1924.02.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 29Η

Τετάρτη 27 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2Ι. ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως φέρομαι ὡς ἀπὼν ἐνῷ ἤμην παρὼν καὶ ἐψήφισα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ γίνῃ ἡ διόρθωσις συμφώνως πρὸς τὸ πρωτόκολλον τῆς ψηφοφορίας. Τὰ πρακτικὰ κυροῦνται. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Διάφοροι κτηματίαι κάτοικοι Ἀστακοῦ αἰτοῦνται τὴν ἀκύρωσιν τοῦ διατάγματος τῆς 23 Αὐγούστου 1923 «περὶ ἐνοικιοστασίου τῶν βοσκῶν». — Ὁ Γεωργικὸς Συνεταιρισμὸς Δράμας παρακαλεῖ ὅπως ἐν τῇ προκειμένῃ συζητήσει διὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων μεριμνήσῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν ἐντοπίων ἀκτημόνων. — Ὁ ἐπαγγελματικὸς κόσμος Θεσσαλονίκης αἰτεῖται τὴν διατήρησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Λάμπρου. — Ἅπαντα τὰ σωματεῖα τῆς πόλεως Βερροίας διαμαρτύρονται διὰ τὴν διαγωγὴν τοῦ ἐκεῖ οἰκονομικοῦ ἐφόρου Παπαζαχαρίου καὶ αἰτοῦνται τὴν ἀπομάκρυνσιν αὐτοῦ καὶ τὴν ἀποστολὴν ἀνωτέρου οἰκονομικοῦ ὑπαλλήλου. — Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Ι. Μαραγκός, Κ. Ἀλκάνος, Κ. Καλομενόπουλος, Ἐρ. Βαλαρῆς, Α. Πρέκας καὶ Γ. Πρεζάνης ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 17 Αὐγούστου 1923 Ν. Δ. κλπ». Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Σ. Ἀναστασιάδης, Α. Πρωτοσύγκελλος, Ἰ. Ἰσχόμαχος καὶ Γ. Βλάχος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μέτρων ἐνισχύσεως τοῦ εἰς τὸν ἀγροτικὸν ἐποικισμὸν ἀσχολουμένου προσωπικοῦ δικαστῶν καὶ γεωπόνων». Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Πραντούνας ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ ἐλαττώσεως τῆς στρατιωτικῆς θητείας συναφῶς μὲ τὴν διαπαιδαγώγησιν καὶ ἐξυγίανσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ». Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Α. Κουτσοπέταλος, Λ. Δαμιανὸς καὶ Χ. Ἀλαμάνης ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ νόμου ΓϠΝΕʹ». Ὁ πληρεξούσιος κ. Ἀν. Κόρακας ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος περὶ κυρώσεως τῶν βασιλικῶν διαταγμάτων τῶν μὴ φερόντων τὴν ὑπογραφὴν τοῦ θανόντος Βασιλέως Ἀλεξάνδρου». Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Ι. Κούνδουρος, Β. Καραπαναγιώτης, Γ. Κουτρουμπάκης, Α. Ταβουλάρης, Α. Θεοχάρης καὶ Σ. Γεωργιλαδάκης ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ τοῦ τρόπου τῆς διενεργείας τοῦ δημοψηφίσματος». — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας κ. Ἀλ. Μυλωνᾶς ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῆς δασικῆς νομοθεσίας». Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Κ. Σπυρίδης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ μὴ συμμετοχῆς τῶν ὑπ’ ἀνταλλαγὴν μουσουλμάνων εἰς τὰς ἐκλογὰς τῶν Ἐμπορικῶν καὶ Βιομηχανικῶν Ἐπιμελητηρίων τοῦ Κράτους». Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ συστάσεως Διευθύνσεως Χωροφυλακῆς ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν». Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας καὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἐμ. Τσουδερὸς ὑποβάλλουσι σχέδια νόμων 1) «περὶ προσθήκης διατάξεών τινων εἰς τὸ Ν. Διάταγμα τῆς 28 Ὀκτωβρίου 1923 περὶ καταργήσεως τῆς Ταμειακῆς Ὑπηρεσίας τοῦ Στρατοῦ» καὶ 2) «περὶ ἐξοφλήσεως ὑπὲρ ἀγραμμάτων δικαιούχων ἀπαιτήσεων διὰ προμηθείας ἐν τῇ παραμεθορίῳ ζώνῃ». Ἀνακοινῶ προσέτι εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Γ. Κονδύλης καὶ Α. Χατζηκυριάκος ὑπέβαλον τὰς παραιτήσεις των ἀπὸ τοῦ ἀξιώματος τοῦ πληρεξουσίου. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν δέχηται αὐτάς. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Οὐδεὶς ἐγείρεται) Ἡ Συνέλευσις δὲν παρεδέχθη.

§4Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου.

§6ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἤδη τὸν λόγον ὁ κ. Παπαναστασίου· δὲν ἠμπορεῖτε νὰ διακόψητε τὴν συζήτησιν.

§8ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§9Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ὁμιλήσῃ ὡς ἀρχηγὸς κόμματος. Κατὰ τὴν τάξιν τὴν ἐπικρατήσασαν δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ προσέξῃ ἡ Συνέλευσις εἰς τοὺς λόγους αὐτοῦ, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ ἀκουσθοῦν καὶ οἱ ὁποῖοι θὰ ἀσκήσουν μεγάλην ἐπιρροὴν ἐπὶ τῶν γνωμῶν τῆς Συνελεύσεως.

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐκ μέρους τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ κάμω τὴν ἀκόλουθον δήλωσιν: (Ἀναγινώσκει): «Κατὰ τὰς μακρὰς συζητήσεις ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος ἠγωνίσθημεν νὰ πείσωμεν τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ὅτι ἡ παραπομπὴ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὸν Λαὸν καὶ μάλιστα χωρὶς προηγουμένην ὑπεύθυνον ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως ἐπ’ αὐτοῦ, ἐπικυροῦσαν τὴν οὐσιαστικὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, ἀφ’ ἑνὸς μὲν καταργεῖ τὸ κῦρος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ προσβάλλει τοὺς ἐκλέξαντας ἡμᾶς πολίτας, ὅλως δὲ ἰδιαιτέρως τοὺς πρόσφυγας θιγομένους εὐλόγως ἐκ τῆς διαιωνίσεως τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, ἀφ’ ἑτέρου δὲ θέλει συντελέσει εἰς τὸ νὰ ἐξάψῃ τὰ πάθη μεταξὺ τοῦ Λαοῦ καὶ νὰ ἐνσταλάξῃ δισταγμὸν εἰς τὸν δημοκρατικὸν κόσμον. Ἐπίσης ἠγωνίσθημεν νὰ πείσωμεν τὴν πλειονοψηφίαν ὅτι τὸ πολιτειακὸν ζήτημα πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὸν Λαὸν, μόνον ἀφοῦ λάβῃ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις σαφῆ ἀπόφασιν, δυναμένην νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὁδηγὸς εἰς τὸν Λαὸν καὶ νὰ ἐνισχύσῃ τὴν πεποίθησιν τῶν δημοκρατικῶν πολιτῶν, δηλαδὴ ἀφοῦ ἀνακηρύξῃ τὴν Δημοκρατίαν. Δυστυχῶς, ὅπως ἀπέδειξεν ἡ χθεσινὴ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως, αἱ προσπάθειαί μας δὲν ἐστέφθησαν ὑπὸ ἐπιτυχίας. Εἰς τοῦτο συνετέλεσεν ὄχι ὀλίγον καὶ τὸ ὅτι ἐδόθη, ὡς μὴ ὤφειλεν, εἰς τὰ ἀνωτέρω δύο μεγάλα ζητήματα κομματικὴ χροιά. Εἰς ἡμᾶς δὲν ἀπομένει παρὰ νὰ ἀποχωρήσωμεν τῆς συνεδρίας καὶ νὰ κάμωμεν τελευταίαν ἔκκλησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν πλειονοψηφίαν, ἀπομενούσας πλέον ἐντελῶς κυρίας νὰ ἀποφασίσουν, ὅπως ἀνασκοπήσουν ἄλλην μίαν φορὰν τὴν κατάστασιν, ὑποβάλουν εἰς ἀναθεώρησιν τὰς ἀπόψεις των μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ καταλήξουν εἰς ἀποφάσεις ἱκανὰς καὶ τὸ κῦρος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως νὰ διατηρήσουν ἀπαραμείωτον καὶ τὴν ὁμαλωτέραν λύσιν τῶν ἐπιμάχων ζητημάτων μὲ τὴν τελικὴν λύσιν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας νὰ ἀσφαλίσουν. Καὶ αἱ ἀποφάσεις αὐταὶ θὰ εἶναι πρὸς τιμὴν καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς πλειονοψηφίας.» (Μετὰ τὰς δηλώσεις ταύτας οἱ πληρεξούσιοι τῆς δημοκρατικῆς πτέρυγος ἀποχωροῦσι τῆς αἰθούσης).

§11Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις ἐκφράζει τὴν βαθυτάτην της θλῖψιν διὰ τὴν ἀποχώρησιν ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης, κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμήν, τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἡ Κυβέρνησις αἰσθάνεται, κύριοι, τὴν ἀνάγκην καὶ πάλιν νὰ διαδηλώσῃ τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν, ἣν τρέφει ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἐχάραξε, τὴν ὁποίαν πιστῶς μέχρι τοῦδε ἠκολούθησε καὶ τὴν ὁποίαν ἡ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν τόσον κατηγορηματικῶς ἐνέκρινεν, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη μᾶς ἄγει εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν κοινὴν εὐημερίαν. (Χειροκροτήματα). Ἡ Κυβέρνησις πεποιθότως φρονεῖ ὅτι ἡ ἀποχώρησις αὕτη δὲν εἶναι ἢ ἀπόρροια στιγμιαίας ἀπογοητεύσεως τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἐκ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς χθεσινῆς ψηφοφορίας, ἀλλὰ δὲν φαντάζεται ὅτι εἶναι δυνατὸν ὁ ἀγὼν ἡμῶν νὰ μειωθῇ ἐκ τοῦ διαβήματος τούτου, καὶ τρέφει τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι ἀπὸ τῆς σήμερον καὶ ἐφεξῆς θέλει συμπτυχθῆ μία καὶ μόνη συμπαγὴς δύναμις ὅλων τῶν στοιχείων τῶν κατερχομένων εἰς τὸν ἀγῶνα πρὸς ἀναγέννησιν τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Χώρας ἐπὶ βάσεων λαϊκωτέρων. (Χειροκροτήματα). Ἐν τῇ πεποιθήσει ταύτῃ εἶναι ἠναγκασμένη νὰ δηλώσῃ ἅπαξ ἔτι ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ παρεκκλίνῃ οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον ἐκ τῆς γνωστῆς πολιτικῆς αὑτῆς κατευθύνσεως. (Χειροκροτήματα).

§12Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φραγκούδης ἔχει τὸν λόγον.

§14Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θέματος τῆς ἀποχωρήσεως τῶν δημοκρατικῶν. Εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι κατεψήφισαν τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καὶ εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν ἀποχωροῦν τῆς αἰθούσης ταύτης, διότι ἰδίως οἱ δημοκρατικοὶ φρονῶ ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπακούσωσιν εἰς τὴν φωνὴν τῆς πλειοψηφίας. Ἐγὼ δικαιοῦμαι νὰ εἶμαι ἐπαναστατικός, διότι ἐδήλωσα εἰς τὴν Συνέλευσιν ταύτην ὅτι θεωρῶ τὴν Συνέλευσιν συνέχειαν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ εἶμαι συνεπὴς ἐὰν εἴπω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι θὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν ζητοῦσαν νὰ λάβῃ τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ διὰ τῆς κοινοβουλευτικῆς ὁδοῦ. Ἀλλ’ οἱ δημοκρατικοὶ εἶπον ὅτι ἔχουν ἀπόλυτον πίστιν εἰς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, ἐδήλωσαν συνολικῶς ὅτι εἶναι ὑπὲρ τοῦ δημοψηφίσματος, δὲν δύνανται λοιπὸν σήμερον, ἐὰν εἰς μίαν λεπτομέρειαν ἡττήθησαν, νὰ θέλουν νὰ ἐκβιάσουν τὴν πλειοψηφίαν. Εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν φρονοῦν, ὅπως ἡ Κυβέρνησις, ὅτι, ἐὰν αὔριον χάσωμεν τὰς ἐκλογάς, ὃ μὴ γένοιτο, ὀφείλομεν νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν ἐξουσίαν, διότι εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι φρονοῦν ὅτι, ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς παρεφρόνησε, πρέπει ἡμεῖς νὰ τὸν ὁδηγήσωμεν εἰς τὴν εὐθεῖαν ὁδόν. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι ἀφοῦ ἐχάσαμεν ἕνα μῆνα εἰς ἀτελευτήτους συζητήσεις, πρέπει τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ φυγομαχήσωμεν καὶ νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἰδοὺ διατί θέλω νὰ δικαιολογήσω τὴν στάσιν μου. Καὶ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ αὐτῇ ὀφείλω νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, ὅτι, ἂν καὶ ὑπῆρξα μέλος τοῦ Συνδυασμοῦ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς καὶ ὑπέγραψα τὸ πρωτόκολλον, ἐθεώρησα ὅτι τὸ πρωτόκολλον αὐτὸ δὲν μᾶς δεσμεύει μετὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Βασιλέως. Παρέμεινα λοιπὸν ἐν τῇ Συνελεύσει ἀνεξάρτητος ἐπαναστατικὸς καὶ θὰ ἀκολουθήσω τὸ καθῆκόν μου, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ πράττω ἀγωνιζόμενος μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς, διότι, ἐὰν εἶχον καὶ ἄλλον μαζί μου ἐπαναστατικόν, ἄλλως θὰ ἐφερόμην, ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ φωνὴ τοῦ ἐπαναστατικοῦ δὲν ἀκούεται ἐν τῇ αἰθούσῃ, δὲν μᾶς μένει ἄλλο παρὰ νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν κοινοβουλευτικὴν ὁδόν.

§15ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς ἐζήτησα τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§17ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Ἐζήτησα, κύριοι, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, διότι σήμερον ἐπίσημα τηλεγραφήματα οὐχὶ κυβερνητικῆς πηγῆς διεπίστωσαν κατὰ τρόπον ἀναμφισβήτητον ὅτι πρὸ δύο ἡμερῶν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας διετύπωσε γνώμας καὶ σκέψεις περὶ Δωδεκανήσων.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὁμιλεῖτε ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§19Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀντίρρησιν νὰ φέρετε τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως εἴτε πρὸς ἔκκλησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἴτε πρὸς ἔλεγχον αὐτῆς. Αὐτὸ ἀπόκειται εἰς ὑμᾶς. Ἔχω ἀντίρρησιν ὅμως διὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ ζητήματος τούτου ὅπως παρ’ ὑμῶν ἐτέθη ἐναντίον τῶν διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ. Ὁσονδήποτε σοβαρὸν καὶ ἂν εἶναι τὸ ζήτημα αὐτό, ὑποθέτω ὅτι εἶναι ἐπιδεκτικὸν μιᾶς 24ώρου ἀναβολῆς.

§20Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κύρκος.

§22Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἡμεῖς οἱ πρόσφυγες δὲν ὀφείλομεν νὰ παρέλθωμεν ἀδιαμαρτύρητον τὴν σχετικὴν περικοπὴν τῆς διαμαρτυρίας τῶν Δημοκρατικῶν, ἡ ὁποία ἀφορᾶ τοὺς πρόσφυγας, διότι ἡ περικοπὴ αὐτὴ θίγει ὄντως τὰ δημοκρατικὰ αἰσθήματα τῶν προσφύγων. Οἱ πρόσφυγες δεχόμενοι τὴν παραπομπὴν τοῦ τε πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὸν λαὸν ἔχουν ἀκράδαντον πεποίθησιν καὶ εἰς τὸν πατριωτισμὸν καὶ εἰς τὴν εὐθυκρισίαν αὐτοῦ.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας Πρῶτον ἀντικείμενον αὐτῆς εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ ἐνεργείας δημοψηφίσματος διὰ τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακόν».

§24Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§26Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἀποφύγω νὰ ἐκφέρω κρίσιν ἐπὶ τῆς ἀποχωρήσεως τῶν κ. συναδέλφων, διότι δὲν γνωρίζω ἀκόμη τὴν ἔκτασιν τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς.

§27Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Εἶναι περιωρισμένη ἡ ἔκτασις.

§28Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οἱ κύριοι συνάδελφοι εἶπον ὅτι ἀποχωροῦν νὰ μᾶς ἀφήσουν ἐλευθέρους νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν τῶν ψηφισμάτων τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον διάφοροι εἰς ἀντίθεσιν τῶν προτάσεων τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν νομίζω ὅτι ἔχει σημασίαν μεγάλην ἡ ἀποχώρησις, πιθανὸν νὰ ἔχῃ ὅταν λάβῃ ἔκτασιν σπουδαιοτέραν καὶ τότε ἠμποροῦν νὰ λάβουν τὸν λόγον οἱ παρόντες. Συνεπῶς δὲν νομίζω ὅτι εἶχον θέσιν αἱ παρατηρήσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§29Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔκαμον καμμίαν παρατήρησιν.

§30Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἔχω ὑποβάλει πρότασιν ψηφίσματος μετ’ ἄλλων συναδέλφων, εἰς προηγουμένην δὲ συνεδρίασιν ἀπεφασίσθη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἐπὶ τῶν προτάσεων τῶν ψηφισμάτων αὐτῶν μὴ γίνῃ γενικὴ συζήτησις ἀλλὰ εἷς μόνον ἐκ τῶν ὑπογραψάντων εἰς κάθε πρότασιν ἀναπτύξῃ τὴν ἰδικήν του, νὰ ἐπακολουθήσουν κατόπιν δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, μεθ’ ὃ νὰ θεωρηθῇ ἐξηντλημένον τὸ ζήτημα.

§31Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ὅτι θὰ εἰσαχθῇ πρὸς συζήτησιν τὸ ψήφισμα τὸ προβληθὲν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ συζήτησις δὲν δύναται νὰ κατατμηθῇ, δι’ αὐτὸ τὰ ψηφίσματα τὰ ἄλλα θὰ ἐπέχουν θέσιν τροπολογίας, εἰς τρόπον ὥστε ἡ συζήτησις καὶ ἡ ἐπ’ αὐτῶν ψηφοφορία νὰ γίνουν μαζί. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θ’ ἀναπτύξητε τὸ ζήτημά σας ὡς τροπολογίαν τοῦ ψηφίσματος τῆς Κυβερνήσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρετήρησα ἐγὼ εἶναι ὅτι καὶ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν ψηφισμάτων ὅσον ἀφορᾶ τὸ πολιτικὸν μέρος ἔχει σχεδὸν καθ’ ὁλοκληρίαν ἐξαντληθῇ.

§32Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐγὼ δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ἀλλ’ ἐκ τῶν πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν τὴν πρότασιν τοῦ ψηφίσματος, εἰς τὸ ὁποῖον ὑπέγραψα καὶ ἐγώ, κανεὶς ἀπολύτως δὲν ὡμίλησε περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ἤδη ἐπὶ τὸ κύριον θέμα. Σπεύσωμεν, λοιπόν, σπεύσωμεν, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν ἕνα καθεστὼς πολιτειακὸν καὶ δὴ τὸ δημοκρατικόν, διότι δὲν ἔχομεν κανὲν ἀπολύτως καθεστὼς πολιτειακὸν καὶ μὴ ἔχοντες κανὲν καθεστὼς πολιτειακὸν δὲν δυνάμεθα οὔτε ἡμεῖς οὔτε τὸ Κράτος ἡμῶν οὐδὲ ἐπὶ στιγμὴν πλέον νὰ ζήσωμεν ἀσφαλῶς. Καὶ δὲν ἔχομεν κανὲν καθεστὼς πολιτειακόν, διότι τὸ προηγούμενον καθεστὼς τὸ πολιτειακόν, τὸ βασιλικόν, ἀνετράπη καὶ οὐσιαστικῶς καὶ τυπικῶς. Ἀνετράπη οὐσιαστικῶς, αὐτὸ τὸ γνωρίζετε καὶ τὸ ὁμολογεῖτε πάντες καὶ εἶναι περιττὸν βεβαίως νὰ τὸ ἀναπτύξω, ἀνεπτύχθη ἄλλως τε ἐπαρκῶς. Ἀνετράπη ὅμως τὸ καθεστὼς αὐτὸ καὶ τυπικῶς. Πρῶτον μὲν διότι προσεκλήθη Συνέλευσις Συντακτική, ἡ Συνέλευσις ἡμῶν, καὶ κατὰ τὰς συντακτικὰς καὶ τὰς ἐπαναστατικὰς ἀρχάς, αἱ ὁποῖαι ἐπεκράτησαν πάντοτε εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν πολιτευμάτων ὅλων τῶν λαῶν, τὰς ὁποίας ὅμως μόνον ὁ κάθε Ὑπουργὸς δυστυχῶς φαίνεται ἀγνοῶν, κατὰ τὰς ἀρχὰς αὐτάς, λέγω, ὑπαρχούσης μιᾶς Συνελεύσεως Συντακτικῆς, ὑπαρχούσης τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως ἡμῶν, ἡ ὁποία ἐκλήθη νὰ ἐγκαθιδρύσῃ ἕνα καθεστὼς πολιτειακόν, διὰ τοῦτον καὶ μόνον τὸν λόγον δὲν ὑφίσταται τὸ καθεστὼς τὸ προηγούμενον, τὸ βασιλικόν. Δεύτερον διότι ἡ Κυβέρνησις τὸ τελευταῖον αὐτὸ ἴχνος τὸ βασιλικόν, ἐκφρασθεῖσα ἀντικαθεστωτικῶς καὶ αὕτη, ἐπὶ πλέον ἀνέτρεψε τὸ καθεστὼς αὐτὸ τυπικῶς. Ἡ Κυβέρνησις δηλαδὴ ὁρκισθεῖσα ἐνώπιον τοῦ προηγουμένου καθεστῶτος τοῦ βασιλικοῦ καὶ μήπω πρὸς τὸν ὅρκον αὐτὸν συμμορφωθεῖσα ἢ εἶναι ἐπίορκος, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει διὰ λόγους τιμῆς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμπροεδρεύῃ μεταξὺ ἡμῶν καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν ὑφίσταται πλέον τὸ ἴχνος καὶ τὸ καθεστὼς αὐτὸ τὸ βασιλικόν, ἢ ἡ Κυβέρνησις ἔπαυσε πλέον ἢ δὲν ἤσκησε ποτὲ τὴν ἐξουσίαν τὴν ἐκτελεστικὴν ἐν ὀνόματι τοῦ καθεστῶτος τοῦ βασιλικοῦ, ἐν ὀνόματι τοῦ ὁποίου καὶ ὡρκίσθη. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πάλιν ἐξηλείφθη τὸ τελευταῖον αὐτὸ τὸ ἴχνος καὶ τὸ καθεστὼς τὸ βασιλικόν. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν οὔτε οὐσιαστικῶς οὔτε τυπικῶς κανὲν καθεστὼς πολιτειακὸν καὶ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ σπεύσωμεν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν ἕνα καθεστὼς τοιοῦτο, ἡμεῖς οἱ ἐδῶ, τὸ δημοκρατικόν, ἀφοῦ πάντες ἰσχυριζόμεθα ὅτι εἴμεθα δημοκρατικοί, ἐφόσον, ἐννοεῖται, δὲν ἀπατῶμεν ἀλλήλους καὶ τὸ εὔπιστον κοινόν. Πρέπει δὲ νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὸ καθεστὼς τὸ δημοκρατικὸν αὐτὸ ἐδῶ διὰ τῆς Συνελεύσεώς μας, ἤγουν διὰ τῆς φυσικῆς ὁδοῦ της διαγραφείσης πάντοτε ἀνέκαθεν, διότι πάντοτε ἐπεκράτησεν εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν Λαῶν τοῦ κόσμου τὰ πολιτεύματα τὰ δημοκρατικὰ νὰ ἐγκαθιδρύωνται διὰ Συντακτικῶν Συνελεύσεων. Εἶναι τοῦτο κανὼν γενικὸς καὶ ὁ κανὼν αὐτὸς δὲν ἔσχε ποτὲ καμμίαν ἐξαίρεσιν. Δὲν πρέπει ὅθεν, ὅπως ἐγκαθιδρύσωμεν τὸ καθεστὼς τὸ δημοκρατικόν, νὰ καταφύγωμεν εἰς δημοψηφίσματα, διότι τὰ δημοψηφίσματα ἀποτελοῦσιν ἐνάσκησιν ὑπὸ τῶν λαῶν ἀπ’ εὐθείας τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας. Ἀλλὰ διὰ τὴν ἐνάσκησιν αὐτὴν καὶ ὁ Λαὸς ὁ Ἑλληνικός, ἀλλὰ καὶ πάντες ἀνεξαιρέτως οἱ Λαοὶ καὶ οἱ μᾶλλον προηγμένοι οἱ σημερινοὶ δὲν ἔχουν τὴν ἀπαιτουμένην ἱκανότητα καὶ μόρφωσιν καὶ τὴν πολιτικὴν πεῖραν, διότι δουλεύοντες οἱ Λαοὶ οἱ σημερινοί, κατὰ τὸ μεγαλύτερον ποσοστὸν τῶν πολιτῶν αὐτῶν, ἐννοῶ δουλεύοντες δι’ ὅλης τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς ἐνίοτε, δὲν ἔχουν τὸν ἀπαιτούμενον χρόνον νὰ ἀποκτήσωσι τὴν ἱκανότητα αὐτήν, νὰ ἐνασκήσωσιν ἄρα μετ’ ἀποτελέσματος τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν ἀπ’ εὐθείας. Διαφέρουν πολὺ οἱ λαοὶ οἱ ἀρχαῖοι, οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ Ρωμαῖοι. Ἐκεῖνοι εἶχον πάντοτε τοὺς δούλους, οἵτινες ἐδούλευον ἀντ’ αὐτῶν, ὥστε οἱ ἐλεύθεροι πολῖται εἶχον ὅλον τὸν χρόνον τὸν ἀπαιτούμενον διὰ νὰ ἐπιδίδωνται εἰς τὰ κοινὰ νὰ ἀποκτήσωσι τὴν ἱκανότητα αὐτὴν καὶ ἐνασκήσωσι τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν ἀπ’ εὐθείας. Οἱ σημερινοὶ λοιπὸν λαοὶ δὲν ἔχουν οὔτε ἠμποροῦν, ὡς εἶπον, νὰ ἔχουν τὴν ἱκανότητα αὐτήν. Καὶ ἐφόσον οἱ λαοὶ οἱ σημερινοί, ἔτι περισσότερον ὁ Ἑλληνικός, δὲν ἔχουν τὴν ἱκανότητα αὐτήν, τότε ἡ ἐνάσκησις τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἀπ’ εὐθείας δὲν ἀποτελεῖ γνησίαν ἐκδήλωσιν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας, ὅπως ἐπὶ τῶν ἀνηλίκων ἡ ἐνάσκησις τῆς θελήσεως τῶν ἀνηλίκων ὑπὸ τῶν ἰδίων ἀνηλίκων καὶ ὄχι τῶν ἐπιτρόπων αὐτῶν δὲν ἀποτελεῖ γνησίαν ἐκδήλωσιν τῆς θελήσεως τῶν ἀνηλίκων αὐτῶν. Καὶ ἐφόσον οἱ Λαοὶ οἱ σημερινοί, καὶ ἰδίως ὁ Ἑλληνικός, δὲν ἔχουν τὴν ἱκανότητα ταύτην δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ψηφίσουν ἰδέας, ἀλλὰ ψηφίζουν πρόσωπα τοπικὰ καὶ μάλιστα καὶ αὐτὰ κουτσὰ στραβὰ καὶ κάποτε κακὴν κακῶς. Κατὰ συνέπειαν ὅλων αὐτῶν δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ζητήσωμεν νὰ ἀνατρέψωμεν τὸ καθεστὼς τὸ βασιλικὸν ἐγκαθιδρύοντες τὸ καθεστὼς τὸ δημοκρατικὸν διὰ τοῦ Λαοῦ ἀπ’ εὐθείας, ἤγουν τῶν τυφλῶν· οἱ τυφλοὶ ἠμποροῦν νὰ κτυπήσουν ἅμα ἐπιτύχουν δυνατὰ καὶ μάλιστα καὶ δυνατώτερα παντὸς ἄλλου, συνήθως ὅμως κτυπῶντες καὶ μάλιστα ἕνα θεσμὸν ἀποτυγχάνουν· ἀλλ’ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐπιζητήσωμεν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὸ καθεστὼς τὸ δημοκρατικὸν δι’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὰ μάτια ἀνοικτὰ καὶ τοιοῦτοι εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν λαῶν. Ἄλλως τε διὰ τῶν ἀντιπροσώπων των, ἤτοι τῶν ἐκλεκτῶν πάντοτε, οἱ Λαοὶ προώδευσαν καὶ δι’ αὐτῶν πάντοτε ἔλυσαν ὅλα τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀπησχόλουν αὐτούς. Ὁσάκις ἐπεζητήθη ὅπως οἱ Λαοὶ ἀφ’ ἑαυτῶν καὶ δὴ διὰ δημοψηφισμάτων ἀνοίξωσι τοὺς νέους δρόμους των ἢ λύσωσι τὰ ζητήματα αὐτῶν, οἱ λαοὶ αὐτοὶ ἀπέτυχον ἢ κατεδείχθησαν ὅτι ἦσαν συντηρητικοὶ καὶ ὀπισθοδρομικοί. Οἱ Λαοὶ ἐβάδισαν πάντοτε ἐμπρὸς καὶ καλά, ὅταν ἡγοῦντο αὐτῶν οἱ ἐκλεκτοί των, οἱ «élites». Ἔπειτα, κύριοι, καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι τὰ δημοψηφίσματα εἶναι κατάλληλα, ὅπως ἐγκαθιδρυθῇ ἓν καθεστὼς καὶ μάλιστα δημοκρατικόν, πάντως δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν δι’ αὐτοῦ ἓν καθεστὼς δημοκρατικὸν γλήγορα ὅπως ἐπιβάλλεται, ἵνα ἐπ’ αὐτοῦ στηριζόμενοι δυνηθῶμεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τόσα ζωτικὰ καὶ κατεπείγοντα ζητήματα Κρατικά, εἴς τινας δὲ περιπτώσεις ὡρισμένων λύσεων διὰ τῶν δημοψηφισμάτων ἐνδεχόμενον νὰ εἰσέλθωμεν εἰς λαβύρινθον ἀδιέξοδον. Διότι, κύριοι, ἐὰν θέσητε ἓν ἐρώτημα, ἤτοι τὸ ζήτημα «Γλύξμπουργ ἢ Δημοκρατία», ὅπως κάποιος προέτεινε, τότε δὲν θὰ λύσητε τὸ ζήτημα τῆς Βασιλείας. Ἢ ἂν θέσωσι τὸ ζήτημα «Βασιλεία ἢ Δημοκρατία» δὲν θὰ λύσητε τὸ ζήτημα τοῦ Γλύξμπουργ. Τὴν Βασιλείαν δὲ ἐπὶ πλέον ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ τὴν ψηφίσουν καὶ οἱ ὀπαδοὶ τῶν Γλύξμπουργ καὶ οἱ ὀπαδοὶ ἐν γένει τῆς Βασιλείας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι εἰς βάρος τῆς Δημοκρατίας. Λέγουσιν ὅμως τινὲς ὅτι, ὅταν λυθῇ τὸ ἓν ζήτημα, λύεται ἀφ’ ἑαυτοῦ καὶ τὸ ἕτερον. Ἀλλά, κύριοι, τὸ ἓν ζήτημα εἶναι ἐντελῶς διάφορον τοῦ ἑτέρου. Ἄρα ἡ λύσις τοῦ ἑνὸς δὲν συνεπάγεται τὴν λύσιν καὶ τοῦ ἑτέρου. Προσθέτουν δὲ ἀκόμη ὅτι οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν, 2 ἢ 3 ἐφημερίδες, 5 ἢ 6 πολιτευόμενοι, ἀποδέχονται ὅτι ἡ λύσις τοῦ ἑνὸς νὰ θεωρηθῇ καὶ λύσις τοῦ ἑτέρου. Ἀλλά, κύριοι, ἡ μερὶς τῶν ἀντιπολιτευομένων ὅπως καὶ ἡ ἡμετέρα δὲν ἀποτελεῖται ἀπὸ 4 ἢ 5 πολιτευομένους καὶ 2 ἢ 3 ἐφημερίδας· ἀποτελεῖται ἀπὸ ἑκατοστύας χιλιάδων ψήφων καὶ αἱ χιλιάδες αὐταὶ τῶν ψήφων δύνανται νὰ γεννήσωσιν ἀπορίαν τοιούτων ἐφημερίδων καὶ πολιτευομένων· οἱ ὀπαδοὶ θὰ σᾶς εἴπουν τέλος ὅτι, κύριοι, δὲν ἐλύσατε τὰ ζητήματα ὅλα. Κατ’ ἀνάγκην ὅθεν θὰ θέσητε δύο ζητήματα, δύο ἐρωτήματα. Καὶ τὰ ζητήματα αὐτὰ θὰ καλέσητε τὸν λαὸν νὰ τὰ λύσῃ εἰς 2 διακεκριμένας συνεδριάσεις· διότι, ἂν τὰ ζητήματα αὐτὰ θὰ θέσητε ὁμοῦ εἰς μίαν ἐκλογὴν θὰ περιπλέξητε ἀνοικτιρμόνως τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ὁ ὁποῖος οὐδὲ τὸ καθένα χωριστὰ τὸ πολυκαταλαβαίνει. Κατ’ ἀνάγκην λοιπὸν θὰ θέσητε δύο ἐρωτήματα εἰς δύο διακεκριμένας συνεδριάσεις· ἀλλὰ διὰ τὸ πρῶτον θὰ χρειασθοῦν μῆνες ὁλόκληροι πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ σχετικοῦ δημοψηφίσματος. Διότι ἀμφιβάλλω ἂν ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς ἔχει σκεφθῇ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ληφθοῦν. Ὁπωσδήποτε δὲν τὰ ἔλαβεν ἀκόμη, δὲν θὰ τὰ διέταξε κἄν. Δὲν ἔχομεν ὀργάνωσιν ἐξ ἄλλου οὐδεμίαν πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνός μας οὔτε πολιτικὴν οὔτε λαϊκὴν οὔτε ὑλικήν, ὥστε προπαγάνδαν καμμίαν ἀκόμη δὲν ἠρχίσαμεν. Οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἔχουν ἤδη περάνει αὐτὰ καὶ τὴν προπαγάνδαν των ἀκόμη. Ἀλλά, κύριοι, σᾶς ἐρωτῶ· τὸ σύνταγμα πότε θὰ τὸ μεταρρυθμίσωμεν; πότε θὰ τὸ κλείσωμεν ἔστω; πρόκειται νὰ τὸ μεταρρυθμίσωμεν ἢ τουλάχιστον νὰ τὸ κλείσωμεν πρὸ τῶν δημοψηφισμάτων ἢ μετά; Ἤκουσα δυστυχῶς πολλοὺς ἐξ ὅλων τῶν μερίδων καὶ νομίζω καὶ τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι μετὰ τὰ δημοψηφίσματα, ἐὰν ἀποτύχωμεν θὰ κηρυχθῇ τὸ φεύγετε, δηλ. νὰ φεύγωμεν χωρὶς νὰ ἐπιληφθῶμεν τοῦ Συντάγματος. Ἐγὼ διαμαρτύρομαι δι’ αὐτό, διότι νομίζω ὅτι οἱονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν δημοψηφισμάτων ἔχομεν τὸ δικαίωμα καὶ ὀφείλομεν, ὅπως εἶχον τεθῆ μάλιστα τὰ ζητήματα εἰς τὰς ἐκλογάς, νὰ μείνωμεν ἐδῶ νὰ μεταρρυθμίσωμεν τὸ σύνταγμα καὶ τὸ κλείσωμεν· ἀλλ’ ἡ γνώμη ἡ ἰδική σας, τῶν περισσοτέρων, εἶναι ἀντίθετος μὲ τὴν ἰδικήν μου. Κατ’ ἀνάγκην λοιπὸν πρέπει νὰ μεταρρυθμίσωμεν τὸ σύνταγμα πρὸ τῶν δημοψηφισμάτων. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει χρειάζονται καὶ ἄλλοι μῆνες διὰ νὰ μεταρρυθμισθῇ τὸ Σύνταγμα. Ἐὰν προσθέσητε ὕστερα καὶ κάμποσους μῆνας διὰ τὸ δεύτερον δημοψήφισμα, θὰ περάσῃ ἔτος ἢ καὶ περισσότερον μέχρι πέρατος τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐγκαθιδρύσεως ἑνὸς καθεστῶτος. Εἰς περίπτωσιν δὲ ὡρισμένων λύσεων, θὰ εἰσέλθωμεν εἰς ἀδιέξοδον, εἰς χάος· διότι, ἂν ψηφισθῇ εἰς τὸ πρῶτον ζήτημα ὅπως ἐπανέλθουν οἱ Γλύξμπουργ, θὰ ἔχομεν Βασιλέα ἐπὶ κεφαλῆς ἐχθρικοῦ στρατεύματος καὶ τότε χαῖρε Κράτος. Ἐὰν δὲ ψηφισθῇ Βασιλεὺς καὶ καταψηφισθοῦν ἡ Δημοκρατία καὶ οἱ Γλύξμπουργ, τότε θὰ τρέχητε καὶ θὰ προστρέχητε ἐπὶ μῆνας, ἂν ὄχι ἐπὶ ἔτη, εἰς τὰς ξένας Αὐλάς, ἢ εἰς τὴν ἱστορίαν τὴν βυζαντινήν, ἢ τὴν σύγχρονον διὰ νὰ εὕρητε Βασιλέα. Θὰ βρωμᾷ ὁ ἕνας, θὰ μυρίζῃ ὁ ἄλλος. Θὰ ἐγκαθιδρύεται ἕνας καὶ θὰ ἐμφανίζεται ἄλλος καὶ οὕτως ἀντὶ Βασιλεὺς νὰ στερεωθῇ, τὸ χάος μόνον θὰ βασιλεύῃ. Ἐξ ἄλλου δέ, κύριοι, διὰ τῶν συχνῶν αὐτῶν δημοψηφισμάτων τῶν πρωτοφανῶν μετὰ τὴν ἐκλογὴν τῆς Συντακτικῆς ἡμῶν Συνελεύσεως τί κάνετε; προκαλεῖτε συχνὴν ἐκδήλωσιν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας. Ἀλλ’ ἡ ἐκδήλωσις ἡ συχνὴ τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἐξασθενίζει αὐτὴν ταύτην τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν, ὅπως ἡ μεταρρύθμισις ἑνὸς συντάγματος κατὰ τὰς θεμελιώδεις αὐτοῦ διατάξεις δὲν κάμνει ἄλλο τι παρὰ νὰ ἐξασθενίζῃ αὐτὸ τὸ σύνταγμα. Ἐὰν δέ, κύριοι πληρεξούσιοι, κατορθώσητε νὰ ἐξασθενίσητε τὴν ἰδέαν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας, ἂν καταστήσητε αὐτὴν κυμαινομένην, ἀεριώδη, ὑγράν, τρικυμιώδη, ὅπως θέλετε, τότε ἄξιος ὁ μισθός σας· τότε θὰ ἐγχαράξητε βαθιὰ εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τὴν ἰδέαν τῆς ἀναρχίας καὶ τόσον περισσότερον καθόσον ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὡς καὶ ὅλοι οἱ Βαλκανικοὶ Λαοὶ δὲν ἔχουν μακραίωνα τὴν ἄσκησιν τῶν θεμελιωδῶν κανόνων. Ὅταν οἱ κανόνες αὐτοὶ ἔξωθεν δὲν ἐπιβάλλωνται δὲν ὑφίστανται ἀφ’ ἑαυτῶν δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν. Ἔπειτα, κ. πληρεξούσιοι, δὲν ἔχετε καμμίαν ὑποχρέωσιν ἀναλάβει καὶ κακῶς ἰσχυρίζεσθε ὅτι ἔχετε ἀναλάβει ὑποχρέωσιν πρὸς ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας διὰ δημοψηφισμάτων. Ἐλάχιστοι ἀπὸ σᾶς ἔχετε ἀναλάβει τοιαύτην ὑποχρέωσιν. Εἷς ἐξ αὐτῶν εἶναι ὁ κ. Βενιζέλος, ὅταν μάλιστα δὲν ἦτο πολιτευόμενος. Ἀλλ’ ἡ γνώμη τοῦ κ. Βενιζέλου δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ὑποχρεωτική, διότι ὁ κ. Βενιζέλος ὅταν ἐξέφερε τὴν γνώμην αὐτήν, δὲν ἦτο ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, εἶχεν ἀποσυρθῆ τῆς πολιτικῆς καὶ ἐθεώρει μάλιστα καὶ θεωρεῖ ὅτι θὰ περιέπιπτεν εἰς πολιτικὴν ἀνυποληψίαν, ἐὰν ἐπανήρχετο εἰς τὴν πολιτικήν. Προσωρινῶς μόνον ἀνέλαβεν ὑπείκων εἰς πρόσκαιρον ἀνάγκην καὶ ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἦτο ἀκόμη ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος ὁ κ. Βενιζέλος πάλιν δὲν ἦτο ὑποχρεωτικὴ ἡ γνώμη του, διότι ὁ κ. Βενιζέλος ὅταν ἐξέφερεν αὐτὴν ἀπουσιάζων μακρὰν καὶ ἀπὸ μακροῦ δὲν εἶχε συμβουλευθῆ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ κόμμα δὲ τῶν Φιλελευθέρων δὲν εἶναι Βενιζελικόν, ἤτοι προσωπικόν, εἶναι κόμμα ἀπρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησεν ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, μετὰ βίον πολιτικὸν ἑνὸς αἰῶνος καὶ διὰ δύο Ἐπαναστάσεων. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπῃ κανεὶς ὅτι ἡ ἐπιστολὴ τοῦ κ. Βενιζέλου ἡ ἀνεπίσημος περιελήφθη εἰς τὸ προεκλογικὸν πρόγραμμα τοῦ κ. Δαγκλῆ, προεδρεύοντος τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἀλλὰ καὶ ἐγὼ ἀπαντῶν εἰς τὸν παρατηροῦντα τοῦτο λέγω ὅτι, ὁ Δαγκλῆς δὲν ἀντεπροσώπευε τότε παρὰ τὴν ἰδικήν του γνώμην καὶ δώδεκα περίπου ἄλλους, ὅπως μοῦ εἶπε τότε ὁ ἴδιος. Διότι τότε παρακληθεὶς ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν εἶχε καλέσει τοὺς πολιτευομένους τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων νὰ δηλώσουν ἂν θὰ ἤθελον νὰ τεθῇ ζήτημα πολιτειακὸν εἰς τὰς ἐκλογὰς ἢ ὄχι. Καὶ πάντες σχεδὸν οἱ πολιτευόμενοι τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐξαιρέσει 12, ὡς μᾶς εἶπεν ὁ ἴδιος κ. Δαγκλῆς,—ἐγὼ βάζω τρεῖς φορὲς δώδεκα—πάντες, λέγω, οἱ πολιτευόμενοι τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων εἶπον ὅτι εἶναι σύμφωνοι νὰ τεθῇ ζήτημα πολιτειακόν, καὶ τοῦτο ἐγένετο γνωστὸν διὰ τοῦ τύπου ἐδῶ καὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ πανταχοῦ. Μετὰ τὴν τοιαύτην λοιπὸν θέσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος κατὰ τὰς ἐκλογὰς κόμμα Φιλελευθέρων καὶ «ἄγκυρα» θὰ εἴπῃ «κάτω ἡ Δυναστεία καὶ ζήτω ἡ Δημοκρατία,» τὰ ζητήματα δὲ ταῦτα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ποσῶς δὲν εἶναι ἐξηρτημένα ἀπὸ μέλλοντα δημοψηφίσματα, ὡς εἶναι διὰ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» τὸ πολιτειακὸν ἢ δι’ ἄλλους ἐδῶ μέσα ἀμφότερα. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν Ἕνωσιν τῶν Δημοκρατικῶν. Τὴν Ἕνωσιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν κατηγόρησεν ὁ κ. Βενιζέλος ἐπὶ ἀσταθείᾳ πολιτικῇ, ἐνῷ κατ’ ἐμὴν γνώμην ἀντιθέτως ἔπρεπε νὰ τὴν κατηγορήσῃ ἐπὶ ἐμμονῇ εἰς τὰς ἰδέας της, ἢ ἔπρεπε νὰ κατηγορήσῃ ἑαυτόν, διότι ἐπροκάλεσε τὴν ἀστάθειαν καὶ τὴν ἀπότομον μεταβολὴν τῶν ἰδεῶν ἐδῶ μέσα, ἀλλὰ καὶ διότι, ἐνῷ εἰς ὅλα τὰ ἄλλα ἠμπορεῖ νὰ ὑπῆρξεν εὐσταθὴς καὶ μεγαλοφυής, εἰς τὰ ζητήματα τὰ πολιτειακὰ εἶχε μοναδικὴν ἀστάθειαν, διότι ὑπῆρξε μὲν πάντοτε δημοκρατικός, ἀλλ’ ἐν Κρήτῃ μὲν συνετέλεσε κατ’ ἀρχὰς εἰς τὴν δημιουργίαν μοναρχικοῦ καθεστῶτος ὑπὸ τὸν πρίγκιπα Γεώργιον, ἐδῶ δὲ ἐλθὼν κατέστησε τὸν Κωνσταντῖνον Μονάρχην, ὅταν παρέδωκε πάλιν τὸν Στρατὸν εἰς τὰς χεῖράς του. Ἐγένετο πάλιν δημοκρατικὸς μετὰ τὸν Σαγγάριον, μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922, ἀλλὰ βραδύτερον ὀλίγον ἐσύστησε καὶ πάλιν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν νὰ δοκιμάσῃ ἄλλην μίαν φορὰν τὸν βασιλικὸν θεσμόν. Τέλος μετὰ τὴν ἀντεπανάστασιν τοῦ 1923 συνέστησε νὰ μὴ ἐκδιωχθῇ ὁ Γεώργιος ὁ Βʹ καίτοι ἀναμιχθεὶς εἰς αὐτήν. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν τὴν ἀστάθειαν καὶ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν Ἕνωσιν καὶ τὸ πρόγραμμά της. Ἡ Ἕνωσις λοιπὸν δὲν ἀποτελεῖ κόμμα, ἀποτελεῖ ἕνωσιν ἀντιλήψεων καὶ κομμάτων. Καὶ τὸ πρόγραμμα αὐτῆς δὲν σημαίνει τὸ maximum τῶν διεκδικήσεων ἑνὸς ἑκάστου μέλους της, ἀλλὰ τὸ minimum, ὅπερ παραδέχεται καὶ τὸ πλέον συντηρητικώτερον τῶν μελῶν της. Ἀλλ’ ἐὰν τὸ minimum τοῦτο ἐξαρτᾷ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας ἀπὸ δημοψήφισμα, τὸ maximum ὅμως ὅπερ παραδέχονται πολλὰ τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ ὑφ’ ὃ κατ’ ἰδίαν ἐξελέγησαν πληρεξούσιοι δὲν περιλαμβάνει τὴν τοιαύτην ἐξάρτησιν. Ἄρα πολλοὶ πληρεξούσιοι τῆς Ἑνώσεως δὲν εἶναι δεσμευμένοι διὰ δημοψηφίσματα. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν ἐπαναστατικὴν ὁμάδα. Αὐτὴ ὑπῆρξεν εἰς τὰς ἰδέας της συνακόλουθος πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν. Διεκήρυξεν ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ τὸ ἐπανέλαβε βραδύτερον, ἂν καὶ κακῶς κατ’ ἐμέ, ὅτι δὲν θὰ μεταχειρισθῇ μὲν βίαν ἐνόσῳ διαρκεῖ οὔτε πρὸς ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, οὔτε πρὸς ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας, ὅταν ὅμως θὰ ἤρχετο ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις, αὕτη θ’ ἀπεφάσιζε τόσον περὶ τοῦ δυναστικοῦ ὅσον καὶ περὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Ἡ ἐπαναστατικὴ ὁμὰς συνακόλουθος πρὸς αὐτὰ κατὰ τὰς ἐκλογὰς δὲν ὑπέβαλεν ἑαυτὴν εἰς περιορισμοὺς οὔτε ἐδέχθη τοιούτους ὡς πρὸς τὰ ζητήματα ταῦτα. Μετὰ τὰς συζητήσεις ὅμως ἤδη πεισθεῖσα ἐκηρύχθη ὑπὲρ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας διὰ τῆς Συνελεύσεως, δι’ ὅπερ δὲν εἶχε κανένα περιορισμὸν ἐκ τοῦ Λαοῦ διὰ νὰ τὸ πράξῃ. Ἡ φιλελευθέρα τέλος δημοκρατικὴ ὁμὰς ἐπολιτεύθη μὲν μὲ ἐξάρτησιν τῆς Δημοκρατίας—ὄχι τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας—ἀπὸ δημοψηφίσματος. Ἐλάχιστοι ὅμως ἀπετέλουν κατὰ τὰς ἐκλογὰς αὐτήν, ὧν δύο ἢ τρεῖς ἐπέτυχον μόνον. Οἱ λοιποὶ φιλελεύθεροι δημοκρατικοὶ μὴ ἀνήκοντες εἰς τὴν ὁμάδα ἀρχικῶς ἐπολιτεύθησαν ἄνευ ἐξαρτήσεων, ὕστερον δὲ προσετέθησαν εἰς τὴν ὁμάδα· ἄρα δὲν εἶναι δεσμευμένοι μὲ δημοψηφίσματα. Ἐλάχιστοι λοιπὸν ἐκ τῶν πληρεξουσίων ἐξήρτησαν τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας ἀπὸ δημοψήφισμα, ἔτι πλέον τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Ἀλλά, κύριοι, καὶ ἂν ὑπάρχωσι καί τινες, ἐλάχιστοι πάντοτε, οἱ ὁποῖοι ὑπεβλήθησαν εἰς τοιούτους αὐτοπεριορισμούς, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐν τούτοις δὲν ἐνέκρινε τοὺς αὐτοπεριορισμοὺς αὐτοὺς οὔτε δι’ αὐτούς. Διότι ἔκαμε κάτι τι τὸ ἀντίθετον τὴν φορὰν αὐτὴν εἰς τὰς περασμένας ἐκλογὰς ἀπὸ ὅ,τι συνήθως γίνεται: οἱ πολιτευόμενοι συνήθως ἐκθέτουν ἓν πρόγραμμα καὶ ὁ Λαὸς δίδει ἄσπρο ἢ μαῦρο, δηλ. ἐγκρίνει ἢ οὔ. Ἀλλ’ ὁ Λαὸς ὑπῆρξε πονηρὸς εὐτυχῶς τὴν φορὰν αὐτὴν ἢ μᾶλλον προνοητικός. Ἐξεδήλωσε δηλαδὴ τὸ πρόγραμμά του πρὸ καὶ μετὰ τὰς ἐκλογὰς αὐτὸς ὁ ἴδιος καὶ ἔκαμε συλλαλητήρια, εἰς τὰ ὁποῖα διεκήρυττε «κάτω ἡ Δυναστεία, ζήτω ἡ Δημοκρατία». Δὲν μοῦ λέγετε, σᾶς παρακαλῶ, ἐκ τῆς πλευρᾶς αὐτῆς, τῆς ἰδικῆς μας, ὄχι ἐκ τῆς βασιλικῆς — διότι οἱ βασιλικοὶ ἔκαμον ἀντιδιαδηλώσεις —, ἐξ αὐτῆς τῆς πλευρᾶς, λέγω, ἔκαμεν ὁ Λαὸς κανὲν συλλαλητήριον ἀντιδημοκρατικὸν ἢ ὅπερ νὰ εἶχεν ὡς ἔμβλημα ὅτι δὲν τίθεται πολιτειακὸν ζήτημα εἰς τὰς ἐκλογάς; ὄχι βέβαια. Τὸ πρόγραμμα λοιπὸν τοῦ Λαοῦ τῆς πλευρᾶς ποῦ μᾶς ἐξέλεξε πάντας ἦτο «κάτω ἡ Βασιλεία, ζήτω ἡ Δημοκρατία». Οἱ περιορισμοὶ ὅθεν τῶν τυχὸν αὐτοπεριορισθέντων πληρεξουσίων δὲν ἐγένοντο δεκτοὶ καὶ πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν διὰ τοὺς πληρεξουσίους αὐτοὺς ἢ ὅτι ὀφείλουν νὰ ὑποταχθοῦν εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ Λαοῦ, τὸ ὁποῖον ὑπῆρξε καὶ εἶναι δημοκρατικὸν καὶ ἀντιδυναστικόν, ἢ ὅτι ὀφείλουν νὰ παραιτηθοῦν. Ἀλλὰ, κύριοι, καὶ ἂν ἐτέθησαν περιορισμοὶ τοιοῦτοι περὶ δημοψηφισμάτων, δὲν ἰσχύουν, δὲν λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν. Δὲν τὸ λέγω ἐγὼ αὐτό, τὸ ὑποστηρίζουν οἱ μᾶλλον διακεκριμένοι καὶ δόκιμοι συγγραφεῖς, ὁ Ἐσμεΐν παραδείγματος χάριν καὶ τόσοι ἄλλοι, ὄχι βέβαια ἐκεῖνος ὃν ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πληρεξούσιος κ. Μιχαλακόπουλος δὲν ἠξεύρω ποῦ ἀναδιφήσας καὶ εὑρὼν αὐτόν. Οἱ περιορισμοὶ λοιπόν, τὰ mandats impératifs, ἤτοι αἱ ἐπιτακτικαὶ ἐντολαὶ τοῦ Λαοῦ πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους του, δὲν ἰσχύουν. Εἰς τὸ παρελθὸν μόνον ἴσχυον, ὅταν δηλαδὴ ἀκόμη οἱ πληρεξούσιοι δὲν ἐθεωροῦντο ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους των ὅπως σήμερον, ἀλλὰ τῆς ἐπαρχίας των. Δὲν εἶναι σκόπιμον ἄλλως τε διὰ τὴν καρποφόρον συζήτησιν καὶ ἐξεύρεσιν δι’ αὐτῆς τῆς ἀληθείας νὰ ἰσχύουν τοιοῦτοι περιορισμοὶ καὶ νὰ ἔρχωνται εἰς τὰς Συνελεύσεις οἱ πληρεξούσιοι ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας μὲ ἐπιτακτικὰς ἐντολὰς λαϊκὰς πρὸς ἃς ὀφείλουν νὰ συμμορφωθοῦν. Διότι, ἂν ὅλοι ἔρχωνται οὕτω ἐπιφορτισμένοι, τότε ποῖον σκοπὸν ἔχει ἡ συζήτησις, ποῖον θὰ μεταπείσῃ καὶ πῶς θὰ εὑρεθῇ ἡ ἀλήθεια, ἡ ὁποία συνήθως μεταξὺ τῶν ἀντιθέτων γνωμῶν εὑρίσκεται κειμένη; Τὸ ὀρθὸν καὶ σκόπιμον εἶναι κάθε πληρεξούσιος νὰ συμβουλεύηται βέβαια τὸ πνεῦμα καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἐντολέως Λαοῦ, ἀλλὰ νὰ συμβουλεύηται ἐπίσης ἑαυτὸν καὶ τὴν γνώμην τῶν ἀντιπάλων του καὶ ἐπὶ τῇ βάσει ὅλων αὐτῶν τῶν γνωμῶν ν’ ἀποφασίζῃ. Ἀλλὰ μᾶς εἶπον, κύριοι, καὶ διαδίδουν διάφοροι περὶ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ὑπάρχουσι κίνδυνοι ἐξωτερικοί, ἂν ἄνευ δημοψηφίσματος ἐγκαθιδρυθῇ παρ’ ἡμῖν ἡ Δημοκρατία. Ἐὰν ἐπιδεικνύῃ ἡ Κυβέρνησις ὅτι ὑπάρχουσι τοιοῦτοι κίνδυνοι ἔχω πλήρεις τὰς ἀποδείξεις ἵνα διαψεύσω αὐτήν. Δὲν βλέπω ὅμως νὰ ἐπιδείκνυται αὕτη. Ὁπωσδήποτε ἀναφέρω ὅτι ὁ κ. Ροῦσσος εἰς συνεδρίασιν ἐπίσημον τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων δημοκρατικῶν, ὅταν ἦτο Ὑπουργὸς αὐτὸς καὶ Πρωθυπουργὸς ὁ κ. Βενιζέλος καὶ ἡ Κυβέρνησις εἶχε τόσον κῦρος, εἶπεν ὅτι ὁπωσδήποτε καὶ ἂν ἐγκαθιδρύσωμεν τὴν Δημοκρατίαν δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ἀπολύτως κίνδυνος ἐξωτερικός. Πρέπει δὲ νὰ προσθέσω ὅτι οὐδ’ ὑπῆρχε ποτὲ τοιοῦτος, ὡς εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν εἶπον. Ἔπλασαν ὅμως τοιούτους οἱ κ.κ. Βενιζέλος καὶ Καφαντάρης, ὅταν ἔβλεπον, ἰδίως ὁ δεύτερος, ὅτι εὑρέθησαν εἰς ἀντίθεσιν μὲ τὴν δημοκρατικὴν ἐθνικὴν κίνησιν ἀπὸ τῆς ἀντεπαναστάσεως καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐπεκαλέσθησαν τοὺς κινδύνους αὐτοὺς ὡς καὶ τὰ δημοψηφίσματα, ἵνα δι’ αὐτῶν δυνηθῶσι νὰ καταβιβάσουν τὴν δημοκρατικὴν αὐτὴν κίνησιν μέχρις ἑαυτῶν ὡς διὰ νὰ τὴν δοκιμάσουν ἀντὶ ν’ ἀνέλθουν μέχρις αὐτῆς καὶ συμμορφωθοῦν πρὸς αὐτήν. Ἀλλὰ μᾶς εἶπον ἀκόμη, κύριοι, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ὑποταχθῶμεν εἰς τὰς γνώμας τοῦ κ. Βενιζέλου περὶ δημοψηφισμάτων ἕνεκα τῶν μεγάλων αὐτοῦ ἐθνικῶν ὑπηρεσιῶν, καὶ διότι ἀκόμη οὗτος εἶναι μέγα ἐθνικὸν κεφάλαιον καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος ν’ ἀπαντήσω, ὡς πρὸς τὸ ἐθνικὸν κεφάλαιον ὅτι τὸ μεγαλύτερον τοιοῦτον εἶναι τὸ Ἔθνος καὶ ὅτι τὸ ἀντεθνικώτερον εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τὸν μεταχειρίζονται — οἱ καλοθεληταὶ — ἵνα μειώνουν τὴν ἀξίαν τοῦ Ἔθνους, ὡς πρὸς τὰς ἐθνικὰς δὲ ὑπηρεσίας ὅτι τὰς μεγαλυτέρας ὑπηρεσίας εἰς τὸ Ἔθνος τὰς προσέφερεν ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Λαὸς καὶ ἰδίως ἡ μερὶς τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ Στρατοῦ ἡ αἰωνίως ἀγωνιζομένη καὶ γκρεμοτσακισμένη, ἡ μερὶς μάλιστα αὐτὴ προσέφερεν ὑπηρεσίας θετικὰς μόνον, ἐνῷ ὁ Βενιζέλος προσέφερε μὲν θετικάς, προσέθεσεν ὅμως καὶ ἀρνητικάς, ἢ ἀκριβέστερον ἐπιβλαβεῖς, ἐδημιούργησε δηλαδὴ Κωνσταντῖνον τὸν μονάρχην, ἤτοι τὴν πηγὴν τῆς καταστροφῆς, ὅταν ἀποβληθέντα τῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909 τὸν ἀποκατέστησε πάλιν εἰς αὐτήν, ἔκαμε δὲ τὰς ἐκλογὰς τῆς 1ης Ν]βρίου διαρκοῦντος τοῦ πολέμου καὶ ἐνῷ τὸ Ἔθνος ἦτο διῃρημένον, οἱ δὲ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἐξεμεταλλεύοντο τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου καὶ εἶχον καταστῆ ὄργανα ξένων πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ Κράτους καὶ ἦτο χιλιάκις τοῖς ἑκατὸν βέβαιον ὅτι θὰ ἀπετυγχάνομεν καὶ ὅτι θὰ κατεστρέφετο, ὡς καὶ κατεστράφη κατὰ τὸ πλεῖστον, ἡ Πατρὶς ἡμῶν. Ἀλλ’ ἀκόμη μᾶς εἶπον ὅτι ὁ Βενιζέλος προέβλεπε τοὺς κινδύνους τῆς 1ης Νοεμβρίου καὶ πρέπει νὰ τὸν πιστεύσωμεν ἰσχυριζόμενον ὅτι προβλέπει καὶ ἄλλους ἤδη ἐκ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας ἄνευ δημοψηφίσματος. Ἀλλ’ αὐτοὺς τοὺς κινδύνους, ἤτοι τοὺς ἐκ τῆς ἐπανόδου τοῦ Κωνσταντίνου, τὰς προέβλεψαν καὶ τὰ παιδιὰ καὶ αἱ γυναῖκες ἀκόμη αἱ φιλελεύθεραι, ἀλλὰ δὲν ἠξίωσαν διπλώματα μεγαλοφυΐας οὔτε ἠξίωσαν νὰ μεταβάλωσι τὰς ἐντολὰς τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὴν Δημοκρατίαν, ἐδῶ διὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδὲν ἐμπόδιον εἰς αὐτό, οὐδεὶς κίνδυνος ἐκ τούτου. Ἔχομεν δ’ ἐξ ἄλλου καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὸ πράξωμεν, καὶ δὲν πρέπει νὰ διστάσωμεν, ἄλλως δὲν κάμνομεν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ μειώσωμεν τὰ δικαιώματα ἡμῶν. Δὲν πρέπει νὰ μειῶμεν τὰ δικαιώματα ἡμῶν, διότι ἡ μείωσις τῶν δικαιωμάτων τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἀποτελεῖ μείωσιν τοῦ Ἔθνους. Ἀντιθέτως πράττουσι πάντοτε οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν, ἤτοι ἐπαυξάνουσι τὰ δικαιώματά των. Οὕτως ἔπραξαν εἰς τὸ παρελθόν, εἰς τὴν 1ην Νοεμβρίου. Ὡς ἑξῆς δηλαδή: Εἴχομεν ἡμεῖς προκηρύξει ἐκλογὰς διπλῆς Βουλῆς Ἡμεῖς ἤμεθα τότε ἡ Ἐπανάστασις καὶ συνεπῶς ἡμεῖς εἴχομεν τὸ δικαίωμα νὰ προκηρύξωμεν, καὶ χαρακτηρίσωμεν τὴν Βουλὴν ποίας φύσεως πρέπει νὰ εἶναι. Καὶ ἐγένοντο αἱ ἐκλογαὶ αὗται τῆς διπλῆς Βουλῆς. Ἅμα ὅμως ἐγένοντο καὶ ἐξελέγη ἡ Βουλὴ αὐτή, οἱ ἀντιπολιτευόμενοι μᾶς τὴν μετέβαλον εἰς Συντακτικὴν Συνέλευσιν, καὶ ἐν τούτοις ἐπέρασε τὸ πρᾶγμα ἀπαρατήρητον. Κανεὶς δὲν ἐσκέφθη νὰ προσβάλῃ τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως, διότι οἱ ἀντίπαλοί μας δὲν ἔχουσι τὴν συνήθειαν νὰ μειοῦν τὰ ἴδια δικαιώματα οὔτε νὰ δέχωνται ἐξ οἰκείων τὰ βέλη. Ἡμεῖς παραδόξως ἀντὶ νὰ ἐπαυξάνωμεν, ὡς οἱ ἀντίπαλοί μας, τὰ δικαιώματα ἡμῶν, τοὐναντίον προσπαθοῦμεν πάντοτε νὰ τὰ μειώνωμεν. Διατί τάχα; Θὰ ἐξετάσωμεν ποῖα εἶναι τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα ἀναγκάζουν ἡμᾶς, ἐν γένει τὴν πλευρὰν αὐτήν, εἰς τὴν μείωσιν τοῦ δικαιώματός της, ἵνα προφυλαχθῶμεν ἢ ἐξαλλείψωμεν αὐτὰ τόσον μᾶλλον ὅσον ἡμεῖς εἴμεθα ἡ μόνη πλευρὰ ἡ ὁποία ἠμπορεῖ νὰ προσφέρῃ ὑπηρεσίας εἰς τὸ Κράτος. Τὸ πρῶτον αἴτιον λοιπὸν εἶναι ἕνα ἐλάττωμα τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων· τὸ δεύτερον εἶναι ἕνα πλεονέκτημα τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν καταντᾷ ἐλάττωμα, καὶ τὸ τρίτον εἶναι ἕνα σφάλμα αὐτοῦ. Τὸ πρῶτον ἐλάττωμα εἶναι ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν ἔχει παλαιιστικὴν δύναμιν, διότι ἐσχηματίσθη καὶ ἦτο πάντοτε σχεδὸν ἐν τῇ Κυβερνήσει. Ὁ Βενιζέλος μόνον ἐκτὸς ἄλλων ὀλίγων δευτερευόντων στοιχείων ἠμπορεῖ νὰ εἶχε παλαιιστικὴν δύναμιν ἀποκτήσας αὐτὴν ἀπὸ τοὺς ἀγῶνάς του εἰς τὴν Κρήτην, ἀλλ’ ἐδῶ ἐλθὼν τὴν ἔχασε μέσα εἰς τὸ μὴ παλαιιστικὸν περιβάλλον του καὶ ἤθελε πάντοτε Συμπολίτευσιν καὶ λόγχας διὰ νὰ ἀγωνίζεται. Δὲν ἐπῆγε δὲ ποτὲ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τὸ κόμμα αὐτό, ἢ μᾶλλον ἐπῆγε εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἀλλ’ ὑπὸ λίαν δυσμενεῖς ὅρους, ὡς μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου. Καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἀπέκτησε τὴν παλαιιστικὴν ταύτην δύναμιν, διότι δηλαδὴ ἡ δύναμις αὐτὴ τὸ μένος τὸ πολιτικὸν ὅπως καὶ τὸ πολεμικόν, ὅταν λείπῃ, δὲν ἀποκτᾶται εἰς τὸν πόλεμον ἢ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν παρὰ ὅταν ὁ πολιτευτὴς ἢ μαχητὴς πηγαίνῃ εἰς αὐτὰ ὑπὸ εὐγενεῖς ὅρους. Δεύτερον αἴτιον ποὺ μειώνει τὰ δικαιώματά του τὸ Φιλελεύθερον κόμμα εἶναι ἕνα προτέρημά του, τὸ ὁποῖον καταντᾷ ἐλάττωμα, ἤτοι εἶναι ἰδεολογικόν, ἐνῷ τὸ κόμμα τὸ ἀντίπαλον κατὰ τὸ πλεῖστον εἶναι κόμμα πάθους. Καὶ τὸ ἰδεολογικὸν κόμμα ἀνταγωνιζόμενον πρὸς τὸ ἐμπαθές, ὡς τὸ ἀντίπαλον, γίνεται ἀνίσχυρον, ἐλαττωματικὸν καὶ μειοῖ τὰ δικαιώματά του, ὅταν ἡ ἰδεολογία του εἶναι μᾶλλον ἐξωτερική, ἐλαφρά, ὡς ἐν προκειμένῳ συμβαίνει ἐν τῷ Φιλελευθέρῳ κόμματι. Διότι εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι ἡ ἰδεολογία νικᾷ τὸ πάθος — εἶναι ὁ Θεὸς ποὺ τρέπει τὸν Διάβολον εἰς φυγὴν καὶ τὸν διαλύει, τὸν καθιστᾷ καπνόν, — ἀλλὰ τοῦτο γίνεται ὅταν ἡ ἰδεολογία εἶναι ἰσχυρὰ καὶ βαθειά. Τῶν λαϊκῶν μαζῶν ὅμως, ὅπως τῶν φιλελευθέρων, ἡ ἰδεολογία εἶναι πάντοτε ἐλαφρά, καὶ ἡ ἐλαφρὰ ἰδεολογία δὲν νικᾷ εὔκολα τὸ πάθος, δι’ ὃ καὶ δὲν ἐμμένει πολὺ εἰς τὰς διεκδικήσεις της. Τρίτον αἴτιον τέλος τῆς μειώσεως τῶν δικαιωμάτων τῆς πλευρᾶς αὐτῆς εἶναι ἓν σφάλμα της, τοῦτο: Ἀντιθέτως ἀπὸ ὅ,τι ἐδίδαξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πληρεξούσιος καὶ παλαιὸς συμφοιτητής μου κ. Μιχαλακόπουλος, ὅτι τὰς Δημοκρατίας τὰς παρασκευάζουν οἱ ἀπόστολοι, ἐγὼ παραδέχομαι, ὡς εἰδικός, διαρκῶς ἀγωνιζόμενος εἰς Ἐπαναστάσεις, ὅτι τὰς Ἐπαναστάσεις δὲν τὰς παρασκευάζουν οἱ ἀπόστολοι μόνον ἀλλὰ καὶ αἱ μεγάλαι μᾶζαι τοῦ λαοῦ. Τὸ σπουδαιότερον δὲ ὅπερ ἐδῶ μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι ὅτι αἱ μᾶζαι αὐταὶ εἶναι ἐκεῖναι αἵτινες ἐγκαθιδρύουν τὰς Δημοκρατίας καὶ οὐχὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, καὶ τοῦτο διότι ἡ εὐθύνη τῆς μεταβολῆς ἑνὸς πολιτεύματος, καὶ δὴ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, εἶναι τρισμεγίστη. Ἂν ἐπιτύχῃ ἡ μεταβολὴ αὕτη, ἔχει καλῶς· ἀλλ’ ἂν ἀποτύχῃ, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ ἔχῃ συνεπείας βαρείας ἐπὶ τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἐλευθερίας τῶν ἀποπειρωμένων. Ἡ εὐθύνη αὕτη, πίπτουσα ἐπὶ τῶν ὤμων τῶν μεγάλων μαζῶν εἶναι ἐλαφρά, διότι καταμερίζεται, ἐνῷ μεταφερομένη ἐπὶ τῶν ὤμων τινῶν προσώπων μόνον καθίσταται δυσβάστακτος ἢ ἀβάστακτος. Τοιοῦτόν τι δὲ συνέβη καὶ ἐν προκειμένῳ παρ’ ἡμῖν. Αἱ μᾶζαι τοῦ Στρατοῦ αἱ παρασκευάσασαι τὴν μεταβολήν, παρασυρθεῖσαι ἀπὸ κάποιον στρατηγόν, δὲν ἠξεύρω ποῖον, ὡς καὶ αἱ μᾶζαι αἱ παρόμοιαι τοῦ Λαοῦ καὶ τῶν πληρεξουσίων, παρασυρθεῖσαι δὲν γνωρίζω ἀπὸ ποίους πολιτευομένους, μετέφεραν τὴν εὐθύνην τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας εἰς τοὺς κ. κ. Βενιζέλον καὶ Καφαντάρην. Οὗτοι ὅμως φοβηθέντες, ὡς ἦτο ἑπόμενον, προσεπάθησαν νὰ ἀπαλλαγοῦν τῶν εὐθυνῶν καὶ ἔρριψαν αὐτὰς εἰς τὸν Λαὸν διὰ τῆς μεθόδου τοῦ δημοψηφίσματος. Αὐτὸ εἶναι τὸ σφάλμα. Ἔπαιξαν δηλαδὴ τὸ παιγνίδι τῆς σφαίρας, ἡ ὁποία ρίπτεται ἀπὸ χειρὸς εἰς χεῖρα, ἥτις παρεκκλίνουσα καμμιὰ φορὰ κτυπᾷ τὸ κεφάλι τοῦ πρώτου ρίψαντος. Ἔπειτα τὰ πρόσωπα ταῦτα εἰς τὰ ὁποῖα μετεφέρθη ἡ εὐθύνη τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας ἔπρεπε νὰ ἔχωσιν ἀπέραντον προσωπικὸν θάρρος, οἷον ἀπαιτεῖται διὰ τοιαύτας μεταβολάς, ἀλλ’ οἱ πολιτευόμενοι, ὅπως εἶναι ταῦτα, δὲν εἶναι φυσικὸν νὰ ἔχωσι ποτὲ τοιοῦτον θάρρος, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε κτᾶται μόνον διὰ τῆς ἀσκήσεως. Δεύτερον ἔπρεπε νὰ ἔχωσι τὴν αὐτοπεποίθησιν πλήρη καὶ ἴσως εἶχον μὲν πρότερον αὐτήν, ἀλλὰ μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου δὲν νομίζω ὅτι τὴν διατηροῦσι, διότι πάντες κατελήφθημεν τότε ἀπὸ ἀπελπισίαν, ἀηδίαν καὶ φόβον, ἀλλ’ ἡμεῖς οἱ ἄλλοι ποὺ ἐμείναμεν ἐδῶ συνηθίσαμεν βαθμηδὸν εἰς τὰ συναισθήματα αὐτά. Τὰ πρόσωπα ὅμως ταῦτα ἀπομακρυνθέντα τότε καὶ μὴ ἀγωνισθέντα δὲν ὑπέστησαν τὴν ἐξέλιξιν αὐτὴν καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἀνέκτησαν τὴν πλήρη αὐτοπεποίθησίν των αὐτήν. Ἄλλο ἐλάττωμα ποὺ ἔχουν ταῦτα εἶναι ὅτι δὲν ἦλθον εἰς ἐπαφὴν πλήρη μὲ τὴν κοινωνίαν τὴν Ἑλληνικὴν καὶ δὲν ἔχουσι συνεπῶς τὰ ἀντικειμενικὰ στοιχεῖα νὰ κρίνωσιν εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν κοινωνίαν αὐτὴν ἢ ἔτι πλέον δὲν ἔχουσιν ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως αὐτῆς τὴν δύναμιν τὴν πνευματικήν, τὴν αἰσθητικὴν τοῦ ἐνστίκτου ποῦ ἀπαιτεῖται νὰ ἔχωσι διὰ τὴν κρίσιν αὐτήν. Διότι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι αὐτοτελὲς ὄν, εἶναι ἀναπόσπαστον μέλος τῆς κοινωνίας. Δὲν ζῇ πνευματικῶς, οἰκονομικῶς, ἠθικῶς κλπ. διὰ τῆς καταβολῆς τῆς ἐργασίας του τόσον ὅσον κατὰ 90% διὰ τῆς συνεισφορᾶς τῆς κοινωνίας. Εἷς ἄνθρωπος π.χ. κατασκευάζει ὑποδήματα, ὅλα ὅμως τὰ ἄλλα πράγματα ποὺ καταναλίσκει τὰ δέχεται παρὰ τῆς κοινωνίας, ὅπως καὶ τὴν ἀξίαν των τὰ παρ’ αὐτοῦ κατασκευαζόμενα ὑποδήματα δὲν τὴν παίρνουν ἀπὸ αὐτόν, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν κοινωνίαν. Ὅ,τι συμβαίνει εἰς τὸν ἄνθρωπον ἐν τῇ οἰκονομικῇ του ζωῇ γίνεται καὶ εἰς τὴν πνευματικήν του ζωὴν καὶ παραγωγήν. Παράγει ὁ καθένας ἄνθρωπος καὶ ὁ πλέον μεγαλοφυὴς ἀκόμη τὸ πολὺ 4 ἢ 5 πρωτοτύπους ἰδέας εἰς τὴν ζωήν του. Τὰς λοιπὰς τὰς δανείζεται παρὰ τῆς κοινωνίας, ἐφόσον εἶναι εἰς ἐπαφὴν μὲ αὐτήν. Καὶ δι’ αὐτὸ ἡ σημερινὴ ἐπιστήμη λέγει ὅτι εἰς τὰς κοινωνίας αἱ κοινωνίαι αὐταὶ καὶ ὄχι οἱ καθ’ ἕκαστον ἄνθρωποι, ὅσον καὶ ἂν εἶναι μεγαλοφυεῖς, εἶναι μεγάλαι καὶ αὐταὶ κυρίως εἶναι αἱ προαγαγοῦσαι τὴν ἀνθρωπότητα καὶ γράψασαι τὴν ἱστορίαν αὐτῆς. Μὴ ἔχοντα ἄρα ἐπαφὴν τὰ ἄνω πρόσωπα μὲ τὴν κοινωνίαν τὴν ἑλληνικὴν δὲν ἔχουσι τὴν δύναμιν τὴν πνευματικὴν νὰ διευθύνωσιν αὐτὴν καὶ νὰ κανονίζωσι τὰ ζητήματα αὐτῆς. Ἐπὶ πλέον τὰ ἄνω πρόσωπα δὲν ἀνταγωνίζονται καὶ δὴ ἰσχυρῶς ἐν τῇ πολιτικῇ. Συνεπῶς δὲν ἔχουσιν ὑπερεντεταμένας τὰς δυνάμεις. Ἀλλ’ εἰς τὴν πολιτικὴν ὅπως καὶ εἰς τὸν πόλεμον ὅπου τὰ ζητήματα εἶναι μαχητικὰ δὲν παράγει κανεὶς ἰδέας οὐδὲ νικᾷ χωρὶς νὰ ἔχῃ τὰς δυνάμεις οὕτως ἀνεπτυγμένας. Ἐὰν μοῦ δώσητε τώρα ἕνα ζήτημα πολιτικὸν ἢ πολεμικόν, δὲν θὰ σᾶς τὸ λύσω. Ἐν πολέμῳ ὅμως ἔλυσα ὅσα μοῦ ἔτυχον εὖ καὶ καλῶς. Τὸ ἴδιον τώρα νομίζω ὅτι πράττω ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῶν προκειμένων δι’ ἃ ἠγωνίσθην τόσον ὑπερεντατικῶς. Ἐξ ἄλλου τὰ ἄνω πρόσωπα ἰσχυρίζονται καὶ πολλάκις ἐπαναλαμβάνουν ἐδῶ καὶ ἐκεῖ ὅτι τὰ αἰσθήματα, τὰ φρονήματα καὶ οἱ χαρακτῆρες δὲν εἶναι στοιχεῖα ἢ ὅροι σκέψεως ὀρθῆς. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἐξ αὐτῶν, πληρεξούσιος ἐκ Πατρῶν, εἶπεν ὅτι ὁ χαρακτὴρ εἶναι στοιχεῖον τῶν ἐκλεκτῶν πολιτικῶν πράξεων. Τὸ σωστότερον ὅμως εἶναι, ὅπερ καὶ ἡμεῖς παραδεχόμεθα, ὅτι ὁ χαρακτὴρ ὡς καὶ τὰ αἰσθήματα καὶ τὰ φρονήματα εἶναι ἡ ψυχὴ ἢ ἡ φωτιά, ἥτις τὸ ἓν στοιχεῖον τῆς σκέψεως, ἐνῷ ὁ νοῦς εἶναι ἡ μηχανή, ἤτοι τὸ ἕτερον στοιχεῖον αὐτῆς. Καὶ ἰσχυρίζονται ἐπίσης τὰ ἴδια πρόσωπα ὅτι δὲν ἄγονται ὅπως ἡμεῖς ἐν τῇ πολιτικῇ ἀπὸ αἰσθήματα ἀλλ’ ἀπὸ τὴν ψυχρὰν σκέψιν. Ἀλλ’ ἐν τῇ πολιτικῇ δὲν ὑπάρχει σκέψις ψυχρά. Εἰς τὰ τεχνικὰ ζητήματα εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ψυχρά, εἰς τὴν πολιτικὴν ὅμως ὄχι. Διότι εἰς τὴν πολιτικὴν ὁ ἄνθρωπος ἔχει μέσα του ἀπειρίαν ἐλατηρίων, τὰ ὁποῖα ἐπηρεάζουν τὴν σκέψιν αὐτοῦ. Ἐὰν πατήσωμεν τὸ ἐλατήριον τοῦ φόβου, θὰ βγῇ ἡ σκέψις τοῦ φόβου. Ἐὰν πατήσωμεν τὸ ἐλατήριον τῆς φιλοδοξίας, θὰ βγῇ ἡ σκέψις τῆς φιλοδοξίας κλπ. Τότε μόνον ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴν σκέψιν ψυχράν, ὅταν μεταξὺ αὐτῆς καὶ τῶν ἐλατηρίων αὐτῶν παρατίθεται ἕνα ἰσχυρὸν διάφραγμα, ὁ ἰσχυρὸς χαρακτὴρ ὁ κατάλληλος εἰς τὴν στιγμήν. Καὶ αὐτὸν τὸν χαρακτῆρα ἡμεῖς μὲν τὸν ἔχομεν εἰς τὴν στιγμὴν αὐτήν, δὲν τὸν ἔχουν ὅμως καὶ τὰ πρόσωπα αὐτά. Ἴσως τὸν ἔχουν εἰς ἄλλα ζητήματα καὶ ἄλλας στιγμάς, ὅτε ἡμεῖς πιθανὸν νὰ ὑπολειπώμεθα. Τώρα ὅμως ὄχι. Τέλος τὰ ἄνω πρόσωπα νομίζουν ὅτι ὅλα τὰ ζητήματα λύονται διὰ τῆς σκέψεως, ἐνῷ πολλὰ λύονται ἀπὸ ἄλλας δυνάμεις τοῦ ἀνθρώπου, τὰ πολιτειακὰ δὲ λύονται μὲ τὸ ἔνστικτον ἀσφαλέστερον. Ὁπωσδήποτε ἡ σκέψις τοῦ ἀνθρώπου ἡ συστηματικὴ δὲν εἶναι ἡ καλυτέρα πηγὴ ἢ μηχανὴ πολιτευμάτων. Δι’ αὐτὸ τὰ πολιτεύματα τὰ ὁποῖα ὑπῆρξαν προϊόντα τῆς σκέψεως τῆς συστηματικῆς, ὅπως τὰ Σολώνεια καὶ τὰ Λυκούργεια δὲν ἦσαν τὰ ἐκλεκτότερα καὶ μακρότερα τὸν βίον. Ἐκεῖνα τὰ πολιτεύματα τὰ ὁποῖα ἦσαν διαρκέστερα καὶ ἐπιτυχέστερα εἶναι τὸ Ρωμαϊκὸν καὶ τὸ Ἀγγλικόν. Ταῦτα ὅμως δὲν παρήχθησαν ἀπὸ τὴν σκέψιν τὴν συστηματικὴν ἀλλ’ ἀπὸ τὸ ἔνστικτον καὶ τὴν ἐμπειρίαν. Καὶ τὸ ἔνστικτον τὸ πολιτειακὸν τὸ ἔχει ὅλη ἡ ἀνθρωπότης, κατ’ αὐτὸ δὲ αἱ Δημοκρατίαι ἐγκαθιδρύθησαν πάντοτε διὰ γενικῆς ἐκλογῆς, δι’ ἀντιπροσώπων ἐκλεγομένων μετὰ βιαίαν ἀνατροπὴν τῆς Βασιλείας καὶ ὄχι διὰ δημοψηφισμάτων. Τὸ ἔνστικτον αὐτὸ τὸ ἔχομεν ἡμεῖς ἐπίσης. Μόνον ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ ἔχει ἢ τὸ παραβιάζει ζητοῦσα ἄλλως πως νὰ ἐγκαθιδρύσῃ τὴν Δημοκρατίαν. (Χειροκροτήματα).

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος.

§34Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Συζητήσεις ζωηραὶ καὶ μακραὶ ἐπὶ σπουδαίων καὶ μεγάλων ζητημάτων, ὡς τὰ συζητούμενα ἀπὸ ἡμερῶν φυσικὸν εἶναι νὰ ἐμφανίζουν καὶ ἀντιρρήσεις καὶ διχογνωμίας καὶ ἔριδας. Δὲν εἶναι ὅμως φυσικὸν καὶ συνεπῶς δὲν εἶναι εὐχάριστον μετὰ τὴν λῆξιν τῶν συζητήσεων νὰ παραμένουν καπνοὶ πείσματος ὑπὸ τὸν θόλον αὐτόν· ἔπρεπε νὰ τοὺς ἔχῃ διαλύσει ἡ χθεσινὴ ψῆφος. Μήτε νὰ παραμένῃ ἐν τῇ ψυχῇ ὁμάδων ἢ ἀτόμων ἔστω καὶ μικρὸν καταστάλαγμα ἐχθρότητος· ἔπρεπε νὰ τὸ ἔχῃ διαλύσει ἡ συναίσθησις τοῦ μεγάλου κοινοῦ ἀγῶνος, ὅστις μᾶς ἀναμένει. Ὁ οἰκογενειακὸς ἀγὼν ἔληξε πλέον διὰ νὰ ἀρχίσῃ εἷς ἄλλος πολὺ σοβαρώτερος ἀπέναντι ἐχθρῶν καὶ οὐχὶ ἀπέναντι φίλων. Καὶ ὅμως οἱ καπνοὶ δὲν διελύθησαν καὶ αἱ ἀντιδικίαι ἐξακολουθοῦν νὰ συνεχίζωνται. Δὲν ἔχω ἐντολὴν νὰ μεταβληθῶ εἰς συνήγορον τῆς ἀποσχούσης τῶν συνεδριάσεων «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἀλλὰ δὲν δύναμαι παρὰ νὰ εἴπω εἰς τὴν πτέρυγα τῆς Συμπολιτεύσεως ὅτι εἰς ἐκείνην διαβλέπω τὸ πνεῦμα τῆς ἀντιδικίας παρατεινόμενον. Ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις», ὡς ἐξάγεται ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ Ἀρχηγοῦ της, ἂν καλῶς ἀντελήφθην, ἀναγνωρίζει καὶ σέβεται τὸ ἀποτέλεσμα τῆς χθεσινῆς ψήφου, εἰς τοιοῦτον μάλιστα βαθμόν, ὥστε νὰ παραιτηθῇ τῆς συζητήσεως καὶ τῆς συμμετοχῆς εἰς ψηφοφορίαν διὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Ἐξακολουθοῦσα ὅμως νὰ πιστεύῃ εἰς τὴν ὀρθότητα τῶν γνωμῶν της ἐξέφρασεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν πλειοψηφίαν τὴν εὐχὴν ἀναθεωρήσεως, ἐξ οἰκείας πλέον πρωτοβουλίας, τῶν ἀποφάσεών της διὰ σεμνῆς φρασεολογίας καὶ ὑπὸ εὐμενὲς πνεῦμα. Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη τὴν φράσιν τοῦ κ. Παπαναστασίου: «Ἡ τοιαύτη πρᾶξις θὰ τιμήσῃ καὶ τὴν πλειοψηφίαν καὶ τὴν Κυβέρνησιν». Ἀλλ’ ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» δὲν ἠθέλησε νὰ σταματήσῃ ἕως ἐδῶ. Καθ’ ἃ τῆς ἦτο ἐπιτετραμμένον ἀπὸ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, ἠθέλησε νὰ προσδώσῃ μείζονα σημασίαν καὶ πανηγυρικότητα εἰς τὴν πρᾶξίν της. Ἐδήλωσεν ὅτι θὰ ἀπόσχῃ, καὶ ἀπέσχε τῆς συζητήσεως ἢ τῆς ψηφοφορίας, ἀρκουμένη εἰς τὴν ἐκ πρωτοβουλίας τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς πλειοψηφίας διαρρύθμισιν τοῦ ζητήματος. Ποῦ λοιπὸν τῆς τοιαύτης συμπεριφορᾶς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» δύναταί τις νὰ ἴδῃ οὐχὶ μόνον τὴν ἔννοιαν ἀλλὰ καὶ τὴν ἁπλῆν πρόθεσιν ἀπειλῆς ἐκβιάσεως, ἀντικανονικότητος ἢ ἀνευλαβείας πρὸς τὴν Συνέλευσιν; Μὴ ἀνήκων εἰς ὁμάδας προσωπικάς, ἐξ ὀνόματος καὶ ἄλλων ὁμοίως σκεπτομένων συνναδέλφων, «ἐλευθέρων», ὡς ὠνομάσθημεν, διαμαρτύρομαι διὰ πᾶσαν ἀντίθετον ἔννοιαν, ἥτις ἐδόθη εἰς τὴν ἀποχὴν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», παρακαλῶ δὲ τὸν συνάδελφον κ. Φραγκούδην νὰ ἀναθεωρήσῃ εὐαρεστούμενος τὰ ἀντιθέτως πρὸς τὴν πραγματικὴν ἔννοιαν καὶ σημασίαν τῆς χειρονομίας τῶν δημοκρατικῶν λεχθέντα, προφανῶς ἐκ παρεξηγήσεως. Δυστυχῶς ὅμως καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὅτι μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῶν δημοκρατικῶν θὰ καταστῇ συμπαγεστέρα ἡ πλευρὰ τῆς Συμπολιτεύσεως νὰ διεξαγάγῃ τὸν ἀγῶνα· καὶ διαμαρτύρομαι...

§35Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, εἶπον ἀκριβῶς τὰ ἀντίθετα. Εἶπον ὅτι παρὰ τὴν ἀποχώρησιν, ἡ ὁποία εἶναι ἀπόρροια μιᾶς στιγμιαίας ἀθυμίας—ἐγὼ οὕτω τὴν ἐξήγησα, πιθανὸν καὶ νὰ πλανῶμαι—, παρὰ τὴν ἀποχώρησιν αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ἀπόλυτον πεποίθησιν ὅτι ἀπὸ τῆς αὔριον ἢ μᾶλλον ἀπὸ τῆς σήμερον θὰ σχηματισθῇ μία συμπαγὴς δύναμις ὅλων ἐκείνων τῶν στοιχείων τὰ ὁποῖα κατέρχονται εἰς τὸν ἀγῶνα μὲ σημαίαν δημοκρατικήν.

§36Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἴσως παρεξήγησα· εὐχαρίστως δέχομαι ὅτι παρεξήγησα καὶ χαίρω πολὺ διὰ τὰς δοθείσας ἐξηγήσεις, ἐξ ὧν ἐξάγεται ὅτι δὲν ἠθελήσατε νὰ θίξητε τὴν μερίδα ἐκείνην, ἀδικοῦντες πολλοὺς καὶ πολυτίμους συναγωνιστάς, πρὸς τοὺς ὁποίους μᾶς ἥνωσε μακρὸν παρελθόν, θὰ μᾶς ἑνώσῃ καὶ μακρὸν μέλλον καὶ ἀπὸ τῶν ὁποίων δὲν ἀπεχωρίσθημεν παρὰ μίαν στιγμήν, καὶ τότε ἐξ ἀγαθοῦ συνειδότος, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν πρόκειτο νὰ ἐκλέξωμεν τὴν ὁδὸν ἥτις ἐντεῦθεν ἢ ἐκεῖθεν θὰ μᾶς ὡδήγει εἰς τὸ τέρμα τοῦ κοινοῦ καὶ μεγάλου σκοποῦ.

§37Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὴν δήλωσιν περὶ παραιτήσεως δύο ἀξιοτίμων δημοκρατικῶν πληρεξουσίων...

§38ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶναι ἐδῶ πληρεξούσιοι μὴ δημοκρατικοί. Πληρεξουσίων τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» νὰ λέγητε.

§39Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. ... τὴν δήλωσιν αὐτὴν ἐξέλαβον ὡς προμήνυμα παραιτήσεως καὶ τῆς ὅλης ὁμάδος. Ἂν δὲν ἔχῃ οὕτω, λυποῦμαι πολὺ καὶ θὰ ηὐχόμην νὰ ἴδω ἐπανερχομένους τοὺς ἀποχωρήσαντας συναδέλφους διὰ νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸν κοινὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἀληθοῦς Δημοκρατίας.

§40Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μόλις λήξῃ ἡ συζήτησις περὶ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ἀμέσως θὰ ἐπανέλθουν. Εἶπον ὅτι ἀπέχουν ἀπὸ τὴν συζήτησιν αὐτήν.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀναγνωστόπουλος.

§42ΑΝΑΣΤ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἐθεώρησα ὑποχρέωσιν νὰ λάβω τὸν λόγον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ δώσω ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὑποχρέωσις δὲ αὐτὴ προβάλλει ἐπιτακτικωτέρα δι’ ἐμέ, διότι σήμερον ἀτυχῶς εἰς δηλώσεις δημοσιευθείσας εἰς τὴν ἐφημερίδα «Δημοκρατία» κατηγορήθην τόσον ἐγὼ ὅσον καὶ δύο ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ὁ κ. Πετρίδης καὶ ὁ κ. Ἡλιόπουλος ὅτι, παρασχόντες χθὲς τὴν ψῆφόν μας ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ὑπήρξαμεν παραβάται τῆς ἐντολῆς τὴν ὁποίαν μᾶς ἔδωκεν ὁ Λαός. Θὰ ἦτο ἔλλειψις στοιχειώδους καθήκοντος ἂν ἄφινον τὰς δηλώσεις ἄνευ ἀπαντήσεως, τοσοῦτο μᾶλλον καθόσον ἡ ἀπάντησις τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ δώσω συνέχεται καὶ μὲ τὴν δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου καὶ ἀποτελεῖ καὶ δικαιολογίαν τῆς χθεσινῆς ψήφου. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Ἀραβαντινός, ὁ ὁποῖος ἀτυχῶς δὲν παρευρίσκεται ἐν τῇ αἰθούσῃ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, εἶχε τὴν ἀτυχῆ ἔμπνευσιν ἀπὸ συναίσθημα τὸ ὁποῖον βέβαια δὲν δικαιολογεῖται διόλου ἀπὸ τὰς δημοκρατικάς του ἰδέας, ἕνεκα τῆς χθεσινῆς ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως, εἶχε, λέγω, τὴν ἀτυχῆ ἔμπνευσιν νὰ κατηγορήσῃ ἡμᾶς ὅτι, ἐνῷ ἐξελέγημεν ὑπὸ τὴν δημοκρατικήν του σημαίαν, ἐν τούτοις παρέβημεν τὴν ἐντολὴν αὐτὴν καὶ ἐψηφίσαμεν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Ὁμολογῶ ὅτι θλίβομαι διότι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου, εὑρεθεὶς ὑπὸ τὸ κράτος τοιούτου συναισθήματος, περιέπεσεν εἰς ἀνακριβείας, διότι αἱ αἰτιάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζει τὰς δηλώσεις του εἶναι ἐντελῶς ἀστήρικτοι. Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἤθελε νὰ βασανίσῃ ὀλίγον τὴν μνήμην του, βεβαίως δὲν θὰ προέβαινεν εἰς τὰς δηλώσεις εἰς τὰς ὁποίας προέβη. Διότι καὶ κατὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ συνδυασμοῦ καὶ κατὰ τὰς ὁμιλίας τὰς προεκλογικὰς τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν ἐνώπιον τῶν συμπολιτῶν μας κάθε ἄλλο παρὰ ὁ συνδυασμὸς ἡμῶν παρουσιάσθη ὑπὸ δημοκρατικὴν σημαίαν καὶ μάλιστα τὴν ἰδικήν του σημαίαν. (Ὅταν κατηρτίσθη ὁ συνδυασμός, ὁ κ. Ἀραβαντινὸς δι’ ἰδίου του σημειώματος ἰδιοχείρως γραφέντος καὶ σταλέντος εἰς τὴν ἐφημερίδα «Ἐλεύθερον Βῆμα» οὕτως ἀνεκοίνωσε τὸν συνδυασμόν: Κατηρτίσθη συνδυασμὸς ἐν Κορινθίᾳ ἐκ μέρους τῶν κ. κ. Φραντζῆ, Πετρίδη, Ἀναγνωστοπούλου, Ἠλιοπούλου, ἀγροτικῶν Φιλελευθέρων, μετὰ τῶν ὁποίων συμπράττει καὶ ὁ δημοκρατικὸς κ. Ἀραβαντινός. Εἰς τὸν συνδυασμὸν αὐτὸν ἐλάβομεν καὶ ἡμεῖς μέρος καὶ ὁ κ. Ἠλιόπουλος, ὡς φιλελεύθερος ἀγροτικός, διότι ἀκριβῶς ἐνθαρρυνόμενοι ἀπὸ μίαν τάξιν ἀγροτικὴν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ εἴχομεν ἀποφασίσει νὰ καταρτίσωμεν συνδυασμόν, ὁ ὁποῖος νὰ ἔχῃ ὡς πρόγραμμα καὶ τὴν προάσπισιν τῆς ἀγροτικῆς τάξεως ἐν Κορινθίᾳ. Ὅταν συνεπράξαμεν λοιπὸν μετὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, ἕκαστος εἶχε τὴν ἰδεολογίαν του καὶ οὐδεὶς ἠθέλησε νὰ ὑποτάξῃ τὴν ἰδεολογίαν του εἰς τὴν ἰδεολογίαν τοῦ ἄλλου. Καὶ οὕτως ἐνεφανίσθη ὁ συνδυασμὸς ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ τῆς Κορινθίας· δὲν ἐνεφανίσθη μόνον μὲ λόγια ἀλλὰ μὲ γραπτὰ προγράμματα. Καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀπασχολήσω δύο λεπτὰ τῆς ὥρας διὰ νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις· Θὰ σᾶς ἀναγνώσω μόνον τὸ μέρος τὸ ἀφορῶν τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἰδοὺ τί ἔλεγον ἐγὼ εἰς τὴν ἐφημερίδα «Νέα Κόρινθος», ὅταν ἐξήγουν τὸ πρόγραμμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον κατέρχομαι: (Ἀναγινώσκει περικοπὴν τοῦ προγράμματος.) Ἀλλ’ ὅταν κατήλθομεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν μας βεβαίως συνετάξαμεν καὶ πρόγραμμα καὶ ἐγένετο μακρὰ συζήτησις, ποῖον θὰ εἶναι τὸ πρόγραμμα ἢ ποῖον θὰ εἶναι τὸ ἔμβλημα ὑπὸ τὸ ὁποῖον θὰ κατέλθῃ ὁ συνδυασμὸς εἰς τὰς ἐκλογάς. Δὲν ἐθεωρήθη ὁ συνδυασμός μας δημοκρατικός· τοὐναντίον ὁ συνδυασμὸς κατῆλθε μὲ τὸ ἔμβλημα τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ εἰς τὰς διαφόρους ὁμιλίας τὰς προεκλογικὰς τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν πρὸς τοὺς συμπολίτας μας ἐλέγομεν ὅτι ἡμεῖς δὲν θέτομεν πολιτειακὸν ζήτημα σήμερον, ἡμεῖς θέλομεν νὰ λάβωμεν τὴν ἐντολὴν παρ’ ὑμῶν νὰ συζητήσωμεν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ἐκ τῆς συζητήσεως νὰ διαφωτισθῶμεν καὶ νὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Λαὸν ἂν θέλει νὰ διατηρηθῇ ἢ νὰ μεταβληθῇ τὸ πολίτευμα. Πῶς λοιπὸν παρέδομεν ἡμεῖς τὴν ἐντολὴν διὰ τὴν ὁποίαν δῆθεν κατηγορούμεθα ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον; Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον σαφῶς καὶ ῥητῶς εἶχε θέσει ποίας ἰδέας ἔχομεν περὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἀνεξαρτήτως καὶ τοῦ σήματος τοῦ ἐκλογικοῦ, διότι ἡμεῖς δὲν εἴχομεν σῆμα «ἄγκυραν», εἴχομεν σῆμα κοινόν, δηλ. τοπικὸν σῆμα, ἀνεξαρτήτως καὶ τῶν γνωμῶν τὰς ὁποίας εἴχομεν, ἡμεῖς εἴχομεν μόνον μας τὸν αὐτοπεριορισμόν, ἐν συνεννοήσει καὶ συμπράξει μετὰ τοῦ κ. Ἀραβαντινοῦ ὅτι διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα θὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Λαόν. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ χθεσινὴ ψῆφος τόσον ἐμοῦ ὅσον καὶ τῶν ἄλλων συναδέλφων ἦτο σύμφωνος πρὸς τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν ἀπὸ τὸν Λαὸν τῆς Κορινθίας. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποτεθῇ, κύριοι, ὅτι δὲν εἴχομεν τὸν αὐτοπεριορισμὸν αὐτόν, καὶ πάλιν θὰ ἐψηφίζομεν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι νομίζομεν ὅτι εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρχῃ διαίρεσις καὶ διχασμὸς ἡ μόνη λύσις ἡ πολιτικὴ καὶ ἐθνικὴ εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζει ἡ Κυβέρνησις. (Χειροκροτήματα).

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σεχιώτης.

§44Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δι’ ὀλίγων θὰ σᾶς ἀπασχολήσω, κ. πληρεξούσιοι, δίδων ἐξηγήσεις σχετικὰς πρὸς τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν ψηφίσματος ὑπὸ τῆς μικρᾶς συνταγματικῆς καὶ ἀγροτικῆς ὁμάδος. Ἡμεῖς ὑπερεψηφίσαμεν χθὲς τῆς Κυβερνήσεως, τῶν προγραμματικῶν δηλ. δηλώσεων αὐτῆς, ἐντὸς τῶν ὁποίων περιλαμβάνεται καὶ τὸ δημοψήφισμα. Ἀλλ’ ὑπερεψηφίσαμεν τῆς Κυβερνήσεως διότι αἱ δηλώσεις της ἦσαν μᾶλλον προσκείμεναι πρὸς τὰς ἡμετέρας ἀντιλήψεις. Τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι θὰ ἀφήσωμεν ἔκθετον τὴν πρότασιν τοῦ δημοψηφίσματος, τὴν ὁποίαν θὰ ἀναπτύξω δι’ ὀλίγων. Δὲν συμφωνῶ, κύριοι πληρεξούσιοι, μὲ τὸν ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἀντιπολιτευόμενον πολιτικὸν κόσμον ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις εἶναι ἄκυρος, ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις εἶναι νόθος. Φρονῶ ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι ἐγκυροτάτη. Εἶναι γνήσιον τέκνον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, προελθὸν ἐκ τῶν ἐκλογῶν τῆς 16ης Δ)βρίου. Τὴν ἀποχὴν ἐκ τῶν ἐκλογῶν ἐκείνων τοῦ ἀντιπολιτευομένου κόσμου ἐκάκισα καὶ κακίζω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς μὴ συνᾴδουσαν πρὸς τὸν κοινοβουλευτισμόν, ὡς ἄσκοπον πολιτικῶς. Νομίζω ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες οὐδέποτε πρέπει νὰ φυγομαχῶσιν, ἀλλὰ πρέπει πάντοτε νὰ μάχωνται ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν αὐτῶν καὶ ὅταν ἀκόμη αἱ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι προεκήρυξαν τὰς ἐκλογὰς καὶ διωργάνωσαν ταύτας, μεταχειρίζωνται μέτρα ὁπωσδήποτε δυνάμενα νὰ ἀποβῶσιν ἐναντίον των. Ἰδιαιτέρως διὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 16ης Δεκεμβρίου ἔχω νὰ εἴπω ὅτι λόγῳ τῆς κρατούσης μεγάλης ἐσωτερικῆς διακρίσεως, ἡ ὁποία πολλὰ ἐπέφερεν εἰς τὸν Τόπον αὐτόν, ἔπρεπεν ὁ ἀντιπολιτευόμενος κόσμος νὰ δείξῃ αὐταπάρνησιν καὶ νὰ κατέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογὰς διὰ νὰ εὑρίσκηται ἐνταῦθα, ἵνα οὕτως ἡ λειτουργία τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος εἶναι πλήρης. Ἐν τούτοις, κ. πληρεξούσιοι, δὲν πρέπει νὰ παρίδωμεν ὅτι ἡ ἔλλειψις ἐνταῦθα μιᾶς ὁπωσδήποτε μεγάλης κοινοβουλευτικῆς ὁμάδος καθιστᾷ κατ’ οὐσίαν μειονεκτικὴν τὴν κοινοβουλευτικὴν ἐμφάνισιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Προκειμένου νὰ συζητῶνται τοιαῦτα σοβαρώτατα ζητήματα καὶ εἰς τόσον κρισίμους περιστάσεις θὰ ἔπρεπε νὰ ἀκούωνται καὶ αἱ γνῶμαι τῶν ἐπιλέκτων τοῦ ἀντιπολιτευομένου κόσμου, ὁπότε δὲν θὰ ἐνεφάνιζε, κ. πληρεξούσιοι, ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τὸ φαινόμενον τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων μὲ τὰ εἰς τοῦτο προσκείμενα κόμματα τῶν Δημοκρατικῶν καὶ δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων, συζητοῦντος ἐν οἰκογενείᾳ μᾶλλον Συνελεύσει περὶ διαφόρων ζητημάτων καὶ περὶ τοῦ τρόπου τῆς καλυτέρας διευθετήσεως τοῦ προεκλογικοῦ ἀγῶνος καὶ περὶ τῶν συμπερασμάτων τὰ ὁποῖα δύναταί τις νὰ συναγάγῃ διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἀγῶνος τούτου. Καὶ εἴδομεν παρελθόντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πολλοὺς τῶν κ. πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι καθ’ ἕνα οἱονδήποτε τρόπον παρεξετράπησαν ἀπὸ τῶν ἰδεῶν τῶν Δημοκρατικῶν ἢ τῶν δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων, μετὰ τῶν ὁποίων συνεδέθησαν διὰ πρωτοκόλλου, διότι εἶχον καὶ τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι πάντως θὰ ἐξέπιπτεν ὁπωσδήποτε ἡ Δυναστεία. Καὶ εἴδομεν τὸν κ. Παπανδρέου δικαιολογούμενον ἀπέναντι τῶν κατηγοριῶν τῶν δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων, ὅτι, ἐνῷ ὑπέγραψε πρωτόκολλον διὰ τοῦ ὁποίου ἐθεώρει ἐκπεπτωκυῖαν τὴν Δυναστείαν ἐδέχθη τὴν ἄποψιν τῶν συντηρητικῶν φιλελευθέρων, τὴν ἄποψιν τοῦ δημοψηφίσματος, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ Λαὸς θὰ ἀπεφαίνετο καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ λέγοντα ὅτι ἀλλὰ τὴν ἀπεδέχθη ἀφοῦ προηγουμένως ἔλαβε τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεμία περίπτωσις νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος εἰς τὴν Ἑλλάδα...

§45Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐλέχθη τοιοῦτόν τι. Θὰ ἦτο περίεργον ἂν ἐλέγετο. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λέσβου, ἐὰν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, εἶπεν ὅτι ἡ δήλωσις ἐκείνη ὑπηγορεύθη ἐκ μιᾶς ὑπερμέτρου προνοίας. Ὑπῆρχε δηλ. ὁ φόβος ὅτι ἦτο ἐνδεχόμενον, ἐρχόμενος ἐνταῦθα ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ν’ ἀποκλείσῃ ἐντελῶς καὶ τὴν διὰ δημοψηφίσματος πολιτειακὴν μεταβολήν. Ἀφοῦ ὅμως ἦλθεν ἐνταῦθα καὶ ἐκηρύχθη καὶ αὐτὸς ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας διὰ τῆς λαϊκῆς αὐτῆς καθαιρέσεως δὲν συνέτρεχε πλέον λόγος ὅπως διατηρήσῃ τὰς ἐπιφυλάξεις του.

§46Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὡς ἑξῆς συνέβησαν: Διετυπώθη κατηγορία ἀπὸ τὴν ὁμάδα τῶν δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων ὅτι δὲν εἶναι ἐν τάξει ἀπέναντι τῶν συμπεφωνημένων.

§47Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Εἶπεν ὅμως ἐν ταὐτῷ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὅτι παρὰ τὴν ὑπογραφὴν ἐκείνου τοῦ πρωτοκόλλου, τὸ ὁποῖον θὰ ἐτίθετο εἰς ἐφαρμογήν, θὰ ἐλάμβανεν ἀποφάσεις, ἐάν, παρά τὴν ὕπαρξιν ἐκείνου τοῦ πρωτοκόλλου, ἤθελε λυθῆ τὸ ζήτημα αὐτὸ εἰς ἐπανειλημμένας συνεδριάσεις τοῦ κόμματος τῶν δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων. Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐλήφθησαν διάφοροι ἀποφάσεις. Συμβαίνει λοιπὸν ὅτι ἐκεῖνο δὲν ἀπετέλει κάτι τι τὸ ἀμετάβλητον, ἀλλ’ ἀπετέλει σκέψεις διαφόρων πολιτευομένων.

§48Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μὴ λησμονεῖτε, κ. πληρεξούσιοι, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1915 καὶ ἐντεῦθεν, μετὰ τὴν προκύψασαν ἀντίθεσιν γνωμῶν τοῦ Κωνσταντίνου καὶ τοῦ Βενιζέλου, ἐνετάθη ἡ ἀντίθεσις ἡ πολιτικὴ μεταξὺ τῶν κομμάτων.

§49Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐπειδὴ ἐλέχθη περὶ τῆς ἀποφάσεως τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων δημοκρατικῶν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἐπειδὴ κάποιος ἐκ τῶν κ. συναδέλφων εἶπεν ὅτι ἀνῃρέθη ἡ ἀπόφασις αὕτη τοῦ πρωτοκόλλου εἰς τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι μία πρότασις ἐτέθη ὑπὸ τοῦ κ. Καραπάνου περὶ ἀμέσου ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ ἐψηφίσθη διὰ πλειοψηφίας 41 κατὰ 19. Οἱ 19 μειοψηφήσαντες εἶπον ὅτι δὲν ὑπακούουν εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Ὁ κ. Κύρκος ἐδημοσίευσε μίαν ἐπιστολὴν εἰς τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα» καὶ ἔλεγεν ὅτι δὲν ἐδόθη ἐξήγησις ὅτι ἡ μειοψηφία θὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν.

§50Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἀπὸ τοῦ 1915 ἐδημιουργήθη μία ἀντίθεσις μεταξὺ τῶν κομμάτων, ἀντίθεσις ἡ ὁποία ἔφερε μεγάλην ὀξύτητα εἰς τὸν πολιτικὸν τῆς Χώρας ἀνταγωνισμόν, ἀντίθεσις ἡ ὁποία διῄρεσε τὴν Χώραν εἰς δύο ἀντίπαλα στρατόπεδα ἀλληλομισούμενα καὶ ἐπιδιώκοντα τὴν ἀλληλοεξόντωσιν μεταξὺ τῶν διαφόρων πολιτικῶν κομμάτων ἐν Ἑλλάδι. Ἡ ἀντίθεσις αὐτὴ διῄρεσε τὸν Ἑλληνικὸν κόσμον εἰς Βενιζελικοὺς καὶ Ἀντιβενιζελικούς. Ἐὰν κατέλθωμεν εἰς τὸν Λαὸν καὶ τὸν ἐρωτήσωμεν διὰ τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, θὰ τὸν διαιρέσωμεν εἰς δύο στρατόπεδα, Βενιζελικοὺς καὶ Ἀντιβενιζελικούς, καὶ οἱ μὲν Βενιζελικοὶ θὰ ἐκπροσωπῶνται ἀπὸ τοὺς συντηρητικοὺς Φιλελευθέρους, ἀπὸ τοὺς Δημοκρατικούς, ἀπὸ τοὺς δημοκρατικοὺς Φιλελευθέρους, συνασπισμένους εἰς τὸν ἀγῶνα μὲ φανατισμόν, διότι θὰ διεξαγάγουν ἀγῶνα ἰδίας αὐτῶν πολιτικῆς ὑπάρξεως, ἀντιθέτως δὲ ὅλα τὰ κόμματα τὰ ἀντιβενιζελικὰ θὰ συνασπισθῶσιν ἐπίσης εἰς τὸν πολιτειακὸν ἀγῶνα, διότι καὶ αὐτὰ θὰ δώσουν τὴν τελευταίαν μάχην τῆς πολιτικῆς ὑπάρξεως. Ἡ ὀξύτης κατὰ τὸ δημοψήφισμα θὰ εἶναι ἐξαιρετική, τὸ δὲ ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος μέλλον νὰ προκύψῃ πολίτευμα θὰ λέγηται Βενιζελικὸν ἢ Ἀντιβενιζελικόν (διαμαρτυρίαι), θὰ λέγηται ἀπὸ τὸν Λαόν...

§51Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε σημαίνει ὅτι τὰ κόμματα αὐτὰ δὲν ἀπετέλουν κόμματα καὶ ὅτι τὰ κόμματα αὐτὰ ἐστεγάζοντο μόνον ὑπὸ τὸ κῦρος τῆς Αὐλῆς καὶ τοῦ Βασιλέως. Πολιτικὰς μερίδας οὐδέποτε ἑπομένως ἀπετέλεσαν. Ἐὰν πραγματικῶς εἶναι πολιτικαὶ μερίδες, ἐκ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς δὲν ἔχουν νὰ ὑποστοῦν καμμίαν ζημίαν, διότι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξελιχθοῦν εἰς κόμματα ὠφέλιμα εἰς τὴν Χώραν ἀναπτύσσοντα ἅμιλλαν πολιτικὴν καὶ ὄχι καταφεύγοντα εἰς μεθόδους πρὸς ὑπονόμευσιν τοῦ καθεστῶτος.

§52Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι τοῦτο ἀφορᾷ τὴν προσωπικήν σας γνώμην, καὶ μὴ σᾶς διαφεύγει ὅτι εἰς τὴν Γʹ Συντακτικὴν Συνέλευσιν ὡμίλουν περὶ τυραννίας βενιζελικῆς, ὅπως τὰ σημερινὰ κόμματα ὁμιλοῦν περὶ τυραννίας κωνσταντινικῆς.

§53Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ζήτημα πολιτικῆς κοσμιότητος.

§54Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριε συνάδελφε, ἐγὼ ἀναπτύσσω μίαν πρότασιν ἡ ὁποία περιέχεται εἰς τὸ ψήφισμα· ἐγὼ λέγω ὅτι ἡ ἀντίθεσις μεταξὺ τῶν κομμάτων θὰ ἐνταθῇ ἔτι περισσότερον, διότι θὰ κατέλθουν εἰς τὸν τελειωτικὸν ἀγῶνα κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἀντίληψιν. Διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν διηρέθημεν τοσοῦτον, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ κόμματα διηρέθησαν εἰς φατρίας διὰ τοῦ δημοψηφίσματος θὰ χωρίσωμεν τὸν ἑλληνικὸν κόσμον εἰς δύο ἄκρως ἀντίθετα στρατόπεδα πολιτικά. Θὰ διατρέξωμεν λοιπὸν τὸν κίνδυνον ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος, διότι θὰ προέλθῃ ἓν πολίτευμα ἀπολύτως ἀσταθὲς καὶ δὲν θὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ταχυτέραν συμφιλίωσιν, ἡ ὁποία πρέπει νὰ εἶναι ὁ σπουδαιότερος σκοπὸς καὶ τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ ζήσῃ διὰ τῆς διαιρέσεως καὶ εἶναι προωρισμένη νὰ φθαρῇ τελειωτικῶς. Ἐνῷ, ἐὰν προκηρυχθῶσιν ἐκλογαὶ Συντακτικῆς Συνελεύσεως μὲ τὴν εὐρεῖαν περιφέρειαν καὶ τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν...

§55ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. .. Καὶ τὴν ἐξαίρεσιν τῶν προσφύγων! (Διαμαρτυρίαι).

§56Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι ἀντίθετος τῆς ἐξαιρέσεως τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου... Θὰ κατέλθωσι, λέγω, εἰς τὰς ἐκλογὰς λόγῳ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας κόμματα ἀρχῶν μὲ ὡρισμένον πολιτικὸν καὶ πολιτειακὸν πρόγραμμα· δὲν θὰ περιορισθῇ ἐντελῶς ὁ ἀγὼν μεταξὺ δύο κομμάτων προσωπικῶν, θὰ περισπασθῇ ἡ προσοχὴ ἡ ἐξαιρετικὴ καὶ ἡ ἀντίθεσις τῶν κομμάτων εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν πολιτικῶν προγραμμάτων, τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρουν κατὰ πολὺ τὸν Λαόν, ἴσως περισσότερον καὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Θὰ κατέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογὰς τὸ ἀγροτικὸν κόμμα, θὰ ἀναπτυχθοῦν αἱ ἀγροτικαὶ ἀνάγκαι, θὰ περισπασθῇ ἡ προσοχὴ τοῦ ἀγρότου εἰς τὸ περιεχόμενον τοῦ ἀγροτικοῦ προγράμματος, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη νὰ ταχθῇ ὁ ἀγρότης ἢ εἰς τὴν μίαν μερίδα ἢ εἰς τὴν ἄλλην, ἀλλ’ ὅτι αἱ ἰδιαίτεραι ἀνάγκαι του εἶναι αἱ περιεχόμεναι εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ κόμματος. Θὰ χαλαρωθῇ ὁ ἀγών, θὰ κατέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογὰς κόμμα ἐργατικὸν καὶ θὰ συμβῇ τὸ ἴδιον, θὰ κατέλθῃ κόμμα σοσιαλιστικόν. Δὲν θὰ κατέλθουν κόμματα συνασπισμένα, κόμματα ἀστικά, κόμματα....

§57ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δηλαδὴ κρατικὴ διάλυσις.

§58Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κατὰ τὴν ἰδικήν σας ἀντίληψιν. Θὰ καταρτισθῇ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐξ ὅλων τῶν πολιτικῶν ροπῶν, ἐξ ὅλων τῶν πολιτικῶν κομμάτων, καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις αὐτὴ θὰ συζητήσῃ ἠρέμως περὶ τοῦ καταλληλοτέρου πολιτεύματος καὶ θὰ προκύψῃ πολίτευμα ἐκ τοῦ συνασπισμοῦ πολλῶν κομμάτων, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ἓν καὶ μόνον κόμμα νὰ ἔχῃ πλειοψηφίαν ὥστε νὰ ἐπιβάλῃ ἓν πολίτευμα τὸ ὁποῖον θὰ προκύψῃ. Ἡ δὲ Ἀντιπολίτευσις ἡ ὁποία θὰ εὑρίσκηται ἐνταῦθα θὰ εἶναι καὶ αὐτὴ συνυπεύθυνος διὰ τὸ προκῦψον πολίτευμα, διότι θὰ συμμετάσχῃ τῶν συζητήσεων ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ καὶ κανεὶς δὲν θὰ τὴν ἀναγκάσῃ νὰ μὴ θεωρήσῃ ὡς κατάλληλον τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡ πλειοψηφία τῆς Συνελεύσεως θὰ ἐπιβάλῃ. Διὰ τοῦ τρόπου τούτου καὶ μόνου θὰ προκύψῃ πολίτευμα ἀπολύτως εὐσταθὲς καὶ ἀπολύτως μόνιμον καὶ αὐτομάτως θὰ ἐπέλθῃ ἡ ποθουμένη συμφιλίωσις. Διότι μὴ λησμονεῖτε, κύριοι, ὅτι ὑπάρχει ἕτερος σπουδαῖος λόγος, ἴσως σπουδαιότερος πάντων, ὁ ὁποῖος δεσμεύει ἀπολύτως τὰς κινήσεις τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Ὁ λόγος οὗτος δὲν εἶναι ἐκ τῶν προκυψάντων πρὸ τῶν ἐκλογῶν. Ὁ λόγος οὗτος εἶναι ὁ προκύψας ἀμέσως τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν. Εἶναι τὸ πραξικόπημα τῆς 17 Δεκεμβρίου. Δὲν δύναμαι, κύριοι, παρὰ τὴν εὐλάβειαν τὴν ὁποίαν αἰσθάνομαι πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Στρατὸν καὶ Στόλον, πρὸς τοὺς ἐντίμους ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι περιήγαγον νικηφόρους τὰς σημαίας εἰς τὰς θαλάσσας καὶ τὰς Ἠπείρους νὰ μὴ χαρακτηρίσω ὡς ἀνευλάβειαν πρὸς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν τὸ πραξικόπημα ἐκεῖνο. Ἀλλοίμονον ὅταν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ χρησιμοποιοῦν ὡς ὄργανον διὰ τὴν ἐπιβολὴν τῆς τάξεως καὶ τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, τὴν χρησιμοποιοῦν διὰ τὴν ἀνώμαλον λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Ἡ τακτικὴ αὕτη θὰ εἶναι μία πηγὴ διαρκῶν κινδύνων τῆς ὁμαλῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος. Μὴ λησμονεῖτε, κύριοι, ὅτι τὸ πραξικόπημα ἐκεῖνο ἐπηρέασε σπουδαίως καὶ τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Αὐτὸς ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Δημοκρατικῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διεκήρυξεν ὅτι δὲν δύναται ἡ Συνέλευσις νὰ παρίδῃ τὸ πραξικόπημα ἐκεῖνο, ὅτι εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Συνέλευσις νὰ τὸ δεχθῇ ὡς γενόμενον καὶ ὅτι πρέπει ὅταν συμπληρώσῃ τὰς σκέψεις της καὶ καταλήξῃ εἰς συμπεράσματα περὶ τοῦ καταλληλοτέρου τρόπου τῆς λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος νὰ ἔχῃ πάντοτε ὑπ’ ὄψει ὡς γεγονὸς τετελεσμένον τὸ περιεχόμενον τοῦ πραξικοπήματος ἐκείνου. Μὴ λησμονεῖτε, κύριοι, ὅτι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Ροδόπης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐδήλωσεν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς δὲν θὰ ὑποταχθῇ εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ, οἱαδήποτε καὶ ἂν ἐκφρασθῇ (θόρυβος), ὅτι αἱ κορυφαὶ τῶν ὀρέων τῆς Ἑλλάδος θὰ μεταβληθῶσιν εἰς προμαχῶνας διὰ νὰ ἀντιταχθοῦν εἰς τὴν προσπάθειαν τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις θὰ καταβάλῃ διὰ νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν Βασιλέα. (Θόρυβος).

§59ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὅταν ἦτο ἐδῶ, ἔπρεπε νὰ τὰ εἴπητε. Τώρα εἶναι ἀπών.

§60Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν κατηγορῶ τὸν κύριον πληρεξούσιον Ροδόπης. Ἔτσι δὲν τὸ εἶπεν;

§61Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριε Σεχιώτη, ἐπιτρέπετε; Σεῖς πρὸ ὀλίγου εἴπετε «οὕτω πως ἀντιλαμβάνομαι τὰ πράγματα». Ὁ κ. πληρεξούσιος Ροδόπης εἶπε ποία θὰ παρουσιάζετο κατάστασις, τί θὰ συνέβαινεν ἐὰν ἐπανήρχετο ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος. Δὲν ἐξέφρασεν ὅμως τὴν γνώμην ὅτι αὐτὸς θὰ παραβιάσῃ τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ.

§62Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὄχι. Εἶπεν ὅτι φοβεῖται ὅτι, παρ’ ὅλας τὰς προσπαθείας τὰς ὁποίας θὰ καταβάλῃ, δὲν θὰ ἠμπορέσῃ....

§63ΑΝΤ. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἀπὸ τῆς ἐμφανίσεως τῆς Συνελεύσεως ἔπαυσεν ὁ Στρατὸς νὰ πολιτεύηται.

§64Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Κονδύλης, ὅτι δὲν θὰ δεχθοῦν οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ ὑπηρετήσουν τοὺς Γλύξμπουργ, εἶναι δικαίωμά των· δὲν ἠμπορεῖ νὰ τοὺς ὑποχρεώσῃ κανεὶς νὰ δεχθοῦν. Μὲ αὐτὸ ἤθελε νὰ εἴπῃ ὅτι πρέπει νὰ φροντίσῃ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τοῦδε νὰ ἔχῃ ἀξιωματικοὺς ἄλλους, διότι ὅλοι οἱ ἀξιωματικοὶ θὰ παραιτηθοῦν.

§65Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶπεν αὐτό· εἶπεν ὅτι καὶ πεντακόσιαι χιλιάδες Στρατοῦ ἂν ἀπασχοληθοῦν, δὲν θὰ κατορθώσουν νὰ ἐπιβάλουν τὸν Βασιλέα.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίσατε παρακαλῶ.

§67Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἔχω λοιπὸν τὴν γνώμην ὅτι ὁ καταλληλότερος τρόπος διευθετήσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος εἶναι ἡ προκήρυξις τῶν ἐκλογῶν δι’ ὃν λόγον εἶπον. Διότι δὲν ἠμπορεῖ τις νὰ μᾶς ἐξασφαλίσῃ τὰ ἐνδεχόμενα τοῦ δημοψηφίσματος εἴτε ἀπὸ τὴν μίαν ἄποψιν εἴτε ἀπὸ τὴν ἄλλην. Δὲν ἠμπορεῖ τις νὰ μᾶς ἐξασφαλίσῃ τὰ ἐνδεχόμενα τοῦ δημοψηφίσματος ἀπὸ τὴν ἄποψιν τῆς μὴ εὑρισκομένης ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δημοκρατικῆς μερίδος, ὅτι θὰ ἀναγνωρίσῃ ἀπολύτως τὸ προκῦψον ἀποτέλεσμα ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος καὶ θὰ ὑποταχθῇ εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ τὴν ἐκδηλωθησομένην ἐλευθέρως. Δὲν ἠμπορεῖ δ’ ἀφ’ ἑτέρου κανεὶς νὰ βεβαιώσῃ ὅτι οἱ πραξικοπήσαντες τῇ 17ῃ Δεκεμβρίου θὰ ὑποταχθῶσιν ἀπολύτως εἰς τὴν ἑτέραν ἐκδοχήν, εἰς τὴν ἐκδοχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Λαὸς θὰ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας καὶ ὑπὲρ τῆς ἐπανόδου τοῦ Βασιλέως Γεωργίου.

§68ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πρᾶγμα τὸ ὁποῖον οὐδέποτε θὰ γίνῃ, κύριε συνάδελφε.

§69Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἔχομεν ἀνάγκην ἡσυχίας, κύριοι, ἀπολύτου, ἔχομεν ἀνάγκην τάξεως ἀπολύτου, εἶναι ἀνάγκη τέλος νὰ ἐπιβληθῇ ἓν πολίτευμα μόνιμον, διότι ἄλλως θὰ συνεχισθῇ ἡ διαίρεσις καὶ ἡ Ἑλλὰς θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ φθαρῇ, νὰ καταστραφῇ. Καὶ οὗτοι εἶναι οἱ μόνοι κίνδυνοι οἱ ἐσωτερικοὶ καὶ ἐξωτερικοί, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησαν οἱ ῥήτορες τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Πρὸς ἓν Κράτος εὑρισκόμενον εἰς διαρκῆ σάλον δὲν δύνανται νὰ ἀποβλέπουν μετ’ ἐμπιστοσύνης οἱ φίλοι ἡμῶν. Δὲν δύναται νὰ ἀποβλέπῃ μετ’ ἐμπιστοσύνης ἡ Εὐρώπη πρὸς ἓν Κράτος τὸ ὁποῖον εἶναι διῃρημένον. Αὐτὸ εἶναι τὸ μεγαλύτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἀπασχολήσῃ τὸ Πανελλήνιον, τὸ πῶς θὰ ἀρθῇ ἡ διαίρεσις. Κατὰ τὴν γνώμην μου, κύριοι, ἡ διαίρεσις θὰ ἀρθῇ μόνον διὰ τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καβαλιεράτος.

§71Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Ἐγὼ δὲν θὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους ἕνεκα τῶν ὁποίων διαφωνῶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ θὰ καταψηφίσω αὐτὴν διαφωνῶν πρὸς τὴν πρότασιν αὐτῆς, διότι νομίζω ὅτι καὶ τὰ δυναστικὰ καὶ τὰ πολιτειακὰ ζητήματα δὲν πρέπει νὰ τίθενται οὔτε ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, οὔτε ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ. Καὶ δὲν πρέπει νὰ τίθενται διότι δὲν ἔχονται ὡς μία φυσική, ὡς μία ὁμαλή, ὡς μία πάνδημος λύσις μιᾶς ἐκρύθμου καὶ ἀνεκκαθαρίστου πολιτειακῆς καταστάσεως· ἔρχονται ὡς ἐπιβράβευσις δι’ ἑνὸς πραξικοπήματος, τὸ ὁποῖον ἐξέθρεψεν ἡ ἐχθρότης κύκλων τινῶν κατὰ τῆς Δυναστείας. Ὁ λόγος μὲ τὸν ὁποῖον ἠθέλησε νὰ δώσῃ τὸ καταπότιον τοῦτο ἡ Συνέλευσις εἶναι ὅτι θὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν Τόπον ἡ φυγαδευθεῖσα γαλήνη. Δυστυχῶς τοῦτο δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν πραγματικὴν κατάστασιν, διότι τὸ δημοψήφισμα, οἱονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα, θὰ ἐξάψῃ ἐπὶ μᾶλλον τὰ πάθη, θὰ εὐρύνῃ τὸ χάσμα καὶ θὰ ἐπιφέρῃ ἀναστάτωσιν εἰς τὸν Τόπον ἴσως δὲ ἐξαπολύσῃ τὴν ἀναρχίαν εἰς τὴν χώραν. Καὶ τοῦτο εἶναι φυσικόν, διότι ἀφ’ ὅτου ἡ Ἑλλὰς ἀποκατεστάθη εἰς ἐλεύθερον Κράτος, ἓν πολίτευμα ἐγνώρισεν ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, τὴν Βασιλείαν· μὲ αὐτὴν συνυφάνθη ἡ ἱστορία του, μὲ αὐτὴν συνεζυμώθη ἡ πολιτικὴ ζωή του, αὐτὴ ὑπῆρξε τὸ ἴνδαλμα πρὸς τὸ ὁποῖον ἐστρέφοντο οἱ θρῦλοι τῆς Φυλῆς οἱ ὁποῖοι ἐγαλούχησαν ὅλας τὰς γενεάς. Δὲν πρέπει νὰ αὐταπατώμεθα. Ἕν τοιοῦτον πολίτευμα, τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ σύμφωνον πρὸς τὰς παραδόσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ συμβιβάζεται πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς ἐποχῆς, δὲν μεταβάλλεται, διότι ἔχει ῥιζοβολήσει εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ.

§72ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖον πολίτευμα;

§73Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Τὸ βασιλικὸν πολίτευμα. Οὔτε ἔπρεπεν ἡ ὕπαρξις αὐτοῦ νὰ ἐξαρτηθῇ ἐκ τοῦ ἐπηρεασμοῦ τῆς γνώμης μιᾶς μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὥστε νὰ καταστῇ ἀντικείμενον ἑνὸς βιαίου πραξικοπήματος. Τὰ πολιτεύματα δὲν μεταβάλλονται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Ἄν, ὑπείκοντες εἰς τὴν βίαν τῶν περιστάσεων, οἱ λαοὶ ἀνέχονται πρὸς καιρὸν τοιούτου εἴδους ἀνατροπάς, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι δὲν παραμένει εἰς τὴν συνείδησιν αὐτῶν ἡ ἀπόφασις νὰ παλινορθώσωσι τὸ πολίτευμα τοῦτο εὐκαιρίας δοθείσης. Αὐτὸ διδάσκει ἡ Ἱστορία, αὐτὸ συνέβη ἐν Γαλλίᾳ πρὸ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον λειτουργεῖ ἐκεῖ σήμερον. Δὶς ἀπεπειράθησαν νὰ ἐγκαθιδρύσωσι τὴν Δημοκρατίαν καὶ κατὰ τὸ 1793 καὶ κατὰ τὸ 1848, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὰς δύο αὐτὰς φορὰς ἀνετράπη αὐτὴ ἡ προσπάθεια, διότι ἤρχετο ἀποτόμως, ἤρχετο πρώτην φοράν.

§74ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τώρα τί πολίτευμα θέλετε;

§75Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Θὰ σᾶς εἴπω. (Θόρυβος)

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἴπομεν ὅτι τὸ βῆμα εἶναι ἐλεύθερον καὶ θὰ ἀκουσθοῦν ὅλων αἱ γνῶμαι.

§77Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Παρὰ τὸν ἠθικὸν συγκλονισμὸν τὸν ὁποῖον ἔπαθεν ἀπὸ τὸν πόλεμον τοῦ 1870 δὲν προέβη ἀμέσως καὶ ἐκ προχείρου εἰς ἀντικατάστασιν τῆς Βασιλείας διὰ τῆς Δημοκρατίας. Κάθε ἄλλο. Παρῆλθον 5 ὁλόκληρα ἔτη κατὰ τὸ διάστημα τῶν ὁποίων συνεζητήθη εὐρέως ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, εἰργάζοντο δὲ διὰ τὸ Γαλλικὸν πολίτευμα καὶ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως· καὶ ὅταν ἀνεδείχθη ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅταν ἐβεβαιώθη τὸ δημοκρατικὸν φρόνημα τοῦ Λαοῦ καὶ ὅταν αἱ δημοτικαὶ καὶ αἱ βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ ἀπέδειξαν ὅτι ὡρίμασεν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Γαλλικοῦ Λαοῦ ἡ ἰδέα τῆς Δημοκρατίας, τότε ἐφηρμόσθη δημοκρατικὸν πολίτευμα· σημειωτέον δὲ ὅτι ἐψηφίσθη ὑπὸ Συνελεύσεως, ἡ ὁποία ἦτο μοναρχική. Τὰ πολιτεύματα ἑδραιοῦνται εἰς τὴν ψυχὴν τῶν Λαῶν· δὲν κτίζονται ἐπὶ τῶν κομμάτων, διότι ἔρχεται στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Λαὸς τὰ συντρίβει καὶ τὰ καταρρίπτει.

§78ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μετὰ τοῦτο τί ἐγένετο εἰς τὴν Γαλλίαν;

§79Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Τί νομίζετε τάχα ὅτι θὰ ἐπέλθῃ ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος; Βασιλεία ἢ Δημοκρατία, οἱονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα αὐτό, ἐπειδὴ ἡ ἀριθμητικὴ δύναμις θὰ εἶναι μικρὰ καὶ ἐπειδὴ θὰ θεωρηθῇ τὸ ἀποτέλεσμα ὡς προϊὸν ἐκλογικοῦ ἀγῶνος, δὲν θὰ ἀποδώσῃ οὐδεμίαν πολιτειακὴν κατάστασιν βιώσιμον καὶ τότε δὲν γνωρίζω ἐπὶ πόσον χρόνον θὰ κλυδωνίζηται τὸ σκάφος μεταξὺ τῆς Δημοκρατίας τῆς Σκύλλης καὶ τῆς Βασιλείας τῆς Χάρυβδος. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι θὰ ἐξακολουθῇ ἡ ἀναρχία. Καὶ δὲν θὰ παρουσιασθῇ μὲν τὸ θέαμα τῆς Νοτίου Ἀμερικῆς—διότι ἐκεῖ κάτω δὲν ἐρίζουν περὶ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἐρίζουν περὶ ἀξιώματος τοῦ Προέδρου, ἐπειδὴ ἐκεῖ συμβαίνει οἱ Πρόεδροι νὰ ἔχωσιν ἀπεριόριστον τὸ αἴσθημα τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ, — ἀλλὰ θὰ παρουσιασθῇ ἡ εἰκὼν τῆς Πορτογαλλίας—διότι ἐκεῖ παλαίουν οἱ βασιλικοὶ μὲ τοὺς δημοκρατικοὺς καὶ δι’ αὐτὸ ἔχει ἐγκαθιδρυθῇ ἡ Δημοκρατία—μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι δὲν κινδυνεύει οὔτε ἡ πολιτική των αὐθυπαρξία οὔτε ἡ ἐθνικὴ κυριότης, διότι ἔχει παρὰ τὸ πλευρόν της τὴν Ἀγγλίαν ἀκοίμητον φρουρόν. Ἐὰν θέλῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπαναφέρῃ πράγματι τὴν γαλήνην εἰς τὸν Τόπον, πρέπει νὰ παραιτηθῇ τοῦ δημοψηφίσματος. Ἡ Βασιλεία κατὰ τὴν γνώμην της εἶναι κακὴ καὶ ἡ Δυναστεία κατὰ τὴν γνώμην της ἀπέβη ὀλεθρία. Δὲν θὰ συζητήσωμεν οὔτε τὴν γνώμην της περὶ τῆς Βασιλείας οὔτε τὴν πεποίθησίν της περὶ τῆς Δημοκρατίας. Ὁμιλῶν περὶ τῆς Βασιλείας συνδυάζω πρὸς αὐτὴν τὴν Δυναστείαν, διότι ἐν τῷ πνεύματι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη ἡ Βασιλεία καὶ ἡ Δυναστεία. Καὶ ἂν ἡ Βασιλεία εἶναι μικρὸν κακὸν δὲν συμφέρει νὰ κινηθῇ. Ἡ Κυβέρνησις προέρχεται ἀπὸ Συντακτικὴν Συνέλευσιν, εἶναι κυρίαρχον Σῶμα, τὸ ὁποῖον ἐκπροσωπεῖ τὴν ὑπερτάτην δύναμιν τοῦ Ἔθνους, τοῦ ὁποίου ἡ θέλησις εἰς τὸν καταστατικὸν Χάρτην θ’ ἀποτελέσῃ τὴν γνώμονα κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ κινῶνται ὅλαι αἱ κρατικαὶ ἐξουσίαι. Ἄς περικόψῃ ὅλα τὰ δικαιώματα καὶ ὅλα τὰ προνόμια τοῦ Στέμματος. Ἄς καταστήσῃ τὸν Βασιλέα ἕν συνταγματικὸν ἀνδρείκελον εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων, ἂς τὸν καταστήσῃ αὐτόχρημα μίαν ὑπογραφομηχανήν, ἀλλὰ νὰ μὴ θίξῃ τὸν θεσμὸν νὰ μὴ θίξῃ τὴν Δυναστείαν, διότι ἐπιμένουσα εἰς τὴν ἐνέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος.... (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§80Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, ἀφήσατε τὸν κ. ῥήτορα νὰ συνεχίσῃ.

§81Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Καὶ εἰς ἐμέ, κύριοι συνάδελφοι, κάμνει ἐντύπωσιν τοῦτο, ὅτι πληρεξούσιοι δημοκρατικοὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης δὲν ἔχουσιν οὔτε τὰς στοιχειώδεις ἀρχὰς τῆς Δημοκρατίας, ἧς πρώτη ἀρχὴ εἶναι ὁ σεβασμὸς πρὸς τὴν γνώμην τῶν ἄλλων. Ἀφήσατε νὰ τελειώσω. Θέλετε νὰ σᾶς διηγηθῶ καὶ ἓν ἀνέκδοτον τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας; Ὅταν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Γαλλίας κατὰ τὸ 1789 ἐξεδιώχθησαν ἀπὸ τὸ Βουλευτήριον καὶ κατέφυγον εἰς τὸ σφαιριστήριον, ἀπεφάσισαν διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως νὰ μὴ ἀποχωρισθῶσιν ὁ εἷς τοῦ ἄλλου καὶ νὰ συνεδριάζουν ἐκεῖ, ὅταν ἡ περίστασις τὸ ἐκάλει. Τότε ἠγέρθη εἷς, ὁ ὁποῖος διεφώνησεν, ἐπέμενε δὲ νὰ κρατηθῇ ἡ γνώμη του εἰς τὰ πρακτικά· ἡ Συνέλευσις δὲν διεμαρτυρήθη, δὲν ἐξηγέρθη ἐναντίον του, δὲν τὸν ἐξύβρισε, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐδέχθη τὴν ἄποψίν του δώσασα τοιουτοτρόπως διπλοῦν μάθημα πολιτικὸν εἰς τὸν κόσμον, τὸ μάθημα τῆς μετριοπαθείας καὶ τὸ μάθημα τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν γνώμην τῶν ὀλίγων. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἔχω νὰ σᾶς εἴπω τίποτε περισσότερον. Ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμείνῃ εἰς τὴν διενέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος, θὰ γίνῃ ἀτυχῶς παραίτιος ἐσωτερικῶν ταραχῶν καὶ ἐσωτερικῶν σπαραγμῶν, κατὰ τὸ διάστημα τὸ ὁποῖον, πολὺ φοβοῦμαι θὰ κεῖται ἡ Πατρὶς πτῶμα, ἐθνικὸν καὶ ἠθικὸν πτῶμα, τὸ ὁποῖον, ἐνῷ δὲν θὰ προκαλῇ οὔτε κἂν τὸν οἶκτον τῶν φίλων της, θὰ δέχηται περιφρονητικῶς τὰ λακτίσματα τῶν ἐχθρῶν της.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς.

§83ΣΤΥΛ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὸ σχέδιον, κύριοι, τοῦ ψηφίσματος τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον ἐκ μέρους τῶν πληρεξουσίων τῆς ὁμάδος, μετὰ τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συνεργάζωμαι ἡ Συνέλευσις τὸ ἔχει ὑπ’ ὄψει αὐτῆς. Δι’ αὐτοῦ προτείνεται νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐπίλυσις τοῦ τε δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ὡς κυριάρχου Σώματος. Δὲν πρόκειται ν’ ἀμφισβητήσωμεν ὅτι καὶ ἄλλοι πληρεξούσιοι, ἐκτὸς τῆς ὁμάδος ἡμῶν εἶχον καὶ ἐξέφερον τὴν αὐτὴν γνώμην. Πρόκειται νὰ συζητήσωμεν τὴν ἄποψιν ἡμῶν καὶ εἴμεθα εὐχαριστημένοι ὅτι τὸ ζήτημα ἔρχεται μετὰ τὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι θὰ ἐπεθυμοῦμεν τὰ ζητήματα ταῦτα νὰ εἶναι ἄσχετα πρὸς αὐτήν. Ἡ λύσις ἡ διδομένη διὰ τῆς προτάσεως ἡμῶν καταπαύει ἀμέσως τὴν ἐκκρεμότητα, νομιμοποιεῖ τὴν πραγματικῶς ὑφισταμένην σήμερον κατάστασιν καὶ δίδει τὸ κῦρος εἰς τὴν Συνέλευσιν ὡς κυρίαρχον Σῶμα συγκληθὲν κατόπιν μιᾶς Ἐπαναστάσεως νὰ διαρρυθμίσῃ τὰ τῆς Χώρας καὶ τὴν ἀπαλλάξῃ τῆς καταστάσεως τοῦ νὰ παρουσιάζηται ὡς Σῶμα ἀνίκανον μὲν νὰ ἐνεργῇ καὶ ν’ ἀποφασίζῃ, ἱκανὸν δὲ μόνον νὰ συμβουλεύῃ καὶ δίδῃ γνώμας. Διὰ τῆς ἀναλήψεως τῶν κυριαρχικῶν της δικαιωμάτων θὰ ἐξαρθῇ ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συντακτικὴ Συνέλευσις εἰς τὸ ὕψος ἱστορικῆς Συνελεύσεως, ἴσως μεγαλυτέρας ἀπὸ ὅλας τὰς προηγηθείσας αὐτῆς, καὶ θὰ δώσῃ τὸ πολίτευμα καὶ τὴν γαλήνην εἰς τὴν Χώραν ἀμέσως, ἀφοῦ ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι ἔχουν σαφῶς ἐκπεφρασμένην τὴν γνώμην των. Ἂν ὑπάρχουν ἐνδοιασμοί τινες ἀκόμη εἰς πολλοὺς τῶν πληρεξουσίων διὰ τὰ ἀπόλυτα κυριαρχικά των δικαιώματα, καταλήγει κανεὶς νὰ σκεφθῇ ἂν δὲν θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ παραιτηθῶμεν καὶ, διὰ νὰ ἐξευγενίσωμεν τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν, νὰ ζητήσωμεν παρ’ αὐτῶν συγγνώμην διὰ τὰς ἀνευλαβεῖς ἐκφράσεις αἱ ὁποῖαι ἐξηνέχθησαν ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ κατὰ τῆς βασιλευούσης Δυναστείας καὶ κατὰ τοῦ καθεστῶτος πολιτεύματος, καὶ νὰ παραδώσωμεν τὴν Ἀρχὴν εἰς αὐτούς, οἱ ὁποῖοι τουλάχιστον θ’ ἀπαλλάξουν τὴν Χώραν ἀπὸ τὸν σάλον ἑνὸς δημοψηφίσματος, σάλον τὸν ὁποῖον ἐτόνισαν καὶ οἱ εὐάριθμοι εὑρισκόμενοι ἐνταῦθα πληρεξούσιοι εἰς ἀντιγνωμίαν τῆς πλειοψηφίας τῆς Συνελεύσεως. Ἀπὸ τὴν ἰδικήν μου διανοητικότητα ἀποκλείεται ἐντελῶς ὅτι ἡ διὰ τοιούτου τρόπου ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας θὰ εἶχε τοιοῦτον ἢ τοιοῦτον ἀντίκτυπον εἰς τὸ ἐξωτερικόν, εἰς τὸ ὁποῖον γνωρίζομεν ὅτι μόνον ἡ τάξις ἡ ἐσωτερικὴ τὸ ἐνδιαφέρει, καὶ ἡ ὁποία τάξις θὰ ἐπιτευχθῇ διὰ τῆς ταχυτέρας λύσεως τῶν ἐπιμάχων ζητημάτων. Ἐπίσης ἀπὸ τὴν δικήν μου λογικὴν ἀποκρούεται ἀπολύτως τὸ ὅτι ἡ Δημοκρατία ἂν γίνῃ διὰ δημοψηφίσματος θὰ ἔχῃ περισσότερον κῦρος ἐσωτερικῶς, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἀπὸ τοῦδε καταγγέλλεται ἡ νοθεία ἡ ὁποία θὰ γίνῃ εἰς αὐτὸ καὶ ἐπιζητεῖται ἡ ἐπέμβασις τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς γνησιότητος, παρὰ τῶν στελεχῶν τῶν ἀντιδημοκρατικῶν, χάριν τῶν ὁποίων καὶ μόνον γίνεται ὅλος ὁ ἄσκοπος αὐτὸς χειρισμός. Ἐγὼ γενικῶς, ἂν δὲν δύναμαι νὰ ταχθῶ κατὰ παντὸς δημοψηφίσματος πάντως τάσσομαι ἀνεπιφυλάκτως κατὰ δημοψηφίσματος τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ λύσῃ ἓν θεωρητικὸν ζήτημα ὅπως εἶναι τὸ εἶδος καὶ ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος. Τὴν γνώμην ταύτην δὲν ἔχω μόνον ἐγὼ καὶ οἱ μετ’ ἐμοῦ συνεργαζόμενοι πληρεξούσιοι, ὡς καὶ οἱ ἄλλοι μεμονωμένοι πληρεξούσιοι, οἵτινες ὑπέβαλον τὴν γνώμην ταύτην, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ πλεῖστοι ἐκ τῶν ἀσχολουμένων εἰς τὰ πολιτειακὰ ζητήματα ἀποδεχόμενοι τὴν γνώμην ταύτην. Παρετήρησα ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν πληρεξουσίων ἀπέφυγον νὰ ἐκφράσουν οἱονδήποτε ἐνδοιασμόν, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι καὶ ἀντίθετον πρὸς τὰς ἀπόψεις των, ἀλλ’ ὅλοι μετὰ στόμφου ἐτόνισαν ὅτι τοῦτο θὰ εἶναι σύμφωνον πρὸς αὐτάς. Φαντάζομαι ὅτι τὸ τοιοῦτον θὰ ἔκαμον ἐκ φόβου μήπως δώσωσιν ὅπλα εἰς τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν. Ἐγὼ δὲν διστάζω νὰ εἴπω μετὰ παρρησίας ὅτι οὐδεμίαν δύναμαι νὰ ἐκφέρω γνώμην ἐὰν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος θὰ εἶναι σύμφωνον ἢ ἀντίθετον πρὸς τὰς ἀπόψεις ἡμῶν. Εἶναι γνωστὸν πῶς ἐπηρεάζονται αἱ γνῶμαι τῶν λαϊκῶν μαζῶν καὶ πῶς αἱ ἀποφάσεις αὐτῶν δύνανται νὰ ἀποδώσωσι τὰ παραδοξότερα ἐνίοτε ἀποτελέσματα. Τὸ πλῆθος ἔχει ἰδίαν λογικήν, πολλάκις διάφορον τῆς λογικῆς ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ἀπαρτίζουν αὐτό. Τὸ πλῆθος ἀφαρπάζεται ἀπὸ ζωηρὰς εἰκόνας καὶ πομπώδεις ἐκφράσεις πολλάκις ἐπαναλαμβανομένας, καὶ εἷς ἀρχηγός, — διότι τὸ πλῆθος θέλει πάντοτε ἀρχηγούς —, εἷς κατάλληλος δημαγωγὸς δύναται νὰ παρασύρῃ αὐτὸ εἰς ἀλογίστους πράξεις. Τὸ πλῆθος φέρεται ὑπὸ τῶν αἰσθήσεων καὶ οὐχὶ ὑπὸ τῆς λογικῆς καὶ ἐπειδὴ αἱ πέριξ εἰκόνες μεταβάλλονται διαρκῶς, διὰ τοῦτο τὸ πλῆθος εἶναι εὐμετάβλητον. Ἐὰν κάμητε αὔριον ἓν δημοψήφισμα καὶ δώσῃ ἓν ἀποτέλεσμα καὶ ἐὰν αὐτὸ τὸ δημοψήφισμα τὸ ἐπαναλάβητε μετὰ ἕνα μῆνα, κατὰ τὸν ὁποῖον νὰ παρενέπεσῃ ἓν οἱονδήποτε γεγονός, νομίζετε ὅτι θὰ δώσῃ τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα; Κατὰ τὴν προχθεσινὴν ἀγόρευσίν του ὁ πληρεξούσιος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς κ. Ροῦσος ἐχαρακτήρισε τὸν θεσμὸν τοῦ δημοψηφίσματος ὡς θεσμὸν ἐλαττωματικόν, ἐνέχοντα μεγάλους κινδύνους. Καὶ λέγει ὁ κ. Ροῦσος: «Τὸ δημοψήφισμα εἶναι θεσμὸς νέος, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχουν ἀποδεχθῆ παρὰ τὰ Κράτη τὰ πλέον προηγμένα, τὰ ὁποῖα εἶναι εἰς τὴν ἀνωτάτην βαθμίδα τοῦ πολιτισμοῦ. Οἱ πολῖται τῶν Κρατῶν αὐτῶν εἶναι ὅλοι ἐγγράμματοι καὶ εἰς τὰ Κράτη αὐτὰ λειτουργοῦν ὀργανώσεις πολιτικαί, αἱ ὁποῖαι ἐξακολουθητικῶς διαφωτίζουν τὸν λαόν. Καὶ ἐν τούτοις καὶ εἰς τὰ Κράτη ταῦτα ὑπάρχει μεγάλη ἀντίδρασις κατὰ τῶν δημοψηφισμάτων, διότι ἀπέδωκαν ἀποτελέσματα ἀποκαρδιωτικά». Ἀνέφερε προσέτι ὁ αὐτὸς πληρεξούσιος ἓν παράδειγμα ἐκ τῶν κλασσικῶν τῶν ἀναφερομένων εἰς σχετικὰς περὶ δημοψηφισμάτων πραγματείας, ὄχι μὲν πολὺ οὐσιῶδες, ἀλλὰ χαρακτηριστικόν, τὸ ὁποῖον συνέβη ἐν Ἑλβετίᾳ, ὅπου, ὡς γνωστόν, οἱ νόμοι τῆς Δημοκρατίας ἐκείνης ψηφίζονται παρὰ τῶν δύο Βουλῶν ad referendun καὶ καθίστανται ὁριστικοὶ μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐπικύρωσιν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἐπαναλάβω τὸ παράδειγμα καὶ νὰ τὸ συμπληρώσω. Κατὰ τὸ 1890 αἱ δύο Βουλαὶ ἐψήφισαν διὰ παμψηφίας νόμον, ὁ ὁποῖος φαίνεται ὅτι ἕως τότε δὲν ὑπῆρχε, κατὰ τὸν ὁποῖον οἱ γεγηρακότες πολιτικοὶ ὑπάλληλοι ἐπετρέπετο νὰ τίθενται ὑπὸ σύνταξιν, καὶ ὅσον ἠδυνάτουν νὰ ἐκπληρώσουν τὰ καθήκοντά των. Τί λογικώτερος καὶ φυσικώτερος νόμος; Ὁλόκληρος ὁ Τύπος ὑπεστήριξεν ὁμοφώνως τὸ δίκαιον καὶ ὀρθὸν τοῦ νόμου τούτου. Τὸ δημοψήφισμα ἔδωκεν ἀντίθετον ἀποτέλεσμα. Οὐδεὶς κατώρθωσε νὰ ἑρμηνεύσῃ τὸν λόγον τῆς τοιαύτης ἐτυμηγορίας τοῦ λαοῦ.

§84Μ. ΤΣΑΡΛΑΜΠΑΣ. Διότι ὅλοι εἶναι πολιτικοὶ ὑπάλληλοι ἀπὸ μικρὰ παιδιὰ εἰς τὴν Ἑλβετίαν.

§85Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Εὐχαριστῶ πολύ, διότι ἐδώσατε ἐξήγησιν εἰς γεγονὸς εἰς τὸ ὁποῖον δὲν κατώρθωσαν νὰ δώσουν τοιαύτην ὅλοι οἱ πολιτειολόγοι. Ἡ κυριαρχία τοῦ λαοῦ, κ. πληρεξούσιοι, ὑφίσταται καὶ διὰ τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ συστήματος, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ὁ λαὸς ἐνασκεῖ τὴν κυριαρχίαν αὐτὴν μόνον κατὰ τὴν ἡμέραν τῶν ἐκλογῶν, ἀπὸ δὲ τῆς ἑπομένης οἱ πληρεξούσιοι οἱ ἀντιπροσωπεύοντες αὐτὸν εἶναι ἐντελῶς ἐλεύθεροι καὶ εἰς οὐδένα ὑποβάλλονται ἔλεγχον αἱ γνῶμαι αὐτῶν. Οὐδὲ ἐσκέφθη κανὲν πολίτευμα νὰ δημιουργήσῃ τρόπον διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἀφῃρεῖτο ἡ ἐντολὴ ἀπὸ τοὺς βουλευτάς, εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν αἱ γνῶμαι αὐτῶν εὑρίσκοντο μεταγενεστέρως εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν γνώμην τῶν ἐκλογέων των.

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ρυθμιστὴς τοῦ πολιτεύματος, ὁ ἀνώτατος ἄρχων, προστατεύει τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, ὀφείλει δὲ εὐθὺς ὡς παύσῃ ὑφισταμένη ἡ ἀπόλυτος ἁρμονία μεταξὺ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν.

§87Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐὰν εἰς μίαν ἐπαρχίαν οἱ πληρεξούσιοι εὑρεθῶσιν εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὸν λαὸν τῆς ἐπαρχίας των, ποῖος τρόπος ὑπάρχει νὰ τοὺς ἀντικαταστήσῃ ἡ ἐπαρχία ἐκείνη;

§88Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὀφείλουσι νὰ παραιτηθῶσιν. Ἐὰν δὲν ἔχωσι τὴν συνείδησιν, δὲν ὑπάρχει μέσον.

§89Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Αὐτὸ ἀκριβῶς εἶπα, ὅτι δὲν ὑπάρχει μέσον.

§90Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄλλο τὸ μέσον καὶ ἄλλο τὸ πρέπον. Ὁ πληρεξούσιος ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ἐν ἀσυμφωνίᾳ μετὰ τῆς περιφερείας του καθῆκον ἔχει, ἂν ἔχῃ εὐθιξίαν πολιτικήν, νὰ παραιτηθῇ.

§91Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Δὲν ὑπάρχει ἄλλο μέσον παρὰ οἱ ἐκλογεῖς του νὰ μὴ τὸν ἐκλέξουν κατὰ τὰς ἑπομένας ἐκλογάς, ἡ δὲ θεωρία τῆς περιωρισμένης ἐντολῆς, πολὺ δὲ περισσότερον τῶν αὐτοπεριορισμῶν, οὐδαμοῦ νομικῶς ὑφίσταται. Καὶ εἶμαι εὐτυχὴς ὅτι πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης μου ταύτης θὰ κάμω χρῆσιν ἐπιχειρημάτων ἐκ τῶν ἐχόντων περισσότερον κῦρος ἐκ τῶν προαγορευσάντων. Καὶ θὰ μνησθῶ τοῦ πολιτευτοῦ Πατρῶν κ. Μιχαλακοπούλου, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι ἡ παροῦσα Συνέλευσις εἶναι ἀπολύτως κυρίαρχον Σῶμα καὶ δύναται νὰ λάβῃ ἀποφάσεις οὐχὶ μόνον συμφώνους πρὸς τὴν ἐντολὴν τῶν ἐκλογέων, ἀλλὰ καὶ ἀντιθέτου πρὸς αὐτήν.

§92Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπεν ἀντιθέτους;

§93Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Μάλιστα. Καὶ ἀνέφερε καὶ τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως τοῦ 1871, ἥτις ἐξελέγη ἵνα κάμῃ τὴν συνθήκην τῆς εἰρήνης καὶ ἥτις, παρὰ τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν εἶχεν, ἔκαμε τὴν Δημοκρατίαν. Ἀνέφερε τὸ παράδειγμα τοῦ Θιέρσου, ὁ ὁποῖος, ἐκλεγεὶς ὡς μοναρχικὸς εἰς 20 διαμερίσματα, ἐψήφισεν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, καὶ τοῦτο διότι ἐσχημάτισε τὴν πεποίθησιν ὅτι αὐτὴ θὰ ἔσῳζε τὴν Γαλλίαν. Ἐπίσης εἰς ἐνίσχυσιν τῆς γνώμης μου θὰ ἐπικαλεσθῶ τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Ἀθηνῶν–Πειραιῶς κ. Ροῦσον, ὁ ὁποῖος προκειμένου μὲν περὶ τῆς ἀπόψεως ἡμῶν, ἔλεγε (ἀναγινώσκει): «Δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις, κύριοι, ὅτι ἡ πρώτη πρότασις, ἡ τῆς Ἐπαναστατικῆς ὁμάδος, εἶναι ἡ πλέον σαγηνευτική, διότι δίδει πραγματικῶς τὴν ἐντύπωσιν ὅτι δημιουργεῖ μίαν κατάστασιν μόνιμον, ὁριστικήν, ριζικήν. Πραγματικῶς τερματίζει τὴν ἀβεβαιότητα ἐντὸς τῆς ὁποίας ζῇ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀπὸ καιροῦ καὶ ἡ ὁποία παραλύει τὴν ἐνεργητικότητά του καὶ εἰσέρχεται εἰς ἕνα βίον ὁμαλόν, βίον κανονικόν». Ὁμιλῶν δὲ περὶ τῆς περιπτώσεως τῆς λήψεως ἀποφάσεως ἀντιθέτου πρὸς τὴν λαϊκὴν ἐντολὴν προσέθετε (ἀναγινώσκει): «Ὑπάρχουν βεβαίως γεγονότα προηγούμενα ἱστορικὰ τοιαύτης παραγνωρίσεως ὑποσχέσεων, ὑπερβασίας ἐντολῆς ἐκ μέρους Συνελεύσεων». Ἀνέφερε δὲ τρία παραδείγματα ἐκ τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως τοῦ 1789, τοῦ 1830 καὶ τοῦ 1871 καὶ ἐξηκολούθησεν (ἀναγινώσκει): «Ὑπάρχουν καὶ ἄλλα ἀκόμη παραδείγματα ὑποδεεστέρας σημασίας. Τὸ γεγονὸς εἶνε ὅτι ἡ Ἱστορία μᾶς ἀναφέρει παραδείγματα κατὰ τὰ ὁποῖα Συνελεύσεις μὲ περιωρισμένας ἐντολὰς ὑπερέβησαν τὰς ἐντολὰς καὶ ἐπέβαλον καθεστῶτα διὰ τὰ ὁποῖα οὐδὲν εἶχον δικαίωμα... Καὶ δὲν ἔχω παρὰ νὰ ἐπικαλεσθῶ τὸ γεγονὸς ὅτι κατὰ τὸ 1871, κλπ.» Καὶ λέγει ὅτι τὴν ἀπεδέχθησαν τὴν Δημοκρατίαν, καίπερ ἀνήκοντες εἰς τὸ ἀντίθετον κόμμα, διότι κοινὴ ἦτο ἡ ἀντίληψις ὅλων ὅτι μόνον ἡ Δημοκρατία ἦτο τὸ πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἡ Γαλλία ἠμποροῦσε νὰ ζήσῃ. Καὶ ἂν ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, ἡ ὅποια ἀνῆκεν εἰς ἀντίθετον κόμμα, ἠμποροῦσε νὰ τὸ κάμῃ, ἡ Συνέλευσις ἡ ἰδική μας, ἡ ὁποία ἀνήκει εἰς τὸ ἴδιον κόμμα, ἡ ὁποία ἀπὸ διμήνου ἀσχολεῖται καὶ ἔχει πεισθῆ ὅτι μόνον διὰ τῆς Δημοκρατίας δύναται νὰ ζήσῃ ἡ Ἑλλάς, δὲν δύναται νὰ τὴν ἀνακηρύξῃ; Καὶ ἐξηκολούθησεν ὁ κ. πληρεξούσιος; «Εἴμεθα, κύριοι, ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας; Ὑπάρχουν σήμερον οἱ αὐτοὶ λόγοι οἱ ὁποῖοι ἐδικαίωσαν τὰς ὑπερβασίας ταύτας;». Καὶ ἀπαντῶ ὅτι οἱ λόγοι οἱ ὑφιστάμενοι σήμερον εἶναι ἀνώτεροι ἐκείνων ὑπὸ τοὺς ὁποίους εὑρέθη ἡ Γαλλία ὅταν ἐψήφισε τὴν Δημοκρατίαν· καὶ νομίζω ὅτι τὸ δημοψήφισμα θὰ ἐπιφέρῃ τοιοῦτον σάλον ἐσωτερικὸν καὶ τοιοῦτον κίνδυνον διὰ τὴν ἐξωτερικὴν ἀσφάλειαν ὥστε ἡ Συνέλευσις ἡ ἰδική μας ὄχι μόνον νὰ εἶναι δικαιολογημένη προβαίνουσα εἰς τοιοῦτον μέτρον, ἀλλὰ νὰ εἶναι δι’ αὐτὴν ἀναγκαῖον καὶ ἐπιβεβλημένον. Παρ’ ὅλα ταῦτα νομίζω ὅτι θὰ ἦτο δυνατόν, ὄχι διότι τὸ πρεσβεύω ἀλλὰ διὰ νὰ ἱκανοποιήσω καὶ νὰ μετριάσω τοὺς ἐνδοιασμοὺς ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐξακολουθοῦν νὰ φρονοῦν ὅτι τὰ κυριαρχικὰ των δικαιώματα ὡς πληρεξουσίων εἶναι περιωρισμένα, λόγῳ τῆς προεκλογικῆς ἀναλήψεως ὑποχρεώσεων...

§94Ν. ΜΑΝΟΥΣΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Διατί ἡ πρώτη Συντακτικὴ Γαλλικὴ Συνέλευσις δὲν ἐκήρυξε τὴν Γαλλικὴν Δημοκρατίαν; Διότι καὶ τότε ἐπεκράτησεν ἡ γνώμη ὅτι ἡ ἐντολὴ τὴν ὁποίαν ἔλαβον οἱ πληρεξούσιοι ἦτο ἀντιπροσωπευτική, ἀλλ’ αὐτὸς ὁ Σιεγιές, ὁ ὁποῖος ἦτο εἰσηγητὴς αὐτῆς τῆς ἰδέας περιώρισε τὴν ἐντολὴν διὰ τῆς λεγομένης γενικῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ· ἡ ἐντολὴ δὲν περιορίζεται μόνον ἀπὸ τὴν περιφερειακὴν ἐντολὴν τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν γενικὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία ἐκδηλοῦται ἀπὸ τὴν δημοσίαν γνώμην. Αὐτὸς ὁ Σιεγιές, ὁ εἰσηγητὴς τῆς θεωρίας τῆς ἀντιπροσωπευτικῆς ἐντολῆς, ἔθεσε περιορισμὸν εἰς τὴν γνώμην του.

§95Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Σεῖς ἀντελήφθητε ὅτι ἡ δημοσία γνώμη τοῦ Λαοῦ εὑρίσκεται ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰς σκέψεις καὶ τὰς προθέσεις τὰς ὁποίας ἡ Συνέλευσις ἐξεδήλωσεν; Εἴδετε ψηφίσματα, διαδηλώσεις, συλλαλητήρια διαμαρτυρίας δι’ ὅσα λέγονται καὶ ἀκούονται ἐν τῇ Συνελεύσει; Ποῖον εἶναι τὸ ἐνδόσιμον ὅτι ἡ δημοσία γνώμη εἶναι ἀντίθετος;

§96Ν. ΜΑΝΟΥΣΗΣ. Ἡ δημοσία γνώμη ἐσχηματίσθη ἐπὶ τῇ βάσει τῶν προεκλογικῶν ὑποσχέσεων, τὰς ὁποίας εἶχε δώσει καὶ τῶν ὁποίων ἡ γενικὴ γραμμὴ ἦτο ὅτι τὸ πολιτειακὸν ζήτημα θὰ ἐλύετο διὰ δημοψηφίσματος. Αὐτὴ εἶναι ἡ δημοσία γνώμη.

§97Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε, κύριε Πρόεδρε; Ἂν καλῶς ἔχω ἐννοήσει, ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ ὅτι ἡ λαϊκὴ ἐντολὴ δὲν εἶναι σαφής, διότι, ἐὰν ἐφρόνει ὅτι εἶναι σαφὴς κατὰ τῆς Δυναστείας καὶ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, τότε φυσικά, νομίζω, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, θὰ προέβαινεν εἰς ἀπόφασιν καταλύουσαν τὴν Βασιλείαν καὶ ἐγκαθιδρύουσαν τὴν Δημοκρατίαν. Ἢ δέχεται ὅτι ἡ λαϊκὴ ἐντολὴ δὲν εἶναι σαφής, καὶ τότε ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ καλέσῃ τὸν λαὸν εἰς τὰς κάλπας διὰ νὰ δώσῃ σαφῆ ἐντολήν, ἢ πρέπει νὰ παραδεχθῇ ὅτι ἦτο σαφής, ἀντιδυναστικὴ καὶ δημοκρατική, καὶ τότε δὲν ἐννοῶ διὰ τίνα λόγον δὲν δέχεται τὴν γνώμην τῆς Ἐπαναστατικῆς ὁμάδος.

§98Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχει διεξαχθῆ ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ συζήτησις ἐπὶ ἕνα μῆνα, θὰ ἐνόμιζε δὲ κανεὶς ὅτι ἐφθάσαμεν ἐπὶ τέλους νὰ ἀντιληφθῶμεν τί εἶπεν ὁ εἷς καὶ τί ὁ ἄλλος. Ἐν τούτοις ἀρχίζομεν καὶ πάλιν ἐξ ἀρχῆς. Δὲν γνωρίζω δὲ ἐπὶ πόσον θὰ παρατείνωμεν εἰσέτι τοιουτοτρόπως τὴν συζήτησιν. Δίδω ἐν τούτοις καὶ τελευταίαν ἐξήγησιν. Εἶπον σαφῶς ὅτι διὰ τῶν ἐκλογικῶν προγραμμάτων τῶν συντεταγμένων πολιτικῶν μερίδων ἀνελήφθη ἡ ὑποχρέωσις ἐκ μέρους ἡμῶν νὰ προσφύγωμεν καὶ πάλιν εἰς τὸν Λαὸν πρὸς λύσιν καὶ τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος. Ἑπομένως δὲν ἐδόθη ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου εὐκαιρία εἰς τὸν Λαὸν νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν γνώμην του. Ἐφ’ ὅλων τῶν ἄλλων σημείων τῶν ἀφορώντων τὴν πολιτειακὴν ἡμῶν διαμόρφωσιν ἡ πληρεξουσιότης ὑπῆρξεν ἀπόλυτος· ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ διαρρυθμίσωμεν τὸ πολίτευμα ἐφ’ ὅλων τῶν ἄλλων σημείων. Προκειμένου ὅμως περὶ τῶν βάσεων τοῦ πολιτεύματος ὑποχρέωσιν ἔχομεν νὰ ἀποταθῶμεν εἰς τὸν Λαόν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἄποψις ἡμῶν καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ λαϊκὴ ἐντολή.

§99Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὥστε ὁ Λαός, ὁ ὁποῖος ἔδωσε τὰς ψήφους αὐτοῦ καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην μερίδα δὲν ἐξέφρασε οὔτε ἀντιδυναστικὴν οὔτε δημοκρατικὴν πίστιν καὶ ἐπεφυλάχθη νὰ τὴν ἐκφράσῃ ἐκ τῶν ὑστέρων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, κ. Πρόεδρε, ἂν τοῦτο φρονῆτε, εἶναι πολὺ ἐπικίνδυνον τὸ πείραμα, ἐφόσον δὲν ἔχετε τὴν πιθανότητα, ἂν ὄχι τὴν βεβαιότητα, ὅτι κατὰ μεγάλην πλειονοψηφίαν ἐξεδήλωσεν ὁ Λαὸς τὰ ἀντιδυναστικὰ καὶ δημοκρατικὰ αὑτοῦ αἰσθήματα.

§100Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν ἡ πεποίθησις ἣν ἔχομεν. Ἡμεῖς ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ Λαὸς θὰ ἐγκρίνῃ τὰς ἀπόψεις μας, ἔχομεν ὅμως καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἀσκήσωμεν ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Λαοῦ τὴν κυριαρχίαν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, ἀλλ’ ὁ Λαὸς δι’ ἀμέσου ἀσκήσεως τῆς κυριαρχίας του. Αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν ἐκπληροῦμεν ἤδη.

§101ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἔλεγον ὅτι, πρὸς μετριασμὸν τῶν ἀμφιβολιῶν καὶ διὰ νὰ δοθῇ μία διέξοδος ὡς πρὸς τοὺς ἐνδοιάζοντας ὡς πρὸς τὰ ἀπόλυτα κυριαρχικά των δικαιώματα, ἔλεγον ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ γίνῃ δεκτόν, χωρὶς νὰ πρεσβεύουν ὅτι παρίσταται ἀνάγκη, νὰ ἐπανεξετασθῇ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν παρὰ τῆς πρώτης ἐκλεγησομένης Βουλῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἡμεῖς νὰ δώσωμεν ἀπὸ τοῦδε συντακτικὰ δικαιώματα ὡς πρὸς τὸ κεφάλαιον τοῦτο καὶ μόνον, καὶ ἥτις θὰ ἐκλεγῇ εἴτε εἰς χρόνον τὸν ὁποῖον ἡμεῖς θὰ ἠδυνάμεθα νὰ καθορίσωμεν—μετὰ 2 ἔτη π.χ.—ἢ νὰ ἀφήσωμεν νὰ τὸ κανονίσῃ ὁ ἀνώτατος ἄρχων κατὰ τὰς περιστάσεις, καὶ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο νὰ λειτουργήσῃ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Οὕτως ἀποφεύγομεν τὸν ἄμεσον σάλον τοῦ δημοψηφίσματος, κατόπιν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ Ἀντεπαναστάσεως, αἱ ὁποῖαι διατηροῦν ἀκόμη τὰ πνεύματα ἐξηγερμένα, θὰ παρείχομεν δὲ τὸν χρόνον εἰς τὸν Λαὸν νὰ γνωρίσῃ τὸ νέον του πολίτευμα καὶ ν’ ἀποστείλῃ ἐκ νέου καὶ ἐν καιρῷ ἀντιπροσώπους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπαναξετάσουν τὸ ζήτημα καί, ἔχοντες τότε ὑπ’ ὄψει τὰς πραγματικὰς περιστάσεις, νὰ ἀποφασίσωσι κυριαρχικῶς καὶ τελικῶς, χωρὶς καὶ πάλιν νὰ καταφύγωσιν εἰς δημοψήφισμα. Καὶ οἱ τότε κυβερνῶντες θὰ ἀναλάβωσι τὴν εὐθύνην καὶ θ’ ἀποφασίσουν ἂν ἐπιτρέπεται ν’ ἀλλάξωσι τότε τὸ ἐγκαθιδρυμένον πολίτευμα, διότι μόνον οἱ κυβερνῆται καὶ ὄχι οἱ λαοὶ εἶναι ὑπεύθυνοι τῶν πράξεών των. Ἐὰν τὸ δημοψήφισμα, τὸ ὁποῖον προτείνει ἡ Κυβέρνησις ἀποβῇ καταστρεπτικὸν διὰ τὸ Ἔθνος, ἀναλαμβάνει ἡ Κυβέρνησις ἐκ τῶν προτέρων τὰς εὐθύνας αὐτοῦ;

§102Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι ἐπὶ ὅλων αὐτῶν τῶν σημείων ἐδόθησαν ἀρκεταὶ ἐξηγήσεις· ἀρνεῖται ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις νὰ συμμετάσχῃ πλέον εἰς τὴν συζήτησιν. Ναὶ μὲν ἔχουσι δικαίωμα ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ οἱ κ. πληρεξούσιοι νὰ λαμβάνωσι τὸν λόγον, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ συμμετάσχῃ εἰς τὴν συζήτησιν.

§103Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἡ ὁμὰς τῶν ἐπαναστατικῶν πληρεξουσίων δὲν κατεπόνησε τὴν Κυβέρνησιν.

§104ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐάν, λέγω, τὸ δημοψήφισμα ἀποβῇ καταστρεπτικὸν εἰς τὴν Χώραν, ἡ Κυβέρνησις βεβαίως θὰ ἀρνηθῇ τὰς εὐθύνας καὶ θὰ ἐπιρρίψῃ ἀφελῶς τὴν εὐθύνην ἐπὶ τοῦ Λαοῦ, ὅπως ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις ἡ ὁποία εἰσηγήθη τὴν ἐπαναφορὰν τοῦ Κωνσταντίνου, καὶ ἡ ὁποία ἔλεγεν ὅτι δὲν ὑπέχει καμμίαν εὐθύνην διὰ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον ἐκ τῆς ἐπανόδου αὐτοῦ, ἀφοῦ τοιαύτη ἦτο ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ.

§105Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδέποτε ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι εἶναι ἀπηλλαγμένη εὐθύνης διὰ μίαν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν εἰσηγεῖται.

§106Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Δὲν ἔχει σημασίαν ἡ εὐθύνη, ἐὰν ἐπέλθουν καταστροφαί.

§107Π. ΚΑΠΑΤΟΣ. Ἔχει σημασίαν, διότι ἡ Συνέλευσις τοῦ 1920 ἐν γνώσει τῶν καταστροφῶν τὰς ὁποίας ἔβλεπεν ὅτι ἔφερεν εἰς τὸν Λαὸν ἡ παλιννόστησις ἐκείνου δὲν ἠδύνατο νὰ λάβῃ τὸ θάρρος νὰ φέρῃ τὰς εὐθύνας ἐπὶ τῶν ὤμων της. Πρέπει λοιπὸν καὶ ἡ παροῦσα Συνέλευσις, ἐὰν νομίζῃ ὅτι ἡ Δημοκρατία θὰ προσφέρῃ εἰς τὸν Λαὸν ἀγαθόν τι, νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος ν’ ἀναλάβῃ τὰς εὐθύνας ἐπὶ τῶν ὤμων της.

§108ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὁ προσκείμενος πρὸς τὴν Κυβέρνησιν Τύπος ἐξέφρασε τὴν ἀπορίαν του καὶ μὲ ἐμέμφθη πῶς ἐγώ, ὁ καθ’ ὅλον τὸν χρόνον τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου τοσοῦτον συντηρητικός, πῶς μετεβλήθην διὰ τῆς προτάσεως ταύτης εἰς ἄκρως ῥιζοσπαστικόν. Πιστεύσατε, κ. πληρεξούσιοι, ὅτι ἡ αὐτὴ συντηρητικότης διὰ τὴν ὁποίαν ἄλλοτε ἄλλοθεν ἄλλας ἤκουσα μομφάς, ἡ αὐτὴ συντηρητικότης μὲ ἤγαγεν εἰς τὴν ὑποβολὴν τῆς προτάσεως ταύτης. Οἱαδήποτε ἄλλη λύσις εἶναι κατ’ ἐμὲ τοσοῦτον ἀνώμαλος καὶ τοσοῦτον ἐπικίνδυνος διὰ τὴν εἰρήνην καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας, ὥστε εἶναι ἀδύνατον ἡ εὐθύνη μου καὶ ἡ συνείδησίς μου νὰ τὴν ἀποδεχθῇ. Θὰ παρεκάλουν ὅπως ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὄχι διότι ἐλπίζομεν ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀπόψεως ἡμῶν, καθότι εἷς πληρεξούσιος τῆς δεξιᾶς μοὶ εἶπεν ὅτι: «οὔ με πείσεις κἄν με πείσῃς», ἀλλὰ θὰ ἠθέλομεν νὰ γνωσθῶσιν ἐπισήμως τὰ ὀνόματα ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἰς βάρος τῆς δημοτικότητός των εἶχον τὸ θάρρος νὰ προτείνωσι τὴν λύσιν τὴν ὁποίαν ἐθεώρουν συμφέρουσαν εἰς τὸν Λαὸν καὶ οἱ ὁποῖοι ἠρνήθησαν νὰ δώσουν εἰς τὸν Λαόν, τὸν εὑρισκόμενον ἐν ψυχικῇ ἀκόμη ἐξεγέρσει καὶ διαταραχῇ, τὸ ξυράφιον τοῦ δημοψηφίσματος, ἐκ φόβου μὴ τυχὸν κάμῃ κακὴν χρῆσιν αὐτοῦ. (Χειροκροτήματα).

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαργέτης.

§110Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἡμεῖς οἱ ἀγροτικοὶ κατεψηφίσαμεν χθὲς τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, χωρὶς τοῦτο νὰ σημαίνῃ ὅτι προσεχωρήσαμεν πρὸς τὰς ἀπόψεις τῶν δημοκρατικῶν, διότι ἡμεῖς ἔχομεν ἰδικήν μας ἰδεολογίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐμμένομεν. Οὐχ ἧττον νομίζω ὅτι ἐπὶ τοῦ σημερινοῦ ψηφίσματος, ἐφόσον ἡ Συνέλευσις ἐμμένει εἰς τὸ νὰ μὴ θέλῃ νὰ λάβῃ μίαν οἱανδήποτε ὑπεύθυνον λύσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τὸ ὁποῖον παραπέμπει εἰς τὸν Λαόν, μολονότι κατὰ τὴν γνώμην μας διαπράττει μίαν πολιτικὴν ἀνανδρίαν παραπέμπουσα τὸ ζήτημα εἰς τὸν Λαὸν καὶ ζητοῦσα ὅπως ὁ Λαὸς ὁ ἁπλοϊκὸς ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, χωρὶς νὰ τολμῶμεν ν’ ἀποφασίσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ ἡμεῖς οἱ ἐκλεκτοὶ τοῦ Λαοῦ.....

§111Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λέγητε ὅτι, ὅταν ζητῆται ἡ ἄσκησις τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, ὑπάρχει ἀσέβεια πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Λαοῦ. Ἄν ἡ Κυβέρνησις ὡς μερὶς πολιτικὴ ἔμενεν ἄφωνος καὶ ἀπέφευγε νὰ ἐκθέσῃ τὰς ἀντιλήψεις ταύτας ἀναντιρρήτως ἡ εὐθύνη αὐτῆς θὰ ἦτο μεγίστη, διότι ἄφησεν ἐν τῷ σκότει τὸν Λαόν. Ἀλλὰ τοῦτο τὸ ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ τῶν ἀγορεύσεων αὑτῆς καὶ διὰ τῶν ψηφισμάτων τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν. Ἡ γνώμη ἑπομένως καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συνελεύσεως εἶναι πλήρης καὶ ἡ ἐνάσκησις τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας θὰ εἶναι ἐπίσης πλήρης. Ἐὰν τὸ δημοψήφισμα ἀποφέρῃ καρποὺς δυσάρεστους, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἰσηγήθησαν τὴν διενέργειαν αὐτοῦ ἀναντιρρήτως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἀπηλλαγμένοι εὐθυνῶν. Οὐδέποτε ὅμως εἶναι δυνατὸν νὰ λεχθῇ ὅτι μεταφέρουν τὰς εὐθύνας των εἰς τὸν Λαὸν μόνον διότι ἐπέτρεψαν εἰς αὐτὸν ν’ ἀσκήσῃ τὰ κυριαρχικά του δικαιώματα.

§112Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Πρῶτον ἡμεῖς ἐζητήσαμεν ὅπως ὁ Λαὸς τελικῶς κυρώσῃ τὸ ζήτημα. Διὰ τοῦτο ἀκριβῶς δὲν συνεφωνήσαμεν μὲ τὴν ἄποψιν τῶν δημοκρατικῶν ὅπως ἀνακηρυχθῇ ἡ Δημοκρατία δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ἀλλ’ ἐζητήσαμεν νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν νὰ μὴ ἐκτελέσῃ παρὰ μόνον ἀφοῦ τελικῶς κυρώσῃ αὐτὴν καὶ ὁ Λαός. Ἐν πάσῃ περιπτώσει νομίζομεν, ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν μία Συντακτικὴ Συνέλευσις δὲν ἠθέλησε νὰ δώσῃ γνώμην ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, τὰ ὁποῖα ἐκκρεμοῦν,—καὶ εἰς τοῦτο μᾶς ἐπρόλαβεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας συνάδελφος κ. Σεχιώτης—μία τοιαύτη Συντακτικὴ Συνέλευσις ὀφείλει νὰ αὐτοδιαλυθῇ, ὅπως φέρῃ τὰ ζητήματα αὐτὰ καθαρὰ καὶ ξάστερα ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ μὲ ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν ἐκπροσωπηθῇ καλύτερον ὁ Λαὸς μὲ ὅλας τὰς τάξεις του. Καὶ ἔτσι θὰ παύσουν αἱ ἀντιρρήσεις τῶν κομμάτων τῶν εὑρισκομένων ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ὅτι δὲν ἔχει κῦρος ἡ Συνέλευσις. Ἀλλὰ τότε θὰ μᾶς εἴπῃ κανείς: διατί ἐξ ἀρχῆς δὲν ἐζητεῖτε αὐτό; Διότι πιστεύω ὅτι εἰς τὴν περίπτωσιν καθ’ ἣν ὁ Λαός, καλούμενος νὰ ἀπαντήσῃ ἐπὶ ἐντελῶς ἁπλοῦ ἐρωτήματος ἐγκρίσεως ἢ ἀκυρώσεως, εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἐνέκρινε τὴν ἀπόφασιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συνελεύσεως, τοῦτο θὰ ἐνεῖχε καὶ τὴν σημασίαν ὅτι ἐγκρίνει καὶ αὐτὴν τὴν Συνέλευσιν καὶ δίδει κῦρος τότε ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς προσερχόμενος εἰς τὰς κάλπας ἐπὶ ἑνὸς τοιούτου δημοψηφίσματος. Ἐφόσον τοῦτο δὲν γίνῃ ἡ γνώμη μας εἶναι ὅτι πρέπει νὰ διαλυθῇ ἡ Συνέλευσις ἵνα ἠμπορέσῃ νὰ ἐκπροσωπηθῇ καλύτερον.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φλέσσας ἔχει τὸν λόγον.

§114Δ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ πολὺ τὴν Συνέλευσιν, οὐδὲ θὰ ἐπιχειρήσω διὰ σοφιστιῶν ἢ διαφόρων ἐπιχειρημάτων νὰ ὑπεραμυνθῶ τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἐκ καθήκοντος πατριωτικοῦ ἔχω νὰ συστήσω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν συμφιλίωσιν. Ὁ Λαός, κύριοι πληρεξούσιοι, καθὼς γνωρίζετε, ἐπιθυμεῖ τὸν ταχύτερον τερματισμὸν τῆς ἐκκρεμοῦς καταστάσεως, ἡ ὁποία ἐπιδρᾷ μεγάλως ἐπὶ τῶν οἰκονομιῶν τῆς Χώρας, καὶ δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ βλέπῃ Συνέλευσιν ἀσχολουμένην διαρκῶς καὶ ἐπ’ ἄπειρον μὲ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακόν. Ἐπιθυμεῖ νὰ ἴδῃ ἐνισχυομένην τὴν γεωργίαν, τὴν συμφιλίωσιν τὴν ὁποίαν θὰ ἠδύνατο ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἡ Ἐπανάστασις νὰ ἐπιτύχῃ, ἐὰν ἵστατο, ὡς διεκήρυξεν, ὑπεράνω κομμάτων. Αὕτη παρὰ τῆς δηλώσεις της κατετρίβη μὲ κομματικὴν Κυβέρνησιν καὶ ὑπέπεσεν εἰς σφάλματα ἐγκληματικά, περισσότερον δὲ διότι κατεδίκασεν εἰς θάνατον πολιτικοὺς ἄνδρας, τοὺς ὁποίους κατηγόρησεν ὡς ὑπαιτίους τῆς καταστροφῆς, καταδικάσασα αὐτοὺς ὡς ἐνόχους ἐσχάτης προδοσίας.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος.

§116Δ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Καὶ ὑπερψήφισα τῆς Κυβερνήσεως δώσεις ψῆφον ἐμπιστοσύνης, διότι ἡ Κυβέρνησις ἔκλινεν ὑπὲρ τοῦ δημοψηφίσματος, δηλαδὴ παρεδέχθη τὴν μόνην λύσιν, ἡ ὁποία τείνει πρὸς τὴν συμφιλίωσιν. Ἔχω καθῆκον νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὀρθῶς ἡ Κυβέρνησις σκεπτομένη ἔθεσε τὸ ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ ὡς μόνου κυριάρχου νὰ ἀποφανθῇ, διότι τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν πρὸ τῶν ἐκλογῶν δὲν εἶχε τεθῇ εἰς τὸν Λαὸν σαφῶς. Γνωρίζετε πάντες ὅτι ὁ Λαός, εἰς τὸν ὅποιον ζήτημα πολιτειακὸν δὲν ἐξετάθη, δὲν ἀπεφάνθη ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος ἢ ὑπὲρ τῆς κηρύξεως τῆς Δημοκρατίας ἢ τῆς καταργήσεως τῆς Δυναστείας. Τὸ νὰ ἐπιχειρῶμεν, κύριοι, νὰ ἐπιρρίπτωμεν τὰς εὐθύνας εἰς τὸ Στέμμα διὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφήν, τὸ νὰ ἐπιχειρῶμεν ἐπίσης νὰ δημιουργῶμεν ζητήματα ἐναντίον τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, ὡς εὐνοήσαντος τὸ κίνημα, δηλαδὴ κατηγορίας μὴ ἀποδειχθείσας, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν. Διὰ τὴν καταστροφήν, κύριοι, εὐθύνονται πάντες οἱ κυβερνήσαντες καὶ οὐχὶ οἱ ἀνώτατοι ἄρχοντες, οἱανδήποτε γνώμην καὶ ἂν εἶχον ἐπὶ ἐξαιρετικῶν ζητημάτων τῆς Χώρας. Διότι παραδέχομαι ὅτι μία Κυβέρνησις ἐφόσον ὑποτάσσεται εἰς τὰς ὑποδείξεις τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος αὐτὴ φέρει ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην καὶ οὐχὶ ὁ ἀνώτατος ἄρχων. (Θόρυβος). Ἐπειδὴ βλέπω ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις εὐχαριστεῖται νὰ ἀκούῃ μόνον ἀγορεύσεις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου αἱ ὁποῖαι εἶναι εὐχάριστοι εἰς αὐτήν (Διαμαρτυρίαι)....

§117Κ. ΑΛΑΒΑΝΟΣ. Μετὰ πάσης εὐλαβείας σᾶς ἀκούομεν, κ. συνάδελφε.

§118Δ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Δὲν μὲ ἀκούετε μετὰ πάσης εὐλαβείας, κ. συνάδελφε.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίσατε, σᾶς παρακαλῶ.

§120Δ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Παραιτοῦμαι τῆς περαιτέρω ἀγορεύσεώς μου διαμαρτυρόμενος.

§121Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, δύνασθε νὰ ἐξακολουθήσητε τὴν ἀγόρευσίν σας. Αἱ διακοπαὶ αἱ ὁποῖαι γίνονται δὲν ἔγιναν μόνον εἰς σᾶς. Πρέπει νὰ εἶσθε δίκαιος. Ἔγιναν καὶ εἰς συναδέλφους οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριζον τὰς ἄκρας δημοκρατικὰς ἰδέας. Ἔγιναν καὶ εἰς συναδέλφους οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριζον καὶ τὰς κυβερνητικὰς ἰδέας. Καὶ πολλάκις κατέστη ἀδύνατον ἐπὶ πολλὴν ὥραν νὰ προχωρήσουν αἱ συζητήσεις καὶ εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως νὰ διακόψῃ τὴν συνεδρίασιν ἐπὶ μικρὸν ἵνα ἀποκατασταθῇ ἡ τάξις. Ἐφόσον ἑπομένως τοῦτο εἶναι ἀληθές, ὁ θόρυβος ὁ ἐλάχιστος ὁ ὁποῖος γίνεται δὲν εἶναι ἀφορμὴ ὅπως διακόψητε τὴν ἀγόρευσίν σας καὶ μάλιστα ὅπως τὴν διακόψατε διαμαρτυρόμενος.... (Θόρυβος)

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, σᾶς παρακαλῶ. Ὁμιλεῖ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τέλους.

§123Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι καὶ αἱ μοναρχικώτεραι ἀπόψεις αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν ἐνταῦθα ὑπὸ τῶν βασιλικῶν πληρεξουσίων ἠκούσθησαν μετὰ πραγματικῆς εὐλαβείας ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν, εὐλαβείας διὰ τὴν ὁποίαν ἀναντιρρήτως, ἐὰν ἀναμνησθῇ τις τὴν διαφορὰν ἀπ’ ἄλλης Συνελεύσεως, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ὁμολογήσῃ ὅτι ἐν τῇ παρούσῃ Συνελεύσει ἐπικρατεῖ πράγματι πνεῦμα ἰσότητος καὶ ἁγνῶς δημοκρατικόν. (Χειροκροτήματα)

§124Δ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριε Πρόεδρε, νὰ διαφωνήσω πρὸς ὅσα εἴπετε, διότι καὶ ἐπὶ τῆς ἀγορεύσεως τῶν προηγουμένων συναδέλφων μου ἐπενέβησαν πολλοὶ τῶν κυρίων συναδέλφων καὶ ἐπεχείρησαν νὰ διακόψουν.

§125Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύνασθε νὰ ἐξακολουθήσητε, ἐκτὸς ἐὰν σεῖς μόνος δηλώσητε ὅτι θέλετε νὰ παραιτηθῆτε τοῦ λόγου, διότι ἐκ μέρους σας δὲν θὰ εἶναι ἔργον πραγματικῶς σύμφωνον πρὸς τὰς ὑπαγορεύσεις μιᾶς ἁγνῆς συνειδήσεως, ἐὰν κατέλθητε τοῦ βήματος διαμαρτυρόμενος διότι σᾶς ἠμποδίσθη ὁ λόγος.

§126ΕΥΘ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Κύριε συνάδελφε, σᾶς ἀκούομεν μετὰ πάσης εὐλαβείας.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς ἀφαιρῶ τὸν λόγον. Τὸν λόγον ἔχει ὁ ἀγορεύων. (Θόρυβος)

§128Δ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω καθῆκον, προκειμένου νὰ δημιουργῶνται ζητήματα, νὰ κατέλθω τοῦ βήματος.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν δημιουργοῦνται ζητήματα. (Ὁ κ. Φλέσσας κατέρχεται τοῦ βήματος.)

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φραγκούδης ἔχει τὸν λόγον.

§131Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Γονατᾶ, ἡ ὁποία νομίζω ὅτι ἀνταποκρίνεται πληρέστερον καὶ εἰς τὰ γεγονότα καὶ εἰς τὴν ψυχολογικὴν κατάστασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Τὸ δημοψήφισμα, προϊὸν Ρωμαϊκῶν χρόνων, γενόμενον δεκτὸν ἐπὶ τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως καὶ κατόπιν ὑπὸ τῶν Ναπολεόντων, δὲν λέγω ὅτι ἀντίκειται εἰς τὰ θέσμια καὶ τὰ νόμιμα· τὸ δημοψήφισμα ὅμως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὸν κατόπιν μιᾶς καταστροφῆς τρομερᾶς, ἡ ὁποία οὐδέποτε ὑπῆρξεν εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν λαῶν. Τὸ δημοψήφισμα σήμερον, εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις, εἶναι ἐναντίον τοῦ ἐπαναστατικοῦ πνεύματος ἀλλὰ καὶ τοῦ πνεύματος τῆς τιμωρίας καὶ τῆς ἐκδικήσεως, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ διαπνέῃ τὰ στήθη ὅλων τῶν Ἑλλήνων. Καὶ δὲν φαντάζομαι ὅτι Συνέλευσις τοιαύτη, συνερχομένη μετὰ μίαν τοιαύτην καταστροφήν, εἶναι δυνατὸν νὰ συζητῇ ἂν δύναται νὰ ἐπανέλθῃ πάλιν ὁ Γεώργιος. Διότι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐρωτώμενος τί θὰ γίνῃ ἐὰν τυχὸν χάσωμεν τὸ δημοψήφισμα εἶπεν ὅτι, ἐὰν τὸ δημοψήφισμα εἶναι ἐναντίον των, θὰ πάρουν τὸ καπέλλο των καὶ θὰ φύγουν. Καὶ εἶπεν ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὅτι: Θὰ ἀπέλθῃ ἐκ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν Ἑλλάδα καὶ ὅπως ἠγωνίσθημεν εἰς τὸ παρελθὸν θὰ ἀγωνισθῶμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον. Ἐὰν σεῖς εἶσθε ἕτοιμοι νὰ πάρητε τὸ καπέλλο σας καὶ νὰ φύγητε, νομίζετε ὅτι δύνασθε ἀσφαλῶς νὰ βαδίσητε εἰς τὸ δημοψήφισμα καὶ νὰ ἔχητε ἕτοιμον καὶ τὸν «Νάρκισσον» νὰ σᾶς ἀπαγάγῃ; (Θόρυβος). Βλέπω δυστυχῶς ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταπείσω τὴν Συνέλευσιν, ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ γίνῃ ἡ ψηφοφορία αὕτη χωρὶς καμμίαν ζωηρὰν διαμαρτυρίαν ἐναντίον τοῦ ὀλεθρίου ἔργου τὸ ὁποῖον ἐπιχειρεῖτε καὶ διὰ τοῦ ὁποίου πνίγετε διὰ παντὸς τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ μᾶς διαπνέῃ. Σεῖς πιστεύετε πολὺ εἰς τὸν κοινοβουλευτισμόν, τὸν ψευδοκοινοβουλευτισμόν, ὁ ὁποῖος κατέστρεψε τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἐγὼ εἰς ἓν καὶ μόνον πιστεύω, εἰς τὸ πνεῦμα τὸ ἐπαναστατικὸν· καὶ ἐὰν τὸ πνεῦμα αὐτὸ δὲν κατισχύσῃ μέχρι τέλους, ἡ Ἑλλὰς εἶναι χαμένη.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Διδωληνόπουλος.

§133ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Παραιτεῖται.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης.

§135Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Αἰσθάνομαι, κύριοι, τὴν δυσφορίαν ὅλων ὑμῶν, ὄχι διότι ἐκουράσθητε ἀπὸ τὴν πολλὴν ἐργασίαν, διότι βλέπω ὅτι ἔχετε ὄρεξιν πολλὴν δι’ ἐργασίαν, ἀλλὰ διὰ τὸ μονότονον τοῦ θέματος. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω τίποτε ἀπὸ ὅσα εἶπον, ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ μὴ ἀφήσω ἀδιαμαρτύρητον τὴν ἐντύπωσιν, ἡ ὁποία τέλος πάντων ἔγινε προσπάθεια νὰ ἀφεθῇ εἰς ὑμᾶς ἀπὸ μερικοὺς προλαλήσαντας ἐδῶ καὶ ἐπὶ τῶν προηγουμένων δηλώσεων καὶ τώρα, ὅτι ὑπάρχουν τρομακτικοὶ κίνδυνοι ἕνεκα τοῦ δημοψηφίσματος. Ἔτυχε προχθὲς ἀκόμη νὰ ἔλθω ἀπὸ τὴν Β. Ἑλλάδα καὶ συγκεκριμένως ἀπὸ τὴν Κεντρικὴν καὶ Δυτικὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Ἀνατολικὴν ἐν μέρει· ἐκεῖ ἐβεβαιώθην ὅτι οἱ φόβοι αὐτοὶ εἶναι τελείως ἀνυπόστατοι. Πρωτίστως μοὶ ἐβεβαιώθη ὅτι οἱ φόβοι περὶ συμπτώσεως ἀναρχίας ἐσωτερικοῦ καὶ ἐξωτερικοῦ ἐχθροῦ κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ δημοψηφίσματος εἶναι ἂν ὄχι ἐντελῶς ἀδύνατον, τοὐλάχιστον ὑπερβολικοί. Ὡς πρὸς αὐτὸ τὸ ζήτημα θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐρωτήσω τοὺς κ. συναδέλφους ἂν ἐκ τῶν προλαλησάντων ἐδῶ ἦτο κανεὶς ἁρμόδιος νὰ κρίνῃ περὶ ἐπιδρομῆς τῶν κομιτατζήδων. Τὸ διατί ἐρωτήσατε τοὺς στρατιωτικοὺς συναδέλφους νὰ σᾶς εἴπωσι. Εἶναι περιττὸν νὰ περιαυτολογῶ, διότι ἐγήρασα εἰς αὐτά. Ἐχρημάτισα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν πληροφοριῶν καὶ ἔμαθον νὰ συλλέγω πληροφορίας. Τοῦτο τὸ γνωρίζει καὶ ὁ συνάδελφός μου κ. Κατεχάκης, κατὰ πόσον εἶμαι ἱκανὸς νὰ διακρίνω τὰς πληροφορίας. Ἄλλος φόβος ἐπαρουσιάσθη ἐδῶ ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ δημοψηφίσματος ἡ Ἑλλὰς θὰ προσβληθῇ πανταχόθεν. Δὲν δύναμαι νὰ καταλάβω τίποτε ἀπ’ αὐτά. Ἠναγκάσθην νὰ συλλέξω τοιαύτης φύσεως πληροφορίας καὶ δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἔλαβον τὴν πληροφορίαν ὅτι, ἄν τις θελήσῃ νὰ κατέλθῃ εἰς τοὺς λιμένας τῆς Βορείου Ἑλλάδος, ὃ εἶδεν πρὸ παντός, ἔστω καὶ μὲ δύο Μεραρχίας ἂν κατέλθῃ, νὰ κάμῃ ἐπιστράτευσιν. Θὰ ἴδητε τότε τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ ἐπιστρατευομένου Κράτους δενομένους ἀπὸ τοὺς ὁπλίτας. Δι’ αὐτὸ τρομάζει τὰ Βαλκανικὰ Κράτη ἡ ἐπιστράτευσις. Ὅσον ἀφορᾷ τοὺς κομιτατζῆδες, πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα. Καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο ἀφορᾷ τὴν ἰδίαν διοίκησιν. Πρέπει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λάβῃ ἔκτακτα μέτρα καὶ νὰ διαλύσῃ τοὺς τετρακισχιλίους ὑπηρέτας τῶν ἀξιωματικῶν καὶ νὰ τοὺς ἀντικαταστήσουν δι’ ἄλλου τρόπου. Γνωρίζω ὅτι ἀδημονεῖτε· αὐτὸ δὲ μοῦ τὸ εἶπον καὶ εἰς τὴν γερουσίαν τοῦ Ζαχράτωφ. Μοῦ εἶπον: τί κάνετε τόσας ἡμέρας; Καὶ ἀπήντησα ὅτι: διὰ νὰ προβάρωμεν μίαν στολὴν πρέπει νὰ πᾶμε μίαν ἑβδομάδα εἰς τὸν ῥάπτην. Ἐδῶ δὲ ἡμεῖς σᾶς ἀλλάζουμε πολίτευμα, σεῖς ἀδημονεῖτε. Εἶναι καὶ τὸ ἄλλο ζήτημα, ὅτι ὑπάρχει δυσπιστία ὅτι ὁ Λαὸς εἶναι βασιλικὸς καὶ θὰ χάσωμεν τὸ δημοψήφισμα. Οἱ λέγοντες αὐτὰ δὲν ἐνθυμοῦνται ὄχι παλαιάς ἱστορίας ἀλλ’ οὔτε τὴν πρόσφατον ἱστορίαν. Ὁ Καρπετόπουλος διὰ νὰ εἶναι βουλευτὴς ἦτο κατὰ τῆς Βασιλείας. Ὁ Λεβίδης καὶ ὁ Ράλλης ὕβριζον τὴν Βασιλείαν. Καὶ ἑπομένως ὁ Λαὸς εἶναι κατὰ τῆς Βασιλείας· εἶναι ἀντιδυναστικός. Τὰ ⅗ τοῦ Κράτους εἶναι ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Πῶς παραβλέπομεν αὐτὴν τὴν πραγματικότητα; Πῶς φανταζόμεθα ὅτι ὁ ὑπόδουλος Ἕλλην, ὁ ὁποῖος εἶχεν ὡς χθὲς δημοκρατικὴν πολιτικήν, εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἶχε τὸν Μητροπολίτην καὶ εἰς τὰς τοπικὰς Ἀρχὰς εἶχε τὸν ξένον ἀντιπρόσωπον τοῦ κυριάρχου Κράτους, πῶς θὰ εἶναι βασιλικός; Ποῦ τὸν εἶδε τὸν Βασιλέα; Ἡ Ἱστορία λέγει ὅτι οὐδέποτε ἡ Ἑλλὰς ὑψώθη εἰς τόσον μεγαλεῖον ὅσον κατὰ τὴν ἐποχήν τῆς Δημοκρατίας. Σήμερον ἔχομεν ὡρισμένα ἑκατομμύρια, 5–6. Τὸ ἥμισυ ἐξ αὐτῶν διαπνέεται πασιδήλως ἀπὸ δημοκρατικὰ φρονήματα ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν λαὸν τὸν ἐντεῦθεν τῆς Νέας Ἑλλάδος καὶ αὐτὸς δὲν εἶναι καθόλου διατεθειμένος νὰ ψηφίσῃ βασιλικὸν πολίτευμα. Πρέπει ἡμεῖς νὰ ἐντείνωμεν τὴν δύναμίν μας καὶ νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι οὐσιωδῶς ἡ ἐπιτυχία ὅλου τοῦ ἔργου ἔγκειται εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ δημοψηφίσματος. Καὶ εἰς ἄλλο τι πρέπει νὰ προσέξωμεν. Κάποιος κύριος ἤθελε νὰ κάμῃ συλλαλητήριον κατὰ τῆς πείνης καὶ ἔλεγε συγκεκριμένως εἰς τι γαλακτοπωλεῖον τῆς Ὁμονοίας πρὸ τριῶν ἡμερῶν εἰς τοὺς ἀνθρώπους—, δύναμαι δὲ νὰ εἴπω τὸ ὄνομά του εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν —, ὅτι θὰ φωνάζωμεν «ζήτω ἡ πεῖνα» καὶ κατόπιν θὰ λεηλατήσωμεν τὰ καταστήματα. Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο νὰ φᾶνε οἱ ἄνθρωποι μερικὲς κοντυλιές. Ὥστε διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ δημοψηφίσματος δὲν πρέπει νὰ ἀμφιβάλλῃ κανείς διότι ὅλος ὁ Λαὸς εἶναι δημοκρατικός, ἰδίᾳ τὸ μέγιστον μέρος τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος. Δὲν ἔχομεν λοιπὸν καμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ δημοψηφίσματος. Πρέπει δὲ ἡ Κυβέρνησις, ἂν ἀποτύχῃ τὸ δημοψήφισμα, νὰ παραδώσῃ τὴν Ἀρχὴν εἰς νόμιμον Κυβέρνησιν καὶ νὰ μὴ ἐπαναληφθῶσι τὰ Νοεμβριανά, ποὺ ἐπῆραν ἕνα παπᾶν ἀντὶ τοῦ Μητροπολίτου δι’ ὁρκωμοσίαν.

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη.

§137Γ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε. Πρὸ τῆς ψηφοφορίας ὀφείλω νὰ κάμω τὴν ἑξῆς δήλωσιν καὶ ἐκ μέρους τῶν συναδέλφων μου Ι. Πετσάλη καὶ Ξεν. Ἀναστασιάδη. Τὸ δυναστικὸν ζήτημα ἡμεῖς οἱ τῆς Θεσσαλονίκης τὸ θεωροῦμεν λελυμένον, καθόσον ὁ λαὸς τῆς Θεσσαλονίκης διὰ πανδήμου συλλαλητηρίου ἐπεδοκίμασε τὴν πατριωτικὴν χειρονομίαν τοῦ Στρατοῦ τῆς ἐκθρονίσεως τοῦ Βασιλέως Γεωργίου. Μόνον διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα συμφωνοῦμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὑπερψηφίζομεν αὐτῆς ὡς γενικώτερον ζήτημα καθορίζον τὰς κυρίας ἀρχὰς τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως λυθῇ τοῦτο διὰ δημοψηφίσματος, καὶ τοῦτο ἐθέσαμεν καὶ ὡς κύριον ἄρθρον τοῦ προεκλογικοῦ μας προγράμματος. Ἐπίσης ὑπερψηφίζομεν τῆς Κυβερνήσεως διότι τὴν ῥύθμισιν τῆς γενικῆς πολιτικῆς της κανονίζει ὁ ἐπανελθὼν ὑπέροχος Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων κ. Βενιζέλος, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ἐπάνοδον καὶ ἡμεῖς συνηργήσαμεν καὶ τοῦ ὁποίου τὴν ὑποψηφιότητα ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ ψηφοδελτίου τοῦ συνδυασμοῦ Θεσσαλονίκης ἐθέσαμεν καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἐπιτυχία ἐσημείωσε περιφανῆ ἐκλογικὴν νίκην.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ὑπάρχοντα ψηφίσματα θὰ τεθῶσιν ὡς τροπολογίαι εἰς τὸ ψήφισμα τῆς Κυβερνήσεως κατὰ σειρὰν καὶ θὰ γίνουν δεκτὰ ἢ θὰ ἀπορριφθοῦν, κατόπιν δὲ θὰ ψηφίσωμεν τὸ ψήφισμα τῆς Κυβερνήσεως.

§139Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ γίνῃ ψηφοφορία παρὰ μόνον μυστικὴ διὰ σφαιριδίων.

§140ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι. (Θόρυβος).

§141Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Θὰ σᾶς καταγγείλωμεν εἰς τὸν Λαόν. Ὁ Κανονισμὸς λέγει ῥητῶς ὅτι ἡ ψηφοφορία ἡ ἀφορῶσα πρόσωπα γίνεται μυστική. (Θόρυβος).

§142Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπερατώθη ἡ συζήτησις καὶ ἔχει δικαίωμα ὁ κ. πληρεξούσιος νὰ λάβῃ τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος. Παρακαλῶ ἡσυχάσατε διὰ νὰ διεξαχθῇ καλύτερον ἡ συζήτησις.

§143Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριοι, ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς λέγει ῥητῶς ὅτι ἡ ψηφοφορία ἡ ἀφορῶσι πρόσωπα ὀνομαστὶ ἀναφερόμενα γίνεται μυστικὴ διὰ σφαιριδίων. Λοιπὸν πρῶτον εἰς τὸ ζήτημα τὸ δυναστικὸν ἀναφέρονται πρόσωπα ὀνομαστί, ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκόμη δὲν ἀνεφέροντο ὀνομαστὶ ἐν τούτοις ἡ λέξις Δυναστεία περιλαμβάνει σύνολον προσώπων, περιοριστικόν. 5–10, δηλαδὴ ἀποτελεῖ οἰκογένειαν, διότι οἰκογένεια σημαίνει σύνολον προσώπων. Ἐπειδὴ ἡ λέξις Δυναστεία περιλαμβάνει μόνον πρόσωπα, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἡ ψηφοφορία πρέπει νὰ γίνῃ μυστική. Ἔπειτα, κύριοι, ἐπὶ τοιούτου ζητήματος, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἰς πολλὰς περιφερείας ἔδωκε τὴν ἐντολὴν ὅπως κηρυχθῇ ἐδῶ μέσα ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας δὲν χωρεῖ ἀναβολὴ καὶ παραπομπὴ εἰς τὸν Λαόν. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας ὅτι φέρετε εὐθύνην ἀπέναντι τῶν ἐπαρχιῶν σας, ἂν ἀποφασίσητε διὰ βοῆς ἐπὶ τοιούτου ζητήματος.

§144Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, λυπεῖται πολὺ διότι δὲν δύναται νὰ δεχθῇ τὴν πρότασιν περὶ μυστικῆς ψηφοφορίας καὶ ἀδυνατεῖ νὰ τὴν ἀποδεχθῇ, διότι δὲν συμμερίζεται τὴν γνώμην ὅτι τὸ περὶ Δυναστείας ψήφισμα ἀποτελεῖ ζήτημα προσωπικόν. Τὸ κατ’ ἐμὲ μάλιστα τὸ πρᾶγμα δὲν χρῄζει κἂν συζητήσεως, διότι καὶ ἡ ἁπλῆ συζήτησις θὰ συνετέλει εἰς τὴν ἠθικὴν μείωσιν τοῦ ἔργου τῆς Συνελεύσεως. Διότι ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι ὁ ἀγὼν μας εἶναι ἀγὼν προσώπων καὶ ὄχι προσπάθεια πρὸς ἐξυγίανσιν τοῦ πολιτικοῦ μας βίου καὶ προάσπισιν τῶν τιμαλφεστέρων τῆς Πατρίδος συμφερόντων. Πᾶσα λειτουργία τοῦ Κράτους δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ ἄνευ τῆς ἀναμίξεως προσώπων. Καὶ τὰ ζητήματα τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἔχουν ἐπίσης προσωπικὰς συνεπείας. Ἡ παροχὴ ἢ ἄρνησις ἐμπιστοσύνης κρίνει καὶ περὶ τῆς παραμονῆς εἰς τὴν Ἀρχὴν ἢ τῆς ἀπομακρύνσεως ἐξ αὐτῆς τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα τὴν ἀποτελοῦν, οὐδεὶς ὅμως ἐφαντάσθη ὅτι τοιαῦτα ζητήματα ἔχουν χαρακτῆρα προσωπικὸν ὡς ἐννοεῖ ὁ Κανονισμός.

§145Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πρῶτον ὁ Κανονισμὸς εἶναι ῥητός. Ὅταν τὸ γράμμα τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι ῥητόν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐξετασθῇ ἡ σκοπιμότης. Εἶναι πρωτοφανὴς ἡ ἑρμηνεία καὶ τὸ ἀξίωμα αὐτὸ τὸ ἐμφανιζόμενον ἀπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δεύτερον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι, ὅπως εἰς τὴν Κυβέρνησιν δίδεται ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἄνευ μυστικῆς ψηφοφορίας ἔτσι ἠμπορεῖ νὰ ψηφισθῇ καὶ ἡ Δυναστεία. Ἀλλ’ ὅταν δίδεται ψῆφος ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ ψῆφος αὕτη δὲν δίδεται εἰς τὰ πρόσωπα, ἡ ψῆφος ἐμπιστοσύνης δίδεται εἰς τὰ γενικὰ προγράμματα, εἰς τὰς ἰδέας· συνεπῶς τὰ πρόσωπα τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχουν οὐδεμίαν θέσιν. Ὅταν ὅμως πρόκειται νὰ δώσωμεν ψῆφον καταδίκης εἰς τὴν Δυναστείαν, δὲν τὴν δίδομεν μόνον εἰς τὰς ἰδέας αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ πρόσωπα αὐτῆς. Τρίτον, κύριοι, ἔχετε ὑποχρέωσιν διὰ λόγους τυπικοὺς νὰ φθάσητε εἰς τὴν μυστικὴν ψηφοφορίαν ἢ νὰ κάμητε τὴν ὀνοματικὴν ψηφοφορίαν. Ἄν δὲν θέλετε, θὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ἔχετε τὸ θάρρος νὰ ἐμφανισθῆτε ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων σας.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔληξε καὶ αὐτὴ ἡ συζήτησις. Μοῦ ἐδόθη ἕνα χαρτὶ μὲ διάφορα ὀνόματα, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει χαρακτῆρα προτάσεως καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ὑποθέτω ὅτι ζητεῖται ἡ μυστικὴ ψηφοφορία. Δι’ αὐτὸ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ζητήσω τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως. (Θόρυβος).

§147Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἑρμηνείαν τὴν ὁποίαν δίδει ὅσον ἀφορᾷ τὴν προκειμένην ψηφοφορίαν ὁ κ. Καρασεβδᾶς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγιστοι). Ἡ Συνέλευσις δὲν παρεδέχθη. Ἑπομένως δὲν θὰ γίνῃ μυστικὴ ψηφοφορία, καθόσον δὲν πρόκειται περὶ προσωπικοῦ ζητήματος.

§149Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε..... (Θόρυβος).

§150Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, νὰ συνεννοηθῶμεν: Δὲν ὑποθέτω ὅτι ὑπεβλήθη πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς ψηφοφορίας ἐπὶ ὅλων τῶν προτάσεων.

§151Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὄχι· μόνον ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ.

§152Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βάσις τῆς ψηφοφορίας εἶναι τὸ ψήφισμα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ δὲ ἄλλα θὰ θεωρηθοῦν ὡς τροπολογίαι. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις κατὰ σειρὰν ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡς ἀποτελούντων τροπολογίαν. Θὰ ἐρωτηθῇ κατὰ πρῶτον ἐπὶ τῶν ἀπωτέρων ψηφισμάτων πρὸς τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως. Τοιοῦτον ψήφισμα ἐγὼ θεωρῶ τὸ ὑποβληθὲν ἐκ μέρους τῆς Συνταγματικῆς ὁμάδος, ἡ ὁποία προτείνει τὴν διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως καὶ τὴν ἐνέργειαν νέων ἐκλογῶν.

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ψήφισις τῆς προτάσεως ψηφίσματος «περὶ διαλύσεως τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως». (Ἀναγινώσκεται καὶ ἀπορρίπτεται δι’ ἀναστάσεως).

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα ἔρχεται ἡ πρότασις ψηφίσματος τῆς Ἀγροτικῆς ὁμάδος «περὶ συντάξεως τῆς Ἑλλάδος εἰς Δημοκρατίαν μετὰ κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως». (Ἀναγινώσκεται καὶ ἀπορρίπτεται δι’ ἀναστάσεως).

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα τῆς Ἐπαναστατικῆς ὁμάδος καὶ τοῦ κ. Καρασεβδᾶ, οἱ ὁποῖαι εἶναι ὅμοιαι, «περὶ καταλύσεως τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ καὶ ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας». (Ἀναγινώσκονται καὶ ἀπορρίπτονται δι’ ἀναστάσεως).

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα ἡ πρότασις ψηφίσματος τοῦ κ. Καλκανδῆ «περὶ ἐρωτήσεως τοῦ Λαοῦ διὰ τὴν παροῦσαν Δυναστείαν». (Ἀναγινώσκεται καὶ ἀπορρίπτεται δι’ ἀναστάσεως).

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τῆς Δημοκρατικῆς πτέρυγος «περὶ ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας».

§158Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ παρεκάλουν, κ. Πρόεδρε, ἂν καὶ ἐγὼ βέβαια δὲν θὰ ὑποστηρίξω τὴν γνώμην νὰ γίνῃ μυστικὴ ψηφοφορία, θὰ παρεκάλουν, λέγω, ν’ ἀναβληθῇ ἐξ ἁβρότητος πρὸς τοὺς ἀπουσιάζοντας ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος αὐτοῦ.

§159Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ πρότασις ψηφίσματος «περὶ ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας». (Ἀναγινώσκεται καὶ ἀπορρίπτεται δι’ ἀναστάσεως)

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα ἡ πρότασις ψηφίσματος τῆς ἰδίας πτέρυγος «περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας». Μοὶ ὑπεβλήθη πρότασις ὑπογεγραμμένη ἀπὸ δέκα πληρεξουσίους περὶ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ἐπ’ αὐτῆς δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§162ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος τῶν ὑποβαλόντων τὴν πρότασιν, κ. Πρόεδρε. (Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος).

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι παρόντες ἅπαντες οἱ ὑπογράψαντες· ἑπομένως κατὰ τὸν Κανονισμὸν ἡ πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως θεωρεῖται ὡς μὴ ὑποβληθεῖσα.

§164Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅπωςδήποτε ἡ Κυβέρνησις, κηρυσσομένη κατὰ τῆς προτάσεως περὶ τῆς ἐντὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας, ζητεῖ τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τῆς προτάσεως «περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ἐντὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» λέγουσι «ναί». Οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουσιν «ὄχι». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Μάρκου καὶ Καρασεβδᾶς.

§166Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ κ.κ. Ὑπουργοί, κ. Πρόεδρε, δὲν θὰ ψηφίσουν. Ἡ ἀπόρριψις τῆς προτάσεως τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἀποτελεῖ διὰ τὴν Κυβέρνησιν ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Α. Μάρκου καὶ Π. Καρασεβδᾶ, τοῦ Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Ἐνεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει:) Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 206. Εἶπον «ὄχι» 188· εἶπον «ναὶ» 12. Ἠρνήθησαν δὲ ψῆφον οἱ 6 παρόντες ἐκ τῶν κ. Ὑπουργῶν. Ἑπομένως ἡ πρότασις τοῦ ψηφίσματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἀπορρίπτεται. Ἤδη θὰ προβῶμεν εἰς ψήφισιν τοῦ σχεδίου ψηφίσματος τῆς Κυβερνήσεως.

§170Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ἐπέφερα μερικὰς τροποποιήσεις. Κατόπιν αὐτῶν τὸ σχέδιον ψηφίσματος ἔχει οὕτως (ἀναγινώσκει):

ΨΗΦΙΣΜΑ

Περὶ ἐνεργείας δημοψηφίσματος διὰ τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακόν. Ἡ ἐν Ἀθήναις Δʹ Συντακτικὴ Συνέλευσις Ἔχουσα πρὸ ὀφθαλμῶν ὅτι ἡ Δυναστεία τοῦ Γεωργίου, ἀνίκανος νὰ ἐνστερνισθῇ τὰ μεγάλα τοῦ Ἔθνους ἰδανικά, ἀπέδειξεν ἑαυτὴν ἀναξίαν τῆς Πατρίδος, ὑποτάξασα δὲ εἰς τὰς ἰδίας ἑαυτῆς βλέψεις τὴν αἰωνίαν ἰδέαν τῆς Ἑλλάδος καὶ καταστήσασα τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας σύμβολον ἐθνικῆς διαιρέσεως καὶ σωματεῖον ἐμφυλίου πολέμου καὶ μίσους, ἔφθειρε τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ καὶ ἐπλήξε την ἠθικὴν αὐτοῦ δύναμιν, ἔσυρε δὲ πρὸς τὰ ὀπίσω τὸ Ἔθνος τὸ προσεγγῖσαν τὸ τέρμα τῶν μεγάλων αὐτοῦ ἱστορικῶν πεπρωμένων καὶ ἀπέβη πηγὴ ἀνυπολογίστων καὶ ἀνεπανόρθωτων ἐθνικῶν συμφορῶν. Φρονοῦσα ὅτι ἡ ἐπάνοδος τῆς Δυναστείας δύναται καὶ πάλιν, ἐν συνεχείᾳ τῶν δυναστικῶν παραδόσεων, νὰ θέσῃ ἐκ νέου ἐν κινδύνῳ τὸ συμφέρον, τὸ μέλλον καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τῆς Χώρας, ἔχουσα δὲ ἀφ’ ἑτέρου σταθερὰν τὴν πίστιν ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, σύμφωνον πρὸς τὴν ἰδιοφυΐαν καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, αὐτὸ μόνον δύναται νὰ θέση τέρμα εἰς τὰς ὀλεθρίας ἐσωτερικὰς διαιρέσεις, νὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἑδραίαν καὶ ἀσφαλῆ βάσιν τῆς πνευματικῆς καὶ ἠθικῆς αὐτοῦ ἀνορθώσεως καὶ νὰ ὁδηγήσῃ τὸ Ἔθνος εἰς ἐκπλήρωσιν τοῦ ἐκπολιτιστικοῦ του προορισμοῦ, διαδηλοῖ μὲν ἀνεπιφυλάκτως τὴν δημοκρατικὴν αὐτῆς πίστιν, ἔχουσα ὅμως ὑπ’ ὄψει ὅτι μόνον ἡ ἄμεσος καὶ γνησία ἐκδήλωσις τῆς λαϊκῆς θελήσεως εἶναι ἱκανὴ νὰ περιβάλῃ μὲ ἀδιαφιλονίκητον καὶ ἀδιάσειστον κῦρος πᾶσαν ἀπόφασιν περὶ τῶν θεμελιωδῶν τούτων τῆς Χώρας προβλημάτων καὶ νὰ παγιώσῃ τὴν ἀπαραίτητον διὰ τὴν ὁμαλὴν τοῦ Ἔθνους πρόοδον, ἐσωτερικὴν γαλήνην καὶ ἡσυχίαν Ψηφίζει Προκηρύσσει δημοψήφισμα, δι’ οὗ ἐλευθέρως θέλει ἀποφανθῇ ὁ Λαὸς περὶ τῆς ἐκπτώσεως ἢ διατηρήσεως τῆς Δυναστείας τοῦ Γεωργίου, ὡς καὶ περὶ τῆς μορφῆς τοῦ ἁρμόζοντος εἰς αὐτὸν πολιτεύματος. Τὸ δημοψήφισμα ἐνεργηθήσεται διὰ ψηφοδελτίου. Διὰ Β. Δ. θέλει ὁρισθῇ τὸ εἶδος καὶ ἡ ἔννοια τοῦ ἐρωτήματος, ἁπλοῦ ἢ διπλοῦ, ὁ τρόπος, ὁ χρόνος, αἱ κριθησόμεναι ἀναγκαῖαι ἐγγυήσεις περὶ τῆς ἀμερολήπτου διεξαγωγῆς τοῦ δημοψηφίσματος καὶ πᾶσα ἄλλη λεπτομέρεια σχετικὴ πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ παρόντος ψηφίσματος».

§171ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. Δι’ ἀναστάσεως, κ. Πρόεδρε.

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σχέδιον ψηφίσματος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον καὶ ὥραν 5 μ. μ. (Ὥρα 10.5′ μ. μ.)