1924.02.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 27Η

Δευτέρα 25 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: —Ὁ Γεωργικὸς Σύλλογος Καστορίας ὑποβάλλει θερμὴν παράκλησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν ἀτάκτων ἀγοροπωλησιῶν ἐν ταῖς Νέαις Χώραις. —Ὁ Κανέλλος Μπαρμπούνης τέως τηλεγραφητὴς αἰτεῖται τὴν ἀναθεώρησιν τῆς ἀποφάσεως συμφώνως τῷ ἄρθρῳ τοῦ Ν. Δ. τῆς 5 Νοεμβρίου 1922, καθ’ ἣν ἀπελύθη. —Ὁ Σύνδεσμος Ἐκκλησιαστικῶν Ἐπιτρόπων Ἀθηνῶν, Πειραιῶς καὶ περιχώρων ὑποβάλλει ὑπόμνημα περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ ἐνοριακοῦ νόμου. —Ὁ Καπνοπαραγωγικὸς Πιστωτικὸς Συνεταιρισμὸς Σερρῶν παρακαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἄρῃ τὴν διαταγὴν τοῦ Ὑπουργείου Γεωργίας δι’ ἧς παρεχωρήθησαν εἰς διαφόρους θέσεις γαῖαι ἐκτάσεως 268 στρεμμάτων εἰς Μελενικίους καί αἵτινες ἀνήκουν εἰς οἰκογενείας ἐξορισθέντων εἰς Βουλγαρίαν καὶ ἤδη ἐπανελθόντων. —Ὁ Συνεταιρισμὸς ἐνοικιαστῶν γαιῶν Λεβαδείας ζητεῖ τὴν ἐπέκτασιν τοῦ νόμου περὶ ἀπαλλοτριώσεως τσιφλικίων καὶ ἐν Λεβαδείᾳ. —Πάντες οἱ πρόσφυγες τῶν παραμεθορίων χωρίων Σιδηροκάστρου παρακαλοῦσι τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἐπισπεύσῃ τὴν χορήγησιν αὐτοῖς ζῴων, γεωργικῶν ἐργαλείων καὶ περιθάλψεως. —Οἱ καπνοπαραγωγοὶ Ξάνθης καὶ περιφερείας αὐτῆς διὰ ψηφίσματός των παρακαλοῦσι τὴν Κυβέρνησιν ὅπως προβῇ εἰς τὴν κατάργησιν τῶν διαφόρων φορολογιῶν τοῦ καπνοῦ. —Οἱ κάτοικοι τῶν συνοικιῶν Κυψέλης καὶ Ἁγίας Ζώνης παρακαλοῦσιν ὅπως ἐμποδισθῇ ἡ ἐγκατάστασις Φθισιατρείου πλησίον των. —Ὁ πληρεξούσιος κ. Χ. Κατριβάνος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ διοικήσεως τοῦ ναοῦ Ἁγίου Γερασίμου καὶ περὶ ἐξαιρέσεως αὐτοῦ ἐκ τῶν διατάξεων τοῦ ἀπὸ 17 Δεκεμβρίου Ν. Διατάγματος «περὶ ἐνοριακῶν ναῶν καὶ ἐφημερίων». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως κ. Α. Δοξιάδης ὑποβάλλει σχέδια νόμων 1) «περὶ ἀπονομῆς πολεμικῶν συντάξεων εἰς ὁπλίτας καὶ τὰς ἀπορφανισθείσας οἰκογενείας αὐτῶν, ὡς καὶ εἰς μὴ ἐπιστρατευμένους πολίτας παθόντας ἐν τῇ ζώνῃ τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων» καὶ 2) «περὶ παρατάσεως τῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 1 τοῦ ἀπὸ 1ης Ὀκτωβρίου 1923 Ν. Δ. «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου 617 κλπ.» τασσομένης προθεσμίας καὶ χορηγήσεως ἀδείας ἱδρύσεως δύο φαρμακείων ἐν Ἀθήναις καὶ ἑτέρου ἐν Πειραιεῖ ὑπὸ τῆς Ἀνωνύμου Ἑταιρείας Σιδηροδρόμων Ἀθηνῶν–Πειραιῶς–Πελοποννήσου».

§3Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐξ ὀνόματος τῆς μικρᾶς συνταγματικῆς ὁμάδος μετὰ τῆς ὁποίας συνεργάζομαι ὑποβάλλω σχέδιον ψηφίσματος «διαλύσεως τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως», ἐπιφυλασσόμενος ὅταν ἔλθῃ ἡ σειρά μου νὰ τὸ ἀναπτύξω. (Χειροκροτήματα).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§5Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ ὁμιλήσω καὶ ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπὶ τῶν λοιπῶν σημείων τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων διετυπώθησαν μὲν συστάσεις τινὲς καὶ ἐπιφυλάξεις ἀόριστοι, ἀλλ’ οὐδεμία ἐξεδηλώθη κατὰ βάσιν διαφωνία. Θὰ εἴπω μόνον ὀλίγας λέξεις εἰς ἀπάντησιν τῶν ἐπικρίσεων αἱ ὁποῖαι ἠκούσθησαν διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔσπευσεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς νὰ ὑποβάλῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν σύστημα μέτρων πρὸς λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ διότι ἑπομένως, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἀριθμεῖ ἤδη δύο ἑβδομάδων βίον, ἡ κατάστασις τῶν προσφύγων παραμένει ἀμετάβλητος. Εἰς ἀπάντησιν τῶν ἐπικρίσεων αὐτῶν θὰ ἔχω νὰ εἴπω τὰ ἑξῆς, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐξήνεγκαν τὰς παρατηρήσεις ταύτας δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὴν φύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Διότι θὰ ἦτο ἀδύνατον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καθορίσῃ τὴν προσφυγικὴν αὐτῆς πολιτικὴν ἐπὶ τῇ βάσει μόνον γενικῶν καὶ ἀφῃρημένων ἀρχῶν, χωρὶς προηγουμένως νὰ καταστῇ ἐνήμερος τῶν πραγματικῶν ὅρων ὑπὸ τοὺς ὁποίους διατελεῖ σήμερον ὁ προσφυγικὸς κόσμος καὶ τὰ ζητήματα αὐτοῦ. Θὰ ἦτο ἀληθῶς, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἀναξία τῆς ἐμπιστοσύνης ὑμῶν, ἂν ἔσπευδε νὰ διασκορπίσῃ ὑποσχέσεις κενὰς πρὸς δημιουργίαν ψευδῶν καὶ ἀτόπων ἐντυπώσεων ἄνευ προηγουμένης ἐνδελεχοῦς καὶ σαφοῦς γνώσεως τῆς πραγματικῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται σήμερον καὶ ὄχι κατὰ τὸ παρελθὸν οἱ πρόσφυγες καὶ τὰ ζητήματα αὐτῶν. Αὐταὶ εἶναι αἱ ὀλίγαι παρατηρήσεις τὰς ὁποίας εἶχον νὰ κάμω ἔξω τοῦ κυρίου θέματος ἐπὶ τοῦ ὁποίου συζητεῖ ἀπὸ μακροῦ ἡ Συνέλευσις. Φέρων, κύριοι, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἔχω ὑπ’ ὄψει μου δύο τινά. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου πρῶτον ὅτι δὲν ἔχω, καθὰ τουλάχιστον πιστεύω, ἀνάγκην μακρᾶς ἀναπτύξεως διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως· μὲ ἀπήλλαξαν κατὰ τὸ πλεῖστον τῆς ὑποχρεώσεως αὐτῆς. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου ὅμως, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ δεύτερόν τι σπουδαιότερον, ὅτι δηλαδὴ ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἔχω ἐγὼ νὰ ἐκπληρώσω μίαν ἀποστολὴν δυσχερεστέραν τοῦ ἔργου πολλῶν ἄλλων συναδέλφων. Διότι δὲν πρόκειται ν’ ἀναμοχλεύσω καὶ ἐγώ, ὅπως τόσοι ἄλλοι ἔπραξαν, τὰ αἰσθήματα τὰ ὁποῖα ἔχει συμπυκνώσει εἰς τὰ στήθη ἑνὸς ἑκάστου ἐξ ἡμῶν μία σκληρὰ δεκαετὴς πάλη, ἀλλὰ τοὐναντίον θεωρῶ καθῆκον νὰ προσπαθήσω νὰ συγκρατήσω αὐτὸ τὸ αἴσθημα τὸ ἐκχειλίζον, νὰ τὸ συγκρατήσω ἐντὸς τῆς ἐκτάσεως ἐκείνης ἡ ὁποία νομίζω ὅτι εἶναι μόνη ἱκανὴ νὰ τὸ μεταβάλῃ ἀπὸ δύναμιν ἄρρυθμον εἰς δύναμιν γόνιμον, εἰς παράγοντα μιᾶς ἀληθοῦς ἀναδημιουργίας. Διότι, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν εἴμεθα ἐνταῦθα οἱ μύσται μόνον καὶ ἀπόστολοι μιᾶς ἰδέας, ἀλλ’ εἴμεθα πρὸ παντὸς Σῶμα πολιτικόν. Εἴμεθα Σῶμα πολιτικὸν κεκλημένον νὰ κατευθύνῃ τὰς τύχας τοῦ Ἔθνους. Καὶ ὡς Σῶμα τοιοῦτο πολιτικὸν ὑποχρέωσιν ἔχει ἡ Συνέλευσις καὶ μόνην γνώμονα τῶν πράξεών της νὰ λάβῃ ὄχι βεβαίως τὴν ὑστερίαν καὶ τὴν ἔξαψιν τῶν αἰσθημάτων, ἀλλ’ ὡς μόνον ὁδηγόν της νὰ λάβῃ τὸν ψυχρὸν λογισμὸν καὶ τὴν ἤρεμον καὶ βαθεῖαν μελέτην τῶν περιστάσεων. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι δυνατὸν ἡ Συνέλευσις νὰ καταλήξῃ εἰς συμπεράσματα ἀσφαλῆ ἐπὶ τῶν προτάσεων αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν ἤδη ὑπὸ τὴν κρίσιν αὐτῆς. Πρίν, κύριοι, εἰσέλθω εἰς τὴν σύντομον ἀνάλυσιν τῶν προτάσεων αὐτῶν θὰ ἐπιτρέψητε καὶ εἰς ἐμέ, ὅπως ἐπράξατε καὶ διὰ τόσους ἄλλους, νὰ ἐπιχειρήσω καὶ ἐγὼ μίαν μικρὰν ἱστορικὴν ἀναδρομήν. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι αἱ ἱστορικαὶ αὐταὶ ἀνασκοπήσεις δὲν ἔχουσι καμμίαν χρησιμότητα εἰς τὰς παρούσας στιγμάς. Δὲν ἔχω ὅμως καὶ κανένα λόγον νὰ τὰς ἀποφύγω ἐφόσον κατὰ τὴν συζήτησιν ἐθίγησαν σημεῖα τὰ ὁποῖα στενῶς συνδέονται μετὰ τῆς προσωπικῆς μου δράσεως καὶ μὲ τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας ἀνέπτυξα κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθόν. Λυποῦμαι εἰλικρινῶς διότι θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ ἀντικειμένων τὰ ὁποῖα ἔχουσι χροιὰν μᾶλλον προσωπικήν. Εἶμαι δυστυχῶς ὑποχρεωμένος νὰ τὸ πράξω, διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀπαντήσω εἰς ἐπικρίσεις προσωπικάς, ἀκόμη καὶ εἰς ἐπιθέσεις προσωπικάς. Δὲν πρόκειται νὰ ἀπολογηθῶ, διότι δὲν αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπολογίας. Δὲν γνωρίζω ἂν περιέπεσα καὶ ἐγώ, ὅπως περιπίπτουσι καὶ ὅλοι οἱ ἄνθρωποι, εἰς πλάνας. Δισχυρίζομαι ὅμως ὅτι αἱ πράξεις μου ὡρμήθησαν πάντοτε ἐξ ἁγνῶν ἐλατηρίων καὶ ὅτι καὶ εἰς τὰς πλάνας μου ὑπῆρξα πάντοτε ξένος μικρῶν ὑπολογισμῶν. Ὑποστηρίζω ἐπίσης ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἐχάραξα καὶ πρὸ τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος καὶ μετὰ τὴν καταστολὴν αὐτοῦ ἦτο ἡ μόνη πολιτικὴ ἡ ἐνδεδειγμένη πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν κοινῶν συμφερόντων. Πρὸ τῆς ἐκρήξεως τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, ἀφ’ ὅτου ἡ Ἐπανάστασις, εἴτε διότι δὲν ἠδυνήθη, εἴτε διότι δὲν ἠθέλησε — δὲν εἶναι ἡ ὥρα νὰ ἐξετάσωμεν ποῖον ἐκ τῶν δύο εἶναι ἀληθές, — δὲν προσέλαβε χαρακτῆρα γενικὸν καὶ δὲν ἐπεχείρησε ριζικὴν ἐκκαθάρισιν τῆς καταστάσεως, μία ὑπῆρξεν ἡ σκέψις μου, πῶς νὰ ἐξέλθωμεν τὸ ταχύτερον ἀπὸ τὴν ἐπαναστατικὴν ἀνωμαλίαν διὰ τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν. Ἦτο εὔκολον νὰ ἀντιληφθῇ πᾶς τις ὅτι ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ μεθ’ ὅλην τὴν πολιτικὴν διαστολὴν ἡ ὁποία διεκηρύσσετο ἑκατέρωθεν, μεθ’ ὅλην τὴν πολιτικὴν διαστολὴν τοῦ κόμματος ἡμῶν πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν, ἐπὶ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐπέπιπτον αἱ λαϊκαὶ συνέπειαι μιᾶς μοιραίας κυβερνητικῆς φθορᾶς. Εἶχον ἀκόμη, κύριοι, τὴν γνώμην ὅτι ἔπρεπε νὰ τερματίσωμεν τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν ἐκκρεμότητα διὰ τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν πρὸ τῆς συνομολογήσεως τῆς ἐξωτερικῆς εἰρήνης, διότι, κύριοι, διέβλεπον σαφῶς καὶ τὸ ὑπεστήριζον κατ’ ἐπανάληψιν ὅτι εὐθὺς ὡς ἤθελεν ἐκλείψει ἡ πολιτικὴ ἐκκρεμότης, ἡ ὁποία ἀπετέλει τὸν συνεκτικὸν κρίκον τοῦ στρατεύματος, αἱ διχόνοιαι, διχόνοιαι παντοίας φύσεως, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ μακροῦ ὑπέβοσκον ἐντὸς τῶν κόλπων τοῦ Στρατεύματος θὰ ἤνοιγον ἐλεύθερον τὸ στάδιον εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι προσεπάθουν νὰ ἐπιτύχωσι τὴν ἀποσύνθεσιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς Ἐπαναστάσεως. Κατὰ πόσον, κύριοι, αἱ προβλέψεις μου ἐξετιμήθησαν εἶναι περιττὸν νὰ εἴπω εἰς ὑμᾶς. Ἡ στάσις κατεστάλη καὶ ἀληθῶς δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν σήμερον νὰ ἐκτιμήσωμεν ὅλην τὴν ἔκτασιν τῆς καταστροφῆς ἡ ὁποία ἠπειλήθη. Ὀφείλομεν χάριτας εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπρωτοστάτησαν εἰς τὴν κατάπνιξιν τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλέχθη, μετὰ τῆς εἰλικρινείας ἡ ὁποία τὸν χαρακτηρίζει, ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Ροδόπης, ὅτι ἡ καταστολὴ τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος ὑπῆρξεν ἐν πολλοῖς ἔργον τύχης. Καὶ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, κύριοι, ἔργον εἶναι νὰ μὴ στηρίζωνται ἐπὶ τῶν ἰδιοτροπιῶν τῆς τύχης, ἀλλὰ νὰ λαμβάνουν ὅλην τὴν ἀναγκαίαν πρόνοιαν πρὸς ἀποτροπὴν καὶ ἀποσόβησιν τῶν κινδύνων. Αὐταί, κύριοι, ἦσαν αἱ σκέψεις μου, σκέψεις τείνουσαι εἰς τὴν ταχεῖαν ἔξοδον ἐκ τῆς ἐπαναστατικῆς ἀνωμαλίας, καὶ τὴν ἐπίσπευσιν τῶν ἐκλογῶν καὶ τὴν ἐξασφάλισιν μιᾶς περιφανοῦς ἐκλογικῆς νίκης, ἐκλογικῆς νίκης της ὁποίας εἶχεν ἀνάγκην ἡ μερὶς ἡμῶν, καὶ εἶχεν οὐχὶ μόνον διὰ τὴν λαϊκὴν δικαίωσιν τῶν μακροχρονίων ὑπὲρ τοῦ Ἔθνους ὑπηρεσιῶν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ σαλευομένου ἀκόμη τότε ὑπὸ τοὺς πόδας τοῦ ἐθνικοῦ ἐδάφους, τῆς ἠρεμίας καὶ τῆς προόδου τῆς Χώρας ταύτης. Καὶ διὰ τοῦτο κύριοι πληρεξούσιοι, προσεπάθησα παντὶ σθένει ἀληθῶς νὰ συγκεντρώσω ὅλας τὰς δυνάμεις τοῦ κόμματος ἡμῶν ἀπερισπάστως ἐπὶ τοῦ σημείου ἐκείνου ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἠδυνάμεθα νὰ καταγάγωμεν τὴν περιφανῆ ταύτην νίκην. Καὶ κατὰ πάγκοινον τότε ὁμολογίαν τὸ ἐπίκαιρον τοῦτο σημεῖον ἦτο ἕν, ἡ ἀπόδοσις εὐθυνῶν διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν καταστροφήν. Εἶχον σαφῶς ἐπίγνωσιν, συνείδησιν καθαρὰν ὅτι οὕτω πράττων δὲν ἀντετιθέμην πρὸς τὰς ἐνδομύχους δημοκρατικάς μου πεποιθήσεις μὲ τὰς ὁποίας ἔχω γαλουχηθῆ καὶ μὲ τὰς ὁποίας ὁ βίος μου ὁλόκληρος ἔχει συνυφανθῆ, δὲν ἀντεστρατευόμην πρὸς τὴν δημοκρατικὴν ἐπικράτησιν, ἀλλ’ ὅτι ἐξυπηρέτουν αὐτήν, διότι ἔλεγον—καὶ δὲν τὸ ἔλεγον κατ’ ἰδίαν, ἀλλὰ τὸ ἐξεδήλωνα εἰς ὅλας μου τὰς κατ’ ἰδίαν συνομιλίας,—ὅτι ἡ ἐξασφάλισις μιᾶς ἐκλογικῆς νίκης, ἡ ὁποία θὰ εἶχε τὴν ἔννοιαν τῆς ἐπιδοκιμασίας τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, θὰ εἶχε τὴν ἔννοιαν τῆς ἐπιδοκιμασίας τῆς συνολικῆς πολιτικῆς, ὅτι ἡ δικαίωσις τῆς πολιτικῆς ἡμῶν θὰ ἐπέτρεπεν, ἅμα τῷ πέρατι τῶν ἐκλογῶν, νὰ θέσωμεν ἐπὶ τάπητος μετ’ ἀσφαλείας πλέον τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν, τὴν πολιτειακὴν ἡμῶν ἐκκαθάρισιν καὶ ἔκτοτε ὑπεστήριξα τὴν ἰδέαν τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Αὐτή, κύριοι, ὑπῆρξεν ἡ πολιτική μου μέχρι τῆς ἐκρήξεως τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος. Οὔτε ὑπῆρξα διάφορος καὶ μετὰ τὴν καταστολὴν αὐτοῦ. Μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος ἡ ἐξουδετέρωσις τῶν ἀντιδραστικῶν δυνάμεων ὑπῆρξε πλήρης. Ἡ Ἐπανάστασις, καθὼς γνωρίζετε, εἶχε συγκεντρώσει εἰς χεῖράς της ἀπεριόριστον σχεδὸν δύναμιν καὶ ἐξουσίαν, ἡ ὅποια ἐπέτρεπεν εἰς αὐτὴν νὰ ἐπιζητήσῃ τὴν διευθέτησιν τῆς πολιτικῆς κρίσεως κατὰ τὸ δοκοῦν. Οἱ τρόποι ἦσαν δύο: Ὁ εἷς μία ἄμεσος λύσις συντελουμένη καθ’ οἱονδήποτε τύπον, ὑπὸ τὸ κράτος ὅμως πάντοτε τοῦ ἐπαναστατικοῦ καθεστῶτος. Ὁ δεύτερος προκήρυξις μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος ἐνεργουμένου παρ’ ὑπευθύνου κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως μετὰ προηγουμένην ἐξασφάλισιν τῆς Χώρας ἐναντίον ἐνδεχομένων κινδύνων ἐκ τῆς μεταβολῆς. Εἶναι περιττόν, κύριοι, νὰ εἴπω ὅτι ἀπέκρουσα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ διαρρήδην τὸν πρῶτον ἐκ τῶν τρόπων καὶ ὅτι ὑπέδειξα τὸν δεύτερον. Ἀπὸ ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἔτους, κύριοι, θεωρῶ ὅτι τὸ μετεκλογικὸν δημοψήφισμα εἶναι ἡ μόνη τελεσφόρος ὁδὸς διὰ τὴν πολιτειακὴν ἡμῶν ἀνασύνταξιν. Καὶ διὰ τοῦτο εὑρέθην μετὰ λύπης μου ἀντιμέτωπος ὅλων ἐκείνων οἵτινες ἀπέκλινον εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ αὐτοὶ ὑπὲρ τῶν ἀκόπων καὶ προχείρων λύσεων. Δὲν δύναμαι, κύριοι, νὰ φαντασθῶ ὅτι ἡ δημοκρατικὴ πίστις εἶναι δύναμις τυφλὴ καὶ ἀλόγιστος καὶ ὅτι διὰ νὰ διατηρήσῃ τις ἄθικτον τὴν δημοκρατικήν του ὀρθοδοξίαν ὀφείλει ἀνεξετάστως ν’ ἀποκρούσῃ πᾶν μέτρον προνοίας, ὀφείλει ἀνεξετάστως ν’ ἀποκρούσῃ πᾶσαν ἀναβολήν, ἔστω καὶ τὴν μᾶλλον πρόσκαιρον, καὶ ὅταν ἀκόμη ἡ ἀναβολὴ αὕτη δὲν ἀποτελῇ ἄλλο τι ἢ λελογισμένην ἐνέργειαν πρὸς ἀσφαλεστέραν ἐπιτυχίαν τοῦ ἐπιδιωκομένου σκοποῦ. Δὲν δύναμαι νὰ εἴπω ἀκριβῶς διατί οἱ μεθ’ ἡμῶν διαφωνήσαντες, οἱ προτιμῶντες τὰς ἀκόπους λύσεις, διατί δὲν ἐφήρμοσαν τὴν πολιτικήν των, ἂν δὲν τὴν ἐφήρμοσαν διότι δὲν ἠδυνήθησαν ἢ ἂν δὲν τὴν ἐφήρμοσαν διότι δὲν ἠθέλησαν νὰ τὸ πράξουν. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς, κύριοι, ὅλας τὰς πληροφορίας αἱ ὁποῖαι παρεσχέθησαν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς συζητήσεως παρὰ προσώπων ἀπολύτως ἁρμοδίων. Τὸ κατ’ ἐμέ ἀνεπιφυλάκτως ἀποδέχομαι τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν παρέσχεν ὁ κ. πληρεξούσιος Ροδόπης. Εἶπεν οὗτος ὅτι εἶχον δύναμιν πρὸς ἐφαρμογὴν λύσεων βιαίων, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἠθέλησαν τὴν βιαίαν ἀνατροπήν (Ἀναγινώσκει): «Ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι κατηγορούμεθα πάντοτε διὰ βίαν, χωρὶς ποτε νὰ θέλωμεν τὴν βίαν, κατηγορούμεθα καὶ ἀπὸ τὸν κ. πληρεξούσιον Λέσβου ὅτι ἠθελήσαμεν, καὶ μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, τὴν ἐπιβολὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος διὰ τῆς βίας. Ἀλλ’ ἐὰν ἠθέλομεν τὴν βίαν, τὴν εἴχομεν εἰς χεῖράς μας καὶ δύναμαι νὰ βεβαιώσω ὅτι εἰς τὸ δωμάτιόν μου, ἐν τῷ ξενοδοχείῳ, ὑπέστην μείωσίν τινα ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ ἐπικρίσεις ἤκουσα διότι ἠθέλησα νὰ περιστείλω τὴν βίαν, διότι ἀπέκρουσα ὁριστικῶς τὴν περίπτωσιν τῆς βίας». Καὶ προχθὲς ἀκόμη. (Ἀναγινώσκει:) «Ἡμεῖς εὑρεθέντες κύριοι τῆς καταστάσεως μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ Μεταξικοῦ κινήματος ὄχι μόνον δὲν ἐσκέφθημεν τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς στρατιωτικῆς δικτατορίας, ἀλλὰ καὶ ἀντετάχθημεν ἐρρωμένως εἰς τὴν στρατιωτικὴν πίεσιν τὴν ἐπιζητήσασαν τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας διὰ πραξικοπήματος». Δὲν ἠθέλησαν λοιπὸν τὴν διὰ τῆς βίας ἀνατροπήν. Καὶ δὲν διστάζω νὰ εἴπω ὅτι ἀποτελεῖ δι’ αὐτοὺς πρόσθετον τίτλον τιμῆς τὸ ὅτι δὲν ἠθέλησαν τὴν βιαίαν ἀνατροπήν. Διότι προφανῶς εἶχον καὶ αὐτοὶ τὴν συναίσθησιν ὅτι μία ἄμεσος ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας θὰ ἦτο ἀνωφελὴς καὶ ἐπιζήμιος ἄνευ τῆς τηρήσεως ὡρισμένων διατυπώσεων ἐγγυωμένων περὶ τοῦ κύρους καὶ τῆς νομιμότητος τῆς προελεύσεως αὐτῆς. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, τί ἄλλο ἐπράξαμεν ἢ τί ἄλλο πράττομεν ἡμεῖς; Ὅτε οἱ πρῶτοι κηρυχθέντες ἀπ’ ἀρχῆς ὑπὲρ τῶν ἀμέσων λύσεων ἀναγνωρίζουσι καὶ αὐτοὶ τὴν ἀνάγκην τῆς τηρήσεως ὡρισμένων διατυπώσεων διὰ τὴν κύρωσιν τοῦ νέου πολιτεύματος, τίς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπαγορεύσῃ εἰς ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ νὰ κρίνωμεν ποῖαι εἶναι αἱ διατυπώσεις ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἐγγυηθοῦν περὶ τοῦ κύρους καὶ τῆς νομιμότητος τῆς Δημοκρατίας; Ὅλα ὅμως ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὸ παρελθὸν καὶ ἡ Συνέλευσις καλεῖται σήμερον νὰ λάβῃ ἀποφάσεις, ἀπὸ τὰς ὁποίας θὰ ἐξαρτηθῇ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τοῦ Τόπου. Ὀφείλει ἡ Συνέλευσις καὶ πάλιν νὰ κρίνῃ ἐπὶ τῶν διαφορῶν αἱ ὁποῖαι ἀνεφύησαν ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς κοινῆς παρατάξεως. Καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἀποσιωπήσω ὅτι αἱ διχογνωμίαι μεταξὺ ἡμῶν προέκυψαν μετὰ τὸ πέρας τῶν ἐκλογῶν κατὰ τρόπον μᾶλλον ἀπρόοπτον. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν δὲν εἶχεν εἰσέτι ἀποκατασταθῇ πλήρως ἡ μεταξὺ ἡμῶν συνάφεια καὶ ἡ ψυχικὴ ἑνότης λόγῳ τῶν παλαιῶν προστριβῶν, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀναμφισβήτητον ὅτι εἶχεν ἐπέλθει πλήρης σύμπτωσις γνωμῶν μεταξὺ ὅλων τῶν πολιτικῶν ἀποχρώσεων πρὸς λύσιν τῶν ζητημάτων διὰ τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Διὰ νὰ εἶμαι μάλιστα κατὰ πάντα ἀκριβής, ὀφείλω νὰ συστήσω ὅτι ὑπάρχουν εἰσέτι ἀμυδραί τινες διχογνωμίαι, ὀφειλόμεναι εἰς τὰς ἀντιρρήσεις ἡμῶν, ἀρνουμένων ν’ ἀποδεχθῶμεν τὴν προκήρυξιν τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος ἄνευ προηγουμένης διερευνήσεως τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ὁρίζοντος. Αἱ ἐπιφυλάξεις ὅμως αὗται ἡμῶν, ὡς εἶναι γνωστόν, ἔχουν ἀρθῇ ἀπὸ πολλοῦ, διότι ἔχει πιστοποιηθῇ κατὰ τὸν ἁρμοδιώτερον τρόπον ὅτι οὐδένα διατρέχουσι κίνδυνον τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας εἰς τὴν μεταβολὴν αὐτὴν καθ’ ἑαυτήν. Ὄχι μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ὁ ἀντίπαλος ἡμῶν πολιτικὸς κόσμος ἔσπευσε νὰ δηλώσῃ ὅτι θέλει κατέλθει εἰς τὸν ἀγῶνα, ὄχι ἴσως διότι θεωρεῖ τὸ δημοψήφισμα ὡς τὸν μόνον κατὰ τὴν γνώμην του ἐνδεδειγμένον τρόπον, ἀλλὰ διότι θεωρεῖ αὐτὸν ὡς τὸν μόνον σήμερον δυνατὸν πρὸς διέξοδον ἐκ τῆς ἐκκρεμότητος. Κατόπιν ὅλων τούτων, κύριοι, κατόπιν τοῦ γεγονότος ὅτι αἱ μὲν προεκλογικαὶ διενέξεις εἶχον ἀφ’ ἑαυτῶν ἐκλείψει διὰ τῆς ἐνεργείας τῶν ἐκλογῶν, ὅτι αἱ μετεκλογικαὶ ἡμῶν διαφοραὶ ἐξέλιπον καὶ αὗται διὰ τῆς ἐπελθούσης συμφωνίας ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐνέργειαν τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος πᾶς τις ἐδικαιοῦτο νὰ ἀναμένῃ ὅτι ἤθελεν ἀποκατασταθῇ πλέον ἡ σύμπνοια εἰς τὰς τάξεις ἡμῶν καὶ ἡ στενὴ ἐκείνη συνεννόησις καὶ ἡ συνεργασία ἡ ὁποία εἶναι ἀπαραίτητος διὰ τὴν σύνταξιν τοῦ ἀγῶνος καὶ διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τῆς νίκης. Ἐν τοσούτῳ, κύριοι πληρεξούσιοι, νέαι ἔριδες ἀνεφάνησαν, περισσότερον ἴσως πεισματώδεις καὶ σφοδρότεραι τῶν προτέρων, καίτοι ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνεται ὅτι πρόκειται περὶ τυπικῶν διαφωνιῶν. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ πιστεύσω ὅτι ὑπὸ τὴν ἐπίφασιν αὐτὴν τῶν τυπικῶν διαφωνιῶν πρέπει νὰ ἀναζητήσωμεν τὰ στοιχεῖα μιᾶς βαθυτέρας μεταξὺ ἡμῶν ἀντιθέσεως. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ διμήνου διεξάγεται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ μία πάλη μεταξὺ δύο ἀντιρρόπων τάσεων, τῆς μιᾶς ἡ ὁποία ἀποβλέπει καὶ πάλιν εἰς τὴν ἐπικράτησιν τῶν ἀμεσωτέρων λύσεων καὶ τῆς ἄλλης ἡ ὁποία αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην πρὸς δημιουργίαν ὁριστικῶν καὶ ἐγκύρων καταστάσεων. Αἱ προτάσεις, κύριοι, αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν παρέχουν πιστὴν τὴν εἰκόνα τῶν δύο αὐτῶν ἀντιθέτων ῥευμάτων. Ἡ μὲν πρώτη πρότασις ἀποκλείει καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν λαϊκὴν κρίσιν, ἡ δευτέρα τὴν ἀποκλείει καὶ αὐτὴν ἐπὶ τοῦ καθαυτὸ ἐπιμάχου ζητήματος. Ἡ πρώτη πρότασις ἔχει ὑποβληθῆ παρὰ πληρεξουσίων καθ’ ὅλα ἀξιοτίμων, ἀλλὰ μεμονωμένων, προσεχώρησε δὲ εἰς αὐτὴν ἐπ’ ἐσχάτων ἡ λεγομένη ἐπαναστατικὴ ὁμάς, δὲν ἔχει ὅμως ἀναγραφῆ μέχρι τοῦδε εἰς τὸ πρόγραμμα οὐδεμιᾶς τῶν πολιτικῶν ἀποχρώσεων αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦν τὴν Συνέλευσιν. Καὶ εἶναι εὐτύχημα, κύριοι πληρεξούσιοι, τοῦτο, ὅσον καὶ ἂν ἡ πρότασις αὕτη εἶναι νοητὴ ὅσον ἀφορᾷ τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἑτέραν, τῆς ὁποίας ἐγὼ εἰς μάτην προσεπάθησα νὰ κατανοήσω τὴν ἔννοιαν καὶ τὸν σκοπόν. Εἶναι εὐτύχημα, λέγω, ὅτι δὲν ἔτυχε τῆς ἐγκρίσεως οὐδεμιᾶς τῶν συντεταγμένων πολιτικῶν μερίδων τῆς Συνελεύσεως, διότι ὄχι μόνον ἡ τελικὴ ἐπικράτησις τῆς προτάσεως ταύτης, ἀλλὰ καὶ ἡ ἁπλῆ αὐτῆς υἱοθέτησις παρὰ μιᾶς τῶν πολιτικῶν μερίδων θὰ ἔδιδε λαβὴν εἰς ἀνησυχίας εὐλόγους διὰ τὴν περαιτέρω ἐξέλιξιν τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν βίου. Ἡ ἀντικατάστασις, κύριοι πληρεξούσιοι, τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς διὰ τοῦ ἐπαναστατικοῦ πνεύματος δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ τὸ προοίμιον τοῦ ἐκφυλισμοῦ τοῦ πολιτεύματος πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν ἢ τὸν δεσποτισμόν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ὑποτιμήσω τὴν ἀξίαν τῶν Ἐπαναστάσεων καὶ τὴν χρησιμότητα αὐτῶν, στιγμῆς δεδομένης. Αἱ Ἐπαναστάσεις ὅμως ἀποτελοῦσιν ἀνάγκην καὶ ἐπέρχονται ἀκριβῶς διὰ νὰ θραύσουν τὰ δεσμὰ τὰ ὁποῖα παραλύουν τὴν θέλησιν τοῦ Ἔθνους καὶ ἀποπνίγουν τὴν φωνὴν αὐτοῦ.

§6ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ἐπειδὴ ὡμιλήσατε διὰ τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ἐγὼ πρῶτος ὑπέβαλον, ὅπως ἡ Δυναστεία κηρυχθῆ ἔκπτωτος καὶ ἀνακηρυχθῆ ἡ Δημοκρατία διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, τὴν λύσιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θέλει νὰ παρουσιάσῃ ὡς ἔκνομον, ἐὰν καλῶς ἠννόησα, ἐγὼ νομίζω ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δώσῃ ἡ Συνέλευσις.

§7Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ σᾶς δώσω προϊόντος τοῦ λόγου μου τὴν ἐξήγησιν. Ἐδῶ ὅμως δεσμὰ δὲν ὑπάρχουν καὶ ὅπου δὲν ὑπάρχουν ἐκεῖ ἡ ἄγρυπνος καὶ ζηλότυπος περιφρούρησις τῶν λαϊκῶν δικαίων ὀφείλει νὰ ἀποτελῇ τὸν νόμον τὸν ἀπαράβατον ὅλων καὶ πρὸ παντὸς τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, συναισθανομένων ὅτι πᾶσα ἐπιβουλὴ κατὰ τῶν λαϊκῶν δικαίων, ὁθενδήποτε καὶ ἂν προέρχηται, ὅσον καὶ ἂν ἀπορρέῃ ἐξ ἀγαθοῦ συνειδότος, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἐγκυμονῇ τοὺς φοβερωτέρους τῶν ἐθνικῶν κινδύνων. Ἡ ἀπόδειξις εἶναι πρόχειρος. Ὅλαι αἱ συμφοραὶ ἡμῶν εἰς τοῦτο ὀφείλονται, εἰς τὴν ἐπιβουλὴν κατὰ τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Ἐρωτοῦν ὅμως: Ἡ Συνέλευσις αὐτὴ δὲν εἶναι προϊόν καὶ αὐτὴ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, δὲν εἶναι λοιπὸν ἡ Συνέλευσις αὐτὴ Συντακτική; Καὶ τί Συνέλευσις Συντακτικὴ εἶναι αὐτή ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ καθορίσῃ τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος; Ναί, κύριοι, ἡ Συνέλευσις εἶναι Συντακτικὴ καὶ ὅμως δὲν ἀσκεῖ συντακτικὴν παντοδυναμίαν. Δὲν ἀποτελεῖ οὔτε ἀντινομίαν οὔτε ἀνωμαλίαν. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν μίαν θεμελιώδη καὶ πασίγνωστον ἀλήθειαν, ὅτι ἡ κυριαρχικὴ ἐξουσία δὲν ἑδρεύει εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἔχει τὴν ἕδραν καὶ τὴν ἀρχήν της εἰς ὁλόκληρον τὸν Λαόν, καὶ τοῦ Λαοῦ τούτου ἡμεῖς ἐνταῦθα δὲν εἴμεθα παρὰ ἁπλοῖ ἐντολοδόχοι, ὑπόχρεοι νὰ μὴ ἐξέλθωμεν οὔτε κατὰ κεραίαν ἐκ τῶν ὁρίων τὰ ὁποῖα διαγράφει εἰς ἡμᾶς ἡ λαϊκὴ ἐντολή, ἡ διαγραφομένη διὰ τῶν ἐκλογικῶν προγραμμάτων, τῶν προγραμμάτων τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Δὲν ἔχει σημασίαν τὸ ὅτι ἐνίοτε συνδυασμὸς ἢ ὑποψήφιος μεμονωμένος ἄλλως θέτουν τὰ ζητήματα. Σημασίαν μόνον ἔχουν τὰ προγράμματα τῶν συντεταγμένων πολιτικῶν μερίδων τῆς Χώρας· σημασίαν ἔχουν τὰ ἐρωτήματα τὰ ἐκλογικά, τὰ ὁποῖα ἀπευθύνονται πρὸς τὸν Λαόν. Αὐταὶ καὶ μόνον διερμηνεύουν ἐγκύρως τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ ἐπ’ αὐτῶν καὶ μόνον εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποβλέψῃ ὁ Λαὸς μετ’ ἐμπιστοσύνης, ἵνα καθορίσῃ καὶ τὴν ἔννοιαν καὶ τὴν ἔκτασιν τῆς ψήφου του. Ποῖον ὑπῆρξε τὸ πρόγραμμα τῶν κομμάτων τὰ ὁποῖα κατῆλθον εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα; Δὲν δύναται νὰ χωρήσῃ περὶ τούτου ἀμφιβολία ὅτι ὅλαι αἱ ἀποχρώσεις κατῆλθον εἰς τὸν ἀγῶνα ἐπὶ ἑνιαίου προγράμματος, ὅπως τὴν λύσιν τῆς πολιτειακῆς κρίσεως ἐπιδιώξουν διὰ μετεκλογικοῦ μόνον δημοψηφίσματος, καθ’ ἃ ἐπιβεβαιοῦται διὰ τοῦ γνωστοῦ πρωτοκόλλου, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου κατηρτίσθη ὁ κοινὸς τῆς Πρωτευούσης συνδυασμός.

§8ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ μόνον πρωτόκολλον.

§9Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ μόνον καὶ ἀρκεῖ. Δὲν γνωρίζω ἂν τὸ πρωτόκολλον τοῦτο ὑπέγραψε καὶ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ ἄλλοτε Πρόεδρος τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως. Τὸν ἤκουσα εἰς μίαν διακοπὴν προχθὲς δηλοῦντα ὅτι δὲν τὸ ὑπέγραψεν. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ εἴπω ὅτι εἶναι ἀνωφελὴς ἡ ἔρευνα αὐτή. Αἱ πολιτικαὶ ὑποχρεώσεις δὲν κανονίζονται ἐπὶ τῇ βάσει δικονομικῶν κανόνων, ἀλλ’ εἶναι ὑποχρεώσεις οὐσιαστικαὶ καὶ δὲν δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ὅτι, συμμετασχὼν τοῦ κοινοῦ συνδυασμοῦ, κατῆλθεν εἰς τὸν ἀγῶνα ὑπὸ πρόγραμμα ἴδιον καὶ ὅτι διεφώτισε περὶ τούτου τὸν Λαὸν ἐπαρκῶς, ὅπως ὁ Λαὸς ῥυθμίσῃ ἐν ἐπιγνώσει τὴν ψῆφον τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ δώσῃ εἰς αὐτόν.

§10ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐπιτρέπετε;

§11Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ.

§12ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγὼ μετασχὼν τοῦ συνδυασμοῦ ἐδήλωσα πάντοτε ὅτι δὲν ἀνήκω εἰς αὐτόν. Μοὶ ἐγένετο ἡ τιμὴ καὶ ὡς ἀντιπροσώπῳ τῆς Ἐπαναστάσεως νὰ μοὶ δοθῇ μία θέσις εἰς τὸν συνδυασμόν. Ὅτε μοὶ προσήχθη τὸ πρωτόκολλον, ἔκαμα τὴν αὐτὴν δήλωσιν, ὅτι δι’ οὐδεμιᾶς ἐννοῶ νὰ δεσμευθῶ ὑποχρεώσεως. Προσέτι αἱ σκέψεις μου ἔχουσι δηλωθῆ σαφῶς ἐν τῇ ἐπιστολῇ, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέγνωσα, πρὸς τὸν Βασιλέα, καὶ εἰς τὴν ὁποίαν λέγω ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ συζητήσῃ καὶ θὰ ἀποφασίσῃ.

§13Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ πολιτικὴ ἀπειρία τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐξ Ἀθηνῶν εἶναι ἐμφανής. Φαντάζεται ὅτι, διότι ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ διετύπωσε γνώμην διάφορον εἰς μίαν του ἐπιστολήν...

§14ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μετὰ τὰς ἐκλογάς....

§15Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός)..... καὶ μάλιστα κατόπιν ἐκλογῆς, εἰς μίαν ἐπιστολήν του πρὸς τὸν Βασιλέα ἢ διότι δὲν ὑπέγραψε τὸ πρωτόκολλον τοῦ συνδυασμοῦ, φαντάζεται, λέγω, ὅτι ἀπαλλάσσεται τῆς εὐθύνης νὰ τηρήσῃ μετὰ ἀκριβείας τὰς ὑποχρεώσεις ἃς ἀνέλαβε καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν λοιπῶν συνυποψηφίων του.

§16Δ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Ὅτε ὁ Βενιζέλος διὰ τὸν Δημήτριον Ράλλην ἀφῆκε μίαν θέσιν κενήν, ὁ Ράλλης ἠκολούθει τὸ πρόγραμμα τοῦ Βενιζέλου;

§17ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὸ πρόγραμμα τῆς Ἐπαναστάσεως ὁλόκληρον περιέχεται εἰς τὴν προκήρυξιν τὴν ὁποίαν ἐδημοσίευσεν ἅμα τῇ λήξει της καὶ εἰς τὴν προκήρυξιν ἐκείνην ἔλεγεν ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ κανονίσῃ τὰ πάντα. Καὶ τὸ ὅριον τοῦτο τὸ ἐφθάσαμεν.

§18Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι περιττὸν νὰ ἐπιμείνωμεν ἐπὶ τούτου. Θὰ ἀναπτύξω περαιτέρω κατὰ ποῖον τρόπον πρέπει νὰ γίνηται ἡ διατύπωσις τῶν ἐκλογικῶν ἐρωτημάτων. Θὰ ἐννοήσῃ δὲ τότε ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ὅτι δὲν ἐπετρέπετο εἰς αὐτὸν νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸ βῆμα ἵνα ἀναγγείλῃ σχεδὸν ἐν θριάμβῳ ὡς πρόγραμμα αὑτοῦ νέον τὴν ἀθέτησιν τῶν παρ’ αὐτοῦ ἀνειλημμένων ὑποχρεώσεων. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς.) Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ παρίδῃ ἡ Συνέλευσις τὴν ἀνυπέρβλητον ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν ἔχει, ν’ ἀποταθῇ πρὸς τὸν Λαόν, εἰμὴ βασιζομένη ἐπὶ τῆς αὐθαιρεσίας καὶ μόνον. Καὶ ἡ ὑποχρέωσις αὕτη κατέστη ἔτι πλειότερον ἐπιβλητικὴ διὰ τῆς σφαλερᾶς τροπῆς τὴν ὁποίαν δυστυχῶς προσέλαβον αἱ συζητήσεις ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Κατέστη ἐπιτακτικὴ διὰ τῆς προσπαθείας ἡ ὁποία κατεβλήθη πρὸς ἀποφυγὴν τῆς λαϊκῆς δοκιμασίας λόγῳ τῆς πιθανῆς, ἂν μὴ καὶ βεβαίας, τοῦ δημοψηφίσματος ἀποτυχίας. Παρεγνώρισαν καὶ πάλιν τὴν στοιχειώδη ἀλήθειαν, ὅτι δηλαδὴ ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ Λαοῦ δὲν ἔχει ἰδίαν δύναμιν καὶ ζωήν, ὅτι ἀρύεται ταύτην δι’ ἀδιαλείπτου ἐπαφῆς μετὰ τοῦ δημοσίου φρονήματος. Εὐθὺς ὡς ἡ ἐπαφὴ αὕτη ἐκλείψῃ παύει καὶ ἡ πνοὴ ἡ ὁποία τὴν συντηρεῖ εἰς τὴν ζωήν. Ποία δὲ εἶναι ἡ θέσις ἡμῶν σήμερον; Οἱ ἀντίπαλοί μας δὲν ἔπαυσαν νὰ καταγγέλλουν ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη εἶναι προϊὸν νοθείας καὶ ὅτι ἡ πραγματικὴ ἐκπροσώπησις τῆς λαϊκῆς θελήσεως, ὅτι ἡμεῖς ἐδῶ δὲν εἴμεθα ἄλλο τι παρὰ σφετερισταὶ τῆς Ἀρχῆς διαχειριζόμενοι αὐτὴν αὐθαιρέτως. Καὶ ἠκούσαμεν αἴφνης νὰ ἐγείρωνται καὶ ἐντεῦθεν κραυγαὶ διάτοροι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ σκεφθῶμεν νὰ στραφῶμεν πρὸς τὸν Λαόν, διότι θέλομεν εὑρεθῆ πρὸ τῆς ἀποδοκιμασίας αὐτοῦ. Ποῖος εἶναι κατόπιν τούτου τόσον ἀφελής, ὥστε νὰ πιστεύῃ ὅτι ἐν μέσῳ τῆς ἐπικρατήσεως γενικῆς δυσπιστίας δυνάμεθα νὰ παρατείνωμεν τὸν βίον μας καὶ ἔτι πλέον νὰ ἀναπλάσωμεν ἐξ ὁλοκλήρου τὸν πολιτειακόν μας ὀργανισμὸν ἄνευ νέας λαϊκῆς ἡμῶν ἀναβαπτίσεως καὶ νὰ πράξωμεν μάλιστα τοῦτο καθ’ ὑπέρβασιν τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς δι’ ἀθετήσεως τῶν ὑποχρεώσεων ἡμῶν; Ὄχι· ὑπάρχει ἕν ὅριον, τὸ ὁποῖον καμμία δύναμις δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ, καὶ τὸ ὅριον αὐτὸ τὸ ἐφθάσαμεν.

§19ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει προβῆτε εἰς ἐκλογάς.

§20Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργό.). Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ ἔχω διάφορον γνώμην, ὅτι καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ αὐτὴ ὑπάρχει δέσμευσις τῆς Συνελεύσεως. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐν πρωτοκόλλῳ τοῦ ὁποίου ἐμνήσθην γίνεται λόγος μόνον περὶ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Καθ’ ὃν χρόνον ὅμως συνετάχθη τὸ πρωτόκολλον τοῦτο, ζήτημα χωρισμοῦ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, τὸ ζήτημα τοῦ θεσμοῦ, δὲν εἶχεν ἀναφυῆ, ἐθεωροῦντο δὲ ἀμφότερα στοιχεῖα ἀναπόσπαστα ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ προβλήματος. Ἐγὼ αὐτός, καίπερ ἀναγνώσας τὸ πρωτόκολλον, δὲν ἐπρόσεξα εἰς τὴν ἔκφρασιν καὶ ἔλαβον εὐκαιρίαν νὰ ἐπιστήσω ἐπ’ αὐτῆς τὴν προσοχήν μου πρὸ ὀλίγων μόλις ἡμερῶν, συνεπείᾳ σχετικῆς δηλώσεως τοῦ ἀξιοτίμου Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Ὁ διευθύνων μάλιστα τὰς ἐργασίας τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς, ἔσπευσε τὴν ἑπομένην τῆς ὑπογραφῆς τοῦ πρωτοκόλλου νὰ προβῇ εἰς δηλώσεις κατηγορηματικὰς διὰ νὰ πιστοποιήσῃ ὅτι διὰ τοῦ περιεχομένου ἐν αὐτῷ ὅρου διετηρεῖτο ἀνέπαφος ἡ πολιτικὴ τοῦ κόμματος ἡμῶν. Αἱ συζητήσεις καὶ αἱ διαφωνίαι ἀνεφέροντο εἰς ἕτερον σημεῖον, ἀνεφέροντο εἰς τὰς γνωστὰς ἡμῶν ἐπιφυλάξεις περὶ τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Ἡ σπουδαία διαφορά μας, ἔλεγεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιος κ. Παπαναστασίου, κεῖται εἰς τὸ ὅτι αὕτη ἦτο ἡ διαφορὰ καὶ δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διεξήγαγον τὰς διαπραγματεύσεις ἐκ μέρους τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων πρὸς σύμπηξιν τοῦ συνδυασμοῦ οὐδέποτε ἐφαντάσθησαν ὅτι ἄλλην δι’ αὐτοῦ διέγραφον πολιτικήν, ριζικῶς διάφορον τῆς πολιτικῆς τοῦ ἰδίου των κόμματος. Δὲν διατυποῦνται ἄλλως τε τὰ ἐκλογικὰ ἐρωτήματα δι’ ἐκφράσεων ἀμφιβόλων ἢ ἀρνητικῶν. Ποῖαι κρατοῦσι περὶ τούτου ἀντιλήψεις δυνάμεθα νὰ μάθωμεν ἀπὸ ὅ,τι συνέβη ἐσχάτως ἐν Ἀγγλίᾳ. Δὲν εἶναι ἄγνωστον ὅτι εἰς ὅλα τὰ προγράμματα τῶν ἐργατικῶν κομμάτων ἔχει ἀναγραφῆ ὡς κεφαλαιῶδες, ἂν μὴ καὶ μόνον ἴσως, σημεῖον της φορολογικῆς των πολιτικῆς ἡ ἀπηνὴς φορολογία τῶν κεφαλαίων. Ἡ φορολογία αὕτη ἦτο ἐπίσης ἀναγεγραμμένη καὶ εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ Ἐργατικοῦ κόμματος ἐν Ἀγγλίᾳ· καὶ ὅμως ὁ Πρόεδρος τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡγέτης τοῦ Ἐργατικοῦ κόμματος ἔσπευσε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν νὰ δηλώσῃ ὅτι εἶναι ἀδύνατος ἡ ἐπιβολὴ τῆς φορολογίας ταύτης πρὶν ἢ κληθῇ ὁ λαὸς νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς μεταρρυθμίσεως, καίτοι ἀποτελεῖ ἡ φορολογικὴ αὕτη μεταρρύθμισις μέρος τοῦ παγίου προγράμματος τοῦ Ἐργατικοῦ κόμματος. Ὁ Πρόεδρος τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι τὸ σημεῖον τοῦτο δὲν εἶχεν εὐκρινισθῆ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ οὐδὲ εἶχεν ἐπαρκῶς ἐξαρθῆ ἡ σημασία αὐτοῦ. Θὰ ἦτο ἐν τούτοις περιττὸν νὰ ἀσχοληθῶμεν μὲ τὴν τυπικὴν βάσιν, διότι, καθὼς εἶπον καὶ πρίν, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ τοὐλάχιστον, δὲν εὑρέθην μέχρι τοῦδε εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ κατανοήσω ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς καὶ ἡ ἔννοια τῆς προτάσεως ταύτης. Διότι δὲν φαντάζομαι, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι πρέπει νὰ ἀποδεχθῶμεν τὴν πρότασιν αὐτὴν διὰ νὰ δείξῃ ἡ Συνέλευσις ὅτι ἔχει τὸ θάρρος τῶν ἰδίων της γνωμῶν καὶ ὅτι εἶναι πρόθυμος ν’ ἀναλάβῃ τὰς εὐθύνας αὐτῶν. Διὰ τῆς καθαιρέσεως τῆς Δυναστείας θὰ ἀπεδεικνύετο ἐντελῶς τὸ ἀντίθετον· ὅτι δηλαδὴ ἡ Συνέλευσις, φοβουμένη νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸ δημόσιον αἴσθημα, ἀποφεύγει νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα τῆς Δυναστείας ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ, ὅπως μὴ συγκομίσῃ τὰς εὐθύνας τῆς ἀσφαλοῦς ἐπιτυχίας. Καὶ θὰ ἐκδηλώσωμεν, κύριοι, τὴν δυσπιστίαν ταύτην ἀνωφελῶς καὶ ἐπιζημίως. Ἀνωφελῶς, διότι κατ’ οὐσίαν, εἴτε διὰ γενικοῦ ἐρωτήματος ἀποταθῶμεν πρὸς τὸν Λαὸν εἴτε διὰ εἰδικοῦ, ἀκέραιον τὸ ζήτημα θέλει λυθῆ διὰ τῆς λαϊκῆς ἐτυμηγορίας. Οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους φοβοῦνται ἐν περιπτώσει ἀποτυχίας δὲν θὰ ἀποσοβηθοῦν. Τὴν ἑπομένην τῆς ἀποτυχίας ἡμῶν—ἂς μὴ πλανώμεθα—οἱ ἀντίπαλοί μας καθιστάμενοι κύριοι τῆς καταστάσεως θ’ ἀποδώσουν εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν τὴν ἀληθῆ αὐτῆς ἔννοιαν. Καὶ ἂν ἐκ τῆς ἀποτυχίας μας μᾶς ἀπειλοῦσι κίνδυνοι, μὴ πλανᾶσθε, εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ πίωμεν τὸ ποτήριον τῶν πικριῶν τῆς ἥττης μας μέχρι τρυγός. Ἡ γενίκευσις τοῦ ἐρωτήματος θὰ δυσχεράνῃ ἁπλῶς τὸν ἀγῶνά μας καὶ θὰ μειώσῃ τὰς πιθανότητας τῆς ἐπιτυχίας μας. Ἐὰν εἶναι ὥριμος ἡ κοινὴ συνείδησις διὰ τὴν καταδίκην τῆς Δυναστείας, δὲν εἶναι ὅμως ἐξ ἴσου ὥριμος αὕτη διὰ τὴν καταδίκην τοῦ θεσμοῦ καὶ τὴν καθιέρωσιν τοῦ δημοκρατικοῦ συστήματος. Ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν δὲν ἔλειψαν τὰ παραδείγματα τῶν πληρεξουσίων οἵτινες δριμύτατα μὲν κατέκριναν τὰς πράξεις τῆς Δυναστείας, ἀλλὰ δὲν προυχώρησαν μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ καταδικάσωσι καὶ τὸν βασιλικὸν θεσμὸν καὶ νὰ ἐγκολπωθοῦν τὴν ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ὅ,τι συμβαίνει ἐν σμικρῷ ἐν τῇ Συνελεύσει, ἀπαντᾶται εἰς κλίμακα εὐρυτέραν ἐν τῇ Κοινωνίᾳ.

§21Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτοὶ εἶναι βασιλόφρονες.

§22Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Μάρκου εἶναι βασιλόφρων;

§23Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κατ’ ἐξοχὴν βασιλόφρων. Εἶναι ἀτυχὲς τὸ παράδειγμά σας.

§24Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ καὶ κατὰ τῆς Δυναστείας.

§25ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ ἐγώ.

§26Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἰδοὺ καὶ ἕτερος. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι, ποῖος εἶναι ὁ λόγος δι’ ὃν καὶ πάλιν ἐπιμένομεν νὰ μεταφέρωμεν τὸ πεδίον τοῦ ἀγῶνός μας ἐπὶ ὀλισθηροῦ ἐδάφους πρὸς ἐπικράτησιν μόνον τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν; Καὶ ἂν πολλαπλασιάζοντες τοὺς μόχθους ἡμῶν κατανικήσωμεν τὰς δυσχερείας καὶ καταγάγωμεν τὴν νίκην, δὲν θὰ δυνάμεθα οὔτε τοὺς καρποὺς τῆς νίκης ἡμῶν νὰ γευθῶμεν. Ποίαν ἀξίαν θὰ ἔχῃ ἡ ἐπιτυχία σας, θὰ μᾶς εἴπουν, ἀφοῦ στάδιον ἐκλογῆς δὲν εἶχεν ὁρισθῇ εἰς τὸν Λαόν; Ἡ Δυναστεία καθηρέθη διὰ τῆς Συνελεύσεως· ἄλλη δὲν ὑπάρχει, κατὰ τὴν ὁμολογίαν σας, καὶ ὅμως ἐθέσατε ἐρώτημα εἰς τὸν Λαὸν νὰ ἐκλέξῃ μεταξὺ Βασιλείας καὶ Δημοκρατίας. Ποίας Βασιλείας;

§27ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τοῦ θεσμοῦ.

§28Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βασιλείας ἄνευ βασιλέως; Αὗται, κύριοι, εἶναι αἱ δύο προτάσεις αἱ ὑποβληθεῖσαι ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἔχω ἀνάγκην, κύριοι, νὰ ἐπεκταθῶ ὅπως στηρίξω τὴν πολιτικὴν ἡμῶν. Διότι ἔχει αὕτη τὴν ἁπλότητα καὶ τὴν εὐθυγραμμίαν τῶν στερεῶν λύσεων. Ἐναντίον τῆς πολιτικῆς ἡμῶν διεξήχθη μία πάλη στηριζομένη ἐπὶ δύο βάσεων, ἐπὶ τῆς ἐπικλήσεως κατὰ περίεργον τῶν ὅρων ἀντιστροφὴν τῶν ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν κινδύνων, τοῦ φάσματος τῆς λαϊκῆς ἀποδοκιμασίας, τῆς ἀποτυχίας. Εἶναι φανερόν, κύριοι, ὅτι δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ παράσχω εἰς τὴν Συνέλευσιν θετικὰς διαβεβαιώσεις ἂν πράγματι ὑπάρχῃ σκέψις τις ἢ μελέτη πρὸς εἰσβολὴν ξένων συμμοριῶν. Παρ’ ἁρμοδίας διπλωματικῆς πηγῆς ἐδηλώθη εἰς ἡμᾶς ὅτι αἱ φῆμαι αἱ κυκλοφορήσασαι ἀπὸ πολλοῦ ἐν σχέσει πρὸς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο εἶναι φῆμαι στερούμεναι ὑποστάσεως. Μολονότι δὲν θέλω νὰ ὑποτιμήσω τὴν σημασίαν τῶν διπλωματικῶν αὐτῶν πληροφοριῶν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ διαβεβαιώσω καταλλήλως τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἔχει λάβει ἤδη ἡ Κυβέρνησις ὅλα τὰ μέτρα, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τελεσφόρως τὸν κίνδυνον μιᾶς τοιαύτης ἀποπείρας καὶ ὅτι διαθέτει ἐπαρκεῖς δυνάμεις ὅπως καταστήσῃ αἰσθητὸν εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἤθελον ἐπιχειρήσει νὰ διαταράξωσι καὶ πάλιν τὴν ἡσυχίαν τῶν Λαῶν ὅτι ἐπὶ σφαλερῶν ἐβασίσθησαν ὑπολογισμῶν ἐπιδοθέντες εἰς ἐπιχειρήσεις ἐπικινδύνους. Ὁ φόβος τῆς εἰσβολῆς ἀτάκτων σωμάτων δὲν μᾶς ταράσσει. Ἂν ὁ ἐθνικός μας ὁρίζων δὲν εἶναι εἰσέτι ἀνέφελος, ἂν πράγματι αἰσθανώμεθα ἀνησυχίας, βαθύτερον πρέπει νὰ ἀναζητήσωμεν τὰς αἰτίας αὐτῶν καὶ ἀνάλογον νὰ μεταχειρισθῶμεν θεραπείαν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ ἐθνικὸς ἡμῶν ὀργανισμός, παρὰ τὴν ἀκατάβλητον αὐτοῦ ζωτικότητα, ἔχει περιέλθει ἐπ’ ἐσχάτων, ἀπὸ τῆς μικρασιατικῆς καταστροφῆς καὶ πρὸ αὐτῆς, εἰς μίαν ἐξασθένησιν, εἰς εὐπάθειαν παροδικὴν μὲν ἀλλ’ ὄχι καὶ ἀνεπαίσθητον. Ἡ εὐπάθεια αὐτὴ ὀφείλεται προδήλως εἰς τὴν ἐθνικὴν δοκιμασίαν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐχειμάσθη ἡ Ἑλλάς. Δὲν εἴμεθα βεβαίως ἡμεῖς οἱ ὑπεύθυνοι τῆς δοκιμασίας ταύτης. Ἡμεῖς εἴμεθα τὰ θύματα αὐτῆς μεθ’ ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους. Εἴμεθα ὅμως συγχρόνως καὶ ἡ μερὶς εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει ὁ κλῆρος καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλεται τὸ καθῆκον νὰ μεριμνήσῃ πάσῃ δυνάμει καὶ μετ’ αὐτοθυσίας ὅπως ἐπανορθώσῃ τὰς ὀδυνηρὰς συνεπείας τῶν περιπετειῶν τοῦ Ἔθνους καὶ ἀποκαταστήσῃ ἐπικαίρως καὶ τὰς ὑλικὰς καὶ τὰς ἠθικάς του δυνάμεις. Καὶ διὰ νὰ πράξωμεν τοῦτο ὀφείλομεν ν’ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ἓν γεγονὸς οὐσιῶδες, ὅτι ἡ Χώρα ἡμῶν διῆλθε δι’ ἀλλεπαλλήλων ἐξωτερικῶν κρίσεων, ὅτι αἱ ἀλλεπάλληλοι αὐταὶ κρίσεις, ὅτι ἡ ἀδιάκοπος διαδοχὴ ἀνωμάλων καταστάσεων, ὅτι ἡ μοιραία ἐναλλαγὴ μιᾶς αὐλικῆς τρομοκρατίας σήμερον καὶ τῶν στρατιωτικῶν κινημάτων αὔριον, ὅτι ἡ μοιραία αὐτὴ ἐναλλαγὴ διέσεισεν, ὡς ἦτο ἀναπόδραστον, ἐκ βάθρων τὴν πίστιν τοῦ κόσμου πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν εὐστάθειαν. Καὶ ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην νὰ ἀναστηλώσωμεν καὶ πάλιν τὴν πίστιν ταύτην ἐν τῇ συνειδήσει καὶ τῶν φίλων ἡμῶν καὶ τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν. Ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην ν’ ἀναστηλώσωμεν καὶ πάλιν τὴν πίστιν ταύτην ἐν τῇ συνειδήσει ἡμῶν, ὅπως πείσωμεν αὐτοὺς ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔπαυσε νὰ εἶναι ἑστία ἀνωμαλιῶν καὶ ἀποτελεῖ παράγοντα ὑπολογιστέον πρὸς διατήρησιν τῆς ἰσορροπίας ἥτις προῆλθεν ἐκ τῶν προσφάτων συνθηκῶν. Διὰ τοῦ μέσου τούτου θέλομεν ἀπαλλάξει καὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν ἀπὸ ριψοκινδύνους πειρασμούς. Ποῖον ἄλλο πρὸς τοῦτο ἔχομεν μέσον ἢ αἴροντες καὶ τοὺς ἐσχάτους ἐνδοιασμοὺς περὶ τῆς ἀνυπόπτου προελεύσεως τοῦ πολιτειακοῦ ἡμῶν καθεστῶτος; Ἠρωτήθην ἂν εἶναι ἡ Συνέλευσις αὐτὴ βεβαίως προϊόν γνήσιον τῆς ἐθνικῆς θελήσεως. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ δὲν ἀμφιβάλλω τὸ παράπαν περὶ τούτου, ὅπως δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι καὶ αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν μετὰ τάξεως ὑποδειγματικῆς. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ νὰ πεισθῶμεν ἡμεῖς. Ὀφείλομεν νὰ μεταδώσωμεν τὴν πεποίθησιν ταύτην καὶ εἰς τοὺς ἄλλους. Αἱ ἐκλογαὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως διεξήχθησαν ἀτυχῶς, διεξήχθησαν, κατ’ ἀνάγκην βεβαίως, ὑπὸ τὸ κράτος μιᾶς ἀνωμαλίας, ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ ἐπαναστατικοῦ καθεστῶτος...

§29Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὀφείλομεν νὰ διαμαρτυρηθῶμεν. Οὐδέποτε ἐγένοντο ἐκλογαὶ πλέον ἐλεύθεραι. Ἄν ἐνομίζετε ὅτι δὲν ἔγιναν, ἔπρεπε νὰ παραιτηθῆτε καὶ νὰ ἐξέλθητε τῆς αἰθούσης ταύτης.

§30Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ ἐκλογαὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως διεξήχθησαν ἐν συνεχείᾳ μέτρων καταδιωκτικῶν, ἐπιβεβλημένων μὲν διὰ τὴν καταστολὴν τοῦ κινήματος καὶ τὴν τιμωρίαν τῶν ἐνόχων, αὐστηρῶν ὅμως· καὶ οἱ ἐνδοιασμοὶ γεννῶνται μοιραίως καὶ δὲν θέλομεν ἄρει αὐτοὺς εἰμὴ διὰ νέας λαϊκῆς ἐτυμηγορίας. Καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ὑποχρέωσις ἡμῶν, συμφέρον ὑπέρτατον μᾶς ὑπηγόρευεν ὅπως ἀποδείξωμεν εἰς τὸν κόσμον ὅτι ὄντως τὸ νέον ἡμῶν καθεστὼς εἶναι γέννημα τοῦ Λαοῦ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην, κύριοι, ν’ ἀσχοληθῶ περὶ τῶν ἐσωτερικῶν κινδύνων, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς ὁ πιστεύων ὅτι οἱ κίνδυνοι οὗτοι εἶναι πραγματικοί. Δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσι τινες ζῶντες εἰσέτι μὲ τὸ ὅραμα μιᾶς αἱματηρᾶς ἀνατροπῆς. Ἀλλ’ εἶναι αὐτοὶ ἐλάχιστοι καὶ δὲν εὑρίσκουν ἀπήχησιν οὔτε μεταξὺ τῶν ὁμοφρόνων των. Πᾶσα νέα ἀπόπειρα, —τὸ γνωρίζουν— θὰ ἐπέφερε τὴν τελειωτικήν των συντριβήν. Συνεπῶς τοιοῦτοι κίνδυνοι οὔτε ὑπάρχουν οὔτε δύνανται νὰ ὑπάρξουν ἐπὶ χρόνον μακρόν. Καθῆκον ἔχομεν τὰ εὐάριθμα ταῦτα στοιχεῖα νὰ περισφίγξωμεν δι’ ἠθικῆς ἀπομονώσεως διὰ νὰ τὰ καταστήσωμεν ἀβλαβῆ καὶ εἰς τὸ μέλλον. Βασίζοντες τὸ πολίτευμά μας ἐπὶ τῆς ἐθνικῆς θελήσεως, θὰ ἀρυσθῶμεν ὅλον τὸ κῦρος τὸ ἀπαιτούμενον ὅπως χρησιμοποιήσωμεν καὶ τὴν λοιπὴν δύναμιν ἐναντίον τῶν ὑπονομευόντων τὸ λαϊκὸν πολίτευμα. Ἐπέσεισαν ὅμως ἐπίσης καθ’ ἡμῶν καὶ τὸ φάσμα τῆς λαϊκῆς ἀποδοκιμασίας. Ἡ Κυβέρνησις, εἶπον, ἄγεται ἐξ ὑπερμέτρου αἰσιοδοξίας καὶ σύρει καὶ ἡμᾶς καὶ τὴν Χώραν εἰς μίαν νέαν Νοεμβριανὴν ἀποτυχίαν. Δὲν γνωρίζω πόθεν ἀρύονται τὰ στοιχεῖα τοῦ φόβου αὐτοῦ. Ἡμεῖς ἔχομεν ἀκράδαντον πεποίθησιν ἐπὶ τὴν νίκην, παρ’ ὅλον τὸν κλονισμὸν τὸν ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ προκαλέσῃ τὸ κήρυγμα τῆς ἀθυμίας καὶ τῆς ἠθικῆς ἀποκαρδιώσεως, ἡ ὁποία ἐκπορεύεται ἐπὶ τόσον ἤδη χρόνον ἐντεῦθεν. Ἔχομεν ἀκράδαντον πεποίθησιν, διότι καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν Νοεμβριανὴν ἀποτυχίαν ἡ λαϊκὴ πλειονοψηφία ἐπεβράβευσε τοὺς ἀγῶνας ἡμῶν καὶ ἐνέκρινε τὴν ἐθνικὴν πολιτικήν, ἡ δὲ ἐξόντωσις τοῦ Ἔθνους ἐπεχειρήθη μόνον ἐν ὀνόματι τῆς λαϊκῆς μειονοψηφίας. Ἔχομεν δεδομένον ὅτι ἔκτοτε πᾶσαι αἱ σημειωθεῖσαι μεταβολαὶ συνέτειναν εἰς ἐνίσχυσιν ἡμῶν καὶ ἐξασθένισιν τῶν ἀντιπάλων καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν ὅτι κατερχόμενοι σήμερον εἰς τὸν ἀγῶνα θὰ εὑρεθῶμεν ἐνώπιον λαϊκῆς ἀποδοκιμασίας οὐδαμόθεν δικαιολογουμένης. Πολὺ φοβοῦμαι, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἡ ἀποφρὰς ἡμέρα τῆς 1 Νοεμβρίου θέλει καὶ πάλιν νὰ ἐξαπλώσῃ τὴν νοσηρὰν αὐτῆς σκιὰν ὑπεράνω τῶν κεφαλῶν μας διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς ἐξοντώσεως διὰ τοῦ πανικοῦ τὸν ὁποῖον ἀδίκως ἐμπνέει εἰς τὰς ψυχὰς ἡμῶν. Ἄς ἀποτινάξωμεν τὸν δισταγμόν. Ἄς μὴ θελήσωμεν ἡμεῖς νὰ πιστοποιήσωμεν ὅτι μία Δυναστεία τοσαῦτα ἀπεργασθεῖσα κατὰ τῆς Χώρας δεινὰ ἔχει ρίψει τόσον βαθείας ρίζας εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἔθνους ὥστε νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ τὴν ἐκριζώσωμεν ἀπευθυνόμενοι εἰς τὸν Λαόν. Ὄχι, κύριοι πληρεξούσιοι. Ἄς ἀποτινάξωμεν τοὺς δισταγμούς. Τὴν καταδίκην τῆς Δυναστείας ταύτης θὰ ἀπαγγείλῃ ὁ ἴδιος ὁ Λαὸς δι’ ἀμέσου ἀσκήσεως τῆς κυριαρχίας του. Δὲν θὰ ἀπαγγείλῃ δὲ μόνον τὴν καταδίκην τῆς Δυναστείας, ἀλλὰ θὰ ἀνεγείρῃ διὰ τῶν ἰδίων του χειρῶν τὸ οἰκοδόμημα τῆς Δημοκρατίας, διὰ νὰ στεγάσῃ ὑπ’ αὐτὸ τὴν ἐθνικήν του ἀκμὴν καὶ τὴν εὐημερίαν του, τὴν εὐημερίαν της παρούσης γενεᾶς καὶ τῶν ἐπερχομένων. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα)

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου.

§32Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ· ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήντησεν ἐπὶ τῆς προτάσεως περὶ ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας. Αἱ προτάσεις αὗται ὑπεβλήθησαν ἐγγράφως ἀλλὰ δὲν ἀνεπτύχθησαν. Δὲν πρέπει νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τοὺς ὑποβαλόντας τὰς προτάσεις ν’ ἀναπτύξουν αὐτάς;

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ λόγος εἶναι ἐλεύθερος καὶ πᾶς τις δύναται νὰ συζητήσῃ.

§34Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν μὲ ἐννοήσατε κ. Πρόεδρε. Θὰ συγχωνευθοῦν αἱ προτάσεις αὐταί;

§35Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ συζήτησις τῶν προτάσεων ἔγινε κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῆς γενικῆς συζητήσεως, συμπέρασμα τῆς ὁποίας θὰ εἶναι νὰ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Τώρα, κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν ψηφισμάτων, δύνασθε νὰ λάβητε τὸν λόγον καὶ ν’ ἀναπτύξητε τὰς προτάσεις σας.

§36Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τότε εἴμεθα σύμφωνοι.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§38Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἰδού, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι φθάνομεν εἰς τὸ τέρμα τῶν μακρῶν συζητήσεων αἱ ὁποῖαι μᾶς ἀπησχόλησαν ἐπὶ τόσας ἑβδομάδας. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἡ γενικὴ πεποίθησις εἶναι ὅτι αἱ συζητήσεις ὑπῆρξαν εἰς ἄκρον διαφωτιστικαὶ τόσον ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἐπίμαχα ζητήματα ὅσον καὶ τὰς διαθέσεις τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ ἐντολέως Λαοῦ. Ὁ ἀγών, ὁ ὁποῖος διεξήχθη ἐπὶ τόσας ἡμέρας, δὲν ἐστράφη, ὅπως θὰ ἠδύνατο ν’ ἀναμένῃ κανείς, ἂν εἶναι ἀναγκαία ἢ ὄχι ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας, ἂν ἐπιβάλλεται ἢ ὄχι ἡ ἀνακήρυξις τῆς Δημοκρατίας. Ἐλάχισται ἦσαν αἱ φωναὶ αἱ ὁποῖαι ἐξεδήλωσαν ἀμφιβολίας διὰ τὴν ἀναγκαιότητα τὴν ἀναπότρεπτον τῶν μεταβολῶν αὐτῶν, ἢ δισταγμοὺς διὰ τὴν σκοπιμότητα αὐτῶν γενικῶς. Ἔχομεν ἀνάγκην ἀνθρώπων, ἔχομεν ἀνάγκην πολιτευτῶν, εἶπεν ὁ κ. ἐκ Πατρῶν πολιτευτής. Τὰ πολιτεύματα ἐξαρτῶνται ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς καὶ τοὺς πολίτας. Οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθησαν καὶ ἀγωνίζονται διὰ τὰς ὑπὸ συζήτησιν ριζικὰς μεταβολὰς ἐφαντάσθη ὅτι μηχανικῶς διὰ τῆς ψηφίσεως νόμων καὶ διὰ τῆς μεταβολῆς πολιτευμάτων γίνονται οἱ πολῖται ἄγγελοι καὶ ἐξαίρονται εἰς περιωπὴν οἱ πολιτικοί. Βεβαίως διὰ νὰ ἐπιτύχουν τὰ πολιτεύματα καὶ τὰ νομοθετήματα, εἶναι ἀνάγκη νὰ περάσουν ἀπὸ τὴν θέλησιν τῶν ἀνθρώπων, εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρξῃ καλὴ θέλησις διὰ νὰ ἀποφέρουν αἱ πολιτειακαὶ καὶ νομοθετικαὶ μεταβολαὶ ἀγλαοὺς καρπούς· ἀλλ’ ἂν ἐπιδιώκωνται πολιτειακαὶ μεταβολαὶ καὶ ψηφίζωνται νόμοι, εἶναι διότι ὡρισμέναι μεταρρυθμίσεις ἐπιτρέπουσι τὴν ἐπικράτησιν τῶν ἠθικωτέρων στοιχείων, διευκολύνουσι τὴν κατίσχυσιν τῶν ζωτικωτέρων συμφερόντων καί, προκειμένου περὶ φιλελευθέρων πολιτευμάτων, διότι δι’ αὐτῶν ἐξασφαλίζεται ἡ ἐκδήλωσις τῆς βουλήσεως τῶν πολιτῶν, ἡ ἐπικράτησις τῆς γενικῆς θελήσεως. Δὲν ἐφαντάσθη κανεὶς ὅτι πρόκειται νὰ δώσωμεν καμμίαν συνταγὴν ἢ νὰ διατυπώσωμεν θεωρίας γενικὰς δι’ ὅλους τοὺς λαοὺς καὶ δι’ ὅλας τὰς ἐποχάς. Ἐκλήθημεν νὰ σκεφθῶμεν καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν ἂν ὕστερον ἀπὸ ὅσα συνέβησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὑπὸ τὰς συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα σήμερον, εἶναι δυνατὸν νὰ προκόψῃ ὁ Τόπος, νὰ ἐξασφαλισθῇ ὁμαλὸς βίος, ἂν εἶναι δυνατὴ ἡ ἐπικράτησις τῶν ἠθικωτέρων στοιχείων, ἡ κατίσχυσις τῶν ζωτικωτέρων συμφερόντων χωρὶς ριζικὰς μεταβολάς, τὰς ὁποίας προτείνομεν. Ἡ γνώμη ὅτι ἔχομεν πρὸ παντὸς ἀνάγκην πολιτικῶν καὶ πολιτῶν ὁμοιάζει μὲ τοὺς λόγους τοῦ ἰατροῦ ἐκείνου ὁ ὁποῖος, κληθεὶς νὰ θεραπεύσῃ ἀσθενῆ, εἶπεν: «ἡ ἐγχείρησις ἐνδείκνυται λόγῳ τῆς παθήσεως, ἀλλ’ ὑπάρχουν περιπτώσεις, ὑπάρχουν ὀργανισμοὶ καὶ ὑπάρχουν κλίματα εἰς τὰ ὁποῖα ἡ ἐγχείρησις δὲν ἀποφέρει καρποὺς καλούς. Τὸ καλύτερον ἀπ’ ὅλα εἶναι νὰ μὴ εἶναι κανεὶς ἀσθενής». Καὶ ἡ τελευταία Ἱστορία μας καὶ αἱ συνθῆκαι ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα μᾶς διδάσκουν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσωμεν, δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναπτυχθῶμεν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀσφαλίσωμεν τὰς ἐλευθερίας μας, νὰ ἀποκαταστήσωμεν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, ἐὰν καὶ ἡ Δυναστεία δὲν καταλυθῇ καὶ δὲν ἀνακηρυχθῇ ἡ Δημοκρατία. Δὲν εἶναι μόνον ὅτι ἐπὶ τῆς τελευταίας Δυναστείας καὶ ἕνεκα τῆς προσωπικῆς πολιτικῆς αὐτῆς ὑπέστη τὸ Ἔθνος τὴν μεγίστην τῶν συμφορῶν ἀφότου ἀνεφάνη εἰς τὴν Ἱστορίαν, δὲν εἶναι μόνον ὅτι ἀντιπρόσωποι τῆς Δυναστείας ἠθέλησαν νὰ ἐπαναβιώσουν μεσαιωνικὰς ἀντιλήψεις καὶ νὰ παραστήσουν ἑαυτοὺς ὡς ἀντιπροσώπους τοῦ Θεοῦ. Εἶναι ἀκόμη ὅτι διὰ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Δυναστείας αὐτῆς αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Λαοῦ κατεπατήθησαν καί, ὅπερ σπουδαιότερον, ἠθικῶς ὑπέστησαν μείωσιν, διότι ἡ Δυναστεία ἐκαλλιέργησε τὰ πλέον ταπεινὰ ἐλατήρια εἰς τοὺς πολίτας. Αὐτὴ ὤθησε τὸν στρατευόμενον πληθυσμὸν τοῦ Κράτους νὰ συνασπισθῇ καὶ νὰ ἀντιταχθῇ κατὰ πάσης ὑπερασπίσεως τῶν ἐθνικῶν δικαίων. Ἡ Δυναστεία αὐτὴ ἐπροστάτευσε καὶ ἐκαλλιέργησε τὴν τρομοκρατίαν καὶ τὸ ἔγκλημα. Καὶ δι’ αὐτὸ δὲν θρηνοῦμεν ἕνεκα τῆς τελευταίας Δυναστείας μόνον τὴν μεγίστην τῶν ἐθνικῶν συμφορῶν, θρηνοῦμεν καὶ τὴν ἠθικήν μας κατάπτωσιν. Καὶ δι’ αὐτὸ θέλομεν καὶ τῆς Δυναστείας τὴν κατάλυσιν καὶ τῆς Δημοκρατίας τὴν ἀνακήρυξιν, χάριν τῆς τιμῆς τῆς Ἑλλάδος, χάριν ἑνὸς γενικοῦ ἠθικοῦ ἐξαγνισμοῦ, ἵνα διδαχθοῦν ὅλοι οἱ πολῖται ὅτι δὲν πρέπει τὰ ἀτομικὰ συμφέροντα νὰ τίθενται ὑπεράνω τοῦ γενικοῦ συμφέροντος, ὅτι πρέπει εἷς νόμος νὰ κυριαρχῇ εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν, ἡ σωτηρία τοῦ συνόλου. Ἐλέχθη ὅτι ἡ Δυναστεία εὗρε συνεργοὺς ὡρισμένους πολιτικοὺς καὶ ἑπομένως ἡ εὐθύνη πρέπει αὐτοὺς κυρίως νὰ βαρύνῃ. Ἡ ἀντίρρησις αὐτὴ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προβληθῇ, ἂν ἐπρόκειτο περὶ μικρῶν δεινῶν καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν συνταγματικῶν διατάξεων. Ἀλλ’ αἱ συμφοραὶ ὑπῆρξαν τόσον μεγάλαι, ἡ ἀνάμιξις τῆς Δυναστείας τόσον ἄμεσος καὶ ἡ ἐξέγερσις τοῦ Λαοῦ τόσον ἰσχυρὰ, ὥστε τὸ Σύνταγμα ἀνετράπη, ὥστε σήμερον νὰ συζητῶμεν ὡς ἐντολοδόχοι τοῦ Λαοῦ περιβεβλημένοι συντακτικὴν ἐξουσίαν. Ἀκριβῶς δὲ διότι ἡ Δυναστεία εὗρε τόσον εὐκόλως μεταξὺ τῶν πολιτευομένων συνεργούς, οἱ ὁποῖοι ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας ἐγκατέλειψαν τὴν ἰδίαν Πατρίδα των καὶ ὅλον των τὸ παρελθόν, ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας ἐγκατέλειψαν τὴν ἰδέαν των ἵνα περιπτυχθοῦν τὸν Θρόνον καὶ ἀνέλθουν εἰς τὴν Ἀρχήν, ἀκριβῶς δι’ αὐτὸ φωνάζομεν ὅτι ὁ θεσμὸς ὁ βασιλικὸς εἶναι ἐπικίνδυνος διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἀντετάχθη ἀκόμη, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι, ἂν ἔπταισε κυρίως εἰς ἀντιπρόσωπος τῆς Δυναστείας, δὲν πταίουν τὰ ἄλλα μέλη αὐτῆς, καὶ δὲν πταίει ὁ θεσμός. Ἔχομεν, κ. συνάδελφοι, τὴν πεῖραν ἑνὸς αἰῶνος καὶ τὴν δοκιμὴν δύο ξένων Δυναστειῶν. Ἐτόνισα εἰς ἄλλην ἀγόρευσίν μου ὅτι ἡ πρώτη Δυναστεία δὲν ἀπέβλεψε παρὰ πῶς νὰ καταπατήσῃ τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας μέχρις ὅτου ἐξεδιώχθη. Εἶναι δὲ γνωστὸν ὅτι ὁ πρῶτος ἀντιπρόσωπος τῆς δευτέρας Δυναστείας ἦτο πρόσωπον ἐντελῶς ἀσήμαντον. Βασιλεύσας ἐπὶ μίαν πεντηκονταετίαν δὲν κατώρθωσεν οὐδὲ τὴν γλῶσσάν μας νὰ ἐκμάθῃ. Δὲν κατώρθωσε παρὰ νὰ ἀντιληφθῇ μερικὰ ἐλαττώματα τοῦ Λαοῦ καὶ δὲν ἔκαμε τίποτε ἄλλο ἢ νὰ προσπαθῇ νὰ ἐκμεταλλεύηται αὐτὰ τὰ ἐλαττώματα διὰ νὰ κυβερνᾷ ἐκ τῶν παρασκηνίων πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἰδίων του συμφερόντων, ἀνίκανος νὰ ὠθήσῃ εἰς τὰ ἐμπρὸς τὸν Τόπον. Ὁμοίως ἀσήμαντα ἐντελῶς πρόσωπα ἦσαν καὶ οἱ ἄλλοι ἀντιπρόσωποι τῆς δευτέρας Δυναστείας, καί, ὅπερ εἶναι χειρότερον, εἰς ὅλους αὐτοὺς ἐξεδηλώθη ἡ αὐτὴ διάθεσις ἐπιβολῆς τῆς προσωπικῆς βασιλικῆς πολιτικῆς καὶ συνταυτίσεώς της μὲ μίαν ἀπὸ τὰς πολιτικὰς μερίδας. Καμμία ἐλπὶς δὲν ὑπάρχει ὅτι, ἄν ποτε ἤθελεν ἐπικαθίσει εἰς τὸν θρόνον οἱοσδήποτε ἐκ τῆς Δυναστείας αὐτῆς, δὲν θὰ ὠθεῖτο καὶ αὐτὸς καὶ ἐκ προδιαθέσεως καὶ κατόπιν ῥαδιουργιῶν εἰς τὴν συνταύτισιν μὲ τὴν αὐτὴν πολιτικὴν μερίδα. Καμμία ἐλπὶς δὲν ὑπάρχει ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποκατασταθῇ ὁμαλὸς πολιτικὸς βίος. Εἰς τὸ σημεῖον δὲ τοῦ πολιτισμοῦ εἰς τὸ ὁποῖον ἐφθάσαμεν πλέον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ λόγος περὶ μετακλήσεως ἄλλης ξένης Δυναστείας, ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶχεν ἄλλο ἀποτέλεσμα παρὰ νὰ δώσῃ ἀφορμὴν διὰ νέας διαιρέσεις καὶ διὰ νέας ῥαδιουργίας καὶ διὰ νέας ἔριδας. Ἐὰν ἐξετάσωμεν τὴν συμπεριφορὰν ὅλων τῶν μετὰ τὴν μεγάλην Ἐπανάστασιν βασιλέων, θὰ ἴδωμεν καὶ θὰ πεισθῶμεν ὅτι οἱοσδήποτε εὐυπόληπτος πολίτης Ἕλλην θὰ ἠδύνατο πολὺ ἀξιοπρεπέστερον καὶ πολὺ ἐθνωφελέστερον νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ρυθμιστὴς τοῦ πολιτεύματος παρὰ οἱοσδήποτε ἐκ τῶν βασιλέων οἱ ὁποῖοι ἐκάθησαν ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ θρόνου. Οἱοσδήποτε εὐυπόληπτος πολίτης, ὡς αἱρετὸς ἄρχων, θὰ ἠδύνατο καὶ τὴν ἐθνικὴν ἑνότητα καλύτερον νὰ συμβολίζῃ καὶ τὸν ἐνθουσιασμὸν τοῦ Λαοῦ νὰ ἐγείρῃ καὶ τὸ ἠθικόν του φρόνημα περισσότερον νὰ ἐξυψώνῃ ὡς ἐκ τοῦ Λαοῦ προερχόμενος. Αὐτὰ ἔχομεν νὰ εἴπωμεν καὶ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐξέφρασαν ἀμφιβολίας περὶ τῆς ἀναποτρέπτου ἀνάγκης τῆς πολιτειακῆς καὶ δυναστικῆς μεταβολῆς καὶ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀπέκρουσαν τὴν σκοπιμότητα αὐτῆς καὶ ἔφεραν παραδείγματα ἐκ τῆς Ἱστορίας διὰ νὰ ἀποδείξωσιν ὅτι ὑπῆρξαν ἐποχαὶ κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς εὐημέρησεν ὑπὸ Βασιλείαν. Ἡμεῖς δὲν ἀρνούμεθα ὅτι ὑπῆρξαν καὶ ἐποχαὶ κατὰ τὰς ὁποίας ὁ βασιλικὸς θεσμὸς ὑπῆρξεν ὠφέλιμος. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγομεν εἶναι ὅτι ὕστερον ἀπὸ ὅσα ἐπάθομεν καὶ εἰς τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον σήμερον εὑρισκόμεθα δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ λόγος περὶ Βασιλείας. Εἰς τὴν ψυχήν μας ἐγείρεται ἐπανάστασις, ὅταν καὶ σκέψις κἄν βλέπωμεν νὰ ὑπάρχῃ ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ ἐκπεσοῦσα Δυναστεία ἢ νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑφιστάμενος ὁ βασιλικὸς θεσμός. Περὶ τούτου συμφωνεῖ ἡ παμψηφία σχεδὸν τῆς Συνελεύσεως. Ὁ κύριος ἀγὼν ἐνταῦθα διεξήχθη ὄχι διὰ τὴν ἀνάγκην ἡ ὁποία ἐπιβάλλει τὰς μεταβολὰς τὰς ὁποίας προετείναμεν, ἀλλὰ διὰ τὸν τρόπον τὸν ὁποῖον θὰ ἀκολουθήσωμεν διὰ νὰ τὰς ἐπιτύχωμεν. Ὑπεστηρίχθη ὅτι ἡ Συνέλευσις, ὡς κυρίαρχον Σῶμα, ὀφείλει καὶ τὴν Δυναστείαν νὰ καταλύσῃ καὶ τὴν Δημοκρατίαν νὰ ἀνακηρύξῃ χωρὶς νὰ προσφύγῃ διὰ τὴν κύρωσιν τῆς ἀποφάσεώς της εἰς τὸν Λαόν. Ἀπὸ ἄλλους ὑπεστηρίχθη ὅτι ἀμφότερα τὰ ζητήματα πρέπει νὰ παραπέμψῃ ἡ Συνέλευσις εἰς τὸν Λαόν, ἐκφράζουσα μόνον τὴν πίστιν αὐτῆς πρὸς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν. Καὶ ὑπεστηρίχθη τέλος ὅτι τὸ μὲν δυναστικὸν τελείως ὀφείλει νὰ λύσῃ καὶ ὁριστικῶς ἡ Συνέλευσις, νὰ ἀποφασίσῃ δὲ περὶ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν τελικὴν κύρωσιν αὐτῆς ἀπὸ τὸν Λαὸν ἀμέσως διὰ δημοψηφίσματος. Αἱ μεγάλαι πολιτειακαὶ μεταβολαί, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ἀποτέλεσμα ὄχι ἀριθμητικῆς ὑπεροχῆς, ἀλλ’ ὑπεροχῆς δυνάμεως. Δὲν ὑπάρχει κανὲν προηγούμενον ἐν τῇ Ἱστορίᾳ κατὰ τὸ ὁποῖον μία ῥιζικὴ πολιτειακὴ μεταβολὴ ἔγινε κατὰ τρόπον ὁμαλόν, δι’ ἀριθμήσεως τῶν ψήφων. Συνήθως τὰ πολιτεύματα δὲν διαγράφουσι τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἀνατρέπονται. Ἀλλὰ καὶ ὅταν εἰς τὰ πολιτεύματα οὐδὲν τίθεται κώλυμα ῥιζικῆς μεταβολῆς των διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ, πάλιν, ὁσάκις ἔγιναν ῥιζικαὶ μεταβολαί, αὗται ὑπῆρξαν ἀποτέλεσμα ἐκδηλώσεως δυνάμεως, δυνάμεως ὑλικῆς καὶ οὐχὶ ὑπεροχῆς ἀριθμητικῆς ψήφων. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι, ὅτε ἐν Γερμανίᾳ ὠγκοῦτο καθ’ ἡμέραν ἡ δύναμις τοῦ σοσιαλιστικοῦ κόμματος, ἐδηλοῦτο καὶ ἀπὸ τὸν Κάϊζερ καὶ ἀπὸ τοὺς συντηρητικοὺς πολιτικοὺς ὅτι, εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ πλειονοψηφία θὰ ἔκλινεν ὑπὲρ τῆς ἐργατικῆς τάξεως, ἤθελεν ἐμποδισθῆ διὰ πραξικοπήματος οἱαδήποτε ῥιζικὴ μεταβολή. Ἐν Ἰταλίᾳ ἡ ἀπειλὴ κατακτήσεως τῆς Ἀρχῆς ἐκ μέρους τῆς ἐργατικῆς τάξεως προεκάλεσε τὸν Φασισμόν, ὁ ὁποῖος κατ’ ἀρχὰς μὲν ἦτο μειονοψηφία, ἀλλὰ κατόπιν ἔγινε πλειονοψηφία διὰ τῆς συγχωνεύσεως πολλῶν κομμάτων εἰς αὐτόν. Καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ἀκόμη, ὅπου αἱ συνταγματικαὶ μεταβολαὶ γίνονται ὅπως αἱ νομοθετικαί, εἶναι βέβαιον ὅτι καμμία πολιτειακὴ μεταβολὴ ῥιζικὴ δὲν θὰ ἐγίνετο δεκτὴ ὁμαλῶς. Καὶ τοῦτο διότι προκειμένου περὶ ῥιζικῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς ὄχι μόνον εἶναι δύσκολον δι’ ὁμαλοῦ τρόπου ἡ λαϊκὴ πλειονοψηφία νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν γνώμην της, ἀλλὰ καὶ ὅταν εἶναι εὔκολον νὰ τὴν ἐκδηλώσῃ, ἡ μειονοψηφία πάντοτε ἀντιτάσσεται. Καὶ εἰς ἡμᾶς σήμερον κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι εἰς ὃ σημεῖον προώδευσεν ἡ πολιτειακὴ μεταβολή, προώδευσε κατόπιν ἀσκήσεως ὑλικῆς βίας. Εἶναι ἡ ἀσκηθεῖσα βία ἐκ μέρους τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ συνεπείᾳ τῆς ὁποίας ἐξεδιώχθη ὁ Κωνσταντῖνος. Ἀποτέλεσμα τοῦ πραξικοπήματος τούτου εἶναι καὶ σύγκλησις τῆς παρούσης Συνελεύσεως. Δὲν ἀποκρύπτω ὅμως, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι, ὅσον καὶ ἂν κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου καὶ κατὰ τὰ ἱστορικὰ δεδομένα ῥιζικὴ πολιτειακὴ μεταβολὴ εἶναι ἀδύνατος χωρὶς ἄσκησιν βίας, δὲν ἀποκρύπτω, λέγω, ὅτι εἶναι εὐχάριστον, ἂν εἶναι δυνατόν, ἀμέσως μετὰ τὴν ἄσκησιν μιᾶς βίας ἡ πολιτειακὴ μεταβολὴ νὰ λάβῃ τὸ χρῖσμα μιᾶς πανδήμου λαϊκῆς ἐγκρίσεως, ἐκδηλουμένης κατὰ τρόπον ὁμαλὸν καὶ νόμιμον. Διότι οὕτως αἱ ἀνωμαλίαι, αἱ ὁποῖαι πάντοτε ἐπηκολούθησαν τὰς ῥιζικὰς μεταβολάς, εἶναι ὀλιγώτεραι. Αἱ ἀνωμαλίαι ἀκολουθοῦσι, διότι ἡ ἡττηθεῖσα μερὶς δὲν παύει νὰ ἀντιδρᾷ καὶ νὰ ὀνειρεύηται ἀντεπαναστάσεις ἕως ὅτου τὸ νέον καθεστὼς θεμελιωθῇ διὰ τῆς βαθμιαίας καὶ γενικῆς ἀναγνωρίσεώς του, διὰ τῆς δυνάμεως τῆς αὐτοσυντηρήσεως, τὴν ὁποίαν σὺν τῷ χρόνῳ ἀποκτᾷ. Ἐν τούτοις, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι εὐχάριστον νὰ εἶναι δυνατὸν μία πολιτειακὴ ῥιζικὴ μεταβολὴ νὰ τύχῃ τὸ ταχύτερον μιᾶς πανδήμου λαϊκῆς ἐγκρίσεως. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς εἰς τὸ πρόγραμμα ἡμῶν περιελάβομεν τὴν ὁριστικὴν κύρωσιν τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς δι’ ἀμέσου ἀποφάσεως τοῦ Λαοῦ διὰ δημοψηφίσματος. Καὶ δι’ αὐτὸ συνετάξαμεν καὶ τὸ γνωστὸν πρωτόκολλον τοῦ συνδυασμοῦ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Ἡ γνώμη μας ὅμως περὶ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος δὲν χρονολογεῖται, ὡς ἠθέλησαν νὰ παραστήσουν, ἀπὸ τῆς συντάξεως τοῦ πρωτοκόλλου ἐκείνου, ἀλλ’ ἔχει διατυπωθῇ ἀπὸ τοῦ 1922. Ἀπὸ τότε, καὶ δι’ οὓς λόγους ἀνέφερα καὶ διότι ἐπιθυμοῦμεν νὰ διευκολύνωμεν τὴν σύμπραξιν μετὰ τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων, ἔχομεν δηλώσει ὅτι καὶ εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἐπικρατήσει ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα, ἠθέλομεν ἐξαρτήσει πάντες τὴν ὁριστικὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας ἀπὸ ἄμεσον λαϊκὴν ἔγκρισιν διὰ δημοψηφίσματος. Τὸ πρωτόκολλον δὲν περιέλαβέ τι νέον, ἀλλὰ μόνον ἐπανέλαβε τὴν διατύπωσιν τοῦ ἰδικοῦ μας προγράμματος τοῦ παλαιοῦ καὶ δι’ αὐτὸ λέγει ὅτι συμφώνως πρὸς τὸ πρόγραμμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ τῶν δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων δὲν θέλουν θεωρήσει τὴν ἐπικράτησιν αὐτῶν εἰς τὰς ἐκλογὰς ὡς λύουσαν ὁριστικῶς τὸ ζήτημα, ἀλλὰ θέλουν προκαλέσει δημοψήφισμα. Ἐπιμένω εἰς τὴν λέξιν «ὁριστικῶς», διότι ἡμεῖς πάντοτε ὑπεστηρίξαμεν ὅτι θὰ ἐπιδιώξωμεν ὅπως ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἀνακηρύξῃ τὴν Δημοκρατίαν, θέσῃ δὲ ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τοῦ Λαοῦ τὴν κύρωσιν τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς. Ἑπομένως τὸ ψήφισμα ἡμῶν, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν, εἶναι ἐν ἀπολύτῳ ἁρμονίᾳ καὶ πρὸς τὸ πρόγραμμα ὑμῶν καὶ πρὸς τὸ πρωτόκολλον τοῦ ἐκλογικοῦ συνδυασμοῦ. Ἐὰν εἴχομεν ἀναλάβει ὑποχρέωσιν μόνον ἐκ τοῦ πρωτοκόλλου τούτου, οὐδεμία θὰ ὑπῆρχε δέσμευσις, διότι τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο κατέπεσε μετὰ τοῦ συνδυασμοῦ τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ στηρίξῃ. Ὁ συνδυασμὸς ἐκεῖνος διελύθη καὶ συνεκροτήθη ἄλλος συνδυασμός, κατὰ τὴν κατάρτισιν τοῦ ὁποίου οὐδεμία ἐδόθη προσοχὴ εἰς τὸ πρωτόκολλον ἢ εἰς ἄλλην σχετικὴν συμφωνίαν. Ἀλλ’ ἡμεῖς, ἐπαναλαμβάνω, ἀναγνωρίζομεν ὡς ὑποχρέωσιν ἡμῶν ὅπως τὴν τελικὴν κύρωσιν τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς ἐξαρτήσωμεν ἀπὸ τὴν ψῆφον τὴν ἄμεσον τοῦ Λαοῦ. Μόνον ἐὰν ὅλως ἐξαιρετικαὶ περιστάσεις ἤθελον καταστήσει ἀδύνατον καὶ δυσχερῆ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ δημοψηφίσματος, θὰ προετείνομεν ἡμεῖς ὅπως ἡ Συνέλευσις, διαπράττουσα μίαν ἐπαναστατικὴν πρᾶξιν, προέβαινεν εἰς τὴν κήρυξιν τῆς Δημοκρατίας διὰ μόνης τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς. (Χειροκροτήματα). Αἱ Συντακτικαὶ Συνελεύσεις, κύριοι συνάδελφοι, ἀρύονται τὰ δικαιώματα ταύτων ἀπὸ τὴν ἁρμονίαν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται μετὰ τοῦ Λαοῦ. Ἄλλοτε, εἰς τὴν μεγάλην Γαλλικὴν Ἐπανάστασιν, αἱ Βουλαὶ τῶν τάξεων, τὰ états généraux, συνεκροτήθησαν εἰς Συντακτικὴν Συνέλευσιν χωρὶς οὐδεμίαν νὰ ἔχουν ἐντολήν. Ἠδυνήθησαν νὰ πράξουν αὐτό, διότι εὑρίσκοντο εἰς ἁρμονίαν μὲ τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ἡ Γαλλικὴ Συνέλευσις τοῦ 1871–75, ἔχουσα ἄλλην ἐντολήν, κατέληξε ν’ ἀνακηρύξῃ τὴν Δημοκρατίαν καὶ τὸ ἔπραξεν εὐτυχῶς, διότι εἶχε σύμφωνον τὴν ἐθνικὴν θέλησιν. Καὶ ἐὰν ἡ Συνέλευσις αὐτὴ δὲν ἦτο κἂν Συντακτικὴ Συνέλευσις ἀλλ’ ἁπλῆ Βουλή, θὰ ἠδύνατο, ἐφόσον αἱ περιστάσεις θὰ ἐπέβαλλον καὶ εὑρίσκετο εἰς ἁρμονίαν μὲ τὸν Λαόν, θὰ ἠδύνατο, λέγω, νὰ μεταβληθῇ εἰς Συντακτικὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ κηρύξῃ τὴν Δημοκρατίαν. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι γεγονότα καθιστῶντα ἀδύνατον ἢ λίαν δυσχερῆ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ δημοψηφίσματος δὲν ὑπάρχουσιν ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ δι’ αὐτὸ ἡμεῖς ἐπιμένομεν ὅπως τὸ δημοψήφισμα ἐνεργηθῇ ἀφοῦ λάβῃ ἀπόφασιν ἡ Συνέλευσις. Ἐπειδὴ ἠμφισβητήθη προχθὲς ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Γεωργίας ἡ ἔννοια τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀποδίδομεν εἰς τὸ πρωτόκολλον, ἀναγινώσκω μίαν μόνον περίοδον ἄρθρου τῆς «Δημοκρατίας», τὸ ὁποῖον ἐγράφη ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν τῆς δημοσιεύσεως τοῦ πρωτοκόλλου.

§39Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ποίαν ἡμερομηνίαν φέρει;

§40Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι τῆς 5ης Δεκεμβρίου. Λέγει δηλαδὴ τὸ ἄρθρον ὅ,τι χιλιάκις ἐπανελάβομεν, ὅτι δηλαδὴ ἡμεῖς θέτομεν εἰς τὰς ἐκλογὰς πολιτειακὸν ζήτημα, ὅτι καὶ μόνη ἡ ἐμφάνισις ἡμῶν πρὸ τῶν ἐκλογέων θέτει πολιτειακὸν ζήτημα. Ἡ σχετικὴ περικοπὴ τοῦ ἄρθρου ἔχει ὡς ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει.) «Οἱ δημοκρατικοί, τῶν ὁποίων καὶ μόνη ἡ ὕπαρξις θέτει πολιτειακὸν ζήτημα, διὰ τῶν προγραμματικῶν των δηλώσεων ἔχουν διακηρύξει ὅτι τὴν ὁριστικὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος θέλουν ἐξαρτήσει καὶ ἀπὸ μετεκλογικὸν δημοψήφισμα». Δηλαδή, κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἐπιδιώξουν ἐν τῇ Συνελεύσει ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας καὶ θὰ προκαλέσουν καὶ μετεκλογικὸν δημοψήφισμα. Ἀντιστρόφως οἱ συντηρητικοὶ Φιλελεύθεροι πρώτην φορὰν ἀνέλαβον ὑποχρέωσιν νὰ ὑποστηρίξωσι δημοψήφισμα ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Καὶ εἶναι ἀληθὲς ὅ,τι ἰσχυρίσθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς ἠθέλησε νὰ δώσῃ ἄλλην ἑρμηνείαν εἰς τὸ πρωτόκολλον σχέσιν ἔχουσαν μὲ τὴν στάσιν τοῦ Κόμματος τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων. Ἀλλ’ ἡ ἑρμηνεία τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς ἦτο αὐθαίρετος, καὶ ὅτε ἐπέστρεψα ἀπὸ τὴν ἰδιαιτέραν μου ἐπαρχίαν, ὅπου εἶχον μεταβῆ, διεμαρτυρήθην ἐντόνως εἰς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως, μετὰ τοῦ ὁποίου εἶχον διεξαγάγει τὰς διαπραγματεύσεις τῆς συμπράξεως, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ὡμολόγησεν ὅτι εἶχον δίκαιον. Ἀλλὰ περὶ τούτου θὰ ὁμιλήσω καὶ ἀμέσως κατόπιν. Ἐκεῖ ὅπου δὲν ἠμποροῦμεν νὰ συμφωνήσωμεν καθόλου μὲ τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ἡ παραπομπὴ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ καὶ μόνον. Ἡμεῖς θεωροῦμεν τὸ δυναστικὸν ζήτημα λελυμένον. Ὄχι μόνον ὑποστηρίζομεν ὅτι δικαιοῦται ἡ Συνέλευσις, μηδένα ἔχουσα περιορισμόν, νὰ προβῇ εἰς τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, ὅτι δηλαδὴ οὐδεὶς ὑπάρχει τυπικὸς περιορισμὸς διὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀνεγνώρισε καὶ αὐτὸς ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ἀλλ’ ὑποστηρίζομεν ἀκόμη ὅτι οὐσιαστικῶς τὸ ζήτημα ἔχει λυθῆ διὰ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐκλογῶν. Ἐφόσον ἀναγνωρίζομεν ὅτι ὁ Λαὸς εἰς τὰς ἐκλογὰς ἐξεδήλωσε δημοκρατικὰ φρονήματα, ἄμεσος συνέπεια τῆς λαϊκῆς αὐτῆς θελήσεως δὲν ἠδύνατο νὰ εἶναι καμμία ἄλλη ἀπὸ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Αὐτὴν τὴν ἑρμηνείαν ἔδωκεν ὁ Στρατὸς καὶ ἡ Ἐπανάστασις, ὁ μὲν ἀξιώσας τὴν ἄμεσον κατάλυσιν τῆς Δυναστείας, ἡ δὲ δώσασα εἰς τὸν Βασιλέα ἄδειαν, ἡ ὁποία εἶχε τὴν ἔννοιαν, ὅπως ὡμολόγησεν ὁ ἀξιότιμος πρώην Πρόεδρος τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, ὁριστικῆς καὶ ἀνεκκλήτου ἀποδημίας. Ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι διὰ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ἀφαιροῦμεν ἓν μέγα μέρος ἀπὸ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἡμεῖς δὲν ἀρνούμεθα τοῦτο, ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δεσμεύομεν τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ποίαν Δυναστείαν θὰ ψηφίσω —εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως —θὰ εἴπῃ ὁ Λαός, ὅταν ἡ Δυναστεία θὰ ἔχῃ πέσει; Ἀπαντῶ ὅ,τι καὶ ἄλλοτε ἀπήντησα: Ἐάν, παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν, ὁ Λαὸς ἤθελε ταχθῆ ὑπὲρ τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, τότε θὰ ἐγεννᾶτο τὸ ζήτημα ποίαν Δυναστείαν ἔπρεπε νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ τότε ὁ Λαὸς θὰ ἦτο ἐλεύθερος νὰ ἐκλέξῃ. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις ἐκ τῶν προτέρων εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ εἴπῃ ποίας συνεπείας θὰ εἶχεν ἡ τοιαύτη διάθεσις παλινορθώσεως τῆς Δυναστείας. Εἶναι ὑποχρεωμένη διὰ τῆς ἀποφάσεως περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας νὰ δώσῃ νὰ ἐννοήσῃ καὶ ὁ ἀντίθετος πολιτικὸς κόσμος ὅτι τοιαύτη διάθεσις ἐμπραγμάτως εὐδοκιμοῦσα δὲν θὰ ἔχῃ κανὲν ἄλλο ἀποτέλεσμα παρὰ τὴν ἔκρηξιν ἐμφυλίου πολέμου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέπτυξεν ὡραίας θεωρίας περὶ λαϊκῆς κυριαρχίας. Ἀλλ’ αἱ γενικαὶ αὐταὶ θεωρίαι ἔχουσι περιορισμούς. Εἶναι σεβαστὴ ἡ θέλησις τῆς πλειονοψηφίας, ὅταν δὲν στραγγαλίζεται τὸ δίκαιον τῆς μειονοψηφίας. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ—πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θεωρῶ ἐντελῶς ἀδύνατον —, ἐὰν ἦτο, λέγω, δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ πλειονοψηφία ὑπὲρ παλινορθώσεως τῆς Δυναστείας, ἡ θέλησις αὕτη δὲν θὰ ἀπέβλεπε παρὰ εἰς τὸν στραγγαλισμὸν τῆς μειονοψηφίας. Ὑπάρχει μεγάλη μερὶς τοῦ Λαοῦ καὶ ὑπάρχει μεγίστη μερὶς τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, αἱ ὁποῖαι θεωροῦν προσβολὴν τῆς προσωπικῆς των τιμῆς, τῆς προσωπικῆς των ἀξιοπρεπείας, τὴν ἰδέαν τῆς παλινορθώσεως τῆς Δυναστείας.

§41Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Μὴ ἀναφέρετε ὅλην τὴν ὥραν τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον. Οὔτε κἂν πρέπει ν’ ἀναφέρωνται ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει ἡ θέλησις τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου.

§42Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος προέρχονται ἀπὸ τὸν Λαὸν καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ μὴ λησμονῆτε ὅτι ὅλαι αἱ μεγάλαι μεταβολαὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἔγιναν τῇ συμπράξει τοῦ Στρατοῦ μετὰ τοῦ Λαοῦ. Μία μεγάλη μερὶς τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ Στρατοῦ τὴν ἰδέαν τῆς παλινορθώσεως τῆς Δυναστείας θεωροῦν ὡς προσβολὴν τῆς προσωπικῆς των τιμῆς καὶ ἀξιοπρεπείας, ὡς οὐσιαστικὴν ὑποδούλωσίν των. Καὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι, ἂν ἐσχηματίζετο πλειονοψηφία ὑπὲρ τῆς Δυναστείας, θὰ ἦτο ἀδύνατος ἡ ἐκτέλεσις τῆς θελήσεώς της ὁμαλῶς. (Χειροκροτήματα). Καὶ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Ἐδηλώθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἡ παλινόρθωσις τῆς Δυναστείας θὰ εἶχε καὶ ἄλλας βαρυτέρας συνεπείας· θὰ ἐπέφερε τὴν ἀπόσχισιν τμημάτων τοῦ Κράτους, τὰ ὁποῖα τόσον ὑπερβολικὰ ἐδεινοπάθησαν ἀπὸ τὰ ἀνομήματα τῆς Δυναστείας αὐτῆς, ὥστε δὲν θὰ ἠνείχοντο νὰ παραμείνουν ἡνωμένα μὲ τὸ λοιπὸν Κράτος καὶ νὰ διατρέξουν νέους κινδύνους ὑποδουλώσεως καὶ καταστροφῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης. Δὲν εἶναι δὲ ὀρθὸν νὰ ἀντιτάσσωνται εἰς αὐτὴν θεωρίαι, διότι θὰ σᾶς ἔλεγον καὶ τοῦτο: Ἐὰν ἐν δεδομένῃ στιγμῇ ἐσχηματίζετο μία πλειονοψηφία ἡ ὁποία θὰ ἤθελε νὰ ἐγκαταστήσῃ ἀπολυταρχισμὸν εἰς τὴν Ἑλλάδα, σᾶς ἐρωτῶ: ἠθέλετε σεῖς ὑποκύψει εἰς τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας ἢ θὰ ἐλαμβάνετε τὰ ὅπλα νὰ διδάξητε εἰς τὴν πλειονοψηφίαν ὅτι ὑπάρχουν μερικοὶ ὅροι εἰρηνικῆς συμβιώσεως τοὺς ὁποίους δὲν πρέπει νὰ παραβιάζῃ οὔτε ἡ μία οὔτε ἡ ἄλλη μερὶς καὶ ἐφόσον αὐτοὶ οἱ ὅροι παραβιάζονται καμμία θέλησις τῆς πλειονοψηφίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι σεβαστή; (Χειροκροτήματα).

§43Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σεῖς ἔχετε δηλώσει ὅτι εἶναι ἐλεύθερος ὁ Λαός.

§44Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα, ἀλλ’ εἶπον συγχρόνως ὅτι ἡ τοιαύτη ἐκλογὴ θὰ προεκάλει ἐμφύλιον πόλεμον. Ἡ Συνέλευσις λοιπὸν κηρύσσουσα ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν καὶ λέγουσα εἰς τὸν Λαὸν ὅτι ἡ σκέψις παλινορθώσεως τῆς Δυναστείας σημαίνει ἀπειλὴν ἐμφυλίου πολέμου θὰ διευκολύνῃ τὸν Λαὸν ὅπως λάβῃ μίαν ἀπόφασιν ἐκτελέσιμον ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος.

§45Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε δὲν εἶναι ἐλεύθερος.

§46Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θὰ ἐδημιούργει ἓν καθαρὸν ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁ Λαὸς θὰ ἠδύνατο ἐλευθέρως νὰ κρίνῃ καὶ ν’ ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος.

§47Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκβιαστικῶς.

§48Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πρόκειται περὶ ἐκβιάσεως ἀλλὰ περὶ πραγματικῆς καταστάσεως. Δὲν θὰ ἐξεπλήρουν δὲ τὸ καθῆκόν μου, ἄν, διὰ νὰ φανῶ προσηλωμένος εἰς τὰς θεωρίας, δὲν ἔλεγον καθαρὰ καὶ ξάστερα ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα, ἂν τυχὸν παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν ἤθελέ ποτε συγκεντρωθῇ πλειονοψηφία ἡ ὁποία θὰ ἐπέμενεν ὅπως ἀποκαταστήσῃ τὴν Δυναστείαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης. Ἀλλὰ σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὅτι κατὰ τὴν ἰδικήν μας ἀντίληψιν ὁ Λαὸς εἰς τὰς ἐκλογὰς ἔλυσε τὸ δυναστικὸν ζήτημα καὶ δὲν ὑπάρχει καμμία ἀνάγκη νὰ τὸν ἐρωτήσωμεν καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος. Δὲν ἔχει κανὲν νόημα νὰ ἐρωτᾶται συνεχῶς ὁ Λαὸς ἐκ σεβασμοῦ δῆθεν πρὸς τὴν κυριαρχίαν του ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ θέματος. Οὐδεὶς ὑπάρχει δεσμὸς διὰ τὴν Συνέλευσιν ὅπως κυρώσῃ τὴν γενομένην δυναστικὴν μεταβολήν, διότι, διὰ νὰ εἴμεθα ἐν ἀκριβείᾳ, δὲν ὑπάρχει πλέον Βασιλεύς, δὲν ὑπάρχει βασιλικὸς θεσμός. (Χειροκροτήματα) Ὁ Βασιλεὺς κατ’ οὐσίαν κατελύθη ἀπὸ τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγκατεστάθη Ἐπανάστασις εἰς τὰς Ἀθήνας. Ἔκτοτε παρέμεινε μόνον ἓν εἴδωλον Βασιλέως, ἀλλὰ σήμερον καὶ τοῦτο ἔχει ἀπομακρυνθῆ. Ἦτο δὲ ψεῦδος ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διέπραξεν ἡ Κυβέρνησις, νὰ ὁρκισθῇ πίστιν εἰς τὸν Βασιλέα (Χειροκροτήματα). Αὐτὸ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ἀλλὰ μᾶς ἀντιτάσσετε: Τί σᾶς πειράζει νὰ ἐρωτήσωμεν ἄλλην μίαν φορὰν τὸν Λαόν, διὰ νὰ λείψῃ πᾶσα ἀντίρρησις: Σᾶς ἀπαντῶμεν: Τὸ ζήτημα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐξάπτει τὰ πάθη δὲν εἶναι τὸ πολιτειακόν, ἀλλὰ τὸ ζήτημα τὸ δυναστικόν. Αὐτὸ εἶναι ἱκανὸν καὶ πάλιν νὰ ἐπιτείνῃ τὸν ἐμφύλιον διχασμὸν καὶ νὰ διοχετεύσῃ εἰς χεῖρας ἐπιτηδείων προπαγανδιστῶν ὑλικὰ μέσα πρὸς διαφθορὰν τοῦ Λαοῦ. Αὐτὸ τὸ ζήτημα τιθέμενον καὶ πάλιν δὲν θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα παρὰ νὰ ἐξαναγκάσῃ τὸν ἀντίπαλον ἡμῶν πολιτικὸν κόσμον, ἐνῷ κατ’ οὐσίαν κατὰ μεγάλην πλειονοψηφίαν ἔχει πλέον παραιτήσει καὶ ἔχει κόψει τοὺς δεσμούς του μὲ τὴν Δυναστείαν τὴν ἐκπεσοῦσαν. Θὰ τὸν ἐξαναγκάσῃ, λέγω, διὰ λόγους ἀξιοπρεπείας πολιτικῆς καὶ ἀντιπολιτεύσεως νὰ ὑψώσῃ πάλιν τὴν σημαίαν τῆς αὐτῆς Δυναστείας καὶ νὰ ἔλθῃ ἀντίπαλος μὲ ἡμᾶς καὶ νὰ καλλιεργήσῃ μίση ἀκοίμητα. Ἰδοὺ διατί ἡμεῖς δὲν θέλομεν νὰ τεθῇ καὶ πάλιν τὸ δυναστικὸν ζήτημα εἰς τὸν Λαόν. Τὸ ζήτημα ἐλύθη τελεσιδίκως καὶ ὀφείλει νὰ κυρώσῃ τὴν μεταβολὴν ἡ Συνέλευσις, διὰ νὰ παύσῃ πλέον ὁ ἐμφύλιος σπαραγμὸς νὰ ἔχῃ τὴν ὀξύτητα τὴν ὁποίαν ἔχει ἕως τώρα. Εὑρισκόμεθα καὶ ἡμεῖς εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸν Λαὸν καὶ γνωρίζομεν ὅτι ἡ πολιτειακὴ μεταβολὴ εἶναι εὐπρόσδεκτος. Εἶναι εὐπρόσδεκτος, διότι δὲν εἶναι ἀκριβὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἔχει ὀλιγώτερον ὡριμάσει εἰς τὸν Λαόν. Περισσότερον ἔχει ὡριμάσει ἡ πολιτειακὴ μεταβολὴ εἰς τὸν ἀντίπαλον κόσμον παρὰ ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας. Χάριν λοιπὸν ταχυτέρας γαληνεύσεως τοῦ Τόπου, χάριν ἀσφαλεστέρας διεξαγωγῆς τοῦ δημοψηφίσματος, χάριν ταχυτέρας ἀποκαταστάσεως ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου ἐπιμένομεν ὅπως λύσῃ ἡ Συνέλευσις τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Δὲν ἔχομεν δυσπιστίαν ἡμεῖς πρὸς τὸν Λαόν, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ σᾶς εἴπωμεν ὅτι ὁ Λαὸς δὲν ἀπαρτίζεται ἀπὸ ἄτομα ὅμοια τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ψυχὴν εἶναι βαθέως ἐρριζωμένη ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα. Οἱ λαοὶ προκειμένου περὶ ριζικῶν πολιτειακῶν μεταβολῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διεξάγωσι καθημέραν τὰς αὐτὰς μάχας. Ἔρχονται στιγμαὶ κατὰ τὰς ὁποίας κουράζονται, ἔρχονται στιγμαὶ καθ’ ἃς προβάλλονται ἄλλα ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀπορροφοῦν περισσότερον τὴν προσοχὴν τοῦ λαοῦ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἀξιώνητε ἀπὸ ἕνα λαὸν καθημέραν νὰ ἀποφασίζῃ διὰ τὴν αὐτὴν μεταβολήν. Σᾶς ἐρωτῶ: Ἂν μετὰ τὴν Γαλλικὴν ἧτταν τοῦ 1870 δὲν ἐξεθρονίζετο ἡ Δυναστεία τοῦ Ναπολέοντος τοῦ Γʹ καὶ παρέμενεν ἐπί τινα χρόνον, νομίζετε ὅτι μετὰ τῆς αὐτῆς εὐκολίας ἤθελον ἐκπέσει κατόπιν; Λέγω τοῦτο, διότι ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων εἶπεν ὅτι, καὶ ἂν δὲν κατωρθοῦτο νὰ γίνῃ πολιτειακὴ μεταβολή, θὰ ἐγίνετο ἡ ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις, ἡ ὁποία θὰ ἐπέτρεπεν εἰς τὸ Δημοκρατικὸν κόμμα νὰ κάμῃ προπαγάνδαν εἰς τὸν Λαόν, ὥστε, ὅταν σχηματίσῃ πλειοψηφίαν, νὰ ἀνατρέψῃ καὶ τὴν Δυναστείαν καὶ τὸν βασιλικὸν θεσμόν. Αὐτὰ εἶναι ὑπερβολικῶς ἁπλοϊκά. Φαντάζεσθε ὅτι, ἂν ὁ Κάϊζερ δὲν ἀνετρέπετο ἐκ τοῦ μηνύματος τὸ ὁποῖον τῷ ἐστάλη διὰ τοῦ Στρατοῦ καὶ παρέμενεν ἐν Γερμανίᾳ ἐπὶ 1–2–3 μῆνας μετὰ τὴν ἀνακωχήν, φαντάζεσθε, λέγω, ὅτι ἡ θέλησις τοῦ Γερμανικοῦ Λαοῦ θὰ διετηρεῖτο εἰς τὴν αὐτὴν ἔντασιν ὥστε νὰ τὸν ἀνατρέψῃ; (Χειροκροτήματα). Μετὰ τὰς μεγάλας καταστροφὰς οἱ λαοὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι δυσκίνητοι, παρασύρονται καὶ ἀποδέχονται μίαν σωτηρίαν μεταβολὴν ὁδηγούμενοι ἀπὸ φωτεινοὺς πολιτικούς, ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίωσιν πάντοτε οἱ λαοὶ νὰ ἡγῶνται καὶ νὰ εἶναι ἕτοιμοι ν’ ἀγωνίζωνται τοὺς ἰδίους ἀγῶνας ριζικῶν πολιτειακῶν μεταβολῶν, ὅταν βλέπουν τοὺς πολιτικούς των μὴ ἔχοντας τὸ θάρρος ν’ ἀναλάβουν αὐτοὶ τὰς εὐθύνας καὶ ἡγηθοῦν εἰς τὸν ἀγῶνα. (Χειροκροτήματα).

§49Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν ὡρισμένα μέλη τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, δεσμευμένα προεκλογικῶς διὰ τῆς ὑπογραφῆς των καὶ μετεκλογικῶς διὰ δηλώσεων, ἠθέλησαν νὰ ὀμόσωσι πίστιν εἰς τὸν Γεώργιον, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι ἠμπορεῖτε νὰ κακίζητε καὶ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία εἶναι συνεπὴς πρὸς τὸ προεκλογικὸν πρόγραμμα.

§50Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σήμερον δὲν ὑπάρχει Βασιλεὺς καὶ ὁ ὅρκος ὁ διδόμενος εἰς τὸν Βασιλέα εἶναι ψεῦδος. Τὸ ψεῦδος τοῦτο ἀρκετὰ ἐτόνισεν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Χανίων κ. Μητσοτάκης, ὁ ὁποῖος σᾶς ἠρώτησεν: «Ἐὰν μίαν στιγμὴν θελήσῃ ὁ Βασιλεὺς νὰ ἐπιστρέψῃ, σεῖς οἱ ὁρκισθέντες πίστιν καὶ ὑποταγὴν εἰς αὐτὸν τί θὰ πράξητε;».

§51Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπήντησα.

§52Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἦτο ἱκανοποιητικὴ ἡ ἀπάντησίς σας, ἢ μᾶλλον ἦτο ἱκανοποιητική. Εἴπετε ὅτι θὰ ἀναγκάσητε τὸν Βασιλέα νὰ μὴ ἐπανέλθῃ, δηλαδὴ νὰ ὑπακούσῃ εἰς ὑμᾶς, δηλαδὴ κατ’ οὐσίαν δὲν θὰ τὸν ἀνεγνωρίζετε. Δὲν τρέφομεν ἡμεῖς καμμίαν δυσπιστίαν πρὸς τὸν Λαόν, ἀλλὰ τρέφομεν δυσπιστίαν πρὸς τὰς μεθόδους τὰς ὁποίας θέλει νὰ ἐφαρμόσῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ τρέφομεν δυσπιστίαν εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ τώρα ἀναγκάζομαι καὶ ἐγὼ νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος ὅπερ ἔχει προσωπικὴν χροιὰν καὶ τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν προεισαγωγὴν τοῦ λόγου του καὶ τὸ ὁποῖον διαφωτίζει τὴν στάσιν καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν ἰδικήν μας εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἔχομεν δυσπιστίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι εἰς ὅλας μας τὰς προσπαθείας καὶ εἰς ὅλους μας τοὺς ἀγῶνας ὅπως ἡ Ἐπανάστασις μεταβληθῇ εἰς λαϊκὴν Ἐπανάστασιν καὶ γίνωσι ριζικαὶ μεταβολαὶ εἴχομεν πάντοτε ἀντιμετώπους καὶ ἀντιδρῶντας τοὺς διευθύνοντας τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων (Χειροκροτήματα). Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς προεπαναστατικῆς περιόδου, καθ’ ἣν ἀρκετὰ μεγάλη ὑπῆρξεν ἡ ἀντίδρασις, διότι τότε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν μετεῖχε τῆς ἐνεργοῦ διευθύνσεως τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀπουσιάζων εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ἀλλ’ ἔρχομαι εἰς τὴν μετεπαναστατικὴν περίοδον. Δὲν εἶχε καλὰ–καλὰ ἀρχίσει τὰς ἐργασίας της μία κοινὴ Ἐπιτροπὴ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀποτελουμένη ἀπὸ ἀντιπροσώπους τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων καὶ ἀπὸ ἀντιπροσώπους τῶν δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων, ὅπως ὠνομαζόμεθα ἡμεῖς, ὁπότε ἠγέρθη ἡ ἐπίμονος ἀξίωσις ἐκ μέρους τοῦ σήμερον Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅπως δηλώσωμεν σαφῶς καὶ ἀπεριφράστως ὅτι δὲν θέτομεν πολιτειακὸν ζήτημα εἰς τὰς ἐκλογάς. Εἰς τὴν ἀξίωσιν αὐτὴν ἐννοεῖται ὅτι δὲν ἐνεδώσαμεν, καὶ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὅτι διελύθη ἡ πρώτη Ἐπιτροπή, καὶ ἡ συνέλευσις τοῦ κόμματος συγκληθεῖσα ἐξέλεξε νέαν Ἐπιτροπήν, ἀποτελουμένην κεχωρισμένως ἀπὸ ἀντιπροσώπους τῶν δύο μερίδων, ὑπὸ τὸν ὅρον ἐλευθερίας εἰς ἡμᾶς ὑποστηρίξεως τῆς ἰδεολογίας μας.

§53Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ μὴ ἀσχοληθῶμεν ἐπ’ αὐτῶν τῶν ζητημάτων, διότι δὲν ἀξίζει τὸν κόπον.

§54Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πταίω ἐγώ.

§55Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδένα ἔχω λόγον νὰ ἀποφύγω τὴν συζήτησιν. Ἀλλὰ διὰ νὰ τὸ διευκρινίσω γνωρίζετε πάντες ὅτι ἀντέστην κατὰ τῆς θέσεως πολιτειακοῦ ζητήματος κατὰ τὰς ἐκλογὰς δι’ οὓς λόγους ἐξέθηκα. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς μόνον ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπῆλθεν ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου.

§56Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλ’ ἐκ ποίου;

§57Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Γνωρίζετε κάλλιστα ὅτι εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι βαίνοντες πρὸς τὰς ἐκλογὰς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι ἡ διαχείρισις τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος θὰ ἐγίνετο ἐπιτυχῶς διὰ μιᾶς ἐννεαμελοῦς διοικητικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ κόμματος, καὶ τότε ἔλαβον τὴν πρωτοβουλίαν τῆς συμπτύξεως τῆς Ἐπιτροπῆς ἀπὸ ἐννεαμελοῦς εἰς τριμελῆ, διότι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν παρ’ ἑνὸς καὶ μόνου προσώπου διεύθυνσιν τοῦ ἀγῶνος. Εἰς τὴν προσπάθειαν ταύτην, ὡς κάλλιστα ἐπίσης γνωρίζετε, ἀπειράκις προέβην εἰς διαβήματα ὅπως σεῖς μετάσχητε ὡς μέλος τῆς πολυμελοῦς Ἐπιτροπῆς, ἐγὼ δὲ ἀπόσχω ἐξ αὐτῆς. Μοὶ προσήπτετο ἡ κατηγορία ὅτι, ἐὰν θὰ ἤμην μέλος αὐτῆς, λαμβάνω τὴν πρωτοβουλίαν αὐτὴν ἐκ φιλαρχίας, ἐὰν δὲ ἀπεσυρόμην, ὅτι ἀποφεύγω τὰς εὐθύνας καὶ προστριβὰς ἐπὶ τῶν προσωπικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐγεννῶντο κατὰ τὰς ἐκλογάς. Ἀντέστην καὶ προσεπάθησα ἵνα ἀποφύγω τὴν συμμετοχήν μου εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ κατέβαλον τὰς προσπαθείας μου διὰ νὰ ἀποτελέσητε σεῖς ἀντ’ ἐμοῦ μέλος τῆς τριμελοῦς Ἐπιτροπῆς. Ἀπέτυχον καὶ ἠναγκάσθην νὰ λάβω μέρος εἰς αὐτήν. Ἑπομένως οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει ἡ ἀνακίνησις τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος μὲ τὴν σύμπτυξιν τῆς Ἐπιτροπῆς, γενομένην διὰ λόγους καθαρῶς ἐκλογικῆς διοικήσεως.

§58Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἐπειδὴ βλέπω ὅτι σᾶς βοηθεῖ πολὺ ἡ μνήμη, θὰ ἐνθυμῆσθε πολὺ καλὰ καὶ ὑμεῖς καὶ ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος δυστυχῶς ἀπουσιάζει, ὅτι πρὶν καταλυθῇ κατὰ τύπους ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη εἶχε παύσει νὰ ἐργάζηται συνεπείᾳ τῆς διενέξεως τὴν ὁποίαν ἀνέφερα.

§59Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι, κύριε πληρεξούσιε.

§60Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἤμην καὶ ἐγὼ μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τὸ ἐπιβεβαιῶ.

§61Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἐνταῦθα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας πληρεξούσιος, εἰς τὸν ὁποῖον μετέβην καὶ ἐξέθηκα ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ὡς ἦτο κατηρτισμένη ἦτο τόσον δυσκίνητος ὥστε οὐδέποτε νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι ἠδύνατο νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος. Προσεπάθησα νὰ πείσω αὐτὸν ὅτι ἔπρεπε νὰ συμπτυχθῶμεν εἰς τριμελῆ Ἐπιτροπήν, τῆς ὁποίας νὰ μετάσχῃ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιος. Ἀπέτυχον εἰς τὰς προσπαθείας μου· ἀλλὰ δὲν εἶχον καμμίαν σχέσιν μὲ τὴν ἀνακίνησιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἀπέβλεπον ἁπλῶς εἰς τὴν λυσιτελεστέραν διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν.

§62Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐνθυμεῖσθε.

§63Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν λησμονῶ ποτέ.

§64Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διότι εἰς τὴν συνέλευσιν τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων—καὶ οἱ μετασχόντες αὐτῆς συνάδελφοι θὰ τὸ ἐνθυμῶνται—διεξήχθη μακρὰ συζήτησις καὶ περὶ τοῦ ἂν ἡμεῖς θὰ συνεπράττομεν μὲ τοὺς συντηρητικοὺς Φιλελευθέρους διατηροῦντες τὰς πολιτειακάς μας ἰδέας καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅτι παρά τινος τῶν μελῶν τῆς συνελεύσεως ἐκείνης ἠγέρθη ἡ ἀξίωσις ὅπως ὑποκύψωμεν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία θὰ ἐκανόνιζεν ἂν πρέπει ἢ ὄχι νὰ τεθῇ πολιτειακὸν ζήτημα, καὶ ὅτι ἐδηλώσαμεν ὅτι δὲν εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ὑποκύψωμεν. Ἡ δὲ πρότασις περὶ σχηματισμοῦ ὀλιγομελοῦς Ἐπιτροπῆς δὲν ἐγένετο ἀποδεκτή, ὅπως προετείνατε, καὶ δι’ αὐτὸ κατὰ τὸ τέλος τῆς συνελεύσεως ἐκείνης εἴπετε ὅτι «ἐγὼ δὲν δέχομαι νὰ ἐκλεγῶ μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς, διότι δὲν ἀνήκω εἰς καμμίαν μερίδα, οὔτε εἰς τὴν δεξιὰν οὔτε εἰς τὴν ἀριστεράν», —διότι ἡ ἀπόφασις ἦτο ὅπως κεχωρισμένως ἐκλέξουν ἀντιπροσώπους ἡ δεξιά, οἱ συντηρητικοὶ Φιλελεύθεροι, καὶ κεχωρισμένως ἡ ἀριστερά, οἱ δημοκρατικοὶ Φιλελεύθεροι, δηλαδὴ ἡμεῖς, — καὶ ἐπὶ πλέον εἴπετε «δὲν δέχομαι νὰ ἐκλεγῶ, διότι δὲν συμφωνῶ εἰς τὸν προορισμὸν τῆς δικαιοδοσίας τῆς Ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ἡ συνέλευσις, τὸν περιορισμὸν ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ μᾶς ὑποχρεώσῃ νὰ ὑποστείλωμεν τὴν δημοκρατικήν μας σημαίαν». Αὐτὴ ἦτο ἡ ἀπόφασις τῆς συνελεύσεως καὶ κατηρτίσθη Ἐπιτροπὴ πολυμελής, ἡ ὁποία ἐξέλεξεν ὀλιγομελῆ Ἐπιτροπήν. Ἐνθυμεῖσθε δ’ ὅτι σᾶς εἶπον ὅτι ἐγὼ δὲν δέχομαι νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ὀλιγομελῆ Ἐπιτροπήν, διότι ἡμεῖς εἴχομεν διοίκησιν, ἐνῷ ἐστεροῦντο διοικήσεως οἱ συντηρητικοὶ Φιλελεύθεροι καὶ ἠθέλομεν νὰ διευκολύνωμεν αὐτοὺς ν’ ἀποκτήσουν μίαν ἐκτελεστικὴν Ἐπιτροπὴν καὶ δι’ αὐτὸ ἀπέσχομεν τῆς συνεδριάσεως, καθ’ ἣν ἐξελέγησαν τὰ μέλη τῆς διοικητικῆς Ἐπιτροπῆς. Εἶναι ἀκριβῆ αὐτά, κ. πληρεξούσιοι ἐκ Παξῶν, ἢ ὄχι;

§65Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Προήδρευσα τῆς συνελεύσεως ἐκείνης καὶ ἐνθυμοῦμαι κάλλιστα τὰ πράγματα. Ὅτε ὅμως ἐξελέγη ἡ Ἐπιτροπή, συνήλθομεν ἰδιαιτέρως καὶ ἐκαλέσαμεν καὶ ὑμᾶς, ὁ ὁποῖος εἴχετε δηλώσει ὅτι δὲν ἐδέχεσθε, καὶ τότε προέβημεν εἰς τὴν ἐκλογὴν τριμελοῦς Ἐπιτροπῆς ἀποτελουμένης ἀπὸ τὸν στρατηγὸν Δαγκλῆν, ἀπὸ τὸν κ. νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ τὸν κ. Σοφούλην.

§66Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀπετέλουν μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ κόμματος τῆς πρώτης ἐκλεγείσης διὰ συνελεύσεως ἐν πανστρατιᾷ τοῦ κόμματος. Ἡ Ἐπιτροπὴ αὐτὴ ἀπεπειράθη νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τρίμηνον, ἀλλὰ δὲν κατώρθωσε νὰ ἐργασθῇ οὔτε κατὰ μίαν γραμμὴν ἐξ αἰτίας τῆς διχοστάσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰ δημοκρατικὰ αἰσθήματα καὶ φρονήματα ἡμῶν καὶ τοῦ κ. Παπαναστασίου (Χειροκροτήματα). Καὶ διελύθη διὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ Ἐπιτροπή, ἡ μόνη ἔγκυρος, διότι αἱ ἄλλαι Ἐπιτροπαὶ ἐξελέγησαν διὰ παρασυναγωγῆς.

§67Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλ’ ἦλθε στιγμὴ καθ’ ἣν καὶ ἡ δευτέρα αὐτὴ Ἐπιτροπὴ ἔμελλε νὰ διαλυθῇ καὶ διελύθη διὰ τὸν αὐτὸν λόγον, διότι, ὅτε κατόπιν ἐκ μιᾶς ἀνακοινώσεως γενομένης, νομίζω, εἰς τὸν «Ἐλεύθερον Λόγον» ἐκ μέρους τῶν τριῶν μελῶν τῆς ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Φιλελευθέρων, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐτονίζετο ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν θέτει εἰς τὰς ἐκλογὰς πολιτειακὸν ζήτημα, ἐδήλωσα ὅτι ἡ ἀνακοίνωσις ἐκείνη τῆς ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Φιλελευθέρων ἦτο ἀκριβής, ἴσχυε δηλαδὴ μόνον διὰ τοὺς συντηρητικοὺς Φιλελευθέρους, διότι ὅσον ἀφορᾷ τοὺς δημοκρατικοὺς ὑπάρχει πάντοτε τεθειμένον πολιτειακὸν ζήτημα, ἔλαβον ἀφορμὴν τὴν αὐτὴν ἡμέραν τὰ μέλη τῆς ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Φιλελευθέρων νὰ δηλώσουν εἰς τὰς ἀπογευματινὰς ἐφημερίδας καὶ νὰ διακηρύξουν ὅτι ἔπαυσε τοῦ λοιποῦ πᾶσα συνεργασία μεταξὺ συντηρητικῶν Φιλελευθέρων καὶ δημοκρατικῶν. Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ ἐκτελεστικὴ Ἐπιτροπὴ εἶχε καμμίαν ἐξουσιοδότησιν ἐκ μέρους τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων νὰ διακόψῃ πᾶσαν συνεργασίαν μεθ’ ἡμῶν. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης διεκόπη πᾶσα συνεργασία μεταξύ μας, ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα δημοκρατικοί. Ἡ δὲ ρῆξις προῆλθεν ἀπὸ τὴν ἐκτελεστικὴν Ἐπιτροπήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἦσαν μέλη ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἀνέκαθεν ὑπεστήριξε τὸ μετεκλογικὸν δημοψήφισμα. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς τοῦτο. Οὐδέποτε εἰς οὐδεμίαν δήλωσιν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπεστήριξε μετεκλογικὸν δημοψήφισμα καὶ εἰς οὐδεμίαν δήλωσιν τοῦ κόμματος τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων περιλαμβάνεται ἡ ἀξίωσις περὶ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος, παρὰ μόνον ὅτε μετὰ τὸ στασιαστικὸν κίνημα ἡμεῖς ἠξιοῦμεν ὅπως λυθῇ ἀμέσως τὸ πολιτειακὸν ζήτημα διὰ προεκλογικοῦ δημοψηφίσματος ἀντετάχθη ἀπὸ τοὺς συντηρητικοὺς Φιλελευθέρους καὶ ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸ μετεκλογικὸν δημοψήφισμα, δηλαδὴ μόνον ὅτε ἐπέκειτο, ὅτε ἐπίστευεν ὅτι ἦτο δυνατὴ ἡ ἄμεσος ριζικὴ λύσις τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος διὰ προεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Μόνον τότε τὸ κόμμα τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων προσεχώρησεν εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος, διὰ νὰ ματαιώσῃ ἀκριβῶς τὴν ἄμεσον πολιτειακὴν μεταβολήν. Προηγουμένως οὐδέποτε.

§68Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα· εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος. Δὲν ἰσχυρίσθην ποτὲ ὅτι εἰς τὰ ἀνακοινωθέντα τοῦ κόμματος ἢ τὰς συνελεύσεις αὐτοῦ ὑπεστήριξα τὸ μετεκλογικὸν δημοψήφισμα δημοσίως.

§69Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Οὔτε δημοσίως οὔτε ἰδιαιτέρως, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως.

§70Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἰδιαιτέρως πάντοτε. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Εἰς τὰς ἰδιαιτέρας μου συνομιλίας ἔλεγον ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην αὐτὴν τὴν στιγμὴν μιᾶς ἐκλογικῆς νίκης περιφανοῦς καὶ διὰ νὰ ἔχωμεν τὴν κανονικὴν αὐτὴν νίκην εἶναι ἀνάγκη νὰ θέσωμεν τὰ ζητήματα ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἐκείνου τὸ ὁποῖον μᾶς ἐξασφαλίζει τὴν ἐπιτυχίαν. Θὰ ἤμην ἀπολύτως ἀνακόλουθος, ἐὰν δημοσίᾳ ὑπεστήριζον διὰ τῶν ἀνακοινωθέντων τὰ ἀντίθετα καὶ ἔθετον ζήτημα πολιτειακόν, ἔστω καὶ εἰς τὴν μετεκλογικὴν περίοδον. Ὑπεστήριζον ὅμως ὅτι, ἐὰν ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἐκλογήν, ἐντὸς μιᾶς ἑβδομάδος δυνάμεθα νὰ προκαλέσωμεν δημοψήφισμα μετεκλογικόν, διὰ νὰ ἐκκαθαρίσωμεν τὴν πολιτικὴν κατάστασιν. Ἐθεώρουν δηλαδὴ ἀπαραίτητον ὡς πρῶτον σταθμὸν διὰ τὴν πολιτικὴν ἡμῶν ἀνασυγκρότησιν τὴν ἐξασφάλισιν τῆς ἐκλογικῆς νίκης ἐπὶ τοῦ σημείου ἐκείνου ἐπὶ τοῦ ὁποίου δυνάμεθα πράγματι νὰ νικήσωμεν. Καὶ συμφώνως μὲ τὰς ἀπόψεις ταύτας ἐκανόνισα τὴν πορείαν μου εἰς τὰς συνελεύσεις τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ὅτε ἠγέρθη ἅπαξ φωνὴ ὅτι εἶναι δυνατὸν μία μερὶς τοῦ κόμματος τούτου νὰ ἐμφανισθῇ ὅπως ὑποστηρίξῃ ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ ζήτημα πολιτειακὸν καὶ νὰ ἐμφανισθῇ μὲ τὴν σημαίαν τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας καὶ μὲ τὸν βασιλικὸν θεσμὸν ὡς σῆμα, ἠγέρθην πρῶτος καὶ ἐκαυτηρίασα τὴν τάσιν ταύτην ὡς ἀπολύτως ἐγκληματικὴν καὶ ἀσυγχώρητον εἰς τὰς παρούσας στιγμὰς καὶ ἐκαυτηρίασα ὄχι μόνον τὴν Βασιλείαν, ἀλλὰ καὶ τὸν βασιλικὸν θεσμόν. Ἡ στάσις μου λοιπὸν ὑπῆρξε στάσις ἐκτιμήσεως κατὰ ποῖον εὐθετώτερον τρόπον δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἐκλογικὴν νίκην ὡς πρῶτον σταθμὸν διὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας.

§71Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Εἰς τὴν δευτέραν συνέλευσιν τοῦ κόμματος, τὴν παρασυναγωγήν, εἴπετε αὐτά.

§72Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν γνωρίζω τί εἰς ἰδιαιτέρας ὁμιλίας ὑπεστήριξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι ὅλα τὰ ἐπίσημα ἀνακοινωθέντα τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀφ’ ἧς μετεῖχε τῆς ἐνεργοῦ διευθύνσεως αὐτοῦ, σαφῶς διεκήρυττον ὅτι δὲν θέτει τὸ κόμμα πολιτειακὸν ζήτημα· καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν ἠμπορῶ νὰ λησμονήσω εἶναι ὅτι προσεπάθησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ παντὸς τρόπου ὅπως μᾶς καταπνίξῃ τὴν δημοκρατικὴν φωνὴν καὶ ὅπως σταματήσῃ τὴν δημοκρατικὴν κίνησιν. Ἐὰν θέλῃ δέ, εἶμαι πρόθυμος νὰ τῷ ὑπομνήσω ἰδιαιτέραν συνομιλίαν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ροδόπης, εἰς τὸν ὁποῖον εἶπεν ὅτι δὲν δύναται νὰ γίνῃ λόγος περὶ Δημοκρατίας, ἐφόσον ζῇ καὶ εἷς μόνον βλαστὸς τῆς Δυναστείας.

§73Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὸν κ. πληρεξούσιον Ροδόπης εἶπον σαφῶς περὶ τούτου ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν τῆς βιαίας ἀνατροπῆς.

§74Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἡ συζήτησίς μας δὲν ἀφεώρα εἰδικὴν περίπτωσιν διὰ τῆς βιαίας ἐπιβολῆς τῆς Δημοκρατίας, ἀλλ’ ἀφεώρα τὴν ἐγκαθίδρυσιν διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ.

§75Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε πρόκειται περὶ πλήρους παρεξηγήσεως.

§76Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Διότι δὲν ἀντετάχθησαν τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ἀντιτάσσονται κατὰ τῆς βίας, ἀλλ’ ἀντετάχθη τὸ ἐπιχείρημα, ἂν ἐνθυμῆσθε καλῶς, καὶ νομίζω ὅτι ὁ κ. Πρωτοσύγκελλος ἦτο παρών, ὅτι οἱ ἐκδιωχθησόμενοι βλαστοὶ τῆς οἰκογενείας, μεταβαίνοντες εἰς τὴν Εὐρώπην, θὰ ἐρραδιούργουν κατὰ τοῦ νέου πολιτεύματος· καὶ σᾶς ἀπήντησα τότε ὅτι προτιμῶ νὰ ῥαδιουργοῦν καὶ προετοιμάζουν Ἐπαναστάσεις ὡς φυγάδες ἐν Εὐρώπῃ παρὰ βασιλεύοντες ἐπὶ τοῦ θρόνου τῆς Ἑλλάδος. Καὶ εἴπετε κατόπιν ὅτι ὑπάρχουσι κέντρα διὰ νὰ μεταβῶσιν αὐτοί, διότι καὶ εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν ὑπάρχουν Ἕλληνες καὶ εἰς τὴν Ρουμανίαν καὶ εἰς τὰς εὐρωπαϊκὰς πόλεις ὑπάρχουν αἱ παροικίαι. Καὶ σᾶς εἶπον ὅτι: «φοβεῖσθε μήπως ἐκστρατεύσῃ ἡ Ἀλεξάνδρεια καὶ ἐγκαταστήσῃ τὸν Γεώργιον ἐπὶ τοῦ θρόνου;» Ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ συζήτησις ἔγινε· δὲν ἐθεωρήσατε δηλαδὴ κατὰ βάσιν στερεὰν τὴν Δημοκρατίαν ἐφόσον ἔζη καὶ εἷς ἀπόγονος τοῦ Γεωργίου.

§77Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε πρόκειται περὶ μιᾶς ῥιζικῆς παρεξηγήσεως. Ἐγὼ ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶχον τοῦτο ὑπ’ ὄψει μου, περίπτωσιν βιαίας ἐπικρατήσεως μιᾶς Δημοκρατίας.

§78Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Σᾶς εἶπον μάλιστα νὰ μὴ ἀντιτείνητε, διότι ἡ Δημοκρατία θὰ γίνῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι τὴν θέλουσι τὰ ⅘ τοῦ Λαοῦ καὶ τὸ σύνολον τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου. Καὶ ἰδοὺ ὅτι ἀφίχθη κολοσσὸς κύρους ἐξ Εὐρώπης καὶ δὲν κατωρθώσατε νὰ τὴν σταματήσητε. Μοὶ ἀπηντήσατε ὅτι, ἐὰν τὴν κάμωμεν, θὰ λάβητε τοὺς πίλους σας καὶ θὰ ἀπέλθητε, καὶ σᾶς εἶπον ἐγὼ τότε ὅτι, καὶ ἐὰν ἀπέλθητε, θὰ εὑρεθῶσιν ἄλλοι καὶ τὴν Δημοκρατίαν θὰ τὴν κάμωμεν.

§79Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει μου ἄλλο τι εἰμὴ τὴν ἄμεσον ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας. Δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ γίνῃ συνομιλία μεταξὺ ἡμῶν ἐπὶ τῇ προϋποθέσει ὁμαλῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας.

§80Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ τοιούτου ζητήματος, διότι πρὸ τῆς κηρύξεως τῆς ἀντεπαναστάσεως εἶχον λάβει ἐγὼ ἀπόφασιν νὰ ἐγκαθιδρυθῇ διὰ τῆς βίας ἡ Δημοκρατία. Συνηντήθημεν μετὰ τοῦ κ. Παπαναστασίου ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ μετ’ ἄλλων. Εἶχον διεξαχθῆ μακραὶ συζητήσεις καὶ μοὶ εἶχεν εἴπει ὁ κ. Παπαναστασίου ὅτι: «ἐὰν θελήσητε νὰ ἐπιβάλητε βιαίαν Δημοκρατίαν, ἡμεῖς θὰ πάρωμεν τὰ τυφέκια καὶ θὰ σᾶς κτυπήσωμεν». Γνωρίζετε ὅτι κατόπιν μιᾶς προπαγάνδας ἀνηθίκου, ἡ ὁποία ἐγένετο εἰς τὴν Εὐρώπην, εἶχε δημιουργηθῆ ἐκεῖ μία πεποίθησις ὅτι ἐν Ἑλλάδι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶναι κατὰ τὰ 9)10 βασιλόφρων. Δὲν ἐπιθυμῶ νῦν νὰ γίνῃ ἡ ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας διὰ τῆς βίας, διότι φοβοῦμαι μήπως ἡ βιαία ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας δώσῃ εἰς τοὺς Εὐρωπαίους τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ Δημοκρατία δὲν εἶναι σταθερὰ καὶ δι’ αὐτὸ ἐζήτησα τὸ προεκλογικὸν δημοψήφισμα. Τὰ ὑπόλοιπα θὰ εἴπω, ὅταν ὁμιλήσω.

§81Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζω ἐγὼ εἶναι ὅτι ἡ συνομιλία μας ἐκείνη διεξήχθη, δι’ ἐμὲ τουλάχιστον, ἐπὶ τῇ προϋποθέσει βιαίας τοῦ πολιτεύματος ἀνατροπῆς. Καὶ ἔλεγον τότε ἐγὼ ὅτι: «ἐὰν πρόκειται νὰ στηρίξητε διὰ τῆς βίας τὸ νέον πολίτευμα, εἰς ποίαν ἔκτασιν εἶσθε διατεθειμένοι νὰ τὸ πράξητε καὶ τί θὰ κάμητε τὸν Βασιλέα;» Καὶ μοὶ εἴπετε ὅτι θὰ τὸν ἐκδιώξητε. Καὶ τότε ἐγὼ εἶπον ὅτι ἡ ἐκδίωξις τοῦ Βασιλέως ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι μέτρον ἀρκετόν, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ ἔξω Ἑλληνισμὸς εἶναι ὠργανωμένος καὶ ὅτι οἱ βασιλικοὶ βλαστοὶ θὰ ὑπονομεύσουν τὸ νέον καθεστώς. Ταῦτα ἐπὶ τῇ προϋποθέσει βιαίας ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας.

§82Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὑρίσκεται ἐν πλάνῃ, διότι, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἐγκαθιδρυθῇ ἡ Δημοκρατία διὰ τῆς βίας, μετὰ τὴν λῆξιν τῆς μάχης τοῦ Κιθαιρῶνος, δὲν θὰ ἐβάδιζον νὰ συναντήσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν κ. Παπαναστασίου, ἀλλὰ θὰ ἐβάδιζον πρὸς τὴν Δεκέλειαν.

§83Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, ὁπότε πλέον εἶχον γίνει καταφανεῖς αἱ διαθέσεις τοῦ μοναρχικοῦ κόσμου καὶ ἀφ’ ἑτέρου οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους ἐνέκλειεν ὁ θεσμὸς ὁ βασιλικός, καὶ εἶχεν ἀρχίσει νὰ ἐκδηλοῦται ζωηρὰ ἀγανάκτησις τοῦ Λαοῦ, ἐζητήσαμεν τὴν ἄμεσον πολιτειακὴν μεταβολὴν διὰ προεκλογικοῦ δημοψηφίσματος καὶ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἡ ἀξίωσίς μας ἐκείνη ἐστηρίζετο εἰς τὴν ἀκριβῆ ἐκτίμησιν τῶν αἰσθημάτων τοῦ Λαοῦ, εἰς τὴν σαφῆ γνῶσιν τῶν ψυχικῶν διαθέσεων καὶ αὐτῶν τῶν ἀντιπάλων μας, οἱ ὁποῖοι ἡνωμένοι ἀνεγνώριζον ὅτι ἡ πολιτειακὴ μεταβολὴ ἦτο μοιραία. Ἐστηρίζετο ἐπὶ πλέον εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅτι μία ταχεῖα ἐγχείρησις πολιτειακὴ καὶ ἐνέργεια ἐκλογῶν κατόπιν τοῦ δημοψηφίσματος, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, ἤθελε διευκολύνει τὸν ἀντίπαλον ἡμῶν πολιτικὸν κόσμον ὅπως προσαρμοσθῇ ὁμαλώτερον εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ ἤθελε συντελέσει εἰς τὸ νὰ ἐπανέλθῃ ταχύτερον ὁ Τόπος εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Δυστυχῶς αἱ προτάσεις μας δὲν ἔγιναν ἀποδεκτά. Καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν πόσον εἴχομεν δίκαιον, τὰ πράγματα ἀπέδειξαν πόσος πολύτιμος χρόνος ἤθελεν ἐξοικονομηθῇ καὶ πῶς σήμερον θὰ εἶχε γαληνεύσει ὁ Τόπος καὶ πῶς σήμερον εἰς τὴν Συνέλευσιν θὰ ἀντεπροσωπεύοντο ὅλα τὰ κόμματα. Καὶ ἡ ἀντίδρασις, ἡ κατὰ τῶν προτάσεων καὶ τῶν ἐνεργειῶν μας, προῆλθε πάλιν ἀπὸ τοὺς διευθύνοντας τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, οἱ ὁποῖοι τότε ἀπὸ ὑπερβολικὸν δημοκρατισμὸν ἤθελον νὰ μὴ ἐνεργηθῇ τὸ δημοψήφισμα ἀπὸ τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν, διότι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγερθῇ ἔνστασις κατὰ τῆς νομιμότητος αὐτοῦ, ἀλλὰ ἀπὸ μίαν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἀφοῦ προηγουμένως ἤθελεν ἐξετασθῇ ἡ ὕπαρξις ἢ μὴ ἐξωτερικῶν κινδύνων. Καὶ ἦλθε σήμερον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἶπεν ὅτι, μολονότι εἶναι γνησία ἡ προέλευσις τῆς Συνελεύσεως, παρ’ ὅλα ταῦτα ὑπάρχει κάποια ἀνωμαλία εἰς τὴν συγκρότησιν αὐτῆς, ἡ ἀνωμαλία ὅτι αἱ ἐκλογαὶ αὐτῆς ἐνηργήθησαν ὑπὸ τὸ κράτος τῆς Ἐπαναστάσεως· ἔφερε δηλαδὴ τὴν ἀντίρρησιν τὴν ὁποίαν ἡμεῖς τότε ἐλέγομεν πρὸς αὐτόν, ὅτι, ἐὰν τὸ δημοψήφισμα εἶναι σκληρὸν ἐνεργούμενον ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν, καὶ ἡ Συνέλευσις δὲν θὰ ἔχῃ κῦρος ἐκλεγομένη ὑπὸ τὸ κράτος τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀλλ’ ἦτο καὶ τὸ ἐπιχείρημα τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων. Εἴχομεν καὶ ἡμεῖς τὸν τρόπον νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ὑπάρχουν πραγματικῶς ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι, καὶ ἡ μελέτη τῆς καταστάσεως μᾶς ἔπεισαν ὅτι κανεὶς δὲν ὑπῆρχεν ἐξωτερικὸς κίνδυνος. Εἰς τὴν Ρουμανίαν δὲν ἐδίδετο καμμία σοβαρὰ προσοχὴ εἰς τὴν ἀπειλὴν τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Ὁ Σερβικὸς λαὸς πᾶν ἄλλο ἦτο διατεθειμένος παρὰ νὰ ἐξεγερθῇ διὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, ἡ ὁποία ἐφάνη ἄπιστος πρὸς τὸ Σερβικὸν Ἔθνος καὶ ὑπῆρξε πρόξενος τῆς καταστροφῆς του.

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ποῖος σᾶς ἔδιδεν αὐτὰς τὰς πληροφορίας;

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡμεῖς τὰς εἴχομεν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως· καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι τὰς εἴχομεν καλῶς.

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχει καλῶς. Ἐγὼ δὲν τὰς εἶχον.

§87Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλά, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐὰν ὑπῆρχε καὶ ἐλάχιστος φόβος δημιουργίας ἐξωτερικῶν κινδύνων, εἷς ἦτο ὁ τρόπος ἀποσοβήσεως αὐτῶν τῶν κινδύνων, ἦτο ἡ σταθερὰ ἀπόφασις ὅλων τῶν πολιτευομένων καὶ τοῦ Λαοῦ ὅπως ἐνεργηθῇ ἡ πολιτειακὴ μεταβολή, καὶ ἡ ἀκλόνητος ἐκδήλωσις μιᾶς θελήσεως ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ἔχων τὸ δικαίωμα νὰ προσδιορίσῃ τὸ πολίτευμά του, ἦτο διατεθειμένος νὰ ἀψηφήσῃ ἀκόμη καὶ ἐξωτερικὰς ἐπεμβάσεις, ἀποσκοπούσας νὰ περιορίσουν τὰ δικαίωμα του τοῦτο. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μόνον μία τοιαύτη ἀνδρικὴ στάσις ἑνὸς λαοῦ ἠμπορεῖ νὰ ἀποσοβήσῃ ἐξωτερικοὺς κινδύνους ἕνεκα ἐσωτερικῆς μεταβολῆς. Ἔχετε τὸ προηγούμεν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, τῆς μεταβολῆς τῆς γενομένης ἐν Βουλγαρίᾳ, μεταβολῆς γενομένης κατὰ καθεστῶτος φιλανταντικοῦ καὶ φιλοσερβικοῦ ἀπὸ κόμματα ἀντιανταντικὰ καὶ ἀντισερβικά, ἀπὸ κόμματα ἐμπνεόμενα ἀπὸ τὴν ἰδέαν ἐπαναστατήσεως τῆς Μακεδονίας. Καὶ ὅμως διότι καὶ ταχέως ἐξετελέσθη ἡ μεταβολὴ καὶ ἀκλόνητος ἐξεδηλώθη ἡ θέλησις ὅπως μὴ ὑποκύψῃ ἡ Βουλγαρία εἰς ἐξωτερικὰς ἐπεμβάσεις, εἴδετε ὅτι οὐδεμία ἐπέμβασις ἐγένετο, μολονότι τὸ κίνημα ἐστρέφετο καὶ κατὰ τῶν συμφερόντων τῶν σερβικῶν καὶ τῶν ἑλληνικῶν.

§88Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐφαντάσθημεν ποτὲ ἐπέμβασιν θετικήν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἐφοβούμεθα ἦτο ἡ ἀρνητικὴ διάθεσις καὶ τῶν ὁμόρων Κρατῶν καὶ τῶν Δυνάμεων, αἱ ἐπιφυλάξεις αὐτῶν ἀπέναντι τοῦ νέου καθεστῶτος, ἐπιφυλάξεις ἐπερχόμεναι εἰς μίαν στιγμὴν ἀπολύτως κρίσιμον διὰ τὴν Χώραν. Ἔπρεπε λοιπὸν τοὐλάχιστον, διὰ νὰ εἴμεθα εὐσυνείδητοι πολιτικοί, νὰ σφυγμομετρήσωμεν ἀκόμη καὶ τὰς ἀρνητικὰς διαθέσεις τὰς ἔξωθεν, νὰ σφυγμομετρήσωμεν καὶ τὰς δυνάμεις τῆς Χώρας, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν τῶν δύο παρατηρήσεων νὰ εἴπωμεν ἂν πράγματι ἡ Ἑλλὰς θὰ ἀντεῖχεν εἰς μίαν παθητικὴν ἀντίστασιν, ἐκδηλουμένην ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ. Αὐτὴ ἦτο ἡ ἄποψις ἡμῶν.

§89Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἀπάντησιν ἢ μᾶλλον τὸν κόλαφον ἔλαβον ὅλοι οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἄποψιν αὐτὴν ἀπὸ τὸν πρώην Πρεσβευτὴν Συμμάχου Δυνάμεως ἐν Ἑλλάδι, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι εἶναι παράδοξοι ἄνθρωποι οἱ Ἕλληνες, διότι, ἐνῷ δὲν ὑπάρχει καμμία διάθεσις ἐπεμβάσεως εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Ἑλλάδος, διὰ τῆς στάσεώς των, διὰ τῶν φημῶν τὰς ὁποίας διασπείρουν, ὅτι ἀπειλοῦνται ἐξωτερικαὶ ἐπεμβάσεις, προκαλοῦν τρόπον τινὰ τὰς ἐξωτερικὰς ἐπεμβάσεις. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς λοιπὸν ἐκείνης παρουσιάζεται ἐκ μέρους τῶν διευθυνόντων τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἡ ἀνάγκη ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων μήπως ὑπάρχει κανεὶς ἐξωτερικὸς κίνδυνος καὶ παρέχεται ἁπλῶς ἡ ἐλπὶς ὅτι, ἐὰν ἐπιστοποιεῖτο ἡ ἀνυπαρξία ἐξωτερικῶν κινδύνων, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θὰ ὑπεστήριζε τὴν ἐνέργειαν δημοψηφίσματος. Ποίαν ὅμως στάσιν θὰ ἐτήρει κατ’ αὐτὸ εἰς καμμίαν προεκλογικὴν προκήρυξιν δὲν δηλοῦται, ἐκτὸς τοῦ γνωστοῦ πλέον πρωτοκόλλου τοῦ συνδυασμοῦ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι τὴν στάσιν αὐτὴν ἔλαβε διότι ὡς προέχον ἐθεώρει τὴν ἐπικράτησιν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἀκριβῶς αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι δὲν εἶχον συγκλονίσει ἐπαρκῶς τὴν ψυχήν του....

§90Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πότε εἶπον τοῦτο;

§91Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πρὸ ὀλίγου εἴπετε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὸ ἐγράψατε μάλιστα ἄλλοτε καὶ τὸ εἴπετε πολλάκις ὅτι ἡ στάσις σας ὅπως μὴ τεθῇ πολιτειακὸν ζήτημα κατὰ τὰς ἐκλογὰς ὠφείλετο εἰς τὸ ὅτι ἐθεωρεῖτε προέχον παντὸς ἄλλου ζητήματος τὴν νίκην τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἡ ὁποία θὰ ἔλυε τὰ ζητήματα. Αὐτὸ εἴπετε καὶ πρὸ ὀλίγου.

§92Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχουν δύο στάδια, τὸ στάδιον τὸ προστασικατικὸν καὶ τὸ στάδιον τὸ μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος.

§93Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχουν δηλώσεις σας.

§94Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ὅτι πρὸ τῆς ἐκρήξεως τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος ἐνόμιζον ὅτι ἔπρεπε νὰ σπεύσωμεν πρὸς τὰς ἐκλογὰς καὶ ὅτι διὰ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἀπαραίτητον ἐκλογικὴν νίκην ὄχι διὰ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀλλὰ διὰ τὴν Χώραν, καὶ τὸ μέλλον αὐτῆς, ἀκόμη καὶ διὰ τὴν ἐπικράτησιν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, ἔλεγον ὅτι ἔπρεπε νὰ θέσωμεν τὸ ζήτημα ἐπὶ ἐδάφους ἐκλογικοῦ καὶ κατόπιν μετὰ τὰς ἐκλογὰς εὐθὺς νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας... Αὐτὰ ἀνάγονται εἰς τὴν στάσιν μου τὴν πρὸ τῆς καταστολῆς τοῦ κινήματος. Ἔκτοτε δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ ἐπικρατήσεως τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων.

§95Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔκτοτε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, μετεβλήθησαν πολὺ οἱ ὅροι.

§96Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀναντιρρήτως. Ἡ ἐκλογικὴ σύμπραξις.

§97Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ἐνῷ ὁμολογῶ ὅτι ἡμεῖς πρότερον ἤμεθα ἐν ἀδυναμίᾳ καὶ σεῖς ἠρνεῖσθε νὰ συμπράξητε μεθ’ ἡμῶν εἰς τὰς ἐκλογάς....

§98Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἠρνήθημεν ποτὲ ἡμεῖς νὰ συμπράξωμεν;

§99Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Βεβαίως· διότι ὁ διευθυντὴς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων μᾶς ἀνήγγειλεν ὅτι μίαν θέσιν διαθέτετε διὰ τοὺς δημοκρατικούς.

§100Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐκφράσω τὴν ἔκπληξίν μου δι’ αὐτὰ τὰ πράγματα. Γνωρίζετε ἂν συνηντήθημεν εἰς μίαν οἰκίαν καὶ σᾶς εἶπον ὅτι εἶμαι διατεθειμένον τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων νὰ σᾶς παράσχῃ ὅλας τὰς θέσεις αἱ ὁποῖαι ἀνῆκον εἰς τὴν ὁμάδα τὴν δημοκρατικήν.

§101Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴπετε νὰ μοὶ παράσχῃ ὅλας τὰς θέσεις αἱ ὁποῖαι ἀνῆκον εἰς τὴν ὁμάδα τὴν δημοκρατικὴν καὶ ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς εἶπεν ὅτι μᾶς ἀνήκει μία.

§102Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐγὼ ἀντετάχθην.

§103Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν γνωρίζω.

§104Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ εἶπον εἰς ὅλους καὶ εἶναι μάρτυς ὁ κ. Π. Καραπάνος.

§105Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς ἐμὲ εἴπετε δύο θέσεις.

§106Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ εἶπον δύο θέσεις: Εἶπον ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερας. Δὲν εἶχον καμμίαν ἐπιφύλαξιν προσωπικήν.

§107Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὰς Ἀθήνας πρόκειται. Δὲν ἔχει πολλὴν σημασίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ εἴπω εἶναι ὅτι μετεστράφη ἡ κατάστασις οὕτω πως, ὥστε κατόπιν εἰς τὰς Ἀθήνας ἦσαν οἱ συντηρητικοὶ Φιλελεύθεροι, οἱ ὁποῖοι ἐζήτουν νὰ περιληφθῶσιν εἰς τὸν συνδυασμὸν τῶν δημοκρατικῶν. Ἀλλὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, δὲν ἔχει ἰδιαιτέραν σημασίαν. Εἶπον ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπεστήριξεν ὅτι τὸ προέχον ζήτημα ἦτο ἡ νίκη τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων καὶ αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι τὴν ψυχήν του δὲν εἶχε συγκλονίσει ἐπαρκῶς ἡ ἐπελθοῦσα καταστροφὴ εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν καὶ ὅτι καὶ εἰς τὴν συνείδησίν του δὲν ἐκυριάρχει ἡ ἰδέα τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς, ἡ ὁποία ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι ἤθελεν ἐξαγνίσει τὸν Τόπον καὶ δημιουργήσει βάσιν ὁμαλοῦ βίου. Ἐκ τούτου ἐξηγεῖται ὅλη του ἡ ἀντίδρασις κατὰ τοῦ δημοκρατικοῦ κινήματος. Ἡμεῖς καὶ πρὸ καὶ μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν δὲν ἐκάμαμεν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ φροντίσωμεν πῶς νὰ δημιουργηθῇ ἓν εὐνοϊκὸν λαϊκὸν φρόνημα ὑπὲρ τῆς ῥιζικῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει ὅτι ἡμεῖς ἐπιδιώκομεν τὴν ἄμεσον καὶ ἄκοπον λύσιν. Ἄκοπος καὶ ἄμεσος λύσις, κ. Πρωθυπουργέ, καὶ εὔκολος εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐπιδιώκεται διὰ μιᾶς σταυροφορίας ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας; Ἐλέγετε ὅτι μετὰ τὴν νίκην τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων θὰ προκαλέσητε τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ· κατὰ ποῖον τρόπον ἤθελεν ὡριμάσει ἡ πολιτειακὴ μεταβολή, ἐὰν ἐπεκράτουν αἱ ἀντιλήψεις σας; Πῶς ἤθελε ῥιζοβολήσει ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα εἰς τὸν Λαόν; Δὲν θὰ λησμονήσωμεν εὔκολα, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι εἰς ὅλας τὰς ἐνεργείας, εἰς ὅλους μας τοὺς ἀγῶνας εὕρομεν ἀντιμέτωπον τὴν διεύθυνσιν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, καὶ δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι δὲν εἴχομεν δυσπιστίαν πρὸς τὸν Λαόν, ἀλλὰ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ἡ σημερινὴ στάσις τῆς Κυβερνήσεως αὐξάνει τὴν δυσπιστίαν μας. Διότι πῶς γίνεται ὁ χειρισμὸς τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν; Ἡ πρώτη φιλελευθέρα Κυβέρνησις ἦλθε καὶ εἶπεν εἰς τὰς δηλώσεις της ὅτι ἤρχισε νὰ ἀμφιβάλλῃ εἰς τὴν ἀναγκαιότητα τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ. Αὐτὴ ἦτο ἡ ριζοσπαστικωτέρα δήλωσις ἡ ὁποία ἐγένετο ἀπὸ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἐπροχώρησε κατά τι καὶ διεκήρυξε τὴν πίστιν της εἰς τὴν Δημοκρατίαν. Ἀλλ’ ἠθέλησε καὶ αὐτὴ τὰ πάντα νὰ ἐξαρτηθῶσιν ἀπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ. Ἀντετάξαμεν καὶ τὰς δύο φορὰς ὅτι αὐτὸ εἶναι ὑπερβολικόν. Ὁ συνήθης τύπος τοῦ δημοψηφίσματος εἶναι ἡ λῆψις ἀποφάσεως ὑπὸ τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος καὶ ἡ ἔγκρισις τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς ἀπὸ τὸν Λαόν. Ἡ τακτικὴ τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἦτο τοιαύτη ὥστε νὰ ἐμπνεύσῃ τὸν Λαόν, νὰ τὸν ὁδηγήσῃ εἰς τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἰσχυρίζεται ὅτι ἐπιδιώκει ἡ Κυβέρνησις. Ἐτόνισα καὶ τὰς δύο φορὰς ὅτι δὲν ἠμποροῦμεν ν’ ἀξιῶμεν ἀπὸ τὸν Λαὸν νὰ λαμβάνῃ αὐτὸς ἀπόφασιν χωρὶς νὰ λάβωμεν ἡμεῖς τὴν εὐθύνην τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς. Ὁ δισταγμὸς πρὸς ἀνάληψιν τοιαύτης εὐθύνης δύναται νὰ ἐξηγήσῃ ὅτι εἰς τὸ βάθος τῆς συνειδήσεως τῆς Συνελεύσεως δὲν ὑπάρχει πεποίθησις ὅτι ἡ μεταβολὴ εἶναι ἡ σωτηρία, ὅτι ἡ δυναστικὴ καὶ πολιτειακὴ μεταβολὴ εἶναι ἀναπότρεπτος. Καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον ἡ τοιαύτη παραπομπὴ τοῦ ζητήματος νὰ διευκολύνῃ τὴν προπαγάνδαν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀγωνίζονται διὰ τὴν παλινόρθωσιν τῆς Δυναστείας. Δὲν ἕπεται, ἐπειδὴ ἐπιδιώκεται ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ δημοψηφίσματος ὅτι ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου ἐξασφαλίζεται ἡ ἐπικράτησις τῶν λαϊκῶν συμφερόντων. Γνωρίζετε ὅτι καὶ ἡ πρώτη καὶ ἡ δευτέρα αὐτοκρατορία εἰς τὴν Γαλλίαν ἐγκαθιδρύθησαν διὰ δημοψηφίσματος. Γνωρίζετε ὅτι καὶ ἡ κυβέρνησις Γούναρη ἐπεδίωκε διὰ συνταγματικῆς μεταρρυθμίσεως νὰ εἰσαγάγῃ τὸν θεσμὸν τοῦ δημοψηφίσματος ἐν συνδυασμῷ μὲ τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας, ἤθελε δηλαδὴ νὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα ὅπως ἐπιδιώκῃ μεταβολὰς πολιτειακὰς δι’ ἐνεργείας δημοψηφίσματος. Ἡ πρώτη ἁπλοϊκὴ ἐντύπωσις ἦτο ὅτι ἐπρόκειτο περὶ φιλολαϊκῆς μεταρρυθμίσεως, ἐνῷ πράγματι ἐπρόκειτο περὶ αὐξήσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ Θρόνου καὶ περὶ τοῦ περιορισμοῦ τῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς. Καὶ δι’ αὐτὸ δριμύτατα τότε ἀπεκρούσαμεν τὴν τοιαύτην πρωτοφανῆ μεταβολήν, ἡ ὁποία οὐδαμῶς ἐφαρμόζεται. Δὲν ἀρκεῖ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ δημοψηφίσματος. Σημασίαν ἔχει πῶς ἐνεργεῖται τοῦτο καὶ πῶς διευθύνεται. Πρέπει νὰ ἀνοίξητε καὶ νὰ δείξητε τὸν δρόμον εἰς τὸν Λαὸν καὶ αὐτὸ δὲν δύναται νὰ γίνῃ παρὰ δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως περὶ πολιτειακῆς καὶ δυναστικῆς μεταβολῆς. Διὰ νὰ σᾶς δείξω πῶς ἑρμηνεύεται ἀπὸ τὸν κυβερνητικὸν Τύπον ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τίνες ἰδέαι ἐπικρατοῦν εἰς τὸ κυβερνητικὸν στρατόπεδον, θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἀπὸ προχθεσινὸν ἄρθρον κυβερνητικῆς ἐφημερίδος. Γράφει τὸ «Ἔθνος»: (Ἀναγινώσκει). «Καὶ σκέπτεταί τις ἄκων: Πρὸς τί νὰ ἀνανεωθῇ διὰ τῆς ἀκαίρου ἀνακινήσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἡ ἐμφύλιος ἀντίθεσις; Ἂν μὴ τοῦτο ἐγίνετο, ἡ Ἑλλὰς θὰ εἶχεν ἀποδυθῆ ἤδη εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς ἐσωτερικῆς ἀναδημιουργίας. Θὰ εἶχεν ἐπιτευχθῆ ἀφ’ ἑαυτῆς ἡ συμφιλίωσις. Ἡ ὑπέροχος ζωτικότης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ θὰ ἐθαυματούργει πάλιν καὶ θὰ ἠδυνάμεθα ν’ ἀτενίζωμεν μετὰ πεποιθήσεως εἰς τὴν προσεχῆ καλυτέραν αὔριον».

§108Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διερμηνεύουν ὅμως μόνον τὴν γνώμην τοῦ διευθυντοῦ της.

§109Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς λέγω ὅμως ὅτι ἐξετάζω αὐτὴν ἐν συνδυασμῷ μὲ τὴν πολιτικὴν τὴν ἰδικήν σας, ἡ ὁποία εἶναι πλήρης δισταγμῶν.

§110Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει οὐδεμία σχέσις.

§111Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτὰ τὰ ἄρθρα ἐπαναλαμβάνονται καὶ εἰς ἄλλας κυβερνητικὰς ἐφημερίδας.

§112Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχουν ἐφημερίδες τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν διερμηνεύει τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως οὐδεμία ἀπολύτως ἐφημερίς. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ «Ἔθνος», ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ὁ διευθυντὴς αὐτοῦ μετ’ ἀπολύτου εἰλικρινείας μοὶ εἶπεν ὅτι αὐτὸς θὰ ἐπροτίμα τὸν βασιλικὸν θεσμόν, ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι τῆς ἀπολύτου προσωπικῆς του γνώμης. Τίνα σχέσιν ἔχουν αἱ ἀντιλήψεις αἱ ἰδικαί μου μὲ τὰς ἀντιλήψεις τοῦ διευθυντοῦ τῆς ἐφημερίδος;

§113Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θὰ σᾶς εἴπω, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι, ἐὰν ἡ ἐφημερὶς αὐτὴ εἶχεν ἐνώπιόν της μίαν Κυβέρνησιν ἐκδηλοῦσαν ἀκλόνητον πεποίθησιν εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς δυναστικῆς καὶ πολιτειακῆς μεταβολῆς, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ ὑπέβαλλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν ψήφισμα ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας δι’ αὐτῆς τῆς Συνελεύσεως, τότε ἡ ἐφημερὶς αὐτὴ δὲν θὰ ἔγραφε τὰ ἄρθρα αὐτά, τὰ ὁποῖα μόνον δηλητήριον ἐνσταλάζουν εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Καὶ προχθὲς ἀκόμη ἐτόνιζεν ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὅτι, καὶ ἐὰν δὲν ἐπετυγχάνετο ἡ μεταβολὴ αὐτή, θὰ ἐδίδετο εὐκαιρία εἰς τοὺς δημοκρατικοὺς νὰ ἀναπτύξωσι τὰς ἰδέας των καὶ νὰ ὑπάρχῃ οὕτω τὸ ἀντίπαλον δέος κατὰ τῆς Δυναστείας. Παρεῖχε δηλ. διὰ τῶν λόγων του αὐτῶν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι θὰ ἦτο κατὰ τὴν κρίσιν του ἀρκετὸν νὰ ὑπάρχῃ ἓν δημοκρατικὸν κόμμα, τὸ ὁποῖον νὰ τρομοκρατῇ τὴν Βασιλείαν, ὅπως αὕτη χαϊδεύῃ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. (Χειροκροτήματα). Ἐνῷ λοιπόν, κατὰ τὴν ἰδικήν μας ἀντίληψιν, εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ εἰς τὸ ὁποῖον ἦλθον τὰ πράγματα δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ οὐδεμία ἄλλη σκέψις παρὰ περὶ τῆς ταχυτέρας δυναστικῆς καὶ πολιτειακῆς μεταβολῆς, δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐξηγήσω τὴν τοιαύτην πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν ἐδόθη ἐπαρκὴς ἐξήγησις διατί ἐπὶ τέλους ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔκαμε τὴν συγκατάθεσιν νὰ δεχθῇ ὅπως ἡ Δυναστεία κηρυχθῇ τοὐλάχιστον ἔκπτωτος εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ παραπεμφθῇ ἡ ἀπόφασις εἰς τὸν Λαόν, καὶ διατί δὲν ἔλαβεν ἀπόφασιν ὅπως συνταχθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς Δημοκρατίαν, ἀφοῦ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν περιτέμνονται τὰ λαϊκὰ δικαιώματα; Δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἐξήγησις καὶ εἶναι φυσικὸν ὅτι ὁ δισταγμὸς τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἑρμηνεύηται ὡς δισταγμὸς διὰ τὴν ἀναγκαιότητα τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς καὶ δι’ αὐτὸ λέγομεν ὅτι δὲν ἔχομεν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Μᾶς κατηγοροῦν ὅτι ἡμεῖς, καίτοι εἴμεθα μειονοψηφία, θέλομεν νὰ ἐπιβάλωμεν τὴν γνώμην μας. Δὲν ζητοῦμεν, κύριοι, νὰ ἐπιβάλωμεν τὴν γνώμην μας εἰς κανένα. Ἔχομεν ὑπ’ ὄψει ὅτι συνεκλήθη ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ὕστερον ἀπὸ μίαν τρισμεγίστην καταστροφήν, ὅτι, ἐὰν δὲν δοθοῦν αἱ ἁρμόζουσαι λύσεις, μέγιστα δεινὰ ἀπειλοῦσι τὸν Τόπον, καὶ πιστεύομεν ὅτι ἡ ἀλήθεια καὶ ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι δυνατὸν νὰ βασιλεύσουν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι, προκειμένου περὶ τόσῳ μεγάλων ζητημάτων, δὲν ἠμποροῦν νὰ ὑπάρξωσι κομματικοὶ δεσμοί, δὲν ἠμποροῦν νὰ ὑπάρξουν ἐξαρτήσεις ἀπὸ κανὲν πρόσωπον. Ἄλλοτε ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων κατηγόρησε τοὺς δημοκρατικοὺς Φιλελευθέρους ὅτι ῥυμουλκοῦνται ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» διότι ἀνεπέτασαν τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν. Δὲν εἶναι, κύριοι, ῥυμούλκησις ἀπὸ κανένα ἡ ἀναγνώρισις τῆς ἀληθείας. Αὐτὴν ἄλλως τε ἔχει τὴν ἔννοιαν ἡ ἐλευθέρα βούλησις, τὴν δυνατότητα δηλ. τοῦ ὁμολογεῖν καὶ ἀντιλαμβάνεσθαι τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων. Αὐτὴν τὴν ἐλευθέραν βούλησιν θέλει καὶ ὁ Λαὸς καὶ αὐτὴν τὴν ἐλευθέραν βούλησιν ἀπαιτεῖ ἡ ἀνάγκη τῶν περιστάσεων. Σᾶς προσκαλοῦμεν λοιπόν, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ θέσητε τὴν χεῖρα εἰς τὴν συνείδησίν σας καὶ νὰ ἐξετάσητε ἂν ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς συνιστῶμεν εἶνε ἐκείνη ἡ ὁποία ἠμπορεῖ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εἰρήνην εἰς τὸν Τόπον, ἂν ἠμπορεῖ νὰ δημιουργήσῃ ταχέως καὶ ἀσφαλῶς τὴν βάσιν ὁμαλοῦ καὶ ἐλευθέρου πολιτικοῦ βίου, ἂν ἠμπορεῖ νὰ δώσῃ ἐλευθερίαν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας. Ἐὰν πεισθῆτε ὅτι εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ πλήρης δισταγμῶν καὶ ταλαντεύσεων, ἡ δυναμένη νὰ ἔχῃ ἀσφαλέστερον αὐτὰ τὰ ἀποτελέσματα, τότε εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ τὴν ψηφίσητε. Ἐὰν ὅμως δὲν τὸ νομίζητε, πρέπει, λησμονοῦντες πάντα κομματικὸν δεσμόν, πᾶσαν προσωπικὴν φιλίαν, νὰ δώσητε τὴν ψῆφόν σας συμφώνως πρὸς τὴν συνείδησίν σας. Αὐτὸ ἀπαιτεῖ τὸ καθῆκόν σας, αὐτὸ ἐπιβάλλει ἡ σωτηρία τοῦ Τόπου. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§115Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οἱ Κυβερνητικοὶ προμαχῶνες ἐρράγησαν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ κορυφῆς μέχρι βάσεως. Ἐρράγησαν εἰς τοιοῦτον σημεῖον ὥστε δὲν γνωρίζω πλέον ἂν καὶ τὸ μέγα τηλεβόλον τῆς Κηφισσιᾶς θὰ δυνηθῇ νὰ συγκρατήσῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν θέσιν της (Χειροκροτήματα). Ναί, ἐρράγησαν οἱ κυβερνητικοὶ προμαχῶνες καὶ δὲν ἐρράγησαν τόσον ἀπὸ τὰς ἐπιθέσεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἢ τῶν διαφόρων ἐλευθέρων τοξοτῶν τῆς Βουλῆς, ὅσον ἐρράγησαν ἕνεκα τοῦ βάρους τῆς μεγάλης εὐθύνης τὴν ὁποίαν ἠθέλησε νὰ βαστάσῃ ἡ Κυβέρνησις, φέρουσα ἐκ νέου τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα πρὸ τῆς κάλπης. Καὶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις, ἡ τολμηρὰ Κυβέρνησις ἐξακολουθεῖ νὰ καλῇ τὴν Συνέλευσιν ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ πρόγραμμά της ἢ μᾶλλον, ἵνα μεταχειρισθῶ τὴν φράσιν τοῦ κυβερνητικοῦ στυλοβάτου καὶ ἀγαπητοῦ φίλου μου κ. Παπανδρέου, ἡ Κυβέρνησις καλεῖ τοὺς πληρεξουσίους νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸ ἀκάτιον, ν’ ἀπάρουν πρὸς τὸ πέλαγος καὶ νὰ τραποῦν εἰς νέους ἀγῶνας.

§116Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ εἰκὼν εἶναι τοῦ κ. Ἀραβαντινοῦ.

§117Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπὸ σᾶς τὴν ἤκουσα. Πολλοὶ τῶν κ. πληρεξουσίων εἰσῆλθον ἤδη εἰς τὸ ἀκάτιον, ἄλλοι παραμένουσι διστακτικοὶ καὶ ἀμφίβολοι εἰς τὴν ἀποβάθραν καὶ ἄλλοι πάλιν ἀπεσύρθησαν μακρὰν τῆς προκυμαίας ἀποφασισμένοι νὰ μὴ εἰσέλθωσιν εἰς αὐτό. Μεταξὺ τῶν τελευταίων τούτων, κ. συνάδελφοι, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ κατατάσσωμαι καὶ ἐγώ. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὸ ἀκάτιον τῆς Κυβερνήσεως μὲ ὅλους τοὺς συνδέσμους οἱ ὁποῖοι μὲ συνδέουσι καὶ πρὸς τὸ πλήρωμα καὶ πρὸς τοὺς ἐπιβάτας τοῦ κυβερνητικοῦ σκάφους. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ἡ στάσις αὐτὴ ἀποτελεῖ τόλμην ἢ ἀτολμίαν, εἶμαι βέβαιος μόνον ὅτι ἀσφαλῶς ἀποτελεῖ φρόνησιν. Διότι, κύριοι, καλούμεθα νὰ ταξειδεύσωμεν μὲ ἓν ἀκάτιον, μὲ ἓν ἀκάτιον κ. Παπανδρέου, τὸ πέλαγος, τὸ ἐκλογικὸν πέλαγος τὸ ὁποῖον ἐταξειδεύσαμεν ἄλλοτε μὲ τὸ Βενιζελικὸν ὑπερωκεάνειον καὶ κατεποντίσθημεν (Χειροκροτήματα). Καὶ τὸ μὲν πλήρωμα ἐσώθη μετὰ μακρᾶς ταλαιπωρίας καὶ οἱ ἐπιβάται ἐσώθησαν, ἀλλὰ τὸ ἐθνικὸν φορτίον ἀπωλέσθη κατὰ τὸ μέγιστον αὐτοῦ μέρος. Ἐὰν ἀρνούμεθα νὰ κάμψωμεν τὸν ἐκλογικὸν Μαλέαν τῆς κάλπης, δὲν πράττομεν τοῦτο διότι τὸν ἐκάμψαμεν ἄλλοτε, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀλλὰ τὸ πράττομεν διότι δὲν θέλομεν νὰ ἐκθέσωμεν εἰς νέους κινδύνους τὸ ἐναπομεῖναν, τὸ σωθὲν μέρος τοῦ ἐθνικοῦ φορτίου ἀπὸ τὸ πρῶτον ναυάγιον τῆς 1ης Νοεμβρίου. Δὲν γνωρίζω ποῖος ἔρριψε πρῶτος τὴν γνώμην τῆς μὴ ἐνεργείας δημοψηφίσματος μὲ οἱονδήποτε ἐρώτημα, οὔτε θέλω ν’ ἀμφισβητήσω τὴν πατρότητα αὐτῆς ἀπέναντι τοῦ φίλου μου κ. Χατζηκυριάκου ἢ νὰ ἀποκρούσω τὴν υἱοθέτησιν αὐτῆς ἀπέναντι τῆς Ἐπαναστατικῆς ὁμάδος, ἥτις τόσον στοργικῶς τὴν υἱοθέτησε. Θέλω ὅμως νὰ τονίσω ὅτι καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ἀποκρούοντας τὴν ἐνέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος διαφωνῶ ὡς πρὸς τὸ αἰτιολογικόν, ἐπειδὴ ἐγὼ ἀποκρούω τὸ δημοψήφισμα κυρίως ἐκ τῆς ἐπιθυμίας νὰ μὴ διέλθωμεν πρὸ τῆς κάλπης, ἣν καὶ προχθὲς ἀπεκάλεσα μυστηριῶδες κιβώτιον, ἐμφανίζον πολλάκις ἀπρόοπτα καταπληκτικά, καὶ προτιμῶ ἄλλην ὁδόν, ἣν θεωρῶ θετικωτέραν, συντομωτέραν, ἀσφαλεστέραν, τὴν ὁδὸν τῆς ἐπιλύσεως καὶ τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς. Καὶ θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν δὲν εἶχεν ἄλλην τινὰ ἐνασχόλησιν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, διότι βλέπω ὅτι ἀσχολεῖται εἰς ἀνάγνωσιν....

§118Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑποχρέωσιν ἔχω νὰ σᾶς ἀκούω, ὄχι ὅμως καὶ νὰ σᾶς ἀτενίζω.

§119Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν νὰ μὲ παρακολουθεῖτε· καὶ ἐγὼ δὲν σᾶς παρακολουθῶ πάντοτε. Ἤθελα νὰ εἴπω ὅμως, κ. Πρωθυπουργέ, ὅτι διὰ νὰ μειώσητε τὴν σημασίαν τῆς γνώμης, ἣν ἐγὼ ὑπεστήριξα καὶ ὑποστηρίζω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὴν ἀπεδώσατε εἰς μεμονωμένους πληρεξουσίους καὶ ἐτονίσατε πέραν τοῦ δέοντος τὴν φράσιν «μεμονωμένοι πληρεξούσιοι», εἰς τρόπον ὥστε ν’ ἀναγκαζώμεθα νὰ σᾶς εἴπωμεν ὅτι δὲν νομίζομεν ἡμεῖς ὅτι ἀποτελεῖ μείωσιν τὸ ν’ ἀρκούμεθα εἰς τὸν τίτλον τῆς τιμῆς ὅτι εἴμεθα ἁπλοῖ στρατιῶται τῆς ἀντικωνσταντινικῆς παρατάξεως, μὴ αἰσθανόμενοι τὴν ἀνάγκην νὰ καταταχθῶμεν μήτε εἰς τὴν ἰδικήν σας διμοιρίαν, μήτε εἰς τὸν λόχον τοῦ κ. Γονατᾶ ἢ ἄλλου τινός, μήτε εἰς τὴν μεραρχίαν τοῦ κ. Παπαναστασίου. Νομίζομεν μάλιστα ὅτι μᾶς ἐπιβάλλεται, ἀμυνόμενοι, νὰ προσθέσωμεν ὅτι δὲν ἀποτελεῖ μομφὴν τὸ εἶναί τινα μεμονωμένον πληρεξούσιον, ἀποτελεῖ ὅμως μομφὴν τὸ εἶναι τινὰ μεμονωμένον πρωθυπουργόν. Ναί, δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ἄξιοι μομφῆς κ. Πρόεδρε....

§120Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι περίεργον· φαίνεται ὅτι δὲν ἐξεφράσθην σαφῶς. Ὅταν εἶπον ὅτι ἡ πρότασις αὐτὴ ὑπεβλήθη παρὰ μεμονομένων πληρεξουσίων, ἦτο φανερὸν ὅτι εἶχε τὴν ἔννοιαν ταύτην, ὅτι δὲν εἶχεν υἱοθετηθῆ ἡ πρότασις αὕτη μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς παρ’ οὐδεμιᾶς τῶν πολιτικῶν μερίδων. Οἱ πληρεξούσιοι ἔχουσιν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν γνώμης καίτοι τὰ κόμματα διετύπωσαν πρόγραμμα ἐντελῶς ἀντίθετον πρὸς τὰς ἀπόψεις τῶν μεμονομένων πληρεξουσίων. Καὶ ἔλεγον ὅτι δὲν αἰσθάνομαι τὴν ἀνησυχίαν τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ αἰσθανθῶ διὰ τὴν πρότασιν αὐτήν, διότι ἐγγύησιν ὅτι αὕτη δὲν ἔχει τὴν ἐπιτυχίαν αὐτήν, ἐὰν ἀπέβλεπεν εἰς ἐπιτυχίαν, μοῦ παρέχει ὅτι δὲν υἱοθετήθη ἀπὸ οὐδεμίαν τῶν πολιτικῶν ἀποχρώσεων τῆς Συνελεύσεως. Ποίαν μομφὴν ἀπηύθυνα; Τίποτε ἀπολύτως.

§121Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Χαίρω πολὺ διὰ τὰς δοθείσας ἐξηγήσεις ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλά, κύριοι, εἰς ἐμὲ τὸν μεμονωμένον πληρεξούσιον, πληρεξούσιον ὑπὸ τὴν ἀγαθὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ δώσῃ ἐκ τῶν ὑστέρων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπεδόθη ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ἄλλη τις εὐθύνη, ἡ εὐθύνη ὅτι ἠθέλησα νὰ ἀναβιβάσω εἰς τὸ βῆμα τοῦτο γνώμας δυναμένας νὰ προκαλέσουν ἀποκαρδίωσιν καὶ καθιστώσας ὑποχρεωτικώτερον ἀκόμη τὸ δημοψήφισμα. Ἐπεκαλέσθην τὴν βοήθειαν τῆς μνήμης μου ἵνα ἴδω ἐὰν ἄλλος τις πληρεξούσιος ὡμίλησε περὶ τοιούτου τινὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, οὕτως ὥστε νὰ ἀφεώρα αὐτὸν ὁ ὑπαινιγμός, ἀλλὰ δὲν εὗρον παρὰ τὸν ἑαυτόν μου καὶ τὸν ἀξιότιμον κ. Ροῦσσον.

§122Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργό.). Ἄπειροι, διὰ τὸ ζήτημα τοῦ φόβου τῆς ἀποτυχίας. Σχεδὸν ὅλοι, δὲν ὑπῆρξε κανείς, ὁ ὁποῖος νὰ μὴν ἐπέσεισε τὸ φάσμα τῆς ἀποτυχίας.

§123Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κι’ ἐγώ, ἀλλ’ ὑπὸ ἄλλην ἔννοιαν.

§124Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν γνωρίζω ἐὰν ὑπῆρξεν ἐξαίρεσίς τις καὶ ἔρχεσθε νὰ εἴπητε ὅτι δύο μόνον ὑπεστήριξαν τὴν ἰδέαν τῆς ἀποτυχίας ἐν περιπτώσει διενεργείας τοῦ δημοψηφίσματος.

§125Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἤθελον νὰ πληροφορήσω ὄχι μόνον τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν, ἀλλὰ ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ἐάν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐνωτισθῇ τῆς ἰδικῆς μου φωνῆς, ὅτι δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἰς οὐδεμίαν περίπτωσιν καὶ πρὸ πάντων ὑπὸ τὰς σημερινὰς δυσκόλους περιστάσεις ἦτο δυνατὸν νὰ σκορπίσω τὸ αἴσθημα τῆς ἀποκαρδιώσεως ὑπὲρ τῶν τιμίων καὶ εὐγενῶν ἰδεῶν. Εἶπον ἁπλῶς προχθὲς ὅτι δὲν θέλω νὰ διέλθωμεν πρὸ τῆς κάλπης διότι δὲν τὸ θεωρῶ ἀπαραίτητον καὶ ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο μοῦ εἶπε τὴν φράσιν «δὲν πρέπει νὰ λέγωνται αὐτά» ὑπετάχθην καὶ παρέκαμψα καταλλήλως. Ἐκεῖνος ὅμως μετὰ πάροδον ὀλίγων ἡμερῶν ἐλησμόνησε τὴν σύστασίν του καὶ ὄχι μόνον συνεζήτησεν ἐπὶ τῆς ἔστω καὶ ἀσθενῶς ἐνδεχομένης περιπτώσεως ἀποτυχίας τοῦ δημοψηφίσματος ἀλλὰ καὶ ἐπροχώρησε προσθέσας τὶ θὰ πράξῃ ἐὰν τὸ δημοψήφισμα ἀποτύχῃ, ὅτι δηλ. θὰ σεβασθῇ τὴν λαϊκὴν θέλησιν καὶ θὰ ἐπαναφέρῃ τὸν Βασιλέα.

§126Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ διαψεύσω κατὰ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον ὅτι ἐξέφυγε τῶν χειλέων μου ὁ ἀόριστος δισταγμὸς ἐπὶ τὴν πίστιν τὴν ὁποίαν τρέφω εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ δημοψηφίσματος. Ὅταν ἠρωτήθην τί θέλετε πράξει καὶ ἐν τῇ ἀδυνάτῳ περιπτώσει τῆς ἀποτυχίας, ἔδωκα τὴν ἐξήγησιν τί θὰ πράξωμεν, θὰ ὑποταχθῶμεν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν.

§127Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ εἶπον καὶ ἐγὼ καὶ δὲν εἴπατε τί διάφορον, διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν προεκλήθητε νὰ δηλώσητε τί θὰ πράξητε ἐὰν ἀποτύχῃ τὸ δημοψήφισμα δὲν ἀπηντήσατε ὅτι δὲν ἐσκέφθητε ποσῶς τοιαύτην περίπτωσιν, διότι δὲν τὴν θεωρεῖτε ἐνδεχομένην, ἀλλ’ ἐδέχθητε συζήτησιν ἀπ’ αὐτῆς καὶ ἐδηλώσατε τί θὰ πράξητε. Εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι ἐξέφρασα καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δισταγμούς τινας διὰ τὴν ἔκβασιν τοῦ δημοψηφίσματος, οὓς προτίθεμαι νὰ ἐπαναλάβω καὶ ν’ ἀναλύσω λεπτομερέστερον ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ὠφέλεια καὶ οὐχὶ βλάβη θέλει προκύψει διότι οἱ ἰδικοί μου δισταγμοὶ δὲν στηρίζονται εἰς πεποίθησιν περὶ πλειοψηφίας τῶν ἀντιπάλων, ἀλλ’ εἰς ἁπλῆν γνώμην περὶ ἐλλείψεως ἐκλογικῆς τέχνης καὶ ἐκλογικῆς μαχητικότητος εἰς τὰς τάξεις μας. Ἄλλο ζήτημα ἐὰν ἀπὸ τοῦδε ζητοῦνται κατάλληλοι ὦμοι διὰ νὰ τοποθετηθοῦν εἰς αὐτοὺς εὐθῦναι ἐν τῇ ἀσθενῶς ἔστω ἐνδεχομένῃ περιπτώσει τῆς ἀποτυχίας. Ἐὰν περὶ τούτου πρόκειται, τὸ παρελθὸν μὲ ἀπέδειξεν ὄντως πολὺ κατάλληλον. Πάντως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔπρεπε νὰ παρερμηνεύῃ, ὡς παρηρμήνευσε, τοὺς λόγους ἡμῶν καὶ νὰ ἀντλήσῃ, ὡς ἤντλησεν, ἐξ αὐτῶν ἐπιχείρημα περὶ ἐπιτακτικωτέρας ἀνάγκης ἐνεργείας δημοψηφίσματος, διότι θὰ δύναταί τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι ὁμοίας σοβαρότητος εἶναι καὶ τὰ ἄλλα τοῦ ὑπὲρ τοῦ δημοψηφίσματος ἐπιχειρήματα.

§128Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν θέλητε νὰ τίθεσθε ἐπὶ βάσεων ἀνακριβῶν, δύνασθε νὰ ἐξακολουθήσητε τὴν ἀγόρευσίν σας. Οὐδέποτε ἔκαμα λόγον περὶ τῶν φόβων τῆς ἀποτυχίας ὡς ἐνδεχομένης καὶ οὐδέποτε ἐσκόρπισα τὴν ἀποκαρδίωσιν εἰς τὸν λαόν. Ἀλλ’ ὅταν σχεδὸν ὅλη ἡ σειρὰ τῶν ῥητόρων, οἱ ὁποῖοι ἀντικρούουν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐπέσεισαν ἐπίσης καὶ τοὺς φόβους τῆς ἐνδεχομένης ἀποτυχίας τοῦ δημοψηφίσματος, τότε εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω ὅτι ἀναντιρρήτως θὰ ἠδύνατο νὰ δημιουργήσῃ κλονισμὸν τῆς δημοσίας γνώμης ἂν αἱ ἐλπίδες τῆς ἐπιτυχίας δὲν ἦσαν τοιαῦται ὥστε οὐδεὶς κλονισμὸς νὰ ἰσχύσῃ νὰ φέρῃ ἡμᾶς εἰς ἀποτυχίαν (Χειροκροτήματα).

§129Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μοῦ εἶναι ἱκανοποιητικαὶ αἱ ἐξηγήσεις τὰς ὁποίας ἔδωσεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀποδεικνύουν ἀκριβῶς τὸ ὅτι ἐγὼ ἀκριβολογῶ ἀλλὰ καὶ διότι ἀληθῶς μόνον ἐναντίον μου δὲν ἠδύνατο νὰ στραφῇ ἡ μομφὴ ὅτι διὰ τῶν λόγων μου θὰ ἠδυνάμην νὰ προκαλέσω ἀποκαρδίωσιν...

§130Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θέλετε εἰλικρινῶς νὰ σᾶς εἴπω; Δὲν ἐνεθυμούμην κἂν ὅτι καὶ σεῖς εἴχετε ὑποστηρίξει τοιοῦτόν τι. Ἐγὼ εἶχον ὑπ’ ὄψει τὸ σύνολον, τὴν ἀτμόσφαιραν τῆς δυσπιστίας ἡ ὁποία εἶχε δημιουργηθῆ ἐντὸς τῆς αἰθούσης διὰ τὴν τύχην τοῦ δημοψηφίσματος· δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει μου κανένα μεμονωμένον πληρεξούσιον.

§131Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τόσον τὸ καλύτερον δι’ ἐμέ, μολονότι εἶπα ὅτι ἂν εἶναι ἀνάγκη νὰ λάχῃ καὶ πάλιν εἰς ἐμὲ ὁ κλῆρος νὰ βαστάξω εὐθύνας, δὲν θὰ πτοηθῶ. Ὅ,τι ἤθελα νὰ τονίσω εἰς τὴν Συνέλευσιν εἶναι ὅτι, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, τὸ δημοψήφισμα διατρέχει κινδύνους τινάς, ὄχι διότι ἡ πλειοψηφία τοῦ λαοῦ προτιμᾷ τὸ σκότος ἀπὸ τὸ φῶς, δηλαδὴ τὴν Βασιλείαν ἢ τὴν Δυναστείαν ἀπὸ τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλὰ διότι ὅλαι αἱ ἐκλογαὶ μοιραίως διέρχονται ἀπὸ ἕνα μηχανικὸν στάδιον, ἐν τῷ ὁποίῳ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν μεγάλην εἰδικότητα, ἐνῷ οἱ ἀντίπαλοι εἶναι εἰδικώτατοι, ὡς ἡ 1η Νοεμβρίου ἀπέδειξεν. Φαντάζομαι ἄφθονα καὶ διαυγῆ τὰ ὕδατα τῆς Δημοκρατίας, ἀλλὰ φοβοῦμαι μήπως τὰ ὀλίγα καὶ θολὰ ὕδατα τῆς δυναστικῆς ἰδέας, ἐν τῇ διοχετεύσει πρὸς τὴν κάλπην, μὲ τὴν γνωστὴν εἰδικότητα τῶν ἀντιπάλων, ἐμφανισθῶσιν ὡς περισσότερα τῶν ἰδικῶν μας ἐκ δραστηριωτέρας, καλυτέρας καὶ τεχνικωτέρας τῶν ἐκλογικῶν σωλήνων τοποθετήσεως. Ἡ γνώμη μου αὕτη περὶ τῆς ἐκλογικῆς εἰδικότητος τῶν ἀντιπάλων δὲν εἶναι νέα. Ὑπεστήριξα π. χ. ἀνέκαθεν, μετὰ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1920, ὅτι ἐχάσαμεν τὰς ἐκλογὰς ἐνῷ καὶ τὴν προηγουμένην αὐτῶν καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν αὐτῶν καὶ τὴν ἐπαύριον αὐτῶν εἴχομεν μεθ’ ἡμῶν τὴν πλειονότητα τοῦ Λαοῦ, διότι δὲν ἀπεδείξαμεν ἐκλογικὴν δεινότητα. Διότι κατ’ ἐμὲ δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τις ὑπὲρ αὑτοῦ τὴν κοινὴν γνώμην. Προκειμένου περὶ ἐκλογῶν αὕτη δέον νὰ ὑποστῇ ἐξέλιξιν καὶ μεταμόρφωσίν τινα, ὡς ὁ μεταξοσκώληξ, νὰ ἀπομολυβωθῇ εἰς σφαιρίδιον καὶ νὰ πέσῃ ἐντὸς ὡρισμένου διαμερίσματος τῆς κάλπης. Ἐπὶ τοῦ μηχανικοῦ τούτου σταδίου, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν, δὲν ἀπεδείχθημεν καὶ δὲν εἴμεθα ἱκανοί. Πλεονεκτοῦν οἱ ἀντίπαλοί μας. Ἰδοὺ ποῖον καὶ μόνον σημεῖον τῆς ἐκλογῆς γεννᾷ εἰς ἐμὲ τοὺς δισταγμοὺς διὰ τὴν ἔκβασίν της, καὶ νομίζω ὅτι ἔργον φρονήσεως, ἔργον πατριωτισμοῦ πράττω ἐὰν ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν ὅλων μας μὲ τὴν πρόθεσιν βελτιώσεως τῶν ἑαυτῶν μας ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς καὶ οὐχὶ μὲ τὴν πρόθεσιν μειώσεως τῆς πίστεως ἐπὶ τὴν κοινὴν γνώμην. Ἀπαραίτητον στοιχεῖον διὰ τὴν νίκην, ἐάν, ὡς ἐγὼ ἀπεύχομαι, φθάσωμεν εἰς τὸ δημοψήφισμα, εἶναι ἡ κατανόησις τῆς ἀνωτέρω ἀληθείας, ἧς ἄνευ βεβαίως ὑπάρχει τοῦ νέου ἐκλογικοῦ ναυαγίου ὁ κίνδυνος.

§132ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μεγάλη διαφορά.

§133Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀφοῦ ἀνέλυσα τὸ εἶδος τῶν ἰδικῶν μου δισταγμῶν, δύναμαι πλέον νὰ εἴπω ἄνευ κινδύνου παρεξηγήσεως, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν πρέπει πλέον μήτε νὰ πλανώμεθα μήτε νὰ πλανῶμεν τοὺς ἄλλους, ἀλλὰ πρέπει νὰ συνομολογήσωμεν πάντες ὅτι τὸ ἂν εἶναι καλὸν ἢ κακόν, συμφέρον ἢ ἀσύμφορον τὸ δημοψήφισμα, τοῦτο εἶναι ζήτημα ἠρτημένον ἁπλῶς καὶ μόνον ἀπὸ τὸ γεγονὸς ἂν αἱ ἐκλογαὶ πρόκειται νὰ ἀποβοῦν ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης ἰδέας. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ὀφείλει νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του ἀναλόγως τῶν προβλέψεων καὶ ἀντιλήψεών του περὶ τῆς ἐκβάσεως τῶν μελλουσῶν ἐκλογῶν. Καὶ ὅταν τὸ ζήτημα οὕτω τίθεται, κύριοι, νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρὶν ζητήσῃ τὴν ψῆφόν μας ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ προσκομίσῃ ἐνώπιον ἡμῶν καὶ τὸν νομοθετικὸν ὀργανισμόν, τὸ μέσον διὰ τοῦ ὁποίου σκέπτεται νὰ ἐνεργήσῃ τὰς ἐκλογὰς διὰ νὰ δυνάμεθα νὰ ἴδωμεν τονουμένας ἢ ἐξασθενιζούσας τὰς ἀμφιβολίας μας οἱ μέν, τὰς πεποιθήσεις μας οἱ δὲ περὶ τῆς ἐκβάσεως τοῦ δημοψηφίσματος, διότι βεβαίως μεγάλην ἐπιρροὴν θὰ ἀσκήσῃ καὶ τὸ σύστημα ὑπὸ τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ διεξαχθῇ. Ἐν τῷ σημείῳ μάλιστα τούτῳ θὰ ἐπρότεινον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ ἐκπονήσῃ ἴδιον νομοθέτημα διὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος, ἀλλὰ νὰ ἐνεργήσῃ αὐτὸ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νομοθετήματος ὅπερ ἴσχυσεν εἰς τὸ δημοψήφισμα περὶ ἐπαναφορᾶς τοῦ Κωνσταντίνου. Οὕτω θὰ προλάβωμεν καὶ τὰ παράπονα καὶ τὰς αἰτιάσεις τῶν ἀντιπάλων, οἵτινες δυσπίστως διάκεινται πρὸς πᾶσαν μεταρρύθμισιν τῆς νομοθεσίας, ὡς αἱ τελευταῖαι ἐκλογαὶ ἀπέδειξαν. Ἰδοὺ ποῦ ἔγινα κἀγὼ μίαν φορὰν γεφυρωτής. (Χειροκροτήματα). Ἐκ τῶν ἀνωτέρω κατεδείχθη ὅτι κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην τὸ δημοψήφισμα, τὸ οἱονδήποτε δημοψήφισμα, θὰ πρέπῃ νὰ γίνῃ ἢ νὰ μὴ γίνῃ ἀναλόγως τῆς βεβαιότητος καὶ τῆς πίστεως ἐπὶ τὴν ἔκβασιν αὐτοῦ. Κατεδείχθη ἐπίσης ὅτι, ἐὰν ὑπάρχουν ἀμφιβολίαι τινές, τοὐλάχιστον εἰς ἐμὲ αὗται δὲν ἀπορρέουσιν ἐκ τῆς ἰδέας ὅτι πλειοψηφοῦν οἱ ἀντίπαλοι, ἥτις οὐδέποτε μὲ κατέλαβεν, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἰδέας τῆς μείζονος ἐκλογικῆς μαχητικότητος τῶν ἀντιπάλων, ἥτις, ἂν δὲν ἀποτελῇ ἀρετήν, τεθέντος ὅτι συνίσταται εἰς ἔκνομα μέσα καὶ ἀχαλίνωτον πολιτικὴν συμπεριφορὰν οὐδὲν σεβομένην καὶ πρὸ οὐδενὸς ὀρρωδοῦσαν, πάντως ἀποτελεῖ πλεονέκτημα ληπτέον ὑπ’ ὄψιν ἐν τῇ προβλέψει τοῦ ἐκλογικοῦ ἀποτελέσματος. Εἴμεθα οἱ πολλοί, εἴμεθα οἱ ἄριστοι, εἴμεθα οἱ ἱκανώτεροι, ἀλλ’ ἡ ποσότης μας ἐξουδετερώνεται ὑπὸ τῶν ἐκλογικῶν τερτιπίων τῶν ἀντιθέτων, ἡ καλὴ ποιότης μας ἀποθρασύνει αὐτοὺς καὶ ἡ ἱκανότης μας συνίσταται εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν γενικωτέρων ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ οὐχὶ τοῦ κομματικοῦ ἢ ἐκλογικοῦ μας συμφέροντος. Ἤδη ἂς ἀνασκευάσωμεν τὴν ἐπιχειρηματολογίαν τῶν ἐπιθυμούντων τὴν ἐνέργειαν δημοψηφίσματος. Οὗτοι δύο κύρια ἐπιχειρήματα φέρουσι: Πρῶτον τὴν δοθεῖσαν προεκλογικῶς ὑπόσχεσιν εἰς τὸν Λαὸν περὶ τοῦ ὅτι εἰς αὐτὸν θὰ παραπέμψωσι τὴν λύσιν τοῦ δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἥτις ὑπόσχεσις μᾶς δεσμεύει, καὶ δεύτερον ὅτι ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν μᾶς ἐξέλεξεν ὁ Λαὸς καὶ συνεπῶς ἐπιθυμεῖ αὐτὸς νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀρχῆς ὅτι εἰς κρισίμους περιστάσεις πρὸ πάντων ἐπιβάλλεται ἄκρατος εἰλικρίνεια, ἂς μᾶς ἐπιτραπῇ νὰ εἴπωμεν ὅτι πρώτην φορὰν εἰς τὰ Ἑλληνικὰ χρονικὰ ἐμφανίζεται τοιαύτη καὶ τοιαύτη εὐαισθησία σεβασμοῦ τῶν προεκλογικῶν ὑποσχέσεων. Χωρὶς νὰ θέλωμεν νὰ θίξωμεν κανένα ἐκ τῶν πολιτευομένων καὶ ἀποδίδοντες τὴν ἐκ τῶν πραγμάτων θλιβερὰν ἀλήθειαν, λέγομεν ὅτι ἀτυχῶς πάντοτε αἱ προεκλογικαὶ ὑποσχέσεις δίδονται ὑπὸ τὴν δυνητικὴν αἵρεσιν «ἂν μπορέσωμε» καὶ ἐκτελοῦνται μὲ τὴν δήλωσιν «δὲν ἠμπορέσαμε». Ἐὰν ἄλλως συνέβαινεν, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἦτο ἡ εὐδαιμονεστέρα Χώρα τοῦ κόσμου, τὰ δημόσια ἔργα της δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἔλλειψιν, ἡ δικαιοσύνη της θὰ ἦτο τελεία, ἡ διοίκησίς της ἰδανική, τὰ ταμεῖά της πλήρη, διότι ὅλοι οἱ πολιτευόμενοι ὅλων τῶν ἐποχῶν ἔδωσαν εἰς τὸν Λαὸν ὑποσχέσεις τοιαύτας μὴ ἐκτελεσθείσας εἴτε ἐξ ἀνευλαβείας πρὸς τὰς διδομένας ὑποσχέσεις, ὡς θὰ δύναται ἄλλος τις νὰ εἴπῃ, εἴτε ἐξ ἀδυναμίας καὶ λόγῳ παρεμβαλλομένων δυσχερειῶν, ὡς ἐπιεικῶς κρίνων λέγω ἐγώ. Διατί λοιπὸν ἡ τυχὸν ὑπόσχεσις περὶ ἐνεργείας δημοψηφίσματος νὰ μὴ ἀκολουθήσῃ τὴν τύχην τόσων ἄλλων ὑποσχέσεων, ἀλλὰ νὰ προσηλωθῶμεν εἰς αὐτὴν μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ τὴν λησμονήσωμεν, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἀπειλῇ τὴν γενικὴν κατάστασιν κίνδυνος; Ἀλλ’ ἀσχέτως πρὸς αὐτὸ ἐγὼ ὑποστηρίζω ὅτι ἡ ὑπόσχεσις περὶ ἐνεργείας δημοψηφίσματος δὲν ἀπετέλεσε σαφῆ καὶ κατηγορηματικὸν ὅρον τοῦ προεκλογικοῦ προγράμματος, ἀλλ’ ἦτο ἁπλῶς μία λεπτομέρεια ἀναγομένη εἰς τὸ μέσον διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐπετυγχάνετο ἡ πολιτειακὴ μεταβολή, λεπτομέρεια μάλιστα ἥτις δὲν ἐγένετο ἀντιληπτὴ ἐκ μέρους τῶν πολλῶν, οὔτε ἀπέσπασε τὴν προσοχὴν τῶν πολλῶν. Ἐν τούτοις δέχομαι ὅτι ἀντὶ οἱασδήποτε θυσίας, καὶ ἐθνικῆς ἀκόμη, εἶναι σεβασταὶ αἱ δοθεῖσαι προεκλογικαὶ ὑποσχέσεις ἀναφορικῶς πρὸς τὸ δημοψήφισμα. Δέχομαι ἀκόμη ὅτι ἐδόθη ὑπόσχεσις περὶ δημοψηφίσματος κατὰ τὰς ἐκλογάς. Καὶ πάλιν ὅμως ὑποστηρίζω ὅτι ἡ ὑπόσχεσις αὐτή δὲν μᾶς δεσμεύει, διότι μετεβλήθη ἀντικειμενικῶς ἡ κατάστασις καὶ ἤρθη καὶ ἐξέλιπεν ἡ αἰτία τῆς ὑποσχέσεως. Ναί. Ὑπεσχέθημεν πρὸ τῶν ἐκλογῶν ὅτι θὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Λαὸν περὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ περὶ τοῦ ζητήματος τοῦ δυναστικοῦ. Ἀλλ’ ὅταν ἐδίδομεν τὴν ὑπόσχεσιν ὑπῆρχεν ἐν Ἑλλάδι πολίτευμα Βασιλείας, ὑπῆρχεν ἀκόμη καὶ Βασιλεύς. Μετὰ τὰς ἐκλογὰς ὅμως οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου εἴτε συνεχίζοντες τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, εἴτε γενόμενοι ἐκτελεσταὶ τῆς λαϊκῆς θελήσεως ὡς τὴν ἀντελήφθησαν ἐκδηλωθεῖσαν διὰ τῶν ἐκλογῶν, ἐξεδίωξαν τὸν Βασιλέα καθ’ ὃν τρόπον καὶ ὑφ’ ἣν ἔννοιαν καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι συνάδελφοι ἀνεφέραμεν καὶ ἔλυσαν οὕτω διὰ τῆς χειρονομίας των τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικὸν ζήτημα καὶ τὸ εὕρομεν ἡμεῖς λελυμένον κατὰ τρόπον ἀναγκάζοντα τὰς προεκλογικάς μας ὑποσχέσεις νὰ ἀτονήσωσι. Τί ὁμιλοῦμεν λοιπὸν περὶ προεκλογικῶν ὑποσχέσεων, ὅταν μεταγενέστερα γεγονότα, μὴ δυνάμενα πλέον νὰ μεταβληθοῦν, ἔλυσαν de facto τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀφεώρων αἱ ὑποσχέσεις μας; Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ὁ συνάδελφος πληρεξούσιος Ἀθηνῶν κ. Θεολογίτης ὑπεσχέθη προεκλογικῶς εἰς τοὺς ἐκλογεῖς του ὅτι, ἐὰν ἐπετύγχανε, θὰ τοὺς ἠρώτα ἂν εἰς τὸ γνωστὸν οἰκόπεδον τῆς ὁδοῦ Σταδίου ἐπεθύμουν νὰ μείνωσιν οἱ βασιλικοὶ σταῦλοι ἢ ἂν ἐπεθύμουν νὰ κτισθῇ ἓν δικαστικὸν μέγαρον ἢ ἓν θέατρον, ἀλλὰ μετὰ τὰς ἐκλογὰς γεγονότα ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεώς του, μία γεωλογικὴ μεταβολή, προεκάλεσε καθίζησιν τοῦ ἐδάφους ἐπὶ τοῦ ὁποίου εὕρηνται οἱ βασιλικοὶ σταῦλοι. Τί ὑποχρεοῦται, ἀλλὰ καὶ τί δύναται νὰ πράξῃ ὁ κ. Θεολογίτης; Ἀπολύτως τίποτε δὲν τὸν βαρύνει ἀπὸ τὴν δοθεῖσαν ὑπόσχεσιν, ἐφόσον ἐξέλιπεν ἡ αἰτία της. Καὶ οἱ νόμοι ἀκόμη ἐκλείπουσιν, ὅταν ἡ αἰτία αὐτῶν ἐκλείψῃ. Π. χ. μετὰ πάροδον 10, 20 ἐτῶν, ὅτε θὰ ἐκλείψουν οἱ ἀνάπηροι πολέμου, θὰ ἀτονήσωσιν ὑποχρεωτικῶς καὶ οἱ νόμοι οἵτινες τοὺς ἀφοροῦν, διότι δὲν θὰ ἔχωσι πλέον αἰτίαν. Καὶ ὅμως ἡμεῖς κατὰ ὅλως παράδοξον τρόπον ἐξακολουθοῦμεν νὰ συζητῶμεν μετὰ σοβαρότητος ἐπὶ τῶν δοθεισῶν προεκλογικῶς ὑποσχέσεων περὶ τοῦ πολιτεύματος καὶ τοῦ Βασιλέως, ἐνῷ τὸ πολίτευμα οὐσιαστικῶς κατηργήθη καὶ ὁ Βασιλεὺς οὐσιαστικῶς ἐξέλιπε διὰ τῆς χειρονομίας τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς ἀνέφερα. Καὶ ἔτι πλέον πολὺς χρόνος κατηναλώθη διὰ νὰ ὑπομνησθῇ καὶ ἀναλυθῇ τὸ πρωτόκολλον διὰ τοῦ ὁποίου ἐδόθη εἰς τὸν Λαὸν ἡ ὑπόσχεσις τοῦ δημοψηφίσματος, δηλ. τὸ πρωτόκολλον τὸ ὁποῖον συνετάχθη ἀπὸ δεκάδα ἢ εἰκοσάδα πολιτευομένων εἰς τὰς Ἀθήνας ὑπὸ τὴν νευρικὴν προεκλογικὴν ἀτμόσφαιραν. Καὶ ἐλέχθησαν πολλὰ καὶ ἠκούσθησαν πολλὰ ἀναφορικῶς πρὸς τὸ πρωτόκολλον τοῦτο καὶ ὡς ἐὰν ἐνέκλειεν ὅλας τὰς ἐθνικὰς ἐντολὰς καὶ τὰς ἐθνικὰς παρακαταθήκας γίνεται περὶ αὐτοῦ λόγος μετὰ παραδόξου ἀληθῶς σοβαρότητος ἐκ μέρους ἐκείνων οἵτινες οὐδὲν ἀνέφεραν καὶ οὐδὲν εἶπον δι’ ἄλλο τι πρωτόκολλον συνταχθὲν ὑπὸ 3500 καὶ πλέον ἀξιωματικῶν, ἀναφορικῶς πρὸς τὴν ἔξωσιν τοῦ Βασιλέως. Ἐπὶ τῇ βάσει ποίας λογικῆς καὶ ποίου δικαίου σεῖς οἱ 5 ἢ 10 ἢ 20 πολιτευόμενοι ἀξιοῦτε νὰ κηρυχθῇ ἱερὸν καὶ ἀπαραβίαστον τὸ πρωτόκολλόν σας, διὰ τοῦ ὁποίου ἐδίδοντο ἁπλαῖ ὑποσχέσεις ὡς ἄνω ἐξανεμισθεῖσαι διὰ τῶν πραγμάτων, καὶ δὲν ἀναγνωρίζετε καὶ δὲν σέβεσθε καὶ τολμᾶτε ν’ ἀντιτίθεσθε πρὸς τὸ ἄλλο πρωτόκολλον τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς ἐὰν ἐκεῖνοι δὲν ἔχουν τάχα συναίσθησιν τῶν ὑποχρεώσεών των καὶ δὲν θὰ θελήσωσι τάχα νὰ καταστήσωσι σεβαστὰς τὰς ἐκ τοῦ πρωτοκόλλου των ὑποσχέσεις ἀναφορικῶς πρὸς τὴν κατάλυσιν τῆς Δυναστείας καὶ τοῦ Βασιλέως, ἣν ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ ἐνήργησαν; Ἀλλ’ ἐλέχθη ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι δὲν εἶχον ἁρμοδιότητα. Οὐδέποτε θὰ συμφωνήσω πρὸς τὴν ἀντίληψιν ταύτην, διότι οἱ ἀξιωματικοί, ὡς ἄλλοτε εἶπον, εἶχον τὴν ἁρμοδιότητα τῆς συνεχίσεως τοῦ ἐπαναστατικοῦ ἔργου ἢ τῆς ἐκτελέσεως τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς ἐντελῶς ὡς τὴν ἀντελήφθησαν. Προσθέτω δ’ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ ὅτι ἐγὼ τοὐλάχιστον ἠρωτήθην διὰ τηλεγραφήματος τοῦ ἀγαπητοῦ συναδέλφου κ. Παγκάλου καὶ τοῦ ἀπήντησα ὅτι εἶμαι σύμφωνος μὲ τὴν ἄμεσον ἐκδίωξιν τοῦ Βασιλέως. Ἐν πάσῃ περιπτώσει οἱ περὶ ὧν πρόκειται ἀξιωματικοὶ ἤντλησαν τὴν ἁρμοδιότητα αὑτῶν κυρίως ἀπὸ τὴν προφανῆ σκοπιμότητα καὶ ἀπὸ τὴν εὐγενῆ ἔμπνευσιν ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος τῆς Πατρίδος, διὰ τὸ μεγαλεῖον τῆς ὁποίας εἰργάσθησαν καὶ διὰ τὴν συμφορὰν τῆς ὁποίας ἐπλήγησαν καὶ διὰ τὸ μέλλον τῆς ὁποίας ἐνδιαφέρονται τοὐλάχιστον ὅσον καὶ οἱ ἐκ τοῦ ἀσφαλῶς ἐν τῷ ἐκλογικῷ σαλονίῳ ὑπογράψαντες τὸ ἰδικόν των πρωτόκολλον πολιτευταί. Καὶ ἐπειδή, ὅταν ἀπησχόλει τὸν λόγον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπὶ τοῦ πρωτοκόλλου αὐτοῦ, διὰ νὰ ἀποδείξῃ τὴν ὕπαρξιν προεκλογικῆς ὑποσχέσεως καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ εἶναι νὰ ἐνεργηθῇ δημοψήφισμα, εἶπεν ὅτι σημασίαν κυρίως ἔχουν τὰ προγράμματα τῶν συντεταγμένων κομμάτων καὶ ἰδίᾳ τοῦ συνδυασμοῦ Ἀττικῆς, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τῷ ὑπομνήσω ὅσα οἱ συγχρονισμένοι συνάδελφοι κ. κ. Πασαλίδης καὶ Μαργέτης, ὁ μὲν τῆς ἐργατικῆς, ὁ δὲ τῆς ἀγροτικῆς ὁμάδος, ἀνέπτυξαν θέσαντες τὴν διάκρισιν μεταξὺ τῶν ἐπαρχιῶν καὶ τῆς πόλεως. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τῷ εἴπω ὅτι αἱ Ἀθῆναι καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦ συνδυασμοῦ Ἀθηνῶν δὲν εἶναι τὸ πᾶν, διότι αἱ ἐπαρχίαι, χειραφετηθεῖσαι πλέον ὑπὸ τὴν νέαν μορφὴν τῆς προόδου, ἀπέκτησαν ἰδίαν ψυχήν, μὴ ἀνεχομένην τὴν ὑποδούλωσιν καὶ τὴν ἐξάρτησιν ἐκ τοῦ κέντρου εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ὥστε τὰ ἐν τῷ κέντρῳ γενόμενα καὶ τὰ εἰς τὸ κέντρον ἀρεστὰ νὰ θεωρῶνται ἁπανταχοῦ τοῦ Κράτους γενόμενα καὶ ἁπανταχοῦ τοῦ Κράτους ἀρεστά. Εἰς τὴν Ρωσίαν ἔλεγον ἄλλοτε ὅτι ὑπεράνω τῆς Ρωσίας κεῖται ἡ Μόσχα, ὑπεράνω τῆς Μόσχας τὸ Κρεμλῖνον καὶ ὑπεράνω τοῦ Κρεμλίνου ὁ οὐρανός. Ἡ πρόοδος ἢ μᾶλλον ὁ σύγχρονος πολιτισμὸς ἠξίωσεν οὐχὶ μόνον νὰ παύσῃ τὸ Κρεμλῖνον εὑρισκόμενον ὑπεράνω τῆς Μόσχας, ἀλλὰ καὶ ἡ Μόσχα εὑρισκομένη ὑπεράνω τῆς Ρωσίας. Ἡ ἀντίληψις αὕτη κατέστη ἀντίληψις γενικὴ καὶ δὲν ἀφιστάμεθα τῆς ἀληθείας, ἐὰν εἴπωμεν ὅτι δὲν εὕρηνται πλέον αἱ Ἀθῆναι ὑπεράνω τῆς Ἑλλάδος καὶ δὲν εἶναι συνεπῶς τὸ πρόγραμμα τοῦ συνδυασμοῦ Ἀττικῆς, τὸ ὁποῖον κανονίζει τὴν πολιτικὴν μορφὴν τῶν ἐπαρχιῶν, ὡς ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ μάλιστα ἐπὶ ζητήματος τὸ ὁποῖον ἐκφεύγει τοῦ κομματικοῦ θέματος, ὡς τὸ συζητούμενον δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα.

§134Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον αὐτό.

§135Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἴπετε ὅτι σημασίαν ἰδιαιτέραν ἔχει, διὰ νὰ κρίνῃ τις τὸ φρόνημα τὸ ἐκλογικόν, τὸ πρόγραμμα τῶν κομμάτων τῶν ὠργανωμένων καὶ πρὸ πάντων τοῦ συνδυασμοῦ τῶν Ἀθηνῶν.

§136Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον ὅτι ἔχει καμμίαν ἰδιαιτέραν σημασίαν τὸ πρωτόκολλον τῶν Ἀθηνῶν· τὸ πρωτόκολλον τοῦ συνδυασμοῦ Ἀθηνῶν ἔχει σημασίαν κατὰ τοῦτο, ὅτι ἀποτελεῖ τὸ κοινὸν πρόγραμμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον κατῆλθον ὅλαι αἱ ἀποχρώσεις εἰς τὸν ἀγῶνα.

§137ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐμεῖς δὲν ἐπήραμε χαμπάρι.

§138Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν σημαίνει αὐτὸ τίποτε. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καταρτισθοῦν τὰ προγράμματα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἰδιαιτέρων ἐκλογικῶν λόγων τοὺς ὁποίους ἀπαγγέλλουν οἱ ὑποψήφιοι· θ’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὰ προγράμματα τῶν κομμάτων, αὐτὰ δὲ διετυπώθησαν διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ συνδυασμοῦ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς.

§139ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι ἡμεῖς εἰς τὰς ἐπαρχίας δὲν ἐλάβομεν γνῶσιν τῶν πρωτοκόλλων σας καὶ ὅτι δὲν θεωροῦμεν τὸ ἐπίμαχον ζήτημα ἀντικείμενον κομματικοῦ θέματος· καὶ προσθέτω, διὰ νὰ ἔλθω ἄλλως τε εἰς τὴν ἀνάλυσιν τῆς ἐννοίας τῆς δοθείσης λαϊκῆς ψήφου, ὅτι δὲν γνωρίζω μέτρον καὶ σταθμὸν διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ζυγίζηται καὶ νὰ ἀναμετρᾶται ἡ θέλησις χιλιάδων ἐκλογέων, καὶ συνεπῶς δὲν θεωρῶ σοβαρὰς τὰς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου συζητήσεις, οὔτε δικαιολογῶ ἀπολύτως οὔτε τὴν γνώμην καθ’ ἣν τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων ἦτο κατὰ τὸ πλεῖστον δημοκρατικὸν οὔτε τὴν ἀντίθετον γνώμην, καθ’ ἣν ἦτο ἀπολύτως βενιζελικόν. Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γενικῶν γραμμῶν καὶ τοῦ γενικοῦ πνεύματος, τὸ μόνον ἀσφαλὲς συμπέρασμα ὅπερ δύναταί τις νὰ συναγάγῃ εἶναι ὅτι τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων ὑπῆρξεν ἀνάμικτον βενιζελισμοῦ καὶ δημοκρατισμοῦ, χωρὶς νὰ δύναταί τις νὰ χωρίσῃ τὰ ὅρια τῶν δύο τούτων ἐννοιῶν καὶ χωρὶς νὰ δύναμαι τοὐλάχιστον νὰ βεβαιώσω ἂν θὰ ἐπετύγχανεν ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Δημοκρατικῶν κ. Παπαναστασίου καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἔλεγε πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς του ὅτι θὰ ἀντιταχθῇ πρὸς τὸν Βενιζέλον, οὔτε ὅτι θὰ ἐπετύγχανεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Καφαντάρης καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἔλεγε πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς του ὅτι θὰ ἀντετίθετο πρὸς τὴν Δημοκρατίαν. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα, διὰ νὰ ἴδητε πόσον εἶναι δύσκολον νὰ χαρακτηρίσῃ τις καὶ νὰ καθορίσῃ τὴν θέλησιν τῶν ἐκλογέων ἐκ τῶν προγραμμάτων ἢ τῶν ἐπιτυχόντων προσώπων. Εἰς τὸν νομὸν Χανίων ἐξετέθη εἷς πληρεξούσιος τῶν ἐφέδρων, ὁ ἀγαπητός μου συνάδελφος κ. Κουτρουμπάκης, ἐξετέθη εἰς ἀνεξάρτητος ὁ κ. Παπαδογιάννης, ἐξετέθη εἷς δημοκρατικὸς συνδυασμὸς καὶ εἷς φιλελεύθερος καὶ ἐπέτυχον οἱ κ.κ. Κουτρουμπάκης καὶ Παπαδογιάννης καὶ οἱ ὑπόλοιποι δημοκρατικοί, ἀπέτυχον δὲ οἱ φιλελεύθεροι. Τί θέλετε νὰ δεχθῶμεν; Ὅτι τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων ἦτο στρατοκρατικὸν διότι ἐπέτυχε πρῶτος ὁ κ. Κουτρουμπάκης, ὑπερτερήσας μάλιστα ἕνα συνταγματάρχην ἐπιλοχίας αὐτός, καὶ κατὰ δεύτερον λόγον τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων ἦτο ἀνεξάρτητον διότι ἐπέτυχε δεύτερος ὁ κ. Παπαδογιάννης καὶ κατὰ τρίτον λόγον ἦτο δημοκρατικὸν διότι ἐπέτυχον οἱ δημοκρατικοὶ καὶ δὲν ἦτο διόλου βενιζελικὸν διότι ἀπέτυχον οἱ φιλελεύθεροι; Ὄχι, κύριοι. Δὲν ἔχει οὕτω τὸ πρᾶγμα. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ καθορισθῇ ἀπολύτως ἡ ἔννοια τῆς δοθείσης εἰς ἡμᾶς ψήφου κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς παρὰ μὲ τὴν γενικὴν καὶ ἀόριστον γραμμὴν ὅτι αὕτη εἶχεν ἔννοιαν βενιζελικὴν μὲ χροιὰν δημοκρατικὴν ἢ δημοκρατικὴν μὲ χροιὰν βενιζελικὴν ἀναλόγως τῶν περιφερειῶν καὶ τῶν προσώπων. Πάντως ἐγὼ οὐδαμοῦ διεῖδον θέλησιν τοῦ Λαοῦ ὅπως ἐρωτηθῇ διὰ τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος οὔτε δύναμαι νὰ ἐννοήσω καλῶς οὔτε ἠννόησα πρὸ τῶν ἐκλογῶν ποῖον σκοπὸν θὰ εἶχεν ἡ τοιαύτη πολιτική, ἥτις θὰ μᾶς ἐξέθετεν εἰς τὴν περίεργον θέσιν νὰ λέγωμεν εἰς τὸν Λαὸν πρὸ τῶν ἐκλογῶν: «Θὰ σοῦ κάμωμε αὐτὸ καὶ ἐκεῖνο, ἀλλὰ διὰ τὸ δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα θὰ ἔλθωμεν νὰ σ’ ἐρωτήσωμεν ἐκ νέου». Θὰ μᾶς ἔλεγον οἱ ψηφοφόροι μας: «Καὶ διατί δὲν μᾶς ἐρωτᾶτε ἀμέσως;» Ποίαν ἀπάντησιν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ δώσωμεν εἰς τὸ ἐρώτημα τοῦτο; Πιστεύω ἀκραδάντως ὅτι ὁ Λαός, ψηφίσας ὅπως ἐψήφισεν, ἀσχέτως πρὸς τὴν τυπικὴν ἐμφάνισιν τῶν προγραμμάτων, ἐκάλυπτεν ἀπολύτως διὰ τῆς ψήφου του τὴν ἔννοιαν τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ Βενιζέλου καὶ τῆς ἐκδιώξεως τῆς Δυναστείας, χωρὶς νὰ χωρίζῃ τὰς ἐννοίας αὐτὰς καὶ χωρὶς νὰ μᾶς νομίζῃ ὀφειλέτας νέου ἐρωτήματος καὶ χωρὶς νὰ σκέπτηται κἂν ὅτι ἡ ψῆφός του ἄφηνε κενὰ ἔχοντα ἀνάγκην συμπληρώσεων διὰ νέας ψήφου. Ἀβάσιμον λοιπὸν καὶ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ὁ Λαὸς ἀφοῦ πράγματι ἢ δῆθεν τοῦ ὑπεσχέθημεν νὰ τὸν ἐρωτήσωμεν διὰ τὸ δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ ἐρωτηθῇ. Ὁ Λαὸς ἔχει τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἠρωτήθη καὶ ὅτι ἀπήντησεν. Ἄσκοποι λοιπὸν αἱ θεωρίαι περὶ λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ λαϊκῆς θελήσεως προκειμένου περὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ ἂν θέλητε τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ καὶ ἂν σᾶς ἐνδιαφέρῃ ἡ ψυχολογία τοῦ Λαοῦ, κατ’ αὐτὴν τὰ ζητήματα ποὺ μᾶς ἀπασχολοῦν εἶναι λελυμένα ὁριστικῶς καὶ ἄλλων προβλημάτων ἀλύτων ἡ λύσις τὸν ἐνδιαφέρει καὶ θὰ ἦτο εὐτυχής, ἐὰν ἀντὶ τῆς ἀερώδους ἀνωτάτης κυριαρχίας του μᾶς ἐνδιέφερον ἄλλα οὐσιαστικώτερα καὶ πραγματικώτερα δικαιώματά του, τὸ δικαίωμα τῆς χρήσεως τῆς ἀκινήτου περιουσίας του, τὴν ὁποίαν καρποῦται ὁ ἀγροζημιωτής, τὸ δικαίωμα τῆς διατηρήσεως τοῦ ποιμνίου του, τὸ ὁποῖον ἁρπάζει ὁ ζωοκλέπτης, τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθέρας κυκλοφορίας του, τὸ ὁποῖον παρεμποδίζει ὁ λῃστὴς τῶν δρόμων, τὸ δικαίωμα νὰ ἐνδύῃ καὶ νὰ τρέφῃ τὰ τέκνα του, τὸ ὁποῖον καθιστᾷ προβληματικὸν ἡ ἀκρίβεια τοῦ βίου, τὸ δικαίωμα ἐν γένει νὰ ζῇ ὅπως ἔζη ἄλλοτε ἥσυχος καὶ ἀμέριμνος ἀπὸ πολιτειακοὺς κλυδωνισμοὺς καὶ πολιτικοὺς σάλους. Τοιαύτην τουλάχιστον ἀντελήφθην καὶ τοιαύτην πιστεύω ἐγὼ τὴν ἔννοιαν τῆς δοθείσης μοι ψήφου καὶ οὕτως ἑρμηνεύω αὐτὴν καὶ μὲ τὰς ἀντιλήψεις αὐτὰς σύμφωνα θὰ πολιτευθῶ ἀπέναντι τῶν ἐμφανισθέντων καὶ ἐμφανισθησομένων ζητημάτων εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν ἐπιχειρημάτων ἅτινα ἠκούσθησαν καὶ συνεζητήθησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ αὐτῇ παρετάχθησαν ἀπὸ τὴν κυβερνητικὴν πτέρυγα σιωπηρῶς διὰ διαφόρων ὑπαινιγμῶν καὶ ἰδίᾳ παρετάχθησαν ἀπὸ τὰ παρασκήνια τῆς πολιτικῆς καὶ ἄλλα ἐπιχειρήματα σχέσιν ἔχοντα μὲ τὴν ἄφιξιν τοῦ κ. Προέδρου εἰς τὴν Ἑλλάδα, μὲ τὴν πρόσκλησίν του καὶ μὲ τὰς θελήσεις ἃς ἐξεδήλωσε. Καὶ ἀκούομεν τοὺς ἐπιδοκιμάζοντας τὸ κυβερνητικὸν πρόγραμμα νὰ λέγωσιν εἰς τοὺς ἀντιτιθεμένους πρὸς αὐτό: «Καλύτερα ξέρετε σεῖς τὰ πράγματα ἀπὸ τὸν κ. Βενιζέλον; Δὲν ἐκαλέσατε σεῖς εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸν κ. Βενιζέλον;». Δὲν γνωρίζω πῶς ἀπαντῶσιν οἱ ἄλλοι εἰς τὰ ἐρωτήματα ταῦτα. Γνωρίζω μόνον ὅτι οἱ διαφωνοῦντες ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ δημοψηφίσματος πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον δὲν διαφωνοῦν πρὸς τὴν μεγαλοφυΐαν αὐτοῦ, ὅστις καὶ κοιμώμενος δύναται διαυγέστερον ἡμῶν καὶ σαφέστερον ἡμῶν νὰ ἀντιληφθῇ καὶ νὰ κρίνῃ τὰ μεγάλα προβλήματα πρὸ τῶν ὁποίων ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα κἂν νὰ ἔχωμεν γνώμην, ἀλλὰ διαφωνοῦν πρὸς ἐκείνους οἵτινες δίδουσι τὰς πληροφορίας περὶ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως εἰς τὸν κ. Βενιζέλον. Διαφωνοῦν δηλαδὴ πρὸς ἐκείνους, μὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ὁποίων καὶ μὲ τὰ ὦτα τῶν ὁποίων καὶ μὲ τὴν ἁφὴν τῶν ὁποίων βλέπει, ἀκούει καὶ ψαύει ὁ Ἐλ. Βενιζέλος τὴν πραγματικὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν, ἣν δὲν δύναται ν’ ἀντιληφθῇ ἰδίαις αἰσθήσεσι, μὴ δυνάμενος, ὡς εἶναι ἑπόμενον, νὰ ἔλθῃ εἰς ἄμεσον ἐπαφὴν πρὸς αὐτήν. Ὁ Ἐλ. Βενιζέλος ἔχει τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ ἐνεργηθῇ δημοψήφισμα, διότι ἠκολούθησε καὶ ἀκολουθεῖ πάντοτε τὴν ἀρχὴν τοῦ σεβασμοῦ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Καὶ ἔχει δίκαιον καὶ οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ τῆς γνώμης του τὴν ὀρθότητα. Ἡ γνώμη ὅμως αὕτη βασίζεται εἰς τὸ ὅτι νομίζει καὶ θεωρεῖ ἱκανοὺς τοὺς φίλους του νὰ διοχετεύσωσιν εἰς τὴν κάλπην τὸ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας λαϊκὸν φρόνημα, χωρὶς νὰ διαπράξωσι σφάλματα, χωρὶς νὰ ἐπιδείξουν ἀδράνειαν ἢ νὰ κάμωσι παραλείψεις εἰς τρόπον ὥστε νὰ κινδυνεύῃ ἡ πλειοψηφοῦσα ἐν τῷ Τόπῳ ἰδέα τῆς Δημοκρατίας ἢ νὰ ἐξέλθῃ μειωμένη ἀπὸ τὴν κάλπην. Πρὸς τὴν ἀντίληψιν αὐτὴν καὶ οὐχὶ πρὸς τὴν ὀρθότητα τῆς γνώμης τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου διαφωνοῦμεν ἡμεῖς, διαφωνοῦμεν δηλονότι εἰς πραγματικά τινα περιστατικά, ἀποτελοῦντα τὴν βάσιν τῆς γνώμης του, τὰ ὁποῖα πραγματικὰ περιστατικά, ἐκτὸς τοῦ ὅτι δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ ἐκεῖνος ἐξ ἀμέσου ἀντιλήψεως, εἶναι τόσον μικρὰ καὶ ἄσημα, ὥστε ἐκφεύγουσιν ἀπολύτως τῆς εὐρύτητος τῆς ἰδικῆς του διανοίας. Ὁ Ἐλ. Βενιζέλος εἶναι ὁ μέγας νοῦς, ὁ μὴ δυνάμενος νὰ εἶναι ἐν τοῖς μικροῖς μέγας, ἀλλὰ μόνον ἐν τοῖς μεγάλοις. Εἶναι ἡ μεγάλη ἁρπάγη, ἥτις δὲν δύναται νὰ κρατήσῃ μικρὰ ἀντικείμενα, ἡ μεγάλη τανάλια, ἥτις δὲν δύναται νὰ βγάλῃ μικρὸ καρφί. Τὸ ἐκλογικὸν ζήτημα, κύριοι συνάδελφοι, ὡς γνωρίζετε πάντες, εἶναι ταπεινὴ καὶ ὀχληρὰ ἐνασχόλησις, ὡς ἐκ τῶν συνθηκῶν τοῦ πολιτεύματος ἐν Ἑλλάδι καὶ πρὸ πάντων ἀπέναντι ἀντιπάλων οἷοι εἶναι οἱ ἰδικοί μας ἀντίπαλοι τόσον ταπεινὴ καὶ τόσον ὀχληρὰ μάλιστα, ὥστε καὶ εἰς ἡμᾶς τοὺς μικροὺς νὰ γεννᾷ τὴν κόπωσιν καὶ τὴν δυσφορίαν. Εἰς τὸ μικρὸν καὶ ἀνιαρὸν αὐτὸ ζήτημα τῆς ἐκλογῆς δὲν ἀδικοῦμεν ἀλλὰ τιμῶμεν τὸν κ. Βενιζέλον, ἐὰν τοῦ εἴπωμεν ὅτι δὲν ἔχει φερεγγυότητα, διότι Ἀρχηγὸς τοῦ Ἔθνους καὶ ὄχι κομματάρχης κοινός, ὡς οἱ πολιτικοί του ἀντίπαλοι, δὲν δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι εἰς τὸ ἐπίπεδον τῆς ἐκλογικῆς πάλης τοὺς ὑπερέχει εἰς ἱκανότητα καὶ εἰς εἰδικότητα. Ἢ μήπως ὁ μέγας αὐτὸς νοῦς, ὁ νικήσας τοὺς Νέστορας ἐν τῷ διπλωματικῷ σταδίῳ, ὁ καθυποτάξας σκληρὰς καὶ ἀντιξόους περιστάσεις ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ διὰ νὰ φέρῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸν ἀκραῖον σταθμὸν τῶν ἐθνικῶν της διεκδικήσεων, δὲν ἡττήθη κατὰ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1920 πρὸ τῆς κάλπης ὡς ὁ κοινότερος κομματάρχης; Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθὲς τοῦτο; Εἶναι ἢ δὲν εἶναι καὶ σήμερον ἐν τῇ πρώτῃ γραμμῇ τὰ πρόσωπα διὰ τῶν ὁποίων ἔδωσε καὶ ἄλλοτε τὴν ἀτυχῆ ἐκείνην ἐκλογικὴν μάχην; Εἴχομεν ἢ δὲν εἴχομεν καὶ τότε ὑπὲρ ἡμῶν τὴν πλειονότητα τῆς κοινῆς γνώμης, ὅπως ἀνέφερα, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθημεν νὰ τὴν διοχετεύσωμεν εἰς τὴν κάλπην εἴτε ἐξ ἐκλογικῆς ἡμῶν ἀνικανότητος εἴτε ἐξ ἐκλογικῆς ἱκανότητος τῶν ἀντιπάλων μας, καὶ ἡττήθημεν ὡς ἡττήθημεν καὶ ἐξεθέσαμεν εἰς οὓς ἐξεθέσαμεν τὸ ἔργον ἡμῶν κινδύνους; Ἢ μήπως δὲν εἶναι ἀληθὴς ἡ ἀρχὴ ἥν ἐγὼ πρεσβεύω, ὅτι ἡ ἰδική μας ἀρετὴ ἀποτελεῖ ἐκλογικὸν μειονέκτημα καὶ ἡ κακία τῶν ἀντιπάλων μας ἐκλογικὸν πλεονέκτημα; Δύο συνάδελφοι, ὁ κ. Σεχιώτης καὶ ἄλλος τις, ἤγειραν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ προχθὲς φωνὴν συνηγορίας ὑπὲρ τῆς Βασιλείας καὶ τῶν προσώπων τῆς Δυναστείας. Ἡμεῖς τοὺς ἠκούσαμεν μετὰ προσοχῆς καὶ οὐδεὶς τοὺς ἠνώχλησεν ἔργοις ἢ λόγοις, οὔτε τοὺς διεκόψαμεν κἂν ὅταν ἐτόλμησαν νὰ εἴπουν ὅτι καὶ ἡ Κρήτη ὀφείλει εἰς τὸν Κωνσταντῖνον εὐγνωμοσύνην. Καὶ ὅμως εἰς τὴν προκάτοχον, εἰς τὴν ἰδικήν των Συνέλευσιν οὐδεὶς θὰ ἠδύνατο ἀκινδύνως νὰ προφέρῃ ἔστω ἁπλῶς τοῦ Βενιζέλου τὸ ὄνομα. Τὸ παράδειγμα τοῦτο εἶναι χαρακτηριστικὸν τῆς διαφορᾶς τῆς ἐκλογικῆς μαχητικότητος μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν, διότι εἴτε δεχθῶμεν τολμηροὺς τοὺς συναδέλφους τοὺς ὁποίους ἀνέφερα, ἡ τόλμη ἀποτελεῖ μαχητικὸν ἐκλογικὸν πλεονέκτημα, εἴτε δεχθῶμεν ἀνεκτικοὺς ἡμᾶς, οἵτινες τοὺς ἠκούσαμεν, ἡ ἀνεκτικότης μας ἀποτελεῖ μαχητικὸν ἐκλογικὸν μειονέκτημα. Διαφωνοῦντες λοιπὸν πρὸς τὸ δημοψήφισμα, ὡς ἄλλως τε μέχρι κόρου ἐλέχθη, δὲν ἀμφιβάλλομεν οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν περὶ τοῦ ὅτι τοὐλάχιστον τὰ 80% τοῦ Λαοῦ διάκεινται εὐμενῶς ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ ὅτι μόνον εἰς 20% τὸ πολὺ ἀνέρχεται ἡ δυναστικὴ καὶ παλαιοκομματικὴ δύναμις, ἀλλ’ ἔχομεν τὴν εἰλικρίνειαν νὰ ἀναγνωρίζωμεν τὴν ἀνικανότητα ἡμῶν, ἀπὸ τοῦ μεγάλου μας Ἀρχηγοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου μας κομματάρχου, ἐν τῷ μηχανικῷ σταδίῳ τῆς ἐκλογῆς. Καὶ ἡ ἀνικανότης αὕτη μᾶς κάμνει διστακτικοὺς καὶ μᾶς φανατίζει ἐν τῇ ἰδέᾳ ὅτι, ἀφοῦ οὐδεμία μᾶς πιέζει ἀνυπέρβλητος ἀνάγκη καὶ οὐδεὶς μᾶς δεσμεύει σοβαρὸς λόγος, δὲν εἶναι φρόνιμον νὰ ἐκθέσωμεν τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν εἰς ἄσκοπον περίπατον πρὸ τῆς ἐκλογικῆς κάλπης. Ἀλλὰ μᾶς λέγουσιν ἀκόμη: «Δὲν ἐκαλέσαμεν τὸν Βενιζέλον νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα;». Εἶναι ἀληθὲς τοῦτο. Τὸν ἐκαλέσαμεν πράγματι μέγαν ἰατρὸν παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς βαρέως ἀσθενούσης Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ὅτε, ψαύοντες καὶ ἀναλύοντες τὸ καταπότιον τὸ ὁποῖον προσφέρει πρὸς θεραπείαν, εὑρίσκομεν ὅτι δὲν εἶναι παρὰ σφαιρίδιον ἐκλογικόν, τοῦ ὁποίου ἡ χρῆσις ἐν τῷ παρελθόντι ἐπέφερε τὴν νοσηρότητα καὶ τὴν ἀθλιότητα, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ τῷ εἴπωμεν ὅτι τὸ προσφερόμενον φάρμακον, μεθ’ ὅλην τὴν θεωρητικὴν θεραπευτικότητά του, ὑπάρχει φόβος, ὡς ἐκ τῆς ἰδιορρύθμου ἰδιοσυγκρασίας τῆς ἀσθενοῦς, ἣν καὶ ἡμεῖς γνωρίζομεν, κακοῦ μᾶλλον παρὰ καλοῦ νὰ ἀποβῇ πρόξενον ὅπως συνέβη καὶ ἄλλοτε. Ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ἔχωμεν τοιοῦτον δικαίωμα, πάντως οὐδεὶς δύναται νὰ μᾶς ἀμφισβητήσῃ τὸ δικαίωμα ὅπως ἀρνηθῶμεν νὰ δώσωμεν εἰς τὴν ἀσθενῆ μας μητέρα διὰ τῆς ἰδίας ἡμῶν χειρὸς φάρμακον, τὴν ἀποτελεσματικότητα τοῦ ὁποίου καλῶς ἢ κακῶς, δικαίως ἢ ἀδίκως, νομίζομεν δυστυχῆ καὶ ἐπιζημίαν. Ταῦτα ἐνομίσαμεν καθῆκον ἡμῶν νὰ εἴπωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διὰ νὰ ἔχωμεν ἤρεμον τὴν συνείδησιν καὶ διὰ νὰ δικαιολογήσωμεν τοὺς δισταγμούς μας ὅπως εἰσέλθωμεν εἰς τὸ ἕτοιμον πρὸς ἀπόπλουν ἀκάτιον τῆς Κυβερνήσεως.

§140Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τότε νὰ μὴ εἰσέλθητε.

§141ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἀτυχῶς, κ. Ὑπουργὲ τοῦ πολέμου, τὸ ἐθνικὸν φορτίον τοῦ ἀκατίου προσωπικὴ ἰδιοκτησία σας καὶ ἑπομένως, ὅταν τὸ ἀκάτιον ἐκκινήσῃ ἔστω καὶ ἀθελήτως, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ εἰσέλθωμεν εἰς αὐτὸ καὶ νὰ ἀγωνισθῶμεν καὶ νὰ ἱδρώσωμεν διὰ τὴν σωτηρίαν του. Ἐγὼ μάλιστα εἶμαι εὐτυχὴς δυνάμενος νὰ σᾶς πληροφορήσω, κ. Ὑπουργέ, ὅτι τὸ ἀκάτιον δὲν θὰ τὸ ἀφήσω νὰ ἐξοκείλῃ εἰς τὴν ἰδικήν μου περιφέρειαν· φροντίσατε ὅμως καὶ σεῖς νὰ μὴ τὸ ἀφήσητε νὰ ἐξοκείλῃ εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς ἰδικῆς σας περιφερείας. (Χειροκροτήματα).

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν διὰ τὴν 10.30′ μ.μ.

(Ὥρα 9 μ.μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 11 μ.μ.)

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ἀραβαντινός.

§144Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ πτέρυξ ἡ δημοκρατική, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, εὑρίσκει ὅτι μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τῶν ῥητόρων τῶν διαφόρων κομμάτων ἀντιπροσωπευομένων ἐν τῇ Συνελεύσει, καὶ μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Ἀρχηγοῦ τοῦ δημοκρατικοῦ κόμματος ἡ συζήτησις δύναται νὰ θεωρηθῇ ἐξηντλημένη καὶ ἐπιβάλλεται ἑπομένως ὅπως παραιτηθῶμεν ἡμεῖς οἱ ἐγγεγραμμένοι ῥήτορες τοῦ λόγου. Ἐγὼ συμμορφούμενος πρὸς τὴν ἀπόφασιν ταύτην τοῦ δημοκρατικοῦ κόμματος εἰς ὃ ἀνήκω παρακαλῶ νὰ διαγραφῶ ἐκ τοῦ καταλόγου. (Χειροκροτήματα).

§145Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Συμφωνῶ καὶ ἐγὼ νὰ παραιτηθῶμεν πάντες καὶ νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ μετὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἕπονται τὰ ψηφίσματα τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, τὸ ἰδικόν μας καὶ ἄλλα καὶ νομίζω ὅτι ἀνὰ εἷς πρέπει ν’ ἀναπτύξῃ ἕκαστον τῶν ψηφισμάτων αὐτῶν.

§146Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἂν παραιτῶνται ὅλοι οἱ ἐγγεγραμμένοι, καὶ ἡ Ἐπαναστατικὴ ὁμὰς θέλει παραιτηθῇ.

§147Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Καὶ ἐγώ, κ. Πρόεδρε, σεβόμενος τὴν ὅλην ψυχολογίαν τῆς Συνελεύσεως, θὰ παραιτηθῶ μόνον ἐν ᾗ περιπτώσει παραιτηθοῦν καὶ οἱ ἄλλοι.

§148Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Καὶ ἐγὼ θὰ παραιτηθῶ, ἀλλὰ δηλῶ ὅτι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς παραπομπῆς εἰς τὸν Λαὸν τῶν ἐπιδίκων ζητημάτων.

§149Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μετὰ τὴν γενικὴν ἀπαίτησιν τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως παραιτοῦμαι καὶ ἐγώ, ἀλλὰ θὰ εἴπω δύο λέξεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου καθὼς καὶ τῆς ὁμάδος εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω. Ἡμεῖς οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν συνταγματικὴν κοινοβουλευτικὴν ὁμάδα θὰ ὑπερψηφίσωμεν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἡ ψῆφός μας δὲν θὰ ἔχῃ κομματικὴν σημασίαν. Δὲν συμμεριζόμεθα τὰς δημοκρατικὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ θεωροῦμεν ταύτην ἀπαραίτητον διὰ τὴν παροῦσαν περίπτωσιν, διότι νομίζομεν ὅτι, παραιτουμένης ταύτης καὶ σχηματιζομένης καθαρῶς δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἐπιβληθῇ ἓν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἡ μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος καὶ ἡ μεταβολὴ τοῦ προσώπου τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος. Νομίζομεν λοιπὸν ὅτι πρέπει νὰ μείνῃ ἡ Κυβέρνησις αὕτη, διότι πρόσκειται περισσότερον πρὸς τὰς ἀπόψεις ἡμῶν. Ἐπιφυλασσόμεθα δέ, ὅταν ἔλθουν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τὰ ψηφίσματα, νὰ ἀναπτύξωμεν τὰς γνώμας ἡμῶν.

§150Κ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Πρέπει νὰ διακοπῇ ἡ συνεδρίασις. Δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος ψυχολογία διὰ ψηφοφορίαν.

§151Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω τὴν ἑξῆς δήλωσιν: (Ἀναγινώσκει). «Συμφωνοῦντες πρὸς τὰς βασικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τὸ δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα θέλει λυθῆ δι’ ἀνεπηρεάστου καὶ ἀπολύτως ἐλευθέρας ἐκδηλώσεως τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ διὰ δημοψηφίσματος, θέλομεν δώσει ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν, τὰς περὶ Δυναστείας καὶ πολιτεύματος διατυπουμένας γνώμας θεωροῦντες ὡς ὅλως παρελκούσας».

§152Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ συζήτησις, κύριοι, ἐξηντλήθη καὶ κατέστη τοῦτο φανερώτερον ἀπὸ τὰς δευτερολογίας τὰς ὁποίας ἠκούσαμεν. Διότι δὲν προσήχθη δι’ αὐτῶν οὔτε ἓν ἐπιχείρημα νέον οὐδ’ ἐθίγησαν αἱ ἀκλόνητοι βάσεις τῆς πολιτικῆς ἡμῶν. Καὶ εἶναι εὐεξήγητον, διότι ὅπως ἤρχισαν τὸν καθ’ ἡμῶν ἀγῶνα διὰ προσωπικῶν ἐπιθέσεων τοιουτοτρόπως καὶ τὸν ἐπέραναν. Ὅπως ἤρχισαν τὸν ἀγῶνα αὐτῶν, θίγοντες χορδὰς εὐπαθεῖς ἀπὸ τὴν ἀνάμνησιν παθημάτων καὶ συμφορῶν, τοιουτοτρόπως καὶ τὸν ἐπέραναν, θίγοντες τὰς χορδὰς τῶν ἀνθρωπίνων ἀδυναμιῶν καὶ τῶν ἀνησυχιῶν τῶν προκαλουμένων ἀπὸ τὴν ἀνάμνησιν μιᾶς ζοφερᾶς ἡμέρας, τῆς 1ης Νοεμβρίου. Διότι, κύριοι, οὕτως ἐτέθη τὸ ζήτημα ἐνώπιον ὑμῶν. Ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι φρασεολογίαι. Ἐκλέξατε, σᾶς εἶπον, μεταξὺ τῶν δύο. Ἔχετε ἐνώπιον ὑμῶν μίαν λύσιν ἑτοίμην καὶ σᾶς καλοῦν νὰ ἀπαντήσητε πρὸς μίαν λύσιν ἀμφίβολον καὶ ἐπισφαλῆ. Ἐκλέξατε μεταξὺ τῶν δύο. Δύνασθε νὰ ἀνεγείρητε τὸ οἰκοδόμημα τῆς Δημοκρατίας ἐκ τῶν ἐνόντων. Σᾶς προσκαλοῦν οἱ ἄλλοι νὰ καταβάλητε κόπους καὶ μερίμνας ὅπως τὸ βασίσητε ἐπὶ στερεῶν θεμελίων. Καὶ ἡμεῖς σᾶς λέγομεν: Ἐκλέξατε μεταξὺ τῶν δύο. Ἡ Κυβέρνησις καὶ τὰ μέλη αὐτῆς οὐδέποτε ἀπέδωκαν σημασίαν εἰς τὴν Ἀρχὴν οὔτε ἐπεδίωξαν τὴν ἐμπιστοσύνην οὐδενὸς ἐπὶ θυσίᾳ τῶν κοινῶν συμφερόντων. Ἐκλέξατε, κύριοι, μεταξὺ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν καὶ τῆς πολιτικῆς τῶν ἄλλων. Ἡ πολιτικὴ ἡμῶν εἶναι πολιτικὴ ἀνησυχίας ἑνὸς μηνός, ἵνα ἀγάγῃ τὴν Χώραν εἰς τὴν διαρκῆ γαλήνην. Ἡ πολιτικὴ τῶν ἄλλων εἶναι ἡσυχία ἑνὸς μηνός, ἵνα ἀγάγῃ τὴν Χώραν εἰς τὸν ἀέναον σάλον. (Χειροκροτήματα). Ἂς μὴ μᾶς παρασύρῃ ἡ μέθη ἐφημέρου ἰσχύος. Ἂς βυθίσωμεν τὸ βλέμμα μας βαθύτερον εἰς τὸν ὁρίζοντα καὶ ἂς ἴδωμεν ὅτι ἐγκαθιδρύοντες τὸ οἰκοδόμημα τῆς Δημοκρατίας ἐπὶ σαθρῶν βάσεων εἶναι φόβος μίαν ἡμέραν, ἀργὰ ἢ γρήγορα, περισσότερον γρήγορα παρὰ ἀργά, μία πνοὴ ἐναντίου ἀνέμου νὰ τὸ καταρρίψῃ εἰς σωρὸν ἐρειπίων. Καὶ δὲν θὰ θάψῃ ὑπὸ τὰ ἐρείπια ταῦτα τὴν γαλήνην τὴν προσωπικὴν ἡμῶν καὶ μόνον. Εἶναι φόβος νὰ παρασύρῃ καὶ θύματα ὅμοια ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐδημιούργησαν αἱ πρόσφατοι συμφοραί. Καὶ τὸ Ἔθνος ἡμῶν ἔχει ἐξαντληθῆ καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσφέρῃ νέας θυσίας εἰς τὸν βωμὸν τῶν ὁρμῶν ἡμῶν. Ἐξηντλήθη ἡ ἀντοχή του. Ἐκλέξατε, κύριοι, μὲ ἤρεμον τὴν σκέψιν. Εἶναι αἱ στιγμαὶ ἱστορικαὶ καὶ ὑπέρταται. Ἂς ἀναμετρήσῃ ἕκαστος ἐξ ὑμῶν τὰς εὐθύνας του. Οἱ πρόσκαιροι ἐνθουσιασμοὶ παρέρχονται καὶ ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ μείνῃ αἰώνιος. Δὲν θεμελιώνουν τὴν εὐτυχίαν τῶν λαῶν ἐξάψεις καὶ σπασμοί, ἀλλ’ ὁ νοῦς καὶ ὁ ψυχρὸς λογισμός. Ἐκλέξατε, κύριοι πληρεξούσιοι. (Χειροκροτήματα).

§153Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§154ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Κύριε Πρόεδρε.....

§155Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε. Κύριοι πληρεξούσιοι, παραιτηθεὶς τοῦ λόγου, μολονότι ἤμην ὑποχρεωμένος νὰ δευτερολογήσω, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸν πρὸ τῆς διακοπῆς τῆς συνεδριάσεως λόγον του ἀντέκρουσεν ὅλα ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα εἶχον εἴπει κατὰ τὴν προηγουμένην ἀγόρευσίν μου, μολονότι, λέγω, εἶχον καθῆκον νὰ δευτερολογήσω παρητήθην τοῦ λόγου, διότι ἐνόμιζον ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ὁμιλήσῃ πάλιν. Ἀφ’ ἧς ὅμως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλαβε πάλιν τὸν λόγον διὰ νὰ ὑπομνήσῃ εἰς ἡμᾶς τὴν εὐθύνην τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνομεν διὰ τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, εἶμαι, κύριοι, ὑποχρεωμένος νὰ ὁμιλήσω καὶ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ θέσω πλέον τὰ ζητήματα καθαρὰ ἐνώπιον ὑμῶν: Πῶς ἠγωνίσθημεν ἡμεῖς καὶ πῶς ἠγωνίσθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς. Συνεζητεῖτο, κύριοι, ἀρκούντως πρὸ τῆς διακοπῆς διὰ τίνα λόγον δὲν ἐπεβάλομεν τὴν Δημοκρατίαν διὰ τῆς βίας, ὡς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο, ὅταν ἐξήγησεν ὅτι δύο τρόποι ὑπάρχουν καὶ ὅτι καὶ ἡμεῖς δὲν συμφωνοῦμεν μὲ τὸν τρόπον τὸν διὰ τῆς βίας ἐπιβολῆς τῆς Δημοκρατίας καὶ ἐξηγήσαμεν ἀκριβῶς διατί τότε ἀπεφύγομεν νὰ ἐπιβάλωμεν τὴν Δημοκρατίαν διὰ τῆς βίας. Ὀφείλω δὲ νὰ σᾶς ἐξηγήσω ὅτι κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τοῦ κ. Πλαστήρα, ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Χατζηκυριάκου ἀπεφασίσθη ὅπως γίνῃ παρὰ τῷ Λαῷ μία βολιδοσκόπησις, μία κροῦσις, διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν τὸ λαϊκὸν φρόνημα εἶναι σύμφωνον πρὸς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν καὶ κατόπιν νὰ ἐπιβληθῇ ἡ Δημοκρατία διὰ μιᾶς πράξεως μὲν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, ἀλλὰ ἀμέσως νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς διὰ προεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει, κύριοι, ἐσκέφθημεν ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Δημοκρατία νὰ στηριχθῇ μόνον εἰς τὴν στρατιωτικὴν βίαν, διὰ μιᾶς πράξεως τῶν ἀξιωματικῶν. Ἐζητοῦμεν λοιπὸν τότε τὸ προεκλογικὸν δημοψήφισμα καὶ ἐζητοῦμεν συγχρόνως ἡμεῖς τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν συμφώνως πρὸς τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, διότι ἐνομίζομεν ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου ἀφῃρεῖτο πᾶν δικαίωμα διαμαρτυρίας ἀπὸ τὸν ἐναντιοφρονοῦντα πολιτικὸν κόσμον, διότι τότε βεβαίως δὲν θὰ ὑπῆρχεν ἀνάγκη ἐφαρμογῆς ἐκλογικῶν μεταρρυθμίσεων, κατὰ τῶν ὁποίων παρεπονοῦντο, κατὰ τῶν ὁποίων ἐξηγέρθησαν οἱ πολιτικοὶ τοῦ ἀντιφρονοῦντος κόσμου. Δυστυχῶς ὅμως οἱ πολιτικοί μας ἐκεῖνοι δὲν εἶχον δίκαιον. Καὶ τοῦτο, κύριοι, ὑπῆρξε πολὺ κακόν, ὑπῆρξε πολὺ κακὸν διότι ἡ ἐγκατάστασις τῆς Δημοκρατίας ἦτο ἀνάγκη νὰ γίνῃ ταχέως, ἀκριβῶς διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ἐξέθεσα κατὰ τὰς παρελθούσας ἀγορεύσεις μου καὶ τοὺς ὁποίους θὰ ἐπαναλάβω ἤδη πρὸ ὑμᾶς. Κατόπιν, κύριοι, τῶν ἐκ Παρισίων ὁδηγιῶν, δὲν κατωρθώθη νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ ἄποψίς μας ἐπὶ προεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Ἀλλὰ τότε ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας προσεπάθησε νὰ πείσῃ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων νὰ κατέλθῃ σύσσωμον εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα μὲ τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν ἀναπεπταμένην. Καὶ τὴν λύσιν ταύτην ἐπεκροτήσαμεν, διότι ἐνομίσαμεν ὅτι συμβιβάζεται καὶ πρὸς τὴν εἰλικρίνειαν ἡ ὁποία πρέπει νὰ διέπῃ τὰς πράξεις ἀπέναντι τοῦ Λαοῦ καὶ πρὸς τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὴν ἱστορίαν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον κατὰ τοιοῦτον τρόπον θὰ ἔλεγε καθαρὰ πρὸς τὸν Λαόν: Ἐξουσιοδότησέ με νὰ σοῦ δημιουργήσω τὸ πολίτευμα. Δυστυχῶς, κύριοι, καὶ ἡ προσπάθεια αὐτὴ μετὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ἐναυάγησε, μολονότι τὰ 9)10 τῶν φιλελευθέρων πολιτῶν ἀπήντησαν ἐπὶ τῆς ἐρωτήσεως τῆς διευθύνσεως τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὅτι ἡ ἐπιτυχία τοῦ ἀγῶνος εἶναι ἐξησφαλισμένη λόγῳ τοῦ μεγάλου δημοκρατικοῦ πνεύματος τοῦ κρατοῦντος παρὰ τῷ Λαῷ. Δὲν κατωρθώθη τότε νὰ πεισθῇ τὸ κόμμα νὰ κατέλθῃ ὑπὸ τὴν σημαίαν ταύτην, διότι γνωρίζετε τὰς παρεμβάσεις αἱ ὁποῖαι ἔγιναν, καὶ κατήλθομεν εἰς τὸν ἀγῶνα κατὰ τρόπον ἀπροσδιόριστον, ἀλλοῦ ἀμιγεῖς δημοκρατικοί, ἀλλοῦ δημοκρατικοὶ μετὰ φιλελευθέρων καὶ ἀλλοῦ ἐπολέμησαν φιλελεύθεροι τοὺς δημοκρατικούς. Γενικῶς τέλος πάντων ὁ ἀγὼν διεξήχθη κατὰ ἕνα τρόπον ἀκαθόριστον ποὺ δὲν δύναται κανεὶς νὰ εἴπῃ σήμερον τί ἀκριβῶς ἐψήφισαν καὶ τί δὲν ἐψήφισαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παραμένει ὅμως οὐσιωδῶς φανερόν, ἐναργῶς ἐνδεικτικὸν εἶναι ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διέπεται ὑπὸ δημοκρατικοῦ πνεύματος. Μετὰ τὴν ἐκλογήν, κύριοι, συνήλθομεν ἐνταῦθα καὶ αἱ πρῶται ἐνέργειαι πρὸ τῆς ἀφίξεως τοῦ κ. Βενιζέλου δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι κατέτεινον εἰς τὴν ἐκλογὴν Προέδρου τῆς Συνελεύσεως δημοκρατικοῦ καὶ ἐκ συντηρητικῆς δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως. Τὰ κατόπιν γενόμενα τὰ γνωρίζετε. Συνεκροτήθησαν δύο Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι κατηγάλωσαν ἀρκετὸν χρόνον ἵνα προπαρασκευασθοῦν ὅπως παρουσιασθοῦν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐγένοντο συζητήσεις πολλαί, εἰς τὰς ὁποίας δὲν δύναταί τις νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ἡ μία μερὶς ὡμίλησε περισσότερον τῆς ἄλλης. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐχάθησαν ὑπὲρ τὰς πεντήκοντα ἡμέραι διὰ τὴν ἐργασίαν ταύτην καὶ ἐχάθησαν καὶ ἡμέραι πολυτίμου χρόνου εἰς μίαν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ προπαρασκευάσωμεν τὴν ἄμυναν τῆς Χώρας μας ἀπέναντι τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων. Διότι δὲν πρέπει ν’ αὐταπατώμεθα. Διερχόμεθα μίαν περίοδον πολὺ κρίσιμον καὶ ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν τὴν προσοχήν μας ἐστραμμένην καὶ πρὸς τὰ ἐκεῖ. Δυστυχῶς ὁ χρόνος αὐτὸς κατηναλώθη εἰς συζητήσεις καὶ ἐδόθη ὁ καιρὸς εἰς τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν νὰ ἐργασθῶσι διὰ τὸ δημοψήφισμα καὶ νὰ ἐργασθῶσι κατὰ τρόπον ἀποτελεσματικόν, κατὰ τρόπον ὁ ὁποῖος ἤρχισε νὰ ἐμπνέῃ ἀνησυχίας. Καὶ κατόπιν αὐτῆς τῆς ἐξελίξεως τῶν πραγμάτων ἤθελον, κύριοι, νὰ ἐρωτήσω ποῖοι εἶναι οἱ ὑπεύθυνοι τῆς καταστάσεως. Εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἐζητήσαμεν καὶ προεκλογικῶς τὴν συντόμευσιν τῶν πραγμάτων διὰ νὰ λήξῃ τὸ ταχύτερον ἡ ἐκκρεμότης ἢ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι κατεπολέμησαν τὴν πολιτικὴν ἡμῶν ταύτην; Διότι, κύριοι, ἠκούσθη διαβεβαίωσις παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν προχθὲς ὅτι δὲν ὑπάρχουν κίνδυνοι ἐξωτερικοί, ὅτι ὑπάρχει διαβεβαίωσις ὅτι διαψεύδονται ὅλοι οἱ κίνδυνοι αὐτοί. Κύριοι, ὅταν ὡμίλουν περὶ κινδύνων ἐξωτερικῶν, δὲν ἠννόουν ὅτι θὰ ἐκραγῶσιν ἐντὸς 48 ὡρῶν— νομίζω ὅτι ἐξηγήθην ἀρκετὰ καλῶς—, ἀλλ’ ὅτι, ἐὰν ἡ ἐκκρεμότης παραταθῇ ἐπὶ δύο μῆνας, οἱ κίνδυνοι θὰ ἐμφανισθῶσι, καὶ μόνον θαῦμα δύναται νὰ τοὺς ἐμποδίσῃ. Βεβαίως ἓν θαῦμα δύναται νὰ συμβῇ, ὅπως συνέβη τὸ θαῦμα τῆς 1ης Νοεμβρίου, τὸ ὁποῖον κατέστησε τὸν Μουσταφᾶ Κεμὰλ ἀπὸ ἀντάρτην νικητὴν τῆς ἀνθρωπότητος ὁλοκλήρου· ἀλλ’ ἂν ἡ ἐκκρεμότης παραταθῇ, δὲν γνωρίζω ἂν θὰ φέρῃ τὴν γαλήνην ἢ θὰ εἶναι τὸ ἔναυσμα τοῦ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ. Ἐξηγήθη, κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρὰ τοῦ κ. Προέδρου ὅτι ζητεῖ ἕνα μῆνα πίστωσιν ἵνα ἀποδώσῃ τὴν γαλήνην εἰς τὴν Χώραν. Ἀπορῶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθοῦν τέτοια, ὅτε ἔχομεν τὴν πικρὰν πεῖραν τοῦ παρελθόντος. Καὶ σᾶς ὑπενθυμίζω ὅτι, ὅτε κατὰ τὸ 1915 καὶ 1916 συνεζητοῦμεν μὲ τοὺς βασιλικοὺς ἀξιωματικούς, μὲ τοὺς ἐναντία φρονοῦντας πολιτικούς, ὅλοι ὑπεστήριζον τότε ὅτι θὰ νικήσῃ ἡ Γερμανία καὶ ὅτι ἐὰν δὲν νικήσῃ ἡ Γερμανία, ἔχετε δίκαιον σεῖς. Ἐνικήθη ἡ Γερμανία καὶ δὲν ἀνεγνώρισαν ὅτι εἶχον λάθος· τοὐναντίον μᾶς εἶπον ὅτι εἴμεθα τύραννοι καὶ ὅτι κατετυραννήσαμεν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Καὶ μᾶς εἶπον συγχρόνως ὅτι ἡ πολιτικὴ τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου δὲν ἔφερε τοὺς καρποὺς τοὺς ὁποίους ἔπρεπε νὰ φέρῃ καὶ ὅτι, ἐὰν εὑρίσκοντο αὐτοὶ εἰς τὰ πράγματα, θὰ ἔφερον περισσοτέρους καρποὺς καὶ ὅτι ἡ στενὴ λωρὶς τῆς Μ. Ἀσίας, ἔγραφεν ὁ κ. Μπούσιος τότε, θὰ μᾶς ρίψῃ εἰς τὴν θάλασσαν. Καὶ κατώρθωσαν δι’ αὐτῶν νὰ παραπλανήσουν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, νὰ ἀνατρέψουν τὸν Βενιζέλον καὶ ἐξηκολούθησαν τὸν πόλεμον τῆς Μ. Ἀσίας καὶ τότε δὲν εἶπον ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Μ. Ἀσίας ἦτο κακή, ἀλλὰ τοὐναντίον εἶπον ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Μ. Ἀσίας ἦτο περιωρισμένη πολιτικὴ καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ φθάσῃ εἰς τὴν Σεβάστειαν, εἰς τὴν Ἐρζερούμ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός. Καὶ ἤρχισαν νὰ ἐπαινοῦν τὸν στρατηλάτην ὁ ὁποῖος θὰ ἐπήγαινεν εἰς τὴν Ἄγκυραν νὰ καταστρέψῃ τοὺς Τούρκους. Καὶ τότε προέβλεπον τὴν καταστροφὴν καὶ ἐσκεπτόμην τί θὰ ἔλεγον αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ὅταν θὰ ἐπέλθῃ ἡ καταστροφή. Καὶ εὑρῆκαν μίαν δικαιολογίαν, ὅτι ὁ Βενιζέλος ἔπταισε ποὺ μᾶς ἐπῆγεν εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν, μολονότι, ὅταν ἦλθον εἰς τὰ πράγματα, ἡ Τουρκία ἦτο ἀνύπαρκτος, ὡς θὰ ἦτο ἀκόμη ἀνύπαρκτος, ἐὰν δὲν ἤρχοντο εἰς τὰ πράγματα. Πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσω ὅτι τοιοῦτον ἐναντιοφρονοῦντα κόσμον μὲ τὴν διενέργειαν ἑνὸς δημοψηφίσματος θὰ τὸν ἀφοπλίσωμεν καὶ ὅτι δὲν θὰ εὕρῃ τὸν τρόπον νὰ διαμφισβητήσῃ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος αὐτοῦ, ἰσχυριζόμενος ὅτι συνέβησαν καλπονοθεύσεις, ὅτι ἐπλαστογραφήθη τοῦ Λαοῦ ἡ θέλησις καὶ τὰ τοιαῦτα; Ἐγὼ δὲν πιστεύω εἰς τὴν δύναμιν αὐτὴν τὴν τρομεράν, τὴν θείαν, τὴν ἀποτελεσματικὴν αὐτοῦ τοῦ δημοψηφίσματος. Ἕν δημοψήφισμα κολοσσιαῖον, ἓν δημοψήφισμα παταγῶδες ἔγινε καὶ διὰ τὸν Κωνσταντῖνον. Ὅταν ὅμως ἦλθεν ἡ Ἐπανάστασις, δὲν ἠρώτησεν ἂν ἦλθε μὲ δημοψήφισμα. Τὸν ἐξεθρόνισε χωρὶς νὰ ἐρωτήσῃ ἂν νομίμως ἔγινε τὸ δημοψήφισμα ἢ ὄχι. Δὲν πιστεύω, κύριοι, παρὰ εἰς μίαν συμφιλίωσιν, ἡ ὁποία θὰ πείσῃ τὸν κόσμον αὐτὸν ὅτι δὲν ἔχει πλέον τὰ μέσα νὰ ἀνατρέψῃ τὸ καθεστὼς διὰ τῆς βίας καὶ δὲν ἔχει πλέον τὰ μέσα νὰ παραπλανήσῃ διὰ δευτέραν φορὰν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ὅτι ἔχει κάθε ἐλευθερίαν, πλὴν τῆς ἐλευθερίας νὰ συνωμοτῇ κατὰ τοῦ καθεστῶτος. Τότε μόνον φρονῶ ὅτι θὰ ἐπέλθῃ ἡ συμφιλίωσις, ὅταν ὁ κόσμος αὐτὸς θὰ πεισθῇ ὅτι πρέπει νὰ ἀρκεσθῇ εἰς ἴσα δικαιώματα μὲ ὅλους ἡμᾶς, εἰς ἴσα δικαιώματα, διότι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα δὲν ἔρχεται διὰ νὰ τοὺς καθυστερήσῃ κανὲν δικαίωμα. Τοὺς διώχνει ἕνα Βασιλέα, τὸν ὁποῖον ὁ ἀντιπολιτευόμενος κόσμος κατέστησε κομματάρχην, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ εἴπῃ τις ὅτι προσθέτει εἰς ἡμᾶς τίποτε· ὅ,τι δίδει εἰς ἡμᾶς δίδει καὶ εἰς αὐτόν, δίδει καὶ εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα νὰ πολιτευθῇ καὶ νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἑλλάδα, ἂν κατορθώσῃ νὰ ἐπιβληθῇ διὰ τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Δὲν πιστεύω, κύριοι, εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς συμφιλιώσεως. Μάλιστα πιστεύω ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς συμφιλιώσεως εἶναι μία πολιτικὴ ἄτολμος, μία πολιτικὴ ὑπολογισμοῦ, μία πολιτικὴ πισινῆς. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ πολιτικὴ αὐτὴ νὰ φέρῃ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα χρειάζονται. Μάλιστα, ἐὰν θέλετε νὰ σᾶς εἴπω, ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν ἐξυπηρετεῖ οὐδὲ αὐτοὺς τοὺς ἀντιπάλους μας. Δὲν ἐξυπηρέτησε τὸν Γούναρην καὶ τὸν Στράτον ἡ χάρις ἡ ὁποία τοῖς ἐδόθη εἰς τὰ 1917. Διότι, ἐὰν δὲν τοῖς ἐδίδετο χάρις καὶ τοὺς ἐκράτουν μερικὰ χρόνια φυλακὴ θὰ κατωρθοῦτο νὰ σωθῇ ἡ Μεγάλη Ἑλλάς, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ θὰ ἔσωζον τὰ κεφάλια των. Δὲν νομίζω ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιεικείας ἐξυπηρετεῖ κανένα, οὔτε αὐτοὺς τοὺς ἀντιπάλους μας οὔτε ἡμᾶς. Ἡ πολιτικὴ ἡ σταθερά, ἡ πολιτικὴ ἡ ἀταλάντευτος, ἡ δικαία, ἡ πολιτικὴ τῆς ἰσότητος, τῆς ἰσοπολιτείας, εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐξυπηρετεῖ ὅλους. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι μία ἡττοπάθεια κατέχει τὸ στρατόπεδον τῶν Φιλελευθέρων καὶ αἴτιοι τῆς ἡττοπαθείας εἴμεθα ἡμεῖς. Ἔχω νὰ ἀπαντήσω ὅτι προτιμότερον εἶναι νὰ προλέγῃ τις τὴν καταστροφὴν παρὰ νὰ τὴν ἀφίνῃ νὰ ἐπέρχηται καὶ κατόπιν νὰ λέγῃ ὅτι δὲν τὴν προείπομεν διότι ἐφοβήθημεν μήπως κλονίσωμεν τὸ ἠθικὸν τοῦ κόσμου. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἰσχυρίσθημεν ποτὲ ὅτι θὰ χαθῇ τὸ δημοψήφισμα; Εἴπομεν ὅτι αἱ ἐκλογαὶ ποτὲ δὲν εἶναι ἀσφαλεῖς, διότι δὲν δύναταί τις ἐκ τῶν προτέρων νὰ γνωρίζῃ ποῖαι θὰ εἶναι αἱ συνθῆκαι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν θὰ ἐνεργηθοῦν αἱ ἐκλογαί. Μὲ ἐξέπληξεν ἡ βεβαίωσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι οἱοιδήποτε καὶ ὁσοιδήποτε ἐχθροὶ θὰ κτυπηθοῦν ἀμειλίκτως. Χωρὶς νὰ τοὺς ἠξεύρῃ οὔτε ποῖοι οὔτε πόσοι εἶναι, δύσκολον εἶναι νὰ ἀποφαίνηται οὕτως.

§156Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶπον εἰς μεταγενεστέρας δηλώσεις ὅτι ἐὰν παρουσιασθοῦν περισσότερα πράγματα κτλ.

§157Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ σᾶς ἐρωτήσω ποίους τότε ἐννοεῖτε κινδύνους. Ἐὰν δὲν ἐννοεῖτε τὴν εἰσβολὴν συμμοριῶν κομιτατζήδων, ποίους ὑπονοεῖτε;

§158Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἔγραφον εἰς μίαν ἐπιστολὴν πρὸς τὸν κ. τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τὰ νήματα τὰ ὁποῖα κινοῦσι τοὺς ἐσωτερικοὺς καὶ ἐξωτερικοὺς ἐχθροὺς τῆς Ἑλλάδος κάπου συναντῶνται. Ὅταν δὲ λέγω ὅτι φοβοῦμαι νέους κινδύνους ἐννοῶ τὸ ἑξῆς: ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ σᾶς χρειασθῇ νὰ κάμητε ἐπιστράτευσιν, θὰ σᾶς ἔχουν κηρύξει ἀναρχίαν.

§159Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Περίπτωσις κινδύνων εὐρυτέρων ἐκτὸς τῆς ἐνδεχομένης εἰσβολῆς ξένων σωμάτων, περίπτωσις τοιαύτη διὰ τὸ προσεχὲς μέλλον δὲν εἶναι δυνατή. Βεβαίως ὅλα εἶναι δυνατὸν νὰ γίνουν εἰς τὸν κόσμον....

§160Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἠννοήσατε καλῶς. Δὲν θὰ ὑπάρξῃ πρόβλεψις περὶ αὐτοῦ περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς εἶπον. Δὲν θὰ ὑπάρξῃ πρόβλεψις διότι θὰ γίνῃ ἐξαφνικῶς, ὅπως ἔγινε τὸ κίνημα τοῦ Ὀκτωβρίου.

§161Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι, ὄχι, εἶναι πρᾶγμα ἀδύνατον.

§162Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω τὸ ἑξῆς: ὅτι, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς περάσῃ αὐτὴν τὴν Ἄνοιξιν χωρὶς κινδύνους, δὲν θὰ ἔχῃ ἀνάγκην πλέον.

§163Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ περάσῃ ἡ Ἑλλὰς αὐτὴν τὴν Ἄνοιξιν, ἀλλ’ ὁ ὁρίζων δὲν θὰ εὐκρινισθῇ ἄνευ τῶν ὅρων τοὺς ὁποίους εἶπον.

§164Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπανέρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ θέμα τῶν λόγων μου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι πανικὸς κατέλαβεν ὡρισμένους κύκλους....

§165Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι, ὄχι, ἐὰν θέλητε μάλιστα, κ. συνάδελφε, εἶναι ἀπολύτως βέβαιον ὅτι γενικὴ ὑπάρχει ἡ πίστις ἐδῶ ἐπ’ τὴν αἰσίαν ἔκβασιν τοῦ δημοψηφίσματος τὸ ὅτι δὲ δημιουργεῖται μία ἀτμόσφαιρα ἀνησυχιῶν, τοῦτο τὸ νομίζομεν μᾶλλον ἀποτέλεσμα τακτικῆς.

§166Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι ἂν ὑπάρχει ἐμπιστοσύνη· ἐὰν δ’ ὑπάρχῃ περίπτωσις κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ στρατιῶται ἀποθαρρύνονται, εἶναι ἡ περίπτωσις ἐκείνη κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ὑπάρχει ἐμπιστοσύνη εἰς τὸν ἀρχηγὸν ὁ ὁποῖος διευθύνει τὴν μάχην. Ἐὰν ὑπάρχῃ πεποίθησις ἐπὶ τὸν ἀρχηγὸν ὁ ὁποῖος θὰ διεξαγάγῃ τὴν μάχην, καὶ τὸ φρόνημα ἀναπτεροῦται. Ἀλλὰ παρατηρεῖται κατάπτωσις τοῦ φρονήματος, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν κατώρθωσε νὰ ἐμπνεύσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἐμπνεύσῃ.

§167Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι εἶναι βάσιμος ἡ πεποίθησις ἡμῶν διὰ τὴν εὐόδωσιν τοῦ δημοψηφίσματος καὶ ὅτι ὁ πανικὸς εἶναι ἀποτέλεσμα τακτικῆς τὸν ὁποῖον ζητοῦμεν νὰ τὸν σπείρωμεν εἰς τὰς τάξεις ἡμῶν.

§168Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς εἴπω ὅτι οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἐργάζονται καὶ ἐργάζονται δραστηρίως καὶ ἱκανῶς, σκέπτομαι δὲ ποῦ εὑρίσκει τὸ θάρρος ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ ἐπιμένῃ εἰς τὸ δημοψήφισμα. Ἀλλὰ καὶ 1% ἐὰν κινδυνεύῃ τὸ δημοψήφισμα, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ πεισθῶμεν οἱ ἄλλοι. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ἡ 1η Νοεμβρίου, βεβαίως δὲν θὰ ἦτο μεγάλο αὐτό, ἀλλὰ μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου ποῦ εὑρίσκει τὸ θάρρος ἡ ἡ Κυβέρνησις νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Ἑλλάδα, χωρὶς νὰ κινητοποιήσῃ ὅλας τὰς δυνάμεις διὰ νὰ πάρῃ τὸ δημοψήφισμα; Διότι ἐργάζονται οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν, ἡμεῖς δὲ παραμένομεν συζητοῦντες ἐνταῦθα. Δὲν ἠμπορῶ νὰ τὸ ἐννοήσω, δὲν θέλω νὰ συστήσω εἰς τοὺς κ. πληρεξουσίους νὰ καταψηφίσουν τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι ἐλεύθεροι νὰ πράξουν ὅ,τι θέλουν· εἶμαι ὁ μόνος ὁ ὁποῖος δὲν πιστεύω ὅτι ὑπάρχουν προσωπολάτραι, πιστεύω μόνον ὅτι ὑπάρχει πεποίθησις ἐπὶ τοὺς μεγάλους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἔκαμαν τὸν Γαλλικὸν Λαὸν νὰ πάρῃ ἕνα ἀνθυπολοχαγὸν ἀπὸ τὴν Κορσικὴν καὶ νὰ τὸν ζητωκραυγάσῃ Αὐτοκράτορα, πεποίθησις ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη εἰς ὅλους τοὺς μεγάλους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι εἶναι τοῦ ἀναστήματος τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου. Ἀλλ’ εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν τόσον σοβαρὰ ζητήματα τίθενται πρὸ ἡμῶν, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπωμεν ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τοῦ τυραννηθέντος ἐπὶ εἰκοσάμηνον ἀπὸ τὴν κωνσταντινικὴν τυραννίαν, ἀπὸ τὰς δολοφονίας τοῦ πρίγκιπος Νικολάου, ὅτι ἔχομεν ὑποχρέωσιν αὐτὴν τὴν φορὰν νὰ τὸν διαφυλάξωμεν καὶ νὰ μὴ τὸν παραδώσωμεν ἄλλην μίαν φορὰν εἰς τὰς χεῖρας τῶν κακούργων. (Χειροκροτήματα)

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σίδερης.

§170Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χατζηκυριάκος.

§172ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Παραιτοῦμαι (Θόρυβος)

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφήσατε νὰ συνεννοηθῶμεν. Ὁ κ. Κακουλίδης.....

§174ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ψηφοφορία, ψηφοφορία.

§175Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἐτερματίσθη ἡ συζήτησις, ἤθελον προτείνει νὰ ἀναβληθῇ ἡ ψηφοφορία, διότι συνέβη παρεξήγησίς τις. Ἐκ τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν ἐγγεγραμμένων πληρεξουσίων ὅπως λάβωσι τὸν λόγον ἐδημιουργήθη εἰς πολλοὺς τῶν κυρίων πληρεξουσίων ἡ ἐντύπωσις ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τερματισθῇ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἡ συζήτησις καὶ ἀπῆλθον οὗτοι, τοιουτοτρόπως δὲ θὰ ἀπουσιάσουν πολλοὶ ἐκ τῆς ψηφοφορίας. Διὰ τοῦτο θὰ παρεκάλουν νὰ τερματίσωμεν ἀπόψε τὴν συζήτησιν καὶ νὰ διεξαγάγωμεν τὴν ψηφοφορίαν αὔριον.

§176ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Παρῃτήθημεν τοῦ λόγου διὰ νὰ γίνῃ ψηφοφορία.

§177Ι. ΠΕΡΔΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ. Μόνον ὑπ’ αὐτὸν τὸν ὅρον. Ἄλλως νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις.

§178Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς λέγει ὅτι εἶναι δυνατὸν ὡρισμένοι πληρεξούσιοι νὰ λείπουν κατὰ τὴν ψηφοφορίαν, καὶ ἐπειδὴ ἡμεῖς δὲν θέλομεν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας νὰ ἀποδοθῇ εἰς στιγμιαίαν ἐκμετάλλευσιν ἀπουσίας πληρεξουσίων τινῶν, δεχόμεθα τὴν ἀναβολήν.

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον εἰς τὰς 5, ὁπότε θὰ γίνῃ ψηφοφορία. (Ὥρα 11.55′ μ. μ.)