1924.02.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 21Η

Δευτέρα 18 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρᾳ 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Ὁ Δήμαρχος Τρικκαίων ὑποβάλλει αἴτησιν τῶν κατοίκων διαφόρων χωρίων αἰτούντων ὅπως κατασκευασθῇ γέφυρα ἐπὶ τοῦ Πηνειοῦ ποταμοῦ καὶ παρὰ τῷ χωρίῳ Βαλομάνδρι. — Ὁ Σύνδεσμος τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν Ἡρακλείου Κρήτης ὑποβάλλει εὐχὴν ὅπως ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐγκρίνῃ τὴν ἀνέγερσιν εἰς πολλὰς πόλεις τῆς Ἑλλάδος μεγαλοπρεπῶν μνημείων πρὸς τιμὴν τοῦ Ἕλληνος «Ἀγνώστου Στρατιώτου». — Ὁ Καπνοπαραγωγικὸς κόσμος τῆς ἐπαρχίας Ἁλμυροῦ ζητεῖ ὅπως μετριασθῇ ὁ φόρος τῆς δεκάτης. — Ὁ Γεώργιος Κοντογιαννάκος σταφιδοκτηματίας Μεσσήνης ὑποβάλλει τρόπον τινὰ περὶ ρυθμίσεως τοῦ σταφιδικοῦ ζητήματος. — Ὁ Πρόεδρος τῆς Πολιτικῆς Ἑνώσεως Μακεδονικῆς Νεολαίας παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ ἀμέσως νομοθετικὸν μέτρον ἀποτελεσματικὸν διὰ τὴν ἐγγραφὴν εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους τῶν ἄρτι ἀπολυθέντων ἐκ τῶν τάξεων τοῦ Στρατοῦ. — Ἡ ἐν Πειραιεῖ Ἑταιρεία «Δημοσθένης Παπαλεονάρδος καὶ Σία» αἰτεῖται ὅπως ἐλαττωθῇ ὁ τελωνιακὸς φόρος ἐπὶ τῶν εἰσαγομένων ἁλιπάστων σαρδελλῶν. — Οἱ ἀπόστρατοι ὑπομοίραρχοι Δρακάκης Ἰωάν., Πετράκης Ἰωάν. καὶ Καλαϊτζάκης Σταῦρος αἰτοῦνται τὴν ἀνάκλησίν των εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν τῆς Χωροφυλακῆς. — Ὁ Σύλλογος τῶν στρατευθέντων φοιτητῶν τῆς Φαρμακευτικῆς διαμαρτύρεται διὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἱδρύσεως Φαρμακείων εἰς ἀκτῖνα 150 μέτρων ἀπ’ ἄλλου καὶ παρακαλεῖ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅπως ἀπορρίψῃ τοῦτο. — Ἡ ἐπὶ τῶν Δημοσίων Ἔργων Ἐπιτροπὴ τῆς Συνελεύσεως ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ὁδοποιίας». — Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Ν. Ζαμκῖνος, Λ. Καταφυγιώτης, Π. Ζωγράφος καὶ Σ. Γιαννούσης ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκτάκτου ἐνισχύσεως τῆς δυνάμεως τῆς Χωροφυλακῆς». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Ν. Καλέλλης ὑποβάλλει τροπολογίας ἐπὶ τῶν σχεδίων νόμων 1) «περὶ ἀπαγορεύσεως κατοχῆς πυροβόλων ὅπλων» καὶ 2) «περὶ ὁδοποιίας». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Κ. Πετρίδης ὑποβάλλει σχέδια νόμων 1) «περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου περὶ ἐντοπίων ὑπαλλήλων ἐπὶ ἀνωτέρων δικαστικῶν λειτουργῶν καὶ καταργήσεως τοῦ νόμου 2723» καὶ 2) «περὶ ἐπαναφορᾶς τῆς ἰσχύος τῶν διατάξεων τοῦ νόμου ΓΠΟΓʹ περὶ δικηγόρων». — Ὁ αὐτὸς κ. πληρεξούσιος ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ἀναθεωρήσεως τῶν ἀποφάσεων ἐκκαθαρίσεως ἀνωτέρων καὶ κατωτέρων ἰσοβίων καὶ μονίμων δικαστικῶν λειτουργῶν». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Κ. Ρέντης, Μ. Βυζᾶς καὶ Κ. Πετρίδης ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ἀκυρώσεως καὶ καταργήσεως νομοθετικῶν τινων Διαταγμάτων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν». —Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ εἰσαγωγῆς ἐν τῷ Στρατιωτικῷ Σχολείῳ Εὐελπίδων νέων καταγομένων ἐκ μερῶν ἀλυτρώτων ἢ προσφύγων καὶ υἱῶν ἢ ἀδελφῶν φονευθέντων ἐν πολέμῳ, πρὸς ἐκπαίδευσιν διὰ τὸ σχολικὸν ἔτος 1923–1924», τὸ ὁποῖον παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. —Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ καταργήσεως τοῦ ἀπὸ 1ης Νοεμβρίου 1923 Νομοθετικοῦ Διατάγματος περὶ ὀργανώσεως τῆς τεχνικῆς ὑπηρεσίας τῶν δήμων». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας. — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τοῦ τρόπου τοῦ κανονισμοῦ τελῶν γάμου ἀξιωματικῶν τοῦ Π. Ναυτικοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). —Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς προτάσεως νόμου «περὶ ἐγγραφῆς τῶν πολιτογραφουμένων προσφύγων εἰς τοὺς καταλόγους τῶν ἐκλογικῶν βιβλιαρίων».

§3Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Θὰ παρακαλέσω τὴν Συνέλευσιν νὰ τὸ δεχθῇ ὡς ψήφισμα, λόγῳ κατεπείγοντος.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ψήφισμα παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως ψηφίσματος «περὶ μὴ ἀσυμβιβάστου τῶν καθηκόντων τοῦ δημοσίου ὑπαλλήλου πρὸς τὰ τοῦ πληρεξουσίου».

§5Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ παρεκάλουν ὅπως, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, τερματισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας καὶ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως.

§6ΙΩΑΝ. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ τὸ περὶ ἀσυρμάτων.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις «περὶ ἀσυμβιβάστου κλπ.» ἀναβάλλεται. —Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ χορηγήσεως ἀδειῶν ἐγκαταστάσεως ἰδιωτικοῦ ἀσυρμάτου τηλεγράφου καὶ τηλεφώνου».

§8Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Μοὶ ὑπεβλήθησαν παράπονα, τὰ ὁποῖα ἔχω καθῆκον νὰ ἐξακριβώσω ἂν εἶναι βάσιμα, καὶ δι’ αὐτὸ παρακαλῶ νὰ ψηφισθῇ αὔριον.

§9Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Πρόκειται περὶ ἐγκαταστάσεων αἱ ὁποῖαι ἐλειτούργουν μέχρι σήμερον καὶ τῶν ὁποίων ἡ λειτουργία ἔπαυσε συνεπείᾳ ἑνὸς Νομοθετικοῦ Διατάγματος τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως δι’ ὡρισμένους λόγους. Ἐπειδὴ οἱ ἄνθρωποι ὑποβάλλονται εἰς ζημίας τρομακτικὰς ἄλλως τε καὶ ὁ τύπος στερεῖται εἰδήσεων ἐκ τῶν ἄλλων Κρατῶν, δίκαιον εἶναι νὰ μὴ παρατείνηται αὐτὴ ἡ ἐκκρεμότης εἰς βάρος καὶ τῶν ἐπιχειρηματιῶν καὶ τῆς Κοινωνίας.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1. (Ἀναγινώσκεται).

§11Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Θὰ παρακαλέσω νὰ γίνουν μερικαὶ τροποποιήσεις διὰ νὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος. Θὰ παρακαλέσω νὰ διορθωθῇ τὸ μέρος ἐκεῖνο ἔνθα λέγεται ὅτι προορίζονται «ἀποκλειστικῶς διὰ τὴν λῆψιν γενικῆς φύσεως ἀνακοινωθέντων», διότι νομίζω ὅτι αἱ λέξεις αὐταὶ δὲν εἶναι αἱ κατάλληλοι. Τὰ ἀνακοινωθέντα, κύριοι, εἶναι πολὺ ὀλίγον χρήσιμα διὰ τοὺς σταθμοὺς αὐτούς.

§12Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Πρόκειται περὶ ἀνακοινώσεων γενικῆς φύσεως. Μὲ τοῦτο ἠθέλησα νὰ ἀποκλείσω τὰ ἰδιωτικὰ τηλεγραφήματα.

§13Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἀποκλειομένων ὅλων τῶν εἰδῶν τῶν ἰδιωτικῶν τηλεγραφημάτων οἱ σταθμοὶ αὐτοὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ λειτουργήσωσι καὶ θὰ κλείσωσιν.

§14Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Μήπως θέλετε νὰ συνυπονοηθῶσι διὰ τῆς φράσεως «γενικῆς φύσεως ἀνακοινωθέντων» καὶ τὰ οἰκονομικῆς φύσεως;

§15Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Μάλιστα, διότι ἄλλως θὰ γεννηθῇ λαθρεμπόριον καὶ εἰς βάρος τῆς ὑπηρεσίας καὶ τῶν ἄλλων.

§16Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Καὶ αὐτὸ ἔστω νὰ γίνῃ.

§17Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἔχει γίνει ἐπὶ μιᾶς ἀπολύτως ἠθικῆς βάσεως, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐφαρμόσιμον. Τὰ ἐπίσημα ἀνακοινωθέντα δὲν περιέχουν τίποτε τὸ ἀνακοινώσιμον τὸ ὁποῖον ἠμπορεῖ νὰ ὠφελήσῃ τοὺς λαμβάνοντας κατὰ δέκτας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τοὺς ὠφελεῖ εἶναι ἡ πελατεία τὴν ὁποίαν ἔχουσιν εἰς τὰς Τραπέζας καὶ τὰ μεσιτικὰ γραφεῖα τοῦ Χρηματιστηρίου, Τὰς εἰδήσεις αὐτὰς λαμβάνουσιν ἀπὸ τὰ τηλεγραφήματα τὰ ὁποῖα στέλλουν τὰ Χρηματιστήρια ἐκ Παρισίων καὶ Λονδίνου εἰς τὴν Ἀμερικήν. Ἄν τοὺς ἀφαιρέσητε αὐτά, θ’ ἀπομείνωσιν ἓν ἢ δύο γραφεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ ἐκμεταλλεύωνται τὰς τοιούτου εἴδους εἰδήσεις καὶ εἰς τρόπον μάλιστα πᾶν ἄλλο παρὰ ἠθικόν: Νὰ διαδίδεται ὅτι ἔλαβε τὸ συνάλλαγμα τόσον ἐκ Παρισίων χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἀπόδειξις. Κατὰ τὸν τρόπον αὐτὸν δὲν δύναται καὶ ἡ Ὑπηρεσία νὰ ἐξελέγχῃ τοὺς λαμβάνοντας, ἐνῷ οὕτως ἡ λογοκρισία εἶναι ἀδύνατος ἐκτὸς μόνον ἂν ἔχητε ἀνθρώπους ἰδικούς σας, οἱ ὁποῖοι νὰ κρατῶσι τὰ ἀκουστικά. Πρέπει οὕτω νὰ τροποποιηθῇ διὰ νὰ δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος.

§18Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐννοεῖτε ὅτι δὲν δύνανται καὶ οἱ ἰδιῶται νὰ λαμβάνωσι τηλεγραφήματα ἰδιωτικῆς φύσεως;

§19Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Οἱ σταθμοὶ εἶναι σταθμοὶ ἀκοῆς καὶ μόνον. Ἐφόσον μὲν δίδονται τηλεγραφήματα ὡς ἐπίσημα ἀνακοινωθέντα, τὰ ὁποῖα φέρουσι τὴν ἐπικεφαλίδα pour touts les pays καὶ τὰ λαμβάνουσιν ὅλοι οἱ δέκται, δύναται νὰ γίνῃ χρῆσις. Οἱονδήποτε ἄλλο τηλεγράφημα ἀποτελεῖ λαθρεμπόριον καὶ δὲν πρέπει τὸ ἐπίσημον Κράτος νὰ τὸ ἐπιτρέψῃ. Τοῦτο εἶναι διὰ διάστημα ἑνὸς ἔτους διὰ τὴν Ἑλλάδα μέχρις ὅτου γίνῃ ἡ ἐμπορικὴ ἐκμετάλλευσις. Ἀλλὰ μεταξύ των οἱ σταθμοὶ μοιραίως λαμβάνουσι καὶ τὴν ἐργασίαν ἄλλων σταθμῶν, δηλαδὴ ἐφόσον ἐργάζεται ὁ σταθμὸς τῶν Παρισίων καὶ τῆς Νέας Ὑόρκης δύνανται οἱ ἐδῶ σταθμοὶ νὰ παρακολουθῶσι τὴν ἐργασίαν αὐτῶν. Δὲν πρέπει νὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα ἐκ τοῦ νόμου νὰ λαμβάνωσι τὰ τηλεγραφήματα αὐτά. Δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἔλεγχος ἐκ μέρους τῆς Ὑπηρεσίας διὰ νὰ μὴ λαμβάνωσι τὰ τηλεγραφήματα αὐτά, ἐκτὸς ἐὰν πρόκειται περὶ τηλεγραφήματος τὸ ὁποῖον δίδει εἴδησιν οἰκονομικῆς φύσεως καὶ μόνον.

§20Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς λαθρεμπόριον τὴν παραλαβὴν εἰδήσεων αἱ ὁποῖαι ἀποστέλλονται ἄνευ ἀδείας τῶν ἀσυρματικῶν κέντρων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει διατί ἡ ἐξαίρεσις δὲν θὰ ὑπαχθῇ εἰς τὸν κανόνα τὸν ὁποῖον ἐθέσατε;

§21Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐὰν τὸν ἐφαρμόσητε, μοιραίως θὰ πέσωμεν εἰς τὸ λαθρεμπόριον τῆς χειρίστης μορφῆς.

§22Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θέλετε νὰ ἀποφύγωμεν τὸ λαθρεμπόριον νομιμοποιοῦντες;

§23Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐπιτρέποντες ἓν μόνον, τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς ἀποκλείσῃ νὰ γίνῃ κακὴ ἐκμετάλλευσις τοῦ πράγματος.

§24Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ζήτημα ἑρμηνείας. Ἐὰν αἱ εἰδήσεις θεωρηθῶσι κακῆς φύσεως, νομίζω ὅτι ἡ διατύπωσις εἶναι ἐπαρκής, ἀπόκειται δὲ εἰς τὴν Διοίκησιν νὰ ἐξακριβώνῃ κατὰ πόσον τοῦτο θὰ εἶναι θεμιτὸν νὰ τὸ ἐπιτρέψῃ, διότι ἐκ τῆς διατάξεως αὐτῆς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαγορεύῃ καὶ τὴν μεταβίβασιν τοιούτων εἰδήσεων, διότι καὶ αἱ εἰδήσεις αἱ ἀφορῶσαι οἰκονομικῆς φύσεως πληροφορίας ἀποτελοῦσι θέματα γενικῆς φύσεως.

§25Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐὰν ἀκολουθήσωμεν τὴν ἑρμηνείαν αὐτήν, θὰ εὑρεθῇ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία θὰ ἐξασκήσῃ τὸν ἔλεγχον πρὸ ῥητῆς καὶ κατηγορηματικῆς ἀποφάσεως τοῦ συμβουλίου, τὸ ὁποῖον συνέταξε τὸ νομοσχέδιον αὐτό, τὸ ὁποῖον ἀποκλείει πάσης φύσεως εἴδησιν.

§26Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχουσι σημασίαν αἱ ἀποφάσεις τοῦ συμβουλίου. Εἶναι ζήτημα ἑρμηνείας τῆς διατάξεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναλάβωμεν τοιαύτην ὑποχρέωσιν εἰς τὸ νὰ παραχωρῶμεν τηλεγραφήματα τοιαύτης φύσεως ἐφόσον ἐνδέχεται νὰ χαρακτηρισθῇ τὸ Κράτος ὡς διευκολύνον ἓν λαθρεμπόριον. Ἐγὼ νομίζω ὅτι εἶναι ἐπαρκὴς ἡ διάταξις.

§27Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐὰν νομίζητε ὅτι ἡ ἑρμηνεία ἡ ἀναγραφομένη εἰς τὰ πρακτικὰ εἶναι ἀρκετή, ἐγὼ δὲν ἔχω ἀντίρρησιν.

§28Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ τῆς διατάξεως δὲν ὑπάρχει κώλυμα. Διὰ τὴν Διοίκησιν ὑπάρχει ἄδεια εἰς αὐτὴν νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ τὰς εἰδήσεις ταύτας ἐξ ἄλλων λόγων.

§29Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Πρέπει νὰ καθορισθῇ ἐπίσης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ ἐλέγχου διὰ διαταγῆς τοῦ Ὑπουργοῦ ἢ διὰ Διατάγματος, διότι μοιραίως θὰ ἔχωμεν εἴτε ὑπερβασίας ἐκ μέρους τῆς Ἀρχῆς εἴτε διαμαρτυρίας ἐκ μέρους τῶν ἄλλων. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω.

§30Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναβληθῇ τὸ νομοσχέδιον, διότι φοβοῦμαι μήπως γεννηθῶσι ζητήματα ἀποζημιώσεως, διότι ἐκλείσαμεν ἀσυρμάτους στηριζόμενοι ἐπὶ διαταγῆς καὶ ἐπὶ Βασιλικοῦ Διατάγματος καὶ ὄχι ἐπὶ νόμου ψηφισθέντος ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Εἶναι γνωστὸν καὶ εἰς ὑμᾶς ὅτι διὰ διαταγῆς ἀπηγορεύθη ἡ χρῆσις τῶν ἰδιωτικῶν ἀσυρμάτων.

§31Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ὑπάρχει νόμος, ὁ νόμο. 1831, ὁ ὁποῖος ἐπέτρεψε τὴν ἐγκατάστασιν ἰδιωτικῶν ἀσυρμάτων ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλ’ ἡ ἐγκατάστασις δὲν ἐγένετο κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Δύναμαι, ἐὰν θέλητε, νὰ σᾶς δώσω πληροφορίας πῶς ἐδόθησαν αἱ ἄδειαι. Αἱ ἄδειαι ἐδόθησαν παρὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ γνωμοδοτικοῦ συμβουλίου διὰ μιᾶς ἐπιστολῆς τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν. Ἔκτοτε ἐλειτούργησαν αἱ ἐγκαταστάσεις μέχρις ἐσχάτων, ὁπότε ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις ἐξέδωκε Διάταγμα Νομοθετικόν, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπηγόρευσεν ἐξ ὁλοκλήρου τὴν λειτουργίαν τῶν ἰδιωτικῶν ἐγκαταστάσεων τῆς ἀσυρμάτου τηλεγραφίας.

§32Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Μήπως ἡ ἀπαγόρευσις ἐγένετο διὰ Β. Διατάγματος καὶ δημιουργηθῶσιν ἀπαιτήσεις;

§33Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ὄχι. Ἡ ἀπαγόρευσις ἐγένετο ἐπὶ τῇ βάσει Ν. Διατάγματος καὶ συνεπῶς οὐδεὶς φόβος δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Ἤδη διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου λαμβάνονται μέτρα περιοριστικά, διὰ τῶν ὁποίων ἐν περιπτώσει παραβιάσεως τῶν ἐν ταῖς ἀδείας διαλαμβανομένων ὅρων θὰ δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνακαλῇ ταύτας.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκονται εἶτα καὶ ψηφίζονται τὰ ἄρθρα 2–5).

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σύνολον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. —Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκτάκτου ἐνισχύσεως τῆς δυνάμεως τῆς Χωροφυλακῆς διὰ κατατάξεως προϋπηρετησάντων ἐν τῷ Στρατῷ καὶ τῇ Χωροφυλακῇ πρὸς ἄμεσον ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀναγκῶν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας». (Ἀναγινώσκονται καὶ ψηφίζονται τὰ ἄρθρα 1–2).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 3. (Ἀναγινώσκεται).

§37Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Ὅταν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν δύναται νὰ ἀπολύσῃ ἀμέσως τὸν κατατασσόμενον καὶ πρὸ τῆς προελεύσεως ἑξαμήνου δὲν θὰ προσέλθῃ κανεὶς εἰς κατάταξιν.

§38Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἡ διάταξις αὐτὴ περιελήφθη ἀκριβῶς διὰ νὰ διευκολύνῃ τὴν ἐθελουσίαν κατάταξιν.

§39Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄς προστεθῇ λοιπὸν μετὰ τὴν λέξιν «δύναται» ἡ φράσις «τῇ αἰτήσει τοῦ κατατασσομένου».

§40ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3 ὡς ἐτροπολογήθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Ἄρθρον 4. (Ἀναγινώσκεται)

§42Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Προκειμένου νὰ ἐξυπηρετηθῇ ἡ ἀσφάλεια τῆς τόσον διασαλευθείσης τάξεως ἰδίως εἰς τὰς παραμεθορίους ζώνας, δὲν βλέπω τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον θὰ περιορισθῶμεν εἰς τοὺς ἄλλοτε ὑπηρετήσαντας ἐν τῷ Στρατῷ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἐπὶ τοῦ Γενικοῦ Στρατηγείου κατὰ τὸ 1918 λίαν ἐπιτυχῶς εἶχε χρησιμοποιηθῇ διὰ τὴν ἐμπέδωσιν τῆς δημοσίας τάξεως ἀριθμὸς ἀτόμων ὀνομαζομένων διωκτῶν ἢ προσκόπων. Τοῦτο θὰ ἠδύνατο καὶ πάλιν νὰ λάβῃ χώραν ἐν Ἠπείρῳ καὶ εἰς ἄλλας ζώνας ὑπὸ τὴν ἀτομικὴν εὐθύνην τῶν κατὰ τόπους ὑποδιοικητῶν. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ ἠδύναντο αἱ τοπικαὶ Ἀρχαὶ συνεννοούμεναι μετὰ τῶν Ἀρχῶν τῆς Χωροφυλακῆς νὰ εὕρωσι τὰ κατάλληλα ἄτομα τὰ ὑπηρετήσαντα εἴτε ὡς ἀγρονόμοι εἴτε εἰς εἰδικὰς τοιαύτας διώξεις καὶ τοιουτοτρόπως θὰ ὑπῆρχεν ἐξοικονόμησις ἀτόμων τὰ ὁποῖα ῥέπουσι πρὸς τὸν ἀγροτικὸν ἢ τὸν ζωηρὸν βίον καὶ ἡ ἐξόντωσις τῶν λῃστῶν θὰ ἀνετίθετο εἰς ἄτομα γνωρίζοντα τὰς μεθόδους των.

§43Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὑποβάλετε σχετικὴν τροπολογίαν διὰ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν τὴν βʹ συζήτησιν.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 4 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Ψηφίζεται τὸ σύνολον).

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ὁ κ. Πάγκαλος ἔχει τὸν λόγον.

§46Κ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ ὁ λόγος εἰς τὸν διατελέσαντα Πρωθυπουργὸν κ. Γονατᾶν διὰ νὰ ἀκουσθῇ καὶ μία τρίτη ἄποψις, ἥτις δὲν συμφωνεῖ οὔτε πρὸς τὴν ἄποψιν τῆς Κυβερνήσεως οὔτε πρὸς τὴν τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Τὰ κοινοβουλευτικὰ θέσμια ἐπιβάλλουσι τοῦτο.

§47Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι γνωστὴ ἡ ἄποψις.

§48Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἀσχέτως πρὸς τὸ ἂν εἶναι γνωστὴ πρόκειται νὰ ἀναπτυχθῇ ἡ ἄποψις ὡς πρόγραμμα μιᾶς ὁμάδος ἀπὸ τὸν ἡγέτην αὐτῆς.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δυστυχῶς δὲν εἶναι δικαίωμά μου νὰ μεταβάλλω τὴν σειρὰν τῶν ἐγγεγραμμένων, ἐκτὸς ἐὰν ἄλλως ἀποφασίσῃ ἡ Συνέλευσις. Ὁπωσδήποτε ἐπὶ τοῦ παρόντος θὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. Πάγκαλος καὶ μετὰ ταῦτα βλέπομεν. Λοιπὸν ὁ κ. Πάγκαλος ἔχει τὸν λόγον.

§50Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, κύριοι πληρεξούσιοι, ὡς ὀρθότατα ἀνέφερεν ὁ ἐκ Κορινθίας ἀξιότιμος συνάδελφος, δὲν εἶναι βεβαίως νέον. Τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ὑφίστατο ὑπὸ λανθάνουσαν μορφὴν ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς καθ’ ἣν τὸ πρῶτον ὁ μοναρχισμὸς ἐπεβλήθη εἰς τὴν Χώραν ἔξωθεν. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς καθ’ ἣν ἐψάλλοντο εἰς τὰς ὁδοὺς τὰ γνωστὰ τραγούδια «ἕως πότε κουφὸς Βαυαρὸς κλπ.» ὑφίστατο τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἀλλ’ ὅπως κάθε νόσημα, ὅπως κάθε ἀπόστημα, εἶχεν ὀξύτητας, ἀναλόγως τῶν περιστάσεων, κατὰ διαφόρους περιόδους. Μία ἐκ τῶν ὀξυτήτων τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἀνεφάνη κατὰ τὸ 1909. Καθὼς ἐνθυμεῖσθε, τὸ κίνημα τοῦ 1909 τὸ στρατιωτικὸν ὡς βάσιν εἶχε πάντοτε τὴν πολιτειακὴν κρίσιν. Πρῶτον καὶ κύριον ἄρθρον, θεμελιῶδες ἄρθρον τῶν συνυπογραψάντων τὸν σύνδεσμον ἐκεῖνον ἑπτὰ ἀξιωματικῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων εἶχον τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι καὶ ἐγώ, ἦτο ἡ ἐκδίωξις τῶν πριγκίπων ἐκ τοῦ στρατεύματος. Συνεκεντρώθησαν, κύριοι, 40 ἀξιωματικοὶ καὶ ἐγένοντο διάφοροι συζητήσεις, διότι τότε τὰ πνεύματα ἐν τῷ Στρατῷ ἦσαν ἐξημμένα, ἕνεκα τῶν προσβολῶν τοῦ Σεφκέτ, ἕνεκα τῆς καταισχύνης τοῦ 1897 καὶ διαφόρων ἄλλων ἀφορμῶν, κυρίως ὅμως ἕνεκα τῶν διαιρέσεων, αἱ ὁποῖαι εἶχον γίνει ἐν τῷ Στρατῷ διὰ τῶν πριγκίπων. Ὅταν ὅμως ἐτέθη τὸ ζήτημα τῆς ἀπομακρύνσεως τῶν πριγκίπων, ἐκ τῶν 40 ἀπέμειναν μόνον 7. Ὅταν ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος συνεπήχθη καὶ ἠρίθμει μέγαν ἀριθμὸν μελῶν τὰς παραμονὰς τοῦ κινήματος, ἐτέθη εἰς τὰ τμήματα —ἐνθυμοῦμαι, διότι ἤμην γραμματεὺς μὲ τὸν βαθμὸν τοῦ ὑπολοχαγοῦ—, ἐτέθη τὸ ζήτημα τῆς ἐκδιώξεως τῶν πριγκίπων, καὶ εἰς τὰ τμήματα κατεψηφίσθη, καὶ κατεψηφίσθη μὲ μεγάλην πλειοψηφίαν. Μόλις ἓν 20% ἐψήφισεν ὑπὲρ τῆς ἐκδιώξεως, καίτοι πάντες ἐγνώριζον τὴν ὀλεθρίαν τῶν πριγκίπων ἐπὶ τοῦ στρατεύματος ἐπιρροήν. Μετὰ δύο ἡμέρας ἐξερράγη τὸ κίνημα τοῦ Γουδῆ καὶ ἡ παμψηφία τοῦ Στρατοῦ καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἤθελον κατ’ ἀρχὰς ἐπρωτοστάτησαν εἰς τὴν ἐκδίωξιν τῶν πριγκίπων καὶ τὴν ὑποστήριξιν τῶν διαφόρων ἐπιχειρημάτων. Δὲν σᾶς λέγω ἱστορίαν ἁπλῶς, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὅσα ἀναφέρω ἔχουν σχέσιν μὲ τὸ ζήτημα ἢ μᾶλλον μὲ τὸν παρόντα σταθμόν, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκεται τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα. Δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνατρέχωμεν εἰς τὸ παρελθόν, νομίζω μάλιστα, ὅτι ἐνέχει καὶ δόσιν πολιτικῆς ἀνανδρίας νὰ ζητῶμεν εὐθύνας ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔφεραν τοὺς πρίγκιπας εἰς τὸν Στρατόν. Ἡ πολιτική, ὅπως κάθε ἀγών, ἔχει καὶ σφάλματα, καὶ νικᾷ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος διαπράττει τὰ ὀλιγώτερα. Ἴσως καὶ ἡμεῖς, ἐὰν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν θέσιν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἐσκεπτόμεθα τὸ ἴδιον. Ἐγὼ αὐτός, κύριοι, εἰς τὸ σύγγραμμά μου «περὶ τακτικῆς», τὸ μόνον ποὺ ὑπάρχει εἰς τὸ σχολεῖον, μὲ μεγάλα κεφαλαῖα γράμματα ὁμιλῶ περὶ τοῦ στρατηλάτου βασιλέως κλπ. Τὰ ἔγραφα ὄχι διότι τὰ ἐπίστευα, ἀλλὰ διότι ἐνόμιζα, ὅτι εἶναι ἀνάγκη διὰ τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος νὰ αὐξήσω τὴν πίστιν τοῦ στρατεύματος πρὸς τὸν μοιραῖον ἀρχηγόν. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ αὐτοῦ. Ἐπῆλθον τὰ γνωστὰ γεγονότα. Ἐπανῆλθεν ὁ βασιλεύς, ἐγένετο στρατηλάτης καὶ γνωρίζομεν πῶς ἐπληρώσαμεν τὴν ἀρχιστρατηγίαν. Ἡ δευτέρα ὀξυτέρα πολιτικὴ κρίσις παρουσιάσθη κατὰ τὸ 1916, ὅταν ὁ Κωνσταντῖνος διέλυσε δύο φορὰς τὴν Βουλὴν κατ’ ἐπανάληψιν καὶ καθιέρου τὸ δόγμα τοῦ ἐλέῳ Θεοῦ κυβερνᾶν. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μὲ ἐκπλήσσει, εἶναι τὸ ἑξῆς: Ἐνθυμοῦμαι τὴν ἀναστᾶσαν τότε Βουλὴν τοῦ 1917. Ἡ Βουλὴ ἐκείνη, τῆς ὁποίας παρηκολούθουν τὰς συνεδριάσεις καὶ ὑποθέτω καὶ οἱ πλεῖστοι ἀξιότιμοι κ. κ. συνάδελφοι, ἦτο αὐτόχρημα ἐπαναστατικὴ ἀλλὰ κυρίως δημοκρατική. Παντοῦ ἠκούετο ὅτι ὁποιαδήποτε Συνέλευσις ἂν συνέλθῃ θὰ ἐκήρυσσε Δημοκρατίαν. Αὐτὴ ἡ Ἀντιπολίτευσις— ἐνθυμοῦμαι τοὺς λόγους τοῦ κ. Πὼπ— ἐπρωτοστάτει τότε εἰς τὸν δημοκρατισμόν. Φυσικὰ ὑπῆρξαν ὡρισμένα αἴτια, τὰ ὁποῖα εἶχον ἐμφυσήσει τὸ πνεῦμα αὐτὸ εἰς τὴν Βουλὴν ἐκείνην. Ἐνθυμοῦμαι τὰς θαυμασίας ἀγορεύσεις τοῦ κ. Ρέπουλη, τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως: «κανεὶς λαός, ὅσον καὶ ἂν εἶναι προηγμένος, ἔχων τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας, δὲν δύναται νὰ εἶναι βέβαιος περὶ τῶν ἐλευθεριῶν του ποτέ». Εἰς τὰ 1917 μὲ ἐκπλήσσει, κύριοι, ἡ διαφορὰ τοῦ πνεύματος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως αὐτῆς ἀπὸ τὴν ἄλλην. Ἐρευνῶ νὰ ἀνεύρω τὰ αἴτια καὶ νομίζω ὅτι ἢ δὲν εἶναι ἀληθὲς τὸ δόγμα ὅτι οἱ λαοὶ δὲν λησμονοῦν, ἢ ἄλλοι λόγοι, τοὺς ὁποίους δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, ἐπέδρασαν ὥστε νὰ παρουσιάζωμεν τὸ θέαμα Ἀκαδημίας ἐπιστημόνων μᾶλλον ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον συζητούντων περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοψηφισμάτων, περὶ τοῦ τρόπου, περὶ τῆς τηρήσεως τῶν προσχημάτων, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἀποπέμψωμεν ἐξ Ἑλλάδος τὸν ἐν ἀποδημίᾳ Βασιλέα Γεώργιον. Χωρὶς νὰ ἀνατρέξῃ κανεὶς εἰς τὸν ἀπολογισμὸν τῶν αἰτίων, εἶναι γνωστὸν ποῖα ἦσαν τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα ἐδημιούργουν τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα εἰς τὴν Βουλὴν. Ἦσαν γνωστὰ τὰ Νοεμβριανά, ἦτο γνωστὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐκήρυσσεν ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος, τὸ κυβερνᾶν ἐλέῳ Θεοῦ, ἦτο γνωστὴ ἡ παράδοσις τῶν φρουρίων εἰς τοὺς ἐχθροὺς κτλ. Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ ὑπάρξωσι λόγοι, οἱ ὁποῖοι νὰ ἤμβλυνον ὁπωσδήποτε τὰ πνεύματα ἐκεῖνα ἀπὸ τοῦ 1917 ἕως σήμερον, ὥστε νὰ μελετῶμεν νὰ ἐξεύρωμεν τὸν ἠπιώτερον τρόπον καὶ τὴν τήρησιν ὅσον τὸ δυνατὸν περισσοτέρων προσχημάτων, διὰ νὰ κηρύξωμεν ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν ἐκείνην. Αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τότε ἔλεγεν, ἀναγνωρίζων ἐν τῇ συνειδήσει του πλέον ὅτι ἡ Δυναστεία αὐτὴ ἐγκληματική, διὰ τὰ τότε ἐγκλήματα, πρέπει νὰ φύγῃ, ἔλεγεν ὅτι: «οἱ διαμορφώσαντες τὸ νέον καθεστὼς ἐξήρτησαν τὴν μορφὴν αὐτοῦ ἀπὸ τὴν ἀπόφασιν τῆς μελλούσης νὰ συνέλθῃ Ἐθνοσυνελεύσεως». Καὶ ὑποθέτω ὅτι ὅλοι ἐν τῇ συνειδήσει μας τὸ αὐτὸ εἴχομεν συναίσθημα. Δὲν θέλω νὰ ἀποδείξω μὲ τοῦτο τὴν δημοκρατικὴν πίστιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἶναι γνωστή. Θέλω ὅμως, εἰ δυνατόν, νὰ ἐξηγήσω ἢ νὰ βοηθηθῶ νὰ ἐξηγήσω εἰς τὴν συνείδησίν μου τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους ἐπάγωσεν, οὕτως εἰπεῖν, ἡ δημοκρατικὴ ἐκείνη πνοὴ καὶ δὲν ἔχει τὴν δύναμιν, δὲν ἔχει τὴν ζωήν, τὴν ὁποίαν παρουσίαζε κατὰ τὸ 1917. Ἐὰν εὑρίσκετο κανεὶς ἐν ἀποδημίᾳ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καὶ ἐπανήρχετο σήμερον, ὡρισμένως, ἀσφαλῶς δὲν θὰ ἀνεγνώριζεν, ὅτι εὑρίσκεται ἐν Ἑλλάδι. Ἄπειρα γεγονότα ἐμεσολάβησαν ἀπὸ τοῦ 1917 μέχρι σήμερον. Ἔρχεται ἡ πρώτη Νοεμβρίου. Θὰ κάμω τὸν ἀπολογισμὸν τῶν λόγων διὰ τοὺς ὁποίους, ὅπως φαίνεται τοὐλάχιστον, ἐμειώθησαν κατ’ ἐμέ, διότι πρέπει νὰ ἐμειώθησαν, τὰ ἐγκλήματα τῆς Δυναστείας, διότι ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ, ὅτι ἀποτελοῦμεν ἐθνικὸν δικαστήριον καὶ εὑρισκόμεθα ἐνταῦθα νὰ διώξωμεν μίαν Δυναστείαν, ἡ ὁποία συνεσώρευσε τόσα δεινὰ εἰς τὸ Ἔθνος, καὶ ὄχι Ἀκαδημίαν ἐπιστημόνων. Θέλω νὰ ἐξετάσω τί ἐμεσολάβησεν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Γνωρίζετε ὅλοι καὶ εἶναι περιττὸν νὰ τὰ ἐπαναλάβω· ἔχομεν τὴν 1ην Νοεμβρίου, τὴν ἐπάνοδον τοῦ Κωνσταντίνου, τοῦ Νικολάου, τοῦ Ἀνδρέου. Ἔχομεν τοῦ Σαγγαρίου τὴν δρᾶσιν...

§51ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δρᾶσιν;

§52Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὴν δρᾶσιν. Διὰ τὸν Κωνσταντῖνον δὲν ἐγένετο ὅ,τι ἔπρεπε· ὅτε ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 ἔφθανεν εἰς Ἀθήνας, ὅπως ἴσως γνωρίζετε πολλοὶ συνάδελφοι, εὑρισκόμην ἐν ἐπαφῇ μὲ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἐφανταζόμην ὅτι ἐπρόκειτο περὶ Ἐπαναστάσεως. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι προκειμένου περὶ δυνάμεως, ὅτι τῷ εἶχον συστήσει—νομίζω ὅτι εἶναι παρὼν ὁ κ. Πρωτοσύγκελλος, ὁ ὁποῖος ἦτο ἐπιτελάρχης—ὅτι ὑπεραρκοῦν 4000 ἄνδρες καὶ ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μεταφέρῃ ὁλόκληρον τὸν Στρατόν. Καὶ μὲ κενὰ πλοῖα μετ’ ὀλίγων ἀνδρῶν ἐὰν ἔλθῃ, ἡμεῖς ἠδυνάμεθα νὰ γίνωμεν κύριοι τῆς καταστάσεως χρησιμοποιοῦντες μόνον τὴν ἐκ τῶν ἔξω ἐντύπωσιν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπλησίαζεν εἰς τὴν Ἀττικὴν ἔστειλεν ἀεροπόρον τοῦ Στόλου καὶ μοὶ ἔδωσεν ἕνα σημείωμα ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅστις μοῦ ἐζήτει τὰς γνώμας μου περὶ τῆς δράσεως. Τότε, καίτοι, ὡς γνωστόν, φυγοδικῶν, κατώρθωσα νὰ ἐπικοινωνήσω μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ἀποστείλας τὸν αὐτὸν ἀεροπόρον διὰ βενζινοπλοίου, τὸ ὁποῖον κατώρθωσα νὰ ἐξοικονομήσω, καὶ ἐσημείωσα εἰς τὸν ἀρχηγὸν ὡρισμένα μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐφρόνουν ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθοῦν. Νὰ καταληφθῇ ὁ Ὠρωπὸς καὶ ἡ Χαλκίς, ἐγὼ δὲ ἀνελάμβανον νὰ ἀσφαλίσω τὰς ἐκ Πελοποννήσου ὁδοὺς διὰ νὰ συλληφθῇ ὁ κύριος ἔνοχος τῆς συμφορᾶς, διότι ἐφοβούμην μήπως διαφύγῃ καὶ διὰ τρίτην φοράν.

§53Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἐνθυμεῖσθε τὸ ἴδιο τὸ βράδυ ποὺ ἦλθεν ἐδῶ ἡ Ἐπανάστασις τί ἔλαβε χώραν εἰς τὴν Πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος;

§54Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὄχι· δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§55Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Εἴπετε ὅτι ἦσθε εἰς θέσιν νὰ κρατήσητε τὰς Ἀθήνας· ὁ Κωνσταντινόπουλος τὸ ἴδιο βράδυ ἔσπασε τοὺς ἀνθρώπους στὸ ξύλον εἰς τὴν Πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος. (Γέλωτες καὶ θόρυβοι).

§56Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αὐτὸ ἔγινε δύο ἡμέρας πρὸ τῆς καταλήψεως τῶν Ἀθηνῶν, τὴν προπαραμονήν, ἀλλὰ δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν· τὸ ζήτημα εἶναι τοῦτο, ὅτι ἡ Ἐπανάστασις, ἐλθοῦσα ὅπως ἦλθεν, ἔθεσε χεῖρα ἐπὶ τῶν ἐνόχων τῆς συμφορᾶς, ὅπου τοὺς εὕρισκεν, ἀλλὰ πάντοτε ἡ χείρ της ἀπελιθοῦτο, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ τεθῇ ἐπὶ ἑνὸς χρυσοποικίλτου ξοάνου. Θὰ ὑπενθυμίσω, κύριοι, τὴν δρᾶσιν τοῦ Νικολάου, τὸ αἷμα τοῦ Καθαράκη, τὴν παρ’ ὀλίγον δολοφονίαν τοῦ Κουντουριώτου καὶ ἄλλα πολλά, τὰ ὁποῖα εἶναι γνωστὸν ὅτι προήρχοντο ἀπὸ τὸν Νικόλαον, ὡς προεδρεύοντα τῆς Μαύρης Χειρός, ἡ ὁποία ἐμελέτα καὶ ἐτεχνούργει τὰς κακοηθείας αὐτάς. Θὰ ὑπενθυμίσω καὶ τὴν δρᾶσιν τοῦ πρίγκιπος Ἀνδρέου ἐκ δικογραφίας, διότι δυστυχῶς ἠναγκάσθημεν νὰ ἀποκρύψωμεν τὸ ἔγκλημα αὐτὸ διὰ λόγους ἐξωτερικοῦ κινδύνου, ἀλλὰ τώρα νομίζω ὅτι δύναται νὰ λεχθῇ, ὅτι δι’ ἀνακρίσεως λεπτομεροῦς, διὰ τῶν καταθέσεων τῶν μαρτύρων τῆς ὑπερασπίσεως ἀποδεικνύεται τρανότατα, ὅτι ὁ πρίγκιψ Ἀνδρέας, ὡς διοικητὴς τοῦ Βου Σώματος ἦτο ἔνοχος ἀνυπακοῆς ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ, καὶ ἐγκαταλείψεως θέσεως ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ κατὰ τὸ ἄρθρον 207 τοῦ Σ.Π. Ν., ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἑδράζεται ὁλόκληρον τὸ στρατιωτικὸν φρόνημα καὶ συμφώνως τῷ ἄρθρῳ τούτῳ ἔπρεπε νὰ καταδικασθῇ εἰς θάνατον. Δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἡ μάχη τοῦ Σαγγαρίου ἀπωλέσθη ἕνεκα τοῦ πρίγκιπος Ἀνδρέου. Δὲν θὰ ὑπομνήσω τὰς καταθέσεις τοῦ Δούσμανη καὶ τοῦ Σκυλακάκη, ἀλλ’ ἠμπορῶ νὰ καταθέσω τὴν δικογραφίαν διὰ νὰ τὴν ἴδητε.

§57ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἔδωσε λόγον ὁ κ. Παπούλας;

§58Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὁ κ. Παπούλας ἔπρεπε νὰ δώσῃ λόγον διὰ πολλά. Ἀκούσατε τί καταθέτει ὁ Σαρηγιάννης, λαμπρὸς ἀξιωματικὸς (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἑπομένη τῆς κλπ.» Εἶχε ζητήσει ὁ πρίγκιψ νὰ ὑπάγῃ εἰς τὸ ἀριστερόν, τοῦ τὸ ἀπέκλεισε δὲ διὰ τῆς διαταγῆς του σοφώτατα τὸ Στρατηγεῖον, ἐπειδὴ ὑπωπτεύετο, εἶχε μῦγες κατὰ τὸ δὴ λεγόμενον. Καὶ ἐπαναλαμβάνει παρακάτω ἡ διαταγή, ἡ ὁποία ἴσως εἶναι ἡ μόνη ὀρθὴ διαταγή, τὴν ὁποίαν ἐξέδωκεν ἡ Στρατιὰ Μικρᾶς Ἀσίας, διότι, ἂν ἐξετελεῖτο, ἀσφαλῶς θὰ ἔσωζε τὴν κατάστασιν. (Ἐξακολουθεῖ τὴν ἀνάγνωσιν). Διατάσσει ἕνας Ἀρχηγὸς Στρατοῦ εἰς τὴν κρισιμωτέραν περίοδον τῆς ἐκστρατείας ὅλης. Ἦσαν ὅλαι αἱ ἑλληνικαὶ δυνάμεις εἰς τὸν Σαγγάριον. Οἱ Τοῦρκοι προητοίμαζον τὴν ἐπίθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμαν ἐναντίον τοῦ ἀριστεροῦ μας καὶ πολὺ ὀρθῶς ἀπεφάσισεν ἡ Στρατιὰ νὰ ἐπιτεθῇ διὰ τοῦ δεξιοῦ, δηλαδὴ δι’ ἑνὸς ὁλοκλήρου Σώματος ἐνισχυομένου καὶ μὲ ὅλον τὸ ἱππικόν,

§59ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διατί δὲν ἐτυφεκίσθη;

§60ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν λέξιν: Ἐπειδὴ ἀκούονται φωναὶ διατί δὲν ἐτυφεκίσθη, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, εἰς ἐνίσχυσιν ὅσων λέγετε, νὰ εἴπω δύο λέξεις. Ἐτύγχανον ἐπαναστατικὸς Ἐπίτροπος τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ἀπεδείχθη τρανότατα ὅτι τὸ ἀδίκημα καὶ οὐσιαστικῶς διεπράχθη. Ἑπομένως ὁ πρίγκιψ ἔπρεπε νὰ τυφεκισθῇ. Ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν....

§61Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐγώ.

§62Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. .. Ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ ἀπὸ τοῦ βήματος, μᾶς ἐκάλεσε τότε καὶ μᾶς εἶπε: Λόγῳ συμφερόντων τῆς Χώρας πρέπει νὰ μὴ καταδικασθῇ εἰς θάνατον καὶ εὑρέθη τότε ἡ ποινὴ τῆς ὑπερορίας.

§63Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἀφίχθη διπλωματικὸς πράκτωρ ἐξ Ἀγγλίας.

§64Κ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ λέγωνται αὐτά.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριοι, δὲν ἐπιτρέπω εἰς κανένα διακοπάς.

§66Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αἱ διπλωματικαί μου γνώσεις εἶναι ὅσον καὶ αἱ ἰδικαί σας, ἑπομένως ἠξεύρω τί πρέπει νὰ εἴπω.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ μὴ διακόπτῃ κανείς.

§68Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἀφίχθη ἐξ Ἀγγλίας πράκτωρ διπλωματικὸς μὲ ἡμιεπίσημον ἐντολὴν ἀπὸ τὸ Φόρεϊν Ὄφφις— ἔμαθον καὶ τοὺς διπλωματικοὺς ὅρους—, γνωστὸς φίλος καὶ συνεργάτης τοῦ κ. Προέδρου.

§69Κ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Μὰ δὲν ἐπιτρέπονται αὐτά.

§70Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶναι ἡ Κυβέρνησις ἐδῶ, κ. Πετρίδη. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἂν νομίζῃ ὅτι πρέπει νὰ μὲ διακόψῃ, ἂς μὲ διακόψῃ. Ἦλθε λοιπὸν γνωστὸς συνεργάτης τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸν ὁποῖον ἔτυχε νὰ γνωρίσω προσωπικῶς, διότι ἔτυχε νὰ ἐργασθῶ εἰς Ἀγγλίαν ὡς καὶ εἰς Γαλλίαν ὡς ἐπιτελάρχης τοῦ Στρατοῦ τότε, ἀφίχθη καὶ ὑπέδειξεν ὅτι πρέπει νὰ καλυφθῇ ὁ πρίγκιψ Ἀνδρέας. Ἐννοεῖται ὅτι συνωδεύετο καὶ ὑπὸ σάκκου ὅλου ὑποσχέσεων, ὁ ὁποῖος ὅμως ἀπεδείχθη ὅτι ἦτο κενὸς καθ’ ὁλοκληρίαν. Ὁ κ. Ρέντης τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἴσως νὰ ἐνθυμῆται πόσα μᾶς ἐλέχθησαν καὶ πόσα ἀφέθησαν νὰ ἐννοηθῶσι. Πιστώσεις εἰς τὸν ἀέρα· μὲ αὐτὰς ἀπωλέσαμεν τὴν Θράκην, μὲ αὐτὰς ὑπεγράψαμεν τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης.

§71Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δὲν μοὶ ἐδόθη καμμία ὑπόσχεσις τότε ὅτι θὰ ἐδίδοντο ἀνταλλάγματα ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλίας.

§72Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὑποσχέσεις βεβαίως ὄχι. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶναι ἀληθὲς αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Καλογερᾶς. Ἐνῷ ἦτο νὰ καταδικασθῇ εἰς θάνατον καὶ ἔπρεπε φυσικὰ νὰ καταδικασθῇ ὅταν ἦτο ἔνοχος τοιούτου ἐγκλήματος.

§73Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ἐπιτρέπετε;

§74Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μάλιστα.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι, ὄχι.

§76Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ὁ ἀγορεύων ἐπιτρέπει, κύριε Πρόεδρε.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἐπιτρέπω.

§78Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δικαίωμά μου, κ. Πρόεδρε.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δικαίωμά σας καὶ δικαίωμά μου. Πρέπει καὶ οἱ δύο νὰ συμφωνήσωμεν. Ἐγὼ ἀπαγορεύω τὰς διακοπάς.

§80Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐπῆλθε, κύριοι, ἡ τιμωρία, ὡς γνωρίζετε, τῶν ἐνόχων τῆς συμφορᾶς, ἐξαιρεθέντος τοῦ πρίγκιπος Ἀνδρέου καὶ ἀπαλλαχθέντος καὶ τοῦ τότε Μεγαλειοτάτου. Διότι καὶ αὐτὸς ἔπρεπε νὰ παραπεμφθῇ ὄχι μόνον διότι εἶχε πολιτικὴν ἐνοχήν, ὡς ἀπεδείχθη καὶ ὡς γνωρίζουσι πάντες οἱ Ἕλληνες, ἀλλ’ ἐπίσης διότι εἶχεν ἐγκαταλείψει καὶ τὴν θέσιν του ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ. Ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς δικογραφίας καὶ τοῦ πορίσματος αὐτῆς ὅτι καὶ οὗτος ἔπρεπε νὰ παραπεμφθῇ διὰ τοὺς ἰδίους λόγους, διότι εἶχεν ἐκδώσει διαταγὰς ὑπευθύνους, ὅπως ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς μαρτυρίας τοῦ Δούσμανη, βεβαιοῦντος ὅτι ὁ τότε Μεγαλειότατος εἶχεν ἀναλάβει τὴν Διοίκησιν τοῦ Στρατοῦ ὁσάκις τὸν συνέφερε καὶ ἑπομένως ἦτο ὑπεύθυνος. Ἀλλ’ ἐθεωρήθη ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παραπεμφθῇ.

§81Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐπιτρέπετε, κ. Πρόεδρε;

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ. Θὰ ἐμμείνω εἰς τὸν κανόνα, κ. Ρέντη.

§83Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐπεκαλέσθη τὴν μαρτυρίαν μου.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κατόπιν. Εἶσθε ἐγγεγραμμένος καὶ δὲν ἀπέχετε πολύ.

§85ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἔχει ἀνάγκην νὰ φωτισθῇ ἡ Βουλή.

§86Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ποτὲ ξένην Κυβέρνησιν ζητήσασαν νὰ συγκαλυφθῇ ἔγκλημα. Ἂν ἐγένετο ἐλαφρότατον καὶ ἔμμεσον διάβημα, ἡ σύστασις, ἡ παράκλησις ἀπέβλεπεν εἰς τὴν σωτηρίαν τῆς ζωῆς προσώπου συνδεομένου διὰ συγγενείας πρὸς τὸν Βασιλέα τῆς Μεγάλης Βρετανίας.

§87Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αὐτὸ λέμε, ὅτι ἡμιεπισήμως μᾶς ἔλεγον ὅτι ἡ ἐπιθυμία τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως τῆς Ἀγγλίας εἶναι νὰ μὴ τυφεκισθῇ.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, ἐξακολουθήσατε...

§89Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αὐτὸ λέγομεν, ὅτι ἡμιεπισήμως μᾶς εἶπον, ὅτι θὰ ἦτο εὐχάριστον εἰς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα τῆς Ἀγγλίας νὰ μὴ τὸν τυφεκίσωμεν. Μετὰ ταῦτα, κύριοι, ἡ Ἐπανάστασις ἔχουσα ν’ ἀντιμετωπίσῃ ἀκόμη τὸν ἐξωτερικὸν ἐχθρὸν ἐπεδόθη εἰς τὴν διοργάνωσιν τοῦ Στρατεύματος καὶ ἐφθάσαμεν ἐκ τῶν ἐνόντων τότε, ἄνευ βοηθείας, ἄνευ οὐδεμιᾶς ὑλικῆς προστασίας ἔξωθεν νὰ δημιουργήσωμεν τὸν Στρατὸν τοῦ Ἕβρου. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις παρέσχε τὰ πάντα ἀφθόνως, ὅλα τὰ μέσα, κατέβαλε πάσας τὰς προσπαθείας διὰ νὰ ἐνισχύσῃ τὸν Στρατὸν ἐκεῖνον, τοῦ ὁποίου ἐγὼ ἡγούμην. Ἀλλ’ ἐνῷ ὁ στρατὸς αὐτὸς ἀναδιωργανοῦτο, ὅπως εἴπομεν, ἐνθυμεῖσθε ὅτι συζητουμένου τοῦ περὶ χαρίτων νομοσχεδίου, εἰς τὰ σπλάγχνα της ἡ Κωνσταντινικὴ σπεῖρα ἐξηκολούθει νὰ ἐργάζηται μέχρις οὗ ἐξερράγη τὸ κίνημα, τὸ ὁποῖον γνωρίζετε. Ἀναχωρῶν ἐκ τῆς διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ ὑπέδειξα τότε εἰς τοὺς Σωματάρχας, ἐκ τῶν ὁποίων εἷς ἢ δύο εἶναι ἐνταῦθα παρόντες, ὅτι ἡ ἐνδόμυχος πεποίθησίς μου εἶναι ὅτι μετὰ δύο ἢ τρεῖς μῆνας θὰ ἀντιμετωπίσωμεν τρομερὰν ἔκρηξιν, ἡ ὁποία θὰ προέλθῃ ἐκ τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς ὁποίας τὸ κέντρον, ἡ ἑστία ἡ κινοῦσα ἦτο ὁ Βασιλεὺς καὶ ὁ Μεταξᾶς. Οὐδέποτε ἐχώρισα αὐτοὺς τοὺς δύο. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ἂν ἔκαμαν τίποτε, διότι ἡ Ἐπανάστασις δὲν τὸ ἐπίστευε καλῇ τῇ πίστει, οὔτε δύναταί τις νὰ τὸ καταλογίσῃ ὡς σφάλμα, ὅταν δὲν πιστεύῃ κἄτι τι. Εἶναι ζήτημα ἰδιοσυγκρασίας καὶ ἀντιλήψεως. Ἀναχωρῶν ἐκ τοῦ στρατοῦ ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ θέσω τὰ σπέρματα τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου μὲ σκοπὸν ἀμυντικὸν καὶ ἀνεχώρησα. Γνωρίζετε τὰ ἐπακολουθήσαντα. Οἱ δόλιοι ἐκεῖνοι ἄνθρωποι ὑποκρινόμενοι τὸν φίλον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς αἰφνιδίως ἔθεσαν πυρίτιδα εἰς τὴν ὑπόνομον. Τὴν παραμονὴν τῆς ἐκρήξεως τοῦ κινήματος, τὴν μεσημβρίαν τῆς Κυριακῆς ἀνῆλθον διὰ πρώτην φορὰν εἰς τὴν Λυκόβρυσιν καὶ παρόντων ἑνὸς ἢ δύο τῶν πληρεξουσίων Λέσβου καὶ ἑνὸς ἢ δύο διευθυντῶν ἐφημερίδων, νομίζω τοῦ κ. Νικολοπούλου διευθυντοῦ τοῦ «Ἔθνους», εἶπον εἰς τὸν κ. Πλαστήραν, ὅτι ἐντὸς τῆς ἡμέρας ἢ τουλάχιστον αὔριον θὰ ἀντιμετωπίσητε στασιαστικὸν κίνημα. Ὁ κ. Πλαστήρας δὲν ἐπίστευεν, ἐκίνει τὴν γκλίτσαν λέγων, ὅτι δὲν ὑπάρχει φόβος.

§90ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὴν γκλίτσαν του;

§91Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶχεν εἰς τὸ χέρι του μίαν γκλίτσαν. Κατῆλθον λοιπὸν εἰς τὰς Ἀθήνας. Οἱ κ. κ. Κονδύλης καὶ Χατζηκυριάκος ἦσαν ἐν γνώσει τῶν τεκταινομένων. Ὁ κ. Κονδύλης νομίζω ὅτι εἶχεν ἀναχωρήσει πρὸς τὰ ἐπάνω τὴν παραμονήν, διότι εὑρίσκετο ἐν ἀμέσῳ ἐπαφῇ. Αὐτὸς εἶναι ἐν Μακεδονίᾳ ὁ δώσας ὅλας αὐτὰς τὰς διευθύνσεις. Ἐνόμιζεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι εἶχεν ἀναχωρήσει εἰς Τρίκκαλα μὲ τὴν βαλίτσαν του διὰ νὰ ἴδῃ τὴν μητέρα του. Ἦτο ὕποπτος, ὅπως καὶ ἐγώ, καὶ ἠκολουθεῖτο, ὅπως ἠκολουθούμην καὶ ἐγώ. Συνέλαβα μάλιστα κάποτε ἕνα κατάσκοπον τῆς Κυβερνήσεως. Ἦτο ἔξω ἀπὸ τὴν θύραν τοῦ κ. Χατζηκυριάκου. Τὴν ἡμέραν τῆς ἐκρήξεως τοῦ κινήματος, θὰ ἐνθυμῆται ὁ κ. τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως—τὸν ἐπικαλοῦμαι διότι οὐδέποτε μὲ διέψευσε μέχρι τοῦδε, —ὅτι ἐνόμιζε τὸν κ. Κονδύλην εὑρισκόμενον εἰς τὰ Τρίκκαλα. Δὲν γνωρίζω ἂν τὸ ἐνθυμῆται. Ὁ κ. Γονατᾶς μοὶ ἔλεγεν ὅτι εἶναι εἰς τὰ Τρίκκαλα. Ὄχι, τῷ λέγω, κ. Πρωθυπουργέ, εἶναι ἐπὶ κεφαλῆς τῆς μεραρχίας του εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Τὸ ἐνθυμεῖσθε, κ. Γονατᾶ;

§92Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Εἶχον τὴν ἰδέαν ὅτι εἶχεν ὑπάγει νὰ ἴδῃ τὴν μητέρα του.

§93Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μοὶ ἔλεγεν ὅτι εἶναι εἰς τὰ Τρίκκαλα, ἐγὼ δὲ τῷ ἔλεγον ὅτι εἶναι εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, δηλαδὴ ὑπῆρχεν ἡ παρακυβέρνησις ἡ δυστυχισμένη, ἡ ὁποία εἰργάζετο. Ἐπῆλθε τὸ κίνημα. Ἀπὸ τὰς πρώτας ἡμέρας εἶναι γνωστὰ τὰ πρῶτα σημεῖα, αἱ πρῶται ἐνδείξεις τῆς ἐνοχῆς τοῦ Γεωργίου, διότι ἡμεῖς μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἤμεθα συνταγματικοί. Ἐγὼ ἤμην ἀρχηγὸς τοῦ συνδυασμοῦ τῶν Φιλελευθέρων Θεσσαλονίκης, οὔτε σκέψιν δὲ περὶ Δημοκρατίας, οὐδὲ κινήματος εἶχον. Ἐπῆλθον τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα γνωρίζετε. Ἐπανερχόμενος ἐκ Κορίνθου, ὅπως εἶπον προχθές, εἶχον μίαν συνάντησιν μετὰ τοῦ κ. Πλαστήρα νομίζω δὲ ὅτι ἦτο παρὼν καὶ ὁ κ. Καραπαναγιώτης. Ἤκουσα τὸν κ. Πλαστήραν παραδόξως μαινόμενον,—ἐνῷ τὸν ἤξευρον συντηρητικόν—, νὰ μοῦ λέγῃ ὅτι «τὸν ἔχομεν εἰς τὸ χέρι», — ἔχομεν ἀποδείξεις ὅτι εἶναι ἔνοχος ὁ Βασιλεύς». Τοῦ λέγω ὅτι ἔφερα δύο ἔγγραφα ἐκ Κορίνθου, τὰ ὁποῖα κατέσχον, διότι ὁ φρούραρχος Κορίνθου, καίτοι ἀπειλοῦσε, μόλις ἤκουσε τὸν βομβαρδισμόν, ἐγκατέλειψε τὰ γραφεῖά του καὶ τὰ χαρτιά του καὶ ἔφυγεν.

§94ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πῶς ἐλέγετο:

§95Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Πάγκαλος. Ἦτο συνονόματός μου. Εἰς τὰ ἔγγραφα αὐτά, τὰ ὁποῖα εἶναι εἰς τὸ 2ον γραφεῖον τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐφαίνετο καθαρὰ ὅτι ἡ ἀνακτορικὴ φρουρά, ἡ ὁποία εἶχεν ἐνταῦθα σύνδεσμον κἄποιον Παπαντωνίου, κατὰ πληροφορίας τὰς ὁποίας ὁ Γούδας διὰ Πόρου μετέδωκεν εἰς τὸ στρατηγεῖον εἰς Κόρινθον, ἦτο τὸ ἔμπιστον σῶμα τὸ ὁποῖον θὰ ἐτίθετο ἀντιμέτωπον τοῦ ἐθελοντικοῦ τάγματος. Ἀνέφερε λεπτομερείας περὶ δυνάμεως τῆς ἐπιτηρήσεως τῆς ἀνακτορικῆς φρουρᾶς κλπ. Τὸ ἄλλο ἔγγραφον ὡμίλει περὶ ὑποχειριότητος εἰς τὸν Βασιλέα. Ὁ ὑπασπιστὴς Βλάχος ὅταν ἐκλήθη ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως νὰ δηλώσῃ ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς του ἂν θὰ ὑπήκουεν ἡ ἀνακτορικὴ φρουρὰ ἀπήντησεν ὅτι ἡ φρουρὰ θὰ ὑπακούσῃ εἰς τὰς διαταγὰς μόνον τῆς Α. Μ. Ἡ φρουρὰ αὐτὴ εἶχε λάβει ὡρισμένην ἐντολὴν καὶ ὑπελογίζετο ὡς δύναμις τῆς ἀντεπαναστάσεως. Δὲν εἶναι πολὺ δύσκολον νὰ καταλάβῃ κανεὶς ὅτι ἡ κινοῦσα χεὶρ καὶ ὁ ἐγκέφαλος εὑρίσκοντο εἰς τὸ ἴδιον πρόσωπον. Ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον ὅλων εἶναι ὅτι ἡ Ἐπανάστασις εἶχε στοιχεῖα τὰ ὁποῖα δυστυχῶς καὶ αὐτὰ συνδέοντα μὲ ἐξωτερικὰ ζητήματα, μὲ ζητήματα τῆς γνωστῆς μεγάλης προπαγάνδας, ἡ ὁποία ὑπάρχει ἐδῶ, Ὑπάρχουν στοιχεῖα ἐκ τῶν ὁποίων ἀποδεικνύεται ἀριδήλως ὅτι ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ἐμύησεν, ἐξηνάγκασε τὸν Λεοναρδόπουλον νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ κινήματος. Ἂν ἐρωτήσητε τὴν συνείδησιν ἁπάντων τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ ὅσοι γνωρίζουν ποῖος εἶναι ὁ Λεοναρδόπουλος, οὐδὲ μέχρι σήμερον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξηγήσουν πῶς αὐτὸς εὑρέθη ἐπὶ κεφαλῆς στασιαστικοῦ κινήματος τοιούτου. Εἶμαι βέβαιος ὅτι οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ τὴν στιγμὴν αὐτὴν ἐπείσθησαν περὶ τίνος πρόκειται καὶ ἐξηγοῦν ἕνα ἀνεξήγητον. Μόνον ὁ Βασιλεὺς ἠδύνατο νὰ τὸν μυήσῃ καὶ κανεὶς ἄλλος.

§96ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ πορφύρα.

§97Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ πορφύρα ἢ ὁ φραμπαλᾶς. Ἦτο ἡ μόνη δύναμις ἡ ἱκανὴ νὰ κινήσῃ τὸν Λεοναρδόπουλον. Καὶ ὄχι μόνον αὐτὸν ἀλλὰ καὶ τὸν Γαργαλίδην, ὁ ὁποῖος παρὰ τινα ἐλαττώματα τὰ ὁποῖα ἔχει εἶναι ἀξιωματικὸς ὁ ὁποῖος προσέφερε πολλὰς ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα. Καίτοι εἶναι ἄσπονδός μου ἐχθρός, ὁμολογῶ ὅτι εὐχαρίστως θὰ ἔβλεπον ἀπολυομένους καὶ τοὺς δύο, ὄχι διότι δὲν εἶναι ἔνοχοι, ἀλλ’ ἐφόσον σκεπτόμεθα ἂν πρέπει νὰ ρίψωμεν τοῦ Θρόνου τὸν Γεώργιον νομίζω ὅτι εἶναι ἀρνητικὸν ἔγκλημα νὰ κρατῶμεν εἰς τὰς φυλακὰς τοὺς δύο αὐτοὺς ἀξιωματικούς. (Χειροκροτήματα). Ἐνώπιον τῆς πορφύρας καὶ τῶν στεμμάτων ἔκλιναν τὸ γόνυ χαρακτῆρες πολὺ ἰσχυρότεροι. Καὶ ἐδῶ ἔγκειται ὁ κίνδυνος τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, τὸν ὁποῖον εἰς θαυμασίαν φράσιν ἀνέφερεν εἰς ἀγόρευσίν του τῷ 1917 ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἀπεφασίσθη, κύριοι, ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας καὶ φυσικὰ μὲ τὴν ἔκπτωσιν ἐλύετο καὶ τὸ ζήτημα τῆς Δημοκρατίας. Διότι—δὲν πρέπει νὰ ἀστεϊζώμεθα—θὰ ἦτο ἀστεῖον σήμερον νὰ φαντασθῇ κανεὶς λογικῶς, ὅτι ἐκθρονιζομένης τῆς Δυναστείας θὰ ἔπρεπε νὰ πάρωμεν τοὺς δρόμους διὰ νὰ εὕρωμεν ἕνα ἄλλον βασιλέα. Ἀρκετὰ μᾶς ἐπεριποιήθηκεν ἡ παροῦσα Δυναστεία. Καθ’ ἣν ἐποχὴν οἱ Τοῦρκοι, οἱ Πέρσαι, οἱ Κινέζοι ἔκαμαν Δημοκρατίαν, θὰ ἦτο ἀπαίσιον ὑπὸ τὸν βράχον τῆς Ἀκροπόλεως, τὸν ὁποῖον ἐλάμπρυνεν ὁ χρυσοῦς αἰὼν τοῦ Περικλέους, νὰ εὑρεθοῦν ἄνθρωποι νὰ πᾶνε νὰ βροῦνε ἕνα βασιλέα, διότι δὲν ἠμποροῦν νὰ ζήσουν ἄνευ τοιούτου. (Χειροκροτήματα). Καὶ ἔτσι, κύριοι, ἐγίναμεν δημοκρατικοί.

§98ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διατί δὲν τὸν ἐδιώξατε τότε;

§99Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Οἱ ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι. Δεκαπέντε χρόνια τοὺς ἔχομεν ἐμπρός μας. Ὅλα τὰ ἁμαρτήματα ποῦ ἔχουν κάνει γεμίζουν ἕνα βιβλίον. Καὶ ἀπεφασίσθη ἡ ἔκπτωσις. Ὁ ἀγαπητὸς στόλαρχος ὁ κ. Χατζηκυριάκος σᾶς εἶπε προχθὲς πῶς ἐκλήθη ἀπὸ τὸν κ. Πλαστήραν εἰς Λυκόβρυσιν μαζὶ μὲ τὸν κ. Κονδύλην, πῶς ἐσκηνοθετήθη ὁ τρόπος καὶ πῶς ἀπεφασίσθη «νὰ πάῃ εἰς τὴν εὐχὴν τοῦ Θεοῦ». Βλέπετε ὅτι: ὑπάρχει πάντοτε ἡ σύζευξις τῆς νομιμότητος. Ἄλλοι λαοὶ εἰς ἄλλας περιστάσεις ἀποκόπτουν τὰς κεφαλὰς των. Ἐνθυμεῖσθε τί εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὁ ἀγγλικὸς λαὸς—ὅπως καὶ ἄλλοι λαοὶ ἐλεύθεροι μὴ λησμονοῦντες τὰ διδάγματα τῆς Ἱστορίας—ἔκοψε τὸ κεφάλι ἑνὸς ἀγαθωτάτου Βασιλέως ὁ ὁποῖος ἔκαμε τὸ μισὸ ἀπὸ ὅ,τι ἔκαμε εἰς τὸ 1915 ὁ Κωνσταντῖνος. Ἡ ἰδική μας Δυναστεία ἔκαμεν ἐγκλήματα τὰ ὁποῖα ἠμποροῦν νὰ γεμίσουν ὁλόκληρον κώδικα καὶ συζητοῦμεν ἂν πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ δέκα πέντε φορὰς ὁ Ἑλληνικὸς Λαός! Καὶ ἔξαφνα, κύριοι, ἐνῷ ἐπρόκειτο περὶ τῆς σκηνοθεσίας τῆς ἀποπομπῆς κλπ. συγκαλεῖται τὸ περίφημον στρατιωτικοπολιτικὸν συμβούλιον. Ἦτο ἀριστοτέχνης ὁ κ. Πλαστήρας εἰς τὸ συγκεντρώνειν συμβούλια. Παρουσιάσθησαν λοιπὸν οἱ διάφοροι γνωστοὶ τῆς σημερινῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Παρεξενεύθημεν φυσικὰ μόλις ἀνήλθομεν καὶ εἴδομεν ὅτι ἦσαν αὐτὰ «τὰ μούτσουνα». Αὐτὴ ἦτο ἡ φράσις μας. Ὁ δὲ κ. Χατζηκυριάκος εἶπεν: «Αὐτὸ εἶναι κακοήθεια». Τοῦ λέγει ὁ κ. Πλαστήρας: «Εἶμαι κακοήθης ἐγώ;» «Δὲν ἠξεύρω, λέγει ὁ κ. Χατζηκυριάκος μὲ τὴν εἰλικρίνειαν τῆς γλώσσης του, ἀλλὰ αὐτὰ ποὺ κάνεις εἶναι κακοήθεια». Οἱ ἀξιωματικοὶ δὲ ἑνὸς θωρηκτοῦ ἔμαθον ὅτι διεμαρτυρήθησαν διότι ἔλειπεν ἀπὸ τὸ Συμβούλιον ὁ Βαμβέτσος. Εἰς τὸ περίφημον αὐτὸ Συμβούλιον ἀφοῦ ἔφυγαν τὰ ὑποκείμενα αὐτά, παρουσιάσθησαν οἱ κίνδυνοι ἀπὸ ὅλες τὶς μπουκαπόρτες. Καὶ ἐπὶ πλέον μᾶς ἔφεραν καὶ ἕνα τηλεγράφημα τοῦ κ. Βενιζέλου, τὸ ὁποῖον ἐγνωρίζαμεν καὶ ἡμεῖς, διότι ἐγνωρίζαμεν ὅτι ἐστάλη καὶ ἀνεμένετο ἡ ἀπάντησις. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Πρόκειται περὶ τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς μεταξὺ τῶν ἄλλων μᾶς ἐπέσεισε τὴν γαλλικὴν νόταν, ἡ ὁποία ἔλεγε καὶ ἔλεγε. Μοὶ ἐφάνη περίεργον ἂν ὑπῆρχε γαλλικὴ νότα ἀφορῶσα τὸν Γεώργιον καὶ ἐζήτησα νὰ τὴν ἴδω. Καὶ προσεκομίσθη ἡ νότα αὐτὴ ἡ περίφημος καὶ ὅταν τὴν ἐδιάβασα ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἶπον: «Σεῖς, κύριε, ἠξεύρω ὅτι δὲν εἴπατε ποτὲ ἀλήθειαν ἀφ’ ὅτου ἐγεννήθητε. Ἀλλὰ δὲν ἐφανταζόμην ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διαστρέψητε ἓν τοιοῦτον ἔγγραφον κατὰ τοιοῦτον τρόπον». Μοῦ λέγει: «Μὲ ὑβρίζετε». Τοῦ ἀπήντησα: «Ἄν νομίζητε ὅτι ὅταν λέγῃ κανεὶς τὴν ἀλήθειαν σᾶς ὑβρίζει, πάρτε το γιὰ ὕβριν». Καὶ εἶπον: «Κύριε Ὑπουργέ, ἡ νότα αὐτὴ γράφει περὶ κινδύνων ἢ λέγει αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγω ἐγώ;» Καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπήντησεν: «Ἔχετε δίκαιον. Αὐτὸ ποὺ λέγετε σεῖς εἶναι ἀκριβές». «Ἑπομένως μᾶς λέγει ψεύματα ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς», εἶπον. Ὁ κ. Σίδερης μοῦ ἀπήντησεν: «Ἔχετε δίκαιον».

§100Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐπιμαρτυρῶ τὰ ὅσα λέγετε.

§101Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔλεγε λοιπὸν ἡ νότα ὅτι ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις μαθοῦσα ὅσα διεδίδοντο ἐν Ἀθήναις ὅτι ἡ Γαλλία ἔκαμε προπαγάνδαν διὰ νὰ ἐκδιώξῃ τὸν Γεώργιον, ἐδήλου ὅτι δὲν κάμνει προπαγάνδαν, καὶ ὅτι δὲν ἔχει κανένα λόγον νὰ διώξῃ τὴν Δυναστείαν. Τί θὰ εἰπῇ αὐτὸ καὶ ποία Κυβέρνησις εἶναι αὐτὴ ἡ ὁποία δὲν θὰ διέψευσε τοιαύτας φήμας, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις ἐνήργει προπαγάνδαν, τὸ ἐννοεῖ πᾶς τις χωρὶς νὰ εἶναι διπλωμάτης. Αὐτὸ μᾶς τὸ παρέστησεν ὡς νόταν.

§102ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς εἶναι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν;

§103Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔχω πολλὰ ράμματα διὰ τὴν ράχιν του.

§104ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἐπῆρε καὶ τὸν Μεγαλόσταυρον.

§105Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἀπαντῶ εἰς τοὺς κυρίους οἵτινες ἠρώτησαν διατί δὲν τὸν ἔδιωξαν μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ κ. Βενιζέλου τοῦ ὁποίου γνωστὴ ἦτο ἡ ἐπίδρασις εἰς ὅλους μας. Ἀλλ’ ὅτι ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς λέγει ψεύματα τὸ γνωρίζει ὅλος ὁ κόσμος.

§106Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐπῆρεν ὅμως τὸν Μεγαλόσταυρον ὁ κύριος αὐτός;

§107Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω διότι ἐγὼ ἔχω μόνον τὸν Σταυρὸν τοῦ Σωτῆρος. Ὁ κ. Πρόεδρος ἠμπορεῖ νὰ τὸ γνωρίζῃ.

§108Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ γνωρίζω διότι δὲν ἀσχολοῦμαι μὲ τοὺς Σταυροὺς καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅτι δὲν ἔχω κανένα Σταυρόν.

§109ΘΕΟΔ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Κύριοι, εἶνε ἀληθὲς ὅτι ὀφείλει κανεὶς νὰ ἐμμένῃ εἰς τὰς ἀρχάς καὶ νὰ ὑπεραμύνεται αὐτῶν. Ἀλλ’ εἶναι ἀνθρώπινον ὡρισμένα πρόσωπα νὰ ἔχωσι ὡρισμένην ἐπίδρασιν. Ὁμολογῶ ὅτι τὸ τηλεγράφημα τοῦ κ. Βενιζέλου μὲ ἐκλόνισεν, ὡς πρὸς τὸν τρόπον, ὡς πρὸς τὰς διαδικασίας καὶ εἶναι φυσικόν, κύριοι, διότι πάντες ἡμεῖς εἴμεθα βενιζελικοί. Ἔτυχε, κύριοι, νὰ εἶμαι ἐκ τῶν στενῶς συνεργασθέντων μὲ τὸν κ. Βενιζέλον. Ὑπῆρξε στιγμή, κύριοι, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις τῶν Ἀθηνῶν ἐκάλεσε τὸν Στεργιάδην ἐνταῦθα καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τότε τοῦ Στρατοῦ καὶ ἄλλοι ἐζήτουν τὴν ἀποπομπήν μου ἐκ τοῦ Στρατοῦ, διότι φαίνεται ὅτι δὲν ἤμην πολὺ εὔκολος εἰς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ὁ κ. Βενιζέλος ἀπήντησεν ὄχι. Ἠμπορεῖ νὰ φύγετε ὅλοι σας, ἀλλ’ ὁ ἐπιτελάρχης θὰ μείνῃ εἰς τὴν θέσιν του. Δὲν ὑποθέτω, κύριοι, ὅτι θὰ εἶναι εὔκολον νὰ εὑρεθῇ πρωθυπουργὸς ὁ ὁποῖος θὰ ἔδιδε τοιαύτην ἀπάντησιν. Ἡ μορφὴ τοῦ κ. Βενιζέλου, κύριοι, εἶναι ζυμωμένη μὲ μίαν εἰκόνα, τόσον μεγάλη, στὴν ψυχή μας, ὥστε εἶναι πολὺ δύσκολον φυσικά, ὅ,τιδήποτε καὶ ἂν συμβῇ, νὰ τὴν ξερριζώσωμεν. Δὲν νομίζω, ὅτι θὰ παραδῶ διπλωματικὴν ἐχεμύθειαν, ἂν εἴπω ὅτι μετὰ τοῦ Βενιζέλου ἐδῶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν συνειργάσθην ἐπὶ μυστικῆς συμβάσεως, διὰ τῆς ὁποίας τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος δὲν θὰ ἔφθανον εἰς τὴν Προῦσσαν, ἢ εἰς τὸ Οὐσάκ, ἀλλὰ θὰ ἔφθανον εἰς τὸ Λαζιστὰν δηλαδὴ εἰς τοὺς Λαζούς, εἰς τὸν Καύκασον. Καὶ ἐνθυμοῦμαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου, ὁ ὁποῖος εἶπεν, ὅτι τοὺς Λαζοὺς πρέπει νὰ μὴ τοὺς περιλάβωμεν, πρέπει νὰ τοὺς ἀφήσωμεν ἔξω. Ἐνθυμοῦμαι καὶ λεπτομερείας διὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἑλλὰς ἐξησφαλίζετο. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἔθεσα τὰ σύνορα τοῦ Κράτους. Ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ τὸ βιλαέτιον τοῦ Πόντου ὅπως ἦτο ἡ Κρητικὴ αὐτόνομος πολιτεία εἰς τὴν ὁποίαν εἶχε σκοπὸν νὰ χρησιμοποιήσῃ τοὺς ἀποτάκτους, ἵνα λύσῃ τὸ ζήτημα τῶν ἀποτάκτων. Τοῦτο θὰ ἐγένετο ὅταν ἐφηρμόζετο τὸ ἄρθρον 66 τῆς Συνθήκης. Ἤδη ἡ Σύμβασις εἶχε γίνει δεκτὴ καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι προκειμένου νὰ τεθῶσι τὰ πραγματικὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος, τὸ ἓν ἄκρον τῆς ὁποίας θὰ ἦτο εἰς τὸν Πόντον καὶ τὸ ἕτερον εἰς τὸ Ἅλυν καὶ εἶπον ἐνθυμηθεὶς τὸ ἀρχαῖον ῥητόν: Κύριε Πρόεδρε νὰ μὴ περάσωμεν τὸν Ἅλυν. Ἡ συνεργασία μας μὲ τὸν κ. Βενιζέλον ἐπὶ τοιούτου μεγαλουργήματος δὲν εἶναι εὔκολον νὰ σβεσθῇ φυσικὰ καὶ δι’ αὐτὸ ὁμολογῶ ὅτι τὸ τηλεγράφημα τοῦ κ. Βενιζέλου μᾶς ἐκατέβασε τὰ χέρια. Ἰδοὺ διατί κύριε συνάδελφε δὲν προέβημεν. Ἐπήραμεν μίαν λέξιν τηλεγραφήματος, τὴν λαϊκὴν θέλησιν «καὶ εἴπομεν «θὰ πᾶμε μὲ τὴν λαϊκὴν θέλησιν» καὶ παρασκευάσαμεν τὸ προεκλογικὸν δημοψήφισμα. Γνωρίζετε κατόπιν πῶς ἐξειλίχθησαν τὰ πράγματα. Ἐπῆλθεν ἡ διαίρεσις ἐν τῷ κόμματι, ἤρχισεν τελεία σύγχυσις γλωσσῶν καὶ ἰδεῶν καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὰς ἐκλογὰς καθ’ ὃν τρόπον ἐφθάσαμεν. Καὶ ἤδη γεννᾶται τὸ ζήτημα κύριοι, ἐὰν μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ ὁποία ἐξῆλθεν ἐξ αὐτῶν εἶχεν ἢ δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκτελέσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὅλων ἡ συνείδησις ἐζήτει. Ἠκούσατε τὴν γνώμην τῶν περισσοτέρων καὶ τῶν εἰδικωτέρων ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Ἀναμφισβητήτως, κύριοι, —καὶ δὲν ὑπάρχει ἐπ’ αὐτοῦ δευτέρα γνώμη—μόνον Συνέλευσις, ἡ ὁποία ἐξελέγη ὡς Συντακτικὴ Συνέλευσις, ἔχει ἀπεριορίστως τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλῃ καὶ τὸ πολίτευμα καὶ νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν. Ἐπ’ αὐτοῦ δὲν ὑπῆρξε δευτέρα γνώμη. Ἡ μόνη ἀντίρρησις εἶναι τὸ ζήτημα τῶν προεκλογικῶν ὑποχρεώσεων. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸ καθ’ ὅλους τοὺς περιφημοτέρους συνταγματολόγους, καὶ ἐδῶ μέσα καὶ ἀπ’ ἔξω, δὲν ὑφίσταται. Ἂς τὸ ἐξετάσωμεν ὅμως καὶ κατ’ οὐσίαν. Ποῖον εἶναι τὸ πνεῦμα τοῦ Λαοῦ φαίνεται ἀπὸ τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων– Δημοκρατικῶν, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἐν τῷ μέσῳ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐπὶ τοῦ προγράμματος αὐτοῦ ἐγένετο ἐξηγήσεις πρὸς τὸν Λαόν, πάντοτε ὑπὸ τὸ πνεῦμα τῶν τηλεγραφημάτων τοῦ κ. Βενιζέλου. Ἀλλὰ τὸ πρόγραμμα ἦτο σαφὲς διότι ἐζητοῦμεν ἀπεριόριστον τὸ δικαίωμα τῆς λύσεως καὶ τῶν δύο ζητημάτων ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει (Ἀναγινώσκει:) «Πεπεισμένοι ἀκραδάντως ὅτι ἡ παραμονὴ τῆς ἐκπεσούσης Δυναστείας εἶναι ἀδύνατος, μετὰ τὰς ἐθνικὰς συμφοράς, ὧν ἐγένετο ἀφορμή, ἂν μὴ ἔνοχος ἐκ προδοσίας, ἰδίᾳ μετὰ τὴν τελευταίαν στάσιν, πρωτουργὸς τῆς ὁποίας ὑπῆρξεν ἀπὸ τοῦ 1915 τεθεὶς εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Αὐλῆς περισσότερον Γερμανὸς ἢ Ἕλλην ὁ Μεταξᾶς, ἐθεωρήσαμεν καθῆκον ἡμῶν πρὸς τὴν Χώραν ν’ ἀναπετάσωμεν τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν. Αὐτὸ δηλαδὴ τὸ ὁποῖον ἐζήτει εἰς τὴν περίφημον πρὸς Ὀθωναῖον ἐπιστολὴν ὁ κ. Βενιζέλος. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ὄχι μόνον εἰς τὴν Μακεδονίαν τὴν ἀνεπετάσσαμεν ἀλλὰ καὶ ἀλλοῦ, διότι δὲν πρόκειται περὶ τῆς Μακεδονίας ὅπου παντοῦ σαφῶς ἐλέγομεν καὶ εἰς τοὺς λόγους μας καὶ εἰς τὰ προγράμματά μας ὅτι ἡ ψῆφος τῆς 16ης Δεκεμβρίου σημαίνει ὅτι τὴν 17ην θὰ λάβωμεν ἐκ τοῦ ὠτὸς τὸν Γεώργιον καὶ θὰ τὸν ἐκσφενδονίσωμεν μακρὰν τῆς Ἑλλάδος.

§110Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Ὄχι εἰς ὅλην τὴν Μακεδονίαν.

§111Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Σεῖς εἶσθε εἰς τὴν Κοζάνην. Τὸν ἀγῶνα ἐν τῇ Μακεδονίᾳ τὸν διηύθυνα ἐγώ.

§112Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶχα διευθυντήν. Μοῦ ἐζητήσατε τηλεγραφικῶς νὰ σᾶς ἀναγνωρίσω καὶ δὲν σᾶς ἀπήντησα κἄν εἰς τὰ τηλεγραφήματά σας ὅπως δὲν σᾶς ἀπήντησα καὶ ὅταν τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν ἠθέλετε βίᾳ νὰ ἀναλάβητε τὴν Κυβέρνησιν. (Θόρυβος)

§113Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Σᾶς ἐξαιροῦμεν σᾶς, κύριε Τσιμινάκη· ἐννοῶ τὴν Δράμαν, τὴν Βέρροιαν, τὴν Θεσσαλονίκην.

§114Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Θέλετε νὰ σᾶς δώσω ἐξήγησιν....;

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§116Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν ἐξελέγητε ὡς Δημοκρατικὸς–Φιλελεύθερος.

§117Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω κατόπιν.

§118Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. (Ἀναγινώσκει). «Ἡ μόνη θεμελιώδης διαφορὰ ἥτις ἠνάγκασεν ἡμᾶς νὰ χωρισθῶμεν τῶν μέχρι τῆς χθὲς συναγωνιστῶν μας, συνίσταται εἰς τὴν ἀπόφασιν ἣν ἡμεῖς ἐλάβομεν νὰ κατέλθωμεν εἰς τὸν ἀγῶνα κατὰ τὰς προσεχεῖς ἐκλογὰς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως μὲ ἀναπεπταμένην τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν, ἐνῷ ἡ συγγενὴς πρὸς ἡμᾶς παράταξις, καίτοι κατὰ τὴν μεγίστην αὐτῆς πλειοψηφίαν συναντωμένη πρὸς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν, ἐνόμισεν ἐκλογικῶς σκόπιμον... κλπ.» Μίαν καὶ μόνην ἐπιφύλαξιν ἔχει τὸ πρόγραμμα. (Ἀναγινώσκει:) «Καίτοι θεωροῦντες τὴν παραμονὴν τῆς Δυναστείας ὡς μέγαν ἐθνικὸν κίνδυνον, δὲν θὰ προκαλέσωμεν τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν, ἐὰν εὑρεθῶμεν πρὸ ρητῆς ἀντιρρήσεως τῶν ἰσχυρῶν τῆς γῆς». Αὐτό, καὶ ἂν δὲν ἦτο εἰς τὸ πρόγραμμα, ὅπως εἶπον τότε εἰς τὸν κ. Μιχαλακόπουλον, πάλιν θὰ ἐγίνετο. Εἶναι ἡ μόνη ἐπιφύλαξις ἡ ὁποία ὑπῆρχεν εἰς τὸ πρόγραμμα.

§119Σ. ΣΙΜΟΣ. Αὐτὸ ἦτο τὸ πρόγραμμα καὶ τοῦ κ. Τσιμινάκη, διότι ὅταν κατηρτίσθη ὁ συνδυασμὸς τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων, εἰς τὸν ὁποῖον ἔλαβε μέρος, τὸ πρόγραμμα αὐτοῦ εἶχε δημοσιευθῆ.

§120Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸ γεγονός, κύριοι, εἶναι ὅτι οἱ Φιλελεύθεροι–Δημοκρατικοὶ καὶ Δημοκρατικοὶ μαζὺ ἐπέτυχον πλέον τῶν 150 μόνον εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ τὰς νήσους. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι ἡ Ἐπανάστασις, ἡ ὁποία ἦτο ὁ ρυθμιστής, εἶχε τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἐκ τῶν ἐκλογῶν ἀπεδόθη δημοκρατικὴ πλειοψηφία· καὶ αὐτὸ ἦτο ἀληθές. Δὲν σημαίνει τίποτε ἂν καὶ οἱ 300 ἐκλεγέντες ἔλεγον τὴν ἑπομένην ὅτι εἶναι βασιλικοί. Δὲν συνέβη αὐτό, ἀλλὰ καὶ ἐὰν συνέβαινε τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι ἐκ τῶν ἐκτεθέντων μὲ τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων–Δημοκρατικῶν καὶ Δημοκρατικῶν ἐξῆλθον ἐκ τῶν καλπῶν πλέον τῶν 220. Αὐτὸ εἶναι ἀναμφισβήτητον, καὶ ἐπὶ αὐτοῦ στηριζομένη ἡ Ἐπανάστασις ἀπεφάνθη. Ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο γεγονός, ὅτι τὸ κόμμα τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων συνεπτύχθη ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῶν ἐκλογῶν. Εἶναι γνωστόν, κύριοι, τί χρειάζεται ἓν νέον κόμμα διὰ νὰ ὀργανωθῇ καὶ διοχετεύσῃ διὰ τῶν καλπῶν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ Λαὸς θέλει. Ἔχομεν πρόσφορον παράδειγμα τῷ 1910, ὁπότε ἐνῷ ὁλόκληρος ὁ Λαὸς ἤθελε τὸν κ. Βενιζέλον δὲν ἠδυνήθη διὰ τῶν καλπῶν νὰ εἴπῃ τὴν θέλησίν του. Καὶ πολὺ ὀρθῶς ὁ διαχειριζόμενος τὴν ἐξουσίαν τότε διιδὼν τὴν λαϊκὴν ῥοπὴν εἶπεν ὅτι ὁ Λαὸς θέλει τὸν κ. Βενιζέλον. Καὶ τὰ ἀποτελέσματα εἴδετε τί ἀπέδειξαν. Εἶναι γνωστὸν ὅτι καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα ἐβασίλευεν ἄκρατον βενιζελικὸν πνεῦμα. Ὅσοι παρέστησαν τότε εἰς Ἀθήνας θὰ ἐνθυμοῦνται. Ἐπικαλοῦμαι τὴν καλήν των πίστιν. Ὁλόκληρος ἐκείνη ἡ συνέλευσις ἐδονεῖτο ἀπὸ δημοκρατισμόν. Εἶναι ἀναμφισβήτητον λοιπόν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι καὶ ἡ λαϊκὴ ψῆφος ἔδωκε τὴν ἐντολὴν εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ λύσῃ τὰ δύο ζητήματα, ἂν καὶ ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχουν δύο, ἀλλὰ ἓν καὶ μόνον. Εἶναι περιττὸν νὰ ἀσχοληθῶμεν μάλιστα μὲ τὸ ὄνομα τοῦ γελοίου ἐκείνου βασιλέως, τοῦ ἠλιθίου, ἀλλ’ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις μὲ μίαν μεγάλην χειρονομίαν ἠμπορεῖ νὰ μεταβάλῃ τὸ πολίτευμα, —ὁπότε τὸν παίρνει καὶ αὐτὸν ἡ σκούπα—, νὰ κηρύξῃ δηλ. τὴν Δημοκρατίαν διὰ νὰ δυνηθῇ ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ἐσωτερικήν μας κατάστασιν. (Χειροκροτήματα). Παρασυρθέντες εἰς τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα ὑπὸ τῆς ἐπαναστατικῆς θυέλλης, ἔχοντες πλῆθος προσφύγων συμπολιτῶν μας, βλέπομεν καθημερινῶς τραγικωτάτας σκηνάς. Εἶναι ἀνάγκη νὰ λύσωμεν τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ἐντὸς τῆς σήμερον, εἰ δυνατόν, καὶ εἴμεθα πρόθυμοι πάντες ἡμεῖς νὰ στηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Καφαντάρη, ἐφόσον θέλει, ἐπὶ τῆς Ἀρχῆς, διὰ νὰ δώσῃ διοίκησιν εἰς τὸν Τόπον, ἀλλὰ κυρίως διὰ νὰ ἀνακουφίσῃ τοὺς δυστυχεῖς αὐτοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι πωλοῦν καὶ τὴν τιμήν των ἀκόμη. Καθημερινῶς συμβαίνουν δράματα τραγικά, ἐνῷ αἱ Ἀθῆναι διασκεδάζουν. Οὐδεὶς ἐσκέφθη νὰ ἐλαττώσῃ κατά τι τὰς ἰδικάς του δαπάνας διὰ νὰ ἀνακουφίσῃ. Ἀλλ’ ἂν δὲν τὸ ἐσκέφθησαν πολλοί, δύναται νὰ τὸ σκεφθῇ ἡ Κυβέρνησις καὶ νὰ τοὺς τὸ ἐπιβάλῃ. (Χειροκροτήματα). Καθ’ ἣν στιγμὴν ἐκ τῆς Ἱστορίας ἔχομεν τοιαῦτα καὶ τοιαῦτα παραδείγματα, ὅτι λαοὶ ὅπως ὁ Ἀγγλικὸς καὶ ὁ Γαλλικός, πολιτισμένοι δὲν ἐδίστασαν νὰ ῥίψουν καὶ κεφαλὰς τυράννων, διότι ἐπεβουλεύθησαν τὰς ἐλευθερίας των, ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἐπήγασεν ἡ ἐλευθερία καὶ ἥτις ἐλάμπρυνε τὸν κόσμον, ἢ μᾶλλον οἱ ἀντιπρόσωποί του σήμερον, μετὰ τὰ ἐγκλήματα ἐκεῖνα, πρὸ τῶν ὁποίων θὰ φρικιᾷ ἡ Ἱστορία διότι ἀποτελοῦν ὁλόκληρον τραγικὸν δρᾶμα, οἱ ἀντιπρόσωποι τοιούτου λαοῦ συζητοῦν ἐπὶ δύο μῆνας τὸν τρόπον ποὺ θὰ κηρύξουν ἔκπτωτον τὸν βασιλέα, ἐνῷ ἔξω, εἰς τὰς ἐφημερίδας βλέπετε τὰς εἰκόνας τῶν μεγαλειοτάτων καὶ πριγκίπων. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις αὐτή. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῶμεν ἐπὶ πλέον νὰ καὶ βλέπωμεν παντοῦ τοιχοκολλημένας τὰς εἰκόνας τῶν ἀτίμων καὶ κακούργων αὐτῶν βασιλέων. Ἔχω καὶ μίαν ἄλλην ἀντίληψιν, κύριοι, ὅτι καὶ εἰς τὰ ὄμματα τῶν ξένων παριστῶμεν τὸ θέαμα λαοῦ ἐκφύλου, λαοῦ ὁ ὁποῖος ἀπώλεσε τὴν συνείδησίν του, τὸν ἐγωϊσμόν του. (Χειροκροτήματα). Παραμείνας, κύριοι, ἐπὶ μακρὸν ἐν Γαλλίᾳ διὰ λόγους ἐκπαιδεύσεως πρὸ ἐτῶν, ἔτυχε νὰ γνωρίσω μερικὰς προσωπικότητας στρατιωτικὰς καὶ πολιτικάς. Ἔχω ἐπιστολὴν ἀνωτάτου ἀξιωματικοῦ ἐν Γαλλίᾳ— καὶ σᾶς βεβαιῶ ὅτι ᾐσθάνθην πικρίαν, πραγματικὴν καταισχύνην,—ὁ ὁποῖος ἀκριβῶς αὐτὸ μοῦ λέγει, ὅτι μὲ μειδιάματα παρακολουθοῦν ἐκεῖ τὸν τρόπον ποὺ ἐξελίσσεται τὸ πολιτειακόν μας ζήτημα ἐνταῦθα. Κύριοι, ὅπως σᾶς εἶπον, μία θύελλα μᾶς ἔφερεν ἐδῶ μέσα. Ἐσυκοφαντήθημεν, ἐφόσον ἦτο δυνατόν, πανταχόθεν· βεβαιοῦμεν ὅτι οὐδεμία φιλοδοξία μᾶς ἐκίνησε πρὸς τοῦτο, οὔτε εἴχομεν τοιαύτην. Ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐκλογῆς ἐδηλώσαμεν καὶ ἐγὼ καὶ οἱ συνάδελφοί μου οἱ στρατιωτικοὶ ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ δεχόμεθα νὰ λάβωμεν μέρος εἰς Κυβέρνησιν, εἴτε δημοκρατικὴν εἴτε φιλελευθέραν, καὶ τὸ ἐδηλώσαμεν ἐν γνώσει τῆς σημασίας τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ λόγος ἑνὸς στρατιωτικοῦ. Ἐπικαλοῦμαι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἀντίληψιν. Δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι θὰ σημαίνῃ πολιτικὴν ἀστάθειαν τὸ νὰ μεταβάλῃ κανεὶς γνώμην. Ὅταν ἀλλάσσουν αἱ περιστάσεις καὶ οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους λαμβάνεται μία ἀπόφασις, ὄχι εἶναι δυνατόν, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ἡ ἀλλαγὴ τῶν μέσων καὶ μεθόδων. Διότι ἀναμφισβητήτως, κύριοι, ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις διαπνέεται ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰσθημάτων. Δὲν εἶναι δυνατὸν καρδία Ἑλληνικὴ νὰ πάλλῃ ἄλλως, παρὰ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Ἐπικαλοῦμαι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὸν πατριωτισμὸν καὶ θεωρῶ περιττὸν νὰ τοῦ φέρω τὸ ἴδιον παράδειγμα τὸ ὁποῖον τοσάκις ἐπανελήφθη ἐνταῦθα ἀπὸ τὸν κ. Καλογερᾶν. Τὴν τελευταίαν λεπτομέρειαν τῆς περιφήμου μάχης τοῦ Μαρέγκου, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ταραγμένος ὁ στρατηγὸς Ντενὶζ εἶπεν εἰς τὸν Ναπολέοντα «ἐχάσαμεν μίαν μάχην· ἔχομεν ἀκόμη μίαν ὥραν ὡς ποὺ νὰ νυκτώσῃ· μπορεῖ νὰ κερδίσωμεν μίαν ἄλλην», καὶ τότε «ἔλαμψεν ἡ μεγαλοφυΐα τοῦ Ναπολέοντος καὶ ἀντὶ ὑποχωρήσεως ἔκαμεν ἐπίθεσιν καὶ ἐκέρδισε τὴν μάχην.

§121Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ τὴν κερδίσωμεν τὴν μάχην, ἀλλὰ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὥστε νὰ καταστραφοῦν οἱ ἐχθροὶ ἡμῶν κατὰ κράτος καὶ νὰ ἑδραιωθῇ τὸ πολίτευμα ἐπὶ ἀπολύτως ἀσφαλῶν βάσεων.

§122Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Καὶ ἄλλοτε, κ. Πρόεδρε, ἐδώσαμεν μάχην μὲ ἐλπίδας νὰ τὴν κερδίσωμεν καὶ τὴν ἐθεωρήσαμεν ἀσφαλῆ καὶ ἐνθυμοῦμαι μὲ ποῖα εἰρωνικὰ μειδιάματα μᾶς ἐδέχθη, ὁ κ. Βενιζέλος, ὅταν ὁ κ. Κουτσοπέταλος μὲ ἐπῆρεν ἀπὸ τὸ στρατηγεῖον καὶ ἐπήγαμεν νὰ τοῦ εἰποῦμεν ὅτι χάνεται ἡ ἐκλογὴ Ἀττικῆς. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ἐγὼ δὲν φοβοῦμαι, δὲν φοβοῦμαι ὅτι θὰ χάσωμεν τὸ δημοψήφισμα. Ἠθικοὶ λόγοι μᾶς ἐπιβάλλουν νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα ἐνταῦθα, ἵνα δώσωμεν τὸ κῦρος εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ μὴ δώσωμεν τὸν σάλον μιᾶς ἐκλογῆς εἰς τὴν Χώραν. Εἴπατε προχθές· «διατί δὲν θέλετε ἐπὶ τέλους νὰ κάμωμεν τὸ δημοψήφισμα;» Καὶ σᾶς ἀντιστρέφω τὸ ἐρώτημα· διατί θέλετε νὰ τὸ κάμωμεν; (Χειροκροτήματα). Καὶ ἀντὶ νὰ κάμνετε δημοψήφισμα, διατί δὲν κάμνετε ἐκλογάς, διὰ νὰ εἴμεθα εἰλικρινέστεροι; Διότι ἔχω τὴν ἀντίληψιν, ὅτι εἶναι ἐντιμότερον, ἐφόσον ὑπάρχουν ἀμφιβολίαι περὶ τοῦ τρόπου τῆς προελεύσεως ὅτι ἐξήλθομεν ἀπὸ τὴν τάδε ἢ τάδε σημαίαν, νομίζω ὅτι θὰ εἶναι ἀνδρικώτερον καὶ εἰλικρινέστερον ἀπέναντι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐάν, ἀντὶ δύο καλπῶν βάλωμεν τέσσαρες ἢ πέντε καὶ προβῶμεν εἰς ἐκλογάς. (Χειροκροτήματα). Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι παίζεται κωμῳδία. Θέλομεν νὰ ρίψωμεν τὴν Χώραν εἰς ἐκλογὰς ἑνὸς δημοψηφίσματος, τὸ ὁποῖον πιθανὸν νὰ φέρῃ καὶ τὸν ἐμφύλιον σπαραγμόν, διότι αἱ ἐκλογαὶ αὐταὶ θὰ εἶναι ἐκ τῶν τρομερωτέρων· διατί; διὰ νὰ πείσωμεν τὸν Βλάχον τῆς «Καθημερινῆς» καὶ τὸν Μερκούρην, τοὺς ὁποίους ποτὲ δὲν θὰ πείσητε. Διότι δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ὡς σᾶς εἶπα. Ἐκτὸς τοῦ λόγου αὐτοῦ ὁ σπουδαιότερος εἶναι ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ περάσουν ἑβδομάδες ἀκόμη νὰ θνήσκουν εἰς τοὺς δρόμους οἱ πρόσφυγες καὶ ὑπάρχουν κίνδυνοι καὶ γνωρίζετε ὅτι ὑπάρχουν τοιοῦτοι. Δὲν σᾶς ζητοῦμεν νὰ κάμωμεν τὴν Δημοκρατίαν μονοπωλιακῶς. Σᾶς λέγω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον καὶ εἰς τὸν Γεώργιον: εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ δώσωμεν τὰ χέρια μας καὶ τὴν ψυχήν μας νὰ σᾶς στηρίξωμεν, διότι ἀναμφισβητήτως νομίζομεν ὅτι τὰ ἠθικά σας προσόντα εἶναι τοιαῦτα ὥστε δύνασθε κάλλιον παντὸς ἄλλου νὰ προεδρεύητε τῆς Κυβερνήσεως. Εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ σᾶς ὑποστηρίξωμεν ἐπὶ πολλὰ ἔτη.

§123Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἰλικρινῶς φαντάζεσθε ὅτι θὰ εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ σκεφθῇ νὰ παραμείνῃ καὶ ἐπὶ μίαν στιγμὴν εἰς τὴν Ἀρχὴν ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ πολιτική της ἤθελεν ἀποδοκιμασθῆ;

§124Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸ συμφέρον τῆς Χώρας εἶναι πρὸ παντὸς καὶ κανεὶς ἄλλος λόγος, κανεὶς δὲν σᾶς κατηγορεῖ ἂν τὴν στιγμὴν αὐτὴν κάμητε τὴν εὐγενεστέραν χειρονομίαν.

§125Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, παραμένομεν εἰς τὴν Ἀρχὴν μόνον καὶ μόνον πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ἡμῶν. Οὐδεὶς ἄλλος λόγος μᾶς κρατεῖ εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα. Οὐδεὶς ἀπολύτως.

§126Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶναι πεπλανημένη ἡ ἀντίληψίς σας. Δὲν πρόκειται περὶ πεισμάτων. Πρόκειται νὰ πεισθῆτε ὅτι ἡ πολιτική, ἢ μᾶλλον ἡ μέθοδος, διότι περὶ μεθόδου πρόκειται, πρέπει νὰ εἶναι ἄλλη, καὶ νὰ παραμείνητε εἰς τὴν θέσιν σας διὰ νὰ προσφέρητε τὰς ὑπηρεσίας εἰς τὴν Χώραν, διότι εἶσθε στρατιώτης, καὶ ὄχι ἁπλῶς νὰ ἐφαρμόσητε μίαν πολιτικήν, πολιτικὴν ἄνευ σκοποῦ.

§127Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διαφωνοῦμεν.

§128Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, καὶ τοῦτο οὐδεὶς τὸ ἠμφισβήτησεν, ὅτι ἡ παροῦσα Συνέλευσις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λύσῃ τὰ δύο ἐπίμαχα ζητήματα. Περὶ αὐτοῦ δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ἐπίσης, ὅτι διὰ τῶν ἐκλογῶν ἐξεδηλώθη ἡ δημοκρατικὴ τάσις τοῦ Λαοῦ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ἀκόμη ὡς πρὸς τὸ δυναστικόν. Γνωρίζετε ὅλοι τὸν Λαόν, διότι καὶ ἐγὼ κατάγομαι ἐκ χωρίου, δὲν κατάγομαι ἐκ πόλεως. Γνωρίζετε πάντες καὶ ἐπικαλοῦμαι πάλιν τὴν καλήν σας πίστιν, ὅτι ὅλαι αἱ Βενιζελικαὶ ψῆφοι, αἱ ὁποῖαι ἔπεσαν εἰς τὴν κάλπην, εἶναι ὅλαι ἀντιδυναστικαί. Θὰ εἶναι ψεῦδος, ὅστις εἴπῃ τὸ ἀντίθετον. Ἐὰν ἀθροίσητε τὰς ψήφους αὐτάς, θὰ βγάλετε, κύριοι, ἑνάμισυ δημοψήφισμα. Ἀφοῦ εἶσθε ἀσφαλεῖς περὶ τοῦ δημοψηφίσματος, τότε νὰ κάμητε ἕνα τώρα, ἕνα ὕστερα ἀπὸ 4 μῆνας, ἄλλο κατόπιν κτλ.

§129Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Συμφωνοῦμεν νὰ κάμωμεν ἕνα μόνον.

§130Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἀλλά, κύριοι, διὰ λόγους τοὺς ὁποίους θεωρῶ περιττὸν νὰ ἀναφέρω παρήχθη τὸ περίεργον ἀποτέλεσμα, παρήχθη χάσμα μεταξὺ συναγωνιστῶν, συμπολεμησάντων, καὶ παρήχθη χάσμα, τὸ ὁποῖον ὁσημέραι εὐρύνεται. Ἐὰν παρακολουθήσητε τὸν τύπον τὰς ἡμέρας αὐτάς, θὰ ἴδητε ὅτι τὸ κέντρον πρὸς τὸ ὁποῖον βάλλει ὁλόκληρος ἡ συνταγματικὴ παράταξις, ὁλόκληρος ὁ ἐχθρὸς ὁ πραγματικός, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρος ἡ φιλελευθέρα παράταξις εἶναι οἱ ἀδιάλλακτοι δημοκρατικοί. Ὁ Διευθυντὴς τοῦ «Ἐλευθέρου Βήματος» συνέζευξεν ἑαυτὸν μὲ τὴν «Πολιτείαν» εἰς τὸ χθεσινὸν καὶ τὸ σημερινὸν ἄρθρον· ἔχουν τὸ αὐτὸ περίπου πνεῦμα. Τοιαῦται ἀθέμιτοι συζεύξεις παρουσιάζονται συχνά.

§131ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν γίνεται Δημοκρατία χωρὶς τὸν Βενιζέλον.

§132Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν εἶσθε ἄλλο παρὰ ἐκμεταλλευταὶ τοῦ Βενιζέλου.

§133Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ διεξάγεται μία πάλη συνεχής, σχεδὸν τραγική, μεταξὺ συνηδείσεως καὶ αἰσθημάτων ἀφ’ ἑνὸς καὶ ψυχικῆς βίας ἀφ’ ἑτέρου. Ἐὰν ἀφήσητε ἐλευθέρας τὰς καρδίας καὶ τὰς συνειδήσεις νὰ ὁμιλήσουν, θὰ ἴδητε ὅτι θὰ πάλλουν μὲ τὸν ἴδιον ρυθμὸν καὶ θὰ βγάλουν μίαν κραυγήν: «κάτω ὁ Βασιλεὺς καὶ ζήτω ἡ Δημοκρατία». (Χειροκροτήματα). Εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅπως εἶπα καὶ ἄλλοτε εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ καὶ ἡ πολιτικὴ εἰς τὰς ἀνωτάτας σφαίρας συναντῶνται, διότι εἶναι ἀγὼν καὶ οἱ ἀγῶνες διέπονται ἀπὸ ἀρχὰς ὡρισμένας. Εἶναι πάλη, εἶναι ἀγών. Καὶ ἵνα διεξαγάγωμεν μίαν πάλην, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ πίστις ἐπὶ τὸν σκοπόν, διότι ἄλλως δὲν δύναται νὰ εἶναι τοιαύτη. Βλέπω δυστυχῶς ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ διεξαγάγῃ τὸν ἀγῶνα, διότι ὁ ἀγὼν εἶναι πάλη καὶ δὲν δύναται νὰ γίνῃ δι’ ἀντιπροσώπων, ἐφόσον δὲν πιστεύει· ἐὰν πιστεύῃ νὰ τὸ ἀποδείξῃ.

§134Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Καὶ τὴν πίστιν ἔχομεν καὶ τὸ θάρρος.

§135Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸ πνεῦμα τῶν συζητήσεων, ἡ κατεύθυνσις τὴν ὁποίαν δίδετε εἰς τὴν συζήτησιν ἀποδεικνύει ὅτι διεξάγετε τὸν ἀγῶνα ὡς πληρεξούσιοι, ὅπως δὲ εἰς τὸν ἔρωτα δὲν δύνασθε διὰ πληρεξουσίων νὰ διεξαγάγητε τὸν ἀγῶνα, οὕτω δὲν δύνασθε νὰ διεξαγάγητε τὸν ἀγῶνα τοῦτον ὡς πληρεξούσιοι. Ἂς ἔλθωμεν, κύριοι, εἰς τὸ ἐπίμαχον ζήτημα· εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ Λαϊκὴ ἐντολὴ ὑπάρχει, ὅτι εἰς τὴν ψῆφον ὑπάρχει ἀναμφισβητήτως ἡ λαϊκὴ ἐντολὴ διὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Εἶναι λοιπὸν ἀδύνατον εἰς ἡμᾶς νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως, ἐκτὸς ἐὰν χωρίσῃ τὸ Δυναστικόν, ὁπότε συμφωνοῦμεν κατ’ ὅλα καὶ νῦν καὶ εἰς τὸ μέλλον. Τύποις ἐνδείκνυται ἡ λύσις, οὐσίᾳ ἐνδείκνυται ἡ λύσις, ἀνάγκῃ ἐνδείκνυται ἡ λύσις, διότι δὲν δύναμαι νὰ φαντασθῶ, ὅτι θὰ ὑπάρξῃ τις, ὁ ὁποῖος θὰ εἴπῃ ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ τὸ δημοψήφισμα, ὅτι πρέπει νὰ κάμωμεν νέας ἐκλογὰς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀδύνατον ὁ πτωχός μου ἐγκέφαλος νὰ συλλάβῃ τοῦτο. Μᾶς λέγουν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. πληρεξούσιος ἐκ Λέσβου, ὅτι πρέπει νὰ στηρίξωμεν τοῦτο ἐπὶ βάσεων τῆς Λαϊκῆς κυριαρχίας· ποίας βάσεως; (Χειροκροτήματα). Πρὸς Θεοῦ, σᾶς λέγω, ὅτι ἡ Λαϊκὴ κυριαρχία σᾶς ἔδωσεν 600 χιλιάδας ψήφων καὶ θὰ σᾶς εἴπουν ὁ κ. Μερκούρης καὶ ἄλλοι ἄ! ἄ! μμ... μμ. (Γέλωτες). Δὲν εἶναι ἄνθρωποι καλῆς πίστεως νομίζω ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ, διότι εἰς τὸ ἐξωτερικὸν μᾶς οἰκτίρουν· πρόκειται περὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ. Θέλετε νὰ πείσητε τοὺς κυρίους αὐτούς, τοὺς ὁποίους ποτὲ δὲν θὰ πείσητε. Μετὰ τὸν Σαγγάριον, μετὰ τὴν φυγὴν τοῦ Κωνσταντίνου εἰς τὰ Μουδανιά, μετὰ τὸ πέταγμα τῶν τραυματιῶν διὰ νὰ κουβαληθοῦν τὰ ἔπιπλά του, μετά, μετά, μετά, αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους θὰ πιστεύσετε κ. Καφαντάρη; Δι’ αὐτοὺς θὰ ρίψητε τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸν κλονισμὸν μιᾶς ἐκλογῆς καὶ εἰς τοὺς κινδύνους καὶ εἰς τὸ αἱματοκύλισμα; Διότι ὅτι θὰ τὸ πάρητε τὸ δημοψήφισμα δὲν ἀμφιβάλλω, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει ὁ λόγος αὐτοῦ τοῦ σάλου.

§136Ν. ΞΗΡΟΣ. Θεωρεῖτε ὅτι ὁ σάλος θὰ εἶναι ὀλιγώτερος ἂν τὸ ζήτημα λυθῇ διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως καὶ ὄχι διὰ δημοψηφίσματος;

§137Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν τὰ πιστεύετε, κ. Ξηρέ, αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε. Ὥστε εἴπατε καλύτερα τὴν ἀλήθειαν. Ποία εἶναι ἡ διαφορὰ ἡμῶν;

§138Ν. ΞΗΡΟΣ. Καμμία, ἀφοῦ δὲν ἀπαντᾶτε.

§139Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Νομίζετε ὅτι σᾶς ἐλέγχω. Ἐγὼ ἔχω ὑποστῆ περισσότερα ἀπὸ σᾶς ἐπὶ 15 χρόνια. Ἔτυχαν ὅμως πολλὲς φορὲς οἱ ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι, ἡ ἐπιβολὴ τοῦ κ. Βενιζέλου ἐφαρμοζομένη νὰ μὲ πείσουν καὶ ἀρχίζω κάπως νὰ ἀμφιβάλλω. Σεῖς τὰ ὑπέστητε ὀλιγώτερον. Μετὰ τρεῖς μῆνας θὰ εἶσθε καὶ σεῖς τὸ ἴδιον, ὅταν τὴν πάθητε εἰς τὸ δημοψήφισμα, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι θὰ τὴν πάθητε. Ὅταν κάμωμεν, κύριοι, ἐκλογάς, θὰ τὰς κάμωμεν μὲ τὴν βεβαιότητα τῆς νίκης. Οὐδὲ πρέπει νὰ λέγωμεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτύχωμεν.

§140Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κ. συνάδελφε, ὑποθέτω ὅτι συμφωνεῖτε τοὐλάχιστον εἰς τοῦτο, ὅτι, ἂν ὑπῆρχεν ἐξ ἴσου ὑπέρμετρος ἔστω αἴσθησις προκειμένου περὶ τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων καὶ ἐκ μέρους τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ ἡμῶν κόσμου, ἡ Ἑλλὰς σήμερον δὲν θὰ περιήρχετο εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθεν. Ὑποθέτω ὅτι τοὐλάχιστον, ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου συμφωνεῖτε. Τότε, ὅταν ἀναφέρωμεν διαρκῶς τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους, ἂς σκεφθῶμεν καὶ ὀλίγον ὅτι θὰ ἦτο ἡ Ἑλλὰς ἡ εὐδαιμονεστέρα Χώρα τοῦ κόσμου, ἐὰν ὑπῆρχε καὶ εἰς τὸν ἀντίπαλον ἡμῶν πολιτικὸν κόσμον ἡ συναίσθησις τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων. (Χειροκροτήματα).

§141Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Λοιπὸν θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ διαφωνήσω ὡς πρὸς αὐτό. Βεβαίως ὑπῆρξαν ἔνοχοι καὶ ἐγκληματίαι αὐτοί, ἀλλ’ ὄχι διότι δὲν ἐννόησαν τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους· διότι, ἂν ὁ Γούναρης ἐνίκα, δὲν ἠξεύρω ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα.

§142Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶσθε διακεκριμένος στρατιωτικός, κ. συνάδελφε· ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω ὅτι δὲν νικοῦν σήμερον οἱ Στρατοὶ ἐναντίον τῆς δημοσίας γνώμης τοῦ κόσμου· νικοῦν οἱ Στρατοὶ τοὺς ὁποίους παρακολουθεῖ ὁ πολιτισμένος κόσμος μετὰ συμπαθείας καὶ μετ’ εὐμενείας.

§143Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι ἀρκεταὶ συμπάθειαι παρηκολούθουν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν Στρατὸν ἐκεῖ, διότι καὶ τὰ συμφέροντα πολλῶν συνέπιπτον, ἀλλὰ δὲν ἐνίκησαν αὐτοί, διότι δὲν ἦσαν ἄξιοι νὰ νικήσουν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ σήμερον, διότι ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι εἰς τὸ προκείμενον ζήτημα δὲν ὑφίστανται καὶ τὸ ἠκούσαμεν ἀπὸ τοῦ στόματος αὐτοῦ τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Συνεπῶς ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἱστορικὴν μόνον ἔχει ἀξίαν.

§144Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπήντησα εἰς τοῦτο, ὅτι ἀναφέρετε διαρκῶς τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους.

§145Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Αὐτὸ ἀφορᾷ τὴν ψυχολογίαν μου, κ. Πρόεδρε. Οἱ ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι ἔχουν παραγεμίσει τὸ κεφάλι μου χωρὶς νὰ εἶναι καὶ πραγματικοὶ πολλὲς φορές. Αὐτὸ μὲ κάμνει νὰ εἶμαι διστακτικός. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορά, ἀλλὰ δὲν ἀφορᾷ τὸ προκείμενον ζήτημα. Φρονῶ λοιπόν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι κατόπιν τῆς μακρᾶς αὐτῆς συζητήσεως μία καὶ μόνη ἐνδείκνυται λύσις, μία καὶ μόνη λύσις θὰ εἶναι ἀνταξία πραγματικῶς Συνελεύσεως Ἐθνικῆς· δι’ ἑνὸς ψηφίσματος, δι’ ἑνὸς μόνον ψηφίσματος νὰ πετάξῃ καὶ τὸν θεσμὸν καὶ τὸν τελευταῖον ξένον τῶν Γλύξμπουργ· δι’ ἑνὸς μόνον ψηφίσματος κηρύσσοντος τὴν Δημοκρατίαν. Ἐὰν ἐφαρμόσητε τὸ πολίτευμα αὐτό, εἰς τὸ ὁποῖον λέγετε ὅτι πιστεύετε, καὶ ἀσφαλῶς πιστεύετε κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, διότι γνωρίζω τὰς ἀντιλήψεις σας, καὶ μετὰ τοῦτο στηριζόμενοι καὶ ἐπὶ τῆς πλειοψηφίας καὶ τῆς ὑποστηρίξεως τῆς ὑγιοῦς μερίδος τοῦ Ἔθνους ἐφαρμόσητε πολιτικὴν ἀγαθήν, ἐφαρμόσητε σύστημα διοικήσεως ἰδίως ἀγαθῆς, θὰ στηρίξητε τὸν θεσμὸν ἀκλονήτως. Ἐπὶ τῆς βάσεως αὐτῆς θὰ τὸν στηρίξετε καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῆς ἄμμου τοῦ δημοψηφίσματος. Ἐγὼ νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἁπλοῦν, πολὺ ἁπλούστερον τῶν πολλῶν σοφῶν προγραμμάτων τὰ ὁποῖα συνήθως παρατάσσονται, δὲν λέγω τοῦ ἰδικοῦ σας, διότι ἦτο πολὺ σύντομον καὶ μετρημένον. Ἐπὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων. Κανένα νόμον μὴ ψηφίσητε. Ἐφαρμόσατε τοὺς νόμους ἐπὶ τρίμηνον καὶ νὰ εἶσθε βέβαιοι, ὅτι ἂν βάλητε ὕστερον τὰς κάλπας εἰς τοὺς δρόμους, θὰ γεμίσουν μὲ λευκὰς ψήφους. Ἔτυχε νὰ διοικήσω ἓν τμῆμα τῆς Χώρας, Ὅπως γνωρίζει ὁ κ. τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶς, πρὶν ἢ ἀναλάβω τὴν διοίκησιν τοῦ Στρατοῦ ἐζήτησα καὶ διὰ νόμου εἰδικοῦ ἐτέθησαν ὅλαι αἱ Ἀρχαὶ ὑπὸ τὰς διαταγάς μου καὶ ἐξέδωκα καὶ νόμους, δύο νόμους. Ἕνας νόμος ἔλεγεν: ὅστις καταχρασθῇ μίαν ἀρβύλαν, ἕνα ἄρτον, ἓν κυτίον σιγαρέττων στρατιώτου τιμωρεῖται διὰ θανάτου. Καὶ ἕνας ἄλλος νόμος, ὅτι: πᾶς ὑγειονομικὸς ἀξιωματικὸς ὁ ὁποῖος ἐκ δόλου, ἐν γνώσει καὶ προμελετημένως γίνῃ πρόξενος ἀποχωρήσεως ἐκ τοῦ μετώπου οιουδήποτε ἀξιωματικοῦ τιμωρεῖται μὲ θάνατον. Μὲ εἶπον θηριώδη καὶ αἱμοβόρον. Οὐδεὶς ἐθανατώθη, κύριοι, ἀλλὰ καὶ κανεὶς στρατιώτης δὲν ἔφυγεν ἀπὸ τὸ μέτωπον. Καὶ παρουσιάσθη τὸ περίεργον φαινόμενον ὅτι μὲ πέντε ἡλικίας ὑπὸ τὰ ὅπλα ἐκ τῶν ὁποίων αἱ τρεῖς ἦσαν συντετριμμέναι ἐν Μ. Ἀσίᾳ, τὴν παραμονὴν τῆς Διασκέψεως τῆς Λωζάννης, ὑπῆρχον συσσιτοῦντες εἰς τὸν Στρατὸν 129 χιλιάδες ἄνδρες. Μὲ 14 ἡλικίας ὁ Γούναρης καὶ ὁ Κωνσταντῖνος εἶχον μόλις 70 χιλιάδες Στρατόν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Εἶναι ἀληθὲς ὅτι δι’ ἄλλον λόγον, διὰ τὸν λόγον τῆς κλοπῆς ἐτυφεκίσθησαν 2. Ἐτυφεκίσθησαν 2 ἄλλοι· τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο ὅτι, ἐὰν ἠνοίγετε τὰς ἐπιστολὰς τῶν στρατιωτῶν, θὰ ἐβλέπετε ἐκεῖ πόσον ἠδραιώθη τὸ στρατιωτικὸν πνεῦμα. Οὐδέποτε προηγουμένως ἐκάπνισαν οἱ Ἕλληνες στρατιῶται παρὰ μόνον τότε. Προηγουμένως ἤρχοντο τὰ σιγαρέττα μέχρις ἑνὸς σημείου καὶ ἐχάνοντο. Θὰ ἐνόμιζε κανεὶς ὅτι εἶχον βυθισθῆ στὸ αἷμα· εἶναι ζήτημα ἂν ἐτυφεκίσθησαν ἐν ὅλῳ 15 ἢ 20 λησταί. Ὅταν ἔφθασα εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, κύριοι, ὀλίγας ἡμέρας πρίν, εἰς τὴν ὁδὸν Βενιζέλου εἰς τὰς 5 τὸ ἀπόγευμα ἐσφάγη εἷς τραπεζίτης. Συνελήφθησαν οἱ 7 ἔνοχοι, ἦτο καὶ μία γυνὴ καὶ ἐτυφεκίσθησαν. Ἐφηρμόσθη ὁ νόμος μου. Μετὰ 10 ἡμέρας ἄλλοι 2 ἐπίσης ἐλήστευσαν μίαν χανούμισσαν. Ἐτυφεκίσθησαν 9 τὸ ὅλον λησταί, ἀπαίσιοι κακοῦργοι. Καὶ εἰς τὰ ἀρχεῖα τῆς Διευθύνσεως τῆς Ἀστυνομίας Θεσσαλονίκης, κύριοι, θὰ ἴδητε ὅτι ὁ διευθυντὴς τῆς ἀστυνομίας συνταγματάρχης Καράμπελας μετὰ δύο μῆνας ἀνέφερεν ὅτι εἶναι περιττός. Τὸ ἀστυνομικὸν δελτίον ἦτο λευκόν. (Χειροκροτήματα). Καὶ οἱ Ἰσραηλῖται τῆς Θεσσαλονίκης ἀκόμη ἦσαν ἐνθουσιασμένοι, διότι ἀπὸ τὰ 1912 οὐδέποτε ἐξήρχοντο μετὰ τὰς 7 ἀπὸ τὰ σπίτια των καὶ ἐγύριζαν πανταχοῦ ἐλεύθεροι, διότι δὲν ὑπῆρχον κακοποιοί. Ἐφηρμόσαμεν τοὺς νόμους ἁπλούστατα.

§146Κ. ΝΤΑΗΣ. Ὑπάρχουν νόμοι τοὺς ὁποίους κακῶς ἐφηρμόσατε.

§147Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν εἶμαι Θεός.

§148Κ. ΝΤΑΗΣ. Προεφυλακίσθη ἀξιωματικὸς κατηγορούμενος ἐπὶ ἐγκαταλείψει θέσεως ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ καὶ τηλεγραφικῶς τὸν ἀπελύσατε.

§149Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ποῖος;

§150Κ. ΝΤΑΗΣ. Ὁ συνταγματάρχης Μυκώνιος.

§151Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι δὲν τὸν γνωρίζω, κύριοι πληρεξούσιοι. Φρονῶ λοιπόν, κύριοι, ὅτι δὲν μᾶς χρειάζεται δημοψήφισμα, ὅτι ἐνδείκνυται νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα ἀμέσως καὶ νὰ συσπειρωθῶμεν ὅλοι ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς ὁ κ. Βενιζέλος καὶ νὰ ἐφαρμόσῃ διοίκησιν αὐστηράν, ἐπὶ 4, ἐπὶ 6, ἐπὶ 10 ἔτη καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ στηρίξῃ τότε τὴν Δημοκρατίαν ἐπὶ θεμελίων ἀκλονήτων, ἐπὶ βράχων ἀκλονήτων. Τὰ δημοψηφίσματά σας εἶναι τερτίπια συνήθη, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ λάβῃ κανεὶς ὑπ’ ὄψιν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ δύνανται νὰ τὰ ἀνατρέψωσι. Δὲν ἔχετε Ἀντιπολίτευσιν, ἔχετε ὠργανωμένας συμμορίας· δὲν ἔχετε Ἀντιπολίτευσιν κοινοβουλευτικήν. Μὲ καλῆς πίστεως ἀντιπάλους θὰ ἦτο εὔκολον, ἀλλὰ μὲ τοιούτους κακοπίστους καὶ λῃστὰς δὲν ἐπιτρέπονται τοιαῦται ὑποχωρήσεις εἰς τοιαύτας περιστάσεις, διότι περὶ κακοποιῶν πρόκειται, περὶ δολοφόνων, περὶ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἐδολοφόνησαν ὄχι μόνον τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, ὄχι τὰς χιλιάδας τῶν προσφύγων, ἀλλὰ τοσούτους ἐντίμους πολίτας καὶ θὰ εἶχον δολοφονήσει ἀκόμη καὶ τρεῖς ἕως τέσσαρας χιλιάδας, δὲν θὰ εἶσθε δὲ ἐνταῦθα, κ. Πρωθυπουργέ, ἐὰν δὲν ἠρχόμεθα ἡμεῖς οἱ ἀδιάλλακτοι νὰ προλάβωμεν (χειροκροτήματα). Ἀφήσατε, κύριε πρόεδρε, τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἄχαρι ἔργον τοῦ νὰ ἀποχρωματίσητε τοὺς κόρακας αὐτούς, ἀφήσατε τὸ Συνέδριον αὐτὸ ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι εἶναι συνέδριον μὲ συνείδησιν ἑλληνικὴν ἀνταξίαν τοῦ ὕψους τῶν περιστάσεων, ἀνταξίαν ἑνὸς ἐλευθέρου Λαοῦ, ὅπως ἔλεγεν εἰς τὰ 1917 ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος δὲν λησμονεῖ, ἀλλὰ θέλει νὰ διδάσκηται ἀπὸ τὰ διδάγματα τοῦ παρελθόντος. Ἀφήσατε τὰς καρδίας τῶν πληρεξουσίων νὰ πάλλουν μαζὶ μὲ τὴν ἰδικήν σας καὶ τότε νὰ εἶσθε βέβαιος, ὅτι κηρύσσοντες τὴν Δημοκρατίαν ἐντὸς τῆς ἑσπέρας αὐτῆς θὰ ὁδηγήσητε τὴν Ἑλλάδα εἰς νέαν περίοδον δόξης καὶ μεγαλείου. (Χειροκροτήματα).

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὸ 47 πληρεξουσίων ὑπεβλήθη πρότασις περὶ τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως. (Ἀναγινώσκεται ἡ πρότασις).

§153Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὡς καὶ εἰς προγενεστέραν συνεδρίασιν ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ δηλώσω κατηγορηματικῶς, ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν ἐννοεῖ ἡ Κυβέρνησις νὰ υἱοθετήσῃ πρότασιν περὶ ἀποτόμου τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως εἰμὴ μόνον ὅταν ἤθελον στέρξει πρὸς τοῦτο αἱ διάφοροι ἀποχρώσεις, καὶ τότε βεβαίως θὰ ἐφθάνομεν, εἴτε σήμερον εἴτε αὔριον, εἰς τὸ τέρμα τῶν συζητήσεων, ὅπως πραγματικῶς ἀνταποκριθῶμεν πρὸς ἕνα μύχιον πόθον τῆς Κοινῆς Γνώμης ἀξιούσης νὰ μάθῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Κυβερνήσεως, οἱαδήποτε ἂν εἶναι αὕτη.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις συμμερίζηται τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἐκάλουν τοὺς ἐγγεγραμμένους νὰ δηλώσωσιν ἄν τινες ἐξ αὐτῶν εἶναι διατεθειμένοι νὰ παραιτηθῶσι τοῦ λόγου.

§155Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι ἡ πρότασις αὕτη εἶναι δυνατὸν νὰ μείνῃ ἐκκρεμής, καθόσον εἶναι ἀδύνατον νὰ τερματισθῇ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἡ συζήτησις ἀπόντος τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὅστις εἶναι πιθανὸν νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα θὰ φέρῃ ἡ Κυβέρνησις. Οὐχ ἧττον ὅμως νομίζω ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ καταβληθῇ προσπάθεια ὅπως αὔριον τὴν ἑσπέραν, παραιτουμένων τῶν λοιπῶν ἐγγεγραμμένων πληρεξουσίων, τερματίσωμεν τὴν συζήτησιν, καθόσον ἄλλως τε τὸ θέμα εἶναι ἐξηντλημένον.

§156Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν ζητοῦμεν τὸν ἄμεσον τερματισμὸν τῆς συζητήσεως. Ἔχομεν πάντοτε ὑπ’ ὄψει μας νὰ ἀκούσωμεν τὰς γνώμας τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων καὶ τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν εἶναι νὰ καταστῇ δυνατὸν ὅπως τερματισθῇ ἐντὸς τοῦ ἐλαχίστου χρονικοῦ ὁρίου ἡ συζήτησις. Ἔχει ἐξαντληθῆ ἡ ὑπομονὴ τοῦ κόσμου καὶ δὲν θὰ κατέλθω τοῦ βήματος, ἐὰν δὲν τεθῇ ἡ βάσις αὐτή.

§157Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐτέθη.

§158Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Θὰ συντελέσωμεν εἰς τὸ νὰ ἀνοίξῃ νέα συζήτησις.

§159Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ παρακαλέσω, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ μείνῃ ἐκκρεμὴς ἡ συζήτησις διὰ τὴν αὔριον. Ἡ ἀναβολὴ τὴν ὁποίαν ζητοῦμεν ὀφείλεται εἰς τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν ὅπως παρίσταται κατὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐπέλθῃ πλήρης συνεννόησις καὶ ἁρμονία μεταξὺ τῶν διαφόρων πολιτικῶν ἀποχρώσεων ὅσον ἀφορᾷ τὸν χρόνον τῆς λήξεως τῆς συζητήσεως.

§160Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἂν ἐνθυμῆσθε, τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην γενομένης συζητήσεως διὰ τὸ ζήτημα τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Μακεδονίας μοὶ εἴπετε νὰ περιμένωμεν μέχρι τοῦ Σαββάτου, ὅτε θὰ τερματισθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις, σήμερον δ’ ἔχομεν Δευτέραν.

§161Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀφήσατε δι’ αὔριον.

§162Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἵνα διευκολυνθῇ ἡ ταχεῖα λῆξις τῆς συζητήσεως, παρακαλῶ τὸ ζήτημα τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, διὰ τὸ ὁποῖον δὲν ὡμίλησε κανεὶς ἀπολύτως, νὰ χωρισθῇ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος.

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν. Εἶναι σύμφωνος ἡ Συνέλευσις ὅπως ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως περὶ τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως ἀναβληθῇ δι’ αὔριον;

§164ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται δι’ αὔριον.

§166Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος. (Θόρυβος).

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μίαν ἀντιγνωμίαν θεωρεῖτε ὡς προσωπικὸν ζήτημα; Δὲν ἀφορᾷ ὑμᾶς.

§168Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπιμένω· θεωρῶ τὸ ζήτημα προσωπικὸν καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ δώσητε τὸν λόγον.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§170Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Κύριοι, δὲν ἤμην παρὼν κατὰ τὴν περικοπὴν τοῦ λόγου τοῦ κ. Παγκάλου τὴν περιστρεφομένην εἰς θέματα καὶ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀνάγονται εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἤμην ἐδῶ, δὲν θὰ ἠδυνάμην ν’ ἀπαντήσω, διότι φυσικὰ οὔτε εἰς τὰ Συμβούλια ἤμην παρὼν οὔτε εἰς τὰς συσκέψεις τῶν ἐπαναστατικῶν παραγόντων οὔτε καὶ τὰ τηλεγραφήματα τὰ ὁποῖα ἀντηλλάσσοντο μετὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ἤμην εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω. Τοῦτο δύνανται νὰ πράξουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον.

§171Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἀκόμη κανεὶς δὲν ἔλαβε τὸν λόγον ἐκ τῶν τέως συναδέλφων τοῦ ἀδελφοῦ σας. Ὅταν θὰ λάβωμεν τὸν λόγον, θὰ ὑπεραμυνθῶμεν τοῦ ἀδελφοῦ σας. Δὲν χωρίζομεν τὰς εὐθύνας καὶ ἑπομένως θὰ δοθῇ ἡ πρέπουσα ἀπάντησις. (Θόρυβος).

§172Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ὁ κ. πληρεξούσιος εἶναι Ὑπουργὸς ἢ ὄχι; Δὲν ἔχει καθόλου σχέσιν μὲ τὴν συζήτησιν τὸ προσωπικὸν ζήτημα καὶ δὲν ἠμπορεῖ νὰ παραβιάζῃ τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐγὼ τοὐλάχιστον ἐξ ὀνόματος τῆς Σοσιαλιστικῆς ὁμάδος διαμαρτύρομαι καὶ δηλῶ ὅτι, ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις αὐτή, θὰ ἀπόσχωμεν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου. (Θόρυβος).

§173Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ὁ κ. Πάγκαλος ἔχει μὲν πολλὰς ἀρετάς, ἀλλ’ ἔχει καὶ τὴν κακὴν ἕξιν εἰς τοὺς διαφωνοῦντας πρὸς αὐτὸν ν’ ἀπαντᾷ οὐχὶ δι’ ἐπιχειρημάτων πειστικῶν ἀλλὰ διὰ κατηγοριῶν καὶ δι’ ἐπικρίσεων. (Θόρυβος).

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τελειώσατε. Σᾶς ἀφαιρῶ τὸν λόγον.

§175Π. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ἔστειλε καὶ τηλεγράφημα εἰς τὸν κ. Βενιζέλον ἐν Λωζάννῃ, διότι συνῆψεν εἰρήνην ἡ ὁποία ἐθεωρήθη ὑπὸ τοῦ κ. Παγκάλου ὡς ἐπιζήμιος. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀδελφόν μου, τοῦτο μόνον ἀρκοῦμαι νὰ εἴπω, ὅτι εἶναι γνωστὸς εἰς τὸ Κοινοβούλιον, διότι ἐπὶ εἴκοσιν ἔτη ὑπῆρξε πολιτευόμενος καὶ ἐχειρίσθη σπουδαῖα ἀξιώματα τῆς Πολιτείας. (Χειροκροτήματα).

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ παρεμπεσὸν ζήτημα, τὸ προσωπικόν, θεωρεῖται λῆξαν. Ὁ κ. Μαργέτης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως.

§177Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἐπειδὴ εἶμαι ἀσθενής, παρακαλῶ νὰ δοθῇ ὁ λόγος εἰς τὸν κ. Γονατᾶν, τοῦ ὁποίου τὴν σειρὰν θὰ πάρω ἐγώ.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς Πρόεδρος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ δεχθῶ. Καλῶ, βλέπετε, κατὰ σειράν. Ὁ κ. Χαλόφτης.

§179Π. ΧΑΛΟΦΤΗΣ. Παραιτοῦμαι ὑπὲρ τοῦ κ. Γονατᾶ.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ παραιτηθῆτε ὑπὲρ οὐδενὸς ἄλλου εἰμὴ μόνον ὑπὲρ τοῦ ἑπομένου, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ κ. Κουτούπης.

§181Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις.

§182Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει κανὲν κώλυμα, ἐὰν θέλῃ ἡ Συνέλευσις, νὰ λάβῃ τὸν λόγον εἷς ἀρχηγὸς μιᾶς ὁμάδος.

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως, ἐγὼ δὲν ἔχω ἀντίρρησιν.

§184Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πάντοτε οἱ ἀρχηγοὶ τῶν ὁμάδων τυγχάνουσι κάποιας προτιμήσεως.

§185ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§186ΣΤΥΛ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐπὶ τῶν πολιτικῶν δηλώσεων τῆς νέας Κυβερνήσεως δὲν θέλω ἀσχοληθεῖ, ὅπως ἄλλως τε καὶ ἄλλοι σχεδὸν οἱ προαγορεύσαντες, παρὰ μόνον μὲ τὰ δύο κεφαλαιώδη ζητήματα, τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικόν, οὐχὶ διότι τὰ λοιπά, καὶ εἰδικῶς τὸ προσφυγικόν, εἶναι ἄμοιρα σημασίας καὶ ἐξαιρετικῆς σπουδαιότητος διὰ τὰ Κράτη, ἀλλὰ διότι φρονῶ ὅτι ἄνευ τῆς ἐπιλύσεως τῶν δύο κεφαλαιωδῶν τούτων ζητημάτων τῶν ἀποτελούντων τοὺς ἀκρογωνιαίους λίθους τοῦ Κρατικοῦ ὀργανισμοῦ δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ δέουσα προσήλωσις καὶ ἡ βάσις ἀκόμη πρὸς συζήτησιν μετὰ τῆς ἀπαιτουμένης προσοχῆς καὶ ἐξονυχίσεως τῶν ἄλλων θεμάτων. Θὰ ὁμιλήσω προσέτι ἐπὶ τῶν δύο τούτων θεμάτων, διότι πολλὰ ἠκούσθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τῆς πολιτείας τῆς Ἐπαναστάσεως ἐπὶ τῶν δύο ἀκριβῶς τούτων θεμάτων. Διὰ τοῦτο ὡς πρώην Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ κατόπιν ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καθ’ ὅλην τὴν ἐπαναστατικὴν περίοδον κρίνω καθῆκόν μου, Κύριοι Πληρεξούσιοι, νὰ ἐκθέσω ὑμῖν δι’ ὀλίγων τὴν πολιτείαν τῆς Ἐπαναστάσεως ἀπέναντι τῶν δύο αὐτῶν ζητημάτων κατὰ πρῶτον καὶ κατόπιν νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ὡς πληρεξούσιος πλέον καὶ ὡς διερμηνεύων τὰς γνώμας ὁμάδος πληρεξουσίων μετὰ τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συνεργάζωμαι ἐπὶ τῶν αὐτῶν ζητημάτων, κατόπιν τῆς ἐξελίξεως τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἀκριβῶς διὰ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τοῦ σημείου εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκονται ταῦτα σήμερον. Ἐπειδὴ τὸ πρῶτον θέμα τὸ ὁποῖον θὰ πραγματευθῶ ἀνάγεται εἰς γεγονότα τοῦ προσφάτου παρελθόντος κατὰ τὰ ὁποῖα πολλοὶ ἐκ τῶν κ.κ. πληρεξουσίων ἔλαβον μέρος κατὰ τοιοῦτον ἢ τοιοῦτον τρόπον, ἐπειδὴ ὁ χρόνος δὲν ἔφερεν ἀκόμη τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως εἰς ἀπόστασιν τοιαύτην ὥστε νὰ δύναται νὰ περιλάβῃ ἐν τῷ συνόλῳ αὐτοῦ τὸ βλέμμα τοῦ παρατηρητοῦ καὶ τοῦ κριτοῦ, ἐπειδὴ ὁ χρόνος δὲν ἐξήλειψεν εἰσέτι τὰς προσωπικὰς ἀντιπαθείας, αἱ ὁποῖαι ἐγεννήθησαν ἐξ ἀντιθέσεων γνωμῶν, ἐπειδὴ ἕκαστος εἶχε προσωπικὰς τοιαύτας ἢ τοιαύτας ἐντυπώσεις ἐκ τῆς θέσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθη καὶ συνεπῶς ἀπὸ τῆς σκοπιᾶς ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐπεσκόπησε τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, καὶ ἐπειδὴ λίαν πιθανὸν αἱ ἀπόψεις τὰς ὁποίας ἐγὼ θὰ ἐκθέσω, ἀπόψεις τὰς ὁποίας ἔχω σχηματίσει ἐκ τῆς θέσεως τὴν ὁποίαν κατεῖχον καὶ ἐκ τῆς ὁποίας παρηκολούθησα τὰ γεγονότα, νὰ μὴ συμφωνοῦν καθ’ ὅλα πρὸς τὰς τῶν ἄλλων, διὰ τοῦτο ἤθελον παρακαλέσει νὰ μὴ διακόπτωμαι, ὅπως καὶ ἐγὼ προσωπικῶς οὐδένα τῶν προαγορευσάντων διέκοψα, καίτοι ἔθιξαν σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἤμην σύμφωνος. Ἤθελον προσέτι παρακαλέσει προκαταβολικῶς ὅπως μοί ἐπιτρέψητε νὰ μὴ ἀπαντῶ εἰς διακοπάς, ὥστε οὐδεὶς νὰ θεωρήσῃ ὡς προσωπικὴν τὴν ἄρνησιν ἀπαντήσεως ἢ ὡς ἔλλειψιν στοιχείων πρὸς κατάλληλον ἀπάντησιν. Πᾶσα Ἐπανάστασις προέρχεται ἐξ ὡρισμένων αἰτίων καὶ ἀναλόγως τῶν αἰτίων ἐπιδιώκει καὶ ὡρισμένους σκοπούς. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922, ἀποκύημα μιᾶς μεγίστης ἐθνικῆς συμφορᾶς, τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, δὲν ἀπέβλεπεν εἰς τὴν λύσιν οὔτε τοῦ πολιτειακοῦ, οὔτε κἂν τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἐσκόπει νὰ περισώσῃ ὅ,τι ἦτο δυνατὸν ἐκ τῆς περαιτέρω καταστροφῆς, διὰ τῆς περισυλλογῆς καὶ ἀνασυγκροτήσεως τῶν πολεμικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας, ν’ ἀπομακρύνῃ ἐκ τῆς διοικήσεως τῆς Πολιτείας ὅσους ἐθεώρει ἐπιβλαβεῖς εἰς αὐτὴν καὶ νὰ δώσῃ τὰ μέσα εἰς τὸν Λαὸν διὰ τῆς συγκλήσεως Συντακτικῆς Συνελεύσεως, προερχομένης ἐξ ἐλευθέρων ἐκλογῶν, ὅπως καθορίσῃ ὁ ἴδιος τὰ τῆς περαιτέρω λειτουργίας τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς. Σπανίως φρονῶ ὅτι Ἐπανάστασις ἐξεπλήρωσε τόσο ἐπακριβῶς τὰς ἐπαγγελίας αὐτῆς, παρὰ τὰς παρουσιασθείσας ἐν τῷ μεταξὺ ἀντιξόους περιστάσεις καὶ κατώρθωσε νὰ μὴ παρεκκλίνῃ τῆς ἀρχικῶς χαραχθείσης γενικῆς γραμμῆς. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε δὲ νὰ σᾶς παραλληλίσω ὀλίγον πρὸς τὴν ψυχολογίαν τοῦ στρατεύματος εὐθὺς μετὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφὴν καὶ προτοῦ λάβω ἀκόμη τὴν ἀπόφασιν τῆς Ἐπαναστάσεως, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὴν Ἡμερησίαν Διαταγήν, τὴν ὁποίαν ἐξέδωσα ὡς διοικητὴς τοῦ Αʹ Σώματος Στρατοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπετέλεσε τὴν ὀπισθοφυλακὴν καὶ ἐπροστάτευσε τὴν ἀποχώρησιν καὶ τὴν ἐπιβίβασιν ὅλων τῶν τμημάτων τοῦ Ν. Συγκροτήματος εἰς Τσεσμέ, τοῦ δυτικωτάτου τούτου λιμενίσκου τῆς Μικρασιατικῆς ἀκτῆς ἐπὶ τῆς Ἐρυθραίας χερσονήσου. Ἡ Διαταγή μου αὕτη ἐξεδόθη εἰς τὰς 3 Σεπτεμβρίου 1922 καὶ ἔχει οὕτως: (Ἀναγινώσκει). Ἡμερησία Διαταγή Ἀξιωματικοί, ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται. Σήμερον τὴν 1.15′ ὥραν καὶ τὸ τελευταῖον τμῆμα τοῦ Αʹ Σώματος Στρατοῦ ἐπεβιβάσθη ἐν Τσεσμὲ καὶ διὰ τῶν σαλπίγγων ἐσημάνθη ἡ ἄπαρσις καὶ τοῦ τελευταίου πλοίου. Ἐν τῇ γενικῇ ἀτυχίᾳ τῆς μέχρι τῆς χθὲς ἐνδόξου Στρατιᾶς Μικρᾶς Ἀσίας τὸ Αʹ Σῶμα Στρατοῦ, ἀπαρτισθὲν ἐκ τῆς 1ης, 2ας καὶ 7ης Μεραρχιῶν καὶ τοῦ ἀποσπάσματος τοῦ Συνταγματάρχου Πλαστήρα, ἀποτελέσαν τὴν ὀπισθοφυλακὴν τῆς ἀποχωρούσης Στρατιᾶς, ἐπετέλεσε τὸ δύσκολον ἔργον του κατὰ τρόπον διασώσαντα τὴν τιμὴν τῶν ὅπλων. Ἐπορεύθητε νυχθημερόν, νήστεις καὶ ἄϋπνοι, πορείας ἐξαντλητικὰς καὶ ἀπεκρούσατε τὸν ἐχθρὸν πειρώμενον διαρκῶς νὰ ἀποκόψῃ τὴν ὑποχώρησιν τῆς Στρατιᾶς καὶ ἐπιτύχῃ τὴν αἰχμαλωσίαν της. Ἐξησφαλίσατε τὴν ἐπιβίβασιν ὅλων τῶν ἄλλων τμημάτων καὶ ἐπεβιβάσθητε τελευταῖοι ἐν πλήρει τάξει. Στρατιῶται, ἡμεῖς μὴ δικαιούμενοι νὰ σχολιάζωμεν τὰ αἴτια τὰ συντελέσαντα εἰς τὴν τόσον οἰκτρὰν κατάρρευσιν τοῦ μεγαλοπρεποῦς οἰκοδομήματος, τὸ ὁποῖον διὰ πολυετῶν μόχθων ἀνήγειρεν ὁ ἴδιος σημερινὸς Στρατός, ἂς ἔχωμεν τὴν συνείδησίν μας ἀναπαυμένην ὅτι καὶ ἐν ἀτυχίᾳ ἐπετελέσαμεν τὸ καθῆκόν μας. Εἰς τὴν Πολιτείαν δὲ ἀπόκειται νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἰδικόν της, πατάσσουσα ἀμειλίκτως τοὺς παραλείψαντας τὸ καθῆκόν των καὶ συντελέσαντας εἰς τὴν σημερινὴν δυστυχίαν, ὁπουδήποτε καὶ ἂν εὑρίσκωνται οὗτοι. Ἐν ἀνδρικῇ ἀξιοπρεπείᾳ καὶ ψυχραιμίᾳ, αἵτινες ἀπαιτοῦσι μεγαλύτερον ψυχικὸν σθένος εἰς τὰς ἀτυχίας ἢ εἰς τὰς ἐπιτυχίας, μνήμονες τῶν προσφάτων ἐνδόξων μας ἔργων, χωρὶς νὰ καταβληθῶμεν ὑπὸ τῆς ἀποθαρρύνσεως, ἂς ἀναμείνωμεν καὶ πάλιν καλυτέρας ἡμέρας. Καὶ οἱ ἐνδοξότεροι στρατοὶ ὑπέστησαν ἀτυχήματα. Ἕκαστος ἂς ἐπιτελῇ πάντοτε τὸ καθῆκόν του εἴτε ὡς στρατιώτης, εἴτε ὡς πολίτης καὶ αἱ καλύτεραι ἡμέραι δὲν θὰ βραδύνουν νὰ ἀνατείλουν καὶ πάλιν. Ἐν Μυτιλήνῃ τῇ 3 Σεπτεμβρίου 1922. Ὁ Διοικητὴς τοῦ Αʹ Σώματος Στρατοῦ Στυλιανὸς Γονατᾶς Συνταγματάρχης Ἡ Ἡμερησία αὕτη Διαταγὴ ἀπεικονίζει τὴν τότε πραγματικὴν ψυχολογίαν τῶν στρατευμάτων, τὰ ὁποῖα ἐπετέλεσαν τὸ καθῆκόν των καὶ ἔφθασαν συντεταγμένα καὶ οὐχὶ βεβαίως τῶν φυγάδων, οἱ ὁποῖοι ἐγκαταλείψαντες τὰς τάξεις των εἶχον προηγηθῆ, διότι δυστυχῶς ὑπῆρξαν καὶ πολλοὶ τοιοῦτοι. Λέγω δὲ ὅτι ἀπετέλει τὴν ἀληθῆ ψυχολογίαν τότε τοῦ στρατεύματος, διότι ἐγράφη τὴν ἰδίαν ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπεβιβάσθησαν τὰ τελευταῖα τμήματα εἰς Χίον καὶ Μυτιλήνην καὶ τότε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σταθῇ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἀνταπεκρίνετο πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν πραγματικότητα. Εἶναι εὔκολον νὰ γράφωνται καὶ νὰ λέγωνται πολλὰ καὶ διάφορα μετὰ παρέλευσιν χρόνου, ἀλλὰ δὲν εἶναι εὔκολον νὰ γραφῶσι διάφορα τῆς ἀληθείας, ὅταν πρόκειται νὰ τὰ ἀκούσωσιν οἱ αὐτόπται μάρτυρες τῶν γεγονότων, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ λέγωνται ἀντίθετα πρὸς τὰ ἐνδόμυχα αἰσθήματα αὐτῶν. Ἡ ψυχολογία λοιπὸν τῶν δυστυχῶν ἐκείνων ἡμερῶν ἦτο ὅτι ὁ Στρατὸς διετήρει ἀκόμη κάποιαν ὑπερηφάνειαν διὰ τὸ ἔνδοξον παρελθόν του, ὅτι δὲν ἐθεώρει ἑαυτὸν ὑπεύθυνον τῆς ἐπελθούσης καταστροφῆς, ὅτι ἐζήτει τὴν τιμωρίαν τῶν ἐνόχων αὐτῆς, ὅτι ἤλπιζεν εἰς καλυτέρας ἡμέρας καὶ ὅτι ἦτο πρόθυμος νὰ συντελέσῃ εἰς τοῦτο. Δὲν ἐσκέπτετο οὔτε διὰ τὸ πολιτειακὸν οὔτε διὰ τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Ὑπὸ τὴν ψυχολογίαν ταύτην μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἐξερράγη ἡ Ἐπανάστασις ἐν Μυτιλήνῃ καὶ Χίῳ, ἡ ὁποία εἰς τὴν γνωστὴν προκήρυξίν της τῆς 11ης Σεπτεμβρίου 1922 διέλαβε: Παραίτησιν τοῦ Βασιλέως ὑπὲρ τοῦ Διαδόχου, διάλυσιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ ἐκλογὴν νέας τοιαύτης ὅπως ὁ Λαὸς ἀποφασίσῃ τελικῶς διὰ τῶν ἐκλογῶν περὶ τῆς τύχης του. Δυναστικὸν ὅθεν ζήτημα δὲν ὑπῆρχεν εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ ὅτι καλῶς δὲν ἐτέθη, παρὰ τὰς ἀκουομένας ἑκάστοτε ἀντιρρήσεις περὶ τοῦ ἐναντίου, διότι θὰ ἐπροκάλει νέας διαιρέσεις καὶ νέον χωρισμὸν ἐν τῷ Λαῷ καὶ ἰδίως ἐν τῷ Στρατῷ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ θὰ ἀπησχόλει τὴν Ἐπανάστασιν ἀπὸ τὸ κυρίως στρατιωτικόν της ἔργον εἰς περίοδον κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἴχομεν ἐπιστράτευσιν μὲν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, ἐπὶ τάπητος δὲ ὅλα τὰ ἐθνικά μας ζητήματα ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Ἄλλως τε προέβλεψεν ἡ Ἐπανάστασις περὶ συγκλήσεως Συντακτικῆς Συνελεύσεως, εἰς ἣν εἰς ἐκτέλεσιν τῆς ἐπαγγελίας ἐκείνης συμπαρεδρεύομεν σήμερον ἐνταῦθα. Τὸ δὲ συμφιλιωτικὸν πνεῦμα ὑφ’ οὗ διεπνέετο τότε ἡ Ἐπανάστασις καὶ αἱ πέραν παντὸς κομματικοῦ ὑπολογισμοῦ πατριωτικαὶ προθέσεις αὐτῆς, ἀποδεικνύονται καὶ ἐκ τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖον κατήρτισε τὴν πρώτην Κυβέρνησιν, ἐλθοῦσα ἐνταῦθα, ἀκούσασα πράγματι τὰς γνώμας πολιτευομένων καὶ μή, μηδὲ αὐτοῦ τοῦ Μεταξᾶ ἐξαιρουμένου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἐπίσης ἐξακολουθῶ νὰ θεωρῶ ὅτι δὲν ἦτο σφάλμα, διότι ἀπέδειξεν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἤρχετο ἄνευ προκαταλήψεων καὶ δὲν ἐζήτει ἢ τὰ μέσα πρὸς σωτηρίαν τῆς κινδυνευούσης τότε Πατρίδος. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὸν καταρτισμὸν τῆς πρώτης ἐκείνης Κυβερνήσεως ὡς εἶχε: Ζαΐμης Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μηδέποτε ἀρνηθεὶς ἀλλὰ καὶ μηδέποτε ἀναλαβὼν τὴν πρωθυπουργίαν, Κροκιδᾶς Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ οὐσιαστικῶς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, Πολίτης, Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, Βασιλείου Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, Διομήδης Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τοῦ Δημοσίου Θησαυροῦ, Σιώτης Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, Καλλιγᾶς Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας καὶ Γεωργίας, Χρηστομᾶνος Ὑπουργὸς τῶν Τ.Τ.Τ., Κανελλόπουλος (ὁ πρεσβευτὴς) Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, Δοξιάδης Ὑπουργὸς τῆς Περιθάλψεως, Ἐμπειρῖκος Ὑπουργὸς τοῦ Ἐπισιτισμοῦ, Χαραλάμπης, Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, Παπαχρίστου Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ ὅτι ἡ ἐκλογὴ ἡμῶν ὑπῆρξεν ἀρίστη καὶ τὰ πρόσωπα ταῦτα εἶναι ἀπὸ τὰ πλέον ἔντιμα, ἀπὸ τὰ πλέον ἀδέκαστα, ἀπὸ τὰ πλέον μετριοπαθῆ, τὰ ὁποῖα ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία. Ἔκτοτε κατηργήσαμεν τὰ Ὑπουργεῖα Δημοσίου Θησαυροῦ, τριῶν Τ. καὶ Ἐπισιτισμοῦ λόγῳ οἰκονομίας. Θὰ ὁμολογήσητε ὅτι αἱ πολεμικαὶ δυνάμεις τῆς Χώρας ἀνασυνετάχθησαν τότε ὅσον ἦτο δυνατὸν ταχύτερον καὶ καλύτερον, παρὰ τὴν χαώδη κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὕρομεν τὸ Κράτος, παρὰ τὰς κολοσσιαίας δυσκολίας ἃς συνηντήσαμεν, μεταξὺ τῶν ὁποίων δὲν ἦσαν αἱ μικρότεραι ἡ ἔλλειψις παντὸς εἴδους ἐφοδίων καὶ χρημάτων, καὶ τοῦτο ἐπετεύχθη χάρις εἰς τὴν αὐταπάρνησιν τῶν στελεχῶν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου καὶ χάρις εἰς τὴν προθυμίαν πρὸς αὐτοθυσίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος προσήνεγκε προθύμως τὰ τέκνα του καὶ τὸ χρῆμά του. Διὰ τῶν δυνάμεων τούτων καὶ διὰ τῆς δεξιᾶς διαχειρίσεως τῶν ἐν Λωζάννῃ διαπραγματεύσεων παρὰ τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, πρὸς ὃν ἡ Ἐπανάστασις ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς ἐνταῦθα ἀφίξεώς της ἀνέθεσε τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐν τῷ Ἐξωτερικῷ Ἑλληνικῶν ζητημάτων καὶ ἣν ὑπηρεσίαν προθύμως καὶ μετ’ αὐταπαρνήσεως ἀνέλαβε, διὰ τοῦ συνδυασμοῦ, λέγω, τῶν δύο τούτων ἐπετεύχθη ὥστε νὰ περιφρουρηθῶσι τὰ Ἑλληνικὰ δίκαια ἐν τῇ συναφθείσῃ εἰρήνῃ τῆς Λωζάννης, διὰ τῆς ὁποίας καθωρίσθησαν τὰ ἀνατολικὰ ὅρια ἐπὶ τοῦ Ἕβρου.

§187ΧΡ. ΠΑΝΤΑΖΙΔΗΣ. Μὲ τὴν θυσίαν τοῦ τριγώνου Καραγάτς.

§188ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Παρέμειναν ἄθικτοι αἱ νῆσοι τοῦ Αἰγαίου, καθὼς καὶ ὁ ἐμπορικὸς καὶ πολεμικὸς ἡμῶν Στόλος καὶ δὲν ἐπληρώθη καμμία πολεμικὴ ἀποζημίωσις, ἅτινα πάντα ἠπειλήθησαν σοβαρῶς λόγῳ τῶν ἀξιώσεων τῶν Τούρκων καὶ ἐκ τῶν ὁποίων καὶ τινὰ μόνον ἂν ἐπετυγχάνοντο ἡ Ἑλλὰς θὰ κατερρακοῦτο ὁριστικῶς. Βεβαίως αὐτὰ δὲν ἱκανοποιοῦν τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, βασίμως ἐλπίσασαν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν δικαίων ἐθνικῶν πόθων. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἱκανοποιοῦν τὴν ψυχρὰν λογικήν, διότι ἐπετεύχθησαν κατόπιν μιᾶς τόσον τρομερᾶς στρατιωτικῆς καταστροφῆς. Μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς εἰρήνης ἐβαίνομεν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ δευτέρου μέρους τοῦ ἐπαναστατικοῦ προγράμματος καὶ προεκηρύξαμεν ἐκλογὰς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἐπιζητοῦντες καὶ ἡμεῖς τὴν συμφιλίωσιν ὡς ἐπεζήτει καὶ ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Βενιζέλος καὶ ἐδώσαμεν μάλιστα ἐμπράγματα δείγματα τῶν πρὸς τοῦτο εἰλικρινῶν προθέσεών μας, διότι καὶ τὰς ἐκκαθαρίσεις καὶ ἐπαναφορὰς τῶν παυθέντων ὑπαλλήλων καὶ ἀξιωματικῶν ἐκάμομεν δι’ ἐπιτροπῶν ἐξ αὐτῶν τῶν ἰδίων, καὶ ἀσχέτως πολιτικῶν φρονημάτων καὶ οὐδένα κατεδιώξαμεν δι’ ἀντίθεσιν πολιτικῶν ἀντιλήψεων, καὶ ἀνεθέσαμεν τέλος τὴν ἡγεσίαν τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος εἰς τὸν κ. Ζαΐμην. Ἐκ παραλλήλου εἴχομεν ἀφήσει πᾶσαν ἐλευθερίαν εἰς τὴν καλλιέργειαν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, τῆς ὁποίας τόσον ἐπαξίως ἡγεῖτο ἐπίλεκτον πολιτικὸν ἐπιτελεῖον, μὲ ἐπὶ κεφαλῆς τὸν καὶ ἤδη ἡγούμενον τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Αἴφνης ὅλως ἀπροόπτως, καὶ τοῦτο διότι βασιζόμενοι εἰς τὸ εἰλικρινὲς τῶν προθέσεών μας καὶ τὴν ἀνιδιοτελῆ ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματός μας, κατόπιν μάλιστα τῆς προκηρύξεως τῶν ἐκλογῶν, εὑρέθημεν πρὸ τῆς γνωστῆς στάσεως τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου, τὴν ὁποίαν μετὰ σταθερότητος καὶ ταχύτητος κατεστείλαμεν, χάρις εἰς τὰ πιστὰ παραμείναντα στρατεύματα καὶ ὁλόκληρον τὸν Στόλον καὶ τὴν μὴ συμμετοχὴν οὐδεμιᾶς καὶ οὐδόλως τοῦ Λαοῦ εἰς αὐτήν. Ἡ στάσις ὅμως αὕτη, τῆς ὁποίας κύριον χαρακτηριστικὸν ὑπῆρξεν ἡ ἀξίωσις τῆς ἀποδόσεως τῶν ἀργουσῶν λόγῳ τῆς Ἐπαναστάσεως βασιλικῶν προνομιῶν, ἔφερεν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν μὲ ὀξεῖαν μάλιστα μορφὴν τό τε πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Οἱ φρονοῦντες ὡς συμφέρουσαν τὴν κατάλυσιν τῆς Δυναστείας ἀπὸ πεποιθήσεως τὴν ὁποίαν ἴσως ἐσχημάτισαν ἐκ τῶν φημῶν, αἱ ὁποῖαι διέτρεχον κατὰ τὰς ἀνωμάλους ἐκείνας ἡμέρας, ἀπέδωκαν εἰς τὸν Βασιλέα συμμετοχὴν εἰς τὸ στασιαστικὸν κίνημα καὶ ἐζήτησαν τὴν ἄμεσον ἐκθρόνισίν του. Ἐγὼ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ βεβαιώσω εἶναι ὅτι, ὅταν τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς στάσεως, κατὰ τὴν 11ην ὥραν, ἀνῆλθον εἰς τὰ ἀνάκτορα, διὰ νὰ καταστήσω ἐνήμερον τὸν Βασιλέα τῶν διατρεχόντων καὶ ἐπέστρεψα μετ’ ὀλίγον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, εἶπον ἀνεπισήμως εἰς τοὺς συγκεντρωμένους εἰς τὸ γραφεῖόν μου, ὅτι δὲν ἀντελήφθην τὸν Βασιλέα τεταραγμένον ἐκ τῆς στάσεως καὶ ὅτι ἡ προσωπική μου ἐντύπωσις ἦτο ὅτι δὲν τὸν ἀνησύχει ἡ τυχὸν ἐπικράτησις τῶν στασιαστῶν, ὅτι μοῦ συνέστησεν ἐπιείκειαν πρὸς ἀποφυγὴν αἱματοχυσίας καὶ ὅτι τοῦ ἀπήντησα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ πρώτιστον καθῆκόν της νὰ καταστείλῃ τὴν στάσιν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τὸ κράτος τοῦ Νόμου καὶ κατόπιν νὰ σκεφθῇ περὶ ἐπιεικείας καὶ περὶ ἐξετάσεως τῶν αἰτημάτων τῶν στασιαστῶν, καθόσον ἡ ἔναρξις διαπραγματεύσεων μετὰ τῶν στασιαστῶν θὰ ὡδήγει τὴν Χώραν εἰς ἀναρχίαν. Ἡ κίνησις ὅμως πρὸς μεταβολὴν τοῦ Πολιτεύματος ἰδίᾳ εἰς τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον καὶ εἰς ἀρκετὸν μέρος τῆς Κοινῆς Γνώμης, ὠθουμένης ὑπὸ τῶν ἡγετῶν τῆς Δημοκρατικῆς ἰδέας, ἐξηκολούθει καὶ ἔγινε ζωηροτέρα καὶ διὰ τοῦτο ἐκρίθη ἀναγκαῖον, ὅπως ἐν εἰδικῇ συσκέψει ἀκούσωμεν καὶ τὰς γνώμας τῶν πολιτευομένων τῆς Χώρας, ὅλων τῶν ἀποχρώσεων. Καὶ ὄντως τὴν 31 Ὀκτωβρίου, ἤτοι τὴν 10ην ἡμέραν μετὰ τὴν κήρυξιν τῆς στάσεως καὶ τρίτην μόλις ἡμέραν, μετὰ τὴν καταστολὴν αὐτῆς, συνεκλήθη ἐν τῷ Πολιτικῷ γραφείῳ ἡ σύσκεψις αὐτή, εἰς τὴν ὁποίαν ἔκαμα τὴν ἑξῆς εἰσήγησιν, ἀπὸ χειρογράφου: «Κύριοι, Χωρὶς νὰ θελήσω νὰ σᾶς κάμω μακρὰν εἰσήγησιν, εἶμαι βέβαιος ὅτι ἀντιλαμβάνεσθε ὅλοι ὅτι ἡ Πατρίς μας διέρχεται κατὰ τὰς ἡμέρας αὐτὰς μίαν κρίσιμον περίοδον ἐν τῇ σταδιοδρομίᾳ της καὶ ἐκ τῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης κατευθύνσεως ἥτις θὰ ἠδύνατο νὰ δοθῇ εἰς τὸ πολιτειακὸν σκάφος, ἡ περίοδος αὕτη δύναται ν’ ἀποβῇ ἱστορικὴ ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς πατρίδος ἢ νὰ ἀποβῇ ἀπαρχὴ νέων ὀδυνῶν διὰ τὸ μέλλον. Ὅλοι ἀντιλαμβάνεσθε ὅτι ἡ ραγδαία καὶ ἡ ὁριστικὴ καταστολὴ τῆς τελευταίας στάσεως ἐδημιούργησε μίαν νέαν ψυχολογίαν εἰς τὸν Στρατόν, τὸν Στόλον καὶ καθ’ ὅσον πληροφοροῦμαι καὶ εἰς πολὺ μέρος τοῦ λαοῦ μετέβαλε μερικὰς συνθήκας, ἐφ’ ὧν ἑδραζομένη ἡ Ἐπανάστασις εἶχε λάβει ὡρισμένας ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ἐτήρησε πιστῶς μέχρι σήμερον καὶ φρονεῖ ὅτι ὑπὸ τὰς νέας συνθήκας δὲν θὰ εἶνε συνεπὴς πρὸς ἑαυτήν, ἐὰν τυχὸν ἐκ τῆς ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων πεισθῇ ὅτι ἐπιβάλλεται ἀναθεώρησις τῶν ἀποφάσεών της. Καὶ διὰ νὰ εἶμαι κατηγορηματικώτερος ἐπεξηγῶ. Ἡ Ἐπανάστασις ἐτήρησε τὴν γραμμὴν τῆς συμφιλιώσεως ἐν τῷ Στρατῷ, ἐν τῷ Στόλῳ καὶ παρὰ τῷ Λαῷ. Προεκήρυξεν ἐκλογὰς καὶ διεκήρυξεν ὅτι θὰ παραδώσῃ τὴν ἀρχὴν εἰς τὴν τὴν ἐκ τῆς πλειοψηφίας ἐκλεγησομένην Κυβέρνησιν καὶ ὅτι ἐπαφίεται ἀπολύτως εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν νὰ ρυθμίσῃ τὰ τῆς Πολιτείας, χωρὶς αὕτη νὰ ἀναμιχθῇ τὸ παράπαν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Αἴφνης, ἐνῷ 40 μόνον ἡμέραι μᾶς ἐχώριζον ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν, τὸ πολιτικὸν κόμμα, τὸ σχηματισθὲν ἐκ τῶν ὑπολειμμάτων τῆς ἄλλοτε καλουμένης μερίδος τῶν βασιλικῶν, μὲ δικαιολογίαν ὅτι τὰ θεσπισθέντα προεκλογικὰ μέτρα δὲν ἦσαν ἀμερόληπτα, ἐνῷ καθ’ ἡμᾶς ἐπέτρεπον τὴν γνησιωτέραν ἐκδήλωσιν τοῦ λαοῦ κατὰ τὴ ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων του, ἀλλ’ ἀκριβῶς διὰ τοῦτο, τὸ κόμμα τῶν Ἐλευθεροφρόνων, σχηματίσαν τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ ἀπετύγχανεν ἐκλογικῶς, προέβη εἰς στάσιν διὰ νὰ καταλάβῃ τὴν Ἀρχὴν προεκλογικῶς. Τὸ κόμμα τοῦτο μὲ τὴν σατανικήν του ὀργάνωσιν καὶ μὲ τὰ ἄφθονα ὑλικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διέθετε, κατώρθωσε νὰ παρασύρῃ εἰς τὴν πλεκτάνην του ἀρκετὸν μέρος ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι δολίως κατὰ τὸ πλεῖστον παρεπλάνησαν τὰ τμήματά των νὰ τοὺς ἀκολουθήσουν. Μὲ τὴν καταστολὴν τῆς στάσεως σήμερον παρουσιάζεται ἡ μερὶς ἡ μᾶλλον προσκειμένη εἰς τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας ἔκ τε τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ λαοῦ, μειωθεῖσα, ἐνῷ ἀντιθέτως ἡ μερὶς ἡ ὑπὲρ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς παρουσιάζεται μᾶλλον ἐνισχυμένη εἰς τὰς ἀπόψεις της. Εἰς τοῦτο συνετέλεσε καὶ ἡ μορφωθεῖσα κοινὴ γνώμη, ἀγνοῶ ἐκ τίνων στοιχείων, ἀλλ’ ἀδιάφορον ὁπωσδήποτε μορφωθεῖσα, ὅτι ὁ Βασιλεὺς θὰ ἐπροτίμα τὴν ἐπικράτησιν τῆς ἀντεπαναστάσεως, διαβλέπων περισσοτέρους τῆς βασιλείας φίλους ἐν αὐτῇ καὶ ἀμεσωτέραν ἀνάκτησιν τῶν βασιλικῶν δικαιωμάτων. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ διαπιστώσω ἢ τὴν ἀπόλυτον καθ’ ὅλην τὴν περίοδον οὐδετερότητά του, ἥτις καὶ αὐτὴ εἰς τόσον κρισίμους διὰ τὴν Πατρίδα στιγμὰς ἴσως νὰ μὴ ἦτο ἡ μᾶλλον ἐνδεδειγμένη. Ἐπὶ τῆς δημιουργηθείσης λοιπὸν νέας καταστάσεως καὶ πρὸς μόρφωσιν γνώμης ἐπὶ τῆς ὠφελιμωτέρας κατευθύνσεως, ἥτις δέον νὰ δοθῇ εἰς ταύτην, ἡ Ἐπανάστασις καὶ ἡ Κυβέρνησις, ὡς ἐπαναστατικὴ τοιαύτη, ἔκριναν ἐπιβαλλόμενον νὰ ἀκούσουν τὰς γνώμας τῶν πολιτευομένων ἀνδρῶν τῆς Χώρας καὶ πρὸς τοῦτο προσεκαλέσαμεν ὑμᾶς σήμερον. Δὲν πρόκειται νὰ ληφθῇ ἀμέσως ἀπόφασις, οὔτε νὰ ληφθῇ τοιαύτη ἀπὸ κοινοῦ. Ἡ ἀπόφασις θὰ ληφθῇ παρ’ ἐκείνων, οἵτινες ὑπέχουν καὶ ἀμέσως τὰς εὐθύνας τῶν συνεπειῶν τῆς ἀποφάσεώς των, ὅταν μορφώσουν ἀσφαλῆ περὶ τοῦ μᾶλλον συμφέροντος εἰς τὴν Χώραν γνώμην.» Κατὰ τὴν διεξαχθεῖσαν συζήτησιν οὐδεὶς τῶν παραστάντων πολιτικῶν ἀνδρῶν ἐξέφερε τὴν γνώμην, ὅτι εἶναι συμφέρουσα ἡ μεταβολὴ τοῦ Πολιτεύματος Ἐπαναστατικῶς.

§189Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν μᾶς λέτε τὰ ὀνόματα τῶν παραστάντων κατὰ τὴν διάσκεψιν;

§190Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν (ἀναγινώσκει)... «Παρέστησαν ἐκ τῶν πολιτευομένων οἱ κ. κ. Δαγκλῆς, Καφαντάρης, Σοφούλης, Εὐταξίας, Τριανταφυλλάκος, Ζαβιτσιάνος, Ράλλης, Μαρῆς, Ἀλ. Καραπάνος καὶ Σαραντίδης (ἐκ τῆς Θρακικῆς ὁμάδος). Ἐπίσης οἱ τέως Ὑπουργοὶ τῆς Ἐπαναστάσεως κ. κ. Γόντικας, Παπανδρέου, Σίδερης, Μίσιος καὶ Μαυρομιχάλης. Προσέτι τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον: Γονατᾶς, Ἀλεξανδρῆς, Δοξιάδης, Κοφινᾶς, Χατζηκυριάκος, Σακελλαρόπουλος καὶ Βούλγαρης. Προσέτι κληθέντες παρέστησαν οἱ στρατηγοὶ Βλαχόπουλος, Παπαθανασίου, Κ. Μαζαράκης, Ἀλ. Μαζαράκης, Τσιρογιάννης, Τσερούλης καὶ οἱ συνταγματάρχαι Καλογερᾶς καὶ Σκανδάλης, ὡς διοικηταὶ Μεραρχιῶν καὶ ὁ πλοίαρχος Γέροντας. Εἶχον κληθῆ καὶ δὲν παρέστησαν διὰ διαφόρους λόγους: οἱ πολιτευόμενοι κ.κ. Ζαΐμης, Παπαναστασίου, Ἀραβαντινός, Χαρίλαος, Νάκος, Διομήδης καὶ ὁ πλοίαρχος Χατζηκυριάκος. Παρέστησαν δὲ μόνον περὶ τὸ τέλος οἱ στρατηγοὶ Πάγκαλος καὶ Κονδύλης». Κατόπιν λοιπὸν τῆς συσκέψεως ταύτης ἐξεδόθη ἀνακοινωθέν, τὸ ὁποῖον κατέληγεν ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἐπανάστασις καὶ ἡ Κυβέρνησις, μετὰ τὰς διαμειφθείσας γνώμας ἔκριναν ὅτι δὲν συντρέχει περίπτωσις μεταβολῆς τῆς μέχρι τοῦδε τηρουμένης πολιτικῆς κατευθύνσεως, οὐδὲ ἀναβολῆς τῶν ἐκλογῶν» Καὶ ἐξηκολούθησαν οὕτω τὰ πράγματα μέχρι τῆς ἑπομένης τῶν ἐκλογῶν, χωρὶς, ἐννοεῖται, νὰ λείψουν ἐν τῷ μεταξὺ αἱ δυσκολίαι πρὸς συγκράτησίν μας ἐν τῇ κατευθύνσει ταύτῃ, ἐκ τῆς ὁποίας ἠθέλησαν, διὰ διαφόρων πιέσεων, νὰ μᾶς παρεκτρέψουν. Ἡ διὰ τῶν ἐκλογῶν ὅμως ἐπιτυχία μεγάλου ἀριθμοῦ Δημοκρατικῶν καὶ Δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων κατέστησαν δυσκολωτέραν τὴν συγκράτησιν τῶν ἀντιδυναστικῶν ρευμάτων ἰδίᾳ παρὰ τῷ Στρατῷ καὶ τῷ Στόλῳ. Καὶ οὕτω τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν, 17 Δεκεμβρίου, ἐλήφθη μακρὸν κρυπτογραφικὸν τηλεγράφημα τοῦ διοικητοῦ τοῦ ἐν Θεσσαλονίκῃ Σώματος Στρατοῦ, δι’ οὗ ἀνέφερεν, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου ἔλαβον ἀπόφασιν δι’ ἧς ἐθεώρουν ὡς ἐθνικὴν ἀνάγκην τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Εἰς παρόμοιον διάβημα προέβησαν καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ τῆς ξηρᾶς καὶ θαλάσσης τῆς Φρουρᾶς Ἀθηνῶν προφορικῶς διὰ τῶν ἀνωτέρω διοικητῶν των. (Χειροκροτήματα). Πληροφορηθέντες μετὰ τῶν ἀρχηγῶν τῆς Ἐπαναστάσεως τὸ ἐπικείμενον τοῦτο διάβημα ἐκαλέσαμεν εἰς τὸ γραφεῖον τὸν Αὐλάρχην τοῦ Βασιλέως κ. Σοῦτσον, εἰς τὸν ὁποῖον ὑπεδείξαμεν, ὅτι θὰ ἔδει νὰ συστήσῃ εἰς τὸν Βασιλέα νὰ ἀπομακρυνθῇ προσωρινῶς ἑκουσίως. Ὁ κ. Αὐλάρχης ἐπανῆλθε τὸ ἀπόγευμα, καὶ ἀντὶ ἄλλης ἀπαντήσεως μοὶ ἔφερε τὴν ἑξῆς ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως (ἀναγινώσκει): Κύριε Πρόεδρε. Μετὰ τὴν γενομένην ἐκλογὴν σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ δώσητε τὴν συμβουλήν σας περὶ τοῦ πρακτέου.

17)12)23 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Βʹ

Προφορικῶς δὲ μοῦ ἔδωσε τὴν ἐξήγησιν ὅτι ἡ ἔννοια τῆς ἐπιστολῆς ἦτο ποῖον κόμμα ἐπλειοψήφησε καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀντίρρησιν νὰ καλέσῃ ὁ Βασιλεὺς τὸν κ. Βενιζέλον. Εἰς ἐρώτησίν μου δὲ ἂν ἔχει νὰ μοὶ γνωρίσῃ τι σχετικῶς μὲ τὸ πρωϊνὸν διάβημα, μοῦ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶναι διατεθειμένος νὰ ἀναχωρήσῃ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας καὶ ὅτι, ἐὰν ὑφίστατο τοιαύτη ἀνάγκη, θὰ ἤθελε νὰ τοῦ γίνῃ ἐγγράφως ἡ τοιαύτη ὑπόδειξις. Κατόπιν τούτου τῷ ἀπέστειλα αὐθημερὸν τὴν ἑξῆς ἐπιστολήν (ἀναγινώσκει). «Μεγαλειότατε. Εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἐρωτήματος τὸ ὁποῖον μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν ἡ Υ. Μ. νὰ μοὶ ἀπευθύνῃ σήμερον περὶ τοῦ πρακτέου, κατόπιν τῶν γενομένων χθὲς ἐκλογῶν, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τὴν ἑξῆς γνώμην, πρὸς ἣν εἶναι σύμφωνος τόσον ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅσον καὶ ἡ Κυβέρνησις. Ἡ ἐκ τῶν ἐκλογῶν προελθοῦσα Συντακτικὴ Συνέλευσις πρόκειται συνερχομένη μετ’ ὀλίγον νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ προσφορωτέρου διὰ τὴν Ἑλλάδα πολιτεύματος. Κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν συζητήσεων καὶ μέχρι τοῦ καθορισμοῦ τοῦ ὁριστικοῦ πολιτεύματος κρίνεται ἀναγκαῖον ὅπως ἡ Υ. Μ. εὐαρεστηθῇ νὰ ταξειδεύσῃ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ὑπὸ μορφὴν ἀδείας, ἀντικαθισταμένη δι’ Ἀντιβασιλείας. Εἰς τὴν τοιαύτην ἀπόφασιν κατελήξαμεν τόσον ὅπως ὑπάρξῃ ἤρεμος καὶ ἄνετος ἡ συζήτησις τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου διὰ τὴν Χώραν μας ζητήματος, ὅσον καὶ ὅπως ἀνταποκριθῶμεν εἰς ὁμόφωνον ἐκδηλωθεῖσαν σύστασιν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, ὡς καὶ τῆς ἐκ τοῦ Λαοῦ μερίδος τῶν δημοκρατικῶν. Ἡ σύνεσις τῆς Υ. Μ. θὰ ἐκτιμήσῃ δεόντως τοὺς κινδύνους οὓς πρόκειται νὰ προλάβῃ ἡ κατὰ τὸ δυνατὸν ταχυτέρα πραγματοποίησις τῆς ἡμετέρας προτάσεως, κατόπιν τῆς διαμορφωθείσης καθ’ ὅλην τὴν τελευταίαν ταύτην περίοδον πολιτειακῆς καταστάσεως. Ἀθῆναι 17 Δεκεμβρίου 1923 Μετὰ πάσης εὐλαβείας Ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως Στυλιανὸς Γονατᾶς» Εἰς τὴν ἐπιστολὴν ταύτην μετὰ 24 ὥρας ἐλήφθη ἡ κάτωθι ἀπάντησις. (Ἀναγινώσκει): «Κύριε Πρόεδρε. Ὑπείκω εἰς τὴν διὰ τῆς Ὑμετέρας ἐπιστολῆς, 17 τρέχοντος διατυπωθεῖσαν ἀπόφασιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως περὶ ἀποδημίας μου ὑπὸ τύπον ἀδείας εἰς τὸ ἐξωτερικὸν κατὰ τὴν περίοδον τῶν περὶ τοῦ πολιτεύματος συζητήσεων, τῆς προσεχῶς συνερχομένης Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Ἀποφυγὼν ἐπιμελῶς πᾶσαν ἀνάμιξιν εἰς τὸν ἐσωτερικὸν ἀνταγωνισμόν, εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἡ ἐν τῷ Κράτει παρουσία μου κατ’ οὐδὲν ἤθελεν ἐπηρεάσῃ τὴν ἐλευθερίαν τῶν συζητήσεων. Ἐν τούτοις ἀπομακρύνομαι προσωρινῶς μετὰ τῆς Βασιλίσσης, ἐν τῇ βαθείᾳ πεποιθήσει καὶ τῇ ἐνθέρμῳ εὐχῇ ὅτι ἡ κρίσις τόσον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὡς καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ θέλει καθοδηγηθῆ ὑπὸ τοῦ αἰσθήματος τῆς ἀγάπης πρὸς τὴν Πατρίδα καὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων.

18) 12)23 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Β.

Τὴν δὲ ἑπομένην, 19 Δεκεμβρίου, ἐπιβιβασθεὶς τοῦ ἑλληνικοῦ ἀτμοπλοίου «Δάφνη» ἀνεχώρησεν ὁ Βασιλεὺς διὰ τὴν Ρουμανίαν. Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ ἀκολουθηθεῖσα πολιτικὴ ἐκ μέρους τῆς Ἐπαναστάσεως ἔναντι τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος. Βεβαίως ὑπάρχουν οἱ ἐπικρίνοντες τὴν τοιαύτην στάσιν ἡμῶν, ἀλλ’ ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ, ὅτι ἡ διὰ τῶν διαχειριζομένων τότε τὴν ἐξουσίαν μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος καὶ ἡ καθαίρεσις τῆς Δυναστείας δὲν θὰ εἶχον τὴν ἐσωτερικὴν σταθερότητα οὔτε τὸ διεθνὲς κῦρος τὰ ὁποῖα θὰ ἔχωσι τὰ δύο ταῦτα ζητήματα, ὅταν προέλθουν διὰ τῆς ἀποφάσεως τῶν πληρεξουσίων τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. (Χειροκροτήματα). Εἶμαι βέβαιος ὅτι ὅλοι σχεδὸν θὰ ἀντελήφθησαν τὴν ἀναμόχλευσιν τῶν παθῶν τὴν ὁποίαν θὰ προεκάλει ἡ τυχὸν ἀπάντησις τοῦ Βασιλέως καὶ διὰ τοῦτο δὲν φαντάζομαι, ὅτι οὐδείς, προκειμένου νὰ δώσῃ ὑπεύθυνον γνώμην, θὰ συνεβούλευε τὸν τοιοῦτον ἐκ νέου πειραματισμόν. Ἀφ’ ἑτέρου ὅλοι σχεδὸν ἀντιλαμβανόμεθα ὅτι ἡ φυσιολογικὴ ἐξέλιξις τῶν πολιτευμάτων εἶναι ἡ Δημοκρατία, τῆς ὁποίας μάλιστα κοιτὶς ὑπῆρξεν ἡ ἀρχαία Ἑλλάς. (Χειροκροτήματα). Προσέτι κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην εὑρισκόμεθα ἄνευ κληρονομικοῦ ἄρχοντος ἐν Ἑλλάδι καὶ βλέπομεν ὅτι τὰ καθήκοντα αὐτοῦ δύναται νὰ ἀσκῇ ἄριστα εἷς αἱρετὸς τίμιος Ἕλλην. (Χειροκροτήματα). Διὰ τοῦτο δὲν νομίζω ὅτι εἶναι πιθανὸν νὰ εὑρεθῶσι πολλοὶ Ἕλληνες οἱ ὁποῖοι κατόπιν τῶν δοθεισῶν ἐπισήμων διαβεβαιώσεων περὶ ἐλλείψεως οἱουδήποτε ἐξωτερικοῦ κινδύνου ἐν περιπτώσει ὁμαλῆς ἀλλαγῆς τοῦ πολιτεύματος, οἵτινες εὑρισκόμενοι τυχὸν εἰς ἐνδοιασμόν, θὰ ἐπροτίμων νὰ φέρωσιν ἄλλον Βασιλέα, διότι τυχὸν θὰ ἐθεώρουν αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν μὴ ὥριμον εἰσέτι διὰ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει των τὴν ἀναστάτωσιν, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπροκάλει εἰς τὴν Χώραν, ἐὰν μετὰ 10 ἢ ἔστω καὶ μετὰ 20 ἔτη ἐκρίνετο ὅτι ὁ Λαὸς ἦτο πλέον ὥριμος καὶ ὅτι τότε θὰ ἔδει νὰ ἐγκατασταθῇ ἡ Δημοκρατία. Διότι αἱ Δυναστεῖαι δὲν ἐκδιώκονται εἰμὴ μόνον δι’ Ἐπαναστάσεων καὶ θὰ ἔπρεπε τὴν περίοδον ἐκείνην νὰ γίνῃ νέα Ἐπανάστασις. Ἡ Ἐπανάστασις διὰ τῆς γνωστῆς προκηρύξεώς της τῆς 11ης Σεπτεμβρίου 1922, ἐπηγγέλθη τὴν ἐνέργειαν ἀμερολήπτων ἐκλογῶν, ἐξ ὧν θὰ προήρχετο Συνταγματικὴ Συνέλευσις, ἥτις θὰ ἐκανόνιζε τελικῶς τὰ πολιτειακὰ ζητήματα. Ἡ Ἐπανάστασις, καίτοι τοιαύτη, ἐπέδειξεν ἐξαιρετικὴν εὐλάβειαν πρὸς τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τοῦ Λαοῦ καὶ δὲν ἠθέλησε νὰ ἐπιλύσῃ αὕτη αὐταρχικῶς τὰ δύο σπουδαιότερα ζητήματά του, τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικόν. Διὰ τοῦτο μὲ πολλήν μου ἀπορίαν ἤκουσα ἀντιπροσώπους τοῦ Λαοῦ ἐπικρίνοντας τὴν Ἐπανάστασιν, ἀκριβῶς δι’ αὐτήν της τὴν στάσιν, ἐνῷ μᾶλλον ἐπαίνους ἀνέμενον νὰ ἀκούσω παρ’ αὐτῶν. Εὐτυχῶς ὡμολογήθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι οὐδέποτε, ἀφ’ ὅτου ὑπάρχει Ἑλληνικὸν Κράτος, διεξήχθησαν μετὰ τοσαύτης τάξεως καὶ ἀμεροληψίας ἐκλογαί, οἷαι διεξήχθησαν ὑπὸ τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως.

§191Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Καὶ τὸ ὁρκίζομαι.

§192Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Συνεπῶς ἡ Ἐπανάστασις ἐξεπλήρωσε τὰς ὑποσχέσεις της. Ἐὰν δὲ ὑφίστατο ἀκόμη, θὰ ἠπόρει διατί καὶ ἡ Συνέλευσις δὲν ἐκπληροῖ τὸ ἰδικόν της καθῆκον, ἐκεῖνο ἀκριβῶς, διὰ τὸ ὁποῖον τὴν συνεκάλεσε· διατί δὲν ἐπιλύει τὰ δύο ζητήματα, τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικόν. (Χειροκροτήματα).

§193Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἀποτείνομαι εἰς τὸν κ. Κονδύλην, τὸν ὁποῖον παρακαλῶ νὰ ἀνακοινώσῃ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἐπιστολὴν τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως, διότι εἶναι σημαντικωτάτη. Αὐτὴν τὴν στιγμὴν περιέμενα ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν γενναιοτέραν στάσιν.

§194Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Πλαστήρας μοῦ γράφει...

§195Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Κατόπιν, παρακαλῶ.

§196ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ἀκούσωμεν.

§197Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις θέλει, ὁρίστε.

§198Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Μὲ δύο λέξεις θὰ εἴπω ὅτι ὁ κ. Πλαστήρας εἰς ἐπιστολήν του πρὸς ἐμὲ φιλικήν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ διαβάσω ἐδῶ πέρα, μοῦ λέγει ὅτι μετὰ τὴν ἀσθένειαν τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ τὴν ἀποχήν του ἐκ τῆς ἐνεργοῦ τέλος πάντων διευθύνσεως τῶν τοῦ Κράτους, ἀνησύχησε σφόδρα. Μοῦ λέγει ὅτι ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν δὲν ἀναμένει ὅτι μπορεῖ νὰ διεκπεραιωθῇ ἡ πολιτειακὴ ὑπόθεσις καὶ μοῦ συνιστᾷ ὅτι μποροῦμεν νὰ προκαλέσωμεν συνεννόησιν τοῦ κ. Παπαναστασίου καὶ τοῦ κ. Ρούσσου διὰ σχηματισμὸν Κυβερνήσεως· μοῦ προσθέτει ὅμως παρακάτω ὅτι δὲν γνωρίζει τὰ πράγματα καὶ φιλικῶς μοῦ γράφει αὐτά, ἐφόσον αἱ γνῶμαί του δύνανται νὰ ἔχουν σημασίαν τινά.

§199Γ. ΤΣΑΚΑΝΙΚΑΣ. Ὑπὸ ποῖον πρόγραμμα ἐξελέγητε; (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§200ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ.

§201Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγὼ ἐκ τῶν ἐκπροσώπων ἄλλοτε τῶν ἀρχῶν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἡ ὁμὰς τῶν πληρεξουσίων μετὰ τῆς ὁποίας ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συνεργάζωμαι, οἵτινες ἐπίσης ἀποδέχονται τὰς ἀρχὰς αὐτῆς, ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι ἡ παροῦσα Συνέλευσις ἐκπληροῦσα τὸν προορισμὸν δι’ ὃν ἐκλήθη ἔχει ὄχι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ καθῆκον νὰ ἐπιλύσῃ ἡ ἰδία ὁριστικῶς τὰ δύο ζητήματα, τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικόν, διὰ τὰ ὁποῖα ἐκλήθη παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως...

§202Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κύριε συνάδελφε ... (Θόρυβος).

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ. Οὐδεμίαν διακοπήν.

§204Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. ... παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, ἥτις οὐδέποτε καὶ δι’ οὐδεμιᾶς ἐπιφυλάξεως ἐσκέφθη νὰ περιορίσῃ τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως ἢ νὰ ὑποβάλῃ τὰς ἀποφάσεις αὐτῆς εἰς κύρωσιν οἱουδήποτε δημοψηφίσματος. Ἡ ὁμὰς ἡμῶν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὑπερεψήφισε τῆς Κυβερνήσεως Βενιζέλου εἰς ὡρισμένα ζητήματα, καίτοι αἱ πολιτικαὶ δηλώσεις αὐτῆς ἐπὶ τῶν δύο τούτων ζητημάτων ὑπῆρξαν διάφοροι τῶν ἀπόψεων ἡμῶν. Ἀλλὰ τοῦτο πράττουσα ἀπέβλεπεν εἰς τὸ κῦρος αὐτοῦ τοῦ κ. Βενιζέλου, πρὸς τὸν ὁποῖον εἴχομεν ἀπόλυτον πεποίθησιν καὶ ἐμπιστοσύνην καὶ ἐκ τῶν προσόντων τοῦ ὁποίου ἀνεμένομεν καὶ ἀνάλογα ὠφελήματα ἐκ τῆς τοιαύτης διαχειρίσεως. Εἰς ἄλλους ὅμως, ἔστω καὶ ἂν ἐφαρμόζωσι τὸ αὐτὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον, ὡς εἶπον, ἀντιτίθεται πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς ἡμετέρας ὁμάδος, δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ δώσωμεν ψῆφον θετικήν, καθόσον ἡ ὅλη διαχείρισις δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὰ προσόντα καὶ τὸ κῦρος τοῦ κ. Βενιζέλου. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§205ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὥστε περὶ προσώπων πρόκειται;

§206ΑΛΕΞ. ΠΑΠΑΔΑΜ. Ἡ θέσις ἡμῶν εἶναι εἰς τὴν ἀριστεράν. (Χειροκροτήματα). (Ὁ κ. Παπαδὰμ μεθίσταται ἐκ τοῦ κέντρου εἰς τὴν ἀριστεράν.)

§207Γ. ΤΣΑΚΑΝΙΚΑΣ. Ἰδοὺ ὑπὸ ποῖον πρόγραμμα ἐξελέγητε. (Ἀναγινώσκει ἐν μέσῳ θορύβου:) «Ἐπὶ τῇ συνεργασίᾳ τῶν Φιλελευθέρων ὑποψηφίων μετὰ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ τῶν Δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων ἐν τῷ συνδυασμῷ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς καθορίζονται τὰ ἑξῆς: 1) Συμφώνως πρὸς τὰς γενομένας προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ τῆς Διοικητικῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων οἱ ἐν τῇ ἐκλογικῇ περιφερείᾳ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ὑποψήφιοι ἀμφοτέρων τῶν ἐν λόγῳ μερίδων δηλοῦν ὅτι δὲν θέλουσι θεωρήσει τὴν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς ἐπικράτησιν τῶν δημοκρατικῶν ὑποψηφίων ὡς λύουσαν ὁριστικῶς τὸ ζήτημα τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ θέλουσιν εἰσηγηθῆ ἐπὶ τούτῳ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ὅπως κληθῇ ὁ Λαὸς ν’ ἀποφανθῇ εἰδικῶς διὰ δημοψηφίσματος ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. 2) Οἱ Φιλελεύθεροι ὑποψήφιοι Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς μὴ θέτοντες συμφώνως πρὸς τὸ γενικὸν πρόγραμμα τοῦ κόμματος αὐτῶν, πολιτειακὸν ζήτημα κατὰ τὰς ἐκλογάς, δηλοῦσιν ὅτι θέλουσιν ὑποστηρίξει ἐν τῇ Συνελεύσει τὴν ὡς ἄνω πρότασιν περὶ δημοψηφίσματος, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι δὲν ἀπειλοῦνται ἐκ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς προφανεῖς καὶ σοβαροὶ ἐθνικοὶ κίνδυνοι».

§208Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα, δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα ἐφόσον δὲν ἐπιτρέπει ὁ κ. Πρόεδρος διακοπάς, οὐδὲ ὁ ἀγορεύων. Καθίσατε. (Θόρυβος).

§209Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Τὰ δικαιώματά σας νὰ ἀσκῆτε ἐξ ἴσου πρὸς ὅλους, κ. Πρόεδρε.

§210ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι....

§211Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε... (Θόρυβος).

§212Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς μου βεβαιῶ ὅτι ὁ κ. Τσιμινάκης κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν μοῦ εἶχε δηλώσει ὅτι θὰ ταχθῇ ὑπὸ τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν ἐπὶ τῷ ὅρῳ νὰ τοῦ δοθῇ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας. (Θόρυβος παρατεταμένος)

§213Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, ἀφήσατε νὰ συνεχίσω. Ἀπὸ τῆς ἐκλογῆς καὶ τῆς συγκλήσεως τῆς παρούσης Συνελεύσεως μέχρι σήμερον παρῆλθεν ἀρκετὸς χρόνος συζητήσεων ἐπὶ ματαίῳ καὶ συντασσόμεθα καὶ ἡμεῖς μὲ τὴν ἄποψιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διαβλέπουν οὐχὶ ἀσφάλειαν τῶν συνόρων μας κατὰ τὸ ἐρχόμενον ἔαρ, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπέχει πολύ, ἀσφάλειαν τὴν ὁποίαν δύνανται ἀκριβῶς νὰ διαταράξωσιν αἱ συνθῆκαι τοῦ ἐσωτερικοῦ. Ἐὰν ἀσχολούμεθα εἰς τὸ ἐσωτερικὸν μὲ ἐκλογὰς καὶ δημοψηφίσματα, εἶναι δυνατὸν νὰ προκαλέσωμεν τὰς ταραχάς. Φρονῶ, ὅτι καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι αἰσθάνονται ἑαυτοὺς δεσμευμένους διὰ τοῦ αὐτοπεριορισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐπέβαλλον εἰς ἑαυτοὺς διὰ τῶν προεκλογικῶν των δηλώσεων, νομίζω ὅτι δὲν θὰ αἰσθανθῶσι τύψιν συνειδήσεως, ἐὰν ἀναλάβωσι τὴν πρωτοβουλίαν νὰ ἀσκήσωσι τὰ πλήρη κυριαρχικὰ δικαιώματά των ἐν τῇ Συντακτικῇ Συνελεύσει, διότι θὰ δύνανται νὰ δικαιολογηθῶσιν ἀπέναντι τῆς συνειδήσεώς των καὶ νὰ ἐξηγήσωσι πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς των, ὅτι ἔπραξαν τοῦτο πρὸς περιφρούρησιν ὑψίστων ἐθνικῶν συμφερόντων. (Χειροκροτήματα). Οἱ δὲ ἐκλογεῖς οὐσιαστικῶς δὲν ζητοῦν παρὰ ἐξωτερικὴν ἀσφάλειαν καὶ ἐσωτερικὴν γαλήνην, ἅτινα μόνον οὕτως ἀμέσως καὶ ἄνευ παρελκύσεων ἐπιτυγχάνονται. Ἀπομένει νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἡ κατὰ τοιοῦτον τρόπον προτεινομένη παρ’ ἡμῶν λύσις τῶν δύο σπουδαιοτάτων ζητημάτων δύναται νὰ ἔχῃ οἱανδήποτε ἐπίδρασιν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἢ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ. Καὶ ἐξωτερικῶς μὲν ἐφόσον ἡμεῖς εὑρισκόμεθα εἰς τὴν Κυβέρνησιν δὲν γνωρίζω νὰ ὑπεδείχθη οὐδαμόθεν, ὅτι ἡ καθ’ ὡρισμένον τρόπον λύσις τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος θὰ ἀπήχει δυσμενῶς καὶ ἡ κατ’ ἄλλον τρόπον λύσις θὰ ἀπήχει εὐμενῶς οὐδὲ ἐξεδηλώθη παρ’ οὐδενὸς καθ’ οἱονδήποτε τρόπον πρόθεσις ἀναμίξεως εἰς τὰ ἐσωτερικά μας ζητήματα. Ἄν ἐγένοντο ὑποδείξεις ἢ συστάσεις ὑπὸ φίλων τῆς Ἑλλάδος, ἐγένοντο διὰ νὰ συστήσωσιν ἡσυχίαν καὶ τάξιν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, μετὰ τῶν ὁποίων ἦσαν συνδεδεμένα οἰκονομικὰ καὶ ἐμπορικὰ συμφέροντα τῶν ὑπηκόων των, ἴσως καὶ ἡ ἀσφάλεια αὐτῶν, ὡς καὶ ὁ ὑπολογισμὸς τῆς Ἑλλάδος ὡς ἀξιολόγου Βαλκανικοῦ παράγοντος. Ἄλλως τε καὶ τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν δὲν ἀποδεικνύουν, ὅτι τὰ Κράτη κανονίζουσι τὰς σχέσεις αὐτῶν ἀναλόγως τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος τῶν ἄλλων, οὐδὲ τῶν δυναστικῶν των δεσμῶν. Ἀντιστρόφως ἔχομεν πρόσφατον παράδειγμα τὴν παρ’ ὅλων, ἀναγνώρισιν τῆς Τουρκικῆς Δημοκρατίας ἡ ὁποία ἀνεκηρύχθη δι’ ἀποφάσεως τῆς Τουρκικῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία πολὺ ἀμφιβάλλω ἂν ἐξελέγη μεθ’ οἵων ἐγγυήσεων ἐλευθέρων ἐκλογῶν ἐξελέγη ἡ ἡμετέρα Συνέλευσις. Ἐσωτερικῶς δὲ παρὰ τίνων θέλει διαμφισβητηθῇ ἡ διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐπίλυσις τῶν δύο τούτων ζητημάτων; Ὑπὸ τῶν στελεχῶν τῆς ἐκτὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως Ἀντιπολιτεύσεως καὶ μόνον. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, γεννᾶται ὑμῖν οἱαδήποτε ἀμφιβολία ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος ἐὰν ἀποβῇ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας θὰ διαμφισβητηθῇ παρ’ αὐτῶν ὡς μὴ γνήσιον; Δὲν βλέπετε τὰς ἐπιζητουμένας δῆθεν ἐγγυήσεις διὰ τὴν γνησιότητα τοῦ δημοψηφίσματος, ὧν πολλαὶ εἶναι ἀπραγματοποίητοι, ὅτι προβάλλονται ἀκριβῶς διὰ νὰ ἔχουσι δικαίωμα νὰ ἀμφισβητήσουν τὸ κῦρος αὐτοῦ ἐν ᾗ περιπτώσει ἀποβῇ κατὰ τῶν ἀντιλήψεών των; Μόνον δὲ ἐν ᾗ περιπτώσει ἀποβῇ τὸ δημοψήφισμα ὑπὲρ τῆς Βασιλείας θὰ ἀναγνωρίσουν τὴν γνησιότητα αὐτοῦ. Ἀλλ’ εἰς τὴν περίπτωσιν ταύτην φαντάζεσθε ὅτι θὰ ἔχῃ κανὲν κῦρος δι’ αὐτοὺς τὸ ψήφισμα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, δι’ οὗ θὰ ἔχῃ ἐκπέσει ἡ Δυναστεία; Διὰ τοῦτο καὶ δὲν συντασσόμεθα μὲ τὴν ἄποψιν τοῦ νὰ λυθῇ κεχωρισμένως τὸ δυναστικὸν ζήτημα ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Πλὴν τούτου φοβοῦμαι ὅτι ἡ λύσις τοῦ δυναστικοῦ προκαταβολικῶς ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως θὰ ἔχῃ δυσμενῆ ἐπίδρασιν καὶ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ, καθόσον φοβοῦμαι ὅτι θὰ θίξῃ τὴν εὐαισθησίαν τοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος θὰ ἐκλάβῃ τοῦτο ὡς ἔκφρασιν δυσπιστίας πρὸς αὐτὸν καὶ ὡς ἀτελῆ τήρησιν τῆς πρὸς αὐτὸν ὑποσχέσεως ὅτι θὰ ἀφεθῇ πρὸς αὐτὸν ἡ λύσις τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος – ἐφ’ ὅσον ἐπικρατήσῃ ἡ ἄποψις αὕτη– τὸ ὁποῖον ἐν τῇ ἀντιλήψει του συνδέεται καὶ συγχέεται πρὸς τὸ δυναστικόν.

§214Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Παρακαλῶ νὰ παράσχω μίαν ἐξήγησιν. Ἔχω ἀντιληφθῆ ὅτι ἡ Συνέλευσις ἔχει παρεξηγήσει τὴν θέσιν ἡμῶν ἀπέναντι τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ ἴσως συνετέλεσε καὶ αὐτὴ αὕτη ἡ διατύπωσις τοῦ ψηφίσματός μας, τὸ ὁποῖον ἔχομεν διατυπώσει. Διότι ἡ ἔννοια ἡ ὁποία προκύπτει ἐκ τῆς ἐννοίας τῆς χρήσεως τοῦ ὅρου referendun εἶναι ὅπως λυθῇ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, διαμορφωθῇ τὸ πολίτευμα καὶ ἡ ὅλη πολιτικὴ μεταβολὴ τελικῶς κυρωθῇ ὑπὸ τοῦ Λαοῦ. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν δὲ ταύτην καταθέτω καὶ τροπολογίαν.

§215Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐφόσον ἐπετράπη ἡ διακοπὴ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος. (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δύο λέξεις ἔχω νὰ εἴπω. Δὲν ἔχω εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Κορινθίας παρὰ νὰ εἴπω δύο μόνον λέξεις: Ὅτι ἡ δήλωσις αὐτοῦ ἢ ἐμφαίνει ἐγκατάλειψιν προγράμματος ὑποστηριζομένου ἐπὶ δύο ὁλοκλήρους μῆνας... (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς καὶ θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§216Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἐπὶ δύο ὥρας ὑπεστήριζα αὐτὸ τὸ πρᾶγμα (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§217Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπιτρέπεται νὰ νομίζετε ὅτι θὰ καταπνίξητε τὴν φωνὴν τῶν ἄλλων ἐν τῇ Συνελεύσει. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καταλυθῇ ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου ἐν τῇ Συνελεύσει. Θὰ ἐκφράσωμεν τὴν γνώμην μας εἴτε ἑκόντων εἴτε ἀκόντων ἡμῶν. Καὶ ἔχω νὰ σᾶς δηλώσω τοῦτο: ὅτι ἡ δήλωσις εἰς τὴν ὁποίαν προέβη ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Κορινθίας ἢ ἔχει τὴν ἔννοιαν ἐγκαταλείψεως προγράμματος ὑποστηριζομένου ὑπὸ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἢ εἶναι ἀνεξήγητος. Εἶναι ἀνεξήγητος διότι ἔχομεν τὰς ἐπανειλημμένας δηλώσεις καὶ θὰ τὰς ἀναφέρω εἰς τὴν ἀγόρευσίν μου κατὰ τὰς ὁποίας τὸ δημοψήφισμα τὸ ὑποστηριζόμενον ὑπὸ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» τὸ ἀφορῶν τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος ὀφείλει νὰ διεξαχθῇ ἐντὸς δύο μόλις ἑβδομάδων εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ νοῦς ἀνθρώπινος ὅτι ἐντὸς τῶν δύο τούτων ἑβδομάδων ἤθελεν καταρτισθῇ τὸ νέον πολίτευμα ἤθελε δοκιμασθῇ ὑπὸ τοῦ Λαοῦ καὶ ἤθελεν τεθῇ ὑπὸ τὴν κρίσιν αὐτοῦ διὰ δημοψηφίσματος (Χειροκροτήματα). Ἓν ἐκ τῶν δύο συμβαίνει· ἢ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον ἐγκαταλείψεως προγράμματος ἢ ἡ δήλωσις δὲν ἔχει τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἐγὼ τουλάχιστον ἀπέδωσα εἰς αὐτήν. (Χειροκροτήματα).

§218Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἐγκαταλείψεως τοῦ προγράμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἄν οὕτως ἀντελήφθη τὸ πρᾶγμα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἠδίκησε τὴν ἀντίληψίν του. Καὶ συμβαίνει συχνὰ ν’ ἀδικῇ τὴν ἀντίληψίν του σπεύδων, πρὶν λάβῃ ἐπακριβῆ γνῶσιν τῶν πραγμάτων, νὰ λαμβάνῃ τὸν λόγον καὶ νὰ διακόπτῃ. Ἔπρεπε νὰ ἐξετάσῃ τὴν πρότασίν μας, νὰ τὴν μελετήσῃ καὶ νὰ μᾶς ἀπαντήσῃ εἰς τὰς δηλώσεις του καὶ τότε νὰ ἀναμένῃ τὴν ἀπάντησίν μας. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς)

§219Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν μᾶς ἐνδιαφέρουν τὰ προγράμματα, μᾶς ἐνδιαφέρουν τὰ πράγματα, νὰ ἐγκαθιδρυθῇ τὸ ταχύτερον ἡ Δημοκρατία. (Χειροκροτήματα).

§220Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς ἀποδεχόμεθα καὶ συνιστῶμεν τὴν λύσιν καὶ τῶν δύο τούτων ζητημάτων παρὰ τῆς Συνελεύσεως, διότι μόνον τοιουτοτρόπως θὰ ἐπέλθῃ λύσις ἄμεσος καὶ ὁριστική, ἀπηλλαγμένη οἱουδήποτε ἐσωτερικοῦ ἢ ἐξωτερικοῦ κινδύνου, λύσις δι’ ἧς θὰ ἐπέλθῃ ἠρεμία εἰς τὸν Τόπον καὶ θὰ ἐκλείψῃ ὁ ἐκνευρισμὸς ὁ ὁποῖος ἐπικρατεῖ λόγῳ τῆς ἀβεβαιότητος, ἡ ὁποία δυστυχῶς θὰ παραταθῇ ἐπὶ μακρὸν εἰσέτι δι’ ὅλων τῶν ἄλλων προτεινομένων λύσεων. Ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορευσάντων μόνον ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μυτιλήνης καὶ πρώην συνεργάτης ἐν τῇ Ἐπαναστατικῇ Κυβερνήσει κ. Παπανδρέου ἠσχολήθη μὲ τὴν παρ’ ἡμῶν προτεινομένην λύσιν καὶ ἐπιζητῶν νὰ τὴν καταπολεμήσῃ μὲ τὴν γνωστὴν εὐφράδειάν του παρεδέχθη ἐν τούτοις ὅτι ἡ λύσις αὕτη εἶναι ἡ μᾶλλον ἄμεσος, ἀρτία καὶ πλήρης ἐν σχέσει πρὸς τὰς λοιπάς, ἀλλ’ ὅτι αἱ προεκλογικαὶ δηλώσεις τῶν ὑποψηφίων δεσμεύουσι τούτους νὰ ἀποδεχθῶσι ταύτην. Ἀλλ’ ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρεται πρωτίστως ὁ Λαὸς εἶναι ὁ τερματισμὸς τῆς ἐκκρεμότητος καὶ ἡ λῆξις τέλος τῆς παρελκύσεως, διότι διὰ τὴν παρέλκυσιν καὶ μόνον ἀδημονεῖ καὶ ἀσχάλλει ἡ κοινὴ γνώμη. Ἀδημονοῦν οἱ πρόσφυγες διὰ τὴν ἐγκατάστασίν των, οἱ ἀγρόται διὰ τὰ ζητήματά των, τὰ θύματα τοῦ πολέμου διὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν ζητημάτων των, τὸ ἐμπόριον καὶ ἡ ναυτιλία διὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν μετὰ τῆς Ρωσσίας σχέσεων καὶ ὅλος ὁ ἄλλος κόσμος διὰ τὴν βελτίωσιν τῶν ὅρων τῆς ζωῆς, τῆς συγκοινωνίας καὶ τῆς δημοσίας ἀσφαλείας. Καὶ τέλος ὡμολόγησεν ὅτι οὕτω θὰ ἐδίδετο καιρὸς εἰς τὸν Λαὸν νὰ γνωρίσῃ πράγματι τὴν Δημοκρατία, τὴν ὁποίαν ἤδη οὔτε θεωρητικῶς γνωρίζει, καὶ τὴν ὁποίαν προκαταβολικῶς τὴν ἔχουσι κατασυκοφαντήσει οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν.

§221ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ οἱ φίλοι.

§222Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Προσέτι θὰ ἀπεφεύγετο ὅπως διὰ τῶν δημοψηφισμάτων καταστῇ τὸ πολίτευμα τὸ νέον ἀντικείμενον ἐκλογικῆς διαπάλης καὶ συνεπῶς πολίτευμα τῆς μιᾶς πολιτικῆς μερίδος. Ἐπὶ πλέον ὡμολόγησεν ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸν προεκλογικὸν αὐτοπεριορισμὸν ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων του ὡς μέλους τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως ἄνευ οὐδεμιᾶς τύψεως τῆς συνειδήσεως, ἐὰν ἐπείθετο ὅτι ἐκ τῆς παρελκύσεως, ἡ ὁποία θὰ προέλθῃ ἐκ τῶν ἄλλων λύσεων, θὰ ἠδύναντο νὰ προέλθωσι κίνδυνοι ἐξωτερικοὶ ἢ ἐσωτερικοὶ. Ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν δύναται νὰ ὑπάρχῃ ποτὲ ἀπόλυτος βεβαιότης; Καὶ δὲν εἶναι λογικώτερον νὰ προτιμήσῃ τις τὴν λύσιν διὰ τῆς ὁποίας ἀποφεύγονται οἱ κίνδυνοι; Καὶ κατελήξαμεν ὅτι ὅλα τὰ προσόντα τὰ ὁποῖα τόσον εὐγλώττως ἀνέπτυξεν ὑπὲρ τῆς ἀπόψεως ἡμῶν τὰ παραβλέπει χάριν τῆς πολιτικῆς σκοπιμότητος. Ὅτε, κύριοι, ἔχομεν ἀντιγνωμοῦντας τοιαῦτα παρατάσσοντας προτερήματα ὑπὲρ τῆς ἀπόψεως ἡμῶν, τίνα ἀνάγκην ἔχομεν ἄλλων πόρων; (Χειροκροτήματα) Σᾶς ἐπιτρέπει, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ συνείδησις νὰ διακόψητε τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως, ὅταν τοσαῦτα κολοσσιαῖα καὶ ἐπείγοντα ζητήματα πρόκεινται πρὸ ἡμῶν; Καὶ μὲ ποῖον πρόσωπον θὰ ἀτενίσητε τοὺς ἐκλογεῖς σας καὶ μὲ ποῖον δικαίωμα θὰ ζητήσητε τὰς ψήφους των ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν σας; (Χειροκροτήματα). Κατὰ τὴν ἐπαναστατικὴν περίοδον ἐδέχθην πολλοὺς ἐκ τῶν παρισταμένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οἱ ὁποῖοι μοῦ ἔλεγον· «τολμήσατε καὶ ἀνακηρύξατε τὴν Δημοκρατίαν». Εἰς τούτους ἀπαντῶ σήμερον «ἀποφασίσατε· εἶσθε οἱ ἁρμόδιοι». (Χειροκροτήματα). Ὅπως καὶ ἐγὼ αἰσθάνομαι σήμερον ἐμαυτὸν ἁρμόδιον ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ πληρεξουσίου. Πολλοὶ ἄλλοι ἀντιπαρῆλθον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἐπέκριναν ὡς σφάλμα τὴν μὴ ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως. Εἰς τούτους ἀπαντῶ· «Ἀνακηρύξατέ την, ἵνα μὴ διαπράξητε ἤδη πραγματικὸν σφάλμα, διότι αὐτὴν τὴν φορὰν θὰ εἶναι ἀνεπανόρθωτον. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα) Ἄλλοι τῶν πληρεξουσίων ἀνομολογοῦντες τὴν ὀρθότητα τῆς ἀπόψεως ἡμῶν ἀρνοῦνται νὰ συνταχθῶσι δικαιολογούμενοι ὅτι ἔχουν ἤδη προσυπογράψει ἕτερον σχέδιον ψηφίσματος. Εἰς τούτους ὑπενθυμίζω ὅτι μόνον ὅταν ὑποχωρῇ κανεὶς δύναται νὰ κατηγορηθῇ καὶ οὐχὶ ὅταν προχωρῇ. Τὸ δὲ σχέδιον ἡμῶν εἶναι τὸ μᾶλλον προηγμένον. Τέλος ὑπάρχουσι πολλοὶ διστακτικοὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἐκ μόνης τῆς ἀνησυχίας τί ἤθελε γίνει, ἐὰν καταπέσῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις. Πρῶτον δὲν ἔχομεν καμμίαν ἀντίρρησιν νὰ παραμείνῃ ἡ ἰδία Κυβέρνησις, (χειροκροτήματα) — ἐφόσον ἀποδεχθῇ τὰς ἀπόψεις ἡμῶν, διότι ἡμεῖς ἀγωνιζόμεθα ὑπὲρ ἰδεῶν καὶ οὐχὶ περὶ προσώπων. Καὶ δεύτερον δύναται νὰ σχηματισθῇ ἀρίστη Κυβέρνησις ἐκ τῶν μερίδων ἐκείνων αἱ ὁποῖαι θέλουσιν ἀποδεχθῇ τὴν ἄποψιν τῆς ἐπιλύσεως ἁπάντων τῶν ζητημάτων κυριαρχικῶς παρὰ τῆς Συνελεύσεως, μὲ τὸν προκαταβολικὸν καὶ ἑκούσιον αὐτοπεριορισμὸν ὅπως οὐδεὶς ἐκ τῶν στρατιωτικῶν λάβῃ μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην, οὔτε ἐκ τῶν ἐν ἐνεργείᾳ οὔτε ἐκ τῶν ἐν διαθεσιμότητι, οὔτε ἐκ τῶν ἐν ἀποστρατείᾳ (Χειροκροτήματα). Τὴν σκοπιμότητα τῆς προτάσεώς μου ταύτης ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις εἶμαι βέβαιος ὅτι ἀντιλαμβάνονται πάντες οἱ πληρεξούσιοι, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἀνάγκη νὰ ἐπεκταθῶ εἰς ἐπεξήγησιν αὐτῆς, ἰδιαιτέρως δὲ οἱ τέως ἐν ὅπλοις συνάδελφοί μου καὶ ἤδη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, οἱ ὁποῖοι εἶναι εἰθισμένοι εἰς αὐταπάρνησιν κατὰ τοὺς ἀγῶνας ὑπὲρ Πατρίδος θὰ ἀποδεχθῶσιν εὐχαρίστως καὶ τὴν αὐτοθυσίαν ταύτην πεπεισμένοι ὅτι συμβάλλουσι διὰ τὸ καλὸν τῆς Πατρίδος, παραιτούμενοι αὐτοπροαιρέτως δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τοῖς παρέχει ἡ λαϊκή των ἐκλογή. (Χειροκροτήματα, Ἴσως οἱ πολιτικοὶ συνάδελφοι ἡμῶν, ἂν καὶ ἐγὼ διατελῶν εἰς ἀποστρατείαν ἀνήκω εἰς αὐτούς, ἀπὸ λεπτότητα καίτοι ἀντιλαμβάνονται τὴν σκοπιμότητα τοῦ πράγματος δὲν ἀποφασίζουσι νὰ ὑποδείξωσι τοῦτο, ἀλλ’ ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι σκόπιμον ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις, ἀποδεικνύεται καὶ ἐκ τῆς συνθέσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἣν ἐσχημάτισεν ὁ κ. Βενιζέλος. Ὅταν λοιπὸν καὶ οἱ τελευταῖοι οὗτοι δισταγμοὶ τῶν κ. πληρεξουσίων τῶν ἐπιθυμούντων καὶ δικαίως νὰ εὑρίσκωνται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην ἐκλείψουν, τότε ἀσφαλῶς οἱ ἐπιθυμοῦντες τὴν λύσιν διὰ τῆς Συνελεύσεως τῶν ζητημάτων τούτων θὰ ἀποτελέσωσι τὴν πλειονοψηφίαν ἐκ τῆς ὁποίας θὰ δύναται νὰ καταρτισθῇ ἀρίστη ὁμόφρων Κυβέρνησις, ἥτις ὡς τρίτη πλέον καὶ κατόπιν τοῦ προχωρητικοῦ ἅλματος τὸ ὁποῖον ἐπετέλεσεν ἡ δευτέρα θὰ φθάσῃ ἀσφαλῶς εἰς τὸ τέρμα (χειροκροτήματα) καὶ οὕτως ἀπηλλαγμένη τῶν περισπασμῶν τῶν δύο τούτων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον μᾶς ἀπασχολοῦν θὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιλύσῃ τὰ τόσα ἄλλα ζωτικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερα καὶ δι’ ὧν θὰ δοθῇ ἡ εὐημερία εἰς τὴν Χώραν, ἥτις καὶ μόνη θὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν στερέωσιν τοῦ νέου πολιτεύματος. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο συνετάξαμεν τὸ ἑξῆς ψήφισμα: (Ἀναγινώσκει) «Ἡ Δʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις Κρίνουσαν ἐκπεσοῦσαν τὴν Δυναστείαν Γεωργίου τοῦ Αʹ εἰς τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν, ὥριμον δὲ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν διὰ τὴν καθιέρωσιν τοῦ ἀβασιλεύτου δημοκρατικοῦ πολιτεύματος καὶ ἐπιβεβλημένον τὸν συγχρονισμὸν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν ἁπανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου σταθερῶς ἐξαπλουμένην δημοκρατικὴν ἰδέαν, ἧς ἀρχικὴ κοιτὶς ὑπῆρξεν ἡ Ἑλλάς. Ψηφίζει Καταλύει τὸν βασιλικὸν θεσμὸν καὶ ἀνακηρύσσει ὡς πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος τὴν Δημοκρατίαν κοινοβουλευτικῆς μορφῆς». Ἐπὶ τῆς οὐσίας εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι· οἱ τύποι ἂς μὴ καταστρέψουν τὴν οὐσίαν. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι).

§223ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὔριον ὥρᾳ 5 μ.μ. (Ὥρᾳ 9.25′ μ. μ.)