1924.03.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37Η

Δευτέρα 24 Μαρτίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι, τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω ἔγγραφον τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κ. Ἀλ. Παπαναστασίου, δι’ οὗ γνωρίζει πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι διὰ Β. Δ. ἀπὸ 12 Μαρτίου ἐ. ἔ. ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησις τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Γ. Καφαντάρη, διωρίσθη δ’ ἀντ’ αὐτοῦ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὁ κ. Ἀλ. Παπαναστασίου. — Ὄμοιον ἔγγραφον τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δι’ οὗ γνωρίζει πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι διὰ Β. Διατάγματος ἀπὸ 12 Μαρτίου ἐ. ἔ. ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησις τῶν κ. κ. Θ. Σοφούλη Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, Κ. Γόντικα Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, Κ. Σπυρίδη Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, Ἐμμ. Τσουδεροῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, Ἀλ. Μυλωνᾶ Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας καὶ προσωρινῶς τῆς Δικαιοσύνης, Α. Δοξιάδη Ὑπουργοῦ τῆς Ὑγιεινῆς κλπ. καὶ Ἰω. Κανναβοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας καὶ προσωρινῶς τῶν Ναυτικῶν, διωρίσθησαν δὲ Ὑπουργοὶ οἱ κ. κ. Κ. Σταμούλης ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, Π. Ἀραβαντινὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, Ἰω. Λυμπερόπουλος ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ., Α. Μητσοτάκης ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, Γ. Ἠσαΐας ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας, Α. Μπακάλμπασης ἐπὶ τῆς Γεωργίας, Δ. Πάζης ἐπὶ τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως, Γ. Κονδύλης ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ἀλ. Χατζηκυριάκος ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν.

§3ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ζήτω ἡ Δημοκρατία! (Χειροκροτήματα).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ βαθυτάτης λύπης ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸν θάνατον ἐγκρίτου συναδέλφου, τοῦ πληρεξουσίου Ἰωαννίνων Παναγιώτου Δαγκλῆ. Μετὰ μακρὰν σταδιοδρομίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν διήνυσεν ὅλους τοὺς βαθμοὺς τῆς στρατιωτικῆς ἱεραρχίας ὑπηρετήσας τὴν Πατρίδα ὡς εὔορκος καὶ γενναῖος στρατιώτης καὶ δι’ ἐπιστημονικῆς ἐργασίας ἀξιολόγου συνέβαλεν εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τοῦ Στρατοῦ ἡμῶν, μετὰ τοιαύτην, λέγω, σταδιοδρομίαν τραπεὶς εἰς τὴν πολιτικὴν παρέσχεν ἑαυτὸν ὑπόδειγμα χρηστοῦ πολιτευτοῦ καὶ κατώρθωσε νὰ ἐφελκύσῃ εὐθὺς ἀμέσως τὴν ἀμέριστον μὲν ἐμπιστοσύνην καὶ ἀγάπην τῶν ὁμοφρόνων, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν ἀντιπάλων τὸν σεβασμὸν καὶ τὴν ἐκτίμησιν. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ χάρις εἰς τὸ ἤπιον τοῦ χαρακτῆρός του ἠδυνήθη νὰ παράσχῃ ὑπηρεσίας πολυτίμους εἰς ἐποχὴν τρικυμιώδη καὶ κατ’ ἐξοχὴν ἀνώμαλον. Εἶναι ἀληθέστατον ὅτι ἡ ἀπώλεια τοῦ στρατηγοῦ Δαγκλῆ καταλείπει κενὸν δυσαναπλήρωτον εἰς τὰς τάξεις τοῦ καθ’ ἡμᾶς πολιτικοῦ τῆς Ἑλλάδος κόσμου. Τὸ Προεδρεῖον, καθ’ ὃ εἶχε καθῆκον, συνελυπήθη τὴν οἰκογένειαν καὶ κατέθηκε στέφανον ἐπὶ τῆς σοροῦ τοῦ μεταστάντος συναδέλφου ἐξ ὀνόματος τῆς Συνελεύσεως.

§5Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Βαθυτάτη εἶναι ἡ λύπη ἡ ὁποία συνέχει ὅλους ἡμᾶς διὰ τὴν ἀπώλειαν διαπρεποῦς μέλους τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Συμμερίζομαι ἀπολύτως τοὺς λόγους τοῦ κ. Προέδρου. Ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς ἀφιέρωσεν ὁλόκληρον τὸν βίον του εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Πατρίδος. Εἰς τὸν Στρατὸν δι’ ἐνδελεχοῦς καὶ ἐπιτυχοῦς ἐργασίας τιμώσης τὴν στρατιωτικὴν Ἑλληνικὴν ἐπιστήμην συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ πλουτισθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς μὲ ὁπλισμὸν ἀνώτερον. Οἱ Βαλκανικοὶ ἀπελευθερωτικοὶ πόλεμοι τὸν εὗρον εἰς προέχουσαν θέσιν εἰς τὸ Στράτευμα. Ἡ δρᾶσίς του ὑπῆρξε τότε ἀξία παντὸς ἐπαίνου. Ἀκολούθως οἱ μεγάλοι ἀγῶνες ὑπὲρ τῆς πραγματώσεως τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς εὗρον πάλιν τὸν στρατηγὸν Δαγκλῆν ἐπὶ κεφαλῆς. Καὶ κατόπιν ἀκόμη εἰς τὴν σκληρὰν περίοδον τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς ἐξεπλήρωσεν εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκον αὑτοῦ ὡς διευθύνων τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Εἶναι ὁμολογουμένως μεγάλη ἡ ἀπώλεια. Ἡ μνήμη τοῦ στρατηγοῦ Δαγκλῆ θὰ μείνῃ διαρκῶς κεχαραγμένη εἰς τὴν καρδίαν ἡμῶν.

§6Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δι’ ὅσων εἶπον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διηρμήνευσαν πιστῶς τὰ αἰσθήματα τὰ ὁποῖα κυριαρχοῦν εἰς τὰς ψυχὰς πάντων ἡμῶν ἐπὶ τῷ θανάτῳ διαπρεποῦς καὶ σεβαστοῦ συναδέλφου, τοῦ στρατηγοῦ Δαγκλῆ. Ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς ὡς ἀξιωματικὸς ἐπετέλεσε τὸ καθῆκόν του ἐν τοῖς πρώτοις. Ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς ὡς διευθυντὴς τῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων συνετέλεσεν εἰς τὴν διάπλασιν τῆς γενεᾶς τῶν γενναίων ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἀπηλευθέρωσαν τοὺς δούλους ἀδελφοὺς ἡμῶν κατὰ τοὺς πολέμους τοῦ 1912 καὶ ἐντεῦθεν. Μετὰ τὴν ἐπιτυχῆ ἔκβασιν αὐτῶν, καταλιπὼν τοὺς ἀγῶνας τοὺς στρατιωτικούς, ἐπολέμησεν ἐν τῇ πολιτικῇ, εὐθὺς καὶ ἀπτόητος πάντοτε παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ἐθνικοῦ τῶν Φιλελευθέρων Κόμματος. Παρέσχεν ὑψίστας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα καὶ ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ ὡς διευθύνων τὰς τύχας τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων κατὰ τὴν ἐπώδυνον ἐποχὴν 1920–1923. Ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἀγωνισθεὶς ἀφῆκεν εἰς ἡμᾶς ὑπόδειγμα ἀξιοζήλευτον φιλοπάτριδος ἀνδρός, δυναμένου νὰ εἴπῃ «τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὴν πίστιν τετήρηκα, ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος». Τὸν στέφανον τοῦτον ἀπενείματε ἐξ ὀνόματος ὅλων ὑμεῖς, κ. Πρόεδρε, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ Εἰδικὸν δικαστήριον ἀποστέλλει ἡμῖν ἀπόφασιν διὰ τῆς ὁποίας ἀκυροῦται ἡ ἐκλογὴ τοῦ πληρεξουσίου Τρικκάλων Ε. Χατζηπέτρου ὡς μὴ ἔχοντος συμπληρώσει τὸ 25ον ἔτος τῆς ἡλικίας του. — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας κ. Γ. Ἠσαΐας ὑποβάλλει τὴν παραίτησίν του ἐκ τῶν καθηκόντων του ὡς κοσμήτορος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. — Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου Κύριλλος διαβιβάζει τὸν ἑξῆς χαιρετισμὸν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν διὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς: Ἐν Λευκωσίᾳ τῇ 12]25 Φεβρουαρίου 1924. Ἐντιμότατε· Τὸ ἐθνικὸν τῆς νήσου Συμβούλιον, οὗτινος ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύωμεν, ἐν τῇ τελευταίᾳ αὐτοῦ συνεδρίᾳ, συγκροτηθείσῃ ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς Ἀρχιεπισκοπῇ τῇ 4]17 Φεβρουαρίου 1924, βουλευόμενον ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων τοῦ Τόπου, ἔφερεν ἐν τοῖς πρώτοις τὴν σκέψιν, ὡς πρὸς πολικὸν ἀστέρα, πρὸς τὸ παρὰ τὸν ἱερὸν τῆς Παλλάδος βράχον ἐθνικὸν κέντρον καὶ ἐμνήσθη τοῦ ὑψηλοῦ ἔργου τῆς Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως, ἧς τὰς προσπαθείας καὶ ἐνεργείας παρακολουθεῖ μετὰ πολλοῦ ἐνδιαφέροντος. Ἐνετείλατο δ’ ἡμῖν ὅπως, ἀπὸ μέρους αὐτοῦ, ἐκπροσωποῦντος τὸν Ἑλληνικὸν τῆς νήσου ταύτης πληθυσμόν, διαβιβάσωμεν δι’ ὑμῶν πρὸς τὴν Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσιν τὸν εὐλαβῆ αὐτοῦ χαιρετισμὸν καὶ τὰς μᾶλλον θερμὰς αὐτοῦ εὐχὰς ὑπὲρ εὐοδώσεως καὶ εὐτυχοῦς ἐκβάσεως τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς, ἣν τὸ Ἔθνος ἀνέθετο ταύτῃ ἐν οὕτω κρισίμοις καὶ ἐξαιρετικοῖς καιροῖς. Παρὰ τοῦ ὑπάτου καὶ κυριάρχου τούτου ἐθνικοῦ Σώματος ἀπεκδέχονται οἱ πανέλληνες, καὶ δὴ ἡμεῖς οἱ ὑπὸ δουλείας βιοῦντες τὴν καταβολὴν τῶν ἀσαλεύτων θεμελίων ἐφ’ ὧν θέλει ἑδρασθῇ τὸ ἐθνικὸν οἰκοδόμημα, ὑφ’ οὗ τὰς ἁψῖδας θέλει συντόμως ἀντηχήσει ὁ ἐθνικὸς παιὰν ἐπὶ τῇ ἐθνικῇ ὁλοκληρώσει εἰς μίαν ἑνιαίαν καὶ ἀδιαίρετον ἐλευθέραν Πολιτείαν. Ἐπὶ δὲ τούτοις διατελοῦμεν τῆς ὑμετέρας Ἐντιμότητος ἐλάχιστος πρὸς Θεὸν ἱκέτης καὶ ὅλως πρόθυμος ἐν Χριστῷ εὐχέτης † Ὁ Κύπρου Κύριλλος.

§8Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε ἐπὶ τοῦ ἐγγράφου.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι προκειμένου περὶ ἁπλῆς ἀνακοινώσεως δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ συζήτησις. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ ἔννοιά σας εἶναι αὕτη· νὰ ἐξουσιοδοτηθῇ ὁ Πρόεδρος ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν χαιρετισμὸν αὐτὸν ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως.

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει καμμία ἀντίρρησις, κ. Πρόεδρε, ὅπως ἀπαντήσητε καταλλήλως.

§11Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Θὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, κ. Πρόεδρε.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἴμεθα εἰς τὸ στάδιον τῶν ἀνακοινώσεων.

§13Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.

§14Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἂς εἴπῃ, κ. Πρόεδρε.

§15Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ὡς Κύπριος θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ δηλώσω εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ πόθος τῶν Κυπρίων περὶ ἑνώσεως μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος παραμένει ἀναλλοίωτος παρὰ τὰ τελευταῖα δυστυχήματα. Δὲν ἀμφιβάλλω δὲ ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις τοῦ Ἐργατικοῦ κόμματος, ἡ ὁποία ἐκάλεσε τὴν Ἰταλικὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποδώσῃ τὰ Δωδεκάνησα εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡς φυλετικῶς συνδεόμενα πρὸς αὐτήν, θὰ θελήσῃ δικαιοῦσα τὴν πολιτικήν της ν’ ἀποδώσῃ καὶ τὴν Κύπρον εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅταν ἔλθῃ ἡ κατάλληλος στιγμή, ὅπως ἑνωθῶμεν ὅλοι οἱ Ἕλληνες ὑπὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀληθῆ Ἑλληνικὴν Δημοκρατίαν. (Χειροκροτήματα).

§16Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὑποθέτω, κ. Πρόεδρε, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις ὅπως ἀπαντήσητε ὑμεῖς καταλλήλως εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦτο.

§17ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἐν Χίῳ συγκροτηθὲν συλλαλητήριον ψηφίζει τὴν ἄμεσον ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς Δράμας ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. — Ἡ Δημοκρατικὴ Ἕνωσις Κομοτηνῆς τασσομένη παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως ζητεῖ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. — Οἱ κάτοικοι τῶν δήμων Κλειτορίας καὶ Λευκασίας αἰτοῦνται τὴν ἄμεσον ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς Ἀλεξανδρουπόλεως συνελθὼν εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς τοῦ δήμου Κλεωνῶν παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως προβῇ εἰς τὴν ταχεῖαν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. — Ὁ λαὸς τῆς Κοζάνης καὶ τῶν περιχώρων παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως προβῇ εἰς τὴν ἄμεσον κατάλυσιν τῆς Βασιλείας καὶ τὴν κήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. — Οἱ προσφυγικοὶ Σύνδεσμοι Βόλου συγχαίρουσι τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐκφράζουσι τὴν ἀφοσίωσίν των πρὸς αὐτήν. — Ὁ δημοκρατικὸς λαὸς τῆς ἐπαρχίας Ἁγυιᾶς ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. — Τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον τοῦ Συλλόγου Φιλελευθέρων Ἀχαϊοήλιδος παρακαλεῖ ὅπως ὑποστηριχθῇ τὸ δημοκρατικὸν κυβερνητικὸν πρόγραμμα. — Οἱ γεωργικοὶ Συνεταιρισμοὶ καὶ τὰ Σωματεῖα τῆς πόλεως Ἄρτης διὰ ψηφίσματός των θεωροῦσι τὴν Δυναστείαν Γλύξμπουργ ἐκπεσοῦσαν, διακηρύττουσι δὲ τὰ δημοκρατικὰ αὐτῶν αἰσθήματα. — Ἡ Νομαρχία Ρεθύμνης Κρήτης ὑποβάλλει ψήφισμα τοῦ συγκροτηθέντος συλλαλητηρίου ἐν Ρεθύμνῃ διαδηλοῦντος τὴν δημοκρατικὴν αὐτοῦ πίστιν. — Ἡ συνταγματικὴ παράταξις Ἀμαλιάδος καὶ τῶν περιχώρων διαδηλοῦσα τὸ ἀκλόνητον φρόνημά της πρὸς τὴν συνταγματικὴν Βασιλείαν ὑποβάλλει ψήφισμα, δι’ οὗ ζητεῖ τὴν διενέργειαν ἐκλογῶν ὅπως ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀποφασίσῃ διὰ τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. — Ἐπιτροπὴ ἐξ ὀνόματος τοῦ λαοῦ Πύργου καὶ περιχώρων συνελθόντος εἰς συλλαλητήριον ὑποβάλλει ψήφισμα, δι’ οὗ ἐκφράζει τὴν ἀφοσίωσίν του εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα καὶ διαδηλοῖ τὴν ἀπόφασιν ὅτι οὐδεμίαν λύσιν ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος θέλει ἀποδεχθῆ εἰμὴ τὴν παρὰ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ὑποδειχθησομένην. — Οἱ κάτοικοι Λεβειδίου Ἀρκαδίας ὑποβάλλουν χαιρετισμὸν ἐπὶ τῇ ἀνακηρύξει τῆς Δημοκρατίας. — Ἡ Γενικὴ Διοίκησις Κρήτης ὑποβάλλει ψήφισμα τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ἐν Χανίοις συγκροτηθέντος συλλαλητηρίου περὶ ἀμέσου ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας. — Ἡ δημοκρατικὴ νεολαία Τριπόλεως αἰτεῖται τὴν ἄμεσον ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. — Τὸ ἐν Ξάνθῃ συγκροτηθὲν πολυπληθὲς συλλαλητήριον ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας Γλύξμπουργ καὶ ἀμέσου ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. — Ὁ λαὸς Σερβίων καὶ περιχώρων ζητεῖ τὴν ἄμεσον ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς τῆς Μακρινίτσης ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. — Ὁ λαὸς τῆς Μεγαλοπόλεως ἐπιδοκιμάζων ἐνθουσιωδῶς τὴν συμφιλιωτικὴν προσπάθειαν τῆς Κυβερνήσεως ζητεῖ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς τοῦ δήμου Ἰάσμου αἰτεῖται ὅπως ἡ Ἐθνοσυνέλευσις προβῇ εἰς τὴν ὁριστικὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἐγκαθιδρύουσα τὴν Δημοκρατίαν. — Ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ ἐν Κισάμῳ Κρήτης συνελθόντος συλλαλητηρίου ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ Ὑποδιοικητὴς Νιγρίτης ὑποβάλλει ψήφισμα τῶν κατοίκων αὐτῆς αἰτούντων τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ δημοκρατικὸς λαὸς Βόλου συνελθὼν εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ψηφίζει τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς τῆς Ἐπαρχίας Σελίνου Κρήτης συνελθὼν εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ὑποβάλλει ψήφισμα δι’ οὗ αἰτεῖται τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἄμεσον ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. — Ὁ δημοκρατικὸς Σύλλογος Μάνης θεωρῶν ὡς ἐθνικὴν προσβολὴν τὴν ἐπαναφορὰν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Θρόνον τῆς Δυναστείας Γλύξμπουργ ὑποβάλλει ψήφισμα δι’ οὗ ζητεῖ τὴν ἄνευ ἀναβολῆς ἔκπτωσιν ταύτης καὶ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. — Ὁ λαὸς τῶν Σερρῶν καὶ τῶν περιχώρων συνελθὼν εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ψηφίζει: αʹ) Τάσσεται ἀνεπιφυλάκτως παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, βʹ) ζητεῖ ἀπὸ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τὴν ταχίστην ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας Γλύξμπουργ καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ γʹ) ἐντέλλεται εἰς τοὺς πληρεξουσίους τοῦ νομοῦ Σερρῶν, ὅπως ὁλοψύχως ὑποστηρίξωσι τὴν δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν. — Ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ ἐν Ἰωαννίνοις συνελθόντος συλλαλητηρίου ὑποβάλλει ψήφισμα αὐτοῦ, δι’ οὗ αἰτεῖται τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας Γλύξμπουργ καὶ τὴν ταχεῖαν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας ὡς τοῦ μόνου ἁρμόζοντος πολιτεύματος.

§19Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριος προορισμὸς τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ὅστις καὶ κατέστησεν ἀπαραίτητον τὸν σχηματισμὸν αὐτῆς, εἶναι νὰ ὁδηγήσῃ εὐθέως εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ νὰ τὴν θεμελιώσῃ ἐπὶ ἀκλονήτων βάσεων. Ἡ Δημοκρατία εἶναι τὸ φυσικὸν καὶ εὐτυχὲς τέρμα ἑνὸς μακροῦ ἐσωτερικοῦ ἀγῶνος, τὸν ὁποῖον κατέστησεν ἀναπότρεπτον ἡ καταπάτησις τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν, ἡ ἀθέτησις τῶν διεθνῶν μας ὑποχρεώσεων, ἡ περιφρόνησις τῶν ἐθνικῶν δικαίων. Κυρία πηγὴ τῶν κακῶν τούτων, τὰ ὁποῖα ἀπέληξαν εἰς τὴν μεγάλην ἐθνικὴν συμφοράν, ὑπῆρξεν ἡ ἀθέμιτος ἐκμετάλλευσις τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, θεσμοῦ ἀπηρχαιωμένου, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπὶ πλέον ἐδόθη μεσαιωνικὸν περιεχόμενον. Μὲ τὴν Δημοκρατίαν ἀποδίδεται ἡ Ἑλλὰς εἰς τοὺς Ἕλληνας, ἀσφαλίζονται αἱ ἐλευθερίαι των, ἱκανοποιεῖται ἡ τιμὴ τοῦ περιφρονηθέντος Ἔθνους καὶ ἐπιβάλλεται εἰς ὅλους ὡς ὑπέρτατος νόμος ἡ ὑποταγὴ ἑνὸς ἑκάστου εἰς τὴν σωτηρίαν, εἰς τὸ συμφέρον τοῦ συνόλου. Τοιουτοτρόπως θέλει ἐπέλθει ὁ ἠθικὸς ἐξαγνισμὸς καὶ ἡ ἀναπτέρωσις τοῦ ἠθικοῦ φρονήματος τοῦ Λαοῦ. Διὰ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας ἀπόλυτον δικαιοδοσίαν ἔχει ἡ Συνέλευσις περιβεβλημένη μὲ συντακτικὰ δικαιώματα. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ πλειονοψηφία τῶν πληρεξουσίων ἔδωκεν εἰς τὸν Λαὸν τὴν ὑπόσχεσιν νὰ τὸν καλέσῃ ὅπως ἀποφανθῇ καὶ ἀμέσως διὰ δημοψηφίσματος ἐπὶ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς, ἐπιβάλλεται ἡ ταχίστη ἐνέργεια δημοψηφίσματος ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Κατὰ συνέπειαν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἰσηγεῖται τροποποίησιν τοῦ ψηφίσματός της τῆς 27 Φεβρουαρίου, παρὰ εἰς τοῦτο καὶ μόνον, ὅπως δηλαδὴ τὸ ἐρώτημα τεθῇ εἰς τὸν Λαὸν ἐπὶ τῇ βάσει σαφοῦς καὶ ὑπευθύνου ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως, ὅπερ, ἐνῷ οὐδόλως περιορίζει τὰ ἄμεσα κυριαρχικὰ δικαιώματα τοῦ Λαοῦ, ἀνταποκρίνεται περισσότερον εἰς τὴν ἀντίληψιν ἥτις ὑπάρχει εἰς τὸν Τόπον μας περὶ τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος καὶ ἰδιαίτατα εἰς τὴν ἀποστολὴν αὐτῆς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, τὴν ὁποίαν θέλει ὁ Λαὸς φωτεινὸν ὁδηγόν, ὅπως ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν ἐπικίνδυνον κρίσιν εἰς τὴν ὁποίαν ἔχει περιέλθει. Κατὰ ταῦτα ἡ τυπικὴ κύρωσις τῆς Δημοκρατίας θὰ γίνῃ διὰ τοῦ δημοψηφίσματος. Συναφὲς πρὸς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα εἶναι τὸ δυναστικόν. Τοῦτο οὐσιαστικῶς ἐλύθη διὰ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν καὶ τῆς ἀναγκαίως ἐπακολουθησάσης ἐκδιώξεως τῆς Δυναστείας. Διὰ τὴν τυπικὴν κύρωσιν τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως οὐδὲν ἄλλο κώλυμα, οὐδεὶς περιορισμός, οὐδεμία ἀνελήφθη ἀπὸ κανένα ὑποχρέωσις. Καὶ δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ ἐξάπτωνται ἐπ’ ἄπειρον τὰ πάθη μεταξὺ τοῦ Λαοῦ ἀσκόπως διὰ μίαν Δυναστείαν ἡ ὁποία ἔφερε μικρὰ ἐγωϊστικὰ συμφέροντα ὑπεράνω τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ τῆς ὁποίας ἡ παλινόρθωσις εἶναι πλέον ἀπολύτως ἀδύνατος. Ἡ ἀλήθεια τῶν σκέψεων τούτων διεπιστώθη ἀρκετὰ ἐμφαντικῶς κατὰ τὰς τελευταίας δύο ἑβδομάδας, εἰς τρόπον ὥστε ἐλπίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις θὰ θελήσῃ ὅπως, διὰ νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ταχυτέραν ἀποκατάστασιν τῆς γαλήνης εἰς τὸν Τόπον, τροποποιήσῃ τὸ ψήφισμά της τῆς 27ης Φεβρουαρίου καὶ προβῇ αὕτη καθ’ ὃ ἔχει δικαίωμα εἰς τὴν ὁριστικὴν κύρωσιν τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Τὰς ἀνωτέρω προτάσεις περιελάβομεν εἰς τὸ ἀκόλουθον ψήφισμα, τὸ ὁποῖον θέτομεν ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως:

ΨΗΦΙΣΜΑ

Ἡ Δʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις, ἔχουσα πρὸ ὀφθαλμῶν τὰ δεινὰ τὰ ὁποῖα ἐπεσώρευσεν εἰς τὸ Ἔθνος ἡ Δυναστεία τῶν Γλυξβούργων καὶ μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι μόνον τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, τὸ ἀνταποκρινόμενον εἰς τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὰς πολιτικάς του συνηθείας καὶ τὴν κοινοβουλευτικήν του ἀνατροφήν, δύναται νὰ ἀσφαλίσῃ τὰς ἐλευθερίας του καὶ νὰ τὸν βοηθήσῃ νὰ προαχθῇ ἠθικῶς, νὰ ἀναλάβῃ οἰκονομικῶς καὶ νὰ ἐξυψώσῃ ἀπὸ πάσης ἀπόψεως τὸν πολιτισμόν του. Ψηφίζει: Αʹ) Κηρύττει ὁριστικῶς ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν τῶν Γλυξβούργων, στερεῖ ὅλα τὰ μέλη αὐτῆς παντὸς δικαιώματος τῆς διαδοχῆς ἐπὶ τοῦ Θρόνου καὶ ἀπαγορεύει εἰς αὐτὰ τὴν ἐν Ἑλλάδι διαμονήν. Βʹ) Ἀποφασίζει νὰ συνταχθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς Δημοκρατίαν κοινοβουλευτικῆς μορφῆς, ὑπὸ τὸν ὅρον ἐγκρίσεως τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς ἀμέσως ὑπὸ τοῦ Λαοῦ διὰ δημοψηφίσματος, οὗτινος αἱ λεπτομέρειαι, περιλαμβάνουσαι τὸν χρόνον, τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας καὶ τὰς ἐγγυήσεις τῆς ἀμερολήπτου διεξαγωγῆς του, θέλουν κανονισθῆ διὰ Διατάγματος. Γʹ) Ἐπιτρέπει τὴν ἀναγκαστικὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν κτημάτων τῶν ἀνηκόντων εἰς μέλη τῆς ἐκπτώτου Δυναστείας. Δʹ) Ὁ Ναύαρχος Παῦλος Κουντουριώτης θέλει ἐξακολουθήσει νὰ ἐκτελῇ ὡς μέχρι τοῦδε καθήκοντα ρυθμιστοῦ τοῦ πολιτεύματος μέχρι συντάξεως τοῦ δημοκρατικοῦ Χάρτου τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀπόφασιν ὅπως προκαλέσῃ τὴν ἐνέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος ἐντὸς τοῦ Ἀπριλίου, ὅπως καταπαύσῃ ταχέως καὶ ὁριστικῶς ἡ πολιτειακὴ ἀνωμαλία καὶ δυνηθῇ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις νὰ χωρήσῃ ἀπροσκόπτως εἰς τὸ συντακτικὸν καὶ νομοθετικόν της ἔργον καὶ ἀποκατασταθῇ πολιτικὴ ἠρεμία. Θὰ ἦτο βεβαίως εὐχῆς ἔργον, ἂν εἰς τὸ δημοψήφισμα ἐβάδιζον ἡνωμέναι ὅλαι αἱ πολιτικαὶ μερίδες τοῦ Τόπου, ὅπως ἀπὸ κοινοῦ ἐργασθοῦν εἰς τὴν σύνταξιν καὶ θεμελίωσιν τοῦ νέου πολιτεύματος. Τοιουτοτρόπως, διὰ τῆς ὁμοφώνου ἀποφάσεως καὶ ὄχι ἁπλῶς διὰ τῆς ἐπιβολῆς τῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας, ὄχι μόνον ἡ Δημοκρατία θὰ ἱδρύετο ἐπὶ στερεωτέρων βάσεων, ἀλλὰ θὰ ἀποκαθίστατο ἀμέσως ὁμαλὸς πολιτικὸς βίος, τοῦ ὁποίου τόσην ἀνάγκην ἔχει ὁ Τόπος, καὶ τὸ κῦρός μας ὡς Ἔθνους καὶ Κράτους θὰ ἐξυψοῦτο. Πρὸς ἐπιτυχίαν αὐτοῦ τοῦ μεγάλου σκοποῦ ἡ Κυβέρνησις μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἤθελεν ἐκ τῶν ὑστέρων ἐγκρίνει τὴν πολιτικήν της προέβη εἰς διαπραγματεύσεις συμφιλιώσεως μὲ τὰ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κόμματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔκαμε γενναιοφρόνως τὰς πλέον συμβιβαστικὰς προτάσεις, αἵτινες ἐγένοντο ἤδη γνωσταὶ διὰ τοῦ τύπου. Κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις αὐτὰς διεπιστώσαμεν ὅτι ὁ ἀντίπαλος πολιτικὸς κόσμος εἰς τὸ βάθος τῆς συνειδήσεώς του ἀναγνωρίζει ὅτι παλινόρθωσις τῆς ἐκπεσούσης Δυναστείας εἶναι πλέον ἀδύνατος ἢ τοὐλάχιστον ἀδύνατος χωρὶς μεγίστας ἐσωτερικὰς περιπλοκάς, χωρὶς ἀπροκάλυπτον καὶ ὠμὸν ἐμφύλιον πόλεμον, τὸν ὁποῖον ὅλοι ἀπευχόμεθα. Ἐντούτοις λόγοι κακῶς ἐννοουμένης πολιτικῆς ἀξιοπρεπείας, κομματικῆς φιλοτιμίας — αἰσθήματα τὰ ὁποῖα βλέπομεν ὅτι παλαίουν εἰς τὴν ψυχὴν τῶν ἀντιπάλων πολιτευομένων πρὸς τὴν συναίσθησιν τῆς ἀνάγκης, ὅπως διὰ γενικῆς συνεννοήσεως τερματισθῇ ὁ ἐσωτερικὸς ἐμφύλιος διχασμὸς καὶ ἀποσοβηθῇ οἱοσδήποτε ἐθνικὸς κίνδυνος — καὶ ἐπὶ πλέον ἡ ἀτελὴς ὀργάνωσις τῶν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς κομμάτων συνετέλεσαν, ὥστε νὰ μὴ γίνουν ἀποδεκταὶ αἱ προτάσεις μας. Ὅμως ἡ εὐμενής, ἡ ἐνθουσιώδης, δύναμαι νὰ εἴπω, ὑποδοχὴ αὐτῶν ὑπὸ τοῦ Λαοῦ, ἡ γενικὴ ἀναγνώρισις τῆς εὐθύτητος, τῆς διαλλακτικότητος καὶ τῆς εἰλικρινείας τῆς Κυβερνήσεως αὐξάνουν τὴν ὑποχρέωσιν ἡμῶν, ὅπως ἐπιμείνωμεν εἰς τὴν ἀκεραίαν ἐφαρμογὴν τοῦ συμφιλιωτικοῦ μας προγράμματος καὶ χωρὶς σύναψιν ἐκ τῶν προτέρων συνθήκης εἰρήνης μεταξὺ τῶν κομμάτων, ἡ ὁποία ἄλλως τε δὲν ἀποκλείεται νὰ γίνῃ καὶ μετὰ τὴν προκήρυξιν τοῦ δημοψηφίσματος καὶ βραδύτερον ἀκόμη. Ἐὰν δὲν συμβῇ τοῦτο, ἀναγκαίως θὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ δημοκρατικὴ ἀρχὴ τῆς ἐπικρατήσεως τῆς θελήσεως τῆς λαϊκῆς πλειονοψηφίας. Ἀνεξαρτήτως τῆς συμφιλιώσεως, ἡ Δημοκρατία τόσον ἀσφαλέστερον θὰ στερεωθῇ ὅσον περισσοτέρων ἀγαθῶν πρόξενος ἀποβῇ διὰ τὸν Λαόν. Ἄλλως τε σήμερον εἰς τὴν Δημοκρατίαν ἀποδίδεται εὐρυτάτη ἔννοια, περιλαμβάνουσα ἐκδημοκρατισμὸν ὁλοκλήρου τοῦ δημοσίου καὶ ἐν μέρει καὶ τοῦ κοινωνικοῦ βίου. Συμφώνως πρὸς τὴν ἀντίληψιν αὐτήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχει προσαρμοσθῇ τὸ δημοκρατικὸν πρόγραμμα, νομίζομεν ὅτι ἡ ἀντικατάστασις τοῦ κληρονομικοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος δι’ αἱρετοῦ τοιούτου πρέπει νὰ συντροφευθῇ μὲ τοὺς ἑξῆς θεμελιώδεις δημοκρατικοὺς θεσμούς: Τὴν δευτέραν Βουλήν, τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν, τὴν εὐρυτάτην διοικητικὴν ἀποκέντρωσιν καὶ τοπικὴν αὐτοδιοίκησιν. Ἡ δευτέρα Βουλὴ ἢ Γερουσία, ἥτις θὰ συντελέσῃ, ὅπως ἡ νομοθετικὴ ἐργασία διεξάγηται ἐπιμελέστερον μετὰ ἐπαρκῆ διαφώτισιν τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ ἱκανοποιητικὴν ὑποστήριξιν ὅλων τῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων, εἶναι σκόπιμον κατὰ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς διόρθωσιν μερικῶν πανθομολογουμένων ἐλαττωμάτων τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, νὰ ἀπαρτίζηται ἀπὸ μέλη ἐκλεγόμενα ἐν μέρει μὲν ἀπὸ τὰ συμβούλια τῶν ὀργανισμῶν τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως, ἐν μέρει ἀπὸ τὰς ἐπαγγελματικὰς ὀργανώσεις καὶ τέλος ἐν μέρει ἀπὸ τὴν Βουλὴν αὐτὴν εἰς τὴν ἀρχὴν ἑκάστης βουλευτικῆς περιόδου. Ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς ἐγκρίσεως τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Γερουσίας παρίσταται ἀνάγκη ἀμέσου συγκροτήσεως αὐτῆς, ὅπως εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας λάβῃ ὁ πολιτικὸς ὀργανισμὸς πλήρη τὴν μορφήν του. Πρὸς τοῦτο ἡ Κυβέρνησις θὰ εἰσηγηθῇ ὅπως ἡ Συνέλευσις διὰ τὰς νομοθετικὰς μόνον ἐργασίας διαιρεθῇ εἰς Βουλὴν καὶ Γερουσίαν, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ ἠδύναντο νὰ προστεθοῦν κατ’ ἐκλογὴν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ μέλη ἐκτὸς αὐτῆς εὑρισκόμενα. Τοιουτοτρόπως θὰ διηυκολύνετο ἡ ἄμεσος σύμπραξις εἰς τὰς νομοθετικὰς καὶ συντακτικὰς ἐργασίας καὶ τῶν ἀπεχόντων κομμάτων χωρὶς προσφυγὴν εἰς ἐκλογὰς πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νέου πολιτεύματος. Ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία θέλει ἀσφαλίσει ἰσοπολιτείαν μεταξὺ τῶν μερίδων καὶ πραγμάτωσιν τῆς ἀρχῆς τῆς ἐπικρατήσεως τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας, θὰ βοηθήσῃ δὲ εἰς τὴν ἐξύψωσιν τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ εἰς ἀνώτερον ἐπίπεδον ἀρχῶν καὶ γενικῶν συμφερόντων. Ἐπὶ πλέον θέλει μαζὶ μὲ τὴν δευτέραν Βουλὴν ἀποτελεῖ φραγμὸν κατὰ τοῦ κινδύνου ἀποτόμου ἀνατροπῆς τοῦ νέου πολιτεύματος. Ἡ ἀποκέντρωσις, εἰς τὴν ὁποίαν ἀποβλέπομεν χάριν ταχυτέρας καὶ ἐπιτυχεστέρας ἱκανοποιήσεως τῶν δικαίων ἀξιώσεων τῶν πολιτῶν καὶ ὁμαλωτέρας λειτουργίας τῆς κρατικῆς μηχανῆς, συνίσταται ἀφ’ ἑνὸς εἰς τὴν πραγματικὴν ἀνάθεσιν εἰς τοὺς Νομάρχας ἁρμοδιοτήτων ἀσκουμένων ὑπὸ τοῦ Κέντρου ἀλλὰ καὶ δυναμένων νὰ διαχειρισθοῦν ἐπιτυχῶς ὑπὸ τῶν Νομαρχῶν καὶ ἀφ’ ἑτέρου εἰς τὴν ἀναζωπύρησιν τῶν Γενικῶν Διοικήσεων δι’ εὐρύνσεως τῆς σημερινῆς των δικαιοδοσίας, ὀργανουμένης ὅμως κατὰ τρόπον ἀποκλείοντα τὴν αὐθαιρεσίαν καὶ τὴν σύγκρουσιν τῶν ὑπηρεσιῶν. Τέλος στοιχεῖον ἀπαραίτητον τῆς ἀποκεντρώσεως θὰ εἶναι ἡ ὀργάνωσις τῆς διοικητικῆς Δικαιοσύνης, ἥτις θὰ προστατεύῃ τοὺς πολίτας ἀπὸ τὰς ὑπερβασίας τῆς Διοικήσεως καὶ ἡ ψήφισις νόμου περὶ καταστάσεως τῶν πολιτικῶν ὑπαλλήλων ἐπὶ τῷ σκοπῷ νὰ ἐξασφαλισθῇ μὲν ἡ ἀπόκτησις ὑπὸ τῆς Πολιτείας ὀργάνων διοικήσεως τῶν ὑποθέσεων συγχρόνου ἀντιλήψεως τῆς ἀποστολῆς αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ περιφρουρηθῶσι τὰ ὄργανα ταῦτα κατὰ πάσης ἀδίκου προσβολῆς. Ἡ τοπικὴ αὐτοδιοίκησις, τὴν ὁποίαν σκεπτόμεθα νὰ εἰσηγηθῶμεν καὶ νὰ ἐφαρμόσωμεν, θὰ συνίσταται εἰς τὴν χειραφέτησιν τῆς Κοινότητος ἀπὸ τοὺς σημερινοὺς περιοριστικοὺς δεσμούς, οἱ ὁποῖοι ἐμποδίζουν τὴν ἐλευθέραν λειτουργίαν τοῦ ζωτικωτάτου τούτου ὀργανισμοῦ, πρὸς τούτοις εἰς τὴν ἄμεσον σύστασιν τῶν Νομῶν ὡς ὀργανισμῶν τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως. Διὰ τῶν θεμελιωδῶν αὐτῶν θεσμῶν τὸ πνεῦμα τὸ δημοκρατικὸν θὰ κυριαρχήσῃ εἰς ὅλον τὸν δημόσιον βίον, ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ ἰσότης θὰ παγιωθοῦν, οἱ πολῖται θὰ ἀποκτήσουν ἀμεσώτερον ἔλεγχον ἐπὶ τῶν ὑποθέσεών των καὶ τὰ τοπικὰ συμφέροντα θὰ τύχουν σοβαρᾶς ἱκανοποιήσεως. Τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως συγκεντρώνει ἐπίσης ἀμέριστον τὸ μέγα προσφυγικὸν πρόβλημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐκληροδότησεν ὁ μοναρχισμός. Ἡ ἐπίλυσις τούτων ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐξεύρεσιν τῶν ἀναγκαίων χρημάτων, ἀπὸ τὴν ἀνάλογον κρατικὴν ὀργάνωσιν καὶ ἀπὸ τὴν ταχυτέραν καὶ δικαιοτέραν λύσιν τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος. Τὸ Κράτος περιωρίσθη μέχρι τοῦδε εἰς τὴν ἐξεύρεσιν τῶν ἀπαιτουμένων πρὸς τοῦτο δαπανῶν διὰ τῆς προσπαθείας συνάψεως ἐξωτερικοῦ προσφυγικοῦ δανείου καὶ τῆς διαθέσεως πρὸς τοῦτο μέρους ἐκ τοῦ ἰσχνοῦ Προϋπολογισμοῦ αὐτοῦ. Πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ πρώτου προέβη εἰς ὑπογραφὴν συμβάσεως, τῆς ὁποίας ἀπότοκος ὑπῆρξεν ἡ σήμερον λειτουργοῦσα Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Κύριον μέλημα τῆς Κυβερνήσεως θὰ εἶναι ἡ προσπάθεια ταχυτέρας τοῦ δανείου συνάψεως καὶ ἡ ἐξασφάλισις δι’ αὐτοῦ τῶν ἀπαιτουμένων δαπανῶν. Ἐκτὸς τοῦ ἐν λόγῳ δανείου ἡ Κυβέρνησις θέλει ἐπιστήσει τὴν προσοχήν της, δι’ ἱδρύσεως καταλλήλου ὀργανισμοῦ, εἰς τὴν προσοδοφόρον διαχείρισιν τῶν ἐν Ἑλλάδι μουσουλμανικῶν περιουσιῶν, πρῶτον ἀντιστάθμισμα τῶν ἐν Τουρκίᾳ ἐγκαταλειφθεισῶν περιουσιῶν τῶν προσφύγων. Τούτων ἡ ἐξασφάλισις καὶ ἡ κατάλληλος διάθεσις δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἰσχυρὰν οἰκονομικὴν βάσιν πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ προσφυγικοῦ προβλήματος. Ἡ ἤδη ὑφισταμένη πρόσθετος ὑπὲρ τῶν προσφύγων φορολογία εἰς πλείστας ὅσας περιφερείας τοῦ Κράτους, ἡ ὁποία μέχρι τοῦδε λόγῳ τοῦ συγκεντρωτικοῦ συστήματος ἐγένετο μετὰ δυσφορίας ἀνεκτὴ ἐκ μέρους τοῦ ἰθαγενοῦς πληθυσμοῦ, πιστεύομεν ὅτι θὰ συντελέσῃ εἰς ἐπαύξησιν τοῦ ὑπὲρ τῶν προσφύγων κεφαλαίου, ἀφοῦ διὰ τοῦ μέλλοντος νὰ ἐφαρμοσθῇ ἀποκεντρωτικοῦ συστήματος ἡ τοπικὴ αὐτὴ οἰκονομικὴ θυσία θὰ βελτιώσῃ καὶ τὴν οἰκονομικὴν καὶ κοινωνικὴν θέσιν καὶ τοῦ ἰθαγενοῦς πληθυσμοῦ. Ἄν τὰ μέχρι τοῦδε ἀποτελέσματα τῆς κρατικῆς ὑπὲρ τῶν προσφύγων μερίμνης ὑπῆρξαν σχετικῶς οὐχὶ πολὺ ἱκανοποιητικά, τὸ τοιοῦτον ἀποδοτέον εἰς τὴν κατάτμησιν τῶν ἁρμοδιοτήτων καὶ ὡς ἐκ τούτου εἰς τὴν ἔλλειψιν γενικῆς κατευθύνσεως ἐκ μέρους τῶν ἁρμοδίων Ἀρχῶν. Συγκέντρωσις ὅλων τῶν συναφῶν ὑπηρεσιῶν ὑπὸ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ὀργανισμόν, μὲ δημιουργίαν εἰδικοῦ Ὑπουργείου, θέλει συντελέσει εἰς καρποφορωτέραν ἀντιμετώπισιν τοῦ προβλήματος. Πρὸς τοῦτο ἐπιβάλλεται, ὅπως ἀγροτικὴ ἐγκατάστασις, ἀστικὴ καὶ ἰδίᾳ ἀνταλλαγὴ πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν ἀντιμετωπισθῇ ἀπὸ ἕνα καὶ μόνον κρατικὸν ὀργανισμόν, τοῦ ὁποίου τὸ κύριον καὶ πρώτιστον ἔργον θὰ εἶναι ἡ ἐναρμόνισις τῆς ἁρμοδιότητός του μὲ τὴν ἤδη τοιαύτην τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων δυναμένης νὰ ἀποτελέσῃ τὴν βάσιν οἰκονομικοῦ ὀργανισμοῦ ἀπηλλαγμένου γραφειοκρατικῶν τύπων καὶ χειροπεδῶν τοῦ λογιστικοῦ νόμου πρὸς ταχυτέραν, ἀσφαλεστέραν καὶ τελεσφορωτέραν λύσιν τοῦ ζητήματος. Ἐπειδὴ δὲ ἡ βάσις τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος εἶναι ἡ ἐγκατάστασις τοῦ ἀγροτικοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ἐπιβάλλεται καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου ἡ ἄμεσος καὶ ριζικὴ λύσις τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, δηλαδὴ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἀκτημόνων καλλιεργητῶν, μετὰ τῶν ὁποίων δέον νὰ τεθοῦν εἰς ἴσην μοῖραν οἱ πρόσφυγες γεωργοί. Ἡ παγίωσις τῆς δημοσίας ἀσφαλείας ἐφελκύει ὡσαύτως ὁλόκληρον τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. Δυστυχῶς οἱ ἐκ τῶν πολέμων καὶ τῶν πολιτικῶν συγκλονισμῶν ἀνωμαλίαι ἐχαλάρωσαν τὸν πρὸς τοὺς νόμους σεβασμόν. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀποφασισμένη νὰ παγιώσῃ συντόνως τὴν ἔννομον τάξιν. Πρὸς τοῦτο θέλει εἰσηγηθῆ συγκέντρωσιν ὅλων τῶν σχετικῶν ὑπηρεσιῶν εἰς τὴν διεύθυνσιν ἑνὸς ἰδιαιτέρου Ὑπουργείου, θέλει δὲ μεριμνήσει ὅπως ἐνισχύσῃ τὰ εἰς τὴν διάθεσιν αὐτοῦ ὄργανα, ὥστε ὁ ἐπιδιωκόμενος σκοπὸς νὰ ἐπιτευχθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον. Διὰ τὴν ἐξυγίασιν τῶν δημοσίων οἰκονομιῶν ἡ Κυβέρνησις ἀποβλέπει ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰς τὴν αὐστηρὰν ἐφαρμογὴν τῆς κειμένης φορολογίας καὶ διαρρύθμισιν αὐτῆς ἐπὶ τὸ ἐπιστημονικώτερον καὶ δικαιότερον καὶ τέλος εἰς τὴν περικοπὴν πάσης περιττῆς δαπάνης καὶ εἰς τὴν ἐπιβολὴν πνεύματος περισυλλογῆς εἰς ὅλας τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας. Πρὸς τοῦτο θέλει εἰσηγηθῆ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ μέτρου περὶ τοῦ ὁποίου ἔγινε σκέψις καὶ ἐπὶ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων, συστάσεως Ἐπιτροπῆς, ἐχούσης δικαιοδοσίαν νὰ καθορίσῃ τὰς δυναμένας νὰ περικοποῦν θέσεις καὶ δαπάνας. Μόνον ἐὰν τὰ μέτρα ταῦτα δὲν ἐπαρκέσουν καί, μετὰ τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς ἀνωμαλίας, δὲν κατορθωθῇ δι’ ἄλλων μέσων — πρᾶγμα ἐντελῶς ἀπίθανον —, ὅπως τῆς πραγματώσεως τῶν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ πιστώσεων, διὰ τὰς ὁποίας ἔχει ἀξίωσιν ἡ Ἑλλάς, θὰ ἦτο δυνατὸν μόνον νὰ γίνῃ σκέψις περὶ νέων σοβαρῶν εἰσφορῶν πρὸς κάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος τὸ ὁποῖον παρουσιάζει ὁ κρατικὸς Ἰσολογισμός. Πρὸς τούτοις ἡ Κυβέρνησις θέλει μεριμνήσει πρὸς περιορισμὸν τῶν μεγάλων διακυμάνσεων τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος καὶ εἰς τὸν περιορισμὸν ἀνυψώσεως τῆς τιμῆς τῆς δραχμῆς. Ἡ Κυβέρνησις θέλει ἐπιδιώξει πρὸς τούτοις τὴν ἀνασύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων. Ἐκτὸς τῆς ἀνανεώσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ὑλικοῦ, ἡ ὁποία ἔχει ἤδη ἀρχίσει, θὰ καταβληθῇ ἰδιαιτέρα μέριμνα, ὅπως διὰ καταλλήλου διαμορφώσεως τοῦ Ὀργανισμοῦ τοῦ Στρατοῦ ἀπὸ πάσης καὶ ἰδίᾳ ἀπὸ ἐκπαιδευτικῆς ἀπόψεως, διὰ τῆς συστάσεως Σχολείων ἐκπαιδεύσεως, δι’ ἐξυψώσεως τοῦ ἠθικοῦ τῶν ἀνδρῶν, διὰ παγιώσεως ὁμονοίας εἰς τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον, διὰ συνεχῶν ἀσκήσεων, αὐξηθῇ ἡ ἀπόδοσις τῶν πολεμικῶν δυνάμεων τοῦ Κράτους πρὸς ἀσφαλεστέραν φρούρησιν τῆς Χώρας καὶ παγίωσιν τῆς εἰρήνης. Εἶναι εὐτυχὴς ἡ Κυβέρνησις ὅτι δύναται νὰ ἀναγγείλῃ μαζὶ μὲ ὅλην αὐτὴν τὴν ἐργασίαν ὅτι θὰ περιορισθῇ ἡ θητεία εἰς τὸν Στρατὸν εἰς ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος καὶ θέλει γίνει συστηματικὴ αὔξησις τῶν ἐφεδρικῶν στελεχῶν εἰς τρόπον ὥστε ὁ Στρατὸς νὰ λάβῃ λαϊκώτερον χαρακτῆρα. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν κοινωνικὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἴσως περιττὸν νὰ τονίσω ὅτι ἡ δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἀποβλέπει εἰς τὴν συστηματικὴν ἐξύψωσιν τῶν ἐργαζομένων τάξεων. Ἀναγνωρίζει ὅμως ὅτι τοῦτο δύναται νὰ γίνῃ διὰ βαθμιαίων μεταρρυθμίσεων, αἱ ὁποῖαι, ἐνῷ θὰ τείνουν εἰς τὴν κατάργησιν πάσης ἐκμεταλλεύσεως ἑνὸς μέρους τῆς Κοινωνίας ὑπὸ οἱουδήποτε ἄλλου μέρους αὐτῆς, δὲν πρέπει νὰ προκαλοῦν κατάπτωσιν τῆς παραγωγῆς, ἡ ὁποία τοὐναντίον πρέπει ἐπίσης νὰ εὐνοῆται. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ Κυβέρνησις θὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν ἐργατικῶν νόμων, συμπληρώσεως καὶ βελτιώσεως αὐτῶν, ἔχουσα εἰς τοῦτο γνώμονα τὰ εἰς τὰ προηγμένα καὶ βιομηχανικῶς ἀνταγωνιζόμενα πρὸς ἡμᾶς Κράτη ἰσχύοντα. Ἐξ ἄλλου θέλει φροντίσει ὄχι μόνον διὰ τῆς παγιώσεως τῆς τάξεως καὶ εὐνομίας ἀλλὰ καὶ διὰ καταλληλοτέρας ὀργανώσεως καὶ προστασίας τῆς ἰδιωτικῆς οἰκονομίας ὅπως αὐξήσῃ ἡ πλουτοπαραγωγικὴ δύναμις τοῦ Τόπου. Ὡς πρὸς τὴν Δικαιοσύνην θέλει ἡ Κυβέρνησις ἐπιδιώξει τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ δημοκρατικοῦ προγράμματος συνισταμένου εἰς τὴν ἁπλοποίησιν καὶ τὸν συγχρονισμὸν τῆς δικαστικῆς νομοθεσίας, τὴν ἐξύψωσιν τῆς θέσεως τῶν δικαστικῶν καὶ ἐν γένει τὴν μεγαλυτέραν ἐκλαΐκευσιν τῆς Δικαστικῆς Ἐξουσίας. Ἐν σχέσει πρὸς τὴν Ἐκπαίδευσιν ἡ Κυβέρνησις, πιστεύουσα εἰς τὴν θεμελιώδη σημασίαν αὐτῆς διὰ τὸ μέλλον μας, ἔχει τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσῃ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς προγραμματικῶς ὁλόκληρον τὸ ἐκπαιδευτικὸν πρόβλημα, καίτοι ἡ πλήρης ἐπίλυσις αὐτοῦ θὰ ἀπαιτήσῃ μακρὰς καὶ συνεχεῖς προσπαθείας. Τὸ ἀσφαλέστερον θεμέλιον τῆς Δημοκρατίας θὰ δημιουργηθῇ εἰς τὰς ψυχὰς τῶν πολιτῶν. Τὴν Ἐκπαίδευσίν μας διέπει μέχρι τοῦδε πνεῦμα ὀπισθοδρομικὸν καὶ ὀλιγαρχικὸν ἐκδηλούμενον καὶ εἰς τὴν ὀργάνωσιν τῶν σχολείων καὶ εἰς τὰ προγράμματα αὐτῶν καὶ εἰς τὴν γλῶσσαν καὶ εἰς τὸν καθόλου ἰδεολογικὸν κόσμον ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἐμπνέεται ἡ διδασκαλία καὶ ἀγωγή. Ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ὁρμᾶται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ὅτι διὰ πάντας τοὺς πολίτας ἀμφοτέρων τῶν φύλων πρέπει νὰ δημιουργηθῇ δυνατότης, ἀνεξαρτήτως κοινωνικῆς προελεύσεως καὶ οἰκονομικῶν μέσων, νὰ ἐξυψωθοῦν εἰς ἐπίπεδον μορφώσεως ἱκανῆς νὰ καταστήσῃ αὐτοὺς συνειδητὰ καὶ ἀλληλέγγυα μέλη μιᾶς λαοκρατικῆς Πολιτείας καὶ μιᾶς συγχρονισμένης ἀνθρωπιστικῆς Κοινωνίας. Τὸ ἄτομον πρέπει νὰ εὑρίσκῃ ἀνοικτὸν τὸν δρόμον πρὸς τελειοποίησίν του καὶ νὰ ὁπλίζηται καλῶς διὰ τὸν ἀγῶνα τῆς ζωῆς. Νέα ὀργάνωσις τῶν σχολείων, συστηματικὴ πρόνοια περὶ μορφώσεως διδακτικοῦ προσωπικοῦ διὰ πάντας τοὺς βαθμοὺς τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ διὰ πάντας τοὺς κλάδους, ἐξύψωσις τῆς θέσεως τῶν λειτουργῶν τῆς Παιδείας, βαθμιαία εἰσαγωγὴ τῆς δημοτικῆς γλώσσης εἰς τὴν ἐκπαίδευσίν μας, θεμελίωσις τῆς ἀγωγῆς ἐπὶ τῶν ἀρχῶν ἀνωτέρου ἀνθρωπισμοῦ καὶ τῶν ζωντανῶν στοιχείων τῆς νεοελληνικῆς ζωῆς, συμμόρφωσις τῶν προγραμμάτων πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις μιᾶς πραγματικῆς δημιουργικῆς ἐργασίας, διοικητικὴ ἀποκέντρωσις ἐκπαιδεύσεως, οὕτως ὥστε καὶ πᾶς πολίτης νὰ ἐπανακτήσῃ τὸ ἐνδιαφέρον του, τὰ δικαιώματά του καὶ τὴν συνείδησιν τῶν ὑποχρεώσεών του ὡς πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων του καὶ οἱ λειτουργοὶ τῆς Παιδείας νὰ ἀποκτήσουν βαθμιαίως τὴν ἱκανότητα τῆς αὐτοδιοικήσεώς των, βελτίωσις τῶν ἐξωτερικῶν μέσων τῆς Παιδείας, ταῦτα εἶναι τὰ κύρια σημεῖα τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἡμῶν προγράμματος. Ἰδιαιτέρως δὲ θὰ φροντίσωμεν διὰ τὴν ἐκπαιδευτικὴν ὀργάνωσιν τῶν βορείων τοῦ Κράτους ἐπαρχιῶν ἐνισχύοντες παντοιοτρόπως τὸ διδακτικὸν προσωπικὸν καὶ ἱδρύοντες τὰ κατάλληλα πρακτικὰ πρὸ πάντων σχολεῖα, ἔτι δὲ καὶ δεύτερον Πανεπιστήμιον ἐν Θεσσαλονίκῃ περιλαμβάνον καὶ τὰς πρακτικὰς ἐπιστήμας καὶ μέλλον νὰ λειτουργήσῃ βαθμιαίως. Τοῦ Πανεπιστημίου τούτου ἡ καλὴ ὀργάνωσις καὶ τὰς Νέας Χώρας θὰ ὠφελήσῃ καὶ τὴν ἐπιστημονικὴν παρ’ ἡμῖν δρᾶσιν θὰ προαγάγῃ, συντελοῦσα ἐμμέσως εἰς τὴν βελτίωσιν καὶ τοῦ ἐν Ἀθήναις Πανεπιστημίου. Σημαντικώτατον τέλος σημεῖον τοῦ ἡμετέρου προγράμματος ἀποτελεῖ ἡ προσπάθεια πρὸς ὀργάνωσιν εἰς εὐρυτάτην κλίμακα λαϊκῆς μετεκπαιδεύσεως, ἀπὸ τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ νὰ ὠφεληθῇ ἰδιαιτέρως ἡ σύγχρονος γενεὰ τῶν πολιτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διὰ πολλοὺς λόγους ἢ δὲν ἐφοίτησαν διόλου εἰς σχολεῖον, ἢ ἐγκατέλειψαν αὐτὸ προώρως, ἢ ἄλλως καθυστέρησαν εἰς τὴν μόρφωσίν των. Ἡ λαϊκὴ αὕτη μετεκπαίδευσις ἐπεκτεινομένη, εἰ δυνατόν, εἰς ὅλην τὴν Χώραν—καὶ εἰς τοῦτο θὰ βοηθήσῃ ἡ ὀργάνωσις τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως—θὰ ἀποκορυφωθῇ εἰς ὡρισμένα κέντρα μέχρι τῆς λειτουργίας λαϊκῶν Πανεπιστημίων, εἰς τὰ ὁποῖα τόση ἀποδίδεται ἐκπολιτιστικὴ σημασία ἀπὸ τὰς συγχρόνους προοδευτικὰς Πολιτείας. Ἡ βελτίωσις τῶν ὅρων τῆς ὑγιεινῆς καταστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ θέλει ἀποτελέσει ὡσαύτως μίαν τῶν πρωτίστων μεριμνῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἰδιαιτέρα φροντὶς θέλει ληφθῆ διὰ τὴν καταπολέμησιν τῶν δύο κυριωτέρων πληγῶν, τῆς φυματιώσεως καὶ τῆς ἑλονοσίας, ἐκ τῶν ὁποίων μεγίστην φθορὰν ὑφίσταται κατ’ ἔτος ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Προκειμένου περὶ καταπολεμήσεως τῆς ἑλονοσίας, ἡ Κυβέρνησις θέλει θέσει εἰς ἐφαρμογὴν πάντα τὰ δυνατὰ ὑλικὰ μέσα τὰ ἀποβλέποντα εἰς τὴν βαθμιαίαν ἐξυγίασιν τῆς Χώρας ἐκ τῆς πληγῆς ταύτης, ἥτις οὐχὶ μόνον τὴν ζωτικότητα τῆς φυλῆς καταρρίπτει, ἀλλὰ καὶ δυσμενεστάτην ἔχει τὴν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς πλουτοπαραγωγικῆς καὶ ἐν γένει οἰκονομικῆς ζωῆς τῆς Χώρας. Τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ὀπισθοδρομημένης συγκοινωνίας μας θὰ ἐπιδιώξῃ ἡ Κυβέρνησις τὸ μὲν διὰ τῆς ὑπὸ τοῦ Κράτους συντόνου κατασκευῆς τῶν μεγάλων ἀρτηριῶν αἵτινες εἶναι ἐγκεκριμέναι, τὸ δὲ διὰ τῆς ἀναθέσεως τῆς κατασκευῆς τῶν μικροτέρων ἔργων ὁδοποιΐας εἰς τοὺς ὀργανισμοὺς τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως. Τὰ ὑδραυλικὰ ἔργα θὰ ἐκτελεσθοῦν τὰ μὲν μικρότερα διὰ τῆς λειτουργίας τῶν εἰδικῶν τοπικῶν ὑδραυλικῶν ταμείων, ἐνισχυομένων ὑπὸ τοῦ Καάτους, τὰ δὲ μεγαλύτερα, ὡς τὰ τῆς Θεσσαλονίκης, τῆς Μακεδονίας καὶ τὰ τῆς ἐκμεταλλεύσεως τῶν ὑδραυλικῶν δυνάμεων, διὰ παραχωρήσεως εἰς Ἑταιρείας ἱκανὰς νὰ τὰ φέρουν εἰς πέρας. Εἶναι περιττὸν νὰ ἐξαρθῇ ἡ σημασία τῶν ἔργων τούτων ἀπό τε οἰκονομικῆς καὶ ἐκπολιτιστικῆς ἀπόψεως. Ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀκολουθήσῃ τὴν καὶ ὑπὸ τῶν προκατόχων χαραχθεῖσαν πορείαν, ἥτις συνίσταται εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν συνθηκῶν, τὴν παγίωσιν τῆς εἰρήνης καὶ ἑπομένως τὴν φιλικὴν συνεννόησιν μὲ ὅλα τὰ ξένα Κράτη, ἰδιαιτέρως δὲ εἰς τὴν ἐπανασύνδεσιν στενῶν σχέσεων ἀμοιβαίας φιλίας καὶ ἐμπιστοσύνης μὲ τὰς τρεῖς μεγάλας Δυτικὰς Δυνάμεις, εἰς τὴν καλυτέρευσιν τῶν συμμαχικῶν μας σχέσεων μὲ τὸ Κράτος τῶν Σέρβων, Κροατῶν καὶ Σλοβένων, τὴν στενωτέραν σύσφιγξιν τῶν φιλικῶν σχέσεών μας μὲ τὴν Ρουμανίαν, τὴν καλλιέργειαν ἀγαθῶν σχέσεων καὶ μὲ τὰ ἄλλα τρία ὅμορα Κράτη, τὴν Τουρκίαν, τὴν Βουλγαρίαν καὶ Ἀλβανίαν. Ἡ Κυβέρνησις τόσον προθυμότερον θέλει συνεχίσει τὴν πολιτικὴν αὐτήν, ὅσον ἀνταποκρίνεται εἰς τὸν διακαῆ τῆς πόθον ὑπὲρ τῆς εἰρήνης καὶ εἰς τὸ γενικὸν δημοκρατικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ, ὅπως οἱ μεταξὺ τῶν Κρατῶν σχέσεις ἀποβλέπουν εἰς τὴν ἀμοιβαίαν συνεννόησιν καὶ συνεργασίαν χάριν τῆς γενικῆς εὐημερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ. Ὑπὸ τῆς ἀρχῆς αὐτῆς ἐμπνεομένη ἡ Κυβέρνησις θὰ προσπαθήσῃ νὰ συμβάλῃ, καθ’ ὅσον τοῦτο εἶναι δυνατὸν ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ μεγάλου διεθνοῦς εἰρηνικοῦ θεσμοῦ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἐπαφῆς μας μὲ τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν ξένων Κρατῶν διεπιστώσαμεν ὅτι καὶ ταῦτα ἀναλόγους, δηλ. τὰς πλέον φιλικὰς διαθέσεις, τρέφουν διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐξάρω ὅτι ἡ ἐπιτυχία μας εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἐξαρτᾶται κατὰ μέγιστον μέρος ἐκ τῆς ἐξομαλύνσεως τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Οἱ σύμμαχοι καὶ οἱ φίλοι μας δὲν παύουν νὰ μᾶς τονίζουν ὅτι ὅ,τι τοὺς ἐνδιαφέρει δὲν εἶναι τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον μόνον ἡμεῖς εἴμεθα ἁρμόδιοι νὰ ὁρίσωμεν, ἀλλὰ ἰσχυρά, ἐν τῷ μέτρῳ, ἐννοεῖται, τῶν δυνάμεών της, Ἑλλάς. Τοῦτο παρέχει ἐπὶ πλέον τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπικαλεσθῇ τὴν συνδρομὴν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως πρὸς ταχεῖαν πραγμάτωσιν καὶ τοῦ ἄλλου μὲν ἀλλὰ κυριώτατα τοῦ πολιτειακοῦ της προγράμματος, τὸ ὁποῖον καὶ μόνον, ὡς συνεπληρώθη μὲ τὸ συμφιλιωτικὸν πρόγραμμά της, ἠμπορεῖ νὰ ἑνώσῃ πάλιν τὸν Λαόν, νὰ ἀσφαλίσῃ ἐλεύθερον καὶ ὁμαλὸν βίον καὶ καταστήσῃ τὸ Κράτος ἰσχυρόν. Δὲν ζητοῦμεν νὰ ἀδικήσωμεν κανένα. Θέλομεν νὰ γίνῃ ἀποκλειστικῶς ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς κύριος τῶν τυχῶν του. Εἶναι τὸ δικαίωμα τῆς ζωῆς του καὶ τῆς ἐλευθερίας του, τὸ ὁποῖον διεκδικοῦμεν. Ἡ ἐπιτυχία τῶν κοινῶν τούτων προσπαθειῶν μας θὰ ἀσφαλίσῃ τὸ μέλλον.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σοφούλης ἔχει τὸν λόγον.

§21Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὸ μέρος τὸ ἀναφερόμενον εἰς τὰς συμφιλιωτικὰς προσπαθείας τῆς Κυβερνήσεως δὲν δύναται παρὰ νὰ τύχῃ ἀμερίστου ἐπιδοκιμασίας καὶ θερμῆς ὑποδοχῆς ἐκ μέρους ὅλων ἡμῶν. Δὲν γνωρίζω ἂν ὑπολείπονται ἀκόμη ἐλπίδες ὁριστικῆς εὐοδώσεως ἢ ἂν ἐναυάγησαν ὁριστικῶς αἱ προσπάθειαι τῆς Κυβερνήσεως· τὸ βέβαιον ὅμως εἶναι ὅτι ἔχομεν ἤδη συντετελεσμένον μέγα ἠθικὸν κέρδος, διότι ἐθραύσθη ἤδη ὁ πάγος τῆς ἀδιαλλαξίας ἑκατέρωθεν καὶ διότι τὸ χάος ἐμειώθη, τὸ ὁποῖον ἐχώριζε τοὺς δύο ἀντιθέτους πολιτικοὺς κόσμους. Αἱ προσπάθειαι τῆς Κυβερνήσεως συνεχίζουσαι τὰς ἀναλόγους συμφιλιωτικὰς τάσεις τῆς Κυβερνήσεως Βενιζέλου ἐφανέρωσαν καὶ πάλιν ὅτι καὶ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐν τῇ ἑνότητι αὑτοῦ καὶ ἡ μεγάλη αὐτοῦ παραφυάς, ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις», θεωροῦν ὡς θεμελιώδη βάσιν τοῦ προγράμματος αὐτῶν τὴν ἀποκατάστασιν τῆς κοινωνικῆς ἑνότητος, τὴν ἐσωτερικὴν εἰρήνευσιν καὶ τὴν γαλήνην. Μαζὶ αἱ προσπάθειαι αὗται δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς νὰ καταλείπωσι τὴν πλέον εὐμενῆ ἐντύπωσιν καὶ νὰ παρασκευάσωσι τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ εὐδιάθετον, εὐπρόσιτον εἰς τὸ κήρυγμα τῆς ἀγάπης καὶ τῆς συναδελφώσεως. Ἐπὶ τῶν δύο κυρίων σημείων τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν προτίθεμαι νὰ προκαλέσω βεβαίως συζήτησιν, διότι ἀνανέωσις τῆς συζητήσεως (θὰ ἦτο μία ἀνιαρὰ ἐπανάληψις τῶν ἀπὸ μηνὸς ἤδη πολλάκις εἰρημένων. Ἔλαβον τὸν λόγον κυρίως διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν στάσιν μου ἀπέναντι τῆς νέας πολιτικῆς καταστάσεως, ὅπως διεμορφώθη αὕτη μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Παρὰ τὰς ἀντιρρήσεις καὶ τοὺς δισταγμοὺς τοὺς ὁποίους ἐξεδήλωσα εἰς μίαν γενικὴν σύσκεψιν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων καὶ διὰ τὴν ἀντικοινοβουλευτικὴν σύνθεσιν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν διστάζω σήμερον, κύριοι, νὰ βεβαιώσω ὅτι θεωρῶ ἐμαυτὸν ὑποχρεωμένον νὰ μὴ ἀρνηθῶ ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, μὲ τὸν κίνδυνον ἴσως νὰ ἐπισύρω τὴν μομφὴν τῆς ἀνακολουθίας. (Χειροκροτήματα). Εἶμαι καὶ ἐγὼ θαυμαστὴς τῆς ἀλυγίστου πολιτικῆς ἀκαμψίας καὶ θεωρῶ αὐτὴν μίαν ἀξιοζήλευτον ἀρετήν. Ἀλλὰ δὲν θεωρῶ καὶ μείωσιν τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς, ὅταν ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ αἰσθανόμενος μέχρι τίνος βαθμοῦ εἶναι ὑπὸ τῆς Κοινῆς Γνώμης ἀνεκταὶ αἱ ἰδέαι του προσπαθῇ νὰ προσαρμόσῃ αὐτὰς πρὸς τὰς ἐπιτακτικὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ἐπιτακτικὰς ἀξιώσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης (Χειροκροτήματα). Καὶ ἡ μόνη ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη, ἡ ἐπιτακτικὴ ἀξίωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ σήμερον εἶναι ὁ τερματισμὸς τῆς ἐκκρεμότητος. Διὰ τοῦτο δὲν θὰ ἐφαρμόσωμεν ἡμεῖς τὴν μέθοδον ἡ ὁποία κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθὸν καθιερώθη, διότι νομίζομεν ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα παρατείνοντες τὴν ἐκκρεμότητα διὰ τῆς παρελκύσεως νὰ ἐπιτείνωμεν τὸν ψυχικὸν κάματον καὶ τὴν ἀγωνίαν τοῦ Λαοῦ, ἐπαυξάνοντες τὴν σύγχυσιν καὶ τὴν ἀνησυχίαν τὴν ὁποίαν γεννᾷ τὸ συναίσθημα μιᾶς ρευστῆς ἀμφιβόλου καταστάσεως. Μετὰ τὴν παραίτησιν δὲ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, προκληθεῖσαν εἴτε ἐκ τῆς στάσεως τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἴτε ἐξ ἄλλων αἰτίων, τὰ ὁποῖα κατέστησαν ἀμφίβολον τὴν εὐόδωσιν τοῦ προγράμματος αὐτῆς, νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει σήμερον ἄλλη διέξοδος ἐκ τῆς ἐπικινδύνου αὐτῆς ἐκκρεμότητος παρὰ ἡ ἄμεσος ἐφαρμογὴ τοῦ προγράμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». (Χειροκροτήματα). Μετὰ τὰς δηλώσεις δὲ εἰς τὰς ὁποίας προέβη πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θὰ ἐπιζητηθῇ λίαν ταχέως, ἐντὸς τοῦ Ἀπριλίου, καὶ ἡ λαϊκὴ καθιέρωσις, ἡ κατακύρωσις διὰ λαοψηφίσματος, σῴζεται καὶ ἡ θεμελιώδης βάσις τοῦ προγράμματος τῶν δύο προκατόχων Κυβερνήσεων καὶ ἀτονίζεται οὐσιαστικῶς καὶ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο προγραμμάτων. Διὰ νὰ κανονίσω τὴν ψῆφόν μου, κύριοι, δὲν ἔλαβον ὡς γνώμονα οὔτε τὰς ἀντιρρήσεις οὔτε τοὺς δισταγμούς, τοὺς ὁποίους ἄλλως διατηρῶ ἀκεραίους, ἀλλ’ ἀνεμέτρησα τὰς συνεπείας τὰς ὁποίας θὰ εἶχεν ἡ ματαίωσις καὶ τῆς πολιτικῆς τῆς νέας Κυβερνήσεως ἢ καὶ ἀνατροπὴ αὐτῆς. Ἢ θὰ εἴχομεν ὡς συνέπειαν μίαν χαώδη κατάστασιν καὶ ἀκυβερνησίαν ἢ κινδύνους ἄλλης φύσεως ἐπὶ βλάβῃ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας καὶ ζημίᾳ ἀνυπολογίστῳ αὐτοῦ τοῦ μέλλοντος τῆς Χώρας, κινδύνους τὴν ἀποσόβησιν τῶν ὁποίων νομίζω ὅτι ἕκαστος ἐξ ἡμῶν πρέπει νὰ θεωρῇ ὡς ὑψίστην ὑποχρέωσίν του. Ὑπείκοντες ἕνεκα τῶν λόγων αὐτῶν εἰς μίαν ἀναπότρεπτον ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει σήμερον ἡ κατάστασις ἡ διαμορφωθεῖσα μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, δηλοῦμεν καὶ ἐξ ὀνόματος ὁμάδος ἀκραιφνῶν Φιλελευθέρων, μετὰ τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συμπράττω, ὅτι διατηροῦντες ἀκεραίαν τὴν πολιτικὴν αὐθυπαρξίαν καὶ πολιτικὴν ἀντίθεσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν θὰ χορηγήσωμεν εἰς αὐτὴν τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης ἡμῶν πρὸς τὴν ταχίστην ἐπίλυσιν τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος. (Χειροκροτήματα). Κύριοι, ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα δὲν εἶναι κτῆμα, δὲν εἶναι ἰδιοκτησία οὔτε τοῦ ἑνὸς οὔτε τοῦ ἄλλου κόμματος. Εἴμεθα ὅλοι ὀπαδοὶ καὶ μὲ τὴν αὐτὴν πίστιν μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἰδέας καὶ ἔχομεν καθῆκον ὅλοι ἡνωμένοι εἰς μίαν σκέψιν, εἰς ἕνα παλμὸν νὰ κατέλθωμεν εἰς τὸν ἱερὸν αὐτὸν ἀγῶνα καὶ νὰ ἐντείνωμεν ἡνωμένας τὰς δυνάμεις ἡμῶν πρὸς μίαν πανηγυρικὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας διὰ τῆς λαϊκῆς ἐτυμηγορίας (χειροκροτήματα). Τὰς ἀντιθέσεις παραμερίζοντες τὰς κομματικάς, αἱ ὁποῖαι σήμερον μᾶς χωρίζουν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, ἂς κατευθύνωμεν τὴν σκέψιν καὶ τὰ βλέμματα ἡμῶν πρὸς μόνον τὸ σημεῖον ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον συναντῶνται σήμερον ὕψιστα τοῦ Ἔθνους συμφέροντα. (Χειροκροτήματα)

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§23Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ ὀλίγων μόλις ἡμερῶν, κ. συνάδελφοι, ἐδώσαμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, μετὰ θάρρους διασαλπίσασαν ἐνώπιον ἡμῶν τὴν πίστιν αὐτῆς εἰς τὸ πρόγραμμά της. Εὑρισκόμεθα ἤδη ἐνώπιον νέας φάσεως, νέας ἐξελίξεως τῶν πολιτικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Τοῦτο δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἐκπλήττῃ. Ἤρχισε μία Ἐπανάστασις, κυρίως εἰπεῖν, ἀπὸ τοῦ φθινοπώρου τοῦ 1915. Ἐπανάστασις ἐκ τῶν ἄνω τότε, κατὰ τοῦ συντάγματος, κατὰ τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, κατὰ τοῦ Λαοῦ. Ζῶμεν ἔκτοτε ἐν διαρκεῖ Ἐπαναστάσει. Ἡ Ἱστορία μᾶς διδάσκει ὅτι εὐκόλως ἀρχίζει μία Ἐπανάστασις, ἀλλ’ οὐδεὶς γνωρίζει πότε τελειώνει. Λέγω ὅτι ζῶμεν ἔκτοτε διαρκῶς ἐν Ἐπαναστάσει, καθότι, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, καὶ κατὰ τὰ ἔτη 1920–1922 ἡ κατάστασις ἦτο τελείως ἀντικοινοβουλευτική. Ὑποψήφιος Πρωθυπουργός, κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ 1920, τῆς ἀντιπάλου μερίδος, ἦτο οὐσιαστικῶς ὁ ἀποθανὼν Βασιλεύς. Καὶ διὰ τοῦτο ἐβλέπομεν ἐπὶ δύο ἔτη μίαν κραταιὰν πλειονοψηφίαν μὴ δυναμένην νὰ ὑποκύψῃ εἰς οὐδένα ἀρχηγόν, διότι οὐδεὶς ἐκ τῶν ἀρχηγῶν τῶν τότε ἀντιπάλων πρὸς τοὺς Φιλελευθέρους μερίδων εἶχεν ἐπισύρει αὐτὸς οὗτος τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Λαοῦ. Εὑρισκόμεθα νῦν εἰς ἕνα νέον σταθμὸν ἐξελίξεως. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἡ παροῦσα μετέχει τῆς Ἐπαναστάσεως, προῆλθεν ἐξ Ἐπαναστάσεως, εἶναι Σῶμα ἐπαναστατικόν, ἀλλ’ εἶναι συγχρόνως καὶ μία δίοδος, μία μετάβασις, μία διέξοδος πρὸς τὴν νομιμότητα. Ἂς ἐλπίσωμεν καὶ ἂς εὐχηθῶμεν ὅτι πρὸς τὸ τέρμα τῆς νομιμότητος, πρὸς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, πρὸς τὴν ὁποίαν, κατὰ τὰ πρῶτά της βήματα, θέλομεν παράσχει πᾶσαν τὴν ὑποστήριξιν ἡμῶν ἐπὶ τῷ σκοπῷ τούτῳ. (Χειροκροτήματα) Δὲν δύναμαι, κύριοι, νὰ ἀφήσω ἀνεξέταστον τὸν ἰσχυρισμόν, ὅστις καὶ πρὸ ὀλίγου ἐλέχθη ἐνταῦθα, ὅτι διάφοροι περιστάσεις κατέστησαν ἀνεφάρμοστον τὴν πολιτικὴν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, διὰ τὴν ὁποίαν τὰ ⅔ καὶ πλέον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως εἴχομεν δώσει ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ποῖοι ἦσαν οἱ λόγοι οἱ καταστήσαντες ἀνεφάρμοστον τὴν πολιτικὴν ἐκείνην; Ἐλέχθη ὅτι ὑπῆρξεν ἡ ἀντίδρασις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» σαφῶς καὶ καθαρῶς, ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, λαβοῦσα τὴν θέσιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὄχι μόνον δικαίωμα ἀλλὰ καὶ καθῆκον εἶχε νὰ ἀνατρέψῃ Κυβέρνησιν εἰς τῆς ὁποίας τὴν ἱκανότητα δὲν εἶχεν ἐμπιστοσύνην, διὰ νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν ἰδίαν ἑαυτῆς πολιτικήν. (Χειροκροτήματα). Ἐφόσον λοιπὸν ἦρε τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἐφόσον προσεπάθησε νὰ καταρρίψῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἦτο τοῦτο ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν καθηκόντων της. Δὲν δύναμαι δὲ ἐγὼ οὐδὲ ἐπὶ στιγμὴν νὰ παραδεχθῶ—δὲν θὰ ἐθεώρουν τοῦτο ὡς προσβολὴν τοῦ πατριωτισμοῦ τῶν σήμερον ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν καὶ τῶν μελῶν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἀλλὰ θὰ τὸ ἐθεώρουν ὡς ἀσέβειαν πρὸς τὴν κοινὴν λογικήν, πρὸς τὴν παρήγορον ἐλπίδα ὅτι σῴζονται ἀκόμη ἰδέαι καὶ ἰδανικὰ ἐν τῇ Χώρᾳ ταύτῃ— δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ ὡς δυνατὸν ὅτι οἱ τοσοῦτον παλαίσαντες ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας ἤθελον ἐγκαταλείψει τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν καὶ τὸν ἀγῶνα κατὰ τὴν διενέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος. (Χειροκροτήματα). Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι δὲν θὰ τοὺς εὑρίσκομεν ἁπλῶς παραστάτας καὶ συναγωνιστάς, ἀλλὰ θὰ τοὺς εὑρίσκομεν καὶ πάλιν πρωτοπόρους ὑπὲρ τῆς πραγματοποιήσεως τῆς ἰδέας, ὑπὲρ ἧς ἠγωνίσθησαν. Δὲν ὑπῆρξε λοιπόν, κατὰ τὴν γνώμην μου, τοῦτο ἡ ἀφορμὴ τῆς πτώσεως τῆς ἀπελθούσης Κυβερνήσεως. Ἔχομεν δὲ ἀνάγκην νὰ ἐξετάσωμεν τὰ αἴτια τῆς πτώσεως, ἵνα κρίνωμεν κατὰ πόσον ὑπῆρξεν ὀρθὴ ἡ συγκρότησις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, περὶ τῆς ὁποίας καὶ ἐγὼ κληθεὶς ὑπὸ τοῦ ἀνωτάτου ρυθμιστοῦ τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας, τοῦ Ἀντιβασιλέως, ἐγνωμάτευσα. Κύριοι, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἡ ἀπελθοῦσα Κυβέρνησις δὲν εἶχεν ἐπισύρει εἰς ἑαυτὴν κατὰ τὰς ἐκλογὰς οὐδὲ τῆς πλειονοψηφίας οὐδὲ κἂν μειονοψηφίας τινὸς σημαντικῆς τῆς Χώρας τὴν ἐμπιστοσύνην. Ὅταν ἐγὼ ἔλαβον ἀπὸ τὸν κ. Βενιζέλον τὴν πρότασιν νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν—ὁ ἀξιότιμος ἄρτι καταβὰς τοῦ βήματος συνάδελφος θὰ ἐνθυμῆται τὸν διάλογον ὅστις διημείφθη εὐθὺς ἅμα τῇ ἀφίξει τοῦ κ. Βενιζέλου—, ἀπήντησα ὅτι θὰ εἶναι ἀτυχὴς ὁ Πρωθυπουργὸς εἰς τὸν ὁποῖον ὁ κ. Βενιζέλος θὰ ἐξεχώρει τὴν πλειονοψηφίαν του, τὴν ὁποίαν θὰ ἠδύνατο κατὰ πᾶν βῆμα καὶ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ διαθέτῃ κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν τρόπον. Ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς Χώρας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, μήτε κατὰ μειονοψηφίαν. Δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ λαοῦ, δὲν θὰ ὑπάρχῃ καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ ἐν ὅπλοις λαοῦ, ὅστις κατὰ τὴν τελευταίαν διετίαν, μετὰ τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας παρέσχε, μετὰ τὰς θυσίας τὰς ὁποίας ὑπέστη καὶ κατὰ βίαν τῶν πραγμάτων, κατ’ ἀνάγκην καὶ ὄχι ἐξ ἔρωτος πρὸς τὴν πολιτικολογίαν, διεδραμάτιζε σπουδαῖον μέρος ἐν τῇ ρυθμίσει τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Δὲν ὑπῆρξα μάντις κακός, κύριοι. Ἐφόσον ὁ κ. Βενιζέλος ἦτο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως πρὸς αὐτὸν ὑπῆρχεν ἀκεραία. Ὑπῆρχε πεποίθησις ὅτι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ θὰ ἠδύνατο νὰ ἀγάγῃ εἰς πέρας τὴν διὰ δημοψηφίσματος ἐπίλυσιν καὶ τῶν δύο ζητημάτων, τοῦ τε δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς ἡ μοῖρα ἠθέλησεν, ὥστε ὁ κ. Βενιζέλος νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς ἐνεργοῦ πολιτικῆς, ἦτο μοιραῖον, ὅτι οὐδὲ αὐτὸς τὰς θελήσεις του ἠδύνατο νὰ ἐπιβάλῃ οὐδὲ ὁ διάδοχος αὐτοῦ θὰ ἠδύνατο, μοιραίως, λέγω, νὰ ἔχῃ κῦρος, ἵνα ἐπιβάλῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἤθελε. Θὰ ἤρκουν ἐλάχιστα περιστατικὰ διὰ νὰ κλονίσουν τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Διὰ τοῦτο εἴδομεν παρατεινομένας τὰς συζητήσεις ἐπὶ μακρὰς ἑσπέρας, παράτασις ἥτις ἐπροξένει τὸν ἀπελπισμὸν εἰς τὸν λαόν, τὴν ἀπογοήτευσιν, τὴν ἀποκαρτέρησιν, τὸν κάματον τὸν ψυχικόν, καὶ ἐκλόνιζε σπουδαίως καὶ τὴν ἐλπίδα περὶ ἐπιτυχίας τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Ἦτο μοιραῖον ὅτι ἡ παρέλκυσις ἐκείνη ἐξέσπα κατὰ πλημμυρίδα ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ἦτο μοιραῖον ὅτι ὁ ἔξω τῆς Βουλῆς ἀντίπαλος πολιτικὸς κόσμος ἐπιλαμβανόμενος τῆς εὐκαιρίας τῆς ἀποκαρτερήσεως τοῦ ἡμετέρου στρατοπέδου προσέθετε καὶ αὐτὸς τὸν λίθον του κατὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ὅμως μετὰ ταῦτα, ὅταν ἀνέλαβεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἐθεώρει ὡς πολιτικὴν πρέπουσαν, ὡς πολιτικὴν νόμιμον καὶ προσήκουσαν. Ἀλλά, κύριοι, χωρὶς νὰ θέλω νὰ εἶμαι εἰς κανένα δυσάρεστος, δὲν δύναμαι νὰ ἀποσιωπήσω ὅτι ἡ ἐλπὶς ἐπὶ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς πολιτικῆς ἐκείνης ἐτραυματίσθη δριμύτατα καὶ ἐκ τῶν ἀγώνων οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ἐν τοῖς κόλποις τῆς δημοκρατικῆς οἰκογενείας μεταξὺ τῶν δύο πτερύγων αὐτῆς. Δὲν ὑπῆρχεν ἀντίθεσις γνωμῶν ὡς πρὸς τὸν σκοπόν. Ἀφ’ ἧς ὁ κ. Βενιζέλος, μὲ ὅλον τὸ κῦρος αὐτοῦ, ἐβεβαίωσεν ὅτι κίνδυνοι ἐξωτερικῶν περιπλοκῶν δὲν ὑπῆρχον, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξουν διαφωνίαι μεταξὺ τῶν κόλπων τῶν φιλελευθέρων, διαφωνίαι ὅτι ἔπρεπε νὰ τείνωμεν πρὸς τὴν Δημοκρατίαν. Ὑπῆρχον διαφωνίαι μόνον περὶ τὴν διαδικασίαν. Καὶ ἔβλαπτε βεβαίως τὸν σκοπὸν τὸν κοινὸν ὁ ἀνταγωνισμὸς ὁ καθημερινὸς οὐχὶ πρὸς τὸν ἀντίπαλον κόσμον ἀλλὰ πρὸς ἡμᾶς αὐτούς. Εἶπον τότε ὅτι οὕτως ἢ ἄλλως, δικαίως δέ, κατ’ ἐμέ, ἡ ἰδέα τῆς Δημοκρατίας ἐν τῇ Κοινῇ Γνώμῃ ἐνεσαρκοῦτο κυρίως εἰς τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα ὅστις διεξήγετο ἀπὸ εὐάριθμον ὁμάδα, τῆς ὁποίας ἡγεῖτο ὁ ἀξιότιμος νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι πᾶσα ἐπίθεσις κατὰ προσώπων, πρὸς τὰ ὁποῖα συνεδέετο ἡ ἰδέα τῆς Δημοκρατίας, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ τραυματίζῃ αὐτὴν ταύτην τὴν ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ προετοιμάζῃ τὴν νίκην τοῦ ἀντιπάλου στρατοπέδου. (Χειροκροτήματα). Τὸ σφάλμα τοῦτο, κύριοι, δὲν ἦτο τὸ πρῶτον τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἀπὸ τοῦ 1917 μέχρι τοῦ 1920, ἐνῷ ἐμεγαλούργει ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος, εἴχομεν λησμονήσει τὸν ἀντίπαλον πολιτικὸν κόσμον, καὶ μᾶλλον κατεγίνοντο τὰ μέλη τοῦ κόμματος εἰς τὸ νὰ ἀνταγωνίζωνται καὶ νὰ δυσφημῶσιν ἄλληλα. Προπαρεσκευάσθη τοιουτοτρόπως, ἐνῷ οἱ ἀντίπαλοι ἐφησύχαζον, προπαρεσκευάσθη ἡ ὑπόσκαψις τοῦ ἐδάφους καὶ δὲν παρεσύρθημεν ἡμεῖς αὐτοὶ μόνοι ἐν τῇ κατακρημνίσει, ἀλλὰ παρεσύραμεν καὶ ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα). Συνετέλεσε λοιπὸν ἀναμφισβητήτως ἡ ἔρις ἐκείνη ἡ δημοσιογραφικὴ καὶ εἰς τὴν χαλάρωσιν τῆς πίστεως ἐπὶ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Ἀλλὰ καὶ τί δὲν συνετέλεσεν; Ἐνθυμεῖσθε τὰς συνεννοήσεις τὰς ὁποίας ἀκριβῶς κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ψηφοφορίας ἀνήγγειλαν αἱ ἐφημερίδες, δύο ἐφημερίδες προσκείμεναι πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν Ἀρχηγόν των. Ἀνηγγέλλετο ὅτι κατόπιν συνεννοήσεως γενομένης ἐν Κηφισιᾷ μεταξὺ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ, τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κ. Ρούσου καὶ τοῦ κ. Ὀθωναίου θὰ ἐγίνετο παρέκκλισις ἀπὸ τοῦ προγράμματος τῶν Φιλελευθέρων, παρέκκλισις διὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος τότε Πρωθυπουργὸς ἐνόμιζεν ὅτι δὲν ἦτο αὐτὸς ὁ ἐνδεδειγμένος νὰ τὴν ἐφαρμόσῃ ἀλλ’ ὁ εἰσηγητής, ἢ εἷς τῶν εἰσηγητῶν αὐτῆς, ὁ κ. Ροῦσος. Εἶναι περιττὸν νὰ ἐπαναφέρω εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν τὰς σκηνὰς ἐκείνης τῆς ἡμέρας. Τὴν ἑπομένην εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐδόθησαν ἐξηγήσεις ὅτι ἐπρόκειτο περὶ παρεξηγήσεως, ἀλλὰ δὲν δύναται κανεὶς νὰ φιλονεικήσῃ ὅτι αἱ ἀτυχεῖς ἐκεῖναι ἐξηγήσεις καὶ παρεξηγήσεις ἐκλόνιζον παρὰ τῷ φιλελευθέρῳ λαῷ τὴν πίστιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἦτο δυνατὸν νὰ ἀγάγῃ τὸ κόμμα ἐπὶ τὴν νίκην. Καὶ μήπως δὲν ἐκλόνισαν τὴν Κυβέρνησιν αἱ συνεννοήσεις τὰς ὁποίας ἀπεκάλυψεν ἐν τῷ τύπῳ ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν; Ἀδιακρίτως ποῦ ἐνέκειτο ἡ ἀκρίβεια ἢ ὄχι, δὲν θέλω ἐγὼ νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ ἐκεῖ νὰ ἐμεσολάβησαν παρεξηγήσεις, ἀλλὰ καὶ τὸ νὰ βλέπῃ αὐτὸς ὁ δυστυχὴς φιλελεύθερος λαὸς ὅτι ἡμεῖς οἱ θέλοντες τὴν Δημοκρατίαν περιπίπτομεν ἀπὸ παρεξηγήσεως εἰς παρεξήγησιν, δὲν δυνάμεθα νὰ συνεννοηθῶμεν μεταξὺ δύο προσώπων καὶ τεσσάρων τοίχων, νομίζετε ὅτι ἦτο ἐποικοδομητικὸν τῆς πίστεως ἐπὶ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς χαραχθείσης πολιτικῆς; Καὶ ἐπὶ τέλους ἐδώσαμεν μίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης καὶ ἀνεμένομεν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν νὰ πληροφορηθῶμεν ἐπισήμως ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν πότε θὰ γίνῃ τὸ δημοψήφισμα καὶ ποῖος ὁ τύπος τοῦ δημοψηφίσματος. Ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν ἀνήγγελλε. Καὶ ἐβλέπομεν εἰς τὰς ἐφημερίδας τὴν ἑξῆς ἐξέλιξιν πληροφοριῶν· «ἡ Κυβέρνησις τείνει μᾶλλον εἰς τὸ νὰ διατυπώσῃ τὸ δημοψήφισμα Γλύξβουργ ἢ Δημοκρατία». Τὴν ἑπομένην· «μᾶλλον θὰ ἐπικρατήσῃ ὁ τύπος Βασιλεία ἢ Δημοκρατία». Τὴν τρίτην· «ὁ αὐτός τύπος, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι ἐν τῇ Βασιλείᾳ ἔγκειται ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξβουργ». Τὴν τετάρτην· «νέα Βασιλεία ἢ Δημοκρατία». Τὴν πέμπτην· «φαίνεται ὅτι θὰ γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου νὰ γίνουν δύο δημοψηφίσματα». Τὴν ἕκτην· «ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀποκρούει τὴν αὐτοδιάλυσιν τῆς Συνελεύσεως». Τὴν ἑβδόμην· «καὶ ἡ πρότασις τοῦ κ. Πρωτοσυγκέλλου περὶ referendum καὶ ἑρμηνείας εἶναι ὀρθή». (Χειροκροτήματα) Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, πῶς ἠθέλετε αὐτὸς ὁ δυστυχὴς φιλελεύθερος λαὸς νὰ ἔχῃ πεποίθησιν ὅτι θὰ φθάσωμεν εὐτυχῶς εἰς τὸ δημοψήφισμα, ὅταν δὲν ἠδύνατο νὰ διαφωτισθῇ οὔτε κἂν περὶ τοῦ τίς θὰ ἦτο ὁ τύπος τοῦ δημοψηφίσματος ἢ πότε αὐτὸ θὰ γίνῃ; Ἦτο μοιραῖον, κύριοι, ἦτο μοιραῖον, ὅτι ὁ φιλελεύθερος κόσμος ἀπώλεσε τὴν πίστιν ἐπὶ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην καὶ ἦτο μοιραῖον ὅτι ἐπῆλθεν ἡ ἀντανάκλασις τῆς ἀπωλείας τῆς πίστεως ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων. Ἦτο μοιραῖον ὅτι καὶ ὁ ἐν ὅπλοις Ἑλληνικὸς Λαὸς ἠθέλησε νὰ μὴ ἀφήσῃ ἔκθετον τὴν τύχην τῶν γνωμῶν αὑτοῦ, τῶν πόθων καὶ τῶν τάσεων. Ὑπὸ τοιαύτας ἀμφιταλαντεύσεις, ὑπὸ τοιούτους κλονισμούς, ἦτο μοιραῖον ὅτι ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐκλονίζετο, ἐσείετο, ἐφέρετο πρὸς τὰ δεξιά, ἐφέρετο πρὸς τὰ ἀριστερά, μέχρις ὅτου ἐθεώρησε καλὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ τὴν ἐγκαταλείψῃ, ἀφίνουσα τὴν Ἀρχὴν καὶ διακηρύσσουσα διαπρυσίως ὅτι ἡ πολιτική της κατέστη ἀνεφάρμοστος. Μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκλήθην ἀπὸ τὸν Ἀντιβασιλέα, κατ’ εἰσήγησιν τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἠρωτήθην ἂν ἠδυνάμην νὰ ἀναλάβω τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐπὶ τῷ σκοπῷ αὐτοδιαλύσεως τῆς Συνελεύσεως. Γνωρίζετε, ἐξ ἀνακοινώσεών μου πρὸς τὸν τύπον, τὴν ἀπάντησιν τὴν ὁποίαν ἔδωκα. Δὲν ὑπῆρξα διὰ τὴν ἱστορικὴν μόνον ἀκρίβειαν τὸ λέγω—ὁ ἐφευρέτης τῆς ἰδέας. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι τινὲς τῶν κυρίων συναδέλφων εἶχον ὑποβάλει ψήφισμα περὶ αὐτοδιαλύσεως τῆς Συνελεύσεως καὶ εἶπον ὅτι δὲν μὲ εὑρίσκουν ποσῶς ἀντίθετον. Ἀλλ’ ἐκ τοῦ ὅτι προσεχώρησα μεταγενεστέρως δὲν ἕπεται ὅτι δὲν ἀνέλαβον τὴν εὐθύνην τῆς γνώμης ταύτης. Ἀπήντησα εἰς τὸν Ἀντιβασιλέα ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς αὐτοδιαλύσεως δὲν εἶναι πολιτικὴ τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἐπιδιώξῃ εἷς Πρωθυπουργὸς μὴ ἔχων ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως. Εἶπον πρὸς τούτοις ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς αὐτοδιαλύσεως θὰ εἶχεν ἀποτέλεσμα νὰ ἐρωτηθῇ ὁ λαὸς καὶ ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρχε καμμία ἀμφιβολία ὅτι τὰ ἐμπόδια τὰ ὁποῖα παρεκώλυσαν τὴν παρελθοῦσαν Κυβέρνησιν νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς λύσεως διὰ τοῦ λαοῦ, ἀποφαινομένου ἐπὶ ἀμφοτέρων τῶν ἐπιμάχων ζητημάτων, διὰ χωριστῶν ἐρωτημάτων, θὰ ὑπῆρχον καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ τοῦτο διὰ τῆς αὐτοδιαλύσεως. Καὶ προσέθεσα ὅτι δὲν εἶχον τοσοῦτον σπεύδουσαν φιλαρχίαν, ὥστε νὰ δεχθῶ νὰ χειροτονηθῶ διὰ τρεῖς ἡμέρας Πρωθυπουργός, ἐν ἀσφαλεῖ προβλέψει ἀποτυχίας. Ἐκατηγορήθην διὰ τοῦτο καὶ διὰ λέξεων αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν, ἃς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, αἱ προσήκουσαι εἰς τὰ χείλη ἀνδρῶν οἵτινες ἔτυχε νὰ διαχειρισθῶσι τὰ ἀνώτατα ἀξιώματα τοῦ Κράτους. Ἀντέταξα τὴν σιγὴν εἰς τὰς διὰ τοῦ τύπου ἐπιθέσεις, διότι δὲν ἐπεθύμουν νὰ ρίψω ἔλαιον εἰς τὴν πυρὰν τῶν μεταξὺ φιλελευθέρων φιλονεικιῶν. Ἤμην ἐν πλήρει τάξει, νομίζω, πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, λαμβανομένου μάλιστα ὑπ’ ὄψιν ὅτι, εὐθὺς μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, συνελθὸν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀπεφάνθη ὅτι καθ’ ἃ εἶχεν ἐξελιχθῆ ραγδαίως ἡ Κοινὴ Γνώμη, ἦτο ἀπαραίτητος ἀνάγκη νὰ γίνῃ οὐσιώδης ἀβαρία τοῦ προγράμματος τοῦ διατυπωθέντος ὑπὸ τῶν δύο προηγουμένων Κυβερνήσεων, ἦτο ἀπαραίτητος ἀνάγκη δηλαδὴ τὸ δυναστικὸν ζήτημα νὰ μὴ ἐπιλυθῇ διὰ χωριστοῦ ἐρωτήματος τοῦ λαοῦ, ἤμην ἐν τάξει, λέγω, ἀφοῦ ἐγένετο τοιαύτη ἀβαρία δι’ ἧς ἐθυσιάζοντο τὰ 99% τοῦ προγράμματος, ἐὰν ἐνόμιζον καὶ ἐὰν ἐγνωμάτευον ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένον, καὶ πολιτικῶς ἀλλὰ καὶ ἠθικῶς ἀκόμη, νὰ κληθοῦν νὰ ἐφαρμόσουν τὸ πρόγραμμα οἱ σήμερον κατέχοντες τὴν Ἀρχήν. (Χειροκροτήματα). Ἀντετάχθη κατὰ τῆς ἰδέας ταύτης ὅτι, ἀφοῦ οἱ φιλελεύθεροι προσήγγισαν εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς νῦν Κυβερνήσεως, ἠδύναντο καὶ νὰ ἐφαρμόσουν αὐτό. Ὄχι, κύριοι. Ἀφοῦ οἱ φιλελεύθεροι ἐγκατέλειψαν τὸ πρόγραμμα, τὴν διαδικασίαν, τοῦ δημοψηφίσματος, κατὰ τὸ οὐσιῶδες αὐτῆς μέρος, καὶ ἠσπάσθησαν τὸ πρόγραμμα τῆς νῦν Κυβερνήσεως, ἦτο προσῆκον νὰ ὑποστηριχθῇ πλέον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις. (Χειροκροτήματα). Ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος, δὲν ὑπάρχει ἄλλη πολιτικὴ ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ σήμερον, ἐκτὸς τῆς πολιτικῆς τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ποία θὰ ὑπῆρχεν ἄλλη; Θὰ ἦτο ἀρά γε ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν εἰσηγήθη τὸ πρῶτον τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων κατὰ πλειονοψηφίαν καὶ τῆς ὁποίας αὐτὸ τοῦτο ἀπεφάνθη ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ σήμερον εἶναι ἀδύνατος; Βεβαίως ὄχι. Μήπως θὰ ἦτο ἀρά γε μοναρχικὴ πολιτική; Ἀλλ’ ἐὰν καλέσητε τοὺς ἔξω τοῦ Βουλευτηρίου ἀντιπάλους ἡμῶν καὶ τοὺς φέρητε εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ἵνα ἐφαρμόσουν τοιαύτην πολιτικήν, θὰ ἔλεγον νὰ παρέλθῃ ἀπ’ αὐτοὺς τὸ ποτήριον τοῦτο. (Χειροκροτήματα). Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἐκ τῶν πραγμάτων, ἄλλη πολιτικὴ ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Τοῦτο διαισθάνεται ὁ λαός, ὁ ὁποῖος, κατά τι λόγιον, εἶναι σοφώτερος ἀπὸ τοὺς μεγαλυτέρους σοφούς, καὶ διὰ τοῦτο βλέπετε τὰς ἐκδηλώσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης ζωηροτάτας καθημερινῶς, βλέπετε ἀξίωσιν τοῦ λαοῦ διὰ τὴν ἐπίσπευσιν τῆς ἐπιλύσεως τῶν ζητημάτων, διὰ τὴν ὁριστικὴν ρύθμισιν τῆς πολιτειακῆς καταστάσεως, καὶ γαλήνην καὶ τάξιν καὶ ἡσυχίαν. Πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν, κύριοι, ὅτι τὴν ὤθησιν τὴν σπουδαιοτέραν διὰ τὴν παραδοχὴν ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ τῆς πολιτικῆς ἣν εἶχεν εἰσηγηθῇ ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἔδωκεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διὰ τῆς διαχειρίσεως ὑπ’ αὐτῆς τοῦ ζητήματος τῆς συμφιλιώσεως. Τρεῖς συνταγαὶ καὶ τρεῖς ἰατροὶ ἐπαρουσιάσθησαν μέχρι τοῦδε διὰ τὴν συμφιλίωσιν περὶ τὸ σῶμα τῆς ἀσθενοῦς Ἑλλάδος. Τὸν πρῶτον ἰατρόν, τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὑπεδέχθησαν μετὰ δυσθυμίας, ἐχαρακτήρισαν ὡς ἀνεπιθύμητον, ἀπέκρουσαν οἱ ἔξω τῆς Βουλῆς ἀντίπαλοι ἡμῶν. Ὅσον προθυμότερος ἦτο καὶ ὅσον καλυτέρους ὅρους προσέφερε καὶ ἐγγυήσεις διὰ μίαν ἀνεπηρέαστον διεξαγωγὴν δημοψηφίσματος, τόσον ἔβλεπέ τις καὶ τὰς δυσπιστίας καὶ τὰς ἐπιθέσεις αὐξανομένας κατ’ αὐτοῦ. Ἦτο τὸ φαινόμενον φυσικόν; Ἦτο τὸ φαινόμενον παθολογικόν; Εἶναι ἀδιάφορον. Ἐρωτήσατε τοὺς μεταξὺ ἡμῶν συναδέλφους ἰατροὺς καὶ θὰ σᾶς εἴπουν ὅτι ἡ πρώτη βάσις τῆς ἐξυγιάσεως τοῦ ἀσθενοῦς εἶναι ἡ ἐμπιστοσύνη καὶ ἡ πεποίθησις εἰς τὸν ἰατρόν. Ἡ δευτέρα συμφιλιωτικὴ προσπάθεια κατὰ χρονολογικὴν σειράν, ἐφόσον τουλάχιστον ἔλαβεν ἐμφάνισιν δημοσίαν, εἶναι ἡ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Τρίτη ἀνεγράφη βραδύτερον ἡ τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἄνευ σοβαρᾶς προόδου. Μοὶ ἔκαμε τὴν τιμήν, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προτοῦ ἀναλάβῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἅμα ἀνέλαβε τὴν ἐντολὴν πρὸς σχηματισμὸν αὐτῆς, μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μοὶ ἀνακοινώσῃ τινὰς ἐκ τῶν σκέψεών του πρὸς τὴν ἐπίτευξιν συμφιλιώσεως. Τῷ ἀπήντησα ὅ,τι εἶπα κατόπιν καὶ δημοσίᾳ, ὅτι δηλαδή, ἐὰν κατώρθωνε τοῦτο, ἡ Ἱστορία θὰ ἀνέγραφε τὸ ὄνομα του μεταξὺ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι παρέσχον τὰς μεγαλυτέρας πρὸς τὴν Πατρίδα ὑπηρεσίας (Χειροκροτήματα). Δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ τὸν ὠθήσω, ἀλλὰ συνεισέφερα γνώμην, παροτρύνων εἰς τὸ νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν εὐρυχωρότερος εἰς τὰς παραχωρήσεις ἀπέναντι τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου. Οἱανδήποτε θυσίαν, τῷ εἶπον, καὶ ἂν κάμητε, ἐὰν ἐπιτύχητε τοῦτο, θὰ εἶναι ἐλαχίστη ἀπέναντι τοῦ μεγάλου καλοῦ τῆς ἐσωτερικῆς γαλήνης. Ἡ συμφιλίωσις ἐκείνη, κύριοι, εἶχε βάσιν βεβαίως τὴν παραίτησιν τοῦ Βασιλέως ἀπὸ τοῦ Θρόνου. Δὲν ἐλάβομεν μέχρι τοῦδε καμμίαν εἴδησιν ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ μᾶς παράσχῃ τὴν ἐλπίδα ὅτι τοῦτο θὰ γίνῃ. Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ἐνεπνέετο ἀπὸ αἰσθήματα ἀγάπης ἀληθοῦς πρὸς τὴν Πατρίδα, αὐταπαρνήσεως, ἐθελοθυσίας, ἀφοσιώσεως πρὸς τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, θὰ ἄφηνε κατὰ μέρος τὸ στέμμα καὶ θὰ ἦτο βέβαιος ὅτι ἡ Ἱστορία ἡ Ἑλληνικὴ ἐκ τῆς πράξεώς του ταύτης θὰ συνέθετε δι’ αὐτὸν ἓν ἄλλο στέμμα, ἐνδοξότερον καὶ λαμπρότερον, τὸ στέμμα τοῦ προσφέροντος θυσίας ὑπὲρ τῆς Πατρίδος (Χειροκροτήματα). Ἡ πολιτικὴ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν κατέληξεν εἰς τὴν ὑπογραφὴν πρωτοκόλλου συμφωνίας, ἀλλά, ὅπως ὀρθότατα παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος, ὑπάρχει ἓν συντετελεσμένον κέρδος ἐκ τῆς συμφιλιωτικῆς ταύτης προσπαθείας, ὅτι ὁ Λαὸς ἠννόησε βαθύτατα ὅτι αἱ παραχωρήσεις ἐγίνοντο πρὸς αὐτὸν καὶ διὰ τὸ γενικὸν συμφέρον καὶ ὄχι χάριν πραγματικῶν ἢ νομιζομένων ἀντιπροσώπων τῆς ἀντιπάλου μερίδος. Ὁ Λαὸς εἶναι πρόθυμος νὰ ἀσπασθῇ τὴν συμφιλιωτικὴν προσπάθειαν, κατὰ μέγα μέρος. Δὲν εἶναι μόνον ὁ Λαός, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους δυνάμεθα νὰ καλέσωμεν φορεῖς τῆς Κοινῆς Γνώμης τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου, καὶ πολιτικοὶ καὶ δημοσιογράφοι πατριωτικώτατα φερόμενοι—καὶ ὀφείλομεν νὰ τοὺς συγχαρῶμεν διὰ τὴν στάσιν των αὐτήν—, ἐδέχθησαν καὶ συνεζήτησαν ἐπὶ τῶν προτάσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως (ἐπιδοκιμασίαι). Ἐξεδηλώθη, νομίζω, παντοιοτρόπως καὶ πανταχόθεν, ὅτι δὲν θεωρεῖται ἡ παραμονὴ τοῦ Βασιλέως ἀπαραίτητος, ὅτι πρῶτον τίθεται ἡ Πατρὶς καὶ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον καὶ ἔπειτα ὁ Βασιλεύς. Ὑπάρχει λοιπὸν ἐκ τούτων ἓν μέγα κέρδος, καὶ τοῦτο τὸ κέρδος ἐπηύξησε καὶ ἐξώγκωσε τὴν εὔνοιαν τῆς Κοινῆς Γνώμης ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου συνάδελφος εἶπεν ὀρθότατα ὅτι καλόν ἐστὶ πολιτικὴ ἀλυγισία, ἀλλὰ καλὸν ἐπίσης εἶναι νὰ μὴ παραβλέπῃ κανεὶς τὸν ὄγκον τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ τὰς πολιτικὰς περιστάσεις ὑφ’ ἃς διατελεῖ ἡ Χώρα, καὶ νὰ προσαρμόζῃ τὰς σκέψεις αὑτοῦ πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις αὐτῆς, χάριν τοῦ γενικωτέρου συμφέροντος. Χιλιάκις ἐλέχθη, κύριοι, ὅτι ἡμεῖς ἐδῶ εἴμεθα Σῶμα κυρίαρχον, ὅτι ἔχομεν ἀπόλυτον κυριαρχίαν, ὅτι δυνάμεθα τὰ πάντα νὰ πράξωμεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δεσμευώμεθα ἀπὸ οἱασδήποτε ἐκδηλώσεις, εἴτε ἐκδηλώσεις τοῦ Λαοῦ ἐν γένει εἴτε ἐκδηλώσεις τῶν ἐν ὅπλοις πολιτῶν. Εἶναι ὡραῖαι θεωρίαι! Εἶναι εἷς ὡραῖος δογματισμός! Δὲν εἶναι πολιτικὴ σκέψις. Ἔχει καὶ ἡ κυριαρχία τοὺς περιορισμούς της. Ἂν δὲν σᾶς κουράζω, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναφέρω τί ἐπὶ τοῦ προκειμένου λέγει εἷς ἐκ τῶν διαπρεπεστέρων Ἄγγλων Συνταγματολόγων, ὁ κ. Dicey, εἰς τὴν νεωτάτην, τὴν ὀγδόην ἔκδοσιν τοῦ συγγράμματος αὐτοῦ τοῦ 1923. Πραγματεύεται ἀκριβῶς τὸ ζήτημα τῆς κυριαρχίας Σωμάτων οἷον τὸ παρόν, Σωμάτων οἷον τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον, ὡς γνωρίζετε, κατὰ πᾶσαν στιγμὴν εἶναι κυρίαρχον καὶ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἔχει ἐξουσίαν οἵαν ἔχομεν ἡμεῖς εἰς τὰς Συντακτικὰς Συνελεύσεις. Λέγει λοιπόν, εἰς τὴν σελίδα 39 καὶ ἑπομένας, περίπου τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ δύναμις καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Κοινοβουλίου εἶναι τόσον μεγάλη καὶ ἀπόλυτος, ὥστε δὲν δύναται νὰ περιορισθῇ ἐντὸς ὁρίων.... δύναται, κατὰ τὴν παροιμιώδη φράσιν τοῦ de Lolme, νὰ κάμῃ τὰ πάντα ἐκτὸς τοῦ νὰ μεταβάλῃ τὸν ἄνδρα εἰς γυναῖκα καὶ τἀνάπαλιν....... Ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὰς δυσχερείας αἵτινες ἐμποδίζουν τὴν παραδοχὴν τῆς ἀληθείας τοῦ δόγματος τῆς κυριαρχίας... Τὸ ἐξωτερικὸν ὅριον τῆς πραγματικῆς δυνάμεως κυριάρχου τινὸς ἔγκειται εἰς τὴν δυνατότητα ὅτι οἱ ὑπήκοοι αὐτοῦ ἢ ὁ μέγας ἀριθμὸς αὐτῶν δὲν θὰ ὑπακούσουν ἢ θὰ ἀντισταθοῦν εἰς τοὺς νόμους του........ Τοῦτο ἀπεδεικνύουν πασίγνωστά τινα περιστατικὰ τῆς Ἱστορίας....... Ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάστασις αὐτὸ μᾶς διδάσκει, αὐτὸ μᾶς διδάσκει ἡ Ἱστορία, αὐτὸ παραδέχεται ἡ πολιτικὴ Ἐπιστήμη». Ἡ Γαλλικὴ Ἐθνοσυνέλευσις τοῦ 1871 ἦτο προφανῶς κυρίαρχον Σῶμα, κυρίαρχος δύναμις ἐν Γαλλίᾳ. Ἡ πλειονοψηφία τῶν μελῶν ἦτο διατεθειμένη νὰ ἐγκαταστήσῃ μοναρχίαν, ἀλλ’ ὄχι νὰ ἐπαναφέρῃ ὡς ἐθνικὸν σύμβολον τὴν λευκὴν σημαίαν. Ὁ Στρατός, ὅστις θὰ συγκατετίθετο εἰς τὴν μοναρχίαν, δὲν ἠννόει νὰ ἀποχωρισθῇ τῆς τριχρώμου σημαίας. Αὐτὸς ὁ μοναρχικὸς Mac-Maon δὲν θὰ ἠνείχετο, καθ’ ἃ προεβλέπετο, ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν ἀντεπαναστατικὴν σημαίαν, διεκήρυττεν ὅτι «les chassepots partiraient d'eux-mêmes». Τοιουτοτρόπως ὁ τότε ἀπόγονος τῶν Βουρβώνων comte de Chambord, ὁ ὁποῖος ἤθελε νὰ γίνῃ Βασιλεύς, εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐξησφαλισμένην ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀλλ’ ἠννόει νὰ ἔχῃ τὴν λευκὴν σημαίαν τῶν προγόνων του καὶ ὄχι τὴν τρίχρωμον, ἡ ὁποία ὑπῆρξε σύμβολον ἐπαναστατικόν, ἠναγκάσθη νὰ παραγκωνισθῇ, ἀφ’ ἧς ὁ Στρατός, βολιδοσκοπηθεὶς διὰ τῶν διοικητῶν τῶν Σωμάτων, ἀπήντησεν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ δεχθῇ τὴν λευκὴν σημαίαν, θὰ ἐδέχετο τὸν Βασιλέα, ἀλλ’ ὄχι τὴν σημαίαν! Τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο ὅτι τὸ κυρίαρχον Σῶμα ἐσεβάσθη τὴν γνώμην ἐκείνην τοῦ Στρατοῦ καὶ ἐπροτίμησε νὰ ἐγκαθιδρύσῃ Δημοκρατίαν, λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ καὶ ἐκείνην τοῦ Στρατοῦ. Ὁ περίφημος Ἄγγλος συνταγματολόγος Dicey, ἐν τῇ νεωτάτῃ ἐκδόσει τοῦ βιβλίου αὐτοῦ ἐξαίρει ὡς λίαν συνετὴν τὴν ἱστορικὴν ταύτην πρᾶξιν καὶ λέγει ὅτι δυνάμεθα νὰ ὁμιλῶμεν περὶ κυριαρχίας, περὶ ἀπολύτου κυριαρχίας, Βουλῶν, Ἐθνοσυνελεύσεων ἢ λαῶν, περὶ παντοδυναμίας τοῦ ποιῆσαι τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, ἀλλὰ πρέπει νὰ μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἡ παντοδυναμία αὕτη ἔχει ὅριον τὴν πολιτικὴν σύνεσιν, ἔχει φυσικὸν περιορισμὸν τὸ σημεῖον πέρα τοῦ ὁποίου εἴτε μία μεγάλη μερὶς τοῦ λαοῦ εἴτε μία μεγάλη μερὶς τοῦ ἐν ὅπλοις λαοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ὑπακούσῃ εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ κυριάρχου. Θὰ ἦτο ἀνοησία πολιτική, ἐὰν ἐνομίζομεν ὅτι χρώμενοι τῷ δικαιώματι τῆς κυριαρχίας ἡμῶν δυνάμεθα νὰ περιφρονῶμεν πᾶσαν ἐξωτερικὴν ἰσχὺν καὶ δύναμιν, ἐὰν ἠθέλομεν, ἐπιμένοντες, νὰ περιαγάγωμεν τὸν λαὸν καὶ τὸ Ἔθνος εἰς ἄμεσον ἐμφύλιον σπαραγμόν. Δύνανται νὰ ὁμιλοῦν περὶ κυριαρχίας πολιτικῆς, ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ κυριαρχία ἔχει συμπάρεδρον τὴν λογικὴν καὶ τὴν σύνεσιν, ἡ δὲ ἰσχὺς σταματᾷ ἐκεῖ ἀφ’ ὅπου θὰ ἐπρόκειτο νὰ ῥίψωμεν τὸν Τόπον εἰς ἄμεσον ἀλληλοσπαραγμόν. Ἐκ παντοίων λοιπὸν λόγων, κύριοι, ἡ μόνη πολιτικὴ ἡ ὁποία σήμερον εἶναι ἐφαρμοστέα, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἔχει ὑπὲρ αὑτῆς καὶ τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ Λαοῦ, οὗ βλέπομεν τὰς ἐκδηλώσεις καθημέραν, καὶ ἀποσοβεῖ τὴν ἐξέγερσιν τοῦ Στρατοῦ καὶ τὸν ἐμφύλιον σπαραγμόν. Ἀλλ’ ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ ἀνατρέψωμεν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τίς θὰ διεδέχετο αὐτήν. Κυβέρνησις ἄλλη, κατὰ τὰς ἐφημερίδας, μὲ πρόγραμμα τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας ἀμετακλήτως ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ δημοψήφισμα μόνον διὰ τὸ πολιτειακόν. Δὲν βλέπω καμμίαν διαφοράν. Τί λέγει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις; Διὰ τῆς προτάσεως τοῦ ψηφίσματος αὑτῆς λέγει περίπου, ἐὰν ἤκουσα καλῶς, ὅτι «ἀποφασίζει νὰ συνταχθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς δημοκρατικὸν πολίτευμα». Εἶναι μία τροποποίησις τοῦ ἀρχικοῦ προγράμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Δὲν συντάσσεται, αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἡ Ἑλλὰς εἰς Δημοκρατίαν. Θὰ ἐρωτηθῇ ὁ λαός, καὶ ἀπὸ τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ψηφίσῃ ὅτι θέλει τὴν Δημοκρατίαν, ἀπ’ αὐτῆς μόνον θὰ λάβῃ κῦρος ἡ ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως, ἥτις προηγουμένως δὲν θὰ ἔχῃ κῦρος. Δύναταί τις νὰ προσθέσῃ μάλιστα ὅτι οὐδὲ καταλύεται ἀπὸ τοῦδε τὸ βασιλικὸν καθεστώς. Ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι μέχρι τῆς ἡμέρας τοῦ δημοψηφίσματος καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Ἀντιβασιλέως θὰ διατηρηθῇ.

§24Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα.

§25Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ ἀπατώμεθα δέ. Ὁ λαός, ψηφίζων ὑπὲρ Βασιλείας ἢ Δημοκρατίας, θὰ ἔχῃ οὐσιαστικῶς, ἀναμφισβητήτως, ὑπ’ ὄψει του τὴν παροῦσαν Βασιλείαν καὶ ἢ θὰ τὴν ἐγκρίνῃ ἢ θὰ τὴν ἀποδοκιμάσῃ, ζητῶν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ αὐτὸ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, ἐμμέσως μέν, ἀλλὰ σαφῶς, θὰ λυθῇ ἀπὸ τὸν λαόν. Δὲν βλέπω λοιπὸν ποία διαφορὰ θὰ ἦτο, ἐὰν ἐγίνετο δεκτὴ ἡ λύσις ἡ διὰ τοῦ τύπου προταθεῖσα, ἄλλης Κυβερνήσεως. Ἡ νῦν Κυβέρνησις, ἥτις σαφῶς καὶ καθαρῶς, καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, μὲ θάρρος περισσότερον ἀπὸ ἄλλους καὶ ἀπὸ ἐμέ, οἱ ὁποῖοι ὑπερετιμήσαμεν διπλωματικάς τινας προειδοποιήσεις, ἠκολούθησε τὴν γραμμὴν τοῦ προγράμματος αὑτῆς μέ τινας τροποποιήσεις, θὰ δώσῃ, κατ’ ἐμὴν γνώμην, τὸ κέρδος τὸ ψυχολογικόν, τὸ ὁποῖον δίδει πᾶσα Κυβέρνησις ἐφαρμόζουσα πολιτικὴν σταθερὰν καὶ οὐχὶ πολιτικὴν κλονιζομένην. Ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἰδιαιτέρως μὲ ηὐχαρίστησε τὸ μέρος κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ συμφιλιωτικὴ τάσις καὶ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ σταματήσῃ οὔτε μετὰ τὸ δημοψήφισμα οὔτε ἐκ τῆς ἀντιδράσεως ὡρισμένων παραγόντων κατὰ τῆς τοιαύτης συμφιλιώσεως, κατὰ τῆς ἐξομαλύνσεως τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν βίου. Καὶ ἀφοῦ ὁπωσδήποτε τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἔν τινι μέτρῳ, περιέβαλε μέρος τοῦ πολιτικοῦ κόσμου, μὲ τὸν ὁποῖον γίνεται ἡ συζήτησις πρὸς συμφιλίωσιν, περιέβαλε μὲ ἐμπιστοσύνην τινά, ἔχομεν καθῆκον, καὶ διὰ τοῦτον ἀκόμη τὸν λόγον, νὰ ὑποστηρίξωμεν αὐτήν. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἡ γενναιότης ἡ ὁποία ἐχαρακτήρισε τὰς πρώτας παραχωρήσεις τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ μένῃ ἡ αὐτή. (Παταγώδη χειροκροτήματα). Ἐνθυμοῦμαι, χωρὶς νὰ θέλω νὰ κατηγορήσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἐπὶ ἀνακολουθίᾳ, ἀφοῦ εἶμαι ἐγὼ ὑπὸ μέμψιν τοιαύτην, ἐνθυμοῦμαι, μόνον διὰ νὰ καταλήξω εἰς ἓν συμπέρασμα, τὴν σχετικὴν ἀλυγισίαν τοῦ ἀξιοτίμου νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν ὁ πρῶτος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ κ. Βενιζέλος, εἰσηγεῖτο μέτρα τινὰ ἐπιεικείας καὶ συμφιλιώσεως. Θέλω μόνον νὰ ὑπομνήσω εἰς ὑμᾶς ἕνα διάλογόν του μὲ τὸν κ. Βενιζέλον, ἐντὸς τῆς Βουλῆς λαβόντα χώραν. Εἶπεν ὁ νῦν κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀποτεινόμενος εἰς τὸν κ. Βενιζέλον: «Κύριε Πρωθυπουργέ, ἀφοῦ ἀναιρεῖτε πράξεις τῆς Ἐπαναστάσεως, πρέπει νὰ ἀναθεωρήσητε καὶ τὰς δίκας». Καὶ ἀπήντησεν ὁ κ. Βενιζέλος: — «Πῶς θέλετε ὑλικῶς ν’ ἀναστήσω νεκρούς;». Ὑπέμνησα τοῦτο, κύριοι, διὰ νὰ εἴπω ἐγὼ σήμερον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι οὐδὲ πρὸ αὐτοῦ θὰ ἔπρεπε νὰ διστάσῃ, ἐὰν δι’ αὐτοῦ πρόκειται νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ποθητὴ εἰς πάντας συμφιλίωσις. Βεβαιότατα, κύριοι, τὰ σώματα τῶν νεκρῶν δὲν ἀνασταίνονται. Ἀλλὰ δὲν πρέπει, ἐάν τις ἔχῃ παράπονον, νὰ ἀρνηθῶμεν μίαν ἀναθεώρησιν τῆς δίκης. Ἐγὼ συναισθάνομαι τὴν εὐθύνην νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ταύτην εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν πρόκειται βεβαίως, ὡς εἶπεν ὁ κ. Βενιζέλος, διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως ἐκείνης νὰ ἀναστήσητε νεκρούς.

§26Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δημοκοποῦμεν. (Θόρυβος).

§27Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§28Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ὕβρις πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ λέγητε αὐτὰ τὰ πράγματα εἰς βάρος καὶ αὐτῶν τῶν θανόντων.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπὸ τὸ βῆμα αὐτὸ ὅλαι αἱ γνῶμαι εἶναι ἐλεύθεραι.

§30Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶναι ἀνάξιον πολιτικοῦ ἀνδρὸς νὰ λέγῃ τοιαῦτα πράγματα. (Θόρυβος).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, ἡσυχία.

§32Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Θὰ παρακαλέσω τοὺς κ. συναδέλφους νὰ ἀκούσουν ἠρέμα τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος. Καθ’ ὅσον ἐγὼ ἀντιλαμβάνομαι δὲν ὑπάρχει οὐδὲ τὸ ἐλάχιστον ἴχνος δημοκοπίας εἰς ὅσα εἶπεν.

§33Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν δημοκοπίας εἰς βάρος τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, εἰς βάρος τῶν θανόντων πολιτικῶν.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν δίδω τὸν λόγον εἰς κανένα.

§35Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Αἰσθάνομαι ὑπερηφάνειαν....

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅταν ἔλθῃ ἡ σειρά σας.

§37Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιτρέπεται νὰ ἐξακολουθήσω;

§38Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ὄχι νὰ ὑβρίζητε.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὕβρισε κανένα.

§40Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἠθέλησε δι’ ὅλου του τοῦ κύρους νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι εἰς τοὺς λόγους μου δὲν ὑπῆρχεν ἴχνος δημοκοπίας. Μὴ ταράττεσθε, κύριοι. Ἄν ἤθελον νὰ δημοκοπήσω....

§41Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Δὲν ἐταράχθημεν εἰς ἄλλας στιγμάς.

§42Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δημοκοπεῖτε (Ἐπακολουθεῖ θόρυβος ἐκ μέρους πλείστων πληρεξουσίων ζητούντων νὰ προστατεύσουν τὸν ρήτορα).

§43Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν ἤθελον νὰ δημοκοπήσω, γνωρίζω καλῶς ποῖαι ἰδέαι εἶναι εὐάρεστοι εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ποῖαι ἰδέαι εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ εἶναι εὐάρεστοι εἰς μέρος αὐτῆς. Ἐὰν ἤθελον νὰ δημοκοπήσω, νὰ εἶμαι ἀρεστὸς εἰς τοὺς πολλούς, θὰ ἐθυσίαζον τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας εἶχον ὅτε τὸ πρῶτον ἐπανῆλθον ἐξ Ἑσπερίας, τὰς ἰδέας, τοὺς φόβους, τοὺς ὁποίους εἶχον, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῶμεν εἰς ἐξωτερικὰς περιπλοκάς, καὶ θυσιάζων τοὺς δικαίους δισταγμούς μου θὰ ἤμην, ἄνευ κόπου, σήμερον μεταξὺ τῶν ἀρχηγῶν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Εἶχα τὸ δυστύχημα, κύριοι συνάδελφοι, νὰ μὴ ἐπιδιώκω νὰ εἶμαι μόνον ἀρεστός, νὰ θελήσω πρότερον νὰ ἐξακριβώσω τὴν ὕπαρξιν ἢ μὴ κινδύνων περιπλοκῶν διπλωματικῶν, καὶ νὰ θεωρηθῶ τοιουτοτρόπως καθυστερήσας. Ἐὰν ἤθελον νὰ δημοκοπήσω εἰς τὸν ἀντίθετον πολιτικὸν κόσμον, μοὶ ἤρκει νὰ δεχθῶ ἁπλῶς τὴν ἐπιθυμίαν του, νὰ δηλώσω ὅτι ἡ Βασιλεία εἶναι ὁ καλύτερος θεσμὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἐὰν ἤθελον νὰ δημοκοπήσω εἰς τὸν ἀντίθετον πολιτικὸν κόσμον, μοὶ ἤρκει καὶ σήμερον ἀκόμη νὰ ὑποστηρίξω ὅτι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἀπομακρυνθῶ ἀπὸ τὰς πρώτας μου δηλώσεις, περὶ ἐπιλύσεως τοῦ πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος διὰ χωριστοῦ δημοψηφίσματος. Ὅσοι μὲ γνωρίζουν ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην γνωρίζουσιν ὅτι οὐδέποτε ἐξέφυγον ἀπὸ τὰ χείλη μου λέξεις τείνουσαι νὰ ἀρέσουν ἁπλῶς. Ἡ ἰδέα τὴν ὁποίαν ἔρριψα δὲν πρέπει νὰ ἐρεθίζῃ κανένα. Ἐὰν τίθεται ὡς ὅρος δυνάμενος νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν συμφιλίωσιν τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκομεν, θὰ ἠρώτων ὅλους ὑμᾶς, ἂν θὰ εὑρίσκετο κανεὶς νὰ ἀποκλείσῃ τὴν συμφιλίωσιν, ἂν πρόκειται ἡ συμφιλίωσις νὰ ἐξαρτηθῇ ἐκ τοῦ ὅρου τούτου. Νομίζω ὅτι οὐδὲ εἷς θὰ εὑρίσκετο, οὐδὲ οἱ ἔντιμοι ἀκόμη ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ἐδίκασαν καὶ διὰ τοὺς ὁποίους δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ἅτε γνωρίζων πολλοὺς ἐξ αὐτῶν, ὅτι ἐπετέλεσαν τὸ καθῆκόν των καθ’ ὃν τρόπον ἐκείνην τὴν στιγμὴν αὐτοὶ ἀντελαμβάνοντο ὅτι ἡ συνείδησις, ἡ ἀγάπη πρὸς τὴν Πατρίδα καὶ ἡ ὑποχρέωσις ἡ δικαστικὴ ἐπέβαλλον αὐτοῖς. Αἱ ἡμέραι παρέρχονται, καὶ ἐὰν ἡ εὐχέρεια νὰ δοθῇ εἴς τινα τὸ δικαίωμα νὰ ἀνοίξῃ νέαν συζήτησιν θὰ συνετέλει εἰς τὴν συμφιλίωσιν, δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ τὴν ἀποκρούσωμεν. Ἄλλως τε διατί νὰ θεωρηθῇ τοῦτο προσβλητικόν; Δὲν γίνονται λάθη δικαστικά; Ἐὰν ἠνοίγετο μία νέα δίκη, ὅ τι ἦτό ποτε δυνατόν, νομίζετε, νὰ προκύψουν ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα νὰ ἀποδείξουν ὅτι δὲν ἔλαβον χώραν σφάλματα ὀγκώδη περὶ τὴν διαχείρισιν τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων; Θὰ ἠδύνατο νὰ ἀποδειχθῇ προσθέτως ὅτι καὶ μεταξὺ τῶν τότε καταδικασθέντων ὑπῆρξάν τινες οἵτινες εἶχον προΐδει τὸ ἐνδεχόμενον μιᾶς ἐθνικῆς συμφορᾶς. Δὲν βλέπω εἰς τί θὰ ἔβλαπτεν ἡ ἀναθεώρησις· ἄλλως τε, ὅπως θὰ ἠδύναντο νὰ προσαχθοῦν ἀπὸ τοὺς ζητήσοντας τὴν ἀναθεώρησιν στοιχεῖα ὑπὲρ αὐτῆς, θὰ ἠδύναντο νὰ προσαχθοῦν καὶ ἀπὸ ἄλλους στοιχεῖα κατὰ αὐτῆς. Κατόπιν τοῦ παρεμπίπτοντος τούτου, ἔρχομαι, κύριοι, νὰ δηλώσω ἤδη ὅτι προτιμῶ νὰ δώσω, δι’ οὓς λόγους ἐξέθηκα, ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, παρὰ νὰ ἀπόσχω. Αἱ στιγμαὶ εἶναι ἱστορικαὶ ἀληθῶς, καὶ ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ἔχει τὰς εὐθύνας του, καὶ οἱ ἐντὸς τῆς αἰθούσης πληρεξούσιοι καὶ οἱ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης πληρεξούσιοι, ἀλλὰ καὶ ὁ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης πολιτικὸς κόσμος. Δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἠδυνάμην νὰ ἀκολουθήσω τὴν πολιτικὴν τῆς ἀποχῆς. Αὕτη δὲν θὰ μὲ ἐπαρουσίαζε βεβαίως ὡς τροποποιήσαντα ἀμέσως τὴν πρώτην μου γνώμην, συνεπείᾳ τῆς νεωτέρας ἐξελίξεως τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ δὲν θὰ μὲ καθίστα ὀλιγώτερον ὑπεύθυνον διὰ τὰ γενόμενα, τόσῳ μᾶλλον ὅσῳ μετά τίνας ἡμέρας θὰ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀγωνισθῶ ὑπὲρ τοῦ δημοψηφίσματος τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις, τροποποιοῦσα καὶ αὐτὴ τὸ πρόγραμμά της, ὑπόσχεται νὰ διενεργήσῃ ἀμέσως. Ἐκτὸς αὐτοῦ νομίζω ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ Kant διὰ τὸν ἀτομικὸν καὶ κοινωνικὸν ἠθικὸν βίον πρέπει νὰ ἐφαρμόζηται καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν ζωήν. Πρέπει, φρονῶ, ἕκαστος νὰ ρυθμίζῃ τὰς πράξεις του κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε, ἐὰν ὅλοι ἐρρύθμιζον αὐτὰς κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον, νὰ προέκυπτεν ἀγαθόν τι γενικόν. Ἐρωτῶ λοιπόν· ἐὰν ὅλοι ἀπεῖχον, οἱ μὴ ἀνήκοντες ἐξ ὑπαρχῆς εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», δὲν θὰ περιεπίπτομεν εἰς τὴν ἀκυβερνησίαν καὶ εἰς τὸ χάος, εἰς τὰ ὁποῖα (θὰ περιεπίπτομεν καὶ ἐὰν ἠθέλομεν κατ’ εὐθεῖαν νὰ ἀνατρέψωμεν τὴν Κυβέρνησιν; Διὰ τοῦτο, χωρὶς νὰ θέλω τὸ παράπαν νὰ μεμφθῶ τοὺς ἀσπασθέντας τὴν μέθοδον τῆς ἀποχῆς, ἐπροτίμησα τὴν γνώμην τῆς φανερᾶς καὶ ὑπευθύνου ὑποστηρίξεως τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ καὶ ὅσοι μοὶ δίδουν τὴν τιμὴν νὰ προσέχουν εἰς τὰς γνώμας μου θὰ συζητήσωμεν, ἄνευ πνεύματος συστηματικῆς ἀντιρρήσεως, τὰ λοιπὰ σημεῖα τῶν πολιτικῶν ζητημάτων τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Κατ’ ἀρχὴν συμφωνοῦμεν εἰς τὴν ἵδρυσιν τῆς Γερουσίας. Εἰδικώτερον ἐγὼ δύναμαι νὰ εἴπω, ὅπως θὰ ἐνθυμῶνται μέλη τινὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅτι καὶ ἀπὸ τοῦ 1910 ἤδη ὑπεστήριζα τὴν ἀνάγκην τῆς ὑπάρξεως δευτέρας Βουλῆς αἱρετῆς ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλὰ τότε ἡ γνώμη μου ἐκείνη ἀπεκρούσθη ἀπὸ πολλούς, οἵτινες εὐτυχῶς σήμερον τὴν ἀσπάζονται. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ καθέκαστα τοῦ λοιποῦ νομοθετικοῦ προγράμματος ἐπιφυλασσόμεθα νὰ συζητήσωμεν ταῦτα, ὅταν παρουσιασθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐν ταῖς γενικαῖς γραμμαῖς βλέπει κανεὶς πρόγραμμα πλῆρες ὑποσχέσεων καὶ ἐλπίδων ἑλκυστικῶν, ἀλλ’ εὔχομαι ἐκ ψυχῆς νὰ μὴ ἔχῃ τοῦτο τὴν τύχην τῶν προγραμμάτων πολλῶν παρελθουσῶν Κυβερνήσεων. Ὅλαι σχεδὸν αἱ Κυβερνήσεις ἐπαρουσίασαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ εἰς τὰς Βουλὰς προγράμματα πάντοτε ἁδρὰ καὶ ἑλκυστικώτατα, καὶ μάλιστα σχεδὸν μὴ διαφέροντα οὐσιωδῶς ἀλλήλων, τροποποιήσεις τῆς φορολογίας, διὰ νὰ ἐλαφρύνωνται οἱ βαρύτερον φορολογούμενοι, μείωσιν τῶν δαπανῶν, παγίωσιν τῆς δημοσίας τάξεως, μέριμναν περὶ τῆς παιδείας, μέριμναν περὶ τῆς συγκοινωνίας. Ταῦτα εὔχομαι ἐκ ψυχῆς εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν νὰ πραγματοποιήσῃ, ὄχι ὅλα βεβαίως, ἀλλ’ ἐν οὐσιώδει μέρει. Δὲν θὰ μᾶς εὕρῃ ἀντιπολιτευομένους ἐκ μικρότητος ψυχῆς καὶ στενότητος καρδίας. Εὐχόμεθα νὰ τὰ πραγματοποιήσῃ, διότι τότε θὰ ἀναγνωρίσωμεν αὐτὴν ὡς ἐξαίρεσιν καὶ συμφώνως μὲ τὸ ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου, καθ’ ὃ οὐχὶ μόνον «ὃς διδάξει ἀλλ’ ὃς ποιήσει καὶ διδάξει οὗτος μέγας κληθήσεται», δὲν θὰ δυσκολευθῶμεν νὰ τὴν καλέσωμεν καὶ μεγάλην. Ταῦτα, κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Λυποῦμαι ὅτι μία ἀγαθὴ ἰδέα ἐξηρέθισέ τινας ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, μέ τινας μάλιστα ἐκ τῶν ὁποίων μὲ συνέδεον καὶ ἰδιαίτεροι δεσμοὶ φιλίας. Ὁπωσδήποτε τελειώνων τὸν λόγον μου ἓν μόνον ἔχω νὰ συστήσω: Δὲν πρέπει, κύριοι, νὰ παρίσταται ἐξησθενημένη ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα, ἀφοῦ ὅλοι ἐμμέσως ἢ ἀμέσως τείνομεν ἤδη εἰς τὴν πραγματοποίησιν αὐτῆς. Εἶναι ἀδιάφορον ποῖος θὰ εἶναι ὁ σημαιοφόρος. Πρέπει ὅλοι πέριξ αὐτῆς νὰ παλαίσωμεν μετὰ θέρμης, διὰ νὰ ἐπικρατήσῃ καὶ παγιωθῇ. Αἱ διενέξεις, αἱ μικροδιαφοραί, αἱ ἐπιφυλάξεις δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἐξασθενίζουν τὸν ἀγῶνα ἡμῶν καὶ τὴν ἰδέαν τὴν δημοκρατικήν. Καί, ἀσθενὴς σήμερον, θὰ εἶναι ἴσως ἀνίσχυρος αὔριον νὰ ἐπιβληθῇ κατὰ πάσης ἐπιβουλῆς. Ἂς βοηθήσωμεν λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν, λησμονοῦντες τὸ πρόσφατον παρελθόν, ἂς δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἂς τὴν ὑποστηρίξωμεν, ἂς παλαίσωμεν ἵνα ἀποκτήσωμεν τρανὴν καὶ ἐκτεταμένην τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ λαοῦ κατὰ τὸ δημοψήφισμα καὶ ἂς προσπαθήσωμεν κατόπιν νὰ παγιώσωμεν τὴν Ἑλληνικὴν Δημοκρατίαν εἰς τὴν ψυχὴν καὶ τὴν ἐκτίμησιν τοῦ Λαοῦ, ἐπ’ ἀγαθῷ καὶ προκοπῇ τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα).

§44Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ τὸν λόγον. (Θόρυβος).

§45Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Δὲν εἶναι ὥρα ἐπὶ προσωπικῶν ζητημάτων. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§46Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, θὰ παρακαλέσω ὄχι μόνον γενικῶς λόγῳ τῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τοῦ κύρους τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ λόγῳ καὶ τοῦ μεγάλου ζητήματος τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, νὰ διεξαχθοῦν αἱ συζητήσεις κατὰ τρόπον ὁμαλὸν καὶ ἐλεύθερον. Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχουν παρεμπίπτοντα προσωπικὰ ζητήματα. Εἷς πληρεξούσιος ἐξέφερε μίαν γνώμην τὴν ὁποίαν ἀποκρούει μία μερὶς τῆς Συνελεύσεως, δὲν ὑπέβαλε κἂν πρότασιν, δὲν πρόκειται κἂν ἡ γνώμη νὰ συζητηθῇ· ἀλλά, καὶ ἂν εἶχεν ὑποβάλει πρότασιν καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ συζητηθῇ ἡ γνώμη αὐτή, δὲν ὑπάρχουν παρεμπίπτοντα ζητήματα ὥστε νὰ ἀλλαχθῇ ἡ σειρὰ τῶν ἐγγραφέντων νὰ ἀγορεύσωσι (χειροκροτήματα). Γενικῶς ἤθελον παρακαλέσει τὴν Συνέλευσιν ὅπως ἐφαρμόζοντες τὸν Κανονισμὸν μὴ ἐπιτρέψητε νὰ διαταραχθῇ ἡ σειρὰ τῶν ἀγορητῶν.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ παρακαλῶ νὰ συμμορφωθῆτε. (Χειροκροτήματα).

§48Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ὑποβάλλεται ἡ πρότασις διακοπῆς 5 λεπτῶν.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ 5 λεπτά.

(Ὥρα 7 40′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.55′ μ.μ.)

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§51Κ. ΑΛΑΒΑΝΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἀναγνωρίζω ὅτι ἡ θέσις μου εἶναι πολὺ δύσκολος, ὅτε διαδέχομαι ἐπὶ τὸ βῆμα δύο διακεκριμένους ρήτορας καὶ ὅτε ἀνέρχομαι ἐπὶ τὸ βῆμα εἰς μίαν στιγμὴν. Καὶ διὰ τοῦτο θὰ ζητήσω παρ’ ὑμῶν τὴν ἐπιείκειαν διὰ τὰ ὀλίγα τὰ ὁποῖα θὰ εἴπω. Ἂν ἀνέρχομαι εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, ἀνέρχομαι ὄχι διὰ νὰ συζητήσω ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, διότι ταύτας τὰς ἠσπάσθην ἤδη, δὲν ἔχω δὲ παρὰ συγχαρητήρια νὰ τῇ ἀπονείμω διὰ τὸ ἐν γένει πρόγραμμά της καὶ νὰ τῇ εὐχηθῶ ὅπως ἴδωμεν τοῦτο ταχέως πραγματοποιούμενον καθ’ ὅλην αὐτοῦ τὴν γραμμήν. Ἂν ἀνέρχομαι εἰς τὸ βῆμα τοῦτο ἀνέρχομαι διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Εἶμαι, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ἐγὼ εἰς ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ὑπερψήφισαν τὸ πρόγραμμα τῆς παραιτηθείσης Κυβερνήσεως, εἶμαι καὶ ἐγὼ εἰς ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπολέμησαν εἰς τὰς ἐπάλξεις τοῦ προγράμματος ἐκείνου. Ἂν ἔπραξα τοῦτο κύριοι συνάδελφοι, τὸ ἔκαμα ὄχι διότι εἶχον προεκλογικόν αὐτοπεριορισμόν τινα, τοὐναντίον ὡς πρὸς τὸ δυναστικὸν δὲν εἶχον οὐδένα αὐτοπεριορισμόν, ἀλλὰ τὸ ἔκαμα ἐκ πεποιθήσεως, διότι ἐπίστευα ὅτι τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο θὰ προσηρμόζετο κάλλιον πρὸς τὰς λαϊκὰς ἀντιλήψεις. Ἀλλά, κύριοι, ἀπὸ τῆς σκέψεως μέχρι τῆς πραγματικότητος ὑπάρχει πολλάκις μεγάλη ἀπόστασις καὶ ὁ δρόμος τῆς ἀποστάσεως αὐτῆς εἶναι πολλάκις ἐστρωμένος μὲ ἀκάνθας, μὲ τριβόλους, μὲ ἀνυπέρβλητα πολλάκις κωλύματα, τὰ ὁποῖα νὰ μὴ ἐπιτρέπωσι τὴν πραγματοποίησιν τῆς σκέψεως. Τοῦτο ἄλλως τε σαφῶς ἐξεδηλώθη διὰ αὐτῆς ταύτης τῆς Κυβερνήσεως. Τί ἄλλο ἐδήλου ἡ παραίτησις τῆς Κυβερνήσεως; ἀδυναμίαν, ἀδυναμίαν, τονίζω, αὐτῆς νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ παρ’ αὐτῆς υἱοθετηθὲν πρόγραμμα καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει βεβαίως εἰς πάντα ἕκαστον ἐξ ἡμῶν θὰ ἐγεννήθη τὸ ἐρώτημα, τί πρέπει νὰ κάμῃ. Τὸ ἐρώτημα ἐγεννήθη φυσικὰ καὶ εἰς ἐμέ, τί πρέπει νὰ κάμω· νὰ ἐνθαρρύνω νὰ παραμείνῃ ἡ Χώρα εἰς ἀκυβερνησίαν; νὰ ἐνθαρρύνω τὴν ἐμφάνισιν τοῦ χάους; νὰ ρίψω τὴν Χώραν εἰς ἕνα χάος τὸ ὁποῖον ἠνοίγετο ἐν ἡμῖν; Δὲν ἐφαντάσθην τὰς ἐθνικὰς καταστροφάς, λόγῳ τῆς ἐμφανίσεως τῆς βίας, τὴν ὁποίαν—πρέπει νὰ ὁμολογήσω—οὐδέποτε σοβαρῶς ἐπίστευσα, διότι γνωρίζω ὅτι δὲν ἀπέλιπεν ἀπὸ τοὺς Ἕλληνας πολιτικοὺς καὶ στρατιωτικοὺς ὁ πατριωτισμός, καὶ ἂν—ὁμολογῶ μετὰ σεβασμοῦ—, παρηκολούθουν τὰ αἰτήματα τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, τοῦτο τὸ ἔπραττον ὄχι διότι ἐλογάριαζα καὶ ἐφοβούμην ὅτι θὰ ἐμφανισθῇ ἡ βία, ἀλλὰ τὸ ἔπραττον διότι ἐνόμιζα ὅτι εἶχα καθῆκον πρὸς ἕνα σύλλογον εὐγενῆ, πρὸς ἕνα σύλλογον ἐπιλέκτων ἀξιωματικῶν καὶ πολιτῶν Ἑλλήνων ταυτοχρόνως, πρὸς τοὺς ὁποίους πρέπει κανεὶς νὰ προσέχῃ, διότι ἐκεῖνοι ἦσαν οἱ ὁποῖοι προέβαλον τὰ στήθη των διὰ τὴν μεγάλην Ἑλλάδα, καὶ ἐκεῖνοι πρὸς τοὺς ὁποίους θὰ ἀτενίσωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἰδανικῶν μας. Ἄν, λέγω, δὲν προβάλλει ἡ βία, ἀσφαλῶς ὅμως θὰ προβάλῃ ἄλλο τι, θὰ προβάλουν αἱ ἀναβολαί, αἱ νέαι συσκέψεις, αἱ νέαι ζυμώσεις, αἱ νέαι ἀδράνειαι, αἱ νέαι ἐκκρεμότητες καὶ τοῦτο θὰ ἐπέφερε τὴν ἐξασθένησιν τῆς κοινῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν ὅλοι ἐπιδιώκομεν, θὰ ἐπέφερε τὴν νέαν δυσφορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἐξεδήλωσε ταύτην οὐχὶ ἅπαξ, ὥστε νὰ ζητῇ παρὰ τῶν πληρεξουσίων αὐτοῦ νὰ τελειώσουν τέλος πάντων, νὰ δώσουν μίαν λύσιν οἱανδήποτε, ἀλλὰ λύσιν ἥτις πρὸ παντὸς θὰ αἴρῃ τὴν ἐκκρεμότητα. Πρὸ μιᾶς τοιαύτης διαρρυθμισθείσης καταστάσεως τί ἔπρεπε νὰ κάμῃ τις: Σᾶς ἐρωτῶ. Βεβαίως ἔπρεπε νὰ προσατενίσῃ πρὸς τὸ ἕτερον πρόγραμμα, τὸ πρόγραμμα τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο μᾶς ἦτο γνωστόν, ὥστε νὰ μὴ χρειασθῇ καὶ πολλὴ σκέψις διὰ νὰ προσανατολισθῇ τις πρὸς αὐτὸ καὶ ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐδίστασα καθ’ ἣν στιγμὴν ἀντελήφθην τὴν ἀποτυχίαν τοῦ προγράμματός μας νὰ προσανατολισθῶ εὐθὺς ἀμέσως πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦτο. Ἀφοῦ μίαν φοράν, κ. συνάδελφοι—καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ συνάδελφος κ. Κούνδουρος νὰ ἀντιγράψω τὴν εἰκόνα τοῦ λόγου του — ἀφοῦ μίαν φοράν κατήλθομεν εἰς τὴν παραλίαν ζητωκραυγάζοντες, κατήλθομεν 237 εἰς τὴν παραλίαν ἐπὶ κεφαλῆς ἔχοντες τὸν τότε Πρωθυπουργόν, ἢ ἔπρεπε νὰ ἐπιβῶμεν τοῦ ἀκατίου τοῦ κ. Κουνδούρου καὶ νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸν ὠκεανὸν καὶ τὰ κύματα καὶ τὰς θυέλλας καὶ τοὺς κεραυνούς, ἀδιαφοροῦντες τί θὰ συμβῇ, ἢ ἔπρεπε νὰ στραφῶμεν πρὸς τὴν ξηράν. Δὲν ἐπετρέπετο εἰς ἡμᾶς νὰ καθήμεθα εἰς τὴν παραλίαν καὶ νὰ κλαίωμεν τὸ συντριβὲν ἀκάτιον, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ στραφῶμεν πρὸς τὴν ξηράν. Ἀλλ’ ἐκεῖ βεβαίως μᾶς ἀνέμενε τὸ ἅρμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἦτο φυσικὸν νὰ συναντήσωμεν τὸ ἅρμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», καὶ σᾶς ἐρωτῶ ἔπρεπε νὰ ἐπιβῶμεν αὐτοῦ, ναὶ ἢ ὄχι; Ἐγὼ νομίζω ὅτι ἔπρεπε, καὶ αὐτὸ ἔγινε, χωρὶς νὰ ἔχω καμμίαν ἀξίωσιν νὰ εἴπω εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας τοῦ ἅρματος ἐκείνου: «κατεβῆτε κάτω, κύριοι, σεῖς, ἐπειδὴ ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι εἴμεθα οἱ πολλοί. Θὰ πάρωμεν τὰ ἡνία καὶ σεῖς θὰ παρακολουθήσητε κάθιδροι καὶ ἀσθμαίνοντες’ σᾶς σώνει ὁ κονιορτὸς τὸν ὁποῖον σᾶς ἀφήνει τὸ ἅρμα». Ἀφοῦ, κύριοι, ἠσπάσθημεν κατὰ μέγα μέρος τὸ πρόγραμμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἐν πλήρει συσκέψει τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, τοῦτο δ’ ἐνθυμοῦνται οἱ συμμετασχόντες κ. συνάδελφοι, καὶ τονίζω τοῦτο, διότι ἐπεχειρήθη ἀδεξίως νὰ διαμφισβητηθῇ καὶ τοῦτο, ἀφοῦ ἐδέχθημεν τὸ πρόγραμμα τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως νὰ μὴ στείλωμεν εἰς τὸν λαὸν τὸ ζήτημα τὸ δυναστικόν, εἶναι ὀρθὸν νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν δημοκρατικὴν παράταξιν φύγετε, ἵνα διοικήσωμεν ἡμεῖς; Ἔ! κύριοι, ὁμολογῶ ὅτι εἶμαι ἀνίκανος, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ ἀκολουθήσω τοιαύτην πολιτικήν. Νομίζω ὅτι δὲν θὰ εἶναι πολιτικῶς εὐπρεπὲς νὰ συζητήσῃ τις τοιαῦτα. Ὅταν ἀσπάζηται τὸ πρόγραμμα μιᾶς παρατάξεως, ὀφείλει νὰ ταχθῇ ὡς ἁπλοῦς στρατιώτης νὰ τὸ ὑποστηρίξῃ, ἀφοῦ τὸ υἱοθετεῖ. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριοι, θέτομεν ὑπεράνω τῶν προσώπων τοὺς ἀγῶνας, τὴν ἰδεολογίαν μας τὴν θέτομεν ὑπεράνω, λέγω, τῶν προσώπων, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ συμμορφωθῶμεν πρὸς τὴν λαϊκὴν σήμερον ἀντίληψιν, ἥτις τόσον ζωηρῶς πανταχόθεν ἐξεδηλώθη. Προχθὲς ἀκόμη ἐπεσκέφθην τὴν ἰδιαιτέραν μου πατρίδα. Ἐπεκοινώνησα μετὰ τῶν συμπολιτῶν μου, οἱ ὁποῖοι ἐξέφεραν μίαν εὐχήν, ἡ ὁποία ἐκφράζεται πανταχόθεν ἀπὸ ὅλην τὴν νῆσον, νὰ τελειώνωμεν τὸ ταχύτερον, νὰ δώσωμεν μίαν λύσιν.

§52ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ τελειώνωμεν, νὰ τελειώνωμεν.

§53Κ. ΑΛΑΒΑΝΟΣ. Ἀλλά, κύριοι, λέγω ὅτι ἐπιτρέπεται τὴν στιγμὴν ταύτην ἀγὼν προσωπικός. Εἶναι δίκαιον καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ σκάφος κινδυνεύει, ἡμεῖς ἐπὶ τοῦ καταστρώματος μὲ δεμένα τὰ χέρια ἀντὶ νὰ ρίχνωμεν τὰ σωσίβια νὰ σκεπτώμεθα νὰ ἀλλάξωμεν τὸ πλήρωμα. Ἀλλά, κύριοι, λέγω καὶ τοῦτο ἀκόμη, ἂς δεχθῶμεν πρὸς στιγμήν, ὅτι ρίπτομεν τὴν Κυβέρνησιν. Ἐσκέφθημεν ἂν ἔχομεν τοὺς ὤμους ἰσχυροὺς νὰ ἀναλάβωμεν τὴν εὐθύνην τῆς πράξεως ἡμῶν ταύτης; Εἶμαι βέβαιος, κύριοι, ὅτι, ἐὰν ἐκαλούμεθα νὰ ἀναλάβωμεν τὴν Ἀρχήν, θὰ ἐδίδομεν τὴν ἀπάντησιν τὴν ὁποίαν ἔδωσεν ὁ Richelieu, ὁ ὁποῖος κάποτε συμπαθῶν πρὸς κάποιαν κυρίαν, ἡ ὁποία τοῦ εἶπε: Καὶ ἄν, κύριε, σᾶς εἴπω, ὁρίστε, τί θὰ κάμητε; ἀπήντησεν: ἆ! αὐτὸ δὲν τὸ ἐσκέφθην. Εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ ἡμεῖς θὰ δώσωμεν τὴν ἰδίαν ἀπάντησιν. (Χειροκροτήματα). Ὑπάρχει πολύφερνος νύμφη, καλουμένη Ἀρχή, ἥτις ἂν μᾶς καλέσῃ καὶ μᾶς εἴπῃ «ὁρίστε», εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ δώσωμεν τὴν ἀπάντησιν τοῦ Richelieu «ἆ! αὐτὸ δὲν τὸ ἐσκέφθημεν». Καὶ τότε τὴν ἀπάντησιν μὴ τὴν περιμένετε ἀπὸ ἐμέ. Δὲν ἀνήκω, κύριοι, εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», ἀλλὰ θὰ ἦτο ἔλλειψις νὰ μὴ ἐκφράσω τὸν θαυμασμόν μου διὰ τὸ ἐπιδειχθὲν παρ’ αὐτῆς σθένος εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτῆς. Τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι εἰς τὴν πτέρυγα ἐκείνην ἐπτερύγιζον τὸ δίκαιον, τὰ νεῦρα καὶ ἡ ζωή. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον, κ. συνάδελφοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ ἐγὼ καὶ ὁ ἕτερος ἐκ Σύρου συνάδελφος μετὰ τοῦ ὁποίου συμπίπτουν αἱ ἀντιλήψεις, νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ δηλοῦμεν ὅτι, ἐπειδὴ τὸν ἀγῶνα τὸν θεωροῦμεν κοινόν, θὰ κατέλθωμεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἡμῶν ἵνα ἀγωνισθῶμεν διὰ νὰ καλέσωμεν τὸν Λαὸν καὶ νὰ τῷ εἴπωμεν νὰ ἀπορρίψῃ τὴν σκοτίαν τοῦ παρελθόντος, ἥτις ἔχει ὡς ἔμβλημα μόνον τὸ μῖσος. Νὰ καλέσωμεν τὸν λαὸν νὰ εἰσέλθῃ μεθ’ ἡμῶν εἰς τὸν ναὸν ὅπου θὰ κυματίσῃ καὶ πάλιν ἡ σημαία τοῦ Περικλέους καὶ ἐκεῖ παρὰ τὸν βωμὸν τοῦ ναοῦ τούτου μεθ’ ἡμῶν νὰ παρακολουθήσῃ τὴν ἱερὰν μυσταγωγίαν τῆς ἰσότητος, τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀδελφοσύνης. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ἀκόμη ἐγγεγραμμένοι 32 διὰ νὰ ὁμιλήσουν. (Ἐκδηλώσεις δυσφορίας). Μοὶ προεβλήθη πρότασις 10 συναδέλφων οἱ ὁποῖοι προτείνουσι νὰ θεωρηθῇ ἐξηντλημένη ἡ συζήτησις. (Ἐπιδοκιμασία).

§55ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅμως ὅτι εἶναι καλὸν νὰ καταλήξωμεν εἰς ἕνα μέσον ὅρον. Νὰ ὁρισθῇ χρονικὸν διάστημα.

§57ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Πέντε λεπτά.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄλλως δὲν ἀποκλείεται ὀσάκις ὁ ῥήτωρ ὁμιλεῖ ἐπὶ θέματος μᾶλλον ἐνδιαφέροντος, νὰ δύναται νὰ τῷ δοθῇ παράτασις.

§59ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ τελειώνωμεν, κ. Πρόεδρε.

§60ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἐὰν πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις εἴμεθα καὶ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι θὰ ζητήσωμεν νὰ ἐγγραφῶμεν.

§61ΕΤΕΡΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἐὰν δοθῇ ὁ λόγος εἰς τοὺς ἐγγεγραμμένους, νὰ ἐγγράψητε καὶ ἡμᾶς.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λιβαθηνόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§63ΡΙΧ. ΛΙΒΑΘΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ τῆς πρώτης συνεδριάσεως τῆς Συνελεύσεως.....

§64Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὅλος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀγωνιᾷ περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραμένωμεν ἐνταῦθα ἐπὶ πολύ, διότι, ὅσον καὶ ἂν θελήσητε νὰ περιορίσητε τὸ χρονικὸν διάστημα, εἴτε ἡ ἐπιείκεια εἴτε ἡ ἀνοχὴ θὰ φέρῃ εἰς μακρὰς συζητήσεις.

§65Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργό.). Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι μία ἀπόφασις ἐπὶ τῆς ὑποβληθείσης προτάσεως θὰ ἦτο δικαία καὶ ὀρθὴ καὶ ἐπιβεβλημένη ὅπως μετὰ τὸ πέρας τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἐπὶ τοῦ βήματος κ. πληρεξουσίου προτιμηθῶσι νὰ ἀγορεύσωσιν οἱ ἐκπροσωποῦντες κόμματα ἢ ὁμάδας. Μετὰ τοῦτο νὰ προτιμηθῶσι νὰ ἀγορεύσωσιν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ δικαιολογήσουν τὴν ψῆφόν των, πρέπει ὅμως πάντοτε νὰ ἰσχύῃ τὸ τεθὲν χρονικὸν ὅριον.

§66ΡΙΧ. ΛΙΒΑΘΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπὸ τὰς πρώτας συνεδριάσεις διεπιστώθη ὁ διακαὴς πόθος τῆς Συνελεύσεως πρὸς κατάλυσιν τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ καὶ ἀναστήλωσιν τῆς Δημοκρατίας. Ἔδωσα, κύριοι πληρεξούσιοι, ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὰς δύο προηγουμένας Κυβερνήσεις, διότι ὑπεσχέθησαν ὅτι θὰ φέρωσι τὴν Χώραν εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα διὰ τῆς τεθλασμένης καὶ δι’ ἑλιγμῶν, καὶ τοῦτο διότι ἦτο σύμφωνον καὶ πρὸς τὰς ἀντιλήψεις μου καὶ πρὸς τὴν ὑπόσχεσιν τὴν ὁποίαν ἔδωσα πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὅμως οἱ Ἀρχηγοὶ τῶν Κυβερνήσεων ἐκείνων ἐδήλωσαν ὅτι ἡ τεθλασμένη ὁδὸς ἦτο πλήρης ὀδοφραγμάτων καὶ ἦτο ἀδύνατον πλέον νὰ ἐκτελεσθῶσιν οἱ ἑλιγμοί, νομίζω ὅτι εἶμαι σύμφωνος καὶ πρὸς τὴν συνείδησίν μου καὶ ἐν τάξει πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου, ἐὰν ἐπιβῶ ἐπὶ τοῦ πλοίου, τὸ ὁποῖον ἀναχωρεῖ αὐτὴν τὴν στιγμὴν διὰ τὸν γαλήνιον λιμένα τῆς Δημοκρατίας. Θὰ ἐπιβῶ ἐπὶ τοῦ πλοίου, τὸ ὁποῖον διευθύνει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ὑπόσχεται νὰ μᾶς φέρῃ αἰσίως εἰς τὸν ποθητὸν λιμένα μὲ ὅλους τοὺς ἐναντίον πνέοντας ἀνέμους. Ἀλλ’ ἔχω καθῆκον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ὑπομνήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι κατὰ τὸν πλοῦν ὑπάρχει σκόπελος καὶ πρὸ τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ πλοίου ὀφείλει καλῶς νὰ μελετηθῇ ἡ τοπογραφία τοῦ σκοπέλου τούτου. Βλέπω ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβὴς ἡ μελέτη, ἡ ὁποία ἐγένετο διὰ τὴν τοποθεσίαν τοῦ σκοπέλου. Σκόπελος εἶναι τὸ μελετώμενον νὰ γίνῃ δημοψήφισμα παρὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν· ἡ σπουδὴ μεθ’ ἧς φέρεται καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποστείλῃ τὸ δημοψήφισμα πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ἀναγκάζομαι νὰ ἐπαναλάβω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπα πρὸ ἑνὸς μηνὸς εἰς τὸν μέγαν Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι οἱ ἔχοντες ὀξεῖαν τὴν ἀντίληψιν ἔχουν καὶ ταχεῖαν τὴν σκέψιν καὶ ταχυτέρας τὰς ἐκ τῆς σκέψεως ἀποφάσεις καὶ ἀμέσως τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἀποφάσεων. Προσέξατε ὅμως, ἡ ἄμεσος ἐκτέλεσις καὶ τῶν ὑγιεστέρων ἐκ τῆς σκέψεως ἀποφάσεων ἐπιφέρει δεινὰ καὶ δεινὰ ἀνεπανόρθωτα. Προσέξατε, ἡ ταχυτέρα ἀποστολὴ οἱωνδήποτε ἐρωτημάτων πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν εἶναι πείραμα καὶ δὲν πειραματίζονται μὲ τα ἐπικίνδυνα σημεῖα τῆς ὑποστάσεως τοῦ Κράτους. Προσέξατε, διότι ἡ διατυμπανισθεῖσα ταχυτάτη ἀποστολὴ ἐρωτημάτων πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν τῶν δύο προηγουμένων Κυβερνήσεων, ἦτο ἡ κυρία αἰτία τῆς ἀποτυχίας τῶν Κυβερνήσεων ἐκείνων. Εἶναι ἀξίωμα ὅτι διὰ νὰ ἑδραιωθῇ ἓν πολίτευμα εἶναι ἀνάγκη οἱ ἀρχόμενοι καὶ οἱ ἄρχοντες νὰ ἔχωσι πίστιν πρὸς αὐτό. Ἀλλὰ τίς θέλει πείσει τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὅτι ἡ Δημοκρατία δὲν εἶναι ἀναρχία, δὲν εἶναι μπολσεβικισμός, δὲν εἶναι δὲν ἠξεύρω τί; (Διαμαρτυρίαι καὶ θόρυβος). Ἡ ἐκτέλεσις τῆς καλλιεργείας τῶν δημοκρατικῶν ἰδεῶν ἄρχεται ἐνταῦθα μὲ τὸν βίον τῆς Συνελεύσεως ταύτης, καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς· αἱ ἐνταῦθα συζητήσεις ὅπως διεξήχθησαν εἶναι ἀρκεταὶ νὰ πείσωσι τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν περὶ τῶν ἀγαθῶν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος; Ἐγώ, κύριοι, δέχομαι ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες ἐμφοροῦνται ἀπὸ δημοκρατικὰ αἰσθήματα, διότι παραδέχομαι ὅτι ὁ Ἕλλην γεννᾶται δημοκρατικός. Ὑπάρχουν, κύριοι, νόμοι φυσικοί, ἐκ τῶν ὁποίων εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποφύγῃ ἡ ἀνθρωπότης. Ἡ Γῆ στρέφεται περὶ τὸν ἄξονά της καὶ θὰ στρέφηται. Ὑπάρχει, κύριοι, ὁ νόμος τῆς κληρονομικότητος, τοῦ ἀτταβισμοῦ. Κατὰ τὸν νόμον τοῦτον εἰς τὴν Χώραν ταύτην γεννῶνται δημοκρατικοί, διότι εἰς τὴν Χώραν αὐτὴν τὸ δένδρον τῆς Δημοκρατίας ἐφύτρωσε καὶ ἠνδρώθη καὶ ἐμεγαλούργησε. Ὑπάρχει ὅμως ἀντίδρασις, κύριοι, καὶ ὑπάρχει ἀντίρρησις ἀκόμη καὶ ἐκεῖ ὅπου τὰ σπέρματα τῶν δημοκρατικῶν αἰσθημάτων εἶναι ἐντονώτερα. Ὑπάρχει ἀντίρρησις εἰς τὴν ἰδικήν μου πατρίδα, εἰς τὴν πατρίδα ἐκείνην ἡ ὁποία ἐγέννησε τὴν πλειάδα τῶν δημοκρατικῶν ἀνδρῶν, τοὺς Ζερβοὺς, τοὺς Μομφερράτους. Ὑπάρχει ἀντίδρασις εἰς τὴν γωνίαν ἐκείνην τῆς Ἑλληνικῆς γῆς, ἡ ὁποία ἔδωσε τὸν Ρόκον Χοϊδᾶν. Ὑπάρχει ἀντίρρησις εἰς τὴν Χώραν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἔδωσε τὸν Γεώργιον Ἰακωβᾶτον, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τρὶς ἐβροντοφώνησε: Γεώργιος Αʹ. καὶ τελευταῖος Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριοι, μὴ φοβεῖσθε, δὲν ἀναχαιτίζεται ὁ ἀρξάμενος ἤδη νὰ ἐξογκοῦται δημοκρατικὸς χείμαρρος. Εἶναι χάρτινα φράγματα αἱ παρατάξεις, αἱ συνταγματικαί, παρασυνταγματικαὶ καὶ ὑποσυνταγματικαί. Δὲν στρέφεται ὁ ροῦς τοῦ ποταμοῦ πρὸς τὰ ὀπίσω. Κάποτε ἐστράφη ὁ Ἰορδάνης πρὸς τὰ ὀπίσω, ἀλλ’ ἐκεῖ ἐπρόκειτο περὶ Βασιλέως τῶν Οὐρανῶν. Οὐδεὶς ποταμὸς θὰ στραφῇ πρὸς τὰ ὀπίσω χάριν ἐπιτηδείων μαρτύρων Βασιλέων. (Ἐπιδοκιμασίαι). Διοικήσατε ἐπί τινα χρόνον μὲ εὐνομίαν καὶ ἰσοπολιτείαν καὶ μὴ φοβεῖσθε τότε. Διὰ τῆς ψήφου ὅλων τῶν Ἑλλήνων θὰ ἐκλάμψῃ ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα καὶ τὸ δένδρον τὸ ὁποῖον θὰ φυτρώσῃ τῆς Δημοκρατίας θὰ γιγαντωθῇ. (Χειροκροτήματα).

§67ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ψηφοφορία, ψηφοφορία.

§68ΕΤΕΡΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, προτείνω μίαν ἄλλην λύσιν, τὴν ἑξῆς: Οἱ θέλοντες νὰ δικαιολογήσουν μόνον τὴν ψῆφόν των ἠμποροῦν, ὅπως ἔκαμαν ἤδη μερικοὶ συνάδελφοι, νὰ δώσουν ἔγγραφον σημείωσιν εἰς τὰ πρακτικά, μὲ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δημοσιευθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ἡ δήλωσις αὐτῶν.

§70ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§71Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Οὐδεὶς δύναται νὰ μοῦ ἀφαιρέσῃ τὸν λόγον κατὰ τὸν Κανονισμόν.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Χαβίνη, δὲν ἀφαιρεῖ τὸν λόγον οὐδείς· σέβομαι μόνον τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως.

§73Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις ἐκ μέρους ὁμάδος.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριοι, καθήσατε νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν.

§75Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δύο λέξεις θὰ εἴπω. Κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἦτο περιττολογία ἐγὼ καὶ οἱ ἀξιότιμοι κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ ὁποῖοι μοὶ κάμνουν τὴν τιμὴν νὰ συμπράττουν μετ’ ἐμοῦ — τὰ μέλη δηλαδὴ τοῦ κόμματος τῶν Δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων, τῆς δημοκρατικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύω —, θὰ ἦτο, λέγω, περιττολογία νὰ ἀναπτύξωμεν καὶ δικαιολογήσωμεν τὴν ψῆφον τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν σήμερον εἰς τὴν Κυβέρνησιν κατόπιν τῆς προηγηθείσης μακρᾶς συζητήσεως. Θὰ εἴπω μόνον δύο λέξεις ἐπὶ μιᾶς μικρᾶς παρεξηγήσεως, ἡ ὁποία παρέχεται ἐκ τῶν λόγων τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔθιξε ζήτημα παλαιὸν σχετικῶς μὲ τὴν περίφημον συμφιλίωσιν, τὸ ὁποῖον καλὸν θὰ ἦτο νὰ μὴ ἐθίγετο, διότι παρεξηγήθη. Πρόκειται περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τῆς δίκης τῶν καταδικασθέντων.

§76ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἔληξεν, ἔληξεν.

§77Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αἱ ἐξηγήσεις τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου, καίτοι δὲν ἐπηνώρθωσαν τελείως, νομίζω ὅτι εἶναι ἀρκεταί. Θέλω νὰ εἴπω τοῦτο, κύριοι· ἀνήκω καὶ ἐγὼ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον ἐνεργὸν μέρος εἰς τὴν δίκην καὶ τὴν διαδικασίαν καὶ ἔπαιξα πρωτεῦον πρόσωπον ἐν αὐτῇ ἐνεργήσας τὴν ἀνάκρισιν. Θεωρῶ ὑποχρέωσίν μου νὰ δηλώσω κατόπιν καὶ τῶν γραφομένων ὑπὸ τοῦ ἀντιπάλου τύπου ὅτι καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι συνάδελφοι θὰ ἤμεθα ἕτοιμοι ἀναμφισβητήτως ὄχι μόνον νὰ ἐβλέπομεν ἀπαθῶς τὴν ἀναθεώρησιν τῆς δίκης ἐκείνης, ἀλλὰ νὰ ὑποστῶμεν καὶ δίκην, ἂν ἐγνωρίζομεν ὅτι πρόκειται περὶ πραγματικῶς εἰλικρινοῦς πειράματος διὰ τὴν συμφιλίωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Εἴμεθα βέβαιοι ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τῶν ἀντιπάλων δὲν εἶναι παρὰ μία κακοήθης ὑπονομευτικὴ τορπίλλη διὰ νὰ ἀπαλλάξῃ τῆς κατηγορίας καὶ τῆς ἠθικῆς καταδίκης τὸ παρελθὸν τοῦ Κωνσταντίνου, οὕτως ὥστε ἐντὸς ὀλιγίστου χρόνου νὰ δοθοῦν εἰς αὐτοὺς τὰ ὅπλα μὲ τὰ ὁποῖα θὰ συντρίψουν καὶ τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν καὶ τὸ καθεστώς. Ὡς πρὸς τὸ πρωτεῦον ζήτημα, κύριοι, φρονῶ καὶ ἐγὼ ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ τελειώνωμεν, διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀγωνιᾷ. Θὰ παραιτηθῶ πάσης περαιτέρω ἀναπτύξεως ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ θὰ παρακαλέσω τὴν Συνέλευσιν νὰ προβῇ τὸ ταχύτερον εἰς τὴν ψηφοφορίαν, διότι ὑπάρχει κίνδυνος, ἂν ἐξακολουθήσωμεν μὲ τὰ ἀκάτια νὰ ἴδωμεν τὸν λαὸν ἐπὶ τέλους λαμβάνοντα τὶς μαγκοῦρες διὰ νὰ μᾶς διώξῃ ἀπὸ ἐδῶ.

§78Ι. ΜΑΡΜΑΤΑΚΗΣ. Τὸ μεγαλύτερον μέρος συνετελέσθη σήμερον. Δὲν ὑπολείπεται παρὰ νὰ τὸ κυρώσωμεν διὰ τῆς ψήφου μας καὶ νὰ ἀναφωνήσωμεν: Ζήτω ἡ Δημοκρατία!

§79Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δύο λέξεις θὰ εἴπω.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ τὴν σειρὰν θὰ καλέσω τοὺς ἐγγεγραμμένους καὶ ἐφόσον θέλουν νὰ συμμορφωθοῦν μὲ τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ἔκαμα, θὰ παραιτῶνται.

§81ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Παραιτούμεθα, παραιτούμεθα...

§82Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν παραιτοῦμαι, κ. Πρόεδρε.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης.

§84Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, κύριοι, ἀφοῦ παρεχωρήσατε ὥρας εἰς ἄλλους, νὰ δώσητε καὶ εἰς ἐμὲ τὰ πέντε λεπτά. Ἐδῶ ἔχει γίνει ἕνα παράξενο πρᾶγμα. Ἐπῆγα εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου, ἐκεῖ δὲ ποὺ καθόμουνα ἦλθε κάποιος ὁ ὁποῖος μὲ παρακαλοῦσε νὰ τοῦ κάμωμεν τὸν γάμον. Ἐτρέξαμεν ἀμέσως εἰς τὸν ἐπίσκοπον, εἰς τὸν παππᾶν, τοῦ ἐφέραμε τὴν ἄδειαν, ἤθελεν ὅμως καλὰ καὶ σώνει καὶ πολιτικὸν γάμον. Βρὲ παιδί μου, τοῦ λέγομεν, δὲν γίνονται ἐδῶ πολιτικοὶ γάμοι. Τίποτε· εἶχεν ἀπόλυτον ἀκαμψίαν. Ὅλα τὰ παρακάλια ἐπῆγαν ἄδικα. Ἐπὶ τέλους συνοδευόμενος καὶ ἀπὸ μερικοὺς ἄλλους ἐπῆρε τὰ βουνὰ τῆς Καρατζόβας καὶ ἠθέλησεν ἐκεῖ νὰ κάμῃ πολιτικὸν γάμον. Μόλις ὅμως εἶδε μπροστά του κάτι ἀγριεμένα μουστάκια ποὺ ἔστριβαν οἱ ἀντερασταί του ἐτράπη εἰς φυγήν. Ἐνθυμοῦμαι μίαν παροιμίαν ἡ ὁποία λέγει ὅτι διὰ νὰ κάμῃ κανεὶς κάτι πρέπει νὰ ἔχῃ νιονιό, καὶ αὐτὸ ποὺ ἀποφασίζει πρέπει νὰ τὸ ἐκτελῇ παραμερίζοντας τὰ ἐμπόδια. Ὅποιος θέλει νὰ διοικῇ καὶ νὰ ἐφαρμόσῃ τὶς ἰδέες του πρέπει νὰ ἔχῃ βούλησιν. Ὕστερα ὅμως ἀπ’ αὐτὰ ὁ κύριος ἦλθε καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ μαζευθοῦμε νὰ ξανακάμωμε τὸν γάμον καὶ ἐζήτει νὰ τὸν ξαναφέρωμεν καὶ πάλιν γαμβρόν. Δὲν τὸ κατάλαβε πῶς πάει ἡ νύφη καὶ γύρευε νὰ μαζέψῃ τὸ χωριὸ κτυπῶντας τὴν καμπάνα τῆς ἐκκλησίας γιὰ νὰ ἀναγκασθῇ νὰ δώσῃ ἄδειαν ὁ Μητροπολίτης. Τώρα διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ἐγὼ θὰ ἤθελον νὰ της δώσω τὴν ψῆφόν μου καὶ νὰ τρέξω πίσω της ὀπαδός της ὅπως μοῦ λέγει ἡ δημοκρατική μου καρδιὰ καὶ ἡ δημοκρατική μου ἀνατροφή. Ἀλλὰ μὲ ἐμποδίζει κάτι τι διὰ νὰ τὸ κάμω. Ὁ τρόπος ποὺ ἀνέθηκε στὴν ἀρχὴ μὲ τὰ στριμμένα μουστάκια. Θὰ δόσω λοιπὸν ψῆφον αἰχμαλωσίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Πρέπει νὰ ἀκούσητε καὶ ἄλλην μίαν φορὰν ἀκόμη, ὅτι θὰ ἔδιδα ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἐὰν δὲν εἶχε συμβῆ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐξήγησε κάποιος, ὅτι δηλ. ἐξακολουθεῖ νὰ λειτουργῇ ἡ Ἐπανάστασις, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει πλέον, ἔχει τελειώσει. Καὶ θὰ παρακαλέσω καὶ τοὺς διαδόχους τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἐπιτρέψουν νὰ ἀκουσθῇ ἄλλη φωνὴ παρὰ μόνον ἡ φωνὴ τῶν ἐντεταλμένων ἐδῶ, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Κυρίαρχος εἶναι ἡ Συνέλευσις καὶ ὑποχρεοῦται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐφαρμόσῃ ὅ,τι ἡ Συνέλευσις ἐντέλλεται.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ Συνέλευσις αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν εἶναι Ἐπανάστασις.

§86Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι, εἶναι τέρμα τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἡ ὕπαρξις τῆς Συνελεύσεως τερματίζει τὴν Ἐπανάστασιν καὶ εἶναι εἴσοδος εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον τῆς Χώρας. Πᾶσα ἄλλη ἐξήγησις θεωρεῖται κατ’ ἐμὲ ὕβρις κατὰ τῆς Συνελεύσεως. Ἐφόσον προέκυψε καὶ ἄλλο ζήτημα θὰ δώσω ψῆφον αἰχμαλωσίας τῶν Ὑπουργῶν ἐπὶ τῶν ὑπουργικῶν θώκων, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἔδιωξε τὸν γαμβρὸν διὰ νὰ τελέσῃ τὸν γάμον αὐτή. Ὅσο διὰ τὸ πρόγραμμα τῆς συμφιλιώσεως εἶναι γνωστὸν ὅτι πρέπει νὰ κάμωμεν θυσίας. Ἀλλὰ θυσίας ἐννοεῖ ἡ ἀντίδρασις, ἡ ἔξω, νὰ μᾶς ἀναγκάσῃ νὰ πάρωμεν ξανὰ τὰς χειροβομβίδας καὶ νὰ ἀρχίσωμεν ἐξ ἀρχῆς. Δι’ αὐτὸ πλειοδοτῶ καὶ προτείνω νὰ ὑπάγωμεν εἰς τὸν Φώτιον τὸν Πατριάρχην καὶ νὰ τοῦ προτείνωμεν νὰ βγάλῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπέθανον καὶ νὰ ἔλθῃ ἡ Ἱερὰ Σύνοδος, ἡ πρώην, καὶ νὰ τοὺς ξανακηρύξῃ ἁγίους. Τὸ καλύτερον τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ κάμῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως χάριν τῆς συμφιλιώσεως εἶναι νὰ παρῃτεῖτο τῶν δημοκρατικῶν ἀρχῶν καὶ νὰ ἐπανέφερε τὴν Δυναστείαν τῶν Γλύξβουργ καὶ νὰ παραδώσῃ τὴν Ἀρχὴν εἰς τοὺς ἐξωκοινοβουλευτικούς. Τότε καὶ μόνον θὰ τοὺς ἱκανοποιοῦσε.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γιωτόπουλος.

§88Π. ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, οὐδέποτε ἠγόρευσα, δὲν θὰ ἀγορεύσω δὲ καὶ τώρα οὔτε ἐπὶ πέντε λεπτά. Εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ θέσω τὰς ὀλίγας σκέψεις μου εἰς τὴν κλίνην τοῦ Προκρούστου τῶν πέντε λεπτῶν, καὶ νὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀναγνώσω ἓν μικρὸν σημείωμα. (Ἀναγινώσκει): Ἐκλεγεὶς ὡς συντηρητικὸς φιλελεύθερος τοῦ νομοῦ Ἰωαννίνων εἶχον καὶ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ μέθοδος ἡμῶν ὅπως φθάσωμεν εἰς τὴν ποθητὴν δημοκρατίαν, ἦτο ἡ προτιμοτέρα. Ἀλλὰ τὰ γεγονότα ραγδαίως ἐξελιχθέντα προκατέλαβον ἡμᾶς. Ἴδιον δὲ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν δέον νὰ ᾖ οὐχὶ ἡ ἀπόλυτος ἀκαμψία, ἀλλ’ ἡ προσεχὴς προσαρμογή εἰς τὴν δημιουργηθεῖσαν κατάστασιν. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι δικαιολογεῖται ἡ ψῆφος μου ὑποστηρίξεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἧς ὁ πρόεδρος καὶ ἄλλα ἐπίλεκτα μέλη, εἰσὶν ἄνδρες εὐγενῶς ἀγωνισθέντες ἐν χαλεπωτάταις στιγμαῖς, ὑπὲρ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ τούτου βήματος ἂς ἀκουσθῶσιν ἤδη ὀλίγαι τινὲς λέξεις ἀπευθυνόμεναι εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ ὅστις θὰ κληθῇ μετ’ οὐ πολὺ νὰ κυρώσῃ τὸ νέον πολίτευμα. Ἕλληνες! Οὐδὲν ἄλλο χωρίζει ἡμᾶς σήμερον ἢ ἡ δυναστεία τῶν Γλυξβούργων. Ἀλλ’ οὔτε τὸ πεῖσμα, οὔτε τὰ συμφέροντα μιᾶς οἰκογενείας, ὅσον καὶ ἂν εἶναι αὕτη χρυσοποίκιλτος, δύνανται νὰ ἐπικρατήσωσι τοῦ ὑψίστου ἐθνικοῦ συμφέροντος τῆς συμφιλιώσεως. Ἕλληνες! Σᾶς ἐξαπατῶσιν ὅσοι ὁμιλοῦσι περὶ ἐθνικῆς δυναστείας, διότι ἡ δυναστεία αὕτη ἀπαρτίζεται ἐξ ἀτόμων ἀνηκόντων εἰς ἓξ διαφόρους ἐθνικότητας, ἑκάστη τῶν ὁποίων ἴδια ἐπιδιώκει συμφέροντα. Σφάλλονται ὅσοι ὁμιλοῦσι περὶ βασιλευομένης δημοκρατίας, διότι ἡ ψευδοδημοκρατία ἐκείνη καλῶς ἐγνώριζε νὰ μεταβάλληται εἰς ἀπόλυτον μοναρχίαν ὁσάκις ἤθελε. Αὔριον, ἐνῷ τὰ βλέμματα τῆς ψυχῆς ἡμῶν θὰ κατευθύνωνται εἰς τὰς μορφὰς τῶν ἡρώων τοῦ Μεσολογγίου, τῶν Ψαρῶν, τοῦ Βαλτετσίου καὶ τῶν λοιπῶν ἐνδόξων τοῦ Γένους προμάχων, ἀρχαιοτέρων καὶ νεωτέρων, πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῆς διανοίας μας φωτεινὸν θὰ προβάλλῃ τὸ ἀρχαῖον ἑλληνικὸν θεσμοθέτημα τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Λαοῦ ὡς ὑπόδειγμα ἑνὸς τῶν μᾶλλον φιλελευθέρων θεσμῶν τοῦ ἀνθρωπίνου γένους. Τὸ ὑπέροχον φῶς τῶν ἀθανάτων τούτων ἑλληνικῶν παραδόσεων ἂς καταυγάσῃ καὶ λαμπρύνῃ τὴν ἀνατέλλουσαν Ἑλληνικὴν Δημοκρατίαν.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σολιώτης.

§90ΙΩ. ΣΟΛΙΩΤΗΣ. Σεβόμενος τὸ κοινὸν αἴσθημα, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τὴν Συνέλευσιν, δηλῶ ὅτι παραιτοῦμαι, ἐκεῖνα δὲ τὰ ὁποῖα εἶχον νὰ εἴπω θὰ ἦσαν ἁπλῶς πρὸς δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου, καὶ ἡ δικαιολογία τῆς ψήφου μου στηρίζεται εἰς τὴν βάσιν, ὅτι ποτὲ δὲν ἐπίστευον ὅτι εἴμεθα δημοκρατικοὶ ὅλοι ἐδῶ πέρα.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος.

§92Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω, κύριοι, πέραν τῶν πέντε λεπτῶν, διότι δὲν ἀνῆλθον πλέον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ἀναδιφήσω τὰς μελανὰς δέλτους τῆς γνωστῆς δυναστικῆς συγγραφῆς, μήτε νὰ ἐλέγξω ἄστοχον κυβερνητικὸν πρόγραμμα, ὡς ἄλλοτε, ξένον πρὸς τὴν ψυχὴν καὶ τὸ αἴσθημα τοῦ Λαοῦ. Δὲν ἀνῆλθον συνάμα διὰ νὰ τελέσω, ὡς ἔπραξαν ἄλλοι συνάδελφοι, μνημόσυνον ὑπὲρ τῶν καταδικασθέντων ἐκείνων, τοὺς ὁποίους δὲν κατεδίκασαν μόνον οἱ πέντε δικασταί, ἀλλὰ τοὺς κατεδίκασεν ὁλόκληρος ἡ συνείδησις τοῦ Ἔθνους, καθ’ ὃν τρόπον καταδικάζει καὶ ἐκείνους, οἵτινες ἐγείρουν φωνὴν συμπαθείας ὑπὲρ αὐτῶν. Σήμερον μὲ φέρει ἐπὶ τοῦ βήματος ἓν καθῆκον εὐχάριστον καὶ ὡραῖον, τὸ καθῆκον ν’ ἀποστείλω πρὸς τὸν δημοκρατικὸν Ὄλυμπον τὸν ἀσπασμὸν τῆς δημοκρατικῆς Δίκτης, ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Κρήτης, ἥτις πρώτη ἐν τῷ κόσμῳ, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Γόρτυνος, ἐθέσπισε τὸ πολίτευμα τῆς Δημοκρατίας. Ὑποβάλλω εὐλαβῆ εὐχαριστίαν πρὸς τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὴν Κυβέρνησιν πρὸς τὴν ὁποίαν ἔλαχεν ὁ ὑψηλὸς καὶ ἀξιοζήλευτος κλῆρος νὰ ἁρπάσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὴν κόμην καὶ νὰ τὴν ἀνασύρῃ ἑκοῦσαν ἄκουσαν ἀπὸ τὸ τέλμα τὸ βασιλικόν, νὰ τὴν καθάρῃ καὶ νὰ τὴν ἐνθρονίσῃ ἄσπιλον Δέσποιναν ἐντὸς τοῦ ἰδίου αὐτῆς τιμίου οἴκου. Ἀλλὰ οἱ εὐγενεῖς κλῆροι εἶναι συνήθως καὶ δύσκολοι καὶ θὰ ἤθελον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τὰς γνώμας ὅτι ἐκτὸς τοῦ σταδίου αὐτῆς, ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀσφαλῶς θὰ νικήσῃ καὶ θὰ λάβῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης χάρις εἰς τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν φρόνησιν τῶν κ. πληρεξουσίων, ἐκτὸς τοῦ σταδίου αὐτοῦ, λέγω, ὑπάρχει καὶ ἄλλο τι στάδιον, τὸ στάδιον τῆς Κοινῆς Γνώμης, καὶ πρέπει καὶ ὀφείλει νὰ νικήσῃ καὶ ἐν τῷ σταδίῳ ἐκείνῳ, διότι ἡ πρόσφατος καὶ εὐτυχῶς βραχεῖα ἱστορία τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἀπέδειξεν ὅτι εἶναι εὐκολώτερον νὰ κερδίσῃ κανεὶς μίαν μεγάλην μάχην εἰς τὸ Κοινοβούλιον, παρὰ νὰ κερδίσῃ καὶ μίαν ἁψιμαχίαν μικρὰν εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Θέλετε, κύριοι, νὰ κερδίσητε τὴν μάχην εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην; Θέλομεν νὰ μὴ βαδίσητε ἐπὶ τῶν πεπατημένων ὁδῶν τῶν κοινῶν Κυβερνήσεων, θέλομεν νὰ μὴ ἀρκεσθῆτε εἰς τὴν τυπικὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος, τὴν ὁποίαν θὰ ἀντιληφθοῦν ὀλίγοι καὶ θὰ αἰσθανθοῦν ὀλιγώτεροι. Θέλομεν νὰ μεταβάλητε τὴν οὐσίαν, τὴν κακὴν οὐσίαν τῆς καταστάσεως. Θέλομεν νὰ ἀνακαινίσητε καὶ νὰ ἐπισκευάσητε τὴν κρατικὴν μηχανὴν κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος νὰ τῆς ἐπιτρέψῃ νὰ βαδίσῃ τὴν ὁδὸν τοῦ μεγάλου καθήκοντος. Τασσόμεθα ἀνεπιφυλάκτως οὐχὶ εἰς τὰ πρῶτά της βήματα, ὅπως ἄλλος τις συνάδελφος ἐδήλωσε, τασσόμεθα ἀνεπιφυλάκτως παρὰ τὸ πλευρόν σας, καὶ θὰ παραμείνωμεν παρὰ τὸ πλευρόν σας, ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι θὰ φανῆτε ἱκανοὶ νὰ παγιώσητε καὶ νὰ ἑδραιώσητε τὴν νέαν πολιτειακὴν ζωήν, τῆς ὁποίας ὑπήρξατε οἱ ἀπόστολοι. Ἀλλὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ εἴπωμεν ὅτι διὰ νὰ ἐπιβληθῇ καὶ διὰ νὰ παγιωθῇ μία θρησκεία, δὲν ἀρκεῖ ἡ ἀνάπτυξις τῶν δογμάτων καὶ τῶν ἰδεῶν ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐμφανίσῃ τὰ θαύματά της καὶ νὰ σκορπίσῃ τὰ ἀγαθά της. Καὶ ἀξιοῦμεν ἀπὸ τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ τὴν ἐγκαταστήσασαν τὴν πολιτειακὴν θρησκείαν, ἀξιοῦμεν νὰ θεραπεύσῃ τὴν παράλυτον δικαιοσύνην, νὰ ἐξυγιάνῃ τὴν νεκρὰν διοίκησιν, νὰ πατάξῃ τὸν δολιευόμενον τελώνην, νὰ σωφρονίσῃ τὸν σεληνιαζόμενον χωροφύλακα, ν’ ἀποβάλῃ τοῦ κρατικοῦ ναοῦ τοὺς ἐνασκοῦντας τὴν ἐμπορίαν τοῦ κόμματος καὶ τοῦ ἀξιώματος, καὶ ν’ ἀποδώσῃ τὰ τοῦ Κράτους τῷ Κράτει καὶ τὰ τοῦ λαοῦ εἰς τὸν λαόν. (Χειροκροτήματα). Τὰ θαύματα ταῦτα, κύριοι, ἀναμένομεν νὰ ἐπιτελέσῃ ἡ παροῦσα πρώτη δημοκρατικὴ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅταν τὰ θαύματα ταῦτα συντελεσθοῦν, δὲν θὰ δυνάμεθα ν’ ἀπαριθμῶμεν τὰς μυριάδας τῶν πιστῶν ὀπαδῶν της, τὰς μυριάδας τῶν εὐλαβῶν προσκυνητῶν τοῦ προγράμματος αὐτῆς, τὰς μυριάδας τῶν φανατικῶν σταυροφόρων τῶν ἑτοίμων νὰ θυσιασθοῦν ἐπὶ τῶν θυσιαστηρίων αὐτῆς.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς.

§94Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οἱ ἀνεξάρτητοι δημοκρατικοὶ θὰ ὑποβάλουν ψηφίσματα. Ἐγὼ θὰ εἶχον τὸ θάρρος νὰ συστήσω νὰ ψηφίσωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ν’ ἀποδεχθῶμεν τὸ πρόγραμμα αὐτῆς, διότι πάντες οἱ εἰλικρινεῖς δημοκρατικοί, μετὰ τὰ γενόμενα πρέπει νὰ συμφωνήσωμεν ν’ ἀκολουθήσωμεν ἕνα δρόμον κοινόν. Ὁ δρόμος ὁ κοινὸς εἶναι προτιμώτερος ἀπὸ τοὺς δρόμους τοὺς πολλούς. Τέλος, κύριοι, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκφράσω μίαν εὐχήν, σχέσιν ἔχουσαν μὲ τὸν πανηγυρισμὸν τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, καὶ νομίζω ὅτι ἡ σημερινὴ συνεδρίασις μόνον τοιοῦτον σκοπὸν ἔχει. (Χειροκροτήματα). Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι τὴν ἑσπέραν αὐτὴν θ’ ἀποφασίσωμεν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὴν Δημοκρατίαν τὴν Ἑλληνικήν, καὶ ὅτι αὔριον θὰ μεταβῶμεν εἰς τὸν ναὸν τῆς Μητροπόλεως διὰ νὰ εὐχαριστήσωμεν τὸν Θεόν, διότι εἰς ἡμᾶς δίδεται ἡ εὐκαιρία νὰ κάμωμεν τὴν ἀποκατάστασιν τῆς Δημοκρατίας, τῆς Ἑλληνικῆς, εἰς ἡμέραν μάλιστα, ἡ ὁποία τυγχάνει νὰ εἶναι ἡμέρα ἐθνικῆς ἑορτῆς. Νὰ εὐχαριστήσωμεν τὸν Θεὸν ἀλλὰ καὶ νὰ τὸν παρακαλέσωμεν ὅπως ἔχῃ ὑπὸ τὴν πατρικὴν αὑτοῦ προστασίαν τὴν Δημοκρατίαν ἡμῶν τὴν Ἑλληνικήν. (Χειροκροτήματα). Νομίζω ὅμως ὅτι ὀφείλομεν εἰς μίαν ἄλλην ἡμέραν, ἔστω καὶ μετὰ τὴν διενέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος, μίαν ὡραίαν πρωΐαν ἀπὸ ἐκείνας ποὺ γνωρίζει ἡ φύσις ἡ Ἑλληνική, νὰ σπεύσωμεν νὰ ἀνέλθωμεν ἐπὶ τοῦ Παρθενῶνος, ἐπὶ τοῦ ναοῦ αὐτοῦ τοῦ πνευματικοῦ, τοῦ ἀρχαιοτέρου ναοῦ τῆς Ἀκροπόλεως καὶ τῆς πόλεως αὐτῆς ἀλλὰ καὶ πάσης πολιτισμένης πόλεως, καὶ ἐκεῖθεν νὰ ἀνακηρύξωμεν πανηγυρικῶς πλέον τὴν Δημοκρατίαν τὴν Ἑλληνικήν, ἢ μᾶλλον ὄχι νὰ τὴν ἀνακηρύξωμεν ἀλλὰ νὰ τὴν ἀποκαλύψωμεν προϋπάρχουσαν τὴν Δημοκρατίαν τὴν Ἑλληνικήν. (Χειροκροτήματα). Διότι ζῇ καὶ ὑφίσταται πολὺ πρὸ τῆς Συνελεύσεως ἡμῶν καὶ ἀπὸ αἰώνων καὶ εἶναι ἁπλῆ καὶ σύμμετρος ὅπως εἶναι τὰ οἰκοδομήματα ἐκεῖνα, τὰ λευκά. Καὶ πρέπει νὰ σπεύσωμεν, πρὶν τὴν ἀποκαλύψωμεν, νὰ τὴν περιβάλωμεν, νὰ τὴν θερμάνωμεν μὲ τὸ ὕφασμά μας, τὸ δημοκρατικόν, τὸ κατειργασμένον μέσα εἰς τὴν προστριβὴν τῶν ἀγώνων μας καὶ τῆς πίστεώς μας. Καὶ τότε ἐμφανῶς πλέον κάτω ἀπὸ τὴν Δημοκρατίαν μας, κάτω ἀπὸ τὸ οἰκοδόμημά μας, τὸ πολιτειακόν, τὸ προαιώνιον καὶ ἐθνικόν, θὰ δυνηθῶμεν μίαν ἡμέραν γρήγορα πάλιν νὰ ἀναδείξωμεν ὅτι εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἴδιοι, οἱ αὐτοί, καὶ ἂν ἐχύθη εἰς τὰς φλέβας μας ποτὲ αἷμα ξενικόν, τοῦτο δὲν μᾶς ἠλλοίωσεν, ἀλλὰ τοὐναντίον συνετέλεσεν εἰς τὴν ἐνίσχυσίν μας, τὴν ἐθνικήν. (Χειροκροτήματα). Διὰ μέσου τόσων αἰώνων, τόσων ἀγώνων καὶ τόσων θυσιῶν, καὶ διὰ μέσου τόσου βαρβαρικοῦ ζυγοῦ, ἡ φύσις ἡ Ἑλληνικὴ ὑπῆρξεν ἡ αὐτὴ καὶ κατὰ τὴν ἐσωτερικὴν καὶ κατὰ τὴν ἐξωτερικὴν ἐκδήλωσιν καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα τὰς αὐτὰς ἐξαιρετικὰς ὑπηρεσίας. (Χειροκροτήματα).

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλαντζόπουλος.

§96Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀντιλαμβανόμενος ὅτι καὶ ἐγὼ διὰ τῆς ψήφου μου πρόκειται νὰ συμβάλω εἰς τὴν δημιουργίαν ἑνὸς ὡραιοτέρου μέλλοντος, δὲν ἔχω παρὰ νὰ συγχαρῶ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν διὰ τὴν σταθερὰν γραμμὴν τὴν ὁποίαν ἐπεδείξατο, καὶ διὰ τὸ σθένος τὸ πολιτικὸν τὸ ὁποῖον ἐκάλυψε τὸ χάος, τὸ ὁποῖον εἶχε διανοίξει ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀκρίδας.

§98Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Καὶ ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως εἶχον τὸ θάρρος νὰ ἀρνηθῶ ψῆφον ἐμπιστοσύνης γνωρίζων τὴν ψυχολογίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Καὶ ἤδη, παρ’ ὅλα τὰ δημοκρατικὰ αἰσθήματα τὰ ὁποῖα συνέχουσιν τὴν καρδίαν ὅλων μας, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω τοῦτο, ὅτι δὲν μοῦ ἐπαρκεῖ, οὔτε ὁ χρόνος, οὔτε ὁ τόπος εἶναι κατάλληλος ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Τοῦτο μόνον δηλῶ ὅτι ἀρνοῦμαι πλήρη ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διακηρύττων πάντοτε ὅτι, περισσότερον ἄλλου θὰ ἀγωνισθῶ, ἔστω καὶ εἰς τὴν διὰ τῆς βίας ἐπιβολὴν τῆς Δημοκρατίας, διότι τὴν αἰσθάνομαι.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαργέτης.

§100Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Δύο λόγους ἐκ μέρους καὶ κατ’ ἐντολὴν τοῦ Ἀγροτικοῦ κόμματος, ὄχι μόνον τῆς ὁμάδος τῆς ἀγροτικῆς τῶν ἕξ πληρεξουσίων, ἀλλὰ καὶ τῆς ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου ὀργανώσεώς μας, ἡ ὁποία στηρίζεται εἰς τρεῖς χιλιάδας ἀγροτικὰς ὀργανώσεις, καὶ ἡ ὁποία διὰ τοῦ κεντρικοῦ συμβουλίου της ἐξέφερε σύμφωνον γνώμην πρὸς τὴν τῆς ὁμάδος μας. Ἡμεῖς οἱ ἀγροτικοὶ διαφωνοῦμεν πολιτειακῶς πρὸς τοὺς δημοκρατικούς, ὅπως διαφωνοῦμεν πολὺ περισσότερον πρὸς τοὺς βασιλόφρονας. Διότι βέβαια τὴν Δημοκρατίαν τὴν θεωροῦμεν πλησιεστέραν πρὸς τὴν ἰδικήν μας ἰδεολογίαν, τὴν ὁποίαν ἀνεπτύξαμεν ἄλλοτε. Καίτοι ὅμως διαφωνοῦμεν πολιτειακῶς πρὸς τοὺς δημοκρατικούς, δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ ἐκτιμήσωμεν τὸν πολιτικὸν ἀνδρισμὸν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὴν πολιτικὴν ἀνανδρίαν τῶν ἄλλων. Διότι βλέπω τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν νὰ ἀναλαμβάνῃ τὴν εὐθύνην τῆς γνώμης της, καὶ νὰ ἡγῆται τοῦ δρόμου τῆς ἰδεολογίας της. Ἐκτιμῶμεν συνεπῶς καὶ τὸ σθένος καὶ τὸ στερρὸν βῆμα μὲ τὸ ὁποῖον προχωρεῖ διότι ἀκριβῶς δὲν παραπαίει. Συμφωνῶ ἐπίσης ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἄμεσον κύρωσιν τὴν λαϊκήν. Ἀλλ’ καὶ ἂν ἀκόμη ριζικωτέρα ἦτο ἡ διαφωνία μας, καὶ πάλιν θὰ ἐκάμαμεν τὴν ἀβαρίαν ἀπὸ τὴν πολιτικήν, τοσοῦτον μᾶλλον καθ’ ὅσον δι’ ἡμᾶς κάθε κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δὲν εἶναι παρὰ ἁπλοῦν ἔνδυμα, θὰ ἐκάμνομεν τοῦτο λόγῳ τοῦ ἄλλου νομοθετικοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ὅταν ἀναφέρει τὴν αὐτοδιοίκησιν δὲν κάμει τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ θέλῃ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ θεμελιῶδες σημεῖον τῶν ἀρχῶν μας καὶ τοῦ προγράμματός μας. Ὅταν ἐπίσης ἀναφέρῃ τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν κάμνει παρὰ νὰ ἐφαρμόζῃ ἄλλο σημεῖον τοῦ προγράμματός μας. Ἐπίσης μᾶς εὐχαριστεῖ ἰδιαιτέρως ἡ δήλωσίς της, ὅτι πρόκειται νὰ λύσῃ ριζικῶς καὶ ἀμέσως τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα. Θὰ ἠθέλομεν νὰ μὴ παραμείνουν λόγια μόνον αἱ δηλώσεις αὐταί, ἀλλὰ νὰ γίνουν καὶ ἔργα, διότι τοῦτο τὸ ἀπαιτεῖ ἡ στερέωσις τῆς ἰδεολογίας τῆς Κυβερνήσεως, διότι οὐδὲν πολίτευμα, ὁσονδήποτε τέλειον καὶ ἂν εἶναι, δὲν θὰ στερεωθῇ ἐὰν δὲν φέρει καὶ δῶρα πρὸς τὸν Λαόν.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσαρλαμπᾶς.

§102Μ. ΤΣΑΡΛΑΜΠΑΣ. Δὲν δύναμαι, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἀφίσω ἀπαρατήρητον τὴν ὀδυνηρὰν ἐντύπωσιν τὴν ὁποίαν παρὰ τῷ Λαῷ ἔχει πρὸ πολλοῦ κάνει ἡ στάσις τὴν ὁποίαν ἴσως φαντάζονταί τινες τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἔναντι τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν εὑρίσκεται παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων παρ’ οὐδενὸς ἐκπροσωπούμενον τὴν στιγμὴν ταύτην, παρὰ μόνον καὶ μόνον ἀπὸ τὰς κεντρικὰς γραμμὰς τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν, τάσσεται ὁλοψύχως εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἐκπροσωπῶ παρὰ τὸν ἑαυτόν μου, ἀλλ’ εἶμαι καὶ ἐξ ἐκείνων τῶν ἰδεολόγων οἱ ὁποῖοι δὲν ἀναγνωρίζουσι παρὰ μόνον τὰς κεντρικὰς κατευθύνσεις καὶ τὰς βάσεις τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν τὸ κόμμα. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εἶναι εἰς τὸ πλευρὸν τῆς πρωτοπορείας. Ὀφείλομεν νὰ τὸ διακηρύξωμεν, διότι ἐδημιουργήθη λυπηρὰ ἐντύπωσις εἰς τὸν λαόν, ὅτι αἱ ἀντιγνωμίαι μεταξὺ συναδέλφων, παρεξέκλινον δῆθεν τῆς γραμμῆς, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ὄχι, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εὑρίσκεται συμπαγές, εὑρίσκεται σύσσωμον ἀδιακρίτως διχογνωμιῶν, εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως, τῆς δημοκρατικῆς, καὶ ἀγωνίζεται διὰ τὴν ἰδεολογίαν, ἡ ὁποία ὑπῆρξεν ἡ θεμελιώδης κατεύθυνσις εἰς τὸ βασικὸν πρόγραμμα. Εἶχον καθῆκον νὰ κάμω τὰς παρατηρήσεις ταύτας διὰ νὰ μὴ ἀφεθῇ παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ Λαῷ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἡμεῖς ὀπισθοφυλακὴ ὄντες, ἀναμένομεν δῆθεν τὴν στιγμὴν νὰ καταστήσωμεν τὴν ψῆφόν μας ἀντικείμενον μικροπολιτικῆς ἢ ἀντικείμενον μικροσυμφερόντων. Ἡ ψῆφός μας εἶναι ψῆφος ἐμπιστοσύνης οὐχὶ πρὸς τὰ πρόσωπα ἀλλὰ πρὸς τὴν ἰδέαν. (Χειροκροτήματα). Εἶναι ψῆφος ἐμπιστοσύνης διότι ὑπήρξαμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν αὐτὴν γραμμὴν μὲ τοὺς κατέχοντας τὰ ἑδώλια ταῦτα. Ἠγωνίσθημεν καὶ ἡμεῖς, καὶ ἂν τὸ κόμμα τοῦτο ἀπώλεσε τὸν ἀρχηγόν του βεβαίως θὰ στραφῇ πρὸς ἄλλον ἀρχηγόν, ἀλλ’ ὁ ἀρχηγὸς αὐτὸς θὰ εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ περιβληθῇ διὰ τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς, καὶ θὰ εἶναι ὁ δημοκρατικὸς ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἐμφυσήσῃ εἰς τὰ στήθη τοῦ λαοῦ τὴν πεποίθησιν ὅτι εἶναι ἱκανὸς νὰ ἀγάγῃ εἰς αἴσιον πέρας τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον θὰ ἀναλάβῃ, καὶ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀποκαλεῖται ἀπὸ τὴν στιγμὴν ταύτην κόμμα Δημοκρατικόν.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἐμμανουηλίδης.

§104Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν προτίθεμαι νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν θὰ δώσω. Ὅσα ἔπρεπε νὰ λεχθοῦν ἐλέχθησαν· ἂν ἤρχετο σήμερον εἷς καὶ ἔλεγε ὅτι θὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἠδύνατό τις νὰ τὸν ἐρωτήσῃ: καὶ τότε ποίαν ἄλλην βιώσιμον Κυβέρνησιν θὰ δώσῃς; εἰς τὴν ἐρώτησιν δὲ αὐτὴν νομίζω ὅτι δὲν θὰ ὑπῆρχε καμμία ἀπάντησις. Ἄλλως τε, κύριοι, ἡ αἴθουσα αὕτη οὐχὶ ἅπαξ ἐκηρύχθη ὁμοφώνως δημοκρατική, σήμερον δὲ ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Κυβερνήσεως ἔχομεν ἄνδρα, ὁ ὁποῖος ἐπρωτοστάτησε εἰς τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν. Δὲν θὰ ἔλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν ἄλλων ζητημάτων γενικωτέρας φύσεως, θὰ περιορισθῶ εἰς ζήτημα τὸ ὁποῖον ἰδιαιτέρως ἀφορᾷ ἡμᾶς. Πάντοτε πρὸς τοὺς πρόσφυγας ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἔδειξε ἰδιαιτέραν συμπάθειαν. Ἠκούσαμεν καὶ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις. Δὲν πρόκειται νὰ κάμω ἀντιρρήσεις, δύναμαι ὅμως ὡς πρόσφυξ νὰ κάμω μερικὰς ἐπιφυλάξεις μέχρις ὅτου ἴδω πλήρη ὀργανισμὸν ὑποβαλλόμενον εἰς τὴν Συνέλευσιν. Διότι τότε θὰ ἐννοήσω ὑπὸ τὴν φράσιν «ὠφέλιμος διαχείρησις Μουσουλμανικῶν κτημάτων» ποία νομικὴ καὶ ποία οὐσιαστικὴ ἔννοια ὑπάρχει· διότι, καθόσον γνωρίζω, τὰ Μουσουλμανικὰ κτήματα θεωροῦνται, κατὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης, ὡς ἀντάλλαγμα. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν ὅπως μεριμνήσῃ κατὰ τὸν πλέον ἐπωφελῆ τρόπον διὰ τὴν ταχεῖαν ἐπίλυσιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φίλανδρος.

§106Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Θὰ παρακαλέσω, κ. Πρόεδρε, τὴν Κυβέρνησιν ὅπως τοὺς ὡραίους λόγους, τοὺς ὁποίους προγραμματικῶς ἔχει τονίσει ὑπὲρ τῶν προσφύγων, κατὰ τὸ μικρὸν διάστημα, τὸ ὁποῖον θὰ μεσολαβήσῃ, τοὺς μεταβάλῃ εἰς ἄρτον ξηρὸν καὶ καλύβην διὰ τὸν προσφυγικὸν κόσμον.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καταπότης.

§108Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Πρὶν ἤ, κύριοι συνάδελφοι, δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, θὰ παρεκάλουν τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μοὶ δώσῃ μίαν ἐξήγησιν. Ἐὰν καλῶς ἀντελήφθην τὰς προγραμματικάς του δηλώσεις, εἰς τὸ σημεῖον καθ’ ὃ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν θὰ λυθῇ διὰ δημοψηφίσματος ἐνῷ τὸ δυναστικὸν θὰ λυθῇ διὰ τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως, τί ἐννοεῖ λέγων ὅτι διὰ μὲν τὸ δυναστικὸν οὐδεμία ἀνελήφθη ὑποχρέωσις, διὰ δὲ τὸ πολιτειακὸν ἀνελήφθη, καὶ ποία εἶναι.

§109ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν παρηκολουθήσατε τὰς μακρὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι προηγήθησαν ἐπὶ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων. Διὰ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, οὐδεὶς ὑποψήφιος ὑπεσχέθη ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ἐκήρυσσεν ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν ἤθελεν ὑποβάλει ἐρώτημα πρὸς τὸν λαόν. Ἀντιθέτως ἡ πλειονοψηφία τῶν κ. πληρεξουσίων κατὰ τὸ προεκλογικὸν στάδιον ὑπεσχέθη εἰς τὸν λαὸν ὅτι τὴν ἀπόφασιν περὶ πολιτειακῆς μεταβολῆς τῆς Συνελεύσεως θὰ τὴν ὑποβάλῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ λαοῦ ἀποφαινομένου διὰ δημοψηφίσματος. Αὐτὸ δεσμεύει τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὐτὴ ἡ προεκλογικὴ δέσμευσις, κύριοι συνάδελφοι. Ἤδη ἔχει διαδηλωθῇ ὅτι μόνον ἡ ἀπόφασις τοῦ λαοῦ διὰ δημοψηφίσματος θὰ κυρώσῃ τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν. Αὐτὸ ἔχει γίνει κοινὴ συνείδησις. Ἐδηλώθη καὶ ἐντὸς ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος ὥστε οἱαδήποτε παρέκκλισις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς αὐτῆς, θὰ ἐμείωνε πολὺ τὸ κῦρος τῆς Δημοκρατίας. Ἡ διαφορά μας μὲ τὰ προηγούμενα ψηφίσματα εἶναι αὕτη, ὅτι ἡμεῖς προτείνομεν, καὶ θὰ γίνῃ, ὅπως φαίνεται, ἀποδεκτόν, ἵνα ἡ Συνέλευσις ἀποφασίσῃ τὴν πολιτειακὴν μεταβολὴν καὶ τὴν ἀπόφασίν της αὐτὴν τὴν ὑπεύθυνον ὑποβάλλει ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ λαοῦ Πέραν αὐτοῦ οὐδὲν ζήτημα ὑπάρχει.

§110Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Οὐδεμία ἑπομένως ὑποχρέωσις ἀνελήφθη.

§111Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἀνελήφθη ἀπὸ τοὺς πληρεξουσίους.

§112Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Ἀπὸ προκατόχους Προέδρους Κυβερνήσεων;

§113Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅλοι ἔλεγον ὅτι ὄχι μόνον ὁ λαὸς νὰ ἀποφασίσῃ τελειωτικῶς, ἀλλὰ καὶ ἡ Συνέλευσις νὰ μὴ βγάλῃ ἀπόφασιν, μήπως τυχὸν ἐπηρεάσῃ τὴν κρίσιν τοῦ λαοῦ.

§114Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Ἐγὼ ἀνῆλθον τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐπιτελέσω μίαν τιμητικὴν ἐντολὴν ἐκ μέρους συναδέλφων, οἵτινες ὑπερεψήφισαν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, καὶ ἀνῆλθον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον αὐτῶν καὶ τὴν ἐμὴν κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν τὴν τόσον κρίσιμον, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἡμεῖς ἀντιπροσωπεύοντες τμῆμα τῆς Ἑλληνικῆς Χώρας κατ’ ἐξοχὴν δημοκρατικόν, τὸ ὁποῖον προσέφερεν εἰς τοὺς δημοκρατικοὺς ἀγῶνας ἀπὸ πολλῶν καὶ συνεχῶν ἐτῶν πολλὰς ὑπηρεσίας, δὲν ἦτο δυνατὸν εἰς στιγμὰς τόσον κρισίμους, κατὰ τὰς ὁποίας κρίνεται ἡ πολιτικὴ κατάστασις καὶ τὸ πολιτικὸν μέλλον τῆς Χώρας, νὰ ἐπηρεασθῶμεν ἀπὸ δικαιολογημένα τυχὸν συναισθήματα, τὰ ὁποῖα ἐδημιούργησεν ἄδικος ἐντελῶς ἐπίθεσις κατὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, ἀλλὰ παρορῶντες καὶ παραμερίζοντες ταύτην, κρίνοντες ψυχραίμως καὶ ἀποβλέποντες μόνον εἰς τὸ συμφέρον τοῦ Τόπου, δηλοῦμεν ὅτι θὰ ὑπερψηφίσωμεν τῆς Κυβερνήσεως, ἰδίως διότι ἐντὸς μὲν τῆς Συνελεύσεως διὰ ψηφίσματος ἐκπίπτει τῶν δικαιωμάτων τοῦ θρόνου ἡ ὑπάρχουσα Δυναστεία, ἡ ὁποία πράγματι ὑπῆρξεν ἡ μεγάλη κακοποιὸς δύναμις τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας μας, ἀλλὰ καὶ διότι τὴν πολιτικὴν μεταβολὴν θέλομεν νὰ τὴν στηρίξωμεν ἐπὶ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, ἡ ὁποία εἶναι καὶ πρέπει νὰ ἀποτελῇ τὴν βάσιν πάσης πολιτειακῆς μεταβολῆς. Δηλοῦμεν ὅτι θὰ καταβάλωμεν πάντα τὸν ἐνθουσιασμόν μας καὶ τὴν θέρμην μας ὅπως τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐκλογῶν τῆς 16ης Δεκεμβρίου ἀποδώσουν πλείονα ἀριθμὸν ψήφων ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Εἴμεθα περὶ τούτου βέβαιοι καὶ ἂς εὐχόμεθα ὅτι ἡ νέα καὶ πρώτη δημοκρατικὴ ἐπίσημος Κυβέρνησις τῆς Χώρας θὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν δημοσίαν τάξιν, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὐνοηθῇ καμμία πολιτικὴ μεταβολή. Ζητοῦμεν δημοσίαν τάξιν, μόνον δὲ οὕτω θὰ εὐημερήσῃ ὁ Τόπος καὶ θὰ ἐπανέλθῃ ἡ ἡσυχία καὶ ἡ γαλήνη. Θὰ ἀναμείνωμεν λοιπὸν ὑπὸ δύο αἱρέσεις, — ὅτι ὁ λαὸς θὰ ἀποφασίσῃ τὴν πολιτικὴν μεταβολὴν διὰ νὰ ἐπαναφέρετε τὴν δημοσίαν τάξιν. Ἐκ μέρους δὲ τῶν συναδέλφων μου, ὡς εἶπον, κ. Ν. Ἀσκούτση, Γεωρ. Τσαγρῆ, Γρ. Μάρακα, Στυλ. Γρηγορίου καὶ Ν. Ζουδιανοῦ, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Οἱ ὑπογεγραμμένοι Κρῆτες πληρεξούσιοι ἐκ τῶν ὑπερψηφισάντων τῆς πολιτικῆς τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου δηλοῦμεν ὅτι, ἐφόσον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διὰ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων αὐτῆς δηλοῖ ὅτι τὸ μὲν δυναστικὸν ζήτημα θὰ λυθῇ διὰ τῆς Συνελεύσεως, τὸ δὲ πολιτειακὸν ζήτημα διὰ δημοψηφίσματος, θὰ ὑπερψηφίσωμεν αὐτῆς διατηροῦντες πλήρη τὴν ἐλευθερίαν ἡμῶν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐν τῇ Συνελεύσει περαιτέρω πορείαν μας».

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φλωριᾶς.

§116Δ. ΦΛΩΡΙΑΣ. Δηλῶ ὅτι ἀνήκω εἰς τὸ ἔνδοξον κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον, παρὰ τὴν ἀποδημίαν τοῦ Ἀρχηγοῦ του, ἔχω πλήρη πεποίθησιν ὅτι καὶ εἰς τὸ μέλλον θὰ παίξῃ σπουδαιότατον ρόλον εἰς τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Χώρας Παρὰ τὰς γνωστάς μου ἀντιλήψεις, τὰς διὰ τῆς ἀγορεύσεώς μου ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἀναπτυχθείσας, εἶμαι ἠναγκασμένος ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος νὰ δηλώσω ὅτι θὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ διευκολύνω αὐτὴν εἰς τὸ πρόγραμμά της, θὰ ἀγωνισθῶ δὲ εἰς τὸ πλευρόν της ὑπὲρ τῆς τελικῆς ἐπιτυχίας τοῦ δημοψηφίσματος. (Χειροκροτήματα).

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πολίτης.

§118Γ. ΠΟΛΙΤΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον ἵνα δι’ ὀλίγων δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Κατόπιν τῆς ἀσαφίας τὴν ὁποίαν ἔκαμεν εἰς τὸ πρόγραμμά της διὰ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων ἡ Κυβέρνησις, νομίζω ὅτι οὐδεμία οὐσιαστικὴ διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ τῶν δύο προγραμμάτων. Τούτου ἕνεκεν δὲν θὰ θεωρηθῶ ὡς ἐν ἀντιφάσει διατελῶν ἐὰν δηλώσω ὅτι θὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα).

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαβίνης.

§120Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Δὲν θὰ ἀνηρχόμην τὸ βῆμα, τοσοῦτον μᾶλλον, καθόσον συμφωνῶ μὲ τὰς ἀπόψεις τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν δὲν μὲ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου ἢ μᾶλλον ἡ σύστασις αὐτοῦ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς συμφιλιώσεως προχωρήσῃ μέχρι τοῦ σημείου νὰ ζητήσῃ καὶ ἀναθεώρησιν τῆς δίκης, τῆς ἱστορικῆς ἐκείνης δίκης. Δὲν εἶμαι νομομαθής, γνωρίζω ὅμως ὡς ἄνθρωπος ὅτι διὰ νὰ γίνῃ μία ἀναθεώρησις δίκης πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἐλπὶς ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νέου δικαστηρίου θὰ ἦτο ἀλλοῖον πρὸς τὸ προηγούμενον. Καὶ μόνη ἡ γνώμη αὕτη ἐπιρριπτομένη, εἶναι ὕβρις πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εἶχον τὸ θάρρος νὰ δώσουν καταδικαστικὴν ψῆφον δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπρόδωσαν τὴν πατρίδα καὶ ἐδολοφόνησαν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Καὶ λυποῦμαι πολὺ διότι ἡ γνώμη τοῦ πολιτευτοῦ Πατρῶν συμπίπτει μὲ τὴν γνώμην τοῦ ἀντιβενιζελικοῦ κόσμου καὶ μὲ τὰς δημοσιεύσεις τῆς «Καθημερινῆς» καὶ τοῦ «Χρόνου», διότι αὐτοὶ δὲν ζητοῦν τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ γίνῃ ἀναθεώρησις, διότι νομίζουν ὅτι διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως θὰ ἐπιτύχουν ἠθικὴν ἐπικύρωσιν τοῦ ὅτι οἱ καταδικασθέντες πολὺ ὀρθῶς ἔπραξαν νὰ καταστρέψουν τὴν Πατρίδα χάριν τοῦ Βασιλέως. Καὶ ἂς μάθῃ ὁ κ. πολιτευτὴς Πατρῶν ὅτι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἔσχομεν τὸ τίμιον θάρρος νὰ δώσωμεν τὴν καταδικαστικὴν ἐκείνην ψῆφον, εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ δεχθῶμεν καὶ ἀναθεώρησιν τῆς δίκης, διότι εἴμεθα συνειθισμένοι εἰς δοκιμασίας, καὶ ἂν ἡ δοκιμασία αὕτη εἶναι δυνατὸν νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν στερέωσιν τῆς δημοκρατίας καὶ εἰς τὴν συμφιλίωσιν, εἴμεθα διατεθειμένοι καὶ τὴν δοκιμασίαν ταύτην νὰ ὑποστῶμεν. (Χειροκροτήματα).

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φραγκούδης.

§122Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Κύριοι, ἡ στιγμὴ εἶναι μεγάλη καὶ ἱστορικὴ καὶ νομίζω ὅτι ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ βροντοφωνήσω εἰς τὴν Συνέλευσιν αὐτήν, ὄχι βεβαίως λόγους ἀπαισιοδοξίας οὔτε νὰ γίνω μάντις κακῶν, ἀλλ’ ὅτι οὐδεμίαν ἔχω πεποίθησιν ὅτι ἡ Δημοκρατία θὰ φέρῃ τὴν εὐτυχίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἂν δὲν συνοδευθῇ ἀπὸ τὴν ἄμεσον καὶ ἀγρίαν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων. Ἤκουσα τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἤκουσα καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦ Στράτου καὶ τοῦ Γούναρη, ἀλλὰ θὰ ἤθελα συντομίαν καὶ αὐστηρότητα, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ μᾶς δείξῃ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐγκαθιδρύσεώς της. Δὲν χρειάζεται ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος τίποτε ἄλλο, παρὰ οἱ διάφοροι Ὑπουργοὶ νὰ ἐφαρμόζουν τοὺς νόμους. Ἀκόμη χθὲς ἐξητάσαμεν τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων κατὰ τῶν ἐκδοτῶν τῶν αἰσχρῶν περιοδικῶν καὶ πρῶτος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐθεώρησεν ὅτι ἔπρεπε νὰ μετέλθῃ χλιαρὰ μέσα ὅπως ἀπαγορευθῇ εἰς τοὺς διαφόρους διαφθορεῖς τοῦ λαοῦ νὰ ἐξακολουθήσουν τὸ ἔργον των. Ὅταν τοιαῦται ἀντιλήψεις ἐπικρατοῦσι, φοβοῦμαι πολὺ ὅτι βαίνομεν πρὸς νέας δυστυχίας. Εὔχομαι νὰ μὴ εἶμαι μάντις κακῶν, ἀλλ’ ἐπιθυμῶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν ψῆφον ὑπὲρ τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας, νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει ἀνάγκην νέων νόμων παρὰ νὰ ἐφαρμοσθοῦν οἱ κείμενοι νόμοι, διὰ τῶν ὁποίων μόνον δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀναβιώσῃ.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Προμπονᾶς.

§124Δ. ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ. Κατόπιν τῆς ἀποχωρήσεως τοῦ μεγάλου Ἀρχηγοῦ μας, καὶ κατόπιν τῆς δηλώσεώς του ὅτι εἶναι δημοκρατικός, ἐθεώρησα καθῆκόν μου ἀνεπιφυλάκτως νὰ δηλώσω φιλίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν μετὰ τῶν κυρίων, μετὰ τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συνεργάζωμαι, διότι τὰ στοιχεῖα τὰ ἀπαρτίζοντα τὴν Κυβέρνησιν εἶναι τὰ ὑγιέστερα στοιχεῖα εἰς τὰ ὁποῖα δύναταί τις νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην ὅτι θὰ εὐοδώσωσι τὴν Δημοκρατίαν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, ἠναγκάσθην νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, διότι θέλω νὰ τονίσω ἓν ἱστορικὸν προνόμιον τῆς ἰδιαιτέρας μου πατρίδος· δηλ. πρῶτοι οἱ Νάξιοι ἐπεζήτησαν τὴν Δημοκρατίαν ἀπὸ τοῦ Μίνωος ἀκόμη. Διεξήγαγον ἀπείρους πολέμους πρὸς ἐπικράτησιν τῆς Δημοκρατίας. Δὲν θέλω νὰ ἀνατρέξω εἰς τὴν ἱστορίαν, ἀλλὰ θὰ σᾶς εἴπω σύγχρονα γεγονότα. Πρῶτοι οἱ Νάξιοι εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπανεστάτησαν κατὰ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου καὶ ἀνεκήρυξαν τὴν Δημοκρατίαν. Ἐπειδὴ λοιπὸν ἐγὼ εἶμαι ὁ τελευταῖος ὁ ὁποῖος ἔλαβε τὸν λόγον ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, παρακαλῶ νὰ ἀναφωνήσωμεν ὅλοι: Ζήτω ἡ Δημοκρατία.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαρσέλλος.

§126Δ. ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ. Ὡς Μικρασιάτης πρόσφυξ, μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς πολιτικῆς κονίστρας, θεωρῶ ὅτι θὰ ἦτο ὕβρις ἐὰν δὲν ὑπερεψηφίζετο ἡ δημοκρατικὴ ἐκείνη Κυβέρνησις εἰς τὰ σπλάγχνα τῆς ὁποίας ὑπάρχουν οἱ παράγοντες, οἱ ὁποῖοι ἐκ τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς ἀνεσυγκρότησαν τὸν Στρατὸν τοῦ Ἕβρου καὶ ἔδωσαν δικαίωμα εἰς τὸν μέγαν πολιτικὸν νὰ ὁμιλήσῃ εἰς τὸ συνέδριον τῆς Λωζάννης περὶ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι ὑπὸ τὴν Ἀκρόπολιν, ἡ πρώτη αὐτὴ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία θὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα καὶ διὰ τρίτην φορὰν εἰς κάποιαν ἄλλην συνθήκην νὰ ὁμιλήσῃ πλέον περὶ τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος. Δὲν δύναμαι νὰ μὴ τονίσω δύο λέξεις περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον εἶναι ζήτημα ζωτικόν. Ἡ Κυβέρνησις καὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι Κυβερνήσεις σκέπτονται περὶ τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος· ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν των ἐπὶ τοῦ ἄλλου ζητήματος τοῦ ἀστικοῦ πληθυσμοῦ, ὅπου ἑκατοντάδες χιλιάδων πρόκειται νὰ εὑρεθοῦν εἰς τοὺς δρόμους πωλοῦντες τὰ διαμαντικά των καὶ δὲν ζητοῦν τίποτε ἄλλο παρὰ μίαν στέγην. (Θόρυβος).

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρέκας.

§128Α. ΠΡΕΚΑΣ. Σέβομαι ἀπολύτως καὶ συμμερίζομαι, κύριε Πρόεδρε, τὴν ἀνυπομονησίαν τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ἣν ὅμως στιγμὴν ἐπετράπη, εὐλόγως ἄλλως τε, εἰς τοὺς λεγομένους ἀρχηγοὺς ὁμάδων καὶ ἀποχρώσεων νὰ δικαιολογήσουν τὴν στάσιν των διὰ μακρῶν ἀγορεύσεων, ἂς μὴ θεωρηθῇ καὶ κατάχρησις ὑπομονῆς τῆς Συνελεύσεως νὰ δικαιολογήσουν μὲ δύο λέξεις τὴν ψῆφόν των καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες δὲν περικλείονται εἰς ὡρισμένην στρούγκαν, ἀλλ’ ἀντιπροσωπεύουν ἁπλῶς καὶ μόνον τὴν ἀτομικὴν γνώμην των. Ὡς γνωστόν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐκ τοῦ μεγάλου κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὡς ἄλλοτε ἐκ τῆς κεφαλῆς τοῦ Διὸς ἡ Ἀθηνᾶ, ἐξεπήδησεν ἡ ἱέρεια τῆς δημοκρατικῆς ἰδεολογίας, ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις», ἐξ ἧς ἀπέρρευσεν ἡ σημερινὴ πρώτη Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις. Ἀνήκω, κύριοι, εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, καὶ ὡς τοιοῦτος, ἔδωσα ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Ἐξετάζων ὅμως τὸν τελικὸν σκοπὸν τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, καὶ τὸν σκοπὸν εἰς ὃν ἀποβλέπει τὸ πρόγραμμα τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, νομίζω, ὅτι δὲν θὰ θεωρηθῶ ἀνακόλουθος παρέχων σήμερον ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καθόσον ὁ τελικὸς σκοπὸς ἀμφοτέρων τῶν προγραμμάτων ὑπῆρξεν ὁ ἴδιος, ἡ ἔκπτωσις δηλονότι τῆς Δυναστείας καὶ ἡ ἀνακήρυξις τοῦ λαϊκοῦ Δημοκρατικοῦ πολιτεύματος.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δαργέντας.

§130Α. ΔΑΡΓΕΝΤΑΣ. Εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἵτινες ὑπεστήριξαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι καὶ ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας καὶ ἡ ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας δέον νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν ἐτυμηγορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ὑπεστήριζον τὴν ἐκδοχὴν ταύτην ἐφόσον ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως, ἡ ἐκπροσωποῦσα τὴν λαϊκὴν θέλησιν, ἠκολούθει τὸ πρόγραμμα τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἥτις, συμφώνως πρὸς τὴν δημοκρατικὴν αὐτῆς πίστιν, τὴν διαδικασίαν ταύτην τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς εἶχε χαράξῃ. Ἀφ’ ἧς ὅμως στιγμῆς ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις κατέλιπε τὴν Ἀρχήν, διότι ἐθεώρησεν ἀνεφάρμοστον τὸ πρόγραμμα αὐτῆς, τὴν διεδέχθη δὲ Κυβέρνησις ἐκ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἥτις ἀνέκαθεν διεκήρυξε τὴν καὶ σήμερον ἀκολουθουμένην κατεύθυνσιν, πρὸς τὴν ὁποίαν εἶναι φανερὸν ὅτι ἐτράπη καὶ ἡ πλειονοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως, εἶναι καθῆκον πατριωτικὸν ἡμῶν τῶν ἐντολέων τοῦ Λαοῦ, ἐφόσον διαβλέπωμεν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ προγράμματος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως τὴν ἀποκατάστασιν ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου ἐν τῇ Χώρᾳ, τὴν ἀποσόβησιν νέου ἀδιεξόδου καὶ ἀναποτρέπτου ἀκυβερνησίας, εἶναι, λέγω, καθῆκον ἡμῶν νὰ ἐνισχύσωμεν τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο εἶναι ἐπιτακτικώτερον καθ’ ἣν στιγμὴν αἱ συμφιλιωτικαὶ τάσεις μεταξὺ τῶν λαϊκῶν τάξεων καὶ τῶν πολιτικῶν κόσμων ἔφθασαν μέχρι τοῦ νὰ ὁμολογηθῇ ὑπὸ μεγάλου μέρους τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου, ὅτι ἡ ἐπάνοδος τοῦ Βασιλέως δὲν εἶναι μόνον ἀσύμφορος διὰ τὴν γαλήνην τῆς Χώρας, ἀλλὰ καὶ ἀδύνατος. Ὑπὸ τὴν διαμόρφωσιν τῆς νέας ταύτης καταστάσεως, καὶ ἐφόσον ἐξέλιπεν ἡ οὐσιαστικὴ διαφορὰ ἐν τῇ πολιτικῇ τῶν δύο προκατόχων Κυβερνήσεων καὶ τῆς παρούσης, ἀφοῦ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ πάλιν παραπέμπεται εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ διὰ δημοψηφίσματος, καθῆκον συνειδήσεως καὶ πατριωτικὸν ἐπιτελῶ, δίδων ἐμπιστοσύνης ψῆφον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα).

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωγράφος.

§132Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Δὲν εἶχον λάβει τὸν λόγον διὰ νὰ εἴπω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ εἴπω. Καὶ ἐπροτίμησα νὰ εἴπω μόνον ἕνα ψεῦμα, ὅτι τότε ὑπήκουσα εἰς τὴν ἐπιβολὴν τῆς μεγάλης φυσιογνωμίας τοῦ Ἀρχηγοῦ μας κ. Βενιζέλου. Ἐπανῆλθον ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν, κ. Πρόεδρε, ἡ ὁποία μοῦ λέγει καὶ μοῦ φωνάζει: Δὲν θὰ γυρίσῃς ἐδῶ ἂν δὲν ἐγκαθιδρυθῇ ἡ Δημοκρατία, καὶ νὰ εἴπητε εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μᾶς δώσῃ δημοσίαν ἀσφάλειαν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχομεν, καὶ νὰ μᾶς δώσῃ δικαιοσύνην, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχομεν.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βλάχος.

§134Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ἀναγκάζομαι, κ. πληρεξούσιοι, ὄχι νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, ἀλλὰ νὰ ζητήσω καὶ συγγνώμην ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐβράδυνα ἐπὶ δύο μῆνας νὰ ἀκολουθήσω τὴν πολιτικήν της, διότι ἐνόμιζον ὅτι οἱ ἀρχηγοί μας, οἱ ἐπίδοξοι διάδοχοι τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, εἶχον κάτι τι εἰς τὴν διάνοιάν των, νὰ ὁδηγήσουν δηλ. καὶ ἡμᾶς τοὺς ἁπλοῦς στρατιώτας. Καθ’ ἣν στιγμήν, κ. συνάδελφοι, ἔρχεται ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι ψηφίσατε ὑμεῖς οἱ φίλοι μου τὴν Κυβέρνησιν, ἐγὼ ὅμως θὰ τὴν καταψηφίσω...

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπεν αὐτό.

§136Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Τὸ εἶπεν εἰς τὴν ἀρχήν. Διὰ νὰ ἀντικρούσω καὶ τὴν ὑπόνοιαν, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὴν κοινὴν γνώμην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ εἶναι στρατιωτική, ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ νὰ μάθῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι στρατιωτική, εἶναι Κυβέρνησις ἐθνική, εἶναι Κυβέρνησις λαϊκή. Ὀφείλω νὰ δηλώσω καὶ τὸ ἑξῆς, ὅτι τιμῶ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν διότι ἐν αὐτῇ ὑπάρχουν καὶ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι ἔσωσαν τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὀφείλομεν ὅλοι νὰ ὑποστηρίξωμεν αὐτὴν ἵνα μὴ κηλιδώσωμεν καὶ τὴν ὑπογραφὴν τῶν πέντε χιλιάδων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινός.

§138Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν πρόκειται, κύριοι, νὰ ἀγορεύσω, διότι τὰς ἀντιλήψεις μου περὶ τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ τὰς γνωρίζετε καὶ μετὰ θάρρους τὰς ὑπεστήριξα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, ὅταν οἱ ἄλλοι δὲν εἶχον τὸ θάρρος νὰ ὁμιλήσουν, ὅπως ὡμίλησα ἐγώ. Δὲν πρόκειται, λέγω, νὰ ὁμιλήσω αὐτὴν τὴν στιγμήν. Γνωρίζετε τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν ἰδικήν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἐὰν ἀνῆλθον τὸ βῆμα τοῦτο τὸ ἀνῆλθον μόνον καὶ μόνον διότι εἶχον συνείδησιν ὅτι εἶμαι ἀντιπρόσωπος τάξεως καὶ ὄχι προσώπων. Δὲν ἀνήκω εἰς εἴδωλα. Τὸ σύμβολόν μου ἦτο πάντοτε νὰ συντριβῶσι τὰ εἴδωλα. Ἀνήκω εἰς τάξιν καὶ εἶμαι ἀντιπρόσωπος τοῦ ἀγροτικοῦ κόμματος τῆς Κερκύρας. Καὶ ὀφείλω νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ὅσον καὶ ἂν ἔχω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνην διὰ πάντα τὰ ζητήματα, ὀφείλω νὰ συστήσω ὅπως τὸ ζήτημα τὸ ἀγροτικὸν μὴ λάβῃ τὴν τύχην τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἐφ’ ὅλων τῶν Κυβερνήσεων. Ἔχω πεποίθησιν καὶ ἐγγυᾶται περὶ τούτου τὸ παρελθόν του καὶ αἱ ἀρχαί του ὅτι δὲν θὰ εἶναι τοιοῦτόν τι. Ἀλλ’ ἐπειδὴ συμφωνῶ μὲ τὸν κ. Κούνδουρον ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν καὶ τὰ ἔργα μαζὶ μὲ τοὺς λόγους, ὑποβάλλω ψήφισμα τὸ ὁποῖον παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ υἱοθετήσῃ, ὅπως λυθῇ ὁριστικῶς πλέον τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα τῆς Κερκύρας καὶ οὕτως ἡ πρώτη πρᾶξις τῆς δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως νὰ εἶναι ὑπὲρ τῶν ἀναξιοπαθούντων ἀγροτικῶν πληθυσμῶν καὶ νὰ συνεχίσωμεν κατόπιν ὑπὲρ τῶν ἐργατικῶν τάξεων.

§139Α. ΜΑΡΚΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Ἐμμένων εἰς τὰς προγενεστέρας δηλώσεις μου καὶ συμφώνως πρὸς τὴν δοθεῖσάν μοι ὑπὸ τῶν ἐκλογέων μου ἐντολήν, φρονῶ ὅτι ἡ μόνη ὀρθὴ λύσις τοῦ δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος εἶναι ἡ διὰ λαοψηφίσματος ἐλευθέρως ἐνεργουμένου τοιαύτη. Ἑπομένως ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν προγραμματικῶν αὐτῆς δηλώσεων εἰσηγεῖται ἐναντία οὐ μόνον θέλω ἀρνηθῆ ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν, ἀλλὰ καὶ θέλω καταψηφίσει τὰς σχετικὰς προτάσεις της».

§140Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, καὶ ἐκ μέρους τοῦ συναδέλφου κ. Β. Δαλιάνη ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Ἀρνούμεθα τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ δὲ ψῆφος ἡμῶν αὕτη ἔχει τὴν ἔννοιαν ὅτι καταψηφίζομεν τὸ ψήφισμά της ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος, καθόσον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρευρεθῶμεν κατὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν».

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Γ. Λουπινᾶς, Α. Κοκκέβης, καὶ Ι. Φωτόπουλος καταθέτουσι τὴν ἑξῆς δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Εἴμεθα ἐκ τῶν ὑποστηριξάντων πρὸ μηνὸς διὰ τῆς ψήφου μας τὴν παραπομπὴν τοῦ τε δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ εἰς τὸ Λαόν. Ἔχομεν ἕνεκα τούτου ὑποχρέωσιν νὰ γνωρίσωμεν εἰς τὸν Λαὸν τοὺς λόγους δι’ οὓς νῦν θὰ ὑποστηρίξωμεν τὰς σημερινὰς δηλώσεις τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Ἡ πολιτική, ἡ τότε ὑποστηριχθεῖσα ὑπὸ τῶν Κυβερνήσεων Βενιζέλου καὶ Καφαντάρη, ἦτο δυνατὸν ταχύτατα ἐφαρμοζομένη ὑπὸ τῶν Κυβερνήσεων ἐκείνων, πρὸ τῆς τριβῆς τοῦ κύρους αὐτῶν καὶ πρὸ τῆς δημιουργίας παρὰ τῷ Λαῷ τῶν παρεχθεισῶν περὶ τῆς ἀσφαλοῦς ἐκβάσεως τοῦ δημοψηφίσματος ἀμφιβολιῶν, ν’ ἀγάγῃ εἰς ἄριστα ἀποτελέσματα. Ἀλλὰ μετὰ τὴν τόσην ἐν τῇ Συνελεύσει πορέλκυσιν τοῦ ζητήματος, ἥτις παρέλκυσις ἐξενεύρισε τὸν Λαόν, μετὰ τὴν καταφανῆ ἀξίωσιν αὐτοῦ πρὸς ἄμεσον τερματισμὸν τῆς ἀβεβαιότητος, μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ κ. Βενιζέλου, ἐπὶ τῆς παρουσίας καὶ τοῦ κύρους τοῦ ὁποίου ἐστηρίζετο ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως Καφαντάρη, ἡ πολιτικὴ ἐκείνη κατὰ τὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ παραιτηθέντος Πρωθυπουργοῦ κατέστη ἀνεφάρμοστος, ἡ δ’ ἐνδεχομένη ἐπιμονὴ ἐν αὐτῇ ἐχαρακτηρίσθη ὡς ἐγκυμονοῦσα κολοσσιαίους κινδύνους, τὴν εὐθύνην τῶν ὁποίων δὲν ἠθέλησε ν’ ἀναλάβῃ ἡ παραιτηθεῖσα Κυβέρνησις. Ἔχομεν ὅθεν ἐγκατάλειψιν τῆς πολιτικῆς αὐτῆς ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπευθύνων εἰσηγητῶν της. Ἀλλ’ ἔχομεν νῦν καὶ τι πολὺ πλέον, τὴν ὁμολογίαν τοῦ πλείστου τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου περὶ τοῦ ὅτι ἡ ἐπάνοδος τοῦ Γεωργίου δὲν θεωρεῖται καὶ ὑπ’ αὐτοῦ δυνατή, οὔτε καὶ συμφέρουσα, ὡς ἀπειλοῦσα διαιώνισιν τοῦ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ. Δὲν ἐξετάζομεν ἂν ἐκ τῶν ἀλληλορραδιουργιῶν ἀναμεταξύ τῶν ἀνειμάσθησάν τινες ὅσα πανηγυρικῶς ἀπεδέχθησαν, διὰ τὸν πολὺν ὅμως ἀντίπαλον κόσμον κατέστη δῆλον ἐκ τῶν ὁμολογιῶν καὶ ἀντεγκλήσεων τῶν πολιτευσμένων του, ὅτι ὁ ἀγὼν εἰς ὃν ἐνδεχομένως θὰ ὠθηθῇ καὶ πάλιν ὁ κόσμος οὗτος δὲν θὰ εἶναι ἀγὼν περὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Λαοῦ, οὔτε περὶ τοῦ πολιτεύματος οὔτε κἄν περὶ τοῦ Βασιλέως, τὴν ἐπάνοδον τοῦ ὁποίου καὶ δυνατὴν καθισταμένην πιστεύουσιν ἐπικίνδυνον εἰς τὴν γαλήνην τοῦ Λαοῦ, ἀλλ’ ἀγὼν περὶ τῶν ὑλικῶν συμφερόντων τοῦ ἐκπεσόντος Βασιλέως καὶ 1000–2000 ἀποτάκτων ἀξιωματικῶν καὶ ἀποβλήτων ὑπαλλήλων. Καὶ ἔχομεν ἀκόμη βεβαίωσιν τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ ὅτι σήμερον πάντες περὶ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας συμφωνοῦν, καὶ ὅτι καὶ ἡ ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ διάφορος τοῦ ἐρωτήματος θέσις δὲν ἀποτελεῖ οὐσιαστικὴν διαφοράν. Καὶ ἐρωτῶμεν, εἶναι ἐπιτετραμμένον, ἀφοῦ δὲν πρόκειται περὶ οὐσιαστικῆς διαφορᾶς διὰ τὴν ἀκολουθητέαν νῦν πολιτικήν, νὰ ἐρίσωμεν διὰ τὰ πρόσωπα τῆς Κυβερνήσεως; νὰ ἐντείνωμεν τοῦ Λαοῦ τὴν ἀγανάκτησιν ἐκ τῶν τόσων παρελκύσεων διὰ νέας τοιαύτης; νὰ δημιουργήσωμεν πιθανώτατα χάος κυβερνητικόν, ἵνα ἀποδώσουν οἱ μὲν εἰς τοὺς δὲ ὅσα, ἔστω ἄτοπα, καὶ οἱ ἄλλοι ἐν τῷ παρελθόντι ἔπραξαν; Ἡ συνείδησίς μας μᾶς λέγει ὄχι. Ἡ ψυχή μας μᾶς ὠθεῖ εἰς τὸν σταθερώτερον, ταχύτερον καὶ ἀσφαλέστερον δρόμον πρὸς καθιέρωσιν τοῦ πολιτεύματος, ὅπερ εἶναι τῆς ὁμοθύμου θελήσεως τοῦ μετασχόντος εἰς τὰς ἐκλογὰς φιλελευθέρου Λαοῦ, ὅστις ἀποτελεῖ τὴν μεγάλην πλειονότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Τὸ καθῆκόν μας πρὸς τὰς σαφεῖς ὑποδείξεις τῶν φιλελευθέρων τῆς Ἐπαρχίας μας Ὀργανώσεων, μᾶς ὑπαγορεύει νὰ ἐνισχύσωμεν πάσῃ δυνάμει τὴν Κυβέρνησιν πρὸς πραγμάτωσιν τοῦ προγράμματος αὐτῆς ἐν τῷ δυναστικῷ καὶ πολιτειακῷ ζητήματι, καὶ τοῦτο θὰ πράξωμεν μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ὑπηρετοῦμεν τὴν γαλήνην αὐτοῦ καὶ τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος μας».

§142Γ. ΣΟΛΔΑΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει). «Δικαιολογῶν τὴν ψῆφόν μου δηλῶ ὅτι, ὡς ἔχουσι σήμερον τὰ πράγματα τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Χώρας, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἥτις ψῆφος ἐνέχει τὴν σημασίαν τῆς ἐγκρίσεως τῆς ὑπ’ αὐτῆς λύσεως τοῦ δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν ὅτι θεωρῶ ὅτι τὸ δημοψήφισμα, εἰς τὸ ὁποῖον δέον τὸ ταχύτερον νὰ φθάσωμεν, κατὰ τὴν γνώμην μου καὶ συνεπῶς πρὸς τὴν προηγουμένην μου ψῆφον, ὀφείλει νὰ εἶναι ἐρωτηματικὸν τοῦ εἴδους τοῦ πολιτεύματος καὶ οὐχὶ ἐπικυρωτικόν, καὶ ὡς ἐκ τούτου εἰς τὴν δευτέραν ψηφοφορίαν θὰ ἀρνηθῶ ψῆφον, χωρὶς μὲ τοῦτο νὰ μὴ θεωρῶ ἐθνικὸν καθῆκον δι’ ἐμαυτόν, ἐὰν ἡ Συνέλευσις ἤθελεν ἄλλως ἀποφασίσει, νὰ ἀγωνισθῶ δι’ ὅλων μου τῶν δυνάμεων ὅπως κατὰ τὸ δημοψήφισμα ἐπικρατήσουν αἱ δημοκρατικαὶ ἰδέαι».

§143Κ. ΒΑΓΙΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Ἡ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Καφαντάρη ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἐδόθη ὑπ’ ἐμοῦ μόνον καὶ μόνον διότι ὁ κ. Βενιζέλος εἶχε δηλώσει ὅτι τοῦ κ. Καφαντάρη καταψηφιζομένου, αὐτὸς θὰ ἀπήρχετο ἐξ Ἑλλάδος. Τοῦτο ἐθεώρουν ὡς μέγα κακὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ διὰ τοῦτο, καίπερ ἀποδοκιμάζων τὸ πρόγραμμα καὶ τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ τοῦ κ. Καφαντάρη, ἐψήφισα μολαταῦτα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ. Τώρα οὐδὲν πλέον μὲ δεσμεύει καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐπιφυλάξεως δίδω ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία εἶμαι πεπεισμένος ὅτι θὰ ὁδηγήσῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τήν πλήρη εὐόδωσιν ὅλων της τῶν πόθων».

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ πληρεξούσιοι Λέσβου κ. κ. Λ. Σάββας, Ι. Λαδᾶς, Μ. Λαίλιος, Χ. Γρηγορίου, καὶ Δ. Σάλτας καταθέτουσι τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Κατόπιν τῆς παρουσιαζομένης νέας τροπῆς τῶν ἐσωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, νομίζομεν ὅτι τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα θὰ ἐξυπηρετηθῶσιν ἀσφαλέστερον διὰ τοῦ ὅσον ἔνεστι ταχυτέρου τερματισμοῦ τῆς ἐκκρεμότητος, εἰς ἣν ἡ Χώρα μας εὑρίσκεται ἀπὸ πολλοῦ. Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν μας τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ὡς καὶ τὰς τῆς προκατόχου αὐτῆς, καὶ πιστεύοντες ὅτι ἡ μεταξὺ αὐτῶν διάστασις, ὅσον ἀφορᾷ τὸ δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα, εἶναι μᾶλλον τυπικὴ ἢ οὐσιαστική, δηλοῦμεν ὅτι θέλομεν ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως».

§145Δ. ΜΕΛΦΟΣ. Εἰς τὸ Προεδρεῖον καταθέτω, κ. Πρόεδρε, τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Κατὰ τὴν ἱστορικὴν ταύτην ἑσπέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς εἰσέρχεται εἰς τὸ φυσικόν της πολίτευμα τὸ δημοκρατικόν, ὅπερ πάντοτε, ἐδόξασεν αὐτήν, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ δηλώσω ὅτι θέλω δώσει ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀνήκων καὶ ἐγὼ εἰς τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων μεταξὺ ἄλλων ἀξιοτίμων συναδέλφων, αἰσθάνομαι τὴν ἱερὰν ὑποχρέωσιν νὰ δηλώσω ὅτι καὶ κατὰ τὴν διενέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος θέλω καταβάλει πάσας τὰς προσπαθείας μου, ἵνα ἡ ἁγνὴ Δημοκρατία ἑδραιωθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν πανηγυρικώτερον ἐπὶ τοῦ σκληροῦ καὶ ἀρραγοῦς βράχου τῆς λαϊκῆς θελήσεως».

§146Σ. ΒΑΚΡΑΤΣΑΣ. Ἔχω τὴν τιμὴν κ. Πρόεδρε νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (Ἀναγινώσκει): «Διαφωνῶν εἴς τινα σημεῖα τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἡ ἀναλογικὴ ψηφοφορία, τὴν ὁποίαν θεωρῶ πρόωρον κλπ., καὶ μὴ θέλων νὰ φανῶ ἀσυνεπὴς πρὸς τὴν ψῆφον τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἔδωκα εἰς τὰς δηλώσεις τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἀρνοῦμαι ψῆφον, μολονότι ἀνομολογῶ ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ἡ καταλληλοτέρα κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὅλα τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα καὶ νὰ ἀντικρύσῃ μετὰ θάρρους τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους».

§147Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Εἶμαι καὶ ἐγὼ ἐκ τῶν ὑπερψηφισάντων τῆς παραιτηθείσης Κυβερνήσεως ὡς συνεχισάσης τὴν πολιτικὴν τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου. Τοῦτο μοὶ ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον μου. Μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου ἀναμφιβόλως νέα διεμορφώθη κατάστασις πραγμάτων, πρὸς τὴν ὁποίαν πάντες πρέπει νὰ προσανατολισθῶμεν ἔχοντες ὡς μόνον ὁδηγὸν τὸ κοινὸν συμφέρον. Μικρὸν μετὰ τὴν ἀνάληψιν τῆς Ἀρχῆς ἀπὸ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, Κρῆτες πληρεξούσιοι περὶ τοὺς 15, ἐν οἷς καὶ ἐγώ, συσκεφθέντες κατελήξαμεν εἰς τὴν γνώμην ὅτι ἐνδείκνυνται ἀμοιβαῖαι ἐκ μέρους τῶν διισταμένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ Ὁμάδων ὑποχωρήσεις, πρὸς καταρτισμὸν ἑνιαίας δημοκρατικῆς παρατάξεως διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνος πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος. Ἡ διατυπωθεῖσα γνώμη ἦτο: Νὰ λυθῇ τὸ δυναστικὸν διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, κηρυσσομένης ὁριστικῶς ἐκπτώτου τῆς Δυναστείας, νὰ παραπεμφθῇ δὲ τὸ πολιτειακὸν εἰς τὸν Λαόν, ἄνευ προηγουμένης ἀποφάσεως τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅστις νὰ ἀποφανθῇ διὰ δημοψηφίσματος ἐν βραχεῖ χρόνῳ διεξαγομένου. Ἡ Κυβέρνησις ἐξήγγειλεν ἤδη τὸ πρόγραμμά της. Δὲν εἶναι σύμφωνον ἐντελῶς πρὸς τὰς ἀνωτέρω ἀπόψεις Διαφέρει κατὰ τοῦτο μόνον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει ὅπως δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ἀνακηρυχθῇ ἡ Δημοκρατία, νὰ ἐγκαθιδρυθῇ ὅμως μόνον μετὰ τὴν διεξαγωγὴν δημοψηφίσματος ἐγκρίνοντος τὴν ἀπόφασιν ταύτην. Θὰ ηὐχόμην νὰ ἔλειπε καὶ ἡ διαφορὰ αὕτη. Ἐφόσον ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἐμμένει—οὐχὶ ὀρθῶς κατ’ ἐμὲ—εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο θὰ ἦτο μεγαλύτερον τὸ λάθος νὰ καταψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ νὰ μὴ συγκεντρώσῃ ὅσον τὸ δυνατὸν μεγαλυτέραν πλειονοψηφίαν πρότασις ἀφορῶσα τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. Ἀπὸ τῶν ἀντιλήψεων τούτων ὁρμώμενος ἔλαβον τὴν ἀπόφασιν νὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν πολιτικήν της εἰς τὸ δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ νὰ συντρέξω αὐτὴν ἐν τῷ μέτρῳ τῶν ἀσθενῶν μου δυνάμεων, ὅπως ἡ νίκη ἐν τῷ ἀγῶνι πρὸς ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας ἀποβῇ ὅσον τὸ δυνατὸν μεγαλυτέρα καὶ περιφανεστέρα. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ λοιπὰ σημεῖα τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος, ἐπιφυλάσσομαι ἐν καιρῷ νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου».

§148ΣΠ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγώ, κ. Πρόεδρε, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Μετὰ τὴν κυβερνητικὴν δήλωσιν, ὅτι ἡ λαϊκὴ κυριαρχία ἐντὸς τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου θέλει ἀποφανθῆ περὶ τοῦ πολιτεύματος, δηλῶ χάριν τῆς ὁμαλότητος τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας ὅτι θέλω ὑπερψηφίσει αὐτῆς».

§149Α. ΕΦΡΑΙΜΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, καταθέτω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν: (ἀναγινώσκει) «Ἐξ ἰδεολογίας τυγχάνω δημοκράτης καὶ εἶχον ἐκ τῶν πρώτων μετὰ συναδέλφων Μικρασιατῶν ταχθῆ παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» προτοῦ οἱ ἐν Βόλῳ συμπατριῶται μὲ τιμήσωσι διὰ τῆς ψήφου των. Μετὰ τὴν ἐκλογήν μου καὶ τὴν δήλωσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ὅτι καὶ ἐκεῖνος εἶναι ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ ταύτην θὰ ὑποστηρίξῃ, ἐκ σεβασμοῦ καὶ ἐκτιμήσεως καὶ ἐκ λόγων ἀφοσιώσεως καὶ εὐλαβείας τῶν ἐκλογέων μου πρὸς αὐτόν, ἠκολούθησα τὸν τρόπον ὃν οὗτος ὑπέδειξε διὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας. Ἀφοῦ ὅμως οὗτος ἀνεχώρησεν, ἡ δὲ μέθοδός του περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς Δημοκρατίας ἀνωμολογήθη ἀνεφάρμοστος, ἐκ τοῦ λόγου τῆς ἀρχικῆς δημοκρατικῆς ἰδεολογίας μου θέλω ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως τῶν δημοκρατικῶν».

§150Λ. ΝΙΦΟΡΑΤΟΣ. Καταθέτω καὶ ἐγώ, κ. Πρόεδρε, τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης τὴν ὁποίαν θὰ δώσω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν θὰ ταχθῶ ἀνεπιφυλάκτως παρὰ τὸ πλευρόν της, δὲν ἔχω δὲ νὰ μακρηγορήσω, σεβόμενος τὴν κατέχουσαν τὴν Συνέλευσιν ἀγωνίαν ὅπως ἴδω τάχιστα πραγματοποιούμενον τὸν δημοκρατικὸν πόθον της. Θὰ εἴπω μόνον πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι ὑπῆρξα ἐκ τῶν πρώτων οἵτινες ἐκήρυξαν ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν κατὰ τὸ 1917, ὅτε ἐμεσουράνει ὁ Κωνσταντῖνος. Ἔπραξα τοῦτο ὡς Δήμαρχος τῆς πόλεως Ἀργοστολίου καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸν ὁποῖον εἶχε τὴν τιμὴν τότε νὰ φιλοξενῇ ἡ πόλις Ἀργοστολίου. Ἄν δὲν ἔπραξα τοῦτο ἀμέσως, μὲ συνεκράτησαν τὰ μεγαλουργήματα τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου καὶ ἡ πίστις ἣν εἶχον ὅτι τὸ πρόγραμμά του θὰ ἐπετύγχανεν».

§151Ι. ΜΑΡΑΓΚΟΣ. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Ἐν τῇ πεποιθήσει, κύριε Πρόεδρε, ὅτι συντελῶ διὰ τῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ψήφου μου εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῆς καταστάσεως, ὡς αὕτη διεμορφώθη μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, δηλῶ ὅτι θέλω ὑπερψηφίσει αὐτῆς».

§152Γ. ΜΟΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, καταθέτω τὴν ἑξῆς ἔγγραφον δήλωσιν (ἀναγινώσκει): «Δικαιολογῶν τὴν ψῆφόν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐθεώρησα ὑποχρέωσίν μου νὰ δηλώσω ὅτι πράττω τοῦτο, μολονότι ἔχω ἀρκετοὺς ἐνδοιασμοὺς διὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν αὕτη ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχήν, κυρίως διὰ τὰς ἐκδηλωθείσας συμφιλιωτικὰς τάσεις, τὰς συμφιλιωτικὰς ἐνεργείας της. Ὀφείλεται διὰ τοῦτο τιμὴ καὶ ἔπαινος εἰς αὐτήν. Ἀλλ’ ὀφείλεται ἐπίσης τιμὴ καὶ ἔπαινος εἰς τοὺς πολιτικοὺς καὶ δημοσιογράφους τοῦ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης πολιτικοῦ κόσμου, οἵτινες ἔκαμον μίαν χειρονομίαν ἀσυνήθιστον δυστυχῶς εἰς τὰ πολιτικά μας ἤθη, ἥτις ὅμως εἶχε σοβαρώτατον τὸν ἀντίκτυπον εἰς τὰς λαϊκὰς μάζας. Θὰ ἐπεβάλλετο ἴσως βραχεῖά τις ἀναβολὴ τῆς συγκλήσεως τῆς Συνελεύσεως, διὰ νὰ συνεχισθοῦν καὶ εὐοδωθοῦν αἱ διαγγελθεῖσαι συμφιλιωτικαὶ συνεννοήσεις μεταξὺ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πρώην Κυβερνήσεως καὶ μερίδος τοῦ ἀντιπάλου κόσμου, μολονότι οὐδὲν περὶ τῆς πορείας αὐτῶν γνωρίζω. Πιστεύω ὅμως ὅτι διὰ τῶν διαπραγματεύσεων ἐκείνων θ’ ἀπεδεικνύετο ὅτι καὶ ἡ μερὶς ἐκείνη τοῦ ἀντιπάλου κόσμου, ἡ ὁποία ἔχει συνυφάνει τὴν ὕπαρξίν της μὲ τὴν ἀδιαλλαξίαν καὶ ἡ ὁποία κατηγορεῖ τὴν ἄλλην πτέρυγα τῆς ἰδίας παρατάξεως ἐπὶ προδοσίᾳ, ὅτι οὐδὲν ἕτερον αὐτὴ πράττει ὁρίζουσα διὰ τὴν ἐπαναφορὰν τῆς Δυναστείας ποσοστὸν λαϊκῶν κατὰ τὸ δημοψήφισμα ψήφων τόσον ὑπερβολικόν, τόσον ἀπίθανον ὥστε τοῦτο κατ’ οὐδὲν διαφέρει ἀπὸ τὴν προκαταβολικὴν καταδίκην τῆς Δυναστείας.

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Ἐκ μέρους τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Α. Κολιαλέξη, Γ. Μπρίκα, Β. Καραπαναγιώτη, Α. Δοξιάδη, Σ. Κρητικᾶ, Ἰω. Πετσάλη, Λ. Ἰασονίδη, Γ. Μπούμπουλη, Ἰω. Μαυρουδῆ, Ι. Μανέττα, Γ. Σίδερη, Δ. Λεονάρδου, Ι. Πασσαλίδη, Χ. Πανταζίδη κλπ. ὑπεβλήθη ἡ ἑξῆς πρότασις (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν γενομένην ἐπ’ αὐτῶν συζήτησιν, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Ν. Κοντολέων καὶ Α. Μάρκου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναγνωσθεῖσαν πρότασιν λέγουσι «ναί», οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουσιν «ὄχι». Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Ν. Κοντολέοντος καὶ Α. Μάρκου, τοῦ Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας:)

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει). Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 275. Εἶπον «ναὶ» 259, εἶπον «ὄχι» 3 καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον 13, ἐν οἷς καὶ οἱ κ. κ. Ὑπουργοί. Ἑπομένως ἡ περὶ ἧς πρόκειται πρότασις ἐγένετο δεκτή. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§156Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§158Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ ἔξοχος πατριωτικὴ στάσις τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως πολλαπλασιάζει τὰς ὑποχρεώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τώρα πλέον νὰ εἴπῃ τίποτε ἄλλο παρὰ ὅτι ὅλοι ἡμεῖς, ὅ, τι δήποτε καὶ ἂν μᾶς διαιρῇ εἰς τὰς λεπτομερείας, πρέπει νὰ δώσωμεν τὰς χεῖρας διὰ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν μεγάλην λαϊκὴν νίκην διὰ τοῦ δημοψηφίσματος. Ἡ σημερινὴ ψηφοφορία εἶναι τὸ πρῶτον σάλπισμα τὸ ὁποῖον θὰ ἀντηχήσῃ εἰς τὰ πέρατα τῆς Ἑλλάδος. Αὔριον θὰ συνέλθωμεν διὰ νὰ ψηφίσωμεν τὸ ψήφισμα τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας. (Χειροκροτήματα). Εἶναι εὐτυχὴς σύμπτωσις ὅτι αὔριον εἶναι ἡ ἐπέτειος τῆς ἐθνικῆς μας παλιγγενεσίας. Εἰς τὸ μέλλον θὰ ἑορτάσῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δύο ἑορτάς, τὴν κατάλυσιν τοῦ ξένου τυράννου καὶ τὴν κατάλυσιν τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ, τὴν ἀποκατάστασιν εἰς τὸν Τόπον τοῦ ἰθαγενοῦς πολιτεύματος τῆς Δημοκρατίας, τὴν ἐξασφάλισιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Λαοῦ ἀπὸ τὸν Λαόν, ἡ ὁποία εἴμεθα ἀπολύτως βέβαιοι ὅτι θὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εὐημερίαν καὶ τὴν πρόοδον τῆς Πατρίδος μας. Θὰ σᾶς παρακαλέσω ὅπως αὔριον μεταβῶμεν εἰς τὸν Μητροπολιτικὸν ναὸν καὶ πανηγυρίσωμεν τὴν ἐπέτειον τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ ἀγῶνος.

§159ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἐν σώματι.

§160Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὅπως θέλετε. Ἐὰν θέλητε ἐν σώματι, οὐδεμίαν ἔχω ἀντίρρησιν, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι θὰ εἶναι αὔριον μεγίστη κίνησις εἰς τοὺς δρόμους καὶ ἴσως ἡ ἐν σώματι μετάβασις θὰ συναντήσῃ δυσχερείας. Θεωρῶ προτιμότερον, ἐὰν θέλητε, νὰ συναντηθῶμεν εἰς τὴν Μητρόπολιν κατὰ τὴν ὥραν τῆς δοξολογίας καὶ ἐκεῖθεν νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα πεζῇ. Γνωρίζω τί συμβαίνει κατὰ τὰς περιστάσεις αὐτάς. Ἐὰν δώσωμεν τόπον συγκεντρώσεως ἐδῶ κατὰ τὴν 10 π. μ. λόγου χάριν, εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι οὔτε τὸ ἥμισυ δὲν θὰ παρευρεθῇ, ἐνῷ ἡ συγκέντρωσις εἰς τὴν ἐκκλησίαν θὰ εἶναι ἀσφαλεστέρα καὶ εὐκολωτέρα, ἐκεῖθεν δέ, ἐὰν θέλητε, δυνάμεθα νὰ ἐπιστρέψωμεν πεζῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅπου θὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ψηφίσματος περὶ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, ἐὰν ἔχητε ὀλίγην ὑπομονήν, ν’ ἀκούσητε τὸν κ. Ἀραβαντινόν, ὁ ὁποῖος θὰ εἰσηγηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἱδρύσεως Ὑπουργείου Ἐννόμου Τάξεως. Ἐὰν ἀκούσητε τὴν στατιστικὴν τῶν ἐγκλημάτων, θὰ συμφωνήσητε ὅπως τὸ νομοσχέδιον τοῦτο κηρυχθῇ κατεπεῖγον.

§161ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως ἐνίων διατάξεων τοῦ Ὀργανισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως». (Ψηφίζεται τὸ σύνολον).

§163Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω σχέδιον ψηφίσματος «περὶ μὴ ἀσυμβιβάστου πρὸς τὴν ἰδιότητα τοῦ πληρεξουσίου τῆς ἀναλήψεως δημοσίας ὑπηρεσίας».

§164Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὑποβάλλω, κ. Πρόεδρε, τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ ἐπεκτάσεως ἐν Κρήτῃ καὶ Δ. Θράκῃ τῆς ἐν τῷ λοιπῷ Κράτει ἰσχυούσης δημοτικῆς καὶ κοινοτικῆς νομοθεσίας». 2) «Περὶ παρατάσεως τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου 964 τοῦ 1917 «περὶ συστάσεως νομοπαρασκευαστικῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς σύνταξιν διοικητικῶν κωδίκων» καὶ 3) «Περὶ ἱδρύσεως Ὑπουργείου Ἐννόμου Τάξεως». Τὸ τελευταῖον, παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ὅπως τὸ ὑπ’ αὐτοῦ ὑποβληθὲν σχέδιον νόμου περὶ ἱδρύσεως Ὑπουργείου Ἐννόμου Τάξεως» κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κ. Ἀλέξ. Χατζηκυριάκος κατέθεσε τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «περὶ προσόντων προαγωγῆς Ὑποπλοιάρχων εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ Πλωτάρχου». 2) «περὶ κανονισμοῦ ἐπιμισθίων εἰς τοὺς ἄνδρας τοῦ Π. Ναυτικοῦ» καὶ 3) «περὶ τῶν ἀριθμῶν κλάδων τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Π. Ναυτικοῦ». — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ναυτικῶν καὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. κ. Ἀλ. Χατζηκυριάκος καὶ Ἀριστ. Μητσοτάκης ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν νόμων 645 καὶ 1833 καὶ σχετικῶν διατάξεων τῆς ὑπηρεσίας τῶν Φάρων». Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὔριον ὥρᾳ 11 π. μ. (Ὥρᾳ 10.45′ μ. μ.)