1924.07.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 85Η

Παρασκευὴ 18 Ἰουλίου 1924

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 6.20′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Ἐπὶ τῶν πρακτικῶν, κ. Πρόεδρε.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§4Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος προέβη εἰς σοβαρὰς δηλώσεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν ἀναμενομένων 150.000 ὁμογενῶν προσφύγων. Ἐπίσης ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας κ. Πάζης προέβη ὁμοίως εἰς σοβαρὰς δηλώσεις περὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος. Οὐδεμία τῶν δηλώσεων τούτων ἀναφέρεται εἰς τὰ πρακτικά. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ συμπληρωθῶσιν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, καθόσον εἶναι ζήτημα μεγίστης σημασίας διὰ χιλιάδας ἀνθρώπων.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα· θὰ περιληφθῶσιν αἱ δηλώσεις αὗται ἐκ τῶν ἐστενογραφημένων.

§6Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ὁπωσδήποτε, κ. Πρόεδρε, δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν νὰ ἐπαναλάβω ὅσα χθὲς εἶπον, δηλῶν καὶ πάλιν ὅτι ἀπεφασίσθη καὶ ἤρχισεν ἡ ἐκτέλεσις τῆς συστάσεως 4 σταθμῶν συγκεντρώσεως κατ’ ἀναλόγων σκηνῶν καὶ προχείρων νοσοκομείων εἰς τὰς πόλεις Μερσίναν, Ὀρδοῦ, Σαμψοῦντα καὶ Τραπεζοῦντα, ἀποστέλλονται δ’ ἐκ παραλλήλου ἐκ τῆς Ἀποθήκης ὑγειονομικὰ ὑλικὰ καὶ τρόφιμα ἀρκετά. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐγκατάστασίν των, ἐπαναλαμβάνω ὅτι αὕτη θέλει γίνει εἰς Ἤπειρον περὶ τὰς 10.000 οἰκογενειῶν καὶ τῶν ὑπολοίπων εἴς τινας νήσους, κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς Μακεδονίαν καὶ κατ’ ἐξοχὴν τὴν κεντρικὴν καὶ τὴν δυτικήν. Διὰ τὴν διευκόλυνσιν δὲ τῆς ἐγκαταστάσεως συνιστᾶται σταθμὸς συγκεντρώσεως διὰ 30.000 εἰς Καρδασὶν Ρετζούναν πλησίον τῆς Θεσσαλονίκης.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀκρίδας ἔχει τὸν λόγον.

§8Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Καλούμεθα, κ. Πρόεδρε, νὰ ἐπικυρώσωμεν τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως. Ὁμολογῶ ὅτι παρ’ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν τὴν ὁποίαν καταβάλλω δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω τί περιλαμβάνουν ταῦτα, ἀμφιβάλλω δὲ καὶ παρακαλῶ πάντα ἐξ ὑμῶν νὰ δηλώσῃ ἂν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐπικυρώσῃ πρακτικὰ ὁποῖα τὰ χθεσινά. Ἀμφιβάλλω ἂν ὑπάρχει τις εἰς αὐτὸ τὸ Σῶμα, τὸ ὁποῖον λέγεται Ἐθνικὴ Συνέλευσις....

§9ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. «Λέγεται» ἢ εἶναι Ἐθνικὴ Συνέλευσις;

§10Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· βεβαίως δὲν ἠθέλησα νὰ ἐκφράσω ἀμφιβολίαν περὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἀφοῦ καὶ ἐγὼ ἀποτελῶ μέλος αὐτῆς.... Ἀμφιβάλλω λοιπὸν ἂν κανεὶς ἐξ ὑμῶν εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ τοὺς τίτλους καὶ μόνον τοὺς τίτλους τῶν ἀναγραφομένων ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει νομοσχεδίων, πάντως δὲ οὐδεὶς δύναται νὰ γνωρίζῃ τί λέγουν αὐτὰ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἔρχονται ἐνώπιόν μας. Ἀλλὰ πλὴν τούτου, μετὰ τὰς ὁλονυκτίους συνεδριάσεις παρουσιάζονται περὶ τὴν πρωίαν, ὅταν ἀναγκάζωνται οἱ περισσότεροι νὰ μεταβαίνωσι καταπεπονημένοι εἰς τὰς οἰκίας των, καὶ ψηφίζονται σωρηδὸν τὰ νομοσχέδια αὐτὰ καὶ μάλιστα ὅταν δὲν ὑπάρχῃ πλέον ἀπαρτία, ὡς τοῦτο δείκνυται ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι καθ’ ἑκάστην πρωίαν ἡ συνεδρίασις λύεται μετὰ ἔνστασιν μὴ ἀπαρτίας. Διὰ τοῦτο ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ σεβασθῇ τοὐλάχιστον τὴν ὑγείαν τῶν πληρεξουσίων, ἂν ὄχι τι ἄλλο, καὶ νὰ μὴ καταπονῇ κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὴν Συνέλευσιν. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐξορκίζω τὴν Συνέλευσιν νὰ μὴ προβῇ εἰς τὴν ἐπικύρωσιν τῶν τοιούτων πρακτικῶν, διότι, ἂν γίνῃ τοῦτο, οὐδεὶς τῶν κυρίων συναδέλφων, ἀποφαινόμενος ὑπὲρ τῆς ἐπικυρώσεως αὐτῶν, θὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν του.

§11Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὑπενθυμίζω εἰς τὸν κ. πληρεξούσιον ὅτι καὶ χθὲς τὴν πρωίαν ἀκόμη παρευρίσκοντο ἐν τῇ αἰθούσῃ πληρεξούσιοι ὅσοι καὶ σήμερον καὶ οἱ περισσότεροι τῶν κυρίων πληρεξουσίων εἶχον εἰς χεῖράς των τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν καὶ ἐσημείουν τὰ συζητούμενα καὶ ψηφιζόμενα νομοσχέδια. Εἶναι δὲ ἀνάγκη νὰ ἐπισπεύσωμεν τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν, διότι ἐπὶ τέλους δύο μόνον ἀκόμη μᾶς ὑπολείπονται συνεδριάσεις. (Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται).

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: —Οἱ ἐν Ἀθήναις φαρμακέμποροι καὶ παραγγελιοδόχοι φαρμακευτικῶν εἰδῶν παρακαλοῦσιν ὅπως μὴ ψηφισθῶσιν αἱ ὑποβληθεῖσαι μεταρρυθμίσεις τῶν κειμένων νόμων. —Ἐπιτροπὴ ἀπολυθέντων σιδηροδρομικῶν καὶ τροχιοδρομικῶν ὑπαλλήλων ὑποβάλλει ὑπόμνημα περὶ ἀναθεωρήσεως ἀποφάσεων τῶν Πειθαρχικῶν Συμβουλίων. —Ὁ Σύλλογος τῶν ἀποστράτων ὁπλιτῶν Τρικκάλων παρακαλεῖ ὅπως δοθῇ καὶ εἰς αὐτοὺς μέρισμα ἐκ τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου. —Ὁ Σύλλογος Κιλίκων αἰτεῖται τὴν ἀπαλλαγὴν ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως τῶν προσφύγων Κιλικίας τῶν ἀφιχθέντων εἰς τὴν Ἑλλάδα μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου 1921. —Ὁ κ. Μιχ. Φραγκιάδης, πρόσφυξ ἐκ Μ. Ἀσίας, ζητεῖ τὴν ἐπαναφοράν του εἰς τὴν Νομικὴν Σχολὴν ὡς διαγραφεὶς παρανόμως ὑπὸ τῆς Πανεπιστημιακῆς Συγκλήτου κατόπιν τριετοῦς φοιτήσεώς του εἰς τὴν Σχολὴν ταύτην καὶ κατόπιν τμηματικῶν ἐξετάσεων τῶν δύο πρώτων ἐτῶν. —Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς ἐν Κρήτῃ Ἐκκλησίας παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως μὴ ἀπαλλοτριωθῶσι τὰ μοναστηριακὰ κτήματα. — Οἱ ἀδελφοὶ Μαλακατέ, ξυλέμποροι, παραπονοῦνται διὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Ἐφέτου κ. Βογοπούλου. — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Δ. Μέλφος, Ὀρ. Ζαφειρίου, Λ. Ὡρολογόπουλος, Θ. Μάγγος κλπ. ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τοῦ νόμου 2922 καὶ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος τῆς 15 Φεβρουαρίου 1923 (π.ἡ.) περὶ ἀποκαταστάσεως ἀκτημόνων καλλιεργητῶν, ὡς τοῦτο ἐτροποποιήθη καὶ συνεπληρώθη διὰ μεταγενεστέρων Νομοθετικῶν Διαταγμάτων». — Οἱ κ.κ. Ν. Καλέλλης καὶ Θ. Χαβίνης ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἀγροτικοῦ νομοσχεδίου. Πρὸς τούτοις ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τῆς Συνελεύσεως τῆς χρήσεως 1924–1925.

§13Π. ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε, πρὸς τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γιωτόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§15Π. ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁ Ριτσιόττης Γκαριμπάλντι, ὁ εὐγενὴς ἰδεολόγος, ὁ ἔνδοξος στρατηγός, ὁ μέγας φιλέλλην, δὲν ἀνήκει πλέον εἰς τὸν κόσμον τοῦτον. Φρονῶ ὅτι διερμηνεύω τὰ αἰσθήματα συμπάσης τῆς Συνελεύσεως, ἀπευθύνων εὐλαβῆ καὶ εὐγνώμονα χαιρετισμὸν πρὸς τιμὴν τοῦ σθεναροῦ προμάχου τῶν Ἑλληνικῶν δικαίων, τοῦ γενναίου ἀγωνιστοῦ τοῦ Δομοκοῦ. Ὁ Ριτσιόττης Γκαριμπάλντι, υἱὸς τοῦ ἥρωος τῶν δύο Ἠπείρων Ἰωσὴφ Γκαριμπάλντι, ἐνθυμίζει τὰς εὐγενεστέρας καὶ ἐνδοξοτέρας παραδόσεις τῆς Ἰταλικῆς Ἱστορίας. Ἐνθυμίζει τὴν Ἰταλίαν τοῦ Ἀσπρομόντε, τῆς Μπρέσσιας, τῆς Μεντάνας, τῆς Ματζέντας, τοῦ Σολφερῖνο, τῆς Πόρτα Πίας. Δι’ ἡμᾶς δὲ ἰδιαιτέρως τοὺς Ἕλληνας ἐνθυμίζει τὴν Ἰταλίαν τοῦ Σανταρόζα, τοῦ Φράττι καὶ τῶν σὺν αὐτῷ ἀγωνισθέντων καὶ πεσόντων, τοῦ Καβαλότι, τοῦ Μπόδιο, τοῦ Ἰμπριάνι, τοῦ Γκάλι, τῆς πλειάδος ἐκείνης τῶν φιλελλήνων καὶ ἰδεολόγων, οἵτινες ἐγνώριζον νὰ προκαλῶσι τὰς εὐγενεστέρας δονήσεις τῆς ἰταλικῆς ψυχῆς εἰς πάντα ἐθνικὸν ἀγῶνα, ὁποθενδήποτε ἐμφανιζόμενον. Πρὸς τὴν Ἰταλίαν ἐκείνην, πρὸς τοὺς μεγάλους ἐκείνους πατριώτας, ἰδεολόγους καὶ φιλέλληνας, πρὸς τὸν ἥρωα τοῦ Δομοκοῦ Ριτσιώττην Γκαριμπάλντι κατευθύνεται μετὰ συγκινήσεως καὶ ἀγάπης ἡ ἡμετέρα σκέψις ἐπὶ τῷ θλιβερῷ ἀγγέλματι τοῦ θανάτου του.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§17Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἡ Συνέλευσις συμμερίζεται τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἰωαννίνων συναδέλφου. Εἶναι βεβαίως βαθυτάτη ἡ συγκίνησις τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ ὅλων τῶν Ἑλλήνων ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἐνδόξου στρατηγοῦ Ριτσιώττη Γκαριμπάλντι, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα συνδέεται μὲ ἀγῶνας μεγάλους ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας του καὶ ἰδιαιτέρως μὲ ἀγῶνας ὑπὲρ τῆς ἑλληνικῆς ἐλευθερίας. Νομίζω ὅτι ἀνταποκρίνομαι εἰς τὰ αἰσθήματα τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἐὰν σᾶς παρακαλέσω ἐξ ὀνόματος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως νὰ ἐκφράσητε εἰς τὴν Βουλὴν τὴν Ἰταλικὴν καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ συλλυπητήρια ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ μεγάλου τέκνου τῆς Ἰταλίας, θὰ πράξῃ δὲ καὶ ἡ Κυβέρνησις τὸ αὐτὸ πρὸς τὴν Ἰταλικὴν Κυβέρνησιν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζερβὸς ἔχει τὸν λόγον.

§19ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, μεταξὺ τοῦ εὐγενοῦς Ἰταλικοῦ Λαοῦ καὶ τῆς Ἑλλάδος δὲν ὑπῆρχε μέχρι πρὸ δεκαετίας οὐδὲν ζήτημα χωρίζον σοβαρῶς τὰ δύο ἱστορικὰ Ἔθνη. Πάντοτε ἀλληλοσεβασμὸς καὶ ἀδελφικὴ ἀγάπη συνήνουν ἀμφότερα τὰ Κράτη. Καὶ νῦν ἔτι μεταξὺ τῶν δύο ἱστορικῶν Ἐθνῶν δὲν ὑπάρχει εἰμὴ ἓν καὶ μόνον, ἓν ζήτημα ἁπλοῦν καὶ ἀνάξιον λόγου ἀπὸ οὐσιαστικῆς ἀπόψεως, μεγίστης ὅμως ἐθνικῆς εὐαισθησίας ἀπὸ ἑλληνικῆς ἀπόψεως, ὅπερ χωρίζει σοβαρῶς τὰ δύο Κράτη καὶ ἀποτελεῖ μίαν ἀδιάκοπον ἑστίαν προστριβῶν καὶ παρεξηγήσεων, τὸ ζήτημα, ἓν καὶ μόνον ζήτημα, τὸ Δωδεκανησιακόν. Νῆσοι ἄγονοι, ξηραί; μὲ οὐδεμίαν ἀπόδοσιν οἰκονομικήν, ἔχουσαι εἰς χεῖράς των Συνεννοήσεις καὶ Συνθήκας διεθνεῖς, αἵτινες ἀναγνωρίζουσιν εἰς αὐτὰς τὸ δικαίωμα νὰ ζήσωσιν ἐλεύθεραι καὶ ἡνωμέναι μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος, κατέχονται ὑπὸ τῆς Ἰταλίας. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Ἰταλία τοῦ Γαριβάλδη θὰ ἀποδώσῃ προσεχῶς τὴν ἐλευθερίαν πλήρη εἰς τὰς Δωδεκανήσους μας καὶ οὕτω θὰ ἀρθῇ ἐκ τοῦ μέσου τῶν δύο Κρατῶν ἡ μία καὶ μόνη ἑστία τῶν προστριβῶν ἕνεκα τῆς Δωδεκανήσου. Εἶμαι βέβαιος ὅτι αἱ σχέσεις τῶν δύο Ἐθνῶν καὶ τῶν δύο ἱστορικῶν Κρατῶν θὰ καταστῶσιν ἐγκάρδιοι καὶ ὅτι θὰ ἐνισχυθῶσι καὶ αἱ ἐμπορικαὶ καὶ οἰκονομικαί των σχέσεις. Ἂν τώρα ἡ Ἰταλία εἰσάγει εἰς τὴν Ἑλλάδα 750 ἑκατομμυρίων φράγκων ἐμπορεύματα, εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι μετὰ τὴν λύσιν τοῦ Δωδεκανησιακοῦ ζητήματος καὶ τὴν ἐλευθερίαν τῶν νήσων μας, τὰ συμφέροντα ἀμφοτέρων τῶν Κρατῶν θὰ αὐξηθῶσι καταπληκτικῶς καὶ θὰ ἐνισχυθῶσι, καὶ τότε εἶμαι βέβαιος ὅτι τὰ Ἔθνη Ἑλλὰς καὶ Ἰταλία, ἀπηλλαγμένα προστριβῶν καὶ παρεξηγήσεων, ἀλληλοϋποστηριζόμενα καὶ ἀλληλοβοηθούμενα, θὰ βαδίσωσι στερρῶς τὴν μεγάλην λεωφόρον τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ ἐπ’ ἀγαθῷ ἀμφοτέρων τῶν λαῶν καὶ ἀμφοτέρων τῶν Ἐθνῶν. (Χειροκροτήματα).

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις δέχεται τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅπως διερμηνεύσω δεόντως τὰ αἰσθήματα αὐτῆς;

§21ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα ἤδη....

§23Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον καὶ ἐγὼ πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Σεχιώτη. (Ψίθυροι).

§25Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀλγεινὴν βεβαίως ἐντύπωσιν θὰ ἐποίησαν εἰς ὑμᾶς τὰ χθεσινοβραδυνὰ γεγονότα, τὰ λυπηρότατα γεγονότα τῆς Θεσσαλονίκης, τὰ ὁποῖα ἀνέγραψαν αἱ ἑσπεριναὶ ἐφημερίδες καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι καὶ ἐπισήμως ἐξηκριβωμένα. Ἡ λύπη βεβαίως τῆς Συνελεύσεως εἶναι πολὺ μεγαλυτέρα ὄχι διὰ τὰ γεγονότα αὐτὰ καθ’ ἑαυτά, ἀλλὰ διότι δράσται τούτων εἶναι στρατιωτικοί. Καὶ δι’ ἕνα ἐπὶ πλέον λόγον, διότι ἐπέμβασις τῶν στρατιωτικῶν, καθ’ ὃν τρόπον ἐγένετο, ἀγρίως κατὰ δημοσιογράφων, κατὰ ἐφημερίδων, αἴρει τὸν σεβασμὸν τῆς ἐλευθερίας, ὁ ὁποῖος ἀπολύτως εἶναι ἀνεγνωρισμένος καὶ εἰς ἅπαντα τὰ ἡμιπολιτισμένα Κράτη. Εἰδικώτερον δὲ εἰς τὴν πολιτικὴν ἐποχὴν τὴν ὁποίαν διανύομεν πρέπει νὰ ἐπισύρῃ τὴν προσοχήν σας ἡ ἀνάμιξις στρατιωτικῶν παραγόντων ἐναντίον δημοσιογραφικῶν γραφείων καὶ δημοσιογράφων διὰ νὰ μὴ δημοσιευθῇ ὁ λόγος τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος, τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως εὑρισκομένου.

§26ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διατί ἐπενέβησαν;

§27Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Πάντως δὲν ἐπενέβησαν ἕνεκεν ἀκαδημαϊκῆς τινος διαφωνίας. Πρόκειται περὶ ἐπιθέσεως στρατιωτικῶν ἐναντίον ἀντιπολιτευομένων ἐφημερίδων· καὶ βεβαίως ἡ ἐπίθεσις ἐνέχει πολιτικὸν σκοπόν, τὴν μὴ δημοσίευσιν ὡρισμένων εἰδήσεων ἢ τὸν ἐξευτελισμὸν τοῦ ἀντιπολιτευομένου Τύπου πρὸς πολιτικὴν κερδοσκοπίαν. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἔχει ἐξαιρετικὴν σημασίαν τὸ λυπηρὸν τοῦτο γεγονός, διότι συνδυάζεται ἢ εἶναι συνέχεια καὶ ἄλλων γεγονότων ἐκτρόπων καὶ ἐνεργειῶν στρατιωτικῶν παραγόντων. Πάντες παρηκολουθήσατε τὰς τελευταίας ἡμέρας τὰς εἰς ἐφημερίδας δημοσιευθείσας εἰδήσεις ὅτι περιήρχετο πρωτόκολλον ἀξιωματικῶν — δὲν θέλω νὰ τὸ βεβαιώσω, ἀλλὰ τὸ εἶδον ἀναγραφόμενον — τῇ προτροπῇ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§28ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διατί τὰ λέγετε αὐτά;

§29Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διότι ἀπασχολοῦν τὴν Κοινὴν Γνώμην.

§30Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀνευθύνως ὁμιλεῖτε.

§31Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἀπαντῶν εἰς τὸν κ. συνάδελφον τῷ δηλῶ ὅτι ἡμεῖς, ἐκπροσωποῦντες, κατὰ τεκμήριον τοὐλάχιστον, τὴν δημοσίαν γνώμην, ὀφείλομεν νὰ μεριμνήσωμεν διὰ τὰς διαταρασσούσας τὴν ψυχικὴν γαλήνην τοῦ Λαοῦ διαδόσεις. Ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ πληροφορηθῇ σχετικῶς, διότι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἐπουσιῶδες, ἀλλ’ εἶναι κατ’ ἐξοχὴν σοβαρὸν ζήτημα, ἀφορῶν τὴν Χώραν. Ἐπίσης, κύριοι, ἡ μὴ ἐξομάλυνσις εἰσέτι τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος τοῦ δημιουργηθέντος κατόπιν τοῦ ἀντιπειθαρχικοῦ παραπτώματος τῆς ὁμαδικῆς παραιτήσεως τῶν πλείστων ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, τὸ τηλεγράφημα τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Μοίρας κ. Κολιαλέξη, τὸ ἀντιπειθαρχικώτατον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἐπίσης ἡ γνωσθεῖσα παρέλασις τοῦ ναυτικοῦ ἀγήματος ἐν Φαλήρῳ ἐνώπιον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν 7ην πρωινὴν ὥραν, πάντα ταῦτα, κύριοι, ἐμβάλλουσιν εἰς εὔλογον ἀνησυχίαν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, κατὰ περισσότερον δὲ λόγον ὀφείλουσι νὰ ἀνησυχήσωσι τὴν Συνέλευσιν. Ἡμεῖς οἱ ἀντιπροσωπεύοντες τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ παρακολουθῶμεν μετὰ μεγάλης ἐπιμελείας τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ἐφόσον οἱ στρατιωτικοὶ παράγοντες παρεμβαίνουσιν εἰς τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ. Κατὰ τὴν γνώμην μου, ὁ μεγαλύτερος κίνδυνος τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἡ ἐπέμβασις τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων. Ἐπιφυλάσσομαι νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας διὰ νὰ ἐξετάσω τίνα εἶναι τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὰς ἐκνόμους ἐνεργείας τοῦ Στρατοῦ. Θὰ εἰσέλθω δὲ εἰς λεπτομερείας διὰ νὰ ἐξετάσω τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὰς ἐνεργείας ταύτας, τὰς παρεκτροπὰς καὶ τὰς εὐθύνας τὰς ὁποίας φέρει ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ ἀκούσω πρότερον τὴν σχετικὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§33Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ προκαλοῦμαι, ἔχω νὰ δώσω τὴν ἑξῆς ἐξήγησιν: Πράγματι εἰς τὴν Θεσσαλονίκην χθὲς τὸ ἀπόγευμα ἔλαβον χώραν λυπηρὰ ἐπεισόδια. Ἄνθρωποι φέροντες στρατιωτικὴν στολὴν ἐπετέθησαν κατὰ τῶν δημοσιογραφικῶν γραφείων...

§34ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Στρατιῶται;

§35Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός).... Φέροντες στρατιωτικὴν στολήν, ὄχι ἀξιωματικοί, ἐπετέθησαν κατὰ δημοσιογραφικῶν γραφείων καὶ ἐκακοποίησαν δημοσιογράφους καὶ ἐργάτας τῶν τυπογραφείων. Ἡ στρατιωτικὴ Διοίκησις Θεσσαλονίκης διέταξεν ἀμέσως τὴν δίωξιν τῶν ἐνόχων καὶ τὴν διενέργειαν ἀνακρίσεων. Ἐκτὸς τούτου ἡ Κυβέρνησις, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως διέταξαν ἐπειγόντως νὰ ἐνεργηθῶσι τάχιστα ἀνακρίσεις καὶ νὰ συλληφθῶσι καὶ καταδιωχθῶσι παραδειγματικῶς οἱ ἔνοχοι. Τὸ λεχθὲν ὅτι ἡ ἐπίθεσις ἐστρέφετο κατὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Ἐλευθεροφρόνων εἶναι ἀνακριβές. Ἐκ τῶν πληροφοριῶν τὰς ὁποίας ἔχομεν, οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει ἡ ἐπίθεσις μὲ τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Ἐλευθεροφρόνων. Διότι, ἐὰν οἱ ἐπιτεθέντες ἤθελον νὰ ἐμποδίσουν, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος, τὴν δημοσίευσιν εἰδήσεων σχέσιν ἐχουσῶν μὲ τὴν δρᾶσιν τοῦ ἐν λόγῳ πολιτικοῦ, ἤθελον ἐπιχειρήσει τὴν ἐπίθεσιν κατ’ ἄλλων ἐφημερίδων ἐχουσῶν πολὺ μεγαλυτέραν κυκλοφορίαν ἀπὸ ἐκείνας, ἐναντίον τῶν ὁποίων ἔγινεν ἡ ἐπίθεσις. Μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς ὑπάρχουν στοιχεῖα βαρύνοντα ὡρισμένους στρατιώτας καὶ ὑπαξιωματικούς, ἤρχισαν μάλιστα νὰ γίνωνται καὶ συλλήψεις. Δὲν εἶναι ἀκόμη ἐντελῶς ἐξηκριβωμένα τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα ὤθησαν τοὺς ἐν λόγῳ ὑπαξιωματικοὺς καὶ στρατιώτας εἰς τὴν ἔκνομον αὐτὴν πρᾶξιν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει νὰ εἶναι βεβαία ἡ Συνέλευσις ὅτι καὶ οἱ ἔνοχοι θὰ εὑρεθοῦν καὶ ἡ τιμωρία των θὰ εἶναι παραδειγματική, διότι εἶναι κοινὴ ἀξίωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως οἱ ἄνδρες τοῦ Στρατοῦ καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ περιορίζωνται εἰς τὰ ἔργα αὐτῶν, ὅπως οὐδεμία ἀνάμιξις ἐκ μέρους τοῦ Στρατεύματος γίνεται εἰς τὴν πολιτικήν, οὐδεμία αὐτοδικία, καὶ ἂν ἀκόμη πρόκειται περὶ ἀδικίας γενομένης κατὰ τοῦ Στρατεύματος ἢ εἰς ὡρισμένα ἄτομα ἀνήκοντα εἰς τὸν Στρατόν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος ἀνέφερε καὶ τὰς διαδόσεις αἱ ὁποῖαι ἐκυκλοφόρησαν ἐσχάτως μὲ τὴν δρᾶσιν τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ. Εἶμαι εὐτυχὴς δυνάμενος νὰ διαβεβαιώσω ὅτι ὅλαι αὐταὶ αἱ διαδόσεις εἶναι ἐντελῶς ἀβάσιμοι καὶ ἀνακριβεῖς. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐμφορεῖται καὶ αὐτὸς μὲ τὰ αὐτὰ αἰσθήματα καὶ τὰς αὐτὰς προθέσεις μὲ τὰς ὁποίας ἐμφορεῖται ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις. Ἡ περίοδος τῆς ἀναμίξεως τοῦ Στρατεύματος εἰς τὴν πολιτικὴν ἔληξε καὶ εἶναι ἡ κοινὴ θέλησις πάντων τῶν Ἑλλήνων ὅπως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ οἱ σήμερον ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ ὦσι κυρίαρχοι εἰς τὴν Ἑλλάδα. (Χειροκροτήματα). Καὶ ἄλλοτε ἐτόνισα καὶ σήμερον ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ θέλησις τῆς πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὅπως συντελέσῃ δι’ ὅλων της τῶν δυνάμεων καὶ δι’ ὅλων της τῶν μέτρων καὶ ἐνεργειῶν ἵνα ἡ Δημοκρατία εἶναι οὐσιαστική, ἵνα ἡ Δημοκρατία εἶναι λαϊκή. Καὶ μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς δύναται νὰ καυχηθῇ ὅτι συνετέλεσεν ὥστε ἡ περίοδος τῆς στρατιωτικῆς Ἐπαναστάσεως ν’ ἀνήκῃ εἰς τὸ παρελθόν. Δὲν ὑπάρχει κανὲν γεγονὸς τὸ ὁποῖον νὰ παρέχῃ τὸ ἐνδόσιμον ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἔχει καὶ τὴν ἐλαχίστην πρόθεσιν νὰ ἀναμίξῃ ἑαυτὸν εἰς τὴν πολιτικὴν κατ’ ἄλλον τρόπον παρὰ καθ’ ὃν τῷ ἐπιτρέπει ἡ ἰδιότης αὐτοῦ ὡς πληρεξουσίου καὶ ὡς μέλους τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἤθελεν εὑρεθῆ ἀντιμέτωπος ὄχι μόνον τῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, τῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς θελήσεως τῶν συναδέλφων αὐτοῦ, καὶ ἀκόμη περισσότερον — εἶμαι εὐτυχὴς νὰ τὸ διαβεβαιώσω — ἀπέναντι τῆς θελήσεως τῆς μεγάλης πλειονότητος τοῦ Στρατεύματος. Εἶμαι εὐτυχὴς νὰ διαβεβαιώσω ὅτι ὁ Στρατὸς σήμερον δὲν εἶναι διατεθειμένος νὰ ἐξυπηρετήσῃ κανενὸς ἀνθρώπου, κανενὸς προσώπου τὰς ἀτομικὰς φιλοδοξίας. Ὁ Στρατὸς ἔχει τὴν συναίσθησιν ὅτι ἀνήκει εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅτι ἀνήκει εἰς τὴν Δημοκρατίαν καὶ ὅτι θὰ εἶναι ὁ φρουρὸς τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ καὶ τῆς τιμῆς τοῦ Ἔθνους. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἑπομένως ὄχι μόνον ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ δὲν ὑπάρχει καμμία πρόθεσις καταπατήσεως τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν, ἀλλά, καὶ ἂν ὑπῆρχε, σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὅτι οὐδεμία, οὐδὲ πόρρωθεν θὰ ὑπῆρχε πιθανότης νὰ ἱκανοποιηθῇ τοιαύτη πρόθεσις εἴτε τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἴτε οἱουδήποτε ἄλλου μέλους τῆς Κυβερνήσεως, ἢ οἱουδήποτε ἄλλου πολιτευομένου εἴτε ἐν τῇ Συνελεύσει, εἴτε ἐκτὸς αὐτῆς. (Χειροκροτήματα). Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο εἶναι ἔργον καὶ τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς Δημοκρατικῆς. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς φέρω ἀποδείξεις, διότι αἱ ἐνέργειαι καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι φανεραί. Ἔρχομαι ὅμως νὰ σᾶς ὑπομνήσω ἓν γεγονός. Ὅτε ἔγινεν ὁ τελευταῖος ἀνασχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὁ σημερινὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργός, χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν ἐξουσιοδότησιν τὴν ἰδικήν μου, μετέβη εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον πληρεξούσιον ἐξ Ἀθηνῶν κ. Γονατᾶν καὶ τὸν παρεκάλεσε νὰ δεχθῇ νὰ ἀναλάβῃ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, αὐτοῦ περιοριζομένου εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐννόμου Τάξεως ἢ εἰς ἄλλο Ὑπουργεῖον. Κύριοι συνάδελφοι, στρατιωτικὸς ὁ ὁποῖος ἥνωσε τόσον πολὺ τὸν βίον του μὲ τὸ Στράτευμα καὶ συνετέλεσεν εἰς τὴν ἀνύψωσιν τοῦ Στρατεύματος, δὲν προσφέρει τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ὁποῖον τῷ εἶχε προσφερθῆ, ἂν ἔχῃ καὶ τὴν ἐλαχίστην πρόθεσιν καὶ τὸ στοιχειωδέστερον ὄνειρον τῆς χρησιμοποιήσεως τῆς δυνάμεως τοῦ Στρατοῦ διὰ σκοποὺς πολιτικούς. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ, ὅλαι αἱ ἀνακρίσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἀπέδειξαν ὅτι αἱ διαδόσεις περὶ πρωτοκόλλων καὶ περὶ προθέσεων δικτατορικῶν εἶναι ἐντελῶς ἀβάσιμοι καὶ ἐντελῶς φανταστικαί. Δι’ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἓν μόνον σημεῖον ἀπομένει νὰ ἐξακριβωθῇ: πῶς προῆλθον αὐταὶ αἱ διαδόσεις. Δὲν προῆλθον ἀπὸ πραγματικὰ γεγονότα, ἀλλ’ ἀπὸ προθέσεις ἄλλας, ἀγνοῶ πῶς. Ἐπίσης ὅταν χυθῇ πλῆρες φῶς ἐκ τῆς ἀνακρίσεως ἐπὶ τῶν γεγονότων τῆς Θεσσαλονίκης, ἴσως ἀποδειχθῇ ὅτι αἱ σκηναὶ τῆς Θεσσαλονίκης προεκλήθησαν ἄλλοθεν, διὰ κακοβούλων διαδόσεων ἐναντίον ὡρισμένων ἀξιωματικῶν. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν ἠμπορῶ νὰ εἴπω τίποτε ἀκόμη, διότι ἡ ἀνάκρισις δὲν ἔχει καταλήξει εἰς ὡρισμένα συμπεράσματα· ἁπλῶς νύξιν ἔχει περὶ τούτου. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ναυτικὸν ζήτημα, ἔχω νὰ εἴπω μόνον τοῦτο, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπέβαλεν ὁλόκληρον τὸ κράτος τοῦ Νόμου καὶ ἐπαγίωσε τὴν πειθαρχίαν εἰς τὸ Ναυτικόν. Τὸ τηλεγράφημα τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. ἐκ Μαντινείας συνάδελφος δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἐκδήλωσις πειθαρχίας καὶ σεβασμοῦ πρὸς τὰς ἀνωτέρας Ἀρχὰς ἐκ μέρους ἑνὸς διοικητοῦ μονάδος τοῦ Στόλου. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τὸ ὕφος τοῦ τηλεγραφήματος ἠμποροῦσε νὰ δώσῃ ἀφορμὴν παρεξηγήσεως, καὶ δι’ αὐτὸ ὁ διοικητὴς τῆς μονάδος αὐτῆς τοῦ Στόλου ὁ διοικητὴς τοῦ «Ἀβέρωφ», ἐτιμωρήθη παρ’ ἐμοῦ. Βεβαίως δὲν ἠμπορεῖ ἀκόμη νὰ θεωρηθῇ λῆξαν τὸ ναυτικὸν ζήτημα. Καὶ δὲν ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ λῆξαν, διότι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, οἱ ὁποῖοι μετέσχον τοῦ ἀντιπειθαρχικοῦ κινήματος, ἐξακολουθοῦν νὰ ἐμμένουν εἰς τὰς ἀντιλήψεις αὐτῶν, ἵνα ἐπιβάλουν τὴν θέλησιν αὐτῶν εἰς τὸ Κράτος. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἐμμονὴ αὐτῶν θὰ θραυσθῇ ὅταν θὰ ἀναγνωρίσουν καὶ οἱ ἴδιοι ἀξιωματικοὶ ὅτι ὑπεράνω μιᾶς ψευδοῦς ἀντιλήψεως ἀλληλεγγύης ὑπάρχει τὸ συμφέρον καὶ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ναυτικοῦ, ὅπως ἡ πειθαρχία εἶναι σεβαστή, ὅπως οἱονδήποτε παράπονον, ἔστω καὶ δίκαιον, διατυποῦται κατὰ τρόπον ἀξιοπρεπῆ διὰ τὸ Ναυτικὸν καὶ νομιμόφρονα. Δι’ αὐτὸ δὲν ἠμπορῶ νὰ δώσω περισσοτέρας πληροφορίας διὰ τὸ ναυτικὸν ζήτημα, διότι τὰ πράγματα εἰς τὰ σημεῖα αὐτὰ εἶναι γνωστά, δηλ. ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν ὑπεβλήθησαν ποιναὶ εἰς τοὺς μετασχόντας τοῦ ἀντιπειθαρχικοῦ κινήματος καὶ αἱ ποιναὶ αὗται ἐκτελοῦνται τὴν στιγμὴν αὐτήν. Εἶμαι, ἐπαναλαμβάνω, ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ἡ σταθερὰ στάσις τῆς Κυβερνήσεως θέλει ἔχει ἀγαθὰ ἀποτελέσματα τόσον εἰς τοὺς παρεκτραπέντας ἀξιωματικοὺς ὅσον καὶ ἐν γένει εἰς τὸ Ναυτικόν. Διατρέχομεν, κύριοι, μίαν ἐντελῶς ἀνώμαλον περίοδον. Ἀτομιστικαὶ τάσεις πανταχοῦ ἐκδηλοῦνται καὶ εἶναι φυσικὸν νὰ ἐκδηλοῦνται ὕστερον ἀπὸ μίαν μεγάλην πολιτειακὴν μεταβολὴν ἡ ὁποία ἐτελέσθη εἰς τὸ Κράτος. Ἀλλά, ἂν ἀφήσωμεν αἱ ἀτομιστικαὶ αὐταὶ τάσεις νὰ κυριαρχήσουν, τότε δὲν γνωρίζω ποῖον θὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα. Βεβαίως ἡ Δημοκρατία δὲν θὰ ἠμποροῦσε ποτὲ νὰ σταθῇ ὀρθία, ἂν τὸ γενικώτερον συμφέρον καὶ ὁ Νόμος δὲν κυριαρχοῦν. (Χειροκροτήματα).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§37Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Κύριοι πληρεξούσιοι, ταύτην τὴν στιγμὴν ἐλήφθη τηλεγράφημα τοῦ Διοικητοῦ τοῦ Γʹ Σώματος Θεσσαλονίκης, διὰ τοῦ ὁποίου οὗτος ἀναφέρει τὰ τῶν σκηνῶν. Τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ προεκλήθη κατόπιν διαταγῆς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἐκδοθείσης τὴν πρωίαν, ὅπως ὁ κ. Ὀθωναῖος προβῇ ἀμέσως εἰς αὐστηροτάτας ἀνακρίσεις καί, ἂν ὄντως ἀνεμίχθησαν στρατιωτικοὶ εἰς τὴν ἐνέργειαν αὐτήν, ἐφαρμόσῃ ἀμειλίκτως τὸν Νόμον καθ’ οἱουδήποτε ὁ ὁποῖος τὸν παραβαίνει. Ἀλλὰ καὶ πρὶν λάβω τὸ τηλεγράφημα, κύριοι, ὑπέθεσα περὶ τίνος πρόκειται. Ἤμην βέβαιος ὅτι τὸ ἐπεισόδιον δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἔχῃ τὰς ἀφορμὰς τὰς ὁποίας εἴδετε. Διότι ὅσοι ἀνέγνωσαν τὰς ἐφημερίδας — ἐγὼ δὲν ἀνέγνωσα αὐτὰς τὰς ἡμέρας — θὰ εἶδον ὅτι πρὸ ἡμερῶν, προχθές, ὁ ἀντισυνταγματάρχης Καρακούφας, ἐλθὼν ἐδῶ μὲ διαταγὴν τοῦ Σωματάρχου κ. Ὀθωναίου καὶ μὲ εἰδικὴν ἐντολὴν νὰ κανονίσῃ ζητήματα στρατολογικὰ σχετικὰ μὲ τὸ Σῶμα, ὑβρίσθη· καὶ ὑβρίσθη ὅσον ἠδύνατο νὰ ὑβρισθῇ ἀξιωματικός, διὰ τῶν χειροτέρων ὕβρεων, ἄνευ λόγου ὑπὸ μιᾶς ἐφημερίδος, ἡ ὁποία τὸν ἀπεκάλει ἄνθρωπον τῆς ἐσχάτης ὑποστάθμης, λωποδύτην, καὶ ἐγὼ δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο. Ὁ ἀντισυνταγματάρχης κρατῶν τὴν ἐφημερίδα ἦλθε πρὸς ἐμὲ τρέμων, πελιδνός, κάτωχρος, μὴ δυνάμενος νὰ ἐξηγήσῃ διατί ὑβρίζεται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ἀφοῦ οὐδεμία ἀφορμὴ ὑπάρχει....

§38Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἀπὸ ποίαν ἐφημερίδα;

§39Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπὸ τὴν «Βραδυνήν»... Μὴ δυνάμενος νὰ ἐξηγήσῃ διατί ὑβρίσθη, ἦλθε καὶ μοὶ παρεπονέθη. Τὸ Ὑπουργεῖον ἐξέδωκεν ἀνακοινωθὲν καὶ ὑπερημύνετο τοῦ ἀντισυνταγματάρχου· καὶ ἡ ἐφημερὶς ἀνεσκεύασε τὰ γραφέντα της. Τώρα, ἂν ἐκ τῆς ἀνασκευῆς ἱκανοποιεῖτο οὗτος τελείως, δὲν γνωρίζω. Καθησύχασα τὸν ἀντισυνταγματάρχην, ἔλαβα μέτρα, τὸν ἠπείλησα μὴ τυχὸν καὶ παρεκτραπῇ καὶ ἐξέδωκα τὸ ἀνακοινωθὲν αὐτό (ἀναγινώσκει): «Φαίνεται ὅτι ἐκ τηλεγραφημάτων ἐντεῦθεν ἐδημοσιεύθησαν εἰς τὰς ἐν Θεσσαλονίκῃ ἐφημερίδας αἱ κατὰ τοῦ συνταγματάρχου Καρακούφα ὕβρεις. Ἐκ πνεύματος ἀλληλεγγύης τοῦ Σώματος — εἶναι γνωστὸν ὅτι τοιαῦτα ἐπεισόδια ἔχουσι συμβῆ χιλιάκις καὶ ἄλλοτε ἐκ κακῶς ἐννοουμένου πνεύματος ἀλληλεγγύης — οἱ στρατιῶται μετέβησαν καὶ ἔκαμαν τὴν ἔκνομον καὶ θλιβερὰν πρᾶξιν, ἡ ὁποία εἶναι ἀξιοκατάκριτος ἀναμφισβητήτως». Αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη ἀλήθεια σχετικῶς μὲ τὸ ἐπεισόδιον. Δὲν ἔχει καμμίαν πολιτικὴν μορφὴν καὶ σημασίαν, ὅπως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος ἐξ ἐσφαλμένων πληροφοριῶν ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ. Σχετικῶς μὲ τὰ περὶ πρωτοκόλλου, τὰ ὁποῖα εἶναι καὶ αὐτὰ σχετικὰ μὲ τὴν ὅλην στάσιν τοῦ Τύπου, διὰ τὴν ὁποίαν καὶ πρὸ ἡμερῶν ἀνέφερα, ὁμολογῶ ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἀπόλυτος καὶ ἐπείγουσα νὰ ληφθῶσι πάντα τὰ μέτρα ἵνα ἐπανέλθῃ ἡ τάξις εἰς τὸ Στράτευμα καὶ καταστῇ ὁ Στρατὸς γενικὸν ὄργανον τῆς τάξεως ἀνῆκον μόνον εἰς τὴν Πατρίδα καὶ εἰς τὸ Κράτος. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὸ σοβαρώτερον σημεῖον μιᾶς μεταβολῆς· καὶ κατόπιν μιᾶς ἐπαναστατικῆς περιόδου εἶναι ἀνάγκη ὄχι μόνον οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἀλλὰ καὶ ὁ Τύπος, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ ἰσχυρὸν ὄργανον, εἰ δυνατόν, νὰ συμβάλῃ εἰς τὴν προσπάθειαν τοῦ ν’ ἀποφεύγωμεν τοιαῦτα λυπηρὰ ἐπεισόδια. Κατήγγειλα κατ’ ἐπανάληψιν ὡρισμένας ὑπερβασίας τοῦ Τύπου ἐπὶ δύο μῆνας, ἀφότου ἀνέλαβα τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐννόμου Τάξεως. Ὑβρίσθην καὶ ἐσυκοφαντήθην πολλάκις· οὐδεμίαν ὅμως ἔλαβον ἱκανοποίησιν παρὰ τῆς Δικαιοσύνης ἕνεκα τυπικῶν λόγων. Δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι δικαιολογοῦνται τῶν διαφόρων ἀτόμων αἱ παρεκτροπαί. Θέλω ὅμως νὰ κάμω μίαν σύστασιν ὑστάτην πρὸς τὸν Τύπον ὅπως, εἰ δυνατόν, αἱ ἐν τῇ πολιτικῇ διαμάχαι ἀφήσουν κατὰ μέρος τὸ Στράτευμα, ἀφοῦ εἶναι βεβαιωμένον ὅτι ὄντως ἐργάζεται καὶ ἔχει ἀφοσιωθῆ εἰς τὰ ἔργα του. Βλέπετε ὅτι οὐδεὶς ἀξιωματικὸς ἀνεμίχθη· εἶναι παρεκτροπὴ 3–4 στρατιωτῶν ἀξέστων καὶ οὔτε ἔχει τὴν σημασίαν τὴν ὁποίαν ἠθέλησε νὰ ἀποδώσῃ ὁ κ. Σεχιώτης.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως ἔχει τὸν λόγον.

§41Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐκφραζόμενος ὅπως ἐξεφράσθη, εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του τηλεγράφημα περὶ ἀνθρώπων περιβεβλημένων στρατιωτικὴν ἐνδυμασίαν καὶ οὐχὶ περὶ στρατιωτῶν. Τὸ τηλεγράφημα ἔχει οὕτως (ἀναγινώσκει): «Σήμερον, 6.20′, τρία νεαρὰ ἄτομα ἐνδεδυμένα στρατιωτικὴν ἐνδυμασίαν ἄνευ σημάτων καὶ κομβίων, μὲ πηλήκια μετὰ γείσων, ὧν ἓν μὲ διακριτικὰ λοχίου, μετέβησαν εἰς τὸ ἐνταῦθα τυπογραφεῖον τῆς ἐφημερίδος «Ταχυδρόμος» καὶ διὰ ροπάλων ἔθραυον πᾶν ὅ,τι συνήντων. Ἐπέφεραν πανικὸν εἰς τοὺς ἐργάτας καὶ ἐτραυμάτισαν ἐλαφρῶς δι’ ὀργάνων σκληρῶν τὸν Θ. Οἰκονόμου, διορθωτήν, εἰς τὸν δεξιὸν κρόταφον καὶ τὸν Στυλ. Ἀναγνώστου εἰς τὴν κεφαλήν, ρίψαντες δὲ εἰς τὸν ἀέρα τρεῖς πυροβολισμοὺς ἀπῆλθον. Ἔθραυσαν ἐπίσης ἐπιτραπέζιον τηλέφωνον καὶ δύο ἠλεκτρικοὺς λαμπτῆρας, ἀνέτρεψαν δὲ πέντε κιβώτια τυπογραφικῶν στοιχείων. Ἡ ἐφημερὶς ἐκδίδεται σήμερον δισέλιδος. Ἡ ζημία καθ’ ἡμετέραν γνώμην ἀνέρχεται εἰς 10 χιλ. δραχμάς. Τὸ περίστροφον τῶν δραστῶν κατεσχέθη παρὰ τῶν ἐργατῶν. Ὡσαύτως τὴν πρώτην πρὸ μεσημβρίας ὁμὰς ἐκ πέντε ἀτόμων νεαρῶν εἰσῆλθεν εἰς τὰ γραφεῖα τῆς ἐφημερίδος «Ἡμερησίας». Ἐκ τούτων οἱ δύο ἐπετέθησαν κατὰ τῶν εἰς τὰ γραφεῖα ἐργαζομένων ὑπαλλήλων Σουλτάνη καὶ Βλαχοπούλου, οὓς ἐκακοποίησαν. Οἱ δύο ἕτεροι ἐστράφησαν κατὰ τῶν τυπογραφείων, ὁ εἷς μὲ γυμνὴν ξιφολόγχην, ὁ δ’ ἕτερος μὲ περίστροφον. Οἱ ἐργαζόμενοι ἐκ φόβου ἐπήδησαν πρὸς τὴν ὁδὸν ἐκ τῶν παραθύρων καὶ τοῦ ἐξώστου, τραυματισθέντες. Ἐκ τούτων ὁ Ζ. Παπαγεωργίου φέρει τραῦμα ἐλαφρὸν ἐκ πηδήματος ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, ὁ Χρῖστος Σωτηριάδης κάταγμα τῶν ποδῶν ὡσαύτως ἐκ πηδήματος καὶ ὁ Εὐκλείδης Προκοπίδης τραῦμα διατέμνοντος ὀργάνου εἰς τὸν ἀριστερὸν γλουτόν. Τὰ στοιχεῖα τῆς «Ἐντεπαντάν», τοποθετημένα ἐπὶ τῆς αὐτῆς πλακὸς μετὰ τῆς «Ἡμερησίας» ἀνεμίχθησαν καταστραφέντα. Πρόχειρος προανάκρισις ἐξακριβοῖ ὅτι τὴν 11ην μ.μ. εἰς τὸ ἐνταῦθα Τάγμα Φρουρᾶς ἕνδεκα ὑπαξιωματικοὶ μὲ ἐνδύματα στρατιωτικὰ ἐζήτησαν νὰ ἐξέλθωσι τοῦ στρατῶνος, ἠμποδίσθησαν δὲ παρὰ τοῦ δεκανέως τῆς Φρουρᾶς Φαραγλῆ Ἰωάννου, ὅστις ἀπετάθη εἰς τὸν ὑπαξιωματικὸν τοῦ τάγματος ἐπιλοχίαν Τραγανὸν Ἀλέξ., ὅστις κατ’ ἀρχὰς ἠμπόδισεν. Ἐπιμείναντος τοῦ λοχίου Μαυρομμάτη, αἰτιολογοῦντος ὅτι θέλουν νὰ ἐξέλθουν δι’ ὑπηρεσίαν τοῦ τάγματος, ἀφέθησαν ἐλεύθεροι. Αἱ ἀνωτέρω πληροφορίαι ἐγνώσθησαν εἰς τὸ Φρουραρχεῖον πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν προανακρίσεων. Ὁ ἐπιλοχίας Τραγανὸς καὶ ὁ δεκανεὺς Φαραγλῆς βεβαιοῦν τ’ ἀνωτέρω. Καθ’ ἃ καταθέτει συντάκτης τοῦ «Ταχυδρόμου», χθὲς ὁ διοικητὴς τοῦ τάγματος Περιστέρης Κωνσταντῖνος ἀπέστειλε τὸ ἐπισκεπτήριόν του δι’ ὑπαξιωματικοῦ ζητῶν πληροφορίας πόθεν ἠρύσθη τὰς δημοσιευθείσας πληροφορίας περὶ τοῦ ἀντισυνταγματάρχου κ. Καρακούφα. Τοῦτο συνδυαζόμενον πρὸς τὰ ἀνωτέρω πείθει ὅτι ἡ ἐπίθεσις ἐγένετο λόγῳ δημοσιεύσεως τηλεγραφήματος θίγοντος τὸν κ. Καρακούφαν. Κατὰ τὴν ἡμετέραν γνώμην δὲν ὑφίσταται πολιτικὸν ζήτημα, καθόσον ὁ ἐκφωνηθεὶς παρὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Ἐλευθεροφρόνων λόγος δὲν ἐξῆψε τὰ κομματικὰ πάθη, ὁμιλήσαντος μετριοπαθέστατα. Ὁ Διευθυντὴς Ἀστυνομίας Πατεράκης». Δίδω τὴν πληροφορίαν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καὶ ἀνεύθυνος ἀκόμη ἂν εἶναι ὁ Διευθυντὴς τῆς Ἀστυνομίας, διέταξα τὴν ἀντικατάστασιν αὐτοῦ. Διέταξα ἐπίσης τὸν Ἐπιθεωρητὴν νὰ μεταβῇ ἐπὶ τόπου καὶ νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις. Δύναμαι ἀκόμη νὰ πληροφορήσω τὴν Συνέλευσιν, καὶ δὴ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας συνάδελφον, ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ δώσῃ ἕνα γενικώτερον χαρακτῆρα εἰς τὸ ἐπεισόδιον τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν ἐν Θεσσαλονίκῃ, ὅτι οὐδὲ πόρρωθεν δύναται νὰ ἔχῃ ἐλατήρια σκοποῦντα τὴν παρεμπόδισιν τοῦ ἀγῶνος τοῦ κ. Μεταξᾶ· τοὐναντίον μάλιστα αἱ Ἀρχαὶ αἱ ἀντιπροσωπεύουσαι τὸ Κράτος ἐν Θεσσαλονίκῃ ἐπαινοῦν τὴν στάσιν τοῦ κ. Μεταξᾶ.

§42Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριε Ὑπουργέ, ἐγὼ δὲν ἠθέλησα νὰ δώσω γενικώτερον χαρακτῆρα εἰς τὸ γεγονὸς αὐτὸ τὸ θλιβερὸν τῆς Θεσσαλονίκης. Ἀνεγράφη εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὡς ἀνεγράφη, καὶ φυσικὰ ἡ δημοσία γνώμη ἀνησυχεῖ μήπως καὶ τοῦτο εἶναι μία ἐκδήλωσις ἐκτρόπων ἐνεργειῶν ἐκ τῶν γραφομένων ἤδη πρὸ δύο μηνῶν εἰς τὰς ἐφημερίδας.

§43Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, σεῖς παροικεῖτε εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ. Πιστεύετε εἰς τὰς διαδόσεις;

§44Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τὰς πιστεύω καὶ δὲν τὰς πιστεύω, κύριε Πρόεδρε.

§45Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἂν ὑπάρχῃ ἔκτροπον, τὸ ἔκτροπον δὲν δύναται νὰ βαρύνῃ τὸ Στράτευμα. Βαρύνει τὰς ἐφημερίδας αἱ ὁποῖαι δημοσιεύουν ἀνακριβεῖς εἰδήσεις.

§46Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Βεβαίως ὁ Τύπος πλειστάκις ἀναγράφει ἀνακριβεῖς πληροφορίας· ἀλλ’ ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οἱ πολιτευόμενοι, καὶ ἰδίᾳ ἡ Κυβέρνησις, πρέπει νὰ κρίνωσιν ἀντικειμενικῶς καὶ οὐχὶ ὑποκειμενικῶς. Δὲν πρέπει δηλαδή, ἐφόσον ἔχει τὴν γνώμην ἡ Κυβέρνησις ὅτι ὁ Τύπος ἀναγράφει ψευδολογήματα, νὰ ἐπαναπαύεται, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ τὴν ἐπίδρασιν τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Τύπος ἐπὶ τῆς ψυχολογίας τοῦ λαοῦ. Τὸ πλεῖστον τοῦ λαοῦ ὑφίσταται μεγάλην ἐπίδρασιν ἐκ τῶν γραφομένων εἰς τὸν Τύπον καὶ κατὰ συνέπειαν διαμορφοῖ οἱανδήποτε γνώμην ἐκ τῶν γραφομένων ἐν τῷ Τύπῳ. Ἔχει κατὰ συνέπειαν τὴν ἀξίωσιν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρὰ τῆς Συνελεύσεως νὰ τὸν πείσουν ὅτι δύναται νὰ διάγῃ ἐν ἡσυχίᾳ καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς κίνδυνος διὰ τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§48Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Εἶναι εὐτύχημα ὅτι τὸ ἐπεισόδιο τῆς Θεσσαλονίκης δὲν θεωρεῖται ἴσως ἔναρξι κάποιας ἐνεργείας ποὺ ἔχει σκοπὸ ὑποχθόνιο, καταχθόνιο μᾶλλον. Βέβαια δὲν εἴμεθα ἐμεῖς, πρὸ πάντων ὅσοι κάποτε ἔχουμε ὑπηρετήσει στὸ στρατό, ἐκεῖνοι ποὺ θὰ ποῦμε ὅτι τέτοια ἐπεισόδια ἔχουν τόσο μεγάλη σημασία γενική, ὅταν εἶναι μεμονωμένα. Οὔτε πρώτη φορὰ εἴδαμε στρατὸ νὰ κάνῃ παρεκτροπές. Τὸ λυπηρὸ δὲν εἶναι ὅτι μερικοὶ ἄνθρωποι ἔκαναν κάτι τι ἔκτροπο, ἀλλὰ τὸ ὅτι ἕνα τέτοιο ἐξάνθημα ὅταν παρουσιάζεται σ’ ἕνα σημεῖο τοῦ σώματος δείχνει ὅτι εἶναι πολὺ βαθὺ μέσα στὸ σῶμα τὸ μόλυσμα. Ἂν ἦταν μόνο τὸ ἐπεισόδιο αὐτό, δὲν θὰ εἶχε καμμιὰ σημασία. Φαίνεται ὅμως ὅτι τὸ μόλυσμα εἶναι πολὺ βαθύ, γιατὶ ἡ παρακίνησι ποὺ ἔγινε στοὺς στρατιῶτες ἐκείνους, βέβαια ἔγινε ἀπὸ κάποιους ὑποκινητὲς καὶ ἀπὸ ὡρισμένα πράγματα, τὰ ὁποῖα εἶπε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Βέβαια ἡ παρακίνησι δὲν ἔγινε ἀπὸ ἐμένα οὔτε ἀπὸ κανένα ἐδῶ μέσα, ἀλλ’ ὑπάρχει μία ψυχολογικὴ κατάστασι, τὴν ὁποία γνωρίζουμε πολὺ καλὰ ὅλοι, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία σὲ ὡρισμένη στιγμὴ ἕνας ἄνθρωπος μιμεῖται τυφλὰ ἕναν ἄλλον, ὅπως συμβαίνει εἰς τὰς αὐτοκτονίας καὶ εἰς πολλὰ ἄλλα πράγματα. Ἕνα ἀπὸ αὐτὰ τὰ φαινόμενα, ἀπὸ τὸν καιρὸ ποὺ ἀνέβηκε ἡ τωρινὴ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησι στὴν ἀρχή, εἶναι καὶ τὸ νὰ ἔχουμε καὶ κάθε μέρα μιὰν ἱστορία καὶ μιὰ τάσι νὰ καταπολεμῆται ἡ ἐκδήλωσι αὐτὴ κατὰ τὸν πλέον ἀκατάλληλο τρόπο. Ἔχουμε κατάστασι τέτοια, τὴν ὁποία μᾶς ἐγέννησε ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησι. Ἔχουμε ὅμως καὶ ἄλλον κίνδυνο, καὶ αὐτὸ συμβαίνει πρὸ πάντων εἰς τὶς Νέες Χῶρες. Καὶ εἶναι ὅτι δὲν ξεύρω πῶς κατώρθωσε νὰ πείσῃ ἡ Κυβέρνησι αὐτὴ πολλοὺς ὅτι ἡ ὕπαρξι τῆς Δημοκρατίας καὶ τῆς Ἑλλάδος κρέμεται ἀπ’ τὴν παροῦσα Κυβέρνησι. Αὐτὸ δὲ ἔχει τόσον πολὺ διαδοθῆ, ὥστε ἂν πᾶτε στὶς Νέες Χῶρες θὰ δῆτε νὰ κατακρίνουν τὴν κατάστασι οἱ φίλοι της, γιατὶ τολμοῦμε νὰ τὴν ἐλέγχουμε τὴν Κυβέρνησι ἐδῶ καὶ γιατὶ ν’ ἀγωνιζώμαστε ἐναντίον της. Ἔχουμε πολλὰ ζητήματα νὰ λύσουμε, μὰ τὸ πρώτιστο καθῆκόν μας εἶναι νὰ μάθουμε σὲ μερικοὺς κυρίους ὅτι ἔχουμε τὸ δικαίωμα νὰ ἐλέγχουμε ὅταν καὶ ὅπως καὶ ὅσον θέλουμε. Αὐτὸς ὁ κίνδυνος, στὸν ὁποῖον ἔχει ἐπιστήσει ἀπὸ τὸ βῆμα τὴν προσοχή μας καὶ ἀρχηγὸς μάλιστα κόμματος, ὑφίσταται σοβαρὸς καὶ ἂν ἐξακολουθοῦμε νὰ μπλέκουμε τὴν τύχη τῆς Δημοκρατίας μὲ τὴν τωρινὴ Κυβέρνησι, δὲν ξεύρω ποῦ θὰ καταντήσουμε. Ἀλλὰ ὁ αἴτιος αὐτῶν εἶναι κατὰ πρῶτον ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος πρῶτος διετύπωσε αὐτὰ τὰ πράγματα μιλώντας γι’ ἄλλην Κυβέρνησι, αὐτὸς τὰ κατάστησε γνωστὰ πρῶτος, καὶ ὅμως ὁ ἴδιος τώρα ἀκολουθεῖ ὅ,τι ἐκατάκρινε χθὲς κι’ αὐτὸς ἔκανε ὥστε νὰ περάσῃ σὲ πολλοὺς ἡ ἰδέα ὅτι μαζί του κινδυνεύει καὶ ἡ Δημοκρατία. Κι’ ἀκόμη ὅτι ἀερολογοῦμε ἐδῶ μέσα ὕστερα ἀπὸ τόσον ὄγκο ἐργασίας ποὺ ἐκάματε σεῖς, ὕστερα ἀπὸ τόση προσπάθεια.

§49Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Φρονεῖτε ὅτι ἡ Κοινὴ Γνώμη εἶναι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως;

§50Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κάθε ἄλλο.

§51Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. συνάδελφος εἶπε ὅτι δὲν ἠξεύρει πῶς τὰ κατάφερεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰς Νέας Χώρας. Θὰ τοῦ τὸ ἐξηγήσω ἐγώ. Θὰ τοῦ στείλω σωρείαν τηλεγραφημάτων ἀπὸ τὴν Δεσκάτην, ἀπὸ τὰ Γρεβενά, ἀπὸ τὴν Φλώριναν καὶ ἀπὸ πλεῖστα ἄλλα μέρη ὑπὸ τύπον συλλαλητηρίων, καὶ τότε θὰ μάθῃ διατί τὸ νομίζει αὐτὸ ἡ Κοινὴ Γνώμη. Νομίζει ὅτι ἡ καταπολέμησις τῆς ληστείας, ἡ ἐμπέδωσις τῆς τάξεως, εἶναι ἀποτελέσματα ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ συνεπείᾳ τούτου ἐσχημάτισεν αὐτὴν τὴν γνώμην.

§52Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Πολὺ ὡραῖα καὶ πρώτη φορὰ κοινοβουλευτικὰ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀπάντησε.

§53Ι. ΓΙΑΜΟΥΖΗΣ. Ἀπὸ τὴν Ἐλασσόνα κανὲν τοιοῦτον τηλεγράφημα δὲν ὑπάρχει καὶ ἂν ὑπάρχῃ θὰ εἶναι ἀπὸ κανὲν μεμονωμένον πρόσωπον, ἐνῷ ἔχομεν σωρείαν τηλεγραφικῶν διαμαρτυριῶν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§54Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Πρῶτος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν... (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος).

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὸν ρήτορα νὰ σταματήσῃ μίαν στιγμὴν διὰ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ τάξις. Κύριοι, παρακαλῶ νὰ γίνῃ ἡσυχία.

§56Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν θὰ ὁμολογήσῃ, ὑποθέτω, ὅτι κανεὶς δὲν πιστεύει περισσότερο ἀπὸ ἐμένα στὴν ἱκανότητα καὶ στὴ διοργανωτικὴ ἀξία τὴν ἀπόλυτη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν γιὰ διοικητικὰ ζητήματα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν βεβαιότατα εἶναι ὁ μόνος ἐνδεδειγμένος νὰ ἀναλάβῃ διοργάνωσι ὡρισμένης Ὑπηρεσίας, πολὺ δὲ περισσότερο στρατιωτικῶν πραγμάτων. Αὐτὸ τὸ ἀπέδειξε καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκη κανενὸς ἐπαίνου. Ἀλλ’ ἂς ἐπιτρέψῃ εἰς ἕνα θαυμαστή του, ὁ ὁποῖος τὸν θέλει νὰ εἶναι μόνο μὲ στρατιωτικὰ ἀνακατεμένος, ὅταν πρόκειται νὰ κάνῃ τὴ δουλειά του, ἂς ἐπιτρέψῃ νὰ τοῦ πῇ ὅτι δὲν μπορεῖ, ἔχει κάτι μέσα του ποὺ τοῦ ἀπαγορεύει νὰ μὴ τὰ βάζῃ μὲ τὸν Τύπο, νὰ λέγῃ ὅ,τι θέλει καὶ ὅπως τὰ θέλει, καὶ κατόπι νὰ ἀναιρῇ ὅσα εἶπε· δὲν ἠμπορεῖ νὰ γράψῃ δύο λέξεις χωρὶς νὰ προσβάλῃ τρεῖς ἀνθρώπους, οὔτε νὰ πῇ τρία λόγια χωρὶς νὰ βρίσῃ πέντε σωματεῖα. Αὐτὸ εἶναι μία ἀπὸ τὰς ἰδιότητας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τιμητικὴ ἴσως γιὰ τὴν ἔννοια τῆς προσπάθειας, ἡ ὁποία συνεπάγεται κάποια νευρικότητα, ἀλλὰ δυστυχῶς αὐτὴ εἶναι ἡ ψυχολογία του (γέλωτες).

§57Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι ἀκριβέστατον.

§58Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Χαίρω πολὺ ποὺ ἔχω αὐθεντικὴ πιστοποίησι τῶν λεγομένων μου. Ἀλλὰ γιὰ ὅλα αὐτὰ δὲν σημαίνει ὅτι εἶναι ἀπηλλαγμένη ἡ Κυβέρνησι ἀπὸ τὴν εὐθύνη, διότι ἐκτὸς ἀπὸ τὸ γενικὸ κακὸ ποὺ μᾶς ἔβαλε στὸ κεφάλι, νὰ παραστήσῃ ὅτι εἶναι ἀπαραίτητη καὶ ἅμα πέσῃ αὐτὴ χάθηκε ἡ Δημοκρατία, ἔχει εὐθύνη γιατὶ ἐξανεμίζει καὶ τὸ γόητρο τῆς Συνελεύσεως, ἀφοῦ τὴν κατηγοροῦν ὅτι δὲν κάνει δουλειά, ἐπειδὴ γκρινιάζουμε ἐδῶ μέσα. Καὶ ὅμως αὐτὸ εἶναι τὸ καλύτερο προσόν μας, γι’ αὐτὸ μᾶς ἔστειλαν ἐδῶ, νὰ γκρινιάζουμε, νὰ ἐλέγχουμε, ἀλλὰ μᾶς τὸ κοπανοῦν κάθε λίγο καὶ λιγάκι, διότι εἶναι ἀνίκανη ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησι νὰ διοικήσῃ τὸν Τόπο καὶ γι’ αὐτὸ δὲν πέρασε ἑβδομάδα χωρὶς νὰ μᾶς παρουσιάσῃ ὄχι μικροζητηματάκια, ἀλλὰ ζητηματάρες. Τὸ πρῶτο ἠθέλησε νὰ τὸ παρακάμψῃ καὶ νὰ μᾶς τὸ παρουσιάσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐτελείωσε. Αὐτὸ εἶναι τὸ ναυτικὸ ζήτημα· καὶ μᾶς εἶπε ὅτι ἔχει διευθετηθῆ. Κατόπι τὰ ἀνήρεσε αὐτὰ καὶ μᾶς εἶπε ὅτι δὲν ἔχει διευθετηθῆ. Μὰ μοῦ φαίνεται ὅτι ἔχει διευθετηθῆ κατὰ τὸν καλύτερο τρόπο: διαγράφεται τὸ Πολεμικὸ Ναυτικὸ ἀπὸ τὴν ἐνέργεια καὶ ἡσυχάσαμε. Ἂν αὐτὸ λέγεται διευθέτησι, θὰ ἰδῆτε νὰ διαγραφῇ καὶ ἡ Συνέλευσι κατὰ τὸν καλύτερο τρόπο. Πραγματικὰ ὑπάρχουν νεωτεριστικαὶ τάσεις. Ὑπάρχουν παντοῦ κάτι τάσεις, ποὺ ἀναγκάζουν μερικὰ ἄτομα ποὺ θέλουν νὰ δράσουν, ἔντιμα ἔστω, νὰ πάρουν ἄλλο δρόμο γιὰ νὰ ἀνέβουν ψηλά, παρὰ τὸν συνηθισμένο καὶ τὸν ἐπιτυχῆ καὶ μὲ ὅλα τὰ ἐλαττώματά του τὸν καλύτερο, τὸν κοινοβουλευτικὸ δρόμο. Αὐτὸ ἀκριβῶς ἦτο καὶ μία ἰσχὺς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἠθέλησε λιγάκι νὰ τὴν μιμηθῇ. Κατόπιν ἠθέλησε νὰ ἔχῃ κοντά του ἐκείνους ποὺ ἐφοβεῖτο ὅτι θὰ ἐζήλευαν καὶ θ’ ἀκολουθοῦσαν τὴν ὁμοιοπαθητικὴ μέθοδο εἰς βάρος του, καὶ θὰ τὸν ἔδιωχναν διὰ τῶν αὐτῶν μεθόδων καὶ ἔτσι εἴδαμε νὰ μᾶς δημιουργῇ καὶ κάποιον τύπο τίμιου Ἕλληνα, ὁ ὁποῖος ὅμως κατώρθωνε, στρατιωτικὸς μένοντας καὶ ἐν ἐνεργείᾳ, μὲ μισθὸ καὶ μὲ ὅρκο νὰ ὑπακούῃ, κατώρθωνε νὰ τρώῃ Κυβερνήσεις. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τῶν προσώπων αὐτῶν καὶ εἶναι μόνο περίεργο πῶς δὲν ἀκολούθησαν καὶ ἄλλοι τὴν μέθοδο τῆς ἀνόδου εἰς τὴν Ἀρχὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι περίεργο, γιατὶ ἡ ψυχολογία τοῦ Στρατοῦ, τὴν ὁποίαν ξεύρουμε, ἀφοῦ διατηροῦμε μὲ τὸν Στρατὸ ἀκόμη δεσμοὺς φιλικούς, σύνδεσμο ψυχολογικό, ποὺ δὲν ἔχει κοπῆ καὶ βλέπουμε, εἶναι ὅτι ὁ Στρατὸς ἔχει πραγματικὰ στὴν πλειονότητά του τὴν ὄρεξι νὰ ἀφοσιωθῇ στὴν κυρία δουλειά του καὶ νὰ ἀφήσῃ κατὰ μέρος τὴν πολιτική· ἀλλὰ εἶναι ἡ μόδα τώρα νὰ θέλουν μερικοὶ μὲ αὐθαίρετο τρόπο μιμούμενοι στρατιωτικὰς μεθόδους πολιτικοὶ ν’ ἀνέβουν στὴν Ἀρχή, αὐτὸν δὲ τὸν τρόπο τὸν ἐνθαρρύνει ἡ παρουσία τῆς Κυβερνήσεως.

§59Γ. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Νομίζω ὅτι τὴν Κυβέρνησιν ἅμα τῇ ἀνόδῳ της τὴν εἴχετε ἐπιδοκιμάσει καὶ σεῖς διὰ τῆς ψήφου σας.

§60Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Τῆς ἔδωκα ψῆφο αἰχμαλωσίας· ἀφοῦ τὰ ἔκαμε ὅπως τὰ ἔκαμε, νὰ ἔλθῃ ἡ ἰδία νὰ τὰ φτειάσῃ. Τὰ ἐξεχάσατε τί εἶπα τότε γιὰ τὸν τρόπο τῆς ἀνόδου; Ἐγὼ ἀνατραφεὶς στρατιωτικὸς ἤμην ἀντίθετος σὲ παρασκηνιακὲς ἐνέργειες καὶ αὐτὸ εἶχα εἰπῆ, ὅτι ὁ τρόπος αὐτὸς δὲν μὲ κάνει ὀπαδό της, ἀλλὰ μὲ κάνει νὰ τῆς δώσω ψῆφο αἰχμαλωσίας, διότι, ὅπως ἔφερε τὸ πολιτειακὸ ζήτημα, ἔπρεπε νὰ μείνῃ αὐτὴ νὰ βγάλῃ τὰ κάστανα ἀπὸ τὴ φωτιά. Ἔλεγα λοιπὸν ὅτι, ἀντὶ νὰ διευθετήσῃ τὰ ζητήματα, τὰ κάνει ὅσο πάει καὶ χειρότερα. Ἔχει ἀδυναμία νὰ ἐνθαρρύνῃ αὐτὲς τὶς νεωτεριστικὲς τάσεις, ὅπως τὶς ἀπεκάλεσε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς τὰ γειτονικὰ Κράτη βλέπουμε ὅτι ἐθριάμβευσαν αὐτὲς οἱ τάσεις καὶ ἔχουμε ἄνδρας μερικούς, οἱ ὁποῖοι μὲ τὸ ὄνειρο ναπολεοντείων ἔργων νομίζουν ὅτι ὁ καλύτερος τρόπος νὰ διοικηθοῦμε εἶναι αὐτός, χωρὶς ὅμως νὰ σκέπτουνται ὅτι ὑπῆρξαν Κράτη τὰ ὁποῖα ἐβγῆκαν ἀπὸ τὴν ἀφάνεια μὲ δικτατωρικὴ ἐνέργεια καὶ 30 χρόνια ἐδιοικήθησαν ἔτσι, ἀλλὰ ὕστερα ἀπὸ 30 χρόνια, ὅπως εἰς τὸ Μεξικό, ἐσταμάτησαν καὶ ὠπισθοδρόμησαν πολλὰ χρόνια πίσω, ἀφοῦ ἐδολοφόνησαν καὶ τὸν ἰδεώδη δικτάτωρά των Πορφύριο Διάζ. Καὶ ὠπισθοδρόμησε τὸ Μεξικὸ τρισχειρότερα παρὰ πρὶν φανῇ ὁ Διάζ. Φυσικά, γιατὶ κάθε δικτατωρία δὲν εἶναι παρὰ ὁ πρόδρομος τῆς Ἀναρχίας, σύμφωνα μὲ νόμο αἰώνιο, χωρὶς ἐξαίρεσι. Αὐτὲς τὶς τάσεις ἐνθαρρύνει ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ προέλευσις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία μᾶς ἐκόλλησε σὰν γραμματόσημο στὴν Ἐξουσία καὶ δὲν ἐννοεῖ μὲ τίποτε νὰ φύγῃ καὶ πρέπει νὰ ἔλθῃ τὸ νερὸ τῆς ψυχρολουσίας γιὰ νὰ τὴν ξεκολλήσῃ. Ὅσο παραμένει, κύριοι, στὴν Ἀρχή, δημιουργεῖ ζητήματα καὶ ἔχει τὸν τουπέ, ὕστερα ἀπὸ ἕνα μῆνα, νὰ λέγῃ ὅτι διευθετήθη τὸ ναυτικὸ ζήτημα, ἐνῷ ἐπῆγε κατὰ διαβόλου καὶ δὲν ξέρω ποιὰ σιδηρᾶ πυγμή, ποιὰ δημιουργικὴ πυγμή, ποιὰ Παγκάλειος πυγμὴ χρειάζεται νὰ τὸ διορθώσῃ τὸ ναυτικὸ ζήτημα.

§61ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ τὸν μεταθέσωμεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν.

§62Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Εὐχαρίστως θὰ τὸν μετεθέταμε ἂν ἀπετάσσετο τῷ σατανᾷ τῆς εἰδικῆς του φρασεολογίας καὶ γραφειολογίας ὁ κ. Πάγκαλος. Νόμος λοιπὸν ὑπέρτατος δὲν εἶναι μόνο νὰ ὑποτασσώμεθα στὸν Νόμο, ἀλλὰ νὰ θυσιαζόμαστε καὶ διὰ τὸ γενικὸ καλό, δὲν βλέπω δὲ αὐτὴ τὴν προσπάθεια τώρα. Τὸ ἐναντίον, βλέπω μιὰ τάσι πρὸς ἀρχομανία τῆς Κυβερνήσεως, καὶ νὰ προσπαθῇ νὰ δικαιολογηθῇ μὲ συνδυασμοὺς ἀπὸ δῶ, καὶ νὰ προσπαθῇ ἀπὸ κεῖ νὰ σωθῇ ἀπὸ κάποια κατάστασι ἔκνομο, τῆς ὁποίας τὴν εὐθύνη φέρει αὐτή, διότι αὐτὴ τὴν δημιούργησε, καὶ ἂν ἐξακολουθήσῃ ἔτσι, μαζὶ μ’ αὐτὴ κινδυνεύουμε ὄχι μόνο ἐμεῖς, ἀλλὰ καὶ οἱ τύχες τῆς Ἑλλάδος.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§64Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Καθόσον ἀφορᾷ, κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ ἐπεισόδιον τῆς Θεσσαλονίκης, παρὰ τὴν θλῖψιν τὴν ὁποίαν ἠσθάνθημεν ὅταν ἐμανθάνομεν αὐτό, θεωροῦμεν ἐξαιρετικῶς εὐχάριστον ὅτι διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως διεπιστώθη ὅτι δὲν πρόκειται περὶ πολιτικοῦ ἐπεισοδίου, περὶ πολιτικοῦ ἀδικήματος, ἀλλ’ ἐπρόκειτο περὶ ἐκδικήσεως ὀλίγων στρατιωτῶν διὰ τὰς κατὰ τοῦ διοικητοῦ των ἐξενεχθείσας ὕβρεις. Γνωρίζετε βέβαια τὴν διαφορὰν τῆς σημασίας τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης περιπτώσεως. Θὰ ἦτο ἀλγεινότατον ἂν τὸ ἐπεισόδιον τῆς Θεσσαλονίκης παρουσιάζετο ὡς σύμπτωμα ἄλλης καταστάσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας θὰ ἀσχοληθῶμεν. Θὰ ἦτο ἀλγεινότατον, διότι τοιοῦτον σύμπτωμα δὲν παρουσιάσθη ἀφ’ ἧς ὁ Κωνσταντινισμὸς ἐξέπνευσεν ἐν Ἑλλάδι. Πρὸς τιμὴν τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922, πρὸς τιμὴν τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τιμὴν τῶν κατόπιν Κυβερνήσεων, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι παρ’ ὅλας τὰς ἀνωμαλίας καὶ παρὰ τὴν σπουδαιότητα τοῦ ἀγῶνος τῆς ἀντιδράσεως, οὐδέποτε ὁ Στρατὸς ἐξεδικήθη, οὐδὲ μερὶς τοῦ Στρατοῦ ἐπέδραμε κατὰ τῶν γραφείων τῶν ὑβριζουσῶν ἐφημερίδων. Καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν γενικὴν κατάστασιν ἐν τῷ Στρατῷ καὶ Στόλῳ, τὴν ἀπό τινος χρόνου δημιουργηθεῖσαν, δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὀφείλει αὕτη νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Συνέλευσιν, διότι εἶναι κατ’ ἐξοχὴν ἐπικίνδυνος. Οὐδεὶς βεβαίως ἀρνεῖται ὅτι ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος ἔπρεπε νὰ ἐπιστρέψωσιν εἰς τὰ ἔργα των μετὰ τὴν κατάθεσιν τῆς Ἐξουσίας εἰς χεῖρας τῆς Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως ὑπὸ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι αἱ περιπέτειαι τῆς τελευταίας δεκαετίας κατέστησαν ἀπαραίτητον τὴν ἐπέμβασιν τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων εἰς τὴν πολιτικήν. Καίτοι ὅμως πάντες ἀναγνωρίζομεν ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐπεμβάσεων ἐκείνων δὲν ἦσαν δυσάρεστα διὰ τὸ Ἔθνος, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀπεδείχθησαν σωτήρια, οὐδεὶς σήμερον δύναται νὰ εὔχηται τὴν συνέχισιν τῆς ἐπεμβάσεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου εἰς τὰ τῆς πολιτικῆς. Δυστυχῶς ὅμως, ὡς πάντες γνωρίζετε, μὲ τὴν σύγκλησιν τῆς Συνελεύσεως δὲν κατώρθωσε νὰ ἐπιστρέψῃ ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος εἰς τὰ ἔργα του. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος διελύθη ἀμέσως καὶ εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐπί τινα χρόνον ὁ Στρατὸς πραγματικῶς παρέμεινεν εἰς τὰ ἔργα του. Ἡ τελευταία ὅμως καὶ ὀξυτέρα φάσις τοῦ πολιτειακοῦ ἀγῶνος ἐξηνάγκασε μερίδα τινὰ τῶν ἀξιωματικῶν νὰ ἐπεμβῇ καὶ πάλιν εἰς τὴν πολιτικήν. Ἀνεμίχθην καὶ ἐγὼ εἰς τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, εἶναι δὲ ἀληθὲς ὅτι καὶ σήμερον ὑποστηρίζω ὅτι ὁ σκοπὸς δικαιολογεῖ τὰ μέσα. Ἐπρόκειτο ὅμως, κύριοι, περὶ τῆς ὑποβολῆς τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος καὶ πάλιν ἐνώπιον τοῦ λαοῦ. Ἐπρόκειτο περὶ τῆς διενεργείας τοῦ δημοψηφίσματος κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον, ἐπρόκειτο ἐπὶ πλέον περὶ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν θὰ ἀντεμετωπίζετο ἡ ἀντίδρασις τοῦ συνταγματικοῦ κόσμου. Ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι παρηκολούθησαν τὴν διενέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπληροφόρησαν τὰς ἐνεργείας τῶν συνταγματικῶν ἀποτάκτων, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνατροπὴν τῶν Ἀρχῶν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι παρηκολούθησαν τὰ ἀμυντικὰ μέτρα εἰς τὰ ὁποῖα ἐξηναγκάσθη νὰ προσφύγῃ ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, θὰ δικαιολογήσωσι τὴν ἐπέμβασιν ἐκείνων τῶν ἀξιωματικῶν καὶ θὰ ὁμολογήσωσιν ὅτι οὔτε ἡ πολιτικὴ τοῦ κ. Βενιζέλου μὲ τὰς συνθηκολογήσεις μετὰ τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου, οὔτε ἡ πολιτικὴ τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ μὲ τὴν ἠθικὴν εὐαισθησίαν θὰ ἦτο ἱκανὴ νὰ ἀντεπεξέλθῃ εἰς τὰς περιστάσεις καθ’ ὃν τρόπον ἀντεπεξῆλθεν ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις. Ἀφ’ ἧς ὅμως τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ἐγκατεστάθη τελειωτικῶς διὰ τῆς λαϊκῆς ψήφου τῆς 15ης Ἀπριλίου, οὐδεὶς πλέον εἶναι δυνατὸν νὰ εὔχεται τὴν ἐξακολούθησιν τῆς καταστάσεως αὐτῆς. Μὲ τὴν συνέχειαν ἐπεμβάσεως τοῦ Στρατοῦ εἰς τὰ τῆς πολιτικῆς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξυπηρετηθῇ ἡ ἰδέα τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ἡ ἰδέα τῆς κατισχύσεως αὐτοῦ ἐτίθετο ὡς βάσις· καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ ὁμόφρονος ἡμῖν Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐνεπνεύσθη ἡ ἰδέα ὅτι ἡ τύχη τῆς Δημοκρατίας συνταυτίζεται μὲ τὴν τύχην τῆς πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Ὅλοι, κύριοι, ἠλπίσαμεν μὲ τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ὅτι ἡ Συνέλευσις μόνη εἶναι κυρίαρχος καὶ ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι ἐπίσης ἐκείνη ἡ ὁποία πρέπει νὰ πείσῃ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ γνώμην περὶ τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα θὰ κυβερνήσουν, οὔτε δύναται νὰ ἐκτελῇ τὰς γνώμας τούτων, ἐκ τῶν ἰδεῶν τούτων ἐμπνεόμενος, μὲ τὴν ἐπίμονον πεποίθησιν ὅτι οὕτω καὶ μόνον ἡ Δημοκρατία θὰ στερεωθῇ ἐν Ἑλλάδι, μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ ἐκθέσῃ τὴν Δημοκρατίαν εἰς κινδύνους, ἂν συνταυτίσῃ τὴν τύχην αὐτῆς μὲ τὴν τύχην πολιτικῶν μερίδων. Κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν, ἐφόσον διηύθυνα τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως ὁ Στρατὸς ἀποκλειστικῶς καὶ ὁριστικῶς καὶ οὐσιαστικῶς περιορισθῇ εἰς τὰ ἔργα του. Ὅλοι οἱ λόγοι, ὅλαι αἱ διαταγαὶ καὶ τὰ σχέδια τῶν νόμων τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐπιμόνως ὑπεστήριζον. Καὶ ὅταν ἀκόμη παρητήθην τῆς διευθύνσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, εἰς τοὺς ὀλίγους ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ἐθεώρησαν καθῆκον ἁβρότητος νὰ μὲ ἐπισκεφθῶσι, ρητῶς καὶ κατηγορηματικῶς ἐδήλωσα ὅτι εἶμαι πλέον πολιτικός, ὅτι δὲν πρέπει νὰ μὲ σκέπτωνται ὡς στρατιωτικὸν καὶ ὅτι οὐδέποτε, ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει θὰ ἐπιδιώξω κάτι τι διὰ τοῦ Στρατοῦ. (Χειροκροτήματα). Δυστυχῶς, κύριοι, ἡ παραίτησίς μου ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸ ἀποτυχὸν κίνημα τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ ἐδημιούργησαν μίαν κατάστασιν, ἢ μᾶλλον παρέσχον ἔδαφος διὰ τὴν δημιουργίαν μιᾶς καταστάσεως ἡ ὁποία δὲν εἶναι καθ’ ὁλοκληρίαν εὐχάριστος. Μετὰ τὸ ἀποτυχὸν κίνημα, κύριοι, ἀπεστάλη ἓν τηλεγράφημα ἐκ μέρους τῶν ἐν ἐνεργείᾳ παραμενόντων ἀξιωματικῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τὸ ὁποῖον διὰ τὸ λεκτικόν του εἶναι περισσότερον ἀκατανόητον ἀπὸ τὸ ἀποτυχὸν κίνημα τῶν ἄλλων ἀξιωματικῶν. Οἱ διαπρεπεῖς ἀξιωματικοὶ οἱ παραμείναντες εἰς τὰ πλοῖα, ἐκ τῶν ὁποίων γνωρίζω πολλοὺς καὶ δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ πατριωτισμοῦ των, οἱ διαπρεπεῖς, λέγω, ἐκεῖνοι ἀξιωματικοὶ ἐρωτῶσι μήπως ἡ νομιμόφρων στάσις των ἐκληφθῇ ὡς ἀδυναμία. Ἀλλὰ περὶ ποίας, κύριοι, νομιμόφρονος στάσεως πρόκειται; Καὶ πῶς ἀξιωματικοὶ τοῦ Στρατοῦ, ἀποτεινόμενοι πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἀπ’ εὐθείας, καθ’ ὑπέρβασιν πάσης ἱεραρχίας, ὁμιλοῦσι περὶ νομιμόφρονος στάσεώς των; Τίς θὰ ἦτο ἡ στάσις τῶν ἐντίμων αὐτῶν καὶ εὐόρκων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠκολούθησαν τοὺς ἐγκληματήσαντας διὰ τοῦ κινήματος συναδέλφους των; Τίς θὰ ἦτο ἡ στάσις των, ἂν δὲν ἦτο νομιμόφρων; Ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐτὸ μόνον, κύριοι· τὸ τηλεγράφημα ὁμιλεῖ καὶ περὶ τῆς τιμωρίας τῶν ἐγκληματησάντων ἀξιωματικῶν, τὴν ὁποίαν οἱ παραμείναντες δὲν θεωροῦν ἐπαρκῆ, καὶ δηλοῦν ὅτι εἰς τὰς χεῖράς των ἔχουν τὸ δίκαιον, ἀλλὰ καὶ τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβάλωσι τοῦτο. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, μὲ ὅλην, λέγω, τὴν ἐκτίμησιν τὴν ὁποίαν ἔχω πρὸς τοὺς ὄντως διαπρεπεῖς τούτους ἀξιωματικούς, νὰ ὑπομνήσω εἰς αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος τῆς Ἑλληνικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅτι ἡ δύναμις τὴν ὁποίαν ἔχουν εἰς χεῖράς των εἶναι ἡ δύναμις τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διαθέσῃ. Ἀλλὰ κατόπιν, κύριοι, τῶν γεγονότων αὐτῶν παρουσιάσθησαν καὶ εἰς τὸν Στρατὸν τῆς ξηρᾶς κινήσεις τοιαῦται, ὥστε νὰ πιστεύσω διὰ μίαν στιγμὴν ὅτι μεταξὺ τῶν διαπρεπῶν ὄντως καὶ πατριωτῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Στόλου καὶ πατριωτῶν ἐπίσης στρατιωτῶν τῆς ξηρᾶς ἀποκατεστάθη μία συνεργασία. Εἶχον μάλιστα τὴν πληροφορίαν ὅτι δύο ἐκ τῶν καλυτέρων ἀξιωματικῶν μας, συμφαγόντες μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς τὸ Ξενοδοχεῖον τῆς «Μεγάλης Βρεττανίας», ἐξεπέμφθησαν τὴν ἄλλην ἡμέραν εἰς τὰ πλοῖα, συνεννοήθησαν καὶ ἐπανῆλθον. Κατόπιν, κύριοι, ἤρχισαν διαδόσεις κατ’ ἀρχὰς ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν εἶναι διατεθειμένος νὰ ἀνεχθῇ τὴν ἀντικατάστασιν τῆς Κυβερνήσεως....

§65Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς παράσχω τὴν πληροφορίαν ὅτι τὴν προηγουμένην ἡμέραν τοῦ γεύματος εἶχον ἐπισκεφθῆ οἱ ἀξιωματικοὶ τὸν Στόλον.

§66ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πῶς εὑρέθη, κύριε Πρόεδρε, ὁ εἷς ἐκ τῶν δύο αὐτῶν ἀξιωματικῶν;

§67Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν γνωρίζω.

§68Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, διορθώνω τὰ πράγματα, δηλῶ ὅτι ἡ ἐπίσκεψις εἰς τὰ πλοῖα ἦτο προγενεστέρα τοῦ γεύματος τὸ ὁποῖον παρέθεσεν εἰς αὐτοὺς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Κατόπιν τούτου διεδόθη ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν προτίθεται νὰ κηρύξῃ τὴν δικτατωρίαν εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἤθελε καταψηφισθῆ ἐν τῇ Βουλῇ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔκαμε τοιαύτας ἀνακοινώσεις. Δυστυχῶς δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ εἴπω ποῦ ἐγένοντο, ἀλλὰ πολλοὶ ἐκ τῶν κυρίων ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων γνωρίζουν ποῦ ἐγένοντο.

§69ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πρέπει νὰ μάθωμεν.

§70Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, θὰ ὁμιλήσω καὶ θὰ εἴπω ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα γνωρίζω. Εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ κρίνητε τοὺς λόγους μου καὶ νὰ ἐκδώσητε τὴν ἀπόφασίν σας.

§71Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχουν πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν πρέπει νὰ λεχθοῦν. Νομίζω ὅτι τὸ σχῆμα τὸ ἀποσιωπητικὸν εἶναι ἀκόμη περισσότερον ἐπιβλαβές. Εἶναι ὑποχρεωμένος τις, ὅταν ἀναφέρῃ γεγονότα, νὰ τὰ λέγῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Πρέπει νὰ λεχθοῦν ὅλα.

§72ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἐν ἀνάγκῃ, νὰ γίνῃ μυστικὴ συνεδρίασις.

§73Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀνεφέρατε, κ. συνάδελφε, ὅτι, ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἀνωμαλίας περὶ τῶν ὁποίων ὁμιλεῖτε, ἐγένοντο ἀνακοινώσεις εἰς πρόσωπα τὰ ὁποῖα δὲν θέλετε νὰ ἀναφέρετε, καὶ τῶν ὁποίων ἔχουν γνῶσιν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων. Ἐπειδὴ κατὰ κακὴν φήμην φέρομαι καὶ ἐγὼ ὡς ἀρχηγὸς κόμματος, θὰ ἐπεθύμουν νὰ δηλώσητε, ἂν ἐννοεῖτε καὶ ἐμέ, διότι διαβεβαιῶ ὅτι εὑρίσκομαι εἰς ἀπόλυτον σκότος.

§74Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δηλῶ ὅτι θὰ ὁμιλήσω κατόπιν.

§75Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Κύριοι, μὴ λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας ὅτι δὲν τὰ εἶπον, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν εἶπεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπε....

§76Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Νὰ εἴμεθα ἀκριβολόγοι. Σὲ σᾶς προσωπικῶς εἶπον ὅ,τι ἐγὼ εἶπον;

§77Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὄχι. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀνεξαρτήτως τῶν λόγων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπῆρξαν ἐνέργειαι αὐτοῦ αἱ ὁποῖαι καθίστων ἔκδηλον πλέον τὴν προσπάθειαν διὰ τῆς ὁποίας ἐπεζήτει νὰ γίνῃ οὗτος προσωπικῶς κύριος τῶν Σωμάτων τῆς φρουρᾶς Ἀθηνῶν. Δύο διοικητῶν ἀπεφασίσθη ἡ ἀντικατάστασις, ἐξεδόθη διαταγὴ διὰ τὸν διοικητὴν τοῦ 34ου συντάγματος, ὅπως ἀντικατασταθῇ, καὶ μετεκλήθη ἐνταῦθα ὁ κ. Καρακούφας.

§78Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δηλῶ ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι ἀνακριβῆ. Ὁ κ. Καρακούφας ἦλθεν ἐκ Θεσσαλονίκης μὲ φύλλον πορείας τοῦ κ. Ὀθωναίου, τοῦ ὁποίου δὲν δυνάμεθα νὰ θέσωμεν ἐν ἀμφιβολίᾳ τὰς ὑπηρεσίας. Ὁ κ. Χαϊδεμενάκης ἀνεκλήθη ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐννόμου Τάξεως, διότι ἀνήκει εἰς αὐτό. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐγένετο σκέψις ἀντικαταστάσεως τοῦ συνταγματάρχου Δεσποτοπούλου, ἔχοντος 17 μηνῶν ὑπηρεσίαν Μετώπου, οὐδεὶς ὅμως μετεκινήθη ἐκ τοῦ προσωπικοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ὁποῖον ἔχει ὡς τὸ εἶχε καταρτίσει ὁ ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος. Ἐγένετο ἐπίσης σκέψις νὰ μετατεθῇ ἐνταῦθα ὁ συνταγματάρχης Χαϊδεμενάκης, ἔχων 65 μηνῶν ὑπηρεσίαν Μετώπου καὶ διὰ τοῦτο ἀπεφασίσθη νὰ ἀντικατασταθῇ εἷς ἐκ τῶν δύο ἀντισυνταγματαρχῶν, Στεφανουδάκη καὶ Ρογκάκου, ὁ ὀλιγωτέραν ὑπηρεσίαν Μετώπου ἔχων. Διὰ τὸν πρῶτον μᾶς ἐδόθη ἀπάντησις ὅτι ἔχει 30 μηνῶν ὑπηρεσίαν Μετώπου, ἐνῷ ἄλλοι ἔχουν 50 ἕως 72 μηνῶν. Διὰ δὲ τὸν δεύτερον μᾶς ἐδόθη ἡ πληροφορία ὅτι εἶχεν ἑνὸς μηνὸς ὀλιγωτέραν ὑπηρεσίαν, διὸ καὶ ἀπεφάνθην νὰ μετατεθῇ. Ταῦτα θὰ ἀποδειχθῶσι διὰ τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων.

§79Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ποῖος, παρακαλῶ;

§80Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὄχι σεῖς.... Ἐδήλωσεν ὅτι ὁ ἐν λόγῳ ἀντισυνταγματάρχης τῷ ὡμίλησε περὶ ὑπάρξεως πρωτοκόλλου. Διατί; Διότι ἐσκέφθημεν νὰ μεταθέσωμεν ἕνα συνταγματάρχην ἐκ τῶν 19 ὑπαρχόντων ἐν Ἀθήναις. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἐγὼ δὲν ἔχω φίλους τοὺς ὁποίους νὰ μεταφέρω ἀπὸ τὴν μίαν Ἀρχὴν εἰς τὴν ἄλλην....

§81Ε. ΖΥΜΠΡΑΚΑΚΗΣ. Ἀφοῦ σκέπτεσθε νὰ ἀντικαταστήσητε τοὺς ἔχοντας τόσον καιρὸν εἰς τὸ Μέτωπον, διατί ἐπανεφέρατε εἰς τὰς Ἀθήνας τὸν μόλις προαχθέντα εἰς ὑποστράτηγον κ. Ἀφθονίδην;

§82Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸν κ. Ἀφθονίδην τὸν εἶχε μεταθέσει εἰς τὰς Ἀθήνας ὁ κ. Κονδύλης.

§83Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Θὰ ἤθελον νὰ πληροφορήσω τὴν Συνέλευσιν καὶ τὸν κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιον ὅτι τὴν δευτέραν ἢ τρίτην ἡμέραν τῆς ὑπουργίας μου ἀνεκάλεσα ἐκ Κοζάνης τὸν ἀντισυνταγματάρχην κ. Χαϊδεμενάκην, διότι ἀντελήφθην ὅτι ἡ ληστεία εἶχεν ὑποχωρήσει εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ μὴ εἶναι ἀνάγκη νὰ συνεχίζεται ἡ καταδίωξις, καὶ διότι εἶχον πανταχόθεν πληροφορίας ὅτι εἶχον γεννηθῆ προστριβαὶ μεταξὺ ἀστυνομικῶν ὀργάνων καὶ στρατιωτικῶν Ἀρχῶν. Δὲν εἶχε γεννηθῆ τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἀνεκάλεσα τὸν κ. Χαϊδεμενάκην θόρυβος περὶ πρωτοκόλλου.

§84Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἀνήκει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐννόμου Τάξεως;

§85Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Μάλιστα· εἶχεν ἀποσπασθῆ ὑπὸ τοῦ προκατόχου μου.

§86Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν πρόκειται, κύριοι, περὶ μεταθέσεων ὁμαλῶν, περὶ μεταθέσεων φυσιολογικῶν, διότι, ὡς γνωρίζετε, ὑπεβλήθη νομοσχέδιον κατὰ τὸ ὁποῖον τὰς μεταθέσεις τοῦ Στρατεύματος τὰς κανονίζει τὸ Ἀνώτατον Στρατιωτικὸν Συμβούλιον, καὶ συνεπῶς πρόκειται νὰ γίνουν μεταθέσεις γενικαὶ ἐκ νέου μόλις συγκροτηθῇ τὸ Συμβούλιον. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ φυσιολογικῶν μεταθέσεων, ἀλλὰ περὶ μεταθέσεων ἐσπευσμένων, τηλεγραφικῶς γενομένων. Ἐπειδὴ δὲ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀμφισβητεῖ ὅτι διετάχθη ἡ μετάθεσις τοῦ συνταγματάρχου τοῦ 44ου συντάγματος τῶν Κρητῶν, παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως νὰ ζητήσῃ ἀμέσως τὴν διαταγὴν τηλεφωνικῶς ἀπὸ τὸ σύνταγμα διὰ νὰ τὴν ἔχουν ὑπ’ ὄψιν οἱ κύριοι πληρεξούσιοι.

§87Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ἠμφισβήτησα αὐτό· σᾶς εἶπον ὅμως ὅτι μόνον σκέψις ἐγένετο.

§88Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει κανεὶς μεταξὺ ὑμῶν ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἤκουσε τὴν βεβαίωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι μόνον ὁ συνταγματάρχης Δεσποτόπουλος μετετέθη ἐντεῦθεν καὶ ὅτι δι’ οὐδένα ἄλλον ἐγένετο μετάθεσις. Ἡ μετάθεσις, κύριοι, τοῦ διοικητοῦ τοῦ 44ου συντάγματος ἀντισυνταγματάρχου Στεφανουδάκη ἔχει ἐξαιρετικὴν σημασίαν καὶ διὰ τοῦτο ἐπέμεινα ἐπ’ αὐτῆς. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο, κύριοι. Ὁ ἀντισυνταγματάρχης Καρακούφας δὲν ἀπεστάλη ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ Ὀθωναίου, ἀλλὰ ἦλθεν ἢ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ἢ κατόπιν διαταγῆς τηλεγραφικῆς τοῦ Ὑπουργείου.

§89Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐκόμισε καὶ αὐτόγραφον διαταγὴν τοῦ στρατηγοῦ Ὀθωναίου.

§90Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον τὸ ἐξηκριβωμένον γεγονός, κύριοι πληρεξούσιοι. Ὁ διοικητὴς τοῦ 34ου συντάγματος κ. Ρογκάκος, ἀφοῦ ἐδέχθη εἰς τὸ σύνταγμά του, οὐχὶ ὁ ἴδιος, ἀλλ’ οἱ ἀξιωματικοί του, ἐπανειλημμένως τὴν ἐπίσκεψιν τοῦ λοχαγοῦ κ. Γεωργίου, ὁ ὁποῖος τοὺς προέτρεπε νὰ ὑπογράψουν πρωτόκολλον πρὸς ὑποστήριξιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ ἐν περιπτώσει ἀνατροπῆς τὴν ὑποστήριξιν δικτατορίας ὑπὸ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἐδέχθη τὴν ἐπίσκεψιν τοῦ συνταγματάρχου Βουτσινᾶ, ὁ ὁποῖος τοῦ εἶπε τὰ ἴδια. Ἐπειδὴ δὲ ὁ κ. Ρογκάκος τοῦ ἀπήντησεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον ὁ Στρατὸς νὰ ἀναμιχθῇ καὶ πάλιν εἰς τὰ πολιτικά, διότι τοῦτο θὰ εἶναι καταστρεπτικόν, ἐκλήθη μετ’ ὀλίγον τηλεφωνικῶς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ διετάχθη νὰ δηλώσῃ ποῦ θέλει νὰ μετατεθῇ, διότι δὲν θὰ μείνῃ εἰς τὸ 34ον.

§91Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν εἶπον ὅτι μετετέθη μόνον ὁ συνταγματάρχης Δεσποτόπουλος. Ἐπρόκειτο νὰ μετατεθῇ καὶ ὁ κ. Στεφανουδάκης περὶ τοῦ ὁποίου ὑπῆρχεν ἡ πληροφορία ὅτι εἶχε μόνον 35 μηνῶν ὑπηρεσίαν Μετώπου. Ὅταν ὅμως τὴν ἑπομένην εἶπεν ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου ὅτι ἔχει 50 μῆνας, διέταξα ἀμέσως νὰ παραμείνῃ αὐτὸς καὶ νὰ μετατεθῇ ὁ Ρογκάκος.

§92Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἡ μέριμνα περὶ μεταθέσεως τοῦ Ρογκάκου ἢ ἄλλου τινὸς πῶς συνέπεσε κατὰ τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν περιήγετο τὸ πρωτόκολλον πρὸς ὑπογραφήν;

§93Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Σᾶς εἶπον ὅτι ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος κατέθεσεν ἐλευθέρως ὅτι ὅλα τὰ γραφέντα εἶναι ψευδῆ, ὅτι ὁ κ. Βουτσινᾶς οὔτε εἶδε πρωτόκολλον.

§94Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν πιστεύω, κύριοι, νὰ ὑπάρχῃ κανεὶς μεταξὺ ὑμῶν ὁ ὁποῖος νὰ πιστεύῃ εἰς τὰς τόσον ἀδεξίας δικαιολογίας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Γνωρίζετε βεβαίως ὅτι, ὅταν ὁ Ὑπουργὸς θέλῃ νὰ μεταθέσῃ ἕνα συνταγματάρχην, ἔστω καὶ ὡς μὴ ἀναγκαῖον, δὲν θὰ εὑρίσκετο εἰς ἀπορίαν ποῦ νὰ τὸν μεταθέσῃ, κρούων τὰς θύρας ὅλων τῶν συνταγμάτων. Οὔτε θὰ συνέπιπτεν ἡ εἰδοποίησις τοῦ κ. Ρογκάκου ὅπως παρουσιασθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν μίαν καὶ ἡμίσειαν ὥραν μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τοῦ συνταγματάρχου Βουτσινᾶ, ἀποτυχόντος εἰς τὰς προσπαθείας του ὅπως παρασύρῃ τὸν κ. Ρογκάκον.

§95Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Θὰ παρεκάλουν τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης συνάδελφον νὰ μὲ πληροφορήσῃ—ἐὰν γνωρίζῃ—ἂν ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος ἐκλήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ἀφθονίδη καὶ ἂν ἐβολιδοσκοπήθη περὶ τῶν φημῶν αἱ ὁποῖαι τότε ἐκυκλοφόρησαν διὰ τὸ διάβημα τοῦ κ. Βουτσινᾶ καὶ ἂν τέλος ὁ κ. Ρογκάκος ἐνώπιον καὶ τοῦ ν. Ἀφθονίδου ἐβεβαίωσεν ὅτι καὶ αὐτὸς καὶ τὸ σύνταγμά του παραμένουν πιστοὶ εἰς τὴν Πατρίδα, χωρὶς νὰ ἔχουν εὐήκοον οὖς εἰς παρομοίαν διάδοσιν. Γνωρίζετε ἂν ἐπὶ τῷ ἀκούσματι τῆς φράσεως ταύτης τοῦ κ. Ρογκάκου ἐξηγέρθησαν οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ συντάγματός του καὶ ἐδημιούργησαν παραστάσεις;

§96Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν ἔχουσι κανὲν τοιοῦτον δικαίωμα οἱ ἀξιωματικοί.

§97Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Γνωρίζω, κύριοι, ὅτι πλεῖστοι ἀξιωματικοὶ ἐβολιδοσκοπήθησαν, ἀλλὰ κατηγορηματικῶς ἀπέκρουσαν πᾶσαν συμμετοχὴν εἰς κίνημα πρὸς κατάργησιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ ἐγκαθίδρυσιν δικτατορίας. Διὰ μίαν στιγμὴν αἱ πληροφορίαι τὰς ὁποίας ἔλαβον ἐπὶ διαφόρων σημείων, ἡ ἐσπευσμένη καὶ τηλεγραφικὴ πρόσκλησις τῶν ἀξιωματικῶν νὰ ἔλθουν ἐδῶ, ἡ δραστηρία ἐνέργεια τοῦ συνταγματάρχου Βουτσινᾶ καὶ τοῦ λοχαγοῦ Γεωργίου, μὲ εἶχον φοβίσει μήπως ἦτο ἀργὰ πλέον ἢ μήπως ἡ Ἑλλὰς ἦτο καταδικασμένη νὰ ὑποστῇ τὴν τυραννίαν. Εὐτυχῶς, κύριοι, ἐπιστοποιήθη ὅτι μὲ τοὺς ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦν σήμερον εἰς τὴν φρουρὰν τῶν Ἀθηνῶν δὲν εἶναι δυνατὸν οἱονδήποτε πραξικόπημα κατὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ. Κύριοι πληρεξούσιοι, βεβαίως, ὅταν εἷς ἀρχηγὸς κόμματος ἀντιπολιτευομένου δηλοῖ ἐκ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως, οἱ λόγοι του, ὡς λόγοι ἀντιπολιτευομένου, δὲν λαμβάνονται πολὺ ὑπ’ ὄψιν. Ἔχει συμφέρον νὰ ἀντιπολιτευθῇ τὴν Κυβέρνησιν, ἔχει καθῆκον νὰ ἀντιπολιτεύηται τὴν Κυβέρνησιν. Θὰ κάμω τὴν δήλωσιν ὅτι δὲν ἐπεθύμουν νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα τοῦτο διὰ νὰ ἐκθέσω ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐκθέτω ἐνώπιον ὑμῶν. Ἐδίστασα πολὺ μέχρις ὅτου ἀποφασίσω νὰ τὸ πράξω· τὸ ἔπραξα ὅμως ἐκ καθήκοντος, ἀποδίδων κάποιαν σοβαρότητα εἰς τὸ ζήτημα. Ἡ δικτατορία, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν εἶναι βεβαίως κάτι τι τὸ ὁποῖον θὰ ηὔχοντο ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μελετῶσι καλῶς τὰς περιστάσεις ὑφ’ ἃς εὑρίσκεται σήμερον ἡ Πατρίς. Ἡ δικτατωρία εἶναι ἐπικίνδυνος καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς εἰς πάντα τὰ Ἔθνη. Εἶναι τὸ πολίτευμα εἰς τὸ ὁποῖον προσέφυγον οἱ λαοὶ μόνον εἰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, μόνον ὅταν εἶχον ἀνάγκην νὰ ἀντιμετωπίσουν ἕνα ἐξαιρετικὸν πόλεμον, καὶ ὅταν εἶχον ἀνάγκην νὰ καταστείλωσι μίαν ἐξωτερικὴν στάσιν ἐπικίνδυνον. Τότε καὶ μόνον ἐθεωρήθη σκόπιμον νὰ θέσουν εἰς τὰς χεῖρας ἑνὸς καὶ μόνου ἀνδρὸς ὅλας τὰς Ἐξουσίας. Εἰς τὰς ἄλλας ὅμως περιστάσεις ἐθεωρήθη ἐπικίνδυνος ἡ δικτατωρία καὶ αὐτοὶ μάλιστα οἱ αὐταρχικώτεροι τῶν δικτατώρων προσεπάθησαν πάντοτε νὰ διατηρήσωσι τὸ κοινοβουλευτικὸν προπέτασμα διὰ νὰ καλύπτωσι τὴν ἐντύπωσιν τῆς δικτατωρίας. Ζῶσα ἀπόδειξις τῆς ἀληθείας ταύτης ὁ Πρόεδρος τῆς Τουρκικῆς Δημοκρατίας καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἰταλίας. Ὅλαι, κύριοι, αἱ δικτατωρίαι ἀπέτυχον καὶ εἰς τὰ μεγάλα Κράτη. Εἰς τὴν μικρὰν Ἑλλάδα ἡ δικτατωρία ἐγκαθισταμένη μάλιστα ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις θὰ τὴν ἐξηφάνιζε τὸ πολὺ ἐντὸς ἓξ μηνῶν. Ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι Ἰταλία, δὲν εἶναι Ἀγγλία, δὲν εἶναι Ρωσία, δὲν εἶναι καὶ Ἰσπανία. Εἶναι μία Χώρα ἡ ὁποία μόλις ἐξῆλθε μιᾶς καταστροφῆς, ἡ ὁποία ἔχει ἀνάγκην τῆς ὑποστηρίξεως ὅλου τοῦ κόσμου διὰ νὰ λύσῃ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἡ ὁποία ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐνισχύσῃ τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον της, ἡ ὁποία ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐνισχύσῃ τὰς προσπαθείας της ἐν τῇ ἐξωτερικῇ πολιτικῇ διὰ νὰ δύναται νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ ἐδάφη της. Ἄλλα Ἔθνη, καὶ αὐτὰ ἀκόμη τὰ μικρά, δὲν ἀπειλοῦνται σήμερον. Ἡ Ἑλλὰς ὅμως, μόλις ἐξελθοῦσα τῆς καταστροφῆς, δὲν δύναται νὰ εἴπῃ σήμερον ὅτι δύναται νὰ ὑπερασπίσῃ ἐπαρκῶς τὰ ἐδάφη της. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον μία στρατιωτικὴ δικτατωρία σήμερον, ἡ ὁποία θὰ ἐδυσχέραινε τὰς σχέσεις μας μὲ τὸ ἐξωτερικὸν καὶ θὰ ἐματαίωνε καθ’ ὁλοκληρίαν τὸ προσφυγικὸν δάνειον, ἡ ὁποία θὰ ἔρριπτεν εἰς τὰ βάθη τὴν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία θὰ παρέλυε τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον, μία τοιαύτη δικτατωρία ἀσφαλῶς θὰ συνέτριβε τὴν Πατρίδα τὴν καμφθεῖσαν ἤδη ἀπὸ τόσας συμφοράς. Θὰ ἐρωτήσετε ἴσως, κύριοι: Ὅταν ἡ δικτατωρία παρουσιάζεται τόσον μαύρη καὶ τόσον ἀπευκταία, πῶς εἶναι δυνατὸν τέλος πάντων νὰ φοβῆταί τις ὅτι ὑπάρχει σοβαρὸς κίνδυνος στρατιωτικῆς δικτατωρίας; Θὰ σᾶς ἀπαντήσω, κύριοι, ἀμέσως. Ὑπάρχουν εἰς τὸν Στρατὸν εὐάριθμοι ἀξιωματικοὶ ἐκ τῶν διαπρεπεστέρων, οἱ ἀξιωματικοὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι παρέσχον πάντοτε τὰς πολυτιμοτέρας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα, οἱ ὁποῖοι δυστυχῶς ἐκ μιᾶς πλάνης, μὴ ἐκτιμῶντες τὰς περιστάσεις καὶ τὰς ὑφ’ ἃς εὑρισκόμεθα συνθήκας, νομίζουν ὅτι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐχρεοκόπησε, καὶ ὅτι ἡ ἐγκαθίδρυσις τῆς δικτατωρίας θὰ μᾶς ἀγάγῃ εἰς νέαν ἐθνικὴν ἄνθησιν. Ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ εἴπω ταῦτα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, κύριοι πληρεξούσιοι, διὰ νὰ ἀκουσθῇ ἐντεῦθεν φωνὴ ἢ ἐπίκλησις πρὸς τὸν πατριωτισμὸν τῶν πράγματι πατριωτῶν, τῶν πράγματι διακεκριμένας καὶ ἐξαιρετικὰς ὑπηρεσίας παρασχόντων ἀξιωματικῶν, διὰ νὰ ἐννοήσωσιν ὅτι πρέπει νὰ ἀποβάλουν τὴν πλάνην ταύτην, διότι εἶναι ἐπικίνδυνος διὰ τὴν Πατρίδα.

§98Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε συνάδελφε, μοὶ ἐπιτρέπετε;

§99Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Μάλιστα.

§100Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δι’ αὐτὰς τὰς ἰδέας περὶ δικτατωρίας ἐγὼ δὲν ἤκουσα πουθενὰ νὰ γίνεται λόγος παρὰ μέσα εἰς τὰ γραφεῖα τῆς ἐφημερίδος ἡ ὁποία ἐκπροσωπεῖ τὰς ἰδέας σας, εἰς τὸν «Ἐλεύθερον Τύπον». Ἀπὸ τότε μάλιστα ἔπαυσα νὰ συχνάζω ἐκεῖ. Καθημέραν, ὁσάκις ἐπήγαινον, ἤκουον νὰ γίνεται λόγος ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ κυβερνηθῇ κοινοβουλευτικῶς καὶ ἂν ἔγινε κάτι τι εἰς τὴν Ἑλλάδα ἔγινεν εἰς τὴν περίοδον τῆς δικτατωρίας. Καὶ λυποῦμαι πολὺ διότι δὲν ἤθελον νὰ τὸ εἴπω, ἀλλ’ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ὑπερασπισθῶ, ἐπειδὴ ὁμιλοῦντες διαρκῶς περὶ δικτατωρίας, ἐνῷ δὲν ὑπάρχει πουθενὰ καμμία πρόθεσις δικτατωρίας, προσπαθοῦμεν νὰ δημιουργήσωμεν Κοινὴν Γνώμην ὑπὲρ αὐτῆς.

§101Δ. ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ. Τὰ λέγει ὁ Πρωτονοτάριος διὰ νὰ γίνῃ ρεμούλα, νὰ πάρῃ καὶ ἄλλα ἑκατομμύρια ὁ «Ἐλεύθερος Τύπος», ὁ ὁποῖος διευθύνεται ἀπὸ τὸν Πρωτονοτάριον.

§102Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν φρονῶ, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὑπάρχει κανεὶς ἐξ ὑμῶν ὁ ὁποῖος νὰ νομίζῃ ὅτι εἶμαι ὑπόχρεος νὰ ἀπαντήσω δι’ ὅσα λέγει ὁ «Ἐλεύθερος Τύπος». Ἂν ὁ κ. συνάδελφος ἤκουεν ἐμὲ ποτὲ ὑποστηρίζοντα τοιαύτας ἰδέας—ὄχι ποτέ, διότι εἰς τὸ παρελθὸν θὰ σᾶς εἴπω ὅτι τὰς ὑπεστήριξα—ἀλλ’ ἂν ὑπεστήριξα τοιαύτας ἰδέας ἀφ’ ἧς συνεκλήθη ἡ Συνέλευσις αὕτη, ἀφ’ ἧς εἰσήλθομεν εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, τότε θὰ ὤφειλε νὰ μοὶ τὸ ὑπενθυμίσῃ διὰ νὰ τῷ ἀπαντήσω.

§103Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἠκούσατε σεῖς, κ. συνάδελφε, κανένα ἄλλον νὰ ὑποστηρίζῃ αὐτὰς τὰς ἰδέας, ἐφόσον θέτετε βάσιν συζητήσεως αὐτάς;

§104Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐγὼ ὅ,τι ἤκουσα, κ. συνάδελφε, θὰ τὸ εἴπω. Θὰ ἐρωτήσητε βεβαίως, κύριοι συνάδελφοι, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσιν ἀξιωματικοί, νὰ εὑρεθῶσι σήμερον στρατιωτικοὶ οἱ ὁποῖοι θὰ ἦσαν διατεθειμένοι νὰ ἐξυπηρετήσωσιν ἀτομικὰς φιλοδοξίας. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ δικτατωρία δὲν θεωρεῖται βεβαίως τοὐλάχιστον ἀναγκαία διὰ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰς προσωπικὰς φιλοδοξίας· τοὐναντίον καταβάλλεται προσπάθεια ὅπως ἰδεολογικὸν παραπέτασμα καλύψῃ τὰς φιλοδοξίας. Ἴσως νὰ μὴ πρόκειται περὶ φιλοδοξιῶν, ἴσως νὰ πρόκειται περὶ πεποιθήσεων ὅτι ἡ δικτατωρία εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ἐξυπηρετήσῃ καλύτερον τὸν Τόπον. Ἀλλὰ ὑπάρχει πάντοτε, ὡς εἶπον, ἓν ἰδεολογικὸν περικάλυμμα πρὸς δικαιολογίαν. «Ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἐχρεοκόπησεν», εἶναι ἓν τῶν ἐπιχειρημάτων, ἀλλὰ ὁ κοινοβουλευτισμὸς δὲν ἐχρεοκόπησεν· ἔχει βεβαίως τὰ ἐλαττώματά του.

§105Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Νομίζω ὅτι, ὅταν ἀνελάβετε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, αἱ πρῶται δηλώσεις σας ἦσαν ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἐχρεοκόπησε.

§106Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι· τὸ διέψευσα. Καὶ σεῖς εἴπετε ὅτι δὲν παραιτεῖσθε ἐπὶ μίαν δεκαετίαν.

§107Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐγὼ δὲν τὸ διέψευσα. Ὡς παιδιὰν εἶπον ὅτι δὲν θὰ παραιτηθῶ.

§108Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι ὀρθὸν νὰ γίνωνται διαψεύσεις τῶν δηλώσεων, φαιδρῶν καὶ σοβαρῶν, διότι, κ. Ὑπουργέ, ὄχι δι’ ἄλλους λόγους, ἀλλὰ διότι ὁ ἄνθρωπος εἶναι αἰχμάλωτος τῆς ἱστορίας του καὶ εὐθύνεται, ἀναλόγως δὲ τῶν προσώπων ἐκλαμβάνονται ὡς φαιδραὶ ἢ σοβαραὶ αἱ δηλώσεις των, καὶ ὅταν ἕνας ἄνθρωπος ὅστις ἔχει ἱστορίαν λέγῃ ὅτι δὲν θὰ παραιτηθῇ ἐπὶ 10 ἔτη, ὁ κόσμος συμβαίνει νὰ μὴ πιστεύῃ εἰς τὰς ἀστειότητας αὐτάς.

§109Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπειδή, κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἀκουσθῶσι τὰ λόγια μου διὰ νὰ φέρωσι κάποιον ἀποτέλεσμα, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐπιμένω νὰ εἴπω ὅλας τὰς ἰδέας μου. Ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἔχει βεβαίως τὰ ἐλαττώματά του, ἀλλὰ εἶναι ἀναμφισβητήτως τὸ καταλληλότερον πολίτευμα διὰ τὴν διοίκησιν ἑνὸς Τόπου. Διὰ τοῦτο ἐπεκράτησεν εἰς ὅλον τὸν πεπολιτισμένον κόσμον ἡ μεγαλυτέρα ἀρχὴ νὰ ἀλλάσσωσι τὰς Κυβερνήσεις ὅταν αὗται ὑφίστανται τὸν αἰώνιον νόμον τῆς κατατριβῆς, νὰ τὰς ἀλλάσσωσιν ὁμαλῶς, ἀκινδύνως, ἄνευ ἐπαναστάσεως καὶ ἄνευ ταραχῶν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον φρονῶ ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς πρέπει νὰ ὑποστῇ πάσας τὰς θυσίας καὶ τῆς ζωῆς ἀκόμη. Ἐρχόμεθα, κύριοι, εἰς τὴν δευτέραν κατηγορίαν τῶν μεμψιμοιριῶν ἐναντίον τῆς Δʹ Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Φρονῶ, κύριοι, ὅτι γίνεται μέγα ἀδίκημα ἐναντίον τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Ἡ Συνέλευσις αὐτὴ ἐπετέλεσεν ἤδη ἓν μέγα ἔργον, ἡ Συνέλευσις αὐτὴ ἐνήργησε τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν, διενήργησε τὸ Δημοψήφισμα μὲ αὐταπάρνησιν, μὲ δραστηριότητα καὶ μὲ πατριωτισμόν. Ἡ Συνέλευσις αὐτὴ ἔφερεν εἰς τὰς Κυβερνήσεις μίαν ἰσχυροτάτην πλειονοψηφίαν, ἐξέλεξε τοὺς ἀναδειχθέντας ὑπὸ τῆς κοινῆς ἐμπιστοσύνης, ἀλλ’ ἂν αἱ Κυβερνήσεις ἐπέτυχον ἢ ἀπέτυχον, εἰς τοῦτο δὲν εὐθύνεται ἡ Συνέλευσις. Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις ἔπραξε τὸ καθῆκόν της καὶ θὰ τὸ πράξῃ ἀκόμη. (Χειροκροτήματα). Θὰ εἴπητε, κύριοι, ὅτι, ἐφόσον τοιαῦται εἶναι αἱ συνθῆκαι, ἐφόσον ὁ Στρατὸς ἀπέκρουε κατηγορηματικῶς τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς δικτατωρίας, διατί ἐφοβήθητε νὰ μὲ ἐρωτήσητε μήπως παρῆλθεν ἡ ὥρα καὶ ἡ Ἑλλὰς εἶναι καταδικασμένη νὰ ὑποστῇ τὴν τυραννίδα; Θὰ σᾶς εἴπω ὅτι μὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν συνειργάσθην ἐπὶ μακρόν· εἶμαι μάλιστα ὁ κυρίως καὶ ἐπιμόνως ἐνεργήσας ὅπως διορισθῇ ἀρχιστράτηγος τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἕβρου. Ὅταν ἡ συγκρότησις τοῦ Στρατοῦ ἀπῄτει μίαν θέλησιν ἰσχυρὰν καὶ αὐθαίρετον, ἡ πεποίθησίς μου ἐπὶ τὸν στρατιωτικὸν ἄνδρα δὲν διεψεύσθη, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐδικαιώθη ὑπὸ τῶν πραγμάτων, διότι μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς ὑπογραφῆς τῆς εἰρήνης ὁ στρατηγὸς ἔδρα κατὰ τρόπον προκαλοῦντα τὸν θαυμασμόν. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ὅμως ἀφ’ ἧς ὑπεγράφη ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης ὁ ἀρχιστράτηγος ἐτράπη πρὸς πραγματοποίησιν τοῦ ὀνείρου τῆς δικτατωρίας. Ἤμην τότε συνεργάτης καὶ ὀπαδός του. Συνεννοήσεις, ἀποστολαὶ εἰς τὸ Μέτωπον, ἐνέργειαι, προπαγάνδα καὶ τέλος τὸ τηλεγράφημα πρὸς τοὺς τρεῖς στρατηγοὺς ἔφερε τοιαύτην ἀναστάτωσιν εἰς τὸ Στράτευμα, ὥστε ἡ Ἐπανάστασις ἐξηναγκάσθη νὰ ἀντικαταστήσῃ τὸν ἀρχιστράτηγον. Καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι τότε ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μοῦ ἔλεγεν, ὅταν τὸν ἠρώτησα πῶς ἔκαμε τὸ τηλεγράφημα αὐτό, ὅτι ἐκ μιᾶς παθήσεως τοῦ στομάχου του ἔπαθε ζάλην καὶ τηλεγραφικῶς εἰδοποίησε τὰς Μεραρχίας νὰ εἶναι ἕτοιμοι νὰ κηρύξωσι τὴν Δημοκρατίαν.

§110Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Γνωρίζετε, κ. συνάδελφε, ὅτι κατηγγέλθη διὰ τὴν φράσιν «τὴν πρωταθλητικὴν» τοῦ τηλεγραφήματος ὅτι ἦτο πλαστή;

§111Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἔλαβον γνῶσιν καὶ ἀφαιρῶ τὴν φράσιν «πρωταθλητικὴν» καὶ λέγω ὅτι τὸ τηλεγράφημα ἔλεγεν ὅτι θὰ κηρύξετε τὴν Δημοκρατίαν. Ἡ ἔννοια τῶν πραγμάτων δὲν μεταβάλλεται. Μένει τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἤθελε νὰ γίνῃ ἀπὸ τότε δικτάτωρ τῇ ὑποστηρίξει καὶ ἡμῶν καὶ τότε ὑπῆρχεν ὁ κίνδυνος τοῦ Μεταξικοῦ κινήματος τὸ ὁποῖον διῃσθανόμην ἐγὼ καὶ τὸν ὤθουν πρὸς τὴν δικτατωρίαν. Δυστυχῶς ὅμως ἔσπευσε καὶ τότε, ὅπως σπεύδει πάντοτε· ἔσπευσε καὶ χωρὶς νὰ συνεννοηθῇ μεθ’ ἡμῶν, ἀποκρύψας ἀπὸ ἐμὲ καὶ ἀπὸ τὸν στρατηγὸν Ὀθωναῖον τὸ τηλεγράφημα τὸ ὁποῖον ἀπέστειλεν, ἐνῷ ἡμεῖς εἴχομεν ἔλθει εἰς τὰς Ἀθήνας διὰ νὰ συνεννοηθῶμεν μὲ τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὰς διαφορὰς τὰς ὁποίας εἶχεν· ἔσπευσε νὰ προκαταλάβῃ τὰ πράγματα καὶ νὰ λάβῃ τὴν συγκατάθεσιν τῶν ἐν τῷ Μετώπῳ, πρὶν συνεννοηθῇ μεθ’ ἡμῶν, πρὶν ἢ τοῦ δώσωμεν τὴν συγκατάθεσιν τῆς ὑποστηρίξεώς μας, πρὶν τέλος πάντων ἔχωμεν ὅλα τὰ στοιχεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἐβασίζετο ἡ ἐπιτυχία.

§112Ν. ΖΟΥΔΙΑΝΟΣ. Νομίζω ὅτι εἰς τὸ Συμβούλιον τῶν Μεράρχων τῆς Θεσσαλονίκης ἐλάβετε μέρος καὶ σεῖς καὶ συνεννοήθητε μὲ τὸν τότε ἀρχιστράτηγον.

§113Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἐξηγήθην, ὑποθέτω μάλιστα ὅτι ὑπῆρξα τόσον εἰλικρινής, ὥστε ἐγὼ καὶ ὅταν ἦτο ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βενεζέλου καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πάλιν ἐξέθεσα τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκοντο τὰ πράγματα πρὸ τῆς καταστολῆς τοῦ κινήματος Λεοναρδοπούλου–Γαργαλίδου, καὶ εἶπον τότε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἦσαν δικαιολογημέναι ἐκεῖναι αἱ σκέψεις αἱ ὁποῖαι ἦγον τὸν στρατηγὸν Πάγκαλον καὶ ἐμέ. Ἦτο ἀλλοία κατάστασις πραγμάτων· ἡμεῖς διῃσθανόμεθα τὸν κίνδυνον καὶ ἔπρεπε νὰ τὸν ἀντιμετωπίσωμεν καὶ ἐφόσον ἐπιστεύομεν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις θὰ ἦτο ἀνίσχυρος νὰ τὸν ἀντιμετωπίσῃ, βεβαίως ἔπρεπεν ἐκ πατριωτικοῦ καθήκοντος, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου πάντοτε, νὰ λάβωμεν τὰ μέτρα μας καὶ ἄλλα μέτρα δὲν ὑπῆρχον, διότι Ἐθνοσυνέλευσις δὲν ὑπῆρχεν, ἐκλογαὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν ἀμέσως καὶ δὲν ἔμενε παρὰ ἡ ἀντικατάστασις τῆς δικτατωρίας τοῦ κ. Πλαστήρα δι’ ἄλλης ἰσχυροτέρας. Σᾶς εἶπον ἤδη ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα, κύριοι πληρεξούσιοι, διὰ νὰ σᾶς ἐξηγήσω διὰ τίνα λόγον ἐγὼ φοβοῦμαι τὴν δικτατωρίαν, διὰ τίνα λόγον ἀπέδωσα σημασίαν εἰς τὰς πληροφορίας αὐτάς, διότι φοβοῦμαι, καθ’ ἣν στιγμὴν γνωρίζω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καθ’ ἣν στιγμὴν συνειργάσθην ἐπὶ τόσον καιρὸν μετ’ αὐτοῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν γνωρίζω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀντικατεστάθη ἀπὸ ἀρχιστράτηγος καὶ δὲν διῴκησε κατόπιν, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὰς συζητήσεις τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν κατ’ ἰδίαν, ὅτι δὲν ἀπέβαλε τὸ σφοδρὸν ὄνειρον τῆς δικτατωρίας, δὲν ἀπέβαλέ ποτε τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Πατρὶς θὰ ἐξυπηρετεῖτο καλύτερον διὰ δικτατωρικῆς Κυβερνήσεως. Τουναντίον ὡς πολιτικὸς παρέσχε σημαντικὰς ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα διὰ τῆς συμβολῆς του εἰς τὸν πολιτειακὸν ἀγῶνα, διὰ τῆς δράσεώς του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐννόμου Τάξεως. Ἐφοβήθην, λέγω, ὅταν ἐπληροφορήθην ὅτι δραστηρία κίνησις ἐν τῷ Στρατῷ παρατηρεῖται καὶ παρακίνησις πρὸς ὑπογραφὴν πρωτοκόλλου, ὅτι τρεῖς Σωματάρχαι ἀντικαθίσταντο διὰ τηλεγραφικῆς διαταγῆς, ὅτι μόλις ὁ συνταγματάρχης Ρογκάκος δὲν ἐδέχετο, ἐκαλεῖτο ἐντὸς μιᾶς καὶ ἡμισείας ὥρας καὶ διετάσσετο νὰ φύγῃ καὶ ὅταν ταυτοχρόνᾳ γνωρίζω τὸ τηλεγράφημα τοῦ Στόλου, τὴν μετάβασιν ἀξιωματικῶν τινων, τὴν πλάνην ἡ ὁποία κρατεῖ εἰς τὴν διάνοιαν ὀλίγων ἀξιωματικῶν διαπρεπῶν, σᾶς εἶπον καὶ πατριωτικῶν, θὰ εἴπητε καὶ σεῖς ὅτι βεβαίως ἔπρεπε νὰ φοβηθῶ μήπως τὸ μὴ πραγματοποιηθὲν ἄλλοτε ὄνειρον, μήπως ἡ σφοδρὰ ἐκείνη ἐπιθυμία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἡ ὁποία ἀπέτυχεν ἐκ τῆς ἀνυπομονησίας του τότε, μήπως ἄνοιγε νέαν πληγὴν καὶ μήπως μόλις εἰσῆλθεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἦλθεν εἰς ἐπαφήν....

§114Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τώρα εἶναι Δημοκρατία· δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ κάμωμεν κινήματα. Ὅταν ἐσκεπτόμεθα περὶ κινήματος, δὲν ὑπῆρχε Δημοκρατία.

§115Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Θὰ ἤθελον νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι, ὅτε συνεφωνοῦμεν, συνεφώνουν καὶ ἐγὼ νὰ ἐγκαθιδρυθῇ δικτατωρία.

§116Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἤθελα νὰ παύσετε νὰ ὁμιλῆτε διὰ τὸν Στρατόν, διότι ὁ Στρατὸς σᾶς ἔχει ὡς ὅπλα. Ὅταν σεῖς μαλώνετε μεταξύ σας, θὰ κάμετε μιὰ τρύπα στὸ νερό.

§117Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Θὰ ἤθελον νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἐγὼ ἄλλοτε τοῦ εἶπον νὰ μὴ ὁμιλῇ περὶ δικτατωρίας, ἀλλὰ περὶ δημοκρατίας. Ἀλλ’ ἦσαν ἄλλαι αἱ περιστάσεις τότε καὶ ἄλλαι εἶναι τώρα. Μία ἐγκατάστασις τῆς δικτατωρίας σημαίνει κατάλυσιν τῆς δημοκρατίας τῆς νεαρᾶς τὴν ὁποίαν ἐδημιουργήσαμεν, διὰ τὴν ὁποίαν ἠγωνίσθημεν ὅλοι καὶ τὴν ὁποίαν ἔχομεν ὅλοι ἀνάγκην νὰ ὑπερασπίσωμεν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν γνωρίζει πολὺ καλὰ τὰς συνομιλίας τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν μέχρι προχθές, ὅτε ἤμεθα συνεργάται καὶ γνωρίζει πολὺ καλὰ ὅτι δὲν λέγω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρὰ ἀληθείας. Ἂν ἐγὼ μετέστην ἐκ τῶν τάξεων τῆς τριανδρίας καὶ τῶν στρατιωτικῶν τάξεων καὶ ἠθέλησα νὰ ἔλθω ἐδῶ διὰ νὰ ὑπερασπίσω τὸν κοινοβουλευτισμὸν καὶ ἠθέλησα νὰ ὑπερασπίσω τὸν πολιτικὸν κόσμον, τὸ ἔπραξα ὄχι διότι δὲν συνεφώνουν μὲ τοὺς ἐντίμους συνεργάτας μου, ἀλλὰ διότι ἐκ πεποιθήσεως πιστεύω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν σήμερον ἡ Ἑλληνικὴ Πατρὶς νὰ σωθῇ διὰ τῆς δικτατωρίας. Καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, ὅταν ἔγιναν αἱ ἐνέργειαι αὐταὶ πραγματικῶς, διότι παρὰ πᾶσαν διάψευσιν εἶναι ὅλα ἀληθῆ καὶ διότι πράγματι μία ἐπιβουλὴ ἀνασταλεῖσα πρὸς στιγμὴν ἐγένετο κατὰ τοῦ πολιτεύματος, διότι ἐπὶ πλέον μετὰ τὴν ἀναστολὴν ἤρχισαν αἱ τιμωρίαι τῶν ἀξιωματικῶν ἀκριβῶς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀντέδρασαν κατὰ τῶν ἐπιβουλῶν, δι’ ὅλα αὐτά, κύριοι, ἤμην ὑποχρεωμένος νὰ ἔλθω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, νὰ ἐκθέσω τὴν κατάστασιν αὐτὴν καὶ νὰ ζητήσω παρὰ τῆς Συνελεύσεως, ὅπως σκεφθῇ τὴν κατάστασιν τοῦ Στρατοῦ καὶ συγχρόνως σκεφθῇ καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ Στόλου, διότι καὶ ἐκεῖ ἡ κατάστασις δὲν διηυθετήθη· ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν καὶ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν μᾶς εἶπε περὶ διευθετήσεως τί θὰ κάμῃ: Θὰ μείνουν οἱ ἀξιωματικοί, δὲν θὰ μείνουν, θὰ κάμωμεν ἄλλα σχολεῖα, ἐπὶ πόσα ἔτη θὰ εἶναι ἀξιωματικοί, θὰ κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν Στόλον, ἂν οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοί, διὰ τοὺς ὁποίους ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ποιοῦμαι ἔκκλησιν, ἐπανέλθωσιν εἰς τὰ πλοῖά των καὶ ὑποστῶσι τὰς τιμωρίας, διότι εἶναι καθῆκον αὐταπαρνήσεως, καὶ ἂν ἀκόμη ἠδικήθησαν, νὰ μὴ ἐγκαταλείψουν τὸν Στόλον, τὴν δὲ κατάστασιν θὰ τὴν ἐξετάσῃ ἡ Συνέλευσις καὶ αὐτὴ θὰ ἐκτιμήσῃ κατὰ πόσον ἡ Κυβέρνησις ἡ σημερινὴ δύναται νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν Στόλον εἰς τὴν θέσιν του καὶ νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν Στρατὸν εἰς τὴν θέσιν του καὶ νὰ τὸν διατηρήσῃ εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν τὸν παρέλαβε. Θὰ ἐξετάσῃ αὐτὰ ἡ Συνέλευσις καὶ θὰ ἐκφέρῃ ἐλευθέρως, ἐλευθερώτατα τὴν ἀπόφασίν της. Δὲν ὁμιλῶ ὡς πληρεξούσιος· ὁμιλῶ ὡς Ἕλλην πρὸς Ἕλληνας. Ἐπίσης ἀπὸ τοῦ βήματος ἤθελον νὰ ποιήσωμαι ἔκκλησιν πρὸς τὴν φιλοπατρίαν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, παραμεινάντων καὶ παραιτηθέντων, καὶ νὰ παρακαλέσω ὅλους νὰ σκεφθῶσιν ὅτι ὑπεράνω τῶν προσώπων ἡμῶν εὑρίσκεται τὸ συμφέρον τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος καὶ ὅτι ἀπέναντι τοῦ συμφέροντος αὐτοῦ ἓν καθῆκον αὐταπαρνήσεως ἔχομεν ὅλοι. Τί σημαίνει ἂν ἠδικήθημεν; Τί σημαίνει ἂν ὑποστῶμεν μίαν τιμωρίαν; Τὸ καθῆκόν μας εἶναι νὰ ὑπηρετῶμεν τὴν Πατρίδα. Καὶ πρὸς πάντας ἐκείνους, οἵτινες εἴτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εἴτε ἐκτὸς τῆς αἰθούσης φρονοῦσιν ὅτι δύνανται νὰ ἀντικαταστήσωσι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα διὰ τῆς δικτατωρίας, ποιοῦμαι ἔκκλησιν νὰ ἀφήσωσι τὰς πεπλανημένας αὐτὰς ἰδέας, διότι σήμερον ἀκριβῶς συνωμίλουν μὲ ἕνα ἔμπορον ὅστις μοὶ ἔλεγεν ὅτι ἡ δικτατωρία θὰ σᾶς σώσῃ καὶ ὅτε τοῦ ἀνέφερα καὶ τοῦ ὑπέδειξα καὶ αὐτὰς ἀκόμη τὰς δικτατωρίας, τὰς ὁποίας ἐγέννησε μία μεγάλη ἐθνικὴ ἀνάγκη, ὅπως τὴν δικτατωρίαν τοῦ Μουσταφᾶ Κεμάλ, ὅπως τὴν δικτατωρίαν τοῦ Μουσσολίνι, καὶ ὅτε τοῦ κατέδειξα τὰ ἀποτελέσματα καὶ τὸ τέρμα πρὸς τὸ ὁποῖον φέρονται, τότε ὡμολόγησεν ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς μὲ ὅλα του τὰ ἐλαττώματα εἶναι πάντοτε προτιμότερος τῆς δικτατωρίας. Αὐτὰ εἶχα νὰ εἴπω εἰς ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ ἔχετε ἐλευθερίαν νὰ ἐκφέρητε τὴν κρίσιν σας.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§119Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁμολογῶ ὅτι μὲ πραγματικὴν θλῖψιν, μὲ πραγματικὴν ὀδύνην ἀναγκάζομαι σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἀπαντήσω ἀντικρούων τὰς κατηγορίας τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Ροδόπης μοῦ ἀπέδωσεν. Ἀπὸ ἡμερῶν εἰς τὸν Τύπον διεσαλπίζετο, διετυμπανίζετο, διεφημίζετο ἡ φήμη, ἡ τρομερὰ κατηγορία ὅτι νέφη συνεκεντροῦντο εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα. Ἀνεμένετο ἡ ἔκρηξις τοῦ κεραυνοῦ καὶ ἀντὶ τοῦ κεραυνοῦ διερράγησαν αἱ πομφόλυγες τὰς ὁποίας ἠκούσατε πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Διότι δέχομαι ὡς γεγονὸς τὰς κατηγορίας τὰς ὁποίας μοῦ ἀποδίδουν. Ἐζήτησα νὰ μεταθέσω ἕνα συνταγματάρχην ἢ μᾶλλον τὸν μετέθεσα. Δὲν εἶναι δικαίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μεταθέσῃ ἕνα συνταγματάρχην; Δὲν ἐνθυμοῦμαι τὰς κατηγορίας, τὰς ἐξέχασα. Εἷς συνταγματάρχης, ὁ κ. Βουτσινᾶς, ἔκαμεν ἕνα πρωτόκολλον διὰ τοῦ ὁποίου ἐζήτει νὰ ἐνισχύσῃ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές· μοῦ τὸ ἐβεβαίωσεν ὁ μέραρχος κ. Ἀφθονίδης καὶ περὶ τῆς ἀληθείας ἐγγυᾶται τὸ λευκόν μου παρελθόν, διότι οὐδέποτε τὰ χείλη μου ἐψεύσθησαν. Ἐσκέφθην, λέγει ὁ κ. συνάδελφος, εἰς τὸν Ἕβρον νὰ κάμω δικτατωρίαν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμην εἰς διάστασιν μὲ τοὺς τότε συναδέλφους. Δὲν θὰ ἀναπολήσω τὸ ἱστορικόν—ὁ συνταγματάρχης κ. Ζουδιανὸς ὑπέμνησε κάτι τι εἰς τὸν κ. συνάδελφον—διότι νομίζω, κύριοι, ὅτι μὲ τὸ τοιοῦτον θὰ προσέβαλλον τὴν σοβαρότητα τῆς Συνελεύσεως. Δὲν θὰ ἀπαντήσω λοιπὸν εἰς τὰς τοιαύτας κατηγορίας. Μίαν μόνον σύστασιν ἔχω νὰ κάμω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης συνάδελφον. Φαίνεται ὅτι ἡ σταδιοδρομία του ἡ ἔξοχος ἐν τῷ στρατεύματι, ἡ κατ’ ἐπανάληψιν ἐπὶ διακεκριμένῃ πράξει προαγωγή του ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα νὰ πάθῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παθαίνει κανεὶς ὅταν διὰ πρώτην φορὰν πετάξῃ μὲ ἀεροπλάνον. Ἔπαθεν ἴλιγγον. Ἐνθυμεῖσθε τί μᾶς εἶπε πρὸ ὀλίγου καὶ διὰ ποίους λόγους ἔφυγεν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Ἔφυγε διὰ τὸν φόβον τῆς δικτατωρίας. Ἐνθυμεῖσθε τί ἔλεγε καὶ τότε, ὅταν παρητήθη. Ἔφυγε διὰ τὸν κομμουνισμόν. Καὶ ὅταν τοῦ εἶπον ὅτι ἔπαθε κομμουνοφοβίαν, μᾶς εἶπε τότε ὅτι δὲν ἐφοβήθη ποτέ, διαψεύδων καὶ τὰς ἱστορικὰς γνώσεις ἐν τούτῳ· διότι, καθὼς λέγει καὶ ὁ Νέϊ, ἐκεῖνος ποὺ λέγει ὅτι δὲν φοβεῖται εἶναι ψεύστης. Διότι γνωρίζει, καὶ ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι ὅλοι φοβούμεθα, ὅλοι οἱ ἄνθρωποι φοβοῦνται, καὶ οἱ γενναιότεροι. Ἐνθυμεῖσθε τοὺς κινδύνους τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος παρέταξεν ἀπὸ τοῦ βήματος προκειμένου νὰ ρίψῃ τὴν Κυβέρνησιν Καφαντάρη· κινδύνους τρομεροὺς ἀπ’ ἐδῶ καὶ ἀπ’ ἐκεῖ. Ὅτι, ἂν δὲν πέσῃ ἡ Κυβέρνησις Καφαντάρη, τὸ Κράτος θὰ καταστραφῇ. Καὶ ἐπεκράτησε καὶ ἔπεσεν ἡ Κυβέρνησις Καφαντάρη, ἡ ὁποία ἀριθμοῦσε 256 ψήφους, χωρὶς νὰ εἶμαι ἐγὼ ὑπεύθυνος τότε.

§120Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Συνυπεύθυνος.

§121Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. Καφαντάρης ὡμολόγησεν ὅτι ἔφυγε μόνος του καὶ ἔκαμε πολὺ καλά. Σήμερον μᾶς λέγει ὅτι ἔχει τὸν φόβον τῆς δικτατωρίας, τὸν ὁποῖον εἶδε ποῦ; Ὅπως εἶπον πρὸ ὀλίγου, ἐτόνισε δὲ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατ’ ἐπανάληψιν, ἂν εἶχε τὸν φόβον τῆς δικτατωρίας, ἔπρεπε νὰ κρατήσῃ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἵνα ἀντιδράσῃ καὶ τεθῇ ὡς χαράκωμα τοῦ πολιτεύματος, ἂν πραγματικὰ ἐνόμιζεν ὅτι ὁ κίνδυνος τῆς δικτατωρίας ἦτο φοβερός. Ἀλλὰ κίνδυνος τοιοῦτος δὲν ὑφίστατο, διότι, ὅταν ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις, ἐζήτησα τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας. Δὲν θὰ ἐσκόπουν βέβαια νὰ κάμω ἐπανάστασιν μὲ παπάδες καὶ μὲ δασκάλους. Λοιπὸν ὁ κ. συνάδελφος ἔφυγεν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, διότι εὑρίσκετο εἰς τὴν ψυχοσύνθεσιν ὅτι δύναται νὰ πηδήσῃ εἰς τὸν πρωθυπουργικὸν θῶκον, ἀλλὰ εἶδεν ὅτι οἱ Πρωθυπουργοὶ δὲν προάγονται ἐπὶ διακεκριμένῃ πράξει καὶ ἐπανέπεσε πάλιν καὶ ἐκτύπησε τὸ κεφάλι του καὶ ζαλισθεὶς ἐδοκίμασε καὶ δευτέραν φορὰν νὰ γίνῃ Πρωθυπουργός, ἀλλὰ καὶ πάλιν καὶ πάλιν εἶδεν ὅτι δὲν γίνονται ἐπ’ ἀνδραγαθίᾳ, ἀλλὰ μόνον ὑπὸ τῶν Συνελεύσεων καὶ ὑπὸ τοῦ λαοῦ. Καὶ ἀπὸ τὴν στιγμὴν ἐκείνην δὲν ἠξεύρω τί ἔπαθεν ὁ κ. συνάδελφος· βλέπει κινδύνους δεξιὰ καὶ ἀριστερά, τοὺς ὁποίους εἶμαι βέβαιος ὅτι τοὺς πιστεύει, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀποτέλεσμα αὐθυποβολῆς. Αἱ δικτατωρίαι, ὅπως παρετήρησεν ὁ κ. Καρασεβδᾶς, διενεργοῦνται εἰς τὰ γραφεῖα τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου», ὅπου συχνάζει ὁ κ. συνάδελφος. Κατὰ σύμπτωσιν δὲ μοιραίαν προσθέτω τοῦτο, ὅτι ἐκ τῆς ἀνακρίσεως ἡ ὁποία διεξάγεται σήμερον διαπιστοῦται ὅτι ὁ διευθυντὴς τὸν ὁποῖον ὠνόμασα πρὸ ὀλίγου εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔφερε τὸν συνταγματάρχην Ρογκάκον εἰς τὰ γραφεῖα τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου», ὁ δὲ διευθυντὴς τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» τὸν ἔφερεν εἰς τὴν Βουλήν, τὸν ἔφερεν εἰς τὸ ἕνα δωμάτιον, τὸν ἔφερεν εἰς τὸ ἄλλο καὶ ἐπὶ τέλους συνήντησε κάπου τὸν κ. Κονδύλην καὶ τὸν κ. ἐκ Πατρῶν συνάδελφον, ὁ ὁποῖος ἐγένετο θῦμα ἢ μᾶλλον δὲν ἐγένετο θῦμα, ἀλλὰ ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ δώσῃ ἀκρόασιν εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα τοῦ εἶπεν.

§122Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πράγματι, πρὸ ἡμερῶν πολλῶν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἤρχισα νὰ ὁμιλῶ ἰδιαιτέρως, ὅτε ἐπλησίασε καὶ τοῦ ὡμίλησε δι’ ἄλλην ὑπόθεσιν ὁ κ. Γονατᾶς. Παρεκάλεσα τὸν κ. Γονατᾶν νὰ ἀκούσῃ καὶ αὐτός. Καὶ εἶπον εἰς τὸν κ. Παπαναστασίου ὅτι ἦλθον διάφοροι φῆμαι εἰς ἐμὲ ὅτι γίνεται κίνησις ἵνα ἐγκαθιδρυθῇ δικτατωρία. Αἱ φῆμαι ἦσαν ἀληθῶς ἀόριστοι καὶ μέχρις ἐκείνης τῆς στιγμῆς δὲν ἔδωκα ἰδιαιτέραν προσοχὴν εἰς αὐτάς. Τὰς ἀνέφερα εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἔκαμνον δὲ τοῦτο καὶ ἂν ἀκόμη ἤμην ἐχθρικῶς διατεθειμένος, ὄχι ἁπλῶς ἀντιπολιτευόμενος. Ἀλλὰ καὶ ἄν τις ἄσπονδος ἀντίπαλός μου ἦτο Πρωθυπουργός, θὰ ἔσπευδα νὰ τοῦ ἀνακοινώσω τὴν εἴδησιν αὐτήν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν ἐπίστευεν εἰς τὰς φήμας, ἀλλὰ θὰ ἐξηκρίβωνε πόθεν προέρχονται αὗται. Παρῆλθον ἡμέραι πολλαὶ καὶ δὲν ἔδωκα σημασίαν ἰδιαιτέραν εἰς τὸ πρᾶγμα. Τότε μοῦ ἐλέχθη ὅτι ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος θὰ μοῦ ἔδιδε συγκεκριμένας πληροφορίας περὶ τῆς κινήσεως. Συνηντήθην μὲ τὸν κ. Ρογκάκον εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου». Μοῦ ἐζήτησαν νὰ μεταβῶ ἐκεῖ καὶ εἶπον ὅτι δὲν ἔχω καμμίαν δυσκολίαν, διότι, προκειμένου νὰ ἐξακριβώσω ἕνα τόσον σπουδαῖον γεγονός, θὰ μετέβαινον ὁπουδήποτε. Ὁ κ. Ρογκάκος δὲν μοὶ εἶπεν ὅτι ὁ κ. Πάγκαλος ἀπετάθη, ἀλλ’ ὅτι ὁ συνταγματάρχης κ. Βουτσινᾶς, ὁ ὁποῖος εἶναι γνωστὸν ὅτι εἶχεν ἀναμιχθῇ καὶ ἄλλοτε....

§123Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. πληρεξούσιος ἐκ Ροδόπης τὸν γνωρίζει πολὺ καλά· τὸν ἔβλεπα πάντοτε εἰς τὸ σπίτι του.

§124Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπειδὴ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὁμιλεῖ περὶ ἐμοῦ, ἐνθυμεῖσθε ὅτι σεῖς τοῦ εἴπατε «σκοτώνεις τὸν Βενιζέλον;» Καὶ σᾶς εἶπε «τὸν σκοτώνω».

§125Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Αὐτὰ δὲν εἶναι σοβαρά. Ἐγὼ εἰς τὸ σπίτι σας τὸν συνήντησα πάντοτε, καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐλέγετε ὅτι ὁ συνταγματάρχης κ. Βουτσινᾶς εἶναι τὸ πιεστήριόν μου καὶ τὸν πιέζω ὅσο χρειάζεται εἰς τὸ κεφάλι τοῦ κ. Καφαντάρη μέχρι τῆς στιγμῆς ποὺ θὰ ἔφευγε. Τοῦ κάμνω μαλακὴν πίεσιν ἢ σκληρὰν πίεσιν.

§126Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν συνταγματάρχην κ. Βουτσινᾶν δὲν ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ γνωρίσω. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος «τὸν σκοτώνω» καὶ τὰ λοιπὰ θὰ εἶχον ἴσως ἄλλην ἀφορμήν. Μοὶ εἶπε λοιπὸν ὁ κ. Ρογκάκος ὅτι ὁ κ. Βουτσινᾶς τοῦ εἶπεν ὅτι πρέπει νὰ ὑποστηριχθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἐφόσον δὲ ἐνθυμοῦμαι, διότι δὲν ἔδωσα ἰδιαιτέραν σημασίαν εἰς τὸ πρᾶγμα, δὲν μοῦ ἔκαμε λόγον εἰδικῶς περὶ πρωτοκόλλου. Δὲν ἔδωσα δὲ ἰδιαιτέραν προσοχὴν εἰς τὸ πρᾶγμα, διότι γνωρίζω ὅτι κατὰ τὸν τελευταῖον καιρὸν ἡ ὑποστήριξις ὡρισμένων Ὑπουργῶν ἢ ὡρισμένων Κυβερνήσεων ἀπὸ στρατιωτικοὺς κύκλους ἐγένετο διὰ πρωτοκόλλου. Καὶ εἰς τὰ 1909 διὰ πρωτοκόλλου ἐγένετο ὅ,τι ἔγινε. Μοὶ εἶπεν, ἐπαναλαμβάνω, ὁ κ. Ρογκάκος ὅτι τοῦ ἔγινε τοιαύτη πρότασις ἐκ μέρους τοῦ κ. Βουτσινᾶ. Ὁμολογῶ ὅτι τὸ πρᾶγμα μοῦ ἔκαμεν ἐντύπωσιν, καὶ ὤφειλε νὰ κάμῃ εἰς πάντα. Παρεκάλεσα τότε νὰ συναντηθῶ μὲ τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸν ὁποῖον εἶπον ὅτι, ἂν τὸ περιστατικὸν εἶναι ἀπαρχὴ κινήσεως ἰδικῆς σας, πρέπει νὰ ἐξακριβώσῃ τὸ πρᾶγμα καὶ νὰ σπεύσῃ τάχιστα νὰ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα διὰ τῆς ἀπομακρύνσεώς σας. Δὲν ἦτο, ὅπως ἀνεγράφη, ἀξίωσίς μου πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἡ πρᾶξις αὐτὴ θὰ ἐστρέφετο, ἐκτὸς τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, πρὸ πάντων κατὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸν ὁποῖον θὰ ἐθέτετε κατὰ μέρος. Αὐτὰ μοῦ ἀνεκοίνωσεν ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος, ἐστείλατε δὲ τὸν στρατηγὸν κ. Ἀφθονίδην, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπανέλαβον ταῦτα, καὶ μάλιστα θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μὲ ἀπαλλάξητε ἀπὸ τὴν νέαν πρόσκλησιν ἣν αὐτὸς μοῦ ἔστειλε νὰ μεταβῶ ὡς μάρτυς νὰ τὰ ἐπαναλάβω αὔριον εἰς τὰς ἕνδεκα. Ἔχω ἀρκετὰς ἀσχολίας. Ὀφείλω νὰ προσθέσω ὅτι ὁ κ. Ρογκάκος μοῦ προσέθεσεν ὅτι ὄχι μόνον αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀπέκρουσε τὴν τοιαύτην πρότασιν, ἀλλ’ ἐγνώριζε καλῶς ὅτι καὶ τὸ Σῶμα τῶν ἀξιωματικῶν, ἐξ ὅσων τοὐλάχιστον ἐγνώριζεν αὐτός, ἦτο στερρῶς ἀποφασισμένον νὰ ἀποκρούσῃ πᾶσαν ἐπέμβασιν εἰς τὴν πολιτικήν. Μάλιστα μοῦ ἐτόνισεν ὅτι μόνον εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν οἱ ἀξιωματικοὶ ἤθελον ἴδει ὅτι κινδυνεύει τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, διὰ τὸ ὁποῖον ἐπρωτοστάτησαν, μόνον τότε θὰ τοὺς ἴδωμεν καὶ πάλιν ἡνωμένους νὰ πολεμήσωσι καθ’ οἱασδήποτε ἐπιβουλῆς. Ἔκτοτε δὲν ὡμίλησα εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως οὔτε τὸν συνήντησα κἄν.

§127Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Σᾶς εὐχαριστῶ, κ. συνάδελφε, διὰ τὰς πληροφορίας. Διὰ λόγους ἁβρότητος ὁ λαβὼν τὴν διαταγὴν πρὸς ἀνάκρισιν δὲν ἠθέλησε νὰ σᾶς καλέσῃ καὶ ἦλθεν εἰς τὸ σπίτι σας. Ἤδη ὅμως παρέστη ἀνάγκη νὰ σᾶς ἐξετάσῃ ἐνόρκως, διότι ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος ἐδήλωσεν ὅτι ὁ συνταγματάρχης κ. Βουτσινᾶς δὲν τοῦ ὡμίλησε περὶ πρωτοκόλλου. Ὁ κ. Βουτσινᾶς εἶναι ἀξιωματικὸς εὐθύτατος καὶ ἐντιμότατος, ἀλλὰ θερμὸς πολύ, ἔχει δὲ στιγμὰς καθ’ ἃς δὲν ὁμιλεῖ σοβαρῶς. Τοῦ εἶπε λοιπὸν «τί κατάστασις εἶναι αὐτή;»—διαβάζει τὸν Τύπον καὶ ὑπερηφανεύεται καὶ αὐτὸς ὅπως καὶ πολλοὶ ἄλλοι —καὶ τῷ ἐξέφρασε τὴν ἰδέαν ὅτι πρέπει ὁ Στρατὸς νὰ στηρίξῃ τὴν Κυβέρνησιν. Ὅταν ἔλαβον γνῶσιν πρώτην φορὰν διὰ τοῦ Τύπου, διέταξα τὸν μέραρχον νὰ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, οὗτος δὲ ἐκάλεσε τοὺς Σωματάρχας νὰ τοῦ δηλώσουν ὑπευθύνως καὶ ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς των ὅτι δὲν ἀναμιγνύονται εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ ἐτόνισεν ὅτι, ἂν ἀξιωματικός τις πρὸς οἱανδήποτε κατεύθυνσιν ὑπέγραφε πρωτόκολλον, θὰ τὸν προφυλακίσῃ διὰ νὰ τὸν εἰσαγάγῃ εἰς δίκην. Ἄλλως τε εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διαταγήν μου, εἰς τὴν ὁποίαν ἐπαναλαμβάνω τὰ αὐτὰ πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς, λέγω ὅτι ὁ Στρατὸς πρέπει νὰ ἀφήσῃ εἰς λήθην τὸ παρελθὸν καὶ νὰ γίνῃ Στρατὸς ἀνήκων εἰς τὸ Ἔθνος, διότι τὸ Ἔθνος, αἱμοσταγὲς καὶ συντετριμμένον, ὕστερα ἀπὸ τέτοιαν καταστροφὴν ὑφίσταται τεραστίας θυσίας χάριν τοῦ Στρατοῦ καὶ ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἀνεκτὸν νὰ ἔχωμεν ἀντὶ Στρατοῦ συρφετὸν πολιτικολογοῦντα—αὐτὰ λέγει ἡ Ἡμερησία Διαταγή μου—καὶ ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ πρέπει νὰ ἀγνοῶσι ποῖος κυβερνᾷ σήμερον, καὶ τὰ ἄτομα καὶ τὰς φατρίας, διότι δι’ αὐτὰ ὑπάρχει τὸ ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος καθωρισμένον κυρίαρχον ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα. Αὐτὴ ἦτο ἡ διαταγή μου. Σχετικῶς μὲ τὰ περὶ πρωτοκόλλου, ὑποθέτω ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ προσθέσω τι. Ἐγώ, ἐπαναλαμβάνω, δὲν θὰ μεταχειρισθῶ τὰ αὐτὰ ὅπλα ἵνα ἀποκρούσω τὰς κατηγορίας τοῦ κ. συναδέλφου οὔτε θὰ θελήσω νὰ ἐλέγξω τὰς ὑπηρεσιακὰς ἐνεργείας, σχετικῶς μὲ μεταθέσεις, τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ, ὁπότε θὰ ἐφαίνετο ὅτι δυστυχῶς ἡ μεταβολὴ ἀπὸ πολιτικοῦ Ὑπουργοῦ εἰς στρατιωτικὸν ἔκαμεν αἴσθησιν εἰς ὅλας τὰς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ τὸ χείρω. Δὲν θὰ θελήσω δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰς κατηγορίας του περὶ μεταθέσεως δύο συνταγματαρχῶν. Νομίζω ὅμως ὅτι δύναμαι νὰ τοῦ ἀπευθύνω μίαν συμβουλήν, μίαν ὑστάτην συμβουλήν: Νὰ φροντίσῃ νὰ θεραπευθῇ ἀπὸ ἕνα νόσημα, τὸ τῆς ἀχαλινώτου φιλοδοξίας τὴν ὁποίαν τοῦ ἐδημιούργησεν ἡ τύχη καὶ ἡ ὄντως ἀξία σταδιοδρομία του. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος νὰ μὴ λησμονῇ ὅτι πολλάκις ἐπαναλαμβάνει τὸν Κιθαιρῶνα, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι προσέφεραν ὑπηρεσίας, περιωρίσθησαν εἰς τὴν δρᾶσίν των, ἀλλὰ κατέληξαν ὅπου κατέληξαν, διότι πολλάκις ἡ φιλοδοξία, ἂν καὶ ὁπαραίτητος δι’ ἡμᾶς τοὺς στρατιωτικούς, δύναται νὰ μᾶς παρασύρῃ μέχρι τοῦ νὰ τυφλωθῶμεν καὶ φθάσωμεν μέχρις ἐγκλημάτων κατὰ τῆς Πατρίδος. Εὐτυχῶς δι’ αὐτὸν καὶ δι’ ὅλους μας ἐφρόντισε ταχέως νὰ καταστῇ ἀκίνδυνος ἡ φιλοδοξία του διὰ τὴν Πατρίδα. Νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ προσθέσω τίποτε ἄλλο. Σχετικῶς ἔχω τοῦτο νὰ βεβαιώσω, διότι ὅλοι ἀπὸ τριῶν μηνῶν εἶναι ἐναντίον μου, ἐγὼ δὲ δὲν διαθέτω οὔτε ἐφημερίδας οὔτε ἄλλα μέσα, δὲν ἔχω δὲ νὰ ἀμυνθῶ παρὰ τὸ βῆμα τοῦτο, ὅτι θέλω νὰ τοῦ ὑπενθυμίσω μόνον τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς μου, ὅτι θὰ ἐθεώρουν ἄτιμον καὶ ἄνανδρον οἱανδήποτε ἐνέργειαν Ὑπουργοῦ ὑπονομευτικὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ ὅτι τοιαῦτα μέσα δὲν θὰ μετηρχόμην ποτέ.

§128ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ἐπανέλθωμεν, κ. Πρόεδρε.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν διὰ μίαν ὥραν. (Ὥρᾳ 10 μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 11 μ.μ.).

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§131Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ. Καίτοι ἐπεκυρώθησαν ἤδη ἐν ἀρχῇ τῆς συνεδριάσεως τὰ χθεσινὰ πρακτικά, ἐπειδὴ ἀπουσίαζον καθ’ ἣν ὥραν ἐπεκυροῦντο, παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω ὅτι δὲν φέρεται ἀναγεγραμμένον ὡς ψηφισθὲν τὸ νομοσχέδιον «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου περὶ ἀμβύκων, καίτοι τοῦτο ἐψηφίσθη καὶ μάλιστα, ὡς καλῶς ἐνθυμοῦμαι, κατὰ τὰς πρωινὰς ὥρας. Παρακαλῶ λοιπόν, κύριε Πρόεδρε, νὰ γίνῃ ἡ δέουσα διόρθωσις. (Συναινέσει τῆς Συνελεύσεως τὰ πρακτικὰ διορθοῦνται συμφώνως πρὸς τὴν παρατήρησιν ταύτην).

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον, διὰ νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§133Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, κύριοι, ὡμίλησεν ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἐνῷ ἀνέμενα νὰ μᾶς εἴπῃ πῶς δὲν ἔγινε σκέψις διὰ τὴν μετάθεσιν τοῦ διοικητοῦ τοῦ 44ου συντάγματος, ἀφοῦ ὑπάρχει ἡ διαταγὴ τῆς μεταθέσεώς του εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ συντάγματος, καὶ ἐνῷ ἀνέμενα νὰ μᾶς εἴπῃ πῶς δὲν διετάχθη ἡ μετάθεσις τοῦ συνταγματάρχου Ρογκάκου διότι δὲν ἠθέλησε νὰ προσχωρήσῃ εἰς τὰς ἰδέας τοῦ κ. Βουτσινᾶ, τὰς ὁποίας ἐξήγησεν ὁ κ. Βουτσινᾶς μάλιστα εἰς τὸν λοχαγὸν Καρακίτην ὅτι ἦσαν ἐντολῇ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ πῶς, λέγω, δὲν μετετέθη ἀφοῦ ἐκλήθη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ εἰδοποιήθη νὰ ὁρίσῃ ποῦ θέλει νὰ μεταβῇ, καὶ ἐνῷ ἀκόμη ἀνέμενα νὰ ἐξηγήσῃ πῶς ὁ συνταγματάρχης Βουτσινᾶς καὶ ὁ λοχαγὸς Γεωργίου περιήρχοντο τὰ συντάγματα καὶ ἐζήτουν τὴν ὑπογραφὴν πρωτοκόλλου καὶ πῶς οἱ δύο αὐτοὶ ἀξιωματικοὶ δὲν ἐτιμωρήθησαν, ἀλλ’ ἐτιμωρήθησαν καὶ προεφυλακίσθησαν οἱ ἀντιδράσαντες κατὰ τῶν ἐνεργειῶν τούτων, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς εἶπε πράγματα τὰ ὁποῖα εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀποσκοποῦν παρὰ εἰς τὸ νὰ ἀστειοποιήσουν τὰ σοβαρώτερα τῶν ζητημάτων.

§134ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν νομίζετε, κύριε συνάδελφε, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔπρεπε νὰ παρίσταται;

§135Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν πταίω ἐγὼ ἂν δὲν παρίσταται. Ὡμίλησα, κύριοι, περὶ τῶν φόβων μου. Ὁμολογῶ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὅτι εἶχον καὶ ἐγὼ φόβους διὰ τὴν Πατρίδα μου. Εἶχον φόβους διὰ τὴν Πατρίδα μου ὅταν ἐκυβέρνα ὁ Κωνσταντῖνος καὶ ἐξωτερίκευσα αὐτοὺς ἀφόβως πάντοτε, εἶχον φόβους ὅταν ἐκυβέρνα ὁ συνταγματάρχης Πλαστήρας καὶ ἐξωτερίκευσα αὐτοὺς καὶ ἀντετάχθην εἰς αὐτὸν παρὰ τὴν πολυετῆ φιλίαν μας, διότι αὐτὸ ἐπέβαλλε τὸ καθῆκόν μου πρὸς τὴν Πατρίδα. Εἶχον φόβους ὅταν ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, τὸν ὁποῖον ἐσεβόμην καὶ σέβομαι ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἄνθρωπον εἰς τὸν κόσμον, ὅταν, λέγω, ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος ἠκολούθει τὴν πολιτικὴν ἐκείνην τῆς ἀκατανοήτου συμφιλιώσεως καὶ ἐπεζήτει νὰ θέσῃ καὶ πάλιν τὸ δυναστικὸν ζήτημα, τὸ λυθὲν ἤδη ὑπὸ τοῦ λαοῦ. Ἐξεδήλωσα τοὺς φόβους μου καὶ ὅταν ἐκυβέρνα ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς καὶ ἐξεδήλωσα σαφῶς αὐτούς. Εἶπον τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν «τί θὰ κάμετε ἂν εἰς τὸ ἐσωτερικὸν ἡ ἀντίδρασις ἐξήγειρε μίαν στάσιν, ὅταν σεῖς θὰ ἦσθε ἀπῃσχολημένοι μὲ τὸ δημοψήφισμα καὶ πῶς θὰ ἀντιμετωπίσητε τὸν κίνδυνον αὐτὸν εἰς τὰ σύνορα;» Καί, κύριοι, ἂν παρηκολουθεῖτε τὰ πράγματα, θὰ ἐβλέπετε ὅτι δὲν εἶχον ἄδικον, διότι ὅταν ἤλθομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὑπεχρεώθην νὰ περιοδεύσω εἰς τὰ σύνορα καὶ νὰ ὁμιλήσω καὶ νὰ λάβω μέτρα διὰ τὴν ἀπόκρουσιν παντὸς ἐχθροῦ. Ἀλλὰ θὰ μὲ δικαιώσητε περισσότερον ἂν πληροφορηθῆτε ὅτι κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ δημοψηφίσματος εἴχαμεν τηλεγραφήματα ἐκ πολλῶν πόλεων τῆς Πελοποννήσου ὅτι ἑτοιμάζεται ἀνατροπὴ τῶν Ἀρχῶν μας. Καὶ σᾶς λέγω ὅτι, ἂν ἦτο μία Κυβέρνησις περισσότερον εὐαίσθητος καὶ ὀλιγώτερον ἰσχυρὰ καὶ δὲν ἐλάμβανε τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ κινδύνου, θὰ ἐδημιουργεῖτο ἡ ἐσωτερικὴ ἀναστάτωσις ἢ δὲν θὰ ἐδημιουργεῖτο; Καὶ ἂν ἐδημιουργεῖτο ἡ ἐσωτερικὴ ἀναστάτωσις, τίς θὰ ἠδύνατο νὰ ἐγγυηθῇ ὅτι θὰ παρέμενον ἀπαραβίαστα τὰ σύνορα; Μὲ κατηγόρησαν, κύριοι, καὶ διότι, ὅταν παρῃτήθην τῆς Κυβερνήσεως, ὡμίλησα περὶ κομμουνιστικῶν κινδύνων. Ἀλλὰ δὲν ἀρνοῦνται ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς τοὐλάχιστον μὲ ἐδικαίωσαν τὰ γεγονότα. Εἴδετε τὰ γεγονότα τῆς Λεβαδείας, εἴδετε τὴν ἐμφάνισιν τῶν Ἑνώσεων Παλαιῶν Πολεμιστῶν, εἴδετε τὰ γεγονότα τοῦ Πειραιῶς, εἴδετε τὴν ἐμφάνισιν, τέλος πάντων, τοῦ κομμουνισμοῦ ἀπειλητικοῦ. Εὔχομαι, κύριοι, νὰ μὴ ἴδητε ἀπειλητικωτέραν τὴν ἐμφάνισιν αὐτοῦ. Μὲ κατηγόρησαν ὅτι ὁμιλῶ καὶ περὶ τῶν σημερινῶν κινδύνων, ὅπως ὡμίλησα καὶ εἰς τὸ παρελθόν, ὅτι ὁμιλῶ περὶ κινδύνων ἐντελῶς φανταστικῶν, τοὺς ὁποίους ἐγὼ φαντάζομαι. Ἀλλὰ, κύριοι, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ λέγωνται τοιαῦτα πράγματα; Γνωρίζετε ὅλοι τὴν κατάστασιν τοῦ Ναυτικοῦ καὶ ἠκούσατε τὴν κατάστασιν τοῦ Στρατοῦ. Καὶ παρῆλθεν ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ δὲν σᾶς εἶπον τίποτε συγκεκριμένον οὔτε πρὸς δικαιολόγησιν τῶν ἐν τῷ Ναυτικῷ γινομένων, οὔτε περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον διηυθετήθη τὸ ζήτημα, οὔτε σᾶς διεβεβαίωσαν ἂν θὰ ἔχωμεν ἢ δὲν θὰ ἔχωμεν Ναυτικὸν καὶ πότε θὰ τὸ ἔχωμεν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν κατώρθωσε νὰ διαψεύσῃ οὐδὲν ἐξ ὅσων εἶπα. Εἶπεν ὅτι δὲν ἐγένετο σκέψις περὶ ἀλλαγῆς τοῦ συνταγματάρχου τοῦ 14ου συντάγματος, καὶ ὅταν ἐπρότεινα νὰ ζητηθῇ ἡ διαταγὴ ἐκεῖθεν, δὲν κατώρθωσε νὰ τὸ διαψεύσῃ, ἀλλ’ εἶπε πράγματα ἀδικαιολόγητα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὡμίλησε περὶ ἰλίγγου φιλοδοξίας ὁ ὁποῖος μὲ κατέλαβεν. Οὐδέποτε, κύριοι, μὲ κατέλαβεν ὁ ἴλιγγος τῆς φιλοδοξίας καὶ εἰς ὅλην μου τὴν ζωὴν ὑπηρέτησα χωρὶς νὰ ἐπιζητήσω οὔτε βαθμοὺς οὔτε παράσημα. Δὲν ὑπάρχει πολιτικὸς εἰς τὸν κόσμον ἀπὸ τὸν ὁποῖον νὰ ἐζήτησά ποτε εἴτε βαθμὸν εἴτε παράσημον. Καὶ ὅταν εἰσῆλθον εἰς τὴν πολιτικὴν ἐπῆγα ὡς ἁπλοῦς στρατιώτης καὶ ὅταν ἐπίστευσα εἰς τὸ δαιμόνιον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν ὑστέρησα νὰ τὸ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ποῦ λοιπὸν κεῖται ἡ φιλοδοξία; Μήπως καὶ τώρα δὲν μετέβην εἰς τὸν κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴν καὶ δὲν εἶπον εἰς αὐτὸν ὅτι παρέχω τὴν ὑποστήριξιν τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος, ἀρκεῖ ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ μέτρα διὰ νὰ σωθῇ ὁ Τόπος ἀπὸ τοὺς κινδύνους; Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο εἶπον εἰς τὸν κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτήν, ἀλλὰ καὶ ὅτι, ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος ἐδέχθη συνεργασίαν μὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἐδέχετο νὰ ἀντικαταστήσῃ τοῦτον διὰ στρατιώτου ἀτέγκτου καὶ ἀμερολήπτου, ὡς ὁ κ. Ὀθωναῖος, θὰ παρεῖχον καὶ τὴν ψῆφον τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος, διότι πράγματι διεῖδον τὸν κίνδυνον σοβαρόν. Ἄλλως τε δὲν εἶμαι μόνος· καὶ ὁ κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς δὲν ἔχει καμμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τῶν προθέσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§136Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν σᾶς εἶπον αὐτὸ ποτὲ ἐγώ· σᾶς εἶπον ὅτι ἡ βεβαίωσις τὴν ὁποίαν μοὶ ἔκαμεν ὁ κ. Ρογκάκος μοὶ ἔκαμε πολλὴν ἐντύπωσιν. Ὁμολογῶ, κατόπιν τῶν ὅσων ἐδηλώσατε ἀπόψε, ὅτι ἂν ἐγνώριζον τὰ ὅσα εἴπετε περὶ τοῦ κ. Βουτσινᾶ, ἡ ἐντύπωσίς μου θὰ ἦτο ὀλιγωτέρα. Συνεπείᾳ αὐτῶν μετέβην εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ τοῦ εἶπον ὅτι εἶναι γεγονότα τὰ ὁποῖα δίδουν σάρκα εἰς τὰς διαδόσεις. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐζήτησε 48 ὥρας διὰ νὰ ἐξετάσῃ τὸ πρᾶγμα. Ἔκτοτε δὲν συνηντήθην μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, λαβὼν γνῶσιν, μετετόπισεν εἰς τὰ σύνορα τὸν ἐν λόγῳ ἀξιωματικόν. Εἶπον μάλιστα εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὅτι ὁ κ. Πάγκαλος, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, ἔχει τάσεις τοιαύτας.

§137Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς εἶπεν ἐν συζητήσει εἰς τὴν ὁποίαν παρίστατο καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστατικῆς Ὁμάδος ἐπὶ λέξει, ὅτι ἀπέτεινεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τὰ ἑξῆς ἐρωτήματα: Ἔχετε ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ τάσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι πράγματι νὰ ἐπιτύχῃ αὐτὸς τὴν δικτατωρίαν; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν ὄχι. Ἔχετε ἐλπίδας ὅτι θὰ αἰσθανθῇ ἐνδοιασμὸν καὶ σεβασμὸν πρὸς ὑμᾶς καὶ τὴν Συνέλευσιν ὁ κ. Πάγκαλος; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν ὄχι· δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν.

§138Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλά;

§139Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Πιστεύετε, ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κατορθώσῃ νὰ συγκεντρώσῃ 200 ἀξιωματικοὺς ἰδικούς του ἐν Ἀθήναις, ὅτι δύναται νὰ πραξικοπηματήσῃ; —«Μάλιστα, ἀλλ’ ὁ κ. Πάγκαλος δὲν θὰ κατορθώσῃ τοῦτο».

§140Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὅτι, ἐὰν ἀντιληφθῇ τοιαύτας προθέσεις ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀμέσως θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἀντικατάστασίν του.

§141Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὅταν ἀντιληφθῇ τὰς προθέσεις του θὰ εἶναι ἀργά. Ὅτε ἀγωνίζομαι, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐναντίον φίλων καὶ συνεργατῶν, μὲ τοὺς ὁποίους...

§142Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μοῦ εἴπετε καὶ σεῖς ὅτι ἔχετε πεποίθησιν ὅτι μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κάμῃ τίποτε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἂν ἔχῃ τοιαύτας σκέψεις.

§143Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Σᾶς εἶπον ὅτι τοιοῦτόν τι δὲν θὰ κατορθωθῇ νὰ γίνῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι θὰ ἔλθουν αἱ μεραρχίαι τοῦ Μετώπου καὶ τῆς Θεσσαλονίκης διὰ νὰ καταστείλουν τὸ κίνημα. Ποῦ λοιπὸν βλέπετε, κύριοι, τὴν φιλοδοξίαν ἢ εἰς τὰς ἀορίστους μομφὰς τὰς ἐπιρριπτομένας ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν; Πότε ἐπεβουλεύθην τὸ πολίτευμα ἐγὼ ὁ ὁποῖος ἠγωνίσθην ἐπὶ δύο ἔτη ὁλόκληρα νὰ ματαιώσω πᾶσαν ἐνέργειαν παραβλάπτουσαν τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα; Εἶπεν ὁ κ. Καρασεβδᾶς ὅτι εἰς τὸν «Ἐλεύθερον Τύπον» ἐγένετο λόγος περὶ δικτατωρίας.

§144Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀπὸ τὰ κυριώτερα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἐσύχναζον ἐκεῖ, ἦτο ὁ Διευθυντὴς τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» καὶ ἦτο παρὼν καὶ ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τῆς Ἐπναστάσεως, ὁ ὁποῖος διαρκῶς ὡμίλει περὶ τοιούτου ζητήματος. Καὶ μάλιστα τὸν τέως Ὑπουργὸν τῆς Ἐπαναστάσεως συνήντησα ἔξω καὶ τοῦ εἶπον ὅτι πρέπει νὰ προσέξουν ὅτι ἐκεῖ μέσα γίνονται αἱ συζητήσεις καὶ βγαίνουν αἱ διαδόσεις καὶ δὲν θὰ δυσκολευθῶ νὰ ἐξετασθῇ καὶ ἐνόρκως.

§145Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν γνωρίζω ἂν ἐξηνέχθησαν τοιαῦται ἰδέαι ἢ ὄχι ἐκεῖ. Ἐγὼ ὁμιλῶν μὲ ἕνα ἔμπορον, παρόντος καὶ τοῦ κ. Ἀνδρ. Χατζηκυριάκου, ὁ ὁποῖος μοῦ ἔλεγεν ὅτι μόνον μὲ δικτατωρίαν θὰ σωθῇ ἡ Ἑλλὰς, τοῦ ἐξήγησα διὰ μακρῶν διὰ ποίους λόγους εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναζήσῃ ὁ Κοινοβουλευτισμός. Κάμνω αὐτὰς τὰς συζητήσεις, κύριοι, διότι πρέπει νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς Συνελεύσεως ταύτης μία ἀπόφασις πρὸς πραγματικὴν ὑπεράσπισιν τοῦ Κοινοβουλευτισμοῦ. Δὲν εἶναι φιλοδοξία, κύριοι πληρεξούσιοι· εἶναι αὐταπάρνησις ἐκείνη ἡ ὁποία μὲ ἔφερεν ἐπὶ τὸ βῆμα, εἶναι αὐταπάρνησις, διότι, ἂν ἤθελον νὰ ἐπιτύχω, ἐπετύγχανον καὶ ὑπουργίαν καὶ μεγαλύτερα πράγματα συνεργαζόμενος μὲ ἄλλους. Προασπίζω τὸν Κοινοβουλευτισμὸν καὶ εἶμαι ἀποφασισμένος νὰ τὸν προασπίσω μέχρι τῆς τελευταίας ρανίδος τοῦ αἵματός μου· σᾶς παρακαλῶ ὅμως νὰ σταθμήσητε καλῶς τὰ πράγματα πρὶν ἐκφέρητε τὴν ἀπόφασίν σας.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπιράκης ἔχει τὸν λόγον.

§147Α. ΜΠΙΡΑΚΗΣ. Ὅσον, κύριοι, καὶ ἂν τὰ θλιβερὰ γεγονότα τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι ἄσχετα καὶ μὲ τὴν πολιτείαν τὴν ἐν γένει τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, μὲ τὴν ὁποίαν ἠθέλησε νὰ τὰ συσχετίσῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἐδέσσης συνάδελφος, καὶ μὲ τὰς διαδόσεις καὶ τὰς φήμας τοῦ Τύπου, μὲ τὰς ὁποίας ἠθέλησε νὰ τὰ συσχετίσῃ ὁ ἐκ Μαντινείας ἀξιότιμος συνάδελφος, καὶ μὲ τὰς ἐνδιαθέτους σκέψεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, μὲ τὰς ὁποίας ἠθέλησε νὰ τὰ συσχετίσῃ ὁ ἐκ Ροδόπης ἀξιότιμος συνάδελφος, ἓν εἶναι βέβαιον, ὅτι εἶναι γεγονότα ἀπολύτως κατακριτέα. Γεγονότα τὰ ὁποῖα στρέφονται κατὰ τῆς ἐλευθερίας τῆς σκέψεως τὴν ὁποίαν καθιεροῖ τὸ πολίτευμα ἡμῶν καὶ οἱ θεσμοὶ οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τὸν ἀκρογωνιαῖον του λίθον. Διὰ τοῦτο αἰσθάνομαι ἰδιάζουσαν ὑποχρέωσιν, ὡς πληρεξούσιος Θεσσαλονίκης — νομίζω δὲ ὅτι εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο διερμηνεύω καὶ τὴν γνώμην καὶ τὰς σκέψεις ὅλων τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου — νὰ ἀποδοκιμάσω ταῦτα μετ’ ὀδύνης καὶ νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν ὅπως κινήσῃ αὐστηρῶς τὸν νόμον κατὰ τῶν ὑπαιτίων. Ἀλλ’ ἐὰν ἠθέλησεν ὁ ἐξ Ἐδέσσης πληρεξούσιος νὰ εὕρῃ παραδείγματα ἐν τῇ πολιτείᾳ τῇ καθόλου τῆς πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, πρὸς μίμησιν τῶν ὁποίων ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὅτι ἐγένοντο ταῦτα, νομίζω ὅτι ἡ ἔρευνά του ὑπῆρξεν ἄσκοπος. Διότι παραδείγματα τοιαῦτα ἐγὼ δὲν γνωρίζω καὶ ὁ κ. συνάδελφος δὲν ἀνέφερε. Παραδείγματα ὑπάρχουν ὄντως, ἀλλ’ ἀνάγονται εἰς ἄλλην ἐποχήν. Θὰ ἠδυνάμην νὰ σᾶς εἴπω πολλά, ἀλλὰ θὰ σᾶς εἴπω ἕν, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν ἐν Θεσσαλονίκῃ. Ἦσαν αἱ ἡμέραι ἐκεῖναι, καθ’ ἃς κατέπιπτε μετὰ πατάγου τὸ ἐθνικὸν ἡμῶν οἰκοδόμημα. Ἐκ τῶν τριγμῶν τῆς πτώσεως συνεκινοῦντο καὶ οἱ πολιτικῶς πρὸς ἡμᾶς ἀντιτιθέμενοι. Ὁμὰς δικηγόρων ἐν Θεσσαλονίκῃ, ἀντιθέτων πρὸς τὴν ἰδεολογίαν ἡμῶν, ἐζήτησαν τὴν σύγκλησιν τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου ἵνα ἐκφέρῃ τὴν γνώμην του ἐπὶ τῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ἡ Χώρα τότε, τῆς καταστάσεως τῆς καταστροφῆς, πρὸς τὴν ὁποίαν ἐβαίνομεν. Ὁ Φρούραρχος τῆς Θεσσαλονίκης τότε Βάρθης, ἵνα ματαιώσῃ τὴν σύγκλησιν ἐκείνην, ὡς καὶ ἑτέρας παρομοίας ἐκδηλώσεις, ἀπεφυλάκισε καταδίκους ἐκ τῶν φυλακῶν τοῦ Προφήτου Ἠλιοῦ, τοὺς ἐνέδυσε μὲ στολὰς στρατιωτικὰς καὶ τοὺς ἀπέστειλεν ἐντὸς τῆς αἰθούσης τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου. Ἐκεῖ ἐπέπεσαν κατὰ τῶν συνεδριαζόντων δικηγόρων διὰ ῥάβδων καὶ πιστολίων, οἱ δικηγόροι κατέπιπτον ἀπὸ τὰ παράθυρα καὶ ὁ ἐκ τούτων κ. Εὐάγγελος Μπαρζακόπουλος, ὁ ὁποῖος ἀνήκει εἰς τὴν συνταγματικὴν παράταξιν, καταπεσὼν ἔθραυσε τοὺς πόδας του, ἐξ οὗ καὶ χωλαίνει εἰσέτι. Ὥστε εἰς ἐκείνην τὴν ἐποχὴν δύνανται νὰ ζητηθῶσι τὰ παραδείγματα, πρὸς μίμησιν ἴσως τῶν ὁποίων ἠθέλησαν καὶ οἱ ἔνοχοι τῶν χθεσινῶν ἐπεισοδίων νὰ δράσωσιν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅμως εἶναι εὐχάριστον ὅτι ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ Γʹ Σώματος Στρατοῦ προκύπτει ὅτι τὰ θλιβερὰ γεγονότα τῆς Θεσσαλονίκης δὲν ἔχουσι τὴν γενικότητα τὴν ὁποίαν εἶχον τὰ γεγονότα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω κατὰ τίνα συλλογισμὸν καὶ τίνα εἱρμὸν σκέψεων τὰ γεγονότα ταῦτα ἐγενίκευσαν τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀνέμιξαν μὲ τὰς ἐνδιαθέτους σκέψεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, αἱ ὁποῖαι ἐξητάσθησαν τὴν ἑσπέραν ταύτην. Ἐδοκιμάσθη νὰ γίνῃ ἐξέτασις τῶν νεφρῶν καὶ τῆς καρδίας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἀνέμενα ὄντως νὰ ἀκούσω τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐρεύνης αὐτῆς καὶ τῆς ψυχολογίας, ἵνα σχηματίσω ἓν συμπέρασμα. Ἀλλὰ συμπέρασμα δὲν ἠδυνήθην ἀσφαλῶς νὰ ἀγάγω, μηδὲ ἠδυνήθην γνώμην ἀσφαλῆ νὰ σχηματίσω. Εἶμαι ἐξ ἐκείνων, κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ ὁποῖοι ἐνῷ πρὸ τῶν ἐκλογῶν ἐδίσταζον νὰ δεχθῶσι νὰ ὑποστηρίξωσιν ὡς ἀρχηγὸν τοῦ συνδυασμοῦ Θεσσαλονίκης τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐντεῦθεν περιέβαλον τοῦτον μὲ τὴν ἰδιαιτέραν μου ἐκτίμησιν. Θαυμασταὶ τοῦ στρατηγοῦ ἐνώπιον τῆς μεγάλης Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία εἶχε καταρτισθῆ ἐν Θεσσαλονίκῃ διὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, ἔθεσαν τὸ ζήτημα τῆς ἀνακηρύξεώς του ὡς ἀρχηγοῦ. Τότε καὶ ἐγὼ διὰ τὰς φήμας περὶ τῶν ἐνδιαθέτων του βουλῶν, αἱ ὁποῖαι ἐκυκλοφόρησαν καὶ τότε, καὶ διὰ τὰς ἀντιθέσεις τὰς ὁποίας ἐλέγετο ὅτι εἶχεν ἐν τῷ Στρατεύματι, ὅταν ὑπεβλήθη ἡ πρότασις, ἀντετάχθην πρὸς αὐτὴν καὶ συνέστησα δὶς ν’ ἀναβληθῇ ἡ λῆψις ὁριστικῆς ἀποφάσεως. Ὄχι δὲ μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ἀπεστάλην καὶ εἰς τὰς Ἀθήνας ἵνα συνεννοηθῶ μὲ τοὺς τοῦ Κέντρου ἐνταῦθα καὶ ἀπὸ συμφώνου μὲ τὸ Κέντρον λάβωμεν ἀποφάσεις. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ὅτι ἐρχόμενος εἰς Ἀθήνας ἔτυχε νὰ συνταξιδεύσω μετὰ τοῦ κ. ἐκ Ροδόπης συναδέλφου καὶ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος, πρὸς τὸν ὁποῖον ἀνεκοίνωσα καὶ τὸν σκοπὸν τῆς ἀφίξεώς μου καὶ τὰς σκέψεις μου. Ἀλλὰ τότε ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος μοὶ ἀπήντησεν ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ πολιτευθῇ ὁ τέως Ἀρχιστράτηγος καὶ εἶναι ἐθνικὸν συμφέρον νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Ἐθνικὸν Συνέδριον. Συνηντήθην καὶ μετὰ τοῦ κ. Σοφούλη, τοῦ μακαρίτου Δαγκλῆ καὶ παρ’ αὐτῶν ἔλαβον τὴν ἰδίαν ἀπάντησιν. Ὁ ἀείμνηστος δὲ Δαγκλῆς ἔγραψε καὶ σχετικὴν ἐπιστολήν. Δὲν γνωρίζω τί ἐμεσολάβησε κατόπιν, ὥστε νὰ ἀλλάξωσι τινὲς γνώμην. Ἀλλ’ ἐγὼ ἓν γνωρίζω, ὅτι εὐθὺς μετὰ τὰς ἐκλογὰς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς παρεκάλεσε κατὰ τὰ εἰθισμένα νὰ ἀναγγείλωμεν, ὅπερ καὶ ἐπράξαμεν, τὴν ἐπιτυχίαν μας ὄχι εἰς αὐτόν, ἀλλ’ εἰς τὸ Κέντρον τῶν Φιλελευθέρων Δημοκρατικῶν, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἀνακηρύξει ἀρχηγὸν τὸν κ. Ροῦσσον, καὶ μόλις ἤλθομεν ἐδῶ συνεδριάζομεν ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ κ. Ρούσου. Καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀπετέλει μέλος, ὅπως ὅλοι ἡμεῖς τοῦ τότε Φιλελευθέρου Δημοκρατικοῦ κόμματος, τοῦ ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ κ. Ρούσσου. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο. Ὅταν ποτὲ παρῃτήθη ὁ κ. Ροῦσσος καὶ ἀνέλαβε τὴν προεδρίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ κατόπιν ἐπανῆλθεν ἀνακαλέσας τὴν παραίτησίν του ὁ κ. Ροῦσσος, εὐχαρίστως τὴν προεδρίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν παρεχώρησε καὶ πάλιν εἰς τὸν κ. Ροῦσσον. Ἀνέφερα αὐτὰ τὰ γεγονότα, κύριοι, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι δὲν ὑπῆρξαν ποτὲ γεγονότα, τὰ ὁποῖα νὰ πείσουν ἐμὲ ὅτι ὑφίστανται ἐνδιάθετοι σκέψεις παρὰ τῷ κ. Ὑπουργῷ τῶν Στρατιωτικῶν ὅπως δικτατορεύσῃ. Ἀλλὰ τοὐναντίον ὑπάρχουσι γεγονότα πείθοντα πάντα καλῆς πίστεως ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διεξάγει τιμίως τὸν ἀγῶνα. Ἀλλὰ διατυμπανίζει τὰς εἰδήσεις ταύτας ὁ Τύπος ἵνα ἀνησυχήσῃ ἡ Χώρα καὶ διὰ τὸ ζήτημα αὐτό, ὡς καὶ διὰ τὰ ἄλλα ζητήματα, διὰ τὰ ὁποῖα γίνεται ἡ ἀντιπολίτευσις· κατὰ τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας. Εἷς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μεταθέτει ἕνα συνταγματάρχην. Ἀπειλεῖται δικτατορία! Κίνδυνος τοῦ πολιτεύματος! Εἷς διδάσκαλος εἰς τὴν Γουμένιτσαν ὁμιλεῖ εἰς τοὺς μαθητάς του περὶ κομμουνισμοῦ. Φόβος ἀνατροπῆς τοῦ πολιτεύματος! Πταίει ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις! Πρέπει νὰ ἀνατραπῇ ἡ Κυβέρνησις! Καὶ μὲ τὴν κεκτημένην ταχύτητα προχωρεῖ καὶ περαιτέρω ὁ Τύπος. Καὶ δὲν θίγει μόνον τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ θίγει καὶ ὁλόκληρον τὴν Συνέλευσιν, τῆς ὁποίας ὑπερημύνθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος. Διότι καθημερινῶς δὲν διατυμπανίζει ἄλλο τι, παρὰ μόνον ὅτι ἡ πλειοψηφία τῆς Συνελεύσεως συγκρατεῖται παρὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ παραχωρήσεων, ἵνα ὁδηγῇ τὴν Χώραν εἰς τὴν καταστροφήν. Καὶ δὲν γίνεται μνεία οὐδεμιᾶς παραχωρήσεως, ἐξ ἐκείνων διὰ τῶν ὁποίων συγκρατοῦνται οἱ πληρεξούσιοι εἰς τὰς τάξεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἔπρεπεν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀνησυχοῦν τὴν Χώραν νὰ ὁμιλῶσιν ἐπὶ τῇ βάσει συγκεκριμένων περιστάσεων. Διότι, ἐφόσον θίγουσι τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως, κατηγοροῦν ἐν τῷ συνόλῳ του ὁλόκληρον τὸ κυρίαρχον τοῦτο Σῶμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ μόνη κυρίαρχος δύναμις εἰς τὸ Ἔθνος. Θιγομένου ὅμως οὕτω τοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ κυριαρχίᾳ του καὶ τῇ λαϊκῇ ἐγκρίσει ὡδήγησε τὴν Χώραν εἰς νέαν περίοδον ἐθνικῆς ἀναγεννήσεως, καὶ δυσφημιζομένου ἀδικαιολογήτως ἐξ ἀντιπολιτευτικοῦ πνεύματος, δὲν γνωρίζω ἂν ἡ Κυβέρνησις ὁδηγεῖ εἰς καταστροφὴν τὴν Χώραν, ἢ ἡ ἀντιπολίτευσις, καθ’ ὃν τρόπον γίνεται κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα). Δυσφορεῖ ἡ Κοινὴ Γνώμη, λέγουν, κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ διατί δυσφορεῖ ἡ Κοινὴ Γνώμη; Διότι κατωρθώθη τὸ θαῦμα ἐντὸς 40 ἡμερῶν νὰ παταχθῇ ἡ λῃστεία καὶ νὰ κατασιγάσῃ τὸ ἔγκλημα καθ’ ὅλην τὴν ὕπαιθρον Χώραν, ὅπου δὲν ἠδύνατό τις νὰ κάμῃ καὶ δίωρον ἔστω ταξείδιον; Δυσφορεῖ ἡ Κοινὴ Γνώμη διότι λαμβάνονται μετὰ σπουδῆς μέτρα ὑπὲρ ἀνορθώσεως καὶ συντηρήσεως τῆς Δικαιοσύνης, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ εἴχομεν ἐὰν δὲν ἐλαμβάνομεν τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν; Δυσφορεῖ ἡ Κοινὴ Γνώμη διὰ τὴν ἀναστήλωσιν τῆς θέσεως τῶν διδασκάλων, διότι θὰ ἀφίνοντο τυφλὰ τὰ τέκνα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἂν ἐγκατελείπομεν τοὺς δυστυχεῖς διδασκάλους εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκοντο; Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι συνάδελφοι, αὐτὰ ἔχομεν νὰ εἴπωμεν ἡμεῖς πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι φρονοῦν ὅτι ὁδηγοῦμεν τὴν Χώραν εἰς τὸν κρημνόν. Ὁδηγεῖται ἡ Χώρα εἰς τὸν κρημνὸν διότι δὲν καταρτίζεται Κυβέρνησις σύμφωνα μὲ τὰς ἀπόψεις ὡρισμένων ἐφημερίδων. Ἀλλ’ αἱ Κυβερνήσεις δὲν καταρτίζονται ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας· καταρτίζονται ἀπὸ τὰ ἐθνικὰ συνέδρια, τὰ ὁποῖα καὶ μόνον ἐγκύρως ἐκπροσωποῦσι τὴν γνώμην τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ Ἔθνους. Εἶναι ὅμως παλαιὰ ἀσθένεια αὐτὴ τοῦ αὐτοδιασυρμοῦ. Διότι κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον ἐπολεμεῖτο καὶ ἡ Ἐπανάστασις. Διότι διαρκούσης τῆς Ἐπαναστάσεως ἐγένετο τάσις καὶ τότε καὶ προσπάθεια καὶ ἐκστρατεία νὰ ἐφευρεθῇ καὶ ἡ τρίτη καὶ ἡ τετάρτη καὶ ἡ πέμπτη κατάστασις, διότι καὶ τότε ἡ Κυβέρνησις ὡδήγει τὴν Χώραν εἰς τὴν καταστροφήν! Καὶ παρ’ ὀλίγον πραγματικῶς νὰ ὁδηγηθῇ ἡ Χώρα εἰς τὴν καταστροφήν, ἀλλ’ ὄχι ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως, ἀλλὰ παρ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐν τῇ ἀφελείᾳ των ἐνόμισαν ὅτι διὰ τοῦ κινήματος τοῦ Ὀκτωβρίου θὰ εὕρισκον αὐτὴν τὴν τρίτην κατάστασιν. Διότι δὲν ὁμιλῶ περὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἶχον ἄλλους σκοποὺς διὰ τὸ κίνημα τοῦ Ὀκτωβρίου, καθόσον ἐκεῖνοι, ἄνευ τῆς συνεργασίας τῶν ἰδεολόγων καὶ τῶν ἀφελῶν, οἱ ὁποῖοι συνέπραξαν εἰς τὸ κίνημα ἐκεῖνο, δὲν θὰ ἐτόλμων ποτὲ νὰ κάμωσι τὸ κίνημα. Οἱ ἀφελεῖς δὲ ἐκεῖνοι ἀνεζήτουν πράγματι τὴν κατάστασιν δι’ ἧς, κατὰ τὰς ἐφημερίδας, θὰ ἐσώζετο ἡ Χώρα. Ἐγεννήθη λοιπὸν τὸ κίνημα καὶ τότε οὐχὶ ἐκ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἐκυβέρνα ἡ Ἐπανάστασις, ἀλλ’ ἐκ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἐγίνετο ἡ ἀντιπολίτευσις κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως.

§148Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριε συνάδελφε, ἂν ἐπιτρέπετε, ὑπάρχει μία διαφορά. Κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν εἶχε στραφῆ ὁ φιλελεύθερος Τύπος. Εἶχε στραφῆ ἡ γνωστὴ καὶ ἀχαρακτήριστος ἐφημερίς. Κατὰ τῆς Κυβερνήσεως σήμερον, ἐκτὸς μιᾶς ἐφημερίδος, ἔχει στραφῆ ὁλόκληρος ὁ φιλελεύθερος Τύπος.

§149Α. ΜΠΙΡΑΚΗΣ. Δὲν ὁμιλῶ, κύριε συνάδελφε, καθ’ ὅλου τοῦ φιλελευθέρου Τύπου. Ἂν θέλετε, δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω κανένα. Ψέγω ἁπλῶς ὡς ἀδικαιολόγητον, ἀσυλλόγιστον καὶ ἄστοχον τὴν πολιτικὴν ὡρισμένων ἐφημερίδων. Ἐμπνέετε, κύριοι, ἀνησυχίαν εἰς τὴν Χώραν ἄνευ ἀφορμῆς, ἄνευ λόγου καὶ ἔχουσιν εὐθύνας, καὶ εὐθύνας βαρυτάτας, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐμπνέουσι τὴν ἀνησυχίαν αὐτήν. Καὶ ἂν ἔχωσι λόγους ὡρισμένους καὶ περιστατικὰ ὡρισμένα καὶ συγκεκριμένα, νὰ τὰ φέρωσιν ἐδῶ καὶ θὰ εἴμεθα ἡμεῖς οἱ πρῶτοι οἱ ὁποῖοι θὰ φθάσωμεν καὶ μέχρι τῆς ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως τῆς σημερινῆς, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζομεν. Δὲν δυνάμεθα ὅμως νὰ ἐνσπείρωμεν τὴν ἀνησυχίαν αὐτὴν εἰς τὸν λαὸν διὰ λόγους ἑνὸς διδασκάλου τῆς Γουμενίτσης, διὰ τὴν ἀφέλειαν τοῦ κ. Βουτσινᾶ, περὶ τοῦ ὁποίου ὁ κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφος εἶπεν ὅτι γελῶντες μετὰ τοῦ κυρίου νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ συνεζήτουν ἑκάστοτε μετ’ αὐτοῦ, ἢ διότι Ὑπουργοῦ τινος ὁ ἀδελφὸς διωρίσθη γραφεύς, εἴτε καὶ δὲν ἠξεύρω διὰ τίνα ἄλλον ἀσήμαντον λόγον. Διότι μέχρι σήμερον ἡ πολεμικὴ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπ’ αὐτῶν τῶν λόγων μόνον στηρίζεται. Σήμερον δὲ μόνον ἐστράφη καὶ εἰς ἄλλους λόγους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐφάνησαν, ἀλλὰ ἠθέλησαν νὰ παραστήσουν ὅτι ἐνυπάρχουν εἰς τὸ ἔνδον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ ὁ Βίκτωρ Οὐγγὼ εἶπεν ὅτι ὑπάρχει τι εὐρύτερον τοῦ Ὠκεανοῦ, ὁ Οὐρανός, ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ τι εὐρύτερον τοῦ Οὐρανοῦ, τοῦτο εἶναι τὸ ἔνδον τοῦ ἀνθρώπου, τὸ ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξερευνήσωμεν, καὶ δὲν δυνάμεθα διὰ τὸ ἔνδον τοῦ ἀνθρώπου νὰ ἀνησυχήσωμεν τὴν Χώραν καὶ νὰ ἐπιδιώξωμεν κυβερνητικὰς ἀνατροπάς. Δὲν εἶμαι, κύριοι, ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ταυτίζουν τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὴν τύχην τῆς Δημοκρατίας. Ἀλλ’ εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ταυτίζουσι τὴν τύχην τῆς Δημοκρατίας μὲ τὴν τύχην τῆς παρούσης Συνελεύσεως. Καὶ ὅταν κατὰ τοιοῦτον τρόπον κατηγορεῖται ἡ Συνέλευσις ὅτι διὰ παραχωρήσεων ὑποστηρίζει μίαν Κυβέρνησιν καὶ ὠθεῖ τὴν Χώραν εἰς τὴν καταστροφήν, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω ὅτι κινδυνεύει καὶ αὐτὴ ἡ Δημοκρατία. Αὐτὰ πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν των ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀσυλλογίστως, διὰ νὰ μὴ μεταχειρισθῶ βαρυτέραν λέξιν, ἀκολουθοῦσι δρόμον ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὁδηγήσῃ εἰς τὸ ποθούμενον. Ἡμεῖς ἔχομεν πεποίθησιν εἰς τὴν διαίσθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ διὰ τοῦτο πορευόμεθα εὐθεῖς τὴν γραμμὴν τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦμεν χωρὶς νὰ ἐπηρεαζώμεθα ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι καθ’ ἑκάστην πρωίαν διὰ τῶν ἐφημερίδων ἀνησυχοῦν τὴν Χώραν. Ἔχομεν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι ἐν τῇ διαισθήσει του ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ μείνῃ ἀνεπηρέαστος ὁθενδήποτε καὶ θὰ ἀκολουθήσῃ καὶ αὐτὸς τὴν γραμμὴν καὶ τὸν δρόμον μας διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τοὺς προκεχωρημένους σταθμοὺς ὅπου τὸν ὁδηγοῦμεν (χειροκροτήματα).

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσοτάκης ἔχει τὸν λόγον.

§151Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Αἱ σκηναὶ τῆς Θεσσαλονίκης, κύριοι πληρεξούσιοι, διὰ τὰς ὁποίας βεβαίως μεγάλην εὐθύνην ἔχει ἡ Κυβέρνησις, τὰ καταγγελθέντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ροδόπης πολιτευτοῦ περὶ ἀποπείρας ἐγκαθιδρύσεως δικτατορίας ἐν περιπτώσει κυβερνητικῆς κρίσεως, καταγγελθέντα τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι μόνον ἁπλαῖ φῆμαι, ἀλλὰ ἀνταποκρίνονται πλήρως πρὸς τὴν πραγματικότητα, δι’ ὅσους παροικοῦν εἰς τὴν Ἰερουσαλήμ, τίποτε ἄλλο δὲν εἶναι παρὰ ἐκδηλώσεις νοσηρᾶς καταστάσεως, διὰ τὴν ὁποίαν εὐθύνεται βεβαίως ἡ Κυβέρνησις. Θὰ ἐπεθύμουν, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ μὴ εἶχον συμμετάσχει τῆς Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας ἡγεῖται ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς καὶ νὰ μὴ εἶχον ἀποχωρήσει ταύτης πρὸ ὀλίγων μόνον ἡμερῶν διὰ λόγους προσωπικῆς ἀντιθέσεως πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, λόγους σχετιζομένους πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἀσκήσεως τῆς προεδρικῆς ἐξουσίας καὶ τῆς κυβερνητικῆς. Θὰ ἐπεθύμουν τοῦτο διὰ νὰ δύναμαι τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ὁμολογήσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, χωρὶς κανεὶς ἐξ ὑμῶν νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ σκεφθῇ, ἔστω καὶ πόρρωθεν ὅτι αἱ κρίσεις μου καὶ ἐπικρίσεις μου ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως ἐμφοροῦνται ἀπὸ αἰσθήματα προσωπικῆς ἀντιθέσεως. Διότι ἀντιλαμβάνομαι ὅτι πολλοὶ πληρεξούσιοι τῆς πλειοψηφίας, κρίνοντες τὰ πράγματα κατ’ ἐπιφάνειαν καὶ ἀπὸ τῆς μιᾶς μόνον πλευρᾶς, ὑπολαμβάνουν ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἡ ἀσκουμένη ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπιδιώκουσα τὴν ἀνατροπὴν αὐτῆς δὲν ἐμφορεῖται μόνον ἀπὸ τὴν ὑψηλὴν ἰδέαν τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν γενικῶν συμφερόντων τοῦ Τόπου, ἀλλ’ ἐλατήρια ἔχει καὶ ἀποκλειστικὸν σκοπὸν τὴν ἐκπόρθησιν τῆς Ἐξουσίας. Προσωπικῶς, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν μὲ ἐνδιαφέρει οἱαδήποτε κυβερνητικὴ μεταβολή. Κυβερνητικὴ μεταβολὴ μὲ ἐνδιαφέρει ἀπὸ ἀπόψεως ἐξυπηρετήσεως τῶν γενικῶν συμφερόντων τοῦ Τόπου καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον παρακάθημαι εἰς Ἀντιπολίτευσιν, τὴν ἐπικράτησιν τοῦ ἀγῶνος τῆς ὁποίας θεωρῶ ὡς νίκην τῶν λαϊκῶν συμφερόντων. Πρὶν ἀσκήσω τὸν ἔλεγχον ἐπὶ ἑνὸς ἑκάστου θέματος, κρίνω ἐπάναγκες νὰ προτάξω παρατηρήσεις ἐπὶ ὡρισμένων ἀντιλήψεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ καθόσον ἀφορᾷ τὴν θέσιν αὐτοῦ ἐν τῇ Κυβερνήσει καὶ καθόσον ἀφορᾷ τὴν θέσιν αὐτοῦ ἐν τῷ νεοπαγεῖ δημοκρατικῷ πολιτεύματι. Διότι αἱ ἀντιλήψεις αὐταί, καλλιεργούμεναι ἀπό τινος χρόνου ἐπιμόνως καὶ τεχνηέντως καὶ εἰς προφορικὰς συζητήσεις καὶ εἰς τὴν ἐπίσημον ἀρθρογραφίαν τοῦ ἐπισήμου ὀργάνου του, τείνουν νὰ παραστήσουν ὅτι μόνον, ἐφόσον ἡγεῖται τῆς Κυβερνήσεως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, ὑπάρχει ἀσφάλεια εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ ὅτι εἰς αὐτὸν καὶ μόνον, ἀνώτερον ποντίφηκα, ἐπιτρέπεται νὰ λειτουργῇ εἰς τὸ ἱερὸν τέμενος τῆς Δημοκρατίας. Ἂν καὶ κατὰ πόσον αἱ ἀντιλήψεις αὗται εἶναι ἐξαιρετικῶς ἐπικίνδυνοι, ἂν ἀποτελοῦν τὴν τελειοτέραν ἔκφανσιν μεσαιωνικῶν ἀντιλήψεων, ἄντικρυς ἀντιτιθεμένων πρὸς τὴν βάσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ἀφίνω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ κρίνετε. Διότι, κατ’ ἐμέ, αἱ ἀντιλήψεις αὐταὶ οὐδὲν ἕτερον εἶναι ἢ ἀντιγραφὴ ἀντιλήψεων αἱ ὁποῖαι ἐπεκράτησαν ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ τοῦ 1915 μέχρι σήμερον ὅπως καὶ τότε ἐκαλλιεργεῖτο τὸ δόγμα Κωνσταντῖνος ἴσον Ἑλλάς, οὕτω καὶ σήμερον ἐπιχειρεῖται νὰ καλλιεργηθῇ τὸ δόγμα ὅτι Παπαναστασίου ἴσον Ἑλληνικὴ Δημοκρατία. Αἱ ἀντιλήψεις αὐταί, ἡ ἐπικράτησις τῶν ὁποίων θὰ ἐπέφερε πλήρη σύγχυσιν καὶ ἀνυπολογίστους ζημίας εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, δὲν καλλιεργοῦνται μόνον θετικῶς. Ἀπό τινος χρόνου ἐξεδηλώθη κροῦσμα, πρὸ ἡμερῶν ἐξεδηλώθη κροῦσμα τὸ ὁποῖον θὰ ὤφειλε νὰ ἔχῃ προκαλέσει τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως, ἰδιαιτέρως τῆς συντεταγμένης Ἀντιπολιτεύσεως, ἂν ὑπῆρχε τοιαύτη. Διότι, ἐγὼ τοὐλάχιστον, καθ’ ὅσον ἀντιλαμβάνομαι, ἐπιδιώκει τοιαύτην κατάστασιν, ὥστε νὰ καθίσταται ἐξ ὁλοκλήρου ὑπεύθυνος διὰ τὸν κυβερνητικὸν ἐκτροχιασμόν. Εἷς Ὑπουργὸς ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου θώκου διεκήρυξεν ὅτι ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης εἶναι ἐπονείδιστος. Ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐρωτᾷ ἂν ἡ γνώμη αὐτὴ εἶναι γνώμη τοῦ λαλήσαντος Ὑπουργοῦ ἢ γνώμη τῆς νῦν Κυβερνήσεως. Ἡ ἀπάντησις ἦτο ὅτι εἶναι γνώμη τοῦ λαλήσαντος Ὑπουργοῦ, ἥτις θεωρεῖται ἱκανοποιητικὴ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως μὲ γαλήνιον τὸ πρόσωπον ἀναπαύεται ὅτι ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του.

§152Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Λέγετε μίαν ἀνακρίβειαν καλῇ τῇ πίστει, κ. πληρεξούσιε. Ἦτο γνώμη τὴν ὁποίαν διετύπωσα τότε. Πρόκειται περὶ γνώμης, πῶς ἦτο συντεταγμένον τὸ ἔγγραφον.

§153Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Κύριε Ὑπουργέ, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁμιλεῖτε ὡς Ὑπουργὸς βεβαίως ἐκφράζετε γνώμην τῆς στιγμῆς ἐκείνης.

§154Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εὑρίσκεται εἰς προφανῆ πλάνην, διότι ἡ διάθεσίς του ἦτο σαφὴς χαρακτηρίσαντος, κατὰ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν εἶχε τότε, τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης ὡς ἐπονείδιστον. Φέρει δὲ εἰς ἐπίρρωσιν τῆς γνώμης του ταύτης ὅτι δὲν εἶναι γνώμη τὴν ὁποίαν συνέλαβεν ἐκ τῶν ὑστέρων, ἀλλὰ τὴν διετύπωσε καὶ κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον κατὰ τὸν ὁποῖον ὑπεγράφετο ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης διὰ τηλεγραφήματος ἀπευθυνθέντος πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν λέγει ὅτι ἀποτελεῖ ἀτομικὴν γνώμην, ἥτις δὲν εἶναι γνώμη τῆς παρούσης στιγμῆς, ἀλλ’ ὑπῆρξε γνώμη κατὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης.

§155Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶπεν ὅτι ἦτο σύμφωνος μετὰ τοῦ τότε Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ὠνομάζετο τότε ἡ Συνθήκη ὡς ἧττα ἐπονείδιστος.

§156Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Εἰς μίαν ἐπιστολὴν ἡ ὁποία ἐδημοσιεύθη καὶ εἰς τὸν Τύπον εἶχον γράψει εἰς τὸν κ. Βενιζέλον ὅτι ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης ὑπῆρξεν ἐπιβλαβὴς διὰ τὸν Τόπον. Ὁ κ. Βενιζέλος εἰς ἀπάντησιν ταύτης λέγει ὅτι ὁ χαρακτηρισμὸς τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης παρ’ ἐμοῦ ὑπῆρξε πολὺ ἐπιεικής, διότι ἡ Συνθήκη ὑπῆρξε διὰ τὸν Τόπον ὄχι μόνον ἐπιβλαβής, ἀλλὰ καὶ κάτι τι παραπάνω.

§157Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ ὁ κ. Βενιζέλος ἀπήντησεν ὅτι δικαιολογεῖ πληρέστατα τὴν ἀγανάκτησίν μου. Ὁ κ. Βενιζέλος μὲ ἐπεσκέφθη καὶ μοῦ παρέθεσε πεντάκις γεῦμα. Τέλος ἀνεγνωρίσθη τὸ δίκαιόν μου, διότι εἰς τὸ τηλεγράφημα, πλὴν τῆς ἁπλῆς διαμαρτυρίας, παρεπονούμην ὅτι δὲν ἀνεκοινώθησαν εἰς τὸν κ. Βενιζέλον αἱ ἀποφάσεις αἱ ὁποῖαι εἶχον ληφθῆ ἐδῶ. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης.

§158Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ κ. Βενιζέλος περὶ τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης πρέπει νὰ ἔχῃ πᾶς Ἕλλην ὅτι ἡ Συνθήκη αὐτὴ ἀπετέλεσε μετὰ τὴν περίλαμπρον Συνθήκην τῶν Σεβρῶν μίαν ἀνάγκην διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος καὶ ἀπετέλεσε μίαν ἐπιτυχίαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Ἡ ἐπιτυχία αὐτὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χαρακτηρισθῇ παρ’ οὐδενὸς ὡς Συνθήκη ἐπονείδιστος.

§159Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Βεβαίως, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης, παραβαλλομένη μὲ τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν, εἶναι διὰ τὴν Ἑλλάδα θλιβερά, ἀλλὰ εἶναι ἡ Συνθήκη ἐκείνη τὴν ὁποίαν μόνην θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν ὑπὸ τὰς περιστάσεις ἐκείνας. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου· πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι εἰς Ὑπουργὸν δὲν ἐπετρέπετό ποτε ἀπὸ ἐπισήμου βήματος νὰ χαρακτηρίσῃ ταύτην ἐπονείδιστον, ὁ δὲ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐλησμόνησε τὴν ἀλληλεγγύην ἡ ὁποία ὑφίσταται μεταξὺ ὅλων τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐλησμόνησε πρὸς τούτοις ὅτι οὐχὶ ἄνευ βλάβης θὰ ἠδύνατο νὰ ἐξακολουθῇ νὰ παρακάθηται Ὑπουργὸς ὡς μέλος Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας τὸ ἐξωτερικὸν πρόγραμμα βάσιν ἔχει τὸν σεβασμὸν τῶν διεθνῶν Συνθηκῶν καὶ ὅτι δυσκόλως θὰ ἠδύνατο νὰ παρακάθηται μεταξὺ τῶν ἑδωλίων τῆς Κυβερνήσεως Ὑπουργὸς τοῦ ὁποίου ὁ χαρακτηρισμὸς οὗτος προδήλως εὑρίσκετο εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὸ καθολικὸν φρόνημα τῆς Συνελεύσεως.

§160Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ Ὑπουργὸς οὗτος ὅμως δὲν συνωμοτεῖ οὔτε τορπιλλίζει τὴν Κυβέρνησιν....

§161Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ποῖος τορπιλλίζει τὴν Κυβέρνησιν, κ. Ὑπουργέ; Εἶσθε ὑποχρεωμένος ὄχι μόνον ὡς πληρεξούσιος, ἀλλὰ καὶ ὡς Ὑπουργὸς νὰ ἐξηγηθῆτε.

§162Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Νὰ συμπληρώσω. Ὅταν ἀπεφάσισε νὰ παραιτηθῇ ὁ κ. Κονδύλης καὶ ἦλθεν εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸν ἀξιότιμον κ. Χατζηκυριάκον καὶ προσεπάθησε νὰ τὸν πείσῃ νὰ ἀποσυρθῇ, διότι ἡ Κυβέρνησις, ὡς τοῦ ἔλεγε, θὰ πέσῃ, ἐπειδὴ μετὰ δύο ἡμέρας θὰ παραιτηθῇ ὁ Μητσοτάκης καὶ κατόπιν ὁ Ροῦσσος καὶ ὁ Τσουδερός. Τοιούτους ἑλιγμοὺς ὁμολογῶ ὅτι δὲν τοὺς γνωρίζω.

§163Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Γνωρίζετε πολὺ περισσότερα πράγματα, κ. Ὑπουργέ. Δὲν εἶναι κανεὶς εἰς θέσιν νὰ μοῦ κάμῃ ὑπαινιγμὸν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό.

§164Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπαντῶ εἰς αὐτὸ ποὺ εἴπετε, ἂν κατέχω ἐπαξίως τὴν θέσιν μου.

§165Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Διότι πολὺ καλὰ γνωρίζετε τί συνέβη εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι μετὰ τοῦ στρατηγοῦ Κονδύλη, μολονότι παρακαθήμεθα ἀπὸ μηνός, οὐδέποτε ἤλθομεν εἰς συνεννόησιν καὶ τὴν ἀποχώρησίν του τὴν ἐπληροφορήθην ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως.

§166Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐξακολουθήσατε.

§167Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δὲν ἔχω τὴν ἄδειαν διὰ νὰ ἐξακολουθήσω, ἀλλὰ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ συστήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διότι παρετήρησα ὅτι εἰς τὸ ὕφος τὸ ὁποῖον μετεχειρίσθη, ὅταν ὡμίλει διὰ τὸν στρατηγὸν Κονδύλην, δὲν ἦτο τὸ προσῆκον, ὅτι ἔχει ὑποχρέωσιν, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς κοινοβουλευτικὸς Ὑπουργὸς νὰ μένῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς εὐπρεπείας, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται. (Χειροκροτήματα). Εἶχε λησμονήσει ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὅτι Ὑπουργὸς χαρακτηρίσας ὡς ἐχαρακτήρισε τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης δὲν ἠδύνατο νὰ παρακάθηται ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἐφόσον προδήλως ἀντεφέρετο πρὸς τὸ καθολικὸν φρόνημα τῆς Συνελεύσεως, ἥτις πρὸ ὀλίγων ἀκόμη ἡμερῶν εἶχεν ἀπονείμει ἠθικὰς ἀμοιβὰς εἰς τοὺς πρωτεργάτας τῆς οὕτω χαρακτηρισθείσης Συνθήκης. Τὸ ζήτημα τὸ ναυτικὸν παρουσιάσθη ὑπὸ μορφὴν διαλύσεως τοῦ Πολεμικοῦ Στόλου καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἐθεώρησεν ὅτι παρουσίαζε θέμα ἐπιζητήσεως εὐθύνης παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ κατάστασις αὕτη διατηρεῖται ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, τὸ Ναυτικὸν ἐξακολουθεῖ καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ εὑρίσκεται ἐν διαλύσει καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐξακολουθεῖ σιωπῶσα ὑπὸ τὴν ἀστείαν πρόφασιν ὅτι, ἂν ἐζήτει εὐθύνας, ἂν ἐξήταζε τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὸ κίνημα ἐκεῖνο καὶ ἐζήτει πολιτικὰς εὐθύνας ἐπὶ τῶν αἰτίων τούτων θὰ ἐνεθάρρυνε τοὺς παραιτηθέντας ἀξιωματικοὺς εἰς τὸ ἀντιπειθαρχικὸν καὶ ἔκνομον κίνημα. Ἔφθασε μάλιστα ἡ Ἀντιπολίτευσις μέχρι τοῦ σημείου νὰ μὴ ζητήσῃ ἐξηγήσεις καὶ ἐπὶ τῆς παραιτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, μετὰ τοῦ ὁποίου ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως εἶχε κηρυχθῆ ἀλληλέγγυος ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις.

§168Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ἴσως δὲν τὴν συνέφερε τὴν Ἀντιπολίτευσιν· δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δὲν ἐζήτησεν.

§169Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Εἶναι ἡ ἀντίληψίς σας.

§170Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ὅταν θὰ λάβω τὸν λόγον, θὰ σᾶς εἴπω διατί δὲν ἐζήτησε.

§171Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Νὰ λάβητε τὸν λόγον. Ἀλλ’ ἂν τοιαῦται ἀντιλήψεις ἐπικρατοῦν, οὐδένα λόγον ἔχει ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ παρακάθηται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅτε ἐπὶ ἑνὸς τόσον σοβαροῦ ζητήματος ὑπὸ τόσον ἀστείας προφάσεις παραλείπει τὸ καθῆκόν της. Εἶπον, κύριοι, ὅτι ἐξεδηλώθη κροῦσμα ἀρνητικὸν καλλιεργείας τῶν ἀντιλήψεων τὰς ὁποίας ἐξέθηκα πρὸ ὀλίγου, καὶ τὸ κροῦσμα τοῦτο ἐξεδηλώθη διὰ τῆς δημοσιεύσεως εἰς τὸ ἐπίσημον κυβερνητικὸν ὄργανον ἄρθρου διὰ τοῦ ὁποίου ἐχαρακτηρίζετο ὡς ἐχθρὸς τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας καὶ ὡς σκευωρῶν κατ’ αὐτῆς ὁ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν εὑρισκόμενος τέως ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων Ἐλευθέριος Βενιζέλος (χειροκροτήματα).

§172Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Τὸ βρωμόφυλλον αὐτό, ἡ «Δημοκρατία», θὰ εἰπῇ γιὰ τὸν Βενιζέλον! (Θόρυβος).

§173Ν. ΑΣΚΟΥΤΣΗΣ. Καὶ ἡ «Νέα Ἡμέρα».

§174Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἐν ἁρμονίᾳ εἶναι. Ἂν τὸ ἄρθρον τοῦτο τὸ συκοφαντικὸν ἐδημοσιεύετο εἰς οἱανδήποτε ἄλλην ἐφημερίδα, τὸ πρᾶγμα δὲν θὰ εἶχε καὶ τόσην σημασίαν, ἐφόσον ὅμως ἐδημοσιεύθη εἰς τὸ ἐπίσημον ὄργανον τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», τὸ ὁποῖον, ὡς γνωστόν, ἀπηχεῖ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται νὰ μείνῃ ἀπαρατήρητον καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ δώσῃ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ἐξηγήσεις πόθεν τὸ ἐπίσημον ὄργανόν του ἠρύσθη τὰς πληροφορίας καὶ πῶς προέβη εἰς τὴν ἀναγραφὴν τῆς εἰδήσεως.

§175Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Πῶς ἐπέτρεψεν ἡ Κυβέρνησις καὶ τί ἔγινε τότε τὸ «κατοχυρωτικόν»;

§176Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι ὅλοι οἱ ἐν τῇ Συνελεύσει παρακαθήμενοι πληρεξούσιοι ἔχουν ἐνδιαφέρον νὰ ἀκούσουν τὰς ἐξηγήσεις ταύτας. Μὴ νομίσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δύναται νὰ ἀπαλλαγῇ τῆς εὐθύνης τῶν γραφέντων, ἂν δηλώσῃ ὅτι ταῦτα ἐγράφησαν ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῦ ἢ ὅτι δὲν ἐτύγχανον τῆς ἐπιδοκιμασίας του, διότι ἡ ἐξήγησις αὐτὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ἐπαρκὴς καὶ ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως καὶ ἀπὸ τοὺς πέντε Κρῆτας πληρεξουσίους, οἱ ὁποῖοι ἐξακολουθοῦν νὰ περιβάλλουν μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην των τὴν Κυβέρνησιν. Ἂν θίγω τὸ ζήτημα τοῦτο, μὴ νομίσῃ τις ὅτι τὸ θίγω, διότι ἡ ὑπόληψις ἢ ὁ πατριωτισμὸς τοῦ ἀπόντος ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων διατρέχει τὸν παραμικρὸν κίνδυνον ἐκ τῆς δημοσιεύσεως τοιούτων συκοφαντικῶν ἄρθρων, ἀλλὰ διότι τὸ ζήτημα ἔχει σοβαρωτέραν μορφὴν ὑπὸ τὴν ἀντικειμενικήν του ἄποψιν.

§177Γ. ΚΟΣΜΙΔΗΣ. Ἠμπορεῖτε νὰ ἀποδείξητε ὅτι ὅσα λέγονται ἀποτελοῦν συκοφαντίαν; (Θόρυβος, διαμαρτυρίαι καὶ ἀντεγκλήσεις).

§178Ν. ΞΗΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀνακαλέσῃ ὁ κ. συνάδελφος ὅσα εἶπεν ἐναντίον τοῦ κ. Βενιζέλου, ἄλλως δὲν ἠμποροῦμεν νὰ παραμείνωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. (Θόρυβος).

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λόγῳ τοῦ θορύβου διακόπτομεν ἐπὶ πέντε λεπτά. (Ὥρᾳ 11.20′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 11.30′ μ.μ.).

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§181Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, βλέπω ὅτι τὸ πυροτέχνημα τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Χανίων συναδέλφου εἶχε κάποιο ἀποτέλεσμα καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω δύο λέξεις. Ἡ «Δημοκρατία» εἶναι ὄργανον τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», δὲν εἶναι ὄργανον τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι δὲ γνωστὸν ὅτι ἀφ’ ὅτου ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις ὄχι μόνον δὲν εἶχον καμμίαν εὐκαιρίαν νὰ παρακολουθῶ τὴν ἀρθρογραφίαν ἢ νὰ ἐλέγχω ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἀρθρογραφίαν αὐτῆς, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲν εἶχον εὐκαιρίαν οὔτε τὴν ἀρθρογραφίαν νὰ ἀναγνώσω. Ἐν τούτοις τὴν ἰδίαν ἡμέραν ποὺ ἐδημοσιεύθη τὸ ἄρθρον τὸ κατηγοροῦν τὸν κ. Βενιζέλον, ἐρωτηθεὶς ἀπὸ τὸν διευθυντὴν τῆς ἀπογευματινῆς ἐφημερίδος «Ἔθνος» ἐδήλωσα ἀμέσως ὅτι δὲν εἶχον γνῶσιν τοῦ ἄρθρου, ὅτι δὲν τὸ ἐνέκρινον καὶ ὅτι δὲν πιστεύω καθόλου εἰς τὰς πληροφορίας αἱ ὁποῖαι ἔφερον τὸν κ. Βενιζέλον ὡς ὑπονομεύοντα τὴν Δημοκρατίαν. Πρὸς τὸν ἄλλοτε ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων καὶ τέως ἀρχηγὸν ἰδικόν μου ἦλθον βεβαίως εἰς ἀντίθεσιν, ὅπως ἦλθεν εἰς ἀντίθεσιν καὶ ὁ ἀνεψιός του κ. Μητσοτάκης. Ἦλθον εἰς ἀντίθεσιν ἀπὸ λόγους ἰδεολογικούς, ἐκ πεποιθήσεως ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἠκολούθει ἦτο ὄχι ἐπωφελὴς διὰ τὴν Πατρίδα. Ἐκ τούτου ὅμως δὲν ἕπεται ὅτι ἔπαυσα καὶ νὰ σέβωμαι καὶ νὰ ἐκτιμῶ τὰς μεγάλας ὑπηρεσίας τοῦ κ. Βενιζέλου. Καὶ δὲν ἐδίστασα, ὅταν μοῦ ἔγραψε μίαν ἐπιστολὴν διὰ τῆς ὁποίας μὲ παρεκάλεσε νὰ δηλώσω εἰς τοὺς ἀντιπολιτευομένους, οἱ ὁποῖοι ὑπέθετον ὅτι ἔθετον ὡς ὅρον τῆς συμφιλιώσεως τὴν μὴ ἐπάνοδόν του εἰς τὴν Ἑλλάδα, μὲ παρεκάλεσε, λέγω, νὰ δηλώσω ὅτι δέχομαι τὸν ὅρον αὐτὸν καὶ δέχομαι νὰ ἐγγυηθῶ ὅπως μὴ ἐπιστρέψῃ ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος εἰς τὴν Ἑλλάδα, εἰς τὴν ἐπιστολὴν αὐτὴν νὰ ἀπαντήσω ὅτι θὰ ἦτο ἐπονείδιστον δι’ οἱονδήποτε πολιτικόν, δι’ οἱονδήποτε πολίτην, ὁ ὁποῖος θὰ προήρχετο καὶ εἰς συζήτησιν ἐπὶ τοιαύτης προτάσεως, ἡ ὁποία ὅμως οὐδέποτε ἐγένετο, καὶ προσέθεσα εἰς τὸν κ. Βενιζέλον, εἰς τὴν ἐπιστολήν μου τὴν ὁποίαν ἐσχάτως ἀπέστειλα, ὅτι ἤλθομεν βεβαίως εἰς ἀντίθεσιν ἰδεολογικήν, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐξελίξεως τῶν γεγονότων θὰ πεισθῇ καὶ ὁ ἴδιος ὅτι λόγοι ἰδεολογικοί, εἰλικρινὴς πρόθεσις τῆς ἐξυπηρετήσεως τοῦ συμφέροντος τῆς Πατρίδος μᾶς ἔφερον εἰς ἀντίθεσιν πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τώρα, τοῦ ἔγραφον, ἡμεῖς τοὐλάχιστον ἐλησμονήσαμεν τὴν ἀντίθεσιν καὶ δὲν ἐνθυμούμεθα παρὰ ὅσας μεγάλας ὑπηρεσίας προσέφερε καὶ εἰς τὸ Ἔθνος καὶ εἰς τὴν Δημοκρατίαν. (Χειροκροτήματα).

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§183Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ ἐφημερὶς «Δημοκρατία», μᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ὄργανον τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», δηλαδὴ τοῦ κόμματος τοῦ ὁποίου ἡγεῖται ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς καὶ τοῦ ὁποίου, ὑπὸ τὴν ἰδιότητα ταύτην, διερμηνεύει τὰς γνώμας, δὲν εἶναι ὅμως ὄργανον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἑπομένως δὲν διερμηνεύει τὰς γνώμας τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τὴν ἰδιότητα αὐτήν. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐδημοσιεύθη τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου ἀπηξίωσα νὰ κάμω λόγον εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ θὰ ἐξηγήσω διατί, ἐδημοσιεύθη τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπεδίδετο εἰς τὸν κ. Βενιζέλον ἡ κατηγορία, ἡ βαρυτέρα πασῶν ἡ ὁποία ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπευθυνθῇ εἰς ἕνα πολιτικὸν ἄνδρα, ὅτι εὑρισκόμενος μακρὰν τῆς Χώρας καὶ ἀποσυρθεὶς ἐκ τῆς πολιτικῆς δὲν ἔπαυσε νὰ βυσσοδομῇ κατὰ τοῦ πολιτεύματος, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐκηρύχθη καὶ κατὰ τοῦ ὁποίου ἐξ ὅλης καρδίας βυσσοδομεῖ, ἵνα παραδώσῃ τὴν Χώραν αὐτοῦ εἰς νέας συμφοράς, εἰς νέας καταστροφάς. Αὐτὴ ἡ κατηγορία ἀπηυθύνθη διὰ τοῦ ἐπισήμου ὀργάνου εἴτε τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἴτε τῆς Κυβερνήσεως ἐναντίον τοῦ ἡγέτου τῶν Φιλελευθέρων. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀρκεῖται ἰσχυριζόμενος ὅτι δὲν ἐπεθεώρησε τὸ ἄρθρον τοῦτο. Ἀλλ’ ὅταν τοιαῦτα δημοσιεύματα εὑρίσκουν χῶρον εἰς ἕνα ἐπίσημον ὄργανον, δὲν ἀρκεῖ ἁπλῆ διαβεβαίωσις πρὸς ἕνα τῶν συντακτῶν μιᾶς ἐφημερίδος ὅτι ἡ «Δημοκρατία» εὑρίσκεται εἰς χεῖρας ἄλλου συντάκτου. Ὤφειλε νὰ εἶναι κατηγορηματική, ἄμεσος, ἔντονος ἡ ἀποδοκιμασία, ἡ ὁποία τὸ ὀλιγώτερον θὰ ἦτο νὰ χαρακτηρίσῃ τὸ ἄρθρον τοῦτο ὡς πρᾶξιν κακοήθη. Καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο παρέλειψεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀρκεσθεὶς εἰς τὸ ὅτι, ὅταν ἐζήτησαν ἀπὸ αὐτὸν ἢ ὅταν ἐφαντάσθη ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὅτι ἐζήτησεν ἡ ἀντιπολίτευσις ἡ ἔξω τῆς Συνελεύσεως ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὡς ὅρον πρώτιστον τῆς συμφιλιώσεως νὰ θέση τὴν αἰωνίαν ὑπερορίαν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ἐξ Ἑλλάδος, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀντετάχθη εἰς τοῦτο ἢ θὰ ἀντετάσσετο εἰς τοῦτο, ἵνα ἐπιτραπῇ εἰς τὸν δημιουργὸν τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος νὰ ἔλθῃ νὰ ζήσῃ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τῆς Χώρας τὴν ὁποίαν ἐδόξασε. (Χειροκροτήματα). Ἀπάντησιν εἰς αὐτὰ ἀπηξίωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ δώσῃ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Θὰ παρήρχετο πᾶς τις μετὰ τῆς ἐσχάτης περιφρονήσεως τοιαύτην ὑπόνοιαν, τὴν ὑπόνοιαν ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῇ τις νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ εἰς τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δὲν πρόκειται νὰ ὑπερασπισθῶ τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην καὶ ὑπῆρξεν εἷς λόγος οὗτος διὰ τὸν ὁποῖον ἀπηξίωσα νὰ φέρω καὶ τὸ ζήτημα τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης καὶ τὸ ζήτημα τοῦ ἄρθρου τῆς «Δημοκρατίας» ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, διότι δὲν ἐφαντάσθην ὅτι εἶχεν ἀνάγκην προστασίας ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, δὲν ἐφαντάσθην ὅτι εἶχεν ἀνάγκην νὰ τὸν ταπεινώσω μέχρι τοῦ νὰ καταστήσω αὐτὸν ἀντικείμενον μιᾶς οἱασδήποτε ψηφοφορίας.

§184Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Νὰ δώσητε ἐξηγήσεις, ἂν πράγματι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν προέβη εἰς δηλώσεις τοιαύτας ἐνισχυτικὰς τῆς πράγματι ἀποτροπαίας ἀντιλήψεως τοῦ ἄρθρου τῆς «Δημοκρατίας».

§185ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§186Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, μετὰ λύπης εἶδον ὅτι ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος εἶπεν ὅτι, ἐπειδὴ ἡ «Δημοκρατία» εἶναι ὄργανον τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὑπέχω ἐγὼ εὐθύνην διὰ τὰ ἄρθρα ταύτης, ἀλλ’ ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος γνωρίζει κατὰ ποῖον τρόπον τὰ κόμματα καὶ αἱ ἐφημερίδες αἱ ὁποῖαι ἀνήκουσιν εἰς τὰ κόμματα ἐργάζονται. Ἡ «Δημοκρατία» ἀποτελεῖ ἓν ἰδιαίτερον ὄργανον καὶ εἰς ὅλα τὰ κόμματα αἱ ἐφημερίδες θεωροῦνται ὅτι δὲν ἐκπροσωποῦσι τὰς γνώμας τοῦ ἀρχηγοῦ αὐτῶν, παρὰ μόνον τοῦ ἀρχισυντάκτου. Τὴν μόνην εὐθύνην τὴν ὁποίαν εἶχον, ὅταν ἔλαβον γνῶσιν—καὶ εἶπον ὅτι ἔλαβον γνῶσιν τὸ ἀπόγευμα ἀπὸ τὸν διευθυντὴν τοῦ «Ἔθνους»— τὴν μόνην εὐθύνην τὴν ὁποίαν εἶχον ἦτο νὰ δηλώσω τὴν ἰδικήν μου γνώμην ἐπὶ τούτου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔσπευσα νὰ κάμω. Οὔτε ἀναγνωρίζω οὔτε ἐγκρίνω τὸ ἄρθρον οὔτε πιστεύω τὰς πληροφορίας ἐπὶ τῶν ὁποίων βασίζεται τὸ ἄρθρον. Νομίζω ὅτι εἶναι πλέον ἢ ἀρκετὴ ἡ δήλωσις αὕτη.

§187Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Τὴν ἑπομένην ἡ «Δημοκρατία» ξανάγραψε.

§188Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ ὅτι δὲν ἔχομεν κανὲν δικαίωμα νὰ ἀπαγορεύσωμεν εἰς τὸν κ. Βενιζέλον, ὡς πολίτην, νὰ παλιννοστήσῃ. Τὸ τοιοῦτον θὰ ἦτο αἶσχος διὰ τὸν Τόπον καὶ οὐδέποτε δι’ ὅσων εἶπον ἔδωσα εὐκαιρίαν νὰ ὑποτεθῇ ποτε ὅτι ἠμπορεῖ νὰ γεννηθῇ ζήτημα ἂν δύναται νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος τὴν ἐδόξασεν. Ἀνεφέρθη καὶ τὸ ζήτημα τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Σήμερον αὕτη ἀποτελεῖ ἱστορικὸν γεγονός, εἶναι δὲ βέβαιον ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀντετίθετο εἰς τὴν ὑπογραφὴν τῆς Συνθήκης ταύτης. Ἀλλ’ εἶναι βέβαιον ὅτι ἔχομεν τὴν συναίσθησιν ὅτι ἡ Συνθήκη αὕτη εἶναι ἐπισφράγισις μιᾶς ἐπονειδίστου ἥττης, ἡ ἐπισφράγισις μιᾶς ἐθνικῆς καταστροφῆς. Τοῦτο ἐδήλωσα δημοσιογραφικῶς, ὅταν ἀνηγγέλθη ἡ ὑπογραφὴ τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, ἀλλ’ ἡ κρίσις περὶ τοῦ ἱστορικοῦ γεγονότος δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀντιλήψεως ταύτης νὰ κανονίσωμεν τὴν πολιτικὴν ἡμῶν, διότι οὐδεὶς ἰσχυρίσθη ποτέ, οὔτε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι πρέπει νὰ δείξωμεν καὶ τὴν ἐλαχίστην δυσκολίαν διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς Συνθήκης. Ἀλλὰ τοιαύτη σκέψις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γεννηθῇ, διὰ τοῦτο δὲ ἀπορῶ διατί ὁ κ. ἐκ Χανίων συνάδελφος ἔφερε τὸ ζήτημα τῶν ἐκφράσεων τὰς ὁποίας εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν· ἀλλ’ αἱ φράσεις αὗται δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἡ ἐκτίμησις ἑνὸς πολιτικοῦ γεγονότος.

§189Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ ἐξακολουθήσῃ παραβιαζόμενον οὕτω τὸ Σύνταγμα καὶ ὁ Κανονισμός; Ἀντικείμενον τῶν ἐργασιῶν τῶν Συνελεύσεων εἶναι ἡ νομοθετικὴ ἐργασία καὶ ὁ ἔλεγχος κατὰ τῶν Κυβερνήσεων διὰ τὰς πράξεις αὐτῶν τὰς ἐπισήμους. Πρώτην φορὰν γίνεται ἔλεγχος δι’ ἀρθρογραφίαν ἐφημερίδων. Μόνον ἐπὶ Γούναρη ἐνθυμοῦμαι ὅτι προσῆλθεν εἷς πληρεξούσιος μὲ μίαν ἐφημερίδα καὶ ἤθελε νὰ ἐλέγξῃ τὴν Κυβέρνησιν. Σήμερον ὅμως βλέπω ἔκπληκτος ὅτι ἡ αὐτὴ ἀπόπειρα ἐγένετο. Κατηγορεῖται ἡ Κυβέρνησις δι’ ἀρθρογραφίαν ἐφημερίδων· ἀλλ’ αἱ ἐφημερίδες δὲν εἶναι ποτὲ ὄργανα τῶν Κυβερνήσεων. Αἱ Κυβερνήσεις ἔχουν ὄργανον μόνον τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως». Δὲν πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις.

§190Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὐδεὶς ἐσκέφθη νὰ ἐλέγξῃ τὴν Κυβέρνησιν ἢ νὰ ἐγείρῃ ζήτημα πολιτικὸν διὰ τὰ δημοσιεύματα τῶν ἐφημερίδων. Ὁ ἔλεγχος στρέφεται κατὰ τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τὰς δηλώσεις εἰς τὰς ὁποίας προέβη ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὡς ἀρχηγὸς διευθύνων τὴν Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν δὲν εὐθύνεται διὰ τὰς γνώμας τοῦ κόμματός του. Δὲν ἰσχυρίζομαι ὅτι εἶναι ἀδύνατον ὁ ἀρχηγὸς αὐτοῦ τοῦ κόμματος νὰ μὴ καθορίζῃ ἔν τινι βαθμῷ ἰδέας ὑποστηριζομένας ὑπὸ τοῦ ὀργάνου αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἂν συμβαίνῃ ἐνίοτε εἰς κόμματα καὶ εἰς ἄλλας Χώρας νὰ παρουσιάζωνται περιστάσεις ἐμφαίνουσαι παραδείγματα ἀντιθέτων γνωμῶν, τοῦτο εἶναι ἀδύνατον νὰ νοηθῇ παρ’ ἡμῖν. Εἶναι ἀπίστευτον ὅτι τὸ ὄργανον τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως ἀρθρογραφεῖ ἀντιτιθέμενον ἐναντίον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ταῦτα ἤθελον νὰ φέρω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, διότι νομίζω ὅτι εἶναι ἄτοπον εἰς ἕνα ἀρχηγὸν κόμματος καὶ Πρόεδρον Κυβερνήσεως νὰ ἀπεμπολῇ τὰς δοξασίας τοῦ ἐπισήμου ὀργάνου του. Καὶ δὲν ὑπῆρξεν ἓν ἄρθρον· ἐπηκολούθησε καὶ δεύτερον καὶ τρίτον. Οὐχὶ δὲ διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι ἐγὼ ἀτομικῶς δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην ταύτην, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀποπλύνω τὴν ὕβριν τὴν ὁποίαν ἐξετόξευσεν ἐναντίον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, δι’ αὐτὸ εἶπον ταῦτα. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἑτέραν ὕβριν, ὅτι αὐτὸς δὲν ἐγέννησε τὸ ζήτημα τῆς παλιννοστήσεως τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων εἰς τὴν Ἑλλάδα, εἴπομεν ὅτι δὲν ἀντέστη εἰς τὴν παλιννόστησιν αὐτήν.

§191Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εὑρίσκεται ἐν οἰκτρᾷ πλάνῃ ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, διότι θὰ ἦτο ἄτοπον νὰ ἐγίνετο τοιαύτη συζήτησις κἄν. Ὅ,τι δὲ καλῶς ἐδήλωσα εἶναι τοῦτο, ὅτι δι’ ἡμᾶς δὲν ἀπέμενε πλέον ἢ ἡ ἀνάμνησις τῶν μεγάλων ὑπηρεσιῶν τοῦ κ. Βενιζέλου.

§192ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσοτάκης παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§193Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἄν ἡ ἐφημερὶς «Δημοκρατία», τὸ ἐπίσημον ὄργανον τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, ἐκπροσωπεῖ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως, ἀφίνω εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ κρίνῃ. Ἀλλ’ ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρηκολούθει τὴν ἀγόρευσίν μου, θὰ ἀνεγνώριζεν ὅτι ἡ παρέμβασίς του ἦτο ἀπολύτως περιττή, διότι ἐγὼ ἐδήλωσα σαφῶς ὅτι, ἂν θίγω τὸ ζήτημα τοῦτο, δὲν τὸ πράττω ἵνα ἀμυνθῶ τῆς ὑπολήψεως καὶ τοῦ πατριωτισμοῦ τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, διότι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τούτου· τὸ πράττω διότι τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν ἀντικειμενικήν του μορφὴν ἔχει σοβαρωτέραν τὴν σημασίαν, ὅσον καὶ ἂν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ἀνεγνωρίσθη διὰ τῆς ψήφου τῶν δύο τρίτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅσον καὶ διὰ τῶν ἐλευθέρως γενομένων ἐκλογῶν, πάντοτε ὅμως τὸ νεοπαγὲς πολίτευμα δὲν παύει νὰ ἔχῃ ἐχθρικὸν πρὸς αὐτὸ ὁλόκληρον τὸ κόμμα τῶν βασιλοφρόνων. Ἂν ἡ μερὶς αὐτή, πάντως ἀσήμαντος, ἐφάνη πρὸς στιγμὴν ὅτι συνῆλθε καὶ ἔδειξε διάθεσιν ἀναγνωρίσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, τοῦτο δὲν ἔχει καὶ τόσην σημασίαν, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ βεβαιώσῃ ὅτι αἱ δηλώσεις της περὶ ἀναγνωρίσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος εἶναι σοβαραὶ καὶ ὅτι ἀποτελοῦσι τὴν σταθερὰν ἀπόφασιν αὐτῆς πρὸς ὑποταγὴν εἰς τὸ νεοπαγὲς πολίτευμα. Οὐδεὶς δύναται νὰ βεβαιώσῃ ὅτι ἡ μερὶς αὕτη δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς πρώτην κατάλληλον εὐκαιρίαν νὰ νοσταλγήσῃ τὸν παλαιὸν ἁμαρτωλὸν βίον, ὁ ὁποῖος τόσα κακὰ διέπραξεν ἐναντίον τῆς Πατρίδος. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης τῆς ἀντικειμενικῆς ἔθιξα τὸ ζήτημα καὶ τονίζω ὅτι, καὶ ἂν ἀκόμη ἡ ἀναγραφὴ τῆς εἰδήσεως ταύτης ὀφείλεται εἰς ἀμέλειαν ἢ ἐπιπολαιότητα, τὸ πρᾶγμα δὲν παύει νὰ ἔχῃ ἐξαιρετικὴν σημασίαν, σημασίαν μάλιστα τοιαύτην, ὥστε νὰ ὤφειλε νὰ εἶχε προκαλέσει τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως. Διότι, ὅταν βεβαιοῦται εἰς ἐφημερίδα θεωρουμένην ὡς ἐπίσημον ὄργανον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀνὴρ τοῦ κύρους τοῦ ἀπόντος ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων παρουσιάζεται ὡς ἔχων τὴν ἰδέαν ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ἐχρεοκόπησε καὶ ὅτι σκευωρεῖται ἀντίδρασις κατ’ αὐτοῦ, ἕκαστος ἀντιλαμβάνεται ποῖον κακὸν προσγίνεται κατὰ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας καὶ ποίαν ποσότητα δυναμίτιδος θέτει ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἐπὶ τῶν θεμελίων τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, διότι καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω ὅτι, ἂν ἔθιξα τὸ σημεῖον τοῦτο, τὸ ἔθιξα ἵνα μεμφθῶ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι εἰς ζήτημα τοιαύτης σημασίας ἀκολουθεῖ πολιτικήν, ἥτις δύναται μὲν νὰ θεραπεύῃ τὰ ἴδια αὐτῆς ἐγωϊστικὰ συμφέροντα, ἀλλὰ συνεπάγεται ἀνυπολόγιστον ζημίαν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, τοῦ ὁποίου ἐπίσημος ἀντιπρόσωπος ἔχει ταχθῆ ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Ὑπῆρξα ἐξ ἐκείνων οἵτινες ἀνενδότως εἰργάσθησαν διὰ τὴν ἄνοδον εἰς τὴν Ἀρχὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, διότι ἐφρόνουν πεποιθότως ὅτι μόνον αὐτὸς ἠδύνατο νὰ ἡγηθῇ τελεσφόρως τοῦ ἀγῶνος πρὸς ἐγκαθίδρυσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ἡ θερμὴ αὐτοῦ προσήλωσις πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντός του ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ Κωνσταντινισμοῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ πολιτικὴ ἀνανδρία ἀπετέλει τὸ νόσημα τοῦ φιλελευθέρου κόσμου, τὸν εἶχον κάμει νὰ καταλάβῃ ἐξέχουσαν θέσιν μεταξὺ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τοῦ Τόπου, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ οὔτε τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας προσέφερεν εἰς τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν οὔτε τοὺς ἀγῶνας τοὺς ὁποίους διεξήγαγε κατὰ τοῦ Ἀπολυταρχισμοῦ. Ἀλλ’ οἱ τίτλοι αὐτοὶ καθίστων βαρύτερον τὸ φορτίον τῶν ὑποχρεώσεών του ἀπέναντι τῆς νέας πολιτικῆς καταστάσεως καὶ δυστυχῶς μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν δύναμαι νὰ πεισθῶ ὅτι τὰς ὑποχρεώσεις του ταύτας ἐξετέλεσεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ὅλοι ἐπίστευον ὅτι ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, ἀνελθοῦσα εἰς τὴν Ἀρχὴν ὑπὸ τόσον εὐνοϊκὰς συνθήκας, ἤθελεν ἐμφυσήσει νέαν ζωὴν πολιτικὴν καὶ ἐθνικήν, ζωὴν ἐξυγιάνσεως, καὶ ἤθελε καταβάλει προσπαθείας διὰ τὴν περισυλλογὴν τῶν οἰκονομικῶν δυνάμεων τοῦ Τόπου, τὴν ἐξύψωσιν τῆς Δικαιοσύνης, τὴν ἐξασφάλισιν χρηστῆς διοικήσεως, τὴν ἀνασυγκρότησιν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Ναυτικοῦ καὶ τὴν ἐξασφάλισιν εὐθηνῆς ζωῆς εἰς τὸν λαόν. Δυστυχῶς ὅμως αἱ προσδοκίαι αὗται διεψεύσθησαν κατὰ τὸν ἀπελπιστικώτερον τρόπον. Ἔρχομαι τώρα, κύριοι, εἰς ἓν ἄλλο ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἀφορμὴ νὰ κυκλοφορήσουν πλεῖσται ὅσαι φῆμαι κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀνακριβεῖς, τὸ ζήτημα τῆς ἐκ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ ἀποχωρήσεώς μου. Ὑπέβαλον, ὡς Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, νομοσχέδιον μετατροπῆς καὶ ἀπαγορεύσεως τῶν καταθέσεων εἰς ξένον συνάλλαγμα καὶ περὶ ἀσκήσεως ἐλέγχου τῶν Ἀνωνύμων Ἑταιρειῶν. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, μολονότι ἡ Συνέλευσις ἐφάνη πρόθυμος νὰ τὸ κηρύξῃ κατεπεῖγον καὶ νὰ τὸ ψηφίσῃ κατ’ ἀρχήν, προσέκρουσεν εἰς ἀντιρρήσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος, ἐνῷ πρὸ τριῶν ἡμερῶν εἶχεν ἐγκρίνει μετὰ θαυμασμοῦ αὐτό, κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν εἶχε μεταβάλει γνώμην. Τί εἶχε συμβῆ δὲν δύναμαι νὰ γνωρίζω ἐπακριβῶς, ἢ μᾶλλον δικαιοῦμαι νὰ γνωρίζω ὅτι ἐμεσολάβησεν ἐπίσκεψις τῶν Διευθυντῶν τῶν Τραπεζῶν ἐνώπιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπέφερε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο παρεπέμφθη εἰς τὴν συνήθη Ἐπιτροπὴν τῆς Συνελεύσεως, ἀνεγράφη δὲ μετὰ πέντε ἡμέρας εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν κατόπιν ὑποβολῆς τῆς γνώμης τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐγκρινούσης αὐτό. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔφερεν ἀντιρρήσεις ὑπὸ τὴν πρόφασιν ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο θὰ ἔπρεπε νὰ παραπεμφθῇ ἐκ νέου εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, συμπληρουμένην καὶ διὰ 10 νέων προσώπων πρὸς πληρεστέραν ἐπεξεργασίαν. Λέγεται ὅτι ἡ κωλυσιεργία αὐτὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ ὀφείλεται εἰς τὴν ἀξίωσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, ὅστις εἶχεν ἀνάγκην νὰ μελετήσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο.

§194Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀνακριβέστατον τοῦτο. Δὲν εἶχον ἀνάγκην νὰ μελετήσω αὐτό, διότι δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι τοιαῦτα ζητήματα δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ τὰ μελετήσω· ὡμίλησα ἀμέσως κατὰ τοῦ νομοσχεδίου.

§195Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρεκάλεσα νὰ μὴ εἶσθε δριμὺς κατὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας.

§196Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δύναμαι νὰ σᾶς ἀπαντήσω ὅτι, ὅταν ἐγὼ ὑποβάλλω νομοσχέδιον, δύναμαι νὰ τὸ ὑποστηρίζω καλύτερον παντὸς ἄλλου καὶ σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὴν εὐγένειάν σας. Αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον δὲν εἶχε τύχην. Μόνον κατόπιν διαμαρτυριῶν πληρεξουσίων ἐπανῆλθε πάλιν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδέχθη καὶ τὸ ὑπέβαλον εἰς τὴν Συνέλευσιν κατόπιν νέας ἐπεξεργασίας αὐτοῦ. Καὶ εἰς τὴν ἐπεξεργασίαν αὐτὴν ἐκλήθησαν οἱ Διευθυνταὶ τῶν Τραπεζῶν, ἐκεῖνοι δηλαδὴ τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα ἐθίγοντο κυρίως διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ἀναμφισβητήτως δὲ ἐκλήθη — ἀνεγράφη καὶ σχετικὴ εἴδησις εἰς τὰς ἐφημερίδας — ὁ ἀξιότιμος Διευθυντὴς τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν ὁ ὁποῖος ἐκ τοῦ νομοσχεδίου καὶ τοῦ ἐκ ποσοστοῦ συναλλάγματος ἀποκομίζει τὸ ποσὸν τῶν 5,000,000 δραχμῶν.

§197Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Διὰ νὰ εἶσθε ἐν τῇ ἀκριβείᾳ, σᾶς δηλῶ τὰ ἑξῆς: Ὁ Διευθυντὴς τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν ἐζήτησεν οἴκοθεν νὰ μὲ ἐπισκεφθῇ καὶ μοὶ ἐκθέσῃ τὰς ἀντιλήψεις του. Δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποκρούσω τὴν παράκλησιν αὐτήν, πολὺ περισσότερον ἀφοῦ ἐπρόκειτο περὶ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον ἔθιγεν αὐτόν. Τοῦτο ὅμως δὲν εἶχε καμμίαν ἐπιρροὴν εἰς τὴν ἀπόφασιν, εἰς τὴν ὁποίαν κατέληξα.

§198Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Τὸ δέχομαι αὐτό.

§199Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ἑπομένως δὲν ἐκλήθη.

§200Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τὸ νομοσχέδιον, ὅπως ὑπεβλήθη, δὲν ἔχει κανένα λόγον ψηφίσεως, διότι διὰ διατάξεως ἡ ὁποία παρεισέφρησε τίποτε ἄλλο ἀποτέλεσμα δὲν θὰ δώσῃ ἂν ψηφισθῇ παρὰ τὴν μονιμοποίησιν τῆς διεξαγομένης κυβείας τοῦ συναλλάγματος.

§201Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ὅταν θὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν, τότε θὰ εἴπωμεν ἂν θεραπεύει τὴν ἀνάγκην τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκει ἢ ἂν τὸ νομοσχέδιον τὸ ἰδικόν σας ἐθεράπευεν ἄλλην ἀνάγκην.

§202Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Πρὸ καιροῦ εἶχα διαβάσει εἰς κάποιαν ἐφημερίδα ἀντιπολιτευομένην κάτι τι σχετικὸν μὲ ὑμᾶς. Ἤθελα νὰ μάθω πῶς δὲν σᾶς ἔκαμεν ἐντύπωσιν ἡ ἀρθρογραφία ἐκείνη τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν σᾶς ἔκαμε τόσην ἐντύπωσιν ἡ ἀρθρογραφία τῆς «Δημοκρατίας». Ἔγραφεν ὅτι ἐκ τοῦ ἐλέγχου περὶ Τραπεζῶν ἐζημιώθητε 1,000,000 καὶ ἀπὸ τὰ φάρμακα τῆς Γερμανίας ἐζημιώθητε περὶ τὰ 2,000,000. Θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας νὰ μᾶς δώσῃ σχετικὰς πληροφορίας.

§203Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Κύριοι συνάδελφοι, τὸ γεγονὸς εἶναι τὸ ἑξῆς: Ἡ ἐφημερὶς «Ἑστία» ἀνέγραψε πράγματι ὅτι εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ἐγένοντο διάφοροι καταχρήσεις, χωρὶς νὰ γράφῃ πότε ἐγένοντο. Πιθανώτατα εἶχεν ὑπ’ ὄψιν της δημοσίευμα ἄλλης ἐφημερίδος, τὸ ὁποῖον ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἀνέγνωσα. Κατόπιν τούτου ἦλθεν ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Πρωτοδικῶν, ὁ ὁποῖος ἐνήργησεν ἀνακρίσεις, ἀλλὰ τὸ πόρισμα τῶν ἀνακρίσεων δὲν μοὶ ἐγένετο γνωστὸν καὶ ἑπομένως δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ σᾶς δώσω καμμίαν πληροφορίαν. Ὅσον ἀφορᾷ διὰ τὰ φάρμακα τῆς Γερμανίας, ἐγὼ ἔλαβον τὸ μέτρον καὶ ἐξετέθησαν διὰ δημοπρασίας, ἀντὶ τοῦ μέτρου τὸ ὁποῖον ἐτήρει ὁ κ. συνάδελφος. Πράγματι ἡ Ὑπηρεσία ἦτο ὑπὲρ τοῦ μέτρου τὸ ὁποῖον ἐτήρει μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης ὁ κ. συνάδελφος. Ἐθεώρησα ὅμως ὅτι διὰ ποσὸν τόσον μέγα, ἀντιπροσωπεῦον ἑκατομμύρια, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ μέτρον ἐκεῖνο καὶ ἤλλαξα μέθοδον καὶ ἐξέθηκα ταῦτα εἰς δημοπρασίαν. Ταῦτα μόνον δύναμαι νὰ σᾶς ἀνακοινώσω.

§204Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ἰδίως διὰ τὰ φάρμακα τὰ ὁποῖα ἐλάβαμεν ἔναντι τῆς γερμανικῆς ἀποζημιώσεως, ἔμαθον τὰ ἑξῆς: Σειραὶ «606», αἱ ὁποῖαι εἰς τὴν ἀγορὰν εἶχον 45 δραχμάς, ἐπωλήθησαν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον σας πρὸς 24 ἢ 26 δραχμάς.

§205Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Θὰ σᾶς δώσω ἐγὼ τὰς πληροφορίας ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Πραγματικῶς ἐπωλήθησαν τοιαῦτα φάρμακα. Ὑπάρχει Νομοθετικὸν Διάταγμα τὸ ὁποῖον ὁρίζει ὅτι ἡ διάθεσις τῶν φαρμάκων αὐτῶν γίνεται κατόπιν καθορισμοῦ τῆς τιμῆς ὑπὸ Ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν συμμετέχουν ἀνώτεροι ὑπάλληλοι τοῦ Ὑπουργείου. Ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη συνῆλθε καὶ καθώρισε τὰς τιμάς. Ἐπωλήθησαν δὲ ποσότητες φαρμάκων ἐπὶ τῇ βάσει ὄχι τῶν τιμῶν τὰς ὁποίας εἶχε κρίνει ἡ Ἐπιτροπή, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει πολὺ ἀνωτέρων. Ἡ ἐνέργειά μου, ὄχι μόνον τυπικῶς, ἀλλὰ καὶ οὐσιαστικῶς εἶναι ἀπολύτως σύμφωνος, θὰ ἐπεθύμουν δὲ νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα διὰ νὰ ὁμιλήσω ἐκτενέστερον καὶ διὰ τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον διετέθησαν τὰ φάρμακα αὐτὰ καὶ ποῖα πρόσωπα ὑπέβαλον τέλος πάντων αἰτήσεις. Τὴν στιγμὴν αὐτὴν δὲν ἠμπορῶ νὰ ὁμιλήσω, διότι διετέθησαν κατόπιν συστάσεων, ὅπως πάντοτε, ὅτε ἤμην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, κατόπιν συστάσεων πληρεξουσίων. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ποῖα εἶναι τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἴσως παρευρίσκονται αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐδῶ. Εἶμαι πρόθυμος νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα διὰ νὰ συζητήσωμεν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Θεσσαλονίκης πολιτευτήν, δὲν ἠμπορῶ νὰ τὸν παρακολουθήσω καὶ νὰ κατέλθω εἰς τοιοῦτον ἐπίπεδον. Τοῦτο μόνον τοῦ λέγω, ὅτι πᾶσα ἐνέργεια εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἦτο τοιαύτη, ὥστε δύναμαι νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἀφῆκεν ἐποχὴν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον διὰ τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως. Ἐὰν δὲ ἐγὼ εἶχον τοιαύτην ἀντίληψιν, δὲν θὰ ἔφευγα τοῦ Ὑπουργείου, εἰς τὸ ὁποῖον ἠμποροῦσα νὰ παραμείνω ἐπὶ πολύ. Θὰ ηὐχόμην οἱ προκάτοχοι καὶ οἱ διάδοχοι νὰ διαχειρισθῶσι τὰ δημόσια συμφέροντα ὅπως τὰ διεχειρίσθην ἐγώ. Ἀντιθέτως ἄλλα νομοσχέδια φύσεως προσωπικῆς κατέχουσι προνομιακὴν θέσιν τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως, ὅπως αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον «περὶ αὐξήσεως τῶν θέσεων 20 χρηματιστῶν». Ἀλλ’ ἂς μὴ ἐνδιατρίψω περὶ αὐτοῦ, οὔτε περὶ τοῦ τρόπου δι’ οὗ ἐπεζήτησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ψηφισθῇ ἡ σύμβασις Μαρκόνι, διότι ἐξαιρετικῶς ἔτυχεν ἐκείνην τὴν ἑσπέραν νὰ μὴ παρακολουθήσω τὴν συνεδρίασιν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἐφάνη τόσον ἐπιφυλακτικὸς εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐλέγχου τῶν Ἀνωνύμων Ἑταιρειῶν, κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν εἶχε λησμονήσει ὅτι ἐπρόκειτο περὶ σοβαρωτάτου νομοσχεδίου συνεπαγομένου δέσμευσιν τοῦ Δημοσίου διὰ 30 ἔτη. Εἶχε λησμονήσει ὅτι μόλις τυπικῶς διῆλθε τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἔκαμε δήλωσιν ὁ πληρεξούσιος Λευκάδος κ. Σολδάτος ὅτι ἡ γνωμοδότησις τῆς Ἐπιτροπῆς ἐγένετο ἐν διαστήματι μιᾶς ἡμέρας ἐξαιρεσίμου μάλιστα. Εἶχε λησμονήσει ὅτι δὲν εἶχον ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν τροποποιήσεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον γίνει ἀπὸ τὸ Συμβούλιον τῆς ραδιοτηλεγραφικῆς Ὑπηρεσίας πρὸς ὄφελος τοῦ Δημοσίου. Εἶχε λησμονήσει ἐπὶ πλέον ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν εἶχε κἂν ἀναγνώσει νομοσχέδιον τόσον σοβαρὸν καὶ ὅμως ἤρχετο καὶ παρεκάλει τοὺς πληρεξουσίους νὰ προβῶσιν εἰς τὴν ψήφισιν αὐτοῦ. Δὲν θέλω νὰ εἴπω τοὺς λόγους. Ἁπλῶς ἀναφέρω τὸ γεγονὸς τοῦτο παρακαλῶν τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ κρίνωσι τὴν συμπεριφορὰν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν ἐπέδειξε μεταξὺ ἑνὸς ναμοσχεδίου περὶ ἐλέγχου τῶν Ἀνωνύμων Ἑταιρειῶν καὶ....

§206Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ μὴ λέγητε ἀνακριβείας. Ἐγὼ ἠμπόδισα τὴν κατ’ ἀρχὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου...

§207Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Νὰ μὴ θυμώνετε· διότι εἶσθε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ εἶσθε ψύχραιμος.

§208Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός).... ἠμπόδισα τὴν κατ’ ἀρχὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου πρὸ τῆς τυπώσεως καὶ διανομῆς αὐτοῦ, συμφώνως πρὸς τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν εἴχομεν λάβει εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ ἐναντίον τῆς ὁποίας σεῖς ἐπεδιώξατε νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν σύμβασιν Μαρκόνι, αὐτὴ ἦτο κατατεθειμένη ἀπὸ διμήνου εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπήν. Ἦτο σύμβασις ἡ ὁποία κατηρτίσθη ὅτε προΐστατο τῆς Κυβερνήσεως ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος. Ὑποστηρίζω ὅμως καὶ ἐγὼ τὴν σύμβασιν αὐτήν. Ἐὰν ἐματαιώθη ἡ ψήφισίς της, ἐματαιώθη διότι ἠγέρθησαν ἀντιδράσεις εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ λόγῳ τοῦ προκεχωρηκότος τῆς ὥρας δὲν ἠδυνάμην νὰ δώσω τὰς ἀναγκαίας ἐπεξηγήσεις. Θὰ ἔλθῃ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Συνέλευσις θὰ θεωρήσῃ ἀπαραίτητον τὴν ψήφισιν τῆς συμβάσεως ἐκείνης. Διατί λοιπὸν ὁμιλεῖτε κατὰ τρόπον ὁ ὁποῖος δὲν ἐπιτρέπεται; Ἐὰν ἀντέδρασα κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἐλέγχου τῶν Ἀνωνύμων Ἑταιρειῶν, ἀντέδρασα διότι ὁ Διευθυντὴς τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν μοὶ ὡμίλησε. Σᾶς εἶπον ὅτι οἱ τραπεζιτικοὶ κύκλοι διαμαρτύρονται καὶ τοὺς ὑπεσχέθην νὰ ἀκούσωμεν τὰς διαμαρτυρίας των καὶ τοὺς ἰσχυρισμούς των. Νομίζω ὅτι μία Κυβέρνησις, ὅταν πρόκειται νὰ θίξῃ συμφέροντα ὁμαδικά, εἶναι ὑποχρεωμένη, πρὶν λάβῃ τὰ κρατικὰ μέτρα, νὰ ἀκούσῃ καὶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι παραπονοῦνται ὅτι ζημιώνονται ἐκ τῶν νομοθετικῶν μέτρων. Ἦτο στοιχειώδης ὑποχρέωσις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐξ αὐτοῦ δὲν ἕπεται ὅτι παρεπείσθη ἡ Κυβέρνησις νὰ ματαιώσῃ ἢ νὰ ἀναβάλῃ τὸ νομοσχέδιόν σας. Καὶ δι’ αὐτό, ἂν τὸ μελετήσητε, θὰ εὕρητε ὅτι τὸ νομοσχέδιόν σας ὑπέστη σοβαρὰς τροποποιήσεως.

§209Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Τὰς ὑποδείξεις τῶν Τραπεζῶν τὰς εἴχομεν λάβει ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἡ ὁποία ἦτο τὸ μόνον πρόσωπον διὰ νὰ δώσῃ πληροφορίας.

§210Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἀντιτίθεται καὶ σήμερον κατὰ τοῦ νομοσχεδίου.

§211Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Καὶ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα καὶ ἡ Λαϊκὴ καὶ ἡ τῶν Ἀθηνῶν καὶ ἡ Ἰωνικὴ διεμαρτυρήθησαν διὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου. Δὲν ἦτο δυνατὸν δὲ ἢ νὰ ἀκούσωμεν ἐκείνους, τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα ἐθίγοντο διὰ τοῦ νομοσχεδίου.

§212Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἐὰν δὲν διεμαρτύροντο, θὰ ἦτο πολὺ περίεργον. Ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ ἑνὸς μηνὸς εἶχον εἴπει ἀνεπιφυλάκτως ὅτι ἡ Κυβέρνησις νοσεῖ. Σήμερον δύναμαι νὰ προσθέσω ὅτι ἡ νόσος ἐπροχώρησε μὲ καλπασμὸν ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ πλειοψηφία τῆς Κυβερνήσεως ἐξησθένησε διὰ τῆς ἀποχωρήσεως τῶν παραιτηθέντων Ὑπουργῶν καὶ διέπραξε πολλὰ κυβερνητικὰ σφάλματα. Ἡ νοσηρὰ δὲ αὕτη κατάστασις εἶναι αἱ ἐκδηλώσεις εἰς τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον, τὰ γεγονότα τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου τὰ ὁποῖα κατηγγέλθησαν, ὁ τρόπος τῆς συνάψεως καὶ τῆς ψηφίσεως τῶν διαφόρων νομοσχεδίων, ὁ ὁποῖος εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἔκαμεν ἐντύπωσιν εἰς ὅλους τοὺς πληρεξουσίους, καὶ ἡ παρέλκυσις ἐπὶ ζητήματος σοβαρωτάτου οἷον εἶναι ὁ καταρτισμὸς τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου καὶ ἡ ψήφισις τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Συνέλευσις διέρχεται ὥρας καὶ ἡμέρας διὰ τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων δευτερευούσης σημασίας. Κατηγορήθη, κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς δι’ ἔλλειψιν σθένους, διότι μολονότι ἔσυρεν ὄπισθέν του τὴν πλειοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του πρὸ τῆς ἐμφανίσεως δύο συνταγματαρχῶν ἀξιούντων τὴν παραίτησιν αὐτοῦ. Δὲν γνωρίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπὸ ποίας περιστάσεις ἔλαβε χώραν τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο, ἂν ὄντως ἠσκήθη πίεσις....

§213Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι εἶναι ἡ πεντηκοστὴ ἢ ἑκατοστὴ φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ὑποχρεωθῶ νὰ δηλώσω ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὴν παραίτησίν μου οἱασδήποτε φύσεως στρατιωτικὴ κίνησις, διότι ἡ Κυβέρνησις ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τάξιν καὶ τὸ ἔπραξε καὶ ἐναντίον τῶν δύο ἀξιωματικῶν καὶ ἐναντίον ἐκείνων οἱ ὁποῖοι προέβησαν εἰς στρατιωτικὰς ἐπεμβάσεις. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπηρέασε τὴν τότε Κυβέρνησιν καὶ ἐξηνάγκασεν αὐτὴν εἰς παραίτησιν εἶναι ὁ Λαϊκὸς ἀγὼν εἰς τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ κατέλθωμεν καὶ εἰς τὸν ὁποῖον ἦτο ἀδύνατον νὰ κατέλθωμεν ὑφ’ οὓς ὅρους ἔτεινε νὰ διαμορφώσῃ ἡ ἑτέρα μερὶς τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως, δηλαδὴ ἡ διάσπασις τοῦ κοινοῦ δημοκρατικοῦ ἀγῶνος. Καὶ ἀπεσύρθη ἡ Κυβέρνησις ἵνα ἐπιτευχθῇ ἡ ἑνότης. Ποσάκις πρέπει νὰ λεχθῇ τοῦτο διὰ νὰ ἐξαλειφθῇ πᾶσα ὑπόνοια ὅτι οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν μία Κυβέρνησις, ὡς ἡ ἰδική μας, νὰ σκεφθῇ νὰ ἀποχωρήσῃ ἐκ τοῦ ὅτι 2 ἢ 3 ἀξιωματικοὶ ἢ οἱοσδήποτε ἀριθμὸς ἀξιωματικῶν θὰ ἐσκέπτετο νὰ ἐπιβάλῃ τὴν βούλησιν αὐτοῦ ἢ τὰς ἰδέας αὐτοῦ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως. Τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον. Οὔτε εἰς τὸν χαρακτῆρα ἡμῶν ἔγκειται οὔτε εἰς τὴν ἱστορίαν ἡμῶν.

§214Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἠσκήθη πίεσις κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας συναδέλφου. Ἐγὼ θέλω ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου νὰ ἐξαγάγω τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ παραίτησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ τὸν ἀνύψωσεν εἰς τὴν συνείδησιν πάντων τῶν δυναμένων νὰ ἐκτιμήσουν τὴν σημασίαν τῆς χειρονομίας ταύτης, διότι τὸν ἀπέδειξεν ὑπέρτερον προσωπικῶν ἐγωϊσμῶν, ἐνδιαφερόμενον μόνον διὰ τὸ γενικὸν συμφέρον, διότι ἀπέδειξεν ὅτι ἔχει ὡς δόγμα τῆς πολιτικῆς του ζωῆς νὰ θεωρῇ τὴν Ἀρχὴν οὐχὶ ὡς σκοπὸν ἀλλ’ ὡς μέσον, καὶ μολονότι εἶχε πλειοψηφίαν 262 πληρεξουσίων ἔναντι 107, ἐθεώρησεν ὀρθὸν νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς Ἀρχῆς, διότι οὕτως ἐπίστευεν ὅτι ἐξυπηρετεῖ τὰ γενικώτερα συμφέροντα τῆς Χώρας καὶ διηυκόλυνε τὴν κατάστασιν. Δὲν ὑπάρχει, κύριοι πληρεξούσιοι, μεγαλύτερον ἐλάττωμα διὰ τὸν πολιτικὸν ἄνδρα ἀπὸ τὴν φιλαρχίαν. Δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἀποτελεῖ ἀνυπέρβλητον πρόσκομμα δι’ ἀνωτέραν πολιτικὴν σταδιοδρομίαν. Δυστυχῶς εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι τοῦ ἐλαττώματος τούτου δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένος ἐντελῶς ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀπὸ τῆς τελευταίας ψηφοφορίας, καθ’ ἣν δι’ ἀπεγνωσμένων προσπαθειῶν ἡ Κυβέρνησις συνεκέντρωσε πλειονοψηφίαν 35 ψήφων, ψήφων συμμαχικῶν καὶ ψήφων ἀνοχῆς, ἡ Κυβέρνησις θὰ ὤφειλε νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν Ἀρχὴν καὶ χάριν τοῦ γενικωτέρου συμφέροντος τῆς Χώρας καὶ χάριν τοῦ ἰδίου αὐτῆς συμφέροντος. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ εἴπω τί γίνεται εἰς ἄλλα Κοινοβούλια, ὅπου πολλάκις Πρόεδροι Κυβερνήσεων ἔχοντες μεγάλην πλειονοψηφίαν ἐγκαταλείπουν τὴν Ἀρχὴν εἴτε διότι ἀντιλαμβάνονται ὅτι εὑρίσκονται ἐν δυσαρμονίᾳ πρὸς τὴν Κοινὴν Γνώμην, εἴτε διότι ἀντιλαμβάνονται ὅτι ἡ ἀσκουμένη ἀντίδρασις ἐναντίον των δυσχεραίνει ὑπερμέτρως τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἔχουν ἀναλάβει. Φεύγων τότε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἀπεκόμιζε τίτλους, τοὺς ὁποίους δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἐκτιμήσῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐπιμένων ὅμως νὰ παραμένῃ εἰς τὴν Ἀρχὴν θ’ ἀποκτήσῃ τὸν χαρακτηρισμὸν τῆς φιλαρχίας, ὅστις δὲν εἶναι ἐποικοδομητικὸς διὰ τὴν πολιτικήν του σταδιοδρομίαν, τὴν ὁποίαν ἤδη ἔχει χαράξει, διότι ἐπιμένων νὰ κυβερνᾷ τὴν Χώραν μὲ τόσην μικρὰν πλειονοψηφίαν, κατ’ ἀνάγκην εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ παρεκκλίνῃ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ προγράμματός του ὑποκύπτων εἰς προσωπικὰς ἀξιώσεις καὶ μεταχειριζόμενος μέσα, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ μετεχειρίζετο ἂν εἶχε μεγαλυτέραν πλειονοψηφίαν καὶ ἂν ἠδύνατο νὰ κυβερνᾷ ὅπως ἐκυβέρνα εἰς τὰς ἀρχάς. Συντελεῖ ἀτυχῶς εἰς τὴν ἐλάττωσιν τοῦ κύρους τῆς Συνελεύσεως, κύρους τὸ ὁποῖον ἔχομεν ὅλοι καθῆκον νὰ διατηρήσωμεν ἀμείωτον, διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη καὶ λόγῳ τῆς συνθέσεώς της καὶ λόγῳ τῆς ἀπουσίας ἀντιπροσώπων μεγάλης πολιτικῆς μερίδος παρουσιάζει εὐπαθέστατον τὸν ὀργανισμὸν καὶ διότι πρέπει νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀκολουθήσωμεν ἀπροσκόπτως τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον τὸν ὁποῖον ἠκολουθήσαμεν, καὶ εἰς τὸ τέρμα τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ φθάσωμεν πάσῃ θυσίᾳ. Δυστυχῶς τὸ καθῆκον τοῦτο δὲν ἐξετελέσαμεν καὶ ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἡ πλειονοψηφία καὶ ὅλως ἰδιαιτέρως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πολιτευτής, ὅστις, μολονότι δέχεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπέστη μεγίστην φθοράν, ἐν τούτοις ἐξακολουθεῖ νὰ παρέχῃ τὴν ὑποστήριξίν του πρὸς αὐτὴν ἐπὶ τῇ δικαιολογίᾳ ὅτι κυβερνητικὴ μεταβολὴ θὰ ἐκρίνετο εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ὡς ἔχουσα τὴν σημασίαν ἀσταθείας τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Δὲν συμφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην ταύτην τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, διότι ἐν περιπτώσει κυβερνητικῆς κρίσεως ἡ Κυβέρνησις θὰ καταρτισθῇ ἐκ τῆς Συνελεύσεως ταύτης, τῆς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀμφισβητηθῇ ὁ δημοκρατικὸς χαρακτήρ. Ὅλοι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες οἱ παρακαθήμενοι ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ καὶ δυνάμενοι δεδικαιολογημένως νὰ ἀποβλέπωσιν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἔχουν ἀκλόνητον πίστιν εἰς τὸ δημοκρατικὸν ἰδεῶδες. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν γνωρίζω καμμίαν ἐξαίρεσιν τοῦ κανόνος τούτου. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶ ὅτι μεταβολὴ κυβερνητικὴ θὰ ἡρμηνεύετο καθ’ ὃν τρόπον νομίζει ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς Πατρῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἐφόσον τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀπερχομένην θὰ διεδέχετο νέα Κυβέρνησις ἐκ τῆς Συνελεύσεως, τῆς ὁποίας ὁ δημοκρατικὸς χαρακτὴρ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ ἐν ἀμφιβόλῳ. Ἄλλως τε ἡ μεταβολὴ Κυβερνήσεων εἶναι σύνηθες γεγονός, καὶ ἐφόσον ἡ μεταβολὴ θὰ ἐπήρχετο καθ’ ὃν τρόπον ὑπέδειξα, ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς Πατρῶν δὲν εὑρίσκεται ἐν δικαίῳ. Καὶ ἂν ἀκόμη ἡ ἑρμηνεία αὕτη ἐδίδετο εἰς τὸ ἐξωτερικὸν εἰς τὴν κυβερνητικὴν μεταβολήν, θὰ δεχθῇ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς ὅτι ἡ ζημία ἡ ὁποία θὰ ἐγίνετο ἐκ τούτου θὰ εἶναι πολὺ μικροτέρα ἐκείνης, ἥτις ἐπέρχεται εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα διὰ τῆς παραμονῆς εἰς τὴν Ἀρχὴν Κυβερνήσεως ὑποστάσης τοιαύτην φθοράν. Τὸ λεγόμενον ὅτι ἐν περιπτώσει κυβερνήσεως μᾶς ἀναμένει τὸ κυβερνητικὸν χάος καὶ ἀκυβερνησία, εἶναι ἀνάξιον ἀνασκευῆς. Ὁ κίνδυνος αὐτὸς τοῦ κυβερνητικοῦ χάους καὶ τῆς ἀκυβερνησίας τοῦ Τόπου ὑπάρχει διὰ τῆς παραμονῆς τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀρχήν. Κίνδυνος πραγματικοῦ χάους καὶ κίνδυνος ταχέος τερματισμοῦ τοῦ βίου τῆς Συνελεύσεως ὑπάρχει, ἂν δὲν ἀνοιχθῇ ἡ ἀσφαλιστικὴ δικλὶς διὰ νὰ ἐξέλθουν ἐκεῖθεν οἱ ἀτμοὶ τῆς δυσφορίας τῆς Κοινῆς Γνώμης, δὲν ἐξετάζω δικαιολογημένης ἢ μή, δυσφορίας τῆς ὁποίας οἱ ἦχοι ἀκούονται εὐκρινῶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἡ πρᾶξις αὕτη θὰ ἀπετέλει χειρονομίαν πολιτικῆς συνέσεως καὶ ἐκπλήρωσιν στοιχειώδους καθήκοντος, οἱ δὲ πληρεξούσιοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἐνέμενον εἰς τὴν γνώμην των, παρέχοντες τὴν ὑποστήριξίν των εἰς τὴν Κυβέρνησιν, παρ’ ὅλην τὴν φθορὰν τὴν ὁποίαν ὑπέστη, θὰ καθίσταντο ὑπεύθυνοι ἀπέναντι τῆς Ἱστορίας, διότι δὲν διστάζω νὰ διακηρύξω καὶ πάλιν ὅτι κίνδυνος ἀδόξου καὶ ταχέος τερματισμοῦ τῆς Συνελεύσεως ὑπάρχει, ἂν δὲν ἀνοιχθῇ ἡ ἀσφαλιστικὴ δικλείς.

§215Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἐπιτρέπετε; Εἴπετε εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου σας ὅτι τὰ γενόμενα ἐν Θεσσαλονίκῃ δημιουργοῦν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἤθελα νὰ καθωρίζατε τὴν περίπτωσιν καθ’ ἣν νομίζετε ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑπεύθυνος, διὰ νὰ φωτισθῶ διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν ἑνὸς καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς ἐμέ.

§216Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δὲν γνωρίζω τὰς λεπτομερείας, ἀλλ’ ἂν στρατιῶται, ὄργανα στρατιωτικά, προέβησαν εἰς τὴν πρᾶξιν αὐτήν, βεβαίως διὰ τὴν πρᾶξιν αὐτὴν εὐθύνεται ἡ Κυβέρνησις ἢ μᾶλλον ὁ προϊστάμενος ἀξιωματικός. Ἀλλά, ἐπαναλαμβάνω, δὲν γνωρίζω τὰς λεπτομερείας.

§217Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἡ Κυβέρνησις ἐξέφρασε τὴν λύπην της καὶ διέταξε νὰ ληφθοῦν ὅλα τὰ ἐνδεικνυόμενα μέτρα. Κατὰ ποίαν ἐκδοχὴν θὰ θεωρηθῇ ὑπεύθυνος;

§218Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶμαι ὑποχρεωμένος....

§219ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον, κ. Θεοχάρη. Σᾶς ἐγγράφω, ἂν θέλετε....

§220Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, παρακαλῶ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι ἡ τροπὴ τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐγερθέντος ζητήματος εἶναι πρωτοφανὴς εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ χρονικά. Ἐγένετο μία ἐπερώτησις ἐκ μέρους τοῦ ἐκ Μαντινείας κ. πληρεξουσίου, ἡ ὁποία προεκάλεσε δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ τοὐλάχιστον γνωρίζω ὅτι εἰς ὅλα τὰ Κοινοβούλια τοῦ κόσμου τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἐπακολουθοῦν αἱ δηλώσεις τῶν ἀρχηγῶν τῶν ὁμάδων. Ἀντὶ τούτου βλέπομεν νὰ λαμβάνουν τὸν λόγον ὅλοι οἱ ὀπαδοί, οἱ δὲ ἀρχηγοὶ κάθηνται καὶ ἀναμένουν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τὴν τροπὴν αὐτὴν τῆς συζητήσεως.

§221ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Προμπονᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§222Δ. ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, μὲ ὅλον τὸν σεβασμὸν τὸν ὁποῖον ἔχω πρὸς τὰ πρόσωπα, τὰ ἀπαρτίζοντα τὴν Κυβέρνησιν, δὲν δύναμαι ἢ νὰ ἐκφράσω τὴν μεγίστην μου λύπην κατὰ τῆς ἀδρανείας καὶ ἀδιαφορίας, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ἡ Κυβέρνησις πρὸς μίαν σοβαρωτάτην ὑπόθεσιν, ἡ ὁποία συνεκίνησεν ὁλόκληρον τὸ Πανελλήνιον. Διότι εἶναι πρωτάκουστον εἰς τὰ χρονικὰ νὰ δοθῶσιν ἑκατομμύρια ὁλόκληρα ἄνευ δημοπρασίας. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι κατώρθωσα μόνος μου ἀπὸ γεωργὸς νὰ σπουδάσω καὶ νὰ γίνω ἐπιστήμων μὲ δύο διπλώματα.

§223ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποία Κυβέρνησις τὰ παρεχώρησε;

§224Δ. ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀλλὰ τὴν Ἐπανάστασιν τὴν ἐξεμεταλλεύθησαν οἱ διάφοροι ἐπιτήδειοι, οἱ ὁποῖοι, ὡς παράσιτα τὰ ὁποῖα ἀναφύονται εἰς τὰς ῥίζας τῶν δένδρων, προσεκολλήθησαν εἰς αὐτήν. Διὰ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἠναγκάσθην νὰ δημοσιογραφήσω, διὰ νὰ συγκινήσω τὴν Κυβέρνησιν ἐδαπάνησα χιλιάδας δραχμῶν, ἐξέδωσα φυλλάδια τὰ ὁποῖα ἐκυκλοφόρησαν ἐνταῦθα καὶ ἀνέπτυσσα ὅτι ὑπάρχουν 37 λόγοι ἀκυρώσεως, ἀλλὰ τίποτε. Καὶ κατόπιν αὐτῶν ἤθελα νὰ ἐρωτήσω: Ποῖον εἶναι τὸ καθῆκον τῶν Κυβερνήσεων, νὰ ἔρχωνται ἐνταῦθα, νὰ συζητοῦν ἀερολογήματα καὶ νὰ ἀσχολοῦνται μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ καθενὸς ἐξ ἡμῶν ἢ μὲ τὰ γενικὰ συμφέροντα; Ἂν ὁ σκοπὸς διὰ τὸν ὁποῖον ἤλθομεν ἐδῶ εἶναι νὰ ἐξυπηρετήσωμεν τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος μας καὶ νὰ πατάξωμεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι λυμαίνονται τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου, κρυπτόμενοι ὄπισθεν δημοσιογράφων ἢ ὄπισθεν φραμπαλάδων, τότε νὰ φύγωμεν ἀπ’ ἐδῶ. Ἄν καθῆκόν μας εἶναι νὰ ὑπεραμυνώμεθα τῶν συμφερόντων τῆς Πατρίδος μας, παρακαλῶ νὰ συνηγορήσητε ὅλοι ὅπως ἀκυρωθῇ ἡ αἰσχροτάτη αὐτὴ σύμβασις, διότι δὲν εἶναι μόνον τὰ 5½ ἑκατομμύρια τὰ ὁποῖα λαμβάνει ὁ ἀδελφὸς τοῦ δημοσιογράφου Πρωτονοταρίου ἄνευ δημοπρασίας, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἄλλα. Θὰ σᾶς παρακαλέσω πολύ, κύριοι συνάδελφοι, νὰ μὲ βοηθήσητε εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν, νὰ ἀνατραπῇ αὐτὴ ἡ σύμβασις, διότι θὰ προκαλέσῃ ἐπανάστασιν εἰς τὴν Νάξον καὶ διότι θὰ ζημιωθῇ ἐφέτος 30.000.000 τὸ Δημόσιον ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῆς σμύριδος. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους πολλάκις ὑπέβαλον εἰς τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως ἱκετευτικῶς, ἀφοῦ δὲν κατώρθωσα μὲ τὸ κῦρος τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχῃ εἷς πληρεξούσιος νὰ τὸ ἐπιτύχω, δι’ αὐτὸ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐγκαταλείψω τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε ὑπεστήριζα.

§225ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετρίτης ἔχει τὸν λόγον.

§226Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Θὰ ὁμιλήσω, κύριοι, εἰς τὸ στρατιωτικὸν μέρος τοῦ ζητήματος μόνον, ἐκθέτων δι’ ὀλίγων τὴν γνώμην μου, γνώμην ἑνὸς ὁ ὁποῖος διετήρησε τὴν στρατιωτικήν του ἰδιότητα καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ 1915 καὶ ἐντεῦθεν διήλθομεν. Καὶ ἑπομένως ἡ γνώμη αὐτὴ δύναται νὰ ἔχῃ βαρύτητά τινα εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος. Ἐκ τῆς ἐπικοινωνίας μετὰ τῶν συναδέλφων τοῦ Στρατοῦ ἐπείσθην ὅτι ἡ μεγίστη πλειονότης τῶν ἀξιωματικῶν ἔχουσιν ἐπιδοθῆ εἰς τὰ ἔργα των καὶ οὐδεὶς εἶναι εἰς θέσιν πλέον νὰ ἀπομακρύνῃ αὐτοὺς ἐκ τούτων. Εἶναι φανερὸν ὅτι τὰ διαρρεύσαντα γεγονότα ἀφῆκαν ἴχνη ἐπὶ τοῦ πνεύματος τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ οἱ ἐκ τούτων ἔχοντες ἰσχυρὸν τὸν νοῦν, τὴν καρδίαν καὶ τὴν συνείδησιν ἐπανῆλθον ἤδη καὶ περιορίζονται εἰς τὰ ἔργα των, ἐνῷ τοὐναντίον εἶναι ἀναγκαία συνέπεια τῶν γεγονότων ὅπως ἄνδρες τινὲς ἀσθενεῖς τὸν χαρακτῆρα βραδύνωσι νὰ ἀφοσιωθοῦν πλήρως εἰς τὰ καθήκοντά των. Εἶναι τοῦτο, οὕτως εἰπεῖν, φυσικὸν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπαιτήσωμεν ἀπὸ ὅλους ὅπως συγχρόνως αἰσθανθῶσι τὴν ἀνάγκην τῆς πλήρους ἀφοσιώσεως εἰς τὰ ἔργα των. Τοῦτο πρέπει πάντες νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐν τῇ ἐξετάσει γεγονότων, ἐχόντων αἰτίαν τ’ ἀνωτέρω, καὶ τὰ ὁποῖα ἐνδεχομένως θὰ παρουσιασθῶσι καὶ εἰς τὸ μέλλον, νὰ μὴ ἀποδίδωμεν σημασίαν τὴν ὁποίαν δὲν κέκτηνται καὶ νὰ κάμωμεν σοβαρὰ τὰ ἀσήμαντα, δίδοντες οὕτως ἀφορμὴν εἰς ἐκμεταλλεύσεις αὐτῶν καὶ εἰς ἀφορμὰς συζητήσεων εἰς ὁλόκληρον πλέον τὸ Σῶμα τῶν ἀξιωματικῶν, διότι αἱ συζητήσεις αὐταὶ εἶναι ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι βλάπτουσι καὶ ὄχι τὰ ἀσήμαντα ἀντιπειθαρχικά, ἔστω, ἐπεισόδια, τὰ ὁποῖα ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία εἶναι εἰς θέσιν νὰ πατάξῃ καὶ πατάσσει. Ἵνα χαρακτηρίσωμεν τὴν σοβαρότητα τῶν ὑπὸ συζήτησιν διαδόσεων, θὰ ἀναφέρω τὰ ἑξῆς δύο γεγονότα: Πρὸ ἡμερῶν παρεκλήθην νὰ ὑποβάλω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν παράκλησιν Σώματος βοηθητικῶν ἀξιωματικῶν, ὅπως μὴ θέσῃ ἐν ἐφαρμογῇ Διάταγμα περὶ μεταβολῆς τῆς στολῆς τοῦ Σώματος τούτου. Ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν περιφέρῃ πρωτόκολλα ἢ θέλῃ νὰ γίνῃ δικτάτωρ, θὰ ἔσπευδε βεβαίως νὰ δεχθῇ τὴν παράκλησίν μου. Ἐν τούτοις ἡ ἀπάντησίς του πρὸς ἐμὲ ἦτο τόσον αὐστηρά, ὥστε μοὶ εἶπε τὰ ἑξῆς ἐπὶ λέξει: «Κύριε Πετρίτη, πρέπει νὰ μάθουν πάντες ὅτι ἢ θὰ κάμωμεν ἀληθῆ Στρατὸν ἢ πρέπει νὰ τὸν διαλύσωμεν τοιοῦτον Στρατόν». Ἕτερον γεγονὸς εἶναι τοῦτο: Ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νόμου «περὶ αὐξήσεως τῶν ἀποδοχῶν τῶν ἀξιωματικῶν» ἤκουα καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι συνάδελφοι τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λέγῃ: «Τώρα θὰ δυνάμεθα νὰ θέσωμεν πάντας τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς τὴν θέσιν των καὶ νὰ ἀπαιτήσωμεν ἀπ’ αὐτοὺς νὰ προσκολληθῶσιν ἀπολύτως εἰς τὰ καθήκοντά των». Δὲν νομίζω κατόπιν τούτων ὡς ἀληθὲς ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν περιφέρει διὰ τοῦ συνταγματάρχου Βουτσινᾶ πρωτόκολλον πρὸς ὑπογραφήν, διότι ἄλλως θὰ ὡμίλει διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ὁποίους ἤθελε νὰ παρασύρῃ ὑπὲρ τῶν σκοπῶν του. Ὁ σκοπὸς τῆς ὁμιλίας μου εἶναι ἡ σύστασις ὅπως ἀποφεύγωμεν τὴν δημιουργίαν σοβαρῶν συζητήσεων ἐπὶ ἀσημάντων ἀντιπειθαρχικῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι σοβαρὰν σημασίαν καὶ τὰ ὁποῖα, ὡς εἶπον, θὰ παρουσιάζωνται δυστυχῶς ἐπὶ ἀρκετὸν χρονικὸν διάστημα. Ἐκεῖνο, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ὁποῖον βλάπτει σοβαρῶς τὴν πειθαρχίαν τοῦ Στρατοῦ καὶ ἀπομακρύνει ἀφ’ ἡμῶν τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ πνεῦμα τῶν ἀξιωματικῶν θὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ἐπιθυμητὴν κατάστασιν, εἶναι ἡ γενίκευσις συζητήσεων ἐπὶ σοβαροποιουμένων ἀσημάντων ἀντιπειθαρχικῶν γεγονότων.

§227Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἰδεολόγος χαμένος μέσα εἰς τὴν τύρβην τῶν κομματικῶν παθῶν, τὰ ὁποῖα διασταυροῦνται μετὰ τῶν ἀντεγκλήσεων καὶ τῶν προσωπικῶν ὕβρεων, αἰσθάνομαι τὴν στιγμὴν αὐτὴν μεγάλην δυσκολίαν, διότι, χωρὶς νὰ ἔχω μεγάλας ἐλπίδας ἀπὸ πᾶσαν κυβερνητικὴν μεταβολὴν ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας, ἐν τούτοις εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξακολουθήσω ψηφίζων τὴν Κυβέρνησιν διὰ σοβαροὺς λόγους. Ἠλπίζομεν πάντες ὅτι ὑπὸ τὸ νέον καθεστὼς εἶχε παραχθῆ ἀτμόσφαιρα νέας διανοίας καὶ νέου βίου διὰ τῆς Ἑλλάδα. Ἐν τούτοις βλέπομεν ὅτι ἐξακολουθεῖ τὸ ἴδιον σύστημα τῶν παλαιῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι ὡδήγησαν τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα εἰς τὴν 1ην Νοεμβρίου. Ὅτι δὲ ἡ Κοινὴ Γνώμη ἀνησυχεῖ μεγάλως ὄχι μόνον ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐναντίον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅτι ἡ Κοινὴ Γνώμη εἶναι ἐναντίον μας δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀμφιβολία. Τοῦτο δὲ διότι ὅλοι πλανώμεθα, νομίζοντες ὅτι διὰ τῆς ἀλλαγῆς τῶν θεσμῶν καὶ τῶν προσώπων εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ ἀλλαγὴ τῶν πραγμάτων. Καὶ τὴν πλάνην αὐτὴν ἐδημιούργησεν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπηγγέλθη ἀλλαγὴν μεθόδων, ἀλλαγὴν τρόπου διοικήσεως, ἀλλαγήν, ἐπαναλαμβάνω, πραγμάτων, καὶ ἡ ὁποία ἠλπίσαμεν οὕτως ὅτι θὰ ἀπέβαινεν ἀφετηρία νέου ἐθνικοῦ πολιτικοῦ βίου. Δυστυχῶς ὅμως ἀπὸ τῶν πρώτων αὐτῆς βημάτων ἀντελήφθημεν ὅτι πάντα ταῦτα ἦσαν λόγοι κενοί. Ἀπὸ αὐτὸ τοῦτο τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ μέχρι τοῦδε τοὐλάχιστον, πείθεται πᾶς τις ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐλπίζῃ τίποτε ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Ἔφερεν αὕτη ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἐνεκρίθη, νομοθέτημα διὰ τοῦ ὁποίου ἀμνηστεύονται οἱ ἐγκληματίαι καὶ ὅλοι οἱ λῃστοφυγόδικοι Κρήτης...

§228Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Θὰ ἤθελον νὰ σᾶς πληροφορήσω ὅτι τὸ εὐεργέτημα τὸ τελευταῖον τὸ ὁποῖον ἐχορηγήθη δι’ εἰδικῆς διατάξεως περὶ τῶν ἀδικημάτων ἐν Κρήτῃ δημιουργεῖ κατάστασιν κατὰ πολὺ βαρυτέραν τῆς καταστάσεως, ἡ ὁποία εἶναι δημιουργημένη διὰ προγενεστέρων Διαταγμάτων. Καὶ σᾶς λέγω ὅτι ὁ λῃστὴς ὁ προσερχόμενος ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι ἐντὸς 20 ἡμερῶν ἔχει τὴν ἀναστολὴν τῆς ποινῆς του, ἐνῷ ὁ λῃστὴς ὁ προσερχόμενος ἐν Κρήτῃ ἐντὸς 20 ἡμερῶν δὲν ἔχει τὸ αὐτὸ προνόμιον· δὲν θὰ μείνῃ ἐκτὸς τῆς φυλακῆς παρὰ μόνον ὅταν παραμείνῃ εἰς τὰς φυλακὰς ἐπὶ μίαν διετίαν. Ἀφοῦ λοιπὸν ὑπάρχουν ἄλλοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἔξω, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ εἶναι μέσα, βγαίνουν καὶ αὐτοὶ ἔξω διὰ νὰ εἶναι ἴσοι. Εἶπον εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ ἀξιότιμος προκάτοχός μου, τοῦ ὁποίου τὸ ἔργον, ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Ἐννόμου Τάξεως, πᾶς τίμιος ἄνθρωπος εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἀναγνωρίσῃ, εἶπον ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου μετῆλθεν, ἐκτὸς τῶν ἄλλων μέσων τὰ ὁποῖα μετῆλθε κατὰ τῆς λῃστείας, μετῆλθε, λέγω, καὶ τὸ μέσον τῆς ἀμνηστίας. Ὑπεσχέθη εἰς τοὺς λῃστὰς ὅτι, ἂν ἐντὸς προθεσμίας ἤθελον προσέλθει, θὰ ἐτύγχανον τοῦ εὐεργετήματος τῆς ἀμνηστίας· καὶ σᾶς λέγω ὅτι πολὺ ὀλίγοι λῃσταὶ συνελήφθησαν ἀπὸ τὰ ἀποσπάσματα τῆς καταδιώξεως, ἐνῷ πλεῖστοι προσῆλθον, σχεδὸν 75%–80%. Καὶ ἐρωτῶ: Ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις τοῦ Κράτους ἀπέναντι αὐτῶν, ἂν ἠρνεῖτο τὴν ὑπόσχεσίν του; Τοιαῦτα εἰσηγήθην εἰς τὴν Συνέλευσιν διὰ τὸ νομοθέτημα τὸ ὁποῖον ἀφεώρα τὴν λῃστείαν ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι. Διὰ τὰς λοιπὰς διατάξεις τοῦ νομοθετήματος τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, αἵτινες ἀφεώρων τὴν Κρήτην, ἐζήτησα ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ, ὡς πληρεξούσιος Κρήτης, νὰ ἑνώσω τὴν φωνήν μου ὑπὲρ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοθετήματος. Ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι ὑπῆρχε τὸ πνεῦμα τὸ ἰδικόν μου, διὰ τὸν λόγον αὐτὸν τὸ νομοθέτημα εἶναι αὐστηρότερον διὰ τὴν Κρήτην. Ἀφοῦ δ’ ἅπαξ εὑρίσκοντο ἐκτὸς τῶν φυλακῶν ἐκεῖνοι οἵτινες ἦσαν ἐγκληματίαι ὑπὸ τὸ ἐπίσημον ἔνδυμα εἴτε ὡς σφετερισταὶ τοῦ δημοσίου χρήματος εἴτε ὡς φονεῖς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, θὰ ἀπετέλει ἔγκλημα ἂν ἐκρατοῦντο εἰς τὰς φυλακὰς ζωοκλέπται. Καὶ ἔφθασα, κύριοι, μέχρι τοῦ σημείου νὰ εἴπω ὅτι δὲν θὰ ἤμην εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ καύσω λιβανωτοὺς εἰς τὴν μνήμην τοῦ Δημητρακοπούλου, διότι ἀκριβῶς εἰς ἐκεῖνον ὀφείλομεν τὰς διατάξεις περὶ ἀναστολῆς ποινῶν, δυνάμει τῶν ὁποίων ἡμεῖς κατόπιν μετεβάλομεν τὰς φυλακὰς μὲ δύο ἐξόδους καὶ μίαν εἴσοδον. Ἀνήκει εἰς ἐμὲ ἡ εὐθύνη διὰ τὴν ἐπὶ τὸ αὐστηρότερον διαρρύθμισιν τῶν διατάξεων τοῦ νομοθετήματος καὶ ἡ εὐθύνη τοῦ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ Κράτος τὴν ὑπόσχεσιν τὴν ὁποίαν ἐπισήμως ἔδωσε. Θὰ ἔχω τὴν εὐθύνην διὰ τὰ ἄλλα μέτρα, διὰ τὰ νομοθετήματα αὐτὰ ἀπὸ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, ἀλλὰ δὲν μὲ εὐθύνουν τὰ νομοθετήματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα προγενεστέρως εἰσήχθησαν παρ’ ἡμῖν. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Ἀβραάμ, ἂν ἐπανειλημμένως δὲν τὸν παρεκάλεσα νὰ γίνῃ εἰσηγητὴς νομοθετήματος....

§229Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὸ νομοθέτημα τοῦτο εἶναι τόσον τερατῶδες καὶ ἐξήγειρε τόσον τὴν συνείδησιν τῶν πληρεξουσίων καὶ τοῦ ἔξω κόσμου, ὥστε καὶ ἡ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη νὰ δηλώσῃ ὅτι δὲν θὰ τὸ ἐφαρμόσῃ.

§230Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Δὲν ἔγινε τοιαύτη δήλωσις.

§231Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἔγινεν εἰς ἐμέ.

§232ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ δηλώσητε ἀπὸ ποῖον.

§233Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἔγινεν εἰς ἐμὲ ἐκ μέρους Ὑπουργοῦ.

§234ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τίνος Ὑπουργοῦ;

§235Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ἐγὼ δὲν ἔχω οὐδένα κομματικὸν δεσμὸν καὶ δὲν τὰ λέγω αὐτὰ διὰ νὰ κατηγορήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ εἶμαι ἐναντίος τοιούτων μέτρων. Οὔτε εἶμαι θαυμαστὴς τοῦ Δημητρακοπούλου, ὁ ὁποῖος ἔπραξε, λέγουν, πολλὰ ὑπὲρ τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλ’ ἔφερε καὶ τὸ νομοθέτημα τῆς ἀναστολῆς τῶν ποινῶν, διὰ τοῦ ὁποίου, ὅπως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως ἀνέφερε, πολλοὶ ἐξέρχονται ἀπὸ τὰς φυλακὰς καὶ ὀλίγοι εἰσέρχονται. Τὸ νομοθέτημα περὶ τῆς ἀναστολῆς τῶν ποινῶν εἶναι ἀντιγραφὴ ξένων νομοθεσιῶν, ἀλλὰ δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψιν οἱ ἀντιγράψαντες αὐτὸ ὅτι ἐκεῖ ὑπάρχουσι φυλακαὶ ἐκ τῶν ὁποίων οἱ ἐγκληματίαι ἐξέρχονται καλοὶ πολῖται. Ἐδῶ οἱ ἐγκληματοῦντες καταδικάζονται εἰς ἰσόβια δεσμά, μεταβάλλεται εὐκόλως ἡ ποινή των εἰς πρόσκαιρα δεσμὰ καὶ οἱ φρικαλεώτεροι τῶν κακούργων ἐξέρχονται μετ’ ὀλίγον, ἀπαλλασσόμενοι τῆς ποινῆς των. Ἡ κατάστασις εἶναι ἔργον ὅλων τῶν Κυβερνήσεων, ἀλλὰ δὲν ἐπερίμενα ἀπὸ Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐδημιούργησε τόσον αὐστηρὰς ποινὰς διὰ μικρὰ ἐγκλήματα, ὥστε τόσας θανατικὰς ἐκτελέσεις νὰ διαπράξῃ, νὰ εἰσαγάγῃ τοιοῦτον νομοθέτημα. Ἔχω ἀκούσει ὅτι διὰ τοῦ νομοθετήματος αὐτοῦ 1800 ἀμνηστεύονται μόνον ἐν Κρήτῃ.

§236Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Δὲν ἠξεύρω ἂν ἤμην παρὼν κατὰ τὴν συνεδρίασιν καθ’ ἣν ἐψηφίσθη τὸ νομοθέτημα αὐτό. Θὰ ἐνθυμοῦνται ὅμως οἱ κύριοι συνάδελφοι ὅτι τὴν ἐποχὴν τοῦ Κωνσταντινισμοῦ ἐδημιουργήθη ἐν Κρήτῃ μία κατάστασις ἡ ὁποία ἀπὸ ἀπόψεως ἐγκλήματος δύναται νὰ κληθῇ φυτώριον τοῦ ἐγκλήματος. Γνωρίζω ὅτι ἡ ἡ ἰδεολογία τῆς ἐγκληματικότητος αὐτῆς ἀνάγεται εἰς μίαν ἐποχὴν καθ’ ἣν τὰ Κωνσταντινικὰ στρατεύματα εἶχον σχηματίσει Μέτωπον καὶ ἐγκλημάτουν κατὰ τῆς τιμῆς καὶ τῆς ἐλευθερίας τῶν Κρητῶν, δι’ ὃ οἱ πλεῖστοι αὐτῶν ἠναγκάσθησαν νὰ ἀνέλθωσιν εἰς τὰ ὄρη καὶ ἐκεῖ νὰ συγκροτήσωσι τὴν ἄμυνάν των. Ἄρα δὲν πρόκειται περὶ ἐγκληματιῶν, πρόκειται περὶ ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζω ἂν δὲν ἔχουσι τὰ εὐγενῆ ψυχικὰ καὶ τὰ πατριωτικὰ φρονήματα ζωηρότερα ἀπὸ τὰ ἰδικά σας καὶ τὰ ἰδικά μου.

§237Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὸ νομοθέτημα δὲν ὁμιλεῖ μόνον περὶ παλαιῶν ἀδικημάτων· πρόκειται καὶ περὶ χθεσινῶν ἀδικημάτων. Ἐγὼ δὲν τὰ λέγω αὐτὰ διὰ νὰ προσβάλω τοὺς Κρῆτας, τα λέγω διὰ νὰ ὑπερασπίσω τὸν Κρητικὸν λαόν, διότι ὁ Κρητικὸς λαὸς εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ πάθῃ αὔριον ἐκ τῶν ἐγκληματιῶν αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐξέρχονται τῶν φυλακῶν.

§238ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ Κρητικὸς λαὸς δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς προστασίας σας.

§239Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Εἴθε νὰ εἶχε προστάτας ὡσὰν ἐμέ. Διότι σεῖς δυστυχῶς οἱ πολιτευόμενοι θέλετε νὰ κολακεύητε τὰ ἐλαττώματα τοῦ λαοῦ, ἀμνηστεύοντες τοὺς ἐγκληματίας, οἱ ὁποῖοι αὔριον θὰ καταδυναστεύσουν αὐτόν.

§240Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Διαμαρτύρομαι διὰ τὰ λεγόμενα ὑπὸ τοῦ κ. πληρεξουσίου καὶ πληροφορῶ τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ ἰδικός μου νομὸς οὔτε ἠρίθμησεν οὔτε ἀριθμεῖ ἔστω ἕνα φυγόδικον, ἔστω ἕνα ἐγκληματίαν.

§241Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ ἐπὶ τοῦ νομοθετήματος, τὸ ὁποῖον ἀφίνει ὅλους τοὺς ἐγκληματίας ἐλευθέρους.

§242Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε. Ἡ πρᾶξις τὴν ὁποίαν ἐλέγχετε, κ. συνάδελφε, δὲν εἶναι πρᾶξις κυβερνητική. Δὲν συνέβη ποτὲ εἰς καμμίαν Βουλὴν νὰ ἐλέγχωνται αἱ πράξεις αὐτῆς, οἱ νόμοι οἱ ὑπ’ αὐτῆς ψηφισθέντες. Ὅταν ἐψηφίζετο τὸ Σύνταγμα τὸ δημοκρατικὸν τῆς Ἀμερικῆς, δὲν ἐνθυμοῦμαι ποία κορυφὴ τῶν πληρεξουσίων ἐκείνων ἦτο ἐναντίον τοῦ πολιτεύματος καὶ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων αἱ ὁποῖαι συνεζητοῦντο. Καὶ ἐν τούτοις αὐτὸς ὁ ὁποῖος ἦτο ἐναντίος τῆς ψηφίσεως τοῦ πολιτεύματος τὴν ἑπομένην, ἐξελθών, ἦλθεν εἰς ἐπαφὴν μὲ τὴν δημοσιογραφίαν καὶ ἐκήρυξεν ὅτι τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη ἦτο τὸ ἄριστον. Δὲν ἐπιτρέπεται, κύριοι, νὰ ψηφίζωμεν νόμους καὶ τὴν ἑπομένην νὰ ἐρχώμεθα νὰ κατηγορῶμεν τὰς διατάξεις τῶν νόμων καὶ νὰ κάμνωμεν ἔλεγχον τῶν ψηφισθέντων νόμων· ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ κάμνωμεν ἔλεγχον μόνον τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως.

§243Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἡμεῖς διεμαρτυρήθημεν καὶ χθὲς ἀκόμη ὅτι δὲν ψηφίζονται νομοσχέδια, ἀλλὰ μόνον ἀριθμοὶ νομοσχεδίων ἐκφωνοῦνται.

§244Α. ΜΑΡΚΟΥ. Διεμαρτυρήθημεν ἐντόνως, ὅταν ἐψηφίζετο τὸ νομοσχέδιον αὐτό. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις παρουσίαζε τὴν ὥραν ἐκείνην εἰκόνα ὄχι Κοινοβουλίου, ἀλλά... καὶ ἐγὼ δὲν ἠξεύρω τί, τὸ δὲ νομοσχέδιον παρεῖχε τὴν ἐντύπωσιν διανομῆς κολλύβων. (Θόρυβος).

§245ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡσυχία. Ὁ κ. Φραγκούδης παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ, περιοριζόμενος εἰς τὸ θέμα καὶ μὴ προκαλῶν διακοπὰς καὶ θόρυβον.

§246Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ὁμιλῶ ἐν πρώτοις διὰ τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ἤθελον ὄχι μόνον καλύτερον κατὰ ποιόν, ἀλλὰ καὶ ὀλιγώτερον κατὰ ποσόν· διότι ἡ πολυνομία, ὡς πολλάκις ἐλέχθη, εἶναι μία ἀπὸ τὰς πληγὰς τῆς Ἑλληνικῆς κακοδαιμονίας. Ἀπὸ τοῦ 1912 ἐψηφίσθησαν 3000 νόμοι καὶ εἰς καμμίαν Κυβέρνησίν μας δὲν ἦλθεν ἡ ἰδέα νὰ ἐρωτήσῃ τί ἀγαθὸν ἀπέφεραν αὐταὶ αἱ 3000 νόμων, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν σήμερον. Δὲν σᾶς καταλαμβάνει, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἀπογοήτευσις καὶ ἡ θλῖψις, ὅταν ἀπὸ τὰ 500 νομοθετήματα τὰ ὁποῖα ἐφέρατε εἰς τὴν Συνέλευσιν, εἶσθε βέβαιος καὶ ὁ ἴδιος ὅτι δὲν θὰ ὑπερβιώσουν τῆς Κυβερνήσεως οὐδὲ 10 ἴσως;

§247Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶναι βεβαίως ἀληθές, κ. συνάδελφε, ὅτι τὰ περισσότερα τῶν νομοθετημάτων μιᾶς Κυβερνήσεως ἀνατρέπονται ἀπὸ τὰς ἄλλας Κυβερνήσεις, ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος ὅτι τὰ 8)10 τῶν νομοσχεδίων ἡμῶν θὰ ὑποστηριχθοῦν καὶ ἀπὸ τὰς διαδόχους Κυβερνήσεις, διότι εἶναι νομοσχέδια τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλουν στοιχειώδεις καὶ ἐπιτακτικαὶ ἀνάγκαι.

§248Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι τὸν πολιτικὸ ὁ ὁποῖος κατὰ τὸ 1911 εἰσήγαγε τὸν θεσμὸν τῶν κοινοτήτων νὰ λέγῃ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐσώθη καὶ ἤκουσα καὶ τὸν νῦν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ λέγῃ ὅτι διὰ τῶν νομοθετημάτων του θὰ σωθῇ ἡ Ἑλλάς. Ἐγὼ εἶπον καὶ τότε καὶ λέγω καὶ σήμερον ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ σωθῇ διὰ νομοθετημάτων, διότι ἡ σωτηρία δὲν ἔγκειται εἰς τὸ νομοθετεῖν, ἀλλ’ εἰς τὸ διοικεῖν καὶ τὸ κυβερνᾶν. Καὶ μὲ φέρει ἡ διακοπὴ αὐτὴ εἰς τὸ ἔργον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος μᾶς εἶπεν ὅτι νέαι ἡμέραι ἀνατέλλουν διὰ τὴν Ἑλλάδα διὰ τοῦ ἀποκεντρωτικοῦ συστήματος, καὶ ὅμως δὲν μᾶς παρουσίασε τὸ ἀποκεντρωτικὸν σύστημα παρὰ εἰς ἕνα σκελετόν, δυνάμει τοῦ ὁποίου θὰ στεγάσῃ τὸ νέον του ἔργον διὰ Νομοθετικῶν Διαταγμάτων. Καὶ τί νὰ εἴπω διὰ τὸ ἔργον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, ὁ ὁποῖος μᾶς ἀράδιασε μερικὰ νομοθετήματα, τὸ κορύφωμα τῶν ὁποίων εἶναι ἡ ἵδρυσις ἐν Θεσσαλονίκῃ ἕδρας Ἑβραιολεγίας, ἴσως ὑβρεολογίας· διότι ἀπὸ τὸ ὅλον νομοθετικὸν ἔργον του ἐπιπλέει ὡς θρίαμβος, διὰ τὸν ὁποῖον ἔγραψαν καὶ συνεντεύξεις αἱ ἐφημερίδες σήμερον, ἡ ἵδρυσις ἀπραγματοποιήτου Πανεπιστημίου ἐν Θεσσαλονίκῃ.

§249Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Καὶ ἐν τούτοις δὲν τὸ ἐπεκρίνατε, κ. συνάδελφε.

§250Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Δὲν ἦλθεν ἡ σειρά μου κ. Ὑπουργέ. Τὸ νομοθέτημά σας περὶ τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Θεσσαλονίκης ἐψηφίσθη κατ’ αἴτησιν τῆς Κυβερνήσεως κατ’ ἀρχὴν μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν νὰ συζητήσωμεν εἰς τὴν αʹ συζήτησιν καὶ ὅταν ἦλθεν ἡ αʹ συζήτησις, μᾶς παρεκάλεσε νὰ ἀναβάλωμεν διὰ τὴν βʹ συζήτησιν καὶ ὅταν θὰ ἤρχετο ἡ βʹ συζήτησις τὴν πρωΐαν θὰ μᾶς εὕρισκεν ἐξηντλημένους καὶ θὰ ἐλέγομεν «πάρετε καὶ τὸ Πανεπιστήμιον νὰ ἡσυχάσωμεν». Εἶναι μερικοὶ Μακεδόνες πληρεξούσιοι, οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι εἶμαι ἐναντίος τῶν ὑπὲρ τῆς Μακεδονίας νομοθετημάτων. Εἶμαι τόσον ὑπὲρ τῆς Θεσσαλονίκης, ὥστε ἐγὼ εὐχαρίστως θὰ ἔβλεπον μεταφερομένην τὴν πρωτεύουσαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἰς τὴν Θεσσαλονίκην διὰ χιλίους λόγους· ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ εἰσάγῃ νομοθετήματα διὰ κοροϊδείαν ἁπλῶς καὶ μόνον, διότι γνωρίζει πολὺ καλὰ ὅτι Πανεπιστήμιον ἐν Θεσσαλονίκῃ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ μὲ τὴν ὑπάρχουσαν ἔλλειψιν καθηγητῶν καὶ μὲ τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον εἰσήγαγεν ἡ Κυβέρνησις. Δὲν πρόκειται σήμερον νὰ κρίνω τὸ νομοθέτημα, ἀλλὰ τὸ μόνον τὸ ὁποῖον εἶδον εἶναι ὅτι ἀπὸ ὅλας τὰς ἕδρας θεωρεῖται ἐπείγουσα ἡ ἕδρα τῆς Ἑβραιολογίας.

§251Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Οὐδὲ κἂν τὸ ἀντελήφθην.

§252Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Προτείνετε κἄτι τι τὸ ὁποῖον δὲν ὑπάρχει εἰς κανὲν μέρος.

§253Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Εἶναι γνώμη τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ κ. Καραθεοδωρῆς, ὁ ὁποῖος μοῦ εἶπεν ὅτι ὑπάρχει εἰς τὸ Πανεπιστήμιον τῆς Σερβίας καὶ μοῦ εἶπεν ὅτι «ἂν βάλετε Σχολὴν Ἑβραιολογίας, θὰ βγαίνουν ἀπ’ ἐκεῖ Ραββῖνοι, δηλ. παπάδες Ἑβραῖοι, καὶ θὰ περιβάλῃ μὲ στοργὴν τὸ Πανεπιστήμιον ὅλος ὁ Ἑβραϊκὸς κόσμος». Λέγετε λόγια.

§254Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἰδοὺ ὁ Ἰησοῦς τοῦ Ναυῆ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας λέγει ὅτι λέγομεν λόγια. Λόγια, τὰ ὁποῖα ἀξίζουν περισσότερον ἀπὸ τὰ χαρτιὰ τὰ ἰδικά σας. Καὶ εἰς τὴν ρύμην αὐτὴν τοῦ νομοθετεῖν οὐδὲ προφθάνομεν νὰ καταλάβωμεν περὶ τίνος πρόκειται. Ἐψηφίσατε νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα μόλις καὶ μετὰ βίας ἠδυνήθημεν νὰ ἀναγνώσωμεν· διότι ὁμολογεῖτε καὶ σεῖς ὅτι ὑπάρχουν νομοθετήματα τὰ ὁποῖα κάθε Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ θεωρήσῃ ἐπείγοντα καὶ νὰ τὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν σκέψιν τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ ἄλλα διὰ τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ δοθῇ καιρὸς εἰς τοὺς πληρεξουσίους νὰ τὰ μελετήσωσι καὶ νὰ ἐκφέρωσι γνώμην. Διὰ νομοθετήματα δέ, τὰ ὁποῖα ἀνατρέπουν ἄρδην τὴν διοίκησιν, ὀφείλεται νὰ δίδεται προθεσμία τοὐλάχιστον ἑξάμηνος διὰ νὰ μελετῶνται. Εἰς τὴν Εὐρώπην διὰ νὰ γίνῃ μία μεταβολὴ διοικητικὴ δημοσιεύονται τὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως πολὺ προτοῦ ψηφισθοῦν καὶ δίδεται καιρὸς νὰ εἴπουν τὴν γνώμην των ὄχι μόνον οἱ πολιτευόμενοι, ἀλλὰ καὶ τὰ περιοδικὰ τὰ ἐπιστημονικὰ καὶ οἱ καθηγηταί. Ἐδῶ ἀνατρέπονται ὁλόκληροι θεσμοί, ἀνατρέπεται ἡ διοίκησις μὲ τὰς φαντασιοπληξίας τοῦ κάθε Τμηματάρχου καὶ κάθε Ὑπουργὸς ἔρχεται νὰ ἀναγνώσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ὅ,τι τοῦ κανοναρχήσουν οἱ Τμηματάρχαι του· διότι ἀμφιβάλλω, κ. Ὑπουργέ, ἂν ἠξεύρετε καὶ τί ὑποβάλλετε. Θέλω νὰ εἴπω τὰ κακὰ τῆς πολυνομίας, τὰ ὁποῖα εἶναι τόσον μεγάλα, ὅσον εἶναι τὰ κακὰ τῆς ἀναρχίας· διότι ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ αὐτὰ τὰ δύο πάσχει, ἀπὸ τὴν πολυνομίαν καὶ ἀπὸ τὴν ἀναρχίαν. Τὰ δύο αὐτὰ εἶναι συναφῆ· διότι οἱ καϋμένοι οἱ ἄνθρωποι οἱ κυβερνῶντες τὴν Ἑλλάδα, βλέποντες τὴν ἀποτυχίαν τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου, φαντάζονται ὅτι ἡ θεραπεία τοῦ κακοῦ ἔγκειται εἰς τὴν ἀλλαγὴν τῶν νόμων καὶ ὄχι εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων. Αὐτὰ εἶναι τὰ στοιχεῖα μὲ τὰ ὁποῖα διοικοῦνται οἱ νεώτεροι λαοί, ἐνῷ ἡμεῖς εὑρισκόμεθα ἀκόμη εἰς τὸν Μεσαίωνα, εἰς τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο....

§255Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Εἰς τὸν Μεσαίωνα δὲν ἔκαμνον πολλοὺς νόμους.

§256Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Σεῖς δημιουργεῖτε τὸν Μεσαίωνα καὶ τὴν ἀναρχίαν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς διοικήσεως. Ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν νομοθετημάτων σας. Πῶς εἶναι αἱ φυλακαί σας, ἡ διοίκησις σας, τὰ δικαστήριά σας, τὰ πάντα; Δὲν εἴδομεν δὲ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως οὐδὲ τὸν ἀέρα τῆς ἀναγεννήσεως, τὰς μεγάλας ἐκείνας γραμμάς, αἱ ὁποῖαι θὰ ἔφερον τὴν πραγματικὴν μεταβολὴν εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς Χώρας. Ἐγὼ θὰ ἠννόουν νὰ ἴδω τάξιν καὶ ταχύτητα εἰς τὰ δικαστήρια, κἄτι τι νέον τὸ ὁποῖον νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι πραγματικῶς ἔχομεν Δημοκρατίαν, ἐνῷ σήμερον βλέπει ὑπὸ ὅλα τὰ συστήματα καὶ ὑπὸ ὅλας τὰς Κυβερνήσεις νὰ ἐξακολουθῇ ἡ αὐτὴ κατάστασις. Θὰ μοῦ εἴπετε ὅτι ἡ κατάστασις αὐτὴ θὰ ἐξακολουθήσῃ καὶ μὲ τὴν αὐριανὴν Κυβέρνησιν. Ἴσως· ἀλλ’ ἐγὼ ὀφείλω νὰ καταψηφίζω πᾶσαν Κυβέρνησιν μέχρις ὅτου εὑρεθῇ Κυβέρνησις ἡ ὁποία νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ἀνάγκας καὶ τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἐψήφιζον μέχρι τοῦδε τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν· ἤθελον νὰ τῆς δώσω τὴν πίστωσιν τὴν ὁποίαν ἐζήτει ὅπως ἐφαρμόσῃ τὰς ἰδέας της, νὰ τῆς δώσω τὸν καιρὸν τὸν ὁποῖον ἤθελε καὶ νὰ μὴ μᾶς εἴπῃ ὅτι δὲν τὴν ἀφήσαμεν νὰ ὁλοκληρώσῃ τὸ ἔργον της. Ἀλλ’ ἡ στιγμὴ αὐτὴ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ἡ τελευταία στιγμή. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ ἔργον αὐτῆς, ὄχι μόνον ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς, ἀλλὰ καὶ κυβερνητικῆς. Διὰ τὸ ζήτημα τὸ ναυτικὸν δὲν εἶμαι ἐνήμερος καὶ δὲν θὰ ἐπικρίνω τὴν πολιτικὴν τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν. Βλέπω μόνον τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον βλέπει καὶ ὁ λαὸς καὶ ὁ ἁπλοῦς παρατηρητής. Βλέπω τὴν στιγμὴν αὐτὴν ὅτι εἴμεθα χωρὶς Ναυτικὸν καὶ ὑποθέτω ὅτι αἱ εὐθῦναι αὐταὶ βαρύνουν τὴν Κυβέρνησιν ἐξ ὁλοκλήρου. Διότι τὴν στιγμὴν αὐτήν, ἂν ὁ Μουσταφᾶ Κεμὰλ ἐφαντάζετο νὰ μᾶς στείλῃ ἕνα σαπιοκάραβο, θὰ ἐπαθαίναμεν ὅ,τι ἐπάθαμεν εἰς τὴν Σῦρον ἐπὶ Χόβαρτ, θὰ ἐτρομοκρατεῖτο ὅλη ἡ Ἑλλάς. Τὴν στιγμὴν αὐτὴν εἴμεθα ἄοπλοι, διότι τὸ Ναυτικόν μας εἶναι εἰς ἀχρηστίαν.

§257Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οὐδέποτε ὁ Στόλος ἦτο τόσον παρεσκευασμένος, ὅπως εἶναι τώρα.

§258Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἀπορῶ διὰ τὸν φίλον μου κ. Καρασεβδᾶν, ὁ ὁποῖος μετεμορφώθη εἰς Ἡρακλέα τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ καὶ ἓν ἄλλο κεφάλαιον ἤθελα νὰ θίξω· εἶναι ἡ ἀχαλίνωτος σπατάλη περὶ τὸ δημόσιον χρῆμα. Ἠνοίχθησαν οἱ κρουνοὶ διὰ τῶν νέων νομοθετημάτων καὶ βαδίζομεν χωρὶς ὑπολογισμόν, χωρὶς φῶς, μὲ τὰ ἑκατομμύρια χανόμενα εἰς τὰς Ἀποστολάς, χωρὶς νὰ ἠξεύρωμεν τί θὰ γίνῃ αὔριον. Ἡ Ἑλλὰς κατὰ τοὺς πολέμους ηὐτύχησε νὰ συγκομίσῃ καὶ πλεῖστα καὶ ἤδη ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ἐξαντλούμενα ἀποθέματα, τὰ ἀποθέματα τὰ ἐμπορικά, τὰ ἀποθέματα τὰ ἐθνικά. Καὶ εἰς τὸ πρῶτον δυστύχημα τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς συμβῇ θὰ ἐπέλθῃ ἄμεσος ἡ καταστροφή. Δὲν εἶναι ἐξάντλησις τῶν δημοσίων οἰκονομικῶν εἰς Κράτος τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει οἰκονομικὸν ἰσοζύγιον, διότι στηριζόμεθα δι’ αὐτὸ εἰς τὰ ἐμβάσματα τὰ ἐξ Ἀμερικῆς. Διότι, ἂν αὐτὰ τὰ ἐμβάσματα δὲν ὑπῆρχον, ἠθέλομεν πάθει συμφορὰν ἀφάνταστον, ἠθέλομεν ἐπανέλθει εἰς τοὺς χρόνους τῆς πτωχείας. Ἀλλὰ εὑρήκαμεν ἕτοιμα χρήματα συγκομισθέντα ἀπὸ τὰ τυχαῖα γεγονότα τοῦ πολέμου, ὁ ὁποῖος ἔφερε χρῆμα πολὺ εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ σπαταλᾶται ἀλόγως καὶ χωρὶς λογαριασμόν. Ἡ μεγάλη αὐτὴ σπατάλη, ἡ ἀφάνταστος τῆς Κυβερνήσεως ἐδημιούργησε μίαν νέαν κατάστασιν πραγμάτων διὰ τὸ Ἔθνος. Τὸ ἀχαλίνωτον αὐτῆς νομοθετικὸν ἔργον μᾶς ἔφερεν εἰς τὴν σκέψιν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν παρέχοντες τὴν ὑποστήριξίν μας εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅτι θὰ ἦτο μεγάλη ἐνοχὴ ἐκ μέρους ἡμῶν νὰ ἐξακολουθήσωμεν ψηφίζοντες ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ παρ’ ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν τὴν ὁποίαν εἶχον νὰ ὑποστηρίξω τὴν Κυβέρνησιν δηλῶ ὅτι θέλω καταψηφίσει αὐτῆς.

§259ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πίψος ἔχει τὸν λόγον.

§260Χ. ΠΙΨΟΣ. Παραιτοῦμαι, κ. Πρόεδρε.

§261ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ὁ κ. Κακουλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§262Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Κύριοι ἀντιπρόσωποι, ἂν προῆλθέ τι ἀγαθὸν ἐκ τῆς σημερινῆς συζητήσεως, νομίζω ὅτι τὸ ἀγαθὸν τοῦτο εἶναι ὅτι διεπιστώθη, ὅτι καὶ ὁ ἔντιμος ἐκ Ροδόπης πολιτευτής, ὁ ὁποῖος εἶναι ἓν μέγα ἐθνικὸν κεφάλαιον, ὅπως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος ἐπίσης ἐξ ἴσου εἶναι ἓν ἐθνικὸν κεφάλαιον, διεπιστώθη, λέγω, ὅτι ἀποκρούουν ἐντόνως πᾶσαν ἰδέαν ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμιχθῇ ὁ Στρατὸς εἰς τὴν πολιτικὴν ἐπὶ τῷ σκοπῷ καθιερώσεως δικτατωρικοῦ πολιτεύματος. Ἴσως αἱ ἰδέαι ἀμφοτέρων νὰ εἶναι ὄψιμοι, ἴσως ἐγὼ νὰ ἀπατῶμαι ὅτι εἶναι ὄψιμοι. Εὔχομαι νὰ ἀπατῶμαι ἐγώ. Ἀλλ’ ὁμολογουμένως ἀμφότεροι ἔδωσαν διδόμενα, ὥστε νὰ πιστεύσῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὅτι δὲν ἦσαν μόνον στρατιωτικοί, ἀλλ’ ὅτι ἦσαν καὶ πολιτικοὶ ἐκμεταλλευόμενοι τὸν Στρατόν. Διὰ τοῦτο μετὰ χαρᾶς ἰδιαιτέρας ἤκουσα ἀμφοτέρους ἀποκρούοντας πᾶσαν ἰδέαν περὶ δικτατορίας. Ἤκουσα δὲ τὴν γνώμην αὐτῶν μετὰ ἰδιαιτέρας χαρᾶς, διότι, ἂν ὑπῆρχε κἄτι τι τὸ ὁποῖον μὲ ἀνησύχει, ἦτο τὸ ὅτι ἦτο δυνατὸν ἐπὶ Δημοκρατίας νὰ ἐπαναληφθῇ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐπὶ Κωνσταντινισμοῦ. Διότι μὴ λησμονῶμεν ὅτι αἱ δύο κύριαι ἀφορμαί, διὰ τὰς ὁποίας ὑπέστημεν ἐθνικὰς συμφοράς, ἦσαν πρῶτον ὅτι ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Κράτους παρεβίαζε τὸ Σύνταγμα καὶ ἐκομματίζετο καὶ δεύτερον ὅτι μετεχειρίζετο τὸν Στρατὸν πρὸς ἴδιον κομματικὸν ὄφελος. Καὶ ἡ ἰδέα αὐτὴ ὅτι ἦτο δυνατὸν ἐπὶ Δημοκρατίας νὰ ἐπαναληφθῇ τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, νὰ ὑπάρξουν πολιτικοὶ οἱ ὁποῖοι νὰ ἐκμεταλλευθοῦν τὸν Στρατὸν πρὸς ἴδιον πολιτικὸν ὄφελος, μὲ ἀνησύχει σφόδρα, μήπως ἐπαναληφθῶσι συμφοραὶ παρόμοιαι πρὸς ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ἐπισυνέβησαν ἐπὶ Κωνσταντινισμοῦ. Σήμερον ὁμολογῶ ὅτι ἀνεκουφίσθην τὰ μέγιστα ἐκ τῶν ἀγορεύσεών των. Καὶ ἐχάρην ἰδιαιτέρως ἀκόμη ὅτι διεπιστώθη εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι, καὶ ἂν ὑπῆρχε διάθεσις ἀπό τινα ἐξ ἡμῶν νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὸν Στρατὸν ἢ τὸ Ναυτικὸν πρὸς ἴδιον πολιτικὸν ὄφελος, θὰ εὕρισκεν ἐνώπιον αὐτοῦ, ὡς τεῖχος, ὄχι μόνον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἀλλὰ καὶ ἁπαξάπαντας τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου. Τοῦτο εἶναι ἐξαιρετικῶς παρήγορον καὶ νομίζω ὅτι, ὅταν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς αὔριον ἀναγνώσῃ τὰ πρακτικὰ τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως, θὰ αἰσθανθῇ καὶ αὐτὸς τὴν ἰδίαν ἀνακούφισιν, τὴν ὁποίαν ἠσθάνθημεν ὅλοι ἡμεῖς σήμερον. Πρέπει, κύριοι, νὰ τονώσωμεν τὴν αὐτοπεποίθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς ἑαυτὸν καὶ ἡ βάσις ἵνα τονώσωμεν τὴν αὐτοπεποίθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς ἑαυτὸν καὶ νὰ μὴ πάθῃ τὴν ἀπογοήτευσιν τὴν ὁποίαν εἶχε πάθει πρὸ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909, καὶ ἑπομένως ἵνα προλάβωμεν μίαν νέαν Ἐπανάστασιν, τὴν ὁποίαν τυχὸν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἀπογοητευμένος ἀπὸ πάντα καὶ ἀπὸ πάντας, θὰ ἐσκέπτετο ἐκ νέου νὰ διαπράξῃ, πρέπει νὰ τονώσωμεν τὴν αὐτοπεποίθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὅτι τὸ Κράτος αὐτὸ εἶναι δυνατὸν νὰ ζήσῃ, διότι τὸ θέλει. Καὶ εἰς τοῦτο συνέβαλε κατὰ πολὺ ἡ συζήτησις ἡ σημερινή. Καὶ συνδέω τώρα τὴν σημερινὴν συζήτησιν πρὸς ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι κινεῖ ὅλων ἡμῶν τὸ ἐνδιαφέρον καὶ ἐλπίζω ὅτι δὲν θὰ σᾶς κουράσω, ἂν φέρω ἐπ’ ὀλίγα λεπτὰ τὸν λόγον πρὸς τὸ φλέγον ἀκόμη ναυτικὸν ζήτημα. Τὸ ναυτικὸν ζήτημα σήμερον ἔχει τὴν πηγήν του ἀκριβῶς ἐπὶ ἐκείνων τῶν λόγων οἱ ὁποῖοι διεγείρουν ἐν ἐμοὶ ζωηροτάτας ἀνησυχίας. Τὸ ναυτικὸν ζήτημα ἔχει ὡς ρίζαν τὸ ὅτι ὑπῆρχεν ἀξιωματικὸς ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὸ Ναυτικὸν ἐπὶ ἰδίῳ πολιτικῷ ὀφέλει.

§263Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Καὶ ποῦ τὰ στηρίζετε αὐτά εἰς ποῖα γεγονότα;

§264Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι ὑπέρτερος παντὸς προσωπικοῦ.

§265Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Δὲν εἶσθε ὑπέρτερος παντὸς προσωπικοῦ. Θὰ ἴδωμεν ὅταν θὰ λεχθοῦν αὐτά.

§266Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Ἐνόμισα, παρὰ τὴν πρόκλησιν τοῦ κ. πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, ὅτι τὰ τελεσθέντα ἐν τῷ Ναυτικῷ δὲν πρέπει νὰ λεχθοῦν εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§267Γ. ΜΟΔΗΣ. Πρέπει νὰ λεχθοῦν.

§268Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ λεχθοῦν διὰ λόγους τοὺς ὁποίους εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ τονωθῇ τὸ ἠθικὸν τοῦ λαοῦ.

§269Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Νὰ πῆτε ὅ,τι θέλετε νὰ πῆτε. Θὰ εἰπῶ καὶ ἐγὼ ὅ,τι ἔχω νὰ εἰπῶ καὶ δὲν θὰ περάσετε καθόλου καλά. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ κάμνετε ὑπαινιγμούς. Θὰ τὰ εἰπῆτε. (Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Χατζηκυριάκος χειρονομεῖ ζωηρῶς πρὸς τὸν ρήτορα).

§270Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Μὴ ἀπειλεῖτε. Γνωρίζετε ὅτι ἡ χείρ μου δὲν τρέμει καὶ τὸ βλέφαρόν μου δὲν πίπτει.

§271Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ (ἐν θυμῷ). Αὐτὸ ποὺ σᾶς λέγω ἐγώ!....

§272Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Νὰ καθίσετε κάτω. Ἐμμένω λοιπὸν εἰς τὴν γνώμην μου ὅτι τὸ ζήτημα πρέπει νὰ ἐξυψωθῇ ὑπεράνω ταπεινῶν προσωπικῶν λόγων, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λεχθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ τελεσθέντα εἰς τὸ Ναυτικόν. Ὑπέβαλον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως μίαν ἀναφοράν, τὴν ὁποίαν δὲν ἠθέλησε νὰ φέρῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὑποδεικνύουσαν τρόπον λύσεως ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως. Ἑπομένως δέον ἐδῶ νὰ ὑποδείξω ποία εἶναι ἡ πρακτικὴ λύσις σήμερον τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δηλώσωσι πάντες οἱ παραιτηθέντες ἀξιωματικοὶ ὅτι εἶναι διατεθειμένοι νὰ ἀνακαλέσωσι τὰς παραιτήσεις των, καθὼς καὶ οἱ ἀποστρατευθέντες, καὶ τότε ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνακαλέσῃ τὰς ἀποστρατείας, ἃς ἐδημοσίευσε, καὶ νὰ τιμωρήσῃ ἀφ’ ἑτέρου ἅπαντας διὰ διμήνου κρατήσεως, οὕτως ὥστε καὶ ὁ Στόλος νὰ δυνηθῇ νὰ λειτουργήσῃ, διότι σήμερον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσῃ. Ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὸ ἓν μέρος ἔλυσε τὸ ζήτημα καὶ τὸ ἔλυσε σύμφωνα μὲ τὴν Ἀγγλικὴν νοοτροπίαν. Ἄγγλος κυβερνήτης ἐκ τῶν ἐσχάτως καταπλευσάντων εἰς Φάληρον Ἀγγλικῶν πολεμικῶν, ὅταν τὸν ἠρώτησαν πῶς ἔμαθε τὸ ναυτικὸν ἐπεισόδιον, εἶπεν ὅτι «τὸ ἐμάθομεν διὰ τοῦ ἀσυρμάτου», διότι αὐτὸ ἀμέσως ἐτηλεγραφήθη εἰς τὴν Εὐρώπην, ἀλλὰ προσέθηκεν ὅτι εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Ναυτικὸν τοιαῦτα ἐπεισόδια δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῶσι, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῶσι, διότι αἱ κεφαλαὶ τοῦ Ναυτικοῦ, οἱ ἐντεταλμένοι τὴν τήρησιν τῶν νόμων, δίδουν πρῶτοι τὸ παράδειγμα εἰς τὴν τήρησιν τῶν νόμων. Συμφώνως μὲ αὐτὴν τὴν νοοτροπίαν ἡ Κυβέρνησις πράγματι κατέστησε νέας Ἀρχὰς γνωριζούσας νὰ τηρῶσι τὸν νόμον, ἀπομένει ὅμως νὰ συμπληρώσῃ τὸ ἔργον καὶ νομίζω ὅτι θὰ τερματισθῇ ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ Ἔθνους τὸ ναυτικὸν ζήτημα, ἂν ἀνακαλέσουν ἀφ’ ἑνὸς πάντες οἱ ἀξιωματικοὶ πρῶτον τὰς παραιτήσεις των καὶ ἀφ’ ἑτέρου νὰ τιμωρηθῶσι διὰ διμήνου κρατήσεως.

§273ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλογερᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§274Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ὅταν ἐζήτησα τὸν λόγον, ἔπραξα τοῦτο ἵνα παράσχω πληροφορίας εἰς τὴν Συνέλευσιν μὴ σχετιζομένας μὲ τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος κατηγόρησε τὸν κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργόν, ἀλλὰ πληροφορίας σχέσιν ἐχούσας μὲ τὸ πρόσωπον τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ. Ἐξερχόμενος μετὰ τὴν διακοπὴν καὶ μεταβαίνων πρὸς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος κατ’ εὐτυχῆ συγκυρίαν συνήντησα τοὺς δύο ἀντισυνταγματάρχας, τὸν ἀντισυνταγματάρχην κ. Ρογκάκον καὶ τὸν ἀντισυνταγματάρχην διοικητὴν τοῦ 44ου συντάγματος, τοὺς ὁποίους πρὸ πολλοῦ, πρὸ μακροτάτου χρόνου, εἶχον νὰ ἴδω, καὶ εἶπον εἰς τούτους «εὐτυχῶς ποὺ σᾶς εὑρίσκω, διότι δύνασθε νὰ μὲ κατατοπίσητε μὲ τὰ γεγονότα τὰ λαβόντα χώραν τελευταίως, διότι προτίθεμαι κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς συνεδριάσεως νὰ παράσχω πληροφορίας εἰς τὴν Συνέλευσιν, αἱ ὁποῖαι ἀσφαλῶς θὰ εἶναι πολύτιμοι». Καὶ πράγματι ἀμφότεροι παρέσχον εἰς ἐμὲ πληροφορίας θετικάς, σαφεῖς, κατηγορηματικάς. Καὶ τὰς πληροφορίας ταύτας θεωρῶ καθῆκον πρὸς τὴν συνείδησίν μου, καθῆκον πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία μετ’ ὀλίγον θὰ κληθῇ νὰ ἐκφέρῃ τὴν ἀπόφασίν της, νὰ παράσχω μετὰ τῆς αὐτῆς σαφηνείας. Μοὶ εἶπε λοιπὸν ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος ὅτι «πράγματι ὁ συνταγματάρχης Βουτσινᾶς ἦλθε πρὸς ἐμὲ καὶ μοὶ εἶπεν ὅτι ἔρχομαι ἐκ τοῦ Μετώπου· εἶμαι συνεννοημένος μετὰ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Μετώπου. Μετέβην εἰς Χαλκίδα καὶ εἶμαι συνεννοημένος μετὰ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς φρουρᾶς ἐκεῖ καὶ ἦλθα συνάμα εἰς Ἀθήνας καὶ Πειραιᾶ ἵνα ζητήσω παρ’ ὑμῶν ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ στηριχθῇ ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, διότι ἐκ τῆς πτώσεως τῆς Κυβερνήσεως ταύτης θὰ κλονισθῇ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν πρόκειται νὰ στηριχθῇ ἡ Κυβέρνησις αὕτη, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ στηρίξωμεν τὸν κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργόν». Ὁ συνταγματάρχης Ρογκάκος ἀπήντησεν ὅτι «εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ συνεργασθῶ καὶ παράσχω βοήθειάν τινα πρὸς τοιαύτας ἐνεργείας, διότι ἐνυπάρχει ἐν ἐμοὶ καὶ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ὑπ’ ἐμὲ πλήρης ἡ ἰδέα τοῦ καθήκοντος, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ δι’ ἓν μόνον πρᾶγμα ἐνδιαφέρονται σήμερον, διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος αὐτῶν». Ἀνεχώρησεν ὁ συνταγματάρχης Βουτσινᾶς καὶ μοῦ εἶπεν ὁ ἀντισυνταγματάρχης κ. Ρογκάκος ὅτι μετὰ παρέλευσιν μιᾶς καὶ ἡμισείας ὥρας, ὅσος χρόνος δηλονότι ἀπῃτεῖτο ἵνα ἀνέλθῃ εἰς Ἀθήνας, ἔλαβεν ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν διαταγὴν ἵνα δηλώσῃ εἰς ποίαν φρουρὰν θέλει νὰ μεταβῇ.

§275Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποῦ ἦτο ὁ κ. Ρογκάκος;

§276Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Εἰς Πειραιᾶ.

§277Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πρὸ δύο ὡρῶν ὁ κ. Ρογκάκος μὲ συνήντησε καὶ μοῦ εἶπε τὰ ἀντίθετα ἀπὸ ὅσα βεβαιοῖ ὁ κ. πληρεξούσιος. Εἰς τὸν λόγον τῆς τιμῆς μου ὁ κ. Ρογκάκος μοῦ εἶπεν ὅτι τὸν συνήντησεν ὁ κ. Βουτσινᾶς καὶ τοῦ εἶπεν ἀντίθετα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγει καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ τὸ ἀναφέρω εἰς τὴν Συνέλευσιν. Τοῦ εἶπον ὅτι εἶναι περιττόν, μιὰ φορὰ ὅμως ποὺ τίθενται αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν εἰς τὸ στόμα τοῦ κ. Ρογκάκου εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τὰ διαψεύσω.

§278Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Διατηρῶ, κύριοι συνάδελφοι, τὴν ἀπόλυτον ἠρεμίαν τὴν ὁποίαν μοῦ παρέχει ἡ συνείδησις, τῆς ὁποίας τὴν φωνὴν καὶ μόνην ἠκολούθησα καθ’ ὅλον μου τὸν βίον. Μοῦ εἶπε περαιτέρω ὁ κ. Ρογκάκος ὅτι ὁ συνταγματάρχης κ. Βουτσινᾶς ἀπετάθη πρὸς τὸν λοχαγὸν τοῦ συντάγματός του κ. Καλλιγιάννην καὶ εἶπεν εἰς αὐτόν: Ἄφες τὸν συνταγματάρχην σου νὰ ἔχῃ τὶς ἰδέες του καὶ ἔλα νὰ τὰ εἰποῦμε. Καὶ πραγματικῶς ἐκάλεσε τὸν λοχαγὸν κ. Καλλιγιάννην, πρὸς ὃν εἶπεν ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ στηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν καί, ἂν τοῦτο δὲν καταστῇ δυνατόν, τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Εἶπε δὲ αὐτῷ, κατὰ τὰς ἀνακοινώσεις πάντοτε τοῦ κ. Ρογκάκου· «δὲν φοβεῖσθε ταῦτα λέγοντες μήπως περιέλθωσιν εἰς γνῶσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν; διότι φρονῶ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὰ πιστεύῃ». Καὶ εἶπεν αὐτῷ: Ἔρχομαι κατ’ ἐξουσιοδότησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἐνεργῶ κατὰ τὰς ὁδηγίας καὶ ἐμπνεύσεις αὐτοῦ. Μοὶ εἶπε κατόπιν ὁ συνταγματάρχης Διοικητὴς τοῦ 44ου, ὅτι ἐστάλη διαταγὴ ἡ ὁποία ἐκοινοποιήθη πρὸς τὸ 44ον σύνταγμα καὶ πρὸς τὸ Φρουραρχεῖον Κοζάνης, ἡ ὁποία διέτασσε τὸν μὲν συνταγματάρχην κ. Χαϊδεμενάκην νὰ ἔλθῃ νὰ παραλάβῃ τὸ 44ον σύνταγμα — εἶναι δὲ αὐτὴ ἡ διαταγὴ ἄσχετος πρὸς τὴν ὑπόθεσιν περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως —, τὸν δὲ συνταγματάρχην κ. Στεφανουδάκην, Διοικητὴν τοῦ 44ου, νὰ ἀναχωρήσῃ, καὶ τὸν ἀντισυνταγματάρχην κ. Δεσποτόπουλον νὰ μεταβῇ καὶ παραλάβῃ τὸ Φρουραρχεῖον Κοζάνης. Μοὶ εἶπε περαιτέρω ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος ὅτι τυχαίως συνηντήθη καὶ οὐχὶ ὅτι μετέβη εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν συνάδελφον, καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν, μὴ θέλων νὰ ἐκτεθῇ περαιτέρω, ὅτι πραγματικῶς μετέβη ὁ κ. Βουτσινᾶς καὶ τοῦ ἐζήτησε τὴν προστασίαν του διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐνταῦθα, ὡς πάντες ἐνθυμεῖσθε, ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἐδήλωσεν ἡμῖν ὅτι ἀνακρινόμενος παρὰ τοῦ Διοικητοῦ κ. Ἀφθονίδου ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος ἠρνήθη πάντα ταῦτα, ἐνῷ ὁ συνταγματάρχης κ. Ρογκάκος μὲ ἐβεβαίωσε—διαμαρτυρόμενος μάλιστα—ὅτι σήμερον κατέθηκε πάντα ταῦτα εἰς τὴν ἀνάκρισιν, διεμαρτυρήθη ὅτι διέψευσε ταῦτα πρὸς τὸν ἀνακρίναντα αὐτὸν στρατηγὸν κ. Ἀφθονίδην, καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ ἐπιμείνω νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ κατάθεσίς του. Ἄν, κύριοι συνάδελφοι, ταῦτα πάντα ἀνέφερα μετὰ λεπτομερειῶν εἰς ὑμᾶς, τὸ ἔπραξα οὐχὶ διότι φοβοῦμαι πράγματι ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγκαθιδρυθῇ δικτατωρία ἐν Ἑλλάδι, ἀλλὰ διότι ἐνδιαφέρομαι νὰ ἀποδοθῇ ἡ γαλήνη εἰς τὴν Χώραν μας, ἥτις ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἡσυχίας τοῦ Στρατοῦ, ἡ ὁποία ἡσυχία δὲν θὰ ἐπιτευχθῇ ἐφόσον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κρατεῖ τὸ Ὑπουργεῖον, ἐν συνειδήσει δὲ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ὁ φόβος τὸν ὁποῖον ἔχω καὶ τὸν ὁποῖον θὰ ἀναφέρω εἰς ὑμᾶς εἶναι σοβαρός, σοβαρώτατος. Μοὶ εἶπεν ὁ κ. Στεφανουδάκης, Διοικητὴς τοῦ 44ου συντάγματος, ὅτι ἡ κατάστασις εἰς τὸ σύνταγμά του ἐκ τῆς διαταγῆς ἐκείνης ἦτο τοιαύτη, ὥστε τοῦ ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀναχωρήσῃ ἐκ τοῦ συντάγματος. Καὶ πραγματικῶς ἡ διαταγὴ ἐκείνη ἀνεκλήθη. Μοὶ εἶπεν ἐπίσης ὅτι ὁ ὑπασπιστὴς τοῦ συντάγματος ἐπαρουσιάσθη εἰς τὸν Διευθυντὴν τοῦ Πολιτικοῦ Γραφείου καὶ ἐζήτησε νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ὁποῖον εἶπεν ὅτι ἡ κατάστασις ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη ἐν τῷ στρατεύματι εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἀπαιτεῖται ἡ ἀντικατάστασις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§279Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Σᾶς βεβαιῶ ὅτι εἶναι ψευδέστατον. Ὁ ἐν λόγῳ ἀξιωματικός, ἄγνωστος εἰς ἐμέ, παρουσιάσθη ὄχι εἰς τὸ Πολιτικὸν Γραφεῖον ἀλλ’ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, ὅπου εἰργαζόμην μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργόν, καὶ μοῦ εἶπεν ὅτι πρόκειται νὰ μετατεθῇ ὁ διοικητὴς τοῦ Συντάγματος καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ μεσολαβήσω ὅπως μὴ μετατεθῇ.

§280Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Εἶπεν ὅτι ἐκτελεῖ ἐντολήν;

§281Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὄχι, μοῦ εἶπεν ὅτι ἐπίκειται ἡ μετάθεσις τοῦ διοικητοῦ τοῦ συντάγματος καὶ μὲ παρεκάλεσε, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἂν εἶπε καὶ ἐκ μέρους τῶν συναδέλφων του, νὰ μεσολαβήσω ὅπως μὴ γίνῃ ἡ μετάθεσις.

§282Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μόλις ἐπληροφορήθη ὅτι ἔγινε τοιοῦτόν τι, τοῦ ἔδωκεν ἀμέσως φύλλον πορείας καὶ διέταξε τὴν ἐνέργειαν ἀνακρίσεων. Ἀλλὰ τίνα σημασίαν ἔχουν ὅλα αὐτὰ μὲ τὸν πολιτικὸν ἔλεγχον, ἅπαξ σᾶς ἐβεβαίωσα ὅτι δὲν εἶχα καμμίαν γνῶσιν; Ἂν ἀνέλαβα τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ἀνέλαβα διότι μοῦ ἐπεβλήθη καὶ τὸ ἀνέλαβα διότι νομίζω ὅτι θὰ δυνηθῶ ἐντὸς ὀλίγου νὰ ἐπαναφέρω τὸν Στρατὸν εἰς τὰ ἔργα του, διότι, καίτοι λέγομεν ὅτι ἐπανῆλθεν, ἐν τούτοις δὲν ἐπανῆλθεν ἀκόμη.

§283Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριε Ὑπουργέ, δηλοῦτε ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν ἐπανῆλθεν εἰς τὰ ἔργα του;

§284Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Βεβαίως δὲν ἐπανῆλθεν ἐξ ὁλοκλήρου, ὅταν μερικὰ ἄτομα θερμοκέφαλα ἐξ ἰδιοσυγκρασίας, ἔχοντα τὴν ἐπαναστατικὴν ταχύτητα, νομίζουν ὅτι δύνανται νὰ ἐξακολουθοῦν πολιτικολογοῦντα.

§285Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Συμφωνῶ μὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τοῦτο, καὶ χωρὶς νὰ θέλω νὰ ὑποτιμήσω τὰς ὑπηρεσίας καὶ τὴν ἱκανότητα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν λέγω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Στρατὸς εἰς τὰ ἔργα του, ἐφόσον εἶναι Ὑπουργὸς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ ἂν ἀνέφερα τὰ γεγονότα ταῦτα, δὲν τὰ ἀνέφερα διὰ νὰ τὰ διαψεύσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ τὰ ἀνέφερα διὰ νὰ ἀποδείξω εἰς ὑμᾶς ὅτι αἱ συζητήσεις αὗται γίνονται μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν. Καὶ εἰς ἄλλην ἐποχὴν ἐδήλωσα καὶ σήμερον δὲν διστάζω νὰ δηλώσω, ὅτι, ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπῆρξεν ἱκανὸς νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν Νόμον περὶ ἀποτάκτων καὶ λιποτακτῶν, συνετέλεσεν ὅμως τὰ μέγιστα καὶ εἰς τὸ νὰ γεννηθῇ ἀναβρασμὸς ἐν τῷ στρατεύματι ἕνεκα τῆς καταπατήσεως τῆς σειρᾶς ἀρχαιότητος τῶν ἀξιωματικῶν, εἰς τρόπον ὥστε τὸ κίνημα τὸ ἀντεπαναστατικὸν νὰ εὕρῃ ὕλην καὶ ὕλην ἄφθονον εἰς τὰ σπλάγχνα τοῦ Στρατεύματος.

§286Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Σεῖς ὀφείλετε νὰ γνωρίζετε, διότι ὑπηρετήσατε ὑπὸ τὰς διαταγάς μου, ὅτι ὑπὲρ πᾶν ἄλλο σέβομαι τὴν ἰσοπολιτείαν καὶ δικαιοσύνην, ἂν δὲ ἐρευνήσητε τὰ ἀρχεῖα τοῦ Ὑπουργείου, θὰ ἴδητε ὅτι οὐδεμία μετακίνησις ἔγινε, θὰ ἴδητε ἀκόμη ὅτι οὐδὲ εἷς στρατιώτης μετεκινήθη διὰ τῆς ὑπογραφῆς μου, θὰ ἴδητε δὲ ἀντιθέτως ὅτι περὶ τοὺς 400 στρατιῶται, παρὰ πάντα κανονισμόν, εἶχον μετακινηθῆ ὀνομαστικῶς ἀπὸ τὸν τέως Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἐξ αὐτῶν δὲ 100 εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, μεταξὺ αὐτῶν δὲ καὶ λιποτάκται. Ἐπίσης περὶ τοὺς 150 ἀξιωματικοὶ τοῦ Μετώπου ἦλθον εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ αὐτοὶ ἀποσπασθέντες ὀνομαστικῶς. Αὐτὰ εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα διαλύουσι τὸ Στράτευμα. Ἀπὸ ἐμὲ ἐζητήθη ἐκ μέρους Ὑπουργοῦ νὰ τοῦ ἀποσπάσω τὸν υἱόν του καὶ τοῦ εἶπον ὅτι δὲν δύναμαι νὰ θέσω τὴν ὑπογραφήν μου εἰς ἀποσπάσεις στρατιωτῶν. Εἰς πλείστους δὲ πληρεξουσίους ἔδωκα τὴν ἀπάντησιν ὅτι θεωρῶ τὴν πρᾶξιν κακοήθη, νὰ θέτω δηλ. τὴν ὑπογραφήν μου εἰς ἔγγραφον ἀποσπάσεως στρατιώτου. Οἱ κ.κ. πληρεξούσιοι δύνανται νὰ λάβωσι γνῶσιν τῶν ἐγγράφων τὰ ὁποῖα καταθέτω. Θεωρῶ καθῆκον νὰ παρακαλέσω τὴν Συνέλευσιν νὰ λήξῃ ἡ συζήτησις, διότι ἄλλως θὰ ἀναγκασθῶ νὰ καταθέσω ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα πᾶν ἄλλο ἢ ἐποικοδομητικὰ εἶναι τῆς ἐν γένει καταστάσεως.

§287Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Εἶπον, κύριοι, εἰς τὸν τότε Ἀρχηγὸν τοῦ Στρατοῦ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωσι τὰ ἔργα βίας καὶ μοὶ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ὅτι γνωρίζει ὅτι γυρίζουν πρωτόκολλον, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἀναγκασθῇ νὰ τυφεκίσῃ ἔστω καὶ 40. Ἂν τὰ ἀνέφερα αὐτά, εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τὰ ἀναφέρω, ἐνδιαφερόμενος ἀποκλειστικῶς καὶ μόνον διὰ τὸν Στρατόν. Καὶ λέγω ὅτι ἀπὸ ἰδιοσυγκρασίας ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι τοιοῦτος ὥστε εἰς ἁπάσας του τὰς ἐνεργείας — καὶ δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν ἀπὸ χρηστοῦ τοῦ συνειδότος — νὰ ἐνυπάρχῃ ὑποσυνειδήτως πάντοτε σκέψις, ἡ ὁποία τὸν ὠθεῖ πρὸς ὡρισμένην πάντοτε κατεύθυνσιν. Διοικεῖ σχεδὸν διαρκῶς τὸν Στρατὸν ἀπὸ τοῦ 1917. Καὶ εἰς ἄλλην ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἦτο ἐνδεδειγμένη ἡ ἀπομάκρυνσις καὶ ἡ ἐκκαθάρισις ἀξιωματικῶν, τὴν ὁποίαν αὐτὸς ἐνήργησε, διότι τὸ Κράτος παρεσκευάζετο εἰς ἕνα πόλεμον καὶ δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λάβωσι μέρος πάντες ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ὑπέσκαπτον τὴν πειθαρχίαν καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Στρατεύματος, κατὰ κοινὴν ὁμολογίαν δὲν ἐπρυτάνευσε τὸ συμφέρον καὶ μόνον τὸ συμφέρον τοῦ Στρατοῦ κατὰ τὴν ἐκκαθάρισιν ἐκείνην.

§288Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Περὶ ποίας ἐκκαθαρίσεως ὁμιλεῖτε, κύριε συνάδελφε;

§289Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Τοῦ 1917.

§290Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἠμπορεῖ νὰ σᾶς εἴπῃ ὅτι ἡ ἐκκαθάρισις δὲν ἐγένετο ἀπὸ ἡμᾶς, ἀλλ’ ἀπὸ δεκαμελὲς Συμβούλιον ἀξιωματικῶν.

§291Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἐκκαθάρισις τοῦ 1917 ἔγινεν ὡς ἑξῆς: Ἀσθενήσαντος τοῦ κ. Βενιζέλου ἀνέλαβα τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Εὗρον ἓν Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου ἐτίθεντο εἰς προσωρινὴν διαθεσιμότητα περὶ τοὺς 180 ἀνώτεροι ἀξιωματικοί. Τὸ Διάταγμα ἔφερε τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Βενιζέλου. Εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους συγκατελέγοντο καὶ ἀξιωματικοί, τῶν ὁποίων τὰ φρονήματα ἦσαν ἀναμφισβητήτως φιλελεύθερα, διότι ἡ ἐκκαθάρισις ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι φθάσαντες αὐτοὶ εἰς ἀνώτερόν τινα βαθμὸν δὲν ἐθεωροῦντο ἐπαρκεῖς διὰ νὰ φθάσωσιν εἰς ἀνωτάτους βαθμούς. Εὑρῆκα ἐπίσης ἕτερον σχέδιον Διατάγματος, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχεν ὑπογραφῆ καὶ τὸ ὁποῖον ἔθετεν εἰς διαθεσιμότητα 300 ἀξιωματικοὺς κάτω τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἀντισυνταγματάρχου. Τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο μοὶ συνέστησεν ὁ κ. Βενιζέλος νὰ ὑπογράψω. Ὑποθέτω μάλιστα ὅτι θὰ ἔχω ἀκόμη καὶ τὴν ἐπιστολὴν εἰς τὴν ὁποίαν μοὶ ὡμίλει σχετικῶς. Ἐγὼ δὲ τότε ἐδήλωσα εἰς τὸν κ. Βενιζέλον ὅτι ἀναλαμβάνω τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι θὰ εἰσαγάγω εἰς τὴν Βουλὴν σχέδιον νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ καταρτίζεται Ἐπιτροπὴ ἀξιωματικῶν, ἵνα κρίνῃ ἕνα πρὸς ἕνα τοὺς 380 περίπου ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ἦσαν ὑπὸ ἐκκαθάρισιν, ἀφοῦ ζητήσῃ νὰ ἀναπτύξῃ ἕκαστος ἐξ αὐτῶν τὴν ὑπόθεσίν του, καὶ θὰ ἐπαναφέρῃ ὅλους ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἐκ τῆς κατ’ ἀντιμωλίαν ταύτης ἐξετάσεως θὰ νομίσῃ ὅτι πρέπει νὰ ἐπαναφέρῃ. Ὁ κ. Βενιζέλος ἔστερξεν εἰς τὴν ἰδέαν. Εἰσήγαγον τὸ νομοσχέδιον καὶ τοῦτο κατέστη νόμος. Συνεκροτήθη Ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία προέβη εἰς ἐξέτασιν. Δυστυχῶς πολλοὶ ἐκ τῶν εἰς διαθεσιμότητα ἠρνήθησαν νὰ προσέλθουν κἂν εἰς ἐξέτασιν, διότι ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ὑπηρετοῦν ὑπὸ καθεστώς, τοῦ ὁποίου δὲν ἦτο Ἄρχων ὁ Κωνσταντῖνος. Περὶ αὐτῶν δὲν ἠδύνατο νὰ γίνῃ λόγος. Ἄλλοι προσῆλθον εἰς τυπικὴν ἐξέτασιν, ἡ δὲ Ἐπιτροπὴ τοὺς ἔκρινεν ἱκανοὺς νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὸ Στράτευμα· εἰς ἄλλους ἐκοινοποιήθη πρόσκλησις διὰ νὰ ἐπανέλθουν, ἀλλ’ αὐτοὶ δὲν ἐπανῆλθον, διότι ἐγένετο ἀρκετὰ ἐκτεταμένη προπαγάνδα, διὰ τῆς ὁποίας ἐπιέζοντο νὰ μὴ ἐπανέλθουν καὶ ὑπηρετήσουν ὑπὸ τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο. Παρ’ ὅλα ταῦτα ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπανέφερεν, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, περὶ τοὺς 115 ἀξιωματικούς. Ἔμεινε λοιπὸν σχετικῶς μικρὸς ἀριθμός. Κατόπιν ἀπεσύρθην ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἔγινε βραδύτερον νέα ἐκκαθάρισις ἐν μεγάλῃ ἐκτάσει.

§292Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπεσύρθημεν μαζί, νομίζω.

§293Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα. Σεῖς εἴχετε προσληφθῆ ὑπὸ τοῦ κ. Βενιζέλου ὡς Προσωπάρχης. Ἐγὼ εἰσῆλθον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τότε ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς γνωρίσω. Εἶναι δὲ ἔθιμον, ὅπως γνωρίζετε, ὅτι ὁ εἰσερχόμενος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον προσωρινῶς λαμβάνει τὰς ὑποθέσεις, ὅπως εὑρίσκονται, ἐκκρεμεῖς καὶ διατηρεῖ τὸ προσωπικόν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἠδυνάμην νὰ ζητήσω ἦτο νὰ γίνῃ ἡ ἀναθεώρησις διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον καὶ τὸ ὁποῖον εἶχε λόγον τινά, διότι ἐπανῆλθε, τέλος πάντων, τὸ ¼ τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, οἱ πολλοὶ δὲν ἤθελον νὰ ἐπανέλθουν. Μετὰ ταῦτα ὅμως δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἐπῆλθον γεγονότα σπουδαιότατα. Ὁ διάδοχός μου, ὁ κ. Γρίβας, εὑρέθη ἐνώπιον μιᾶς ἐξεγέρσεως μεγάλης, τῶν Θηβῶν, τῆς Λαμίας. Τότε, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, δὲν ἦτο Προσωπάρχης ὁ κ. Πάγκαλος.

§294ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ κ. Μανέττας.

§295Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι. Τότε ἀπηυθύνθη ἔγγραφον εἰς ὅλους τοὺς διοικητὰς μονάδων, διὰ τοῦ ὁποίου καθίσταντο προσωπικῶς ὑπεύθυνοι νὰ δηλώσουν εἰς τίνας ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν ἔχουν ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην καὶ διὰ τίνας ἀμφιβάλλουν. Ἦτο φυσικόν, ἀφοῦ ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ πόλεμος, καὶ ἀφοῦ κατόπιν τῆς ἐπιεικείας ἐπηκολούθησαν στάσεις τείνουσαι εἰς τὸ νὰ παραλύσουν τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατεύματος, ἦτο φυσικὸν νὰ δειχθῇ αὐστηροτέρα συμπεριφορὰ καὶ νὰ ἀπομακρυνθοῦν πολλοὶ ἀξιωματικοὶ ἐκ τοῦ Στρατεύματος, μεταξὺ τῶν ὁποίων πολλοὶ ἱκανοὶ καὶ πολλοὶ ἀδίκως.

§296Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Τὸ ζήτημα τὸ παρηκολουθήσατε κατόπιν;

§297Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κατόπιν ἔφυγα· ἐπῆγα εἰς τὴν Εὐρώπην.

§298Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐπείσθητε περὶ τῆς πλάνης σας, ὅτι ἡ ἐκκαθάρισις ἐγένετο ὑπὸ Ἐπιτροπῆς δεκαμελοῦς; Ἐξηκριβώθη τοῦτο. Ἐτέθησαν εἰς διαθεσιμότητα 400 περίπου ἀξιωματικοί· ἐξ αὐτῶν τῶν ἐκκαθαρισθέντων ὁ κ. Ὑπουργὸς ἠθέλησε νὰ ἀνακαλέσῃ μερικοὺς καὶ ἐστείλαμεν εἰς Σαντορίνην τὴν Ἐπιτροπήν. Ἐξ αὐτοῦ ἀποδεικνύεται ὅτι δὲν ὑπῆρχε τάσις ἐκδιώξεως, ἀλλὰ τοὐναντίον παρεκαλοῦντο νὰ ἐπανέλθωσιν, ἀλλὰ δὲν ἐπανήρχοντο, διότι δὲν ἀνεγνώριζον τὸ καθεστώς. Καὶ δύναμαι νὰ σᾶς ἀναφέρω, ἂν θέλετε, καὶ ὀνόματα. Ὁ κ. Βενιζέλος ἴσως μέχρι σφάλματος, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, ἐδείχθη διαλλακτικὸς εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν.

§299Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἀκριβῶς γνωρίζω τὰ τοῦ Συμβουλίου τὸ ὁποῖον ἐστάλη νὰ ἐξετάσῃ τοὺς ἀξιωματικούς, διότι ἤμην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ παρηκολούθουν. Ἐπίσης γνωρίζω, κύριε Ὑπουργέ, ὅτι οἱ ὑπεράνω ὑμῶν εὑρισκόμενοι, ἀσχέτως πρὸς τὰ φρονήματα αὐτῶν — καλῇ τῇ πίστει, ἂν θέλετε, ὅτι δὲν δύνανται νὰ διοικήσωσιν ἀνωτέρας μονάδας — εἶναι διαγεγραμμένοι.

§300Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπαξιῶ νὰ ἀπαντήσω εἰς ἀξιωματικὸν ὁ ὁποῖος ἀπολέσας τὰ πυροβόλα του ἐν τῇ μάχῃ ἠθέλησε νὰ τὸ ἀποκρύψῃ. Ἔπρεπε νὰ ντρέπεσθε! (Θόρυβος).

§301Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ (ἐν θυμῷ). Δὲν δύνασθε νὰ παρακάθησθε ὡς Ὑπουργὸς καὶ νὰ λέγητε αὐτά, ἅτινα στεροῦνται πάσης ὑποστάσεως. Εἶναι ἀχαρακτήριστον νὰ ψεύδηται εἷς Ὑπουργός. (Πολλοὶ πληρεξούσιοι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὄρθιοι, διαμαρτύρονται, ἀξιοῦντες νὰ ἀνακαλέσῃ τὰς φράσεις του ὁ κ. Ὑπουργός· ἄλλοι πληρεξούσιοι κυβερνητικοὶ ἀποτείνονται ἐν ὀργῇ πρὸς τοὺς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Δημιουργεῖται θόρυβος καὶ ἐγείρονται ἀντεγκλήσεις).

§302Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μοῦ ἀποδίδεται ἡ μεγαλυτέρα τῶν ὕβρεων, ὅτι καθένα ἀπὸ πάνω μου τὸν ἐξεδικούμην.

§303ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ἀνακαλέσῃ, νὰ ἀνακαλέσῃ.

§304Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀνακαλῶ τὴν φράσιν· νὰ ἀνακαλέσῃ ὅμως τὴν ὕβριν τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πληρεξούσιος ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως. (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος μεταξὺ τῶν πληρεξουσίων).

§305ΠΡΟΕΔΡΟΣ (ἐντόνως). Παρακαλῶ νὰ ἡσυχάσητε, διότι θὰ διακόψω τὴν συνεδρίασιν.

§306Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, προφανῶς ἐρεθισθεὶς ἐξ ἑνὸς ὑπαινιγμοῦ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, ὑπαινιγμοῦ ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν ἔννοιαν ὅτι, ἂν ἀνεμίχθη εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τοῦ Στρατοῦ, ἀνεμίχθη διὰ νὰ καταλάβῃ τὰς θέσεις τῶν προϊσταμένων του, εἶπεν ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος νὰ ρίπτῃ τοιούτους ὑπαινιγμούς. Ὁμολογῶ ὅτι ἡ φράσις εἶναι βαρεῖα, ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔσπευσε νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν φράσιν αὐτήν. Ὑποθέτω ὅτι καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφος θὰ δώσῃ ἐξηγήσεις ἱκανοποιητικάς, διότι ὁμολογουμένως οἱ ὑπαινιγμοὶ ἦσαν βαρεῖς καὶ δὲν ἁρμόζουν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν.

§307Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι ὁ ἔλεγχος ὁ ὁποῖος ἀφορᾷ τὸν δημόσιον βίον δὲν περιορίζεται εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας ἢ τοὺς κατέχοντας τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια, ἀλλ’ ἐπεκτείνεται καὶ ἐπὶ παντὸς διαχειριζομένου τὴν δημοσίαν Ἐξουσίαν. Δικαίωμα ἔχει πᾶς τις νὰ ἐλέγχῃ, πάντοτε βεβαίως ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς ἀξιοπρεπείας. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου αὐτοῦ μέχρι τῆς ἐξυβρίσεως ἑνὸς ἀντιπροσώπου ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπάρχει ἀπόστασις μεγάλη. Ἄν κύριε Πρόεδρε τῆς Συνελεύσεως, εἰς τὸ Σῶμα τοῦτο διατηρῆται εἰσέτι ἡ ὀφειλομένη κοσμιότης εἰς τὰς συζητήσεις, ἂν εἰς τὸ Σῶμα τοῦτο περιφρουρῆται ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου καὶ τῆς σκέψεως, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ὑποχρεωθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν φράσιν ὁ ἴδιος προσωπικῶς, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν τὸ σύστημα τὸ καθιερωθὲν ὅπως δι’ ἐντολέως γίνεται ἡ ἀνάκλησις αὕτη. Νομίζω ὅτι ἡ ἱκανοποίησις τοῦ Σώματος θὰ εἶναι πλήρης, θὰ εἶναι δὲ τοῦτο πρὸς ἱκανοποίησιν καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§308Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐν τῷ Στρατῷ ὅμως, κύριε Πρόεδρε, ὑπάρχουν μερικὰ ἔθιμα. Ὑπάρχουν φράσεις αἱ ὁποῖαι ἴσως εἶναι ἐλαφρὰ πταίσματα, ἀλλ’ ἀποτελοῦν δι’ ἡμᾶς τὴν βαρυτάτην τῶν ὕβρεων. Ἐρρίφθη κατ’ ἀξιωματικοῦ ἡ μομφὴ ὅτι ἐχρησιμοποίησε πάντοτε τὴν θέσιν του διὰ νὰ καταλάβῃ τὰς θέσεις τῶν ἀνωτέρων του. Ἐγὼ νομίζω ὅτι εἶναι ἡ βαρυτέρα τῶν ὕβρεων δι’ ἀξιωματικόν· πόσον μᾶλλον διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ὁπωσδήποτε, κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ ἀνεκάλεσα τὴν φράσιν μου, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ ἀνακαλέσῃ καὶ ὁ κ. συνάδελφος τὴν ἰδικήν του.

§309Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐφόσον ἀνεκάλεσατε, τὸ ἐπεισόδιον θεωρεῖται λῆξαν.

§310ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀνακαλεῖτε τὴν φράσιν «πρέπει νὰ ντρέπεσθε»;

§311Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀνεκάλεσα ἤδη τρίς.

§312ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν χρειάζεται τρεῖς φοράς· μία ἀρκεῖ. Παρακαλεῖται ὁ κ. Καλογερᾶς νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§313Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριοι συνάδελφοι, εἶπον ὅτι, εὑρισκόμενος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ παρακολουθῶν τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκκαθαρίσεως γνωρίζω ὅτι ὁ νῦν κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὡς Προσωπάρχης καὶ ἐν καλῇ τῇ πίστει πάντοτε τοὺς ὑπεράνω αὑτοῦ ὡς μὴ δυναμένους νὰ διοικήσωσι μονάδας ἐξεκαθάριζεν.

§314ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐνήργησε τὴν ἐκκαθάρισιν.

§315Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Δὲν ἀνεμίχθη, κύριε συνάδελφε, ὁ κ. Μιχαλακόπουλος.

§316Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διηύθυνα τότε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ ὅσον μὲν ἀφορᾷ τοὺς κατωτέρους ἀξιωματικούς, δὲν ἐνθυμοῦμαι μετὰ πάροδον τόσου χρόνου, πῶς ἐγένετο ἡ ἐκκαθάρισις· ὅσον ἀφορᾷ ὅμως τοὺς ἀνωτέρους, εὗρον ἕτοιμον τὸ Διάταγμα.

§317Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κατόπιν τῶν ἐξηγήσεων τοῦ κ. ἐκ Πατρῶν συναδέλφου, εἴτε, κύριε συνάδελφε, σᾶς βοηθεῖ ἡ μνήμη εἴτε σᾶς ἀπατᾷ, δηλῶ τοῦτο, ὅτι οὔτε ὑμεῖς οὔτε ὁ κ. Βενιζέλος εἴχετε γνῶσιν τῶν προσώπων. Περὶ αὐτοῦ ὑποθέτω ὅτι δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε ἀντίρρησιν.

§318Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι μόνον ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ξύλινος Ὑπουργὸς — ὅπως εἶναι, δυστυχῶς, ὠργανωμένον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν — δὲν λαμβάνει γνῶσιν, ἀλλὰ καὶ οἱ διευθυνταὶ τῶν διαφόρων Ὑπηρεσιῶν πολὺ ὀλίγα μανθάνουν. Καὶ θὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν παράδειγμα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης: Μίαν νύκτα ἤμην εἰς τὸ σπίτι μου, ὅτε εἰσέρχεται κάποιος κύριος καὶ λέγει ὅτι ὁ κ. Σοφιανὸς ἐπιθυμεῖ νὰ μοὶ ὁμιλήσῃ. Ἐνόμισα ὅτι ἐπρόκειτο περὶ τοῦ κ. Σοφιανοπούλου καὶ λέγω ἀμέσως νὰ εἰσέλθῃ. Βλέπω ἄγνωστόν μοι κύριον, ὁ ὁποῖος μοὶ λέγει ὅτι ἦτο λοχαγὸς τοῦ Πυροβολικοῦ ἐκκαθαρισθεὶς καὶ ὅτι, μολονότι ἐναντίων φρονημάτων, εἶχε παραδόσεις στρατιωτικὰς καὶ ἐπεθύμει νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὸ Στράτευμα. Ἠρώτησα τὴν ἑπομένην τὸν Προσωπάρχην τίς ἦτο αὐτὸς ὁ λοχαγὸς Σοφιανὸς καὶ μοὶ ἐδόθη ἡ ἀπάντησις ὅτι ἦτο ἄριστος ἀξιωματικός. Μοὶ προσετέθη δὲ ὑπὸ τοῦ κ. Προσωπάρχου ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος δὲν ἤθελε τὴν ἐκκαθάρισίν του. Ἐννοεῖται ὅτι ἔσπευσα νὰ τὸν ἐπαναφέρω. Τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κύριοι, τὴν ἀνώμαλον, ἐγίνοντο πολλαὶ ἐνέργειαι τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, καλῇ τῇ πίστει πάντοτε, ἀλλ’ οὐχὶ κατὰ πάντα ὀρθαί.

§319Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Μίαν διακοπήν. Συνέβη τὸ ἑξῆς τὸ ὁποῖον ἀγνοεῖτε: Ὅταν ἐπανῆλθον ἐκ Θεσσαλονίκης τὸν Ἰούνιον τοῦ 1917, ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν ἐνταῦθα ἄφιξιν τοῦ κ. Βενιζέλου, μετέβην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ κ. Προσωπάρχου, καὶ εὗρον ἐκεῖ τὸν κ. Πάγκαλον ὡς Προσωπάρχην, τὸν κ. Καλογερᾶν ὡς βοηθόν του καὶ τὸν κ. Κονταράτον οἱ ὁποῖοι εἶχον βάλει κάτω τὴν ἐπετηρίδα καὶ ἐνήργουν τὴν ἐκκαθάρισιν. Διατί σήμερον ὁ κ. Καλογερᾶς λησμονεῖ τοῦτο καὶ ἐπιρρίπτει τὴν εὐθύνην τῆς ἐκκαθαρίσεως εἰς τὸν κ. Πάγκαλον, δὲν γνωρίζω.

§320Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ἐνεργοῦμεν ἐκκαθάρισιν· εἴχομεν σκεφθῆ νὰ περιορίσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκκαθαριστέων καὶ πρὸς τοῦτο, ἀντὶ νὰ δώσωμεν εἰς τὸ Συμβούλιον ὁλόκληρον τὴν ἐπετηρίδα τοῦ Στρατοῦ, ἐσχηματίσαμεν ἐκ τῶν ἐν τῇ ἐπετηρίδι ἀναγεγραμμένων ἕνα πίνακα περιωρισμένου ἀριθμοῦ, συντεταγμένον κατὰ τὰς πληροφορίας τὰς ὁποίας ἐλάβομεν περὶ τῆς δράσεώς των ἐνταῦθα. Καὶ τὸν πίνακα αὐτὸν παρεδώσαμεν εἰς τὸ Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον ὑπὸ τὴν προεδρίαν ἑνὸς στρατηγοῦ ἔκαμε τὴν ἐκκαθάρισιν.

§321Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἀναφέρει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος τὸ ἐπιβεβαιώνετε;

§322Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὄχι. Ἐκκαθάρισιν οὔτε ἐγὼ ἔκαμα οὔτε ὑμεῖς ἐλάβετε μέρος εἰς τοιαύτην. Πληροφορίας μόνον ἐδίδομεν.

§323Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριοι συνάδελφοι, αὐτὸ τὸ γεγονός, τὸ ὅτι παρευρέθην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον εἶναι πραγματικόν. Δὲν εἶναι ὅμως ἀληθὲς ὅτι μαζὶ μὲ τὸν τότε προσωπάρχην ἐνηργοῦμεν ἐκκαθάρισιν. Ἁπλῶς μοὶ ἐζητήθησαν πληροφορίαι. Ἑπομένως αὐτὸ δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν καὶ δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ ἀναφερθῇ.

§324Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Διὰ τὴν ἱστορίαν τὸ εἶπον.

§325Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Λέγω λοιπὸν ὅτι οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ οἱ ἔχοντες ἀρχαιότητα, χωρὶς νὰ εἴπω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργός, ὁ τότε προσωπάρχης, χωρὶς νὰ νομίζω ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διοικήσωσιν αὐτοὶ ἀνωτέρας μονάδας, εὑρέθησαν, ὅπως ὅλοι οἱ ἀξιωματικοί, ἐν διαγραφῇ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον, ὡς συνηθίζει ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του, ὅταν τὰ πράγματα εἶναι ἀνάγκη νὰ συσκοτισθοῦν, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔθιξεν, ὅτι ἐγὼ ἀπέκρυψα τὴν ἀπώλειαν τῶν πυροβόλων, ἐπειδὴ εἶναι προσωπικὸν καὶ ἐπειδὴ οὐδέποτε....

§326Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Κύριε συνάδελφε, ἀνεκάλεσα αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπον ἐν ἐρεθισμῷ, κατόπιν τῆς ὕβρεως τὴν ὁποίαν ἐξακολουθῶ νὰ θεωρῶ βαρυτάτην.

§327Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Δὲν ἠθέλησά ποτε, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν διὰ ζητήματα προσωπικά, καίτοι θὰ ὑπῆρχεν ἴσως ἀνάγκη ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ περιαυτολογίαν τινά, ὅτι κἄτι τι ἴσως θὰ ὠφείλετο καὶ εἰς ἐμέ, ὅταν ἀθρόως καὶ περὶ πάντων ἐγίνετο λόγος· ἀλλ’ ἀπέφυγον καὶ μάλιστα διὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀκριβῶς καὶ πολὺ καλῶς γνωρίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος ἴσως θὰ ἦτο ὁ ἁρμοδιώτερος διὰ νὰ ἐκφέρῃ γνώμην. Ἀλλὰ θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου καὶ μόνον. Παρευρίσκεται ἐνταῦθα ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος διετέλει ἐπιτελάρχης τοῦ Σώματος τὴν βραδυὰν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν παρεπλανήθη ἓν τμῆμα καὶ ἀπωλέσθησαν πυροβόλα. Καὶ τὴν πρωίαν καὶ τὴν νύκτα ἐκείνην ἐγνώσθη εἰς τὸ Σῶμα Στρατοῦ ἡ ἀπώλεια τῶν πυροβόλων καὶ ἐζητήθησαν εὐθῦναι, ἐτιμωρήθησαν δὲ δύο ἀνώτεροι ἀξιωματικοί.

§328Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Τίνα σχέσιν ἔχουν ὅλα αὐτά;

§329Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας.

§330Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν ἔχουν σχέσιν....

§331ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Καρασεβδᾶ, δὲν περιμένετε νὰ λάβητε τὸν λόγον;

§332Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Πρόκειται περὶ κυβερνητικοῦ ἐλέγχου, περὶ τοῦ ἐλέγχου τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, ὄχι περὶ ἱστορίας.

§333Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἄν, κύριοι συνάδελφοι, σᾶς ἀπησχόλησα καὶ ἀνέφερα πάντα ταῦτα, τὰ ἀνέφερα διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤρχισα νὰ εἴπω, ὅτι ἡ ἰδιοσυγκρασία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ ἱστορία, διὰ τῆς ὁποίας εἶναι συνδεδεμένος μὲ τὸ στράτευμα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτρέψωσι τὴν ἡσυχίαν, τῆς ὁποίας ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην ὁ Στρατός.

§334Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Θὰ ἔλθητε καὶ σεῖς μεθαύριον.

§335Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Διότι ἔχει ἐπὶ τέλους μεγάλην ἀνάγκην ἡσυχίας καὶ γαλήνης, ἵνα ἐπανέλθῃ πραγματικῶς εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ καὶ ἵνα ἐργασθῇ εὐρύθμως, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ εὑρίσκῃ χρόνον νὰ ἀπασχολῆται ἐπὶ πολιτικῶν ζητημάτων. Διὰ νὰ ἀντιληφθῆτε δὲ μέχρι τίνος σημείου παρασύρει τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἡ ἰδιοσυγκρασία αὐτοῦ εἰς ζητήματα τὰ ὁποῖα σχέσιν ἔχουν μὲ τὴν ἐν γένει ὑπόστασιν αὐτοῦ φέρω ὑμῖν, κύριοι συνάδελφοι, ἓν σχέδιον νόμου τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη περὶ τὰς πρωινὰς ὥρας χθὲς εἰς βʹ ἀνάγνωσιν καὶ τὸ ὁποῖον εἶχον παρακαλέσει προχθὲς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ τὸ ἀναβάλῃ, ἀφοῦ ἡ ἔκθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν εἶχε παραπεμφθῆ τὸ σχέδιον τοῦτο, εἶχε πρὸ 15 ἡμερῶν ὑποβληθῆ καὶ ἀκόμη δὲν διενεμήθη· ἀλλ’ ἐνῷ ἡ ἔκθεσις ἐκείνη τῆς Ἐπιτροπῆς ἀκόμη δὲν διενεμήθη, τὸ νομοσχέδιον ἐψηφίσθη.

§336Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ποῖον εἶναι αὐτό;

§337Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Τὸ περὶ συγκροτήσεως τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου. Ποίαν δὲ διάταξιν θεσπίζει τὸ ψηφισθὲν νομοσχέδιον;

§338Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι τοῦ τέως Ὑπουργοῦ.

§339Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦ τέως Ὑπουργοῦ προσεθέσατε, κ. Ὑπουργέ, μίαν παράγραφον.

§340Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μίαν τροπολογίαν ἐδέχθην.

§341Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἡ ὁποία λέγει τοῦτο. Ἐνῷ ἐξωνυχίσθη καὶ ἐξηλέγχθη κατὰ βάθος παρὰ πάντων καὶ ὅλων τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, προσεθέσατε σεῖς τὴν διάταξιν ὅτι δύνανται νὰ διορισθοῦν ἐκτὸς τῶν ἀρχηγῶν καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου καὶ ἕτερα τρία μέλη, τὰ ὁποῖα νὰ εἶναι ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ διοικήσαντες ἐν πολέμῳ δύο καὶ πλέον Σώματα Στρατοῦ ὑπὸ οἱανδήποτε ἰδιότητα.

§342Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπόστρατοι.

§343Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἀπόστρατοι, μάλιστα. Ὅταν δὲν ἀνακληθῶσι διὰ προτάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀνακαλοῦνται ἐκ τῆς ἀποστρατείας οἱανδήποτε ἡλικίαν καὶ ἂν ἔχωσι, διότι οὐδεὶς φραγμὸς τίθεται. Ὥστε ὑποσυνειδήτως καὶ πάλιν, διότι ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἀποδώσω ποτὲ κακὴν πρόθεσιν, ἂν τυχὸν παραιτούμενος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα πολιτευθῇ, ἀποτύχῃ, ἀνακαλεῖται ἐκ τῆς ἀποστρατείας καὶ λαμβάνει μέρος· διότι πραγματικῶς αὐτό....

§344Α. ΚΟΛΙΑΛΕΞΗΣ. Δὲν εἶναι σκέψις του. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸ δεχθῶμεν.

§345ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Κολιαλέξη, ἀφήσατε.

§346Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶμαι 46 ἐτῶν, δηλ. θὰ ἀφορᾷ ἐμὲ ἡ διάταξις μετὰ 20 ἔτη. Τὸ Συμβούλιον ἀποτελεῖται ἀπὸ τοὺς ὑπάρχοντας σωματάρχας, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀντιστράτηγοι ἐν ἐνεργείᾳ. Μεταξὺ τῶν μελῶν ἐθεώρησα ἀναγκαῖον νὰ προστεθοῦν καὶ τρεῖς ἐκ τῶν παλαιοτέρων σωματαρχῶν, προκειμένου περὶ τῶν γενικῶν ζητημάτων τοῦ Στρατοῦ, ζητημάτων τεχνικῶν. Τὸ εἶπεν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου.

§347Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ διάταξις αὐτὴ τιμᾷ τὸν κ. Ὑπουργόν.

§348Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Εἶναι εἰς βάρος τοῦ στρατεύματος.

§349Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἔθεσα μάλιστα τὴν διάταξιν περὶ ὁρίου ἡλικίας ἀκριβῶς διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι θέλω νὰ δώσω εἰς τὸ στράτευμα τὴν ἰδέαν ὅτι θὰ διοικῆται ἀπὸ τοὺς καλυτέρους ἀξιωματικούς του. Σήμερον μὲ κατηγορεῖτε ὅτι ἡ διάταξις ἀποβλέπει ἐμὲ μετὰ 25ετίαν, ὅτε θὰ τεθῶ εἰς ἀποστρατείαν. Δὲν εἶναι σοβαρὰ πράγματα αὐτά.

§350Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ὄχι, κ. Ὑπουργέ. Δὲν ἔγινα, φαίνεται, ἀντιληπτὸς ἢ ἔχει καθένας ἄλλον τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι. Δὲν ἠκούσατε.

§351Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω τὸ ἑξῆς.

§352Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Περιμένετε, κ. Πρόεδρε, νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν. Ἴσως θὰ σᾶς εἶναι ἀναγκαία.

§353Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω τὸ ἑξῆς: Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μοὶ εἶπεν ὅτι θὰ δεχθῇ μίαν τροπολογίαν παρασχεθεῖσαν ἀπὸ τὸ Ἐπιτελεῖον, δυνάμει τῆς ὁποίας θὰ εἶναι δυνατὸν ἀξιωματικοὶ καλοί, οἱ ὁποῖοι ὅμως ἀπεμακρύνθησαν ἀπὸ τὸ στράτευμα καὶ οἱ ὁποῖοι ἴσως δὲν θεωροῦνται καὶ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, νὰ χρησιμοποιηθῶσιν εἰς τὸ Ἀνώτατον Συμβούλιον, διότι εἶναι ἀξιωματικοὶ μορφωμένοι, συνδεδεμένοι μὲ τὸ στράτευμα καὶ δυνάμενοι πραγματικῶς νὰ προσφέρωσι σοβαρὰς ὑπηρεσίας. Ἐγὼ νομίζω, κ. συνάδελφε, ὅτι δὲν εἶναι σοβαρὸν νὰ κατηγορῆτε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν.

§354Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ· τί θὰ εἰπῇ δὲν εἶναι σοβαρόν;

§355Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Λέγω ὅτι δὲν εἶναι σοβαρὸν νὰ ἔρχεσθε εἰς τὴν γενικὴν συζήτησιν νὰ κατηγορῆτε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἔβαλε μίαν διάταξιν διὰ νὰ τὴν χρησιμοποιήσῃ μετὰ 20 ἔτη.

§356Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Διατί σᾶς εἶπον νὰ περιμένετε μίαν πληροφορίαν, κ. Πρόεδρε, διότι θὰ σᾶς ὠφελήσῃ; Μετὰ ἕνα ἢ δύο ἔτη διαλύεται ἡ Ἐθνοσυνέλευσις καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπιθυμεῖ νὰ πολιτευθῇ.

§357Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶμαι ἐν ἐνεργείᾳ.

§358Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἄν ἀποτύχετε εἰς τὰς ἐκλογάς, θὰ ἔχετε τὴν πόρτα ἀνοικτὴν τῆς εἰσόδου εἰς τὸ Στρατιωτικὸν Συμβούλιον.

§359ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Θὰ ζημιώσῃ τὸ στράτευμα ὁ καταρτισμὸς τοῦ Συμβουλίου;

§360Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κατ’ ἐμέ, ναί· καὶ εἰς ἀπάντησιν σᾶς λέγω ὅτι τὸ Συμβούλιον αὐτὸ δέον νὰ ἀποτελῆται ἀπὸ τοὺς φυσικοὺς ἀρχηγοὺς καὶ νὰ μὴ εἰσέρχεται οὐδὲν ἕτερον μέλος ἔξωθεν, διότι μὲ τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται τὰ τοῦ Στρατοῦ, ἂν ὑπάρχῃ εἷς ὁ ὁποῖος δὲν θὰ διοικῇ τὸν Στρατόν, ἀλλὰ θὰ ἀνήκῃ εἰς τὸ Συμβούλιον, αὐτὸ ἀσφαλῶς θὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἑστία τῆς μὴ ἡσυχίας τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς ὑπογραφῆς διαρκῶς πρωτοκόλλων.

§361Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν τὸ ἀνεγνώσατε τὸ νομοσχέδιον, διότι διαιρεῖται εἰς δύο μέρη τὸ Συμβούλιον. Τὸ μὲν τὸ ὁποῖον θὰ ἔχῃ καὶ τοὺς παραιτηθέντας ἀξιωματικοὺς θὰ γνωματεύῃ περὶ τῶν γενικῶν ζητημάτων τοῦ Στρατοῦ, προμηθειῶν κλπ., ὅταν δὲ τὸ Συμβούλιον θὰ συνέρχεται διὰ τὰ ζητήματα τῆς διοικήσεως, θὰ εἶναι μόνον ἀπὸ τοὺς σωματάρχας.

§362Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Θὰ ἔχῃ ὅλα τὰ ζητήματα· θὰ εἶναι ἐν ἐπαφῇ μὲ τὴν Κυβέρνησιν.

§363Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι ἀδύνατος ἡ συνεννόησις.

§364Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Σᾶς ἐλέγχω ὅτι, ἂν εἶναι μέλος τοῦ Συμβουλίου ἀναμιγνυόμενον εἰς τὰ ζητήματα τὰ γενικά, θὰ εὑρίσκεται εἰς ἐπαφὴν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἀποτελῇ δὲ ὁ στρατηγὸς ἐκεῖνος, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν θὰ εὑρίσκεται εἰς τὸν Στρατόν, μίαν πηγὴν ἀνησυχίας καὶ ἀσφαλῶς δὲν θὰ περιορίζεται νὰ μὴ ἐπεμβαίνῃ παρὰ τῇ Κυβερνήσει, ἀλλὰ θὰ ἀποτελῇ παρακυβέρνησιν στρατηγῶν, ἀργομίσθων, εὑρισκομένων ἐν Ἀθήναις. Λέγω λοιπὸν τοῦτο, ὅτι μὲ τὴν εὐχέρειαν, κύριοι συνάδελφοι, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τὸ νὰ καταρτίζῃ ἐν γένει τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον αὐτὸς ἐννοεῖ νὰ διοικῇ, μὲ τὴν εὐχέρειαν τὴν ὁποίαν ἔχει νὰ χαρακτηρίζῃ, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁτὲ μὲν τὸν ἕνα δειλόν, ὁτὲ δὲ τὸν ἄλλον ἀνίκανον καὶ κατόπιν τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης «ἐπονείδιστον», παρὰ τὴν ἀντίληψιν τὴν ὁποίαν εἶχεν ἄλλοτε, μὲ τὴν ἱστορίαν μὲ τὴν ὁποίαν εἶναι συνδεδεμένος, ὡς εἶναι συνδεδεμένος καὶ μὲ τὸ στράτευμα, εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ ἡσυχία εἰς τὸν Στρατὸν καὶ θὰ ὑπάρχῃ διαρκῶς ἀνησυχία κινημάτων, πρωτοκόλλων. Διότι διαταγὴ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὡς ἐκείνη....

§365Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Χθὲς εἴχετε τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἐκτὸς αὐτοῦ οὐδεὶς δύναται νὰ διοικήσῃ καλύτερον τὸν Στρατόν. Αὐτὴ εἶναι καὶ ἡ ἀντίληψις ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος οὐδέποτε ἀνεμίχθη εἰς τίποτε.

§366Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ὁ κ. συνάδελφος πρὸ ὀλίγου χρόνου, καὶ εἶναι ἀναγεγραμμένον εἰς τὰ πρακτικὰ τὰ ἐστενογραφημένα, εἶχεν ἄλλας ἰδέας προκειμένου περὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§367Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Τὰ γεγονότα τὸν ἐδικαίωσαν. Ἡ Δημοκρατία ἐγένετο. Ὁμολογῶ τὴν πλάνην μου καὶ διὰ τὸν στρατηγὸν Πάγκαλον καὶ διὰ τὸν Κονδύλην.

§368Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ὁ κ. συνάδελφος ἐξ Αἰγίνης ἀπαντῶν εἰς ἐμὲ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἔβρου ἔλεγεν ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ διὰ τοῦ τρόπου τῆς διοικήσεώς του εἶχε προπαρασκευάσει, κατὰ τὴν ἰδίαν φράσιν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα.

§369Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἡ Δημοκρατία τὸν ἐδικαίωσεν.

§370Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Εἴμεθα λοιπὸν ἀκριβῶς σύμφωνοι, κ. συνάδελφε, ὅτι παρὰ τὰ προσόντα τὰ ὁποῖα ἔχει....

§371Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Τίνα σχέσιν ἔχουν αὐτά; Διαρκῶς προσωπικά...

§372Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἐγὼ ἐκπληρῶ καθῆκον. Ἀναφέρω τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἀνέφερεν, ὅτι εἶναι συνδεδεμένος μὲ τὸ Στράτευμα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ὁ Στρατὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἡσυχάσῃ, ἐφόσον εὑρίσκεται ἐπὶ κεφαλῆς ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Ἦτο ἀκόμη ὑπολοχαγὸς τῷ 1909 καὶ ἔκτοτε διὰ πᾶν κίνημα καὶ πᾶν πρωτόκολλον ὑπῆρξεν ἡ ψυχή, ὁ κύριος ὑποκινητής· δὲν δύναται νὰ μείνῃ ἥσυχος.

§373Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Εἶναι ἀντίληψίς σας.

§374Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἀκριβῶς.

§375Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ὅταν ὁ κ. Καλογερᾶς ἀπεπέμφθη ὑπὸ τοῦ κ. Παγκάλου ἀπὸ ἐπιτελάρχης ἐκ Θεσσαλονίκης, τὸν συνήντησα ἐν Ἀθήναις ἔξωθι τοῦ Ἁγίου Γεωργίου Καρύτση καὶ τὸν ἠρώτησα διατί ἔφυγεν ἀπὸ ἐπιτελάρχης καὶ μοῦ εἶπε τὸ γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἀνέφερε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Πάγκαλος. Ἐγὼ δὲ τότε τὸν ἠρώτησα «πῶς φέρεται ὁ Πάγκαλος εἰς τὸν Στρατόν; Ἔκαμε Στρατόν;» Μοῦ ἀπήντησεν ὅτι «δὲν τὸν ἔκαμεν αὐτὸς τὸν Στρατόν, τὸν ἐκάμαμεν ἡμεῖς». Μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐδῶ ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα ὁ κ. Καλογερᾶς καὶ ἐδήλωσεν ὅτι καλύτερος στρατηγὸς δὲν ὑπάρχει.

§376Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Τὸ εἶπον καὶ τότε καὶ τὸ βεβαιῶ καὶ τώρα. Καὶ διὰ νὰ καταλήξω δὲν ἔχω παρὰ νὰ εἴπω δύο λέξεις. Ἂν πάντες εἶσθε διατεθειμένοι νὰ ἀνεχθῆτε τὴν κατάστασιν τοῦ Ναυτικοῦ, εἰς ἣν θέσιν εὑρίσκεται καὶ τὴν ἀνέχεται ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἂς ἀναμετρήσῃ ἕκαστος ὑμῶν τὴν εὐθύνην τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνει· ὅσοι ὅμως πιστεύουν, ὡς ἐγώ, ὅτι ἡ παραμονὴ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τὴν θέσιν του δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτρέψῃ τὴν ἡσυχίαν, τῆς ὁποίας ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην ὁ Στρατός, ἵνα ἐπανέλθῃ εἰς τὰ ἔργα του· ὅσοι ἐπιθυμοῦν νὰ ἔχωμεν Στρατόν, ὅστις θὰ εἶναι ἐθνικὸν ὄργανον πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν ἀναγκῶν καὶ ὄχι ὄργανον τὸ ὁποῖον διεκδικεῖ πότε ὁ ἕνας καὶ πότε ὁ ἄλλος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῶσι τὴν παραμονὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τὴν θέσιν του.

§377Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Καίτοι, κύριοι πληρεξούσιοι, διὰ πρώτην φορὰν εἰσέρχομαι εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ δὲν εἶμαι συνεπῶς ἐν γνώσει τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, νομίζω ὅμως ὅτι αἱ Κυβερνήσεις αἱ κοινοβουλευτικαὶ κρίνονται ἐκ τῶν πράξεων αὐτῶν καὶ ὄχι ἐκ τῶν λόγων τῶν τριόδων. Διότι τὴν ἑσπέραν ταύτην, προκειμένου νὰ κριθῇ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἐξητάσθη τί εἶπεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὅτε ἦτο προσωπάρχης τοῦ Ὑπουργείου καὶ τίνας ἐκκαθαρίσεις ἔκαμεν ὅτε ἦτο ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ καὶ πῶς ἐχαρακτήρισε τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης καὶ ἂν κατηγόρησε τὸν Βενιζέλον ὅτι ἔκαμε τὸ κίνημα τοῦ Θερίσου. Νομίζω ὅτι εἶναι πρωτοφανὲς αὐτὸ τὸ ὁποῖον παρουσιάζει ἡ Συνέλευσις. Προκειμένου νὰ ἐξετάσωμεν ὡρισμένα ζητήματα, διὰ τὰ ὁποῖα κατηγορεῖται ἡ Κυβέρνησις ἀπόψε, ἀνατρέχομεν εἰς τὸ παρελθὸν διὰ νὰ ἴδωμεν τί ἐσκέπετο ὁ στρατηγὸς Πάγκαλος. Ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος εἶπεν ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἤθελε νὰ ἐγκαθιδρύσῃ τὴν δικτατωρίαν καὶ πρὸς τοῦτο φέρει πρὸς ἀπόδειξιν τὸ ὅτι ὁ συνταγματάρχης Βουτσινᾶς ἢ καὶ ἄλλος τις περιέφερε πρωτόκολλον, τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ἐβεβαίου ἂν ὁ συνταγματάρχης Βουτσινᾶς εἶπεν εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ὅτι ἔπρεπε νὰ μείνῃ ἡ Κυβέρνησις ἡ δημοκρατική, διότι κινδυνεύει τὸ πολίτευμα. Λυποῦμαι πολύ, διότι ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἔδωκε πίστιν εἰς ἀνακριβεῖς εἰδήσεις ἢ ἔδωσε πίστιν εἰς τὸ ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι ἐνήργουν ἐξ ὀνόματος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι τότε θὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δώσωμεν πίστιν εἰς τὰς ἀνακριβείας τὰς ὁποίας ὄχι ἐπὶ τῆς ὑπουργίας του, ἀλλὰ καὶ τώρα ἀκόμη ἀκούομεν καθ’ ὁδὸν καὶ νὰ δώσωμεν πίστιν εἰς ὅσα διαδίδουν καὶ εἰς τὸ ὅτι ὁ ὑπασπιστὴς λοχαγὸς Φλούλης, ὁ ἀκόλουθος ἀπὸ πρωίας μέχρις ἑσπέρας, μετέβη εἰς τὰ γραφεῖα μιᾶς ἐφημερίδος καὶ ἔδωσε λίβελλον κατὰ τοῦ ἀντισυνταγματάρχου Καρακούφα ἢ θὰ δώσωμεν τὴν σημασίαν ὅτι ὁ λοχαγὸς Φλούλης ἐνήργει ἐξ ὀνόματος τοῦ ἐκ Ροδόπης συναδέλφου. Καὶ γνωρίζετε ὅτι τὸ ἐπεισόδιον τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν Θεσσαλονίκῃ εἶχεν ὡς φυσικὴν συνέπειαν τὴν δημοσίευσιν τοῦ λιβέλλου κατὰ τοῦ ἀντισυνταγματάρχου Καρακούφα. Καὶ ἐρωτᾶται: Ποῖος ἦτο ὁ ἠθικὸς αὐτουργὸς τοῦ ἐπεισοδίου τῆς Θεσσαλονίκης; Ἀσφαλῶς ἦτο ὁ λοχαγὸς Φλούλης καὶ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος παρεκίνησε τὸν λοχαγὸν Φλούλην. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ οὕτω πρέπει νὰ τὴν ἀντιμετωπίσωμεν. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Σεχιώτη ἀνεκινήθη καὶ τὸ ναυτικὸν ζήτημα. Ἀλλὰ τὸ ναυτικὸν ζήτημα, κ. συνάδελφε, ἐτέθη καὶ ἄλλην μίαν φορὰν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην καὶ εἴδομεν ὅλους τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων καὶ τῶν ὁμάδων παρελαύνοντας καὶ λέγοντας ὅτι πρέπει νὰ παταχθῶσιν οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ἐνήργησαν τὸ ἀντιπειθαρχικὸν κίνημα. Ὅταν ὅμως ὅλοι ἠγόρευσαν καὶ εἶπον ὅτι πρέπει νὰ παταχθῇ τὸ κίνημα, ὅταν ἐτέθη τὸ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἵνα ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ ὅλον τὸ κῦρος καὶ πατάξῃ τοὺς ἀξιωματικούς, εἴδομεν τὸ φαινόμενον ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἠγόρευσαν καὶ εἶπον νὰ παταχθῶσιν οἱ ἀξιωματικοί, ἀντὶ νὰ ἐνισχύσωσι τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀπουσιάσῃ ἡ Συνέλευσις ἓν ὡραῖον θέαμα διὰ τῆς ψήφου της...

§378Γ. ΤΣΑΚΑΝΙΚΑΣ. Ἡ ψῆφος ἔγινεν ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς.

§379Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Τὸ ἴδιον εἶναι.... Ἡ ψῆφος ἀνῄρεσε τοὺς λόγους, καὶ τοῦτο ἦτο φυσικὸν νὰ ἔχῃ ἐπήρειαν, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ ἐνισχύθησαν βλέποντες ὅτι 123 πληρεξούσιοι κατεψήφισαν τὴν Κυβέρνησιν προκειμένου περὶ τῆς πατάξεως αὐτῶν, καὶ οὐ μόνον τοῦτο· ὅσοι γνωρίζετε καὶ τοὺς στρατιωτικοὺς καὶ τοὺς ναυτικοὺς γνωρίζετε τί λέγουν καθημέραν εἰς τὰ καφενεῖα, ἀναμένοντες νὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις ἵνα ἐπανέλθωσιν εἰς τὸ Ναυτικόν. Καὶ ἐρωτᾶται: Τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, ὡς εἶχε καθῆκον; Ὁμὰς ἀξιωματικῶν, ὁσονδήποτε μεγάλη, ὑπέβαλεν ἐν σώματι παραίτησιν. Ἡ Κυβέρνησις ἓν εἶχε δικαίωμα, νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον καὶ εἶχε καθῆκον νὰ μὴ πέσῃ θῦμα ὁ νόμος, καὶ τὸ ἔπραξεν. Ἐφήρμοσε τὸν νόμον κατὰ γράμμα, ἐτιμώρησε τοὺς ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς καὶ ἔθεσεν εἰς ἀργίαν δι’ ἀπολύσεως ἢ διὰ προσωρινῆς παύσεως καὶ τοὺς κατωτέρους. Αὐτὸ ἦτο ἐνδεδειγμένον ἐκ τοῦ νόμου. Καὶ ἐρωτᾶται: Τί θὰ ἔκαμνε μία Κυβέρνησις, ἂν ἤρχετο μετὰ ταῦτα; Θὰ ἐπανέφερε τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτούς; Οὐδεὶς θὰ τολμήσῃ νὰ τοὺς ἐπαναφέρῃ ἀμέσως, διότι τοῦτο θὰ ἦτο κατάργησις τοῦ Κράτους καὶ τῆς Συνελεύσεως. Διότι, ἀλλοίμονον, θὰ παρουσιασθῶσι καὶ ἄλλοι ἀξιωματικοὶ νὰ ἀπαιτήσουν τὴν ἐκκαθάρισιν τοῦ Α ἢ τοῦ Β στρατηγοῦ. Καὶ ἤκουσα μετὰ λύπης μου ὅτι εἷς ὑπασπιστὴς ἐζήτησεν αὐτό, καὶ τοῦτο ἦτο ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας ἐκείνης. Ἀλλὰ ὁ κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ὡμίλησε καὶ περὶ κοινοβουλευτισμοῦ καὶ κατὰ τῆς δικτατωρίας· ἴσως εἶναι ψυχολογικὸν φαινόμενον, ὅταν κανεὶς ἔχῃ μίαν ἰδιότητα, εἴτε ἐλάττωμα εἴτε προτέρημα, νὰ νομίζῃ ὅτι τὸ ἔχουσι καὶ οἱ ἄλλοι. Τὸν κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφον τὸν γνωρίζω ἀπὸ πολλοῦ καὶ γνωρίζω ὅτι ἓν ἔχει εἰς τὸν νοῦν του, μίαν ἱστορίαν ἔχει διαβάσει καὶ ἕνα θαυμάζει, τὸν Κρόμβελ. Σήμερον παρουσιασθεὶς ἐνταῦθα κατηγόρησε τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ δικτατωρίᾳ. Ὁμολογῶ ὅτι ἐκπλήσσομαι. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀναφέρω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ νὰ μὴ διαμαρτυρηθῶ εἶναι τοῦτο, ὅτι, ὁσάκις συμβαίνει κανὲν μικροεπεισόδιον, ἕνας λοχίας ἐρράπισεν ἕνα τραμβαγέρην ἢ ἕνας στρατιώτης ἐκτύπησε δύο δημοσιογράφους, προθυμοποιοῦνται οἱ καλοθεληταὶ εἴτε δημοσιογράφοι εἴτε πολιτευόμενοι νὰ ἀναμίξουν ὁλόκληρον τὸ Σῶμα τῶν ἀξιωματικῶν. Πρέπει νὰ γνωρίζετε καὶ νὰ εἶσθε βέβαιοι περὶ τούτου ὅτι οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ δὲν ἀνέχονται τὴν ἀνάμιξιν κανενός, ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζετε καὶ ὅτι μισοῦν ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκμεταλλευθῶσι τὸ Σῶμα τῶν ἀξιωματικῶν ὅπως καλλιεργήσωσι τὰς φιλοδοξίας των καὶ πρέπει νὰ εἶναι βεβαία ἡ Συνέλευσις ὅτι οὐδεὶς ἀπολύτως ἔχει τὴν δύναμιν νὰ κινήσῃ τὴν ὁλότητα τοῦ Σώματος τῶν ἀξιωματικῶν πρὸς τὴν Α ἢ Β κατεύθυνσιν. Ἓν μόνον ζητεῖ ὁ Στρατός: Νὰ μὴ ἐπιχειρῶσιν εἴτε δημοσιογράφοι εἴτε πολιτευόμενοι νὰ τὸν ἀναμιγνύουν εἰς ὑποθέσεις εἰς τὰς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ τὸν ἀναμιγνύουν· νὰ τὸν ἀφήσουν ἥσυχον πρὸς ἐργασίαν καὶ νὰ μὴ τοῦ ἐμβάλουν καινὰ δαιμόνια.

§380ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§381Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅταν οἱ στρατιωτικοὶ ἐφαρμόζουν τὰς ἀρχὰς τῆς πειθαρχίας καὶ δὲν χειρίζωνται ζητήματα προσωπικὰ εἰς τὸ στράτευμα, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία εἴτε ὡς Ὑπουργοὶ εἴτε ὡς διοικηταὶ τμημάτων εἴτε ὡς ἁπλοῖ ἀξιωματικοὶ ὅτι ἐπιτυγχάνουν πλήρως. Δυστυχῶς δὲν δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω ὅτι μετὰ τῆς αὐτῆς δεξιότητος πραγματεύονται τὰ ζητήματα αὐτὰ εἰς συνεδριάσεις δημοσίας. Τὸ πρᾶγμα φαίνεται ὀλίγον παράξενον, ἐν τούτοις, κατ’ ἐμέ, εἶναι πολὺ ἀληθὲς καὶ ἀκόμη περισσότερον εὐεξήγητον. Εἰς τὸ στράτευμα, ὅπως εἶναι γνωστόν, ἐπικρατοῦν πολλοὶ περιορισμοὶ καὶ αὐστηρότης μεγάλη καὶ ἕνεκα τούτων ἡ γλῶσσα τῶν ἀξιωματικῶν εἶναι πάρα πολὺ περιωρισμένη. Ἀντιθέτως εἰς τὰς δημοσίας συνεδριάσεις ἐπικρατεῖ ἡ λεγομένη ἐλευθερία τῶν συζητήσεων, ἥτις ὅμως δὲν εἶναι πάντοτε ἀπόλυτος, διότι ἐνίοτε, λόγῳ σκοπιμότητος ἢ ἀνάγκης, ὑπάρχουσιν ὅρια ἄγραφα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ὑπερβῇ κανείς. Οὕτως εἰς τὰ ἐξωτερικὰ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ θίγῃ τις τὰ ζητήματα ὁπόταν θέλῃ καὶ ὅπως θέλει. Ἐπίσης ἐκ τῶν στρατιωτικῶν, εἰς τὸ ζήτημα τῆς πειθαρχίας, τῶν προβιβασμῶν, τὰ προσωπικὰ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ποτὲ νὰ θίγωνται εἰς συνεδριάσεις δημοσίας χωρὶς βλάβην τῆς πειθαρχίας καὶ τοῦ στρατεύματος. Τὰ ὅρια ταῦτα, κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ ἔχοντες μακρὰν ἄσκησιν τῶν δημοσίων συνεδριάσεων συνήθως τὰ τηροῦν καὶ δι’ αὐτὸ βλέπομεν εἰς ὅλας τὰς Συνελεύσεις καὶ τὰς Βουλὰς τὰς προηγηθείσας ὅτι ποτὲ ζητήματα ἐξωτερικὰ δὲν ἐθίγησαν ἀπρεπῶς ἢ ἀκαίρως ἢ ζητήματα πειθαρχίας καὶ προβιβασμῶν. Τὰ ὅρια ταῦτα τείνουν τινές, ὄχι ὅλοι οἱ στρατιωτικοὶ εἰς τὰς Συνελεύσεις, νὰ τὰ ὑπερβοῦν, διότι νομίζουν ὅτι, ἐνῷ εἰς τὸν Στρατὸν εἶναι ἐπιτακτικοὶ οἱ περιορισμοί, εἰς τὰς δημοσίας συνεδριάσεις ἐπιτρέπεται πλήρης πάντοτε ἐλευθερία καὶ εἶναι ἐλεύθεροι νὰ λέγουν ὅ,τι θέλουν, καὶ δι’ αὐτὸ ἐπέρχονται καυγάδες καὶ διχόνοιαι μεταξύ των. Δι’ αὐτὸ εἰς τὴν Συνέλευσιν αὐτήν, ποὺ ὑπάρχουν πολλοὶ ἀξιωματικοί, ἀνεκινήθησαν τελευταίως, εἰς διάστημα μηνός, 5–6 φορὲς ζητήματα πειθαρχίας καὶ προβιβασμῶν, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὀλέθριον, διότι δὲν ἔδωσε μόνον ἀφορμὴν ἡ ἀνακίνησις αὕτη εἰς τὸ νὰ μᾶς ἐπιτεθοῦν οἱ ἐλλοχεύοντες ἀντίπαλοι καὶ νὰ εἰποῦν τόσα καὶ τόσα τερατώδη, τὸν Βενιζέλον προδότην καὶ τὸν Πλαστήραν δειλόν, ἀλλὰ καὶ νὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ ἀντιπειθαρχικὴ ρῆξις. Μία ἀπὸ τὰς ἀνακινήσεις ταύτας τῶν ζητημάτων αὐτῶν εἶναι καὶ ἐκείνη ποὺ ἔγινε κατὰ τὴν ψηφοφορίαν τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος, καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα δύο τῶν στρατιωτικῶν οἱ ὁποῖοι παρέσυραν καὶ πολιτικοὺς ἄνδρας καὶ συνετέλεσαν εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τῆς ἐκδηλωθείσης ἀντιπειθαρχικῆς πράξεως. Καὶ σήμερον ἡ συζήτησις δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα τοιαύτην τινὰ διατάραξιν, ταύτης δὲ δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ γίνῃ ἐκμετάλλευσις ἀπὸ τοὺς ἐχθρούς μας, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοὺς ἀσπόνδους φίλους μας. Εἴδετε δὲ πόσον ἐπικαίρως ἀνακινοῦνται εἰς βάρος ἡμῶν καὶ εἰς βάρος τοῦ Κράτους τὰ τοιαῦτα ζητήματα, διὰ νὰ προκαλέσουν ἐπιβλαβῆ γεγονότα. Ἐπικαίρως προεκλήθη ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν ναυτικῶν προβιβασμῶν καὶ ὡς ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε τὸ ἀντιπειθαρχικὸν ναυτικὸν κίνημα εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἀφίξεως τοῦ Ἀγγλικοῦ Στόλου, ὅπως καὶ ἡ βόμβα ἐρρίφθη εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Πρεσβείαν τὴν παραμονὴν ποὺ ἐπρόκειτο νὰ σχηματισθῇ ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις. Τώρα πάλιν ἐλέγετο ὅτι θὰ γίνῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν ἀνάμιξιν τοῦ Στρατοῦ καὶ ἀμέσως εὑρέθησαν 4–5 στρατιῶται καὶ ἔκαμαν αὐτὰ ποὺ ἔκαμαν διὰ νὰ ἐνισχύσουν τὴν ἰδέαν αὐτήν. Αὐτὸ δὲν θὰ προήρχετο ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, διότι αὐτὴ δὲν εἶχε συμφέρον, ἀλλ’ ἀσφαλῶς ἀπὸ τοὺς ἐλλοχεύοντας ἐχθροὺς ἢ τοὺς ἀσπόνδους φίλους. Καὶ ἠκούσατε ὅτι τὸν κ. Ρογκάκον τὸν εἶχε ψαρέψει ὁ «Ἐλεύθερος Τύπος». Τὰ γραφέντα διὰ τὸν κ. Καρακούφαν τὰ εἶχε δώσει ὁ κ. Φλούλης. Ποῖος μὲ διαβεβαιοῖ λοιπὸν ὅτι τὰ τοιαῦτα δὲν εἶναι συνδυασμένα μὲ τὴν ἀνακίνησιν τῶν ζητημάτων αὐτῶν, ἀδιάφορον ἂν ἄλλοι προκαλοῦν ἐκεῖνα καὶ ἄλλοι ταῦτα; Δι’ ὅλα ταῦτα θὰ μοὶ ἐπιτρέψουν οἱ τέως στρατιωτικοὶ ἤδη συνάδελφοι νὰ τοῖς παρατηρήσω ὅτι πρέπει νὰ παύσουν νὰ ὁμιλοῦν ἐλευθέρως ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, διότι ἄλλως τὸ μικρότερον ἐκ τῶν κακῶν ἀποτελεσμάτων θὰ εἶναι ἡ βλάβη τοῦ Στρατεύματος.

§382ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κυβέλος ἔχει τὸν λόγον.

§383Β. ΚΥΒΕΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀντιθέτως πρὸς τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἐξέφρασεν ὁ ἀξιότιμος κ. πληρεξούσιος, ὅστις μετέπειτα ἔσχε καὶ ἐπεισόδιον, ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε διεξαχθείσης συζητήσεως ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ φθάνω ἐγὼ εἰς συμπέρασμα ὅλως διόλου διάφορον. Εἶναι γεγονὸς ὅτι οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοί, τοὺς ὁποίους εἶχον τὴν τιμὴν νὰ παρακολουθήσω εἰς ὅλα τὰ ἡρωικὰ πεδία τῶν μαχῶν ὡς ἔφεδρος ἀξιωματικός, ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των μετ’ αὐταπαρνήσεως καὶ ἀνιδιοτελείας. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην εἶμαι ὑποχρεωμένος ἐν εἰλικρινείᾳ νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν ἐφιλοτιμήθησαν νὰ δειχθῶσιν οἷοι ἐδείχθησαν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Κατηγορῶ τὴν Ἐπανάστασιν ὡς δώσασαν τὸ δικαίωμα τοῦ πολιτεύεσθαι εἰς τοὺς στρατιωτικούς, τῶν ὁποίων ἡ θέσις εἶναι εἰς τὰ σύνορα τῆς Πατρίδος, ἐκτὸς ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι ἔχουν τὴν φιλοδοξίαν νὰ ἐκθέτουν τὰς ἰδέας αὐτῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὁπότε εἶναι συγγνωστοί. Ἀλλὰ ἤθελα νὰ ἀπασχολήσω ὑμᾶς ὀλίγον ἐπὶ τοῦ ἐσχάτως δημιουργηθέντος ναυτικοῦ κινήματος. Οἱ κύριοι ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, ἂν εἶχον συναίσθησιν σοβαρωτέραν τῆς τηρήσεως τοῦ ὅρκου των, ὅστις εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένος μὲ τὸ ζήτημα τῆς πειθαρχίας, ἔπρεπε νὰ ἵστανται τόσον ὑψηλά, ὥστε ὅλα τὰ αἰσθήματα τῆς ἰδιοτελείας καὶ τοῦ ἀτομισμοῦ νὰ κατακρημνίζωνται πρὸ τοῦ ὕψους τῆς ἰδέας αὐτῆς. Κατὰ τὸν Ὀκτώβριον, διαρκούσης τῆς Ἐπαναστάσεως, ἔλαβε χώραν στρατιωτικὸν κίνημα, διότι οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι ἐνόμισαν ὅτι, κατὰ τὴν γνώμην των, δὲν ἦτο δυνατὸν διαφορετικώτερον νὰ διαμαρτυρηθοῦν, ἀφοῦ ἐνόμιζον ὅτι αἱ σκέψεις των ἦσαν αἱ καλύτεραι. Ἡ Ἐπανάστασις τοὺς κατέβαλε, τοὺς κατεδίκασε καὶ ἦλθεν ἡ Δʹ Συνέλευσις, ἥτις, μὴ ἔχουσα συνάφειαν καὶ συνέχειαν καμμίαν πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν, τοὺς ἔβγαλεν ἀπὸ τὰς φυλακάς, διότι δὲν τοὺς ἐθεώρησεν ἐχθροὺς τῆς Πατρίδος. Οἱ σημερινοὶ κινηματίαι τοῦ Ναυτικοῦ δὲν εὑρίσκονται ὑπὸ τὰς συνθήκας ἐκείνας, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθησαν οἱ ἀντεπαναστάται τοῦ Ὀκτωβρίου. Οἱ κύριοι ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ ἔπρεπε νὰ ἔχουν ὑπ’ ὄψιν τους ὅτι ὑπάρχει μία Συνέλευσις καὶ εἶχον βεβαίως τὸ δικαίωμα διὰ τὰ ζητήματα τῆς τηρήσεως τῆς πειθαρχίας νὰ ἀποταθῶσιν ἐπισήμως, ἀλλ’ εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν κατὰ τρόπον ὀλίγον κρύφιον νὰ ἀναφέρουν τὰς ἀδικίας αὐτάς, τὰς ὁποίας ἐπέφερεν ὁ διευθύνων τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν τότε. Τοιοῦτόν τι νομίζω ὅτι οὐδεὶς ἀπὸ τοὺς πληρεξουσίους ἀντελήφθη. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν κατώρθωσα νὰ ἔχω καμμίαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἰδέαν. Οἱ κύριοι οὗτοι ὑπέβαλον τὰς παραιτήσεις των καὶ ἐπεζήτουν τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν διαταγῶν των Δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ εἴπω ὅτι ἡ συμπεριφορὰ τῶν ἀξιωματικῶν κατὰ τὴν εἰρηνικὴν ἐκείνην περίοδον ὑπῆρξε σύμφωνος πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ κυριωτέρου τῶν καθηκόντων των, καὶ θὰ εἶχον τὴν ἀξίωσιν, ἀφοῦ ἐγένετο γνωστὸν εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ κίνημα ἐκεῖνο, ἀντὶ τινὲς τῶν πληρεξουσίων καὶ τῶν ἡγητόρων τῶν ἐδῶ κομμάτων νὰ ἐπιστήσουν τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ νὰ πατάξῃ κατὰ τρόπον παραδειγματικὸν τὸ κίνημα τῶν ἀξιωματικῶν, εἰργάσθησαν δι’ ὑπεκφυγῶν καὶ πλαστοτήτων εἰς τὸ νὰ ἐκμεταλλευθοῦν τὸ ζήτημα καὶ νὰ μὴ δώσουν τὴν συνδρομὴν ἐκείνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ἀπῄτησαν αἱ περιστάσεις, ἵνα δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιβάλλεται εἰς τὰς ἑκάστοτε διαταραχὰς τῆς ἡσυχίας καὶ τάξεως, αἵτινες προέρχονται ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν. Κύριοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις δὲν ἐξεπλήρωσεν ἀψόγως τὸ καθῆκόν της εἰς δευτερευούσης σημασίας ζητήματα. Ἀληθῶς ἡ πληθωρικὴ ἐμφάνισις τῶν νομοσχεδίων, ἡ ἐπιτροχάδην ἐπιψήφισις αὐτῶν δημιουργεῖ ἕνα γεγονὸς διὰ τὸ ὁποῖον ἀσφαλῶς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σεμνύνεται ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος, κύριοι, χωρὶς νὰ τῆς εἶμαι φίλος —εἶμαι ἀνεξάρτητος, δὲν ἀνήκω εἰς κανένα κόμμα, ἀνήκω εἰς τὴν Πατρίδα μου καὶ προσπαθῶ νὰ ὑποστηρίξω τὸ μὴ χεῖρον —εἶμαι ὑποχρεωμένος, λέγω, εἰς τὰς γενικάς της κατευθύνσεις νὰ ἐκφράσω τὸν ἐνθουσιασμόν μου, ἰδίως δὲ εἰς τὴν διαλλακτικὴν συμπεριφορὰν τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἡ πρώτη ἡ Δημοκρατικὴ μετέρχεται, διαπιστοῦσα τὸν δημοκρατικόν της χαρακτῆρα. Κατὰ τὰς ἀρχὰς τῶν συνεδριάσεων τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως εὑρέθην πολλάκις εἰς θέσιν νὰ ἐπιτεθῶ τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος, διότι ἐφανταζόμην ὅτι ἡ ἀριστερὰ πτέρυξ διαπνέεται ὑπὸ διαπύρους πόθους ἐπεμβάσεων καὶ ἐπιδρομῶν, ἐναντίον τοῦ φιλελευθέρου φρονήματος τοῦ λαοῦ. Ἡ ἐμφάνισίς της ὅμως εἰς τὴν Ἀρχὴν μοῦ διέψευσε τοὺς φόβους ἐκείνους καὶ μὲ ἔκαμεν εἰς τὸ νὰ δημιουργήσω τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ πολιτική της ὑπῆρξεν ὑπεράγαν διαλλακτική. Καὶ τὸ γεγονὸς αὐτὸ τὸ ὁμολογεῖ ὁ Ἑλληνικὸς λαός· ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἀκριβῶς ἀποβλέπει εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ζητεῖ ἐκ μέρους τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως τὴν κατὰ τρόπον τοιοῦτον πολιτικήν. Δυνάμεθα, κύριοι, νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις φαίνεται διαλλακτικὴ τόσον, ὥστε εἰς τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας νὰ ὑπάρχουν ὑπάλληλοι, οἱ ὁποῖοι νὰ μὴ ἔχουν τὴν αἴσθησιν ὅτι ὑπάρχει Κυβέρνησις δημοκρατική, κατὰ τρόπον ὀλίγον αὐστηρόν. Ἀλλ’ αὐτὸ ἀκριβῶς ἀποδεικνύει τὸν δημοκρατικὸν χαρακτῆρα τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις ἀνεξικακεῖ μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε ἡ διαλλακτικότης ἢ δημοκρατικὴ νὰ παρασύρεται ἐκ μέρους πολλῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠννόησαν τὸν προορισμόν των καὶ τὸ καθῆκόν των. Κύριοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος ἐκ τῆς θέσεως ταύτης νὰ κάμω μίαν ἔκκλησιν πρὸς τοὺς στρατιωτικούς· νὰ προσέξουν νὰ ἐνθυμῶνται πῶς ἐνήργουν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Πατρίδος, ὅταν ἠγωνίζοντο εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν, νὰ προσπαθοῦν ὅπως ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἰδεῶν καὶ ἄνευ ἰδιοτελείας συμπεριφέρωνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἀφοῦ σήμερον ἐπιτελοῦν τὸ καθῆκον καὶ τὴν ὑψηλὴν ἀποστολὴν τοῦ πληρεξουσίου.

§384ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαγρηγοριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§385Σ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ τὴν πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν ἀνέμενεν ὅλος ὁ Ἑλληνισμός, μαζὶ δὲ μὲ αὐτὸν καὶ ἐγώ, ἀναδημιουργίαν εἰς ὅλα, διότι μετὰ τὴν καταστροφήν, ἡ ὁποία ἦτο ἀποτέλεσμα τοῦ παγκοσμίου πολέμου, μετὰ τὴν ἀπώλειαν 16 ἑκατομμυρίων, τοῦ ἄνθους τῆς νεότητος τῆς Εὐρώπης καὶ Ἀμερικῆς, ἡ Εὐρώπη περιέπεσεν εἰς χρεοκοπίαν καὶ ἡ Ἀμερικὴ δὲν εὕρισκε τρόπους καταναλώσεως. Καὶ ἡ Ἑλλὰς ὑπέστη μείζονα καταστροφήν, μεγαλυτέρας θυσίας, μεγάλην καταστροφήν, δυσανάλογον πρὸς τὸν μικρὸν ὄγκον της τὸν ὑλικόν. Ἐπεριμέναμεν κοινωνικὰ ἔργα πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως τῶν λαϊκῶν τάξεων, διότι, ἂν ὑπῆρχον τοιαῦτα, ἐνωρίτερον καὶ ταχύτερον θὰ ἐλύετο καὶ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ἐλήφθη πρόνοια δι’ ὡρισμένας τάξεις, διὰ νὰ βελτιωθῇ ἡ τάξις τῶν ἐκπαιδευτικῶν λειτουργῶν, τῶν δικαστικῶν, δηλ. ἐλήφθη πρόνοια διὰ τὸν μηχανισμὸν καὶ δὲν ἐλήφθη πρόνοια διὰ τὴν δύναμιν ἐκείνην, ἡ ὁποία θὰ ἐκίνει τὸν μηχανισμὸν τὸν κρατικόν. Δὲν ἔμεινα διόλου ἱκανοποιημένος, κατόπιν τῆς μακρᾶς συζητήσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀπὸ τὰς δηλώσεις καὶ ἀπὸ τὰ μέχρι τοῦδε πεπραγμένα τῆς πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐνόμισαν ὅτι δικαιολογοῦνται μὲ τὸ αὐτόνομον τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ τὸν ἐδικαίωσαν, διότι εἶναι νόμος ὀργανισμός. Χθὲς ἠκούσαμεν ἀπὸ τὸν ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴν ποία ἦτο ἡ διατύπωσις τοῦ κ. Ἀννοτὼ, κατὰ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ χρησιμοποιηθῇ τὸ δάνειον μόνον διὰ τὴν ἀγροτικὴν ἐγκατάστασιν.

§386Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτό· εἶπον ὅτι ὁ κ. Ἀννοτὼ εἰς τὸ Συμβούλιον ἔκαμεν ἕνα πρόχειρον σχεδίασμα, τοῦ ὁποίου ἡ φρασεολογία ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐξαχθῇ τὸ συμπέρασμα αὐτό. Καὶ ὅταν τῷ εἶπον ὅτι ἐκ τῆς φρασεολογίας αὐτῆς ἠμπορεῖ νὰ ἀποκλεισθῇ ἡ ἀστικὴ ἐγκατάστασις, μοὶ εἶπεν ὅτι «ἔχετε δίκαιον».

§387Σ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δίδω μίαν ἐξήγησιν, κ. συνάδελφε· δὲν ἐνεβαθύνατε οὔτε οἱ ἀντιπρόσωποι οὔτε ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις εἰς τὸ πνεῦμα τῆς διατυπώσεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν υἱοθετεῖ σήμερον ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως. Νομίζουν ὅτι παραγωγικαὶ δυνάμεις εἶναι μόνον οἱ γεωργοὶ καὶ οἱ ἀγρόται καὶ ὄχι καὶ οἱ ἀστοί, τοῦτο δὲ ἐγένετο ἵνα, διὰ νὰ ἐγκατασταθοῦν οἱ ἀστοὶ βιομήχανοι, ὑπάρξουν καὶ ἄλλαι θυσίαι, ἀφοῦ ἐσφαγίασαν καὶ ἐπρόδωσαν τὸν Ἑλληνισμὸν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Ὑπάρχουν τόσα στοιχεῖα καὶ δὲν ὑπεδείχθη εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι πρέπει διευθυντὴς ὑπηρεσίας καὶ ἀνώτερα καὶ κατώτερα ὄργανα τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως νὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὰ ποινικὰ δικαστήρια. Μόνον ἀπὸ τὴν προμήθειαν ξυλείας ποὺ γίνεται μία προσθαφαίρεσις πλάτους καὶ μήκους παρουσιάζονται κυβικὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἀντιπροσωπεύουν ἑκατομμύρια καὶ τὰ ἑκατομμύρια αὐτὰ εἶναι τὸ αἷμα καὶ ὁ ἱδρὼς ὄχι μόνον τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ἀλλὰ καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος θὰ ὑποστῇ νέας φορολογίας.

§388Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ὑποβάλλετε μηνύσεις.

§389Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ὁμιλῆτε τὴν ὥραν αὐτὴν διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα.

§390Σ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Γνωρίζω ὅτι ἐπάθομεν ὅλοι ἀπὸ ὑπερκόπωσιν, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐμποδίζεται ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου, διότι χθὲς μὲ εἰρωνείαν μοῦ εἶπον ὅτι τὸν Ὀκτώβριον θὰ ἀγορεύσω. Ἐγὼ τοὺς κινδύνους, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, καὶ τοὺς κινδύνους τοὺς σημερινοὺς δὲν τοὺς βλέπω φανταστικούς. Βλέπω ἐσωτερικοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους δὲν θέλει νὰ παραδεχθῇ ὑπάρχοντας ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις· δὲν παρακολουθεῖ ἴσως ὅτι ἐπανῆλθον πράκτορες, οἱ ὁποῖοι ἔχουν διασκορπισθῆ εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ Θράκην, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔχει ἀντιληφθῆ ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις καὶ ἔλαβεν ὅλα τὰ μέτρα. Ἕλληνες καὶ Ρῶσοι ἐρχόμενοι εἰς ἐπαφὴν μὲ τοὺς δῆθεν ἐμπορικοὺς ἀκολούθους τῆς σοβιετικῆς πρεσβείας ἐν Ἀθήναις ἐζήτησαν νὰ ἔλθουν εἰς ἐμπορικὰς συνεννοήσεις καὶ δὲν ὡμίλησαν κἂν περὶ ἐμπορευμάτων. Εὑρισκόμεθα πρὸ κομμουνιστικῆς κινήσεως, ἄνθρωπος δὲ ὅστις ἐξέδιδε τὸν «Σπάρτακον», ἐφημερίδα κομμουνιστικὴν καὶ ὄργανον ὄχι μόνον τῶν Σοβιέτ, ἀλλὰ καὶ τοῦ Κεμάλ, ἐργάζεται εἰς τὸν λιμένα τοῦ Πειραιῶς διὰ νὰ παρασύρῃ τοὺς ἐργάτας τοῦ Πειραιῶς· ἑπομένως οἱ κίνδυνοι δὲν εἶναι φανταστικοί. Καὶ ἔχομεν καὶ ἐξωτερικοὺς κινδύνους τώρα, εἰς τὴν κατάστασιν ποὺ εὑρίσκεται τὸ Ναυτικόν μας, ἄν, μὲ τὰ λυόμενα ὑποβρύχια, περὶ τῶν ὁποίων μᾶς ὡμίλησαν οἱ προλαλήσαντες, γίνῃ μία ἐπίθεσις ἐναντίον τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου, θὰ ἴδωμεν δὲ ἂν εἶναι ὁ Στόλος εἰς θέσιν νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὰ λυόμενα ὑποβρύχια ποὺ ἔφερεν ἡ Τουρκία ἀπὸ τὴν Γερμανίαν. Θὰ ἐρωτήσω τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργόν, εἰς τὸν ὁποῖον πολλάκις ἐλέχθη νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι κρατοῦνται μέχρι τῆς σήμερον πολιτικοὶ καὶ στρατιωτικοὶ ὅμηροι, ἂν διεπιστώθη ὅτι ὑπάρχουν, καὶ ὑπάρχουν διότι οἱ ἐπιστρέψαντες αἰχμάλωτοι διηγοῦνται ὅτι ὄχι μόνον ἄνθρωποι τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐπιστήμονες ἐργάζονται ὡς βοσκοὶ καὶ γεωργοί, πωλούμενοι ἀντὶ μιᾶς λίρας. Ἐπιστρέψας συμπολίτης μου ἐξ αἰχμαλωσίας, καταγόμενος ἐκ Βουρλῶν, μοὶ λέγει ὅτι ἡ πατρίς μου, τὰ Βουρλά, ὑπέστη τὴν μεγαλυτέραν καταστροφήν. 13.000 ἦσαν οἱ σφαγέντες, αἱ ὡραιότεραι δὲ κόραι εἰσήχθησαν εἰς τὰ χαρέμια. Δύο κόραι ἀρίστης οἰκογενείας κρατοῦνται ἀπὸ δύο Τούρκους εἰς τὸ Γκὴλ μπαχτσέ. Ὑπεβλήθη ἀναφορὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ καθ’ ἑκάστην ὑποβάλλονται τοιαῦται ἀναφοραί, ἀλλὰ δὲν βλέπομεν νὰ ζητῶνται οἱ ἄνθρωποι αὐτοί. Ὑπάρχον ἀκόμη στρατιῶται καὶ πολῖται οἱ ὁποῖοι κρατοῦνται ἀπὸ τοὺς Τούρκους καὶ ἡμεῖς μόνον κρατοῦμεν τὴν ἄψογον στάσιν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας. Αὐταὶ εἶναι ἀποδεδειγμέναι ὑπερβασίαι τῆς Συμβάσεως τῆς Ἀνταλλαγῆς. Ἰδοὺ διατί εἴμεθα ἀπογοητευμένοι, καὶ διὰ νὰ μὴ σᾶς κουράζω σᾶς δηλῶ ὅτι ἕνεκα τούτων θὰ καταψηφίσω τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν.

§391ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σεχιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§392Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτε τὸ πρῶτον ἤνοιξα τὴν συζήτησιν εἶπον ὅτι θὰ ἐπεφυλασσόμην νὰ ὁμιλήσω μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ τῶν αἰτίων καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἀναμίξεως τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὴν πολιτικήν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, σεβόμενος τὴν καταπένησιν ὑμῶν. Δὲν μὲ ἱκανοποιεῖ, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῆς Ἐννόμου Τάξεως διὰ τὰ λυπηρὰ γεγονότα τῆς Θεσσαλονίκης. Τὰ γεγονότα ἐκεῖνα....

§393Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μοὶ ὑποδείξετε τί μεῖζον τοῦ ὅ,τι ἐγένετο ἠδύνατο νὰ γίνῃ.

§394Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὁμιλῶν περὶ τῆς ἐκτάσεως τῶν γεγονότων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς διεβεβαίωσεν ὅτι ἐπρόκειτο....

§395Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἔχομεν δύο ἐπίσημα τηλεγραφήματα, τῶν ὁποίων ἐλάβατε γνῶσιν καὶ τὰ ὁποῖα ἐδόθησαν εἰς τὸν Τύπον. Αἱ δηλώσεις ὑπῆρξαν τελείως σύμφωνοι πρὸς τὰ τηλεγραφήματα αὐτά. Τὸ τηλεγράφημα ὅμως τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι μεταγενέστερον· ἑπομένως ὅ,τι στοιχεῖα εἴχομεν νὰ πληροφορήσωμεν τὴν Συνέλευσιν τὰ ἐφέραμεν καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἰς τὴν δημοσιότητα.

§396Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Θὰ εἴπω τὰς ὀλίγας αὐτὰς λέξεις, κ. Ὑπουργὲ τῆς Ἐννόμου Τάξεως, διὰ νὰ ἐντοπίσω τὸ ζήτημα ἐκεῖ ὅπου τὸ ἔθηκα ἐξ ἀρχῆς. Πολλοὶ ἐκ τῶν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων ἐξετράπησαν τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐτέθη καθαρῶς, ὅτι εἶναι ἐπιβλαβεστάτη ἡ ἀνάμιξις τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὴν πολιτικήν, συντρέχουσα εἰς τὴν ἀνώμαλον λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἐβεβαίωσεν ὅτι ὀλίγα ἄτομα ἐνδεδυμένα στρατιωτικὰς στολὰς ἐπετέθησαν κατὰ τῶν ἐν τοῖς γραφείοις τῶν ἐφημερίδων, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι στρατιῶται τινὲς τοῦ τάγματος τοῦ Καρακούφα ἦσαν οἱ ἐπιτεθέντες. Ὥστε βεβαιοῦται ὅτι στρατιῶται καὶ ὄχι πολῖται ἐνδεδυμένοι στρατιωτικὰς στολὰς ἦσαν οἱ ἐπιτεθέντες κατὰ τῶν ἐφημερίδων.

§397Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Οὕτως ἔλεγε τὸ ληφθὲν τηλεγράφημα.

§398Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐβεβαιώθη λοιπὸν ὅτι στρατιωτικοὶ ἐπετέθησαν κατὰ τῶν γραφείων τῶν ἐφημερίδων καί, ὡς μὲ ἐβεβαίωσαν δημοσιογράφοι ἐπὶ τῇ βάσει τηλεγραφήματος τοῦ Ἐργατικοῦ Κέντρου Θεσσαλονίκης πρὸς τὴν Ἐργατικὴν Ὁμοσπονδίαν Ἀθηνῶν, τέσσαρες ἐκ τῶν τραυματισθέντων ἐργατῶν πνέουσι τὰ λοίσθια. Ἐξ ἄλλου δὲ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Ἐθνικοφρόνων κ. Μεταξᾶς τηλεγραφεῖ ἐπικαλούμενος τὴν ἐπέμβασιν τοῦ Κράτους διὰ τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ.

§399Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἐλάβομεν γνῶσιν τοῦ τηλεγραφήματος τὸ ὁποῖον δῆθεν ἀπευθύνεται πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ὅμως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔλαβεν. Εἰς τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ θὰ ἀνεγνώσατε καὶ μίαν ἀπειλητικὴν φράσιν, ὅτι ἂν δὲν εἴμεθα ἡμεῖς εἰς θέσιν νὰ ἀναλάβωμεν τὴν τήρησιν τῆς τάξεως, θὰ τὴν ἀναλάβῃ ὁ λαός. Ἐγὼ ἀπήντησα νὰ παύσουν αἱ ἀπειλαί, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ δηλώσῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεμία δύναμις ἡ ὁποία θὰ τὴν ἀποτρέψῃ ἀπὸ τοῦ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον εἰς πᾶσαν περίστασιν. Αἱ ἀπειλαὶ μᾶς εὗρον ψυχραίμους, διότι δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ μᾶς ὑποδειχθῇ τὸ καθῆκόν μας.

§400Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τούτου, δὲν πρόκειται ὅτι διὰ τῶν ἀπειλῶν τοῦ κ. Μεταξᾶ κινδυνεύει τὸ πολίτευμα· πρόκειται ὅτι εἷς ἀρχηγὸς κόμματος ἔχει μίαν γνώμην καὶ τὴν γνώμην αὐτὴν τὴν ἐκδηλοῖ, ἡ ἐκδήλωσις δὲ αὕτη θὰ ἔχῃ μεγίστην ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ λαοῦ. Δὲν ἔχει σημασίαν ἐν τῇ πολιτικῇ τί σκέπτονται οἱ ὀλίγοι, ἔχει ὅμως μεγίστην σημασίαν τίνα ἐντύπωσιν κάμνει εἰς τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ τὸ τοιοῦτον διάβημα. Καὶ ὅταν ὁμολογεῖτε ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ἀπαραιτήτου συμφιλιώσεως διὰ νὰ ὀρθοποδήσῃ τὸ Κράτος, δύνασθε νὰ ἐννοήσετε τίνα ἐπίδρασιν θὰ ἔχωσιν αἱ ἐνέργειαι αὗται ἐπὶ τῆς γνώμης τοῦ λαοῦ. Θέλω νὰ εἴπω ὅτι ἐκ τῶν γεγονότων ἀποδεικνύεται ὅτι οἱ ἀναμιχθέντες ἦσαν στρατιωτικοί, καὶ ὅτι εἶχεν ἀντίκτυπον τὸ κίνημα τοῦτο πολιτικόν, ἔστω καὶ ὑστέρως δημιουργηθέντα ὑπὸ ἀρχηγοῦ πολιτικοῦ κόμματος. Δὲν θέλω νὰ ὑποδείξω ὅτι τοῦτο εἶναι κίνησις πρὸς δικτατορίαν, ἀλλ’ εἶναι πάντως κίνησις στρατιωτικὴ διὰ πολιτικοὺς λόγους, διότι γνωρίζετε ὅτι τὸ βῆμα τῶν ἐφημερίδων ἔχει ὑψηλὴν ἀποστολὴν ὡς καὶ τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς καὶ βεβαίως μία κίνησις στρατιωτικὴ κατὰ τῶν ἐφημερίδων δὲν δύναται ἢ νὰ ἐξηγηθῇ ὡς κίνησις στρατιωτικῆς ἐπιβολῆς. Ἑπομένως εἶναι γνωστὸν ὅτι τὸ γεγονὸς τοῦτο θὰ ἔχῃ τὸν ἀντίκτυπόν του εἰς μίαν μεγάλην μερίδα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ τελευταῖον ἔχομεν καὶ τὰ ἀνθρώπινα θύματα. Βεβαίως, κύριοι, ἡ αἰτία, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐπεβάλλετο ἡ ἀνάμιξις τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὴν πολιτικήν, ἡ ὁποία δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ ἀνησυχῇ πάντας τοὺς εὑρισκομένους ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἀναμιγνυομένους εἰς τὴν πολιτικήν, δὲν δύναται παρὰ νὰ ἐγκυμονῇ κινδύνους καὶ διὰ τὸ μέλλον, ἐφόσον ὁ Στρατὸς ἐξακολουθεῖ τὴν ἀνάμιξίν του. Βεβαίως τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι σημερινόν, ἀνάγεται εἰς τὸ παρελθόν, ἀφ’ ἧς ἤρξαντο αἱ ἐσωτερικαὶ ἀνωμαλίαι τοῦ Κράτους συμμετέσχε καὶ ὁ Στρατὸς τῆς διαιρέσεως καὶ τῶν ἀνωμαλιῶν. Ἔκτοτε ὁ Στρατὸς πολιτεύεται. Ἡ ἐκδήλωσις ἡ πολιτικὴ τοῦ Στρατοῦ ἐνεφανίσθη διὰ τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἐνομίζομεν πάντες ὅτι μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου, ἡ ὁποία ἐσεβάσθη καὶ τὸ πολίτευμα καὶ παρέδωκε τὴν Ἐξουσίαν εἰς τὰς χεῖρας τῆς ἐλευθέρας ἀντιπροσωπείας, ἀφῆκεν εἰς τὸν λαὸν τὴν κρίσιν τοῦ καλυτέρου πολιτεύματος. Μετὰ τὴν λῆξιν τῆς Ἐπαναστάσεως ἔπρεπε πᾶσα Κυβέρνησις νὰ μεριμνήσῃ ἀπολύτως, μετὰ τὴν ἐπιλογὴν τοῦ νέου πολιτεύματος, νὰ ἀπομακρύνῃ τῆς πολιτικῆς τοὺς στρατιωτικοὺς παράγοντας. Ἀτυχῶς ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις», τὸ κόμμα ἐκ τοῦ ὁποίου προῆλθεν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, δὲν ἔδωκε τὴν δέουσαν προσοχὴν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό. Ἐλαυνομένη ἀποκλειστικῶς ὑπὸ τῆς ἰδεολογίας τῆς ἐπιβολῆς τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος παρεῖδε τὴν ζημίαν ἥτις θὰ ἐπήρχετο ἐκ τῆς ἀναμίξεως τῶν στρατιωτικῶν εἰς τὴν πολιτικήν. Πρέπει νὰ ἀναφέρω τὸ παράδειγμα τὸ ὁποῖον παρέσχεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, ὁ ὁποῖος παρῃτήθη τοῦ ἀξιώματος τοῦ στρατιωτικοῦ πρὶν ἢ ἀναμιχθῇ εἰς τὴν πολιτικήν, κατὰ συνέπειαν ἡ ἐπέμβασίς του εἰς τὴν πολιτικὴν δὲν θὰ ἦτο ἐπιβλαβὴς οὔτε εἰς ταύτην οὔτε εἰς τὸ στράτευμα. Δυστυχῶς ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις δὲν ἐσκέφθη νὰ προσέξῃ εἰς τὴν ἀνάμιξιν δύο ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν. Δύο ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ ἠξίωσαν ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως νὰ παραιτηθῇ, διότι μόνον, κατὰ τὴν γνώμην των, ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις θὰ ἦτο ἱκανὴ νὰ ἐπιβάλῃ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα.

§401Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὔτε ἠξίωσαν οὔτε τοὺς εἶδον.

§402Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τοῦτο ἐλέγετο καὶ ἐγράφη χωρὶς νὰ διαψευσθῇ. Ὁπωσδήποτε ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις περιέλαβεν ἐν αὑτῇ τοὺς στρατιωτικοὺς παράγοντας. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης καθίσταται ἐμφαντικώτερος ὁ κίνδυνος διὰ τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Ἠλπίσαμεν πάντες ὅτι μετὰ τὸ Δημοψήφισμα καὶ τὴν ἐπιβολὴν τοῦ νέου πολιτεύματος δὲν ὑπῆρχε κανεὶς λόγος πλέον τῆς ἀναμίξεως τῶν παραγόντων τούτων εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ θὰ ἐφρόντιζεν ἡ Κυβέρνησις νὰ τοὺς ἀπομακρύνῃ καὶ νὰ τοὺς περιορίσῃ εἰς τὰ κύρια ἔργα αὐτῶν, ὥστε καὶ τὸ πολίτευμα νὰ λειτουργήσῃ ὁμαλῶς καὶ ὁ Στρατὸς νὰ ἔχῃ ἀποκλειστικῶς ἀφωσιωμένους τοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι θὰ ἠδύναντο νὰ συμβάλωσιν εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν αὐτοῦ.

§403Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξηγηθῆτε κάπως σαφέστερον. Ἀποδίδετε τὴν εὐθύνην τῆς ἀναμίξεως τῶν στρατιωτικῶν εἰς τὴν πολιτικὴν εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν». Θὰ ἤθελον νὰ σᾶς ἐρωτήσω ἂν ἡ Ἐπανάστασις καὶ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εἶχον ἀντίθετον ἐπ’ αὐτοῦ γνώμην καὶ συνεπῶς ἐπεκράτησεν ἡ γνώμη τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», εἰς τὴν ὁποίαν ἀποδίδετε τὴν εὐθύνην τῆς ἀναμίξεως τῶν στρατιωτικῶν εἰς τὴν πολιτικήν.

§404Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν ἔχομεν δεδομένα.

§405Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἔχετε τὰ Διατάγματα τῆς Ἐπαναστάσεως.

§406Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἡ Ἐπανάστασις δὲν εἶναι μία κατάστασις ὁμαλή. Ἡ Ἐπανάστασις εἶναι μία κατ’ ἐξοχὴν ἀνώμαλος πολιτικὴ κατάστασις.

§407Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Σεχιώτη, εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἦτο ἀντίθετος τοῦ νομοθετικοῦ μέτρου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπετράπη νὰ πολιτευθοῦν οἱ στρατιωτικοί.

§408Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι ἀξιωματικοὺς ἐν ἐνεργείᾳ προσελάβετε συνεργάτας σας εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§409Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἐν ἐνεργείᾳ, κύριε συνάδελφε, εἶναι ἐν διαθεσιμότητι.

§410Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἡ κατάστασις τῆς διαθεσιμότητος, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι κατάστασις ἐνεργείας.

§411Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶναι πληρεξούσιοι.

§412Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Εἶναι πληρεξούσιοι, σᾶς λέγει ὁ κ. Πρόεδρος.

§413Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Γνωρίζω πολὺ καλὰ ὅτι εἶναι πληρεξούσιοι· εἶναι περιττὸν νὰ μοὶ τὸ γνωρίσητε σεῖς, καὶ γνωρίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει καμμία παρανομία εἰς τὴν συμμετοχήν.

§414Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Οἱονδήποτε ἐπάγγελμα καὶ ἂν ἐξασκοῦσιν οἱ πληρεξούσιοι, ἔχουσι τὰ αὐτὰ δικαιώματα.

§415Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ πολὺ ὅτι μὲ διεφωτίσατε. Τυπικῶς δὲν ὑφίσταται κανὲν κώλυμα νὰ εἶναι μέλη τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν ἤθελον τὴν ἄμεσον ἀνάμιξιν εἰς τὰ τῆς πολιτικῆς τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων. Δὲν λέγω ὅτι τυπικῶς, κατὰ τὸν Νόμον, δὲν δύναται νὰ συμμετάσχῃ τῆς Κυβερνήσεως εἷς πληρεξούσιος στρατιωτικός. Ἐφόσον ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ εἶναι πληρεξούσιος, βεβαίως δικαιοῦται νὰ μετάσχῃ καὶ μιᾶς Κυβερνήσεως. Δὲν καταγγέλλω τὴν Κυβέρνησιν ὡς παρανομοῦσαν. Τὴν καταγγέλλω οὐσιαστικῶς, ὄχι τυπικῶς, ὅτι δὲν ἀπέβλεψεν εἰς τὴν πραγματικότητα. Εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι, ἐὰν ὑπεδεικνύετο εἰς τοὺς ἀξιοτίμους στρατιωτικοὺς πληρεξουσίους ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ συμμετάσχωσι τῆς Κυβερνήσεως, προθύμως θὰ συνεφώνουν εἰς τοῦτο, ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελε νὰ ἀσκήσῃ πᾶσαν τὴν ἠθικὴν αὐτοῦ ἐπιρροὴν ἐπ’ αὐτῶν. Μετὰ τὰ γεγονότα ταῦτα, κύριοι, ἐπηκολούθησε τὸ κατ’ ἐξοχὴν σπουδαιότερον ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς ὁμαδικῆς παραιτήσεως τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ. Ἡ μεγαλυτέρα μερὶς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ ὑπέβαλεν ὁμαδικὰς παραιτήσεις καὶ τοιουτοτρόπως, κατὰ τὴν γνώμην τῶν δυναμένων νὰ ἔχωσιν ἔγκυρον τοιαύτην, τὸ Πολεμικὸν ἡμῶν Ναυτικὸν σήμερον δὲν δύναται νὰ χρησιμοποιηθῇ, διότι ἐκ τῶν 210 ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ παρῃτήθησαν οἱ 125. Θὰ γεννηθῶσιν ἤδη τὰ ἑξῆς ἐρωτήματα: Πρῶτον· κατὰ τίνα τρόπον ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀνασυντάξῃ τὸ Ναυτικὸν μὲ τὸ ὑπολειπόμενον ὑλικὸν ἀξιωματικῶν. Δεύτερον· εἶναι ἱκανὸν τὸ Ναυτικὸν διὰ τῶν ὑπολειπομένων ἐπὶ τοῦ παρόντος 50 ἀξιωματικῶν — μὴ λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι διατελοῦν οὐχὶ εἰς κατάστασιν ἐνεργείας ἢ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν μὲ ἀποστολὴν — ἂν θὰ δύναται νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὸν προορισμόν του, ἔστω καὶ προσωρινῶς; Καὶ τρίτον· ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἐν προσεχεῖ μέλλοντι παραστῇ ἐξωτερικὸς κίνδυνος, θὰ ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἀντεπεξέλθῃ τὸ Ναυτικόν, ὅπως ἔχει σήμερον; Νομίζω, κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι τὸ σπουδαιότερον ζήτημα τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Κυβέρνησιν.

§416Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ θέλετε, κύριε συνάδελφε, θὰ σᾶς δώσω μίαν ἀπάντησιν. Ὁμιλεῖτε περὶ τῶν παραιτηθέντων ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ. Γνωρίζετε ὅτι ἐκ τῶν 110 παραιτηθέντων ἐγένοντο δεκταὶ αἱ παραιτήσεις τῶν 20 μόνον. Οἱ ἄλλοι εἶναι τιμωρημένοι. Ἐπὶ τοῦ παρόντος εἶναι εἰς ἀργίαν δι’ ἀπολύσεως. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν γνώμην ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ θὰ ἀναγνωρίσουν ὅτι ὀφείλουν νὰ σέβωνται τὸ Κράτος καὶ τοὺς νόμους καὶ ὅτι θὰ δεχθῶσι τὴν τιμωρίαν καὶ θὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὸν Στόλον. Ἐὰν ὅμως θέτωσιν ὡς ὅρον τὸ νὰ ἐπιβάλωσι τὰς θελήσεις των ἀπειλοῦντες ὅτι θὰ ἐμμείνωσιν εἰς τὰς παραιτήσεις των, βεβαίως τὸ Κράτος δὲν θὰ ὑποκύψῃ. Μὲ ἐρωτᾶτε τί θὰ γίνῃ ἂν φθάσωσιν ἕως ἐκεῖ τὰ πράγματα. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἐλπίδα ὅτι δὲν θὰ φθάσουν ἕως ἐκεῖ τὰ πράγματα, καὶ δὲν θὰ φθάσουν ἀκριβῶς, διότι τὸ Κράτος δεικνύει σθεναρὰν στάσιν....

§417Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἤδη ἔχουν φθάσει.

§418Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχουν φθάσει· διότι αὐτοὶ πάντες εἶναι τιμωρημένοι ἀξιωματικοὶ καὶ δὲν ἔχουν γίνει δεκταὶ αἱ παραιτήσεις των. Βεβαίως παρ’ ὅλας τὰς ἐλπίδας αἱ ὁποῖαι τοῖς δίδονται ὅτι μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως θὰ γίνουν δεκτὰ τὰ αἰτήματά των, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι μέχρι τέλους θὰ σωφρονήσουν καὶ θὰ πειθαρχήσουν. Ἀλλ’ ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι δὲν θὰ πειθαρχήσουν. Μὲ ἐρωτᾶτε. Σᾶς λέγω ὅτι ὁ Στόλος θὰ ἐκτελέσῃ αὔριον γυμνάσια. Ἐὰν συμβῇ νὰ ἀναμιχθῶμεν εἰς πόλεμον προσεχῶς — διότι ἂν πρόκειται περὶ κάπως ἀπωτέρου μέλλοντος, βεβαίως τὸ Κράτος θὰ φροντίσῃ νὰ συντάξῃ τὸ Ναυτικόν....

§419Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κατὰ τίνα τρόπον;

§420Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Θὰ μορφώσῃ ἄλλους ἀξιωματικούς.

§421Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Αὐτὸ σᾶς ἐρωτῶ· ἂν ἠμπορεῖ ἢ ὄχι.

§422Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Σᾶς λέγω ναί. Ἀπαντῶ εἰς τὰ ἐρωτήματά σας. Μὲ ἐρωτᾶτε τί θὰ γίνῃ ἂν ἐμπλακῶμεν εἰς πόλεμον. Θὰ κληθοῦν οἱ παραιτηθέντες ἀξιωματικοὶ νὰ ὑπηρετήσωσιν ὡς ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι, ὅταν πρόκειται νὰ πολεμήσῃ τὸ Κράτος, αὐτοὶ δὲν θὰ ἀρνηθοῦν νὰ προσφέρουν τὰς ὑπηρεσίας των. Παραλείπω νὰ ἀναφέρω ὅτι ὑπάρχουν ἀξιωματικοὶ ἐκτὸς τοῦ Ναυτικοῦ σήμερον, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ζητήσωσι νὰ ἐπανέλθωσι. Σᾶς λέγω λοιπὸν ὅτι τὸ Ναυτικὸν σήμερον λειτουργεῖ καὶ δὲν ὑπάρχει καμμία ἀνάγκη νὰ ὑποκύψῃ τὸ Κράτος, νὰ δεχθῶμεν ἀσυζητητὶ τὰς ἀξιώσεις τῶν παραιτηθέντων ἀξιωματικῶν. Νομίζω δὲ ὅτι αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα «τί θὰ γίνῃ τὸ Ναυτικὸν ἂν δὲν ὑποκύψῃ τὸ Κράτος», ὅτι τὸ Ναυτικὸν διαλύεται, αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα καὶ αὐταὶ αἱ σκέψεις πείθουν τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ μὴ πειθαρχήσωσιν ἐγκαίρως.

§423Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τούτου, κύριε Πρόεδρε. Πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι καὶ ἡ κατάστασις, εἰς ἣν περιῆλθε τὸ Ναυτικὸν σήμερον, εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς ἀναμίξεως στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὴν πολιτικήν. Δὲν θέλω νὰ κακίσω τὸν ἀξιότιμον πρώην Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, οὐδὲ θέλω νὰ τῷ ἀποδώσω κακὰς προθέσεις· ἀλλ’ ἡ θέσις αὐτοῦ ὡς μέλους τῆς Ἐπαναστάσεως, ὡς ἀνθρώπου ὁ ὁποῖος συνειργάσθη μετὰ τῶν ἀξιωματικῶν εἰς ἐπαναστατικὰ κινήματα, δὲν ἐπιτρέπει εἰς αὐτὸν νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τοὺς τέως συνεργάτας του. Ὁ αὐταρχικὸς δὲ τρόπος πρὸς τοὺς συνεργάτας του, πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τῷ παρέσχον τὴν δύναμιν νὰ ἐμφανίζεται ὡς μέλος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβάλῃ εἰς τὴν πειθαρχίαν. Θέλω νὰ εἴπω δηλαδὴ ὅτι εἰς τὸ ἀντιπειθαρχικὸν κίνημα τοῦ Ναυτικοῦ συνετέλεσε κατὰ πολὺ ἡ συμμετοχὴ εἰς τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν στρατιωτικῶν παραγόντων.

§424Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Διαρκῶς ὁμιλεῖτε περὶ στρατιωτικῶν παραγόντων, ἐνῷ δὲν ὑπάρχουν παρὰ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ.

§425Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μέλος τῆς Κυβερνήσεως, Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ἦτο ἀνώτερος ἀξιωματικὸς μετασχὼν τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐλθὼν εἰς ἐπαφὴν ἰδιαιτέραν μὲ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ δὲν ἠδύνατο ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτούς, νὰ τοὺς κρατήσῃ εἰς τὴν ἀπόστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ τοὺς κρατήσῃ ὡς Ὑπουργός. Ἑπομένως τὴν στιγμὴν ποὺ ἐγεννήθησαν παράπονα, ἔστω καὶ δίκαια ὑπὲρ αὐτῶν, καὶ ἄδικα ὑπὲρ ἐκείνων, ἦτο ἑπόμενον νὰ ἐπέλθῃ αὐτό. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ συμμετάσχῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς σκοπιμότητος, πρὸς ἐξυπηρέτησιν γενικωτέρων λόγων, πολιτειακῶν ἴσως, θὰ ἔπρεπε νὰ δοθῇ ἡ δέουσα προσοχή. Καὶ ἐπανερχόμενος εἰς τὴν συζήτησιν ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως: Μάχιμοι ἀξιωματικοὶ εἰς τὸ Ναυτικὸν εἶναι 210· ἐξ αὐτῶν 15 ἀπουσιάζουν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν ἕνεκα διαφόρων ἀποστολῶν, 15 εἶναι ἐκτὸς ὑπηρεσίας εἰς διαφόρους καταστάσεις, θὰ τεθῶσι δὲ ἐκτὸς ὑπηρεσίας, διότι ἐνομίζετο ὅτι δὲν ἐνέπνεον ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸν κ. τέως Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, καὶ ἅπαντες οἱ ἄλλοι ἀξιωματικοὶ χρησιμοποιοῦνται διὰ τὰς ὑπηρεσίας τοῦ Ναυτικοῦ. Ἐν τούτοις ὅμως ἀπομένουν κενὰ εἰς τὸ Ναυτικὸν ἡ Διοίκησις Πυροβολικοῦ, ἡ Διεύθυνσις Σχολῆς Πυροβολικοῦ, ἀφοῦ ἔλαβε τρίμηνον ἄδειαν ὁ διοικητής του καὶ ἀπομένει ἄνευ διοικητοῦ. Θέλω νὰ εἴπω ὅτι καὶ μετὰ τὴν χρησιμοποίησιν τῶν 210 ἀξιωματικῶν πολλὰ ἀπέμειναν κενὰ εἰς τὸ Ναυτικὸν εἰς σπουδαιοτάτας Ὑπηρεσίας. Ἔπειτα ἡ Σχολὴ Ναυτοπαίδων ἐπὶ τρίμηνον ἔμεινεν ἄνευ διοικητοῦ καὶ ἄνευ ὑπαξιωματικῶν. Ἀφοῦ λοιπὸν μὲ τοὺς 210 ἀξιωματικοὺς τοῦ Ναυτικοῦ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Ναυτικοῦ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῶμεν νὰ ἐπαρκέσωμεν μὲ τοὺς 100 ἀπομείναντας, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐξ αὐτῶν ἀπουσιάζουν 15 εἰς ὡρισμένας ἀποστολὰς καὶ 15 εἶναι εἰς τὴν κατάστασιν τῆς ἀργίας; Δηλαδὴ ἀπομένουν 50–60 ἀξιωματικοὶ πραγματικῶς. Εἶναι δυνατὸν δι’ αὐτῶν μόνον νὰ κινηθῇ τὸ Ναυτικόν;

§426Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Καὶ ὅμως κινεῖται.

§427Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἂς ἴδωμεν ποῖαι εἶναι αἱ παροῦσαι ἀνάγκαι τοῦ Ναυτικοῦ. Τὸ Ναυτικὸν συγκροτεῖται ἀπὸ πλοῖα, ἀπὸ τὴν Ἐκπαίδευσιν καὶ ἀπὸ τὸν Ναύσταθμον. Αὐτὰ εἶναι τὰ τρία στοιχεῖα τοῦ Ναυτικοῦ. Τὰ πλοῖα εἶναι ἓν θωρηκτὸν ἐν ἐνεργείᾳ καὶ δύο ἐν ἐφεδρείᾳ, δύο ἀντιτορπιλλικὰ ἐν ἐνεργείᾳ καὶ δύο τορπιλλοβόλα. Λειτουργεῖ Σχολὴ ἡ ὁποία εἶναι ἀπολύτως ἀπαραίτητος διὰ χειρισμὸν παρὰ τῶν ἀξιωματικῶν νέου ὑλικοῦ, τὸ ὁποῖον παρηγγέλθη εἰς τὴν Εὐρώπην ἢ πρόκειται νὰ παραγγελθῇ, διὰ τὴν συμπλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Ναυτικοῦ, διότι τὰ ἤδη ὑπάρχοντα πλοῖα εἶναι τόσον πεπαλαιωμένα, ὥστε εἶναι σχεδὸν ἄχρηστα, κατὰ τὴν γνώμην τῶν δυναμένων νὰ ἐκφράσωσιν ἔγκυρον τοιαύτην, παρ’ ἀξιωματικῶν δηλαδὴ μὴ ἀνηκόντων οὔτε εἰς τὴν μίαν οὔτε εἰς τὴν ἄλλην μερίδα. Θὰ εἶναι ἀνάγκη τουτέστι νὰ ναυπηγηθῶσιν ἀντιτορπιλλικὰ καὶ νὰ ἐπισκευασθῶσι τὰ ἤδη ὑπάρχοντα καὶ νὰ παραγγελθῶσιν ὑποβρύχια καὶ οὕτω νὰ γίνῃ ἡ συμπλήρωσις τοῦ ὁπλισμοῦ, ὁπότε θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῶμεν ὅτι ἔχομεν Ναυτικόν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ δυνάμεθα νὰ στηριζώμεθα ὁπωσδήποτε. Ἔχομεν λοιπὸν ἀνάγκην διὰ τὰ νέα παραγγελθησόμενα πλοῖα Σχολῆς Πυροβολικοῦ, Σχολῆς Σημάτων, Σχολῆς Ναυτιλίας καὶ Σχολῆς Τορπιλλητῶν. Ὅλοι οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς τὰς Σχολὰς αὐτὰς καὶ εἰς τὰ πλοῖα παρῃτήθησαν κατὰ μεγάλην ἀναλογίαν. Πῶς εἶναι δυνατὸν λοιπόν, ὅπως λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μὲ τὸ ἀπομεῖναν ὑλικὸν ἀξιωματικῶν νὰ λειτουργοῦν ὅλαι αὐταὶ αἱ Ὑπηρεσίαι καὶ νὰ εἶναι δυνατὸν καὶ ὁ Στόλος νὰ κινῆται; Ἔπρεπε νὰ ἦσαν ὑπεράριθμοι, ἔπρεπε νὰ ἦσαν κατὰ τὰ ⅔ ὑπεράριθμοι.

§428Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ὑπεράριθμοι, ἀλλὰ πάντως ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀξιωματικῶν ἦτο μεγαλύτερος τοῦ ἀπαιτουμένου. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπολογίζεται πάντοτε ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀξιωματικῶν μὲ τὰ ὑπάρχοντα πλοῖα, διότι γίνονται νέαι παραγγελίαι καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀχρηστεύωνται οἱ ἀξιωματικοὶ διότι ἓν πλοῖον τίθεται εἰς παροπλισμόν. Ὁ ἀριθμὸς τώρα εἶναι μικρότερος, ἀλλὰ μὲ μεγαλυτέραν ἐργασίαν κατορθοῦται καὶ ὁ Ναύσταθμος νὰ λειτουργήσῃ καὶ ὁ Στόλος νὰ κινῆται.

§429Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Πῶς γίνεται αὐτό;

§430Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μοὶ λέγετε ὅτι ἐχρησιμοποιοῦντο 210 ἀξιωματικοὶ καὶ λέγω ὅτι ἀπομένουν 150, διότι 85 δὲν ὑπηρετοῦν, 25 εὑρίσκονται εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν χρησιμοποιοῦνται καὶ οἱ 210.

§431Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Αὐτοὶ ποὺ εἶναι εἰς τὰς ἀποστολὰς εἶναι διὰ 4 πλοῖα ὑπὸ ἐπισκευήν, τὰ ὁποῖα δὲν θέλουν ἀξιωματικούς.

§432Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὥστε μὲ αὐτοὺς τοὺς 50 νομίζετε ὅτι ἠμποροῦν νὰ κινηθοῦν;

§433Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Τὸ «Κιλκὶς» καὶ ἡ «Λῆμνος» εἶναι ἐν ἐνεργείᾳ λόγῳ δεξαμενισμοῦ καὶ ὅταν τελειώσῃ ὁ δεξαμενισμὸς θὰ τεθοῦν ἐν ἐφεδρείᾳ. Αὐτὴν τὴν στιγμὴν εἶναι ὅλος ὁ Στόλος ἐν ἐνεργείᾳ, ὁ Ναύσταθμος κινεῖται μὲ ὑπαξιωματικοὺς καὶ μόνον αἱ Σχολαὶ πρὸς τὸ παρὸν δὲν λειτουργοῦν.

§434Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κατὰ συνέπειαν, κατὰ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔχω μορφώσει ἐξ ὅσων ἐπληροφορήθην, οὔτε αἱ Σχολαὶ δύνανται νὰ λειτουργήσωσιν, οὔτε τὰ πλοῖα νὰ κινηθῶσιν, οὔτε καὶ τὸ παραγγελθὲν ὑλικὸν νὰ χρησιμοποιηθῇ. Ποῖαι εἶναι αἱ ἀνάγκαι; Ἐντὸς ἑνὸς ἔτους θὰ παραστῇ ἀνάγκη ἀξιωματικῶν εἰδικῶν, οἵτινες διὰ νὰ παρασκευασθῶσιν ἀπαιτοῦνται 8 ἕως 9 μῆνες ἐκπαιδεύσεως, δεδομένου δὲ ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ παρητήθησαν, θὰ ἔχωμεν ἀνάγκην νὰ μορφώσωμεν ἄλλους ἀξιωματικούς· κατὰ συνέπειαν θὰ ὑπολογίζωμεν ἐπὶ ὑλικοῦ ἀξιωματικῶν, χρησιμοποιηθησομένου μετὰ ἓν ἔτος. Ἐν τῷ μεταξὺ τί Ναυτικὸν θὰ ἔχωμεν; Καθίσταται λίαν ἐμφανὲς ὅτι ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην 145 ἀξιωματικῶν. (Ἀναγινώσκει ἐκ σημειώματος ἀριθμὸν πλοίων καὶ ἀξιωματικῶν ἀπαραιτήτων δι’ ἕκαστον αὐτῶν).

§435Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). 145 δὲν εἶναι μεγάλη δυσκολία. Προάγονται καὶ 20 περίπου ἀρχικελευσταὶ εἰς σημαιοφόρους, ἐξέρχονται δὲ καὶ ἐντὸς ὀλίγου ἀπὸ τὴν Σχολὴν τῶν Δοκίμων 15 σημαιοφόροι· ἀφίνω τοὺς ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι εἶναι ἤδη ἐν ἀποστρατείᾳ καὶ ζητοῦσι νὰ ἐπανέλθωσι καὶ ἀφίνω καὶ τοὺς ἐφέδρους ἀξιωματικούς.

§436Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ὑπολογίσητε ἐπὶ ἐφέδρων ἀξιωματικῶν μὴ ἐκπαιδευθέντων.

§437Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τίνος εἴδους ἔρευναν κάμνετε καὶ τί θέλετε νὰ εἴπητε μὲ αὐτά;

§438Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Θέλω νὰ καταδείξω ὅτι διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους πρότερον εἶπον τὸ Ναυτικὸν περιῆλθεν εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἐλλείψει ἀξιωματικῶν, ὥστε δὲν δύναται νὰ κινηθῇ.

§439Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶναι πλάνη αὐτό.

§440Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Οὔτε ἐν εἰρήνῃ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν δυνάμεθα νὰ ὑπολογίζωμεν ἐπὶ τοῦ Ναυτικοῦ, οὔτε καὶ ἐν πολέμῳ κατὰ περισσότερον λόγον. (Ἀναγινώσκει ὁμοίως σημείωμα περὶ τῶν ἀπαραιτήτων διὰ τὸν Ναύσταθμον ἀξιωματικῶν). Πῶς εἶναι λοιπὸν δυνατόν, κύριε Πρόεδρε, ἐνῷ παρητήθησαν τὰ ¾ τῶν ἀξιωματικῶν, νὰ λειτουργῇ ὁ Στόλος; Ἐὰν δεχθῶμεν τὴν ἄποψιν τὴν ἰδικήν σας, πρέπει νὰ δεχθῶμεν ὅτι οἱ παραιτηθέντες ἦσαν ὑπεράριθμοι. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀξιέπαινος διότι θέλει νὰ ἐπιβάλῃ τὴν πειθαρχίαν εἰς τὸ Ναυτικὸν καὶ νὰ τιμωρήσῃ τοὺς παραιτηθέντας, ἀλλὰ συγχρόνως τὸ αὐτὸ μέτρον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔπρεπε νὰ τηρήσῃ καὶ δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι παρεξετράπησαν. Πολὺ βαρύτερον. Εἶναι γνωστὸν τὸ τηλεγράφημα τοῦ μοιράρχου.

§441Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τὸ ἠκούσαμεν.

§442Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν τὸ ἠκούσατε ἵνα κρίνητε τὸ ὕψος τῆς ἀντιπειθαρχικότητος. (Ἀναγινώσκει τὸ τηλεγράφημα τοῦ μοιράρχου κ. Κολιαλέξη πρὸς τὴν Συνέλευσιν, τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν Κυβέρνησιν).

§443Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐδιάβασα καὶ ἐγὼ τὸ τηλεγράφημα αὐτό. Ἄν τὸ ἐδιαβάζετε ἀπ’ ἀρχῆς, θὰ ἐννοούσατε τί ἔννοιαν ἔχει ἡ φράσις «καὶ τὴν δύναμιν».

§444Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι μόνον ἡ φράσις αὐτή· σᾶς συνιστᾷ νὰ ἐπιβάλητε τὴν τάξιν.

§445Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἄν ἕνας συστήσῃ....

§446Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἕνας ὑποδεέστερος.

§447Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἔστω· ἂν ἕνας ὑποδεέστερος συστήσῃ νὰ ἐπιβληθῇ ἡ πειθαρχία, δὲν εἶναι γιὰ κρέμασμα.

§448Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἔτσι ἐπισήμως;

§449Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Βεβαιότατα. Ὁπωσδήποτε ὅμως ἐκλήθη εἰς ἀπολογίαν ἀπὸ τὸν προκάτοχόν μου, τὸν κ. Χατζηκυριάκον, καὶ ἐγώ, ὅταν ἀνέλαβα τὸ Ὑπουργεῖον, εὗρον τὴν ἀπολογίαν του καὶ τὸν ἐτιμώρησα. Ἡ ἐνέργεια αὐτὴ ἐξηγεῖται ἐκ τοῦ ὅτι διεδόθη εἰς τὸ Ναυτικὸν ὅτι ἡ Κυβέρνησις, πιεζομένη ἀπὸ τοὺς παραιτηθέντας ἀξιωματικοὺς καὶ μὴ ἔχουσα πεποίθησιν εἰς τὴν δύναμίν της, ἐσκέφθη νὰ δεχθῇ ὅλα τὰ αἰτήματα τῶν παραιτηθέντων ἀξιωματικῶν. Αὐτὸ τὸν παρεκίνησε νὰ στείλῃ τὸ τηλεγράφημα μὲ τὴν προσθήκην ὅτι «εἶναι ἡ δύναμις ὑπὲρ ἡμῶν», δηλαδὴ ὑπὲρ τοῦ Κράτους. Παρ’ ὅλην ὅμως τὴν δικαιολογίαν αὐτήν, ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος ἐτιμωρήθη. Βεβαίως δὲν ὑπέστη ἴσην τιμωρίαν μὲ ἐκείνην ἡ ὁποία ἐπεβλήθη εἰς τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνον παρητήθησαν ἀλλὰ καὶ πρωτόκολλον ὑπέγραψαν, διὰ τοῦ ὁποίου ἠξίουν νὰ φύγῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ὑπέβαλον δὲ καὶ διάφορα ἄλλα αἰτήματα, δημοσιεύσαντες τὸ πρωτόκολλον καὶ ἀπεργήσαντες, καθ’ ἣν στιγμὴν μάλιστα ἐπέκειτο ὁ κατάπλους τοῦ Ἀγγλικοῦ Στόλου καὶ ἦτο ἀνάγκη ὁ ἰδικός μας Στόλος νὰ ἐμφανισθῇ ἐν ὁμονοίᾳ καὶ ἐν πλήρει τάξει, βεβαίως, λέγω, δὲν ἦτο ἀνάλογος ἡ τιμωρία, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὑπάρχει καὶ κολοσσιαία διαφορὰ μεταξὺ τῆς μιᾶς πράξεως καὶ τῆς ἄλλης, ἥτις, ὡς εἶπον, ἐθεωρήθη ὡς παράπτωμα καὶ ἐπέσυρε μίαν ἐπιεικεστέραν κάπως ποινήν.

§450Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἡ διαφωνία μας εἶναι ριζική. Ἐγὼ νομίζω ὅτι τὸ παράπτωμα τοῦ δευτέρου εἶναι πολὺ μεγαλύτερον, διότι οἱ μὲν πρῶτοι παρῃτήθησαν ὁμαδικῶς, οἱ δὲ δεύτεροι, στηριζόμενοι ἐπὶ τῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν τοὺς ἔδωκεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἠθέλησαν νὰ ἐπιβάλουν τὰς θελήσεις των ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Οἱ μὲν πρῶτοι παρῃτήθησαν ὁμαδικῶς διαπράξαντες βαρὺ παράπτωμα περὶ τὴν πειθαρχίαν, οἱ ἄλλοι ὅμως, εὑρισκόμενοι ἐντὸς τῶν πλοίων, ἔχοντες τὸ ὅπλον εἰς χεῖράς των, ἠπείλησαν τὴν Κυβέρνησιν, τὴν Συνέλευσιν τὴν ἀντιπροσωπεύουσαν τὴν λαϊκὴν θέλησιν, καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας. Ἐζήτησαν νὰ ἐπιβάλουν βίᾳ τὰς θελήσεις των εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τὴν Συνέλευσιν καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας. Τὸ δικαίωμα δὲ τοῦτο τῆς βίας τὸ ἠρύοντο ἐκ τῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν τοὺς εἶχεν ἐμπιστευθῆ ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Διακηρύσσει ὁ πλοίαρχος κ. Κολιαλέξης διὰ τοῦ τηλεγραφήματος ἐκείνου ὅτι ἐξηντλήθη ἡ νομιμοφροσύνη των καὶ ὅτι πρέπει νὰ ἐφαρμοσθοῦν οἱ νόμοι, βεβαίως συμφώνως μὲ τὰς ἀντιλήψεις του. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ, ἂν εἶναι καλῆς πίστεως συζητητής, ὅτι τὸ τηλεγράφημα τοῦτο εἶναι αὐτόχρημα ἐπαναστατικόν.

§451Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει καμμία δύναμις ἱκανὴ νὰ παραποιήσῃ τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ τοῦ τηλεγραφήματος.

§452Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Βεβαίως. Τί σημαίνει ὅμως τὸ γεγονὸς τοῦτο; Σημαίνει ὅτι ἐξακολουθεῖ ἡ ἐπίδρασις τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων εἰς τὴν πολιτικήν. Ἐξακολουθεῖ ἡ συνέχεια τοῦ ἐπαναστατικοῦ πνεύματος, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ παύσῃ ἀφ’ ἧς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπεφάνθη ὑπὲρ ἑνὸς πολιτεύματος καὶ πρὸ παντὸς ὤφειλεν ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς τοῦτο· εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι οἱ ἐπαναστατικοὶ παράγοντες καὶ οἱ στρατιωτικοὶ παράγοντες θὰ ἐπείθοντο κατόπιν συζητήσεως μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ ἦτο ἔργον φιλοπατρίας ἂν δὲν ἐδέχοντο νὰ μετάσχουν τῆς πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ μὴ γεννηθῇ ἡ ἐντύπωσις εἰς τὸν λαὸν ὅτι ἐξακολουθεῖ ὑφιστάμενον τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα διὰ τῆς συμμετοχῆς ἐπαναστατικῶν παραγόντων εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀποδίδω ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην εἰς τὴν πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία προέρχεται ἐκ τοῦ κόμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὅτι παρεῖδε τὸ σπουδαῖον τοῦτο γεγονός. Διότι ἐπέτυχε τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἐπιβολὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀποφύγῃ αὐταρχισμούς, προερχομένους ἀπὸ τὸ Σῶμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὥπλισε καὶ ἔταξε φρουρὸν τῆς ὁμαλῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος. Τὸ κατ’ ἐξοχὴν φιλελεύθερον Κράτος, ἡ Γαλλία, ἡ ὁποία ὀφείλει τὸ μεγαλεῖόν της εἰς τὸν Στρατόν, ὄχι μόνον δὲν ἐπέτρεψεν εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ πολιτεύωνται, ἀλλὰ τοὺς στερεῖ καὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ ἐκλέγειν, τοὺς ἀποστερεῖ δηλαδὴ δικαιώματος τὸ ὁποῖον ἔχουν πάντες οἱ πολῖται. Καταλήγων συνιστῶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καταβάλῃ ἐξαιρετικὴν μέριμναν ν’ ἀπομακρύνῃ τοὺς στρατιωτικοὺς παράγοντας ἐκ τῆς πολιτικῆς, νὰ περιορίσῃ τούτους εἰς τὰ κύρια αὐτῶν στρατιωτικὰ ἔργα· ἄλλως εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατος ἡ ὁμαλὴ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος, καὶ νὰ μὴ λησμονῇ οὐδ’ ἐπὶ μίαν στιγμὴν ὅτι ἡ συνέχισις τῆς ἀνωμαλίας εἰς τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Χώρας θὰ γίνῃ πρόξενος μεγάλων συμφορῶν.

§453ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζουδιανὸς ἔχει τὸν λόγον.

§454Ν. ΖΟΥΔΙΑΝΟΣ. Θὰ σᾶς ἀπασχολήσω δι’ ὀλίγων. Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι εἶμαι ἀντιπολιτευόμενος καὶ θὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν. Ἐν τούτοις ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω σχετικῶς μὲ τὰ καταγγελθέντα διὰ τὸν κ. Βουτσινᾶν, ὅτι τὸν συνήντησα καὶ ἐγώ, καὶ ἐπειδὴ γνωριζόμεθα πρὸ πολλοῦ, ἠθέλησε νὰ μοῦ εἴπῃ μερικὰ πράγματα σχετικῶς μὲ τὰς ἐνεργείας του, τὰ ὁποῖα ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ φέρω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Κατηγορήθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διὰ δικτατωρικὰς τάσεις. Χωρὶς νὰ θέλω νὰ ὑπερασπίσω κανένα, ἐν τούτοις ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα μοὶ εἶπεν ὁ κ. Βουτσινᾶς προχθὲς δὲν μὲ ἔπεισαν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει δικτατωρικὰς τάσεις. Ἤθελεν ὁ κ. Βουτσινᾶς νὰ μοὶ εἴπῃ ὅτι ἐνδιαφέρεται διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἵνα παραμείνῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν· μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ μόνον διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Σχετικῶς μὲ τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἄλλοι τῶν συναδέλφων ἐτόνισαν ὅτι τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως ἔπρεπε νὰ περιστραφῇ καθαρῶς εἰς τὸ συντακτικόν της ἔργον. Ἐπίσης ἡ Συνέλευσις ἔπρεπε τὸ ταχύτερον νὰ περατώσῃ τὰς ἐργασίας της καὶ προκηρύξῃ ἐκλογάς. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀγνοῶμεν ἐπ’ ἄπειρον τὸν ἀντίθετον πολιτικὸν κόσμον καὶ ὀφείλομεν, ἂν θέλωμεν νὰ στερεωθῇ καὶ νὰ λειτουργήσῃ καλῶς τὸ πολίτευμα, νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν πραγματικὴν κατάστασιν. Αὐτὰ ἤθελα νὰ εἴπω.

§455ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πραντούνας ἔχει τὸν λόγον.

§456Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Κατόπιν τῶν τόσων συμφορῶν καὶ τῶν τόσων πολιτικῶν περιπετειῶν ἑπόμενον εἶναι νὰ ζῶμεν ἐν μέσῳ πυκνοτάτης ἀτμοσφαίρας. Ἡ χθὲς ἀρξαμένη συζήτησις ἀρχὴν εἶχε τὸ ἐπεισόδιον τῆς Θεσσαλονίκης. Κατ’ ἐμὲ τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο εἶναι ἄνευ σημασίας, διότι τὸ στράτευμα εἶναι ἑνιαῖον Σῶμα καὶ ἔχει ἀρχὰς καὶ παραδόσεις, τὰ ὁποῖα δὲν δύναται νὰ παρορᾷ τις καὶ ταῦτα εἶναι ἀναπόσπαστα διὰ τὴν περαιτέρω ἐξέλιξίν του. Εἶναι ἐπίσης καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀλληλεγγύης καὶ συναδελφότητος. Δὲν κατηγορῶ λοιπὸν καθόλου τοὺς ἀξιωματικοὺς ἢ καὶ ὁπλίτας, οἵτινες, μαθόντες ὅτι εἷς ἀνώτερος ὑβρίσθη ὑπὸ μιᾶς ἐφημερίδος, ἐπῆγαν καὶ ἐξεδικήθησαν. Ἐξυβρίσθη εἷς συνταγματάρχης, ἔκαμαν πολὺ καλὰ νὰ ἐκδικηθοῦν, θὰ ἔκαμναν ἄσχημα ἂν δὲν ἐξεδικοῦντο. Σᾶς λέγω καὶ ἓν ἄλλο· σᾶς ὑπενθυμίζω ὁλόκληρον τὴν ἱστορίαν τὴν δημοκρατικὴν τῆς Γαλλίας. Ὅταν ἐσπουδάζαμεν εἰς τὴν Γαλλίαν, ἐπὶ Μιλλερὰν Πρωθυπουργοῦ, ἐσημειώθησαν πολλὰ κρούσματα ἀντιπειθαρχικά, κατὰ τὰ ὁποῖα οἱ μιλιταρισταὶ προσέβαλον πολλάκις καὶ τὴν Γαλλικὴν σημαίαν. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω ὅσον ἀφορᾷ τὸ κροῦσμα αὐτὸ τῆς Θεσσαλονίκης. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς δικτατωρίας, λόγῳ τῆς στενῆς μου ἐπαφῆς, κύριοι, μετὰ τοῦ στρατεύματος, μετὰ τοῦ ὁποίου τόσοι δεσμοὶ μὲ συνδέουν, ἀφ’ ἑτέρου καὶ μετὰ τοῦ λαοῦ μετὰ τοῦ ὁποίου εὑρίσκομαι εἰς στενωτάτην ἐπαφήν, εἶμαι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω ὅτι οὐδεὶς ἀπολύτως θὰ δυνηθῇ ποτε εἴτε πολιτικὸς εἶναι εἴτε στρατιωτικὸς νὰ ἐπιχειρήσῃ δικτατωρικὰς προσπαθείας, διότι καὶ ὁ λαὸς ὁλόκληρος ἀγρυπνεῖ ἐπὶ τοιούτων ἐπιχειρημάτων καὶ ὁ Στρατὸς ἐπίσης, ὁ ὁποῖος Στρατός — μοὶ ἐδόθησαν πλειστάκις ἐνδείξεις, τοὐλάχιστον ἀπὸ ὀκτὼ μηνῶν καὶ ἐντεῦθεν — οὔτε πρὸ τοῦ 1909 δὲν ἦτο εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ οὔτε μετὰ τὸ 1909 οὔτε ἀπὸ τοῦ 1915 καὶ ἐντεῦθεν. Ἔχω τὴν εὐτυχίαν νὰ συνδέωμαι μὲ πολλοὺς συναδέλφους μου καὶ βλέπω ἓν πνεῦμα ἐντελῶς ἀφωσιωμένον εἰς τὰ καθήκοντα τὰ στρατιωτικά, τὸ ὁποῖον μὲ ἐνθαρύνει διὰ τὸ μέλλον. Ὁ Στρατὸς δὲ αὐτός, κατὰ τὴν γνώμην μου, εἶναι ἀσφαλέστατος, ὥστε οὐδεὶς νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιχειρήσῃ δικτατωρικὰς πράξεις. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ὁ ἀγρυπνῶν Λαὸς καὶ Στρατός, εἶναι ἡ ἄγρυπνος Κυβέρνησις καὶ ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν μὲ τὰ δημοκρατικά της φρονήματα νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς οἱονδήποτε ταραξίαν νὰ διαταράξῃ τὴν τάξιν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ πρωτόκολλα τοῦ κ. Βουτσινᾶ, τὸν ὁποῖον ἐπίσης γνωρίζω καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι ἐνδοξότατος ἀξιωματικὸς μὲ τὰ στήθη πλήρη παρασήμων καὶ πληγῶν, ἀλλὰ μὲ φαντασίαν ὀλίγον ζωηροτέραν τοῦ δέοντος, εἶναι δυνατὸν νὰ εἶπε τοιαῦτα πράγματα, ἀλλὰ πρωτόκολλα ἐπίσημα δὲν ἔκαμεν. Ἕτερον ζήτημα, κύριοι, τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ σᾶς εἴπω εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι ὁ λαός, ἐνῷ ἡμεῖς ἐδῶ γλωσσοκοποῦμε, δὲν δίδει καμμίαν σημασίαν· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει τὸν λαὸν εἶναι τρία ἢ τέσσαρα ζητήματα: Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς ὑποτιμήσεως τῆς ζωῆς, σπουδαιότατον, τὸ ζήτημα τῆς ἀσφαλείας τῆς Χώρας, τὸ ζήτημα τῆς ὀργανώσεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τέλος τὸ ζήτημα τῶν συγκοινωνιῶν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην ἡ Ἑλλάς. Ἔχω δὲ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἀσκηθείσης πολιτικῆς, ὅτι τὸν ὕποπτον δικτατωρίας Πάγκαλον θὰ τὸν ἔχῃ καθηλωμένον μὲ Κερβέρειον τὸ ὄμμα.

§457ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζυμπρακάκης ἔχει τὸν λόγον.

§458Ε. ΖΥΜΠΡΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὀφείλω, χάριν τῆς ἀληθείας, νὰ σᾶς γνωρίσω ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς 21ης Ἰουνίου κακῶς ἐδυσφημήθη τὸ γόητρον τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀνακριβῶς ἐδήλωσεν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός, ὑπερτριπλάσιος σχεδὸν τοῦ ἐχθρικοῦ καὶ ἀνώτερος κατὰ τὴν παρασκευήν, ἡττήθη ἀπὸ ἐχθρὸν κατώτερον κατὰ πάντα. Ἐνόμισε, φαίνεται, ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι ὁ Τουρκικὸς Στρατὸς ἦτο εἰς τὴν ἰδίαν κατάστασιν εἰς ἣν εὑρίσκετο ὁπόταν οὗτος διετέλει ὡς ἐπιτελάρχης εἰς Μ. Ἀσίαν κατὰ τὸ 1920. Ἀνακριβέστατον τὸ τοιοῦτον, διότι ὀφείλουν νὰ μάθουν τὴν ἀλήθειαν οἱ κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι συνέβη ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον, διότι ἀπέναντι τοῦ Αʹ Σώματος Στρατοῦ, ἀπαρτιζομένου ἐκ 4 Μεραρχιῶν, ὑπῆρχον 17 Μεραρχίαι Τουρκικαί, ἐξ ὧν 14 Πεζικοῦ καὶ 3 Ἱππικοῦ, ἑκάστη δὲ Μεραρχία Πεζικοῦ Τουρκικὴ ἦτο ἰσοδύναμος μὲ ἑκάστην τῶν ἡμετέρων εἰς μάχιμον δύναμιν. Αἱ πληροφορίαι αὗται πιστοποιοῦνται ἀπὸ τὸ ΙΙ Γραφεῖον τοῦ Αʹ Σώματος Στρατοῦ τῆς Στρατιᾶς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τῶν πληροφοριῶν τῶν Τούρκων στρατηγῶν.

§459Α. ΚΟΛΙΑΛΕΞΗΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβεῖς αἱ πληροφορίαι αὐταί, στρατηγέ μου. Συνεπῶς ὁ Τουρκικὸς Στρατὸς ἦτο ὑπερτριπλάσιος ἀσφαλῶς τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ ὄχι ὁ Ἑλληνικός, ὡς ἀνακριβῶς ἐπληροφόρησε τὴν Συνέλευσιν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καταρρίψας τὸ γόητρον τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου βήματος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Αἱ πληροφορίαι αὗται πιστοποιοῦνται....

§460Σ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Πῶς δὲν εἶναι ἀκριβεῖς; Ἤμεθα καὶ ἡμεῖς ἐκεῖ. (Ὁ πληρεξούσιος κ. Κολιαλέξης, ὀργισθεὶς ἐκ τῆς ἀπαντήσεως αὐτῆς τοῦ κ. Γρηγορίου, ἐπιτίθεται κατ’ αὐτοῦ διὰ τῆς ῥάβδου του ἐπενεγκὼν 2–3 ῥαβδισμοὺς εἰς τὴν κεφαλήν, ἐξ ὧν ὁ κ. Γρηγορίου ἐτραυματίσθη εἰς τὸ μέτωπον. Δημιουργεῖται θόρυβος μεταξὺ τῶν κ.κ. πληρεξουσίων καὶ ἀκούονται φωναί: «αἶσχος! αἶσχος!». Ἐν τῷ μεταξὺ ὁ κ. Κολιαλέξης ἀπέρχεται ἐσπευσμένως τῆς αἰθούσης. Ὁ θόρυβος ἐξακολουθεῖ).

§461ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτὰ λόγῳ τοῦ θορύβου. (Μὴ ἀποκατασταθείσης ἡσυχίας, ὁ κ. Πρόεδρος λύει τὴν συνεδρίασιν περὶ ὥραν 6 π.μ. διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὸ ἀπόγευμα καὶ ὥραν 6.30′ μ.μ.).