὰ ἀπαντήσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἰς τὰς κατηγορίας αἱ ὁποῖαι δι’ ἐμὲ εἶναι συκοφαντίαι δειναί, ὅτι ἐσκέφθην νὰ ὑπονομεύσω τὸ πολίτευμα διὰ τὸ ὁποῖον εἶναι γνωστὸν μετὰ πόσης θέρμης καὶ διὰ ποίων θυσιῶν ἠγωνίσθην. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος ἀνέφερεν ἐπίσης τὰ περὶ αὐξήσεως τῆς πενταδράχμου τῶν ἐθελοντῶν, λησμονήσας ποῖος συνέθεσε τὰ τάγματα αὐτά. Εὐτυχῶς μέλος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Γόντικας ἐνόμισεν ὑποχρέωσίν του νὰ ὑπεραμυνθῇ κατὰ τῶν ἐν λόγῳ ἐπικρίσεων. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὁ κ. πληρεξούσιος ὅτι, ὅταν αἱ Μεραρχίαι ἐπρόκειτο νὰ βαδίσωσι κατὰ τῶν Ἀθηνῶν καὶ τῆς Θεσσαλονίκης, εὑρέθησαν ἔγγραφα τῶν ἐπαναστατῶν, τὰ ὁποῖα ὁ τότε ἐκτελῶν χρέη ἐπιτελάρχου κ. Καραπαναγιώτης ἔφερεν εἰς φῶς, εἰς τὰ ὁποῖα ἐφαίνοντο μεταξὺ τῶν ἄλλων ὅτι ἡ φρουρά μας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κινηθῇ, ἡ ἀνακτορική, διότι ἓν τάγμα Λεσβίων τὸ παρέταξαν ἀπεναντί μας. Καὶ παρακάτω λέγει τὸ ἔγγραφον εἰς τὸν ἀρχηγὸ τῆς Ἐπαναστάσεως δι’ ἑνὸς Παπαντωνίου συνδέσμου ὅτι εἶναι ἀδύνατος ἡ κίνησις ἐν Ἀθήναις ἐφόσον ὑπάρχει τὸ τάγμα τῶν Λεσβίων. Ἂν δὲν ὑπῆρχε τὸ τάγμα αὐτό, οὔτε ἡμεῖς θὰ ἤμεθα ἐνταῦθα οὔτε ἡ Δημοκρατία εἰς τὴν Ἑλλάδα ἢ μᾶλλον καὶ αἱ κεφαλαὶ πολλῶν ἐξ ἡμῶν δὲν θὰ ἦσαν ἐπὶ τῶν ὤμων των. Δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι πρέπει νὰ μετατραπῶσιν αὐτὰ εἰς Γενιτσάρους καὶ Πραιτωριανούς. Ἔδειξαν ἐκλεκτὴν πειθαρχίαν. Ὅσοι διέρχονται ἐκ Θεσσαλονίκης μένουσιν ἔκπληκτοι, ὅταν βλέπουν τὰς περιπολίας τοῦ τάγματος εἰς τὰς ὁδοὺς· ἂν ἔπταισαν 3–4, θὰ δώσουν λόγον καὶ ὁ Σωματάρχης εἶναι πλήρης ἐγγύησης περὶ τούτου. Δὲν πρέπει νὰ γίνεται ἐκμετάλλευσις τῶν ἱερῶν καὶ ὁσίων εἰς τὴν πολιτικὴν διαπάλην. Δὲν θὰ ἀπαντήσω εἰς ὅσα πικρά, πικρόχολα ἐξετόξευσεν ἐναντίον μου ὁ κ. ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος, διότι δὲν λησμονῶ ποτὲ ὅτι ὑπῆρξεν εἷς ἐκ τῶν ἀρχηγῶν τῆς Ἐπαναστάσεως. Θὰ ἀπαντήσω καὶ ἐγὼ εἰς τὸν ἀντιστράτηγον κ. Γονατᾶν, ὅταν θὰ νομίσω ὅτι ἡ ἀπάντησις δὲν δύναται νὰ βλάψῃ ἐθνικώτερα συμφέροντα, γενικωτέρους ἀγῶνας. Ἀρκοῦμαι ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἀμυνόμενος ἐπὶ τῶν σημείων ἐκείνων τὰ ὁποῖα νομίζω ὅτι μὲ θίγουσι. Περαίνων, κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν σύντομον ἀπολογίαν μου εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ ἐγώ, ἀφοῦ ὅλοι οἱ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρελθόντες ἔκαμαν προβλέψεις, νὰ κάμω καὶ ἐγὼ τὴν ἰδικήν μου πρόβλεψιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς ψήφου σας τῆς σημερινῆς θὰ ἐξαρτηθῇ ἂν θὰ ἴδωμεν μίαν δευτέραν 1ην Νοεμβρίου. Ἐγὼ δὲν ἀνεκήρυξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οὔτε ἀρχηγοὺς οὔτε ἱδρυτὰς οὔτε ἀνήκω εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν». Μοῦ ἐζητήθη νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἔλαβον, κατ’ ἐπανάληψιν πιεσθείς, ὅπως δὲν δύναται ἢ νὰ ὁμολογήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Παρέλαβον τὸ νεοσχηματισθὲν Ὑπουργεῖον τῆς Ἐννόμου Τάξεως· τὸ παρέδωκα, δὲν ἐζημίωσα δὲ οὔτε κατέστρεψα τίποτε· κατόπιν παρέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὸ ὁποῖον ἔχω μέχρι σήμερον. Ἔχουσιν ἰδίαν ἀντίληψιν οἱ περισσότεροι τῶν πληρεξουσίων ὅτι εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφ’ ὅτου τὸ ἀνέλαβον, οὐδὲν ἐγένετο μεμπτὸν ἢ ἄξιον ψόγου, τοὐναντίον ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἔθεσα φραγμὸν εἰς τινα σημεῖα, εἰς ἐπιχειρήσεις ὑπόπτους ἐκ τῶν ὁποίων τὸ Κράτος θὰ πετοῦσεν εἰς τὴν θάλασσαν 1½ ἑκατομμύριον λιρῶν. Δὲν θέλω μὲ τοῦτο νὰ ρίψω μομφὴν εἰς τὸν τέως Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διότι οὐδέποτε ἐλησμόνησα ὅτι ὑπῆρξεν ἐκ τῶν ἡγετῶν τῆς Δημοκρατίας καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἐντιμότης τίθεται ὑπεράνω πάσης μομφῆς. Εἶναι γνωστὴ ἡ πάλη καὶ οἱ ἀγῶνές του, ἀλλὰ πρόκειται περὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ὑπονομεύουν τοὺς Ὑπουργούς. Ἐπρόκειτο περὶ προμηθείας σοβαρωτάτης ἐχούσης σχέσιν μὲ αὐτὴν τὴν ἄμυναν τῆς Χώρας, τῆς ὁποίας ἡ μέχρι τοῦδε ἐμφάνισις ἦτο σκανδαλωδεστάτη. Χωρὶς νὰ παύσω νὰ ἀναφέρω τὰ λοιπὰ σημεῖα, διότι δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου νὰ ἐκταθῶ περισσότερον, θεωρῶ ζήτημα αὐταπαρνήσεως νὰ ὑποστῶ ἔστω καὶ μείωσίν τινα ὅταν πρόκειται νὰ ἀναφέρω πράγματα τὰ ὁποῖα πιθανὸν νὰ βλάψωσι γενικώτερα συμφέροντα. Εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξουσίου τοῦτο θέλω ἀπαντήσει: Κατ’ ἐμέ, ἀπεδείχθη ἅπαξ ἔτι ὁπόσον εἶναι μεγάλη χίμαιρα ἡ ἰδέα τῆς συμφιλιώσεως, διότι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος μέχρι τῆς 1 Νοεμβρίου ἦτο δεινὸς πολέμιος τοῦ σημερινοῦ καθεστῶτος, διὰ ψηφίσματος δὲ τῆς Συνελεύσεως ἔλαβε δύο βαθμοὺς ὑπὸ τὰ χειροκροτήματα ὅλων ἡμῶν. Ἠμείφθη δηλαδὴ κατὰ τρόπον, παρόμοιος τοῦ ὁποίου δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν ἱστορίαν, διότι, ὅταν εἰς τὴν Γαλλικὴν Συνέλευσιν ἐζητήθη νὰ ἀμείψῃ αὕτη ἕνα στρατηγόν, ἡ Συνέλευσις εἶπεν ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ κανονισμοὶ δὲν ἐπιτρέπουν νὰ ἀμείβωνται οἱ στρατιωτικοὶ δι’ ἰδιαιτέρων ἀμοιβῶν. Δὲν θέλω νὰ μειώσω τὰς ὑπηρεσίας τοῦ κ. ἐξ Ἀθηνῶν πληρεξουσίου. Προσέφερε καὶ οὗτος μεγίστας ὑπηρεσίας ἀπὸ τῆς στιγμῆς ποὺ εἰσῆλθεν εἰς τὸ πλοῖον ἀπὸ τὴν Χίον καὶ ἦλθεν ἐδῶ καὶ τὸν ἤμειψε διὰ τὰς ὑπηρεσίας αὐτὰς δικαίως ἡ Συνέλευσις. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ Μεγαλόσταυρος ὁ Ἑλληνικὸς διὰ τοῦ ὁποίου ἠμείφθη καὶ οἱ δύο βαθμοὶ τοὺς ὁποίους ἔδωκεν ἡ Συνέλευσις ἦσαν ἀρκετοὶ διὰ νὰ ἀπολυμάνουν τὸ παλαιὸν δηλητήριον τοῦ Κωνσταντινισμοῦ, τὸ ὁποῖον φαίνεται ὅτι εἶχεν ἀφήσει μερικὰ ἴχνη.

§110ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὰ ἠμπορεῖ νὰ λείπουν.

§111Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Πρέπει νὰ λεχθῶσιν, ἀλλὰ καὶ νὰ εἶσθε βέβαιοι οἱ δυσφοροῦντες ὅτι ἡ ἀλήθεια δὲν ἔβλαψεν ὅσον καὶ ἂν ἐφάνη πικρά. Συντομεύων καὶ συνοψίζων τὰς κατηγορίας δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω καὶ ἐγὼ οὔτε νὰ συλλάβω ποῖαι εἶναι αἱ βαρύταται κατηγορίαι αἱ ὁποῖαι ἐβάρυναν τὴν ἁμαρτωλὴν αὐτὴν Κυβέρνησιν. Συνηνώθησαν ἐν τῷ Τύπῳ, ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ ὅλα τὰ ἀντίθετα στοιχεῖα, συνησπίσθησαν οἱ σκύλλοι καὶ οἱ γάτοι καὶ ἐν μιᾷ φωνῇ ἐζήτησαν τὴν κεφαλήν της ἐπὶ πίνακι, διότι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα συνετρίβησαν καὶ δὲν δύνανται νὰ ἀναφέρουν τὰ γεγονότα διὰ νὰ πεισθῶ καὶ ἐγὼ ποῖα εἶναι τὰ φοβερὰ ἐγκλήματα τὰ ὁποῖα ἐγένοντο καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν δύνανται νὰ πεισθοῦν καὶ οἱ περισσότεροι ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν τὰς κατηγορίας αὐτάς. Δὲν μὲ ἐνδιαφέρει ποία θὰ εἶναι ἡ Κυβέρνησις καὶ ποία θὰ εἶναι ἡ ψῆφος, ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ προκειμένου περὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτήν. Ἀπέβλεψα εἰς τὸν ἀγῶνα κατὰ τῶν πραγματικῶν ἐχθρῶν καὶ ὄχι κατὰ τῶν κατασκευαστῶν, ὅπως εἶναι οἱ παρουσιαζόμενοι εἰς τὴν σκηνὴν τῶν θεάτρων, διότι πάντες ἡμεῖς θὰ ἔλθῃ ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εὑρεθῶμεν ὁ εἷς παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ἄλλου πρὸ τοῦ κοινοῦ ἐχθροῦ. Ἔχων λοιπὸν ὑπ’ ὄψιν μου τὸν κοινὸν ἐχθρὸν καὶ μόνον θεωρῶ ὅτι ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον ἐγένετο ἡ πολεμικὴ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα ἀσφαλές, ἂν ἡ ψηφοφορία αὐτὴ εἶναι δυσμενής—ἔχω κάμει καὶ ἐγὼ τὰς προβλέψεις μου —μίαν δευτέραν 1ην Νοεμβρίου. Διότι ἐκ τῆς Συνελεύσεως οὐδεμία Κυβέρνησις θὰ δυνηθῇ νὰ σταθῇ, ἄν, ὅπερ ἀπεύχομαι, ὅπως εἶπον, μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἡ νῦν Κυβέρνησις ἐξακολουθήσῃ πολιτευομένη ὅπως ἐπολιτεύετο μέχρι τοῦδε ἡ Ἀντιπολίτευσις. Εἶμαι βεβαιότατος ὅτι ἐντὸς πολὺ ὀλίγου χρόνου ἡ Συνέλευσις αὐτή, εἰς τὴν ὁποίαν πιθανώτατα καὶ ἡμεῖς δὲν θὰ εὑρισκώμεθα, θὰ σαρώνεται δυστυχῶς ὄχι ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ πάλιν ὑπ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐνεδρεύουν καὶ θὰ ἐξακολουθοῦν νὰ ἐνεδρεύουν καὶ νὰ ἐργάζωνται διὰ νὰ καταρρίψουν καὶ πάλιν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Ἔχει, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐξαντληθῆ τὸ θέμα ἀπὸ ἡμερῶν· βάλετε τὸ χέρι στὴν καρδιά σας, ἀναμετρήσατε ὅλα τὰ τρομερὰ καὶ φοβερὰ στοιχεῖα τὰ ὁποῖα προσεκομίσθησαν ἐδῶ καὶ ἀποφασίσατε. (Χειροκροτήματα).

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πασαλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§113Ι. ΠΑΣΑΛΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ ἀπασχολήσω καθόλου τὴν προσοχήν σας, διότι βλέπω ὅτι ἐκουράσθητε οὐχὶ ὅμως ἀπὸ τὰ νομοσχέδια, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἀνυπομονησίαν νὰ καταλάβητε ὑπουργικὰ ἑδώλια. Γιὰ μᾶς ὅμως τοὺς σοσιαλιστὰς ὅποιοι καὶ ἂν καταλάβουν αὐτὰ τὰ ἑδώλια, θὰ εἶναι ἑδώλια τῶν κατηγορουμένων. Διότι καὶ ἡμεῖς αἰσθανόμεθα ὅτι ἐπυκνώθη ἡ ἀτμόσφαιρα. Ἀλλὰ ἡ ἀτμόσφαιρα ἐπυκνώθη οὐχὶ ἀπὸ τὰ τελευταῖα μικρὰ ἐπεισόδια τῆς Θεσσαλονίκης, διὰ τὰ ὁποῖα καὶ ἡμεῖς διαμαρτυρόμεθα, ἀλλὰ διότι αἱ λαϊκαὶ μᾶζαι περίμεναν ἀπὸ τὴν Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσιν μεταρρυθμίσεις οἰκονομικὰς καὶ κοινωνικάς. Τὴν στιγμὴν ὅμως ἐκείνην, ὅταν εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν ἦσαν τὰ μεγάλα προβλήματα, π. χ. τὸ σύγχρονον γεωργικὸν πρόβλημα, μὲ τὴν λύσιν τοῦ ὁποίου θὰ ἀνακουφισθοῦν τὰ ⅘ τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ, ἐκείνην τὴν στιγμήν, λέγω, ἦλθαν αὐτὰ τὰ μικρὰ ἐπεισόδια, τὰ ὁποῖα δὲν ἠμποροῦσαν νὰ ἐπηρεάζουν τοὺς μεγάλους πολιτικοὺς διὰ νὰ ἀλλάξουν τὴν κατεύθυνσιν καὶ τὴν στάσιν των ἀπέναντι τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐγὼ σᾶς βεβαιῶ ὅτι βλέπω αὐτὴν τὴν πύκνωσιν τῆς ἀτμοσφαίρας, ἀκούω ὑπόκωφον τὸν γογγυσμὸν τῶν λαϊκῶν μαζῶν, ὁ ὁποῖος θὰ ξεσπάσῃ, καὶ ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις πρέπει νὰ σκεφθῇ ὅτι ἡ μόνη λύσις ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται σήμερον εἶναι νὰ αὐτοδιαλυθοῦμε διὰ νὰ ἀποδείξουμε ὅτι ὑπερασπίζουμε τὰ λαϊκὰ συμφέροντα καὶ ὅτι εἴμαστε πραγματικῶς ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ. Καὶ νὰ γίνουν ἐκλογαὶ μὲ ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν καὶ τότε νὰ ἰδοῦμε πραγματικῶς ποιὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μιλήσῃ ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο ἐξ ὀνόματος τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι αὐτὸ ἡ πλειονοψηφία τῆς Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως δὲν τὸ θέλει, δὲν θέλει τὴν διάλυσιν καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Σοσιαλιστικὴ Ὁμὰς σὲ τέτοιες κρίσιμες περιστάσεις δὲν κάνει τὴν ἀρνητικὴν ἀντιπολίτευσιν, τὴν ὁποίαν κάνουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μόνον σκοπὸν ἔχουν οὐχὶ τὰ γενικὰ συμφέροντα, οὐχὶ τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν, ἀλλὰ μόνον καὶ μόνον νὰ καταλάβον τὴν Ἐξουσίαν, χάριν τῆς ὁποίας σᾶς βεβαιῶ ὅτι σφαγιάζονται τὰ συμφέροντα τῶν λαϊκῶν μαζῶν καὶ ἡ ἡσυχία τοῦ Τόπου μας. Ἐγὼ ὅμως γνωρίζω ὅτι ὅλες αἱ κατηγορίες αὐτὲς αἱ ἀόριστες, ὅλες αὐτὲς αἱ ἰδιωτικὲς ὁμιλίες ποὺ λέγονται ἀπὸ τὸ βῆμα αὐτὸ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀβάσιμες καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Σοσιαλιστικὴ Ὁμάς, ὡς μία μικρὰ ὁμὰς μὲ ἠθικὲς καὶ σταθερὲς ἀρχές, μὲ ὡρισμένο κοινωνικὸ πρόγραμμα, δὲν θὰ ἀλλάξῃ τὴν στάσιν της ἀπέναντι τῆς σημερινῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι καὶ ἡ Μακεδονικὴ Ὁμάς, ἡ ὁποία εἶναι ἀπὸ τὰς Νέας Χώρας, θὰ μᾶς ἀκολουθήσῃ, διότι σήμερα ἐδῶ μέσα θὰ κριθῇ ὁ ἀγῶνας μεταξὺ τῶν νέων ἰδεῶν, τοῦ νέου κόσμου καὶ τοῦ παλαιοῦ. Καὶ ὅσοι εἴσαστε ὑπὲρ τῶν νέων ἰδεῶν καὶ ἀγαπᾶτε τὴν Ἑλλάδα πρέπει νὰ ψηφίσετε τὴν Κυβέρνησιν καὶ πιστεύω ὅτι ἡ γνώμη μας συμπίπτει μὲ τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Χειροκροτήματα).

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§115Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν παρῆλθον πολλαὶ ἡμέραι, καθ’ ἃς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἤλεγξα τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἀντεπεκρίνετο πλήρως εἰς τὰς ἐπαγγελίας της σχετικῶς πρὸς τὸ ἀγροτικὸν πρόγραμμα τοῦ Ἀγροτικοῦ Κόμματος. Καὶ βεβαίως ὅ,τι ἔπραξα ἐξετέλουν καθῆκον ἀπέναντι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι νομίζουν, καὶ δικαίως, ὅτι ἔχουν ἐνταῦθα ἀντιπροσώπους αἰσθανομένους τὸ καθῆκόν των καὶ ἔχοντας συνείδησιν τῶν ὑποχρεώσεών των. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου ἐκείνου μέχρι τοῦ σημείου τοῦ νὰ ἀποφασίσῃ ἡ Ἀγροτικὴ Ὁμὰς νὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐπιδιώξῃ τὴν πτῶσιν αὐτῆς ἡ ἀπόστασις εἶναι μεγίστη, πολλῷ δὲ μᾶλλον καθόσον σήμερον βαπτιζομένη καὶ πάλιν εἰς τὴν λαϊκὴν κολυμβήθραν, ἥτις εἶναι ἡ Συνέλευσις αὐτή, ἐλευθέρα πλέον τῶν δεσμῶν, ἐλευθέρα τῶν ὑποχρεώσεων ἴσως ἐκείνων αἵτινες ἐπεβάλλοντο εἰς αὐτὴν ἐξ ὁμάδων ἄλλων, ξένων πρὸς τὴν ἰδεολογίαν της, αἱ ὁποῖαι τὴν ὑπεστήριζον, ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι σήμερον θὰ ἀνταποκριθῇ πληρέστερον εἰς τὰς δικαίας ἀπαιτήσεις τῶν ἀγροτικῶν πληθυσμῶν, ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ χειραφετηθῇ ἐπὶ τέλους καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀρχίζει πραγματικῶς ἡ πάλη μεταξὺ τῶν λαϊκῶν τάξεων, τῶν ἐργατικῶν τάξεων καὶ τῶν ἐκμεταλλευτῶν αὐτῶν. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην καὶ τὸ Ἀγροτικὸν Κόμμα ἐν συνεδριάσει ἀπεφάσισε νὰ περιβάλῃ διὰ πλήρους ἐμπιστοσύνης τὴν Κυβέρνησιν.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λεονάρδος ἔχει τὸν λόγον.

§117Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀνήκω οἰκείᾳ βουλήσει εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Ὁμάδα. Κατόπιν τῆς ὑποβληθείσης ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστατικῆς Ὁμάδος προτάσεως, ὅπως ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν παραιτηθῇ, ἐπειδὴ τὴν πρότασιν αὐτὴν δὲν τὴν εὑρίσκω οὔτε δυνατὴν οὔτε δεδικαιολογημένην, καὶ δὲν τὴν εὑρίσκω δεδικαιολογημένην διότι ἐξ ὅσων κατετέθησαν ἐν τῇ συνεδριάσει ταύτῃ ἐγὼ τουλάχιστον πιστεύω ὅτι ὅλοι ἐπείσθησαν ὅτι οὐδεμία τάσις πρὸς δικτατορίαν ὑπῆρχεν εἰς τὸν κ. Πάγκαλον, ἀδύνατον δὲ διότι, ἐφόσον δὲν ὑπάρχει καμμία δικαιολογία ἡ ὁποία νὰ μᾶς κάμῃ νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔχει τοιαύτας τάσεις, δὲν θὰ ἦτο βέβαια λογικὸν οὔτε ἔντιμον διὰ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποχωρισθῇ τοῦ Ὑπουργοῦ της, ἐφόσον δὲν ὑπάρχουν εὐθύναι. Διὰ ταῦτα ἀποσπώμενος ὁριστικῶς τῆς ὁμάδος θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Πρὶν δὲ κατέλθω τοῦ βήματος εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀναφέρω καὶ δύο περιστατικά. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής, ὁ ὁποῖος διεξήγαγε τὴν γενικὴν ἐπίθεσιν ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς μάχης τῆς πολιτικῆς μεταξὺ τῶν ἄλλων ἀνέφερε καὶ τὴν σωρείαν τῆς ψηφίσεως τῶν νομοσχεδίων. Θὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν πραγματικὸν γεγονός, διότι δὲν συνδέομαι μὲ τὸ βῆμα, ὥστε νὰ ὁμιλῶ πολλὰς ὥρας. Ὅταν ἀπέσχε τὸ κόμμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» τῶν συνεδριάσεων, συνήθως δὲν συνεδρίαζε παρὰ τὸ κόμμα τὸ ὑπὸ τὸν κ. Καφαντάρην. Ἕνα βράδυ διηρχόμην ἔξωθι τῆς Συνελεύσεως, ὅταν, ἀπὸ τὰς πολλὰς φωνάς, ἠναγκάσθην νὰ εἰσέλθω ἐντός. Εὑρέθην πρὸ τοῦ ἑξῆς θεάματος: Τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ 20 πληρεξούσιοι τὸ πολὺ εἰργάζοντο διὰ τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν. Ἀπὸ τὰς φωνὰς εἰσῆλθον ἐντός, διότι καὶ οἱ 20 πληρεξούσιοι ἦσαν ἀπὸ πίσω ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ διηγκωνίζοντο τίς νὰ βάλῃ ἐμπρὸς τὸ νομοσχέδιον τὸ ἰδικόν του. Καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἰς διάστημα μιᾶς ὥρας μὲ τὸ ὡρολόγι εἶχον ψηφισθῆ 40 νομοσχέδια. Διεμαρτυρήθην τότε εἰς τὸν κ. Καφαντάρην, ὁ ὁποῖος μοὶ εἶπε: Πῶς φαίνεσαι πῶς εἶσαι νέος· ἂν ἐζούσατε εἰς παλαιὰν ἐποχήν, θὰ ἐμανθάνατε πολλὰ πράγματα. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ διαβάζῃς ὅλα τὰ νομοσχέδια· σὲ φθάνει ἕνα. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτον. Καὶ ἄλλο ἕνα, τὸ δεύτερον. Τὴν πρωίαν τῆς σήμερον ἐξῆλθον εἰς τὸν κῆπον, κατὰ τὰς πρωινὰς ὥρας. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀντικρύσω τὸν κ. Μιχαλακόπουλον. Ἐν τῇ συζητήσει εἶπον ὅτι ὁ κ. Γονατᾶς πρόκειται, καθὼς μοῦ εἶπε, νὰ ἐνεργήσῃ ἐπίθεσιν προσωπικὴν κατὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπίθεσιν δηλαδὴ διὰ τὴν παραίτησίν του. Μοῦ ἀπήντησεν ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ὅτι «ἡ ἐπίθεσις δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν, ἡ συζήτησις πλέον ἐξεφυλίσθη». Ἐγὼ ὀφείλω νὰ εἴπω, κατερχόμενος τοῦ βήματος ὅτι δὲν ἐπείσθην ὅλως διόλου διὰ τὴν μεταβολὴν τῆς στάσεως τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου ἐξ ὅσων εἶπεν.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μόδης ἔχει τὸν λόγον.

§119Γ. ΜΟΔΗΣ. Διὰ νὰ μὴ παραμείνῃ ἡ Συνέλευσις ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὅλοι οἱ ἐνταῦθα παρόντες Μακεδόνες θὰ ψηφίσουν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως καταθέτω τὴν ἑξῆς δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Οἱ ὑπογεγραμμένοι παρόντες Μακεδόνες πληρεξούσιοι διὰ νὰ μὴ μείνῃ ἡ Συνέλευσις ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὅλοι οἱ Μακεδόνες θέλουσιν ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως δηλοῦμεν ὅτι θέλομεν ἀρνηθῆ εἰς αὐτὴν τὴν ἐμπιστοσύνην. Γ. Μόδης, Ι. Βαρβαγιάννης, Π. Ζωγράφος, Δ. Βάντσης, Β. Ἐμμανουηλίδης, Κ. Ντάνος, Α. Γρηγοριάδης, Δ. Φλωριᾶς».

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§121Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἦτο πολὺ ἀφελής, κύριοι συνάδελφοι, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ὑπέθετεν ὅτι καὶ ἡ σημερινὴ ἢ μᾶλλον ἡ χθεσινὴ ἐπίθεσις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀποτέλεσμα νεωτέρων τινῶν γεγονότων καὶ στάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, τῶν γεγονότων τῆς Θεσσαλονίκης ἢ δὲν ἠξεύρω οἱουδήποτε ἄλλου γεγονότος. Ἡ ἐπίθεσις παρεσκευάζετο ἀπὸ καιροῦ· ἀπὸ τὴν ἡμέραν τῆς τελευταίας ψηφοφορίας ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπὸ τότε εἶχε διαδοθῆ ὅτι θὰ συναφθῇ καὶ ἄλλη μάχη πρὸ τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως. Ἐπεζητήθη νὰ ἀνευρεθῇ μία εὐκαιρία διὰ νὰ γίνῃ ἡ ἐπίθεσις καὶ ἐπὶ πλέον μετὰ τὴν προηγουμένην ἀποτυχίαν ἤρχισε καλυτέρα καὶ ἐπιμελεστέρα παρασκευὴ τοῦ ἐδάφους ὄχι ὡσὰν νὰ ἐπρόκειτο περὶ διεξαγωγῆς πολιτικοῦ ἀγῶνος, ἀλλὰ ὡσὰν νὰ ἐπρόκειτο περὶ ἁλώσεως ἑνὸς φρουρίου ὀχυροῦ. Ἡ ἐπίθεσις εἶχε προαναγγελθῆ διὰ τὴν Τετάρτην, ἀνεβλήθη μίαν ἢ δύο ἡμέρας καὶ ἐπὶ τέλους ἔγινεν. Ἐπερίμενον καὶ ἐγὼ τὴν ἐπίθεσιν διὰ νὰ ἴδω, ἐκτὸς τῶν ἄλλων τεθριῶν αἱ ὁποῖαι ἐπανελαμβάνοντο κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ποίαν τέλος πάντων βάσιν ἔχουν αἱ διαδόσεις καὶ κατηγορίαι περὶ συνωμοσιῶν πρὸς δικτατωρίαν, αἱ ὁποῖαι σοβαρῶς ἐκθέτουν εἰς κίνδυνον τὴν Δημοκρατίαν καὶ τὰ γενικώτερα συμφέροντα τοῦ Κράτους καὶ ἐπὶ πλέον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅλως ἰδιαιτέρως κατὰ τοῦ ἰδικοῦ μου προσώπου. Ἡ ἔκπληξίς μου ἦτο καὶ αὐτὴν τὴν φορὰν μεγίστη, ὅταν εἶδον πόσον σαθρά, πόσον ἀβάσιμος ὑπῆρξεν ὅλη αὐτὴ ἡ κατηγορία. Ἐστηρίχθη εἰς μίαν κουβεντολογίαν ἑνὸς ἀξιωματικοῦ, ὁ ὁποῖος ἄλλα εἶπεν εἰς τὸν ἕνα, εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν συνάδελφον, ἄλλα εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Καρασεβδᾶν, ἄλλα εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφον κ. Καλογερᾶν καὶ ἄλλα κατὰ τὴν κατάθεσίν του εἰς τὴν ἀνάκρισιν.

§122Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὰ ἴδια ἔκαμε καὶ εἰς τὸ Κωνσταντινικὸν καθεστὼς καὶ εἰς τὴν Ἐπανάστασιν ὁ ἀξιωματικὸς αὐτός, τὰ ἴδια ἔλεγεν, ὅπως καὶ χθές.

§123Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἀνέφερα χθὲς γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουσιν ἀναμφισβητήτως ὅτι οὐδεὶς ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ πόθος εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, ὅπως ἀναποδογυρίσῃ τὸ πολίτευμα, διὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ ὁποίου καὶ αὐτὸς ἠγωνίσθη εἰς τὴν πρώτην γραμμήν. Οὐδὲν νέον στοιχεῖον, οὐδὲν σοβαρόν, πειστικὸν στοιχεῖον παρουσιάσθη καὶ διὰ τοῦτο ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν εἶχε τὸ θάρρος διὰ τῶν ἡγετῶν αὐτῆς νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐπίθεσιν, ἀλλ’ ἄφησε τὸν ἀγῶνα ἔκθετον καὶ κατεπόνησε τὴν Συνέλευσιν ἐπὶ 12 περίπου ὥρας. Ἀλλ’ ἐμεσολάβησεν ἓν λυπηρὸν ἐπεισόδιον, διὰ τὸ ὁποῖον οὐδεὶς ἔντιμος ἄνθρωπος δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἔχει τὴν ἐλαχίστην εὐθύνην ἡ Κυβέρνησις. Ἂν ὑπάρχῃ εὐθύνη διὰ τὸ λυπηρὸν ἐκεῖνο ἐπεισόδιον, εὐθύνη βαρύνουσα ἄλλους ἐκτὸς τοῦ πταίσαντος πληρεξουσίου, ἀσφαλῶς ἡ εὐθύνη αὕτη βαρύνει ἐκείνους οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν μεγαλυτέραν ἐμπάθειαν διεξάγουν ἐνταῦθα τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας. (Χειροκροτήματα). Ὅταν ἀκόμη ἀπεδείχθη ὅτι κάθε ἤρεμος συζήτησις καὶ ψύχραιμος σκέψις ἦτο ἀδύνατος, ἡμεῖς, ὅπως καὶ εἰς τὸ παρελθόν, ἠθελήσαμεν διὰ μετριοπαθοῦς στάσεως νὰ διευκολύνωμεν τὰ πράγματα, ἐνῷ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀντέταξε πάλιν τὴν ἀδιαλλαξίαν αὐτῆς. Καὶ εἶχε τὸ θάρρος νὰ ἐκμαιεύσῃ κατηγορίας ἀσυστάτους ἐναντίον μας καὶ νὰ ἐπιτεθῇ εἰς ἡμέραν μάλιστα ὄχι κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου, ἀλλὰ νομοθετικῆς ἐργασίας. Σήμερον δὲ μόλις, μὲ τὴν ἀναγγελίαν τῆς μεταστροφῆς τῆς γνώμης τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν συναδέλφου, ἦλθεν ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ ἀναλάβῃ τὸν ἀγῶνα καὶ ποῦ τὸν ἐστήριξεν; Εἰς τὸ ναυτικὸν ζήτημα ἔδωσεν, εἶπον, ὅλην τὴν ἠθικήν της ἐνίσχυσιν ἡ Συνέλευσις εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐπιβάλῃ τὴν πειθαρχίαν. Τὸ δυστύχημα εἶναι ὅτι δὲν ἔδωκεν ἡ Συνέλευσις ὁλόκληρον αὐτῆς τὴν ἠθικὴν ἐνίσχυσιν. Δὲν θὰ ἐξετάσω κατὰ πόσον τὸ κίνημα τὸ ἀντιπειθαρχικὸν ἐστηρίχθη εἰς ἐλπίδα εὐνοίας μερίδων πολιτικῶν τῆς Συνελεύσεως, ὅπως καὶ εὐνοίας ὡρισμένων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐφημερίδων, δὲν ἐξετάζω, λέγω, κατὰ πόσον ἡ ἐλπὶς αὐτὴ ἦτο ἢ ὄχι βάσιμος ὅτε ἐξερράγη τὸ κίνημα. Ἀλλ’ ἀσφαλῶς διὰ τῆς μεταγενεστέρας στάσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ὁποία διετύπωσεν ὡρισμένας ἐπιφυλάξεις, ἀσφαλῶς, λέγω, τὸ ἀντιπειθαρχικὸν κίνημα ἐνισχύθη. Παρ’ ὅλα ταῦτα ἡ Κυβέρνησις ἐπέβαλε τὸ κράτος τοῦ Νόμου, ἠμπέδωσε τὴν πειθαρχίαν εἰς τὸ Ναυτικόν. Μᾶς εἶπον σήμερον ποῦ εἶναι αὐτὴ ἡ πειθαρχία, ἀφοῦ ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ἡ παραίτησις τοῦ ὁποίου ἦτο μία ἐκ τῶν πρώτων ἀξιώσεων τῶν στασιαστῶν ἀξιωματικῶν, παρῃτήθη. Καὶ ἄλλοτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω ὅτι ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς ὀλίγον μετὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ ἀντιπειθαρχικοῦ κινήματος ἔθεσεν εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως τὴν παραίτησιν αὐτοῦ, καὶ τοῦτο ὄχι διότι δὲν εἶχε τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν κατάστασιν—εἶναι γνωστὸς ὁ ἀνὴρ καὶ τὸ σθένος καὶ ὁ ἱπποτισμὸς αὐτοῦ—ἀλλὰ διότι ἀπεγοητεύθη ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, ἐπειδὴ εἶδεν ὅτι ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστήριζε χρηστοτάτας ἐλπίδας, ὅταν ἐνόησαν τὰς νομίμους αὐτοῦ προθέσεις, δὲν ἠθέλησαν νὰ τὸν βοηθήσουν, δὲν ἠθέλησαν νὰ τεθοῦν ὑπὸ τὴν σιδηρᾶν πειθαρχίαν, τὴν ὁποίαν ἤθελε νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸ Ναυτικόν, δὲν ἠθέλησαν νὰ ἐντείνουν καὶ αὐτοὶ τὰς προσπαθείας των πρὸς ἀνόρθωσιν τοῦ Ναυτικοῦ, ὅπως ἤθελεν ὁ προϊστάμενος τῶν ναυτικῶν δυνάμεων. Δι’ αὐτὸ ἔθεσε τὴν παραίτησίν του εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως δὲν ἐδέχθη τὴν παραίτησιν, διότι ἡ ἀποδοχὴ τῆς παραιτήσεως τὴν στιγμὴν ἐκείνην θὰ ἐσήμαινε μίαν ἀνατροπὴν τοῦ νόμου, πλήρη διασάλευσιν τῆς πειθαρχίας. Ἔδωσε τοὐναντίον τὴν ἐντολὴν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ κάμῃ ὅ,τι χρειάζεται, νὰ λάβῃ πάντα τὰ κατάλληλα μέτρα ὅπως διατηρηθῇ ἡ πειθαρχία εἰς τὸ Ναυτικὸν καὶ νὰ μείνῃ σεβαστὸς ὁ Νόμος. Καὶ πράγματι ὅλοι οἱ παραιτηθέντες ἀξιωματικοὶ ἐτιμωρήθησαν ἕκαστος ἀναλόγως τῆς εὐθύνης αὐτοῦ διὰ τὸ ἀντιπειθαρχικὸν κίνημα. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἡ παραίτησις τοῦ κ. Χατζηκυριάκου δὲν ἦτο ὑποχώρησις εἰς τὰς ἀξιώσεις τῶν ἀπεργησάντων ἀξιωματικῶν. Ὁμολογῶ ὅτι ἡ ναυτικὴ ὑπόθεσις δὲν ἐτερματίσθη, διότι οἱ παρεκτραπέντες ἀξιωματικοί, ὅσων αἱ παραιτήσεις δὲν ἔγιναν ἀκόμη δεκταί, ἐμμένουν ἐκ μιᾶς κακῶς ἐννοουμένης ἀλληλεγγύης εἰς τὴν παραίτησιν αὐτῶν. Ἐνῷ δὲ οὕτως ἔχουν τὰ πράγματα, ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀκούεται ἡ κραυγή: «Καὶ τί θὰ γίνῃ τὸ Ναυτικόν, τί θὰ γίνῃ ἡ Ἑλλάς, ἀφοῦ 120 ἀξιωματικοὶ παρῃτήθησαν εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσῃ ὁ Στόλος, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιμετωπίσῃ ἐχθρόν;» Τί σημαίνει, κύριοι, ἡ κραυγὴ αὐτή; Τίποτε ἄλλο παρὰ τὴν ἀπαίτησιν ὡρισμένων κομμάτων, ὅπως τὸ Κράτος ὑποκύψῃ εἰς τὰς ἀξιώσεις τῶν ἀξιωματικῶν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἠθικὴ ἐνίσχυσις ἡ ὁποία μᾶς διατίθεται πρὸς λύσιν τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν Ἀντιπολίτευσιν! Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους εἶναι αἱ ἀνησυχίαι αὗται πραγματικαί; Εἶπον καὶ προηγουμένως ὅτι ὁ Στόλος λειτουργεῖ, ὅτι ὁ Ναύσταθμος λειτουργεῖ, ὅτι εἰς τὸν Πόρον μόνον αἱ Ὑπηρεσίαι ἀτονοῦν ἀκόμη, ἀλλ’ ὅτι τὸ Κράτος ἔχει ὅλα τὰ μέσα εἰς τὴν διάθεσίν του, ἂν οἱ ἀξιωματικοὶ ἐμμείνουν εἰς τὴν στασιαστικὴν αὐτῶν στάσιν, νὰ βαδίσῃ τὸν δρόμον του καὶ νὰ δείξῃ ὅτι ὑπεράνω μιᾶς ὁμάδος ἀξιωματικῶν ὑπάρχει τὸ γενικώτερον συμφέρον τοῦ Κράτους. (Χειροκροτήματα). Εἶναι ἀληθές, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι εἰς τὸ παρελθὸν ὁ Στρατὸς ἐπρωτοστάτησεν εἰς κινήματα πολιτικὰ ἐπιδοκιμαζόμενα ὑπὸ τοῦ λαοῦ καὶ ἐθνοσωτήρια, ἀλλὰ θὰ ἦτο οἰκτρὸν νὰ φαντασθῇ κανεὶς ὅτι ἡ τελευταία ἀντιπειθαρχικὴ στάσις τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ ἔχει καμμίαν σχέσιν, ἔστω καὶ πόρρωθεν, μὲ τὰ παλαιὰ καὶ ἔνδοξα τοῦ Στρατοῦ κινήματα ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τοῦ Ἔθνους, ὅπως εἶναι ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1909. Διότι ἡ τελευταία ἀντιπειθαρχικὴ πρᾶξις ἔχει προσωπικὰ ἐλατήρια καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης ἔλαβε χαρακτῆρα ὑπονομευτικὸν τῶν θεμελίων τοῦ Ναυτικοῦ, ἔλαβεν ἕνα χαρακτῆρα ἐνσπείροντα τὴν ἀναρχίαν εἰς τὸν Τόπον, ἐπαναλαμβάνω, ἄνευ ἀνάγκης. Εἶπον ὅτι τὸ Κράτος ἔχει ὅλα τὰ μέσα, ὥστε, ἂν ἐμείνουν οἱ παρεκτραπέντες ἀξιωματικοὶ εἰς τὴν ἀντιπειθαρχικήν των στάσιν, νὰ τοὺς διδάξῃ ὅτι πρέπει νὰ σέβωνται τοὺς νόμους καὶ νὰ μὴ θέτουν τὰ προσωπικά των συμφέροντα ὑπεράνω τῆς Πατρίδος. 116 ἀξιωματικοὶ μάχιμοι παρῃτήθησαν· ἀπέναντι αὐτῶν παραμένουν 104, ἀλλὰ πλὴν αὐτῶν εἶναι δυνατὸν νὰ πλουτισθῇ τὸ Ναυτικὸν ἀμέσως μὲ 40 ἀξιωματικοὺς διὰ προαγωγῆς ἐξ ἀρχικελευστῶν, μὲ 20 δοκίμους ἀκόμη....

§124Χ. ΖΟΥΜΗΣ. Βέβαια.

§125Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Διατί λέγετε «βέβαια», κ. συνάδελφε; Εἶναι παλαιὸς ὁ νόμος ὁ ὁποῖος προβλέπει περὶ μιᾶς δικαίας προαγωγῆς παλαιῶν ὑπαξιωματικῶν ἀποτελούντων καὶ αὐτῶν τὰ νεῦρα τοῦ Ναυτικοῦ καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία συνεστήθη διὰ νὰ ἐγκρίνῃ τὰς προαγωγὰς αὐτὰς ἔγινε πρὸ καιροῦ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ τοῦ παλαιοῦ νόμου. Ὑπάρχουν ἐπὶ πλέον 50 ἀπότακτοι καὶ 100 ἔφεδροι ἀξιωματικοί. Ἂν ἑπομένως ὑπάρξῃ ἔλλειψις, καὶ ἂν οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ παρεκτραπέντες θελήσουν νὰ ἐμμείνουν εἰς τὴν στάσιν των τὴν ἀντιπειθαρχικήν,—πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν πιστεύω—, εἶναι δυνατὸν τὸ Ναυτικὸν νὰ λειτουργήσῃ πλήρως. Ἀλλὰ καὶ ἂν τοῦτο δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ, σᾶς λέγω ὅτι θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ παροπλισθοῦν πλοῖα καὶ νὰ κλείσουν καταστήματα ναυτικὰ παρὰ νὰ ὑποκύψῃ τὸ Κράτος εἰς τὴν αὐθάδη ἀξίωσιν μιᾶς ὁμάδος ἀξιωματικῶν. (Χειροκροτήματα). Μᾶς εἶπαν ἀκόμη: «Ποῦ εἶναι ἡ πειθαρχία, ὅταν ἐκ μέρους ἑνὸς ἄλλου ἀξιωματικοῦ, διοικητοῦ μιᾶς μονάδος τοῦ Στόλου ἐστάλη ἓν αὔθαδες τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ περὶ δυνάμεων καὶ περὶ ἐπιβολῆς τῶν νόμων;» Τὸ τηλεγράφημα αὐτό, κατὰ τὴν ἀντίληψιν τὴν ἰδικήν μου, ἔχει μόνον τὴν ἔννοιαν ὅτι πρέπει νὰ μὴ παρεξηγήσῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἐντελῶς πειθαρχικὴν στάσιν τῶν παραμεινάντων ἀξιωματικῶν καὶ νὰ μὴ εἶναι διατεθειμένη νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὰς παρανόμους ἀξιώσεις τῶν παρεκτραπέντων ἀξιωματικῶν, ὅτε τὸ ὑπόλοιπον Ναυτικὸν εἶναι πιστόν, πειθαρχεῖ καὶ ὑπακούει εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ τηλεγραφήματος. Ἐν τούτοις, διότι τὸ τηλεγράφημα τοῦτο ἀπεστάλη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, ἐτιμωρήθη ὁ ἀξιωματικὸς ποὺ ἐτηλεγράφησε. Καὶ ὅμως ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς ἦλθε καὶ μᾶς εἶπεν ὅτι ἐκλίναμεν τὸν αὐχένα εἰς τὰς ἀξιώσεις αὐτῶν τῶν ἀξιωματικῶν. Ἀλλ’ ἂν ὑπῆρχε καμμία πρόθεσις στρατοκρατικὴ εἰς τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο, ποία ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι αὐτή; Μία καὶ μόνη· νὰ μὴ θιγῇ ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν. Αὐτὸ δὲ διεδόθη καὶ εἰς εὐρεῖαν κλίμακα. Ἀλλ’ ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν ἐκείνην καθ’ ἣν ἐστάλη τὸ τηλεγράφημα ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἐκάλεσεν εἰς ἀπολογίαν τὸν ἀξιωματικὸν ἐκεῖνον καὶ συγχρόνως τὸν ἀντικατέστησε, παρῃτήθη δὲ καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Ποῦ εἶναι λοιπὸν ἡ ὑποχώρησίς μας ἀπέναντι τῶν ἀξιωματικῶν αὐτῶν; Ἀλλ’ ἐννοῶ· θὰ ἐπεθύμει ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς νὰ μεροληπτήσωμεν καὶ νὰ κτυπήσωμεν καὶ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐσυνήθισαν νὰ σέβωνται τοὺς νόμους καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐκτυπήσαμεν τοὺς παρεκτραπέντας ἀξιωματικούς. Ἀλλὰ τοιαύτη ἀδικία θὰ ἀπετέλει παράπτωμα ἀσυγχώρητον τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὸ ὁποῖον ἡ σημερινὴ δὲν εἶναι ἱκανή. Αὐτὰ εἶναι τὰ νεώτερα στοιχεῖα τῆς καθ’ ἡμῶν ἐπιθέσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλά, ὅπως καὶ ἄλλοτε καὶ τώρα, ἡ δι’ εἰδικὸν θέμα ἐπίθεσις ἐπλαισιώθη καὶ μὲ γενικωτέρας κατηγορίας. Μᾶς εἶπαν ὅτι ἡμεῖς μετεδώσαμεν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι συνδέεται ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις μὲ τὴν Δημοκρατίαν. Ἐκ μέρους μου οὐδέποτε τοιαύτη ἰδέα διετυπώθη, ἀλλ’ ἀφοῦ τὸ ζήτημα ἐπανῆλθεν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι βεβαίως μία πτῶσις Κυβερνήσεως δὲν κλονίζει ἕνα πολίτευμα, ἀλλ’ ἡ ἀδικαιολόγητος ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ἀδικαιολόγητοι πτώσεις Κυβερνήσεων εἶναι ἀποτέλεσμα, ὅπως καὶ προηγουμένως εἶπον, ὄχι ἐνδιαφέροντος ὑπὲρ τῶν κοινῶν, ἀλλὰ ἀτομιστικῶν τάσεων καὶ βεβαίως δὲν συντελοῦν εἰς τὴν παγίωσιν, ἐξασφάλισιν καὶ προκοπὴν τοῦ νέου πολιτεύματος. Ἦλθεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου συνάδελφος ἐπίκουρος εἰς τὴν ἐπίθεσιν καὶ εἶπεν ὅτι διὰ παροχῶν καὶ μὲ μικροπολιτικὰς προσπαθεῖ νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν Ἀρχὴν ἡ Κυβέρνησις. Θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἂν μὲ ἐδίδασκεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου συνάδελφος ποῖαι εἶναι αἱ παροχαὶ καὶ ἡ μικροπολιτικὴ τὴν ὁποίαν μεταχειριζόμεθα. Δὲν φαντάζομαι ὅτι θὰ ἠμποροῦσε νὰ ὑπάρξῃ ἄλλη Κυβέρνησις, ἡ ὁποία, εὑρισκομένη ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθη ἡ σημερινή, θὰ ἦτο ἱκανή, ἔστω καὶ πόρρωθεν, νὰ εἶναι, ἂν ὄχι ὀλιγώτερον, τοὐλάχιστον ἐξ ἴσου ἥκιστα ἐνδοτική, νὰ εἶναι τόσον ἀποκρουστικὴ εἰς ἀξιώσεις τῶν φίλων της τὰς ἀτομικάς. Εἶμαι ἐγὼ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ θὰ ἐπεθύμουν νὰ μοὶ ὑποδειχθῇ ποῖαι εἶναι αἱ παροχαὶ τὰς ὁποίας ἔκαμα εἰς τοὺς φίλους μου τοὺς ἰδιαιτέρους. Διηύθυνα τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καὶ δὲν ἔκαμα καμμίαν μεταβολήν. Ὑπάρχουν δεκάδες νομαρχῶν καὶ δὲν διώρισα οὐδένα νομάρχην. Τὸ αὐτὸ δύναται νὰ λεχθῇ καὶ περὶ τῶν συναδέλφων μου καὶ τῶν φίλων μας πληρεξουσίων. Βεβαίως ὑποβάλλονται παράπονα καὶ δίκαια παράπονα καὶ εὔλογοι ἀξιώσεις αἱ ὁποῖαι δὲν εἰσακούονται, ἀλλὰ δύναμαι νὰ ὁμολογήσω μὲ ὑπερηφάνειαν ὅτι οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως εὑρίσκονται πολὺ ὑπεράνω οἱασδήποτε ἱκανοποιήσεως ἢ μὴ ἱκανοποιήσεως ἀτομικῶν ἀξιώσεων. Εἶπεν ἀκόμη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος ὅτι δὲν ἐφηρμόσαμεν κανὲν πρόγραμμα. Ἤθελα νὰ γνωρίζω ποῖον εἶναι τὸ ἰδικόν του πρόγραμμα; Ἡμεῖς ἠμποροῦμεν νὰ καυχηθῶμεν ὅτι βαδίζομεν εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ ἰδικοῦ μας σαφοῦς προγράμματος καὶ ὑπάρχουν νομοσχέδια ψηφισθέντα καὶ ἄλλα εὑρισκόμενα ἀκόμη ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως, τὰ ὁποῖα χαρακτηρίζουν ἐπαρκῶς τὴν πολιτικήν μας καὶ τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύναντο νὰ τιμήσουν οἱανδήποτε Κυβέρνησιν καὶ κοινοβουλευτικὸν Σῶμα οἱουδήποτε πεπολιτισμένου Κράτους. Βεβαίως ἂν δὲν ἐπετύχαμεν τὴν ψήφισιν καὶ ἄλλων νομοσχεδίων, νομοσχεδίων ἱκανοποιούντων ὁμαδικὰ συμφέροντα, ὁμαδικὰς ἀνάγκας, τοῦτο δὲν ὀφείλεται οὔτε εἰς σφάλμα ἰδικόν μας οὔτε εἰς σφάλμα τῶν κυρίων πληρεξουσίων, ἀλλ’ εἰς τὴν ἔλλειψιν τοῦ χρόνου. Κατωρθώσαμεν νὰ κρατήσωμεν τὴν Συνέλευσιν, ὄχι μόνον τοὺς φίλους μας, ἀλλὰ καὶ ἀρκετοὺς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἰς μίαν ἐξαντλητικήν, ἐντατικὴν ἐργασίαν. Παρ’ ὅλην τὴν θερμότητα τῆς ἐποχῆς, παρακαθήμεθα ἐδῶ ἐπὶ ἑβδομάδας ἐργαζόμενοι καὶ ἡμέραν καὶ νύκτα, συζητοῦντες καὶ ψηφίζοντες νομοσχέδια. Εἶναι ἄξιον παρηγορίας τὸ φαινόμενον ὅτι πλέον τῶν 150 πληρεξουσίων παρακολουθοῦν μὲ τὴν μεγαλυτέραν προσοχὴν καὶ τὴν ἡμέραν καὶ τὴν νύκτα τὰς νομοθετικὰς ἐργασίας, ὅπως ἐξυπηρετήσουν καὶ σοβαρὰ καὶ γενικὰ καὶ τοπικὰ συμφέροντα. Παρεστάθη ὅτι αὐτὴ ἡ ἐντατικὴ ἐργασία ἦτο κάτι ποὺ κατέρριπτε τὴν Συνέλευσιν. Δι’ ἐμὲ ἦτο παρήγορον σημεῖον, διότι δεικνύει ἐνδιαφέρον διὰ τὰ κοινὰ καὶ προθυμίαν πρὸς ἐργασίαν. Καὶ εἰς ἄλλο Κράτος, τὸ ὁποῖον εἶναι πρότυπον εἰς τὸν κοινοβουλευτισμόν, ἡ Συνέλευσις ἐργάζεται ἐπὶ σειρὰν ἡμερῶν καθ’ ὅμοιον τρόπον καὶ διενυκτέρευσεν ἐπίσης πολλάκις ὅπως φέρῃ εἰς πέρας τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Πῶς λοιπὸν εἶναι δυνατὸν νὰ λέγεται ὅτι ἡ ἐντατικὴ ἐργασία εἶναι σημεῖον καταπτώσεως; Εἶπεν ἀκόμη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος ὅτι ἀπόδειξις τῆς μὴ σταθερότητος ἡμῶν εἰς τὸ πρόγραμμά μας εἶναι ἡ ἐγκατάλειψις τοῦ σχεδίου περὶ Γερουσίας. Ἀλλὰ ποῖος τὸν ἐπληροφόρησεν ὅτι ἡμεῖς ἐγκατελείψαμεν τὸ σχέδιόν μας περὶ Γερουσίας; Οἱ μεθ’ ἡμῶν συνεργαζόμενοι πληρεξούσιοι γνωρίζουν καλὰ πόσον ἐπιμένομεν εἰς αὐτὸ καὶ ποῖαι εἶναι αἱ προθέσεις καὶ ἀποφάσεις ἡμῶν. Ἀλλ’ ἂν ἐβράδυνε νὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν τὸ περὶ ἀμέσου συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας σχέδιον ψηφίσματος, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι τὰ πορίσματα τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς ἐβράδυναν νὰ μᾶς ὑποβληθοῦν καὶ ἐστένευσεν ὑπερβολικὰ ὁ χρόνος τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ ἡ συζήτησις ἡ ἐμπρέπουσα ἐπὶ τοῦ θεσμοῦ τοῦ τόσον οὐσιώδους πρὸ τῶν θερινῶν διακοπῶν. Ἀμφιβάλλω, κύριοι πληρεξούσιοι, ἂν ὑπῆρξέ ποτε Κυβέρνησις, ἡ ὁποία νὰ ἐδέχθη συνεχῶς τόσας ἐπιθέσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἐχρησιμοποιήθησαν τόσαι ψευδολογίαι, ὅσον ἡ σημερινή. Ἂν ἀνεγνώσατε μερικὰς ἐκ τῶν ἐφημερίδων—δὲν ἐννοῶ ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ἄλλοτε ὑπεστήριζον τὸ Κωνσταντινικὸν καθεστώς, ἀλλὰ μερικὰς ἐξ ἐκείνων αἱ ὁποῖαι ἐπολέμουν τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο—θὰ εἴδετε ὅτι οὐδέποτε αἱ ἐφημερίδες ἐκεῖναι, ὅταν προφανῶς ἡ Ἑλλὰς ὡδηγεῖτο εἰς τὴν καταστροφήν, οὐδέποτε, λέγω, μετεχειρίσθησαν τοιαύτας λέξεις καὶ οὐδέποτε ἐψεύσθησαν τόσον, ὅσον ἐψεύσθησαν ἐναντίον τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, οὐδέποτε μετεχειρίσθησαν τότε τὴν ἀπρεπῆ γλῶσσαν ποὺ μεταχειρίζονται σήμερον διὰ νὰ ὑπονομεύσωσι τὸ ἔργον αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως. Καθ’ ἡμέραν ἀναγινώσκετε ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀποσυντίθεται, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὁδηγεῖται κατὰ κρημνῶν. Καὶ ὅταν ὀλίγον σκέπτεσθε, βλέπετε ὅτι οὐδὲ ἀποσύνθεσις ὑπάρχει οὐδὲ οἱ κρημνοὶ κατὰ τῶν ὁποίων δῆθεν φέρεται ἡ Ἑλλάς. Δὲν θὰ ὁμιλήσω περὶ τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων, ἡ βελτίωσις τῶν ὁποίων εἶναι γνωστή· ἀλλὰ καὶ αἱ ἐσωτερικαὶ συνθῆκαι ἐκαλυτέρευσαν εἰς βαθμὸν μέγιστον. Αἱ μεγάλαι λαϊκαὶ μᾶζαι εἶναι σήμερον ἱκανοποιημέναι καὶ διὰ τοῦτο τὰς βλέπετε ἡσυχαζούσας. Ἀμφιβάλλω ἂν εἰς τὸ ἐγγὺς παρελθὸν ὑπῆρξέ ποτε τετράμηνος περίοδος, κατὰ τὴν ὁποίαν τόση ἡσυχία ἐξεδηλώθη ἀπὸ τὰς μεγάλας λαϊκὰς μάζας, ὅπερ ἀποδεικνύει τὴν ἱκανοποίησιν αὐτῶν καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην των πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἐδέσσης συνάδελφος ἐν τῇ εἰλικρινείᾳ αὐτοῦ τὸ ὡμολόγησε καὶ εἶπε· παντοῦ μᾶς κατηγοροῦν.

§126Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι.

§127Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ εἴπετε. Μία εὐφυὴς ἐρώτησις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου σᾶς διηυκόλυνε νὰ διορθώσητε τὰ πράγματα.

§128Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μὲ μεμφθῆτε ἐπὶ ἀνειλικρινείᾳ. Εἶπον ὅτι μερικοὶ ὀπαδοὶ καὶ πράκτορές σας διασπείρουν αὐτὴν τὴν ἰδέαν.

§129Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅταν τὸ πρῶτον ὡμιλήσατε, εἴπετε ὅτι ὁ κόσμος σᾶς ἐλέγχει, διότι καταπολεμεῖτε τὴν Κυβέρνησιν, ἐπειδὴ ἡμεῖς τοῦ ἐβάλαμε τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη μὲ τὴν Δημοκρατίαν.

§130Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὁ κόσμος ἐσιχάθηκε σᾶς καὶ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν.

§131ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σᾶς, ἐσιχάθηκε.

§132Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ γνωρίζετε, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει ὑπὲρ ἑαυτῆς παρὰ μίαν καὶ μόνην ἐφημερίδα, ἐνῷ οἱ πολέμιοι τῆς Κυβερνήσεως ἔχουν δεκάδας ἐφημερίδων. Διὰ νὰ ἔχῃ λοιπὸν τὴν ἐντύπωσιν αὐτὴν ὁ λαός, σημαίνει ὅτι ἔχει νοῦν καὶ ἔχει ἀντίληψιν καὶ κρίσιν καὶ βλέπει ὅτι τέλος πάντων ἡσύχασε καὶ ὅτι βαθμηδὸν παγιοῦνται τὰ ἐσωτερικὰ πράγματα καὶ καλυτερεύει ἡ θέσις του καὶ διὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι ἱκανοποιημένος. Ἡ ἀποσύνθεσις δὲ περὶ τῆς ὁποίας ὁμιλοῦν ὑπάρχει μόνον εἰς τὸν νοῦν καὶ τὴν φαντασίαν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι μόνον ἀπὸ κομματικὰς βλέψεις πολεμοῦν τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα). Μᾶς κατηγοροῦν ὅτι ἡ φιλαρχία ρυθμίζει τὴν πολιτικήν μας. Ἄν, κύριοι συνάδελφοι, ἠλαυνόμεθα ἀπὸ φιλαρχίαν, θὰ μᾶς ἦτο εὔκολον νὰ παραμείνωμεν ἐπὶ μῆνας εἰς τὴν Ἀρχὴν χωρὶς νὰ κοπιάζωμεν τὰς νύκτας ἐργαζόμενοι ἐνταῦθα καὶ χωρὶς νὰ εὑρισκώμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀντιμετωπίζωμεν τὰς τόσον συχνὰς ἐπιθέσεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Πρὸ πολλοῦ καιροῦ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν συνάδελφος, ὁ ὁποῖος ὁμολογουμένως παρέσχεν ἐπὶ μῆνας ἀμερόληπτον ὑποστήριξιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, μοὶ διεμήνυσε καὶ μοὶ εἶπεν ὁ ἴδιος ὅτι θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ λάβωμεν ἐξουσιοδότησιν δι’ ὡρισμένας κατηγορίας ζητημάτων, ὅπως ἐπιλύσωμεν αὐτὰ διὰ Νομοθετικῶν Διαταγμάτων ὑπὸ ὡρισμένους περιορισμούς. Ἡ αὐτὴ σύστασις ἐγένετο καὶ ἄλλοθεν καὶ ἀπὸ πολλὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως. Ἦτο δὲ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν πολὺ ἀκόπως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἔγκρισιν τῆς Συνελεύσεως διὰ τὴν τοιαύτην διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς κατὰ τὴν περίοδον αὐτήν ἀλλὰ πάντοτε εἰς τὰς συστάσεις αὐτὰς ἀντέστην καὶ εἶπον ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ φέρωμεν εἰς πέρας ἕνα μέρος τοῦ δημοκρατικοῦ ἡμῶν προγράμματος καὶ ἂν εἰς τὴν προσπάθειαν αὐτὴν ἀντιμετωπίσωμεν οἱασδήποτε ἐπιθέσεις καὶ ἂν κινδυνεύσωμεν νὰ πέσωμεν, τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀδιάφορον· θὰ ἐργασθῶμεν εἰλικρινῶς καὶ ἐντίμως καὶ εἴμεθα βέβαιοι ὅτι τὸ ἔργον ἡμῶν θὰ ἀναγνωρισθῇ. Καὶ ἀκόμη χθές, ἂν ἡ φιλαρχία μᾶς ὤθει, μᾶς ἐδίδετο εὐκαιρία διὰ συμβιβασμοῦ νὰ ἐπιτύχωμεν ἐπαύξησιν τῆς δυνάμεως τῶν ὑποστηριζόντων τὴν Κυβέρνησιν· ἀλλὰ τὰς τοιούτου εἴδους προτάσεις δὲν ἐδέχθημεν διότι δὲν ἠθέλομεν ποτὲ νὰ εἴμεθα ἄδικοι. Καὶ θὰ εἴμεθα ἄδικοι, ἠθέλομεν βλάψει τὰ γενικώτερα συμφέροντα, ἂν ἐδεχόμεθα ἐπὶ παραδείγματι νὰ θυσιάσωμεν τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργόν, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐστρέφοντο ἀδικαιολόγητοι καὶ ἀβάσιμοι κατηγορίαι, διὰ νὰ στηρίξωμεν τὸ σύνολον τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ εἶναι περίεργον ὅτι, ἐνῷ ἡμεῖς κατηγορούμεθα ἐπὶ φιλαρχίᾳ, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι, ἔχοντες τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως, καθήμεθα εἰς τὰ ἑδώλια ἐκεῖνα, ἐξ ἀντιθέτου ἐγείρεται ἡ ἀξίωσις ὅπως ἐγκαταλείψωμεν ἡμεῖς τὰ ἑδώλια αὐτὰ χάριν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν ὑπὲρ ἑαυτῶν τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως. Ποίους εἶναι δυνατὸν νὰ βαρύνῃ ἡ κατηγορία ἐπὶ φιλαρχίᾳ, ἡμᾶς ἢ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διαρκῶς δὲν κάμνουν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ παρασκευάζουν διαρκῶς ἀθεμίτους ἐπιθέσεις πρὸς κατάληψιν τῆς Ἀρχῆς χωρὶς νὰ δικαιοῦνται νὰ τὴν καταλάβουν; Ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν συναίσθησιν ὅτι, ἐφόσον εἶναι ἀνθρωπίνως δυνατόν, ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της καὶ ὄχι μόνον ἡγήθη τοῦ ἀγῶνος πρὸς καθιέρωσιν τοῦ νέου πολιτεύματος, ὄχι μόνον συνετέλεσεν εἰς τὴν σημαντικὴν βελτίωσιν τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ ἐσωτερικῶς συνετέλεσε τὰ μέγιστα εἰς τὴν ἐξύψωσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πνεύματος εἰς τὸν Τόπον καὶ τὴν καλυτέρευσιν γενικῶς τῶν δημοσίων πραγμάτων. Ἀλλ’ ἔχει καὶ ἕνα ἔγκλημα εἰς βάρος αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις· τὸ ἔγκλημα ὅτι κάθεται εἰς τὰ ἑδώλια αὐτά, ὅτι εἶναι Κυβέρνησις. Γνωρίζετε ὅτι τὸ ἔγκλημα αὐτὸ δὲν εἶναι εὔκολον νὰ συγχωρηθῇ, ἀλλὰ διὰ τὸ ἔγκλημα αὐτὸ δὲν πταίομεν ἡμεῖς. Ἀνήλθομεν εἰς τὴν Ἀρχὴν ἐκ τῆς ἐπιτακτικῆς φορᾶς τῶν πραγμάτων καὶ ἀνελάβομεν βαρυτάτας εὐθύνας. Αἱ εὐθῦναι αὐταὶ μᾶς ἐπιβάλουν νὰ παραμείνωμεν ἐκεῖ ἐκτελεσταὶ τοῦ καθήκοντος ἡμῶν πιστοί, ἐφόσον μᾶς περιβάλλει ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Σήμερον ἀνεπτύχθη καὶ μία ἄλλη θεωρία, ἡ θεωρία τῶν ἐξιλαστηρίων θυμάτων, ὅπως διασκεδασθοῦν οἱ συμπεπυκνωμένοι ἀτμοί. Λυποῦμαι διότι δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ ἀποδεχθῶ τὴν θεωρίαν αὐτήν. Ἡ ἀποδοχὴ τῆς θεωρίας αὐτῆς θὰ ἐσήμαινεν ἐνθάρρυνσιν εἰς τὸ εἶδος ἐκεῖνο τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὸ ὁποῖον στηρίζεται εἰς τὴν ἄρνησιν καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ἀποβλέπει εἰς τὴν διὰ τῆς εἰλικρινοῦς κριτικῆς τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως ἐξυπηρέτησιν τῶν δημοσίων πραγμάτων καὶ ἡ ὁποία ἀποβλέπει μόνον εἰς τὴν διὰ σκευωριῶν, διὰ προπαρασκευῶν συνεχῶν πολιτικῶν ἐπιθέσεων, διὰ τῶν ὁποίων τίθεται εἰς ἀνησυχίαν ὁ Τόπος, ἀνατροπὴν τῶν Κυβερνήσεων καὶ κατάληψιν τῆς Ἀρχῆς. Εἰς ἐνθάρρυνσιν τοιούτου εἶδος Ἀντιπολιτεύσεως ἡμεῖς δὲν θὰ εἴμεθα ἱκανοί, ἡμεῖς δὲν θὰ δειχθῶμεν ὑποχωρητικοί. (Χειροκροτήματα). Εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀπόκειται νὰ διδάξῃ πῶς πρέπει νὰ διεξάγωνται οἱ κοινοβουλευτικοὶ ἀγῶνες. Εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀπόκειται νὰ διδάξῃ τοὺς πάντας ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ καταλάβουν τὴν Ἀρχὴν ἔχουν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκθέτουν τὰς γνώμας αὐτῶν σαφῶς, νὰ ἀγωνίζωνται ὅπως ἀποκτήσουν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πλειονοψηφίας καὶ μέχρις ὅτου ἀποκτήσουν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πλειονοψηφίας νὰ συμβάλλουν διὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῶν τῆς εἰλικρινοῦς εἰς τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὸ ἔργον τῆς πλειονοψηφίας. (Χειροκροτήματα).

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§134Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κατέβαλλεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπεγνωσμένην ἀληθῶς προσπάθειαν ὅπως ἀντιστρέψῃ τοὺς ὅρους, νὰ ἀπαγγείλῃ ἀντὶ ἀπολογίας κατηγορίαν ἐναντίον τῆς ὑπερασπίσεως. Ἡ προσπάθεια αὕτη θὰ ἀποβῇ ματαία. Δὲν γνωρίζω ποία θὰ εἶναι ἡ ἐτυμηγορία τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ ἐκδώσῃ μετ’ ὀλίγον ἡ Συνέλευσις ὅσον ἀφορᾷ τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλὰ καὶ ἂν ἤθελε τυχόν, παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν, καὶ πάλιν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐπιτρέψει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ παραμείνῃ εἰς τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν ἢ ἤθελεν ἀπομακρύνει αὐτοὺς τῶν ἑδωλίων τούτων, ἓν εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι ἡ ἱστορία αὐτῆς ἡ μετὰ τὸ Δημοψήφισμα θέλει καθηλώσει αὐτὴν πάντοτε εἰς τὸ ἑδώλιον τοῦ κατηγορουμένου. (Χειροκροτήματα). Ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡς τίτλον τιμῆς τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἀνέπτυξεν ἡ Κυβέρνησις καὶ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων τῆς Ἑλλάδος ἀλλ’ αἱ ἐξωτερικαὶ σχέσεις τῆς Ἑλλάδος ἤρξαντο ἀποκαθιστάμεναι πολὺ πρὶν ἔλθῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Ἀρχήν. Ἐπανελήφθη καὶ πάλιν ἡ ἐμπιστοσύνη τῶν συμμάχων ἡμῶν καὶ τῶν φίλων πρὸς τὴν Ἑλλάδα ἀφ’ ἧς ἐπάτησε καὶ πάλιν τὸν πόδα ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων. (Χειροκροτήματα). Καὶ ποῖον εἶναι τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἐπικαλεῖται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ἂν ἠθέλομεν τὸ ἀτενίσει ἐκ τοῦ πλησίον, ἠθέλομεν ἴδει εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ὅτι δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο τοῦτο εἰμὴ σύμφυρμα παντοίων μέτρων δανείων ἀπὸ πάσης φύσεως. Προσήγαγεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως νομοσχέδια ἀναδημιουργοῦντα τὴν διοίκησιν. Καὶ εἶναι ταῦτα παρασκευάσματα τῆς Ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν χρονολογούμενα ἀπὸ μακρῶν δεκαετηρίδων. Εἶναι ἑπομένως κτῆμα ὅλων τῶν Κυβερνήσεων καὶ δὲν δύναται νὰ σφετερισθῇ τὴν ἐργασίαν ταύτην ὡς πρόγραμμα ἴδιον αὐτῆς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις. Ἐπεκαλέσθη τὸ πρόγραμμα τῆς ἐκπαιδευτικῆς ἀναγεννήσεως καὶ εἶναι εἰς πάντας γνωστὸν ποῖοι κατήρτισαν τὸ πρόγραμμα τοῦτο. Εἶναι ὁ πυρὴν ἐκεῖνος τῶν διαπρεπῶν ἐπιστημόνων οἱ ὁποῖοι ἀπὸ μακρῶν χρόνων κατέβαλλον ὅλας αὐτῶν τὰς ζωτικὰς δυνάμεις ὅπως ἀναπλάσσουν τὴν Ἐκπαίδευσιν τῆς Χώρας. Καὶ ἀποτελεῖ τὸ πρόγραμμα τοῦτο τὸ ἐκπαιδευτικὸν πρόγραμμα ὅλων τῶν δημοκρατικῶν ἀποχρώσεων καὶ εἶναι ἄξια καταδίκης ἡ Κυβέρνησις, ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως ὅπως σφετερισθῇ ὡς ἴδιον αὐτῆς κτῆμα τὴν ἐργασίαν ταύτην. Ἔλθετε πέραν τῶν δύο τούτων σημείων, ἵνα ἀναλύσετε τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως τὸ νομοθετικὸν εἰς ὅλην ἐκείνην τὴν σωρείαν τὴν ἀτελεύτητον τῶν μέτρων τῶν ἀνεξελέγκτων, τὰ ὁποῖα οὔτε ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει οὔτε ἡ Συνέλευσις ποτὲ ἀντελήφθη! Αὐτὸ εἶναι τὸ πρόγραμμα τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως ἐστερημένον πάσης κατευθύνσεως, πέραν ἐκείνων τῶν δύο μερῶν τῶν ὁποίων ἐμνήσθην πρὸ ὀλίγου. Ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ ἐγκαλέσῃ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν Ἀντιπολίτευσιν ὡς ἐπιχειροῦσαν ἐφόδους κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἦτο περίεργον ἂν συνέβαινε τὸ ἀντίθετον. Θὰ ἦτο περίεργον, ἂν ἀντελαμβανόμεθα ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὁδηγεῖ τὴν Χώραν ὄχι εἰς τὴν ὁδὸν τῆς εὐημερίας, ἀλλ’ εἰς τὴν ὁδὸν τῶν περιπετειῶν. Ἂν ἀπηυθύνθη κατηγορία καθ’ ἡμῶν μέχρι τοῦδε ἐκ μέρους ὄχι μόνον τῶν φίλων ἡμῶν, ἀλλὰ ἐκ μέρους συμπάσης τῆς Κοινῆς Γνώμης εἶναι ὅτι τὸν πόλεμον ἡμῶν διεξηγάγομεν μετὰ νομιμότητος ἡ ὁποία δὲν ἐπέτρεψε μέχρι τοῦδε εἰς τὰς δυνάμεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὅπως ἀνατρέψωσι Κυβέρνησιν κοινῶς θεωρουμένην ἐπιζημίαν εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας. Καὶ ἂν ἠθέλετε, κύριοι, ἀνατρέξει εἰς τὴν πρόσφατον κοινοβουλευτικὴν ἱστορίαν, ἠθέλετε ἴδει ὅτι οὐδεμία ἐκ τῶν μαχῶν αἱ ὁποῖαι διεξήχθησαν ἐνταῦθα προῆλθεν ἐκ πρωτοβουλίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Τὸ εἶπον τοῦτο ἐπανειλημμένως καὶ κατηγόρησα καὶ ἀπηύθυνα μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ὅτι προσπαθεῖ νὰ ἐπιληφθῇ πάσης εὐκαιρίας ὅπως καλύπτῃ τὰς πράξεις αὐτῆς ὑπὸ τὸν ὄγκον τῶν ἀριθμῶν. Καὶ μοῦ ἀπήντησεν: «Ἔχομεν δικαίωμα ἀνὰ πᾶσαν ἑβδομάδα, ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ προκαλῶμεν ζητήματα καὶ νὰ ζητῶμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης». Καὶ ἔρχεται σήμερον μετὰ προθυμίας ἀνεξηγήτου νὰ ἐγκαλέσῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν ὡς διεξάγουσαν τὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπίθεσιν. Τί ἐμεσολάβησεν, εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μεταξὺ τῆς τελευταίας κοινοβουλευτικῆς μάχης, ὥστε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀπὸ ἡμερῶν νὰ διεξάγῃ συνενοήσεις πρὸς ἐκδίκησιν ἐναντίον αὐτῆς; Εἶμαι ἐν ἀπολύτῳ ἀγνοίᾳ οἱασδήποτε συνεννοήσεως. Τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας τοὺς διεξηγάγομεν πάντοτε ἀπὸ τοῦ ἐμφανοῦς, πολὺ ἴσως περισσότερον τοῦ δέοντος, ὥστε νὰ καταλογίζεται εἰς ἐμὲ ἀπειρία περὶ τὴν χρῆσιν τῶν πολιτικῶν τεχνασμάτων. Διεξηγάγομεν τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας πάντοτε ἀπὸ τοῦ ἐμφανοῦς καὶ τὰς κατηγορίας τὰς ὁποίας ἀπηυθύναμεν τὰς ἀπηυθύναμεν δημοσίᾳ, ὥστε μόνον ἄνθρωποι ἀσεβοῦντες πρὸς τὴν ἀλήθειαν εἶναι δυνατὸν νὰ προφέρουν τὴν λέξιν τῆς σκευωρίας ὡς δυναμένην νὰ καταλογισθῇ εἰς ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ πρὸς ὑμᾶς. Τί ἐμεσολάβησεν ἀπὸ τῆς τελευταίας συζητήσεως τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος; Εἴπομεν τότε ὅτι παρέχομεν τὴν συνδρομήν μας ἀμέριστον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως πατάξῃ τὴν ἀντιπειθαρχικὴν στάσιν, ἀλλ’ εἴπομεν συγχρόνως ὅτι θέλει ἐπιστῆ ἡ ὥρα κατὰ τὴν ὁποίαν θέλομεν ζητήσει παρ’ ὑμῶν λογοδοσίαν διὰ τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν μετήλθατε καὶ ἡ ὁποία συνετέλεσεν οὐχὶ ὀλίγον εἰς τὴν ἀποσύνθεσιν τῶν ναυτικῶν δυνάμεων, καὶ τὴν ὑπόσχεσιν τὴν ἐτηρήσαμεν κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην. Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τῆς κοινοβουλευτικῆς μάχης, τὴν ὁποίαν διεξάγομεν σήμερον.

§135Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Θὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§136Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν λέγω ὅτι δὲν θὰ μοῦ ἀπαντήσετε· καὶ ἐγὼ ἀπαντῶ, τί ἄλλο κάμνω; Πόθεν προῆλθε τὸ διάβημα τὸ ἀντιπειθαρχικὸν τῶν ἀξιωματικῶν; Δὲν θὰ ταπεινώσω τὴν συζήτησιν μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ ἀπαντήσω εἰς ὑπαινιγμοὺς ἀναξίους καὶ ἡμῶν καὶ τῆς Συνελεύσεως, ὑπαινιγμοὺς τοὺς ὁποίους δὲν ἀπηξίωσε νὰ προφέρῃ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας, καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην δυνάμενος νὰ ἔχῃ τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν, ὅτι εἴμεθα ἡμεῖς ἀνίκανοι ὄχι μόνον νὰ σκευωρήσωμεν συνωμοσίας ἐναντίον τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν δυνάμεων, σκευωρίας τεινούσας εἰς ἀποσύνθεσιν ἡμῶν, ἀλλὰ εἴμεθα καὶ ἀνίκανοι νὰ ἔλθωμεν εἰς οἱανδήποτε συνομιλίαν, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο πόρρωθεν νὰ ὑποσημάνῃ τοιαύτην τάσιν. Εἶναι προφανὴς ἡ σπουδὴ πάντοτε μετὰ τῆς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς πᾶσαν ἀνωμαλίαν, ἡ ὁποία εἶναι ἀπαύγασμα τῆς κυβερνητικῆς ἀκαταστασίας, σπεύδει νὰ ἀποδώσῃ εἰς τοὺς ἀντιπάλους αὐτοῦ τὰς εὐθύνας, ἀναμιμνήσκων παλαιὰς ἐποχὰς τῶν γνωστῶν μηχανορραφιῶν. Εἴχομεν πιστεύσει ὅτι ἡ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ πάντα εἰς τὸν Τόπον τοῦτον ὠφείλοντο εἰς μηχανορραφίας τῶν ἀντιθέτων εἶχε παρέλθει διὰ παντός, καὶ ἀνέζησεν ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Εἴδομεν καὶ πάλιν τὸ φαινόμενον τοῦτο. Ποία εἶναι ἡ κατηγορία τὴν ὁποίαν ἀπηυθύνομεν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος; Ἀπηυθύναμεν κατ’ αὐτῆς τὴν κατηγορίαν ὅτι, ἐνῷ παρέσχεν ἐπίσημον τὴν πανηγυρικὴν ἐπαγγελίαν πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι θέλει πατάξει διὰ σταθερᾶς καὶ ἀκλονήτου χειρὸς τὸ ἀντιπειθαρχικὸν διάβημα, ὅτι ἤθελεν ἀποκαταστήσει τὴν λειτουργίαν τῶν Ναυτικῶν Ὑπηρεσιῶν, κατώρθωσε διὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς κατὰ μὲν τῆς πειθαρχίας νὰ κατενέγκῃ τραῦμα θανάσιμον τὴν δὲ λειτουργίαν τῶν Ναυτικῶν ἡμῶν Ὑπηρεσιῶν νὰ ἀφήσῃ ἀπολύτως ἔκθετον. Θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐννοήσω πολιτικὴν ἡ ὁποία θὰ ἔτεινε πρὸς τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον σκοπόν· ἀναντιρρήτως ἡ ὀρθοτέρα πασῶν θὰ ἦτο νὰ συμβιβάσῃ ἀμφοτέρας τὰς ἀνάγκας, καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς παγιώσεως τῆς πειθαρχίας καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς ἀνασυγκροτήσεως τῶν ναυτικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Ἀλλὰ δὲν θὰ ἠδυνάμην ποτὲ νὰ φαντασθῶ ὅτι θὰ ὑπῆρχε Κυβέρνησις χαράξασα πολιτικὴν ὅπως κατενέγκῃ καὶ κατὰ τῆς πειθαρχίας πλῆγμα καίριον καὶ τὴν ἀνασυγκρότησιν τῶν δυνάμεων τῶν ναυτικῶν νὰ καταστήσῃ ἀδύνατον, καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Κατήνεγκε κατὰ τῆς πειθαρχίας ἓν πλῆγμα, ὡς εἶπον ἐν ἀρχῇ, διὰ τῆς ἀποδοχῆς τῆς παραιτήσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν καθ’ ὃν χρόνον δὲν εἶχε τερματισθῆ τὸ ναυτικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τὴν ὁποίαν ἠκούσαμεν πρὸ ὀλίγου ἐκ στόματος τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶχεν ἀχθῆ εἰς πέρας. Καὶ ἂν ἦτο ἐκκρεμὲς τὸ ναυτικὸν ζήτημα, ὁ κύριος ὅρος τῶν ἐξεγερθέντων ἀξιωματικῶν ἐγένετο δεκτὸς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Κατέλυσεν ὑπὸ τὴν τοιαύτην ἔννοιαν πᾶσαν ἔννοιαν, πᾶσαν ἰδέαν πειθαρχίας, ἐνθαρρύνουσα οἱασδήποτε ἀντιπειθαρχικὰς ζυμώσεις εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλὰ κατήνεγκε καὶ δεύτερον θανασιμώτερον πλῆγμα κατὰ τῆς πειθαρχίας ἡ Κυβέρνησις. Διότι ἀπέναντι ὄχι ἐκδηλώσεων νομιμοφροσύνης, ἀλλ’ ἀπέναντι ἐκδηλώσεως ἑτέρας μονάδος τῶν ἀξιωματικῶν καθαρῶς στασιαστικῆς, ὡς εἶπον προηγουμένως—καὶ εἶναι ἀρκετὴ ἡ ἀνάγνωσις τοῦ κειμένου τοῦ τηλεγραφήματος ὅπως πείσῃ πάντας περὶ τούτου—ἐνώπιον μιᾶς τοιαύτης στασιαστικῆς ἐνεργείας περιωρίσθη νὰ διατάξῃ δὲν γνωρίζω ποίαν ἀτελῆ ἀνάκρισιν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ μίαν ἀκίνδυνον τιμωρίαν καθ’ ἣν στιγμὴν ἠπειλοῦντο αἱ νόμιμοι τῆς Χώρας Ἐξουσίαι ὅτι ἤθελον στρέψει κατ’ αὐτῶν τὰς δυνάμεις τοῦ Στόλου οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὑπηρετοῦντες σήμερον εἰς τὸν Στόλον. Θλίβομαι, διότι εἶμαι τραχὺς εἰς ἐκείνους πρὸς τοὺς ὁποίους, λόγῳ τῆς σταδιοδρομίας αὐτῶν ὡς ἀξιωματικῶν, δὲν ἔχω ἢ νὰ ἀπονείμω τὸν ὀφειλόμενον ἔπαινον, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγνωρισθῇ παρὰ πάντων ὅτι ἡ πειθαρχία εἶναι τὸ ἔρεισμα τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου καὶ ὅτι πᾶσα πρᾶξις θίγουσα αὐτὸ εἶναι ἡ ἀπαρχὴ ἀπεκατέστησε λοιπὸν τὴν πειθαρχίαν. Κατέφερε κατ’ αὐτῆς πλῆγμα θανάσιμον ἡ Κυβέρνησις. Καὶ δὲν ἀπεκατέστησε τὴν λειτουργίαν τῶν ναυτικῶν Ὑπηρεσιῶν, διότι ἦτο περιφρόνησις πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὸ λεγόμενον ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσουν αἱ Ὑπηρεσίαι διὰ τῶν προχείρων μέτρων τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν εἰς ἡμᾶς, διὰ τῆς προαγωγῆς τῶν ὑπαξιωματικῶν, τῶν κελευστῶν εἰς ἀξιωματικοὺς καθ’ ἣν στιγμὴν εἶναι εἰς πάντας γνωστὸν ὅτι οἱ ἐκ τῶν τάξεων τῶν ὑπαξιωματικῶν προαγόμενοι οὐδέποτε εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ κανεὶς ὅτι δύνανται νὰ τοποθετηθῶσιν εἰς πλοῖα μάχιμα, εἰς πλοῖα μὴ παρωπλισμένα. Διότι εἶναι φαντασιοπληξία καθαρὰ νὰ φαντασθῇ τις ὅτι εἶναι δυνατὸν τὸ κενὸν νὰ πληρωθῇ διὰ τῶν ἀποτάκτων ἀξιωματικῶν, διότι εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας ὅτι ἐπὶ ἀριθμοῦ 106 ἀξιωματικῶν κατωτέρων παραιτηθέντων δὲν ὑπάρχουν εἰς τὰς τάξεις τῶν ἀποτάκτων εἰμὴ 8 καὶ μόνον. Ἀλλ’ ἐρωτᾶται, διότι εἰς τοῦτο καταλήγομεν, ἐρωτᾶται: Ἄν, κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναπληρώσωμεν τὰς Ὑπηρεσίας καὶ εὑρεθῶμεν κατ’ ἀνάγκην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραλύσωμεν καὶ τὰς ναυτικὰς ἡμῶν δυνάμεις, τί θέλετε νὰ πράξωμεν; Θέλετε νὰ κλονίσωμεν τὴν πειθαρχίαν; Ὄχι· δὲν θὰ ἠθέλομεν νὰ κλονίσητε τὴν πειθαρχίαν, ἀλλὰ τὴν ἐκλονίσατε τὴν πειθαρχίαν καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν ἐκλονίσατε τὴν πειθαρχίαν δὲν ἀφήσατε ἀκέραιον οὐδὲ τὸ Ναυτικὸν ἡμῶν. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατηγορία τὴν ὁποίαν σᾶς ἀπηυθύναμεν. Ἂν ἤρχεσθε ἐνταῦθα κλονίζοντες μόνον τὰς ναυτικὰς δυνάμεις, ἀλλὰ σώζοντες τὴν πειθαρχίαν, θὰ ἐλέγομεν ὅτι συμφέρει ἡ θυσία εἰς τὸ Ἔθνος ὅπως ἀποκτήσῃ μίαν καλὴν πειθαρχίαν. Ἂν ἤρχεσθε καὶ ἐλέγετε ὅτι ἐθυσιάσαμεν τὴν πειθαρχίαν ὅπως ἔχομεν ἀκεραίας τὰς ναυτικὰς ἡμῶν δυνάμεις, ἡμεῖς πάλιν μετὰ μεγαλυτέρας δυσφοραίς, συγκρατοῦντες αὐτήν, θὰ ἐλέγομεν ὅτι ἔπρεπεν ἴσως νὰ θυσιασθῇ ἡ πειθαρχία, ὁ συνεκτικὸς κρῖκος τοῦ Στρατεύματος καὶ τοῦ Στόλου διὰ νὰ ἔχωμεν ἀκεραίαν καὶ ἑτοίμην τὴν ναυτικὴν δύναμιν εἰς πᾶσαν στιγμήν. Ἀλλὰ δὲν ἐπράξατε οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ἄλλο καὶ τοῦτο εἶναι ἡ κατηγορία ἐκ τῆς ὁποίας εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξέλθητε. (Χειροκροτήματα). Κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι εὔκολον νὰ συνδέῃ τις τὴν τύχην τῆς παρούσης Κυβερνήσεως πρὸς τὴν τύχην τῆς Δημοκρατίας. Εἶναι εὔκολον ὅπως περισώσῃ τὸ ἴδιον κυβερνητικὸν σαρκίον νὰ λέγῃ τοῦτο, ἂν ὅμως ἤθελεν ἀτενίσει εἰς τὰ μεγάλα ρεύματα τῆς Κοινῆς Γνώμης τὰ μὴ ἀπατώμενα ἤθελε πεισθῆ ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ κίνδυνος διὰ τὸ πολίτευμα, αὐτὸς προέρχεται ἐκ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ ζητοῦμεν τὸν κίνδυνον τοῦτον νὰ τὸν ἀπομακρύνετε, κύριοι πληρεξούσιοι. (Χειροκροτήματα).

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως ἔχει τὸν λόγον.

§138Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Οἱ ἱππόται τοῦ μεσαίωνος, κύριοι πληρεξούσιοι, μονομαχοῦντες, ἐχάρασσον κύκλον καὶ ὁ ἐξερχόμενος τοῦ κύκλου αὐτοῦ κατὰ τὸν χρόνον τῆς μονομαχίας ἐτίθετο ἐκτὸς τιμῆς καὶ ἐκτὸς ὑπολήψεως. Δὲν ἰσχύουν βεβαίως σήμερον τὰ ὡραῖα ἐκεῖνα μεσαιωνικὰ ἔθιμα, ἰσχύει ὅμως πάντοτε καὶ θὰ ἐξακολουθῇ νὰ ἰσχύῃ ὁ ἀπαράβατος ἠθικὸς νόμος, ὁ ὁποῖος χαράσσει ἕνα νοερὸν τοιοῦτον κύκλον πρὸ τῶν ποδῶν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται τὰ κοινὰ καὶ οἱ ἐξερχόμενοι τοῦ κύκλου αὐτοῦ δὲν εὑρίσκονται ἀναντιρρήτως ἐν τάξει. Ἂν καὶ κατὰ πόσον ἡ Κυβέρνησις, ἀντικρύσασα μίαν πρωτοφανῆ κρίσιν συνεχιζομένην ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας καὶ νύκτας, ἐτήρησε καὶ ἐσεβάσθη τὸν κύκλον τὸν ὁποῖον χαράσσει ὁ μέγας ἠθικὸς νόμος, εἶναι ἔργον ὑμῶν νὰ κρίνετε καὶ νὰ ἐκτιμήσετε, κύριοι συνάδελφοι. Ἔργον ὑμῶν ἐπίσης εἶναι νὰ κρίνετε καὶ νὰ ἐκτιμήσετε ἂν οἱ ἀσκοῦντες τὴν ἀντίδρασιν καὶ τὴν ἀντιπολίτευσιν κατὰ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἐσεβάσθησαν τὸν κύκλον αὐτὸν ἢ ὄχι. Δεσμευόμενος δὲν δύναμαι νὰ ἐπεκτείνω τὸν λόγον ἐφ’ ὅλων τῶν θεμάτων τὰ ὁποῖα ἀπησχόλησαν τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Ἐνδεικτικῶς μόνον διὰ νὰ καταδείξω πόσον θαρραλέως, ἵνα μὴ βαρυτέραν φράσιν μεταχειρισθῶ, ὑπερεπήδησεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἡ πολυκέφαλος μάλιστα Ἀντιπολίτευσις, τὰ ἐσκαμμένα, θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ φέρω ἓν καὶ μόνον παράδειγμα ἀναγόμενον εἰς τὸν στενὸν κύκλον, ὁ ὁποῖος μοῦ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῶ. Ἔλαβε χώραν ἐν Θεσσαλονίκῃ ἓν περιστατικὸν ἀπὸ τὰ συνήθη ἐκεῖνα περιστατικὰ τὰ ὁποῖα οἱ τελευταῖοι καιροὶ κατέστησαν συνηθέστερα — ἐνέργεια βιαιοτήτων κατ’ ἐφημερίδων.— Ἐπὶ τοῦ περιστατικοῦ τούτου πεντάκις ὡμίλησα διὰ τῶν ἐφημερίδων, πλέον ἢ ἅπαξ ὡμίλησα ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ μολαταῦτα ἐνεφανίσθησαν καὶ αἱ ἐφημερίδες τῆς χθὲς καὶ αἱ ἐφημερίδες τῆς προχθὲς ἀναγράφουσαι ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐδικαίωσε τοὺς δράστας τοῦ λυπηροῦ ἐπεισοδίου τῆς Θεσσαλονίκης καὶ ἀπέδωκε τὰς εὐθύνας εἰς τοὺς δημοσιογράφους. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν ὅλοι, δὲν δύνανται νὰ διεξάγωνται πλέον ὁμαλῶς οἱ πολιτικοὶ ἀγῶνες τῆς Χώρας. Μὲ ἐπεσκέφθησαν δημοσιογράφοι κατ’ οἶκον, ἀσθενοῦντα. Ὑπηγόρευσα εἰς αὐτοὺς ὀλίγα τινὰ σχετικὰ μὲ τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο καὶ ἠξίωσα νὰ ἀναγραφῶσιν ἐπὶ λέξει. Ἐκ τῶν δέκα ἐφημερίδων μόνον μία ἐφημερὶς ἀνέγραψε τὴν περικοπὴν διὰ τῆς ὁποίας ἐξέφραζον τὴν λύπην τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὰ γενόμενα καὶ αἱ ἄλλαι ἐφημερίδες ἄφινον νὰ ἐννοηθῇ ὅτι σχεδὸν αἴσθημα χαρᾶς ἐγέννησαν εἰς ἐμὲ τὰ γεγονότα ἐκεῖνα. Εἶμαι εὐτυχής, κύριοι, δυνάμενος νὰ πληροφορήσω ὑμᾶς κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ὅτι κατὰ τηλεγράφημα πρὸ ὀλίγου ληφθὲν ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα ἔκδοσις τῶν ἐφημερίδων, οἱ δὲ ἐργάται Θεσσαλονίκης ἐδήλωσαν εἰς τὰς Ἀρχὰς ὅτι θεωροῦν τοὺς ἑαυτούς των ἱκανοποιημένους μὲ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἔλαβε καὶ ὑπεσχέθη ὅτι θὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἀνέφερα ἐνδεικτικῶς τὸ περιστατικὸν τοῦτο, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀποδεικνύεται πόσον οἱ ἀσκοῦντες τὴν ἀντιπολίτευσιν ἐξέρχονται τοῦ κύκλου τὸν ὁποῖον ἡ ἠθικὴ χαράσσει ἐπὶ τῶν ποδῶν της, ἂς μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ φέρω καὶ ἄλλα τινὰ παραδείγματα εὐκόλως καὶ προχείρως δυνάμενα νὰ περισυλλεχθῶσιν ἀπὸ τὰς συζητήσεις τῆς οἱασδήποτε στιγμῆς, τῆς οἱασδήποτε ἡμέρας. Δὲν εἶναι παρὼν ὁ ἡγούμενος μιᾶς μερίδος ἐκ τῆς πολυκεφάλου Ἀντιπολιτεύσεως. Ἤθελα νὰ εἶναι παρὼν διὰ νὰ εἴπω εἰς τὴν μερίδα ἐκείνην ὅτι δὲν εἶναι ἔργον αὐστηρῶς ἐπιτετραμμένον τὸ νὰ τίθενται τὰ ἱερὰ καὶ τὰ ὅσια ἐν τῷ πεδίῳ τῶν συζητήσεων καὶ ἐν τῷ κύκλῳ καὶ τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς κομματικῆς συναλλαγῆς. Ὑπάρχει ἓν ἱερὸν δι’ ὅλους ἡμᾶς, ἓν ὅσιον δι’ ὅλους ἡμᾶς, τὸ ὄνομα καὶ ἡ μνήμη τοῦ μεγάλου ἀνδρὸς ὁ ὁποῖος ἐπετέλεσεν ὅσα ἐπετέλεσεν ὑπὲρ τῆς Πατρίδος —τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου.—Τὸ ἱερὸν καὶ τὸ ὅσιον τοῦτο κατ’ ἐπανάληψιν, κύριοι, ἐτέθη ἐντὸς τῆς αἰσχροτέρας συναλλαγῆς καὶ δὲν ἐτέθη μόνον ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας....

§139ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ ἰδική σας ἡ «Δημοκρατία» τὸ ἔθεσεν.

§140Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). ....καὶ δὲν ἐτέθη μόνον ἀπὸ τοὺς πληρεξουσίους, δὲν ἐτέθη μόνον ὅταν συνεζητεῖτο ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὰς σχέσεις τὰς ὁποίας εἶχε πρὸς μίαν ἐφημερίδα, ἐτέθη καὶ τὴν τελευταίαν αὐτὴν στιγμὴν ὡς τελευταῖον δικολαβικὸν ἐπιχείρημα ἀπὸ τὰ χείλη τοῦ ἡγουμένου τῆς μερίδος ἐκείνης, τοῦ κ. Καφαντάρη.

§141Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Καὶ πρὸ παντὸς τὸ ἐξεμεταλλεύθησαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ποτὲ δὲν τὸν ὑπηρέτησαν πιστῶς καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν οἱ αἴτιοι τῆς φυγῆς του, διότι τὴν τελευταίαν στιγμὴν δὲν τὸν ἤκουσαν.

§142Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Εἶμαι δυστυχής, κύριοι συνάδελφοι, διότι δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ εὐρύνω τὴν συζήτησιν καὶ νὰ ἀναπτύξω ὅλα τὰ θέματα καὶ δὲν θέλω νὰ νομισθῇ παρ’ οὐδενὸς ὅτι γενικὴν ἄμυναν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἐπιτελῶ, διότι ἡ ἄμυνα τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐμπεπιστευμένη εἰς τὴν μεγαλυτέραν διάνοιαν τὴν ὁποίαν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ὁ ἐνεργὸς ἐν Ἑλλάδι πολιτικὸς κόσμος. Ἔφερα τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἐμνήσθην αὐτοῦ, διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαμαρτυρηθῶ καὶ νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἀνήκει τὸ μονοπώλιον τοῦ βενιζελισμοῦ εἰς οὐδένα—ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε— καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἐπαναλαμβάνω καθ’ ὃν ἀκριβῶς τρόπον τὸ μονοπώλιον τοῦ δημοκρατισμοῦ δὲν ἀνήκει εἰς μίαν καὶ δύο μερίδας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τὸ περιστατικὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐτέθη ἐντὸς τῆς συναλλαγῆς, τοῦ κομματισμοῦ καὶ τῆς φατρίας καὶ ἐτέθη ἐκ μέρους ἐκείνου ἀκριβῶς ὁ ὁποῖος, ὁσάκις ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, οὐδεμίαν στιγμὴν παρέλειψε νὰ ἀναφέρῃ καὶ διαμαρτυρηθῇ κατὰ τοῦ πνεύματος τῆς φατρίας, ἐτέθη καὶ ἄλλο περιστατικὸν ἐξ ἴσου θλιβερόν, τὸ ὁποῖον, τελείως ξένον πρὸς τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως, ἔλαβε χώραν ἐναντίον ἑνὸς συναδέλφου. Καὶ ἀπεκτήσαμεν τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν, ἂν ἀνατραπῶμεν, ὅτι δὲν μᾶς ἀνέτρεψεν ἡ φαιὰ οὐσία τοῦ ἐγκεφάλου σας, ἀλλὰ ἡ διακοπὴ τῆς συνεχείας τοῦ δέρματος ἑνὸς συναδέλφου. Καὶ θὰ ἔχωμεν ἀκόμη τὸ δικαίωμα νὰ εἴμεθα ὑπερήφανοι, καὶ ἂν ἡττηθῶμεν, διότι δὲν μᾶς ἐνίκησεν ἡ μαχητικότης ἡ ἰδική σας, ἀλλὰ τὸ ῥῆγμα τὸ ὁποῖον ὑπέστημεν εἰς τὰς ἰδίας μας τάξεις. Εἶναι γνωστὸν ὅτι αἱ συμμαχίαι δὲν διαλύονται κατὰ τὰς κρισίμους στιγμὰς τῶν ἀγώνων.

§143Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐκάμαμεν ποτέ καμμίαν συμμαχίαν. Αὐτὰ εἶναι τὰ ἄτοπα τὰ ὁποῖα ἔφεραν εἰς τὸ σημερινὸν ῥῆγμα.

§144Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Μὲ ἀληθῆ συντριβὴν ψυχῆς εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ ἐγὼ νὰ συμπληρώσω τὰς σκέψεις μου. Καὶ δὲν μὲ πτοεῖ ὁ τρόπος τῆς ἀπολογίας τοῦ ἀγαπητοῦ ἐκ Πατρῶν συναδέλφου, ὁ ὁποῖος ἐμὲ θέλει νὰ καταστήσῃ ὑπεύθυνον τῆς μελλούσης ψηφοφορίας. Ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἔθεσα τὴν παραίτησίν μου εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν θέτω, ἀλλὰ δὲν θὰ δυνηθῆτε διὰ τῆς ἐπιχειρηματολογίας αὐτῆς νὰ μὲ ἀποτρέψητε, μὲ πόνον ψυχῆς ἀνάλογον πρὸς ἐκεῖνον ὃν ᾐσθάνθητε ὅτε διεκόψατε τὴν συνεργασίαν, ἂς τὴν εἴπω συνεργασίαν, δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ μὲ ἀποτρέψητε ἀπὸ τοῦ νὰ εἴπω ὅτι αἱ συμμαχίαι τῶν ὁμαλῶν ἀνθρώπων δὲν διαλύονται κατὰ τὸ κρίσιμον σημεῖον τῆς μάχης, ἀλλὰ διαλύονται εἴτε πρὸ αὐτῆς εἴτε μετ’ αὐτήν. Καὶ τὸ περιστατικὸν τοῦτο, εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς ἥττης, θὰ μᾶς κάμῃ ὑπερηφάνους. Ἀλλὰ μὴ θέλων νὰ ἐκτραπῶ εἰς θέματα τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι τῆς ἰδικῆς μου ἁρμοδιότητος, δὲν ἔχω νὰ εἴπω εἰς τὴν Συνέλευσιν παρ’ ὅτι ἐκλήθη κατὰ τρόπον πρωτοφανῆ, ὡς ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέφερεν, ἐκλήθη ἡ Κυβέρνησις, ἐκλήθητε σεῖς νὰ μᾶς προσφέρετε ἐξιλαστήριον θῦμα, ἀλλ’ ἐρωτῶ, εἰς ποῖον βωμόν; Εἰς τοὺς βωμοὺς τῶν προσωπικῶν φιλοδοξιῶν τῶν διαφόρων ἀρχηγῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; Θὰ δεχθῶμεν, κύριοι. Θυσιάσατέ μας. Σᾶς ὑπομιμνήσκομεν μόνον ὅτι ἐκτὸς τῶν βωμῶν τῶν προσωπικῶν φατριῶν ὑπάρχει καὶ εἷς βωμὸς τὸν ὁποῖον οὐδεὶς σᾶς ὑπέδειξεν, ὁ βωμὸς τῆς Πατρίδος. Τοῦ βωμοῦ ἐκείνου ὑμεῖς ἐτάχθητε διάκονοι καὶ λειτουργοί, σεῖς πράξατε ὅ,τι θέλετε.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§146Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ὑποχρεωμένος, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀπαντήσω δι’ ὀλίγων ἀκόμη εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφον. Ἀνελθὼν καὶ πάλιν ἐπὶ τὸ βῆμα ἐπανέλαβε μὲ τὸν αὐτὸν στόμφον τὰ ἴδια πράγματα. Διεσαλεύσαμεν τὴν πειθαρχίαν, διότι ἐδέχθημεν τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν. Καὶ ὅμως ἐδήλωσα ὅτι ἡ παραίτησις ἐγένετο ἀποδεκτὴ μόνον ὅταν ἡ πειθαρχία ἐπαγιώθη εἰς τὸ Ναυτικόν. Ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργός, ὅπως εἶπον, εἶχεν ὑποβάλει ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὴν παραίτησίν του, ἀλλὰ τοῦ ἀπήντησα ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἀποδεχθῶ τὴν παραίτησιν αὐτοῦ πρὶν λάβω τὰ κατάλληλα μέτρα παγιώσεως τῆς πειθαρχίας· μετὰ τοῦτο εἶμαι διατεθειμένος νὰ δεχθῶ τὴν παραίτησιν, διότι ὁ ἀξιότιμος τότε Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἐπέμεινεν ὅτι μετὰ τὴν στάσιν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, μετὰ τὴν παρερμηνείαν τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ ἦτο ἀδύνατον νὰ διευθύνῃ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν. Εἰς ὅσα ἐλέχθησαν περὶ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς μονάδος τοῦ Στόλου, ὁ ὁποῖος διεδήλωσεν ὑποταγὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε ἄλλο. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Εὐρυτανίας ἠθέλησε νὰ διαγράψῃ ἀπὸ τὸ ἐνεργητικὸν ἡμῶν ὁλόκληρον τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως ἢ τοὐλάχιστον ὁλόκληρον τὸ νομοθετικὸν ἔργον τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν ἀντίληψιν αὐτοῦ, ἦτο ἄξιον σεβασμοῦ. Καὶ ἀνέφερε τὰ νομοθετήματα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Καὶ τοῦ ἀπαντῶ: Τὸ σχέδιον νόμου περὶ δήμων καὶ κοινοτήτων, διὰ τοῦ ὁποίου δίδεται μεγαλυτέρα ἐλευθερία εἰς τὰς κοινότητας, εἶναι νομοθέτημα τῆς πρωτοβουλίας ἡμῶν, ὅπως καὶ τὸ μέτρον τῆς ἀποκεντρώσεως καὶ τὸ περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν. Ἂν διὰ τὰ νομοσχέδια συνεργάζονται καὶ ὑπάλληλοι τῶν Ὑπουργείων, δὲν ἕπεται ὅτι τὴν πρωτοβουλίαν δὲν ἔχει ἡ Κυβέρνησις καὶ δὲν πρέπει εἰς τὸ ἐνεργητικὸν αὐτῆς νὰ γράφωνται τὰ ἔργα ταῦτα. Τὸ ἴδιον ἠμπορῶ νὰ εἴπω μὲ τὰ νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας. Ἐκεῖ βεβαίως ὑπάρχει ἐπιτελεῖον ἐπιλέκτων ἀνθρώπων, παλαιῶν φίλων καὶ συνεργατῶν. Τὴν συνεργασίαν αὐτῶν βεβαίως εἴχομεν, ἀλλ’ ἦτο ἡ κρίσις τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία ἐπηρέαζε ποῖα μέτρα ἔπρεπε νὰ ληφθοῦν καὶ νὰ προταχθοῦν καὶ ἦτο ἔργον τῆς Κυβερνήσεως νὰ τύχωσι τὰ μέτρα ταῦτα τῆς ἐγκρίσεως τῆς Συνελεύσεως. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος λέγει ὅτι αἱ μελέται τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας ἀποτελοῦν πρόγραμμα ὅλων τῶν δημοκρατικῶν Κυβερνήσεων καὶ ὅλων τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ὤφειλε νὰ παράσχῃ ἀμέριστον τὴν συνδρομὴν αὐτοῦ εἰς τὰ μέτρα ταῦτα. Ἐν τούτοις ἀπὸ τὸ κόμμα αὐτοῦ ἐπανειλημμένως προῆλθον αἱ ἐνστάσεις μὴ ἀπαρτίας, αἱ ὁποῖαι ἠμπόδισαν τὴν τελικὴν ψήφισιν.

§147Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τὸ ἔργον τὸ ἐκπαιδευτικὸν τῆς Κυβερνήσεως τὸ συνετρέξαμεν πάσῃ δυνάμει. Οὐδεμία ἐγεννήθη ἀντίδρασις μέχρι σημείου ἀνικανότητος τὸ ὁποῖον εἶναι καταλογιστὸν εἰς βάρος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Αἱ ἐνστάσεις μὴ ἀπαρτίας ὀφείλονται εἰς τὴν ἀκολασίαν τὴν κυβερνητικήν.

§148Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ συνδρομὴ ἐξεδηλώθη διὰ τῶν ἐνστάσεων περὶ μὴ ἀπαρτίας, διὰ τῶν ὁποίων πλὴν ἄλλων ἐματαιώθη καὶ ἡ τελευταία ψήφισις τοῦ σχεδίου νόμου περὶ ἱδρύσεως Πανεπιστημίου εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ καὶ εἰς ἄλλα Ὑπουργεῖα τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ σεμνύνεται καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις. Καὶ λέγων ταῦτα ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου καὶ τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν τοῦ Ὑπουργείου ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν καὶ τὴν ἐν γένει δρᾶσιν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα. Μήπως καὶ αὐτὰ εἶναι ἀπὸ τὰ συνήθη μέτρα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τὴν Ὑπηρεσίαν λαμβάνονται καὶ αὐτομάτως ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς εἰσάγονται εἰς τὴν Βουλήν; Θὰ ἠδυνάμην νὰ ἀναφέρω ἀκόμη ὅλα τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν διὰ τὴν πόλιν τῆς Θεσσαλονίκης ἐπὶ παραδείγματι καὶ διὰ τὴν Μακεδονίαν καὶ διὰ τὰ δημόσια ἔργα καὶ ἄλλα. Ἀλλ’ εἶναι περιττόν, διότι μόνον ἓν πολλοστημόριον τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἱκανὸν νὰ τιμήσῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως πρὸς αὐτήν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι βεβαίως ἡ ἀπογοήτευσις ἐκ τῶν νομοθετικῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἤγαγε τὴν Ἀντιπολίτευσιν εἰς τὴν ἀδιάλλακτον στάσιν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀδιάλλακτος στάσις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὸν αὐτὸν τόνον καὶ μὲ τὰς αὐτὰς ἀορίστους κατηγορίας ἐξεδηλώθη ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἀφ’ ἧς ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις. Μικρὰ μόνον ἀνάπαυλα ἐσημειώθη κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ Δημοψηφίσματος. Ἔκτοτε ὅμως καὶ πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν οὐσιαστικὴν ἐργασίαν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἡ αὐτὴ ἐξεδηλώθη στάσις ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔναντι τῆς Κυβερνήσεως, στηριζομένη εἰς τὰς αὐτὰς ἀορίστους καὶ ἀσυστάτους κατηγορίας. Ἡμεῖς, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅπως καὶ προηγουμένως εἶπον, ἔχομεν ἀπόλυτον τὴν συναίσθησιν ὅτι ἐξεπληρώσαμεν ὅσον ἦτο ἀνθρωπίνως δυνατὸν τὸ καθῆκόν μας. Δὲν εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς ἀτομιστικὰς τάσεις, ἐπαναλαμβάνω, τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, αἱ ὁποῖαι, ἄν ποτε ἐπικρατήσουν, ἀσφαλῶς θὰ ὑπονομεύσουν τὸ πολίτευμα. Ἀπόκειται εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ μόνην νὰ διδάξῃ ἂν πρέπει ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀποβλέπουν εἰς τὴν Ἐξουσίαν νὰ ἀφιεροῦνται εἰς θετικὴν καὶ παραγωγικὴν ἐργασίαν ἢ ἂν πρέπει νὰ στηρίζουν ὅλας των τὰς ἐλπίδας εἰς τὴν ἄρνησιν καὶ τὰς ἀθεμίτους ἐπιθέσεις. (Χειροκροτήματα).

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐκ μέρους τοῦ πληρεξουσίου Μαντινείας κ. Μανέττα κατετέθη εἰς τὸ Προεδρεῖον ἡ ἑξῆς δήλωσις (ἀναγινώσκει): «Κύριε Πρόεδρε, Ἐπιθυμῶν ὅπως δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου κατὰ τὴν διεξαχθησομένην ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος προβαίνω εἰς τὴν ἀκόλουθον δήλωσιν: Εἰς τὴν πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν ἡ πλειονοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως ἀπέβλεψαν μετὰ πολλῆς συμπαθείας καὶ ἐστήριξαν ἐπ’ αὐτῆς πολλὰς ἐλπίδας. Ταύτας συνειμερίσθην καὶ ἐγώ, ὁρμώμενος παρεμπιπτόντως καὶ ἐκ τοῦ ἀπὸ ἐτῶν στενοῦ προσωπικοῦ συνδέσμου μου μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἀπὸ δωδεκαετίας κοινῶν μετ’ αὐτοῦ πολιτικῶν ἀγώνων ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ ἡμῶν ἐκλογικῇ περιφερείᾳ. Τούτου ἕνεκα καὶ κατὰ τὰς τρεῖς ψηφοφορίας παρέσχον εἰς τὴν Κυβέρνησιν ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Δυστυχῶς αἱ ἐλπίδες αὗται διεψεύσθησαν. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς συνθέσεως αὐτῆς κατὰ τὸ πλεῖστον, διὰ τῆς ἔναντι τῆς ἰδιοκτησίας, ἀστικῆς καὶ ἀγροτικῆς, πολιτικῆς της, διὰ τῆς ἐλαττωματικῆς διευθύνσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, συνισταμένης κυρίως ἐσωτερικῶς μὲν εἰς τὴν δημιουργίαν πολυτελῶν Ὑπηρεσιῶν, ἐξωτερικῶς δὲ εἰς τὴν ἐνέργειαν ἀσκόπων Ἀποστολῶν, διὰ τῆς κακῆς διαχειρίσεως τῶν τοῦ Στρατοῦ, καὶ ἰδίᾳ τῶν τοῦ Στόλου, ἀποσυντεθέντος τελείως, ἡ Κυβέρνησις, λέγω, διὰ τούτων, ἵνα εἰς τὰ κυριώτερα περιορισθῶ, ἀπώλεσε τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ μεγίστου μέρους τῆς Κοινῆς Γνώμης. Τὴν Κοινὴν αὐτὴν Γνώμην, πρὸς τὴν ὁποίαν δὲν ἐπιτρέπεταί τις νὰ ἀντιταχθῇ, συμμεριζόμενος πλήρως δηλῶ ὅτι αἴρω τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε παρεῖχον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν». Ὁμοίως οἱ Μακεδόνες πληρεξούσιοι κατέθεσαν τὴν ἑξῆς δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Κατ’ εἰδικὴν ἐντολὴν τῶν συνεργαζομένων πληρεξουσίων ἐκ Μακεδονίας ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ δηλώσωμεν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: Εἰς τὴν Μακεδονικὴν πρωτεύουσαν ἔλαβε χώραν ἐπεισόδιον σύνηθες κατὰ τὰ τελευταῖα ἀνήσυχα ἔτη τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Χώρας ἡμῶν, ἱκανὸν ὅμως νὰ ἐμπνεύσῃ ἀνησυχίας καὶ νὰ διαπιστώσῃ ὅτι δὲν ἀπηλλάγημεν εἰσέτι βασικῶν ἐλαττωμάτων, ἅτινα ὤθησαν τὴν Χώραν μας εἰς θλιβερὰς περιπετείας. Κρίνομεν ἐπαρκεῖς τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν μέτρων ἅτινα ἐλήφθησαν ἐξ ἀφορμῆς τοῦ ἐπεισοδίου τούτου, τὸ ὁποῖον ἀποδοκιμάζομεν μετ’ ἀποτροπιασμοῦ. Ὄσον ἀφορᾷ τὰς διαδόσεις καὶ αἰτιάσεις περὶ δικτατωρικῶν δῆθεν τάσεων μελῶν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως δηλοῦμεν ὅτι ἀποδοκιμάζομεν ἐντόνως πᾶσαν τοιαύτην ὁποθενδήποτε προερχομένην ἐκδήλωσιν καὶ τάσιν, δὲν ἠδυνήθημεν ὅμως νὰ πεισθῶμεν ἐκ τῆς διεξαχθείσης συζητήσεως ὅτι μέλη τῆς Κυβερνήσεως, ἀγωνισθέντα πρὸς ἐπικράτησιν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, διενοήθησαν νὰ ἐπιβουλευθῶσι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα τῆς Χώρας. Τὰ λαβόντα ἐξ ἄλλου χώραν λυπηρὰ ἐπεισόδια κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως δὲν νομίζομεν ὅτι βαρύνουσι τὴν Κυβέρνησιν. Μὴ συντρεχόντων ὅθεν, κατὰ τὴν κρίσιν μας, σοβαρῶν λόγων, οἵτινες νὰ ἐπιβάλλωσι κυβερνητικὴν μεταβολήν, ἣν θεωροῦμεν ἀσύμφορον, διότι οὕτως ἀνακόπτεται τὸ δημιουργικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ἐπιτελεῖται ἐν Μακεδονίᾳ, δηλοῦμεν ὅτι θέλομεν ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν φορὰν ταύτην, ὑπείκοντες μόνον εἰς τὴν φωνὴν τῆς συνειδήσεως καὶ τοῦ πρὸς τὴν Πατρίδα καθήκοντος». Ὁμοίως ὁ πληρεξούσιος Αἰγίνης κ. Δ. Πετρίτης κατέθεσε τὴν ἑξῆς δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Κατόπιν ὅσων ὡμίλησα χθὲς καὶ ἐπειδὴ ἐκ τῆς συζητήσεως οὐδὲν μετεβλήθη ἐκ τῶν ἀντιλήψεών μου δηλῶ ὅτι θὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως». Τέλος οἱ Ἰσραηλῖται πληρεξούσιοι κατέθεσαν εἰς τὸ Προεδρεῖον τὴν ἑξῆς δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Οἱ ὑποφαινόμενοι Ἰακὼβ Λευῒ καὶ Ἰωσὴφ Σάϊας, Ἰσραηλῖται πληρεξούσιοι Θεσσαλονίκης, δηλοῦμεν ὅτι, μὲ ὅλην τὴν ἐκτίμησιν καὶ ἀφοσίωσιν ἣν τρέφομεν πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν καὶ ἀρχηγὸν τῆς ὁμάδος των κ. Πάγκαλον, ὀφείλομεν νὰ καταψηφίσωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἕνεκα τῆς ἀσκόπου διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος τῆς κυριακῆς ἀναπαύσεως ὑπ’ αὐτῆς χωρὶς νὰ ὑπολογίσῃ τὰς θλιβερὰς συνεπείας τὰς ὁποίας ἤθελον ὑποστῆ τὸ ἰσραηλιτικὸν στοιχεῖον». Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως κατετέθη ἡ ἑξῆς πρότασις (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Ἡ πρότασις αὐτὴ τίθεται εἰς ψηφοφορίαν. Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθουν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Α. Ἀκρίδας καὶ Ν. Κοντολέων. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». (Προκειμένου ν’ ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία, ὁ πληρεξούσιος Νάξου κ. Προμπονᾶς ἐπιτίθεται ἐναντίον τοῦ συναδέλφου του Παπαδάμ, ἀφοῦ προηγήθη ζωηρὸς μεταξύ των διάλογος. Πολλοὶ κυβερνητικοὶ πληρεξούσιοι ἀξιοῦν νὰ ἀνακληθῇ εἰς τὴν τάξιν ὁ κ. Προμπονᾶς. Δημιουργεῖται θόρυβος).

§150Α. ΠΑΠΑΔΑΜ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε. (Ὁ θόρυβος συνεχίζεται).

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ δικαίωμα τὸ ὁποῖον ἔχω ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι νὰ ἀνακληθῇ εἰς τὴν τάξιν ὁ κ. Προμπονᾶς. Ἂν θέλετε νὰ ληφθῇ εἰδικὴ ἀπόφασις, νὰ ληφθῇ μετὰ τὴν ψηφοφορίαν.

§152Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅταν ἔγινε τὸ χθεσινὸν ἐπεισόδιον, ἡμεῖς πρῶτοι ἐσπεύσαμεν νὰ ἀποκαταστήσωμεν τὰ πράγματα. Δὲν ἔχομεν καμμίαν διάθεσιν νὰ ματαιώσωμεν τὴν ψηφοφορίαν· ἔχομεν ὅμως τὴν ἀξίωσιν ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ τηρήσῃ τάξιν, διότι, ἂν γίνῃ νέα ἀπόπειρα, τότε θὰ λάβωμεν μέτρα, ὥστε νὰ καταστήσωμεν μόνοι μας τὰ δικαιώματά μας σεβαστά.

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεμίαν διέγνωσα διάθεσιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ ματαιώσῃ τὴν ψηφοφορίαν. (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος μεταξὺ τῶν πληρεξουσίων. Ὁ κ. Παπαδὰμ ζητεῖ συνεχῶς τὸν λόγον).

§154Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ ψηφοφορία κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Πρὸ παντὸς ὑπῆρξε πληρεξούσιος ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ ἐξασκήσῃ βίαν κατ’ ἄλλου πληρεξουσίου διὰ νὰ τὸν ἐπηρεάσῃ εἰς τὴν ἐκδήλωσιν τοῦ φρονήματος αὑτοῦ. Πρέπει νὰ διορθωθῇ τὸ γενόμενον. (Θόρυβος).

§155Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Νὰ ἀποδοθῇ ἱκανοποίησις εἰς τὸν προσβληθέντα κ. Παπαδὰμ ἐκ μέρους τοῦ κ. Προμπονᾶ.

§156Α. ΠΑΠΑΔΑΜ. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἶμαι ἁγνὸς ἰδεολόγος καὶ δὲν ἐφανταζόμην ὅτι ἤθελον ἐξυβρισθῆ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἀπὸ ὁμοϊδεάτην μας. Τὸ πρῶτον ἐξελέγην ὡς πληρεξούσιος καὶ εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι εἰσερχόμενος εἰς τὸ Κοινοβούλιον θὰ ἐλάμβανον διδάγματα ἀπὸ τοὺς παλαιοτέρους. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἀπὸ καιροῦ βλέπω ὅτι ὅλοι οἱ παλαιότεροί μας ἔγιναν νεώτεροί μας. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι). Ἄν ἴσως ἐν τῇ ρύμῃ τοῦ λόγου εἶπον «ὅλοι», διορθώνω τὴν φράσιν μου καὶ λέγω «τινὲς» τῶν παλαιοτέρων. Ἡ ταραχή μου εἶναι μεγάλη καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ εἴπω περισσότερα. Σεῖς, κύριοι πληρεξούσιοι, ἂν σέβεσθε τοὺς ἑαυτούς σας, νὰ μὲ ἱκανοποιήσητε πλήρως. (Χειροκροτήματα).

§157ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ πληρεξούσιος καθ’ οὗ παραπονεῖσθε ἔφυγε, τὸ δὲ δικαίωμα τὸ ὁποῖον ἔχω ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι νὰ τὸν ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν.

§159Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἐσκέφθη οὔτε ἡ Ἀντιπολίτευσις ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ θιγῇ ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως, ἂν δὲ ἔλαβε χώραν ἐπεισόδιον, τοῦτο δ’ ἐγένετο ἐν παντελεῖ ἀγνοίᾳ ὅλων ἡμῶν.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοῦτο ἐγὼ πρῶτος τὸ πιστοποιῶ.

§161Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος πρέπει νὰ ἐπαναφέρῃ καὶ τοῦτον εἰς τὴν συναίσθησιν τῶν καθηκόντων του, ὅπως καὶ πάντα ἄλλον παρεκτρεπόμενον. Δὲν φαντάζομαι νὰ ὑπάρχῃ κανεὶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὥστε νὰ κατέλθῃ μέχρι τοῦ σημείου νὰ ἀποπειραθῇ νὰ ἐκβιάσῃ τὴν συνείδησιν συναδέλφου του. Αὐτὸ θὰ ἀπετέλει τὴν ταπεινοτέραν πρᾶξιν, ἡ ὁποία δύναται νὰ κηλιδώσῃ ἕνα ἔντιμον ἄνδρα.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ζήτημα ἔληξε. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ καθίσουν εἰς τὰς θέσεις των. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Α. Ἀκρίδα καὶ Ν. Κοντολέοντος, τοῦ Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 322 Εἶπον «Ναὶ» 131 Εἶπον «Ὄχι» 175 Ἠρνήθησαν ψῆφον 13 ἐν οἷς καὶ οἱ παρόντες κ. κ. Ὑπουργοί.

§165Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, κατόπιν τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ψηφοφορίας εὑρισκόμεθα πρὸ κυβερνητικῆς κρίσεως καὶ παρακαλῶ νὰ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως μέχρι λήξεως τῆς ὑπουργικῆς κρίσεως.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν δέχεται νὰ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι αὐτῆς καὶ νὰ καλέσω αὐτὴν ἅμα τῇ λήξει τῆς ὑπουργικῆς κρίσεως. (Γίνεται δεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ κ. Προέδρου).

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 3.30′ π.μ.).