1924.06.14

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 57Η

Σάββατον 14 Ἰουνίου 1924

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 5.45′ μ.μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ ἑξῆς ἔγγραφον τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. (Ἀναγινώσκει): Πρὸς τὴν Δʹ Συντακτικὴν τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσιν Κύριε Πρόεδρε, Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν παραίτησιν τῶν Ὑπουργῶν Οἰκονομικῶν καὶ Ἐξωτερικῶν κ.κ. Ἐμμ. Τσουδεροῦ πληρεξουσίου Ρεθύμνης, καὶ Γ. Ρούσσου πληρεξουσίου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, γενομένην ἀποδεκτήν, καὶ τὴν προσωρινὴν ἀνάληψιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν παρ’ ἐμοῦ καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν παρὰ τοῦ κ. Π. Ἀραβαντινοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν.

Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου

Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§4Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν συνεπληρώθη τετράμηνον ἀκόμη ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μετ’ ἀνυποκρίτου ἐνθουσιασμοῦ ἀνεκήρυσσον ἀρχηγόν μου τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἰδοὺ ἐγὼ σήμερον ἠναγκασμένος νὰ ἀνέλθω καὶ πάλιν τὸ βῆμα τοῦτο διὰ νὰ διεξαγάγω ἀγῶνα ἐναντίον ἀνδρὸς ἐναρέτου καὶ πατριώτου ἰδεολόγου, διότι θεωρῶ τὴν πολιτείαν του ὡς μὴ ἀνταποκρινομένην εἰς τὰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας ἐκλήθη ν’ ἀντιμετωπίσῃ ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις. Πῶς ἐπῆλθεν ἡ μεταβολὴ αὕτη τῶν διαθέσεών μου ἀπέναντι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως θὰ σᾶς ἐξηγήσω καὶ ἐλπίζω ὅτι θὰ πεισθῆτε πάντες ὅτι δὲν ἦτο ἡ φιλοδοξία, ἡ ὁποία μὲ ὤθησεν εἰς τὴν παραίτησίν μου ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Τοὐναντίον ἡ σκέψις μήπως ἡ διατήρησις τοῦ χαρτοφυλακίου θεωρηθῇ ὡς ἀδυναμία πρὸς ἐκτέλεσιν ἑνὸς καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ἐθεώρουν ἐπιτακτικόν, πρὸς λύσιν μιᾶς ψευδοῦς καταστάσεως, ἡ ὁποία ὑφίστατο ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ διὰ τῆς διαρκοῦς καὶ ἀπὸ μακροῦ χρόνου χρονολογουμένης διαφωνίας μου πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, μὲ ἄλλας τινὰς ἀφορμὰς μὲ ἔκαμε νὰ ἐπισπεύσω τὴν πρὸ πολλοῦ εἰλημμένην ἀπόφασίν μου. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι μοὶ ἀπεδόθη, παρὰ πᾶσαν λογικὴν καὶ παρὰ πᾶν δίκαιον, ἀσύμμετρος φιλοδοξία εἰς τὴν πρᾶξίν μου ταύτην· δύναμαι οὐχ ἧττον νὰ βεβαιώσω ὑμᾶς ὅτι εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀπεσκόπει ἡ παραίτησίς μου εἰμὴ εἰς τὸν κανονισμὸν τῆς θέσεώς μου ἀπέναντι τῆς δυσφορίας τῆς Κοινῆς Γνώμης, διότι ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις δὲν ὡδηγήθη πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἀναδημιουργίαν, διὰ τὴν ὁποίαν προωρίσθη. Ἡ διαφωνία μου πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι τωρινή, τοὐναντίον χρονολογεῖται ἀπὸ μακροῦ χρόνου καὶ ἡ διαφωνία αὕτη δὲν ἔγκειται, τοὐλάχιστον καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικήν, εἰς τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐπηγγέλθη ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις. Τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐξέθεσεν ἐνώπιον ὑμῶν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, περιέχει ὅλας τὰς μεταρρυθμίσεις ἐκείνας, αἷς τὴν πραγματοποίησιν τῶν ὁποίων ἀποβλέπομεν ὑμεῖς. Εἶναι τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἐπηγγέλθησαν ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις, εἶναι τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ διὰ νὰ δυνηθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ ἴδῃ ὑπὸ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα βελτίωσιν τῆς καταστάσεως. Ἡ συμφιλιωτικὴ πολιτική, ἡ ἐξυγίανσις τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, ἡ λύσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἡ βελτίωσις τοῦ συστήματος ἀπονομῆς τῆς Δικαιοσύνης, ἡ ἠθικὴ ἐξύψωσις τοῦ δικαστικοῦ σώματος, ἡ παραχώρησις τὸ ταχύτερον πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν πλουτοπαραγωγικῶν καὶ ἐξυγιαντικῶν ἔργων, περιέχονται εἰς τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, ἅμα τῇ ἐμφανίσει της, ἐξέθεσεν ἐνώπιον ὑμῶν. Εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦτο δὲν δύναμαι, κύριοι, παρὰ νὰ συμφωνήσω ἀπολύτως. Ἡ συμφιλιωτικὴ πολιτικὴ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποτελέσῃ τὴν βασικὴν γραμὴν τῆς πολιτικῆς πάσης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἐκάμαμεν τὴν Δημοκρατίαν, παρὰ μόνον διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἐσωτερικὴν γαλήνην, διὰ νὰ ἄρωμεν τὰς ἀνισότητας, αἱ ὁποῖαι διήρουν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Συνεπῶς δὲν εἶναι δυνατὸν κατ’ ἀρχὴν νὰ διαφωνῶ πρὸς τὴν συμφιλιωτικὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Αἱ μέθοδοι ὅμως, δι’ ὧν ἐπεδιώχθη ἡ συμφιλίωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, εἶναι ἐκεῖναι τὰς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιδοκιμάσωμεν ἡμεῖς. Τὴν πρώτην, κύριοι, ἀπογοήτευσιν ἠσθάνθην ὅταν καὶ ἐγὼ ἔμεινα κατάπληκτος μίαν πρωΐαν μεθ’ ὅλων ὑμῶν ἀναγινώσκων εἰς τὰς ἐφημερίδας τὰς περιφήμους προτάσεις πρὸς τὴν ἀντίπαλον μερίδα, προτάσεις διὰ τῶν ὁποίων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπισχνεῖτο τὸν τίτλον τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων εἰς τὸν ἐκπεσόντα Γεώργιον, τὰ ⅘ τῆς βασιλικῆς χορηγίας, τὴν ἐπαναφορὰν τῶν ἀποτάκτων πλὴν ἐλαχίστων, τὴν συμμετοχὴν τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου εἰς τὴν Γερουσίαν καὶ πολλῶν ἄλλων, τὰ ὁποῖα τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν δύναμαι νὰ ἐνθυμηθῶ. Δὲν ἐξεπλάγην, κύριοι, διὰ τὴν γενναιοφροσύνην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐγνώριζον ὅτι ὁ ἀνὴρ μεταξὺ τῶν ἄλλων ἀρετῶν, αἱ ὁποῖαι ὄντως τὸν περικοσμοῦσιν, ἔχει τὴν ἀρετὴν τῆς γενναιοφροσύνης, οὔτε διὰ τὰ ἐλατήρια, διὰ τὰς πράξεις αὐτοῦ, διότι ἐγνώριζον ὅτι τὰ ἐλατήρια ἀπέρρεον ἀπὸ ἀπαραίτητον πατριωτισμὸν καὶ εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι δι’ αὐτοῦ καὶ μόνου θὰ κατώρθου νὰ φέρῃ τὴν ἐσωτερικὴν γαλήνην, ἐξεπλάγην μόνον, διότι διὰ πρώτην φορὰν ἐνεφανίζετο ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν μου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀναγνωρίζων ὑφισταμένας πραγματικότητας καὶ χαράσσων τὴν πολιτικὴν κατεύθυνσιν ἐπὶ ἐπιπέδου ἐντελῶς φανταστικοῦ. Δὲν εἶχεν οὐδεὶς τὴν δύναμιν νὰ κάμῃ τὴν παραχώρησιν τὴν στιγμὴν ἐκείνην, τόσον δὲ εἶναι ἀληθές, ὥστε οὔτε αὐτοὶ οἱ εὐνοούμενοι δὲν ἠθέλησαν νὰ ἀποδεχθοῦν τὰ μέτρα αὐτά. Δὲν εἶχεν οὐδεὶς τὴν δύναμιν ἐκείνην τὴν στιγμὴν νὰ κάμῃ τὰς παραχωρήσεις αὐτάς, καὶ ἂν ἀπεπειρᾶτο ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις σοβαρῶς νὰ ἐφαρμόσῃ αὐτά, θὰ ἀνετρέπετο ἐπὶ μεγάλῃ ζημίᾳ τοῦ Τόπου καὶ τοῦ πολιτικοῦ ἀγῶνος. Εὐτυχῶς τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐπὶ τῇ ἀναγγελίᾳ τοῦ φόβου τῶν ἀντιπολιτευομένων καὶ τὰ μέλλοντα γενέσθαι ἀπέκρουσε τὰς παραχωρήσεις ταύτας καὶ ἠδυνήθημεν νὰ προχωρήσωμεν πρὸς τὸ Δημοψήφισμα καὶ νὰ καταγάγωμεν τὴν λαϊκὴν νίκην τῆς 13 Ἀπριλίου. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὰ λάθη ταῦτα, καὶ μετὰ τὴν εὐλαβῆ ὑπόδειξιν ἡμῶν, ἀποτελούντων τότε μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅπως μὴ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπιζητῇ τὰ ἀντίθετα, ἠθελήσαμεν ὅπως αἱ λελανθασμέναι διαστροφαὶ τῆς συμφιλιωτικῆς πολιτικῆς μὴ ἐξακολουθήσουν καὶ εἰς τὸ μέλλον. Δὲν θέλω οὔτε μὲ συμφέρει νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας· τοῦτο μόνον, τὸ ὁποῖον θέτω ὑπ’ ὄψει σας, ἔχω καθῆκον νὰ ἀναφέρω: Εὐλόγως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησεν ἐξυπηρετικὸν τῆς συμφιλιωτικῆς προσπαθείας καὶ τῆς ἐμφανίσεως τοῦ Κράτους ἡνωμένου, ὅπως εἰσαγάγῃ εἰς τὴν Γερουσίαν μέλη τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου. Βεβαίως πάντες ἐπεκροτήσαμεν τὸ μέτρον τοῦτο, ἐφόσον θὰ ἐπρόκειτο περὶ τῶν Ἀρχηγῶν καὶ μελῶν τῶν Συνταγματικῶν Κομμάτων τῆς ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου Ἀντιπολιτεύσεως· ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς οἱ Ἀρχηγοὶ καὶ οἱ ἐκπροσωποῦντες ὁπωσδήποτε κάτι τι ἐκ τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου δὲν ἀπεδέχθησαν τὴν προσφορὰν ταύτην, δὲν ἦτο ἐξυπηρετικὸν τῆς συμφιλιωτικῆς προσπαθείας, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐμφανίσεως τοῦ Κράτους ἡμῶν, νὰ περιμαζευθοῦν ὅλοι οἱ πρώην Πρωθυπουργοὶ καὶ Ὑπουργοί, πολιτικῶς καὶ ἠθικῶς ἀνίκανοι, μὴ ἐκπροσωποῦντες παρὰ τὸ αἶσχος καὶ τὴν ἀνάμνησιν τῆς καταστροφῆς, διὰ νὰ συμπληρῶσι τὴν Γερουσίαν. (Χειροκροτήματα). Εἶπον λοιπόν, κύριοι, καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν ἀντιτίθεμαι εἰς τὴν εἴσοδον τῆς Γερουσίας μελῶν τῆς ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης Ἀντιπολιτεύσεως, κατ’ ἐπιλογὴν ὅμως λαμβανομένων ἐκ τῶν πολιτικωτέρων καὶ ὀλιγώτερον βεβαρημένων διὰ τὰς συμφορὰς τοῦ παρελθόντος στοιχείων. Ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου μέχρι τῆς πολιτικῆς καὶ ἠθικῆς ἀνάγκης ὑπάρχει μεγάλη ἀπόστασις. Δὲν συνεφώνουν συνεπῶς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν ἔδιδεν εἰς τὴν συμφιλιωτικὴν πολιτικὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν συνεφώνουν πρὸς τοὺς τρόπους καὶ τὰς μεθόδους, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεδίωκε τὴν συμφιλίωσιν ταύτην. Καὶ δὲν ἠδυνάμην νὰ ἐννοήσω πῶς ἕνα τέλειον πνεῦμα δὲν ἤθελε νὰ πεισθῇ ὅτι οἱ ἄνθρωποι, τοὺς ὁποίους εἰσάγει εἰς τὴν Γερουσίαν, δὲν ἐκπροσωποῦν τίποτε ἐκ τῶν 30% τοῦ καταψηφίσαντος ἡμᾶς πολιτικοῦ κόσμου κατὰ τὴν 13ην Ἀπριλίου. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, ἤδη εἰς τὸ μᾶλλον ἐπεῖγον, τὸ φλέγον ζήτημα, τὸ προσφυγικόν. Καὶ ἄλλοτε μοὶ ἐδόθη ἡ εὐκαιρία νὰ ὁμιλήσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα καὶ νὰ εἴπω ὅτι ἡ λύσις αὐτοῦ ἔπρεπε νὰ ἐπιτευχθῇ διὰ πάσης θυσίας. Ὀφείλω, κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω καὶ πάλιν ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα πρέπει νὰ λυθῇ τὸ ταχύτερον. Δὲν πρέπει ὁ τρίτος χειμὼν τῆς προσφυγίας νὰ εὕρῃ πρόσφυγας ἀστέγους. (Χειροκροτήματα). Θὰ ἀποτελέσῃ, κύριοι, ἐθνικὸν κίνδυνον ἡ παράτασις μιᾶς ἐκκρεμότητος τοῦ ζητήματος τούτου, ἀρκετὰ παραταθεῖσαν. Δὲν ἔπρεπε τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ ἐξαρτηθῇ ἀποκλειστικῶς ἀπὸ τὴν διεθνῆ φιλανθρωπίαν καὶ ἀπὸ τὸ δάνειον ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου οἱ ὅροι εἶναι ὄντως ἐπαχθεῖς καὶ δυσβάστακτοι, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ἂν θὰ ἠδύνατο νὰ ἔλθῃ ἐγκαίρως καὶ πάλιν θὰ ἦτο εὐπρόσδεκτον, δεδομένου ὅτι καμμία ἄλλη δὲν ἐλήφθη γενικωτέρα ἀπόφασις διὰ τὴν λύσιν ζητήματος τοιαύτην ἔχοντος σημασίαν διὰ τὸ μέλλον τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς. Μὲ κατηγοροῦν ὅτι ἐξογκώνω τοὺς κινδύνους. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι ὑπάρχει ἄμεσος κίνδυνος, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἄσκοπον νὰ προλέγῃ κανεὶς καὶ τοὺς ἀπωτέρους κινδύνους. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐπὶ πλέον παράτασις τῆς ἐκκρεμότητος τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος δὲν δύναται παρὰ νὰ ἐγκυμονήσῃ σοβαροὺς κινδύνους. Ὁσονδήποτε φλογερὸς καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὁ πατριωτισμὸς τῶν ἐξ Ἀσίας καὶ Θράκης καὶ ἐκ Πόντου ἀδελφῶν μας, ὁ πατριωτισμὸς ἐκείνων ὁ καμινευθεὶς εἰς μακρὰν καὶ ἐπαχθῆ δουλείαν, δὲν θὰ δυνηθοῦν ν’ ἀνθέξουν εἰς τὰς δοκιμασίας τῆς πείνης καὶ τῆς δυστυχίας. Καὶ ὑπάρχουν, κύριοι, πολλαὶ προπαγάνδαι, αἱ ὁποῖαι στρέφονται ἰδίᾳ πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον διὰ νὰ ρίψουν τὸ δηλητήριον τῆς ἀποσυνθέσεως τῆς Ἑλληνικῆς Κοινωνίας. Χθὲς ἀκόμη ἀνεγίνωσκον εἰς τὸν «Ριζοσπάστην» ἔκκλησιν πρὸς τοὺς πρόσφυγας νὰ δυσπιστοῦν πρὸς πάντας καὶ νὰ μὴ πιστεύουν παρὰ μόνον εἰς τὸν κομμουνισμόν. Ὀφείλομεν, κύριοι, νὰ λάβωμεν σύντονα μέτρα καὶ λυποῦμαι, διότι καὶ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ ἴδω ἄλλην μέριμναν τῆς Κυβερνήσεως πλὴν τῆς ἀναμονῆς τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, πλὴν τῆς ἐξαρτήσεως τῆς λύσεως αὐτοῦ ὁλοσχερῶς ἐκ τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὴν ἐξυγίανσιν τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν. Κατὰ τὰς προεκλογικὰς περιοδείας μας πάντες ὑπεσχέθημεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὅτι ἡ Δʹ. τῶν Ἑλλήνων Ἐθνοσυνέλευσις, ἀναλαμβάνουσα τὰ δικαιώματα τὰ κυριαρχικὰ αὐτῆς, συντάσσουσα τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Χώρας, θὰ προσπαθήσῃ ταὐτοχρόνως νὰ ἀνακαινίσῃ τὸ πᾶν, νὰ ἐξυγιάνῃ τὰς κρατικὰς ὑπηρεσίας, νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα νέαν ἀνθρωπινωτέραν διοίκησιν. Ἄν, κύριοι, μετὰ δίμηνον ζητήσητε ἀπολογισμὸν τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα ἔφερεν ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, δὲν θὰ εὕρητε ἄλλο πλὴν τῆς ἀξιοθαυμάστου τῳόντι δράσεως τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐννόμου Τάξεως, τὸ ὁποῖον μὲ γοργότητα, πράγματι, καταπληκτικὴν κατώρθωσε νὰ πλήξῃ τὴν λῃστείαν καὶ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐξυγίανσιν τῶν λοιπῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, οὐδεμία τοιαύτη παρουσιάσθη καὶ δύνασθε νὰ ἐπισκεφθῆτε τὰς ἐπαρχίας σας διὰ νὰ πεισθῆτε ἀπὸ τοὺς ἐκλογεῖς σας περὶ τούτου. Ἀλλὰ δὲν χρειάζεται νὰ ἐπισκεφθῆτε τὰς ἐπαρχίας σας, ἀρκεῖ νὰ ρίψητε ἓν βλέμμα εἰς τὰ Ὑπουργεῖα ἐν Ἀθήναις θὰ ἴδητε ὅτι οἱ ὀργανισμοὶ αὐτοί, οἱ ὁποῖοι ἔπρεπε ν’ ἀποβοῦν ἐργαστήρια τακτικώτατα τῆς κρατικῆς μερίμνης διὰ τὰ λαϊκὰ συμφέροντα καὶ συγχρόνως κέντρα τῆς ἰδιωτικῆς πρωτοβουλίας διὰ πᾶσαν ἐπιχείρησιν, ἔγιναν τροχοπέδαι καὶ ἐμπόδια καὶ τῆς κρατικῆς μερίμνης, ἀλλὰ καὶ τῆς ἰδιωτικῆς πρωτοβουλίας. Ἐρχόμεθα, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα τῆς βελτιώσεως τοῦ συστήματος τῆς ἀπονομῆς Δικαιοσύνης καὶ ἐξυψώσεως τῆς ἠθικῆς τοῦ δικαστικοῦ Σώματος, ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ δὲν εἶχεν ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις νὰ παρουσιάσῃ προσπάθειάν τινα· τουναντίον μία αὐταπάτη ἐκαλλιεργήθη διὰ διακηρύξεως ὅτι ἔχομεν δικαστικὸν Σῶμα ἄξιον τοῦ προορισμοῦ του καὶ οὐδὲν πλέον. Ἐὰν μεταβῆτε εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ ἐρωτήσητε τοὺς ἐκλογεῖς σας, θὰ σᾶς πληροφορήσουν ὅτι οὐδεμίαν μεταβολὴν διησθάνθησαν ἐπὶ τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Εἰς τὸ ζήτημα, κύριοι, τῆς παραχωρήσεως τὸ ταχύτερον τῶν ἐξυγιαντικῶν καὶ πλουτοπαραγωγικῶν ἔργων τῆς Χώρας, σημεῖον τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ ἕνα μέρος οὐσιῶδες τοῦ προγράμματος τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐνεφανίσθη οὔτε ἡ δραστηριότης ἡ ὁποία ἀνεμένετο, οὔτε ἡ ταχύτης ἐν τῇ ἀποφάσει. Τουναντίον ἡ ἀναβλητικότης ἔθεσε τὴν σφραγῖδά της. Καὶ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω ὅτι, λόγῳ τῆς ἰδιοσυγκρασίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ πολὺν χρόνον ἡ Ἑλλάς, ἂν ἐξακολουθήσῃ νὰ κυβερνᾶται ὑπ’ αὐτοῦ, δὲν θὰ κατορθώσῃ νὰ ἴδῃ τὰ ἔργα ταῦτα. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ τῆς ἐπιδιώξεως τῶν οἰκονομιῶν. Διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις σχέδιον ψηφίσματος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐζήτει νὰ σχηματισθῇ μεγάλη Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν, ἵνα μελετήσῃ καὶ προτείνῃ τὰς δυναμένας νὰ γίνωσιν οἰκονομίαι. Ἀλλὰ καθ’ ὃν χρόνον διὰ τῆς μιᾶς χειρὸς ὑπεβάλλετο τὸ ψήφισμα τοῦτο, διὰ τῆς ἄλλης χειρὸς αὐξάνονται αἱ θέσεις. Καὶ ὑπάρχουν νομοσχέδια ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει, τὰ ὁποῖα δύνασθε νὰ εὕρητε ἂν τὴν ἀναδιφήσητε, διὰ τῶν ὁποίων δημιουργοῦνται νέαι θέσεις. Ἂν αἱ νέαι θέσεις, κύριοι, εἶναι περιτταί, διατί δημιουργοῦνται, ἂν εἶναι ἀναγκαῖαι διατί δὲν ἀναμένετε πρῶτον νὰ ἴδωμεν ποῖαι θέσεις εἶναι περιτταί, νὰ περικοπῶσιν ἐκεῖναι καὶ νὰ μετατεθῶσιν οἱ ὑπάλληλοι ἐκ τῶν περιττῶν θέσεων εἰς τὰς νομιζομένας ἀπαραιτήτους; Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ δὲν νομίζω ὅτι ἐγένετο σοβαρὰ προσπάθεια ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Δι’ ὅλα ταῦτα εἶχον πεισθῆ, κύριοι, εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὅτι δὲν θὰ μοὶ εἶναι δυνατὸν νὰ συνεργασθῶ ἐπὶ πολὺν χρόνον εἰς τὴν πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ τὸ ἐδήλωσα ἐπανειλημμένως εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἠδυνάμην βεβαίως νὰ παραιτηθῶ ἀμέσως, διότι κατ’ ἀρχὰς ὑπῆρχεν ἀτερμάτιστος, δηλαδὴ πρὸ τοῦ Δημοψηφίσματος, ὁ πολιτικὸς ἀγών, κατόπιν ὑπῆρχον ἀνάγκαι στρατιωτικαί, αἱ ὁποῖαι ἐπέβαλλον τὴν παραμονήν μου ἐπί τινα χρόνον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν διὰ τὴν ἀνασύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας, διὰ τὴν ἐνίσχυσιν τῆς ἀμύνης αὐτῆς καὶ ἐν γένει διὰ τὴν λῆψιν μέτρων, μὴ ἐπιδεχομένων ἀναβολήν. Ἀλλ’ ἐνῷ, κύριοι, εἰς τοιαύτην διαφωνίαν πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εὑρισκόμεθα καὶ ἐνῷ μαρτυρικῶς ἔφερον τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι διησθανόμην τὴν ψευδῆ θέσιν τὴν ὁποίαν εἶχον, παρουσιάσθη τὸ ζήτημα τῶν κομμουνιστικῶν ἐνεργειῶν. Ὅταν, κύριοι, ἐπέστρεψα ἐκ Θεσσαλονίκης παρετήρησα εἰς τὰς χεῖρας τοῦ κ. Πάζη ἓν ὑπόμνημα ἢ μᾶλλον τελεσίγραφον τῆς Ἑνώσεως Παλαιῶν Πολεμιστῶν, ἡ ὁποία, οὔτε ὀλίγον οὔτε πολύ, ἐζήτει παρὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ μάθῃ τί συνεζητήθη ἐν Θεσσαλονίκῃ μὲ τοὺς στρατηγούς. Ἐζητήθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ πληροφορήσῃ τίνα ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἔχει, ἐδίδετο ἡ ἐπιταγὴ νὰ ἀπολυθῇ τὸ ταχύτερον ἡ ἡλικία τοῦ 1922, ἐδίδετο ἐπιταγὴ περὶ αὐξήσεως τῶν μισθῶν τῶν συσσιτίων κλπ. καὶ ἐν γένει ἀνεμίχθη ἡ Ἕνωσις τῶν Παλ. Πολεμιστῶν, ἐμοῦ τυγχάνοντος Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, προστάτου τῶν στρατιωτῶν τῆς Ἑλλάδος. Ἐστενοχωρήθην πολὺ ὅταν ἀνέγνωσα τὰς περικοπὰς αὐτὰς καὶ ἠρώτησα πότε ἐδόθη αὐτὸ καὶ πότε θὰ γίνῃ συζήτησις ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ. Ὁ κ. Πάξης μοὶ εἶπεν ὅτι θὰ γίνῃ προσεχῶς καὶ ἀπεχώρησα μετὰ τὴν διάλυσιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Οὐδέποτε εἰς τὸ μέλλον παρουσιάσθη τὸ ἔγγραφον τοῦτο πρὸς συζήτησιν εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἀλλὰ παρουσιάσθη ἄλλο ἔγγραφον ἐξ ἴσου σοβαρὸν καὶ σπουδαῖον. Εἴχομεν ἀναφορὰς τοῦ στρατηγοῦ Ὀθωναίου, διὰ τῶν ὁποίων μᾶς παρίστανε τὴν κατάστασιν ἐκεῖ ὄχι βεβαίως ὡς ἐμφανίζουσαν ἄμεσόν τινα κίνδυνον, ἀλλ’ ὡς ἐπιβάλλουσαν τὴν λῆψιν μέτρων, διὰ νὰ μὴ καταστῇ ὁ κίνδυνος ἰσχυρότερος, ἀπειλητικώτερος. Δυστυχῶς δὲν ἠδυνάμην νὰ πείσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως δοθῇ ἐντολὴ εἰς τὸν στρατηγὸν Ὀθωναῖον νὰ λάβῃ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐζήτει. Ἐνεκρίθησαν μόνον ἐκ τῶν προτάσεών του, ὄχι σχετικῶς μὲ τὰ μέτρα, ἀλλὰ σχετικῶς μὲ τὰς δαπάνας καὶ οὐδὲν πλέον. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τότε, ὡς καὶ πάντοτε, μοὶ ἀπήντησεν ὅτι δὲν ὑφίσταται κομμουνισμὸς ἐν Ἑλλάδι. Κατόπιν νέων ἀναφορῶν, ἐκ τῶν ὁποίων πολλὰς ἔχω καὶ δύναμαι νὰ σᾶς ἀναγνώσω, τῶν στρατιωτικῶν Ἀρχῶν, ἐζήτησα τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλγαρικὴ Κυβέρνησις εἶχε ψηφίσει πρὸς περιορισμὸν τοῦ κομμουνισμοῦ. Καὶ μετέβην εἰς τὸ Πολιτικὸν Γραφεῖον πρὸς συνάντησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν κρίσιν τοῦ ὁποίου ὑπέβαλα πρότασιν περὶ λήψεως ἀναλόγων μέτρων καὶ ἐνταῦθα. Καὶ πάλιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μοὶ ἀπήντησεν ὅτι εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὑπάρχει κομμουνισμός, ἐδῶ ὅμως δὲν ὑπάρχει κομμουνισμὸς καὶ συνεπῶς δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη λήψεως τοιούτων μέτρων. Δὲν εἶπον, κύριοι, ὅτι ὑπάρχει ἐδῶ ἀπειλητικὸς κομμουνισμός, δὲν εἶπον ὅτι ὑπάρχουσιν ἄμεσοι κίνδυνοι κομμουνισμοῦ, ἀλλὰ εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω ἐπὶ τούτῳ ὅτι ἡ Ἑλλάς, ἐξελθοῦσα ἐκ μιᾶς τρομακτικῆς καταστροφῆς, καταστροφῆς ἐπελθούσης μετὰ περιπετείας πολλὰς καὶ μεταβολὰς τῆς τύχης, ἐξῆλθε μὲ κλονισμένον τὸ πατριωτικὸν φρόνημα, μὲ κλονισμένον τὸ ἠθικὸν καὶ Ἕλληνες στρατιῶται, οἱ ὁποῖοι μετὰ τόσους θριάμβους, μετὰ τόσας νίκας εἶδον μίαν καταστροφὴν τὴν ὁποίαν δὲν ἀνέμενον, ἔχασαν πλέον τὴν πεποίθησίν των, ἔχασαν τὴν πίστιν καὶ ἐπὶ τοὺς ἀγῶνας, καὶ δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον εἶπον ὅτι ἡ Ἑλλάς, ἐὰν θέλῃ νὰ διατηρήσῃ τὴν ἐλευθερίαν της, πρέπει νὰ φροντίσῃ τὸ ταχύτερον νὰ τονώσῃ τὸ πατριωτικὸν αἴσθημα τοῦ Λαοῦ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, νὰ τονώσητε τὸ πατριωτικὸν αἴσθημα ἑνὸς Λαοῦ, ὅταν ἀφίνητε αὐτὸν ἐκτεθειμένον εἰς τὰς προσβολὰς ἀνθρώπων παραφρόνων, ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι, οὔτε ὀλίγον οὔτε πολύ, ζητοῦσι νὰ ἐπιβάλωσι τὴν δικτατωρίαν τῶν ὀλίγων προσώπων ἐπὶ ἑνὸς Ἔθνους, ἐπὶ Κοινωνίας κατὰ 90% ἀστικῆς συνθέσεως. Λέγω, κύριοι, ὅτι παρὰ τὴν διαφωνίαν μου, πάλιν δὲν ἤμην ἕτοιμος νὰ δώσω τὴν παραίτησίν μου. Δὲν ἤμην ἕτοιμος, διότι κατήρτιζον τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἐπεθύμουν νὰ φέρω ἐνώπιον ὑμῶν. Καὶ ἐπεθύμουν μάλιστα νὰ ψηφισθῶσιν, ἵνα παραιτηθῶ τῆς θέσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς εἶχον δηλώσει ἐπανειλημμένως εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ αὐτοπροσώπως ἐγὼ καὶ διὰ πολλῶν κοινῶν φίλων μας. Διὰ νὰ ἀποφύγω δὲ ἐνδεχομένας ἀταξίας, τὰς ὁποίας προῃσθανόμην, ὅπως δυστυχῶς προαισθάνομαι ὅσα μέλλουσι νὰ μοῦ συμβῶσιν, ἀπεφάσισα νὰ ζητήσω τὴν ἔγκρισιν τοῦ κ. Προέδρου, ἵνα ἀπολύσω τὴν κλάσιν τοῦ 1922, ὀλίγον προώρως, πρὶν δηλ. τελείως ἐκγυμνασθῇ ἡ κλάσις τοῦ 1924. Ἐγκρίναντος τοῦ κ. Προέδρου τὴν πρότασίν μου ταύτην, ἔδωκα διαταγὴν εἰς τὸ Γενικὸν Ἐπιτελεῖον καὶ ἀνεκοίνωσα καὶ εἰς τὸν Τύπον τὴν διαταγὴν ταύτην διὰ νὰ καθησυχάσῃ ὁ ἀναβρασμὸς τῆς τάξεως αὐτῆς, ἡ ὁποία πράγματι ἐκινεῖτο ἀπὸ κομμουνιστικὰ στοιχεῖα, ὡς μοῦ κατήγγελλον καὶ δι’ ἀνωνύμων ἐπιστολῶν τὰς ὁποίας ἐλάμβανον, καὶ εἰς τὰς ὁποίας μᾶς ἠπείλουν μὲ θεωρίας τοῦ Λενὶν καὶ τοῦ Τρότσκυ. Πρὶν ὅμως κατορθωθῇ νὰ ἀπολυθῇ ἡ κλάσις τοῦ 1922 ἡ ταραχή, τὴν ὁποίαν προῃσθανόμην, παρήχθη καὶ τὴν πρωΐαν εἰδοποιούμην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι 500 στρατιῶται τῆς κλάσεως 1922 βαδίζουσιν ἐκ τῶν στρατώνων τοῦ Πυροβολικοῦ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ζητοῦντες τὴν ἀπόλυσιν τῆς κλάσεώς των. Καὶ διὰ μίαν στιγμὴν εἶδον ὅτι εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀνοίξω πῦρ ἐναντίον Ἑλλήνων στρατιωτῶν, ἐὰν ἐπέμενον εἰς τὴν στάσιν των, καὶ ᾐσθανόμην μίαν τύψιν συνειδήσεως, διότι εἰς αὐτὸ τὸ κατάντημα θὰ ἔφθανον, διότι δὲν ἔσχον μίαν ἀπόφασιν ὁριστικωτέραν, ὅταν εἶδον ὅτι ὤφειλον νὰ παραιτηθῶ, ὅτι εἰς αὐτὸ τὸ κατάντημα θὰ ἔφθανα, διότι ὑπετάχθην εἰς τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἐπιεικείας, εἰς τὴν γνώμην του ὅτι δὲν ὑπάρχει κίνδυνος κομμουνισμοῦ ἐν Ἑλλάδι καὶ συνεπῶς δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι μέτρα ἐξαιρετικὰ δι’ αὐτόν. Καὶ τότε, κύριοι, ἀπεφάσισα πλέον ὁριστικῶς νὰ παραιτηθῶ, ἀπεφάσισα ὁριστικῶς νὰ παραιτηθῶ, διότι εἶδον ὅτι κάθε ἀναβολὴ ἦτο ἐπικίνδυνος. Δὲν δύναμαι νὰ ἀνεχθῶ τὴν ἀοριστίαν. Ἐπιθυμῶ νὰ εἶναι καθωρισμένα τὰ ὅρια τῆς δράσεως ἑνὸς ἑκάστου καὶ δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον, ἐπειδὴ δὲν εἶχον τὴν δύναμιν νὰ μεταβάλω τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ὤφειλον νὰ ἀποσυρθῶ. Μὲ κατηγόρησαν, κύριοι, ὅτι ἐξογκώνω τοὺς κινδύνους· ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς δηλώσω ὅτι δὲν φρονῶ ὅτι ὑπάρχει ἄμεσός τις κίνδυνος κομμουνισμοῦ, ἀλλὰ σᾶς εἶπον ὅτι τὸ ἠθικόν, ὅτι τὸ φρόνημα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ μετὰ τοσαύτας δοκιμασίας εἶναι ἀρκετὰ εὐπαθὲς καὶ ὅτι ἐνόσῳ, καὶ αὐτὸς ὁ ἐν ἀσημάντῳ μειονότητι κομμουνισμὸς ἐν Ἑλλάδι, ἐφόσον μένει ἀχαλίνωτος καὶ ἀπεριόριστος, ἐλεύθερος νὰ ἀπειλῇ ὅτι θὰ ἐξέλθῃ εἰς τὰς ὁδοὺς διὰ νὰ πάρῃ τοὺς στρατῶνας καὶ διὰ νὰ ἀνατρέψῃ τὴν ἀστικὴν κοινωνίαν, φρονῶ ὅτι κάθε κίνδυνος ὑπάρχει. Ὑπάρχει ἡ θρασεῖα αὐτὴ προσπάθεια νὰ φέρῃ ἀποτελέσματα ραγδαιότερα ἀπὸ ὅ,τι ἀναμένομεν. Ἔχω, κύριοι, σωρείαν ἐγγράφων ἐκ διαφόρων Σωμάτων καὶ πολιτικῶν Ἀρχῶν ἀκόμη, καὶ μάλιστα τοῦ κ. Βαλαλᾶ κάποιον ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον πληροφορεῖ ὅτι εἷς δημοδιδάσκαλος εἰς τὴν Γουμένιτσαν ἔκανε διδασκαλίαν κομμουνισμοῦ φανερὰ καὶ εἶχεν εἰς τὸ σχολεῖον καὶ εἰκόνας τοῦ Τρότσκυ καὶ τοῦ Λενίν.

§5ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ψευδέστατον.

§6Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἰδού, κύριοι, τὸ ἔγγραφον τοῦ κ. Βαλαλᾶ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς. (Ἀναγινώσκει).

§7Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Τὸ ἀρνεῖσθε αὐτό; (Θόρυβος).

§8Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἰδού, κύριοι, καὶ ἡ ἀναφορὰ τοῦ Ὑποδιοικητοῦ Γουμενίτσης πρὸς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν Θεσσαλονίκης. (Ἀναγινώσκει).

§9Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Σωστότατον, δυστυχῶς.

§10Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁμοίως ὁ Ὑποδιοικητὴς Γουμενίτσης δι’ ἀναφορᾶς του ζητεῖ ὁδηγίας περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ ληφθοῦν κατὰ τῶν ἐνεργειῶν τῆς κομμουνιστικῆς προπαγάνδας ἐν τῇ περιφερείᾳ Γουμενίτσης, ὅπου μάλιστα τῶν σχετικῶν κινήσεων ἡγοῦντο δημόσιοι ὑπάλληλοι. Παρῃτήθην διὰ πάντα ταῦτα, κύριοι. Καὶ ἡ παραίτησίς μου ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὸ νὰ κατηγορηθῶ ὡς φασίστας. Ἐάν, κύριοι, φασίστας σημαίνει ἄνθρωπον ἐπιθυμοῦντα νὰ τονωθῇ τὸ πατριωτικὸν αἴσθημα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ διὰ νὰ μὴ ὑποπέσῃ καὶ εἰς τρίτην δουλείαν χειροτέραν, εἶμαι φασίστας. Ἐὰν ὅμως φασισμὸς σημαίνῃ νὰ ἐπιβληθῇ ἡ τυραννία μιᾶς τάξεως εἰς τὰς ἄλλας, εἶμαι πολέμιος τοῦ φασισμοῦ. Δὲν εἶμαι, κύριοι, ἀντεργατικός, δύναμαι μάλιστα νὰ σᾶς διαβεβαιώσω ὅτι ὁ ἐργατικὸς κόσμος συγκεντρώνει ὅλας τὰς συμπαθείας μου. Ἄν φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ προστατευθῇ ἡ βιομηχανία, ἂν φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ προστατευθοῦν αἱ ὀργανώσεις αἱ κρατικαὶ καὶ ἡ ἰδιοκτησία, πράττω τοῦτο διότι φρονῶ ὅτι διὰ τοῦ προγράμματος τούτου καὶ αὐτοὺς τοὺς ἐργάτας ἐξυπηρετῶ περισσότερον ἀπὸ μίαν ἐπιεικῆ στάσιν, ἡ ὁποία θὰ ἐξωθήσῃ αὐτοὺς καὶ θὰ τοὺς ἀφήσῃ ἕρμαιον εἰς τοὺς πειρασμοὺς καὶ τὴν προπαγάνδαν τοῦ κομμουνισμοῦ νὰ πλήτουν τὴν βιομηχανίαν, τῆς ὁποίας πρῶτοι αὐτοὶ ἔχουν ἀνάγκην διὰ νὰ ζήσουν. Ἄν, κύριοι, ἐξεδήλωσα τὴν ἀγανάκτησίν μου διὰ τὰ τελευταῖα γεγονότα, ἐξεδήλωσα τὴν ἀγανάκτησίν μου ταύτην διότι βλέπω τοὺς τιμίους ἐργάτας νὰ γίνωνται θύματα ξένων προπαγανδῶν, προπαγανδῶν ἐπιθυμουσῶν νὰ ἐφαρμόσωσιν ἓν πρόγραμμα παράφρον, ἓν πρόγραμμα οὐτοπιστικόν. Ἐάν, κύριοι, οἱ κομμουνισταὶ ἔχουν τὴν πλειοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, κύπτω τὸν αὐχένα πρὸ αὐτῶν, ἂς ἔλθωσι νὰ διοικήσωσι τὴν Ἑλλάδα. Ἐὰν ὅμως δὲν ἔχωσι τὴν πλειοψηφίαν ταύτην, δὲν δύναμαι νὰ ἀνεχθῶ τὴν ἀπειλὴν τῆς βίας, τὴν ὁποίαν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐπισείουσι κατὰ τῆς ἀστικῆς κοινωνίας. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, νὰ χωρίσω τελείως τοὺς τιμίους ἐργάτας ἀπὸ τοὺς ποτισμένους διὰ τοῦ δηλητηρίου τῆς κοινωνικῆς ἀποσυνθέσεως. (Χειροκροτήματα).

§11ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἄτιμοι ἐργάται δὲν ὑπάρχουν!

§12Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Αὗται, κύριοι, ὑπῆρξαν αἱ ἀφορμαί, αἱ τελευταῖαι, αἱ ὁποῖαι μὲ ἠνάγκασαν νὰ ἀποχωρήσω τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Σᾶς εἶπον ὅτι διεφώνουν πρὸ πολλοῦ χρόνου καὶ εἶχον τοῦτο καταστήσει γνωστὸν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅπως καὶ τὸ ὅτι δὲν θὰ κατορθώσω νὰ ἐργασθῶ ἐπὶ πολὺ μετ’ αὐτοῦ. Δὲν ἐζήτησα, κύριοι, ἀξιώματα, οὔτε ἔρχομαι ἐνώπιόν σας διὰ νὰ ζητήσω ἀξίωμά τι, ὅπως κακῶς ἐγράφη. Θὰ εἶμαι πολὺ εὐτυχὴς ἐὰν διὰ τῆς ψήφου σας μοῦ δώσετε κάμποση ἄδεια διὰ νὰ ἀναπαυθῶ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φρονῶ καὶ τὸ ὁποῖον ἐπιθυμῶ νὰ διακηρύξω δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῆς φωνῆς μου εἶναι ὅτι ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις ἀνέλαβε βαρεῖαν ἐντολὴν παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τὴν 16 Δεκεμβρίου, διότι δὲν ἐνετάλη μόνον νὰ ψηφίσῃ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην, ἐνετάλη νὰ ἀνακαινίσῃ τὸν κρατικὸν ὀργανισμὸν τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα μίαν διοίκησιν καλυτέραν, νὰ μεταμορφώσῃ ἐξ ὁλοκλήρου τὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ τὴν καταστήσῃ πεπολιτισμένον Ἔθνος. Δὲν ἐννοῶ βεβαίως ὅτι πρέπει νὰ παραμείνῃ ἐπ’ ἄπειρον διὰ νὰ κατορθώσῃ αὐτὰ τὰ ἔργα, ἀλλὰ νὰ θέσῃ τὰς βάσεις τῶν ἔργων αὐτῶν καὶ νὰ τὰς θέσῃ στερεὰς καὶ ἀκλονήτους, διὰ νὰ μὴ δύναται κανεὶς νὰ τὰς διαταράξῃ μέχρι συντελέσεως τοῦ ἔργου. Ἐὰν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις δὲν ἐξασφαλίσῃ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος διὰ τῆς πραγματικῆς ἀναδημιουργίας ἐν παντί, θὰ ἔχῃ τὴν ἐπίκρισιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τῶν μελλουσῶν γενεῶν καὶ τῆς Ἱστορίας. Ἡ Ἱστορία θὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἀξία τῆς Πατρίδος. Ἦλθεν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις μετὰ μίαν καταστροφὴν ἀνήκουστον, μετὰ μίαν καταστροφήν, ἥτις πολλὰ καὶ ἀνεπούλωτα ἀφῆκε τὰ κενὰ εἰς τὸ ἐθνικὸν σῶμα, καὶ ὀφείλει νὰ θεραπεύσῃ αὐτά. Τότε ἡ Ἱστορία θὰ εἴπῃ ὅτι ὑπῆρξεν ἀξία τοῦ προορισμοῦ της. Δὲν ἔχω ἄλλο τίποτε νὰ σᾶς εἴπω.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§14Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ σημερινὴ συνεδρίασις, κύριοι πληρεξούσιοι, ἔχει, ἠμπορῶ νὰ εἴπω, ἱστορικὴν σημασίαν, διότι ἀπὸ τὴν συζήτησιν τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως καὶ ἀπὸ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως θὰ κριθῇ εἰς ποῖον ὕψος εὑρίσκεται εἰς τὴν συνείδησιν τῶν πληρεξουσίων τοῦ Ἔθνους τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα. Αἰσθάνομαι καὶ ἐγὼ λύπην, διότι εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἀντικρούσω χθεσινὸν συμμαχητήν, μὲ τὸν ὁποῖον μὲ συνέδεσαν ἱστορικοὶ ἀγῶνες καὶ τοῦ ὁποίου τὰς ἀρετὰς γνωρίζω νὰ ἐκτιμῶ, καθὼς καὶ τὰς ὑπηρεσίας πρὸς τὴν Πατρίδα. Ἀλλὰ καὶ αἱ ὑπηρεσίαι εἰς τὴν Πατρίδα καὶ αἱ ἀρεταὶ δὲν παρέχουν τὸ δικαίωμα εἰς οἱανδήποτε ἀξίωσιν, εἰς οἱανδήποτε πρᾶξιν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης κ. πληρεξούσιος σᾶς εἶπεν ὅτι ἔσπευσε νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του διὰ νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ μίαν ψευδῆ κατάστασιν, ὅτι κατείχετο ἀπὸ ἀδημονίαν ἐκτελέσεως ἑνὸς καθήκοντος καὶ ὅτι ᾐσθάνετο τὴν ἀνάγκην νὰ μὴ εὑρίσκετο εἰς ἀντίφασιν πρὸς τὴν δυσφοροῦσαν Κοινὴν Γνώμην. Ἀλλ’ ἡ Κοινὴ Γνώμη, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ σεῖς, εὑρισκόμενοι εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸν Λαὸν γνωρίζετε καλύτερον παντὸς ἄλλου, ἂν εὑρίσκεται εἰς ἁρμονίαν μὲ τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι εὐνοϊκῶς διατεθειμένη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ πεποίθησις ἡμῶν ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὴν προχθεσινὴν ψῆφον τὴν τόσον τιμητικήν, τὴν τόσον ἐνθαρρυντικὴν διὰ τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα).

§15ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§16Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποῖα ἦσαν τὰ μεγάλα γεγονότα, τὰ ὁποῖα παρενέπεσαν, ὥστε ἡ Κοινὴ Γνώμη καὶ ἡ Συνέλευσις νὰ ἔλθῃ εἰς διάστασιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὴν Δημοκρατικήν; Τὸ ἠκούσατε, κύριοι συνάδελφοι. Εἶναι τὸ συμφιλιωτικὸν πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως τὸ ἐξαγγελθὲν πρὸ τοῦ Δημοψηφίσματος. Εἶναι ἀληθές, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι, ὅτε ἐξηγγέλθη τὸ πρόγραμμα τοῦτο, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ κάμω μίαν παρέκβασιν, διότι ὁ κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφος εἶπε διαμαρτυρόμενος ὅτι ἔκθαμβος μίαν πρωΐαν εἶδεν εἰς τὰς ἐφημερίδας τὸ πρόγραμμα τοῦτο, καὶ εἰς ἀνακοινώσεις μὲ ἔψεξε δριμέως, διότι ἄνευ ἐγκρίσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶχον διαπραγματευθῆ συμφιλίωσιν πρὸς τὸν ἀντίπαλον πολιτικὸν κόσμον. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προκειμένου νὰ ληφθοῦν ἀποφάσεις, ἔχει ὑποχρέωσιν καὶ δὲν δύναται νὰ πράξῃ ἄλλως, παρὰ νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, προκειμένου ὅμως νὰ ἐκμαιεύσῃ μίαν κατάστασιν, νὰ προπαρασκευάσῃ μίαν ἀπόφασιν, ὄχι μόνον δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητήσῃ κἂν εἰς ὡρισμένην περίστασιν μὲ ὁλόκληρον τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον περὶ τῶν διαπραγματεύσεων, τὰς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαγάγῃ. Καὶ εἶναι ἀληθές, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἀνέλαβον ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην διεξαγαγὼν διαπραγματεύσεις πρὸς τὸν ἀντιπολιτευόμενον κόσμον, ὅπως ἐπανέλθῃ ἡ γαλήνη εἰς τὸν Τόπον. Τὰς διαπραγματεύσεις ἐκείνας τὰς γνωρίζετε, τὰς ἐνέκρινεν ἡ Συνέλευσις τὴν 25 Μαρτίου πανηγυρικῶς καὶ δὲν εἶναι μικρὰ ἡ συμβολὴ τοῦ συμφιλιωτικοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τὸ πανηγυρικὸν τοῦ Δημοψηφίσματος. Μόνον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἠσθάνθησαν τὸν βαθύτατον πόθον τοῦ Λαοῦ πρὸς ἡσυχίαν, πρὸς γαλήνευσιν, πρὸς ἐπάνοδον εἰς ὁμαλὸν βίον, ἠμπορεῖ νὰ ἀμφιβάλλουν περὶ τῆς μεγάλης ἐπιδράσεως, τὴν ὁποίαν εἶχε τὸ συμφιλιωτικὸν πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ Δημοψήφισμα. Βεβαίως ὅτε διεξήγαγον τὰς διαπραγματεύσεις δὲν ἠσθάνθην κανένα πολιτικὸν ἐνδοιασμόν, ἠσθάνθην, ὅπως καὶ πάντες ὑμεῖς πιστεύετε, ὅτι ἦτο ὑπερτάτη ἡ ἀνάγκη νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Τόπος εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον καὶ διὰ νὰ ἐπανέλθῃ ἦτο ἀπαραίτητον νὰ γίνουν ἑκατέρωθεν θυσίαι, διὰ νὰ βασιλεύσῃ ἰσοπολιτεία καὶ νὰ δημιουργηθῇ ἀμοιβαία ἐμπιστοσύνη μεταξὺ τῶν δύο πολιτικῶν κόσμων. Ἐπ’ αὐτῶν τῶν σκέψεων ἐστηρίχθη ὁλόκληρον τὸ πρόγραμμα τὸ συμφιλιωτικὸν ἡμῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος τὸ θεωρεῖ οὐτοπιστικὸν τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο. Βεβαίως ἐκ τῶν ὑστέρων ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ ὅτι ἀπὸ μιᾶς ἀπόψεως εἶναι οὐτοπιστικὸν νὰ ἔχῃ σοβαρὸν ἀποτέλεσμα διὰ τὸν πολιτικὸν βίον τοῦ Τόπου καὶ τὸ θεωρεῖ οὐτοπιστικόν, διότι φαντάζεται ὅτι θὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ νὰ κάμῃ ὁ ἀντιπολιτευόμενος κόσμος τοῦτο ἀποδεκτόν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι, ἐὰν τὸ ἀπεδέχετο, παρ’ ὅλας τὰς θυσίας ἐκ μέρους τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων, θὰ εἶχε κέρδος σοβαρὸν ἐκ τῆς ἀποδοχῆς τοῦ προγράμματος τούτου ὁ Τόπος. Δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγερθῇ οὐδεμία ἀντίδρασις, διότι ἡ ψυχολογία, ἡ ὁποία θὰ ἐδημιουργεῖτο εἰς ὅλον τὸν Λαόν, εἰς τοὺς ὑπαλλήλους καὶ αὐτὸν τὸν Στρατόν, κ. συνάδελφε, ἡ ψυχολογία, ἡ ὁποία θὰ ἐδημιουργεῖτο ἐκ τῆς πραγματικῆς συμφιλιώσεως, ἐκ τῆς ἐκδηλώσεως σημείων καὶ ἀποδείξεων ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης καὶ ἐκ τῆς ἀναγνωρίσεως παρὰ πάντων τῶν κομμάτων τοῦ Δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, θὰ ἦτο τοιαύτη, ὥστε ὄχι νὰ μὴ ἠμπορῇ νὰ προέλθῃ ἀντίδρασις, διότι δὲν θὰ ὑπῆρχε κανὲν συμφέρον, δὲν θὰ ὑπῆρχε κανεὶς κομματικὸς πυρὴν ὁ ὁποῖος νὰ ἐποφθαλμιᾷ νὰ ἀνατρέψῃ τὸ Δημοκρατικὸν πολίτευμα. Ἀλλ’ αὐτὰ ἀνήκουν εἰς τὸ παρελθόν, ἡ διαφωνία ὅμως εἶναι κάπως βαθυτέρα, ἴσως ὀφειλομένη εἰς τὴν ἰδιοσυγκρασίαν, ἴσως ὀφειλομένη εἰς τὴν διαφορὰν εἰς ἕνα ἕκαστον ἰδιαιτέρως ἀντιλήψεως. Διότι ἐγὼ καὶ μετὰ τὸ Δημοψήφισμα ὑπεστήριξα καὶ ὑποστηρίζω ὅτι πρέπει, καὶ ὅταν ἀκόμη ἐνικήσαμεν, νὰ μὴ ἐμφανισθῶμεν ὡς νικηταί, νὰ μὴ ἐμφανισθῶμεν ἀπέναντι τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου φανατισμένοι, νὰ παγιώσωμεν τὴν ἰσοπολιτείαν, διότι οὕτω μόνον ἐνόμιζον καὶ νομίζω ὅτι θὰ κατακτήσωμεν τὰς ψυχὰς τοῦ ἀντιπάλου κόσμου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπαραίτητον διὰ νὰ εἶναι ἀσάλευτος ἡ Δημοκρατία. Ἐνῷ ἐξ ἀντιθέτου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἐθεώρει καὶ θεωρεῖ τὰ πράγματα ταῦτα ἀπραγματοποίητα καὶ ὑποστηρίζει ἐξ ἀγαθῆς συνειδήσεως ὅτι πρέπει ἀπέναντι τοῦ ἀντιπάλου κόσμου διὰ τῆς δυνάμεως νὰ ἀσφαλίσωμεν τὸ καθεστὼς καὶ δι’ αὐτὸ τὴν χαρακτηρίζει ὡς ἀσύγγνωστον ἐπιείκειαν, δυναμένην νὰ φέρῃ τρομερὰ ἀποτελέσματα. Καὶ δι’ αὐτὸ κατακρίνει καὶ τὸ νομοσχέδιον τῆς Γερουσίας, κάτωθεν τοῦ ὁποίου ἔχει θέσει τὴν ὑπογραφήν του, καὶ θεωρεῖ ὡς σπουδαῖον ζήτημα ἂν μία λεπτομέρεια τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἤθελε γίνει ἢ ὄχι ἀποδεκτή. Ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ ἐπιμένω καὶ ἐπιμένω νὰ ὑποστηρίζω ὅτι ἡ ταχυτέρα συνεργασία καὶ εἰς τὸ νομοθετικὸν καὶ συντακτικὸν Σῶμα τοῦ ἀντιθέτου πολιτικοῦ κόσμου ἤθελε προχωρήσει τὸ ἔργον τῆς ἐξομαλύνσεως τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως καὶ ἤθελεν ὠφελήσει καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς τὴν Ἑλλάδα. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος γνωρίζει ποῖα κέρδη ἀπεκόμισεν ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸ ἐξωτερικὸν εἰς ὑπόληψιν καὶ ἐμπιστοσύνην ἐκ τοῦ ὁμαλοῦ τρόπου καὶ τῆς ταχείας ἀναγνωρίσεως ἀπὸ τὸν ἀντίπαλον πολιτικὸν κόσμον τῆς Δημοκρατίας καὶ ἀπορῶ πῶς ἀμφιβάλλει διὰ τὴν σημασίαν τῆς τοιαύτης συνεργασίας τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου εἰς τὴν Συνέλευσιν. Συνεργασία, ἡ ὁποία εἶναι σημαντικὴ καὶ ἂν ἀκόμη οἱ Ἀρχηγοὶ τῶν ἀντιπάλων κομμάτων δὲν ἤθελον μετάσχει. Ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις ἔσχε τὸ μέγιστον ἀγαθόν, τὴν κατεύνασιν τῶν παθῶν εἰς τὸ ἐσωτερικόν. Καὶ αὐτὴ ἡ κατεύνασις τῶν παθῶν ἦτο, μετὰ τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ ἀπὸ τὴν τυραννίαν, τὸ πρῶτον ἀγαθόν, τὸ ὁποῖον ἐδωρήσαμεν εἰς τὸν Λαόν. Καὶ ὅσοι εὑρίσκονται εἰς ἐπικοινωνίαν μὲ τὸν Λαὸν ἠμποροῦν νὰ βεβαιώσουν πόσον εὐτυχὴς εἶναι ὁ Λαὸς διὰ τὴν κατεύνασιν τῶν παθῶν καὶ ἠμποροῦν ἀκόμη νὰ βεβαιώσουν ποίαν σημασίαν εἶχεν ἡ κατεύνασις αὐτὴ τῶν παθῶν διὰ τὴν μεγάλην δημιουργικὴν ἐργασίαν, τὴν ὁποίαν θεωροῦμεν ἀναγκαίαν, ὡς ἀναγκαῖον συμπλήρωμα ἄλλου ἀναγκαίου περιεχομένου τῆς Δημοκρατίας. Αὐταὶ ἦσαν ἄλλως τε αἱ ἐπαγγελίαι μας, ὅτι δὲν ἀρκούμεθα μόνον εἰς τὴν καθαίρεσιν τοῦ μονάρχου καὶ τὴν καθιέρωσιν ἑνὸς αἱρετοῦ Ἄρχοντος, ἀλλὰ θέλομεν καὶ ὁλόκληρον περιεχόμενον δημοκρατικόν, θέλομεν ἓν πνεῦμα δημοκρατικὸν νὰ πνεύσῃ εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως ἐπ’ ἀγαθῷ καὶ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Λαοῦ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος εἰσῆλθε καὶ εἰς μίαν ἀνάλυσιν τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι μοὶ παρέσχε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὡμίλει ἐνταῦθα ὡς νὰ εὑρίσκετο ἐνώπιον μιᾶς ἐκλογικῆς συνελεύσεως λαϊκῆς εἰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν. Διότι μόνον ἐνώπιον μιᾶς λαϊκῆς ἐκλογικῆς συνελεύσεως ἦτο δυνατὸν νὰ ὁμιλήσῃ εἷς πρώην Ὑπουργὸς καὶ Ἀρχηγὸς κόμματος μὲ τόσην ἀοριστίαν, διὰ νὰ μὴ εἴπω ἄλλην φράσιν. Πρέπει, λέγει, νὰ ἐγκατασταθοῦν οἱ πρόσφυγες τὸ ταχύτερον, διότι μέγιστα εἶναι τὰ κακὰ τῆς μὴ ταχείας ἐγκαταστάσεως αὐτῶν. Ποῖος εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἠμπορεῖ νὰ ἀμφισβητήσῃ τοῦτο; Εἶναι καμμία ἀποκάλυψις; Ἀλλὰ λέγει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ὅτι ἡμεῖς ἐκρεμάσθημεν ἀπὸ τὴν διεθνῆ φιλανθρωπίαν. Ἐὰν πραγματικῶς ἐνδιεφέρετο διὰ τοὺς πρόσφυγας καὶ ἤθελε νὰ μάθῃ τί πράττει ἡ Κυβέρνησις, θὰ εἶχε λάβει σαφεστέρας πληροφορίας. Βεβαίως θέλομεν καὶ τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον, τὸ ὁποῖον δὲν ἀποτελεῖ καμμίαν ἐλεημοσύνην. Ἀποτελεῖ μίαν πίστωσιν ἐπὶ τῇ βάσει σοβαρῶν, σοβαρωτάτων ἐγγυήσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Αὐτὸ δὲν εἶναι φιλανθρωπία, κύριοι. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις οὐδέποτε περιωρίσθη εἰς αὐτό. Διότι εἰς 150 ἢ 200 ἑκατομμύρια θὰ ἀνέρχωνται τὰ ποσά, τὰ ὁποῖα ἐκτὸς τοῦ δανείου ἡ Κυβέρνησις διὰ συνάψεως ἰδιαιτέρων συμβάσεων μὲ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἐχορήγησε χάριν τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Καὶ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων πρὸ μηνὸς ἐδήλωσεν ἐπισήμως ὅτι ἐγκρίνει ἢ μᾶλλον συνιστᾶ τὴν πλέον ἐντατικὴν οἰκονομικὴν ἐργασίαν, τὴν πλέον ἐντατικὴν ἐργασίαν πρὸς ἐγκατάστασιν τῶν ἐργατικῶν γεωργικῶν πληθυσμῶν, ἀδιαφόρως τοῦ ποσοῦ τοῦ ἀπαιτουμένου, καὶ ἂν ἤθελεν ἐξαντληθῆ τὸ ἓν ἑκατομμύριον τῆς πρώτης προκαταβολῆς καὶ ἂν δὲν ἐπήρκει ἡ δευτέρα προκαταβολή. Ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων ὅτι πρέπει νὰ προβῇ εἰς οἱασδήποτε δαπάνας πρὸς ἀνέγερσιν οἰκιῶν, πρὸς ἀγορὰν ἐργαλείων, πρὸς ἀγορὰν ζώων, πρὸς ἐγκατάστασιν τῶν γεωργῶν. (Χειροκροτήματα). Ἀποτελεῖ αὐτὸ ἐξάρτησιν ἀπὸ τὴν ξένην φιλανθρωπίαν; Δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Ἡ Κυβέρνησις κατώρθωσε δι’ ἰδιαιτέρων συνεννοήσεων νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀγορὰν τῶν κτημάτων τῶν ἀγροτικῶν εἰς τὴν περιφέρειαν τὴν ἐκλογικήν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν προέρχεται ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος, καὶ ἄλλας περιφερείας τῆς Θράκης τῆς Δυτικῆς, ἐκεῖ δηλ. ὅπου ἔχει συγκεντρωθῆ ἀρκετὸς πληθυσμὸς προσφυγικὸς καὶ ὅπου διεθνεῖς σχέσεις παρεῖχον ἐμπόδια εἰς τὴν ἄμεσον ἐγκατάστασιν αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἐμπόδια παρέκαμψεν ἡ Κυβέρνησις. Ἀφίνω τὰς ἄλλας λεπτομερείας τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ὅταν ἔλθῃ ἡ ἡμέρα τῆς συζητήσεως τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, θὰ ἐκτεθῇ ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως καὶ ποία εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐν σχέσει πρὸς τὸ προσφυγικὸν δάνειον καὶ τὸν μηχανισμὸν τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Δὲν φαντάζομαι ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄλλη Κυβέρνησις, ἡ ὁποία νὰ ἐμπνέηται ἀπὸ μεγαλύτερον ζῆλον ἀπὸ τὴν σημερινὴν καὶ νὰ ἔχῃ μεγαλυτέραν γενναιότητα εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ στοιχειώδους αὐτοῦ καθήκοντος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἀπέναντι τῶν ἀτυχῶν αὐτῶν ὁμάδων, τὰς ὁποίας ἔρριψαν ἐδῶ αἱ Κυβερνήσεις τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης κ. συνάδελφος ἐνθυμεῖται τοὺς λόγους μας περὶ ἐξυγιάνσεως τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν καὶ λέγει: Τόσον χρονικὸν διάστημα παρῆλθε καὶ ποῦ εἶναι ἡ ἐξυγίανσις αὐτή; Ὀφείλεται ἡ ἐρώτησις εἰς κοινοβουλευτικὴν ἀπειρίαν; Ἐρωτῶ, διότι βεβαίως γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ὅτι διὰ νὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ ἐξυγίανσις εἶναι ἀνάγκη νὰ ληφθῶσιν ὡρισμένα μέτρα καὶ θὰ ἐνθυμῆται ἴσως τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἐπέβαλον εἰς τὴν Πρώτην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ σπεύσῃ εἰς τὴν ἐξυγίανσιν αὐτήν. Ἴσως οἱ λόγοι οὗτοι νὰ μὴ ἦσαν συμπαθεῖς εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης συνάδελφον, ἦσαν ὅμως λόγοι ἐπιβεβλημένοι, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὅτι δὲν ἔπρεπε κατὰ τὸ πρῶτον στάδιον τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας νὰ σπεύσῃ εἰς κατάργησιν ὑπηρεσιῶν, διὰ νὰ μὴ παράσχῃ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι διαπνέεται ἀπὸ πάθος φατριασμοῦ, καὶ δι’ αὐτό, ἐπαναλαμβάνω, ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἀπέφυγε προσωπικὰς ὑπαλληλικὰς μεταβολάς. Ὅταν δὲ γίνῃ ἡ ἐξυγίανσις τῶν ὑπηρεσιῶν ἀπὸ τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, θὰ γίνῃ κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ὅλοι οἱ πολῖται νὰ ἔχωσι τὴν συναίσθησιν ὅτι εἰς τὰς σκέψεις μας καὶ τὰς ἀποφάσεις μας δὲν ἐπρυτάνευσε τὸ κομματικὸν συμφέρον, ἀλλὰ τὸ συμφέρον τῆς ἐξυψώσεως τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν. Ἔγινε καὶ μνεία τοῦ δικαστικοῦ Σώματος. Ἐὰν ἐμελέτα τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, θὰ ἔβλεπε τὰ νομοθετικὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ὁποῖα τείνουν οὐσιαστικῶς νὰ ἐξυψώσουν τὴν θέσιν τοῦ δικαστοῦ καὶ τὰ ὁποῖα διευκολύνουν τὴν αὐστηροτέραν ἐπίβλεψιν τῆς ἐκτελέσεως τοῦ καθήκοντος τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων. Δὲν ἀρκεῖ νὰ λέγωμεν θέλομεν ἐξύψωσιν Δικαιοσύνης, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιδιώκωμεν αὐτὴν πραγματικῶς, οὐσιαστικῶς, ὄχι μόνον δι’ ἀμελετήτων μεταβολῶν, ἀλλὰ διὰ πραγματικῆς ἐξυψώσεως τῆς θέσεως τοῦ δικαστοῦ καὶ ἐξυγιάνσεως τοῦ δικαστικοῦ Σώματος. Ἐρχόμεθα εἰς τὰ πλουτοπαραγωγικὰ ἔργα. Καὶ κατηγορήθην ἐγὼ ὅτι διὰ τῆς ἀναβλητικότητός μου ἠμπόδισα νὰ γίνουν μεγάλα ἔργα. Ἀλλὰ πάλιν ἂν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης κ. συνάδελφος ἐμελέτα τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν θὰ ἔβλεπεν ὅτι ὑπάρχει σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπει ν’ ἀρχίσῃ ἀμέσως ἡ ἐργασία διὰ τὰ μεγάλα ὑδραυλικὰ ἔργα καὶ δὴ τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Θεσσαλίας, συμφώνως μὲ τὰς μελέτας αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Συγκοινωνίας καὶ συμφώνως μὲ μίαν δημοπρασίαν. Μήπως ἤθελεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος νὰ ἀρχίσωμεν ἔργα δισεκατομμυρίων ἄνευ τῆς ἐγκρίσεως τῆς Συνελεύσεως καὶ ἄνευ ἑνὸς ὡρισμένου διαγωνισμοῦ; Ἀποτελεῖ αὐτὸ ἀναβλητικότητα; Καὶ διὰ νὰ μὴ χαθῇ ὁ καιρὸς ἐπὶ ματαίῳ, πρὶν γίνῃ ἡ ἀνάληψις πλήρους ἐκτελέσεως τῶν ἔργων, ζητοῦν ὅπως ἐπιτραπῇ νὰ ἀρχίσῃ ἀμέσως ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μελετῶν ἡ ἐκτέλεσις τῶν ἔργων δι’ ἀπ’ εὐθείας ἐνεργείας τοῦ Κράτους; Δὲν γνωρίζω κανὲν ἔργον πλουτοπαραγωγικόν, τὸ ὁποῖον νὰ παρημελήθη ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ὀφείλω νὰ ἐξάρω ἀντιθέτως τὸν ζῆλον καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν διὰ τὰ τοιαῦτα ἔργα, καὶ ἂν ἔχωμεν καιρὸν θὰ παρασχεθῇ ἡ εὐκαιρία νὰ ἐγκρίνῃ ἡ Συνέλευσις τὴν ἐργασίαν ταύτην τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν. Καὶ τέλος ἡ μεγάλη κατηγορία, ὁ κομμουνισμός. Ἠκούσατε περὶ μιᾶς ἀναφορᾶς τῶν Παλαιῶν Πολεμιστῶν. Διὰ τῆς εἰς τὸν ἁρμόδιον ἐπὶ τῆς Προνοίας Ὑπουργόν, πλὴν ἄλλων προστατευτικῶν μέτρων ὑπὲρ τῶν θυμάτων ἀναπήρων πολέμου, ἐζητεῖτο καὶ ἡ ἀπόλυσις τῆς κλάσεως τοῦ 1922. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος καὶ τέως Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν μοῦ εἶπε, διότι ἐγὼ δὲν εἶχον λάβει γνῶσιν τῆς ἀναφορᾶς, ὅτι ὑπάρχει ἡ ἀναφορὰ αὐτή, καὶ μοῦ ἐπανέλαβε τὰς φράσεις, τὰς ὁποίας σήμερον ἐνώπιόν σας εἶπεν. Εἶπε: «Πῶς παρουσιάζονται αὐτοὶ ὡς προστάται ὅταν ἐγὼ εἶμαι Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν;» Τοῦ ἀπήντησα ὅτι αὐτὸ τὸ ἔγγραφον εἶναι μία ἀναφορὰ ἀναπήρων πολέμου παλαιῶν πολεμιστῶν πρὸς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον.

§17ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶναι ἀνάπηροι.

§18Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Παλαιοὶ πολεμισταὶ καὶ ἀνάπηροι. Ἀπήντησα εἰς τὸν κ. τέως Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι αὐτὴ εἶναι μία ἀναφορὰ πρὸς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον πολιτῶν Ἑλλήνων τέλος πάντων καὶ διὰ τὴν ἀναφορὰν αὐτὴν δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ καταδίωξις. Ὁμολογῶ ὅτι εὗρον τὴν ἀναφορὰν θρασεῖαν καὶ δι’ αὐτό, ὅταν ἦλθον καὶ εἰς ἐμὲ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Συλλόγου τῶν Παλαιῶν Πολεμιστῶν διὰ νὰ λάβουν τὴν ἀπάντησιν ἐπὶ τῶν ἐρωτημάτων των, τοῖς ὡμίλησα μετὰ γλώσσης δριμυτάτης, τοῖς ἀνέπτυξα πόσον ἄδικον εἶχον νὰ ἀναμιγνύουν μὲ τὰ αἰτήματα τὰ ἀφορῶντα τὴν καλυτέρευσιν τῆς ἰδικῆς των θέσεως ζητήματα πολιτικὰ μὲ τάσεις κομμουνιστικὰς καὶ τοῖς προσέθεσα ὅτι ἐφόσον ὑπὸ τοιούτους ὅρους προβάλλονται τὰ αἰτήματά των δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συζητηθοῦν. Καὶ ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν τοῖς ἔδωκα, ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς δριμυτάτας διὰ τοῦ Τύπου ἐπιθέσεις ἐναντίον μου. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω: Δὲν νομίζω ὅτι διὰ μόνον μίαν ἀναφορὰν τόσον νομιμοφρόνως ὑποβληθεῖσαν εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἐνεργηθῇ καμμία καταδίωξις. Πράγματι ὁ στρατηγὸς Ὀθωναῖος κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς καπνεργατικῆς ἀπεργίας ἐτηλεγράφησεν εἰς τὸν ἁρμόδιον ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν περὶ τάσεων κομμουνιστικῶν καὶ ἐζήτει τὴν λῆψιν ὡρισμένων μέτρων, τὰ ὁποῖα καὶ ἐνεκρίθησαν. Ἡ μόνη διαφορὰ εἶναι ἡ ἑξῆς: ὅτι ἐγώ, ἐγκρίνας τὰ μέτρα, ἐζήτουν ὅπως εἰς τὸ μέλλον κάθε ἐνέργεια ἀφορῶσα τὴν ἐργατικὴν κίνησιν γίνεται ἐν γνώσει καὶ ἐν συμπράξει μὲ τὴν Γεν. Διοίκησιν, διότι δὲν νομίζω ὅτι αἱ στρατιωτικαὶ Ἀρχαὶ εἶναι ἁρμόδιαι νὰ διαχειρίζωνται, αὐταὶ μόναι των, τὰ ἐργατικὰ ζητήματα. Ὑπάρχουν σχετικαὶ ὑπηρεσίαι, αἱ ὁποῖαι ἔχουν τὴν ἐντολὴν νὰ διαχειρίζωνται τὰ ζητήματα ταῦτα, καὶ ἐνῷ ἐνέκρινα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐπρότεινεν εἷς πραγματικῶς διαπρεπὴς στρατηγός, ὁ κ. Ὀθωναῖος, συνέστησα εἰς τὸ μέλλον ἡ συνέχεια τῆς ἐπιβλέψεως νὰ γίνεται ἐν συμπράξει καὶ ἐν γνώσει τῆς Γεν. Διοικήσεως.

§19Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπιτρέπετε δύο λέξεις;

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὁρίστε.

§21Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Ἴσως νὰ ἔχῃ λεχθῆ καὶ νὰ ἔφθασε μέχρι τῶν ὤτων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὑπῆρξε πλήρης ἁρμονία εἰς τὰς ἐνεργείας μας μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ στρατηγοῦ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀπεργίας καὶ τὰ διαβήματα ὑπῆρξαν κοινὰ καὶ πάντοτε συντονισμένα. Ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ εἴπω ἤδη εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι μὲ τὰς στρατιωτικὰς Ἀρχὰς Θεσσαλονίκης εὑρίσκομαι ἐν πλήρει, πληρεστάτῃ ἁρμονίᾳ, αἱ ἀντιλήψεις δὲ ἡμῶν εἶναι πάντοτε σύμφωνοι, ὅπως ἐπιδιώξωμεν ἕνα κοινὸν σκοπόν.

§22Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἔγινε μνεία καὶ ἄλλων προσπαθειῶν κομμουνιστικῶν καὶ ἀνεγνώσθησαν ἐκθέσεις, τῶν ὁποίων πρώτην φορὰν ἔλαβον γνῶσιν σήμερον. Ἀλλά, ὅπως ἀντελήφθητε, περιστρέφονται περὶ μίαν ἀγόρευσιν ἑνὸς διδασκάλου. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν εἶναι ἀνάγκη βέβαια νὰ σᾶς εἴπω πόσον ἄτοπος καὶ πόσον ἐπιβλαβὴς διὰ τὰ ἐργατικὰ συμφέροντα καὶ διὰ τὴν πρόοδον τοῦ Τόπου εἶναι ἡ κομμουνιστικὴ κίνησις εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τὴν κατέκρινα τὴν κομμουνιστικὴν κίνησιν δριμύτατα ὅπου ὡμίλησα δημοσίᾳ καὶ εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ὅπου ἐπροκάλεσα μάλιστα καὶ διαμαρτυρίας, καὶ ἐδῶ καὶ παντοῦ, ὅπου μοῦ παρουσιάσθη εὐκαιρία. Ἀλλὰ ὑπάρχουν δύο ἀντιλήψεις περιορισμοῦ τῆς κομμουνιστικῆς κινήσεως. Ἡ μία ἀντίληψις συνίσταται εἰς τὴν διαφώτισιν, εἰς τὴν ἱκανοποίησιν τῶν δικαίων ἀξιώσεων τῶν ἐργατῶν, εἰς τὴν ἀποφυγὴν μέτρων, τὰ ὁποῖα παρέχουσι τὴν ἐντύπωσιν ὅτι τὸ Κράτος στρέφεται καθ’ ὁλοκλήρου τῆς ἐργατικῆς τάξεως καὶ ἐντελῶς, ὅταν ἡ ἀνάγκη τὸ ἐπιβάλῃ, τὴν ἐπιδίωξιν τῆς ἐπιβολῆς τοῦ Κράτους χάριν τοῦ γενικωτέρου συμφέροντος. Ἤσκησα ἐξουσίαν ἐπὶ τῶν ἐργατικῶν ζητημάτων 3½ χρόνια καὶ ὅταν παρέστη ἀνάγκη δὲν ἐδίστασα καὶ νόμους ἐξαιρετικοὺς νὰ εἰσηγηθῶ ἐπιβάλλοντας τὴν ἐπιστράτευσιν τῶν ἐργατῶν δι’ ὡρισμένας βιομηχανίας, καὶ νὰ ἀσκήσω ὅλον τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον εἶχον, διὰ νὰ δικαιολογήσω ἀδικαιολογήτους καὶ ὑπερβολικὰς ἀξιώσεις τῶν ἐργατῶν. Ἀλλὰ δὲν παρέλειψα εἰς κάθε εὐκαιρίαν νὰ ὑποδείξω εἰς τοὺς ἐργάτας ὅτι τὸ Κράτος εἶναι ὁ πατὴρ ὅλων καὶ διὰ τοὺς εὐπόρους καὶ διὰ τοὺς ἐργαζομένους. (Χειροκροτήματα). — πολιτική μου κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἦλθε στιγμὴ καθ’ ἣν παρεξηγήθη καὶ συνέβη τὸ παράξενον φαινόμενον νὰ διαταχθῇ ἡ μυστικὴ παρακολούθησις ὡς Ὑπουργοῦ μήπως τυχὸν ἐγὼ ὑποκινῶ τὴν ἐργατικὴν τάξιν εἰς ἐξεγέρσεις, ἐνῷ ἐγὼ ἐξήντλουν ὅλας τὰς δυνάμεις ὅπως ἀποφεύγωνται συγκρούσεις ἐργατικαί, καὶ δι’ αὐτὸ αἱ προσωπικαὶ ἐναντίον μου ἐπιθέσεις τῶν κομμουνιστῶν ἦσαν δριμύτεραι ὅπως καὶ σήμερον εἶναι δριμύτεραι, διότι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ὑποστηρίζω, εἶναι ἡ πολιτικὴ ἡ ὁποία καταπνίγει τὸν κομμουνισμόν. Ὑπάρχει καὶ ἡ ἄλλη ἀντίληψις, τῆς διαρκοῦς ἐπιδράσεως τῆς κρατικῆς δυνάμεως. Ἡ πολιτικὴ αὐτή, κατὰ τὴν ἰδικήν μου πεποίθησιν, ὅταν γίνεται ἄνευ ἐξαιρετικῆς ἀνάγκης, οἵα ὑπῆρχε καὶ εἰς τὴν Βουλγαρίαν, δὲν ἔχει ἄλλο ἀποτέλεσμα παρὰ νὰ καλλιεργήσουν βαθύτερον τὸν κομμουνισμὸν καὶ νὰ προκαλέσουν γενικωτέρας δυσαρεσκείας τοῦ ἐργαζομένου κόσμου κατὰ τοῦ Κράτους καὶ κατὰ τῶν ἀστικῶν τάξεων. Ἡ ἱστορία ἀποδεικνύει ὅτι, ὅπου ὑπάρχει ἡ τοιαύτη ἐπιδίωξις ἄνευ ἐξαιρετικῆς ἀνάγκης, ἐκεῖ καὶ ἡ ἐξέγερσις ὑπῆρξεν ἀγριωτέρα καὶ προεκάλεσεν ἀνατροπὰς πολὺ μεγαλυτέρας ἀπὸ τὰς μεταβολάς, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο βαθμιαίως εἰς Κράτη προοδευτικά, τὰ ὁποῖα ἐκμαιεύοντα τὴν κοινωνικὴν κατάστασιν κατώρθωσαν νὰ προϋπαντήσωσι τὰς ἀνάγκας ἀφ’ ἑνὸς διὰ μέτρων κρατικῶν καὶ ἀφ’ ἑτέρου διὰ τῆς διαφωτίσεως τοῦ ἐργαζομένου κόσμου, καὶ διὰ τοῦ ἐλευθέρου πολιτικοῦ ἀγῶνος κατώρθωσαν νὰ περιορίσωσι τὸν κομμουνιστικὸν κίνδυνον, χωρὶς καμμίαν ἄλλην ἀνατροπήν. Τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἐργατικοῦ ζητήματος εἰς γενικωτέρας γραμμὰς τὴν ἀνέπτυξα πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν· καὶ ἀπὸ τὴν μίαν καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην πτέρυγα ἐθεωρήθη ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἀντίληψις κρατική, ἡ ἐφαρμογὴ δὲ τῆς ἀντιλήψεως τῆς κρατικῆς ἐκ τῶν πραγμάτων ἀπεδείχθη ὅτι ἦτο ἡ ὀρθὴ ἀντίληψις. Γνωρίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι λόγῳ τοῦ μεγάλου κομμουνιστικοῦ ρεύματος εἰς τὰς ἄλλας Χώρας, λόγῳ τῆς δυσφορίας, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὰς τάξεις τὰς πασχούσας καὶ τὴν κατάστασιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, μολονότι αἱ κοινωνικαὶ συνθῆκαι δὲν εἶναι εὐνοϊκαὶ διὰ τὸν κομμουνισμόν, ἐν τούτοις εἰς πολλὰ Κράτη τοῦ ἀστικοῦ κόσμου ὑπάρχει ὁ φόβος ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὰς παραμονὰς τοῦ κομμουνισμοῦ καὶ ἴσως εἶναι ἔργον δημοφιλὲς εἰς ὡρισμένας τάξεις νὰ ἔρχωνται καὶ νὰ λέγωσιν ὅτι συμπαθοῦμεν τοὺς ἐργάτας, ἀλλὰ ἐννοοῦμεν νὰ κάμωμεν τοῦτο καὶ ἐκεῖνο. Ἀλλὰ τοιαῦται ἐπαγγελίαι εἶναι ἐντελῶς ἀόριστοι καὶ ἐπικίνδυνοι, ἐπαναλαμβάνω, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον διὰ τῆς δῆθεν προστασίας τῶν συμφερόντων τῆς ἀστικῆς τάξεως νὰ καταλήξωμεν εἰς μέτρα πιεστικά, τῶν ὁποίων τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι ἐν ἐκρήξει πολὺ ἐπικίνδυνον καὶ διὰ τὸ Κράτος καὶ διὰ τὴν ἀστικὴν τάξιν. Καὶ ἐρχόμεθα εἰς τὴν τελευταίαν ἀφορμήν: Εἰς τὴν προπαγάνδαν εἰς τὸ στράτευμα καὶ εἰς τὴν στάσιν τῶν στρατιωτῶν τὴν περασμένην Κυριακήν, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι. Νομίζω ὅτι τοῦτο ἦτο ἔργον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, νὰ λάβῃ ὅλα τὰ κατάλληλα μέτρα διὰ νὰ ἐμπεδώσῃ τὴν πειθαρχίαν. Δὲν γνωρίζω ποῖα μέτρα γενικῶς ἔλαβεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ εἶχε τοιούτους φόβους, διὰ νὰ ἐμπεδώσῃ τὴν πειθαρχίαν εἰς τὸν Στρατόν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι μετὰ τὴν ταραχήν, ἡ ὁποία ἐγένετο τὴν Κυριακήν, διετάχθη ἡ ἄμεσος ἀπόλυσις τῆς κλάσεως τοῦ 1922 καὶ δὲν ἔμαθον ἂν κανεὶς ἐκ τῶν ὑποκινητῶν τῆς ἀνταρσίας αὐτῆς ἐτιμωρήθη. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἐτόνισεν εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου του ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην ἀνακαινίσεως. Ἔχομεν ἀνάγκην δράσεως δημιουργικῆς. Καὶ εἶναι περίεργον ὅτι ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἰσέρχεται βαθύτερον, οὐσιαστικώτερον ἡ Συνέλευσις εἰς τὸ ἀνακαινιστικόν, εἰς τὸ δημιουργικὸν ἔργον ὁ κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφος διὰ τῆς τακτικῆς αὐτοῦ, ἂν ἤθελεν ἐπιτύχει, θὰ παρενέβαλλεν ἐμπόδια, ἤθελε προκαλέσει τὴν ἐπιβράδυνσιν τοῦ ἀνακαινιστικοῦ αὐτοῦ ἔργου. Μοῦ εἶχεν εἴπει ἄλλοτε ὅτι διεφώνει μετ’ ἐμοῦ εἰς τὴν συμφιλιωτικὴν πολιτικήν, ὅτι «θὰ παραμείνω εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ψηφίσω τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα θεωρῶ ὡς σοβαρώτατα διὰ τὴν ἀναδημιουργίαν καὶ ἀνασυγκρότησιν τοῦ στρατεύματος», κατόπιν «διότι βλέπω ὅτι ἡ πολιτική σας θὰ ἐπαναφέρῃ τὸν μοναρχισμὸν εἰς τὴν Ἑλλάδα, θὰ ἀπέλθω καὶ ἴσως ἀπέλθω εἰς τὴν Ἀμερικήν». Ἐνῷ λοιπὸν ἐπέκειτο ἡ συζήτησις καὶ ἡ ψήφισις τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, εἶναι περίεργον ὅτι μία μικρὰ ἀνταρσία ὀλίγων στρατιωτῶν ἠνάγκασε τὸν κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφον νὰ ἀφήσῃ ἔκθετα τὰ τέκνα αὐτοῦ καὶ ν’ ἀπέλθῃ ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, τὰ τέκνα αὐτοῦ, εἰς τὰ ὁποῖα ἀπέδιδε τόσην μεγάλην, τόσην ἐξαιρετικὴν σημασίαν. Διεβεβαίωσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ὅτι καμμία προσωπικὴ φιλοδοξία δὲν τὸν ὤθησεν εἰς τὴν πρᾶξιν ταύτην. Τὸν πιστεύω. Ἀλλὰ καμμιὰ φορὰ ὁ ἔξω κόσμος ἀντιλαμβάνεται καὶ διαγινώσκει μόνος τὰ ὑποσυνείδητα ἐλατήρια κάθε ἀτόμου, τὰ ὁποῖα ἴσως δὲν εἶναι συνειδητὰ εἰς αὐτὰ τὰ ἄτομα καὶ ἂν ἀνεγνώσατε τὰς μετριόφρονας περιγραφὰς εἰς ἐφημερίδας καὶ ἀπὸ τρίτους φίλους περὶ τοῦ ἔργου καὶ περὶ τῶν προθέσεων καὶ τῶν σκοπῶν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ροδόπης συναδέλφου θὰ σκεφθῆτε ἴσως ὅτι εὑρίσκεται ἐν ἀδίκῳ καὶ ὅτι ὑπάρχουσιν ἴσως ὑποσυνείδητα ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν σχέσιν μὲ τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα, διότι τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα ἀφίνει βεβαίως ἀνοικτὸν τὸν δρόμον εἰς κάθε πολίτην, ἀνοικτὸν ν’ ἀνέλθῃ εἰς τὰ ἀνώτατα ἀξιώματα, ἀνοικτὸν νὰ ἐπιδιώξῃ τὰς πολιτικάς του προθέσεις, ἀλλὰ ὁ δρόμος αὐτὸς περνάει ἀπὸ τὴν ἔγκρισιν τοῦ Λαοῦ, καὶ δὲν ἔχει σχέσιν μὲ τὰς ἀξιώσεις, ὅπως ἀπὸ μιᾶς ἡμέρας εἰς τὴν ἄλλην, πολιτευτὴς ἀνήκων εἰς ὡρισμένον κόμμα, ἔχων ὡρισμένον πρόγραμμα, νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας εἶναι μέλος, διὰ νὰ ἀξιώσῃ τὴν κατάληψιν τῆς Ἀρχῆς πρὸς ἐφαρμογὴν ἑνὸς ἀοριστολογικοῦ προγράμματος. (Χειροκροτήματα).

§23Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὀλίγας λέξεις, κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ εἴπω εἰς ἀπάντησιν τῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου λεχθέντων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὡς ἐδήλωσα εἰς τὸν λόγον μου, καμμία Κυβέρνησις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ θεωρήσῃ ὡς βασικὴν γραμμὴν τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεώς της τὴν συμφιλίωσιν, τὴν συμφιλιωτικὴν προσπάθειαν τῶν ἐν τῇ διαιρέσει διατελεσασῶν μερίδων τοῦ Λαοῦ. Εἶπον μάλιστα ὅτι δι’ αὐτὸ ἐκάμαμεν τὴν Δημοκρατίαν, διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἐσωτερικὴν γαλήνην τῆς Χώρας, διὰ νὰ ἄρωμεν ὅλας τὰς ἀνισότητας, αἱ ὁποῖαι προεκάλουν τὰς διαιρέσεις. Δηλῶ ὅτι δὲν παραγνωρίζω καὶ τὰ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα ἐκ τῆς συμφιλιωτικῆς προσπαθείας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ ἀποτελέσματα ὅμως ταῦτα δὲν ὀφείλονται εἰς τὰς προτάσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἰς τὴν ἀπόκρουσιν τῶν προτάσεων τούτων. Τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἐπανειλημμένως καὶ εἰδικῶς συνεζήτησε τὰ ζητήματα αὐτὰ καὶ ἐξήγησα ἐν λεπτομερείαις εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι οὔτε ἐσωτερικῶς οὔτε ἐξωτερικῶς τὸ καλὸν ἀποτέλεσμα ἐπῆλθεν ἐκ τῶν προτάσεων. Ἄν αἱ προτάσεις ἐκεῖναι ἐγίνοντο δεκταί, ἡ συμφορὰ θὰ ἦτο ἀπροσδιορίστου ἐκτάσεως. Ἐξήγησα εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ τίνα λόγον ἡ ὑποστήριξις πρὸς ὡρισμένας πολιτικὰς μερίδας, ἔξω τῆς Συνελεύσεως εὑρισκομένας, δὲν συμφέρει εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Δὲν εἶπον ποτὲ ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ κανεὶς ὑπὸ δίωξιν. Δὲν εἶπον ποτὲ ὅτι πρέπει νὰ περιορισθοῦν αἱ ἐλευθερίαι κανενός, ἀλλὰ εἶπον ὅτι ἰδιαιτέρα ὑποστήριξις πρὸς ὡρισμένας πολιτικὰς μερίδας δὲν ἐξυπηρετεῖ τὴν στερέωσιν τοῦ Δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας ταύτας, διότι δὲν φρονῶ ὅτι ἐξυπηρετεῖ τὴν Πατρίδα ἡ γνῶσις τῶν λεπτομερειῶν τούτων. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μοὶ κατελόγισεν ὅτι ὑπέγραψα τὸ ψήφισμα τοῦτο τελευταῖον. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ ὑπέγραψα. Τὸ ὑπέγραψα μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ ψηφίσω τὰ νομοσχέδιά μου καὶ νὰ φύγω ἀπὸ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν διὰ νὰ μὴ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τὸν καταψηφίσω. Σᾶς εἶπον ἤδη ὅτι ἐπρόκειτο νὰ παραιτηθῶ. Εἶχον ὀλίγον κοπιάσει. Ἄλλην ἐφαντάσθην τὴν δρᾶσιν τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἄλλον εὗρον τὸν κ. Πρόεδρον καὶ τὴν Κυβέρνησιν. Πάντοτε βλέπω ἐν τῷ προσώπῳ του ἕνα ἰδεολόγον, ἕνα ἄνδρα μὲ αὐταπάρνησιν καὶ αὐτοθυσίαν, ἀλλὰ πολὺ ἰδεολόγον, χαράσσοντα τὴν πολιτικήν του ἐπὶ φανταστικῶν καταστάσεων. Δι’ αὐτὸ ὁμολογῶ ὅτι ἔκαμον τὸ λάθος νὰ ὑπογράψω τὸ ψήφισμα τὸ ὑποβληθὲν διὰ τὴν Γερουσίαν μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ μὴ τηρήσω τὴν ὑπογραφήν μου. Δὲν ἠρνήθην ὅτι ἐλήφθησαν μέτρα διὰ τοὺς πρόσφυγας. Γνωρίζω τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διὰ τῆς ἀγορεύσεώς μου ἐδήλωσα ἦτο ὅτι ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις δὲν ἔλαβε τὴν σταθερὰν καὶ ἀμετάβλητον ἀπόφασιν τοῦ νὰ αὐξήσῃ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐχορήγει μέχρι τῆς πλήρους λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀνεξαρτήτως τῆς παροχῆς προσφυγικοῦ δανείου καὶ ἀσχέτως πρὸς τὸν χρόνον, καθ’ ὃν θὰ ἐπιτευχθῇ τοῦτο. Δὲν ἤκουσα τὴν δήλωσιν δηλαδὴ ὅτι ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις θέτει ὡς πρόγραμμα τῆς τὴν στέγασιν τῶν προσφύγων πρὸ τῆς παρελεύσεως τοῦ τρίτου χειμῶνος. Μέτρα διὰ τὴν ἐξυγίανσιν τῶν δημοκρατικῶν ὑπηρεσιῶν εἶναι ἀληθὲς ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ γίνωσι μέχρι τοῦδε, ἀλλὰ ἡ ἀναβλητικότης, ἡ ὁποία παρατηρεῖται εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἡ χαλάρωσις τῶν ἐργασιῶν, θέτει ἀκριβῶς ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν ψήφισιν τῶν μέτρων τούτων. Ἐγὼ ἐπίστευον ὅτι ἡ Πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις καὶ ταχύτερον ἔπρεπε νὰ καλέσῃ τὴν Συνέλευσιν καὶ δραστηριώτερον νὰ ἐργασθῇ μετ’ αὐτῆς. Φρονῶ ὅτι ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ποιήσηται ἔκκλησιν πρὸς τὸν πατριωτισμὸν τῶν πληρεξουσίων καὶ νὰ ὑπενθυμίσῃ πρὸς αὐτοὺς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς τοὺς ἔστειλεν ἐνταῦθα διὰ μίαν ἐργασίαν σύντονον καὶ ταχεῖαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ἐνταῦθα ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐπρότεινεν ὁ στρατηγὸς Ὀθωναῖος, ἐνεκρίθησαν πάντα. Ὑπενθυμίζω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τὸ κυριώτερον μέτρον δὲν ἐνεκρίθη, δηλαδὴ τὸ μέτρον ὅπως ἐξουσιοδοτηθῇ ὁ στρατηγὸς νὰ ὑποσχεθῇ εἰς τοὺς ἀπεργοσπάστας ὅτι, καταλαμβάνοντες τὰς θέσεις τῶν ἀπεργῶν, θὰ τὰς διατηρήσωσιν.

§24Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὑπέγραψα καὶ σχετικὴν διαταγὴν καὶ ἐδήλωσα ὅτι ἐὰν γίνῃ ἀπεργία οἱ ἀπεργοὶ θὰ ἀντικατασταθοῦν μονίμως ἀπὸ ἄλλους ἐργάτας.

§25Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν θέλω νὰ ἀμφισβητήσω τὴν διαβεβαίωσίν σας, ἀλλὰ δὲν εἶδον τοιαύτην διαταγὴν ὅταν ἀνεχώρησα ἀπὸ τὸ Πολιτικὸν Γραφεῖον. Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τὸν στρατηγὸν Ὀθωναῖον παρέμεινεν ἡ ἐντύπωσις ὅτι δὲν ἐνεκρίνατε τὰ μέτρα ταῦτα, ἔχω δὲ καὶ τὴν ἀναφοράν του. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα λαμβάνει, διὰ τοὺς κομμουνιστὰς δηλαδή, ἡ ἄφεσις αὐτῶν ἀπεριορίστων καὶ ἀχαλινώτων εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ τοὺς καταπολεμήσουν τελεσφορώτερον. Δὲν συμφωνῶ μὲ τὴν γνώμην του, διότι τὸ κυριώτερον ὅπλον τῶν κομμουνιστῶν εἶναι ἡ προπαγάνδα, ἡ προπαγάνδα ἡ ὁποία διεισδύει εἰς τοὺς στρατῶνας, διεισδύει εἰς τοὺς ἀναξιοπαθοῦντας πρόσφυγας καὶ πανταχοῦ. Ἐὰν δὲν ληφθῶσι μέτρα περιοριστικὰ τῆς προπαγάνδας ταύτης, ἀσφαλῶς ὁ κομμουνισμὸς θὰ καταστῇ ἐπικίνδυνος. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Βεβαίως ἐδῶ δὲν εἶναι Ρωσσία. Καὶ δὲν ὑπάρχουν βεβαίως ἐδῶ πέρα τὰ ἴδια αἴτια, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν μεγάλην Ρωσσικὴν Ἐπανάστασιν, ἡ ὁποία, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι καὶ εἰς ἐμὲ ἦτο ὀλίγον συμπαθής. Ἠγωνίσθησαν ἀπέναντι ἑνὸς ζυγοῦ ἀπαισίου καὶ ἐὰν ἐξετράπησαν εἰς ὑπερβολάς, τὰς ὁποίας ἐπλήρωσαν διὰ τῆς ζωῆς ἑκατομμύρια Ρώσσων, ἦτο ἑπόμενον νὰ συμβῇ τοῦτο κατόπιν τῆς σκληρᾶς τυραννίας, τὴν ὁποίαν ἐπὶ αἰῶνας εἶχεν ὑποστῆ ἕνας μεγάλος λαός. Ἐδῶ δὲν εἶναι τὸ ἴδιον. Ἐδῶ ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι καὶ ὅλοι οἱ Ἕλληνες δύνανται νὰ σταδιοδρομήσωσι καὶ νὰ φθάσωσιν εἰς τὰ ὕπατα ἀξιώματα. Δὲν ὑπάρχουσιν οἱ αὐτοὶ ὅροι καὶ συνεπῶς οὐδεμίαν συμπάθειαν δύναται νὰ ἐμπνεύσῃ ὁ ἀγὼν αὐτῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἦτο ἐλεύθερον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λάβῃ τὰ ἀπαιτούμενα μέτρα διὰ τὴν ἐπιβολὴν τῆς πειθαρχίας εἰς τὸ στράτευμα. Ἀλλ’ ἡ πειθαρχία εἰς τὸ στράτευμα δὲν εἶχε διασαλευθῆ. Ἐπληροφορήθην μόνον ἐξ ἀνωνύμων ἐπιστολῶν καὶ ἐκ τεκμηρίων πολλῶν ὅτι ἐνεργεῖται παρὰ τῇ κλάσει τοῦ 1922 μία προπαγάνδα. Ἐὰν ἔπρεπε νὰ κάμω κάτι τι θὰ ἦτο νὰ διαλύσω τὰ κομμουνιστικὰ σωματεῖα καὶ νὰ ὑποβάλω νόμον περιοριστικόν, ὅπως ἐγένετο εἰς τὴν Βουλγαρίαν καὶ τὴν Σερβίαν. Τὰ μέτρα ταῦτα δὲν ἦσαν τῆς ἁρμοδιότητος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν μόνον, ἦσαν μέτρα εὐρυτέρας ἁρμοδιότητος, τὴν ὁποίαν δὲν εἶχον. Ἀντιπειθαρχικὰ παραπτώματα εἰς τὸν Στρατὸν δὲν εἶχον παρουσιασθῆ. Παρουσιάσθη ἡ στάσις τὴν Κυριακήν, τὴν ὁποίαν προητοιμάσθην νὰ τὴν ἀντιμετωπίσω, ἀλλὰ πρὶν φθάσουν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν διελύθησαν· κατόπιν παρῃτήθην· ἂν ἐτιμωρήθησαν ἢ ὄχι δὲν γνωρίζω, πάντως φρονῶ ὅτι παρεπέμφθησαν εἰς τὸ Στρατοδικεῖον.

§26Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Εἰς ἄλλο σημεῖον τῆς Ἑλλάδος εἴχατε περίπου τὰς αὐτὰς ἀφορμάς;

§27Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν γνωρίζω. Ἐγὼ παρῃτήθην καὶ δὲν ἐλάμβανον ἀναφοράν.

§28Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δύναται νὰ μᾶς πληροφορήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν;

§29Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἄσχετον αὐτό.

§30Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκάκισε τὴν παραίτησίν μου καὶ εἶπεν ὅτι ἦτο πρωτοφανὲς δι’ ἕνα Ὑπουργὸν νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν θέσιν του καὶ νὰ ζητῇ τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἴσως νὰ εἶμαι ἀνεπιτήδειος εἰς τὴν πολιτικήν. Δὲν ἐσπούδασα πολιτικὰς ἐπιστήμας. Δὲν ἐπολιτεύθην. Ἀπὸ τὸν στρατῶνα εἰσῆλθον κατευθεῖαν ἐδῶ. Ὅταν ὅμως ἦλθον ἐδῶ μέσα, ἦλθον μὲ τὴν ὄρεξιν νὰ ἐργασθῶ. Εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐνόμισα ὅτι εὗρον τὸν ἄνδρα, ὁ ὁποῖος θὰ μᾶς κατηύθυνε εἰς τὴν ἐργασίαν αὐτήν. Δι’ αὐτὸ τίποτε ἄλλο δὲν ἐπεθύμουν παρὰ νὰ παραμείνω ἐφ’ ὅρου ζωῆς ὀπαδός του. Ἀλλ’ ἐπεθύμουν νὰ κατευθυνθῶμεν μὲ μίαν πολιτικὴν προσαρμοζομένην εἰς τὴν Ἑλληνικὴν πραγματικότητα. Ἐὰν ἐγὼ στεροῦμαι μορφώσεως, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸ ἐλάττωμα νὰ ἔχῃ ὑπερβολικὴν μόρφωσιν. (Χειροκροτήματα). Τὸ ἐλάττωμά του εἶναι ὅτι γνωρίζει θεωρίας μὴ δυναμένας νὰ προσαρμοσθῶσιν εἰς τὰς Ἑλληνικὰς πραγματικότητας. Ὅπως πρότερον ἠκούσατε περὶ τῶν μέτρων κατὰ τοῦ κομμουνισμοῦ. Ἐγὼ ἀντλῶ τὰς σκέψεις μου καὶ τὰς ἀποφάσεις μου ἀπὸ τὴν πραγματικότητα καὶ μόνον. Ἐξετάζω ποίας ἀνάγκας ἔχει ὁ λαὸς καὶ ρίπτομαι εἰς τὸν ἀγῶνα νὰ πληρώσω τὰς ἀνάγκας αὐτάς. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δὲν ἐξήτασα ἂν εἶναι κανονικὸν ἢ ἀντικανονικὸν νὰ παραιτηθῶ καὶ νὰ εἴπω ὅτι μὲ τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν τὴν σημερινὴν δὲν δυνάμεθα νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἂν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἂν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις, ἡ ἐκπροσωποῦσα τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, θέλῃ ἐργασίαν συντελεστικωτέραν, συντονωτέραν καὶ ἀποτελεσματικωτέραν ἂς ἐκλέξῃ Κυβέρνησιν δραστηριωτέραν. (Χειροκροτήματα).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§32Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, ἐστερήθη κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας τριῶν αὑτῆς συνεργατῶν. Εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀπόκειται νὰ ἐκτιμήσῃ ἂν ὡς παρέμεινεν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον βαρύνει αὐτήν. Ἡμεῖς δὲν θὰ ἀσχοληθῶμεν περὶ τῆς προσωπικῆς Κυβερνήσεως συνθέσεως. Δὲν δύναμαι οὐχ ἧττον νὰ παρέλθω ἐν σιγῇ τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, οἵτινες παρέχουν τὸ μέτρον τῆς ἀξίας ὅλων ἐκείνων τῶν εὐκόλων καὶ ἠχηρῶν φράσεων, τὰς ὁποίας ἀπὸ καιροῦ κατὰ κόρον καὶ σχεδὸν ἐπὶ λέξει ἀκούομεν περὶ τοῦ δημοκρατικοῦ πνεύματος. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀποχωρήσας ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, ἀποδεικνύεται ὅτι τρέφει διαθέσεις ἀντιθέτους πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα. Ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν παραμένων εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἦτο ὁ πιστὸς ἑρμηνεὺς τοῦ δημοκρατικοῦ πνεύματος, ἀποχωρήσας ἐξ αὐτῆς εἶναι ὁ παλαιὸς στρατοκράτης, ὁ ἔχων ὑποσυνειδήτους ῥοπάς, ἀντικειμένας πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα. (Χειροκροτήματα). Τοιουτοτρόπως, κατὰ τὴν Κυβέρνησιν, ὑπάρχει πλήρης συνταύτισις τοῦ δημοκρατικοῦ πνεύματος μετὰ τῶν χαρτοφυλακίων! Οὐδέποτε, τῇ ἀληθείᾳ, ἀμφέβαλλον περὶ τῆς ἀκριβοῦς ἐννοίας τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ ἀνούσιοι λυρισμοὶ τοὺς ὁποίους ἀκούομεν συνεχῶς ἐπαναλαμβανομένους εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι δὲν θὰ ἀσχοληθῶ περὶ τῆς προσωπικῆς τῆς Κυβερνήσεως συνθέσεως. Θὰ μὲ ἀπασχολήσῃ ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως κατεύθυνσις, θὰ μὲ ἀπασχολήσῃ ὁ τρόπος καθ’ ὃν διεχειρίσθη αὕτη μέχρι τοῦδε τὴν Ἐξουσίαν. Ἡ παραίτησις τῶν τριῶν Ὑπουργῶν εἰς τοῦτο καὶ μόνον χρησιμεύει, ὅτι μᾶς παρέχει τὴν εὐκαιρίαν, ἵνα ἐπὶ τῇ βάσει προσθέτων στοιχείων ἐκτιμήσωμεν ποῦ ὁδηγεῖ ἡμᾶς ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς πολιτείας της, ὑπὸ τίνας ὅρους συντελεῖται ἡ ἐξέλιξις τοῦ νέου καθεστῶτος. Κατώρθωσα, κύριοι, νὰ ἀποφύγω πάντοτε τὸ εὔκολον ὀλίσθημα τῆς ὑπερτιμήσεως τῶν κινδύνων, οἵτινες ἀπειλοῦν τὸ νέον καθεστώς, διότι πιστεύω ὅτι ἐπὶ μακρὸν τοὐλάχιστον χρόνον κίνδυνοι τοιοῦτοι δὲν δύνανται νὰ προκύψουν. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ λησμονήσω ὅτι ζῶμεν ἀκόμη ὑπὸ συνθήκας ὅλως ἐξαιρετικὰς καὶ ὅτι τὸ πολίτευμα ἡμῶν διατρέχει περίοδον ἠθικῆς δοκιμασίας, ἡ ὁποία εἶναι δυνατὸν νὰ κρίνῃ καὶ περὶ τῆς ὁριστικῆς αὐτοῦ τύχης. Καὶ εἶναι ἡ τύχη τοῦ νέου πολιτεύματος ἀναποσπάστως πλέον συνυφασμένη μετὰ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Τὸ γεγονὸς αὐτό, κύριοι, μαρτυρεῖ ποίαν βαθυτέραν ἔννοιαν ἐνέχει ἡ πορεία ὅλων ἡμῶν, κυρίως δὲ ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τῶν πράξεων τῆς ὁποίας διαμορφοῦται ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ ἡ πραγματικὴ τῆς Δημοκρατίας εἰκὼν καὶ ἡ τελικὴ περὶ αὐτῆς κρίσις. Ποῖαι εἶναι σήμερον αἱ κρατοῦσαι εἰς τὴν κοινωνίαν διαθέσεις; Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τὴν σφυγμομετρήσωμεν μετ’ ἰδιαιτέρας ἐπιμελείας, διότι εἶναι ἁπτὴ ἡ δυσφορία, ἡ ὁποία συνέχει σήμερον ὅλας τὰς κοινωνικὰς τάξεις, δυσφορία ἡ ὁποία ἐπιτείνεται ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ εἰς βαθμὸν ἀληθῶς ἐπικίνδυνον. Δὲν γνωρίζω ἂν ὑπάρχῃ δόσις τις ὑπερβολῆς εἰς τὴν ἀδημονίαν ταύτης τῆς Δημοσίας Γνώμης. Καὶ ἂν ὅμως ὑπῆρχε, καὶ πάλιν δὲν θὰ ἐδίσταζον νὰ σᾶς εἴπω ὅτι πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ ἀνοίξωμεν τὴν δικλεῖδα τῆς ἀσφαλείας καὶ νὰ ἀφαιρέσωμεν τὰς ἀφορμὰς τῆς λαϊκῆς δυσαρεσκείας. Ὀφείλομεν νὰ τὸ πράξωμεν κατὰ μείζονα λόγον, ὅταν ἔχωμεν πρὸ ὀφθαλμῶν ὅτι ἡ βαρυθυμία αὐτὴ τῆς Δημοσίας Γνώμης, ὅτι ἡ δυσφορία αὐτῆς οὔτε αἰτίας οὔτε βάσεως στεροῦνται. Ἔχομεν πρὸ ἡμῶν τεράστια προβλήματα χρήζοντα ἀμέσου ἀντιλήψεως καὶ τῶν προβλημάτων τούτων ὄχι μόνον δὲν ἐπῆλθεν ἡ λύσις κατὰ τοὺς τελευταίους μῆνας, ἀλλὰ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι οὔτε κἂν ἐθίγησαν ταῦτα παρὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Δὲν προκαλεῖ τὴν ἀδημονίαν τῆς Δημοσίας Γνώμης τὸ συμφιλιωτικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, οὐδ’ εἴμεθα ἡμεῖς ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ προεβάλλομεν προσκόμματα εἰς τὸ ἔργον τοῦτο. Πλειοδοτοῦμεν εἰς πᾶσαν τοιαύτην προσπάθειαν. Ἀπορίας ὅμως καὶ ἐκπλήξεις προκαλεῖ καὶ ἐν τούτῳ ἡ ἀσυναρτησία, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν σφραγῖδα ὅλου τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου, ὅλης τουτέστι τῆς πολυπράγμονος κυβερνητικῆς ἀδρανείας. (Χειροκροτήματα). Προκαλεῖ τὴν ἔκπληξιν καὶ εἰς τὴν συμφιλιωτικὴν τῆς Κυβερνήσεως προσπάθειαν τὸ γεγονὸς ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀντετάχθησαν ἐναντίον τῆς παροχῆς τῶν στοιχειωδῶν ἐλευθεριῶν εἰς τὸν ἀντίπαλον κόσμον, μετέπεσαν αἴφνης εἰς τὸ ὅλως ἀντίθετον σημεῖον, προσφερόμενοι εἰς τοὺς ἡγέτας τῆς συνταγματικῆς παρατάξεως νὰ ἐπαναφέρουν τοὺς ἀποτάκτους ἀξιωματικοὺς καὶ πάλιν ἐντὸς τῶν κόλπων τοῦ Στρατοῦ.

§33Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§34Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀλλά;

§35Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον προετάθη ἀπὸ ἐμὲ εἶναι νὰ ἐπανέλθουν οἱ κατώτεροι ἀξιωματικοὶ καὶ μάλιστα καὶ αὐτοὶ κατ’ ἐκλογήν.

§36Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡμεῖς ἀναφέρομεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἴδομεν γραφόμενα εἰς τὸν Τύπον καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἔτυχον διαψεύσεως.

§37Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μὲ συγχωρεῖτε· αὐτὰ τὰ διετύπωσα ἐγὼ εἰς συνεντεύξεις μου.

§38Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἔκπληξιν, λέγω, προκαλεῖ ἡ μετάπτωσις αὕτη τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τοῦ ἑνὸς σημείου εἰς τὸ ἕτερον, ἔκπληξιν ὡσαύτως ἡ μὴ ἐκπλήρωσις ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὑποτίθεται ὅτι συνεφωνήθησαν μεταξὺ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀντιπολιτευομένου κόσμου.

§39Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν συνεφωνήθη τίποτε.

§40Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐγράφη δηλ. ὅτι αἱ προσφοραὶ ὑμῶν ὑπὸ ἕνα ὅρον ἔγιναν, τῆς ἀναγνωρίσεως τοῦ πολιτεύματος ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἄν ἡ ἐπάνοδος τῶν ἀποτάκτων ἐκρίθη ἀκίνδυνος καὶ χρήσιμος παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, διατί δὲν ἐξεπληρώθη ἡ ἐπάνοδος τῶν ἀξιωματικῶν, ἔστω καὶ τῶν κατωτέρων, εἰς τὸ στράτευμα, ἀφοῦ ὁ ἀντίπαλος κόσμος ἀνεγνώρισε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ Δημοψηφίσματος; Ἄν δὲν ἦτο ἀκίνδυνος, διατί ἐδόθη ἡ ὑπόσχεσις; Ἰδοὺ ἡ ἄλυτος ἀπορία. Ἡ δυσφορία ὅμως τῆς Κοινῆς Γνώμης ἄλλην ἔχει κυρίως αἰτίαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔθιξε τὰ μεγάλα προβλήματα τὰ ἀπασχολοῦντα αὐτήν. Γνωρίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι χαίνει εἰς τὴν δημοσίαν ἡμῶν οἰκονομίαν ἓν κενὸν 2½ περίπου δισεκατομμυρίων δραχμῶν, τὸ ὁποῖον χρήζει ὅσον τὸ δυνατὸν ταχυτέρας πληρώσεως, διὰ νὰ τεθῇ μία ἀσφαλὴς ὁπωσοῦν βάσις, διὰ νὰ δημιουργηθῇ ἡ ἀπαραίτητος προϋπόθεσις διὰ τὴν εἰρηνικὴν τῆς Χώρας ἀνάπτυξιν. Τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις μέχρι τοῦδε, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τόσον θεμελιώδη ἀνάγκην; Ἠρκέσθη εἰς μίαν καὶ μόνην πλατωνικὴν ἐκδήλωσιν, συνέστησε τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν, τὴν ὁποίαν καὶ αὐτὴν παρέλαβεν ὡς κληρονομίαν ἐκ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων. Δὲν εἶναι ἴδιον αὐτῆς ἔργον καὶ τοῦτο. Συνέστησε τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν, συνέστησε δηλ. μίαν ἐκ τῶν Ἐπιτροπῶν ἐκείνων, εἰς τὰς ὁποίας συνήθως παραπέμπονται παρ’ ἡμῖν τὰ ζητήματα, ὅταν πρόκηται νὰ χρονίσουν αἱ λύσεις αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς συνέστησε τὴν Ἐπιτροπὴν Οἰκονομιῶν, ἐνῷ εἰς μόνην ταύτην τὴν πλατωνικὴν ἐκδήλωσιν ἠρκέσθη, ἀφ’ ἑτέρου ἔχομεν σειρὰν κυβερνητικῶν ἐνεργειῶν, ἐν αἷς ἐκδηλοῦνται αἱ ἀληθεῖς ἐρωτικαί της διαθέσεις ἀπέναντι τοῦ δημοσίου χρήματος· ἔχομεν τὴν συστηματικὴν καὶ ἀδιάκοπον προσθήκην ματαίων δαπανῶν καὶ διὰ τῶν πράξεων τῆς διοικήσεως καὶ διὰ τῶν νομοθετικῶν της μέτρων. Ἐζήτησα, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ τὸ Γενικὸν Λογιστήριον πρό τινων ἡμερῶν σημείωσιν τοῦ ποσοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνέρχονται αἱ δαπάναι αἱ προστιθέμεναι διὰ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἢ ἐκείνων τοὐλάχιστον τὰ ὁποῖα ἐπεψηφίσθησαν παρ’ αὐτῆς καὶ ἔλαβον τὴν ἀπάντησιν ὅτι ἡ λογιστικὴ ὑπηρεσία τοῦ Κράτους δὲν προέβη εἰς τοιοῦτον ὑπολογισμὸν οὔτε καὶ γνῶσιν ἔχει τῶν νομοσχεδίων τῶν προκαλούντων δαπάνης. Καὶ τὴν καταπλήσσουσαν ταύτην πληροφορίαν ἦλθε νὰ πιστοποιήσῃ κατὰ τὸν ἐπισημότερον τρόπον ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, διὰ τῆς δημοσιευθείσης αὐτοῦ ἐπιστολῆς, διὰ τῆς ὁποίας ὑπέβαλε τὴν παραίτησιν ἐκ τοῦ ἀξιώματος, δηλώσας ὅτι καὶ οὗτος διατελεῖ ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προσθέτουν νέας δαπάνας.

§41Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν οὐδέποτε διεμαρτυρήθη δι’ ὑποβολὴν νομοσχεδίων ἐν ἀγνοίᾳ του.

§42Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι περίεργον ὅτι ἀνέμενε διαμαρτυρίαν τοῦ συναδέλφου του, ἵνα ἐκπληρώσῃ στοιχειῶδες καθῆκον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐνθυμοῦμαι νὰ παρέλειψεν οὐδεμία Κυβέρνησις μέχρι τοῦδε.

§43Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Οἱ λόγοι τῆς παραιτήσεώς του βεβαίως δὲν κεῖνται εἰς τοῦτο.

§44Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἐνδιαφέρομαι διὰ τοὺς λόγους, ἐνδιαφέρομαι διὰ τὴν ἀποσύνθεσιν τὴν παρατηρουμένην ἐντὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε νὰ δύναται ἑκάστη ὑπηρεσία νὰ ἐπιθέτῃ ἐλευθέρως χεῖρα ἐπὶ τοῦ δημοσίου ταμείου, χωρὶς οἱ φρουροὶ τοῦ χρήματος τοῦ Κράτους νὰ ἔχουν καμμίαν γνῶσιν.

§45Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Παρακαλῶ, κ. συνάδελφε, μίαν διακοπήν. Ἔχω νὰ δηλώσω ὅτι κατόπιν τῆς δηλώσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι οὐχὶ ἅπαξ δι’ ἐγγράφων ἔχω διαμαρτυρηθῆ —κρατῶ δὲ εἰς τὸ χαρτοφυλάκιόν μου σωρείαν ἀντιγράφων— τὰ ὁποῖα ἀνερχόμενος εἰς τὸ βῆμα θέλω ἐκθέσει μετ’ ὀλίγον, καὶ θὰ ἴδητε ποσάκις διεμαρτυρήθην.

§46Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Οὐδέποτε ὁ ἀξιότιμος τέως Ὑπουργὸς διεμαρτυρήθη.

§47Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ ἀπάντησις τοῦ τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπέθεσε τὴν κορωνίδα εἰς τὴν καθόλου πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν φιλαλήθειαν αὐτῆς. Εἴμεθα ὑπόχρεοι κατόπιν τούτου, ἀτυχῶς καὶ ἐκ πολλῶν ἄλλων δεδομένων, νὰ μὴ ἀποδεχώμεθα τοῦ λοιποῦ ἄνευ ἐπιφυλάξεως τὰς κυβερνητικὰς πληροφορίας· φαινόμενον τοιαύτης κυβερνητικῆς ἀναλγησίας σπανίως ἐσημειώθη εἰς τὸν πολιτικὸν βίον τῆς Χώρας. Καὶ εἶναι τὸ συναίσθημα ἡμῶν ἐκ τούτου ἔτι μᾶλλον ὀδυνηρότερον, ὅταν ἀναλογιζώμεθα ὅτι δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ διστάσωμεν, κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην περίοδον οὐδὲ πρὸ τῶν σκληροτέρων θυσιῶν, ὅπως ἐμπνεύσωμεν εἰς τὸν λαὸν τὴν πίστιν ὅτι τὸ χρῆμα, τὸ ὁποῖον εἰσφέρει, διατίθεται διὰ τὰς πραγματικὰς τοῦ Κράτους ἀνάγκας, ὅπως δημιουργήσωμεν τὴν ἀτμόσφαιραν ἐκείνην τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ παράγοντα ἀσφαλέστερον πάσης ἄλλης προσπαθείας διὰ τὴν ἐνίσχυσιν τῶν δημοσίων οἰκονομικῶν, ἀκόμη δὲ καὶ διὰ τὴν νομισματικὴν σταθεροποίησιν, ἣν ἐπεδίωξεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν μᾶλλον ἀστόχων καὶ σπασμωδικῶν μέτρων. Μόνον ἡ δημιουργία ἀπολύτου ἠθικῆς ἀτμοσφαίρας, ἀτμοσφαίρας ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ Κράτος, αὕτη καὶ μόνον θὰ ἀρκέσῃ νὰ ἐπιφέρῃ τὴν σταθερότητα ἐκείνην τοῦ νομίσματος, τὴν ὁποίαν πάντες ἐπιθυμοῦμεν. Καὶ δὲν λέγω ταῦτα καὶ δὲν ἀποκρούω κατ’ ἀρχὴν τὴν ἐπέμβασιν τοῦ Κράτους πρὸς περιστολὴν τῆς χρηματιστικῆς κυβείας. Θέλω ὅμως ἡ ἐπέμβασις αὕτη νὰ εἶναι ἀπόρροια σειρᾶς διαγεγραμμένης πολιτικῆς, πολιτικῆς σκοπούσης εἰς τὴν ἀποσόβησιν τῶν διακυμάνσεων τοῦ ξένου συναλλάγματος καὶ ὅταν αὐταὶ παρουσιάζουν ἀποτόμους τάσεις ὑψώσεως, ἀλλὰ καὶ ὅταν παρουσιάζουν ἀδικαιολογήτους τάσεις ὑποτιμήσεως. Διότι γνωρίζετε καλῶς ὅτι ἡ ὕψωσις τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος δὲν εἶναι ἄλλο τι πολλάκις, εἰμὴ ἡ ἀναπόφευκτος συνέπεια, ἡ φυσικὴ ἀντίδρασις μιᾶς ἀποτόμου πτώσεως. Ποία ὑπῆρξε καὶ ἐν τούτῳ ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως; Εἴδομεν, κύριοι, τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἐναλλὰξ ἐπιτρέπουσαν τὴν λειτουργίαν τῆς ἐλευθέρας ἀγορᾶς, ἀπαγορεύουσαν αὐτὴν καὶ πάλιν παρέχουσαν τὴν ἄδειαν, εἰς τρόπον ὥστε, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ ἀγνοῶ σήμερον εἰς ποῖον σημεῖον τῶν ἐναλλαγῶν τούτων εὑρίσκονται αἱ ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι προφανῶς εἰς οὐδὲν ἄλλο συντελοῦν, εἰμὴ ὡς ἀφορμὴ κυβείας. Εἴδομεν ἀκόμη τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐνσαρκουμένην εἰς μέτρον, τὸ ὁποῖον εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀπεσκόπει, εἰμὴ εἰς τὴν προσθήκην μιᾶς νέας πολυτελοῦς ὑπηρεσίας, προικοδοτουμένης μὲ ἡγεμονικὴν ἀληθῶς δαψίλειαν μισθῶν, ὑπὸ τὸ πρόσχημα τοῦ ἐλέγχου τῶν Τραπεζῶν καὶ τῶν χρηματιστικῶν γραφείων. Διάφορος δὲν ὑπῆρξεν ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν λοιπῶν ζητημάτων. Δὲν δύναμαι εἰμὴ νὰ σᾶς ὑπομνήσω καὶ πάλιν ποίαν γνώμην εἶχον οἱ σήμερον κατέχοντες τὴν Ἀρχὴν πρὶν ἢ καταλάβουν ταύτην, περὶ τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἐφρόνουν ἤ, ὅπερ τὸ χειρότερον, ἁπλῶς ὑπεστήριζον ὅτι ἡ ὁριστικὴ λύσις τοῦ ζητήματος τούτου ἦτο ἔργον εὔκολον, ὅτι ἡ συζήτησις αὐτοῦ εἶναι ἀνεπίδεκτος ἔστω καὶ ὀλιγοημέρου ἀναβολῆς, ὅτι ἑκάστη πολιτικὴ μερὶς ὤφειλε νὰ ἔχῃ πλῆρες σύστημα μέτρων πρὶν ἔλθῃ εἰς τὴν Ἀρχήν. Καὶ ἀνῆλθον εἰς τὴν Ἀρχὴν οἱ ταῦτα φρονοῦντες ἢ ταῦτα ὑποστηρίζοντες ἐκ λόγων καθαρᾶς δημαγωγίας. Διήνυσαν ἤδη τριῶν μηνῶν κυβερνητικὸν βίον, ἀπηλλαγμένον οἱωνδήποτε περισπασμῶν, καὶ κατὰ τὸ τρίμηνον τοῦτο διάστημα, ἐὰν θελήσωμεν νὰ καταγράψωμεν τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θὰ εὕρωμεν ἢ ἓν καὶ μόνον κατόρθωμα, διὰ τὸ ὁποῖον ὀφείλεται ἀμέριστος ὁ φόρος τοῦ θαυμασμοῦ ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Κατώρθωσεν αὕτη, διολισθαίνουσα ὡς ἔγχελυς, νὰ μὴ ἀντικρύσῃ μέχρι τοῦδε τὴν προσφυγικὴν συζήτησιν. Δὲν γνωρίζω εἰς τί ἀπέβλεψε διὰ τῆς παρελκύσεως ταύτης ἡ Κυβέρνησις. Ἴσως ἐφαντάσθη ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνεύρῃ καθ’ ὁδὸν τὴν ἐπιζητουμένην λύσιν, ἴσως ἐθεώρησεν ὅτι καὶ τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν ὑπόκειται εἰς τὸν νόμον τῆς ἐξατμίσεως, ὅπως καὶ τὸ ζήτημα τῶν ἀπεργιῶν, ἴσως ἐχρειάσθη ὅλον τὸ τρίμηνο τοῦτο διάστημα ἵνα συρράψῃ τὴν ἀπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἠκούσαμεν σήμερον ἐκ τοῦ στόματος τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου αὐτῆς. Ποία ὑπῆρξεν ἡ ἀπολογία αὕτη; Θὰ διαθέσωμεν, εἶπεν, ὅσον χρῆμα χρειασθῆ διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν προσφύγων. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, θὰ διαθέσῃ αὕτη ὅσον χρῆμα χρειασθῆ.....

§48Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρέπει νὰ εἶσθε καλῆς πίστεως. Δὲν εἶπον ὅτι θὰ διαθέσωμεν, εἶπον ὅτι ἐδώσαμεν ἐντολὴν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων νὰ βαδίσῃ εἰς τὴν ἐγκατάστασιν τῶν ἀστῶν καὶ τῶν ἀγροτῶν, ἀδιαφόρως διὰ τὰς δαπάνας, διότι ἀπὸ τὴν πρώτην προκαταβολὴν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου ἔμειναν 200 χιλιάδες λιρῶν ἀχρησιμοποίητων. Ἔχομεν τὴν δευτέραν προκαταβολὴν ἐξ 1.000.000 λιρῶν, καὶ λόγῳ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, εἶμαι βέβαιος, καὶ τρίτην νὰ λάβωμεν, καὶ ἂν δὲν τὴν λάβωμεν αὐτὴν εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος νὰ ἐξεύρωμεν τὰ μέσα διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Αὐτὰ εἶπον εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, νὰ μὴ φείδεται δαπανῶν.

§49Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι πᾶσα ἡ Συνέλευσις συμφωνεῖ εἰς τοῦτο καὶ μόνον: Ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τῶν προηγηθεισῶν δηλώσεών του, ἀπεδέχθη μὲν καὶ τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον, σαφῶς ὅμως ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν θὰ ἀρκεσθῇ εἰς τοῦτο καὶ μόνον ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ θέλει προβῆ...

§50Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Καὶ εἰς τοῦτο πλανᾶσθε.

§51Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἐπὶ τέλους νὰ μὴ διαστρέφητε καὶ τὰ πράγματα.

§52Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅταν ὁμιλῆτε πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, πρέπει νὰ ἔχητε καὶ λεπτότητα. Εἶπον τοῦτο, ὅτι, καὶ πρὶν συναφθῇ τὸ προσφυγικὸν δάνειον, ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων νὰ βαδίσῃ εἰς τὴν ἐγκατάστασιν τούτων ὑπερβαίνουσα τὰς προκαταβολὰς τῶν 2.000.000 λιρῶν.

§53Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὴν φαεινὴν γνώμην, ὅτι χρειάζεται λεπτότης ὅταν ὁμιλῇ τις πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχω τὴν ταπεινὴν γνώμην ὅτι χρειάζεται λεπτότης ὅταν ὁμιλῇ τις πρὸς κάθε ἄνθρωπον.

§54Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἡμεῖς.

§55Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν τὴν ἔχετε τὴν γνώμην, διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡ παρατήρησίς σας ἀποδεικνύει ἔλλειψιν ἐκείνου τὸ ὁποῖον ζητεῖτε.

§56Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅταν διαβάσητε τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ τῶν λόγων σας, θὰ ἰδῆτε ἂν ἔχετε τὴν λεπτότητα αὐτὴν πρὸς οἱονδήποτε ἄνθρωπον.

§57Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐὰν ἐξακολουθήσητε ὀλισθαίνοντες εἰς τὴν κατωφέρειαν, νὰ εἶσθε βέβαιος ὅτι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθῆτε νὰ εἶσθε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐκεῖνοι ὅμως οἱ ὁποῖοι θὰ σᾶς ἀκούουν θὰ τὸ λησμονοῦν. Ἀνέπτυξε λοιπὸν σήμερον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν λογοδοσίαν του ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἐσκόρπισε καὶ πάλιν εἰς τὰ ἀνήσυχα πλήθη τῶν προσφύγων καὶ μὲ τὰς δύο χεῖρας κενὰς καὶ πάλιν ὑποσχέσεις. Μετὰ τρίμηνον ὁλόκληρον ἦλθε σήμερον ἡ Κυβέρνησις νὰ παράσχῃ ἀπολογισμὸν τῶν ἔργων της, καὶ εἰς τὴν λογοδοσίαν ταύτην ἓν σημεῖον μόνον ἐπεκαλέσθη εἰς τὸ ἐνεργητικόν της, ὅτι διέθεσε 200 ἑκατομμύρια δρ. ὑπὲρ τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων ἀνεξαρτήτως τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Ἐξ αὐτῶν ὅμως τὰ 120 ἑκατομμύρια τὰ εὗρεν ἀπὸ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ἥτις εἶχε κλείσει τὴν συμφωνίαν περὶ παροχῆς τοῦ ποσοῦ τούτου μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ἀνέφερεν ὡς ἔργον αὐτῆς ὅτι θέλει διευθετήσει διὰ συμφωνίας τὸ ζήτημα τῆς πρὸ πολλοῦ συντελεσθείσης ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων εἰς τὴν περιοχὴν τῆς Δυτικῆς Θράκης. Καὶ ἡ διευθέτησις αὕτη ἤρχισεν ἐπὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Πρόκειται περὶ τακτοποιήσεως ἐχούσης χαρακτῆρα διεθνῆ, ἄσχετον πρὸς πᾶσαν κυβερνητικὴν πρόνοιαν περὶ ἐγκαταστάσεως.

§58Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἁπλῶς ἔθιξε τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, δηλώσας ὅτι ἐντὸς δύο ἡμερῶν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος θὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν, τὸ ζήτημα δὲ τῆς ἀναβολῆς δὲν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπετέλεσε μέλημα τῆς Κυβερνήσεως μονομερές, εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπεφασίσθη ἐκ μέρους ὅλων τῶν ἐνδιαφερομένων, ἑπομένως δὲν συζητεῖται σήμερον. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς Θράκης, τοῦτο ἐλύθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας· πρόκειται περὶ ἀποφάσεως τῆς Κυβερνήσεώς σας, ἐπικυρούσης πρᾶξιν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, διὰ τῆς ὁποίας ἀπεφασίζετο ἡ ἄμεσος ἐκτόπισις 40.000 προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ ἐκ τῆς Δυτικῆς Θράκης.

§59Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι ἀνακριβὲς τοῦτο. Ἐὰν θέλητε νὰ λάβητε πληροφορίας, σᾶς δίδω ταύτας. Ἡμεῖς ἠρχίσαμεν τότε διαπραγματεύσεις, ὅπως ἐπιτύχωμεν τὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων δι’ ἑκουσίας ἀπαλλοτριώσεως τῶν ὀθωμανικῶν κτημάτων ἐν Δυτικῇ Θράκῃ, ἐξηκολούθουν δὲ αὗται ὅταν ἡ Κυβέρνησις παρῃτήθη.

§60Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀναλάβετε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκδιώξητε ἀπὸ τὴν Θράκην 40.000 προσφύγων.

§61Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἀνελάβομεν καμμίαν ὑποχρέωσιν. Ἠρχίσαμεν νὰ κάμωμεν διαπραγματεύσεως περὶ ἑκουσίας ἀπαλλοτριώσεως τῶν κτημάτων Δυτικῆς Θράκης. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, παρακαλῶ.

§63Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἷς τῶν πληρεξουσίων, κ. Πρόεδρε, μετεχειρίσθη ἐναντίον ἑτέρου ὕβριν, τὴν ὁποίαν δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀφήσητε ἄνευ ἀνακλήσεως. (Θόρυβος).

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10′ λεπτὰ. (Ὥρᾳ 9 μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 9.10′ μ.μ.).

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. (Πολλοὶ πληρεξούσιοι ζητοῦσι τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἐπεισοδίου).

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε νὰ ζητηθοῦν ἐξηγήσεις. Εἶναι παρὼν ὁ πληρεξούσιος Τριχωνίας κ. Ἀκρίδας; Κύριε Ἀκρίδα, θὰ δώσητε ἐξηγήσεις ἐπὶ τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους, ὡς ἔμαθον, διότι δὲν τοὺς ἤκουσα, εἴπετε. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, νὰ καθίσητε ὅλοι, ἀκριβῶς διὰ νὰ μὴ προκαλῶνται θόρυβος καὶ ἐπεισόδια.

§67Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, λυποῦμαι πολὺ διότι ἓν ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν προηγουμένως καὶ τοῦ ὁποίου ἀφορμὴ ἤμην ἐγώ, καὶ τὸ ἀναγνωρίζω, μὲ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα. Δὲν ἠννόουν διὰ τῶν φράσεων, τὰς ὁποίας εἶπον, νὰ θίξω οὐδὲ ἀτομικῶς οὐδὲ ὁμαδικῶς κανένα.

§68ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀλλά;

§69Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι ἔχομεν τὰ ἐλαττώματά μας, ἐγὼ δὲ μάλιστα ἔχω πολλά, μεταξὺ δὲ αὐτῶν εἶναι ὅτι εἶμαι καὶ νευρασθενής. Σᾶς βεβαιῶ δὲ ὅτι εἰς στιγμὴν μιᾶς νευρικῆς ταραχῆς εἶπον ἴσως φράσεις, τὰς ὁποίας καλὰ–καλὰ δὲν ἐνθυμοῦμαι, τὰς ὁποίας ἀνακαλῶ καὶ διὰ τὰς ὁποίας ζητῶ συγγνώμην. Ὑπῆρξα πάντοτε ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔδειξαν εὐλάβειαν πρὸς τὸ Κοινοβούλιον.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ ἐξηγήσεις εἶναι πλήρεις. Παρακαλῶ καὶ πάλιν τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ λάβωσι τὰς θέσεις των. Ὁ κ. Καφαντάρης παρακαλεῖται νὰ ἐξακολουθήσῃ.

§71Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Πρὶν ἢ προχωρήσω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὀφείλω νὰ παράσχω ἐξηγήσεις τινὰς ἐπὶ τῆς διακοπῆς τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ, διευκρινιζούσας ζήτημα, διὰ τὸ ὁποῖον ἔγινεν ἀπόπειρα ἐκμεταλλεύσεως ἀναξία τῶν ὑπουργικῶν ἑδωλίων.

§72Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διαμαρτύρομαι.

§73Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀξιωτάτη ὑπῆρξεν. Εἶναι σοβαρώτατον τὸ ζήτημα.

§74Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Διὰ τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης ἐξῃρέθησαν τῆς ἀνταλλαγῆς ἡ περιοχὴ τῆς Δυτικῆς Θράκης διὰ τοὺς Μουσουλμάνους καὶ ἡ περιοχὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως διὰ τοὺς Ἕλληνας. Πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συνθήκης, ἴσως δὲ καὶ μετ’ αὐτήν, εἶχεν ἐγκατασταθῆ μέγας ἀριθμὸς προσφύγων εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην, οὗ ἕνεκεν ἠσκοῦντο καθ’ ἡμέραν πιέσεις ἐκ μέρους τῆς Ὀθωμανικῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐκκένωσιν ἐπὶ ἀπειλῇ ἀντιποίνων διὰ τῆς ἐξώσεως τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ διὰ τῆς κατακρατήσεως τῶν περιουσιῶν τῶν Ἑλλήνων τὴν καταγωγὴν πολιτῶν. Αἱ πιέσεις αὗται εἶχον φθάσει εἰς τὸ κατακόρυφον κατὰ τὸν παρελθόντα Φεβρουάριον. Ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν τότε ἐχάραξε διττὴν πολιτικὴν πρὸς ἀποτροπὴν τοῦ ἐπαπειλουμένου κινδύνου. Ἀφ’ ἑνὸς ἤρξατο διαπραγματεύσεων συντονωτάτων πρὸς ἑκουσίαν ἐξαγορὰν τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων διὰ τὴν παραμονὴν τῶν ἐγκατεστημένων εἰς τὴν περιοχὴν ταύτην προσφύγων καὶ ἐξ ἄλλου ὅπως χαλαρώσῃ πλήρως τὰς Ὀθωμανικὰς πιέσεις ἔδωκεν ἐντολὴν πρὸς βαθμιαίαν ἐκκένωσιν, ἥτις θὰ διήρκει μέχρι τοῦ προσεχοῦς Σεπτεμβρίου, ἡ δὲ ἔναρξις αὐτῆς ἤθελε γίνει διὰ τῶν Ἀρμενίων καὶ Κιρκασίων, τῶν ὁποίων ἡ ἀπομάκρυνσις ἐκ Δυτικῆς Θράκης ἐπεβάλλετο καὶ ἐκ λόγων δημοσίας τάξεως. Αὐτή, καθ’ ἃ ἐνθυμοῦμαι, ὑπῆρξεν ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως ἡμῶν κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμήν, ἐνέργεια, ἥτις δὲν ἀπέβλεπε προφανῶς διὰ πάντα καλῆς πίστεως συζητητὴν εἰς τὴν ἐκτόπισιν τῶν προσφύγων, ἀλλ’ ἔδιδε τὸν καιρὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὰς διαπραγματεύσεις αὑτῆς διὰ τὴν ἑκουσίαν ἐκποίησιν τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων καὶ τὴν μονιμοποίησιν τῶν προσφύγων εἰς τὴν Θράκην καὶ ἀπεσόβει νέας προσφυγικὰς καταστροφὰς διὰ τῆς ἐξώσεως 200 καὶ πλέον χιλιάδων Ἑλλήνων ἐκ Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῆς κατακρατήσεως τῶν περιουσιῶν αὐτῶν, διὰ τῆς ἐπισσωρεύσεως δηλ....

§75Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀναγκάζομαι νὰ δηλώσω τὰ ἑξῆς: Ὅτε τετραμελὴς Ἐπιτροπὴ μεταβᾶσα παρὰ τῷ Ὑπουργῷ τῆς Γεωργίας κ. Μυλωνᾷ ἐπὶ τῇ βάσει τηλεγραφήματος ληφθέντος ἐκ μέρους τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Θράκης, εἰς τοὺς ὁποίους περιῆλθεν εἰς γνῶσιν τὸ σχετικὸν τηλεγράφημα πρὸς τὴν Γεν. Διοίκησιν, διὰ τοῦ ὁποίου διετάσσετο ἡ ἐκτόπισις ὄχι μόνον Ἀρμενίων καὶ Κιρκασίων, ἀλλὰ καὶ 40.000 Ἑλληνικοῦ ἀγνώστου πληθυσμοῦ, διεμαρτυρήθην διὰ τὴν ἀπόφασιν αὐτὴν πρὸς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας κ. Μυλωνᾶν. Ἐπικαλοῦμαι τὴν εἰλικρίνειαν τοῦ κ. Μυλωνᾶ προκειμένου περὶ αὐτοῦ, διότι κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας καθ’ ἃς ἀνέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διεπίστωσα ἦτο τὸ ἑξῆς: Ἡ σχετικὴ διαταγὴ εἶχεν ἐκδοθῆ ἐκ μέρους τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ καὶ νῦν ἀγορεύοντος κ. συναδέλφου εἰς τὸν τότε Γεν. Διοικητὴν νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ἀποφάσεως, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβεν ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπή, προκειμένου περὶ ἀποχωρήσεως ἐκ τῆς Θράκης οὐχὶ μόνον Ἀρμενίων καὶ Κιρκασίων, ἀλλὰ 40,000 Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ. Τὸ σχετικὸν ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἀπηυθύνθη ἐκ μέρους τοῦ κ. συναδέλφου πρὸς τὸν Γεν. Διοικητὴν Θράκης, ἔχω εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Συνελεύσεως. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ εἴπω ἐπιπροσθέτως προκειμένου περὶ τῆς ἐξαγορᾶς τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων εἶναι τὸ ἑξῆς: Ὅταν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀνέλαβε νὰ ὑπογράψῃ σύμβασιν ἐξασφαλίσεως δανείου 50 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα δὲν εἶχεν οὐδεμίαν γνῶσιν τῶν γενομένων ἐκ μέρους τῆς τότε Κυβερνήσεως διαβημάτων πρὸς σύναψιν δανείου.

§76Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν χρήζουν ἀπαντήσεως οἱ λόγοι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ.

§77Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Ἐγὼ γνωρίζω τοῦτο: Ὅτι, ὅταν ἐπέστρεψεν ὁ κ. Παπᾶς, ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς ἐξ Ἀγκύρας, μὲ ἐπεσκέφθη καὶ μοὶ εἶπεν ὅτι ἐλπίζει κατόπιν τῶν διαπραγματεύσεων, τὰς ὁποίας διεξήγαγεν ἐν Ἀγκύρᾳ, νὰ ἐλαττώσῃ τὸ ποσοστὸν τῶν Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ μεταφερθῶσιν ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Θράκην συμφώνως μὲ τὴν Συνθήκην.

§78Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὑπάρχει ἀπόφασις τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς.

§79Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Αὐτὰ εἶπεν ὁ κ. Παπᾶς.

§80Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, πιστεύσατε ὅτι δὲν ἔχουσιν ὅλα αὐτὰ ἀνάγκην λεπτομεροῦς ἀναπτύξεως. Ἐπρόκειτο περὶ ἐκτελέσεως ὅρου Συνθήκης, ὄχι ἁπλῶς ὑποχρεωτικοῦ διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ πρὸς κύρωσιν τοῦ ὁποίου ἡ Μουσουλμανικὴ Κυβέρνησις διέθετε μέσα πιέσεως τοιαῦτα, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ὑποκύψῃ τὸ Κράτος ἡμῶν εἰς τὰς ἀξιώσεις αὐτῆς. Τὸ ἔγγραφόν μας ἔχει τὸν τυπικὸν χαρακτῆρα μέτρου, τὸ ὁποῖον εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ λάβωμεν ἐκ τῶν ὅρων τῆς Συνθήκης καὶ διὰ τοῦτο ἐπελήφθημεν παραλλήλως συντόνων ἐνεργειῶν, ὅπως δι’ ἐξαγορᾶς τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων ἀποτρέψωμεν ὁριστικῶς τὴν ἐκτόπισιν τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Δ. Θράκης. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν εἶχε τὸ διάβημα, σκοποῦν τὴν πρόληψιν ἀντιποίνων ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας, καὶ τὴν μόνιμον ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων εἰς τὸ διαμέρισμα τῆς Δ. Θράκης. Εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξηγηθῇ, δὲν θέλω νὰ εἴπω ἡ ἀκηδία τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἀπραξία αὐτῆς ἐπὶ τρίμηνον ὁλόκληρον, καθ’ ὃ δὲν κατώρθωσε νὰ σημειώσῃ οὔτε ἓν βῆμα προόδου.

§81Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐχρειάσθησαν ἐπίπονοι διαπραγματεύσεις διὰ νὰ ἐπέλθῃ συμφωνία πρὸς ἑκουσίαν ἐξαγορὰν τῶν κτημάτων τῆς Δ. Θράκης.

§82Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν σημαίνει. Ἀποτελεῖ ἐν πάσῃ περιπτώσει τμῆμα, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ μέρος τοῦ προγράμματος τοῦ προσφυγικοῦ.

§83Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Διαπραγματεύσεις ἐπίμονοι.

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τί ἐπίμονοι διαπραγματεύσεις; Ἐπρόκειτο νὰ προβῶμεν εἰς ἑκουσίαν ἐξαγοράν.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἀπάντησίς σας ἀποδεικνύει ὅτι δὲν γνωρίζετε τὸ ζήτημα, διότι δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἑκουσίας μόνον διαπραγματεύσεως, ἀλλὰ καὶ περὶ συγκαταθέσεως τῆς Κυβερνήσεως.

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐλέγχω τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἀπουσίαν προσφυγικῆς κατευθύνσεως καὶ διότι οὐδεμίαν πρᾶξιν μερίμνης ἐσημείωσεν ὑπὲρ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Δὲν ἐφαντάσθην ποτέ... (Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, ἐγερθεὶς τῆς θέσεώς του, καταθέτει εἰς τὸ Προεδρεῖον ἔγγραφον).

§87ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ἀναγνωσθῇ.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γραμματεὺς θὰ τὸ ἀναγνώσῃ. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἔγγραφον).

§89Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὀφείλω, κύριοι, χάριτας καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, ὅστις προσκομίσας τὸ ἔγγραφον καὶ σκηνοθετήσας τὴν ἀνάγνωσιν αὐτοῦ κατὰ τρόπον θεατρικὸν ἐδημιούργησεν οἵαν ἐδημιούργησεν εἰς βάρος αὐτοῦ ἐντύπωσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν, πιστοποιήσας δύο τινά: Ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν ἀπόλυτον εἰλικρίνειαν τῶν ἰδικῶν μου δηλώσεων, καὶ ἀφ’ ἑτέρου, διὰ δευτέραν ἤδη φορὰν σήμερον, τὴν φιλαλήθειαν τῶν κυβερνητικῶν χειλέων. (Χειροκροτήματα). Δὲν δύναται ν’ ἀπορῇ τις σήμερον, κατόπιν τῆς τριμήνου ταύτης ἀπραξίας, διὰ τὴν ἐπιτεινομένην ὁσημέραι ἀγανάκτησιν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, διὰ τὴν ἀληθῶς οἰκτρὰν διάψευσιν τῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας ἐστήριξεν ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Καὶ εἶναι ἡ ἀγανάκτησις αὕτη καὶ ἡ δυσθυμία τῶν προσφύγων εἷς πρόσθετος λόγος εἰς τὴν ἐν γένει δυσφορίαν, τὴν προερχομένην ἐκ μέρους τῆς δημοσίας γνώμης. Ἔρχομαι ἤδη νὰ ἐξετάσω δι’ ὀλίγων καὶ πάλιν ποία ὑπῆρξεν ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν ἐργατικῶν ζητημάτων. Δὲν εἶναι, κύριοι, ἡ ἀγάπη καὶ ἡ στοργὴ πρὸς τὰς ἀπόρους τάξεις, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὸν ψόγον τῆς Κυβερνήσεως. Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι παρακαθήμεθα εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ὑστερεῖ εἰς αἰσθήματα στοργῆς πρὸς τὰς ἐργαζομένας τάξεις. Δύναμαι δὲ νὰ καυχηθῶ ὅτι δὲν παρῆλθεν εὐκαιρία, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ ἡμεῖς νὰ μὴ ἐπιδείξωμεν τὴν βαθυτέραν συμπάθειάν μας. Δὲν εἶναι ὁ φιλεργατισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις διαθέτει δυσμενῶς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Εἶναι καὶ ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἡ νοσηρὰ αὐτῆς παθητικότης, ἡ ὁποία ἐπισωρεύει συμφορὰς ἐπὶ συμφορῶν εἰς τὴν Κοινωνίαν καὶ ἐδημιούργησεν ἤδη ἑστίας σοβαρῶν ἀνησυχιῶν. Ἐνθυμεῖσθε ὅτε ἐξερράγη ἡ ναυτεργατικὴ ἀπεργία καὶ δὲν ἐχρειάζετο εἰμὴ μελέτη σύντονος τοῦ ζητήματος καὶ ταχεῖα ἀπόφασις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τεθῇ τέρμα καὶ ἐπέλθῃ ἡ λύσις ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἀναποφάσιστος καὶ ἀμφιρρέπουσα, μὴ γνωρίζουσα πρὸς ποῖον ν’ ἀποκλίνῃ, συνετέλεσε πρὸ παντὸς νὰ ἐπεκταθῇ ἡ ναυτεργατικὴ ἀπεργία εἰς μίαν καθολικωτέραν κίνησιν, ἀπειλοῦσαν ἀληθῆ κοινωνικὴν κρίσιν. Δὲν εἶναι λοιπόν, κύριοι, ὁ φιλεργατισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις προκαλεῖ τὰς ἀνησυχίας τῆς Κοινωνίας, ἀλλ’ ἡ ἀβουλία αὐτῆς. Ἐλέχθη ὅτι ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως καὶ οἱ λόγοι τοῦ Προέδρου αὐτῆς παρεξηγήθησαν. Ἡ παρεξήγησις ἀποδεικνύει ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁμιλῶν, δὲν εἶχε τὴν σαφήνειαν τὴν ἐπιβαλλομένην ἐπὶ ζητημάτων ὁμοίας φύσεως καὶ ἐγέννησε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑποθάλπει τὰς ἀνατρεπτικὰς τάσεις μιᾶς ἐλαχίστης τοῦ λαοῦ μερίδος. Καὶ ἦτο φυσικόν, κατόπιν τούτου, νὰ ἴδωμεν τὰς διαλυτικὰς ἐνεργείας ἐπεκτεινομένας ἐκεῖ, ὅπου δι’ ὅλων τῶν προσπαθειῶν ἡμῶν θὰ ἔπρεπε νὰ καταστήσωμεν ἀδύνατον τὴν διείσδυσιν τοιούτων ἰδεῶν. Εἴδομεν ἐπεκτειναμένας αὐτὰς ἐντὸς τῶν κόλπων τοῦ στρατεύματος καὶ προκαλούσας ἀληθῆ στάσιν εἰς αὐτὴν τὴν πρωτεύουσαν. Ἐζήτησα πρὸ ὀλίγου ὅλα τὰ ἀναγκαῖα στοιχεῖα, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θὰ κρίνῃ ἡ Συνέλευσις. Ὅ,τι συμβαίνει ἐν τούτοις εἶναι φανερὸν ὅτι βαρύνει ἐξ ὁλοκλήρου τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θὰ ἀναγκασθῇ αὕτη νὰ δειχθῇ ὅσον πρέπει αὐστηρὰ ἀπέναντι ἐκείνων, οἵτινες ἔγιναν ἐπιλήσμονες τῶν πρὸς τὴν Πατρίδα ὑποχρεώσεών των. Πλήττουσα οὐχ ἧττον ἡ Κυβέρνησις τοὺς ταραξίας θὰ αἰσθανθῇ καὶ αὕτη ὀδυνηροὺς ψυχικοὺς νυγμούς, διότι διὰ τῆς ἰδίας της ἀβελτηρίας ἔγινε παραίτιος νὰ δημιουργηθοῦν θύματα ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης.

§90Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποία εἶναι ἡ φράσις διὰ τῆς ὁποίας ἐπεδίωξα τὸν μπολσεβικισμόν;

§91Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι ἡ φράσις, ἡ ὁποία ἐλέχθη πρὸς μίαν Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία παρουσιάσθη πρὸς ὑμᾶς, ἐκπροσωποῦσα τὰς ἀστικὰς τάξεις τῶν ἰδιοκτητῶν. Ἡ φράσις εἶναι ὅτι ἡ ἰδιοκτησία δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν δι’ ὑμᾶς, τὴν διαψεύδετε δὲ μόλις σήμερον.

§92Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Τίνα σχέσιν ἔχει αὐτὴ ἡ παρεξήγησις μὲ τὴν ἐπιθυμίαν τὴν ἀδικαιολόγητον μιᾶς κλάσσεως τοῦ Στρατοῦ νὰ ἀπολυθῇ ἐνωρίτερον;

§93Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Αὐτὴν ἔχει τὴν σχέσιν, ὅτι ἡ ἀπροσεξία σας ἔπεισε τὰ διαλυτικὰ στοιχεῖα ὅτι ἀποκλίνετε ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν των· καὶ ἐνίσχυσε τὰς ὑπονομευτικὰς τοῦ Στρατοῦ διαθέσεις. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἤλπισα ὅτι, κατόπιν τῆς ἐκραγείσης μερικῆς Ὑπουργικῆς κρίσεως, ἡ Κυβέρνησις, ἀνακύπτουσα ἀπὸ τὸν λήθαργον, ἤθελε διακρίνει τὸν δρόμον τὸν ἐπικίνδυνον, εἰς τὸν ὁποῖον εἰσῆλθε, συμπαρασύρουσα ἀτυχῶς μεθ’ ἑαυτῆς, ὄχι μόνον τὴν Δημοκρατικὴν μερίδα τῆς Κοινωνίας, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρον τὴν Χώραν. Δὲν ἐβράδυνα, ἀληθῶς, νὰ πεισθῶ ὅτι ἠπατήθην. Ἀντί, συναισθανομένη ἡ Κυβέρνησις τὸ ἀδιέξοδον καὶ θέτουσα κατὰ μέρος τὴν φιλαρχίαν της, νὰ ἀποδεχθῇ προτάσεις, αἵτινες ἤθελον ἀποκαταστήσει τὴν γενικὴν ἁρμονίαν, δὲν ἠσχολήθη αὕτη εἰς τίποτε ἄλλο, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ περιφέρῃ τὸν δίσκον τῆς ἐπαιτείας, προσφέρουσα τὸ Ὑπουργικὸν ἀξίωμα πρὸς ἄγραν φίλων καὶ ἐνίσχυσιν τῶν κομματικῶν της δυνάμεων. Ἀπέτυχον αἱ προσπάθειαί της, διότι καὶ ἀπεδείχθη ὅτι ὁ πολιτικὸς κόσμος δὲν εἶναι τόσον εὐάλωτος, ὅσον ἐφαντάσθη ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα). Ὅταν πρὸ ὀλίγου διεβεβαίωνε τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἠθέλησε νὰ καταρτίσῃ Κυβέρνησιν γενικωτέρου συνασπισμοῦ, ἀπέκρυψεν ἐξ αὑτῆς ὅτι αἱ προσπάθειαι αὐτοῦ δὲν ἐστρέφοντο εἰς συνεννόησιν μετὰ τῶν συντεταγμένων κομμάτων, ἀλλ’ ἀφεώρων εἰς τὴν ἀπόσπασιν μεμονωμένων φίλων μὲ τὸ δέλεαρ τοῦ Ὑπουργικοῦ χαρτοφυλακίου.

§94Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἀνακριβὲς καὶ αὐτό.

§95Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς δὲν ἐπράξατε τίποτε ἄλλο, εἰμὴ νὰ προσέρχησθε ἀπὸ οἰκίας εἰς οἰκίαν, προσφέροντες τὰ Ὑπουργικὰ χαρτοφυλάκια. (Χειροκροτήματα).

§96Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν συνάδελφον κ. Μιχαλακόπουλον, τὸν ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφον κ. Γονατᾶν καὶ τὸν ἐξ Ἠλείας συνάδελφον κ. Γόντικαν νὰ δηλώσουν, ἂν δὲν ἔκαμα προτάσεις γενικωτέρας συνεργασίας ἐν τῇ Κυβερνήσει.

§97Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀφείλω νὰ δηλώσω, ὡς καὶ διὰ τοῦ Τύπου ἐδήλωσα, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐζήτησε τὴν σύμπραξιν τῆς ὁμάδος, ἡ ὁποία μοῦ κάμνει τὴν τιμὴν νὰ συνεργάζηται μετ’ ἐμοῦ· τοῦ ἀπήντησα ὅτι ἐγὼ δὲν ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ὑποδείξω, ἀλλ’ ὅτι ἠδύνατο ὁ ἴδιος, ἐὰν ἐνόμιζεν ὅτι πληρεξούσιοι ἀνήκοντες εἰς διαφόρους πολιτικὰς ἀποχρώσεις δύνανται νὰ τῷ εἶναι χρήσιμοι εἰς τὸ ἔργον του, νὰ ἀποταθῇ ἀπ’ εὐθείας εἰς αὐτούς.

§98Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Καὶ σήμερον δὲν σᾶς ἔκαμα πρότασιν πολὺ εὐρυτέραν;

§99Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Καὶ ἐγὼ ὀφείλω νὰ ἐπιβεβαιώσω τὴν ἀκρίβειαν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§100Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Προκαλούμενος λέγω τὰ ἑξῆς: Μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἔλθω εἰς ἐπανειλημμένας συνεννοήσεις. Ἡ τελευταία ἀφεώρα σύμπραξιν ὁμάδος, ἀλλ’ ὑπὸ ὅρους ὄχι κομματικούς, ἀλλὰ προγραμματικούς, τοὺς ὁποίους δὲν ἐνέκρινα.

§101Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ σύμπραξις τοῦ ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ ἐκ Πατρῶν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως χρονολογεῖται, ὑποθέτω, ἀπὸ χρόνου μακροῦ· καὶ δὲν ἐσκέφθη βεβαίως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ν’ ἀποσπάσῃ φίλους τοῦ ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ ἐκ Πατρῶν. Ἐξ ἴσου ἐπίσης εἶναι γνωστὴ ἡ ὑποστήριξις τῆς Ἐπαναστατικῆς Ὁμάδος, καὶ ὅταν ἔλεγον ὅτι περιέφερε τὸν δίσκον πρὸς ἄγραν φίλων ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως γνωρίζει κάλλιστα τί ἠννόουν καὶ περὶ ποίων ὡμίλουν.

§102Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρέπει νὰ μάθωμεν καὶ ἡμεῖς εἰς ποίους ἀπετάθη.

§103Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὔτε εἰς ἕνα οὔτε εἰς δύο, εἰς πλείστους. Θέλετε νὰ μάθητε τίνας; Καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον πολιτευτὴν ἐξ Ἀττικῆς κ. Μυλωνᾶν, εἰς τὸν ἀξιότιμον πολιτευτὴν ἐκ Βόλου κ. Σπυρίδην, εἰς τὸν ἀξιότιμον πολιτευτὴν ἐξ Ἠλείας κ. Γόντικαν, εἰς τὸν κ. Μπότσαρην, εἰς πάντας ἀπηυθύνθη ἐναλλάξ.

§104Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές· εἰς οὐδένα ἔθεσα ὡς ὅρον νὰ γίνῃ φίλος τῆς Κυβερνήσεως. Ἐξ ἄλλου ὁ κ. Γόντικας πρὸ ὀλίγου ἐβεβαίωσε τοῦτο.

§105Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ σᾶς ὁμιλήσω περὶ αὐτοῦ ἀμέσως. Εἶναι ἀκόμη βαρυτέρα ἡ εὐθύνη ὑμῶν, ἂν τὴν προσφορὰν τῶν χαρτοφυλακίων ἔχετε συνοδεύσει διὰ τῆς διαβεβαιώσεως ὅτι οἱ προσχωροῦντες εἰς ὑμᾶς ἦτο δυνατὸν νὰ διατηρήσουν ἀκεραίαν τὴν πολιτικήν των θέσιν εἰς ἀποχρώσεις διισταμένας ῥιζικῶς πρὸς τὸ πρόγραμμα ὑμῶν.

§106Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐλησμονήσατε, κ. συνάδελφε, ὅτι, ὅταν ὁ κ. Τσουδερὸς μετέσχε τῆς Κυβερνήσεως, ἐκάματε δήλωσιν καὶ εἴπατε ὅτι ἐξακολουθεῖ νὰ μένῃ φίλος σας.

§107Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶπον ὅτι οὔτε τὸν προέτρεψα οὔτε τὸν ἀπέτρεψα νὰ ἀναλάβῃ τὸ προσφερόμενον ἀξίωμα. Ὁ κ. Τσουδερὸς ἐδήλωσεν ὅτι διατηρεῖ τὴν κομματικήν του θέσιν.

§108Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Φθάνει αὐτό, ὑποθέτω.

§109Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο ποσῶς. Εἶναι ἀδύνατον νὰ φαντασθῇ τις ὅτι πολιτευταὶ συμμετέχοντες εἰς τὰς εὐθύνας μιᾶς Κυβερνήσεως, εὐθύνας δὲ βαρυτάτας, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐν ταὐτῷ νὰ ἀποτελοῦν μέλη ὁμάδων, αἱ ὁποῖαι ἀνήκουν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Ἡ πρότασις ὑμῶν ἄλλον δὲν εἶχε σκοπὸν εἰμὴ ὅπως διευκολύνῃ τὴν προσχώρησιν ἐπὶ τῇ βάσει πάντοτε τῆς προσφορᾶς τῶν χαρτοφυλακίων.

§110Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Θὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§111Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπρότεινα ἐγὼ ἅμα τῇ ἐκρήξει τῆς πολιτικῆς κρίσεως, ὅτι αἱ σημεριναὶ περιστάσεις μίαν ἐνδεικνύουν λύσιν. Ποίαν; Τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως γενικῆς συνεννοήσεως, διότι ἐθεώρουν ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες θέλουν νὰ ἐφαρμόσουν εἰς περιστάσεις ὅλως ἐξαιρετικάς, ὡς αἱ σημεριναί, τὰς μεθόδους τὰς συνήθεις εἰς τὰς ὁμαλὰς τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀνταγωνισμῶν περιστάσεις, πλανῶνται δεινῶς. Ὀφείλουν αἱ πολιτικαὶ ἀποχρώσεις νὰ βασίζωνται ἐπὶ ἰδίων προγραμμάτων, ἀλλ’ οὐδεὶς εἶναι δυνατὸν σήμερον νὰ λησμονῇ ὅτι ὑπεράνω τῶν λεπτομερειῶν προέχει ἡ ἀνάγκη νὰ θέσωμεν ἀσφαλῆ τὰ ἐρείσματα τοῦ νέου πολιτεύματος, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ πράξωμεν τοῦτο, ἐφόσον κατατριβόμεθα εἰς ἕνα ἀγῶνα ἀμοιβαίας φθορᾶς.

§112Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Σεῖς οἱ Ἀρχηγοὶ πταίετε δι’ αὐτό.

§113Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ τῆς κοινῆς συνεργασίας, ἀπηλλαγμένη κομματικῶν ὑποχρεώσεων καὶ ἀδυναμιῶν, ἠδύνατο θαρραλέως νὰ προβῇ εἰς ῥιζικὰς οἰκονομίας καὶ νὰ μελετήσῃ, ἔξω πάσης κομματικῆς προκαταλήψεως, τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα καὶ νὰ καταστρώσῃ ἐπ’ αὐτοῦ πρόγραμμα ἑνιαῖον, νὰ διενεργήσῃ ἐν ἑνιαίῳ μετώπῳ τὰς ἐκλογὰς τῶν Τοπικῶν καὶ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, τῶν ὁποίων ἡ ἔκβασις θὰ ἐβάρυνεν ἐπὶ τῆς Δημοσίας Γνώμης, καὶ νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ταχίστην σύνταξιν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ τὸ ἔργον τοῦτο, ἀρκετὸν διὰ μίαν Κυβέρνησιν, θὰ ἀπετέλει τίτλον τιμῆς δι’ αὐτήν, διὰ τὴν Συνέλευσιν. Ὅταν πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐβεβαίου ὅτι ἡ ἵδρυσις τοῦ δευτέρου Σώματος διὰ τοῦ συστήματος τοῦ παρ’ αὐτοῦ προταθέντος ἀποτελεῖ μέρος τοῦ συμφιλιωτικοῦ του προγράμματος, δὲν ἀπεκάλυψε τὴν πραγματικὴν καὶ μυχίαν του πρόθεσιν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐπὶ προσωπικῶν συνδυασμῶν νὰ βασισθῇ ἡ ἀποκατάστασις τῆς ἐσωτερικῆς γαλήνης, οὐδ’ ἡ διεκπεραίωσις τοιούτων σχεδίων, τῶν ὁποίων εὐνόητος εἶναι ὁ σκοπός, ἀποτελεῖ ἔργον τῆς Συνελεύσεως.

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐλησμονήσατε ὅτι τὸ σχέδιον αὐτὸ τὸ ἐπρότεινα καὶ εἰς σᾶς καὶ εἰς τὸν κ. Βενιζέλον καὶ σεῖς κατ’ ἀρχὴν τὸ εἴχετε δεχθῆ.

§115Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὐδέποτε τὸ ἐδέχθην κατ’ ἀρχήν. Εἶπον τοῦτο σαφέστατα: Εἶναι ἀδύνατον νὰ δεχθῶ τὴν συγκρότησιν ἑνὸς ἐκ τῶν δύο κλάδων τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας κατὰ τὸν τεχνητὸν καὶ ἐπίπλαστον τοῦτον τρόπον προσέθεσα μόνον ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ὁλόκληρος ὁ ἀντίπαλος κόσμος ἤθελε προσχωρήσει πρὸς τὴν ἀντίληψιν ταύτην, ἤμην ὑπόχρεος νὰ ὑποταχθῶ εἰς τὴν γενικὴν ταύτην γνώμην καὶ νὰ ἀποδεχθῶ μίαν ἀνωμαλίαν, ἀλλ’ ὑπ’ αὐτὸν καὶ μόνον τὸν ὅρον.

§116Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ μνήμη σας....

§117Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν μὲ ἀπατᾷ. Οὐδέποτε ἐξῆλθε τῶν χειλέων μου ἀνακρίβεια.

§118Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ ἐκ προθέσεως ἀνακριβείας. Ἡ ἀντίρρησις τὴν ὁποίαν ἐφέρατε ἦτο ὅτι, ἂν ἕξ μῆνας μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς Βουλῆς ἐγίνοντο ἐκλογαὶ Γερουσίας, ἀπεδέχεσθε τὸ πρόγραμμα.

§119Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶχε λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινα, εὐρεῖαν ἐνώπιόν της ἀποστολήν. Ποῖον ὅμως εἶναι τὸ πρόσκομμα, τὸ ὁποῖον ὀρθοῦται εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἑνώσεως; Ἕν καὶ μόνον: ἡ φιλαρχία· τίποτε πέρα τούτου. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὀρθουμένη ἡ Κυβέρνησις, ὅπως πάσῃ δυνάμει ματαιώσῃ τὸ μόνον ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις μέσον σωτηρίας, ζητεῖ νὰ λάβῃ παρ’ ὑμῶν ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Δὲν θὰ συστήσω ποτὲ εἰς ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ τὴν παράσχητε, διότι εἰς τίποτε ἄλλο δὲν θὰ ἐχρησίμευεν, εἰμὴ εἰς τὴν παράτασιν τῆς ἀγωνίας, εἰς τὸ τέρμα τῆς ὁποίας διακρίνομεν ποῖοι κίνδυνοι ἐμφωλεύουν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπαντῶν εἰς τὸν ἐκ Ροδόπης κ. πληρεξούσιον εἶπεν ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα αὐτοῦ δὲν θὰ ἦσαν ἄξια οὔτε ἐκλογικῆς ὁμηγύρεως. Ὅταν ἐνθυμοῦμαι ἓν ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων ἐκείνων, διὰ τῶν ὁποίων ἠθέλησε νὰ ἀποτρέψῃ τὴν καταδίκην τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν, δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἐπιχειρήματα τοιαῦτα δὲν εἶναι ἄξια οὔτε κἂν ἐκλογικῆς ὁμηγύρεως. Δὲν δύνασθε, εἶπε, νὰ καταψηφίσητε ἡμᾶς, διότι πρὸ ὀλίγων μόλις ἡμερῶν μᾶς περιεβάλατε διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης σας καὶ οὐδὲν ἔκτοτε ἐμεσολάβησε...

§120Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον ἐγὼ αὐτό.

§121Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. ... Καὶ οὐδὲν ἔκτοτε ἐμεσολάβησε γεγονός, δικαιολογοῦν τὴν μεταστροφήν. Καὶ νῦν καθίσταται ἡ εὐθύνη αὐτοῦ βαρυτέρα δι’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε κατηγόρησα αὐτοῦ, ὅτι προεκάλεσε ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἐπὶ ζητήματος, ἐφ’ οὗ οὐδεμία προέκυψε διχογνωμία, ὅπως, ἀλλοιῶν τὴν ἔννοιαν τῆς ψήφου, δημιουργήσῃ σύγχυσιν καὶ παραστήσῃ τὸ ὁμόφωνον τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ ἑνὸς ὡρισμένου ζητήματος ὡς ἔγκρισιν τῆς καθόλου πορείας της. Καὶ ἰδοὺ σήμερον ἐπικαλεῖται τὴν ψῆφον ἐκείνην, ὡς ἠθικὴν τῶν πληρεξουσίων δέσμευσιν. Εἰς μάτην βεβαίως, διότι οὐδεμία ὑφίσταται δέσμευσις, πολὺ δὲ μᾶλλον, ὅταν ἡ Κυβέρνησις εἶναι τὸ μόνον πρόσκομμα πρὸς εὐόδωσιν τῶν κοινῶν. Τὸ καθῆκον ἐπιβάλλει ὅπως διὰ τῆς ψήφου σας ἄρητε ἐκ τοῦ μέσου τὸ πρόσκομμα τοῦτο. (Χειροκροτήματα).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν διὰ τὴν 11ην μ. μ. (Ὥρα 10 μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 11.15′ μ.μ.).

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Κουτούπης.

§124Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὸ βῆμα μὲ φέρει μία συνομιλία, τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν περασμένην Κυριακὴν μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἐκ τῆς ὁποίας ἐξήρτησα μερικὰς ἐλπίδας, τὰς ὁποίας εἶδον διαψευσθείσας, ὅταν παρουσιάσθη ἡ περίπτωσις ἐκείνη τὴν ὁποίαν προεῖδον. Ἂν παρέρχομαι ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ὅπως ἐλέγξω τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δὲν κάμνω τοῦτο λαμβάνων ἀφορμὴν εἴτε ἐκ τῆς παραιτήσεως καὶ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἴτε ἐκ τῆς ὁμιλίας τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ, μὲ τὸν ὁποῖον σχεδὸν οὐδέποτε ἦλθον εἰς πολιτικὴν ὁμιλίαν, ἐκτὸς πρὸ μικροῦ χρόνου δι’ ἀσήμαντόν τι θέμα. Πόσον μοὶ εἶναι λυπηρὸν νὰ ἐλέγξω τὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διὰ τὴν πολιτικήν του δύναται νὰ ἐκτιμήσῃ ὁ καθείς, ὅταν μάθῃ ὅτι μετ’ αὐτοῦ συνδέομαι διὰ πολιτικῆς συνεργασίας ἀπὸ τοῦ 1904, ὅταν ἐγνωρίσθημεν ἐν Γερμανίᾳ, καὶ ὅταν ἐθέσαμεν ἐκεῖ βάσεις μιᾶς πολιτικῆς ἐργασίας, ὅταν θὰ ἐπεστρέφομεν ἐν Ἑλλάδι. Ἡ πολιτικὴ συνεργασία αὐτὴ ἐξηκολούθησεν εἰλικρινής, ἰδεολογική, ἄνευ συμφέροντός τινος, ἐκίνησε μάλιστα τὸν φθόνον καὶ τὴν συκοφαντίαν πολλῶν, ἀλλὰ μὲ τοῦτο αἱ γνῶμαι ἡμῶν δὲν ἐκλονίσθησαν καθόλου. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1909 εὑρίσκει ἐμὲ τότε ἀξιωματικὸν τοῦ Ναυτικοῦ· μοῦ ἔδωκε τὴν εὐκαιρίαν νὰ γίνω μέλος τῆς Διοικούσης τὴν Ἐπανάστασιν Ἐπιτροπῆς καὶ ἡ ἐκτίμησίς μου πρὸς τὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἦτο τοιαύτη, ὥστε ὡς κύριον μέλημα εἶχον, ὅπως πείσω τὴν Ἐπανάστασιν καὶ ὅπως πείσω τὸν τότε ἐκ Κρήτης κληθέντα πρὸς καθοδήγησιν τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅπως μεταξὺ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶναι καὶ ὁ νῦν Πρωθυπουργός. Οὔτε ἔλαβον ἀφορμὴν ἔκτοτε νὰ μειωθῇ ἡ πρὸς αὐτὸν ἐκτίμησίς μου καὶ οἱ κατόπιν ἀγῶνες ηὔξησαν τὴν ἐκτίμησίν μου ταύτην. Δὲν ἀντεπολιτεύθημεν τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων οὔτε τὸν Βενιζέλον, ἀλλὰ δὲν ἐτάχθημεν τυφλοὶ αὐτοῦ ὀπαδοί, ἀκολουθοῦντες αὐτὸν εἰς ὅλας του τὰς μεγάλας ἰδέας καὶ εἰς ὅλας του τὰς πλάνας, ὑπεστηρίξαμεν αὐτὸν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, ἀλλὰ τὸν ἠλέγξαμεν εἰς πολλὰ τῆς ἐσωτερικῆς. Ἡ ἐπέμβασις τοῦ Κωνσταντίνου πρὸς διαφθορὰν τοῦ πολιτεύματος κατὰ τὸ 1915 μᾶς ἔφερεν εἰς τὸν πλευρὸν τοῦ τότε Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων καὶ κατόπιν ἡ Ἐπανάστασις τῆς Θεσσαλονίκης μὲ εὗρε πάλιν μαζί του, ὅπως καὶ τὸ χρονικὸν διάστημα μέχρι τῆς ἥττης του κατὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου, διάστημα κατὰ τὸ ὁποῖον δὲν παρημελήσαμεν νὰ ψέξωμεν τὸν Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων δι’ ὅλα τὰ γνωστά, διὰ τὰ ὁποῖα ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς 1ης Νοεμβρίου. Εἴχομεν κατηγορηθῆ ὅτι ἐπεδιώκαμεν τὴν εἰσαγωγὴν καινῶν δαιμονίων. Καὶ μεταξὺ τῶν καινῶν δαιμονίων ἦσαν καὶ αἱ δημοκρατικαὶ ἡμῶν ἰδέαι, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε ν’ ἀρχίσωσι νὰ γίνωνται ἀσπασταὶ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅταν πλέον ἦτο ἀργά, ὅταν ἡ Δυναστεία εἶχεν ἐκπληρώσει τὸ ἐπονείδιστον αὑτῆς ἔργον καὶ τὸ Ἔθνος εἶχεν ἔλθει εἰς τὸ χεῖλος τοῦ ὀλέθρου. Ἀλλὰ τότε, ἀπὸ τῆς πτώσεως τοῦ Βενιζέλου καὶ ἀπὸ τῆς κατακτήσεως πάσης Ἀρχῆς καὶ πάσης Ἐξουσίας ὑπὸ τοῦ τότε Βασιλέως, ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ θαυμάσω τὴν πίστιν, ἀφοσίωσιν καὶ αὐταπάρνησιν τοῦ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος δὲν ἐδειλίασεν οὐδέποτε, δὲν ἔχασεν οὐδὲ μίαν στιγμὴν τὸ θάρρος του, θάρρος ἀκατάβλητον, τὸ ὁποῖον ἀναμφιβόλως ὑπηρέτησε τὴν ἰδεολογίαν τῆς Δημοκρατίας περισσότερον ἀπὸ ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἦσαν ὑπὲρ αὐτῆς. Ἡ φυλάκισίς του μετὰ τῶν ἀξιοτίμων ἐκείνων ἄλλων, οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν τὸ μανιφέστον, ἦσαν ἐρείσματα ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ ὑπονομεύσεις τῆς Δυναστείας καὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας. Ἀλλ’ ὅταν ἐξερράγη ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 καὶ ἤρχισαν πλέον νὰ γεννῶνται ἐλπίδες ὅτι ὁ ἀγὼν ὁ ἀντιπολιτευτικὸς ἡμῶν ἠδύνατο νὰ τερματισθῇ καὶ ὅτι ἡ Ἐξουσία ἠδύνατο νὰ περιέλθῃ εἰς χεῖρας τινῶν, ἀπὸ τότε ἤρχισε νὰ γεννᾶται εἰς ἐμὲ ὑποψία περὶ ἀποτυχίας τῆς πολιτικῆς τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ. Διότι ἀπὸ τότε ἐσχημάτισα τὴν ἰδέαν ὅτι τὸ αἴσθημα τῆς φιλαρχίας εἶχεν ἀναπτυχθῆ καὶ εἰς αὐτόν. Συνεφωνήσαμεν, ἀληθῶς, ὅπως κανεὶς ἐκ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» μὴ δεχθῇ νὰ συμπεριληφθῇ εἰς Ὑπουργεῖον τῆς Ἐπαναστάσεως, ἀλλ’ ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος οἰκειοποιήθη καὶ τὸν τίτλον τοῦ ἡγέτου τῶν ἐργασιῶν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», εἶχε τὴν ἀξίωσιν νὰ ὑπαγορεύσῃ εἰς τὴν Ἐπανάστασιν τὰς θελήσεις του καὶ νὰ δυσαρεστῆται ὁσάκις δὲν ἐγένοντο δεκταί, θέλων νὰ διευθύνῃ αὐτήν. Ἤρχισεν ἔκτοτε ἡ διαφωνία μας, διαφωνία ὅμως ἡ ὁποία ἐξεδηλοῦτο μόνον εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», εἰς τὰς ὁποίας, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἐφερόμην ἐγὼ διαφωνῶν πρὸς αὐτήν, ἐνῷ ἤμην σύμφωνος τόσον εἰς τὴν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας, ὅσον καὶ εἰς τὴν ἀνατροπὴν τῆς Δυναστείας καὶ τοῦ Βασιλικοῦ θεσμοῦ. Ἀλλὰ δὲν ἤμην καθόλου σύμφωνος εἰς ἄλλα μέτρα, τὰ ὁποῖα ἤθελε νὰ λάβῃ καὶ τὰ ὁποῖα ἐπήγαζον ἀπὸ τὸ αἴσθημα τῆς φιλαρχίας. Ἤμην ἀδιάλλακτος ἐναντίον πάσης ἰδέας χωρισμοῦ μετὰ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, διότι αὐτὸ θὰ ἐπέφερε τὸν χωρισμὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἀλλὰ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸν χωρισμὸν αὐτὸν τὸν ἐπεζήτησεν οὐχὶ πρὸς μικρὰν ζημίαν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Ὅταν δὲ ἐπλησίασεν ἡ στιγμὴ νὰ τερματισθῇ ὁ βίος τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἡ Ἐξουσία νὰ περιέλθῃ εἰς τοὺς πολιτικούς, τότε κατ’ ἐξοχὴν ἤρχισα νὰ διαφωνῶ πρὸς τὸν νῦν κ. Πρωθυπουργόν, διότι ἔβλεπον αὐτὸν νὰ μετέρχηται ὅλας τὰς παλαιὰς μεθόδους πρὸς ἀπόκτησιν τῆς Ἀρχῆς, ἐνῷ ἡ δημοκρατικὴ ἰδεολογία ἤθελε νὰ πολεμήσῃ καὶ τὰς μεθόδους τοῦ παρελθόντος, ὅπως ἐπολέμησε καὶ τοὺς παλαιοκομματικούς. Ἡ ἀσυνεπὴς πολιτικὴ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων καὶ αἱ ἐπαμφοτερίζουσαι ἰδέαι, ὅπως καὶ εἶδός τι ἀφελείας τοῦ διαδόχου αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἔφερε τὸν κ. Παπαναστασίου εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἀρχίσῃ ἡ ἀπογοήτευσις, τὴν ὁποίαν ἐπροξένησεν ὁ σχηματισμὸς τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Ὅλαι αἱ μέθοδοι, τὰς ὁποίας κατελογίζομεν εἰς βάρος τῶν παλαιοκομματικῶν, ἐτέθησαν εἰς ἐνέργειαν. Πρὸ ὀλίγου ὁμιλῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὅτι διὰ τὴν προπαρασκευὴν ἑνὸς προγράμματος, διὰ τὸν σχηματισμὸν ἰδεῶν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ μὴ φέρῃ οὐδὲν εἰς γνῶσιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ μόνος νὰ προβαίνῃ εἰς ἀποφάσεις. Ἐγὼ διαφωνῶ καὶ εἰς τοῦτο, διότι νομίζω ὅτι δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ προβαίνῃ εἰς τίποτε ἐν ἀγνοίᾳ ἐκείνων, μεθ’ ὧν συνειργάζετο, δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ προβαίνῃ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτῶν εἰς τοιαύτας ἐνεργείας, καταστήσας οὕτω κτῆμά του τὰς ἐπιτυχίας τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Καὶ ἔρχομαι εἰς τὰς ἐνεργείας του περὶ συμφιλιώσεως, εἰς τὰς ὁποίας εἴδομεν νὰ ἔρχηται εἰς συνάφειαν μετὰ προσώπων, τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦμεν ἐγκληματίας ἐθνικοὺς καὶ ἐργάτας τῆς ἐθνικῆς προδοσίας. Ἐστήριξε τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως, τὸ ὁποῖον ἠμπορεῖ νὰ πιστεύῃ ὅτι ἐπέτυχεν, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἐπροχώρησεν οὔτε κατὰ ἓν βῆμα, διότι ἡ συμφιλίωσις τότε μόνον θὰ ἐπέλθῃ καὶ τότε μόνον θὰ εἶναι παραδεκτὴ ἀπὸ τοὺς ἀποτελοῦντας τὸν παλαιὸν πολιτικὸν κόσμον, ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παραδώσῃ εἰς αὐτοὺς τὴν Ἀρχὴν καὶ δεχθῇ νὰ τοὺς ὑποστηρίξῃ ἄνευ κἂν σοβαρᾶς ἐναντίον των ἀντιπολιτεύσεως. Ὅλαι ἐκεῖναι αἱ ὑποσχέσεις, εἰς τὰς ὁποίας προέβη, ἀκόμη καὶ ἡ διάλυσις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἡ παραδοχὴ εἰς τὸν Στρατὸν ὅλων τῶν ἀποβληθέντων διὰ διαφόρους λόγους καὶ ὁ ἐπαναδιορισμὸς ὅλων τῶν ὑπαλλήλων, ἓν μέτρον ἀπολύτως ἀντίθετον εἰς τὰς οἰκονομικάς του ἐπαγγελίας, ὅλα, λέγω, αὐτὰ ἦσαν πράξεις αἱ ὁποῖαι, ἐνῷ δὲν προήγαγον καθόλου τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως, ἔφεραν ζημίαν εἰς τὴν Δημοκρατίαν, διότι ὁ κόσμος ἤρχιζε νὰ χάνῃ τὴν πίστιν ἐπὶ τὴν σοβαρότητα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὴν διηύθυνον. Ἐὰν εἰσέλθω εἰς τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ὁποῖα παρηκολούθησε μεθ’ ὑπομονῆς ὁ λαὸς καὶ ἄνευ δυσφορίας, ἀλλὰ πάντοτε μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι τὰ λάθη τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως θὰ ἦταν παροδικά, ἐάν, λέγω, εἰσέλθω εἰς τὰ ἔργα καὶ τὰς πράξεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θὰ ἴδω ὅτι δὲν ἐδικαίωσε καμμίαν ἀπὸ τὰς ἐλπίδας, τὰς ὁποίας ἐστερέωσαν εἰς τὸ πρόσωπόν του, εἰς τὴν μόρφωσίν του, εἰς τὸν χαρακτῆρά του ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τὸν εἶχον Ἀρχηγόν των καὶ οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τὴν προσωπικότητά του ἐστήριξαν μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς Δημοκρατίας, τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Ἀφοῦ ἐκωλυσιέργησεν ἐπὶ 50 ἡμέρας, κρατήσας τὴν Συνέλευσιν μακρὰν τῶν ἔργων της, ὅπως φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως, ἐφάνη διατεθειμένος μίαν ἡμέραν ὅπως καταλογίσῃ εἰς ἕνα πληρεξούσιον, θελήσαντα νὰ εἴπῃ ὀλίγας λέξεις, πνεῦμα κωλυσιεργικόν. Πεντήκοντα ἡμέραι ἀργίας δὲν ἀπετέλουν κωλυσιεργίαν καὶ ἀπετέλει κωλυσιεργίαν μία παρατήρησις περὶ ἀτόπων, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο! Ἀλλ’ ὅταν παρήρχετο ὁ χρόνος, ὅταν δὲν κατώρθωνε νὰ δώσῃ οὐδεμίαν λύσιν εἰς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ὅταν ἤρχισε νὰ γεννᾶται δυσφορία, ὅταν ἤρχιζεν ὁ λαὸς νὰ σχηματίζῃ τὴν πεποίθησιν ὅτι μὲ αὐτὴν τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν δὲν θὰ λυθοῦν τὰ κακά, μὲ τὰ ὁποῖα τὸν ἐφόβιζον οἱ ἀντίπαλοι, ἐνόμιζεν ὅτι σπασμωδικῶς ἠδύνατο νὰ λάβῃ μερικὰ μέτρα. Εἰς τὴν λῆψιν ὅμως τῶν μέτρων ἐκείνων ἠρχίζαμεν νὰ βλέπωμεν τὴν ἔλλειψιν καὶ προγράμματος καὶ μεθόδου, διότι πρόγραμμα δὲν λέγεται ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναταί τις κατόπιν μελέτης νὰ γράψῃ εἰς ὡρισμένας σελίδας ἢ καὶ εἰς βιβλία, ἀλλὰ πρόγραμμα λέγεται ἡ ἐκτέλεσις ὡρισμένων ἀρχῶν, διότι ἡ διατύπωσις εἶναι εὔκολος, ἀλλ’ ἡ ἐφαρμογὴ εἶναι δύσκολος, ἀπαιτοῦσα ἱκανότητα καὶ πολιτικὸν χαρακτῆρα. Ἐγνώριζεν ὅτι ὑπάρχει παρὰ τῷ λαῷ δυσφορία διὰ τὴν ἀκρίβειαν τῶν τροφίμων καὶ ἐνόμιζεν ὅτι διὰ τῆς λήψεως ἑνὸς σπασμωδικοῦ μέτρου ἠδύνατο νὰ καταστείλῃ τὴν δυσφορίαν αὐτήν, ἐκλαβὼν ἓν ζήτημα ἐντελῶς οἰκονομικῆς μορφῆς ὡς ζήτημα βίας, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ λύσῃ εἷς στρατηγός. Ἐκλαβών, ὡς γράφεται συνήθως εἰς τὰ φύλλα, τοὺς λῃστὰς τῶν ὀρέων ὁμοίους μὲ τοὺς λῃστὰς τῶν πόλεων ἐνόμισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι διὰ βιαίων μέτρων ἠδύνατο νὰ περιορίσῃ τὰς τιμὰς τῶν τροφίμων, χωρὶς νὰ ἐξετάσῃ τὰ αἴτια, διὰ τὰ ὁποῖα ἡ ἀκρίβεια τῆς ζωῆς εὑρίσκεται εἰς ὃ σημεῖον εὑρίσκεται. Ἐξ ἀφορμῆς νομοσχεδίου τινὸς ἔλαβον τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ὅτι ἐγνώριζεν ὅτι αἱ Τράπεζαι τοκίζουσι μὲ 18–20%, ἀλλ’ εἰς τοὺς παλαιοὺς ἐκείνους καιρούς, τοὺς ὁποίους γνωρίζομεν νὰ κατακεραυνώνωμεν, ὁ τόκος τῶν Τραπεζῶν ἦτο μόλις 6%, ὅταν δὲ αἱ Τράπεζαι τοκίζουσι 18–20% βεβαίως δίδουσιν εἰς τοὺς ἐμπόρους τὸ δικαίωμα νὰ κερδίζουν πλείονα, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει ἤθελον ὑποστῆ ζημίας. Δὲν εἶμαι βεβαίως ἀπολογητὴς τῶν ἐμπόρων, ἀλλ’ ὅταν δημοσίᾳ, ἐν γνώσει τῆς Κυβερνήσεως τελεῖται μία τοιαύτη αἰσχροκέρδεια ἐκ μέρους τῶν Τραπεζῶν, ἡ ὁποία ἦτο ἡ κυριωτέρα ἀφορμὴ τῆς αὐξήσεως τῶν τροφίμων, ἡ δὲ Κυβέρνησις δὲν ἔλαβε κανὲν μέτρον, δικαιοῦμαι νὰ πιστεύσω ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπέναντι τῶν παριδόντων τὸν νόμον ἦτο ἀνίκανος νὰ λάβῃ ἓν μέτρον πρακτικόν, ὅπως πράγματι περιστείλῃ τὴν ἀκρίβιαν τῆς ζωῆς, διότι δὲν διαφεύγει ἀπὸ τὴν ἐκτίμησιν κανενὸς ὅτι, ὅταν ὁ τόκος τῶν Τραπεζῶν εἶναι 18–20%, τὰ κέρδη τῶν ἐμπόρων πρέπει νὰ εἶναι διπλάσια. Καὶ μὲ κέρδη τοιαῦτα τῶν ἐμπόρων δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ εὐθηνία τῆς ζωῆς. Ἤκουσα πρὸ ὀλίγου μίαν φωνὴν ὅτι ὁ καφὲς τιμᾶται 90 λεπτὰ, πιθανὸν διὰ τῆς βίας νὰ κατέλθῃ εἰς 50 ἢ 60 λεπτά. Τὸ ζήτημα εἶναι ἂν καὶ κατὰ πόσον θὰ διαρκέσῃ τοῦτο. Τὸ ζήτημα τῶν τροφίμων δὲν εἶναι ζήτημα βίας, ἀλλὰ προγράμματος, εἶναι παραδοχὴ ἑνὸς νόμου κοινωνικοῦ ὑψίστης σημασίας. Ἐνόμισεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι εὑρίσκετο ἐν τάξει ἂν ἐξηκολούθει νὰ μένῃ ἐν ἀδρανείᾳ, χωρὶς νὰ λαμβάνῃ ἓν μέτρον ἐναντίον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑπαίτιοι τῆς κακῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Τόπου. Καὶ ἐνῷ δὲν εἶναι εἰς θέσιν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀντιτάξῃ τὸ μικρόν της ἀνάστημα ἀπέναντι τοῦ μεγάλου ἀναστήματος τῶν Τραπεζῶν, μᾶς ἔφερε πρὸ ὀλίγου ἓν νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ὑπόσχεται τὴν ρύθμισιν τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ διὰ τοῦ μέτρου αὐτοῦ τὴν δημιουργίαν θέσεων καὶ νὰ ἐπιδιώξῃ σκοπούς, ὅπως ἐπεδίωξε δυστυχῶς, ἀπειλήσας ὅπως ἐπιβάλῃ τὴν πρόσληψιν συγγενῶν εἰς οἰκονομικὸν ὀργανισμόν.

§125Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποῖος εἶναι αὐτός;

§126Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν δὲν διώρισε συγγενῆ του, διώρισαν ἄλλοι συγγενεῖς των εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν γνωρίζει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζει ὅλος ὁ κόσμος. Τὸ νὰ διορίζῃ κανεὶς συγγενῆ του δὲν εἶναι τόσον ἔγκλημα, τὸ νὰ μετέρχηται ὅμως ἐκβιαστικὰ μέτρα διὰ νὰ διορίσῃ ἕνα συγγενῆ του, αὐτὸ δὲν εἶναι πρὸς τιμὴν τῆς Κυβερνήσεως.

§127Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Εἶσθε ὑποχρεωμένος καὶ ἔχετε καθῆκον νὰ βεβαιώσητε πῶς γνωρίζετε ὅτι ὁ Ὑπουργὸς διώρισε συγγενῆ του καὶ πῶς προέβη εἰς ἐκβιαστικὰ μέτρα κατὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Δὲν ἐπιτρέπεται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ὁμιλῆτε κατὰ τοιοῦτον τρόπον. Τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἐπιρρίπτετε τοιαύτην μομφήν, εἶσθε ὑποχρεωμένος, λόγῳ τοῦ ἀξιώματός σας καὶ λόγῳ σεβασμοῦ πρὸς τὴν Συνέλευσιν, νὰ δηλώσητε πόθεν γνωρίζετε ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἐξεβίασε τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν. (Χειροκροτήματα).

§128Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὡραῖα τὰ εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ἀλλὰ φαίνεται ὅτι ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ παρίσταμαι κατὰ τὰς συζητήσεις τὰς διεξαχθείσας μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ὅταν, κύριοι, τὸ Διάταγμα περὶ ἐγκρίσεως τῆς Κτηματικῆς Τραπέζης δὲν ἐδημοσιεύθη καὶ ἔπρεπε νὰ δημοσιευθῇ μόνον, ὅταν θὰ διωρίζετο ὁ ἀδελφὸς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἔλθῃ ἐδῶ νομίζων ὅτι ἠδύνατο νὰ μὲ καταπλήξῃ, ἐπικαλούμενος τὴν προσαγωγὴν τῶν ἀποδείξεων.

§129Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). μίας). Ὁ κ. πληρεξούσιος ἐξ ἰδίων κρίνει τὰ ἀλλότρια. Εἷς νέος κεκτημένος δίπλωμα Νομικῆς Σχολῆς, ἐκπληρώσας τὴν στρατιωτικήν του ὑποχρέωσιν ἐδέχθη νὰ καταλάβῃ μίαν θέσιν βοηθοῦ πρώτης τάξεως μὲ μισθὸν 550 δρ. μηνιαίως.

§130Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει μισθὸς 550 δραχμῶν.

§131Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Βασικὸς μισθός. Νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα παραλαμβάνει ἀποτάκτους ἀξιωματικοὺς καὶ τοὺς τοποθετεῖ εἰς θέσιν ἀνωτέραν μὲ παχυλοὺς μισθούς, δὲν ἠδύνατο εἷς νέος ἐκπληρώσας τὴν στρατιωτικήν του ὑποχρέωσιν νὰ καταλάβῃ μίαν θέσιν; (Θόρυβος).

§132Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Νὰ σχηματισθῇ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία νὰ ἐξετάσῃ πόσοι κατὰ τὸ τελευταῖον τρίμηνον διωρίσθησαν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ὑπάλληλοι καὶ ποίων εἶναι συγγενεῖς.

§133Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Εἶσθε ὑποχρεωμένος, κ. πληρεξούσιε ἐκ Λακεδαίμονος, νὰ μὲ ἀκούσητε, διότι μὲ ἐθίξατε. Εἷς νέος ἐκπληρώσας τὴν στρατιωτικήν του ὑποχρέωσιν, κεκτημένος δίπλωμα Νομικῆς Σχολῆς, ἀνήκων εἰς οἰκογένειαν, ἡ ὁποία οὐδέποτε εἶχε σχέσιν μὲ τὰ Ταμεῖα τὰ Δημόσια καὶ μὲ τὰς Τραπέζας, δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλῃ αἴτησιν διορισμοῦ, νὰ γίνῃ αὕτη δεκτὴ καὶ νὰ τοποθετηθῇ εἰς θέσιν, τῆς ὁποίας ὁ μισθὸς εἶναι 550 δραχ. μηνιαίως, μὲ τὰς προσωρινὰς δὲ προσαυξήσεις θ’ ἀνέρχηται εἰς 1800 δραχμάς; Οὔτε εἰς τὸν κ. πληρεξούσιον Λακεδαίμονος προσῆκε τοιαύτη συζήτησις, οὐδ’ ἐπετρέπετο εἰς τὸν κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτήν, τὸν ἀξιοῦντα νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἑλλάδα αὔριον, νὰ ὁμιλῇ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. (Χειροκροτήματα).

§134Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ καταθέσω ἓν σημείωμα, τὸ ὁποῖον ἀναφέρει ὀνόματα ὑπαλλήλων. Δύναταί τις νὰ ἐλέγξῃ τὴν πολιτείαν οἱουδήποτε, ἀλλὰ μὲ ὑπολήψεις δὲν δύνανται νὰ παίζουν σοβαρὰ πρόσωπα μὲ τόσην ἐλαφρότητα.

§135ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ἀναγνωσθῇ.

§136Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ποίαν ἐλαφρότητα;

§137Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶπον διὰ τὸν κ. Καφαντάρην, δὲν εἶπον διὰ σᾶς.

§138Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὅταν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ἀποδίδῃ τὴν μομφὴν ὅτι ἐξ ἰδίων κρίνω τὰ ἀλλότρια. Ἔχω μεγάλην ψυχραιμίαν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας μοὶ ἀποδίδει τὴν μομφὴν ὅτι ἐξ ἰδίων κρίνω τὰ ἀλλότρια.

§139ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑποστηρίζετε τὰς Τραπέζας. Ἠμπορεῖτε νὰ μᾶς εἰπῆτε διατί τότε ποὺ εἶσθε Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας εἰς τὴν Θεσσαλονίκην.... (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§140Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος ἐναντίον τοῦ κ. Καφαντάρη.

§141Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ παρέμβασίς μου πρὸ ὀλίγου εἶχεν αὐτὴν καὶ μόνον τὴν ἔννοιαν. Οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγερθῇ περὶ τούτου συζήτησις πλέον. Δὲν ἀνεμίχθην εἰς τὸ ζήτημα τῶν διορισμῶν, τοὺς ὁποίους ἐνήργησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, οὔτε κἂν ἐπικρίνω αὐτόν, διότι δὲν ἔχω γνῶσιν τῶν διορισμῶν τούτων. Ὅταν ὅμως ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἀνέφερεν ὅτι διωρίσθη ὑπάλληλος τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης μὲ μισθὸν 500 δραχμῶν κατὰ μῆνα, διεμαρτυρήθην διὰ τὴν ἀνακρίβειαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπέπεσε τρίτην ἤδη φορὰν κατὰ τὴν συνεδρίασιν ταύτην ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν μελῶν αὐτῆς. Διότι δὲν ὑπάρχει μισθὸς τόσον μικρὸς τῆς Τραπέζης.

§142Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ὀργανικὸς μισθός.

§143Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶχεν ἑπομένως, κύριε Πρόεδρε, ἡ παρέμβασίς μου αὐτὴν καὶ μόνον τὴν πρόθεσιν, τῆς ἐπανορθώσεως τ. ἔ. μιᾶς ἀνακριβείας μὴ ἀναιρουμένης διὰ τῆς προσθήκης τῆς γενομένης κατόπιν, ὅτι πρόκειται περὶ βασικοῦ μισθοῦ, διότι ὅταν ἠσθάνθη τὴν ἀνάγκην ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας νὰ ἀναφέρῃ τὴν γλισχρότητα τοῦ μισθοῦ καὶ περιώρισεν αὐτὸν εἰς 550 δρχ. ἀπὸ 1800, εἰς τὰς ὁποίας ὑπῆρχεν, ἀναμφισβητήτως διὰ τῆς μνείας ταύτης ἀπέβλεπεν εἰς ἕνα σκοπὸν καὶ ἑπομένως, ἐφόσον ἐπεδίωκε τοιοῦτον, εἶχον καθῆκον νὰ προβῶ εἰς τὴν ἐπανόρθωσιν ταύτην. Ἐπαναλαμβάνω δὲ ὅτι ἡ παρέμβασίς μου οὐδένα ἄλλον ἀπολύτως εἶχε σκοπόν.

§144Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ ἀπορῶ μὲ τὴν παρέμβασιν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Εὐρυτανίας, ὅστις ἠθέλησε νὰ ζητήσῃ ἐξηγήσεις ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν, ὅταν προχθὲς εἴχομεν νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι θὰ δοθοῦν ἔξοδα παραστάσεως 18,000 δρχ., ἐνῷ ἐπρόκειτο νὰ δοθοῦν 200,000. Καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἐκεῖνος κατόπιν προσκλήσεως εἶπεν ὅτι ἐπρόκειτο περὶ χρυσοῦ, διότι αἱ ἀποδοχαὶ τῶν ὑπαλλήλων τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐδίδοντο εἰς χρυσόν. Ἀλλὰ ἡ Συνέλευσις ἐψήφιζε μὲν τότε μὲ τὴν σκέψιν ὅτι ἔδιδε μόνον 1500 δρχ. ἐπίδομα τὸν μῆνα, ἐνῷ εἶμαι βέβαιος καὶ ἔχω ἐπιστολὴν πρέσβεως παραπονουμένου ὅτι ἤμην ἀφορμὴ νὰ μὴ αὐξηθοῦν αἱ ἀποδοχαί, ὁ ὁποῖος μοῦ λέγει ὅτι ὁ μισθός του εἶναι μόνον 1800 φράγκα χρυσᾶ, ὁλόκληρος ὁ μισθός του, καὶ μοῦ ἀπαριθμεῖ τὰς ὑποχρεώσεις του, αἱ ὁποῖαι τὸν ὑπεχρέωνον νὰ μὴ ἔχῃ τὰ ἀπαιτούμενα εἰς τὸ ζῇν. Καὶ ἀπέδιδεν εἰς ἐμὲ μίαν κακίαν, θελήσαντα νὰ περικοποῦν τὰ ἐπιδόματα, τὰ ὁποῖα δίδονται εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους μας εἰς τὰς ξένας Χώρας. Καὶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις δι’ ἕνα εὐνοούμενον, εἰς ἐποχὴν οἰκονομιῶν, δὲν ἐδίστασε νὰ δώσῃ τόσα ἔξοδα παραστάσεως, ὅσος δὲν εἶναι ὁ μισθὸς τῶν ἄλλων ἀρχαίων πρεσβευτῶν, ἐνῷ πρώτην φορὰν εἰσήρχετο εἰς τὸ διπλωματικὸν στάδιον.

§145ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος ἦτο;

§146Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εὐνοούμενος ἦτο ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον ἐδίδετο ἐπιχορήγησις 18,000 φράγκα χρυσᾶ κατ’ ἔτος, ὅταν ὁ μισθὸς τῶν ἀντιπροσώπων εἰς τὰς ξένας Χώρας εἶναι μόλις 1500 φράγκα.

§147ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος ἦτο;

§148Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὁ τῆς Βέρνης.

§149ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Πρόκειται περὶ τοῦ κ. Ρέντη.

§150Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἀδιαφορῶ ἐγὼ ἂν εἶναι ὁ κ. Ρέντης ἢ ἄλλος τις. Ἐγὼ ἀργότερον εἶδον ὅτι......

§151Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἐγὼ διώρισα ἕνα ὑπάλληλον ποὺ μοῦ ἐστείλατε μὲ ἕνα γραμματάκι. Δὲν τ’ ἀφίνετε αὐτά! Ἐγὼ ἐβιάσθην ἀπὸ σᾶς;!

§152Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριε Ὑπουργέ, ἐπειδὴ γνωρίζω τὸ πνεῦμά σας σᾶς ὑπενθυμίζω ὅτι σᾶς ἐσύστησα μίαν πρόσφυγα. Δὲν ἦτο ὁ σκοπὸς τῆς παραβολῆς αὐτός. Ἦτο πολὺ ἐπιτηδεία ἡ δήλωσίς σας, ἀλλὰ σᾶς τὴν ἐπιστρέφω κατὰ πρόσωπον. Γελάσατε, κύριοι, τώρα ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐγελάσατε. Ἔκαμα ἄσχημα λοιπὸν νὰ ζητήσω τὴν προστασίαν ὑπὲρ μιᾶς πρόσφυγος, τὴν ὁποίαν μοῦ ἐσύστησαν καὶ τὴν ὁποίαν οὔτε εἶδον ποτέ; Τὸ λυπηρὸν εἶναι ὅτι ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις δὲν ἐφήρμοσε νέας μεθόδους, ἀλλ’ ἐξακολουθεῖ ἡ συναλλαγὴ καὶ οἱ πληρεξούσιοι ἀνέρχονται καὶ κατέρχονται τὰ Ὑπουργεῖα.

§153ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἀπὸ τὴν Θεσσαλονίκην ἤλθετε ὡς.....

§154Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἔπρεπε ν’ ἀπαλλάξῃ τοὺς πολιτευομένους τῆς ἐνοχλήσεως αὐτῆς. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ παρέλθω τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον προεκάλεσε τὸ ἐπεισόδιον καὶ τὸ ὁποῖον δὲν προεκλήθη ἐξ αἰτίας μου.

§155Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Ἄλλην φορὰν δὲν ξαναδιορίζω, ἂν μοῦ συστήσητε κανένα.

§156Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω τί λέγεται συναλλαγὴ ἂν δὲν εἶναι συναλλαγὴ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ὁ προϊστάμενος τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης νὰ ζητήσῃ τὸν διορισμὸν ἑνὸς συγγενοῦς του, ποία εἶναι ἡ ἐξάρτησις μιᾶς Τραπέζης ἐξαρτωμένης ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ὅταν εἰς τοιαύτας διαπραγματεύσεις προέρχηται ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας; Δύναται νὰ λέγῃ κανεὶς ὅτι πᾶν ἄλλο ἢ ἡ πρᾶξις αὕτη ἀποτελεῖ συναλλαγὴν ἀπὸ ὅλας τὰς πράξεις, τὰς ὁποίας χαρακτηρίζομεν ὡς ἔργα συναλλαγῆς. Ἄν νομίζουν οἱ κύριοι συνάδελφοι ὅτι εἶναι σοβαρὰ ἡ συζήτησις ἀπὸ τῆς θέσεως νὰ λέγετε εἰς ἕνα ὁμιλοῦντα ὅ,τι φθάνει, αὐτὸ εἶναι πρώτη ἀπόδειξις τῆς χρεοκοπίας τῆς Δημοκρατίας.

§157ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἄ! ἄ!...

§158Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, τί ἄλλο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀκούομεν ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἢ λέξεις περὶ τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, περὶ τοῦ δικαίου, περὶ τοῦ ἐκφράζειν τὰς γνώμας καὶ περὶ ὅλων τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν; Καὶ τάχα ὁ πληρεξούσιος δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπασχολήσῃ ὀλίγας στιγμὰς τὴν Συνέλευσιν, ὅταν μάλιστα ὁ κατέχων τὸ βῆμα ἐπὶ ἡμίσειαν μόνον ὥραν ἀπησχόλησε τὴν Συνέλευσιν καθ’ ὅλον τὸ πεντάμηνον διάστημα;

§159Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι τὸ Προεδρεῖον ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς συζητήσεως· ἂν δὲν ἔχῃ τὴν δύναμιν ταύτην, ἂς διακόψῃ τὴν συνεδρίασιν.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ καθῆκόν μου τὸ γνωρίζω, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μοῦ τὸ ὑποδείξητε. Ὅταν ἦτο ἀνάγκη νὰ διακόψω τὴν συνεδρίασιν, διέκοψα αὐτήν· ἤδη, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, ἀπαιτεῖται μικρὰ μόνον προσπάθεια διὰ ν’ ἀποκατασταθῇ ἡσυχία, ἰδίως εἰς τὴν πτέρυγα αὐτήν, ἥτις δεικνύει περισσοτέραν νευρικότητα ἄνευ λόγου. (Χειροκροτήματα).

§161Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἔχετε ἀναμφισβητήτως μικρὰν τὴν ὅρασιν, βλέπετε πρὸς τὴν πτέρυγα αὐτὴν τὴν ἀπωτέραν, ἀλλὰ δὲν βλέπετε τί γίνεται κάτω ἀκριβῶς ἀπὸ τὸ Προεδρεῖον ὑμῶν. Ἄν ἠθέλατε ἀντιληφθῆ τί γίνεται, ἠθέλατε παρατηρήσει πρὸ πολλοῦ ὅτι ἀπὸ τῆς ἐπαναλήψεως τῆς συνεδριάσεως ἔχει πράγματι καταργηθῆ ἡ ἐλευθερία τῆς σκέψεως καὶ τοῦ λόγου ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. (Χειροκροτήματα).

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν βλέπω κάτωθι τοῦ Προεδρείου εἰμὴ μόνον πληρεξουσίους καθημένους καὶ κανὲν ξένον πρόσωπον. Ὁ κ. πληρεξούσιος Λακεδαίμονος παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§163Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ θὰ ἐξακολουθήσω καὶ ἂν δὲν μὲ προστατεύσῃ τὸ Προεδρεῖον. Θὰ ἀσκήσω τὸ δικαίωμά μου, ἀδιαφορῶν ἂν μοῦ γίνονται διακοπαί.

§164ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον σᾶς ἐλέχθη ἐκ μέρους τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀποτελεῖ μομφὴν κατὰ τοῦ Προεδρείου καὶ πρέπει νὰ ζητήσητε τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως.

§165Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀναμφιβόλως.

§166Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ (Πρόεδρος). Ἐφόσον καὶ εἷς πληρεξούσιος ζητεῖ τοῦτο ἐγὼ κατέρχομαι τῆς θέσεως καὶ παρακαλῶ ἕνα τῶν κυρίων Ἀντιπροέδρων νὰ καταλάβῃ τὴν ἕδραν. (Καταλαμβάνει τὴν ἕδραν ὁ δεύτερος Ἀντιπρόεδρος κ. Μαρέτιας).

§167Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶναι τόσον ὁμόθυμος ἡ ἐπιδοκιμασία τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον, ὥστε περιττεύει κάθε ψηφοφορία. Ἂν ὅμως ὑπάρχῃ ἀντίθετος γνώμη δὲν ἔχομεν καμμίαν δυσκολίαν.

§168Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Διετυπώθη παρατήρησις κατὰ τοῦ Προέδρου κατόπιν τῆς ἐπιμονῆς αὐτοῦ. Δὲν δύναμαι νὰ ἀρνηθῶ ὅτι ἡ παρατήρησις μετετράπη εἰς μομφήν.

§169Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Λοιπὸν ψῆφος ἐμπιστοσύνης. Δὲν θὰ κρυβῇ ὁ κ. Καφαντάρης ὀπίσω ἀπ’ αὐτό. (Θόρυβος).

§170Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἡ ψῆφος ἡ δοθησομένη πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Συνελεύσεως δὲν ἠμπορεῖ νὰ κριθῇ ὡς ἔχουσα πολιτικὴν σημασίαν.

§171Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ κάμνω τὴν δήλωσιν ὅτι ἡ ψῆφός μου εἶναι ψῆφος προσωπικῆς ἐκτιμήσεως.

§172ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Βεβαίως.

§173Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ θὰ δηλώσω ὅτι ἡ ψῆφος ἐμοῦ καὶ μερικῶν ἄλλων συναδέλφων, τῶν ὁποίων ἐκπροσωπῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὴν γνώμην, δὲν ἐνέχει πολιτικὴν σημασίαν.

§174Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς ἐτέθη τὸ ζήτημα;

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ἐνήργησε συμφώνως μὲ τὸν Κανονισμὸν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Ν. Ἀβραάμ, Γ. Μπούμπουλης καὶ Ν. Κοντολέων. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Ν. Ἀβραάμ, Γ. Μπούμπουλη καὶ Ν. Κοντολέοντος, τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας):

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§177ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 268. Εἶπον Ναὶ 218 εἶπον Ὄχι 42· ἠρνήθησαν ψῆφον 8. Ἑπομένως ἡ πρότασις μομφῆς κατὰ τοῦ κ. Προέδρου ἀπερρίφθη. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα καὶ φωναὶ «ἄξιος, ἄξιος», ἐν μέσῳ τῶν ὁποίων ὁ Πρόεδρος κ. Ρακτιβὰν καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου).

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εὐχαριστῶ τὴν Συνέλευσιν διὰ τὴν εὐμενῆ ὑπὲρ ἐμοῦ ψῆφον. Ἐνόσῳ ἐξακολουθῶ τιμώμενος διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Σώματος, ἔχω καθῆκον νὰ ἐξακολουθήσω διευθύνων τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως ὡς μέχρι τοῦδε καθ’ ὃν τρόπον ἐγὼ ἀντιλαμβάνομαι τὰ καθήκοντά μου. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ὁ κ. Κουτούπης παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§179Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Λυποῦμαι διότι εὑρισκόμενος εἰς τὸ βῆμα ἐγενόμην ἀφορμὴ νὰ προκαλέσω ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως, διὰ τὸν ὁποῖον ἔδωσα ψῆφον εἰς τὸ Ναί, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἐκτελεῖ πάντοτε σχεδὸν μέχρι σχολαστικότητος τὰ καθήκοντά του. Καὶ ἂς μὴ διέλθῃ οὐδενὸς τὸν νοῦν ὅτι εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀδικήσῃ. Ἤμην εἰς τὸ σημεῖον τοῦ λόγου μου ἐκεῖνο, καθ’ ὃ ὑπεστήριζον ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀντὶ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὴν ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας, ἀντὶ νὰ σκεφθῇ πῶς νὰ μείνῃ εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ἀλλὰ πῶς καὶ πίπτων νὰ ἐπανέλθῃ ταχέως, διότι μόνον κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ ἑδραίωνε τὸν θεσμόν, τὸν ὁποῖον μετὰ τόσων κόπων καὶ θυσιῶν ἀπεκτήσαμεν. Ἀφίνω τὸν σχηματισμὸν τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία κατηρτίσθη μόνον ὅπως ἐξασφαλισθῇ πλειοψηφία, δὲν ἐλήφθη καμμία πρόνοια ὅπως ὑπάρξῃ ὁμοιογένεια εἰς τὸν καταρτισμὸν αὐτῆς. Καὶ δὲν δύναμαι νὰ παρίδω ὅτι ἅμα τῷ καταρτισμῷ τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως ὁ κ. Πρωθυπουργός, νομίσας ὅτι ἔπρεπε κυρίως νὰ φροντίσῃ περὶ τῆς ἑδραιώσεως τῆς Κυβερνήσεως, κατέφυγεν εἰς δύο Ὑπουργοὺς τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, τῆς ὁποίας ἐπεδίωξε παντὶ τρόπῳ τὴν πτῶσιν. Ἐνεπιστεύθη τὴν διεύθυνσιν τῶν δύο σπουδαιοτέρων κλάδων, τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς καὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, εἰς δύο πρώην Ὑπουργοὺς διὰ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη εἰς τοὺς δύο τοὐλάχιστον αὐτοὺς κλάδους εἶχεν ἐκλέξει τοὺς καταλληλοτέρους. Ἀλλὰ δὲν ἦτο πράγματι ἡ ἐκτίμησις πρὸς αὐτοὺς ἡ ὁποία ὡδήγησε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὅπως οὗτοι λάβωσι μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ ὅπως ἐνισχύσουν αὐτὴν εἰς τὴν Ἀρχήν της. Βεβαίως δὲν δύναμαι τὴν στιγμὴν αὐτὴν νὰ ἀναλύσω ὅλα τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλον, καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἐκδηλοῦται τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ λησμονήσω τὴν πορείαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς κοινωνικὸν ζήτημα, ὅπως τὸ τοῦ χαρτοπαιγνίου. Ἀπὸ ἕνα κοινωνιολόγον ἐπεριμέναμεν νὰ εἶναι σφοδρότερος κατήγορος τοῦ μέτρου τούτου, ἀντὶ νὰ ἐκλιπαρήσῃ τὴν Συνέλευσιν νὰ ψηφίσῃ τὴν ἐγκατάστασιν χαρτοπαιγνίων πλησίον τῶν πόλεων, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεραπευθοῦν οἱ παίζοντες ἀπὸ τὸ νόσημα τῆς χαρτοπαιξίας. Καὶ δὲν ἐσκέφθη ὅτι τὸ μέτρον τοῦτο θὰ ἀφορᾷ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ πάθουν. Ἐὰν δὲ σήμερον ὑπάρχουν πράγματι οἱ νοσοῦντες καὶ οἱ μὴ δυνάμενοι νὰ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὸ νόσημα αὐτό, ἡ Πολιτεία πρέπει νὰ μὴ ἐγκαταστήσῃ ἱδρύματα, τὰ ὁποῖα θὰ χρησιμεύσουν ὡς μέτρα διαφθορᾶς εἰς τὴν νεολαίαν καὶ εἰς τὰς ἐπερχομένας γενεάς. Τὸ ὅτι περιωρίσθησαν τὰ χαρτοπαίγνια εἰς 20 χιλιόμετρα μακρὰν τῆς πόλεως, τοῦτο δὲν σημαίνει τίποτε. Καὶ σήμερον ὁ χαρτοπαίκτης καὶ ὁ ἐπιρρεπὴς εἰς τὴν διαφθορὰν θὰ πάρῃ ἓν αὐτοκίνητον καὶ θὰ διανύσῃ αὐτὰ τὰ ὀλίγα χιλιόμετρα. Εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀπεργίας δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ὑποστηρίξω ποῖαι εἶναι αἱ πεποιθήσεις μου καὶ αἱ ἀρχαί μου ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὑποστήριξιν τῶν ἐργατῶν. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ δικαιολογήσω τὴν ἀβουλίαν καὶ τὴν ἀναποφάσιστον στάσιν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀπεργίας, ἕνεκα τοῦ ὁποίου μέγα μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀναμφισβητήτως θὰ ἐπείνασε. Τὸ νὰ μὴ λαμβάνῃ κανὲν μέτρον πρὸς προστασίαν τοῦ κεφαλαίου ἀπέδειξεν ὅτι κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἡ Κυβέρνησις ἀντιμετωπίζει ὅλα τὰ προβλήματα. Τὰ δύο κύρια σημεῖα τοῦ προγράμματος μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ Δημοκρατικοῦ πολιτεύματος εἰς τὴν Ἑλλάδα ἦσαν ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία καὶ ἡ Γερουσία. Καὶ ὅμως καὶ δι’ αὐτὰ δὲν ἠξεύρομεν τί σκέπτεται ἡ Κυβέρνησις καὶ δὲν κατώρθωσε νὰ θέσῃ ὑπ’ ὄψει τῆς Συνελεύσεως οὔτε τὸ νομοσχέδιον τῆς ἀναλογικῆς.

§180Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐὰν δὲν ἐνεφιλοχώρει ἡ Ὑπουργικὴ κρίσις, θὰ ἦσαν κατατεθειμένα· τὸ ἀνήγγειλα τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευήν.

§181Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἶναι καὶ αὐτὸ τῆς ἀβουλίας καὶ τῆς ἀσχολίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὁ ὁποῖος κανονίζει καὶ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἄλλων Ὑπουργείων. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν Γερουσίαν, ἔχομεν μίαν ἀδικαιολόγητον ἐπιμονήν του, νὰ καταρτίσῃ αὐτὴν κατὰ τὸν τρόπον τῆς συλλήψεως τῆς ἀτομικῆς του. Ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ ἐλθόντας ἐδῶ ἠθέλησεν αὐθαιρέτως νὰ στείλῃ εἰς ἕνα σύλλογον, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει οὔτε μέρος τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἤδη ἀσκοῦν, διότι ἡ Γερουσία δύναται ν’ ἀποτελῇ νομοθετικὸν Σῶμα, τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀξίαν, ἐν σχέσει μὲ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Συνέλευσις. Κύριοι, ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα λαβὼν ἀφορμὴν ἐκ τοῦ ζητήματος τοῦ μετασχηματισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου, ὁ ὁποῖος δὲν ἐγένετο, καὶ ἀνῆλθον διότι πράγματι δὲν ἐγένετο, μολονότι εἶχον ἐλπίδας ὅτι εἰς τοιοῦτό τι μέτρον θὰ προέβαινεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, κατόπιν συζητήσεως, ὄχι διὰ νὰ δείξω τὴν δυσπιστίαν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οὔτε διὰ νὰ ἐπιθυμήσω πτῶσιν αὐτῆς καὶ διαδοχὴν ὑπὸ ἄλλης τινός. Διότι τὸ ὅ,τι σκέπτεται τὸ μεγαλύτερον μέρος τῆς Συνελεύσεως σκέπτομαι καὶ ἐγώ, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἐπιθυμητὴ ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δὲν ἱκανοποιεῖ πολλούς, ἂν ὄχι τοὺς περισσοτέρους, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι δὲν εὑρίσκουν κατὰ τίνα τρόπον δύναται νὰ διορθωθῇ ἡ κατάστασις. Θὰ ἤμην εὐτυχής, ἐὰν ἠδυνάμην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μόνον λόγους καλοὺς νὰ εἴπω διὰ τὴν Δημοκρατίαν, ὑπὲρ τῆς ὁποίας προσέφερα καὶ ἐγὼ τὰς ἀσθενεῖς μου δυνάμεις, καὶ ἂν τὴν στιγμὴν αὐτὴν ἐκφράζω τὴν λύπην ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς εἶναι διότι βλέπω νὰ φυλλορροοῦν αἱ ἐλπίδες, τὰς ὁποίας ἐστηρίξαμεν εἰς τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἐλλείπει ἀκόμη ὁ φόβος ὅτι τὸ ἔργον τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ ἀδυναμία πρὸς σχηματισμὸν ἄλλης ἰσχυρᾶς τοιαύτης δύναται νὰ καταλήξῃ εἰς βάρος τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπακάλμπασης ἔχει τὸν λόγον.

§183Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον περιεστράφη ἡ πολεμικὴ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως ἐκ μέρους τῶν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων Ροδόπης καὶ Εὐρυτανίας, εἶναι ἰδίᾳ τὸ προσφυγικόν. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς ἀπησχόλει τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην, ἐὰν δὲν ἐξέσπα ἡ Κυβερνητικὴ κρίσις. Ἐπ’ αὐτοῦ ὑποθέτω ὅτι θὰ μᾶς δοθῇ ἡ εὐκαιρία νὰ ἐπανέλθωμεν. Ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος μὲ ὠθεῖ τὴν στιγμὴν ταύτην εἰς τὸ βῆμα, δὲν εἶναι νὰ προβῶ εἰς ἀπολογίαν τοῦ ὅλου ἔργου τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς μερικὰ σημεῖα τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας ἀξιοτίμου πληρεξουσίου. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος δὲν κατώρθωσε, παρὰ μὲ τὰ ἐλαφρὰ μειδιάματα μὲ τὰ ὁποῖα διήνθισε τὸν λόγον του, νὰ ἀναιρέσῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐγγράφου, διὰ τοῦ ὁποίου ἀποδεικνύεται ἀριδήλως ὅτι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς του ἔλαβε τὴν ἀπόφασιν τῆς ἔστω καὶ βαθμιαίας ἐκκενώσεως 40.000 Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ ἐκ Θράκης. Μεταξὺ ἄλλων ἐδήλωσεν ἐν τῇ ρύμῃ τοῦ λόγου του ὅτι δὲν ὀφείλω νὰ διακόπτω ἐκμεταλλευόμενος τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Κύριοι, τὸ ἐνδιαφέρον ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους προκειμένου περὶ αὐτοῦ νομίζω ὅτι εἶναι εἰς ὅλους ὑμᾶς γνωστόν. Οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι, οὐχὶ μόνον τῆς παρούσης Συνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ οἱ τέως πληρεξούσιοι Θρᾷκες, μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Γʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνοσυνελεύσεως, ὡς ἁπλοῖ πολιτευόμενοι, δὲν ἔκαμον ἄλλο τι, παρὰ νὰ ὑποβοηθοῦν τὴν ἑκάστοτε Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ προσφυγικοῦ προβλήματος. Τοῦτο οὐδέποτε ἔλαβε χαρακτῆρα κομματικόν, οὐδέποτε ἀπετέλεσε προνόμιον κόμματος ἢ ὁμάδος. Μοὶ ἀπέδωκε προσωπικῶς ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Εὐρυτανίας τὴν μομφὴν τῆς ἐκμεταλλεύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Κάμνω τὰ πρῶτα βήματά μου εἰς τὴν πολιτικὴν ζωήν. Ἐὰν ὑπάρχῃ ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον δι’ ἐμὲ ἐκμετάλλευσις δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ χωρέσῃ, αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικόν.

§184Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπιτρέψατε νὰ σᾶς διακόψω· πρόκειται πάλιν περὶ παρεξηγήσεως. Δὲν εἶπον ὅτι ἠθελήσατε νὰ κάμητε ἐκμετάλλευσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος· εἶπον ἁπλῶς ὅτι, ἀλλοιοῦντες τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐγγράφου τοῦ ὁποίου ἐποιήσατε μνείαν, διὰ τούτου ἠθελήσατε νὰ κάμητε ἐκμετάλλευσιν εἰς βάρος τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως.

§185Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι δὲν ἀλλοιῶ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐγγράφου, σᾶς δηλῶ ὅτι, ὅτε κατ’ ἀρχὴν ἐρρίφθη ἡ ἰδέα, ἠρνήθητε ὅτι ὑπάρχει τοιοῦτον ἔγγραφον.

§186Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἀναφέρετε τὸ ἔγγραφον, οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξέλθῃ τοῦ γραφείου μου τοιοῦτο ἔγγραφον.

§187Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὅτι βαθμιαίως μέχρι τῆς συγκομιδῆς θὰ προβῆτε εἰς τὴν ἐκκένωσιν 40.000 Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ ἐκ τῆς Δ. Θράκης ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἐγκαταστάσεως αὐτῶν ἀλλαχοῦ.

§188ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Νομίζω ὅτι τὸ ζήτημα τῆς Δ. Θράκης εἶναι τόσον λεπτόν, ὥστε νομίζω ὅτι δὲν εἶναι συμφέρον νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις.

§189Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἄς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ δηλώσω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ συνεχίσω ἐπὶ τοῦ ἐπιπέδου ἐκείνου, εἰς ὃ ἤχθη ἡ συζήτησις ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Εὐρυτανίας. Ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος θὰ ὁμιλήσουν ὅλοι καὶ θὰ ὁμιλήσουν, κ. Κουρτίδη, ἐν ἐκτάσει. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ γνωρίσω εἰς τοὺς ἐπιτεθέντας κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι τὸ ἀκόλουθον: Μέμφονται τὴν Κυβέρνησιν ὅτι στερεῖται προγράμματος προσφυγικοῦ· ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις καὶ ἐν γένει ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις τὸ πρόγραμμα τὸ προσφυγικὸν τὸ ἠρύσθησαν ἀπὸ τὴν ἐργασίαν, τὴν ὁποίαν ἐπετέλεσαν ἐπὶ τοῦ προκειμένου οἱ πληρεξούσιοι πρόσφυγες καὶ οἱ πολιτικοὶ τοιοῦτοι. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι πρὸς τιμὴν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἶναι ὅτι μόλις ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχὴν υἱοθέτησε τὸ προσφυγικὸν πρόγραμμα καὶ ἤρχισε νὰ βαίνῃ σταθερῶς εἰς τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ. Κύριοι, τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα νομίζω ὅτι τὴν γνωρίζετε. Περιορίζεται εἰς τὴν ἀγροτικὴν ἐγκατάστασιν ἀφ’ ἑνὸς καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς ἀφ’ ἑτέρου. Ἡ ἀγροτικὴ ἐγκατάστασις εὑρίσκεται εἰς χεῖρας τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ἐπειδὴ ὅμως ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὑπαρχούσης συμβάσεως, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης, ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἐν μέρει δικαίωμα ἐλέγχου ἐπὶ τῶν πράξεων τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ὑποβοηθεῖ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς, ὡς ἐκ τούτου τὸ ζήτημα τῆς ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως εἶναι ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δέχομαι οἱονδήποτε ἔλεγχον. Τὸ δεύτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον εἰσέρχεται εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀγροτικὴν ἐγκατάστασιν, ὀφείλω νὰ σᾶς ὁμολογήσω τὸ ἑξῆς: Ὅτι ὅταν ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἀνέλαβε τὴν Ἀρχὴν, τὸ χάος ἦτο τοιοῦτον, ὥστε ἔλειπον ἀκόμη καὶ αἱ στατιστικαὶ τοῦ πληθυσμοῦ. Δὲν ἐγνωρίζομεν πόσος ἦτο ὁ ἀστικὸς προσφυγικὸς κόσμος, πόσος ὁ ἀγροτικὸς τοιοῦτος, ποῖος ὁ ἀριθμὸς τῶν δυναμένων νὰ διατεθῶσι στρεμμάτων, ποία ἡ ἔκτασις τῶν μεγάλων ἀγροκτημάτων, ἐφ’ ὧν ἦτο δυνατὸν νὰ χωρήσῃ ἡ ἀπαλλοτρίωσις καὶ ποία ἡ πλουτολογικὴ δύναμις ἑκάστης περιφερείας καὶ ἡ οἰκονομικὴ ἀντοχὴ αὐτῆς, ὥστε ἀναλόγως νὰ κατευθύνωμεν τὰς προσφυγικὰς μάζας. Ἅμα ὡς ἐλύθη τὸ ζήτημα τοῦ Δημοψηφίσματος, ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἐπέτρεψεν εἰς ἐμὲ τὸν ἴδιον ὅπως, περιερχόμενος τὰ μέρη εἰς τὰ ὁποῖα τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εὑρίσκετο εἰς ὀξὺ σημεῖον, ἐπιληφθῶ τῆς ἐπιλύσεως τῶν τοπικῶν διαφορῶν καὶ διαφωνιῶν μεταξὺ ἐντοπίων καὶ προσφύγων. Κύριοι, τὸ τί ἐπετελέσθη ἐν Θράκῃ, τὸ τί ἐγένετο εἰς Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς ἀπασχολήσῃ ἅμα ὡς ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις τοῦ προσφυγικοῦ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, εἶναι ὅτι ἡ τέως Κυβέρνησις εἶχε τελείαν ἄγνοιαν τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς. Δὲν ἐγνώριζε ποῖα ἦσαν τὰ κτήματα τῶν ἀνταλλασσομένων πληθυσμῶν. Ἐγίνετο τοιαύτη διασπάθησις τῆς ἐν Ἑλλάδι Μουσουλμανικῆς περιουσίας τῶν ἀνταλλασσομένων, ὑπῆρχε τοιαύτη ἔλλειψις τῶν ὑπηρεσιῶν, ὥστε ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ ἀντιμετωπίσῃ σύρριζα τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ν’ ἀρχίσῃ ἀπὸ τὸ ἄλφα. Καὶ εἰς τοῦτο ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι συνεκεντρώθη ὁλόκληρος ἡ προσοχὴ αὐτῆς. Τὸ πρῶτον πρᾶγμα εἰς τὸ ὁποῖον προέβη ἦτο ἡ σύναψις δανείου 50.000.000 δραχμῶν διὰ τοὺς προσφυγικοὺς πληθυσμοὺς καὶ γεωργικοὺς συνεταιρισμούς. Διότι, ὡς γνωστόν, οἱ πρόσφυγες, μὴ ἐγκατεστημένοι, δὲν εἶχον τὰ ἀνάλογα μέσα, ὥστε ἄνευ τῆς ἐγγυήσεως τοῦ Κράτους νὰ ἐπιτύχωσιν ἀνάλογον δάνειον ἐκ μέρους τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Διαπιστώσασα τὴν τελείαν ἐγκατάλειψιν τῆς ἀστικῆς προσφυγικῆς τάξεως, προέβη εἰς τὴν σύναψιν τοῦ πρώτου ἐκ 50 ἑτέρων ἑκατομμυρίων δραχμῶν δανείου πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν ἐπαγγελματικῶν τάξεων. Ἡ ὀργάνωσις τούτων εἰς ἀστικοὺς συνεταιρισμοὺς ἀπετέλεσε τὴν κυρίαν μέριμναν τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Λυποῦμαι ὅτι ἀπόψε ἤρχισεν ἡ ἐπίθεσις, χωρὶς νὰ μοὶ δοθῇ καιρὸς νὰ καταθέσω ὁλόκληρον τὴν ἐργασίαν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ καὶ τοῦ ἀγροτικοῦ διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι ἂν ὑπάρχῃ ζήτημα, διὰ τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἀφιέρωσεν ὁλόκληρον τὴν προσοχήν της, εἶναι τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικόν. (Χειροκροτήματα). Ὀφείλω νὰ σᾶς ὁμολογήσω, κύριοι, ὅτι προκειμένου περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἡ δικαιοδοσία τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας εὗρεν ἐκ μέρους τῶν λοιπῶν συναδέλφων ὅλην τὴν προθυμίαν τῆς ὑποστηρίξεως εἰς τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, ἡ δὲ Κυβέρνησις σήμερον, προβᾶσα διὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς εἰς μίαν ἀρκετὰ στενὴν καὶ βραχεῖαν ὁμολογίαν, δηλοῖ ὅτι μέχρι τοῦ ἐρχομένου Νοεμβρίου τὸ προσφυγικὸν ζήτημα θὰ εὕρῃ πράγματι τὴν ὁδὸν τῆς λύσεως. Θὰ τεθῶσιν αἱ βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ στηριχθῇ ἡ ριζικὴ αὐτοῦ ἀντιμετώπισις. (Χειροκροτήματα). Μέχρι τοῦ Νοεμβρίου θὰ ἔχῃ τελεσθῇ ἔργον, τὸ ὁποῖον δὲν δύναμαι ἀπὸ τώρα νὰ ἐξάρω. Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι διὰ τοὺς ὑπάρχοντας σήμερον πρόσφυγας μέχρι τοῦ προσεχοῦς Νοεμβρίου ζήτημα στέγης, τοὐλάχιστον προχείρου, δὲν θὰ δύναται πλέον νὰ ὑπάρξῃ. Τὴν στιγμὴν ὅμως καθ’ ἣν δίδεται τοιαύτη ὑπόσχεσις, τὸ ρεῦμα τῶν προσφύγων ἐξακολουθεῖ νὰ ἔρχηται. Σήμερον ἀκόμη 150.000 προσφύγων ἑτοιμάζονται νὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλοίμονον δὲ ἄν, ἄνευ ἀποχρώσεως κόμματος, αἱ δυνάμεις ὅλου τοῦ Ἔθνους δὲν συνενωθῶσι πρὸς ἀντιμετώπισιν αὐτοῦ. (Χειροκροτήματα).

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§191Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ ἀνατραπῇ ἢ νὰ μὴ ἀνατραπῇ ἡ Κυβέρνησις; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα, κύριοι, τὸ ὁποῖον τίθεται πρὸ ὑμῶν, ζήτημα σπουδαῖον, ἀλλὰ καὶ ἁπλοῦν. Σπουδαῖον, διότι ἡ τοιαύτη ἢ τοιαύτη ἀπόφασις θέλει ἀσκήσει σοβαρωτάτην ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς τύχης τῆς Χώρας, ἁπλοῦν, διότι τὸ ἐρώτημα δὲν τίθεται ὑπὸ τῶν γεγονότων, ἀλλ’ ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες ὀρέγονται τῶν φοινίκων τῆς Ἐξουσίας, καὶ τίθεται κατὰ τρόπον ἀσεβῆ πρὸς τὴν σταθερότητα τῶν αἰσθημάτων καὶ τῶν πεποιθήσεων τῆς πλειονότητος, ἥτις πρὸ ὀλίγων ἀκόμη ἡμερῶν δὲν ἐφάνη εὐμενὴς καὶ εὐχάριστος πρὸς τὸν αὐτοδιορισθέντα διάδοχον τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Ποῖα γεγονότα ἐπηκολούθησαν, κύριοι, μετὰ τὴν προχθεσινὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ὥστε νὰ ἀποτριβῇ ἡ Κυβέρνησις καὶ νὰ χάσῃ τὸ κῦρός της ἐν τῇ συνειδήσει τῆς Συνελεύσεως; Ποία ἡ αἰτιολογία καὶ τίς ὁ σκοπὸς τοῦ νέου βαπτίσματος; Διατί νὰ ἄρωμεν σήμερον ἐμπιστοσύνην, ἣν ἐξεδηλώσαμεν χθὲς πανηγυρικῶς, χωρὶς ἀπὸ τῆς χθὲς μέχρι τῆς σήμερον νὰ ἐνεργηθοῦν νέαι πράξεις ἢ νὰ ἀποκαλυφθοῦν παλαιαὶ πράξεις τῆς Κυβερνήσεως δικαιολογοῦσαι τοιοῦτόν τι; Αἱ ἐπιθέσεις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι πολλαπλαί, ἐπιθέσεις ἐκ μέρους ἑνὸς ἀληθῶς σοβαρωτάτου χθὲς κυβερνητικοῦ καὶ σήμερον δι’ ἀποσπάσεως ἀντικυβερνητικοῦ παράγοντος, τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ροδόπης συναδέλφου, καὶ ἐπιθέσεις ἐκ μέρους ἄλλων. Εἶναι διάφοροι αἱ ἀφορμαὶ τῶν διαφόρων ἐπιθέσεων καὶ διάφοροι οἱ σκοποί. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπίθεσιν, τὴν ὁποίαν ἐνήργησε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ὁ ἀγαπητὸς στρατηγὸς καὶ συνάδελφος κ. Κονδύλης, ἐγὼ δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω διὰ μακρῶν, διότι δὲν πρόκειται κυρίως περὶ ἐπιθέσεως, ἀλλὰ πρόκειται μᾶλλον περὶ δικαιολογίας τῆς ἀποσχίσεώς του ἀπὸ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ὡμίλησεν ἄλλως τε ὁ ἀξιέπαινος αὐτὸς μαχητὴς μὲ τόσην σεμνότητα, ὥστε νὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἔδωκε σοβαρώτατον μάθημα εἰς ἄλλον ἢ ἄλλους διανύσαντας μακρὸν διάστημα χρόνου ὑπὸ τὸν κοινοβουλευτικὸν χῶρον. Δὲν ἦλθεν ὁ στρατηγὸς Κονδύλης, ὡς ἦλθον ἄλλοι, νὰ ζητήσῃ τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, κατηγορῶν αὐτὴν μὲ ἀοριστολογίας καὶ μὲ μικρότητας καὶ μὲ φράσεις κενὰς καὶ μὲ ἀχαλίνωτα νεῦρα. Ἦλθε καὶ διετύπωσεν ὡρισμένας διαφωνίας του, χωρὶς νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὡς ἄλλοι, τὴν ἁγνότητα τῶν προθέσεων τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὡς ἄλλοι, τὴν ὀρθότητα τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὡς ἄλλοι, τὰς πολλὰς καὶ μεγάλας ἀρετὰς τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Εἶπεν ἁπλούστατα ὅτι ὡρισμέναι ἀπόψεις τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος τὸν ἐμβάλλουν εἰς δισταγμοὺς καὶ φόβους οὐχὶ περὶ τὴν ἔκβασιν τῶν καθεστωτικῶν ἢ πολιτικῶν μας ἀγώνων, ἀλλὰ περὶ τὴν διατήρησιν τῶν ὁμαλῶν σχέσεων τῶν διαφόρων κοινωνικῶν τάξεων. Ἐὰν καλῶς ἀντελήφθην τὰ ὅσα ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶπεν ὅτι ἔχει τὴν ὑπόνοιαν καὶ τὸν φόβον μήπως ἡ μπολσεβικίζουσα, ὡς τὴν ὠνόμασε, τάξις ἡ ἐργατικὴ ὑπερβῇ τὰ ἐσκαμμένα καὶ ζητήσῃ νὰ εἰσέλθῃ εἰς ξένα δικαιώματα, εἰς τὰ δικαιώματα τῆς ἀστικῆς τάξεως. Ἐνδεχόμενον νὰ πλανᾶται, ἐνδεχόμενον καὶ νὰ εὑρίσκεται ἐν ἀκριβείᾳ ἀντιλήψεως, πάντως ἐνόμισε καλῶς ἢ κακῶς ὅτι ἐπίκειται σύγκρουσις τάξεων κοινωνικῶν καὶ ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθοῦν ἀπὸ τοῦδε τὰ ἀναγκαῖα μέτρα καὶ ἐπειδὴ δὲν ἐλήφθησαν πάντοτε κατὰ τὴν γνώμην του ὥρμησε πρὸ τῶν πυλῶν τῆς Κοινωνίας ἵνα προασπίσῃ αὐτήν, καθὼς ὥρμησεν ἄλλοτε πρὸ τῶν πυλῶν τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν ὑπερήσπισε μετ’ ἀποτελέσματος. Ἰδοὺ διατί δὲν ἀνασκευάζω ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, διότι δὲν τὰ ἐθεώρησα καὶ δὲν τὰ θεωρῶ ἀναγόμενα εἰς τὸν πολιτειακὸν ἢ πολιτικὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον διεξάγομεν, ἀλλὰ τὰ θεωρῶ ἀναγόμενα εἰς τὸ κοινωνικὸν ζήτημα τῆς πάλης τῶν τάξεων, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ ἔλασσον τὸ ἐμπεριεχόμενον εἰς τὸ μεῖζον. Ἐγὼ περὶ τοῦ μείζονος θὰ ἀσχοληθῶ, δηλαδὴ θὰ ἀσχοληθῶ περὶ τῆς τύχης τοῦ καθεστῶτος καὶ περὶ τῆς τύχης τοῦ Κράτους εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς παραμονῆς καὶ εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς ἀνατροπῆς τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Εἶμαι εὐτυχής, διότι δύναμαι νὰ καυχηθῶ ὅτι δὲν διεσκέλισα τὰ κατώφλια τῶν κυρίων Ὑπουργῶν εἰς καμμίαν περίπτωσιν διὰ ζητήματα προσωπικά, εἰς ἐλαχίστας δὲ περιπτώσεις διὰ γενικὰ ζητήματα καὶ ἑπομένως δὲν ἠμπορεῖ νὰ μοὶ ἀποδοθῇ ἡ μομφὴ ὅτι οἱοσδήποτε σύνδεσμος μὲ κατέστησεν ἀλληλέγγυον πρὸς τὴν εὐθύνην καὶ πρὸς τὰς πράξεις αὐτῆς. Ἡ συμπάθειά μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ἰδεολογικὴ καὶ ἀπρόσωπος, ἐνταθεῖσα πρὸ πάντων κατὰ τὴν ἀποψινὴν συνεδρίασιν, καθ’ ἣν τόσον μακρὰν τῶν ἐσκαμμένων ὤθησε τὴν ἀντιπολίτευσιν τοῦ ἀδικαιολογήτου πάθους ὁ οἶστρος. Ἐστήθη ἐνέδρα εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐπετέθησαν κατ’ αὐτῆς τρεῖς ἡμέρας μετὰ τὴν παραίτησιν ἑνὸς Ὑπουργοῦ, μίαν ἡμέραν μετὰ τὴν παραίτησιν ἑνὸς ἄλλου καὶ ἡμίσειαν ὥραν μετὰ τὴν παραίτησιν τρίτου. Χωρὶς νὰ θέλω νὰ λεπτολογήσω ἐπὶ τῶν λόγων τῆς παραιτήσεως τῶν τριῶν Ὑπουργῶν καὶ χωρὶς νὰ ἀμφισβητήσω τὰς προθέσεις αὐτῶν, λέγω καὶ ὑποστηρίζω ὅτι θεληματικῶς ἢ ἀθελήτως — ἂς κρίνωσιν ἄλλοι διηκόλυναν τὴν ἀντιπολίτευσιν εἰς τὸ νὰ ἐνεργήσῃ τὴν ἐξ ἐνέδρας ἐπίθεσιν, τὴν τόσον ἀντικειμένην εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἤθη, ὥστε νὰ κινῇ τὴν συμπάθειαν τῶν εὐγενῶν χαρακτήρων ὑπὲρ τῶν καθ’ ὧν στρέφεται. Ἐὰν οἱ ἐπιθυμοῦντες νὰ ἀσκήσωσιν ἔλεγχον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως εἶχον ἀνεπτυγμένον τὸ αἴσθημα τῆς ὑπερηφανείας, ὤφειλον νὰ δώσωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸν καιρὸν νὰ συμπληρώσῃ τὰ κενά, νὰ ἀνασυνταχθῇ καὶ τότε νὰ ἐνεργήσωσι τὴν ἐπίθεσιν.

§192ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν τὸ ἐζήτησεν ἡ Κυβέρνησις.

§193Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τόσον τὸ καλύτερον δι’ αὐτήν, διότι ἀπέδειξεν οὕτω πόσον εἶναι ἱπποτικὴ καὶ φιλότιμος καὶ τόσον τὸ χειρότερον διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἥτις ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας τῆς ἐπετέθη. (Χειροκροτήματα). Συγχαίρω ἀπὸ καρδίας τὴν Κυβέρνησιν, εἰλικρινῶς τὴν συγχαίρω, διότι μὲ πλήρη συναίσθησιν τῆς ὑπεροχῆς της, ὑπερηφάνως πολιτευθεῖσα, δὲν ἠθέλησε νὰ κάμῃ ἐπιλογὴν τοῦ ἐδάφους, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἔδιδε τὴν μάχην, ἀλλὰ προκληθεῖσα τὴν ἐδέχθη, χωρὶς νὰ ζητήσῃ ἀνακωχήν, μεθ’ ὅλην τὴν δυσμένειαν τῶν συνθηκῶν, ἃς ἐδημιούργησαν αἱ ἀθρόαι ἀπομακρύνσεις τριῶν Ὑπουργῶν. Δεχόμεθα τὸν ἀγῶνα, θὰ διεξαγάγωμεν τὸν ἀγῶνα, ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴπω καὶ θὰ εἴπω ὅτι καλὸν εἶναι καὶ συνετὸν καὶ συμφέρον τῆς καταστάσεως εἶναι μετ’ ὀλιγωτέρας ὀξύτητος καὶ μετὰ μείζονος ἱπποτισμοῦ νὰ διεξάγωνται οἱ ἀγῶνες μεταξὺ ἀνθρώπων ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτὴν οἰκογένειαν τῆς χθές, ἀνθρώπων τοὺς ὁποίους ἀναμφιβόλως θὰ ἑνώσῃ ἡ κοινὴ ἀνάγκη τῆς αὔριον. Ἔλθωμεν ἤδη εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἐπιχειρηματολογίας τοῦ ἀξιοτίμου τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀσφαλῶς οὐχὶ μέλλοντος, εἰς τὰς ἡμέρας αὐτὰς τουλάχιστον, καὶ ἂς ἴδωμεν πρῶτον τὰς γενικὰς ἀρχὰς τῆς ἐπιχειρηματολογίας αὐτῆς καὶ ἀκολούθως τὸ λεπτομερειακὸν αὐτῆς μέρος. Ὁ ἀξιότιμος κ. Καφαντάρης ὡμίλησε περὶ ἀναξιότητος Πρωθυπουργῶν καὶ Ὑπουργῶν, περὶ τοῦ ὅτι οὐδέποτε διέφυγε καὶ ἡ παραμικρὰ ἀνακρίβεια καὶ ὑπερβολὴ τῶν χειλέων του, περὶ τοῦ ὅτι ἔχει τὴν μνήμην ἰσχυρὰν — περὶ κρίσεως δὲν ὡμίλησε — καὶ περὶ ἄλλων ὁμοίων. Φράσεις πομπώδεις, καλλιτεχνία λόγου ἀξιοθαύμαστος, ὕφος ἀρκετὰ παραστατικόν, ἀλλ’ ἐπιχειρηματολογία πενιχρὰ καὶ ἀναιμική, ἀνίκανος ν’ ἀνθέξῃ καὶ πρὸ τῆς ἐλαφρᾶς ἀκόμη πνοῆς τῆς κοινῆς λογικῆς. Ἐνδεικτικῶς μόνον θὰ ἐξετάσω ἐπιχειρήματά τινα. Ἐγένετο τυχαίως μία στάσις ἢ μία ἀπόπειρα στάσεως, μυστικοπαθῶς ἐκυκλοφόρησεν ἡ φήμη ἐνταῦθα καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος χωρὶς νὰ ἔχῃ κανὲν στοιχεῖον ἡρμήνευσε τὴν στάσιν αὐτήν, τὴν ὀφειλομένην εἰς ἠθικὴν ἀγωνίαν, εἰς τὴν εὔλογον καὶ γνωστὴν νοσταλγίαν τῶν ἀπολυομένων κλάσσεων νὰ ἐπανέλθωσι τὸ ταχύτερον οἴκαδε, τὴν στάσιν αὐτήν, λέγω, τὴν ἡρμήνευσεν ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος ὡς προελθοῦσαν ἀπὸ τὰς διαλυτικὰς ῥοπὰς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ ποία σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ τῶν οἱωνδήποτε ῥοπῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἑνὸς ἐπεισοδίου τελείως τυχαίου;

§194Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Σᾶς λέγω μόνον ὅτι δὲν εἶπον αὐτό.

§195Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι ἐξῃκριβωμένον, κ. συνάδελφε, ὅτι οὕτως ἐθέσατε τὸ ζήτημα.

§196Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἠξεύρετε, κ. συνάδελφε, τί εἶπεν; Εἶπεν ὅτι ἡ ἀόριστος φρασεολογία μου εἰς μίαν Ἐπιτροπὴν ἐδῶ ἰδιωτῶν ἦτο ἡ αἰτία δι’ ἣν ἐγένετο ἡ στάσις.

§197Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶπον ἁπλούστατα, διὰ νὰ σᾶς δώσω τὴν ἐξήγησιν, ὅτι δὲν εἶναι ὁ φιλεργατισμὸς τῆς Κυβερνήσεως...

§198Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς συμβουλευθῶμεν τὰ πρακτικά, κ. συνάδελφε.

§199Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἂν δὲν θέλετε νὰ ἐπιτρέψετε, δὲν ἐπιμένω.

§200Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αἱ προθέσεις μου εἶναι τελείως ἁγναὶ καὶ ἐπιτρέπω πᾶσαν διακοπήν.

§201Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶπον ὅτι δὲν εἶναι ὁ φιλεργατισμὸς τῆς Κυβερνήσεως ὁ προκαλῶν τὴν ἀνησυχίαν, ἀλλ’ ἡ παθητικὴ αὐτῆς στάσις ἐν τῷ ζητήματι τῶν διενέξεων μεταξὺ ἐργοδοτῶν καὶ ἐργατῶν.

§202Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἴπατε ἡ ἀσάφεια τῶν φράσεών μου.

§203Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶπον, κ. συνάδελφε, ὅτι ὄχι ὁ φιλεργατισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἡ παθητικὴ αὐτῆς στάσις ἐν τῷ ζητήματι τῶν διενέξεων μεταξὺ τῶν ἐργοδοτῶν καὶ ἐργατῶν ὑπῆρξεν ἐκείνη, ἡ ὁποία προυκάλεσε τὰς τελευταίας κοινωνικὰς ἀνησυχίας, αἵτινες ἀτυχῶς ἐπεξετάθησαν καὶ ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς περιοχῆς ταύτης, εἰς τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἐπετρέπετο νὰ ἐπεκταθοῦν.

§204Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρακολουθῶ τὰς μελιρρύτους σας φράσεις μετὰ προσοχῆς, ἔχω δὲ δικαίωμα νὰ ἐμπιστεύωμαι εἰς τὴν μνήμην μου καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ φράσις, ἡ ὁποία ἐλέχθη ἦτο ἡ ἑξῆς: «Ἐνεθαρρύνθησαν ἀπὸ τὰς διαλυτικὰς ῥοπὰς τῆς Κυβερνήσεως». Καὶ ἐσκεπτόμην, κύριοι συνάδελφοι, ὅταν ἐλέγετο τοῦτο, ὅτι εὐκταῖον εἶναι νὰ τελειώσωμεν τὴν συζήτησιν τὴν ἑσπέραν ταύτην, διότι, ἂν αὔριον ἀναγνώσωμεν τυχὸν εἰς τὰς ἐφημερίδας καμμίαν σαρκικὴν παρεκτροπὴν ἑνὸς καλογήρου, ὑπάρχει φόβος νὰ ἀποδοθῇ καὶ ἡ πρᾶξις αὕτη οὐχὶ εἰς τὴν ὁρμὴν τοῦ καλογήρου, ἀλλ’ εἰς τὰς διαλυτικὰς τάσεις τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα)

§205Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Νομίζω ὅτι εἰς πάντας εἶναι γνωστὸν ὅτι κατὰ τὸ 1912–1913 εἴχομεν στάσεις ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν. Αὐταὶ δὲν εἶναι στάσεις, ἀλλ’ ἔλλειψις μορφώσεως τῶν στρατιωτῶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀντίκειται πρὸς τοὺς κανονισμούς, τοὺς ὁποίους καλῶς δὲν ἐδιδάχθησαν καὶ εἰς τὸ πνεῦμα αὐτῶν καλῶς δὲν εἰσέδυσαν. Ἐπὶ μίαν διετίαν γράφουν αἱ ἐφημερίδες ὅτι μετὰ 15 ἡμέρας θὰ ἀπολυθῇ ἡ δεῖνα κλάσσις, τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐδῶ καὶ δι’ αὐτὸ εἴχομεν τὴν ἐξέγερσιν πρὸ ἡμερῶν.

§206Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀνέφερα ἐνδεικτικῶς ἓν τῶν ἐπιχειρημάτων τοῦ κ. συναδέλφου, θέλω ὅμως νὰ ἀναφέρω, ἐνδεικτικῶς ἐπίσης, καὶ ἓν ἄλλο χαρακτηριστικὸν τῆς ὑπερβολικότητος μὲ τὴν ὁποίαν χαρακτηρίζει τὰ γεγονότα, ὁρμώμενος καὶ οἰστρηλατούμενος ἀπὸ τὸν ὀξύτατον πόθον τῆς ἀναρριχήσεως ἐπὶ τῆς Ἀρχῆς ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων. Ὁμιλῶν περὶ τῆς ἐργατικῆς ἀπεργίας, ἀντὶ ν’ ἀποκαλέσῃ αὐτὴν δεκαήμερον τὴν ἀπεκάλεσε δεκαετῆ! Καὶ ὅμως μεταξὺ τῶν δέκα ἡμερῶν καὶ τῶν δέκα ἐτῶν ὑπάρχει μακρὰ ἀπόστασις, τόση ὅση ὑπάρχει μεταξὺ τῶν γεγονότων ὡς ὑφίστανται καὶ ὑπάρχουσι καὶ ὡς τὰ παριστᾷ ἑκάστοτε ὁμιλῶν ὁ ἀξιότιμος ῥήτωρ ἀπομακρυνόμενος τῆς πραγματικότητος καὶ αἰρόμενος εἰς φανταστικοὺς κόσμους, ὡς συμβαίνει πάντοτε εἰς ὅσους ἀπολύουν ἀπὸ τὸ πάθος καὶ τὴν ὁρμὴν τὸν χαλινὸν τῆς ψυχραίμου καὶ ἀντικειμενικῆς λογικῆς. Ἀχαλίνωτος ἔμεινεν ἡ ὁρμή, ἥτις παρέσυρε τὸν ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφον καὶ τὸν παρέσυρε τόσον ἀκράτητον, ὥστε νὰ θίξῃ καὶ τὴν λευκοτέραν καὶ ἁγνοτέραν καὶ ἐπιστημονικωτέραν κορυφὴν τῆς Συνελεύσεως—τὸν Πρόεδρον αὐτῆς—εἰς τὰς αἰτιάσεις του. Πόσον εἶναι λυπηρὸν νὰ μὴ ἀντιλαμβάνωνται οἱ ἀξιοῦντες νὰ διευθύνωσι τὰς τύχας τῆς Χώρας ὅτι πρώτη καὶ μεγαλυτέρα ἀρετὴ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εἶναι ἡ ἐν παντὶ καὶ πάντοτε διατήρησις τῆς ψυχικῆς ἠρεμίας, διότι μόνον εἰς αὐτὴν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἀκριβὴς ἀντίληψις καὶ ἡ ὀρθὴ κρίσις. Ἂς ἴδωμεν ἤδη ἕνα ἕκαστον τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ ἡγούμενος τῆς ἀντιπολιτευτικῆς ἐπιθέσεως. Ἀνέφερε πρῶτον ὅτι δὲν γνωρίζει κατὰ πόσον ἡ Κυβέρνησις, στερηθεῖσα τριῶν παραγόντων, δύναται νὰ ἐκτελέσῃ τὸ σοβαρόν της καθῆκον, ἐνῷ δὲν ἀγνοεῖ βεβαίως ὅτι τὰ πρόσωπα ἀσκοῦν πάντοτε δευτερεύοντα ρόλον, διότι ὁ πρωτεύων ρόλος ἀνήκει εἰς τὰς ἰδέας καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ ἐνῷ δὲν ἀγνοεῖ ἀκόμη ὅτι οὐσιώδεις διαφοραὶ μεταξὺ προσώπων δὲν ὑπάρχουσιν εἰς βαθμὸν δυνάμενον νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν ἱκανότητα τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἀντικατάστασις δύο ἢ τριῶν Ὑπουργῶν. Δὲν θέλομεν νὰ ὑποτιμήσωμεν τὴν σημασίαν καὶ τὴν ἀξίαν τῶν ἀποχωρησάντων Ὑπουργῶν, ἀλλὰ καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι μετ’ αὐτῶν ἠδύνατο νὰ ὁδεύσῃ πρὸς τὸ σοβαρόν της καθῆκον ἡ Κυβέρνησις καὶ ἄνευ αὐτῶν δὲν θὰ δυνηθῇ. Αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἐξετάζονται ὡς ἀθροίσματα προσώπων, ἀλλ’ ὡς συγκροτήματα αἰσθημάτων καὶ ἰδεῶν συνδυασμένων εἰς πρόγραμμα. Ὑψηλότερον τῶν προσώπων θέλομεν ἡμεῖς τοὺς ἡγέτας τῶν πολιτικῶν μερίδων νὰ ἀποβλέπωσι καὶ ἀπὸ τὰ συστήματα καὶ τὰς ἰδέας θέλομεν αὐτοὺς νὰ ἐμπνέωνται, διότι τὰ πρόσωπα εἶναι παροδικὰ καὶ ἐφήμερα. Δὲν εἶναι, κύριοι, ἄξιος ἐκτιμήσεως ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι τὴν κρίσιν περὶ μιᾶς Κυβερνήσεως πρέπει νὰ ἐπηρεάζῃ εἷς ἐλάχιστος ἀριθμὸς Ὑπουργῶν ἀντικαθιστάμενος. Εἷς μόνον, εἷς ὑπῆρχεν εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν ἀναντικατάστατος, εἷς ἐξαιρετικός, μοναδικὸς καὶ πανθομολογουμένως ὑπέροχος—ὁ ἄλλοτε Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων— καὶ ὅμως ἀπετολμήσαμεν νὰ καλύψωμεν τὸ κενόν, ὅπερ ἀφῆκε, καὶ ἐνῷ τοιαύτην διεπράξαμεν τόλμην, καλούμεθα νῦν νὰ θρηνήσωμεν διὰ κενὰ εὐκόλως ἀναπληρούμενα! Εἶναι καιρὸς νὰ παύσωμεν ἀπομακρυνόμενοι τῆς πραγματικότητος καὶ τῆς σοβαρότητος, ἀπομάκρυνσιν δ’ ἀπ’ αὐτῆς ἀπέδειξε τὸ νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τοῦ κενοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ ἀφήσῃ οἱοσδήποτε ἐξ ἡμῶν ἀποχωρῶν τῆς πολιτικῆς ἢ τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἐξογκώνων τὸ ἐκ τῆς παραιτήσεως τῶν τριῶν Ὑπουργῶν κενὸν ὁ ἀξιότιμος ὁμιλητὴς ἐκάκισε τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῷ ὅτι, ὅταν ὁ στρατηγὸς Κονδύλης συνέπραττε μετ’ αὐτοῦ, ἦτο στυλοβάτης καὶ σύμβολον τῆς Δημοκρατίας καὶ ὅταν ἀπεχώρησεν ἐχαρακτηρίσθη ὡς οἰστρηλατούμενος ἀπὸ ἀντιδημοκρατικὰς τάσεις. Δὲν γνωρίζω ἂν τοῦτο εἶναι ἀληθὲς ἢ ὄχι, γνωρίζω ὅμως ὅτι δύναται νὰ λεχθῇ ἐπίσης καὶ διὰ τὸν οὕτως ὁμιλήσαντα κ. Καφαντάρην ὅτι, ὅταν ὁ στρατηγὸς Κονδύλης ἐκάθητο εἰς τὰ κυβερνητικὰ ἑδώλια, ἦτο στρατοκράτης καὶ ἀντικοινοβουλευτικός, ὡς πολλάκις καὶ μέχρις ἀηδίας ἐλέχθη καὶ ὅταν μετεπήδησεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ μετεβλήθη εἰς προμαχῶνα, ὄπισθεν τοῦ ὁποίου μάχεται νῦν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀκαρνανίας συνάδελφος, μετεμορφώθη πρὸ τῶν ὀμμάτων του εἰς κοινοβουλευτικὸν παράγοντα μειοῦντα διὰ τῆς παραιτήσεώς του τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα). Ἄς μὴ διαστρέφωμεν τὰς ἐννοίας τῶν λόγων καὶ τῶν πράξεων καὶ ἂς μὴ κατηγορῶμεν ἄλλους δι’ ὅσα ἡμᾶς εἰς μεγαλύτερον βαθμὸν βαρύνουν, διότι ἡ Συνέλευσις διατηρεῖ ἀκεραίαν τὴν κρίσιν της καὶ διότι δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ καταναλίσκῃ τὸν χρόνον της εἰς ἀκοὴν ἀστείων ἐπιχειρημάτων καὶ ρητορικῶν χαριεντισμῶν. Ὁ στρατηγὸς Κονδύλης ἐν τῇ συνειδήσει ὅλων μας ἦτο καὶ μένει πάντοτε ὁ αὐτὸς ἀγωνιστὴς καὶ ἐργάτης τῶν εὐγενῶν ἰδεωδῶν, χωρὶς ἡ ἀλλαγὴ θέσεως νὰ μεταβάλῃ τὰς περὶ αὐτοῦ κρίσεις, ἂν δὲ ὡμίλησε περὶ αὐτοῦ ὁ Ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως»— ἀπαντῶν πάντοτε—ὡς ὡμίλησεν, ἵνα ἐξηγήσῃ τοὺς λόγους τῆς διαφωνίας των, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ Ἀντιπολίτευσις ν’ ἀντλήσῃ ἐξ αὐτοῦ τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἠκούσατε, δίδουσα οὕτως εἰς ἡμᾶς τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Ἀρχηγόν της διατί ἐφυγομάχησε κατὰ τὴν προχθεσινὴν κοινοβουλευτικὴν μάχην, ὡς ἐφυγομάχησε, καὶ διατί ἐνεφανίσθη σήμερον τόσον λάβρος, ὅσον ἐνεφανίσθη, δίδων τὴν ἐντύπωσιν ὅτι δὲν δύναται νὰ πολεμᾷ παρὰ ὅταν εὑρίσκῃ προμαχῶνας προχείρους, ὡς ἀνωτέρω ἐλέχθη; Ἡμεῖς ἐν τούτοις καὶ τοὺς ρόλον μαχητῶν καὶ τοὺς ρόλον προμαχώνων παίζοντας θὰ ἐξετάσωμεν οὐχὶ αἰσθηματολογικῶς καὶ ὡς πρόσωπα, ἀλλὰ λογικῶς καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν ἐπιχειρημάτων των μόνον. Ἀλλ’ ἂς ἀποπειραθῶμεν ἤδη ν’ ἀνακαλύψωμεν ἐξ ὅσων κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐλέχθησαν σημεῖά τινα θετικά, ἐφ’ ὧν, ἀπασχολούμενοι νὰ ἐκφέρωμεν καὶ ἡμεῖς τὴν γνώμην μας. Ὁ μπολσεβικίζων διδάσκαλος τοῦ ἐκ Ροδόπης συναδέλφου καὶ τὸ ἔγγραφον τῶν Πολεμιστῶν, περὶ τοῦ ὁποίου τόσον ἀπησχολήθη καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀνεπαρκείας τῶν ὑπηρεσιῶν τῶν διαφόρων Ὑπουργείων δεινὰ δὲν δύνανται νὰ ἀποτελέσουν σοβαρᾶς κατηγορίας κεφάλαιον, οὔτε ἡ τυχὸν ἐξ αὐτῶν εὐθύνη δὲν δύναται νὰ καταλογισθῇ εἰς βάρος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Ἂς ἀπολυθῇ ὁ διδάσκαλος, ἂς τιμωρηθοῦν οἱ παρεκτρεπόμενοι Πολεμισταί, ἂς ληφθῇ πρόνοια διὰ τὴν βελτίωσιν τῶν ὑπηρεσιῶν· πάντα ταῦτα δὲν εἶναι ζητήματα ἀναγόμενα εἰς τὴν εὐθύνην μιᾶς μερίδος, οὔτε ἐνδιαφέροντα μόνον ὡρισμένα πρόσωπα· εἶναι γενικώτερα ζητήματα τοὺς πάντας ἐξ ἴσου ἐνδιαφέροντα καὶ ὑπὸ πάντων δυνάμενα νὰ ἀναπτυχθοῦν ἐν τῇ Συνελεύσει πρὸς λύσιν καὶ ἐξομάλυνσιν. Ἤδη ἔχει ἀρχίσει διὰ τῆς ὑποβολῆς διαφόρων νομοθετημάτων ἡ προσπάθεια τῆς βελτιώσεως τῶν κακῶς κειμένων. Καὶ ὁ ὁμιλήσας ἄλλως τε ἐπὶ τῶν θεμάτων αὐτῶν ὡμίλησεν ἵνα περιγράψῃ μίαν ἀντικειμενικὴν κατάστασιν, ἧς τὴν ἐκρυθμότητα δὲν ἀμφισβητοῦμεν, καὶ οὐχὶ ἵνα ἐλέγξῃ δι’ αὐτὰ τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις θὰ ἔφερεν εὐθύνην μόνον ἂν πρὸ τῆς τοιαύτης καταστάσεως ἠδιαφόρει, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ὅμως οὔτε ἐλέχθη οὔτε ἠδύνατο νὰ λεχθῇ. Ἀλλὰ πρὸς τί νὰ σᾶς ἀπασχολῶ μὲ ὅσα ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἀνέφερε, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ταῦτα ἐλέχθησαν οὐχὶ ἐπὶ σκοπῷ ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως ἀλλὰ πρὸς αἰτιολογίαν τῆς ἀποχωρήσεώς του ἐξ αὐτῆς; Ἐπὶ τῶν ἐπιχειρημάτων τοῦ ἡγουμένου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τῆς ἐλαυνομένης ἐκ τοῦ εὐσεβοῦς πόθου νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἁρμόζει μᾶλλον νὰ ἀσχοληθῶμεν. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος οὗτος ἀγορητὴς ὅτι πρέπει νὰ ἀρνηθῇ τὴν ψῆφόν της ἡ Συνέλευσις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἡ Κοινὴ Γνώμη δυσφορεῖ κατ’ αὐτῆς. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι δυσφορεῖ ἡ Κοινὴ Γνώμη, δυσφοροῦν μόνον οἱ ὀρεγόμενοι τῶν φοινίκων τῆς Ἐξουσίας, δυσφοροῦν μόνον οἱ μὴ δυνάμενοι νὰ χρησιμοποιήσουν τὴν Κυβέρνησιν ὡς ὄργανον τῶν ἰδίων των συμφερόντων, δυσφοροῦν μόνον ὅσοι θίγονται ἀπὸ τὸ ἀνακαινιστικὸν καὶ ἀνορθωτικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὃν τρόπον δυσφορεῖ ὁ χειρουργούμενος ἀσθενὴς ἀπὸ τὸ θεραπευτικὸν ἔργον τοῦ ἰατροῦ. Γενικωτέρα δυσφορία οὐδαμοῦ ὑπάρχει, ἀλλά, καὶ ἂν ὑπάρχῃ, τὸ αἴτιον αὐτῆς δὲν εὑρίσκεται ἐν τῷ κύκλῳ τῶν ἐνεργειῶν καὶ τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε βαρύνει αὐτήν, οὔτε στρέφεται κατ’ αὐτῆς. Ἡ ὑπάρχουσα τυχὸν δυσφορία, προϊὸν τῆς ἐπελθούσης καταστροφῆς, καὶ τὰ αἴτια αὐτῆς ἀνάγονται εἰς ἀπώτερον χρόνον. Μὴ λησμονῶμεν ποίαν οἰκτρὰν κατάστασιν μᾶς ἐκληροδότησε τὸ παρελθόν, κατάστασιν, ἥτις, διὰ νὰ παύσῃ προκαλοῦσα δυσφορίαν καὶ δυσθυμίαν, ἔχει ἀνάγκην παρόδου μακρῶν ἐτῶν. Εἴμεθα κληρονόμοι τῆς συμφορᾶς καὶ συνεπῶς εἰσπράκτορες τῆς ἐξ αὐτῆς δυσφορίας. Ἐπὶ πᾶσι τούτοις ἀκόμη δύναται νὰ λεχθῇ ὅτι ἡ Κοινὴ Γνώμη δὲν εἶναι πάντοτε ὁ δικαιότερος κριτὴς οὔτε ὁ ἀψευδέστερος μάρτυς. Ἡ Κοινὴ Γνώμη, εὑρεθεῖσα πρὸ τοῦ Ἰησοῦ καὶ τοῦ Βαραββᾶ, ἐδικαίωσε τὸν δεύτερον, ἡ Κοινὴ Γνώμη—ἵνα πρόσφατον παράδειγμα μνημονεύσωμεν— εὑρεθεῖσα πρὸ τοῦ Βενιζέλου καὶ τοῦ Γούναρη, ἀπεφάνθη ὑπὲρ τοῦ δευτέρου. Οὔτε τὸ ἐπιχείρημα τῆς Κοινῆς Γνώμης λοιπὸν δύναται νὰ στραφῇ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι δυσφορεῖ αὕτη κατ’ αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ διότι ἐφόσον ὑπάρχουν ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, τόσον προσφάτως ἀναδειχθέντες, οὗτοι καὶ μόνον οὗτοι ἐκπροσωποῦν τὴν Κοινὴν Γνώμην καὶ τούτων μόνον ἡ κρίσις διὰ τὴν Κυβέρνησιν ἔχει δικαιωματικὴν σημασίαν. Δὲν ἁρμόζει ἄλλως τε εἰς ὑμᾶς, κ. Καφαντάρη, νὰ θέλητε νὰ παίξητε ρόλον σφυγμομέτρου τῆς Κοινῆς Γνώμης, διότι σᾶς ἀπαγορεύει τοῦτο τὸ πρόσφατον παρελθόν, καθ’ ὃ ἐξελθόντες νικηταὶ ἀπὸ τὴν αἴθουσαν ταύτην ἐπανήλθατε ἡττημένοι μετά τινας ἡμέρας, ἡττηθέντες, ὡς μὴ ὤφελεν, ἐκ ψυχικῆς ἀνεπαρκείας καὶ ἐκ κακῆς ἐκτιμήσεως τῆς καταστάσεως τίς οἶδεν εἰς ποίας ἀτραποὺς τῆς περιφήμου αὐτῆς Κοινῆς Γνώμης. (Χειροκροτήματα). Ἂς μὴ ὁμιλῶμεν, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν, περὶ Κοινῆς Γνώμης, ἐφόσον ὑπάρχει Συνέλευσις, διότι δὲν θὰ ἐξέλθωμεν ἡμεῖς τοῦ περιβόλου τούτου ἵνα μεταφερθῶμεν καὶ κριθῶμεν εἰς τὰς ἀγορὰς καὶ εἰς τὰς ὁδούς. Ἂς ὁμολογήσωμεν ἄλλως τε ὅτι ἂν ὑπάρχῃ ἀκόμη περιθώριόν τι πιστώσεως ἐν τῇ Κοινῇ Γνώμῃ, τοῦτο ὑπάρχει πρὸ πάντων ὑπὲρ τοῦ ἡγέτου τῆς μερίδος, ἥτις κυβερνᾷ σήμερον. (Χειροκροτήματα). Ἐκακίσθη ἀκόμη ἡ Κυβέρνησις ὅτι, ἐνῷ ἐπηγγέλθη γεφυρωτικὴν πολιτικήν, δὲν παρουσίασεν ἀκόμη ἀποτελέσματα. Ἐγώ, εἶναι γνωστόν, ὅτι δὲν ἐπίστευσα καὶ δὲν πιστεύω ἀκόμη εἰς τὴν χίμαιραν τῆς γεφυρώσεως, οὔτε ὅταν ὁ σεβαστὸς Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων τὴν εἰσηγεῖτο, οὔτε ὅταν οἱ μετ’ αὐτὸν τὸν ἀντέγραφον, ἀλλὰ δικαιοῦμαι νὰ ἐρωτήσω ποῖα ἀποτελέσματα ἠθέλατε νὰ παρουσιάσῃ ἡ πολιτικὴ τῆς γεφυρώσεως μείζονα τῶν παρουσιασθέντων; Ἠθέλατε νὰ ἀναστήσῃ τοὺς νεκρούς; Δὲν πιστεύομεν. Ἠθέλατε νὰ ἐξαλείψῃ τὰ ἀπαρτίζοντα τὴν ἱστορίαν τοῦ Τόπου στοιχεῖα, δυσμενῆ κατὰ τῶν μέν, εὐμενῆ ὑπὲρ τῶν δέ; Δὲν πιστεύομεν. Τὰ δυνατὰ νὰ ἐπέλθωσιν ἀποτελέσματα τῆς γεφυρώσεως ἐπῆλθον ἤδη καὶ ἐπέρχονται καθημερινῶς. Οἱ ἀφροὶ τῆς κομματικῆς λύσσης διελύθησαν, αἱ προθέσεις τῆς ἀνατροπῆς τοῦ πολιτεύματος ὑπεχώρησαν, ἡ τάσις τῆς μονοπωλήσεως τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν ὑπὲρ μιᾶς μόνον μερίδος ἐξέλειψαν. Τὸ αἴσθημα τῆς ἐσωτερικῆς γαληνεύσεως ἐπεβλήθη πρὸς ὅλας τὰς κατευθύνσεις. Τί ἄλλο θέλετε; Τί μεῖζον τούτου ἠδύνατο νὰ ἐπιτευχθῇ; Ἀτυχῶς δὲν ἐσταμάτησεν οὔτε μέχρι τοῦ σημείου αὐτοῦ ὁ ἀοριστολόγος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγχος. Ἐπροχώρησε καὶ μέχρι τοῦ σημείου νὰ προβληθῇ πρὸ τῶν ὀμμάτων τῆς Συνελεύσεως τὸ τρομακτικὸν φάσμα ἐλλείμματος 2½ δισεκατομμυρίων! Κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐλέχθη καὶ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἀνεπτύχθη τὸ ζήτημα, ὥστε νὰ δύναταί τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι τὸ ἔλλειμμα τοῦτο τοῦ Προϋπολογισμοῦ βαρύνει τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ὑπάρχει ἆρά γε ἀφελὴς νὰ πιστεύσῃ τοιοῦτόν τι; Φρονοῦμεν ὄχι. Ἀλλὰ τότε πρὸς ποῖον λόγον, προκειμένου περὶ ἐλέγχου Κυβερνήσεως, προεβλήθη τὸ φάσμα τοῦ ἐλλείμματος καὶ ἀπησχολήθη περὶ αὐτοῦ ἐπὶ ἀρκετὴν ὥραν ὁ ἀξιότιμος τῶν Προοδευτικῶν Ἀρχηγός; Ἐν τῇ ἐρεύνη τοῦ ἀσχέτου πρὸς τὰς κυβερνητικὰς εὐθύνας θέματος τούτου, ἀφέθησαν μετὰ τῆς αὐτῆς πάντοτε ἀσαφείας καὶ ἀοριστολογίας καὶ ὑπαινιγμοὶ περὶ σπαταλῶν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν καθωρίσθη ὅμως καμμία ἐξ αὐτῶν, οὔτε ὑπεδείχθη δαπάνη τις, ἔστω καὶ μικρά, γενομένη ἀσκόπως. Πῶς καὶ ποῦ ἐσπατάλησε τὸν δημόσιον πλοῦτον ἡ Κυβέρνησις; Εἴπατέ μας συγκεκριμένως μὲ γεγονότα καὶ ἀριθμοὺς διὰ νὰ πεισθῶμεν περὶ αὐτοῦ καὶ νὰ παύσωμεν ὑποστηρίζοντες ὅτι ὅλαι αἱ κατηγορίαι, ἃς ἀποδίδετε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ἀβάσιμοι καὶ ἀνυπόστατοι καὶ συνεπῶς ἀνίκανοι νὰ μειώσουν τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως. Ἢ μήπως εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο πρέπει νὰ ἐνθυμηθῶμεν ὡς ἀποδειχθεῖσαν κατάχρησιν περὶ τὴν διαχείρισιν τῆς Ἐξουσίας τὸ γεγονὸς τῆς παρεμβολῆς ἑνὸς Ὑπουργοῦ πρὸς διορισμὸν τοῦ ἀδελφοῦ του εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν; Θὰ εἴμεθα μικροὶ ἂν περὶ μικρῶν ἀσχολούμεθα καὶ εἰς μικρότητας καταναλίσκωμεν τὸν χρόνον τῆς Συνελεύσεως. Τί φυσικώτερον τοῦ νὰ διορίσῃ εἷς Ὑπουργὸς ἕνα συγγενῆ του ὑπάλληλον, ἐφόσον ἔχει τὰ ὑπὸ τοῦ νόμου προσόντα; Ἀποτελεῖ ἢ δὲν ἀποτελεῖ μικρότητα ἀναξίαν πρὸ πάντων τοῦ Ἀρχηγοῦ ἑνὸς κόμματος ἡ ἐκμετάλλευσις τοιούτου ζητήματος εἰς βάρος μιᾶς Κυβερνήσεως;

§207Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐγὼ ἔδωκα ἁπλῶς μίαν πληροφορίαν περὶ τοῦ ὅτι δὲν ὑπάρχουν μισθοὶ τόσον μικροὶ ποὺ ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὁ κ. Ὑπουργός.

§208Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ὡς πληροφοριοδότης ἁπλοῦς ἐὰν ἐχρησιμεύσατε εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν, ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν εἶσθε ἐν τάξει εἰς τοιοῦτον μικρὸν καὶ ἄσημον ζήτημα ἀναμιχθέντες, διότι περὶ τῶν μικρῶν μόνον οἱ μικροὶ ἀσχολοῦνται, ἀλλὰ καὶ διότι, ἐὰν ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτων περιστατικῶν πρέπῃ νὰ διαμορφῶνται αἱ γνῶμαι περὶ τῶν πολιτευομένων ἀνδρῶν, τότε δὲν εἶσθε καὶ πάλιν ἐν τάξει, διότι ἰδοὺ κατέχω καὶ καταθέτω εἰς τὴν Συνέλευσιν σημείωμα, κατὰ τὸ ὁποῖον δύο ἀνεψιοί σας καὶ εἷς ἄλλος διωρίσθησαν εἰς τὸ Πολιτικὸν Γραφεῖον ὑπάλληλοι, μισθοδοτηθέντες μάλιστα ἀναδρομικῶς. (Ἀναγινώσκει).

§209Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι, ἀλλὰ θὰ ἐξετάσω καὶ θὰ δώσω ἐξηγήσεις· πάντως δὲν εἶμαι εἰθισμένος εἰς ἀταξίας τοιούτου εἴδους.

§210Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη οὔτε νὰ ἐξετάσητε, οὔτε ἐξηγήσεις νὰ δώσητε· ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἀνέφερα τὸ περιστατικὸν τοῦτο ἵνα σᾶς θίξω, οὔτε θὰ μορφώσω ἐξ αὐτοῦ τὰς περὶ ὑμῶν γνώμας μου, ἀλλὰ τὸ ἀνέφερα ἁπλῶς καὶ μόνον ἵνα σᾶς ἀποδείξω ὅτι εἰς πράξεις τοιαύτας, οὐδόλως ἀντικειμένας πρὸς τὴν ἀρετήν, κατ’ ἐμέ, ὑποκείμεθα ὅλοι καὶ ὅτι δὲν εἶναι πρέπον οὔτε ἀξιοπρεπὲς νὰ κακίζωμεν ἄλλους δι’ ὅσα ἡμεῖς οἱ ἴδιοι πράττομεν καὶ ἀκόμη ὅτι δὲν εἶναι σοβαρὸς ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἀσκεῖται ὁ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀντιπολιτευτικὸς ἔλεγχος.

§211Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν γνωρίζω αὐτὴν τὴν λογιστικὴν ἀταξίαν καὶ θὰ ἐπιδοθῶ εἰς τὸ νὰ τὴν ἐξακριβώσω. Ἐν πάσῃ περιπτώσει θὰ ἐπεθύμουν νὰ προσαχθῇ πίναξ τῶν μηνιαίων δαπανῶν τοῦ Πολιτικοῦ Γραφείου ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἰδικῆς μου καὶ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς παρούσης καὶ τότε θὰ ἴδητε τὴν διαφορὰν τῶν δαπανῶν.

§212Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ θὰ ἤθελον νὰ διαπιστωθῇ τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν εἶμαι εἰθισμένος εἰς κατηγορίας προσωπικάς, οὔτε ἀνέφερα ὅσα ἀνέφερα διὰ νὰ θίξω τὸ παράπαν πρόσωπον, πρὸς τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ διαφωνῶ ριζικῶς, ἀλλὰ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ὁποίου δὲν δύναμαι νὰ θέσω ἐν ἀμφιβόλῳ ἐπὶ τοιούτου εἴδους ζητημάτων. Ἐπιμένω ἐν τούτοις ὑποστηρίζων ὅτι δὲν ὀφείλετε καὶ σεῖς νὰ χρησιμοποιῆτε τοιούτου εἴδους ζητήματα ἐναντίον τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἔχητε λίθους σοβαρούς, δείξατέ μας τὸν σωρὸν διὰ νὰ λάβωμεν καὶ ἡμεῖς καὶ νὰ ρίψωμεν κατ’ αὐτῆς, ἀλλ’ ὡς φαίνεται δὲν ἔχετε τοιούτους καὶ δι’ αὐτὸ βάλλετε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τόσον ἀοριστολόγους βολάς. Ἀλλ’ ὁ ἀντιπολιτευτικὸς οἶστρος ὤθησε τὸν ἡγέτην τῆς μείζονος Ἀντιπολιτεύσεως μέχρι τοῦ σημείου νὰ κακίσῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἐνῷ, ὅταν προήδρευεν αὐτὸς τῆς Κυβερνήσεως, διεκήρυττεν ἔνθεν μὲν ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἱερὸν καὶ ἀνεπίδεκτον ἀντιπολιτευτικῆς ἐκμεταλλεύσεως, ἐκεῖθεν δὲ ὅτι ἔχει ἀνάγκην χρόνου μακροῦ, καὶ εὗρε τὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τότε Ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως συνεπίκουρον τῶν ὀρθῶν αὐτοῦ ἀντιλήψεων, ἃς ἀπεμπόλησε σήμερον, κατηγορῶν τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν ἔλυσε τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, δὲν ἐφήρμοσεν ὡρισμένον σύστημα, δὲν ἐπεμελήθη, ὡς ὤφειλε, τῆς βελτιώσεως τῆς προσφυγικῆς τύχης. Ἀλλ’ ἐδόθη ἆρά γε εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν ὁ μακρὸς χρόνος, οὗτινος, κατὰ τὴν ὁμολογίαν σας ἄλλοτε, εἶχεν ἀνάγκην τὸ προσφυγικὸν ζήτημα; Βεβαίως ὄχι. Διότι, ἂν ἀπὸ τῶν ἡμερῶν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἀφαιρέσητε τὸν χρόνον τῆς ἐνασχολήσεώς της διὰ τὸ Δημοψήφισμα, θὰ εὕρητε ὅτι ἀριθμεῖ βίον βραχύτερον τῆς προκατόχου της. Ὑμεῖς, κ. Καφαντάρη, ἐκυβερνήσατε περισσότερον χρόνον καὶ φέρετε συνεπῶς μείζονα τῆς εὐθύνην πάσης τυχὸν ὀλιγωρίας καὶ καθυστερήσεως. Ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν δὲν ἐλλείπει τὸ πλῆρες σύστημα ἀντικρύσεως καὶ λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν ἔλειψε τοῦτο κατὰ τρόπον ἀληθῶς τολμηρόν, κατὰ τρόπον δυνάμενον πράγματι νὰ ἐκθέσῃ εἰς τεραστίας εὐθύνας τοὺς ὑπαιτίους. Σεῖς ἀπετελέσατε τὴν πρώτην μετὰ τὰς ἐκλογὰς Κυβέρνησιν καὶ σεῖς εἶσθε κυρίως ὑπόχρεοι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς νὰ καθορίσητε καὶ θέσητε εἰς ἐφαρμογὴν σύστημα πλήρους λύσεως τοῦ ζητήματος τούτου, θέτοντες τὰς βάσεις, ἐφ’ ὧν αἱ διάδοχοι Κυβερνήσεις θὰ ἐστηρίζοντο. Καὶ ὅμως δὲν ἀρκεῖ ὅτι δὲν ἐπράξατε τοῦτο σεῖς οἱ κατὰ τὴν πρώτην χρονικὴν σειρὰν ὑπεύθυνοι, παρὰ ζητεῖτε σήμερον καὶ εὐθύνας παρ’ ἄλλων, οἵτινες δὲν ἐνεφάνισαν ἄλλην καθυστέρησιν πλὴν τῆς ἐξ ἰδικῆς σας ὑπαιτιότητος προκυψάσης. Πάντως ὅ,τι ἠδύνατο νὰ γίνῃ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἐγένετο πλήρως καὶ καμμία αἰτίασις δι’ ὀλιγωρίαν ἢ ἔλλειψιν προθέσεως δὲν δύναται νὰ διατυπωθῇ κατ’ αὐτῆς βασίμως. Δὲν φρονεῖ ὅμως ἡ Ἀντιπολίτευσις ὅτι προκειμένου περὶ ζητήματος τοὺς πάντας ἐξ ἴσου ἐνδιαφέροντος, ἀντὶ νὰ καταναλίσκηται εἰς αἰτιάσεις ἀντιπολιτευτικοῦ ἀγῶνος, ὤφειλε νὰ ἐμφανίσῃ τὸ ἰδικόν της πρόγραμμα, τὸ ἰδικόν της σύστημα καὶ νὰ ἀντιπαραβάλῃ αὐτὸ πρὸς τὸ τῆς Κυβερνήσεως, καταδεικνύουσα τὰ πλεονεκτήματα καὶ τὰς ἀρετάς του, ὁπότε ἡ Κυβέρνησις ἢ θὰ ἐδέχετο τὰς ἀπόψεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἢ θὰ ἔπρεπε νὰ τῆς προσφέρῃ τὴν θέσιν της, τεθέντος ὅτι δὲν χωροῦν θυσίαι εἰς βάρος τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἀπὸ τοιούτου εἴδους σκοπιμότητας καὶ ἰσχυρογνωμοσύνας; Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑπῆρξε καὶ ἐν προκειμένῳ ἁπλῆ ἄρνησις, δὲν ἱκανοποιεῖται ἐκ τῆς κυβερνητικῆς τακτικῆς ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ, ἀλλὰ καὶ δὲν ἐμφανίζει καὶ ἰδίαν της τακτικὴν ἁπλούστατα διότι δὲν ἔχει τοιαύτην καὶ ἔτι πλέον διότι, ὡς ἀπέδειξεν ἐκ τοῦ προσφάτου κυβερνητικοῦ βίου της, δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ ὀργανώσῃ τοιαύτην. Βαθεῖαν αἰσθανόμεθα τὴν ἀνάγκην νὰ διακηρύξωμεν ἐντεῦθεν ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι τὸ ἱερώτερον τῶν ἀπασχολούντων ἡμᾶς ζητημάτων, εἶναι ἡ λυδία λίθος, δι’ ἧς θὰ κριθῇ ἡ ἠθικὴ τοῦ ἐναπομείναντος Κράτους, εἶναι τὸ μέτρον, δι’ οὗ θὰ μετρηθῇ ἡ συναίσθησίς μας πρὸς ὅ,τι λέγεται καθῆκον τιμῆς, εἶναι τὸ βαρύτερον μέρος τοῦ κλήρου, ὅστις ἔλαχεν εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τοὺς ἐπιζήσαντας τῆς Μικρασιατικῆς καὶ Θρακικῆς συμφορᾶς καὶ συνεπῶς στοιχειώδη ὑποχρέωσιν ἔχομεν πάντες νὰ θέσωμεν τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐκτὸς πολιτικῆς συναλλαγῆς καὶ ἐκτὸς πάσης καὶ παντὸς εἴδους ἐκμεταλλεύσεως. Ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις καὶ ὅλα τὰ κόμματα καὶ ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι καὶ ὅλοι οἱ πολῖται ἔχομεν ζέοντα τὸν πόθον τῆς ὅσον ἔνεστι ταχυτέρας καὶ πληρεστέρας λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τοῦ ἄλλου τὴν ἀγαθὴν πρόθεσιν καὶ πάντες εἶναι πρόθυμοι πρὸς ἐναρμόνισιν τῶν προσπαθειῶν των ὑπὲρ τῶν ἀναξιοπαθούντων ἀδελφῶν μας προσφύγων. Ἄστοχος λοιπὸν κατ’ ἀρχὴν καὶ ἄδικος καὶ ἀβάσιμος ἐν τῇ ἐκδηλώσει του ὑπῆρξεν ὁ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸ προσφυγικὸν ἔλεγχος. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὁ κύκλος, ὅστις περιλαμβάνει τὰ θέματα ἅτινα δύνανται ν’ ἀποτελέσουν ἀφορμὴν καὶ βάσιν ἐλέγχου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν παρέσχεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν οἰκοδομήσιμον ὑλικόν, εἰσέδυσεν αὕτη μετὰ τόλμης καὶ ἐλαφρότητος εἰς τὸν κύκλον τῶν παρασκηνίων, τὸν ἀνάξιον διὰ πάντα σεβόμενον ἑαυτὸν πολιτευόμενον, καὶ ἐξήγαγεν ἐκεῖθεν καὶ ἐξεσφενδόνισε τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ Κυβέρνησις περιήγαγε τὸν δίσκον τῆς ἐπαιτείας — πομπώδης φράσις — προσφέρουσα χαρτοφυλάκια Ὑπουργικὰ διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὰ κενά της καὶ ἐπαιτοῦσα φιλικὰς ψήφους. Ἄν σεῖς, κ. συνάδελφε, εἴδατε ἢ γνωρίζετε μεταξὺ τῶν συναδέλφων πρόσωπα, τὰ ὁποῖα νὰ κανονίζουν τὴν ψῆφον τὴν ὁποίαν δίδουν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Πατρίδος των, Πατρίδος ταλαιπωρουμένης καὶ δυστυχοῦς, ἀπὸ τὰ Ὑπουργικὰ χαρτοφυλάκια, ἂς ἐπιτρέψητε εἰς ἡμᾶς τοὺς ἄλλους νὰ μὴ τοὺς γνωρίζωμεν. Καὶ ἐνῷ κατηγορεῖτε σεῖς τὴν Κυβέρνησιν ἀβασίμως ὅτι περιήγαγε τὸν δίσκον τῆς ἐπαιτείας διὰ νὰ ἐνισχυθῇ κομματικῶς, παραπονούμεθα καὶ ἡμεῖς κατ’ αὐτῆς βασιμώτερον, διότι ἀπετάθη εἰς σημαίνοντα μὲν καὶ ἔξοχα πρόσωπα, ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου εὑρισκόμενα, πρὸς συμπλήρωσιν τῶν Ὑπουργικῶν κενῶν, διότι ἐνομίζομεν καὶ νομίζομεν ὅτι θίγεται οὕτω τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως. Καὶ ἐρωτᾶται: Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἤθελε νὰ καπηλευθῇ κοινοβουλευτικῶς τὰ Ὑπουργικὰ ἑδώλια, θὰ ἐξήρχετο τῆς αἰθούσης ταύτης διὰ νὰ προσφέρῃ χαρτοφυλάκια; Βεβαίως ὄχι. Ἄσκοπος ἄρα καὶ ἡ περὶ δίσκου ἐπαιτείας κατηγορία, διότι ἡ Κυβέρνησις οὐχὶ μόνον δὲν περιῆγε πρὸ τῶν διαφόρων πληρεξουσίων τὰς πρὸς ὑπούργευσιν προσφορὰς, ὅπως θηρεύσῃ ψήφους, ἀλλὰ καὶ ἀπετάθη πρὸς τοῦτο εἰς ἐξωκοινοβουλευτικὰ πρόσωπα, χωρὶς νὰ ὑπολογίσῃ ἐπὶ τῶν εἰς τὰς τάξεις τῶν πληρεξουσίων προκαλουμένων δυσαρεσκειῶν. Μὲ τοιαύτας κατηγορίας, κύριοι συνάδελφοι, ἀβασίμους κατὰ τὸ πλεῖστον καὶ ἐλαφρὰς ἐν τοῖς βασίμοις τυχὸν σημείοις, ποῖος σοβαρὸς ἄνθρωπος εὐλαβούμενος ἑαυτὸν θέλει ὑποστηρίξει ὅτι εἶναι ἀνατρεπτέα μία Κυβέρνησις τόσα ἐξασφαλίσασα ἀγαθὰ εἰς τὸν Τόπον, ἐν οἷς πρῶτον τὸ ἐπιτυχὲς Δημοψήφισμα, μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία δὲν συμβολίζει μόνον τὴν Κρατικὴν ἐμφάνισιν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ συμβολίζει ἔν τινι μέτρῳ αὐτὸ τοῦτο τὸ πολίτευμα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς μιᾶς πλευρᾶς καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἑτέρας). Δύνασθε νὰ διατυπώσητε, κύριοι, τὴν διαφωνίαν σας· ἐγὼ ὑποστηρίζω μετὰ πλήρους πίστεως ὅτι ἄλλως θὰ ἐσκεπτόμην περὶ τῆς δευτέρας, τρίτης ἢ τετάρτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἄλλως σκέπτομαι προκειμένου περὶ τῆς πρώτης. Ἢ μήπως θέλετε νὰ καλύψῃ καὶ τοὺς ἰδικούς μας ὀφθαλμοὺς τὸ νέφος τοῦ κομματικοῦ πάθους καὶ νὰ μὴ βλέπωμεν τὰ γεγονότα ἀφ’ ὅλων τῶν πλευρῶν, παρὰ νὰ τὰ βλέπωμεν μόνον ἀπὸ μιᾶς; Διὰ τοὺς καλοπίστους ἀνθρώπους παραμένει ἀποδεδειγμένον καὶ ἀνεπίδεκτον ἀντιρρήσεως τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ ἐνεργητικὸν τῆς κρινομένης σήμερον Κυβερνήσεως εἶναι τόσον μέγα, ὥστε καμμία ἄλλη ὁμὰς ἐν τῇ Συνελεύσει νὰ μὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ὅσον αὐτὴ νὰ καυχᾶται· πρόκειται μάλιστα περὶ ἐνεργητικοῦ ἀναγομένου εἰς τὴν βάσιν ἐφ’ ἧς ἑδράζεται τὸ πολίτευμα, ὅπερ δὲν παύει νὰ ἀποτελῇ τὸ Α καὶ τὸ Ω τῆς σωτηρίας. Ἂς γίνωμεν εἰλικρινεῖς, κύριοι, καὶ ἂς μάθωμεν νὰ ἀποδίδωμεν τὸ δίκαιον ὅπου ἀνήκει, καὶ ὅταν πράξωμεν τοῦτο εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ διακηρύξωμεν ὅτι ἡ κυβερνῶσα σήμερον μερὶς ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ μεγάλους καὶ ὡραίους ἀγῶνας κατ’ ἐχθρῶν καὶ φίλων πρὸς ἐπιβολὴν τοῦ Δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ἐξ οὗ ἀναμένομεν τὴν σωτηρίαν τῆς ὑπολοίπου Πατρίδος, καὶ ὅτι ὁ Ἀρχηγὸς αὐτῆς, γενναῖος τῶν χαλεπῶν ἡμερῶν ἀγωνιστής, ἔχει ὑπὲρ αὐτοῦ τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν ἐμφανίζεται ἐξ ἀπογραφῆς ἢ ἄνευ ἀπογραφῆς, ἐκ διαθήκης ἢ ἄνευ διαθήκης κληρονόμος τῶν ἠθικῶν καὶ πολιτικῶν κεφαλαίων ἄλλου, ὡς ἄλλοι πράττουσι, διαπληκτιζόμενοι πέριξ μιᾶς πολιτικῆς κληρονομίας, τόσον μεγάλης, ὥστε νὰ εἶναι ἀνάξιοι αὐτῆς, ἀλλ’ εἶναι ἁγνὸν δημιούργημα τῆς ἰδίας ἀξίας καὶ τῶν ἰδίων ἀγώνων.

§213ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἂς εἶναι καλὰ ὁ Βενιζέλος...

§214Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βεβαίως τὰς βάσεις τοῦ ἐθνικοῦ μεγαλείου ὁ Βενιζέλος τὰς ἔθηκε καὶ αἱ τάσεις τῆς πολιτειακῆς καὶ πολιτικῆς ἐξυγιάνσεως εἰς ἐκεῖνον ὀφείλονται καὶ ἡ εὐγνωμοσύνη ὅλων τῶν τιμίων Ἑλλήνων πρὸς ἐκεῖνον κατὰ πρῶτον λόγον εἶναι ἐστραμμένη. «Ἂς εἶναι καλά, ἂς εἶναι καλά». Τοῦτο ἀποτελεῖ τὸν πόθον ὅλων ἡμῶν, ἀλλὰ ὁ ὑποδαυλισμὸς τῆς νοσταλγίας τοῦ μεγάλου ἀνδρὸς δὲν πρέπει νὰ γίνεται ἐκ τῆς μερίδος, εἰς ἣν ἀνήκει ὁ διακόψας με πληρεξούσιος, δηλαδὴ ἐκ τῆς μερίδος τοῦ κ. Καφαντάρη, διότι εἰς τὴν μερίδα ἐκείνην καὶ τὸν Ἀρχηγὸν αὐτῆς, ἐπιδείξαντα ὅσην ἐπέδειξεν ἀκαμψίαν, ὀφείλεται ἀναντιρρήτως τὸ ὅτι ὁ Βενιζέλος δὲν εὑρίσκεται σήμερον ἐν μέσῳ ἡμῶν. Ἄνευ τῆς ἀκαμψίας αὐτῆς ἄλλως θὰ ἐξειλίσσοντο τὰ παρ’ ἡμῖν πολιτικὰ πράγματα ἀναφορικῶς πρὸς τὴν ἐν Ἑλλάδι παραμονὴν τοῦ ὑπερόχου ἀνδρός. Ἂς μὴ προκαλῇ λοιπὸν ἡ μερὶς ἐκείνη καὶ ἂς μὴ θέλῃ νὰ μᾶς διδάξῃ μάθημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς καλῶς γνωρίζομεν, ἀλλ’ ἐκείνη πολὺ ἀγνοεῖ. Ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν βάσιν μας. Ὑποστηρίζομεν πεποιθότως καὶ ἀπεδείξαμεν ὅσον ὤφειλεν ὅτι καὶ ἂν τυχὸν ἡ Κυβέρνησις Παπαναστασίου ἐνεφάνισε παθητικόν τι, φυσιολογικὸν εἰς πᾶσαν Κυβέρνησιν, πάντως ἐνεφάνισεν ἐνεργητικὸν καὶ μέγα, ἱκανὸν νὰ....

§215ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ «Ἀκταῖον».

§216Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι θέμα ἐπὶ τοῦ ὁποίου σεῖς συνεζητήσατε· εἰς ἐμὲ εἶναι ἄγνωστον. Παρουσίασε, λέγω, ἐνεργητικὸν ἱκανὸν νὰ τῆς δώσῃ τὸ δικαίωμα ἀξιώσεως ψήφου ἐμπιστοσύνης. Μόνον οἱ μονομερῶς ἐξετάζοντες τὰ ζητήματα, μόνον οἱ λογαριάζοντες τὸ ἀμφίβολον παθητικὸν χωρὶς νὰ λογαριάζουν τὸ ἀναντίρρητον ἐνεργητικόν, δικαιοῦνται νὰ σκέπτωνται ἄλλως. Ἀλλ’ ὁ τρόπος αὐτὸς τοῦ σκέπτεσθαι δὲν εἶναι καλόπιστος καὶ συνεπῶς δὲν εἶναι ἐξυπηρετικὸς τοῦ κοινοῦ συμφέροντος, εἰς τὸ ὕψος τοῦ ὁποίου ὀφείλει νὰ πτερυγίζῃ ὑπεράνω παθῶν καὶ προσωπικῶν ζητημάτων πᾶς πληρεξούσιος προκειμένου νὰ εἴπῃ «ναὶ» ἢ «ὄχι» εἰς τὸ τιθέμενον ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Οὕτω τοὐλάχιστον σκέπτομαι ἐγὼ καὶ οὕτω θὰ ψηφίσω ἐγὼ καὶ ὁ ἑαυτός μου, τοῦ ὁποίου τὰς γνώμας ἐκπροσωπῶ. (Χειροκροτήματα). Ὁ τρόπος τοῦ σκέπτεσθαι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν προκειμένῳ δὲν ἀποτελεῖ παρὰ ἁπλῆν ἄρνησιν καὶ μόνον ἄρνησιν. Μᾶς λέγει αὕτη ν’ ἀνατρέψωμεν τὴν Κυβέρνησιν διὰ λόγους τελείως ἐπουσιώδεις καὶ πειρᾶται νὰ μᾶς παρασύρῃ εἰς αὐτοῦ τοῦ εἴδους τὴν κατωφέρειαν, ἐξογκώνουσα τὸν κώνωπα τοῦ παθητικοῦ καὶ σμικρύνουσα τὴν κάμηλον τοῦ ἐνεργητικοῦ. Ἀλλ’ ἂς ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμὴν ὅτι ἡ ταχυδακτυλουργικὴ αὕτη προσπάθεια εὐοδοῦται καὶ πάντες ἡμεῖς ἢ τοὐλάχιστον πολλοὶ ἐξ ἡμῶν καταψηφίζομεν τὴν Κυβέρνησιν. Τίνι τρόπῳ εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν θὰ καλυφθῇ τὸ ἐκ τῆς ἀνατροπῆς κενόν; Ἡ ἀνατροπὴ εἶναι ἔργον εὔκολον. Ἡ δημιουργία εἶναι τὸ δύσκολον ἔργον. Ἡ ἀνατροπὴ εἶναι ἀκόμη, ἂν θέλητε, πρᾶξις συνάδουσα πρὸς τὴν ψυχολογίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅστις, ἐὰν εἶναι μεγάλος δημιουργός, εἶναι ὡσαύτως —ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν— καὶ μεγάλος ἀνατροπεύς, ὅπως ἀπέδειξεν εἰς τὴν 1ην Νοεμβρίου....

§217ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὡραία σύγκρισις!

§218Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ἂν δὲν εἶναι τελεία ἡ σύγκρισις οὐδὲν σημαίνει, διότι πάντως εἶναι σχετική, ἀλλὰ καὶ διότι δὲν ἠθέλησα νὰ κάμω σύγκρισιν, ἠθέλησα ἁπλῶς νὰ φέρω παράδειγμά τι τῆς ἀνατρεπτικῆς ροπῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· καὶ ὑπὸ τὴν συγκριτικὴν ἔννοιαν ἐν τούτοις ἂν λάβωμεν τὸ λεχθὲν δὲν κωλύομαι νὰ πιστεύω ὅτι περὶ ἀνατροπῆς θὰ πρόκειται καὶ νῦν, περὶ ἀνατροπῆς ἂν ὄχι κανενὸς ἐθνικοῦ πύργου, ὁμοίου τοῦ ἀνατραπέντος διὰ τῆς Νοεμβριανῆς ἐκλογῆς, τοὐλάχιστον περὶ ἐθνικῆς καλύβης, ὁμοίαν τῆς ὁποίας οὐδείς, κατ’ ἐμέ, ἐκ τῶν ὀρεγομένων τῆς Ἐξουσίας δύναται νὰ στήσῃ. Ναί, εἶναι εὔκολος ἡ ἀνατροπή. Ἀλλ’ ἂν ἀνατρέψωμεν τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, τίς θὰ κληθῇ καὶ τίς καλούμενος θὰ δυνηθῇ νὰ στήσῃ ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τῆς ἀνατροπῆς Κυβέρνησιν σοβαρωτέραν καὶ καλυτέραν καὶ μείζονας παρέχουσαν ἐγγυήσεις; Διατί οἱ ἐπιδιώκοντες τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως δὲν προχωροῦν πέρα τῆς ἀρνήσεως εἰς τὸν θετικὸν κόσμον, ἵνα μᾶς εἴπουν ἐκεῖθεν τίνι τρόπῳ σκέπτονται νὰ καλύψουν τὸ ἐκ τῆς ἀνατροπῆς κενόν; Διατί δὲν ἐτόλμησέ τις νὰ ἐμφανισθῇ πρὸ ἡμῶν, θετικὸς καὶ θαρραλέος καὶ νὰ μᾶς εἴπῃ: Ἐγὼ καλούμενος ἐπὶ τῆς Ἀρχῆς θὰ πράξω τοῦτο καὶ ἐκεῖνο τὸ ἀγαθόν, ὅπερ δὲν ἠθέλησεν ἢ δὲν ἠδυνήθη νὰ πράξῃ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις; Θὰ προλάβω τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ κακόν, ὅπερ ἔπραξεν ἢ δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀποφύγῃ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις; Οὐδεὶς ἐνεφανίσθη πρὸ ἡμῶν μὲ τὴν θετικὴν ταύτην μορφήν. Ὅλοι ἐνεφανίσθησαν μὲ τὴν μορφὴν τοῦ ἀρνητικοῦ καὶ τοῦ ἀγνώστου. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις, ἀλλ’ οἱ πληρεξούσιοι δὲν σύρονται πρὸς τὸ ἄγνωστον καὶ τὸ ἀβέβαιον, διότι ἔχουσιν ἀρτίαν τὴν συναίσθησιν τῶν καθηκόντων αὑτῶν. Ναί, τὸ οὐσιῶδες ἐρώτημα, ἐφ’ οὗ πρέπει νὰ ἀπαντήσωσιν οἱ ζητοῦντες τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τοῦτο: Τίς θὰ διαδεχθῇ τὴν Κυβέρνησιν; Μήπως ὑπάρχει ἄλλη τις πολιτικὴ μερὶς ἐν τῇ Συνελεύσει, δυναμένη νὰ παρατάξῃ περισσοτέρους φίλους ἀπὸ ὅσους ἡ κυβερνῶσα μερὶς καὶ νὰ δώσῃ μίαν Κυβέρνησιν περισσότερον σταθερὰν καὶ βιώσιμον; Βεβαίως ὄχι. Μήπως δύνανται τὰ ἀντιπολιτευόμενα τὴν Κυβέρνησιν κόμματα καὶ αἱ ὁμάδες νὰ συνταχθοῦν εἰς κοινὴν παράταξιν, ἀναδεικνύοντα μίαν Κυβέρνησιν; Βεβαίως ὄχι. Διότι τὰ ἀντιπολιτευθέντα τὴν Κυβέρνησιν κόμματα χωρίζονται μεταξύ των μὲ χάσματα μεγαλύτερα ἐκείνων, ἅτινα τὰ χωρίζουν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Τί θὰ γίνῃ λοιπόν; Εἴπετέ μας σεῖς οἱ ὀπαδοὶ τῆς ἀρνήσεως, οἱ ζητοῦντες νὰ ἀνατρέψητε μίαν Κυβέρνησιν — οἱανδήποτε ἐπὶ τέλους — χωρὶς νὰ σκεφθῆτε τίνι τρόπῳ θέλετε καλύψει τὸ κενὸν μιᾶς καταστρεπτικῆς ἀκυβερνησίας ἢ θέλετε προλάβει τὰς συνεπείας μιᾶς θνησιγενοῦς Κυβερνήσεως; Ὄχι δὲν θὰ σᾶς ἀκολουθήσωμεν, κύριοι Ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων καὶ τῶν ὁμάδων, εἰς τὸν ἀρνητικόν σας ἀγῶνα. Ἔχομεν καὶ ἡμεῖς ἐκλογεῖς, ἀντιπροσωπεύομεν καὶ ἡμεῖς, οἱ μὴ ἀρχηγοί, λαόν, ὅστις, καλῶς γνωρίζομεν, μᾶς ἔστειλεν ἐνταῦθα νὰ δημιουργήσωμεν καὶ οὐχὶ ν’ ἀνατρέπωμεν, νὰ προάγωμεν καὶ ὄχι νὰ ὀπισθοχωρῶμεν τὰς κοινὰς ὑποθέσεις· καὶ δὲν καταψηφίζομεν μίαν Κυβέρνησιν, ἐφόσον δὲν ἔχομεν ταυτόχρονον τὴν πεποίθησιν ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀναδείξωμεν καλυτέραν αὐτῆς. Τοιαύτην πεποίθησιν, γνωρίζοντες πρόσωπα καὶ πράγματα ἐν τῇ Συνελεύσει, δὲν ἔχομεν, δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν. Ἢ μήπως δικαιούμεθα τόσον ταχέως νὰ λησμονήσωμεν τὸ πρόσφατον παρελθόν, καθ’ ὃ ἀνεδείχθη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως μία Κυβέρνησις, ὑπὸ τὸν Ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, λαβοῦσα καταπληκτικὴν πλειοψηφίαν καὶ ὅμως τὴν ἐπαύριον ἢ μᾶλλον μετὰ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας ἐζητούσαμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ δὲν τὴν εὑρήκαμεν. Δύο συνταγματάρχαι εἶχον κροτήσει τὴν θύραν τοῦ Πρωθυπουργοῦ κατὰ τὸν γνωστὸν τρόπον καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς εἴτε δι’ ἔλλειψιν θάρρους εἴτε λόγῳ φρονήσεως εἴτε δι’ οἱονδήποτε λόγον, ἐξελθὼν νικητὴς ἐκ τῆς Συνελεύσεως, ἡττήθη ἐκτὸς αὐτῆς καὶ ἔπαυσε νὰ εἶναι Πρωθυπουργὸς καὶ ἔπαυσε καὶ ὁ Τόπος νὰ ἔχῃ Κυβέρνησιν. Ἀναγνωρίζομεν ὅλας τὰς ἀρετὰς καὶ ὅλα τὰ χαρίσματα τοῦ ἡγουμένου τῆς ἀντιπολιτευτικῆς παρατάξεως, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα καὶ νὰ λησμονήσωμεν καὶ τὰ πρόσφατα γεγονότα, δὲν δυνάμεθα νὰ στηρίξωμεν ἐπ’ αὐτοῦ τὰς ἐλπίδας τῆς καλύψεως τοῦ ἐκ τῆς κυβερνητικῆς πτώσεως κενοῦ καὶ συνεπῶς δὲν θὰ δημιουργήσωμεν κενόν, δὲν θὰ καταψηφίσωμεν τὴν Κυβέρνησιν. Ἄλλως τε ἡ πλειονότης τῶν πληρεξουσίων καλῶς ἀντιλαμβάνεται ὅτι αἱ συχναὶ κυβερνητικαὶ ἐναλλαγαὶ δὲν ἐξυπηρετοῦν, τοὐναντίον βλάπτουσι τὴν κοινὴν δημοκρατικὴν ὑπόθεσιν καὶ τὰ κοινὰ ἐν γένει συμφέροντα ὑπὸ ὅλας τὰς μορφὰς καὶ τὰς ἐκδηλώσεις, διότι φθείρουσι τὸ ἔμψυχον δημοκρατικὸν ὑλικὸν καὶ ἀναχαιτίζουν τὴν συγκομιδὴν τῶν ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς ἑνὸς ὡρισμένου προγράμματος ἀγαθῶν. Τὸ καθῆκον τῶν πληρεξουσίων, οἵτινες εἰς τὸ κοινὸν συμφέρον καὶ μόνον εἰς αὐτὸ ἀποβλέπουσιν εἶναι ἓν καὶ μόνον ἐν προκειμένῳ: Νὰ παραμείνουν πιστοὶ εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Πρώτης Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, νὰ συντρέξουν αὐτὴν εἰς τὴν ὅσον οἷόν τε καλυτέραν ἀνάπτυξιν τῆς νηπιώδους ἀκόμη Δημοκρατίας, νὰ ἐνισχύσουν αὐτὴν εἰς τὸ ἔργον τῆς κρατικῆς ἀνορθώσεως καὶ εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς ἐπιλύσεως τῶν ἐνδιαφερόντων τὸν δημοκράτην λαὸν ζητημάτων καὶ οὐχὶ νὰ ἀνατρέψωσιν αὐτὴν διὰ ζητήματα μηδαμινὰ καὶ ἐπουσιώδη, ἀνακόπτοντες τὴν πρὸς τὰ πρόσω φορὰν τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν τῆς Χώρας δυνάμεων. Παρ’ ὅλα ταῦτα δὲν ἐζητήθη μόνον ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐξετοξεύθη καὶ ἡ ἀπειλὴ ὅτι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει φερόμεθα εἰς τὸ «μοιραῖον τέλος». Ἀλλ’ ἐὰν ἡ ἀπαισία αὕτη ἀπειλὴ ἔχει θέσιν σήμερον, ὁπότε ἡ Δημοκρατία εὑρίσκεται εἰς χεῖρας τῶν γνησιωτέρων της γεννητόρων, ποίαν θέσιν θὰ ἔχῃ αὔριον, ὅταν τυχὸν ἡ Δημοκρατία περιέλθῃ εἰς ἄλλας χεῖρας; Καλὸν θὰ ἦτο νὰ ἐξέλειπον αἱ ἀοριστολόγοι ἀπειλαί, αἵτινες δίδουσιν ἀφορμὴν ἐπεκτάσεως πέρα τῶν στενῶν ὁρίων, ἅτινα χαράσσει ἡ ἀνάγκη τοῦ κοινοῦ δι’ ὅλην τὴν δημοκρατικὴν οἰκογένειαν συμφέροντος. Δοθείσης ἐν τούτοις ἀφορμῆς ἐκ τῆς ἀνωτέρω ἀπειλῆς τοῦ «μοιραίου τέλους», ἀγόμεθα καὶ ἡμεῖς μοιραίως εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς ἀπειλοῦντας ὅτι ἡ ἀντίθετος ἀκριβῶς περίπτωσις ἐκείνης εἰς ἣν πιστεύουσι, δηλαδὴ ἡ περίπτωσις τῆς συχνῆς κυβερνητικῆς ἐναλλαγῆς, εἶναι ἡ ἐγκλείουσα τοὺς κινδύνους, διότι αἱ ἐναλλαγαί, ὡς ἐλέχθη, προκαλοῦσι μοιραίως ταχεῖαν φθορὰν Κυβερνήσεων, αὗται δὲ πάλιν μοιραίως φθείρουσι τὴν Συνέλευσιν καὶ συνεπῶς μοιραίως σμικρύνουν τὸν χρόνον, ὅστις μᾶς χωρίζει τῶν ἐκλογῶν καὶ ὅστις συμφέρον εἶναι νὰ μὴ σμικρύνεται, οὕτως ὥστε νὰ δοθῇ εἰς τὸ Δημοκρατικὸν πολίτευμα ὁ ἀπαιτούμενος χρόνος διὰ νὰ ἀποδώσῃ πλήρη τὰ ἀγαθά του, ἐξ ὧν καὶ μόνον θέλει κριθῆ. Δὲν ἀρκεῖ ἡ ἁπλῆ ἀναγγελία τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας, μήτε ἡ ἁπλῆ ἀρετὴ αὐτῆς ὡς πολιτεύματος διὰ νὰ τὴν στερεώσῃ ἀσαλεύτως εἰς τὰς λαϊκὰς συνειδήσεις, πρέπει νὰ ἔχῃ νὰ ἐμφανίσῃ αὕτη ἀπόδοσιν ἀγαθῶν καὶ διὰ νὰ κατορθωθῇ τοῦτο πρέπει νὰ διανυθῇ ἀπόστασις χρόνου μακροῦ, καθ’ ὃν ὑπάρχει καιρὸς πολλῶν κυβερνητικῶν διαδοχῶν καὶ πολλῶν ἱκανοποιήσεων σπευδουσῶν πρωθυπουργικῶν φιλοδοξιῶν καὶ δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἐναλλαγῶν μηνιαίων, ἄνευ σοβαρῶν αἰτίων καὶ σοβαρῶν λόγων. Ἡ σπουδή, ὡς ἐλέχθη, δὲν εἶναι ἐξυπηρετικὴ τοῦ κοινοῦ καὶ μεγάλου σκοποῦ, πολὺ περισσότερον δὲν εἶναι ἐξυπηρετικὴ ὅταν ὠθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ συνασπισμοῦ, περὶ τῆς ὁποίας ὡμιλήσατε, κ. Καφαντάρη, διότι συνασπισμὸς ὅλων τῶν κομμάτων σημαίνει φθορὰν ὅλων τῶν κομμάτων, βραδυτέραν ἴσως, πάντως ὅμως ἀναπόφευκτον καὶ μοιραίαν. Εἶναι λυπηρὸν τὸ ὅτι ἄνθρωποι τόσης πείρας, τόσης μορφώσεως καὶ τόσων βλέψεων, ὡς ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, ἐξαπολύουσι γνώμας προχείρους, ἱκανοποιούσας ἴσως τὰς ἀνάγκας τῆς σήμερον, ἀλλὰ παρορώσας ἀσφαλῶς τὰς ἀνάγκας τῆς αὔριον, γνώμας ἐπιβοηθούσας τὴν μείωσιν τοῦ κύρους τῆς Συνελεύσεως, πρὸ μικροῦ ἀκόμη ἐξελθούσης τῆς κάλπης καὶ πρὸ ἐλαχίστου ἀκόμη ὑποστάσης εὐδοκίμως τὴν διὰ τοῦ Δημοψηφίσματος ἀναβάπτισιν. Ὄχι, δὲν θέλομεν ἡμεῖς συχνὰς κυβερνητικὰς ἐναλλαγάς, θέλομεν εὐστάθειαν κυβερνητικήν, διότι αὐτῆς ἔχομεν ἀνάγκην, δὲν θέλομεν ἀνατροπάς, θέλομεν δημιουργίαν, διότι ἐρείπια ἐκληρονομήσαμεν καὶ Κράτος εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παραδώσωμεν. Οὔτε Κυβερνήσεις συνασπισμοῦ δὲν θέλομεν, διότι μᾶς ἀναγκαιοῖ ἐφεδρεία, καὶ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ θέσωμεν ἁπαξαπάσας τὰς πολιτικάς μας δυνάμεις ὑπὸ τοὺς τροχοὺς τοῦ φοβεροῦ νόμου τῆς αὐτοφθορᾶς. Οἱαδήποτε Κυβέρνησις ὑπὸ τὰς σημερινὰς δυσκόλους περιστάσεις φθείρεται ἀφ’ ἑαυτῆς ἐκ μόνης τῆς ἐπιδράσεως τῆς ἀτμοσφαίρας, ἐκ μόνης τῆς ἐνεργείας τοῦ νόμου τῆς αὐτοφθορᾶς, ὅστις δὲν σέβεται οὔτε τὸν σίδηρον, οὔτε τὸν χάλυβα. Θὰ φθαρῇ, ὡς ἐλέχθη, ἔστω καὶ μετὰ βραδύτητος, καὶ ἡ Κυβέρνησις συνασπισμοῦ. Καὶ τότε; Ἐκτίθενται καὶ πολιτεύματα καὶ συστήματα καὶ ἰδέαι καὶ πρόσωπα εἰς τὴν ἀστάθειαν τῶν ἐκλογικῶν ἀνέμων, πρὶν στερεωθῇ καὶ ἀνδρωθῇ ἡ Δημοκρατία. Ἐνῷ, ἂν ἀφήσωμεν τὰς ἑκάστοτε Κυβερνήσεις, ἐφόσον ἐμφανίζουν ἐνεργητικὸν ἀνώτερον τοῦ παθητικοῦ, ἐφόσον δὲν διαπράττουν βασικὰ σφάλματα καὶ σοβαρὰς παραλείψεις, νὰ ἐναλλάσσωνται φυσιολογικῶς, τότε θὰ μένῃ πάντοτε ἐν τῇ Συνελεύσει ἀρκοῦσα πολιτικὴ ἐφεδρεία καὶ αἱ κυβερνητικαὶ μεταβολαὶ δὲν θὰ ἀφίνουν ὄπισθεν αὐτῶν τραγικὰ ἐρωτήματα. Οὐδείς, ἀπολύτως οὐδεὶς λόγος ἀνατροπῆς τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως συντρέχει, οὔτε ἐκ τῶν γενικωτέρων ἀναγκῶν τῆς καταστάσεως, ἥτις, ὡς κατὰ καιρὸν ἐλέχθη καὶ πειστικῶς ἀπεδείχθη, ἔχει ἀνάγκην κυβερνητικῆς εὐσταθείας καὶ μονιμότητος, οὔτε ἐκ τῶν εἰδικωτέρων κατ’ αὐτῆς αἰτιάσεων, αἵτινες ἀπεδείχθησαν τόσον ἰσχναὶ καὶ ἀβάσιμοι, παρ’ ὅλα τὰ πρωτάκουστα πλεονεκτήματα, τὰ ὁποῖα ἔδωκεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τὸ παράδοξον γεγονὸς ὅτι εὑρέθησαν Ὑπουργοὶ μεταπηδήσαντες ἐν μιᾷ στιγμῇ ἀπὸ τῶν κυβερνητικῶν ἑδωλίων εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, χρώμενοι ἐν τῇ πολεμικῇ των δημοσίων ἐγγράφων, παραληφθέντων ἐκ τῶν Ὑπουργείων, ἅτινα χθὲς ἀκόμη κατεῖχον. Ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τοὺς ὅρους αὐτοὺς θὰ σημάνῃ ἐξασθένησιν τῆς ἐννοίας τοῦ πολιτεύματος, ἀναχαιτισμὸν πάσης ἀρξαμένης προόδου, διαπόμπευσιν τοῦ Κοινοβουλευτισμοῦ, ἀποδεικνυομένου ἀνικάνου εἰς σοβαρότητα κρίσεως καὶ φρονήσεως ἐνεργείας. Ὅλα ὅσα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐλέχθησαν εἶναι τόσον μηδαμινὰ καὶ ἔχουν τὰ ἐλατήρια τόσον μικρά, ὥστε νὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι θὰ εἶναι ἀνάξιον καὶ τῆς νοημοσύνης καὶ τοῦ χαρακτῆρος ἡμῶν νὰ τοῖς ἀποδώσωμεν σοβαρότητα καὶ ν’ ἀκολουθήσωμεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν εἰς τὴν ἀρνητικὴν ὁδὸν ἣν χαράσσει, οἰστρηλατουμένη ἐκ τοῦ πόθου τῆς καταλήψεως τῆς Ἐξουσίας ἀκαίρως καὶ ἀνετοίμως. Θὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἀπολύτῳ πίστει ὅτι οὕτω πράττων ἐκτελῶ μέγα καθῆκον ἀπέναντι τῆς γενικῆς καταστάσεως καὶ ἀπέναντι τῶν εἰδικωτέρων τῆς περιφερείας μου ἀναγκῶν. Θὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἀπέδειξεν ἑαυτὴν ἀξίαν καὶ ὑπεραξίαν τῶν δυσχερῶν περιστάσεων. Θὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἰς τὰς κατ’ αὐτῆς αἰτιάσεις, ὅσον λεπτολόγως καὶ ἂν τὰς ἀνέλυσα, δὲν εὗρον ἔστω καὶ ἁπλᾶ στοιχεῖα ὑπερβάσεων ἢ λαθῶν. Τοιαύτην ἀπεκδέχομαι καὶ τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως ἐν τῇ πλειοψηφίᾳ αὐτῆς, διότι γνωρίζω καλῶς ὅτι εἶναι συγκεκροτημένη ἀπὸ πρόσωπα ἐμπνευσμένα, αἰρόμενα εἰς τὸ ὕψος τοῦ μεγάλου καθήκοντος καὶ ἀποστρεφόμενα τὰς μικρολόγους καὶ φιλοδόξους ροπάς, ὁθενδήποτε καὶ ἂν προέρχωνται αὗται. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐφάνη μέχρι σήμερον ἀναξία τῆς ψήφου μας. Ἡ Κυβέρνησις ἐνισχυομένη καὶ πάλιν ὑπὸ τῆς εὐμενείας καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως θὰ ἀποδείξῃ ἑαυτὴν ἀξιωτέραν τῶν προσδοκιῶν καὶ ἡμῶν καὶ τοῦ λαοῦ, ὅστις μὲ τόσας χρηστὰς ἐλπίδας μᾶς ἔστειλεν ἐνταῦθα ἀντιλήπτορας τῶν σοβαρῶν ἀναγκῶν του. Ἐὰν συμβῇ τὸ ἀντίθετον, ἐὰν δὲν δικαιωθῶσιν αἱ προβλέψεις μας, ἐδῶ θὰ εἴμεθα. (Χειροκροτήματα).

§219ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσουδερὸς ἔχει τὸν λόγον.

§220ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὁ κατελθὼν τοῦ βήματος συνάδελφος ὡμίλησε περὶ ἀγώνων εἰς τὰς πλατείας, τὰ βουνὰ καὶ τοὺς κάμπους. Ὁμολογῶ ὅτι, ἐὰν πρόκειται περὶ τοιούτων ἀγώνων, ἐγὼ δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ παρακολουθήσω καὶ ἤθελον νὰ προτείνω ἐξαίρεσιν διὰ τὸν ἑαυτόν μου, ἀντιλαμβανόμενον τὸν ἀγῶνα διαφορετικώτερον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ὡμίλησεν ἐπίσης περὶ ἐνεδρῶν, ὑποθέτω δὲ ὅτι οὔτε αὐτὸς οὔτε οὐδεὶς ἄλλος δύναται νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ λέγῃ περὶ ἐμοῦ ὅτι ὑπέπεσα εἰς τὸ πολιτικὸν τοῦτο σφάλμα. Δὲν φαντάζομαι ὅτι ὁ κατελθὼν τοῦ βήματος συνάδελφος ἀπηχεῖ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως τὰς ἰδέας τοῦ ἀντιδραστικοῦ τύπου...

§221Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἀπέδωκα πρόθεσιν εἶπον ὅτι ἔχει τὰ φαινόμενα ἐνέδρας.

§222ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Θέλω νὰ ἐρωτήσω καὶ σᾶς καὶ πάντα ἄλλον συνάδελφον, ἂν ὄντως συμφωνεῖ ἐν τούτῳ πρὸς τὰς ἀντιθέτους ἐφημερίδας, αἱ ὁποῖαι ἠθέλησαν ν’ ἀποδώσουν εἰς ἐνέδραν, εἰς ἐπιβουλὴν τὴν παραίτησίν μου, καθ’ ὑπόδειξιν μάλιστα ἀνδρός, ὁ ὁποῖος μόνον ὑπηρεσίας ἐγνώρισε νὰ προσφέρῃ εἰς τὴν Πατρίδα.

§223Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀκριβῶς πρὸ ὀλίγων στιγμῶν ἔκαμα διαπραγματεύσεις μεταξὺ σοβαρῶν ἀνθρώπων ἐν τῷ θέματι τούτῳ, ὅτι πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ὑπηρεσίας προσέφερεν εἰς τὴν Πατρίδα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πράξῃ τοιαύτην πρᾶξιν.

§224Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Οὔτε ἐνεδρεύουν ἄλλως τε ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται ἐντὸς τῆς Ἀρχῆς καὶ ἀπέρχονται ἐξ αὐτῆς, διότι ἐνεδρεύουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐκτὸς τῆς Ἀρχῆς, ἐκεῖνος ὅμως ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται εἰς τὴν Ἐξουσίαν καὶ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν δύναται ν’ ἀποβλέψῃ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰς ἀνωτέραν θέσιν ἀπὸ ἐκείνην εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο, δὲν παραιτεῖται διὰ νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐπανέλθῃ εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἀπεχώρησεν. (Χειροκροτήματα). Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐπιτεθῶ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως, διότι μοὶ φαίνεται ὅτι, ἐφόσον ἕως χθὲς παρεκαθήμην μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἶχον μετ’ αὐτῆς τὴν εὐθύνην τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἐλέγξω αὐτήν. Ἂν ἔφθασα μέχρι τοῦ βήματος, τὸ πράττω κατόπιν διακοπῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἀσφαλῶς, διότι γνωρίζω τὴν καλὴν πίστιν αὐτοῦ, προέρχεται ἐξ ἐσφαλμένων πληροφοριῶν ἢ ἐξ ἐλλείψεως πληροφοριῶν. Ὅσα εἶπον ἐν τῇ παραιτήσει μου, ἡ ὁποία ἐδημοσιεύθη ἀκριβῶς διὰ νὰ προλάβῃ παρεξηγήσεις, εἶναι οἱ μόνοι λόγοι οἱ ὁποῖοι μὲ ὤθησαν εἰς τὴν παραίτησιν. Μετέσχον τῆς Κυβερνήσεως οὐχὶ ὡς πολιτικὸς φίλος αὐτῆς, ἀλλ’ ὡς πολιτευτὴς ἐλεύθερος, ὁ ὁποῖος ἐνόμιζα ὅτι ἠδυνάμην νὰ προσφέρω ὑπηρεσίας. Τὴν στιγμὴν ὅμως κατὰ τὴν ὁποίαν, ἔστω καὶ ἐξ ἐσφαλμένης κρίσεως, ἐνόμισα ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχω τὸν πόθον αὐτόν, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ἐγκαταλίπω τὸ χαρτοφυλάκιον. Οἱ πολιτευόμενοι δὲν ὀφείλουν νὰ προσκολλῶνται εἰς τὰ ἀξιώματα, δὲν ὑπηρετοῦν δὲ τὴν Πατρίδα των κατέχοντες τὰ ἀξιώματα, ἀλλὰ τὴν ὑπηρετοῦν καὶ ἐγκαταλείποντες αὐτά. (Χειροκροτήματα). Ἠμφισβητήθη λοιπὸν τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν ἐνήσκησα τὸ δικαίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν πρὸς περιορισμὸν τῶν περιττῶν δαπανῶν. Εἰδοποίησα ἐν τούτοις τοὺς συναδέλφους περὶ τῆς ἀνάγκης ὅπως τὰ ὑποβαλλόμενα ὑπ’ αὐτῶν εἰς τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως νομοσχέδια, ἐφόσον θὰ εἶχον σχέσιν μὲ τὰς δαπάνας, ὤφειλον νὰ ὑποβάλλωνται εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Δικαίωμα τὸ ὁποῖον δὲν ἀπορρέει μόνον ἐκ τοῦ παλαιοτέρου νόμου, ἀλλὰ καὶ ἐκ συνταγματικῆς διατάξεως. Διότι τὸ περιεχόμενον τοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος ἐθέσπισε τὰς τοιαύτας ὑποχρεώσεις τῶν Ὑπουργῶν, περιέλαβεν εἰς ἀπόφασιν εἰδικὴν αὐτὸς ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐν τῷ δικαιώματι τὸ ὁποῖον εἶχε νὰ ἐνασκῇ συντακτικὰ δικαιώματα, καὶ τὴν ἀπόφασιν ταύτην ἐκυρώσατε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν διὰ τοῦ γνωστοῦ ψηφίσματος, ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως. Ἐφόσον παρετήρησα ὅτι εἴτε ἐξ ἀγνοίας εἴτε ἐκ σπουδῆς κατετίθεντο νομοσχέδια συνεπαγόμενα δαπάνας, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἄγνωστα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἐξ οὗ καὶ ἤρχισε καθ’ ἡμῶν δριμὺς ὁ ἔλεγχος, ὁ δίκαιος ἄλλως τε, τῶν ἐφημερίδων διὰ τὴν ἐνέργειαν αὐτήν, ἐθεώρησα ὑποχρέωσίν μου νὰ πράξω καὶ διὰ τοὺς συναδέλφους τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ὅ,τι ἐπανειλημμένως εἶχον πράξει καὶ διὰ τοὺς συναδέλφους τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν μετεῖχον. Καὶ πληροφορῶ ἐν προκειμένῳ, χάριν τῆς ἀκριβείας, τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τὴν 24 Μαΐου ἀπηύθυνα τὸ ὑπ’ ἀριθ. 65422 ἔγγραφον πρὸς αὐτόν.

§225Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρὸς ἐμέ;

§226Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Μάλιστα, τὸ ὁποῖον θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναγνώσω. (Ἀναγινώσκει): «Κύριε Πρόεδρε· Ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ φέρωμεν εἰς γνῶσιν ὑμῶν ὅτι κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου 1555 περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου περὶ Δημοσίου Λογιστικοῦ, ἐνισχυθεῖσαν διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 2999/225 τῆς 12ης Φεβρουαρίου 1923 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ Γενικὴ Διεύθυνσις τοῦ Δημοσίου Λογιστικοῦ ἐξετάζει πάντα τὰ ὑπὸ τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν προτεινόμενα σχέδια νόμων ἢ Διαταγμάτων, τόσον τὰ χρῄζοντα τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅσον καὶ τὰ ἔχοντα σχέσιν πρὸς τὸν Προϋπολογισμὸν ἢ τὴν περιουσίαν καὶ τὸ λογιστικὸν τοῦ Κράτους, καὶ εἰσηγεῖται πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῶν ἐπὶ τῆς συστάσεως καὶ διαχειρίσεως ἐν γένει τῆς Κρατικῆς περιουσίας. Ἐν τούτοις, ἐκ τοῦ πλήθους τῶν σχεδίων νόμων, τῶν καταρτισθέντων παρὰ τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ ὑποβληθέντων παρὰ τῶν κ.κ. συναδέλφων πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, τινὰ τῶν ὁποίων σημαντικῶς ἐπιβαρύνουσι τὸν Προϋπολογισμὸν ἢ τροποποιοῦσι γενικὰς λογιστικὰς διατάξεις, ἐλάχιστα προσήχθησαν εἰς τὴν Γενικὴν Διεύθυνσιν τοῦ Δημοσίου Λογιστικοῦ πρὸς ἐξέτασιν πρὸ τῆς ὑποβολῆς των εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Οὕτω δὲ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δὲν εἶναι προειδοποιημένος περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἀποτελεσμάτων τῶν ἐν λόγῳ σχεδίων καὶ τῆς ἐπιδράσεως ἣν θὰ ἔχωσι ταῦτα ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τῆς Κρατικῆς περιουσίας, ἂν καταστῶσι νόμοι τοῦ Κράτους. Φέροντες ταῦτα ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ σᾶς παρακαλέσωμεν ὅπως συστήσητε εἰς τοὺς κ.κ. συναδέλφους νὰ μὴ προβαίνουν εἰς τὴν ὑποβολὴν σχεδίων νόμων εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν πρὶν ταῦτα ἐξετασθῶσι παρ’ ἡμῶν. Πρὸς τοῦτο τὰ ὑπὸ τῶν ὑπηρεσιῶν καταρτιζόμενα σχέδια νόμων, τὰ ἐπιφέροντα δαπάνας, παρακαλοῦμεν ὅπως ἀποστέλλωνται εἰς τὴν Γενικὴν Διεύθυνσιν Δημοσίου Λογιστικοῦ (Διεύθυνσιν Ι — τμῆμα Α), ἥτις θὰ εἰσηγῆται ἐπὶ τούτων ἡμῖν, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου 1555 καὶ τῆς σχετικῆς ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως. Ὁ Ὑπουργὸς Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ» Τὸ ἔγγραφον τοῦτο περιῆλθεν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Διότι γνωρίζω ὅτι τὸ πολιτικὸν αὐτοῦ γραφεῖον διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2681 τῆς 27 Μαΐου συνοπτικοῦ ἐγγράφου ἀπέστειλεν ἀντίγραφον τοῦ ἐγγράφου μου πρὸς τὰ διάφορα Ὑπουργεῖα καὶ πρὸς ἐμὲ αὐτὸν ἀκόμη! Πλεῖστα ἐκ τῶν νομοσχεδίων, ὅπως τὰ νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, τὰ νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, τὰ νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὰ νομοσχέδια τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, δὲν ἐστάλησαν, συμφώνως πρὸς τὸν νόμον, εἰς τὸ Γενικὸν Λογιστήριον ἵνα ὑποστῶσι τὴν σχετικὴν βάσανον καὶ προσαρμοσθῶσι πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Πρὸ τοιαύτης καταστάσεως ἐθεώρησα καθῆκον καὶ ὑποχρέωσίν μου ὅπως προσκαλέσω τοὺς ἁρμοδίους ὑπαλλήλους νὰ παραλαμβάνωσιν ἀπὸ τὰ Γραφεῖα τῆς Βουλῆς τὰ σχετικὰ νομοσχέδια, νὰ τὰ ὑποβάλλωσιν εἰς τὸν ἔλεγχον καὶ νὰ ἀποστέλλωσι τὰς σχετικὰς παρατηρήσεις των εἰς τὰ ἁρμόδια Ὑπουργεῖα. Περὶ τούτου μαρτυροῦσι τὸ ὑπ’ ἀριθ. 60565 ἔγγραφον, ἀπευθυνόμενον πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 69659, ἀπευθυνόμενον πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 89710 πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 69841 πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 72147 πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Συγκοινωνίας, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 72232 πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 71501 πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 71503 ἐπίσης, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 72503 ἐπίσης, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 72506 ἐπίσης πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ἔφθασε μάλιστα καὶ ἡ παρακολούθησις τοῦ τοιούτου ἐλέγχου νὰ ἐπεκταθῇ περαιτέρω. Ὑπάρχουν καὶ ἄλλα ἔγγραφα ὁμοίας φύσεως, τὰ ὁποῖα δὲν προέλαβα νὰ ὑπογράψω καὶ ἀποστείλω ἁρμοδίως, καὶ τὰ ὁποῖα ἴσως θὰ ὑπογράψῃ ἤδη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.

§227Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Μοὶ ἐστείλατε ἐπανειλημμένα ἔγγραφα καὶ μοὶ ἐλέγετε ὅτι αἱ δαπάναι ἐκ τῆς ὑποβολῆς τῶν νομοσχεδίων τῶν ἐκπαιδευτικῶν ἐπιβαρύνουν πολὺ τὸν Προϋπολογισμόν. Ὅταν σᾶς συνήντησα εἰς τὰ ἑδώλια τὰ ὑπουργικὰ καὶ σᾶς εἶπον: «τί ἐννοεῖτε μὲ αὐτό;», διότι πρόκειται περὶ νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἐπιβαρύνουν τὸν Προϋπολογισμὸν κατὰ 100 ὁλόκληρα ἑκατομμύρια, μοὶ ἀπηντήσατε ὅτι «εἶναι τυπικὸν τὸ ἔγγραφον τὸ ὁποῖον σᾶς ἀπέστειλα». Ἄρα ἐστέλλετε ἔγγραφα διὰ νὰ τὰ χρησιμοποιήσητε ὡς ἀφορμὴν παραιτήσεως ὑμῶν καὶ ὄχι πράγματι ὅτι διεφωνεῖτε, διότι, ἂν διεφωνεῖτε θὰ ἐλέγετε ὅτι «ἐγὼ δὲν συμφωνῶ, διότι τὰ νομοσχέδια αὐτὰ ἐπιβαρύνουν τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ 100 ἑκατομμύρια» καὶ θὰ ἐλέγετε: «Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ παραιτοῦμαι». Δηλ. σεῖς κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν ἐκάμνετε τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ συλλέγητε στοιχεῖα πρὸς παραίτησιν.

§228ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὑποθέτω ὅτι τὸν κύριον συνάδελφον ἀπατᾷ ἢ πλανᾷ ὀλίγον ἡ μνήμη καὶ σπεύδει νὰ ἀπευθύνῃ ἢ μᾶλλον νὰ ἐξαγάγῃ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα ὁμολογῶ ὅτι δὲν εἶναι ἀντάξια αὐτοῦ. Φρονεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι προπαρεσκεύαζον τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεώς μου, ὑποθέτω ὅμως ὅτι πλανᾷ αὐτὸν ἡ μνήμη του καὶ δὲν ἐνθυμεῖται τελείως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλέχθη μεταξύ μας.

§229Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ὅταν μοῦ ἐλέγετε ὅτι τὰ ἔγγραφα τὰ ὁποῖα μοῦ ἐστέλλετε ἦσαν τυπικά, τί ἄλλο ἠδυνάμην νὰ ὑποθέσω;

§230Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Μὴ ταράσσεσθε τόσον, κύριε συνάδελφε. Εἶσθε ἰατρὸς καὶ ἠξεύρετε ὅτι, ὅταν ταράσσεται κανείς, βλάπτει τὴν ὑγείαν του.

§231Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Πρόκειται νὰ ἔχῃ κανεὶς καλὴν πίστιν.

§232Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Καὶ πάλιν σᾶς λέγω ὅτι σᾶς πλανᾷ ἡ μνήμη σας καὶ δὲν ἐνθυμεῖσθε τελείως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλέχθη μεταξύ μας. Πρέπει νὰ χωρισθοῦν τὰ ζητήματα. Ἄλλο τὸ τί δύναται νὰ φρονῇ εἷς περὶ τῆς ἀνάγκης τῶν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων ἢ περὶ τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, περὶ τῶν ὁποίων ἔχω ἐκπεφρασμένην γνώμην, καὶ ἄλλο τὸ νὰ διεκδικῇ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπως λαμβάνῃ γνῶσιν τῶν νομοσχεδίων καὶ φροντίζῃ νὰ προσαρμόζῃ τὰς δαπάνας πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ Προϋπολογισμοῦ.

§233Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§234Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὄχι· δὲν ἐπιτρέπω τίποτε. Εἶσθε ἀδέξιος ἀπολογητής. Εἶμαι πρὸ παντός, κύριοι, τῆς γνώμης ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πραγματικῶς ἐλλείπει παρ’ ἡμῖν, ἐκεῖ ποὺ πρέπει νὰ προσέξωμεν πρὸ παντός, εἶναι ἡ ἐκπαίδευσις. Καὶ πτωχοὶ ἀκόμη ἂν εἴμεθα, ὀφείλομεν νὰ ἐξεύρωμεν τοὺς πόρους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀναγκαῖοι, ἔστω καὶ δι’ ἐπιβαρύνσεως τοῦ ἐλλείμματος τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἡμῶν, ἐὰν ἐκ τῆς δαπάνης καὶ μόνον θὰ ἐξηρτᾶτο ἡ ἐξύψωσις τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἡ βάσις τῆς ἀνορθώσεως τῆς ἡμετέρας Πολιτείας δὲν εὑρίσκεται ἀλλαχοῦ ἢ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. (Ἐπιδοκιμασίαι).

§235Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ, κύριε συνάδελφε.

§236Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Βεβαίως πρόκειται περὶ αὐτοῦ, κύριε συνάδελφε. Ἀκριβῶς δὲ ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ ἔφερα τὸν λόγον καὶ σᾶς εἶπον ὅτι, ὡς παρετηρήσατε, ἐγὼ καὶ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας εἰς συνέντευξιν τὴν ὁποίαν εἶχον δώσει εἰς ἀπογευματινὴν ἐφημερίδα τῆς προηγουμένης ἡμέρας, ἠθέλησα νὰ δικαιολογήσω τὴν ὑποβολὴν τῶν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου ἔκαμα τὴν σχετικὴν παρατήρησιν ἣν ἐπικαλεῖσθε, χωρὶς νὰ αἴρεται ἐξ αὐτῆς ἡ σημασία τοῦ ἐγγράφου μου, τὸ ὁποῖον ἀφεώρα πλέον τὸ ζήτημα τῶν δαπανῶν. Εἶμαι δὲ ἀπολύτως σύμφωνος πρὸς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπε προηγουμένως καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημέναι αἱ μεταρρυθμίσεις καὶ ὅτι ἡ ὀργάνωσις καὶ ἡ μεταρρύθμισις τῶν ὑπηρεσιῶν δὲν σημαίνει σπατάλην. Τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον. Ἀλλὰ δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ παραβλέπωμεν καὶ τὰς ὑποχρεώσεις ἐκείνας αἱ ὁποῖαι παραβλεπόμεναι δύνανται νὰ μᾶς ἀγάγωσιν εἰς μίαν οἰκονομικὴν περιπέτειαν, ἡ ὁποία ὄχι μόνον τὰς μεταρρυθμίσεις καὶ τὰς ὀργανώσεις θὰ ματαιώσῃ, ἀλλὰ θὰ συντελέσῃ νὰ χάσωμεν καὶ αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἔχομεν. Ἐπ’ αὐτοῦ δὲ τοῦ σημείου εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐπισύρω ἑκάστοτε τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τοῦτο ἤμην ἐντεταλμένος ἐκ ῥητῶν νομικῶν διατάξεων. Κατὰ συνέπειαν δὲν προπαρεσκεύαζον λόγους παραιτήσεως, ἀφοῦ διὰ νὰ παραιτῆται κανείς, ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τὴν διάθεσιν, εἶναι παρὰ πολὺ εὔκολον. Τὴν ἀδημονίαν ἐκ τῆς σπατάλης, τὴν ὁποίαν ᾐσθανόμην, τὴν ἐξεδήλωσα ἐπανειλημμένως καὶ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ἦσαν συνεργάται τοῦ Ὑπουργοῦ, καί, ἐπαναλαμβάνω, κατέληξα εἰς τὸ νὰ συστήσω εἰς αὐτοὺς καὶ ἀπὸ τὰ Γραφεῖα ἀκόμη τῆς Βουλῆς νὰ περισυλλέγωσι πρὸς ἔλεγχον τὰ μὴ ἀποστελλόμενα εἰς τὸ Γενικὸν Λογιστήριον νομοσχέδια.

§237Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μόνον εἰς ἐμὲ προφορικῶς δὲν εἴπετε τίποτε, οὐδὲ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον. Δὲν εἶναι ζήτημα, κύριε πληρεξούσιε, ἀνταλλαγῆς ἐγγράφων, εἶναι ζήτημα καὶ ἀπ’ εὐθείας συνεννοήσεως καὶ ἀξιώσεως εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον. Σεῖς δὲ οὐδέποτε οὐδὲ εἰς ἐμὲ προφορικῶς, καίτοι ἐβλεπόμεθα καθημέραν σχεδόν, οὐδὲ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἠγείρετε ζήτημα ὑποβολῆς τῶν νομοσχεδίων εἰς τὸ Γεν. Λογιστήριον. Ἡ ὑποβολὴ ἐγγράφων δὲν σημαίνει τίποτε. Εἶναι ἓν χαρτοβασίλειον καὶ οὐδὲν πλέον.

§238Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ἐπικαλοῦμαι καὶ τὴν μαρτυρίαν τοῦ προκατόχου σας Προέδρου καὶ τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι δὲν ἔφερον ἐπίσης ποτὲ τὸν λόγον οὐδὲ εἰς τὸν ἴδιον, οὐδὲ εἰς τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτοὺς ἀπηύθυνα ἔγγραφα καὶ κατόπιν τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἀπηυθύνθησαν πρὸς αὐτούς, συνεμορφώθησαν ἀντιληφθέντες ὅτι ὁ ἔλεγχος αὐτὸς εἶναι ἀναγκαῖος χάριν αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι δὲν εἶναι ὁ ἔλεγχος οὗτος πρᾶξις ἐχθρική, οὔτε προέρχεται ἐκ προσωπικῶν ἢ οἱωνδήποτε ἄλλων λόγων κατὰ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως.

§239Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ.

§240Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ἀτυχῶς, κύριε Πρόεδρε, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀφήνετε νὰ ὑπονοῆται καὶ ἐν τῇ παρατηρήσει σας δὲν εἶναι ἀκριβές, διότι δὲν ἤμην εὐτυχὴς εἰς τὰς ἐνεργείας μου αὐτὰς ὥστε νὰ κατανοηθῶ ὑπὸ τῶν συναδέλφων μου, διὰ τοῦτο ἐσκέφθην ὅτι ὤφειλον τὸ ταχύτερον νὰ συντελέσω διὰ τῆς ἀποχωρήσεώς μου εἰς τὴν ὁμοιογένειαν τῆς Κυβερνήσεως.

§241Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπιθυμῶ, κύριε συνάδελφε, νὰ ἐπανέλθω.

§242Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ.

§243Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ γνωρίζω πολὺ καλὰ ὅτι οἱ λόγοι εἶναι ἄλλοι, κύριε συνάδελφε, καὶ νομίζω ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ τοὺς ἀναφέρω.

§244Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ἠμπορῶ νὰ τοὺς ἠξεύρω καὶ ἐγώ;

§245Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅτι ἤλθετε εἰς διαφωνίαν μὲ τοὺς συναδέλφους σας πληρεξουσίους Κρήτης.

§246Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε.

§247Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει ἐν τῇ ἐπιστολῇ σας, ὅταν ὀλίγα λεπτὰ πρὸ τῆς συνεδριάσεως μοῦ ἐστείλετε ἓν γράμμα, ἐπαναλαμβάνοντες τὴν παραίτησίν σας, τὴν ὁποίαν εἴχετε ἀνακαλέσει τὴν πρωΐαν.

§248Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὄχι δά!

§249Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Διὰ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας, ὄχι ὁριστικῶς βεβαίως. Καὶ ἐπανήλθετε τὸ ἀπόγευμα λέγοντες ὅτι δὲν κατωρθώσατε νὰ πείσητε τοὺς φίλους σας πληρεξουσίους Κρήτης. Αὐτὸ εἶναι τὸ σπουδαιότερον ἐπιχείρημα καὶ ὄχι ἡ ἀποστολὴ ἐγγράφων. Βεβαίως εἴχετε καὶ ἄλλας γενικωτέρας ἀντιλήψεις περὶ τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως, αὐτὸ εἶναι ἄλλο ζήτημα· ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον ἐπιχείρημα ἦτο αὐτό. Προφορικῶς δὲν μοῦ εἴπετε ποτὲ παράπονα περὶ μὴ ὑποβολῆς τῶν νομοσχεδίων τῶν σχετιζομένων μὲ δαπάνας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν.

§250Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Εἶμαι εὐτυχής, κύριε Πρόεδρε, ὅτι μοῦ δίδεται ἀφορμὴ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ δώσω καὶ εἰς ὑμᾶς ἀκόμη μερικὰς πληροφορίας χρησίμους, ὥστε καὶ ἀπὸ ὑμᾶς αὐτὸν καὶ ἀπὸ τοὺς λοιποὺς νὰ ἐξαλειφθῇ ἡ ἐντύπωσις ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη ἐκ παρεξηγήσεως καὶ ἡ ὁποία σᾶς ἔκαμε νὰ πιστεύσητε ὅτι θὰ ἠδυνάμην νὰ παραμείνω εἰσέτι ἡμέρας τινὰς εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Τὸ ἔγγραφον τῆς παραιτήσεώς μου εἶναι σαφές. Μὲ ἐπεσκέφθητε κατόπιν αὐτοῦ, ὡμιλήσαμεν περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς μὴ δημιουργίας ὑπουργικῆς κρίσεως κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην καὶ σᾶς εἶπον ὅτι δὲν ἀποσύρω τὴν παραίτησίν μου, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἠδύνασθε νὰ τὴν κρατήσητε καὶ νὰ μὴ τὴν ἀνακοινώσητε ἀμέσως, ἔσπευσα δὲ καὶ ἐγὼ αὐτὸς εἰς δημοσιογράφους, οἱ ὁποῖοι μὲ ἠρώτησαν περὶ τούτου, νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπέβαλον παραίτησιν μέχρι τῆς ὥρας. Ἐπράξατε δὲ τὸ αὐτὸ καὶ ὑμεῖς. Σᾶς εἶπον ὅμως ὅτι εἶχον ἀνάγκην νὰ συναντήσω τινὰς ἐκ τῶν συναδέλφων μου, ὄχι τόσον διότι αὐτοὶ ἐπέμενον εἰς τὴν παραίτησίν μου, ὅσον διότι μοὶ συνεστήσατε, ἂν εἶναι δυνατὸν, νὰ πείσω τοὺς συναδέλφους μου ἐκείνους ὅπως κατὰ τὴν ψηφοφορίαν, ἡ ὁποία ἐνδεχομένως θὰ ἐλάμβανε χώραν τὴν μεταμεσημβρίαν, μὴ καταψηφίσωσι τὴν Κυβέρνησιν.

§251Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές.

§252Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὄχι, ἀγαπητὲ κύριε Πρόεδρε. Ὑποθέτω ὅτι ἀντελήφθητε ὅτι εἶμαι ἄνθρωπος πολὺ καλῆς πίστεως. Σᾶς εἶπον ὅτι εἷς λόγος διὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐπέμενον ν’ ἀνακοινωθῇ ἡ παραίτησίς μου κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἦτο ὅτι συνάδελφοι, καὶ συνάδελφοι ἐγγύτερον καὶ τοῦ συναδέλφου πρὸς ἐμὲ προσκείμενοι, ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ καταψηφίσωσι τὴν Κυβέρνησιν.

§253Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§254Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Καὶ δὲν θὰ μοῦ ἦτο ἀρεστὸν ἐπὶ τέλους νὰ παρακάθημαι εἰς Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία θὰ κατεψηφίζετο ἀπὸ τοιούτους συναδέλφους.

§255Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§256Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶπον ποτὲ ὅτι οἱ λόγοι τῆς παραιτήσεώς μου ὀφείλονται εἰς ζητήματα τῶν συναδέλφων.

§257Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἰς διαφωνίαν.

§258Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ἡ ὑπόσχεσις τῆς ἀναβολῆς τῆς ἀνακοινώσεως ἐδόθη μὲ αὐτὴν τὴν προϋπόθεσιν, νὰ κατορθώσω νὰ πείσω τοὺς συναδέλφους νὰ μὴ καταψηφίσωσι τὴν Κυβέρνησιν. Τὴν στιγμὴν ὅμως καθ’ ἣν ἤμην πεπεισμένος ὅτι θὰ ἐφέρετο τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως εἶχον τὸ καθῆκον νὰ σᾶς προειδοποιήσω καὶ εἰς αὐτὸ τὸ καθῆκον ὀφείλεται ἡ δευτέρα ἐπιστολή.

§259Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Σᾶς ἀποστέλλω αὐτὴν τὴν ἐφημερίδα—δὲν ἔχω προηγουμένην—ἐν ᾗ ἀναγράφεται ὅτι, ἐνῷ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἐδηλοῦτο παρ’ ὑμῶν ὅτι δὲν παραιτεῖσθε, τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα» ἐδήλου ὅτι παραιτεῖσθε.

§260Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, εἰς τὸ ὁποῖον, ὡς ἐνθυμεῖσθε, δὲν ὡμιλήσαμεν περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, ἐθέσατε τὸ ζήτημα τῆς παραιτήσεως τοῦ στρατηγοῦ Κονδύλη καὶ ἀνεκοινώσατε τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως, προεκαλέσατε δ’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τυχὸν συνεφώνησαν μὲ τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως τοῦ στρατηγοῦ, νὰ τὸ δηλώσωσι καὶ ἀφήνατε νὰ ὑπονοηθῇ ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀποσυρθῶσιν. Ἤμην μεταξὺ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν ἀπεδέχοντο τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως καὶ ὤφειλον νὰ μὴ κάμωσι σχετικὴν δήλωσιν ὅτι ἀποδέχονται τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως. Ὅταν ἔληξε τὸ ζήτημα τῆς παραιτήσεως ἐκείνου καὶ ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησίς του, ἐθεωρήθη δὲ ἐντελῶς τακτοποιηθεῖσα ἡ ὑπόθεσίς του, τότε εἶχον τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ἐλευθερίαν ὅπως ὑποβάλω τὴν ἰδικήν μου παραίτησιν, στηριζόμενος ἐπὶ ἄλλων λόγων, τοὺς ὁποίους ἀπὸ πρὶν ἐγνώριζον πολλοὶ ἐκ τῶν κ.κ. συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι παρακάθηνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ εἰς τοὺς ὁποίους εἶχον ἐκφράσει τὴν δυσφορίαν μου ὁσάκις ἤρχοντο παρ’ ἐμοὶ καὶ διετύπουν παρατηρήσεις περὶ τῶν ὑποβαλλομένων δαπανηρῶν νομοσχεδίων. Ὁπωσδήποτε αὐταὶ εἶναι αἱ ὀλίγαι πληροφορίαι τὰς ὁποίας ὤφειλον πρὸς τὴν Συνέλευσιν πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας. Εἶπον ὅτι δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὸν ἔλεγχον τῶν κυβερνητικῶν πράξεων· ἄλλως τε φρονῶ ὅτι καὶ οἱ ἀπερχόμενοι Ὑπουργοὶ διὰ τὸν χρόνον κατὰ τὸν ὁποῖον παρέμειναν ἐν τῇ Κυβερνήσει δὲν ἀπαλλάσσονται τῶν εὐθυνῶν διὰ τὰς κυβερνητικὰς πράξεις τῆς περιόδου ἐκείνης. Ἐξ ἄλλου δὲν θὰ εἶχον νὰ εἴπω οὐδὲν περὶ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου τὸ ὁποῖον διηύθυνα καὶ περὶ τῆς δράσεως τοῦ ὁποίου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου προέβην εἰς δηλώσεις, εἰς τὰς ὁποίας καὶ σήμερον θ’ ἀνεφερόμην ἁπλούστατα δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀμφιβολίας περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Ἀλλά, κύριε Πρόεδρε, ἴσως θὰ ἤμην ὑπόχρεος, ὄχι ἐν τῷ πνεύματι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν καθηκόντων μου ὡς ἀντιπροσώπου, ὁ ὁποῖος ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν καλὴν τύχην τοῦ κυβερνητικοῦ ἔργου, ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῆς ἐπιτυχίας τῶν σκοπῶν τοῦ Κράτους, νὰ ἐπιστήσω τὴν ὑμετέραν προσοχὴν ἐπὶ ὑποθέσεως, περὶ τῆς ὁποίας ἐγένετο εὐρὺς λόγος κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην. Πρόκειται περὶ τοῦ ζητήματος τῶν προσφύγων. Εἰς οὐδεμίαν Κυβέρνησιν, πολὺ δὲ περισσότερον εἰς τὴν ἰδικήν σας, δὲν ἀπολείπει ἡ πρόθεσις καὶ κυριώτατον σημεῖον τοῦ προγράμματος καὶ τῆς δράσεώς της εἶναι ἡ ἐξεύρεσις αἰσίας λύσεως. Δὲν πρόκειται ἐν τούτοις περὶ κοινῆς ὑποθέσεως. Ἡ μέχρι τοῦδε δρᾶσις τῶν Κυβερνήσεων ὑπὲρ τῶν προσφύγων καὶ τὰ ἐπιτευχθέντα ἀποτελέσματα βεβαιωθῆτε ὅτι πρέπει νὰ προκαλοῦν τὴν δικαίαν ὑπερηφάνειαν. Τὴν ἀντίληψιν αὐτὴν περὶ ἡμῶν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἔχουν καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, θαυμάζοντες πῶς ἡ μικρὰ Ἑλλάς, ἡ ἐξελθοῦσα μόλις ἐκ τῶν περιπετειῶν τοῦ πολέμου, ἠδυνήθη, χωρὶς νὰ καμφθῇ κατὰ τρόπον καταστρεπτικόν, νὰ ἀντεπεξέλθῃ εἰς τὰς μεγάλας καὶ εὐρυτάτας ἀνάγκας τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς. Δὲν ἀμφισβητῶ ὅτι παραμένοντες ἐν τῇ Ἀρχῇ θὰ πράξητε πᾶν ὅ,τι σᾶς εἶναι δυνατὸν διὰ τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου. Καὶ ὑπὲρ πάντα ἄλλον γνωρίζω καὶ τὰς προθέσεις καὶ τὰς διαθέσεις σας. Ἐν τούτοις φοβοῦμαι πολὺ ὄχι διότι δὲν παρακολουθεῖτε ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὸ ζήτημα, ἀλλὰ φοβοῦμαι διότι σᾶς διαφεύγουν ἴσως καὶ ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ πολλαὶ λεπτομέρειαι, αἱ ὁποῖαι ἐν τούτοις ἀποτελοῦν σπουδαῖα σημεῖα τοῦ ζητήματος, ὅπερ, ὡς ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστατικῆς Ὁμάδος, εἶναι περιπεπλεγμένον καὶ στενώτατα συνυφασμένον μὲ συμβάσεις καὶ διεθνεῖς ὑποχρεώσεις. Δὲν ἀρκεῖ δὲ νὰ ὑπάρχωσιν αἱ διαθέσεις, δὲν ἀρκεῖ νὰ ὑπάρχῃ ἡ πρόθεσις, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ἡ γνῶσις τῆς ὅλης ὑποθέσεως, ὥστε πᾶσα ἐνέργεια νὰ προσαρμόζηται πρὸς ὡρισμένας ὑποχρεώσεις, ἐφόσον ἐξ αὐτῶν ἐξαρτᾶται κατὰ μέγα πολλάκις μέρος ἡ ἐπίλυσις τοῦ ζητήματος. Ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ ὁμιλήσω περὶ ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον δὲν θεωρῶ μυστικὸν διότι ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ὑπὸ τύπον πληροφοριῶν ἀποστέλλεται οὐ μόνον εἰς τὸν Πρόεδρον, ἀλλὰ καὶ εἰς μέλη Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου παύει νὰ ἔχῃ τὸν χαρακτῆρα τῆς μυστικότητος ἐκ μέρους τοῦ ἀποστέλλοντος. Εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦτο, ἕνεκα τῶν τελευταίων περιπετειῶν τῆς κυβερνητικῆς κρίσεως, δὲν θὰ ἐδόθη ἀσφαλῶς ἡ προσήκουσα προσοχή, οὐδὲ θὰ ὑπῆρξεν ὁ καιρὸς εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἢ εἰς τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ μελετήσωσι τὸ ἔγγραφον τοῦτο, χρονολογούμενον ἀπὸ 10 Ἰουνίου, ἀποστελλόμενον δὲ παρὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως τῶν Προσφύγων. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσε καὶ εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐξεδήλωσεν ἐπανειλημμένως τὴν διάθεσιν αὐτοῦ νὰ θέσῃ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Ἐπιτροπῆς οἱονδήποτε ποσὸν διὰ τὴν πρόοδον τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Δὲν ἐξετάζω ἂν ὑπάρχουσιν ἀμέσως τὰ χρήματα ποὺ ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν πραγματοποίησιν τῆς θαυμασίας αὐτῆς ἰδέας. Ἀρκεῖ μόνον νὰ σᾶς παρατηρήσω ὅτι σύμφωνα πρὸς ἔγγραφον τὸ ὁποῖον προσφάτως ἐστάλη πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν παρὰ τοῦ Ταμείου τῆς Περιθάλψεως τῶν Προσφύγων, τὸ ὁποῖον προεδρεύεται παρά τινος τῶν συναδέλφων ἡμῶν, πρὸς τὸν σκοπὸν μόνον τῆς πλήρους στεγάσεως ὅλων τῶν προσφύγων καὶ ἀνοικοδομήσεως ὅλων τῶν συνοικισμῶν, οἱ ὁποῖοι χρειάζονται, ἀπαιτοῦνται περὶ τὰ 500 ἑκατομμύρια δραχμῶν.

§261Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν λειτουργεῖ.

§262Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Λειτουργεῖ καὶ τοῦ ἐχορηγήσατε πρὸ καιροῦ 20 ἑκατομμύρια καὶ ἐσχάτως ἐπρόκειτο νὰ τοῦ χορηγήσητε ἄλλα 30. Τὸ Ταμεῖον αὐτὸ εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχει ἀναλάβει τὴν ἀστικὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων καὶ τὴν ἀνοικοδόμησιν τῶν συνοικισμῶν. Ὅταν ἔλαβα τὸ ἔγγραφον οὗ μοὶ ἐζητοῦντο 500 ἑκατομμύρια, προῆλθον εἰς τὸν συμβιβασμὸν νὰ τοῖς χορηγήσω 70 ἑκατ. μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου....

§263Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ Ταμεῖον τῆς Περιθάλψεως ὑφίσταται δι’ ὡρισμένους συνοικισμούς, τοὺς ὁποίους ἔχει ἀναλάβει πρὸ πολλοῦ. Τώρα πρόκειται περὶ ἀποπερατώσεως, διότι ἡ ἀστικὴ ἐγκατάστασις φαίνεται ὅτι σᾶς διαφεύγει ὅτι ἔχει περιέλθει εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως. Μόνον αἱ Ἀθῆναι καὶ ὁ Βόλος ἐναπέμειναν εἰς τὸ Ταμεῖον αὐτό.

§264Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι καὶ τοὺς τῆς Θράκης συνοικισμοὺς ἀνέλαβε τὸ Ταμεῖον τοῦτο, μὴ λησμονεῖτε ὅτι τοὺς συνοικισμοὺς τῶν Πατρῶν ἀνέλαβε τὸ Ταμεῖον τοῦτο.

§265Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Παλαιότερα.

§266Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Τώρα, κύριε Πρόεδρε.

§267Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). Ἐπρόκειτο περὶ τῶν ἐξόδων τῶν γενικῶν, τὰ ὁποῖα θὰ ἀνήρχοντο εἰς 370 –500 ἑκατομμύρια, ἀλλὰ τὰ περιωρίσαμεν μόνον εἰς 80 ἑκατομ. διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῶν ὑφισταμένων ὑποχρεώσεων.

§268Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὁπωσδήποτε, κύριοι, ἔρχομαι μετὰ τὴν παρατήρησιν αὐτὴν τῶν δυσχερειῶν πρὸς ἐξεύρεσιν τῶν χρηματικῶν μέσων πρὸς πραγματοποίησιν τῶν θαυμασίων ἔργων τῆς Κυβερνήσεως, ἔρχομαι εἰς τὸ ἔγγραφον τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, τὸ ὁποῖον, μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου τέως συναδέλφου ἐπὶ τῆς Γεωργίας, καθίσταται ἀκόμη σοβαρώτερον, ἐφόσον εἶναι ἀληθὲς ὅτι καὶ τὴν ἀστικὴν ἐγκατάστασιν ἀνέλαβεν ἡ Ἐπιτροπή. Τὸ ἔγγραφον αὐτὸ καταλήγει ὡς ἑξῆς: «Ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει καλῶς ὅτι ἡ Ἐπιτροπή, βλέπουσα τὰς πρακτικὰς δυσχερείας, ἀπέφυγεν ἀπὸ τοῦ νὰ ἐπιμείνῃ μὲ ἀπόλυτον αὐστηρότητα ἐπὶ τῶν ὅρων τῆς Συμβάσεως τῆς Γενεύης. Ἐν τούτοις, πρὸ τῆς καταστάσεως ἡ ὁποία σήμερον παρουσιάζεται, θὰ ὑποχρεωθῇ ν’ ἀναστείλῃ μερικῶς τὸ ἔργον της, μέχρις οὗ ἡ κατάστασις διευκρινισθῇ».

§269Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρόκειται περὶ γαιῶν.

§270Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὄχι τοῦ ἔργου γενικῶς. Ὅ,τι εἶναι χαρακτηριστικὸν ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ, εἶναι ἡ ἑξῆς παράγραφος, ἡ ὁποία διὰ τοὺς δυναμένους νὰ ἀναγινώσκουν ἔγγραφα προερχόμενα ἀπὸ ξένους ἔχει σημασίαν: «Ἡ Ἐπιτροπὴ ἀγνοεῖ ποία θὰ εἶναι ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως, προσέτι δὲ ποῖαι θὰ εἶναι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Νομίζει ὅμως ὅτι τὸ καθῆκον αὐτῆς ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἡ ὁποία ἔχει ὑπογράψει τὸ Πρωτόκολλον, καὶ ἀπέναντι τῆς Τραπέζης τῆς Ἀγγλίας, ἡ ὁποία χορηγεῖ τὰς προκαταβολὰς (ἔναντι τοῦ δανείου) ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἰδίου Πρωτοκόλλου, τῆς ἐπιβάλλει νὰ λάβῃ ἐπιφυλάξεις σχετικὰς μὲ τὰς ἐνεργητέας δαπάνας, ἐφόσον ἡ ἀβεβαιότης αὕτη ἐξακολουθεῖ νὰ βασιλεύῃ καὶ μέτρα πρακτικά, ἀνταποκρινόμενα πρὸς τοὺς ὅρους τοῦ Πρωτοκόλλου, δὲν λαμβάνονται...».

§271Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Διατί δὲν τὸ διαβάζετε ὁλόκληρον;

§272Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Διαιρεῖται τὸ ἔγγραφον εἰς δύο παραγράφους. Ἡ πρώτη ἀφορᾶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βεβαιοῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ δευτέρα παράγραφος ἀφορᾷ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συνελεύσεως ἀπέναντι τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἀπέναντι τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης.

§273Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρόκειται περὶ τῶν γαιῶν, διότι ἔχει γίνει μακρὰ συζήτησις μεταξὺ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ θὰ μεταβῇ ἐκεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα.

§274Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ κ. συνάδελφος γνωρίζει καλύτερον παντὸς ἄλλου ὅτι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον πραγματικῶς περιπλέκει τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς, εἶναι ἡ ἐκπλήρωσις μιᾶς ὑποχρεώσεως, τὴν ὁποῖαν ἀνέλαβον ἀπέναντι αὐτῆς, τῆς ἐκχωρήσεως ὑπὸ κλῆρον κυριότητος 500.000 ἑκταρίων γῆς. Ἕως τώρα ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἐκχωρήσει 250,000 στρέμματα γῆς. Ἐπειδὴ ὄχι ἐντὸς τῆς Συνθήκης ἢ τοῦ Πρωτοκόλλου, ἀλλὰ εἰς κάτι ἄλλο, τὸ ὁποῖον ἔχει τὸ ἴδιον κῦρος, λέγεται πραγματικῶς ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς προσφυγικὰς ἐγκαταστάσεις παρὰ μόνον ἐπὶ γαιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐκχωροῦνται εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, ὡς ἐκ τούτου ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ἐπέμενε μέχρι τοῦδε ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ ἐπιμένει ὅπως ἐκπληρώσῃ ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἡ ὑποχρέωσις ἐκχωρήσεως γαιῶν. Ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ἦτο πρὸ παντὸς νὰ διευκολύνῃ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ εὑρισκόμεθα εἰς διαπραγματεύσεις προκειμένου περὶ ἐκχωρήσεως καὶ ἄλλων γαιῶν, ἐκτὸς τῶν 250,000 στρεμμάτων, ἀνηκουσῶν εἰς τὸ Δημόσιον.

§275Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, ἀληθὲς ὅ,τι λέγει ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, ἀλλὰ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρώτην παράγραφον τοῦ ἐγγράφου, ἡ ὁποία πραγματικῶς ὁμιλεῖ περὶ τῶν κτημάτων. Ἀλλὰ οἱ γνωρίζοντες τὴν γαλλικήν, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι μεταξὺ τούτων καταλέγεται καὶ ὁ κ. συνάδελφος, δύνανται νὰ ἐννοήσουν ὅτι ἡ δευτέρα παράγραφος ἀφορᾷ ἄλλο, ἀφοῦ ἀρχίζει ὡς ἑξῆς: «Ἐπὶ πλέον ἡ Ἐπιτροπὴ παρατηρεῖ ὅτι σημαντικὴ ὁμὰς πληρεξουσίων ἑτοιμάζεται οὐ μόνον νὰ ἐπικρίνῃ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ὅπως ἔχει δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τοῦ Πρωτοκόλλου τῆς Γενεύης καὶ νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ κῦρος αὐτοῦ. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἀγνοεῖ ποία θὰ εἶναι ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως, προσέτι δὲ ποῖαι θὰ εἶναι αἱ ἀποφάσεις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Νομίζει ὅμως ὅτι τὸ καθῆκον αὐτῆς ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἡ ὁποία ἔχει ὑπογράψει τὸ Πρωτόκολλον, καὶ ἀπέναντι τῆς Τραπέζης τῆς Ἀγγλίας, ἡ ὁποία χορηγεῖ τὰς προκαταβολὰς (ἔναντι τοῦ δανείου) ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἰδίου Πρωτοκόλλου, τῆς ἐπιβάλλει νὰ λάβῃ ἐπιφυλάξεις σχετικὰς μὲ τὰς ἐνεργητέας δαπάνας, ἐφόσον ἡ ἀβεβαιότης αὕτη ἐξακολουθεῖ νὰ βασιλεύῃ καὶ μέτρα πρακτικά, ἀνταποκρινόμενα πρὸς τοὺς ὅρους τοῦ Πρωτοκόλλου, δὲν λαμβάνονται. Ἐν ταὐτῷ ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ παρέλειπε καθῆκον ἐπιβεβλημένον, ἐὰν δὲν ὑπενθύμιζεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὅτι σκοπὸς τῆς συγκροτήσεως αὐτῆς εἶναι ν’ ἀπαλλάξῃ τὴν διαχείρισιν τῶν κεφαλαίων τοῦ δανείου ἀπὸ πᾶσαν πίεσιν ἢ ἐπέμβασιν πολιτικήν. Κατὰ συνέπειαν ἡ Ἐπιτροπὴ ἔχει τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἡ ἐνεργὸς ἐπέμβασις ὁμάδων τινῶν πολιτικῶν, ἄλλοτε κατὰ τῶν προσώπων, ἅτινα ἀποτελοῦν τὴν Ἐπιτροπὴν ἢ τὴν ὑπηρεσίαν της, ἄλλοτε δὲ ὑπὲρ ἄλλων προσωπικοτήτων, τὰς ὁποίας αἱ ὁμάδες αὐταὶ αἱ πολιτικαὶ ἐπιθυμοῦν νὰ παρεισαγάγουν εἰς τὸ προσωπικὸν αὐτῆς, παρακωλύει τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ εἶναι ἀντίθετος πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ Πρωτοκόλλου. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἀντιλαμβάνεται ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμποδίσῃ τὰς προσπαθείας αὐτάς, ἀλλ’ εἶναι ἀποφασισμένη νὰ μὴ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἐπιθέσεις, ἐφόσον δὲν βασίζονται ἐπὶ γεγονότων ὡρισμένων καὶ ἀποδεδειγμένων, οὔτε νὰ δεχθῇ ἐπεμβάσεις ὑπαγορευομένας ἀπὸ πιέσεις κομματικάς. Ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει καλῶς ὅτι ἡ Ἐπιτροπή, βλέπουσα τὰς πρακτικὰς δυσχερείας, ἀπέφυγεν ἀπὸ τοῦ νὰ ἐπιμείνῃ μὲ ἀπόλυτον αὐστηρότητα ἐπὶ τῶν ὅρων τῆς Συμβάσεως τῆς Γενεύης. Ἐν τούτοις, πρὸ τῆς καταστάσεως, ὁποία σήμερον παρουσιάζεται, θὰ ὑποχρεωθῇ ν’ ἀναστείλῃ μερικῶς τὸ ἔργον της, μέχρις οὗ ἡ κατάστασις διευκρινισθῇ. Καταλήγει δὲ εἰς τὸ ὅτι θ’ ἀναβάλῃ τὸ ἔργον της.

§276Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποῦ τὸ λέγει;

§277Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ὁρίστε. (Ἀναγινώσκει).

§278ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Θὰ εὑρίσκετο εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀρνηθῇ.

§279Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν κάμνω ἔλεγχον αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἀλλ’ ἐν τῷ καθήκοντι τὸ ὁποῖον ἔχω ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ, διότι ἡ ἐπίλυσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἄνευ τῆς πραγματικῆς καὶ ἐνεργοῦ συνδρομῆς εἴτε τῶν φιλανθρώπων τοῦ ἐξωτερικοῦ εἴτε τῶν κεφαλαιούχων εἶναι, μοὶ φαίνεται, δυσχερὲς νὰ ἐπιτευχθῇ ἀπολύτως.

§280Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ἔγγραφον ἔχει ἡμερομηνίαν 10 Ἰουνίου, σᾶς εἰδοποιῶ δὲ ὅτι ἡ ἀπάντησις ἐγένετο ἐν τῷ μεταξύ.

§281Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Εἶναι εὐχάριστος ἡ πληροφορία. Ὁπωσδήποτε τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐβεβαίου ὅτι εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτὴν ἀνέθηκε τὸ δικαίωμα νὰ ἐξοδεύσῃ καὶ χρήματα περισσότερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχωμεν ἐκ τοῦ προϊόντος τῆς προκαταβολῆς τοῦ δανείου, ἡ διαφωνία τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν θὰ ἦτο ἐνισχυτικὴ τῆς κυβερνητικῆς πολιτικῆς. Ἐπίσης καὶ ἐπὶ ἄλλου σημείου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου φέρω ἤδη τὸν λόγον, ἐπιθυμῶ νὰ ἐπαινέσω τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι βεβαίως ἀξιέπαινος ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑπογράψῃ τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης διὰ τὸ δάνειον τῶν 50,000,000 δραχμῶν πρὸς ἐξαγορὰν τῶν κτημάτων τῆς Δυτικῆς Θράκης, ἀλλὰ μοί φαίνεται ὅτι πέρα τῆς συμβάσεως ἐκείνης τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχει κατὰ πολὺ προχωρήσει. Φοβοῦμαι ὅτι στηρίζεσθε ἐπὶ πληροφοριῶν ἢ ἐπὶ ὑπολογισμῶν ὄχι ἀκριβῶν. Ἴσως θὰ μείνητε εἰς τὸ τέλος μὲ τὴν καλὴν αὐτὴν σύμβασιν καὶ μὲ τὰς ἐξ αὐτῆς ἀποδεικνυομένας ἀγαθὰς προθέσεις, ἀλλὰ δὲν θὰ δυνηθῆτε εὐκόλως νὰ πραγματοποιήσητε τὴν ἐξαγορὰν τῶν κτημάτων.

§282Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Διατί;

§283Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Αἱ πληροφορίαι μου εἶναι αὐταὶ καὶ ἔχετε καθῆκον πλέον καὶ ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ζητήσητε σχετικὰς πληροφορίας παρ’ ἁρμοδίων κύκλων καὶ θὰ πεισθῆτε ὅτι χρειάζεται ὄχι μόνον δεξιότης, ἀλλὰ καὶ κόπος, ἵνα φθάσητε εἰς τὴν χρησιμοποίησιν τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐξησφαλίσατε διὰ τῆς συμβάσεως, χωρὶς ὅμως προηγουμένως νὰ ἔχητε ἐξασφαλίσει τὴν δυνατότητα τῆς ἐξαγορᾶς τῶν κτημάτων αὐτῶν. Δὲν δύναμαι νὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου. Εὔχομαι καὶ ἐν τούτῳ αἱ πληροφορίαι μας νὰ μὴ εἶναι ἀκριβεῖς. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ἐπιστήσω τὴν ὑμετέραν προσοχήν. Εἰς ἐποχὴν δὲ κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν συνθηκῶν, καὶ ἐν τούτῳ δύναται νὰ μὴ ὑπάρξῃ ψόγος ἐναντίον αὐτῆς, ἔχει σπεύσει νὰ παραδώσῃ εἰς Μουσουλμάνους ἰδιοκτήτας, Ὀθωμανοὺς τὴν ὑπηκοότητα, δώδεκα μεγάλα ἀγροκτήματα τῆς Μακεδονίας, χωρὶς νὰ ἔχῃ ἐπιτύχει εἰσέτι οὔτε κἂν τὴν χορήγησιν διαβατηρίων εἰς τοὺς Ἕλληνας ὑπηκόους τῆς Κωνσταντινουπόλεως, χωρὶς νὰ ἔχῃ ἐξασφαλίσει τὴν ἀμοιβαιότητα τῆς ἀποδώσεως τῶν ἐν Τουρκίᾳ κτημάτων τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων, φοβοῦμαι μήπως καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐξαγορᾶς τῶν κτημάτων τῆς Δυτικῆς Θράκης εὑρεθῇ περιπεπλεγμένη εἰς δυσχερείας, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ἀποδειχθῇ ἀποτυχοῦσα εἰς τὴν πολιτικήν της.

§284Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ σπουδαῖον διὰ τὴν Μακεδονίαν, διότι γνωρίζω ὅτι πολλοὶ Τοῦρκοι Ὀθωμανοί, Ἕλληνες ὑπήκοοι, ὑπάρξαντες μάλιστα καὶ βουλευταί, ἐζήτησαν ὡς Ἀλβανοὶ ὑπήκοοι νὰ ἀναλάβωσιν ὑπὸ τὴν δικαιοδοσίαν των τὰ κτήματά των. Εἶχον τὴν πληροφορίαν ὅτι τοῦτο θὰ γίνῃ καὶ θὰ εἶναι φοβερὸν ἐὰν συμβῇ.

§285Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. Εἶχον ὑποχρέωσιν, ἐφόσον ἐθίγη παρ’ ἄλλων τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικόν, νὰ φέρω, ἔστω καὶ παρεμπιπτόντως, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἔχω νὰ προσθέσω περισσότερα, εἶμαι μόνον ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ἐν περιπτώσει κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παραμείνῃ, παρὰ πᾶσαν ἰδικήν μου προσδοκίαν, διευθύνων τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Τόπου ὅτι, ὅπως ἡ μόρφωσις καὶ ὁ χαρακτήρ του εὑρίσκωνται εἰς τὸ ὕψος τοῦ ἀξιώματος τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θὰ κατορθώσῃ, ἐντείνων τὰς ψυχικὰς δυνάμεις αὐτοῦ, νὰ ἀνέλθῃ καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος ὡς ἄτομον καὶ ὡς πολιτευτὴς μέχρι τοῦ ὕψους αὐτοῦ, ὅπου δὲν ἔφθασεν εἰσέτι. Τότε εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος, καὶ τὸ γνωρίζω ἐκ τῆς συνεργασίας μας, ὅτι τότε μόνον θὰ δυνηθῇ νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς προσδοκίας, τὰς ὁποίας θὰ στηρίξῃ ἐπ’ αὐτοῦ καὶ πάλιν ἡ Συνέλευσις. (Χειροκροτήματα).

§286ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§287ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Πρὸ ὀλίγων μόλις ἡμερῶν ἐδώσαμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, χωρὶς νὰ ἀποκρύπτωμεν ὅτι ἐφρονοῦμεν ὅτι θὰ ἦτο συμφέρουσα μία ἀνασυγκρότησις τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις θὰ ἐνεφάνιζεν αὐτὴν πλέον ἐπιβλητικὴν ἀπέναντι τῆς Συνελεύσεως καὶ πλέον ἀνταποκρινομένην εἰς τὰ βαρέα προβλήματα τὰ ὁποῖα θὰ εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσῃ ἡ πρώτη κανονικὴ μεταπολεμικὴ Κυβέρνησις, ἡ ἔχουσα τὸ ἐπιπρόσθετον βάρος νὰ εἶναι καὶ ἡ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις, παρὰ τῆς ὁποίας αἱ ἀξιώσεις τοῦ Ἔθνους εἶναι βαρύτεραι. Ἡ Κυβέρνησις, ἀναγνωρίζουσα πιθανῶς ἐνδομύχως τὴν ἀνάγκην ταύτην, ἴσως εὑρίσκετο πρὸ δυσκολιῶν νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὸ ἐγχείρημα τοῦτο καὶ ἀνέβαλεν αὐτὸ δι’ εὐθετώτερον χρόνον. Ἀπροόπτως εὑρέθη πρὸ τῆς παραιτήσεως τριῶν ἐκ τῶν Ὑπουργῶν της, τὴν ὁποίαν προεκάλεσαν διάφοροι αἰτίαι δι’ ἕκαστον τούτων. Τὸ τοιοῦτον βεβαίως εἶναι λυπηρὸν καθ’ ἑαυτὸ λόγῳ τῶν προσόντων τινῶν ἐκ τῶν παραιτηθέντων Ὑπουργῶν, ἀλλὰ συγχρόνως παρέχει τὴν εὐκολίαν καὶ τὴν εὐκαιρίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀνασυγκρότησιν ἢ τὴν συμπλήρωσιν τοὐλάχιστον αὐτῆς, τὴν ὁποίαν προετίθετο ἄλλως τε νὰ ἐκτελέσῃ εἰς εὐθετώτερον χρόνον. Ἐκ τῆς διεξαχθείσης συζητήσεως προέκυψεν ὅτι τὰ θέματα ἐπὶ τῶν ὁποίων κατηγόρησαν τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ὅτι δὲν συνεκρότησεν ἀκόμη τὰς κρατικὰς ὑπηρεσίας, ὅτι δὲν ἐπέλυσεν ἀκόμη τὸ προσφυγικὸν ζήτημα καὶ ὅτι διὰ τῆς στάσεώς της ἐνεθάρρυνε καὶ ἐνθαρρύνει τὰς κομμουνιστικὰς τάσεις. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον, τὴν ἀναδιοργάνωσιν τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, δὲν πιστεύω νὰ εἶναι πολλοὶ ἐξ ἡμῶν, οἵτινες νὰ φαντάζωνται ὅτι τοῦτο εἶναι ἀποτέλεσμα ἑνὸς νομοθετήματος τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο ἐπειγόντως νὰ ψηφισθῇ. Ἀλλ’ ὅλοι νομίζω ὅτι ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι τὸ τοιοῦτον θὰ ἐπιτευχθῇ διὰ σειρᾶς μέτρων, τῶν ὁποίων ἡ ἀλληλουχία καὶ ἡ βαθμιαία ἐφαρμογὴ θὰ δώσῃ τὰ κατάλληλα ἀποτελέσματα. Ὡς πρὸς τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἐπίσης νομίζω ὅτι ὅλοι, καὶ ἰδίᾳ οἱ μετασχόντες τῶν τελευταίων Κυβερνήσεων, ἀφ’ ἧς ἤρξατο τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἀπασχολοῦν αὐτάς, ὅλοι, λέγγω, θὰ ὁμολογήσωμεν, διὰ νὰ εἴμεθα εἰλικρινεῖς, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτό, λόγῳ τοῦ ὄγκου καὶ τῆς ἐκτάσεώς του, ὡς καὶ τῶν ἀπαιτουμένων διὰ τὴν ἐπίλυσίν του ὀγκωδῶν δαπανῶν, τὰς ὁποίας αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἔχουν πάντοτε διαθεσίμους, παρουσιάζει ἀνυπερβλήτους δυσχερείας καὶ ἅπασαι αἱ Κυβερνήσεις μετὰ τοῦ αὐτοῦ ζήλου, μετὰ τῆς αὐτῆς προθυμίας καὶ ἐνδιαφέροντος παρηκολούθησαν καὶ ἐνδιεφέρθησαν διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο, ὥστε εἰς οὐδεμίαν ἐξ αὐτῶν νὰ δύναται νὰ ἐπιρριφθῇ μομφή. Τέλος διὰ τὸ ζήτημα ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς στάσεως αὐτῆς ἐνεθάρρυνε τὰς κομμουνιστικὰς τάσεις, ἐκ τῆς συζητήσεως οὐδὲν προεβλήθη γεγονὸς τὸ ὁποῖον νὰ διαπιστώσῃ τὰς αἰτιάσεις αὐτάς. Αἱ αἰτιάσεις αὐταὶ παρουσιάζοντο εἴτε ὡς συμπάθειαι καὶ εὔνοιαι τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ὑποστήριξιν τῶν συμφερόντων μιᾶς τάξεως εἰς βάρος μιᾶς ἄλλης κοινωνικῆς τάξεως ἢ ὡς δυσμένεια πρὸς τὸ κεφάλαιον καὶ τὴν βιομηχανίαν, χάριν μεροληψίας ὑπὲρ τῶν ἐργατικῶν τάξεων. Νομίζω, καὶ ἐλπίζω ὅτι καὶ ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως εἶναι ἐντελῶς σύμφωνος εἰς τὴν ἀντίληψιν ταύτην, ὅτι καὶ τὸ κεφάλαιον πρέπει νὰ ἐνθαρρυνθῇ διὰ νὰ προσέλθῃ καὶ ἐπιδοθῇ εἰς παραγωγικὰς ἐργασίας καὶ ἡ βιομηχανία ἡμῶν, ἡ ὁποία εὑρίσκεται εἰς νηπιώδη κατάστασιν ἀπὸ ἀπόψεως ἐκτάσεως, πρέπει νὰ στηριχθῇ καὶ νὰ ἐνισχυθῇ διὰ νὰ ἀναπτυχθῇ καὶ ἐπεκταθῇ, τόσον χάριν τῆς προόδου καὶ τῆς εὐημερίας τῆς Χώρας, ὅσον καὶ τῆς εὐημερίας αὐτῶν τούτων τῶν ἐργατῶν, οἵτινες δὲν πρέπει νὰ ἀντιλαμβάνωνται τὸ συμφέρον των ἀντιμαχόμενον πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ κεφαλαίου καὶ τῆς βιομηχανίας, ἀλλ’ ὡς ἐναρμονιζόμενον πρὸς αὐτό. Ἐπίσης νομίζω ὅτι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τόσον διὰ τῶν δημοσιογραφικῶν αὐτοῦ ἀνακοινώσεων, ὅσον καὶ τῶν ἐπισήμων δηλώσεων ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως παρέσχε σαφεῖς καὶ κατηγορηματικὰς διαβεβαιώσεις περὶ τῶν προθέσεων τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐναρμόνισιν τῶν συμφερόντων τῶν διαφόρων τάξεων μὲ βάσιν τὸ ἀστικὸν Κράτος καὶ μὲ σεβασμὸν πρὸς τὴν ἰδιοκτησίαν, ἀρχὰς αἱ ὁποῖαι ἀνταποκρίνονται εἰς τὰς πεποιθήσεις τῆς πλειονοψηφίας τῶν πληρεξουσίων. Κατόπιν ὅλων τούτων δὲν εὑρίσκω καμμίαν περίπτωσιν δικαιολογοῦσαν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι πρὸ ἡμερῶν παρέσχον ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀρνηθοῦν ταύτην καὶ σήμερον. (Χειροκροτήματα).

§288ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἐμμανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§289Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Πρό τινων ἡμερῶν ἐπρόκειτο καὶ πάλιν περὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης. Εἴχομεν δηλώσει κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ὅτι δὲν ἐπιθυμοῦμεν συχνὰς ὑπουργικὰς κρίσεις καὶ ἐψηφίσαμεν ἀναλόγως. Ἀλλὰ δηλοῦντες ταῦτα καὶ ψηφίζοντες οὕτως εἴχομεν τηρήσει ἐπιφύλαξίν τινα ὅτι οἱ πρόσφυγες δὲν ἦσαν εὐχαριστημένοι ἐκ τῆς καταστάσεώς των, ὅτι ἐδυσφόρουν καὶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ κατὰ τῶν πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι τοὺς ἐκπροσωποῦσιν.

§290Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ποίους ἐκπροσωπεῖτε;

§291Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὄχι βεβαίως τοὺς ὑπερκαυκασίους Μπολσεβίκους, ἀλλὰ τὸν Μικρασιατικὸν λαόν, ὅστις καὶ πενόμενος καὶ στερούμενος μένει ἐθνικιστικός. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἐὰν μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην ἠθελήσαμεν νὰ κρατήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ἡ Κυβέρνησις ἡ ἰδία δὲν ἠδυνήθη νὰ κρατηθῇ. Ἡ κρίσις ἐξερράγη ἐν ἑαυτῇ. Καὶ σήμερον ἠκρωτηριασμένη καὶ ἐστερημένη τῶν σπουδαιοτέρων της μελῶν ἔρχεται νὰ μᾶς βεβαιώσῃ ὅτι ἂν τύχῃ καὶ πάρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην μας θὰ πολιτευθῇ ἐν τῷ μέλλοντι καλύτερον καὶ θὰ δυνηθῇ νὰ κυβερνήσῃ τὴν Χώραν. Θὰ τὴν πιστεύσωμεν; Ἡμεῖς δὲν εἴδομεν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἐργασίαν οὐσιαστικήν, ἀνακαινιστικήν, ἀναπλαστικήν, τῆς ὁποίας παραδείγματα ἔχει ἰδεῖ ὁ κόσμος μετὰ τὴν Ἰένναν ἢ μετὰ τὸ Σεδάν, καὶ μὴ βλέποντες τοιαύτην τινὰ ἐργασίαν τηροῦμεν σιγὴν χάριν γενικωτέρων συμφερόντων καὶ ἠκούομεν ἀνεκτικώτατα τὴν βεβαίωσιν τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἤθελεν ὁρίσει ἡμέραν πρὸς συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, καίτοι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐννοήσωμεν ποίαν σημασίαν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ μία συζήτησις, ἡ ὁποία θὰ συνεφωνεῖτο καὶ θὰ ἐσκηνοθετεῖτο ἀπὸ κοινοῦ ὑπὸ Ὑπουργῶν ἐλεγχθησομένων καὶ βουλευτῶν ἐλεγχόντων. Δὲν ἔλειψαν βεβαίως οἱ ὡραῖοι λόγοι καὶ αἱ ὡραῖαι ὑποσχέσεις, καὶ ἂν οἱ πρόσφυγες ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωσι περιουσίαν ἴσην πρὸς τὰς ὡραίας ὑποσχέσεις τὰς ὁποίας ἔλαβον θὰ ἦσαν σήμερον ἑκατομμυριοῦχοι. Ἀλλ’ ὅλαι αὐταὶ αἱ ὑποσχέσεις ἄλλο ἀποτέλεσμα δὲν εἶχον παρὰ νὰ ἀποκοιμίζωνται οἱ πρόσφυγες μὲ γοητευτικὰς λέξεις καὶ θεωρίας καὶ διαστολάς. Ἔλεγον π.χ. ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα λαμβάνει τὴν ἀστικὴν καὶ ἀγροτικὴν ἐγκατάστασιν. Καὶ ἅμα ἐξήγγελλον τὸ σοφὸν τοῦτο λόγιον ἐνόμιζον ὅτι ὅλα ἐτελείωνον. Καὶ ὅμως τίποτε δὲν ἐτελείωνε καὶ οὐδέποτε ἔπαυσαν νὰ ὑποφέρουν οἱ προσφυγικοὶ πληθυσμοί. Λέγουν ὅτι κάτι ἔγινε προκειμένου περὶ ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως καὶ ὅτι ἐγκατεστάθησαν εἰς τὰ Μουσουλμανικὰ κτήματα. Ἐγκρίνω τὴν ἐγκατάστασίν των· εἶναι δικαία καὶ νόμιμος. Παρατηρῶ ὅμως συγχρόνως ὅτι οὐδὲν ἐλήφθη μέτρον ἀποζημιώσεως δι’ ἐκείνους οἵτινες ἐγκατέλειψαν περιουσίας ἐν Τουρκίᾳ καὶ εἰς τοὺς ὁποίους ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης, ὡς ἐνέχυρα διὰ τὴν ἀπαίτησίν των, καθώρισε τὰ ἴδια Μουσουλμανικὰ κτήματα, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀστικὴν ἐγκατάστασιν, ἡ Κυβέρνησις τὴν ἔννοιαν αὐτῆς περιορίζει εἰς ἁπλῆν στέγασιν ἐντὸς ἐλεεινῶν δωματίων, τῶν ὁποίων ἡ κατεδάφισις ἡμέραν τινὰ θὰ θεωρηθῇ ὡς ἔργον προόδου. Ἀλλ’ ἡ στέγασις αὕτη δὲν εἶναι ἐγκατάστασις, εἶναι μέτρον προνοίας προσωρινόν, τὸ ὁποῖον θὰ ἐλαμβάνετο καὶ ἂν δὲν ἐπρόκειτο περὶ ὁμογενῶν προσφύγων. Ἐγκατάστασις ἀστικὴ σημαίνει οἱ ἀστικοὶ πληθυσμοὶ ἐνισχυόμενοι πιστωτικῶς καὶ ἐπαγγελματικῶς καταστῶσιν ἄξιοι νὰ στεγάσουν αὐτοὶ ἑαυτούς. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις; Οὐδέν. Ἄλλως τε οἱ κ. κ. Ὑπουργοὶ ἂς λάβουν τὸν κόπον νὰ κάμουν ἕνα περίπατον μέχρι τῶν συνοικισμῶν. Θὰ ἰδοῦν ὅτι καὶ ὅσα ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν μὲ μικρὰν δαπάνην εἴτε καὶ ἀδαπάνως δὲν ἔγιναν, διότι ἔλειπεν ἡ τάξις καὶ τὸ σύστημα. Οἱ κ. κ. Ὑπουργοὶ θὰ ἴδουν ὅτι εἴς τινας συνοικισμοὺς λείπει τὸ ὕδωρ τὸ ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖον εἰς ὅλους καὶ ὅτι αἱ ἀκαθαρσίαι ἀπειλοῦν τὴν ὑγείαν τῶν κατοίκων. Παντοῦ ἡ δυστυχία ὑπονομεύει τὴν ὕπαρξιν τῶν προσφύγων. Καὶ νὰ μὴ προβάλλουν πάλιν τὸ ἐπιχείρημα ὅτι δὲν ἔχουν τὴν δικαιοδοσίαν εἰς τὰς ὑπηρεσίας τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Οὐδεμία συνθήκη ἀπαγορεύει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ ἰδίᾳ δαπάνῃ ἐν ἀνάγκῃ ὅ,τι ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως δὲν θέλει νὰ πράξῃ. Ἔχομεν ὅμως ζητήματα πολὺ μεγαλύτερα. Ἑκατοντάδες χιλιάδων αἰχμαλώτων καὶ ὁμήρων ὑπῆρχον ἐν Τουρκίᾳ καὶ ἐξ αὐτῶν ἐπανῆλθον μόλις χιλιάδες τινές. Τί ἔγιναν οἱ λοιποί; Ἐζήτησεν ἡ Κυβέρνησις δι’ αὐτοὺς διεθνῆ τινα ἀνάκρισιν; Τί γίνεται ἐν Κωνσταντινουπόλει;

§292ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἔξω τοῦ θέματος.

§293Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Λυποῦμαι ὅτι ἐν τῇ Συνελεύσει εὑρίσκεται πληρεξούσιος ὁ ὁποῖος τὸ ζήτημα τῆς Κωνσταντινουπόλεως τὸ θεωρεῖ ἔξω τῆς συζητήσεως. Δι’ ἡμᾶς τὸ θέμα τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι τὸ πρῶτον, εἶναι τὸ τελευταῖον, εἶναι τὸ πᾶν. Τί γίνεται λοιπὸν ἡ Κωνσταντινούπολις; Διατί οἱ Κωνσταντινουπολῖται στέλλονται ἐδῶ καὶ διατί κατάσχονται αἱ περιουσίαι των ἐν Κωνσταντινουπόλει; Μᾶς εἴπετε ὅτι προβαίνετε εἰς τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων ἐν τῇ Δ. Θράκῃ πρὸς ἐγκατάστασιν προσφύγων, ἀλλ’ ἐλησμονήσατε ὅτι οὕτω χάνετε τὸ μόνον ἐνέχυρον τὸ ὁποῖον ἔχετε εἰς χεῖρας διὰ τὰ κτήματα τῶν Ἑλλήνων ἐν Κωνσταντινουπόλει, τὰ ὁποῖα κάθε στιγμὴν κινδυνεύουν νὰ δημευθοῦν. Ἐπὶ τῶν ἐρωτημάτων τούτων οὐδεμία ὑπάρχει ἀπάντησις. Ἔ, λοιπὸν ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης.

§294ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Γρηγοριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§295Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Εἷς τῶν προλαλησάντων κυρίων συναδέλφων εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ ἀρχίσῃ τὸν λόγον του, πληρεξούσιος ὢν ὑπερασπιστὴς τῆς Κυβερνήσεως τὴν φορὰν αὐτήν, εἰσηγηθεὶς καὶ καταλήξας διὰ τῆς φράσεως «ἐὰν ἀνατραπῇ ἡ Κυβέρνησις, ἀνατρέπεται καὶ ἡ ζωὴ τοῦ Κράτους», χωρὶς ἐν τούτοις διὰ τοῦ ὡραίου του τῇ ἀληθείᾳ χειμαρρώδους λόγου ὁ καταρρακτώδους εὐγλωττίας ρήτωρ, πρώτην ταύτην φορὰν νὰ μὲ πείσῃ, καίτοι ἤρξατο καὶ κατέστρεψε τὸν λόγον διὰ σειρᾶς, ὅπως πάντοτε, μεταφορῶν καὶ παραβολῶν καὶ ἀλληγοριῶν. Σᾶς ἐξήγησε προηγουμένως ὁ πρῶτος λαλήσας ἐκ τῶν μελῶν τοῦ κόμματός μας ὅτι νέα προῆλθε κατάστασις καὶ ἑπομένως νέαι σκέψεις διὰ τὴν ψῆφον τὴν ἡμετέραν· ἠκούσαμεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος, δικαιολογῶν τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἔλαβεν, εἶπε μεταξὺ ἄλλων ὅτι πρέπει νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν συμφιλίωσιν, ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐπίθεσιν τοῦ ἐκ Ροδόπης πολιτευτοῦ, καὶ ὑπεστήριξε τὴν γνώμην του ταύτην. Νομίζω ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι ἐντὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐκ προθέσεως ἐναντίοι πρὸς τὴν συμφιλίωσιν. Εἶναι ὡραῖαι αἱ φράσεις ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἀπορῶ πῶς ἠκούσαμεν μεταδημοψηφισματικῶς, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ τὰς ἀκούσωμεν πρὸ τοῦ δημοψηφίσματος, ἀλλ’ ἔχουν τὸ μικρὸν ἐλάττωμα νὰ μὴ ἔχουν σχέσιν πρὸς τὴν παροῦσαν κατάστασιν. Ἂς μοῦ ἐπιτραπῇ ὅμως νὰ νομίζω ὅτι ἡ συμφιλίωσις πρέπει νὰ προχωρήσῃ μέχρις ἑνὸς σημείου· ὁμολογῶ ὅτι εἷς πρέπει νὰ εἶναι, μετὰ τὴν κατάργησιν τῆς Βασιλείας, ὁ Βασιλεὺς πάντων, ὁ Νόμος. Ὁ Νόμος ἴσος διὰ τοὺς πάντας, ὄχι ἡ παροχὴ εὐνοιῶν διὰ παντὸς μέσου εἰς τοὺς ἀντιπάλους διὰ νὰ μᾶς ὑπερτερήσουν· παρέχονται δὲ μέσα καὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας αὐτῶν ἀκόμη, καὶ ἐννοεῖτε τί λέγω βεβαίως, τὰ μέσα τὰ ὑλικὰ τὰ ὁποῖα παρεσχέθησαν ἀφθόνως εἰς κάποιον κύριον διὰ νὰ γίνῃ ἡγέτης τοῦ ἀντιπάλου πρὸς ἡμᾶς κόσμου. Ἀσφαλῶς τὰ χρηματικὰ ταῦτα μέσα δὲν εἶναι ἰδικά μας καὶ εἶναι δικαίωμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» νὰ διαθέτῃ τοὺς ἰδιαιτέρους πόρους της ὅπως θέλει, δεικνύει ὅμως ἀρκετὴν ἔλλειψιν πολιτικῆς ὀξυδερκείας ἡ βοήθεια καὶ διὰ χρηματικῶν ἀκόμη πόρων τῶν αἰωνίως ἀδιαλλάκτων ἀντιπάλων. Ἐξ ἄλλου ἐτέθησαν εἰς τὴν Συνέλευσιν ζητήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ζήτημα ἂν ἔχει καὶ ἡ ἰδία τὸ δικαίωμα νὰ λύσῃ, νὰ μεταβιβάσῃ δηλαδὴ μέρος τῆς ἐκτελεστικῆς καὶ τῆς νομοθετικῆς της ἐξουσίας εἰς ἄλλον καὶ νὰ κάμῃ ἄλλους ἐντολοδόχους τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς. Δὲν γνωρίζω νὰ ὑπαγώμεθα εἰς τὸ Γερμανικὸν σύστημα· ἐκεῖ βεβαίως δὲν ὑπάρχει ὡρισμένη ἐντολὴ εἰς τὸ ἐθνικὸν Σῶμα, ἐνῷ ἐδῶ ἔχομεν ὡς Συντακτικὴ Συνέλευσις γενικῶς ἀπεριόριστον μέν, ἀλλ’ ὡρισμένην ἐντολὴν ὡς πρὸς τοῦτο μόνον, νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ μεταβιβάσωμεν τὴν πληρεξουσιότητά μας εἰς ἄλλον, πολὺ δὲ περισσότερον νὰ θέσωμεν ἄλλους εἰς τὴν μέλλουσαν Γερουσίαν, ἡ ὁποία μεθ’ ἡμῶν θὰ ἀποτελέσῃ τὸ Συντακτικὸν Σῶμα. Διότι εἰς τὴν Γερουσίαν δὲν προστίθενται μόνον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχουν ὑπ’ ὄψιν πῶς νὰ μὴ ἀνατρέψουν τὸ πολίτευμα, πῶς νὰ προσλάβουν 70– 80–90 ἀκόμη, ὡς νὰ μὴ φθάνωμεν ἡμεῖς νὰ παρατείνωμεν ἐπ’ ἄπειρον τὰς συζητήσεις, πολλάκις χωρὶς καμμίαν ὠφέλειαν, ὡς ἐκ τοῦ πολὺ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν συζητητῶν. Εἶναι νέον γεγονός, εἶναι τάσις νὰ προσέλθουν παρ’ ἡμῖν πολλοί, ἱκανώτατοι κατὰ τὴν Κυβέρνησιν, τῶν ὁποίων ὅμως ἡ ἱκανότης συνίσταται ὅτι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ζωῆς των πολὺν ἄρτον εἰς κόπρον μετέβαλον. Ἐτονίσθη ὅτι ἀποτέλεσμα τῆς συμφιλιώσεως εἶναι ἡ ταχυτέρα ἀναγνώρισις τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ αὕτη ὑπῆρξεν ἀποτέλεσμα ἐπιτακτικῆς ἀνάγκης ἐκ τῶν πραγμάτων, συνετέλεσε βεβαίως καὶ ἡ διαγωγὴ τοῦ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης πολιτικοῦ κόσμου, ἀλλὰ συνετέλεσεν ἡ σοβαρὰ ἀνάγκη τῶν πραγμάτων νὰ ἀναγνωρισθῇ τὸ καθεστώς. Δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα ἡ νέα του στάσις ἐμβριθοῦς σκέψεως περὶ τοῦ τί θὰ πράξῃ καὶ τί ὤφειλε νὰ πράξῃ εἰς τὸ μέλλον καὶ νὰ νομίζωμεν ὅτι κατόπιν μεταμελείας ὑπεχρεώθη νὰ τεθῇ ἀντιμέτωπος τῶν ὀπαδῶν του, πρώτην φορὰν λογικευόμενος ὁ ἐκ στρατιωτικῶν προερχόμενος στρατηγὸς πολιτευόμενος. Ἀλλὰ διότι κατὰ τὴν πρόσφατον περιήγησίν του ἀνὰ τὰς Εὐρώπας μερικοὶ Κυβερνῆται ἰσχυροὶ τοῦ ἔθεσαν ὠμότατα πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν γυμνὴν καὶ σκληρὰν δι’ αὐτὸν τὴν πραγματικότητα, καὶ ἔτσι γύρισε πίσω σὰν βρεγμένη γάττα. Μεταξὺ ἄλλων ἤκουσα ἀπὸ τὰ ἐκτυλιχθέντα ἐδῶ καὶ νέον δικαίωμα τοῦ Προέδρου Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ἐγώ, ἄπειρος πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, δὲν κατώρθωσα νὰ ἐννοήσω τελείως· ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λαλῶν εἶχεν εἴπει ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πάντοτε νὰ ζητῇ τὴν γνώμην τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, εἶπεν ὅτι πολλάκις παρουσιάζονται περιστάσεις ποὺ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ προλειάνῃ τὴν ὁδόν, ἐὰν θέλῃ νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς ἀποφάσεις τὰς τόσον εὐκόλους, τὰς ὁποίας εἶναι δύσκολον νὰ ἐφαρμόσῃ μία Κυβέρνησις.

§296Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Δὲν εἶπεν αὐτό· εἶπεν ὅτι προκειμένου περὶ διαπραγματεύσεων θὰ δύναται νὰ προβῇ καὶ μόνος του, προκειμένου ὅμως περὶ ἀποφάσεων πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ τὴν γνώμην τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§297Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἐπὶ τῶν συγκεκριμένων προτάσεων περὶ παροχῆς ⅘ ἀποζημιώσεως εἰς τοὺς πρώην Βασιλεῖς καὶ τόσων ἄλλων πραγμάτων καὶ ἐπαναφορᾶς ὅλων τῶν ὑπαλλήλων καὶ ἀξιωματικῶν, περὶ ὅλων αὐτῶν δὲν εἶχε γνῶσιν τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον.

§298Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Εἶπεν ὅτι αἱ προτάσεις ἔγιναν ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§299Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Καὶ κάτι συμμαχίας μεγαλοφυοῦς Ἀνατολικῆς πολιτικῆς καὶ πρωτοβουλίας νὰ τρέχῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν Εὐφράτην διὰ νὰ στηρίξῃ τὸ Κράτος τῶν ἐπιδρομέων κατὰ Εὐρωπαίων, κάτι τοιαύτας νέας μεγαλοφυεῖς πρωτοβουλίας συνεταιρισμοῦ μὲ ὑπὸ χρεοκοπίαν Κράτη θὰ τὰς ἔκαμνεν ὑπὸ τὴν αἵρεσιν τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου; Ἢ ὅλαι αἱ ἐφημερίδες τῆς Τουρκίας ἐτρελλάθηκαν καὶ δὲν ὑπάρχει καὶ πάλιν φωτιὰ ἀλλὰ μόνον καπνὸς εἰς ὅλον αὐτὸ τὸ ζήτημα; Περαιτέρω, εἰσερχόμενος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ Προσφυγικοῦ, εἶπεν ὅτι ἐχορήγησε συμβάσεις ἐντατικῆς ἐργασίας πρὸς στέγασιν τῶν προσφύγων εἰς πλείστας ὅσας ἑταιρείας. Ἀμφιβάλλω ἂν θὰ κατορθωθῇ μόνον διὰ τῶν συμβάσεων τούτων νὰ γίνῃ ἡ στέγασις πρὶν ἐπέλθῃ ὁ χειμών. Πῶς θὰ κατορθωθῇ νὰ ἐξευρεθῶσι χιλιάδες οἰκίσκων ὅταν ὁ Γενικὸς Διοικητὴς μᾶς ἔλεγε πρὸ ὀλίγου ἐν Θεσσαλονίκῃ ὅτι ἐλάχιστοι μόνον οἰκίσκοι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παρασχεθῶσι πρὸς στέγασιν τῶν προσφύγων; Καὶ προσέθεσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως: «Δὲν φαντάζομαι νὰ ὑπάρξῃ ἄλλη Κυβέρνησις ἔχουσα μεγαλύτερον ζῆλον διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν προσφύγων». Οἱ λόγοι εἶναι ὡραῖοι πράγματι, ἀλλὰ δὲν ἀρκοῦν οἱ λόγοι καὶ ὁ ζῆλος ἵνα στεγασθῶσιν οἱ πρόσφυγες. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἔχει τὴν ἀτυχίαν νὰ γίνεται ἑκάστοτε ζήτημα κομματικῆς ἐκμεταλλεύσεως καὶ νὰ μένῃ πάντοτε ζήτημα! Ἐπὶ πλέον εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ ἐκκαθάρισις τῶν ὑπαλλήλων δὲν ἐγένετο διὰ νὰ μὴ παράσχῃ τὴν ἐντύπωσιν καταδιώξεων. Ἀλλὰ τί θὰ πράξῃ ὁ κ. Πρόεδρος διὰ τῆς συστάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Οἰκονομιῶν; Τί θὰ γίνῃ μεθαύριον, ὅταν, συμφώνως πρὸς τὰς ἀρχὰς τὰς κρατούσας παρὰ τῇ Κυβερνήσει, τὸ ἥμισυ τῶν ὑπαλλήλων θὰ πεταχθῇ εἰς τοὺς δρόμους; Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ γίνῃ εἶναι νὰ περικοπῶσιν ὀλίγαι θέσεις καὶ ἐκεῖνο ὄχι διὰ κοινοβουλευτικῆς, ἀλλ’ ὑπὸ ὑπαλληλικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐὰν θελήσῃ πράγματι νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς ἀρχάς, τὰς ὁποίας θὰ ὑποδείξῃ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς ἐκκαθαρίσεως, καὶ πετάξῃ τοὺς ὑπαλλήλους εἰς τοὺς δρόμους, δὲν θὰ παράσχῃ τὴν ἐντύπωσιν τῆς καταδιώξεως; Κατόπιν ἤλεγξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν Συνέλευσιν, διότι παρακωλύεται τὸ ἔργον τὸ νομοθετικὸν τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως. Ἀλλὰ τὸ ἔργον τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως ἀναγράφει 234 τὸν ἀριθμὸν νομοσχέδια. Εἶναι δυνατόν, ἐὰν συνεδριάζωμεν καὶ ἐπὶ 3 ἔτη, νὰ ψηφίσωμεν ἔστω μόνον τὰ 134 σχέδια καὶ ἂν ἀκόμη κλείσωμεν τὸ στόμα καὶ συζητῶμεν κατὰ τὸ σύστημα τῶν κωφαλάλων; Κατόπιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰσερχόμενος εἰς ἄλλο θέμα, εἶπεν ἀρκετὰ ἐντόνως ὅτι οἱ παλαιοὶ πολεμισταί, διὰ τὰς ἐνεργείας τῶν ὁποίων ἐξεφράσθησαν τόσοι φόβοι, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἀνάπηροι καὶ ἐκ τῶν ἀναπήρων δὲν δύναται νὰ προέλθῃ κανεὶς κίνδυνος. Εὐχαρίστως βλέπομεν αὐτὴν τὴν συμμαχίαν τῆς ἄκρας ὑπερδεξιᾶς μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ σήμερον εἰς τὸν Τόπον μας, ὅπου βλέπομεν τόσον εὐκόλως συγχεομένας τὰς ἰδέας τοῦ Κομμουνισμοῦ μετὰ τοῦ Μπολσεβικισμοῦ, ὁ κίνδυνος ὁ ὁποῖος παρουσιάζεται ἐκ τῶν ἀναπήρων αὐτῶν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι μέγας. Ἀκούσατε ποῖοι εἶναι αὐτοὶ οἱ παλαιοὶ πολεμισταί, τοὺς ὁποίους τόσον θέλει νὰ συγχύσῃ μὲ τοὺς ἀναπήρους (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἕνωσις τῶν παλαιῶν πολεμιστῶν........» Καὶ παρακάτω λέγουν οἱ παλαιοί μας πολεμισταί, οἱ τόσον ἀγαπητοὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Αὐτὸ τὸ ἀναποδογύρισμα τῆς ἀστικῆς βδέλλας........». Ἡ «Ἕνωσις Παλαιῶν Πολεμιστῶν» εἶναι, κύριοι, ἡ ἐπικατάρατος ἐκείνη «Μακεδονικὴ Νεολαία», ἡ πρώην Κωνσταντινική, ἡ ὁποία μᾶς παρουσιάζεται τώρα ἀλλοιώτικη, ἐκείνη τῆς ὁποίας τὰ ἔγγραφα ἔπιασεν ὁ κ. Πρωτοσύγκελλος εἰς τὴν Γαλάτισταν, ὅταν ἦτο ἀντιπρόσωπος τῆς Ἐπαναστάσεως εἰς Θεσσαλονίκην, καθ’ ἃ ἐβεβαιοῦτο ὅτι μόνος σκοπός των ἦτο ἡ διὰ παντὸς μέσου, καὶ πρὸ παντὸς ἐνόπλως, παρεμπόδισις καὶ ἀντίστασις κατὰ παντὸς πολέμου, καὶ αὐτὸ τὸ πρόγραμμα εἶναι διατυπωμένον εἰς τοὺς νέους Συνδέσμους παλαιῶν πολεμιστῶν, ἀλλὰ μὲ νέον σκοπόν, τὴν ἀνατροπὴν τοῦ κατηραμένου ἀστικοῦ καθεστῶτος, καὶ ἐξαγγέλλεται ὁ σκοπὸς αὐτός, ὅπως βλέπετε, βροντοφώνως. Ἡ δ’ «Ἕνωσις τῆς Μακεδονικῆς Νεολαίας» εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἄλλοτε κατέστρεψε τὴν Ἑλλάδα μὲ τὴν ψῆφόν της· ἔδωκεν 72 βουλευτὰς κατὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου τρίτην φορὰν εἰς τοὺς βασιλικούς. Ἂν δὲν εἶχε δώσει τοὺς 72 βουλευτὰς εἰς τὸν Γούναρην τῷ 1915, εἶναι ζήτημα ἂν ὁ Κωνσταντῖνος θὰ κατώρθωνε νὰ ἐπιβάλῃ τὴν πολιτικήν του μὲ μόνον 30 βουλευτάς. Ἡ «Ἕνωσις Παλαιῶν Πολεμιστῶν εἰσέδυσε σήμερον εἰς τὸν Στρατόν, ἔκαμε τὸν Στρατηγὸν καὶ ἐζήτησε καὶ δικαίωμα νὰ ἔχῃ τὸ ὑπέρτατον veto εἰς τὰ στρατιωτικὰ πράγματα καὶ νὰ λογοδοτῇ πρὸς αὐτὴν τὸ Ἀνώτατον Στρατιωτικὸν Συμβούλιον. Καὶ ἡ «Ἕνωσις Παλαιῶν Πολεμιστῶν» εἶναι περιττὸν πλέον νὰ εἴπω πῶς παρεκίνησε τοὺς ἐφέδρους νὰ ἔλθουν ἐδῶ νὰ κάμουν διαδήλωσιν. Ἰδέτε τοὺς σκοπούς της· κυττάξετε τί θέλει ἡ «Ἕνωσις τῶν Παλαιῶν Πολεμιστῶν». Λοιπὸν εἰς αὐτὴν τὴν θέλησιν χρειάζεται ν’ ἀντιταχθῇ καὶ μία βούλησις καὶ χεὶρ στιβαρά. Ἐάν, ὡς εἶναι βέβαιον, τὸ χέρι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Ἐννόμου Τάξεως ἀρκῇ διὰ τὸ Ὑπουργεῖόν του, δὲν ἀρκεῖ δι’ ὅλην τὴν Κυβέρνησιν, κάλλιστα δὲ βέβαια ἐγνωμάτευσε κατ’ αὐτὰς ὁ κ. Πρωθυπουργός: «Πανταχοῦ χρειάζεται διαρκὴς ἐπιβολὴ πυγμῆς Κρατικῆς». Ἀλλ’ αὐτὴν τὴν πυγμὴν τὴν Κρατικήν, τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν τὴν εἶδον αὐτὰς τὰς τελευταίας ἡμέρας. Εἶδον ξεχαρβάλωμα Κρατικόν, ὄχι Κρατικὴν πυγμήν. Καὶ εἴδομεν νὰ ἐνθαρρύνωνται ἀκριβῶς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι σιγὰ–σιγὰ παρεκτρεπόμενοι θὰ γίνουν οἱ χειρότεροι ἐχθροὶ τοῦ ἐργάτου, οἱ ὁποῖοι θὰ πνίξουν τὸν ἐργατισμόν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀρχηγοὶ μιᾶς κινήσεως τεινούσης νὰ πνίξῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸ αἷμά της. Καὶ μὴ μᾶς πλανᾷ ἡ ἰδέα ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι ἔδαφος κατάλληλον διὰ τὸν κομμουνισμόν. Ἐπειδὴ δὲν ἔχουν πλειονοψηφίαν, νομίζομεν ὅτι εἶναι ἀκίνδυνοι. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι τὸ ὁποῖον μᾶς πλανᾷ. Ἐπειδὴ εἶναι ὀλίγοι ἀκριβῶς, θὰ στήσουν κρεμάλες εἰς ὅλας τὰς πλατείας μόλις ἐπικρατήσουν καὶ θὰ κάμουν ὅ,τι ἔκαμεν ὁ Μπέλλα Κοὺν εἰς τὴν Οὐγγαρίαν, πρᾶγμα ποὺ ἐξαγγέλλουν ἄλλως τε πανταχοῦ, ἀπόπειραν συντριβῆς τῆς ἀστικῆς πλειονοψηφίας διὰ τῆς βίας καὶ τοῦ φόνου. Ἐὰν ἦσαν πλειονοψηφία, ὁ κίνδυνος θὰ ἦτο μηδαμινός, διότι ἐπικρατούντων αὐτῶν ἡ ἀστικὴ μειονότης θὰ ἐφαίνετο καὶ ἡ συναίσθησις τῆς ἰσχύος θὰ τοὺς καθίστα ἠρέμους καὶ γενναίους. Εἴδετε ὅμως τί ἔκαμαν εἰς ὀλίγα χρόνια εἰς τὴν Μπολσεβικίαν. Αὐτὸς ὁ κίνδυνος δὲν ἔπαυσε ποτὲ νὰ ὑπάρχῃ. Συμφωνῶ τέλος μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰς αὐτὸ μόνον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ κάμνωμεν χρῆσιν βίας, δὲν πρέπει μὲ τὸ σπαθὶ νὰ πνίγωμεν κάθε τάσιν πρὸς ἰδέας πεπλανημένας. Χρειάζεται προπαγάνδα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς προπαγάνδας χρειάζεται καὶ ὁ μεγάλος μπαμπούλας. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι δὲν εἶναι ὅμοιοι· εἶναι καὶ ἀνισόρροποι. Δι’ αὐτοὺς ἀκριβῶς χρειάζεται ὁ μπαμπούλας, τὸ φόβητρον. Ἀλλοίμονον δὲ εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα παραμελοῦν τὴν βίαν διὰ τοὺς πονηρούς. Ἡ βία χρειάζεται ὄχι μόνον εἰς τὴν στρατιωτικήν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν διοίκησιν. Εἶναι ζήτημα ἄλλο ἡ προπαγάνδα. Αἱ πολιτικαὶ αὐταὶ κομμουνιστικαὶ Ἑνώσεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουν σκοπὸν ἀκριβῶς τὴν παράλυσιν τῆς ἀμύνης τῆς Χώρας, πρέπει νὰ κτυπηθοῦν καὶ νὰ μὴ ἐπιτραπῇ νὰ λειτουργοῦν, οὐδὲ νὰ ἔχουν δικαίωμα ἀναγνωρίσεως καὶ δι’ ἄλλης δραστηρίας προπαγάνδας νὰ ἀποσβεσθῇ αὐτὸ τὸ νέον εὐαγγέλιον τοῦ μίσους, τὸ ὁποῖον τώρα οἱ κομμουνισταί μας ἐκουβάλησαν ἀπὸ ἄλλας Χώρας. Καὶ τελευταῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔρριψε καὶ κάποιο πάρθιον βέλος. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ ἐπιστρέψω μίαν φράσιν, τὴν ὁποίαν μοὶ εἶπεν εἰς μίαν ἐρώτησιν διὰ κάτι προσφυγικὰ ζητήματα, τῶν ὁποίων τὴν λύσιν ὑπεσχέθη εἰς Θεσσαλονίκην ὢν ἐπισημότατα καὶ ἐλθὼν ἐδῶ ἐλησμόνησεν. Εἶπεν εἰς τὸν κ. πρώην Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι θέλει μὲ τὴν βίαν νὰ ἐπιβάλῃ τὰς ἀρχάς του καὶ ὅτι ἐπάνω– κάτω προετοιμάζεται νὰ κάμῃ ὅ,τι ἔκαμαν οἱ γείτονές μας Ἰταλοί. Αὐτὸ ἐὰν κατορθώσω καὶ τὸ δίδω ἀπὸ τὸν κ. πρώην Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, θὰ θεωρήσω ὑποχρέωσίν μου ἀτομικὴν πλέον ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιταχθῶ καὶ ἐνόπλως εἰς τὴν πραγματοποίησιν ὁμοίων ἰδεῶν του. Κάθε ἄλλο παρὰ στρατοκρατικὸς ὑπῆρξα εἰς τὴν ζωήν μου, εἶναι δὲ ἀδύνατον νὰ παρέμενον καὶ στιγμὴν εἰς τὸ αὐτὸ κόμμα μετὰ οἱουδήποτε στρατοκράτου· καὶ ὁ κ. Κονδύλης, τὸν ὁποῖον γνωρίζω κατὰ βάθος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκρύψῃ ὁμοίας προθέσεις. Τοὐναντίον. Ὁ κ. τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἦλθεν εἰς ἡμᾶς καὶ χωρὶς νὰ τὸν ἀναγνωρίσωμεν Ἀρχηγὸν ὑπεσχέθημεν νὰ τὸν βοηθήσωμεν νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς ἰδέας του ὄχι μὲ βίαν, ὡς τελευταῖον κατεσυκοφαντήθη. Ἡ βία ὑπάρχει εἰς ἄλλα μυαλά, εἰς ἄλλα κεφάλια, εἰς τὸ κεφάλι τοῦ κ. Μεταξᾶ. Κάθε ἄλλο παρὰ μιλιταριστὴς εἶναι ὁ κ. τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Θέλει νὰ ἐπιβάλῃ τὰς ἰδέας του διὰ νὰ μὴ ἀφήσῃ ἔρμαιον τὴν Ἑλλάδα εἰς τοὺς Παλαιοὺς Πολεμιστάς, θέλει νὰ ἐπιβάλῃ τὸ κράτος τοῦ νόμου ἐξ ἴσου εἰς ὅλους. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἴσως, δὲν ἠξεύρω, ἴσως σκέπτεται καὶ κάτι ἄλλο. Τὸ βέβαιον εἶναι ὅτι ἔφθασε μέχρις ἡμῶν ἐφημερὶς τῆς Κωνσταντινουπόλεως....

§300ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πάλιν διὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν!

§301Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δυστυχῶς ἐκεῖθεν κατάγομαι καὶ ὅταν πρόκηται διὰ γενικὴν ἀλλὰ καὶ ἰδιαιτέραν πατρίδα μὲ τραγικὴν τύχην τοιαύτην σεβασθῆτε τὴν ὀδύνην τοῦ ἄλλου. Ἡ ἐφημερὶς αὐτὴ λέγει διὰ κάποιαν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, νὰ πᾶμε μὲ τοὺς μουφλούζηδες νὰ κάμωμε συμμαχίαν, νὰ ἔχωμεν νταραβέρια δὲν ἠξεύρω ποῦ. Δὲν ἠξεύρω ἂν αὐτὴ ἡ ἀποκάλυψις συνεδέθη ἐκεῖ μὲ κάποιον σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον εἶναι ἕτοιμοι νὰ ψηφίσουν ἐκεῖ. Εἰς ἐμὲ ἐπιβάλλεται νὰ εἴπω, ὡς ἁπλοῦν πληρεξούσιον, τὴν γνώμην μου, διότι δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀποσιώπησις αὐτῶν τῶν πραγμάτων. Λέγουν λοιπὸν αἱ ἐφημερίδες αὐταὶ ὅτι ἔχουν ὡρισμένας προτάσεις, αἱ ὁποῖαι τρέχουν εἰς τὰς ὁδοὺς τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Δὲν ἔχομεν δουλειὰ εἰς τὰς Ἀνατολάς, διότι τότε θὰ ἔλθωμεν εἰς σύγκρουσιν μὲ τοὺς πολεμίους τοῦ Κεμὰλ καὶ τοῦ Κράτους του. Δι’ αὐτὸ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, οἱαδήποτε καὶ ἐὰν εἶναι αὕτη, νὰ συνέλθῃ περισσότερον καὶ νὰ ἐννοήσῃ ὅτι ὁ μεγάλος ἀσθενὴς ἔχει ἀνάγκην θεραπείας, νὰ τὸν ἀφήσῃ εἰς τὴν τύχην του καὶ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις νὰ κυττάξῃ τὰ ἐσωτερικά της καὶ μάλιστα εἰς τὴν κατάστασιν αὐτὴν τοῦ τρομεροῦ κινδύνου λόγῳ τῶν ἀπεργιῶν. Πρέπει νὰ προσέξωμεν εἰς τὸ ζήτημα τῶν καπνῶν καὶ νὰ ἴδωμεν τί γίνεται εἰς τὴν Τεργέστην, διότι μὲ τὴν ἐπιβάρυνσιν τῶν φόρων τὴν τρομακτικὴν κινδυνεύει νὰ τραπῇ ἡ προσοχὴ τοῦ κόσμου πρὸς ἄλλας προελεύσεις καπνῶν. Ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ θὰ τὰ εἴπωμεν εἰς εἰδικὴν ἐπερώτησιν. Διὰ τὰς ἀπεργίας ὅμως τὰς ἀλλεπαλλήλους ἐνθυμηθῆτε τί ἐγένετο εἰς τὸν λιμένα τῆς Γενεύης, ὁ ὁποῖος ὑπεσκέλισεν ἄλλοτε τὸν λιμένα τῆς Μασσαλίας μόνον λόγῳ τῶν συχνῶν ἐν Μασσαλίᾳ ἀπεργιῶν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὅτι χρειάζεται μία διαρκὴς ἐπιβολὴ πυγμῆς, ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν βλέπομεν αὐτὴν τὴν πυγμὴν· βλέπομεν μόνον τάσεις μεγαλοφυῶν σχεδίων καὶ παράλυσιν ἐσωτερικὴν καὶ ἄλλην ἐσωτερικὴν συμμαχίαν μὲ τὰ ἄκρα στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα μόλις ἠσθάνθησαν τὴν πυγμὴν ἐρχομένην διὰ κοινοβουλευτικῆς ὁδοῦ πρὸς τὸ Κράτος καὶ κινδυνεύοντα ν’ ἀνατραπῇ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐντὸς ὡρῶν, κατὰ περιεργοτάτην σατανικὴν σύμπτωσιν ἔπαυσαν κάθε ἀπεργίαν, διότι ἐκινδύνευε νὰ πέσῃ ὁ κυβερνήτης τῆς ἀκυβερνησίας, ὁ μεγαλύτερος σύμμαχός των. Δι’ ὅλα αὐτὰ θὰ ἀρνηθῶμεν ψῆφον εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§302ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§303Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ὥρα εἶναι προχωρημένη καὶ ἐγὼ δυστυχῶς κάπως ἀσθενὴς καὶ διὰ τοῦτο δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρόν. Ἡ Κυβέρνησις ἐστερήθη τρία τῶν μελῶν της. Τὸ πρᾶγμα αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ δὲν θὰ ἔδιδεν ἀφορμὴν εἰς ψῆφον ἐμπιστοσύνης, κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ τοὐλάχιστον κρατοῦντα, ἐκτὸς ἄν, ὅπως συνέβη ἐν προκειμένῳ, ἐξετέθησαν δημοσίᾳ οἱ λόγοι, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπῆλθον αἱ παραιτήσεις καὶ προκαλοῦσι κρίσιν περὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἢ περὶ τῆς πολιτικῆς ὡρισμένων μέτρων. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου οἱ μὲν δύο ἐκ τῶν σήμερον μὴ παρισταμένων Ὑπουργῶν δὲν ἐπικρίνουν τὴν Κυβέρνησιν, ὁ εἷς δὲν εἶναι μάλιστα οὐδὲ παρών· ὁ ἕτερος, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ τέως ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ἐδήλωσεν, ἐξ ὅσων ἀντελήφθην, ὅτι μᾶλλον ἐπιθυμεῖ νὰ συνεισφέρῃ εἰς τὸ περαιτέρω ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐξήγησε τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους παρῃτήθη, χωρὶς νὰ κάμῃ ἐπίκρισιν τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως—ἂν δὲν ἀπατῶμαι, οὕτως εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος —οὐ μετεῖχε μέχρις ἐσχάτων.

§304ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ.........

§305Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μοῦ ὑπενθυμίζετε διὰ τῆς διακοπῆς σας ὅτι εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα αἱ συζητήσεις χρησιμεύουν διὰ νὰ μορφώνουν τὰς πεποιθήσεις, ἀλλὰ σπανίως μεταβάλλουν τὰς ψήφους. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος καὶ τέως ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ἐξέθηκε δημοσίᾳ καὶ διὰ τοῦ Τύπου, ἀλλὰ καὶ σήμερον ἐνώπιον ὑμῶν, τοὺς λόγους ἕνεκα τῶν ὁποίων παρῃτήθη, καὶ οἱ λόγοι οὗτοι ἦσαν ἀληθῶς ἱκανοὶ ὅπως ἐξετασθῇ γενικῶς τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ πολιτικὴ αὐτῆς. Τὸ δυστύχημα εἶναι ὅτι εἰς τοιαύτας περιστάσεις δὲν ἐπαρκοῦν ὀλίγαι ὧραι. Διότι συζήτησις ἐπὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως κατὰ κανόνα περιέχει σχεδὸν ἐπερωτήσεις ἐπὶ διαφόρων πράξεων ἢ παραλείψεων τῆς Κυβερνήσεως, ἐπερωτήσεις εἰς τὰς ὁποίας καὶ οἱ πληρεξούσιοι δὲν εἶναι ἕτοιμοι νὰ λάβωσι πολλάκις μέρος, οὐδὲ αἱ Κυβερνήσεις εἶναι ἕτοιμοι διὰ ν’ ἀποκριθῶσιν. Ἀλλ’ εἶναι γενικὸν τὸ ἐλάττωμα τοῦτο τῶν συζητήσεων ἐπὶ τῆς καθόλου πολιτικῆς μιᾶς Κυβερνήσεως. Καὶ τὸ ἐλάττωμα τοῦτο φέρει ἐν ταὐτῷ καὶ ἄλλο, ὅτι συμμίγνυνται πάντα τὰ ζητήματα καὶ ἡ δρᾶσις καὶ τῶν παρελθουσῶν ἀκόμη Κυβερνήσεων, ἑκάστης προσπαθούσης ν’ ἀποτρέψῃ ἀφ’ ἑαυτῆς τὰς εὐθύνας, ἃς ἔχει. Καὶ εἶναι φυσικὸν ὅτι μόνον ὁ παρὼν ἀνευρίσκεται καὶ ἐλέγχεται διὰ τὴν μὴ ἐκτέλεσιν ὅλων ἐκείνων ὅσα οἱ πόθοι τῆς Συνελεύσεως, ἐν προκειμένῳ δὲ εἶναι ἀδιαίρετοι, θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἔχουν συντελεσθῆ. Ἰδιαιτέραν δὲ προσέλαβε σημασίαν ἡ ἀποχώρησις καὶ ἡ ἐπίθεσις τοῦ ἀξιοτίμου τέως ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, ὄχι μόνον διὰ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ὄχι μόνον διὰ τὴν δραστηριότητά του, τὴν ὁποίαν ἐπέδειξεν ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὑποβαλών, σχετικῶς ταχέως, νομοσχέδια τείνοντα εἰς τὸν καθορισμὸν τάξεώς τινος ἐν τῷ στρατεύματι, τάξεως ἐλλειπούσης ἤδη ἀπὸ τοῦ 1916, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν στενὸν σύνδεσμον τὸν φιλικὸν καὶ διὰ τοὺς ἀγῶνας τοὺς τραχεῖς τοὺς ὁποίους, ἐν στενῷ δεσμῷ μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διεξήγαγε κατὰ τὸ τελευταῖον χρονικὸν διάστημα. «Τίς ἄρα σφίσι ξυνέηκε μάχεσθαι;» κατὰ τὸ Ὁμηρικὸν λόγιον. Ἠκούσαμεν τὰς αἰτιάσεις τοῦ κ. συναδέλφου. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ τὰς ἐξετάσω μεθ’ ὑμῶν μετὰ τῆς δυνατῆς ψυχραιμίας. Ἡ πρώτη αἰτίασις εἶναι διαφωνία τις, διαφορά τις κατευθύνσεως ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τὸ λεγόμενον τῆς συμφιλιώσεως. Τὸ ζήτημα τοῦτο, κύριοι, πλησιάζει νὰ καταλήξῃ ὅπως τὸ προσφυγικόν. Ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι περὶ τῆς συμφιλιώσεως καὶ διὰ τὸ προσφυγικὸν καὶ ὅλοι συζητοῦμεν καὶ διαφωνοῦμεν περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ τὸ λύσωμεν. Ἀλλὰ αἱ προτάσεις, τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ καιροῦ καὶ διὰ τοῦ Τύπου ἀνεκοίνωσε καὶ κατόπιν ἐν τῇ Συνελεύσει ἐξήγησε, συνεζητήθησαν καὶ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἀνεγνωρίσθη δὲ—ἂν δὲν ἀπατῶμαι, αὐτὰ ἐλέχθησαν καὶ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Σάμου πληρεξούσιον κ. Σοφούλην—ὅτι ὁπωσδήποτε αἱ προτάσεις ἐκεῖναι καὶ αἱ διαπραγματεύσεις ἔφεραν ἓν κεκτημένον κέρδος, συνετέλεσαν εἰς τὴν μείωσιν τῶν παθῶν. Ἡ Συνέλευσις μετὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας ἔδωκε ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἀπετελεῖτο κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης συνάδελφον. Μηδενὸς δὲ ἀντιλέγοντος, εἴτε ἐντὸς τῆς Βουλῆς εἴτε ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, διότι πάντων τὰ αἰσθήματα πρὸς τὴν συμφιλίωσιν τείνουν, ἐπεκροτήθη καὶ ἡ ἰδέα ὅπως ἡ προσπάθεια τοῦ κατευνασμοῦ τῶν παθῶν, τῆς καταπαύσεως τοῦ σπαραγμοῦ τοῦ ἐσωτερικοῦ ἐξακολουθήσῃ, ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ, ἀκόμη καὶ μετὰ τὴν ἄρνησιν τινῶν ἐκ τῶν ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτευτῶν, πρὸς παραδοχὴν τῶν ὅρων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐξακολουθήσῃ μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι τὸ κέρδος τὸ ὁποῖον ἦτο κεκτημένον τότε ἠδύνατο ν’ ἀποβῇ μεγαλύτερον. Δὲν νομίζω λοιπὸν ὅτι ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο θὰ ἠδυνάμεθα ἐκ νέου ν’ ἀπασχοληθῶμεν. Ὑπῆρξε καὶ ἄλλη διαφωνία, ἡ περὶ τοῦ καταρτισμοῦ τῆς Γερουσίας. Τὰς περὶ τούτου γνώμας μου, κύριοι, ἔσπευσα νὰ ἐκφέρω δημοσίᾳ τὴν 18ην Ἀπριλίου τοῦ 1924. Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης δὲν εἶχε συμπέσει νὰ ἐρωτηθῇ ἄλλος τις, ἠρωτήθην δὲ ὅτε ἀκόμη εὑρισκόμην ἐν τῇ ἐκλογικῇ μου περιφερείᾳ ἐν Πάτραις ἀπὸ ἀντιπροσώπους τοῦ Τύπου πῶς νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξελιχθῶσι περαιτέρω τὰ πράγματα καὶ εἶπον τὰς γνώμας μου, ταχείας ἐνεργείας τοπικῶν, γερουσιαστικῶν καὶ γενικῶν ἐκλογῶν. Ἐπρόσθεσα ὅτι ἔλαβον περιληπτικῶς μόνον γνῶσιν τοῦ σχεδίου τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐπεφυλασσόμην, ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπαρουσίαζε σοβαρὰ ὠφελήματα, ἀπέναντι τῶν ὁποίων νὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παρεκκλίνῃ τις ἀπὸ τῆς φυσικῆς ὁδοῦ, νὰ συζητήσω τὸ πρᾶγμα, διότι καὶ τὸ ἀκανόνιστον κάποτε γίνεται κανονικόν, ὅταν ὅλοι οἱ πολιτικοὶ παράγοντες τὸ θέλουν. Ἡ Κυβέρνησις, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐδήλωσεν ὅτι ἐννοεῖ νὰ ἐπισπεύσῃ τὰς δημοτικὰς καὶ κοινοτικὰς ἐκλογάς. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ δήλωσις ἐγένετο μόνον διὰ τοῦ Τύπου, θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἐπανελαμβάνετο ἡ δήλωσις αὕτη καὶ ἐνταῦθα.

§306Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπισήμως. Ἐντὸς τοῦ θέρους νὰ ἐνεργηθοῦν.

§307Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ ἐδήλωσα εἰς ὅλας τὰς ἐφημερίδας.

§308Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἀλλὰ γνωρίζετε ὅτι συμπίπτει πολλάκις τὰ δημοσιευόμενα εἰς τὰς ἐφημερίδας νὰ μὴ εἶναι ἀκριβῆ. Θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ ψήφισμα περὶ συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας θὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν· θὰ ἐξετασθῇ τότε, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ νὰ τὴν χαρακτηρίσῃ ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ ἕκαστος νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του καὶ θὰ ἀναλάβῃ τὰς ἐντεῦθεν εὐθύνας, ἀφοῦ ἀκούσῃ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως διὰ τίνας λόγους θεωρεῖ χρήσιμον τὴν οὕτω συγκρότησιν τῆς Γερουσίας. Ὀφείλω νὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι τόσον ἐγώ, ὅσον καὶ ἄλλοι δύνανται, ἐντὸς μικροῦ διαστήματος, νὰ συντάξωσιν τὸ κείμενον τοῦ νέου Συντάγματος. Ἀλλ’ ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ τῇ Συνταγματικῇ δὲν εἴμεθα δυστυχῶς ὅλοι πρόθυμοι νὰ ἐργασθῶμεν συντόνως, μηδὲ νὰ μετέχωμεν ἐνεργῶς τῶν ἐργασιῶν τῶν Ἐπιτροπῶν. Ἀτυχῶς τὸ φαινόμενον τοῦτο εἶναι κοινὸν ἐλάττωμα εἰς πάσας τὰς Ἐπιτροπάς. Ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ τοῦ Συντάγματος εἶναι ἐκλελεγμένοι 45 συνάδελφοι καὶ 10 μόνον ἀρκοῦν διὰ νὰ ἔχωμεν ἀπαρτίαν. Πολλάκις ἐν τούτοις ἀναμένομεν ἐπὶ ὥραν καὶ δὲν κατορθώνομεν νὰ ἔχωμεν ἀπαρτίαν. Προχθὲς ἀκόμη, ἴσως ἕνεκα τῶν συγκινήσεων ἐκ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ ἔχωμεν ἀπαρτίαν. Δὲν ἀποκρύπτω δὲ ὅτι πρὸ καιροῦ τινος ἐπιθυμῶν νὰ συντελέσω, ὅση μοι δύναμις, εἰς τὴν ταχυτέραν διεξαγωγὴν τῶν συζητήσεων, παρεκάλεσα τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ ἐδέχθη νὰ γίνῃ μία μικρὰ Ἐπιτροπὴ συντάξεως ἑνὸς προσχεδίου. Ἔγινεν ἡ μικρὰ Ἐπιτροπὴ καὶ παρεκάλεσα αὐτὴν τὴν μικρὰν Ἐπιτροπὴν νὰ δεχθῇ ὅπως ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς συνάδελφος κ. Καραπάνος καὶ ἐγὼ συντάξωμεν ἓν σχεδίασμα. Κατὰ τοιοῦτον τρόπον, μετὰ πάροδον 5 ὁλοκλήρων ἡμερῶν καὶ δι’ ἐργασίας συνεχοῦς καθημέραν, κατωρθώθη νὰ γίνῃ ἓν προσχεδίασμα, τὸ ὁποῖον ἐνέκρινεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς συντάξεως καὶ τὸ ὁποῖον δύο ζητήματα ἀφῆκε μόνον εἰς τὴν κρίσιν τῆς μεγάλης Ἐπιτροπῆς, τὸ ζήτημα κατὰ τίνα τρόπον θὰ ἐκανονίζετο ἡ σύγκλησις Γερουσίας καὶ Βουλῆς, καὶ τὸ ζήτημα ποῖον θὰ ἦτο τὸ μέλλον Ἀνώτατον Πολιτικὸν Δικαστήριον. Θὰ ἦτο ἡ Γερουσία, ὅπως εἶναι ἐν Γαλλίᾳ, θὰ ἦτο ὁ Ἄρειος Πάγος ἢ ἄλλο τι; Ὀφείλω ἐξ ἄλλου νὰ εἴπω ὅτι κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας ἡ Ἐπιτροπὴ ἀνέπτυξε δραστηριότητα ἐπαρκῆ. Ἐψήφισε περὶ τὰ 20 περίπου ἄρθρα καὶ νομίζω ὅτι δυνάμεθα, ἐὰν θέλωμεν, λίαν προσεχῶς νὰ ἀρχίσωμεν τὰς συζητήσεις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ νέου Συντάγματος, διότι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναμείνωμεν νὰ περατωθῇ ὁλόκληρον τὸ κείμενον ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν. Ἀκριβῶς δὲ τοῦτο ἔγινε καὶ τῷ 1911. Ἔγινε καὶ κάτι πλέον. Ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως βλέπων ὅτι καὶ ἡ τότε Ἐπιτροπὴ ἠρέσκετο εἰς πολλὰς συζητήσεις ἐζήτησεν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν νὰ τάξῃ πενθήμερον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, προθεσμίαν, ὅπως προσκομίσῃ ἡ Ἐπιτροπὴ τὰ πρῶτα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, λέγων ὅτι ἀλλέως ἡ Βουλὴ θὰ προέβαινε καὶ ἄνευ τῆς ἐκθέσεως τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς εἰς συζήτησιν. Δὲν ἐμποδίζει δὲ τίποτε ἀκριβῶς, ὅπως ἔγινε καὶ τότε, ἐὰν προϊούσης τῆς συζητήσεως γεννηθῇ ἀνάγκη τροποποιήσεως ἄρθρου τινὸς ἐκ τῶν ἤδη ἐψηφισμένων, νὰ γίνῃ ἡ τροποποίησις αὕτη. Ἰδοὺ λοιπὸν κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ προβῶμεν καὶ νὰ ἐξετάσωμεν ἐν καιρῷ καὶ τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας. Ὡμίλησα πάντοτε ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ περατωθῇ τάχιστα τὸ ἔργον τὸ συντακτικόν, διὰ τὸ ὁποῖον κυριώτατα ἐκλήθημεν ἐνταῦθα. Κύριοι, ἔγιναν συζητήσεις, ἐπικρίσεις καὶ ἐν τῷ Τύπῳ καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, περὶ τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Καὶ ὁ κ. ἐκ Ροδόπης συνάδελφος ἐπανέλαβεν ἀπόψε ὅ,τι καὶ χθὲς ἄλλως τε ἐν τῷ Τύπῳ ἀνεκοινώθη, ὅ,τι καὶ ἄλλοτε προφορικῶς εἰς ἐμὲ ἔλεγεν, ὅτι ἐγένετο τὸ δάνειον ὑπὸ ἐπαχθεστάτους ὅρους. Ἔ! εἶναι εὔκολον τὸ κατακρίνειν καὶ τὸ λησμονεῖν τὴν ἱστορίαν, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἐπιβεβλημένη ὑποχρέωσις εἰς ἡμᾶς νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ τῆς ἱστορίας αὐτῆς. Ἴσως ἐκ τῆς ἀναδρομῆς αὐτῆς τῆς ἱστορικῆς θὰ ἀποκτήσωμεν ὑπομονὴν διὰ τὸ μέλλον. Δὲν εἶναι τὸ χάρισμα, τὸ ὁποῖον ἰδιαιτέρως μᾶς διακρίνει, ἡ ὑπομονή. Κύριοι συνάδελφοι, ὅταν ἐπῆλθεν ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφή, ἕνας μέγας φιλάνθρωπος, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα μετ’ εὐγνωμοσύνης πρέπει νὰ ἐνθυμῆται ἡ Ἑλλάς, ὁ Δρ Νάνσεν, ἐλθὼν ἐνταῦθα διὰ λόγους φιλανθρωπίας, ἐπέστρεψεν εἰς Γενεύην καὶ ὑπέβαλε μίαν ἔκθεσιν, περιγράψας τὴν φρικώδη κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εἶχον περιέλθει τὰ ἀνθρώπινα θύματα τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς. Ἡ Ἑλλάς, ἔλεγεν, ἐξηντλημένη ἀπὸ μακροὺς πολέμους ἦτο ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ ἐπαρκέσῃ ἐκ τῶν ἰδίων της πόρων, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὴν συμφορὰν τὴν μεγάλην, ἡ ὁποία δύναται νὰ γίνῃ καὶ κοινωνικὴ καὶ οἰκονομικὴ ἀκόμη συμφορά. Ἦτο εὐχῆς ἔργον, προσέθετεν, ὅπως ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν μετέλθῃ ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ἀπέναντι τῆς Αὐστρίας, τὴν πολιτικὴν δηλαδὴ τῆς ἐγγυήσεως ἑνὸς δανείου, τὸ ὁποῖον νὰ προορισθῇ ἀποκλειστικῶς διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ. Ἔλαβον τηλεγράφημα τῆς τότε Κυβερνήσεως, παρακαλούσης με νὰ τὴν ἀντιπροσωπεύσω παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν. Διὰ νὰ ἀναγνωρίσωμεν τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀντεμετώπιζεν ἡ τότε Κυβέρνησις, σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀναμνησθῆτε, σεῖς οἱ μείναντες ἐδῶ, τὰς ζώσας φρικαλεότητας τῆς συρροῆς τῶν προσφύγων, ἃς σεῖς καθημερινῶς ἐβλέπατε, τὴν ὁποίαν ἐγὼ μόνον ἐκ περιγραφῶν ἐγνώριζον. Δι’ ἑνὸς τηλεγραφήματος παρεκάλεσεν ἡ Κυβέρνησις τὸν κ. Νικόλαον Πολίτην καὶ ἐμὲ νὰ συντελέσωμεν παρὰ τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν, ὅπως ἡ πρότασις αὕτη τοῦ Δρος Νάνσεν λάβῃ σάρκα καὶ ὀστᾶ. Ταυτοχρόνως εἰδοποιοῦντο οἱ πρέσβεις ὅπως προβῶσιν εἰς τὰς καταλλήλους ἐνεργείας, ἵνα διαθέσωσιν εὐμενῶς τὰς Κυβερνήσεις αὐτῶν, διότι γνωρίζετε καλῶς ὅτι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, παρὰ τὰς ἐλπίδας τὰς ὁποίας ἐστήριξεν ἡ ἀνθρωπότης ἐπ’ αὐτῆς, μένει πάντοτε ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῶν διπλωματικῶν εἰσηγήσεων. Θὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν μέρος τηλεγραφήματος τοῦ τότε πρεσβευτοῦ ἐν Παρισίοις κ. Ρωμάνου, προβάντος εἰς τὰς καταλλήλους ἐνεργείας. Τὸ τηλεγράφημα φέρει χρονολογίαν 10/23 Ἰανουαρίου 1923. Ἀναφέρει συνομιλίαν γενομένην μετά τινος προσώπου κατέχοντος ἐπισημοτάτην θέσιν καὶ λέγει ὅτι θὰ εὐχαριστήσουν τὸν δόκτωρα Νάνσεν καὶ θὰ θέσουν τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ Ἀρχεῖον.

§309Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν εἶχον πρόθεσιν ἐγὼ νὰ θίξω κανένα. Οὔτε εἶπον ὅτι εἶναι ἐπαχθές.

§310Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς ὁμολογῶ χάριτας, διότι δὲν εἶσθε πρῶτος σεῖς ποὺ τὸ εἴπετε. Ἐλέχθη ἐπανειλημμένως. Μοῦ ἐλέχθη εἰς μίαν συνέλευσιν προσφύγων συναδέλφων καί, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἦτο παρὼν καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας.

§311Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Συνειργάσθημεν.

§312Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔκαμα τότε τὴν παρατήρησιν ὅτι μᾶς εἶχε δοθῆ ἔναντι τοῦ μέλλοντος δανείου προκαταβολὴ ἑνὸς ἑκατομμυρίου λιρῶν, ἡ δὲ λίρα ἦτο περὶ τὰς 220 δραχ. Ἐλέχθη ὅτι ἦτο ἐπαχθὲς τὸ δάνειον. Ἐπιστρέψατε, εἶπον, τὸ ἓν ἑκατομμύριον λιρῶν καὶ εἴπατε ὅτι δὲν θέλετε τὸ δάνειον, ἀφοῦ σᾶς φαίνεται ἐπαχθές. Εἶπε τότε κάποιος ἐκ τῶν συναδέλφων, τῶν ἐν τῇ εἰδικῇ ἐκείνῃ συσκέψει: Ἀφοῦ ἔχομεν ὑπογράψει αὐτὸ τὸ Πρωτόκολλον, μήπως θιγῇ ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, ἂν τὸ ματαιώσωμεν; Καὶ ἀπήντησα ὅτι, δι’ ἰδίων μου δαπανῶν, ἀναλαμβάνω νὰ μεταβῶ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν καὶ νὰ φέρω ἔγγραφον αὐτῆς, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐκφράζηται ἡ εὐγνωμοσύνη αὐτῆς, διότι θὰ τὴν ἀπαλλάξωμεν ἀπὸ τὴν μέριμναν αὐτὴν τοῦ δανείου. Ἔχει τόσα ἄλλα ζητήματα ἡ Κοινωνία, ὅπως γνωρίζει ὅστις παρακολουθεῖ τὰς ἐργασίας της, ὥστε μετὰ μεγίστης δυσχερείας δέχεται νέας ἀπασχολήσεις. Καὶ ὁ κ. Ρωμάνος ἀνεκοίνου: «Ὑπὸ τὰς τοιαύτας συνθήκας ὁ κ. δεῖνα»—θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ εἴπω τὸ ὄνομα— «εἶναι τῆς γνώμης ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν θὰ περιορισθῇ νὰ εὐχαριστήσῃ τὸν κ. Νάνσεν καὶ οὐδεμία συνέπεια θὰ δοθῇ εἰς τὴν πρότασίν του τὴν οὕτως ἀορίστως διατυπωθεῖσαν». Αὐτὴ λοιπὸν ἦτο ἡ ὑποδοχὴ τῆς ὁποίας ἔτυχεν ἡ πρότασις τοῦ δόκτωρος Νάνσεν. Τί ἔπρεπε νὰ κάμουν δύο ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον ἐντολὴν ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ μεριμνήσουν διὰ τὸ δάνειον, καθ’ ἣν ἐποχὴν δυσμένεια διπλωματικὴ καταφανὴς ἐκυριάρχει ἐν Παρισίοις, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐν τῇ Γαλλικῇ Βουλῇ οἱ Ἕλληνες ἐκηρύσσοντο ὡς οἱ ἐμπρήσαντες τὴν Σμύρνην; Εἴπομεν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν: Δὲν σᾶς ζητοῦμεν τίποτε ἄλλο ἢ νὰ στείλητε εἰδήμονας νὰ ἐξετάσουν τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ ἴδουν ἂν ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἐπαρκὴς διὰ νὰ συνάψῃ δάνειον. Ἐσκέφθημεν ὅτι μᾶς συμφέρει πάντως νὰ μὴ πραγματοποιηθῇ ἡ πρόθεσις, καθ’ ἣν οὐδεμία συνέπεια θὰ ἐδίδετο εἰς τὴν πρότασιν τοῦ δόκτωρος Νάνσεν καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ εὕρωμεν ἕνα τρόπον καθ’ ὃν ὁπωσδήποτε ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν θὰ ἐπελαμβάνετο ἔστω καὶ τοῦ ἄκρου τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ὀλίγον κατ’ ὀλίγον θὰ κατωρθώναμεν ὥστε νὰ θελήσῃ νὰ ἐπεμβῇ ὑπὲρ τοῦ δανείου καὶ ἐνεργότερον. Καὶ ἡ μέθοδός μας αὐτὴ δὲν ἀπέτυχε, καίτοι προσέκρουον αἱ ἐνέργειαί μας εἰς μυρίας δυσχερείας. Ἂν ἤθελον νὰ σᾶς κουράσω περισσότερον, θὰ σᾶς ἀνεγίνωσκον διάφορα ἐπίσημα τηλεγραφήματα, εἰς τὰ ὁποῖα θὰ ἐβλέπετε, εἰς τὸ μὲν ὅτι τὸ δάνειον θὰ συναντήσῃ ἀνυπερβλήτους δυσχερείας, ἐφόσον δι’ ἐκλογῶν δὲν καθορίζεται ἡ Ἑλληνικὴ κατάστασις, εἰς ἄλλο τηλεγράφημα τοῦ κ. Βενιζέλου, ὁ ὁποῖος ἐπίσης ἐπεσκέφθη τὸν γραμματέα τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐλπὶς νὰ μᾶς προστατεύσουν διὰ δανείου, ὅπως τὴν Αὐστρίαν. Θὰ σᾶς ἀνεγίνωσκον ἐπιστολὴν προσώπου παρασχόντος πολυτίμους ὑπηρεσίας εἰς πᾶν ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν Ἑλληνικὴν ὑπόθεσιν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ὁ ὁποῖος μοὶ λέγει ὅτι εἰς τὰ παρασκήνια λέγεται ὅτι τὸ δάνειον δὲν πρόκειται νὰ χρησιμοποιηθῇ διὰ τοὺς πρόσφυγας καὶ φοβοῦνται ὅτι θὰ χρησιμοποιηθῇ διὰ τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τῆς Ἑλλάδος— ἦτο ἡ ἐποχὴ καθ’ ἣν δὲν εἶχε συναφθῆ ἀκόμη ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης. Θὰ ἠρχόμην περαιτέρω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι διὰ τὸν ὅρον τῶν 5 ἑκατομμυρίων στρεμμάτων ἡ Τεχνικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπέμενεν ἀνενδότως, ἐγὼ δὲ ὁ ὁποῖος ἤμην ἐντολοδόχος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ὁποῖος ἐνήργουν κατὰ τὰς ἐντολὰς αὐτῆς ἐτηλεγράφησα τετράκις ἀκριβῶς διὰ νὰ ἐξακριβώσω ἂν ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν ὅρον τοῦτον. Καὶ δὲν ἐζήτουν μόνον τὴν παραχώρησιν τῶν 5 ἑκατομ. στρεμμάτων, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐγγύησιν τῶν Ἑλληνικῶν Τραπεζῶν δι’ ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τοῦ δανείου. Ἐὰν δὲ ἀναγνώσητε τὸν σχετικὸν φάκελον, θὰ ἴδητε ἐμπιστευτικὸν ἔγγραφον τοῦ μετ’ ἐμὲ ἐνταλθέντος νὰ συνεχίσῃ τὰς συζητήσεις πρεσβευτοῦ τῆς Ἑλλάδος ἐν Λονδίνῳ κ. Κακλαμάνου, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν καλωσύνην—πρᾶγμα σπάνιον—νὰ ἐξαίρῃ τὴν ἰδικήν μου συμβολὴν εἰς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου τούτου, διότι ἐπὶ πολὺ ἐπαλαίσαμεν νὰ ἀπαλειφθῇ ὁ ὅρος τῆς ἐγγυήσεως τῶν Τραπεζῶν, ὅστις θὰ ἦτο βαρύτατος, ἀφοῦ 200 ἢ 300 ἑκ. κεφάλαια τῶν Ἑλληνικῶν Τραπεζῶν θὰ ἔπρεπε νὰ ἐγγυήσουν κεφάλαιον δανείου τῶν 6 ἑκατομ. λιρῶν. Θὰ ἦτο κλονισμὸς τεράστιος. Καὶ ὅμως κατωρθώθη, παρὰ τὴν ἄκρατον ἐπιμονὴν τῆς Τεχνικῆς Ἐπιτροπῆς, νὰ μεταπείσωμεν κατ’ ἀρχὰς τὸν λόρδον Σέσιλ καὶ μετὰ ταῦτα νὰ μεταπεισθοῦν οἱ τεχνικοὶ καὶ τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας καὶ νὰ ἀπαλείψουν τὸν ὅρον τοῦτον. Εὔκολον βέβαια εἶναι νὰ εὑρίσκῃ ὁ δανειζόμενος ὅρους συμφέροντας, ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ ὁμαλὴν πολιτικὴν καὶ οἰκονομικὴν κατάστασιν. Ἀλλ’ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τοὺς ἐπικριτάς, ποῖον Κράτος τῆς Εὐρώπης κατώρθωσε νὰ ἐπιτύχῃ δάνειον εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς λήξεως τοῦ μεγάλου πολέμου; Ἡ Σερβία δὲν κατώρθωσεν. Ἡ Ρουμανία δὲν κατώρθωσεν. Ἡ Σερβία δηλαδὴ μὴ δυνηθεῖσα νὰ πραγματοποιήσῃ δάνειον ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ ἀγορᾷ ἐπέτυχε νὰ συνάψῃ δάνειον ἀπὸ τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν.

§313ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τὴν Ἀμερικανικήν.

§314Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ σᾶς εἴπω περὶ τῆς Ἀμερικανικῆς ὅτι συνεφωνήθη δάνειον 100.000.000 δολλαρίων, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐπραγματοποιήθη μόνον 15.000.000, τὸ δὲ ὑπόλοιπον ἐματαιώθη. Αὐτὰ τὰ εἶχα ἐκθέσει τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι τότε ἐνομίζετο ἐν Ἀθήναις ὅτι θὰ ἔσπευδον οἱ δανεισταὶ νὰ ἔλθουν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ δώσουν τὰ χρήματά των, ὡς εἰς τοποθέτησιν ἀσφαλεστάτην. Ἀνέφερον τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ὁ Δῆμος τοῦ Βελιγραδίου ἠθέλησε νὰ συνάψῃ ἓν δάνειον 300 χιλ. περίπου λιρῶν ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν καὶ τοῦ Σερβικοῦ Κράτους, καὶ μόλις καὶ μετὰ βίας κατώρθωσε νὰ τὸ συνάψῃ μὲ τόκον 9½% καὶ μὲ τιμὴν ἐκδόσεως εἰς τὰ 72. Ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἐζήτησε νὰ τῆς δοθοῦν γαῖαι, ὅσαι θὰ ἐξησφάλιζον τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν γεωργῶν προσφύγων, 120.000 οἰκογενειῶν προσφύγων· κάθε οἰκογένεια χρειάζεται τοὐλάχιστον 40 στρέμματα, χρειαζόμεθα ἐν ὅλῳ 5 ἑκατομ. στρέμματα διὰ νὰ ἀποκαταστήσωμεν τοὺς πρόσφυγας αὐτούς. Τὰ ἔχετε νὰ μᾶς τὰ δώσητε; ἠρώτων. Καὶ ἠρωτήθη ἡ Κυβέρνησις τρὶς ἢ τετράκις καὶ ἀπήντησε καταφατικῶς. Δὲν ἔγινε σύγχυσις μεταξὺ 500.000 ἑκταρίων καὶ 500.000 στρεμμάτων. Ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως ἐν Γενεύῃ, ὁ κ. Πολίτης, ὁ ὁποῖος ἀντεπροσώπευσε τὴν Ἑλλάδα θαυμασίως τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, μοῦ εἶπε: Κύριε Μιχαλακόπουλε, εἶσθε ὀλίγον ὑπερβολικός. Ἀφοῦ μᾶς ἐνέκριναν ἤδη τὰ καθ’ ἕκαστον, διατί ζητεῖτε καὶ τὴν ἔγκρισιν τοῦ συνόλου τοῦ Πρωτοκόλλου; Καὶ εἶπον ὅτι ἐτηλεγράφησα, διότι πιθανὸν γίνεται λάθος ὡς πρὸς τὰ 500.000 ἑκτάρια, ὄχι βέβαια ὅτι τὰ ἐκλαμβάνουν ὡς στρέμματα, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἦσαν τόσα διαθέσιμα. Εὑρίσκετε ὅτι οἱ ὅροι εἶναι βαρεῖς; Ἐὰν εὑρίσκετε καλυτέρους, εἶναι εὔκολον νὰ ἐπιστρέψωμεν τὴν προκαταβολὴν καὶ νὰ εὕρωμεν δάνειον μὲ ὅρους εὐθηνοτέρους. Δυστυχῶς δὲν δυνάμεθα. Βέβαια τότε ἐπηρέαζεν ἰδιαιτέρως τοὺς κύκλους τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἡ ἰδέα ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν ἀνωμάλῳ πολιτικῇ καταστάσει. Ἀλλὰ καὶ ἐν ὁμαλῇ εὑρισκόμενοι νῦν δὲν θὰ ἐπετυγχάνομεν δάνειον ὑπὸ κρείττονας ὅρους. Καὶ μετ’ αὐτὸ ὅμως ἡ ἀποκατάστασις δὲν θὰ εἶναι τόσον σύντομος, ὅσον τινὲς φαντάζονται. Διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὸ ἔργον μιᾶς ὁριστικῆς ἐγκαταστάσεως θὰ χρειασθῇ πολὺς χρόνος. Καὶ θὰ ἐπεθύμουν ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ μὴ ἔσπευδεν ἀπόψε νὰ δώσῃ τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι μέχρι τοῦ Νοεμβρίου θὰ ἔχῃ τελειώσει τὴν ἐγκατάστασιν. Θὰ σᾶς συγχαρῶ, ἐὰν τὸ κατορθώσητε, διότι θὰ ἐπιτύχητε ἔργον δυσχερέστατον. Τὸ παρελθὸν ἐν Ἑλλάδι ἔχει δώσει πεῖράν τινα περὶ προσφύγων καὶ ἐγκαταστάσεων. Καὶ σᾶς λέγω ὅτι ἄλλοτε διὰ πολὺ μικρότερον ἀριθμὸν ἐχρειάσθη πολὺ μεγαλύτερον χρονικὸν διάστημα. Τῷ 1916 θὰ ἐνθυμοῦνται οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ὅτι ἀκόμη καὶ τότε κατεγινόμεθα νὰ στεγάσωμεν τοὺς πρόσφυγας τοῦ 1914. Δὲν εἶναι ζητήματα αὐτὰ διὰ τὰ ὁποῖα δυνάμεθα νὰ δίδωμεν ρητὰς ὑποσχέσεις ἢ νὰ μεμφώμεθα, ὅταν εὑρισκώμεθα εἰς τὰ ἑδώλια τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὑποστηρίζοντες ὅτι εἶναι δυνατόν, ἐντὸς μικροῦ χρονικοῦ διαστήματος, νὰ λυθοῦν ζητήματα τόσον σπουδαῖα, ἀγροτικῆς καὶ ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως ἑκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων. Ὡμίλησαν καὶ περὶ ἐλλείψεως προγράμματος. Εἶναι ἀληθὲς τὸ πρᾶγμα. Ἂν εἴχετε τὴν καλωσύνην, ὅσα θέλετε, νὰ ἀνεγινώσκετε τὴν «Πατρίδα» τῆς 5 Ἰανουαρίου 1923, θὰ ἐβλέπετε ὅτι ἔκτοτε εἶχον ὑποβάλει ἓν πρόγραμμα διὰ τὴν μέθοδον τῆς ἀποκαταστάσεως εἰς τὴν τότε Κυβέρνησιν, τῆς τε ἀγροτικῆς καὶ τῆς ἀστικῆς ἀποκαταστάσεως. Εἶμαι δὲ λίαν εὐτυχής, διότι ἀπόψε ἔμαθον ἀπὸ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας ὅτι ἤρχισεν ἡ ἀστικὴ ἀποκατάστασις διὰ τῆς συστάσεως συνεταιρισμῶν, πρὸς ὃ ἔκτοτε ἠθέλησα νὰ τρέψω τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀνέφερον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ ἀλλέως τὸ ζήτημα, παρὰ μόνον διὰ τῆς λεγομένης πίστεως εἰς τὴν μικρὰν βιομηχανίαν, βιοτεχνίαν καὶ τὸ μικρὸν ἐμπόριον, ἡ μέθοδος δὲ αὕτη εἶναι ἡ δι’ αὐτονόμων ὀργανισμῶν καὶ διὰ συνεταιρισμοῦ τῶν καθ’ ἕκαστον. Ἀλλὰ δικαίως ἐλέχθη ὅτι, ὅτε ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀνέλαβεν, ἐστερούμεθα ἀκόμη καὶ ἀκριβῶν στατιστικῶν περὶ τοῦ ποῖοι καὶ πόσοι ἦσαν οἱ πρόσφυγες ἐπαγγελματίαι. Δὲν θέλω νὰ ψέξω τὰς προηγουμένας Κυβερνήσεις, διότι ἦτο ἀδύνατον, ὅταν ἤρχοντο τὰ πλοῖα σωρηδὸν καὶ ἔπρεπε νὰ δοθῇ εἰς τὰ θύματα ἡ πρώτη στέγασις, τροφή, ἐνδυμασία καὶ ἠναγκάζοντο νὰ τοὺς μετακινοῦν, εἰς τὸν κυκεῶνα αὐτόν, νὰ γίνῃ ἀπαρίθμησις καὶ στατιστικὴ καὶ νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ ὀργανώσεως αὐτῶν εἰς συνεταιρισμούς. Δὲν νομίζω λοιπὸν δικαίαν τὴν ἐπίκρισιν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ἄλλο κεφάλαιον κατακρίσεως ὑπῆρξε τὸ τῆς ἐξυγιάνσεως τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν. Ἀναμφισβητήτως καὶ τοῦτο ἀντιπροσωπεύει ἕνα πόθον κοινόν, εἶναι δὲ τόσον ὡραῖαι μερικαὶ λέξεις: ἡ ἀνάπλασις, ἡ ἀνόρθωσις, ἡ ἐξυγίανσις. Γνωρίζομεν, κύριοι, ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου ὅτι ἠδύνατό τις νὰ εἰσέλθῃ εἰς λουτρὸν καὶ ἀπὸ τοῦ λουτροῦ νὰ ἐξέλθῃ ὑγιής, «ὁ οὖν πρῶτος καταβὰς ἐν τῷ ὕδατι ὑγιὴς ἐγίνετο», ἀλλ’ ἐξ ὅσων γνωρίζω δὲν παρέσχεν ἡ ἱστορία παράδειγμα Κράτους τὸ ὁποῖον νὰ ἠδυνήθῃ νὰ ἐξυγιάνῃ διὰ θεραπείας τριῶν μηνῶν οὐδὲ κἂν διὰ θεραπείας τριῶν ἐτῶν τὰς ὑπηρεσίας του. Εἰδικώτερον δὲ τὸ κακὸν εἶναι μεγαλύτερον δι’ ἡμᾶς, διότι, ὅπως συνεφώνησεν ὁ ἀξιότιμος τέως Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλλείπει εἶναι ἡ ὕπαρξις στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, καὶ δὴ ἐκπαιδεύσεως τοῦ πολίτου, τῶν πολιτικῶν καθηκόντων. Ἄλλη μομφὴ ὑπῆρξεν ἡ βραδύτης περὶ τὴν παραχώρησιν ἐκτελέσεως μεγάλων δημοσίων ἔργων. Πόθος καὶ οὗτος δίκαιος ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλά, κύριοι, ἀπὸ πότε μελετῶνται τὰ ἔργα τὰ ὑδραυλικὰ τῆς Θεσσαλίας; Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης ὡμίλησε περὶ αὐτῶν πρῶτος. Δυστυχῶς δὲν ἔχομεν ἐκ τοῦ παρελθόντος τόσον ἐγνωσμένην δραστηριότητα περὶ τὰ τοιαῦτα, ὥστε νὰ δυνάμεθα νὰ ἀξιώσωμεν τώρα ταχύτητα ἐνεργείας ἐντὸς ἐλαχίστων μηνῶν, ἐὰν λάβωμεν μάλιστα ὑπ’ ὄψιν τὸ καχύποπτον τοῦ χαρακτῆρος ἡμῶν, ὠθοῦντος, ὁσάκις ὑποβάλλεται σύμβασις, διὰ τῆς ὁποίας πρόκειται νὰ γίνῃ παραχώρησις δημοσίων ἔργων, εἰς τὸ νὰ ἀρεσκώμεθα νὰ ἀνευρίσκωμεν ὑπὸ τὰ στοιχεῖα τῆς συμβάσεως ταύτης διαφόρους προθέσεις καταχρήσεων. Χρειάζεται ἀληθῶς ἡράκλειον ψυχικὸν σθένος διὰ νὰ μὴ ματαιωθῇ τὸ ἔργον. Ἔχομεν δὲ πολλὰ παραδείγματα, διὰ τὰ ὁποῖα μετεμελήθημεν. Θὰ εἶχε γίνει ἡ ὕδρευσις τῶν Ἀθηνῶν πρὸ καιροῦ πολλοῦ, ἐὰν ἡ σύμβασις ἡ ὁποία ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τοῦ Θεοτόκη δὲν ἐθεωρεῖτο ὡς καλύπτουσα πολλὰς καταχρήσεις. Σήμερον θὰ ὑπῆρχε νερὸ εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀθηνῶν δὲν θὰ παρεπονεῖτο δι’ ὀλίγα βυτία ὕδατος, τὰ ὁποῖα λείπουν ἀπὸ τοὺς προσφυγικοὺς συνοικισμούς. Λείπουν ἀπὸ αὐτούς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὸ σπίτι τοῦ ὁμιλοῦντος καὶ τὰ ἰδικά σας. Ἀλλὰ τοιαύτη ἀμέλεια παρὰ τὴν ἐκτέλεσιν μεγάλων δημοσίων ἔργων δὲν εἶναι χαρακτηριστικὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ μόνον. Εἶναι παρήγορον τὸ φαινόμενον· ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι ἀποτελοῦμεν μίαν ἐξαίρεσιν μοναδικὴν ἀδρανείας. Καὶ ὅμως δὲν ἔχει οὕτω τὸ πρᾶγμα. Ποῖος δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι γίνονται ἀνὰ δύο ἢ τρία ἔτη πλημμύραι μεγάλαι εἰς τὸ Παρίσι ἀπὸ τὸν Σηκουάναν; Ἠξεύρετε ἀπὸ πότε ὑπάρχουν σχέδια τῶν σχετικῶν ἀντιπλημμυρικῶν ἔργων; Ἀπὸ τὸν 17ον αἰῶνα! Ποῖος δὲν ἔχει ἀκούσει ὅτι τὸ πρόγραμμα κάθε Ἰταλικῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἡ ἐκτέλεσις ὑδραυλικῶν ἔργων εἰς τὰ νότια, ἵνα γίνουν ὁ σιτοβολὼν τῆς Ἰταλίας καὶ συγχρόνως ἐξαφανισθοῦν οἱ πυρετοὶ καὶ ἐλαττωθῇ ἡ μετανάστευσις; Καὶ ὅμως δὲν ἔγιναν ἀκόμη αὐτὰ τὰ ἔργα! Καὶ διὰ νὰ ἰδῆτε πόσον δυστυχεῖς εἶναι οἱ ἄνθρωποι, μνημονεύω ὅτι θὰ ἐστοίχιζον τὰ ἔργα αὐτὰ 3½ δισεκατομμύρια λιρέττας καὶ ἐθεωρεῖτο ἀδύνατον νὰ εὑρεθῇ τὸ ποσόν. Καὶ ὅμως διὰ τὰ ἔργα τοῦ πολέμου εὑρέθησαν 80 δισεκατομμύρια! Οὕτως ἔχουν τα ἀνθρώπινα! Διὰ νὰ κάμουν οἱ λαοὶ πολέμους εὑρίσκουν χρήματα, διὰ τὰ εἰρηνικὰ ἔργα ὄχι. Εἶναι εὐχῆς ἔργον καὶ πρέπει νὰ ἐπισπευσθῇ βεβαίως ἡ παραχώρησις ἐκτελέσεως μεγάλων δημοσίων ἔργων, ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ νὰ πιστεύσητε ὅτι οὐδεὶς δύναται σοβαρῶς νὰ ὑποσχεθῇ ὅτι, εὑρισκόμενος ἐν τῇ Κυβερνήσει, θὰ κατώρθωνε νὰ τὰ παραχωρήσῃ ἄνευ μελετῶν καὶ διαγωνισμοῦ, ἄνευ μελέτης καὶ ὑποστηρίξεως τῶν συμφερόντων τῶν δημοσίων. Αἱ δὲ ξέναι ἐπιχειρήσεις ζητοῦν νὰ κερδίσουν παρὰ πολλά, διότι ἁπανταχοῦ τοῦ κόσμου ζητοῦνται δημόσια ἔργα, καὶ δὲν ἔχουν ἀνάγκην οἱ ἐπιχειρηματίαι νὰ σπεύσουν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἐκτὸς ἐὰν ἰδιαιτέρως ἀμειφθῶσι τὰ κεφάλαιά των καὶ ἡ τεχνική των ἱκανότης, ὁπότε πάλιν ἐγείρεται κραυγὴ ὅτι οἱ ὅροι εἶναι ἐπαχθέστατοι. Ὑπάρχει καὶ ἄλλο κεφάλαιον κατηγορίας, τὸ τῶν οἰκονομιῶν. Δύο μέθοδοι ὑπάρχουν διὰ νὰ κάμῃ τις οἰκονομίας. Ἡ μία μέθοδος εἶναι νὰ καταφέρῃ τὸν πέλεκυν καὶ νὰ περικόψῃ κονδύλια εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν· ἡ ἄλλη μέθοδος εἶναι νὰ μελετηθῇ ἡ ὅλη διοίκησις καὶ συστηματοποιηθῇ ἐπὶ τὸ οἰκονομικώτερον. Δὲν δύναται δὲ νὰ γίνῃ μελέτη σοβαρὰ ἀπὸ ἓν πρόσωπον ἀλλὰ ἀπὸ πλείονα, δηλαδὴ ἀπὸ μίαν Ἐπιτροπήν. Εἶχον την τιμὴν νὰ εἰσηγηθῶ τὴν ἰδέαν ταύτην εἰς τὴν πρώτην Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας ἀπετέλουν μέλος, καὶ εἶμαι εὐτυχής, διότι ἐπραγματοποιήθη ἡ σκέψις μου ἐκείνη. Ἐὰν πραγματικὸς εἶναι ὁ πόθος τῶν οἰκονομιῶν, τότε πρέπει νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ καταλήξῃ εἰς ὡρισμένα συμπεράσματα. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲν δύναταί τις δικαίως νὰ μεμφθῇ τὴν Κυβέρνησιν. Τέλος, κύριοι, εὑρέθημεν πρὸ τῆς μομφῆς τοῦ κομμουνισμοῦ, διατυπωθείσης ἄλλοθεν μὲν ὀξύτερον, ἄλλοθεν δὲ μὲ ὀλιγωτέραν ὀξύτητα. Ὅτι, κύριοι, καὶ ἐν Ἑλλάδι ὑπάρχει ὀλίγος κομμουνισμός, τὸ πρᾶγμα εἶναι παγκοίνως γνωστόν. Ἤδη ἀπὸ τοῦ 1919 εἰς τὰ Ἀρχεῖα τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν Μακεδονίας ἀναφέρονται τοιαῦται ἐνέργειαι ὡρισμένων ἀτόμων ὑπὲρ τοῦ κομμουνισμοῦ. Ἐπίσης καὶ εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα ὑπῆρχον νησῖδες τοῦ κομμουνισμοῦ. Ποία εἶναι ἡ ὁδὸς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ καθεστὼς ἀπέναντι τῶν ἰδεῶν αὐτῶν; Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι πρωτοφανές· ὅλος ὁ κόσμος ἔχει τοιαύτας ἐκδηλώσεις. Καί, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς τὴν γείτονα Σερβίαν ἀντιπρόσωποι ἐν τῇ Σκουψίνᾳ τοῦ Κομμουνιστικοῦ Κόμματος, ὅπως καὶ εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου, χωρὶς νὰ καταλαμβάνῃ τοὺς λαοὺς φόβος καὶ τρόμος, οὐδὲ νὰ ζητῇ τις νὰ καταπνιγῶσι διὰ τῆς βίας αἱ ἰδέαι αὗται, ὧν πράγματι θὰ ἦτο ὀλεθρία ἡ πραγματοποίησις, κυριώτατα, ὅπως ὀρθότατα παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, ὅταν εἰσελαύνουν εἰς τὸ στράτευμα. Πῶς δύναταί τις νὰ προλάβῃ τὸν κίνδυνον; Καὶ ἐδῶ δύο μέθοδοι ὑπάρχουν: Ὑπάρχει ἡ μέθοδος τῆς βίας, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἀφοῦ καὶ ἀπὸ τοὺς δύο συναδέλφους, τόν τε ἐκ Ροδόπης καὶ τὸν ἐξ Ἐδέσσης, ἐξεφράσθη πλήρης πεποίθησις εἰς τὴν δρᾶσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐννόμου Τάξεως, δὲν ἔχουν ἢ νὰ τὸν παρακαλέσουν νὰ μετέλθῃ τὴν ὁδὸν τῆς βίας, ἐὰν αὕτη κριθῇ ἡ σκοπιμωτέρα. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη μέθοδος, ἡ μέθοδος τῆς ἐλευθερίας τῶν ἰδεῶν, τῆς ἐλευθερίας τῆς ἐργασίας, τῆς ἀποκρούσεως πάσης βίας τῶν κομμουνιστῶν κατ’ ἄλλων. Κύριοι, αἱ ἰδέαι δὲν καταπνίγονται, αἱ ἰδέαι ἀνδροῦνται διὰ τῆς καταδιώξεως. Βεβαίως δρᾶσις τείνουσα εἰς τὴν διάλυσιν τοῦ στρατεύματος, εἰς τὴν ἀποσύνθεσιν κρατικῶν ὀργανώσεων χρησίμων διὰ τὴν Χώραν πρέπει νὰ τιμωρῆται· πέρα τούτου ὅμως αἱ ἰδέαι ἂς ἀφεθοῦν ἐλεύθεραι. Ἂς ὀργανωθῇ ἄμυνα τῆς ἀστικῆς τάξεως, ἄμυνα τῆς ὠργανωμένης μηχανῆς τοῦ Κράτους, ἥτις διὰ τῆς καταλλήλου κατηχήσεως ἐναντίον τῶν ἰδεῶν τῶν κομμουνιστικῶν θὰ ἀποτρέψῃ τὴν ἐπέκτασιν αὐτῶν. Ἔχομεν τὸ παράδειγμα τῶν συμφορῶν τῆς Ρωσίας καὶ εἶναι ἀρκετὸν ἵνα πείσῃ τοὺς εὐφυεῖς Ἕλληνας ἐργάτας ὅτι κομμουνισμὸς σημαίνει ὑποδούλωσιν αὐτῶν εἰς ὀλιγαρχίαν φατριαστικήν, ὑποδούλωσιν καὶ ἀπὸ ἠθικῆς, ἀτομικῆς καὶ κοινωνικῆς καὶ ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀκόμη ἀπόψεως. Ὁ κομμουνισμὸς ἤνθισεν ἐν Ρωσίᾳ, διότι, ὅπως παρετήρησεν ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, ὑπῆρξεν ἀπότοκος τοῦ Τσαρισμοῦ καὶ τῆς ἀπαισίας στρατοκρατίας, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐτέλει ὁ Ρωσικὸς λαός, τῆς ὑλιστικῆς δηλαδὴ βίας ἐκ τῶν ἄνω. Τέκνον τῆς μακροχρονίου βίας τῶν Κυβερνήσεων ὑπῆρξεν ἡ ἀγρία Ρωσικὴ Ἐπανάστασις. Θέλετε νὰ ἴδητε ἀλλοῦ πῶς σκέπτονται; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἤκουσα μίαν ἡμέραν, περιπατῶν εἰς ἕνα κῆπον μιᾶς μεγαλοπόλεως μετά τινος πολιτικοῦ. Ὡμίλει ἐκεῖ δημοσίᾳ εἷς ἀναρχικὸς ἐνώπιον πλήθους κεχηναίων, κηρύσσων τὰ ἀγαθὰ τοῦ ἀναρχισμοῦ. Ἀστυφύλαξ ἵστατο ἐκεῖ καὶ ἤκουεν ἀπαθῶς. Ὁ φλεγματικὸς Ἄγγλος, μετὰ τοῦ ὁποίου εὑρισκόμην, μοι εἶπεν: Εἶναι πολὺ καλὸ νὰ ἀφίνουν τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς νὰ ἀερίζουν τὰς ἰδέας των. Εἶναι χαρακτηριστικὴ ἡ ἀντίληψις καὶ ἡ ἔκφρασις, καὶ δι’ αὐτὸ τὴν ἀνέφερα. Περισσότεραν πρέπει νὰ φοβούμεθα, ὅταν ὑπονομευτικῶς, μυστικῶς, κρυφίως, διωκόμεναι, ἐργάζονται τοιαῦται ἰδέαι, παρὰ ὅταν ἐλευθέρως, διὰ προφορικῶν λόγων ἢ δημοσιευμάτων, κηρύττωνται. Ἐγὼ δὲν φοβοῦμαι τὸ δεύτερον, δηλαδὴ τὴν φανερὰν προπαγάνδαν, ὅσον θὰ ἐφοβούμην, ἐὰν οἱ κομμουνισταί, μὴ ἔχοντες ἐλευθέρως τὴν ἄδειαν νὰ δημοσιεύουν τὰς ἰδέας των, εἰργάζοντο ὑπούλως. Ἡ μυστικότης θὰ ἔδιδε καὶ θέλγητρόν τι εἰς τὰς ἰδέας των. Ἀλλ’ ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἡ προστασία τῆς ἐλευθερίας τῆς ἐργασίας κατὰ βιαιοτήτων ἐργατικῶν πρέπει πρὸ πάντων νὰ στερεωθῇ. Δὲν νομίζω ὅτι τὸ φαινόμενον τῶν ἀταξιῶν τῶν ἀποστρατευθέντων στρατιωτῶν, βεβαίως ἐνεργησάντων παρὰ τοὺς κανόνας τῆς στρατιωτικῆς πειθαρχίας καὶ βεβαίως, ὅπως καὶ διὰ τοῦ Τύπου εἶπον, ἀξίων ἐπιβολῆς αὐστηρᾶς ποινῆς, ἰδίᾳ δὲ εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς καὶ ὁδηγούς, δὲν νομίζω ὅτι τὸ φαινόμενον τοῦτο ἠμπορεῖ νὰ ἐξομοιωθῇ μὲ φαινόμενον κομμουνιστικῆς κινήσεως. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι οἱ περὶ τὰ στρατιωτικὰ ἐντριβεῖς θὰ γνωρίζουν ὅτι εἰς Κράτη πολὺ περισσότερον ἡμῶν προηγμένα ὡς πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν τὴν στρατιωτικὴν καὶ τὴν πειθαρχίαν, τόσον κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως, ὅσον καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς ἀποστρατεύσεως, ἰδίᾳ ταύτην, σημειοῦνται κρούσματα ἀντιπειθαρχικά, κρούσματα ἐνίοτε ἀντεθνικά. Ἀπόδειξις ὅτι δὲν εἶναι συνέπεια προπαγάνδας κομμουνισμοῦ εἶναι ὅτι ἐστασίασεν ἡ κλάσσις τοῦ 1922 μόνον, διότι ἄλλως θὰ ἐστασίαζον καὶ ἄλλαι κλάσσεις.

§315Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἀπόδειξις εἶναι ὅτι εἶχε προαγγελθῆ ἀπὸ τοὺς κομμουνιστάς.

§316Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν προηγγέλθη, δὲν ἔχει καμμίαν ἰδιαιτέραν σημασίαν. Συνήθως αἱ ὕπουλοι ἐνέργειαι δὲν προαγγέλλονται. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι καὶ εἰς λαοὺς περισσότερον προηγμένους ἡμῶν δὲν εἶναι σπάνια τοιαῦτα κρούσματα. Ἀλλ’ ἐάν, ὅπως λέγει ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἐδέσσης συνάδελφος, τὸ πρᾶγμα ἀποδειχθῇ ὅτι ἦτο συνέπεια προπαγάνδας πρὸς ἀποσύνθεσιν τοῦ στρατεύματος, τότε βεβαίως πρέπει νὰ δώσωμεν σημασίαν μεγίστην καὶ νὰ πατάξωμεν παρομοίας ἐνεργείας. Ἐζητήθη, κύριοι, νὰ ἀνατρέψωμεν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν καὶ ἐλέχθη ὅτι συμπράττω μετ’ αὐτῆς. Μοὶ ἐδόθη ἡ τιμὴ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τῆς προτάσεως τοῦ νὰ συμπράξω. Τὸν ηὐχαρίστησα διὰ τὴν τιμήν, ἀλλ’ ἐδήλωσα σαφῶς ὅτι δὲν ἐπιθυμῶ οὔτε ἐγὼ αὐτὸς νὰ συμπράξω ἀλλ’ οὔτε νὰ ὑποδείξω ἐκ τῶν φίλων μου πρόσωπα, τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύναντο νὰ συμμετάσχουν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἠθέλησα, κύριοι, τὴν πρόθεσίν μου πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως νὰ καταβιβάσω εἰς τὸ ταπεινὸν πεδίον ἀνταλλαγῆς ὀλίγων χαρτοφυλακίων. Ἐφύλαξα τὴν ἐλευθερίαν τῆς γνώμης μου πάντοτε, καί, μάρτυς ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας Ὑπουργός, ὁσάκις εἶχον ἀντιρρήσεις εἰς νομοσχέδιόν τι τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐδίστασα μετὰ παρρησίας νὰ τὸ κατακρίνω, οὐδὲ θὰ διστάσω καὶ εἰς τὸ μέλλον νὰ πράξω τοῦτο. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου μέχρι τοῦ νὰ ἀνατρέψω τὴν Κυβέρνησιν ὑπάρχει ἀπόστασις. Ἕκαστος σχηματίζει ἐλευθέρως τὰς πεποιθήσεις του καὶ ἀναμφισβητήτως ἕκαστος ἄγεται ἀπὸ αἴσθημα πατριωτισμοῦ, ὅπερ δὲν τίθεται ἐν ἀμφιβόλῳ δι’ οὐδένα ἐκ τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἡ καταγωγὴ ὅλων τῶν μερίδων, πρὸ τῆς τριχοτομήσεως ἢ τῆς πολυτομήσεως τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, εἶναι ἀψευδὲς καὶ τρανὸν τεκμήριον ὅτι ὁ πατριωτισμὸς δὲν ἀπέλιπεν οὐδένα ἐκ τῶν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἕκαστος ὅμως ἀντιλαμβάνεται κατ’ ἴδιον τρόπον τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός του. Ἐγὼ δὲ νομίζω ὅτι καλυτέρα ὑπηρεσία πρὸς τὴν Πατρίδα εἶναι ἡ προσπάθεια, οὐχὶ νὰ ἀνατρέψω τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ καὶ ἐφόσον αὐτὴ ἡ ἰδία δὲν προκαλέσῃ τὴν ἀνατροπήν της νὰ τὴν βοηθήσω, ἵνα ἀντιμετωπίσῃ τόσα τεράστια προβλήματα, τὰ ὁποῖα κεῖνται πρὸ αὐτῆς. (Χειροκροτήματα). Δὲν φοβοῦμαι, κύριοι, τὸ λεχθὲν ὑπό τινων τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, ὅτι θὰ γίνῃ χάος, ἐὰν πέσῃ ἡ Κυβέρνησις. Δὲν νομίζω ὅτι θὰ χαθῇ ἡ Ἑλλάς. Ὁ ἴδιος συνάδελφος ἐξέφερε καὶ ἀόριστόν τινα μομφὴν διά τινα ἐξ ἡμῶν, ὅτι ἀναμένει νὰ τὸν εὕρουν τὰ γεγονότα καὶ ὅτι δὲν σπεύδει εἰς τὰ γεγονότα. Ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ὑπαινίσσεται, δὲν ἔχει σπεύδουσαν τὴν φιλοδοξίαν. Ἔχει βεβαίως καὶ αὐτὸς τὴν φιλοδοξίαν νὰ ὑπηρετήσῃ μίαν ἡμέραν τὴν Πατρίδα του καὶ αἰσθάνεται καὶ τοὺς ὤμους του ἰσχυρούς, ὥστε νὰ δυνηθῇ ἐν ἐπιγνώσει ὅλων τῶν ζητημάτων νὰ ἀναλάβῃ μετ’ ἐπαρκείας τὴν ἀντιμετώπισιν αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ὑπῃνίχθη, νομίζει ὅτι, ἐὰν εἶναι μία ἀρετὴ ἡ φιλοδοξία ἡ σπεύδουσα, εἶναι καλυτέρα ἀρετὴ ἡ φιλοδοξία ἡ βραδύνουσα, εἶναι καλυτέρα ἀρετὴ ἡ φιλοδοξία ἡ προσπαθοῦσα νὰ ἐλαφρύνῃ τὸ βάρος ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον νὰ φέρουν ἐπὶ τῶν ὤμων τῶν τὴν διακυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος, ἀνερχόμενοι τὸν Γολγοθᾶν, τὸν ὁποῖον μᾶς ἐκληροδότησαν ἁμαρτίαι πολλαί, παλαιαὶ καὶ πρόσφατοι. Ὄχι, κύριοι συνάδελφοι, ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ χαθῇ, ἐὰν ἀνατραπῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλοίμονον εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τῶν ὁποίων θὰ ἐπήρχετο ἡ ἀπώλεια ἐκ τῆς ἀνατροπῆς οἱασδήποτε Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ διατί νὰ γίνωνται τόσον συχνὰ ἐναλλαγαί; Διατί, δίκην κινηματογραφικῆς ταινίας, νὰ παρουσιάζωμεν εἰς τὸν κόσμον ὁλόκληρον τὸ θέαμα ὅτι σπεύδομεν νὰ λακπατήσωμεν ὅ,τι χθὲς ἐλατρεύσαμεν καὶ νὰ λατρεύσωμεν ὅ,τι χθὲς ἐλακπατήσαμεν; Ἀνέγνωσα, κύριοι, ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὸ Δημοψήφισμα εἰς ἀρίστην Ἀγγλικὴν ἐφημερίδα, τὸν «Μαγχεστριανὸν Φύλακα», κρίσεις ἐπὶ τοῦ Δημοψηφίσματος. Ἡ Ἑλλάς, ἔγραφε, πράγματι ἠθέλησε τὴν Δημοκρατίαν. Οἱ ἀντίπαλοι κατήγγειλαν νοθείας, ἀλλά, προσέθετε τὸ ἄρθρον, κατ’ ἀκριβεῖς πληροφορίας, καὶ ἂν ἐγένοντο νοθεῖαι, ἦσαν ἐλάχισται, καὶ εἶναι ἀναμφισβήτητον, λέγει, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐν μεγάλῃ πλειοψηφίᾳ, ἠθέλησε τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ ἔδωκε καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην του εἰς τὴν Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, μεθ’ ὃ ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐπισύρῃ ἐκ νέου ὀλίγον κατ’ ὀλίγον τὴν διεθνῆ ἐμπιστοσύνην. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλάς, ἐπιπροσέθετε τὸ ἄρθρον, μᾶς παρουσίασε κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τοιαύτας ἐκπλήξεις ἀνυψώσεως καὶ καταρρίψεως καθεστώτων, ὥστε πρέπει πάντοτε κανεὶς νὰ εἶναι ἐπιφυλακτικὸς καὶ νὰ φοβῆται μήπως ἐπαναληφθῇ τὸ φαινόμενον τῆς Κυβερνητικῆς ἀσταθείας. Καὶ μὴ εὑρίσκων δικαίας τὰς αἰτιάσεις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θὰ συντελέσω διὰ τῆς ψήφου μου νὰ παραχθῇ ἡ εἰκὼν αὕτη τῆς ἀσταθείας τῶν πολιτικῶν μας πραγμάτων εἰς τὸ ἐξωτερικόν. (Χειροκροτήματα).

§317Γ. ΜΟΔΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§318ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ψηφοφορία, ψηφοφορία.

§319Γ. ΜΟΔΗΣ. Δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ ἀνατρέξω εἰς τὸ παρελθόν, τὸ παρελθὸν τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ ἀρκετὰ παλαιόν, ἀλλὰ καὶ ἀρκετὰ πρόσφατον. Θὰ ἠδύνατο κανεὶς νὰ εἴπῃ δι’ αὐτὸ guarda e passa· ἀλλὰ μία παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκ Λασηθίου κ. Κουνδούρου μὲ ἀναγκάζει νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω μερικὰ πράγματα, νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα, ὑπὸ τοῦ ὁποίου διέπεται τὸ συγκρότημα τὸ Κυβερνητικὸν καὶ νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὰς ἀντιλήψεις του τὰς ὀλίγον περιέργους, τὰς ὀλίγον παραδόξους, τὰς πολὺ ὀλίγον δημοκρατικὰς περὶ ἐλευθεροτυπίας, χαρίτων καὶ συμφιλιώσεως, εἰς τὰς ὁποίας τόσον ἐπίστευεν, ὥστε εὐθὺς ὡς ἀνερριχήθη εἰς τὴν Ἀρχὴν ἔσπευσε νὰ ἀπολακτίσῃ, καὶ νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὰς θεωρίας του περὶ πίστεως εἰς τὴν πίστιν, αἱ ὁποῖαι καταλήγουν εἰς τὸ παλαιὸν δόγμα ὅτι ὁ σκοπὸς ἁγιάζει τὰ μέσα, καὶ τέλος νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον μίαν Ἀποκριάτικην νύκτα ἢ μίαν Ἀποκριάτικην ἡμέραν ἐγεννήθη, παρισταμένων ὡς ἀναδόχων μερικῶν συνταγματαρχῶν, πρᾶγμα διὰ τὸ ὁποῖον οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως εἶναι, φαίνεται, πολὺ ὑπερήφανοι. Αὐτὰ ἤθελον νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω.

§320ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ψηφοφορία, ψηφοφορία.

§321Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπιθυμῶ νὰ ὁμιλήσω.

§322ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§323ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ πρὸ παντὸς νὰ καθίσουν οἱ κύριοι πληρεξούσιοι εἰς τὰς θέσεις των.

§324Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶμαι ἐγγεγραμμένος νὰ ὁμιλήσω.

§325ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅλοι ὅσοι εἶναι ἐγγεγραμμένοι θὰ κληθοῦν νὰ ὁμιλήσουν· ἀλλὰ πρὸ παντὸς οἱ μὲν κύριοι πληρεξούσιοι νὰ καθίσουν, οἱ δὲ μὴ πληρεξούσιοι νὰ ἐξέλθουν. Ἄλλως δὲν προχωροῦμεν. Ὁ κ. Φρούραρχος. Παρακαλῶ οἱ μὴ πληρεξούσιοι νὰ ἐξέλθουν. Ὁ κ. Μαργέτης ἔχει τὸν λόγον.

§326Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Εὑρισκόμεθα καὶ πάλιν πρὸ ζητήματος ἐμπιστοσύνης. Καὶ ὀφείλομεν νὰ ζυγίσωμεν τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ κανονίσωμεν τὴν ψῆφόν μας. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἓν ὡραῖον πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε πλησιάζει περισσότερον ἀπὸ κάθε ἄλλο πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ Ἀγροτικοῦ Κόμματος. Ἐν τοσούτῳ δὲν γνωρίζομεν διατί διστάζει εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος τούτου. Καὶ διστάζει μὲ τὸ ἀναποφάσιστον ποὺ ἔχει. Πέρασε ἤδη τόσος καιρὸς καὶ κανὲν ἀπὸ τὰ ἀγροτικὰ ζητήματα δὲν ἀνεκίνησεν ἡ Κυβέρνησις. Ἡ ἀγροτικὴ τάξις θὰ ἐπεθύμει ὅπως ἐκ τῶν πρώτων καταπιασθῇ ἡ Κυβέρνησις μὲ τὰ ἀγροτικὰ ζητήματα, ἰδίως τὸ τῆς ἀγροτικῆς ἀποκαταστάσεως, ὄχι μόνον διότι εἶναι τοῦτο φλέγον, ἀλλὰ καὶ διότι διὰ τῆς λύσεως τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος κυρίως θὰ ἀποφύγῃ τὸν κίνδυνον τοῦ κομμουνισμοῦ. Μόνον ὅταν τοὺς ἀκτήμονας ἀγρότας τοὺς κάμωμεν ἰδιοκτήτας καὶ ὅταν τοὺς ἀκτήμονας πρόσφυγας τοὺς καταστήσωμεν ἐπίσης ἰδιοκτήτας, τότε μόνον θὰ κτυπήσωμεν ἀποτελεσματικῶς τὸν κομμουνισμόν, μὲ κανὲν δὲ ἄλλο μέσον.

§327Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐννόμου Τάξεως). Δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν ὁ κομμουνισμὸς μὲ τὴν τελευταίαν ἀντιπειθαρχικὴν στάσιν μερικῶν στρατιωτῶν. Ἐκ τῶν ἀνακρίσεων ἐξάγεται ὅτι οἱ κληρωτοὶ τοῦ 1922, οἱ ὁποῖοι ἠτάκτησαν, ἦσαν στρατιῶται ἀγαθώτατοι μὴ μάχιμοι, συνηνώθησαν εἰς διαδήλωσιν ὅπως ζητήσωσι τὴν ἀπόλυσίν των, ἐφόσον ἐνόμισαν ἑαυτοὺς ἠδικημένους ἕνεκα ἀστόχων ἐπισήμων δηλώσεων τῶν ἁρμοδίων. Τὸ ἴδιον συνέβη καὶ εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Ἠγωνίσθημεν καθ’ ὅλον τὸν βίον μας ὑπὲρ τῆς ἰδέας αὐτῆς. Ἦτο δυνατὸν νὰ εἴμεθα μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἐγὼ καὶ ὁ κ. Χατζηκυριάκος καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἐβλέπατε ἕτοιμον νὰ δράσῃ τὸν κομμουνισμόν; Τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν κατὰ τὴν ναυτικὴν ἀπεργίαν ἀποδεικνύουσι τοῦτο.

§328Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Δὲν παρουσίασεν ἡ Κυβέρνησις σοβαρὰ νομοσχέδια, ἀντάξια τῶν περιστάσεων. Ἔπρεπε νὰ παρουσιάσῃ πρῶτον ἀπ’ ὅλα τὸ νομοσχέδιον περὶ αὐτοδιοικήσεως, τὸ ὁποῖον τελευταίως μόνον ἐπαρουσίασε. Διότι, ἐὰν παρουσίαζε πρῶτον τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ καὶ ἐπεδίωκε τὴν ἐπιψήφισίν του, θὰ ἀπήλλασσε τὴν Συνέλευσιν ἀπὸ τὴν σωρείαν τῶν νομοσχεδίων. Ὑπάρχουν νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουν εἰς τὴν λύσιν κοινοτικῶν ζητημάτων, λ. χ. εἰς τὴν ὕδρευσιν τῆς Κοινότητος Ἀγουλινίτσης καὶ ἄλλο εἰς τὴν ἐπιδιόρθωσιν ἑνὸς Ναοῦ μιᾶς Κοινότητος. Ἀλλοίμονον, ἐὰν ψηφίσωμεν, διότι τὰ ζητοῦν αἱ Κοινότητες, δέκα νομοσχέδια ἀσήμαντα καὶ ἄλλα δέκα τοιαῦτα, διότι τὰ ζητοῦν ἄλλαι τόσαι. Ψηφίσατε τὴν αὐτοδιοίκησιν διὰ νὰ ἀπαλλάξητε τὴν Συνέλευσιν ἀπ’ ὅλα αὐτὰ τὰ τοπικῆς σημασίας νομοσχέδια. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις κατήγαγε καὶ θὰ καταγάγῃ τῳόντι μεγάλην ἐπιτυχίαν ἐξωτερικήν. Θὰ ὁμολογήσῃ μεθ’ ἡμῶν ὅτι οὐδεμία ἐξωτερικὴ ἐπιτυχία δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ οὔτε νὰ σταθῇ χωρὶς ἐσωτερικὴν ἐπιτυχίαν.

§329Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἐξωτερικὴ ἐπιτυχία ἦτο ἐσωτερικὴ ἐπιτυχία.

§330Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἐν τοσούτῳ ἔχομεν ἐσωτερικὴν κακοδιοίκησιν καὶ πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι, ὅπως ἔλεγεν ὁ μέγας ἱστορικὸς τῆς Γερμανίας Ράγκε, ἡ ἐσωτερικὴ πολιτικὴ εἶναι ὁ ἀριθμητής, ἡ δὲ ἐξωτερικὴ εἶναι ὁ παρονομαστής· ὅσον μεγαλύτερος εἶναι ὁ ἀριθμητὴς τόσον εἶναι τὸ ἐξαγόμενον μεγαλύτερον. Δι’ ὅλα αὐτὰ ἡμεῖς οἱ ἀγροτικοὶ λυπούμεθα, διότι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι εἰς τοῦτο, διότι δὲν εὑρίσκομεν καλυτέραν. (Χειροκροτήματα). Ἐρχόμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ ῥητὸν «τὸ μὴ χεῖρον βέλτιστον». Θὰ μᾶς εἴπῃ κανεὶς ὅτι ἴσως ἠδυνάμεθα νὰ εὕρωμεν εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης συνάδελφον κάποιον καλύτερον κυβερνήτην, μὲ σταθερωτέραν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶχε τὸ ἀναποφάσιστον, τὸ μόνον ἐλάττωμα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Καὶ σᾶς λέγομεν ἡμεῖς, οἱ ἀγροτικοί, ὅτι θὰ ἐπηγαίναμεν κοντὰ εἰς τὸν ἐκ Ροδόπης συνάδελφον, ἐὰν δὲν μᾶς ἐφόβιζεν...

§331ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ σπαθί.

§332Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ὄχι· τὸ σπαθὶ δὲν μᾶς φοβίζει. Οὔτε κἂν διότι εἶναι στρατιωτικός, ὅπως πολλοὶ νομίζουν. Δι’ ἡμᾶς ἡ ἰδιότης τοῦ στρατιωτικοῦ δὲν μᾶς κάμνει νὰ νομίζωμεν ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἱκανότητα νὰ διοικήσῃ τὸν Τόπον. Ἔχομεν ἄλλως τε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ Καβοὺρ ἦτο στρατιωτικός, ἦτο λοχαγὸς πρὶν γίνῃ πολιτικὸς καὶ ὅμως ἐγένετο ὁ μεγαλύτερος κυβερνήτης τῆς ὑφηλίου· ἦτο μέγας καὶ πολιτικὸς καὶ διπλωμάτης, χωρὶς νὰ σπουδάσῃ οὔτε διπλωματίαν οὔτε πολιτικήν. Ἀλλὰ μᾶς φοβίζει, διότι τὸν περιστοιχίζουν ἐσχάτως ἐκπρόσωποι τῆς κεφαλαιοκρατίας καὶ αὐτὸ μᾶς κάμνει νὰ νομίζωμεν ὅτι θὰ πέσῃ θῦμα τῆς κεφαλαιοκρατίας.

§333ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἔπεσεν ἤδη θῦμα.

§334Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Διὰ τοῦτο θὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ μὲ κάποιαν ἐπιφύλαξιν, ἡ ὁποία θὰ σημαίνῃ ὅτι, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ καταπιάνεται μὲ τὰ ἀγροτικὰ ζητήματα, μὲ τὰ ὁποῖα δὲν κατεπιάσθη ἀκόμη καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι τὰ πλέον φλέγοντα ζητήματα τῆς Ἑλλάδος, τότε κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν εἰς ἄλλην μελλοντικὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν νὰ τὴν καταψηφίσωμεν. Ἂς μὴ ἀναπαύηται ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰς ὀλίγας δάφνας, τὰς ὁποίας θὰ κερδίσῃ ἴσως σήμερον. Ἐὰν δὲν λάβῃ ἀποφασιστικωτέραν στάσιν, ἐὰν δὲν γίνῃ ἀποφασιστικωτέρα εἰς ἐνεργείας, αἱ δάφναι αὐταὶ δὲν θὰ τὴν ἐμποδίσουν ἀπὸ τοῦ νὰ πέσῃ αὔριον, πολὺ γρήγορα, διότι ἕνα πρόγραμμα ὡραῖον χωρὶς ἐφαρμογὴν ὁμοιάζει μὲ ἕνα σῶμα ὡραῖον ἀλλὰ νεκρόν, ἕνα σῶμα χωρὶς ψυχήν, τὸ ὁποῖον ἔχει προορισμὸν νὰ βρωμήσῃ.

§335Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε.

§336ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πραντούνας ἔχει τὸν λόγον.

§337Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐλέχθη κατὰ κόρον ἐνταῦθα ὅτι ὑπάρχει δυσφορία εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην καὶ ὅτι τῆς δυσφορίας ταύτης φορεὺς εἶναι πᾶς τις ἐξ ἡμῶν. Τῆς δυσφορίας ταύτης τὰς ἀπηχήσεις τὰς φέρω καὶ ἐγὼ ἀντιπροσωπεύων μεγάλην τάξιν πολιτῶν, οἵτινες εἶναι τὰ συντηρητικώτερα στοιχεῖα τοῦ Κράτους. Τὰ συντηρητικώτερα ταῦτα στοιχεῖα ἀπὸ τοῦ 1916 καὶ ἐντεῦθεν εἶδον τοὺς καρποὺς των καταπατουμένους ἀπὸ τὰς διαφόρους Κυβερνήσεις. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἔχω καθῆκον, κατόπιν ἐντολῆς τῶν ὁμοφρόνων μου, οἵτινες κατὰ χιλιάδας εὑρίσκονται ἐνταῦθα καὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ οἵτινες μοί ἔδωκαν τὴν ἐντολὴν νὰ τοὺς ἀντιπροσωπεύσω ....

§338Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Μόνον τὴν ἐπαρχίαν σας ἀντιπροσωπεύετε, κ. συνάδελφε· δὲν δύνασθε νὰ ἀντιπροσωπεύσητε καὶ ἄλλους.

§339Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. ... νὰ εἴπω καὶ ἀναπτύξω τὰ ἑξῆς δύο ζητήματα: Πρῶτον τὸ τῆς ἰδιοκτησίας. Δεύτερον, κύριε Πρόεδρε, ὑπάρχει μία δυσφορία ἐναντίον σας περὶ φημῶν ὑπὲρ τοῦ κομμουνισμοῦ. Ὁ κομμουνισμὸς δὲν ὑπάρχει οὔτε εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἢ οἱουδήποτε Ὑπουργοῦ ἢ καὶ ἄλλου τινὸς ἐξ ἡμῶν, κατ’ ἐμέ, ἀλλ’ ὑπάρχει εἰς τὴν διαπαιδαγώγησιν τοῦ λαοῦ διὰ τῶν νόμων. Π. χ. εἰς τὸν νόμον τῆς ἀπαλλοτριώσεως δὲν ὑπάρχουν αἱ διατάξεις ἐκεῖναι τῆς ἁρπαγῆς τῆς ἰδιοκτησίας; Εἰς τὸν τῶν ἐπιτάξεων καὶ τῶν ἐνοικιάσεων ἐπίσης; Εἰς τὸν πρῶτον ἔχομεν μείωσιν τῆς τιμῆς τῶν στρεμμάτων καὶ θὰ εὕρωμεν τοὐλάχιστον τὸ στρέμμα 3 δραχμάς, ἐνῷ, ἂν ἐπληρώνοντο τὰ στρέμματα εἰς τὰς συγχρονισμένας τιμάς, βεβαίως δὲν θὰ ὑπῆρχον ζητήματα δημιουργίας κομμουνισμοῦ διὰ μέσου τῶν κειμένων νόμων. Αὐτὸ ποὺ γίνεται εἶναι μία κατάλυσις τῆς ἰδιοκτησίας! (Χειροκροτήματα). Ἀκούετε, κύριε Πρόεδρε, οἱ ὁμόφρονές μου χειροκροτοῦν. Δηλώσητε σαφῶς ὅτι θὰ ὑπερασπισθῆτε τὴν ἰδιοκτησίαν, τότε ὅλοι οἱ ἰδιοκτῆται πληρεξούσιοι θὰ ταχθοῦν εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως.

§340Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Ἰδιοκτητῶν, ἡ ὁποία μὲ ἐπεσκέφθη, εἶπον ὅτι προκειμένου περὶ ἀναγκαστικῆς ἀπαλλοτριώσεως, τὸ ζητούμενον εἶναι ἡ δικαία ἀποζημίωσις καὶ αὐτοῦ πρέπει νὰ περιστρέφωνται αἱ ἐνέργειαί των καὶ ὄχι περὶ τὴν κατοχύρωσιν τῆς ἰδιοκτησίας διὰ τοῦ Συντάγματος, διότι ἦλθε καὶ μοῦ ἐζήτησε νὰ κατοχυρωθῇ ἡ ἰδιοκτησία διὰ συνταγματικῆς διατάξεως. Τοῖς ἀπήντησα ὅτι ὑπάρχει συνταγματικὴ διάταξις προστατεύουσα τὴν ἰδιοκτησίαν, ἑπομένως παρέλκει νέα διάταξις, τὸ μόνον δὲ τὸ ὁποῖον ἠμπορεῖ νὰ τοὺς ἐνδιαφέρῃ εἶναι ἡ δικαία ἀποζημίωσις.

§341ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φικιώρης ἔχει τὸν λόγον.

§342Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Αἰσθάνομαι ὅτι ἔχω καθῆκον καὶ πρὸς τὴν συνείδησίν μου καὶ πρὸς τὸν λαὸν νὰ ἐκφράσω διὰ βραχέων ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον αἰσθάνομαι. Προκειμένου νὰ ἐκφέρω ψῆφον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ ψῆφον ἐναντίαν ἐκείνης τὴν ὁποίαν οὐχὶ πρὸ πολλῶν ἡμερῶν ἐξέφερα ἐνταῦθα, αἰσθάνομαι τὴν ὑψίστην ὑποχρέωσιν νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον ταύτην καὶ νὰ δικαιολογήσω τὴν μεταστροφὴν τῆς γνώμης μου ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν. Πρὸς τοῦτο θὰ ἐξετάσω ἂν πράγματι ἔλαβον χώραν γεγονότα τοιαῦτα, ὥστε νὰ δικαιολογῶσι τὴν μεταστροφὴν ταύτην. Ἐξετάζων λοιπὸν τὸ τοιοῦτον εὑρίσκω ὅτι πράγματι σοβαρώτατα γεγονότα ἐμεσολάβησαν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης μέχρι σήμερον. Τὸ γεγονὸς ὅτι τρία ἐπίλεκτα μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἀπεφάσισαν νὰ παραιτηθῶσι διὰ δηλώσεων ὅτι διεφώνησαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐκ τῶν γεγονότων τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ παρέλθουν ἀπαρατήρητα. Ἔχομεν τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν θὰ ἐπιμείνω εἰς αὐτάς. Αἱ δηλώσεις του κυρίως περιεστρέφοντο εἰς ζητήματα κοινωνιστικά. Δὲν θέλω νὰ ἐπιμείνω εἰς αὐτὰ τὰ ζητήματα, ἀφίνων νὰ κρίνητε ἐξ ὅσων ἠκούσατε καὶ ἐξ ὅσων ἀνεγνώσατε ἐκ τῶν δηλώσεων αὐτῶν τῶν ἀξιοτίμων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἄν καλῶς ἐξετάσωμεν τὰς δηλώσεις αὐτάς, βεβαίως θὰ εὕρωμεν ὅτι δὲν εἶναι ὅλως ἀβάσιμοι αἱ δηλώσεις περὶ κομμουνιστικῶν ἀρχῶν, ἀλλὰ πάντως ὑπάρχει κάτι τὸ ὁποῖον ἐμπνέει δυσφορίαν εἰς τὸν λαόν. Παρέρχομαι τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Θὰ ἐπιμείνω ὅμως εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν λόγων τῆς παραιτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου τέως Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ὁ ἀξιότιμος τέως Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐδήλωσεν ὅτι παραιτεῖται, διότι δὲν συμφωνεῖ εἰς τὰ οἰκονομικὰ μέτρα τὰ ὁποῖα λαμβάνει ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν ἄλλων συναδέλφων του. Πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ εἶναι ἡ ζωὴ τῆς Χώρας. Αὐτὰ πρέπει νὰ ἐξυγιάνωμεν, ἂν θέλωμεν νὰ ἴδωμεν τὴν πρόοδον. Ἄνευ καλῶν οἰκονομικῶν τὸ Κράτος δὲν δύναται νὰ λειτουργήσῃ. Ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐργάζεται ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸν ὁποῖον κατήγγειλε διὰ τῶν δηλώσεών του ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, εἶναι τρόπος ὁ ὁποῖος ἄγει εἰς τὴν ἐξυγίανσιν τῆς Χώρας; Τοῦτο πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν. Ἀπὸ 25ετίας πολιτευόμενος καὶ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ παρακάθημαι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ πρώτην ἤδη φορὰν βλέπω νὰ ψηφίζωνται νομοσχέδια αὐξάνοντα τὰ ἔξοδα τοῦ Προϋπολογισμοῦ χωρὶς νὰ λαμβάνῃ γνῶσιν αὐτῶν καὶ νὰ εἶναι σύμφωνος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐνθυμοῦμαι κάλλιστα ὅτι κατὰ τοὺς χρόνους τῆς φαυλοκρατίας εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἐδίδετο μεγάλη προσοχή. Οὐδεὶς Ὑπουργὸς ἠδύνατο νὰ δημιουργήσῃ μίαν θέσιν ἢ ν’ αὐξήσῃ τὰ ἔξοδα διὰ νομοσχεδίων, ἂν δὲν συνεφωνεῖτο πρότερον μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, τοῦ μόνου ἁρμοδίου νὰ γνωρίζῃ ἂν εἶναι εἰς κατάστασιν ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς νέα ἔξοδα ἢ ἂν δύναται νὰ ἐξεύρῃ νέους πόρους δι’ αὐτά. Τοιαύτη ἦτο τότε ἡ πίστις καὶ ἡ προσήλωσις εἰς τὰ οἰκονομικά. Σήμερον ὅμως τί βλέπομεν; Λάβετε τὰ διάφορα νομοσχέδια τὰ ὁποῖα συζητοῦμεν. Λάβετε καὶ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔχουσιν εἰσαχθῆ πρὸς ψήφισιν καὶ θὰ ἴδητε ὅτι κατὰ δεκάδας, ἂν μὴ ἑκατοντάδας, ἑκατομμυρίων αὐξάνονται τὰ ἔξοδα τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἐνῷ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, συμφωνοῦντος τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἄλλων μελῶν, εἰσάγει καὶ ψηφίζομεν νόμον περὶ ἐκκαθαρίσεως τῶν ὑπαλλήλων καὶ περιορισμοῦ τῶν μισθῶν αὐτῶν, ἵνα ἐξυγιάνωμεν τὸν Προϋπολογισμόν. Ἀφ’ ἑνὸς ζητοῦμεν περικοπὴν τῶν δαπανῶν, περικοπὴν τῶν θέσεων καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν δημιουργοῦμεν νέας θέσεις καὶ αὐξάνομεν τὰ ἔξοδα. Μάλιστα ἐγένετο, τολμῶ νὰ τὸ εἴπω, κατάχρησις εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ μισθοῦ τῶν ὑπαλλήλων. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλουσα νὰ ἐπιδιώκῃ τὴν ἰσοσκέλισιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἔπρεπε νὰ εἴπῃ εἰς τοὺς ὑπαλλήλους, οἱ ὁποῖοι ἀνεπαρκῶς, ὁμολογῶ, μισθοδοτούμενοι σχετικῶς πρὸς τὰς σημερινὰς βιωτικὰς ἀνάγκας, ζητοῦν αὐξήσεις, ἔπρεπε νὰ εἴπῃ εἰς αὐτούς: Γνωρίζω ὅτι δὲν ἐπαρκεῖτε, ἀλλ’ ἀνάγκη νὰ ὑπομείνητε ἀκόμη, διότι περισσότερον ὑμῶν ὑποφέρει οἰκονομικῶς ἡ Πατρὶς καὶ αὐτὴν πρέπει νὰ τονώσωμεν πρῶτον διὰ τῆς ἐξυγιάνσεως τῶν οἰκονομικῶν, καὶ ὅταν τοῦτο ἐπιτύχωμεν, τότε θὰ δώσωμεν καὶ εἰς σᾶς. Αὐτὴν τὴν γλῶσσαν ἤθελον νὰ ἀκούσω παρὰ τῶν πολιτικῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀποβλέπουσι πράγματι πρὸς τὸ καλὸν τῆς Πατρίδος. Δὲν ἤκουσα ὅμως τοῦτο. Ἀλλὰ ἠνοίξαμεν τὴν θύραν εἰς τὰς αὐξήσεις καὶ εἰς τὰ ἐπιδόματα κατὰ ἑκατοντάδας ἑκατομμυρίων καὶ δὲν ἐννοοῦμεν νὰ σταματήσωμεν. Δὲν παρέρχεται μὴν χωρὶς νὰ προσθέσωμεν νέας αὐξήσεις θέσεων καὶ μισθῶν. Ἔ! ποῦ θὰ σταματήσῃ τὸ κακὸν αὐτό; Αὐτοὺς ἐμιμήθησαν καὶ οἱ ἐργάται καὶ λέγουν «ἐδώσατε εἰς ἄλλους, δώσατε καὶ εἰς ἡμᾶς» καὶ οὕτω πως ἐσχηματίσθη ἕνας φαῦλος κύκλος κατὰ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Αὐτὰ εἶναι γεγονότα, τὰ ὁποῖα συμπεσόντα ἐν τῷ μεταξὺ μὲ ἔπεισαν ὅτι ὀφείλω νὰ μεταβάλω γνώμην καὶ νὰ ἀρνηθῶ ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ μήπως ἡ Κυβέρνησις ἐπέδειξε τοὐλάχιστον τὴν δύναμιν νὰ ἀναπληρώσῃ τοὺς παραιτηθέντας Ὑπουργούς; Πρὸς τίνα σκοπὸν ἐζήτησε τὴν ἄδειαν τὴν 48ωρον πρὸς ἀνασυγκρότησιν; Ἐλέχθη ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ κάμῃ ἐκκαθάρισιν τῶν μελῶν της. Τοῦτο λέγω χωρὶς νὰ θέλω νὰ θίξω κανένα ἐκ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τὰ ὁποῖα ἐκφράζω ἐκτίμησιν ἀπεριόριστον, ἀλλὰ τέλος πάντων δὲν δύναται νὰ ἀρνηθῇ ἡ Κυβέρνησις ὅτι καὶ ἡ Κοινὴ Γνώμη ζητεῖ τὴν ἐκκαθάρισιν. Ἐφόσον, ὡς πιστεύεται, εἶναι ἀνάγκη τοιαύτης ἀνασυγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ αὕτη δὲν δύναται ὄχι εἰς ἀνασυγκρότησιν, ἀλλ’ οὐδ’ εἰς συμπλήρωσιν δι’ ἀντικαταστάσεως τῶν παραιτηθέντων Ὑπουργῶν νὰ προβῇ, φρονῶ ὅτι δὲν δύναται καὶ δὲν πρέπει νὰ παραμείνῃ ἐν τῇ Ἀρχῇ.

§343ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωγράφος ἔχει τὸν λόγον.

§344Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Ἀπὸ τῆς τελευταίας ψηφοφορίας ἐπὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης δὲν παρενέπεσε, κύριοι συνάδελφοι, κανὲν γεγονός, τὸ ὁποῖον νὰ μὲ πείσῃ ὅτι πρέπει νὰ μεταβάλω γνώμην, ὡς πρὸς τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θὰ δώσω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Τὰ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐπεζητήθη νὰ ριφθῇ μομφὴ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι τὸ ζήτημα τὸ ἐργατικόν, τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν καὶ τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν δὲν τὰ ἐπέρασεν ἀπὸ τὸ κόσκινον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον ζήτημα, κύριοι, δὲν ὑποθέτω ὅτι ἐλέχθη ἐδῶ περὶ ὑπάρξεως σοβαροῦ κομμουνιστικοῦ ζητήματος καὶ τάσεως οἱασδήποτε, ἔστω καὶ ἀπωτάτης τῆς Κυβερνήσεως εὐνοίας τῶν τοιούτων ἰδεῶν. Τὸ κομμουνιστικὸν ζήτημα δὲν ἀνεπτύχθη ἐν Ἑλλάδι, εὑρίσκεται εἰς τὰ σπάργανα, αἱ δὲ ὑπάρχουσαι κομμουνιστικαὶ τάσεις εἶναι ἐλάχιστα διαδεδομέναι. Ὁ ἐργατικὸς κόσμος ἐξακολουθεῖ τὴν ἐργασίαν του, χωρὶς νὰ ἐπηρεάζηται παντάπασιν ἀπὸ τὰς κομμουνιστικὰς θεωρίας. Δὲν ὑποθέτω λοιπὸν ὅτι πρέπει νὰ ληφθῶσι μέτρα τοιαῦτα, ὥστε νὰ καταδεικνύηται ὅλη ἡ πυγμὴ τοῦ Κράτους διὰ τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας τινὲς ἐκφέρουσι πλατωνικῶς. Αἱ ἰδέαι μάλιστα αἱ τοιαῦται, τὰς ὁποίας ὁ ἐργατικὸς πράγματι κόσμος ἐπῆρε στὰ ἀστεῖα, πρέπει νὰ εἶναι ἐλεύθεραι καὶ ὅσον ἐλεύθεραι εἶναι αὗται, τόσον μικροτέραν ἔχουν τὴν δύναμιν, ἐξατμίζονται τὸ ταχύτερον. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον ζήτημα, τὸ προσφυγικόν, διὰ τὴν ὀλιγωρίαν πρὸς τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐπίκρισις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον ἦτο δυνατὸν νὰ λυθῇ ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν. Χρειάζεται καὶ ἴσως χρειασθῇ μεγάλη ἐργασία ἀκόμη καὶ χρόνος πολὺς πρὸς ἐπίλυσιν αὐτοῦ τελειωτικῶς. Ἐν τούτοις, ἐν τῷ μεταξὺ ἐπιλαμβάνεται ἡ Κυβέρνησις τῆς ὁπωσδήποτε θεραπείας πάσης παρουσιαζομένης ἀνάγκης. Θὰ εἶχον τὴν γνώμην, ἐφόσον θεωρεῖται τὸ ζήτημα τοῦτο ἐθνικόν, ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα δὲν εἶναι ἀντικείμενον μελέτης μόνον τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ὅλων τῶν ἀποχρώσεων καὶ ὅτι πρέπει νὰ μελετηθῇ δι’ Ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ μετάσχωσι τὰ σπουδαιότερα μέλη τῆς Συνελεύσεως καὶ τὸ πόρισμα τῆς μελέτης αὐτῆς νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλὰ δυστυχῶς καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ τόσον ἐθνικόν, ἔλαβε κομματικὴν ἀπόχρωσιν. Ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις ἐπεδείξατο ὅτι καὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐπελήφθη καὶ ταχέως θὰ παρουσιάσῃ τὰς ἀπόψεις της ἐπὶ τῆς λύσεως αὐτοῦ. Κανὲν λοιπὸν ζήτημα δὲν ὑπάρχει, τὸ ὁποῖον νὰ μὲ ἔπεισεν ὅτι πρέπει νὰ μεταβάλω γνώμην· ἐξ ἐναντίας ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε δράσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐμπέδωσιν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας δὲν ἔχω παρά, ἰδίως διὰ τὸ τελευταῖον ζήτημα, νὰ διερμηνεύσω τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ τόπου μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ δηλῶ ὅτι θὰ ἐκφράσω τὴν ἐμπιστοσύνην μου ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως.

§345ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θεοχάρης ἔχει τὸν λόγον.

§346Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Δὲν μὲ συνεκίνησεν, ὁμολογῶ, οὔτε ἡ φλογερὰ ἐπίθεσις τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν μήπω κατορθωσάντων νὰ προοδεύσουν Προοδευτικῶν οὔτε τῶν λοιπῶν ἀγορευσάντων, μὲ συνεκίνησεν ὅμως βαθύτατα τὸ ρῆγμα, ὁ χωρισμὸς ὁ ὁποῖος ἐπῆλθε μεταξὺ τῶν πρωτεργατῶν, τῶν πρωταγωνιστῶν καὶ ἐκτελεστῶν τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ εἰς τοῦτο καὶ μόνον τὸ ρῆγμα, εἰς αὐτὸν τὸν διαχωρισμὸν διαβλέπω τὸν μοναδικὸν κίνδυνον περὶ τοῦ μοιραίου τέλους, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής. Εἶμαι ὑποχρεωμένος ἤδη νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ ἐναπομείναντος συνόλου τῶν συναγωνιστῶν μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν θὰ ἴδω πολλὰς ἀνατολὰς ἡλίου διὰ νὰ μοὶ ἀναγγελθῇ ἡ μοιραία, ἡ φυσική, ἡ ἀναπότρεπτος ἕνωσις, ἥτις εἶναι καὶ ἡ μόνη πραγματικὴ ἀσφάλεια καὶ διὰ τὸ πολίτευμα καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα.

§347ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§348Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἦτο ἀνάγκη, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ λάβω καὶ πάλιν τὸν λόγον, διότι, ὅπως ἠννόησα ἀπὸ τὰς ἀγορεύσεις τῶν προαγορευσάντων, εἰς πολλὰ σημεῖα παρηρμηνεύθησαν οἱ λόγοι μου. Ὁ μετ’ ἐμὲ ἀγορεύσας κ. Μιχαλακόπουλος εἶπε διὰ τὰς ἐπικρίσεις, τὰς ὁποίας διὰ τὴν συμφιλιωτικὴν πολιτικήν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἔκαμον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ συμφιλίωσις καὶ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι ζητήματα, διὰ τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσι πολλαὶ μέθοδοι καὶ συνεπῶς ὅλοι δυνάμεθα νὰ συζητῶμεν ἐπ’ αὐτῶν χωρὶς νὰ γνωρίζωμεν ποῖον εἶναι τὸ τελειότερον σύστημα. Ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι. Ἐγὼ ἐξήγησα ὅτι αἱ προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μὲ κατέπληξαν, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶχε καμμίαν ἐπαφὴν μὲ τὴν πραγματικότητα. Αἱ προτάσεις ἐκεῖναι ἦσαν ἀπραγματοποίητοι, τόσον ἀπραγματοποίητοι, ὥστε ἐντὸς 24 ὡρῶν ἔλαβον ὑβριστικώτατον τηλεγράφημα ἐκ Θεσσαλονίκης, τὸ ὁποῖον καὶ διὰ τὸν κ. Πρόεδρον ἐξεφράζετο καὶ ἀπὸ ἐμὲ ἐζήτει λόγον πῶς μένω εἰς τὴν Κυβέρνησιν κατόπιν τῶν δημοσιευθεισῶν προτάσεων. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, μοὶ ἐξήγησεν ὅτι θὰ ἐδημιουργοῦντο νέαι ψυχολογικαὶ καταστάσεις, δυνάμει τῶν ὁποίων θὰ ἐπεβάλλοντο αἱ προτάσεις ἐκεῖναι εἰς τὸν Στρατόν. Ἀφίνω ὅτι ἐγὼ οὐδέποτε θὰ ἀνελάμβανον νὰ ἐκτελέσω τὰς προτάσεις ἐκείνας, νὰ παραδώσω τὸν Στρατὸν εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἀντιπάλων τοῦ Νάρρες καὶ τοῦ Κιθαιρῶνος, διότι θὰ ἔπρεπε τότε νὰ ζητήσωμεν ἡμεῖς προκαταβολικῶς ἀπὸ αὐτοὺς ἀμνηστίαν, ἀλλὰ σᾶς λέγω ὅτι καὶ ἂν ἤθελον νὰ ἐφαρμόσω ἐγὼ τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔκαμε, θὰ ἀνετρεπόμην. Στρατιωτικὴ δικτατωρία θὰ ἐγκαθίστατο ἐν Ἑλλάδι καὶ τότε βεβαίως τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦσαν πολὺ καταστρεπτικά, διότι, κύριοι, παρὰ τὸ ψεῦδος, τὸ ὁποῖον ἔχει δημιουργηθῆ εἰς βάρος μου, οὐδείς, κύριοι, γνωρίζει τὰ κακὰ τῆς στρατοκρατίας, ὅσον ἐγώ, καὶ οὐδεὶς εἶναι τόσον ἐναντίος, ὅσον ἐγώ. Διότι γνωρίζω ὅτι, ὅταν αἱ ὁμάδες τῶν ἀξιωματικῶν ἀποκτῶσι τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς ἀξιῶσιν ὅτι αὐτοὶ σᾶς κρατοῦν εἰς τὴν Ἀρχήν, τότε Κράτος δὲν ὑπάρχει, ὑπάρχουν ὁμάδες ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι διευθύνουν τὸ Κράτος. Ἐπίσης ὁ κ. Κούνδουρος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξηγῶν τὴν ἀγόρευσίν μου εἶπεν ὅτι αὕτη εἶναι μία δικαιολογία τῆς παραιτήσεως καὶ ὅτι δὲν ἐζήτησα ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ νὰ μὴ ζητήσω ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἦτο ἀνακολουθία πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπον. Ὅταν ἐδήλωσα πρὸς ὑμᾶς ὅτι θεωρῶ ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν προσαρμόζεται πρὸς τὰς πραγματικότητας, ὅταν ἐδήλωσα ἐνώπιον ὑμῶν ὅτι θεωρῶ κινδυνώδη τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας ὑπ’ αὐτοῦ, βεβαίως ἔθετον ζήτημα ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξηγηθῇ ἄλλως ἡ τοιαύτη στάσις μου ἀπέναντι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἶπεν ἐπίσης ὁ κ. πληρεξούσιος Λασιθίου ὅτι ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐπέφερε φθορὰν τῆς Συνελεύσεως, διότι ἡ Συνέλευσις δι’ αὐτῆς ἐμφανίζεται εἰς τὸν λαόν, δι’ αὐτῆς δρᾷ καὶ κινεῖται. Ἐν τῇ ῥύμῃ δὲ τοῦ λόγου του μοὶ ἀπέδωκε τὴν μομφὴν ὅτι εἶμαι ἐναντίον τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ.

§349Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τοῦ εὐαισθήτου κοινοβουλευτισμοῦ.

§350Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει δηλῶ κατηγορηματικῶς ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ καὶ ὅτι δὲν ἐννοῶ ἄλλην διοίκησιν μιᾶς Χώρας εἰμὴ τὴν κοινοβουλευτικήν. Δὲν νομίζω ὅτι ἐπιτρέπεται ἡ ἐγκαθίδρυσις μιᾶς δικτατωρίας, παρὰ μόνον εἰς τὴν περίπτωσιν καταστολῆς μιᾶς ἐσωτερικῆς στάσεως κολοσσιαίας ἢ τῆς ἀντιμετωπίσεως ἑνὸς ἐξωτερικοῦ κινδύνου. Εἰς οὐδεμίαν ἄλλην περίπτωσιν δὲν ἀναγνωρίζω ἐγὼ τὴν ἀνάγκην ἐγκαταστάσεως δικτατωρίας. Βεβαίως ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἔχει καὶ τὰ ἐλαττώματά του, ἀλλ’ ἂν συγκριθῇ μὲ τὴν δικτατωρίαν καὶ πολλὰ ἄλλα πολιτεύματα, θὰ τὸν εὕρητε χιλιάκις ἁγνότερον καὶ ἐπωφελέστερον. Ἐλέχθη, κύριοι, καὶ ἀπὸ τὸν κ. πληρεξούσιον Πατρῶν ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ ληφθῶσι κατὰ τοῦ κομμουνισμοῦ, εἶναι ὁ περιορισμὸς αὐτοῦ, ὅπως μὴ ἐνεργῇ προπαγάνδαν εἰς τὸν Στρατόν, ὅτι, ἂν ληφθοῦν μέτρα περιορισμοῦ βιαιότερα, θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀντίδρασις. Δὲν θέλω νὰ ἀμφισβητήσω, κύριοι, τὴν βασιμότητα τῶν ἰδεῶν τούτων, ἀλλὰ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον παρουσιάσθη πρὸ τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἦτο ζήτημα ἐντελῶς ἐξαιρετικόν, ἐντελῶς πρωτοφανές. Ἕνας Σύνδεσμος Κομμουνιστικός, Παλαιῶν Πολεμιστῶν, ἐπρόβαλεν ὡς ὑπερασπιστὴς τῶν στρατιωτῶν καὶ ἐζήτει δι’ ἐπισήμου ἐγγράφου ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ τὸν πληροφορήσῃ περὶ τοῦ τί συνεζητήθη εἰς τὸ Στρατιωτικὸν Συμβούλιον τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τίνα πολιτικὴν ἔχει. Διὰ τὸ ἐξαιρετικὸν αὐτὸ θράσος ἐζήτησα νὰ διαλύσω τὸν Σύνδεσμον αὐτόν, καί, ἂν τὸν διέλυον, εἶμαι ὑπερβέβαιος ὅτι οὔτε αἱ ἀπεργίαι θὰ ἐγίνοντο οὔτε αἱ ταραχαὶ τοῦ Σαββάτου. Καὶ διὰ νὰ τελειώνωμεν, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι, ὁσονδήποτε καὶ ἂν θέλω νὰ βεβαιώσω ὅτι δὲν μὲ ὤθησεν ἡ φιλοδοξία εἰς τὴν παραίτησιν, ὑπάρχει ἐν τούτοις μία φιλοδοξία ὑποσυνείδητος, τὴν ὁποίαν ἀντιλαμβάνεται ἡ Κοινὴ Γνώμη. Θέλω νὰ τὸν ἐρωτήσω, ἂν μέχρι τῆς στιγμῆς ποὺ ἔκαμε τὰς ἀκατανοήτους ἐκείνας προτάσεις εἰς τὸ ἀντίπαλον στρατόπεδον, μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἶχεν ὀπαδὸν πλέον πειθαρχικὸν καὶ μετριοπαθῆ καὶ ἀπαρνητὴν πάσης προσωπικῆς φιλοδοξίας. Καὶ ὅταν συνεκρότησε τὴν Κυβέρνησίν του καὶ προτοῦ, καὶ ὁσάκις κατεβλήθη προσπάθεια νὰ μὲ ἀποσπάσουν ἀπὸ τὸ πλευρόν του, πάντοτε τὸν ἐπόνεσα καὶ τὸν ἠγάπησα ὡς ἀρχηγόν μου, ἀλλὰ τί ἤθελεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ πράξω, ὅταν ἀπὸ τῶν προτάσεων ἐκείνων μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν παρῃτήθην εἰς οὐδὲν ἀπολύτως ζήτημα εὑρέθημεν σύμφωνοι; Γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος ὅτι διεφωνήσαμεν καὶ εἰς ἄλλα ζητήματα σπουδαῖα καὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ ἐκτεθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Καὶ γνωρίζει βεβαίως ὅτι δι’ ὅλα ταῦτα δὲν ἦτο δυνατὸν πλέον εἰς ἐμὲ νὰ μένω· ἢ ἔπρεπε νὰ φύγω καθ’ ὁλοκληρίαν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἢ ἔπρεπε νὰ παραμείνω καὶ ἀντιπολιτευθῶ. Ἐπειδὴ δὲ αἰσθάνομαι ὅτι βαρύνει μία ὁλόκληρος εὐθύνη ἐπὶ τῶν ὤμων μου, διὰ τὴν ἐμπιστοσύνην μιᾶς μεγάλης μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπ’ ἐμοῦ, ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ μείνω καὶ νὰ τὸν ἀντιπολιτευθῶ. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ζητήσω τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, οὐδὲ νὰ συμφωνήσω μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Λασιθίου φίλον μου ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῶσιν ἄνδρες νὰ ἀντικαταστήσωσι τὴν Κυβέρνησιν. Φρονῶ ὅτι εἶναι καθῆκον πατριωτικὸν νὰ ἀνατραπῇ ἡ Κυβέρνησις, ἀλλά, ἐὰν δὲν ἀνατραπῇ, ποιοῦμαι ἔκκλησιν πρὸς τοὺς φίλους μου, συναδέλφους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως προσέχωσι πάντοτε τὰς πρωτοβουλίας του, πρὸς ὅλας τὰς κατευθύνσεις καὶ ἰδίᾳ τὰς συμφωνίας του πρὸς ὅλας τὰς κατευθύνσεις. Δὲν ἔχω ἄλλο τίποτε νὰ εἴπω καὶ ἐπαφίεμαι εἰς τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως.