1924.02.16

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 20Η

Σάββατον 16 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινοῖ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Ἡ Ἕνωσις ἐργατῶν γαιανθράκων Σύρου παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως τὸ Κράτος ἔλθῃ ἀρωγὸν εἰς τὰ μέλη τῆς Ἑνώσεώς των ἀπὸ πολλοῦ περιελθόντα εἰς δυστυχίαν λόγῳ ἀεργίας. — Οἱ αὐτεπαγγέλτως ἀποστρατευθέντες κατὰ τὸν παρελθόντα Μάρτιον ἀξιωματικοὶ αἰτοῦνται τὴν ἐπαναφοράν των. — Ὁ ἐπαγγελματικὸς καὶ ἐργατικὸς κόσμος Βόλου ὑποβάλλει ψήφισμα περὶ καλυτερεύσεως τῶν ὅρων τῆς ζωῆς. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Λαμίας παρακαλεῖ ὅπως ἀπαλλοτριωθῇ τὸ πρὸ τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ γήπεδον διὰ τὴν ἀνέγερσιν Μνημείου Ἡρώων. — Ὁ Κυριαζῆς Σκιαδᾶς διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἄδικον ἔξωσιν αὐτοῦ ἐκ τῆς οἰκίας εἰς ἣν κατῴκει μετὰ τῆς συζύγου καὶ μητρός του παρὰ τοῦ ἀναπληρωτοῦ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Μακεδονίας. — Ὁ Ἰωάννης Ζάχος τέως ὑπενωμοτάρχης αἰτεῖται τὴν ἐπαναφοράν του εἰς τὸ Σῶμα τῆς Χωροφυλακῆς ὡς ἀδίκως ἀπολυθείς. — Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Ν. Ξηρός, Σπ. Τράκας καὶ Λ. Κουτσοπέταλος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀπολυθέντων ὑπαλλήλων τῶν Δημοσίων ἔργων». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Κ. Καλομενόπουλος, Ι. Μαρκγκός, Τ. Παπαδάκης, Γ. Βενιέρης καὶ Α. Πραντούνας ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως ἄρθρων τοῦ ἀπὸ 17 Αὐγούστου 1923 Ν. Διατάγματος «περὶ καθορισμοῦ ὑποχρεώσεων ἀνυποτάκτων καὶ λιποτακτῶν». — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Α. Μυλωνᾶς ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ Ν. Διατάγματος τῆς 22)28 Νοεμβρίου 1923 περὶ ἀμέσου ἐκδικάσεως αὐτοφώρων τινῶν πλημμελημάτων». — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ.κ. Κ. Γόντικας καὶ τῆς Δικαιοσύνης κ. Α. Μυλωνᾶς ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ τιμωρίας τῆς χρήσεως τοῦ στρατιωτικοῦ ἐνδύματος κατὰ τὴν διάπραξιν ἀξιοποίνων πράξεων». — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας, τῆς Δικαιοσύνης κ. Α. Μυλωνᾶς καὶ τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ ἀπαγορεύσεως κατοχῆς πυροβόλων ὅπλων, χειροβομβίδων καὶ ἐκρηκτικῶν ὑλῶν». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐκτάκτου ἐνισχύσεως τῆς δυνάμεως τῆς Χωροφυλακῆς διὰ κατατάξεως προϋπηρετησάντων ἐν τῷ Στρατῷ καὶ τῇ Χωροφυλακῇ, πρὸς ἄμεσον ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀναγκῶν τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας», τὸ ὁποῖον παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως κ. Α. Δοξιάδης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως ἐνίων διατάξεων τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως ἀντὶ τοῦ περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου ὑποβεβλημένου σχεδίου ψηφίσματος τὸ ὁποῖον, ὡς μοὶ ἐδήλωσεν, ἀποσύρει.

§3Α. ΔΟΞΙΑΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). Παρακαλῶ ὅμως, κ. Πρόεδρε, ὅπως τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ κηρυχθῇ κατεπεῖγον.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Μαρῆς παρακαλεῖται νὰ περατώσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§5ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶναι παρών.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγορίου ὡς ἀντιλέγων.

§7Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Εἶχον τὸν λόγον, ἀλλὰ παραιτοῦμαι λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν τὰς παρακλήσεις τῶν κυρίων συναδέλφων.

§8Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Νομίζω ὅτι ἡ σειρὰ δὲν κανονίζεται καλῶς.

§9Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Βεβαίως ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ὡμίλησε μετὰ τὸν κ. Καλογερᾶν χωρὶς νὰ εἶναι ἀντιλέγων. Δὲν πρέπει νὰ παρορῶνται οἱ ἀφανεῖς.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν παρορᾶται κανείς. Ἐφαρμόζω ἐπακριβῶς τὸ ἄρθρον 26 τοῦ Κανονισμοῦ, κατὰ τὸ ὁποῖον τὸν ἀγορεύοντα διαδέχεται πάντοτε ὁ ἀντιλέγων, ἂν ὑπάρχῃ, κατὰ τὴν τάξιν τῆς ἐγγραφῆς αὐτοῦ.

§11Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Πῶς ἠξεύρετε ὅτι ὁ κ. Γρηγορίου εἶναι ἀντιλέγων;

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ τὸ ἐδήλωσε.

§13Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Φαίνεται ὅμως ὅτι γίνεται καὶ κἄποια ἐκλογὴ ὥρας· θέλουν οἱ κ.κ. ἀντιλέγοντες νὰ ἐκλέγουν νὰ ὁμιλοῦν εἰς ὥραν ποὺ τοὺς ἀρέσει.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγορίου.

§15ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐφ’ ὅλων τῶν σημείων τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ἀσχοληθῶ, ἀλλὰ θὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν τῶν θεμάτων ἐκείνων ἐφ’ ὧν ἐθεώρησα σκόπιμον ὅπως λάβω τὸν λόγον, φρονῶν ὅτι τὰ θέματα ταῦτα εἶναι τόσον κεφαλαιώδη καὶ συνδέονται τόσον στενῶς μὲ τὴν ὕπαρξιν καὶ τὴν μελλοντικὴν ἐξέλιξιν τῆς Πατρίδος ὥστε νὰ ἐπιβάλληται εἰς πάντα πληρεξούσιον νὰ ἐκφέρῃ τὴν ἐπ’ αὐτῶν γνώμην του. Θεωρῶ ὅτι ἡ παροῦσα Ἐθνοσυνέλευσις ἀποτελεῖ μέγιστον σταθμὸν ἐν τῇ ἐξελίξει τῆς συγχρόνου ἱστορίας μας καὶ ὅτι κληθεῖσα ὅπως ἐπανορθώσῃ τὰ ἐρείπια μιᾶς πρωτοφανοῦς διὰ μέσου τῶν αἰώνων ἐθνικῆς καταστροφῆς καὶ καθορίσῃ τὰς κατευθύνσεις ὑφ’ ἃς δέον νὰ ζήσωμεν ὡς Κράτος καὶ ὡς Ἔθνος ἔταξεν εἰς ἑαυτὴν ἱστορικὴν ἀποστολήν, τὴν ὁποίαν τότε μόνον καλῶς θὰ ἐπιτελέσῃ, ὅταν εὑρεθῇ εἰς τὸ ὕψος τῆς ἱστορικῆς ταύτης ἀποστολῆς. Τὰ ρεύματα εἰς ἃ συμπίπτουσι σήμερον αἱ θελήσεις τῆς λαϊκῆς ψυχῆς εἶναι ἐντελῶς ἀνάλογα μὲ τὰ ρεύματα ἐκεῖνα ἅτινα ἐγέννησαν τὴν πρώτην Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν τοῦ 1910, ῥεύματα ἅτινα καὶ τότε ὅπως καὶ σήμερον ἔκαμον τὴν ὡραίαν ἐποχὴν τῆς ἀνορθώσεως ἣν ἐνεσάρκωσεν ὁ μέγας δημιουργός, ὅστις εὐτυχῶς διὰ τὴν Ἑλλάδα ζῇ ἀκόμη. Καὶ τότε ὅπως καὶ σήμερον ἐξηρχόμεθα ἀπὸ μίαν δεινὴν κρίσιν ἐσωτερικήν. Καὶ τότε ὅπως καὶ σήμερον ἡ λαϊκὴ ψυχὴ ἐπόθησεν ἀπείρως τὴν ἀλλαγὴν τῶν παλαιῶν πολιτικῶν μεθόδων καὶ συστημάτων. Καὶ τότε ὅπως καὶ σήμερον εἷς ὑπῆρξεν ὁ ἀσυγκράτητος λαϊκὸς πόθος, ἡ ἀναγέννησις καὶ ἀνάπλασις τῆς ἑλληνικῆς Πατρίδος, ἵνα ἀποβῇ ἀνταξία τοῦ ὑψηλοῦ καὶ μεγάλου προορισμοῦ αὐτῆς. Εἰς τὴν τοιαύτην ἱστορικὴν καμπὴν εὑρισκόμενοι καὶ σήμερον, κύριοι πληρεξούσιοι, μόλις ἐξερχόμενοι μιᾶς δεινῆς κρίσεως ἥτις μετέβαλεν εἰς συντρίμματα τόσα ὄνειρα καὶ τόσας ἐλπίδας καὶ ἥτις θάψασα τὴν Μεγάλην Ἑλλάδα εἰς τὰ αἱματοβαφῆ Μικρασιατικὰ πεδία ἐβύθισεν εἰς πένθος βαρὺ τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, δέον ἀνερευνῶντες μετὰ προσοχῆς τὰ αἴτια τῆς ἐπελθούσης καταστροφῆς νὰ τάμωμεν τὰς κατευθύνσεις τοῦ μέλλοντος. Θὰ ἦτο δὲ ὀλέθριον, κύριοι πληρεξούσιοι, ἂν τέμνοντες τὰς κατευθύνσεις ταύτας δὲν ἐφροντίζομεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὅπως εὑρεθῶμεν ἐν ἐπαφῇ ἀπολύτῳ μὲ τοὺς πόθους καὶ τὰς τάσεις τῆς λαϊκῆς ψυχῆς. Ποῖοι δὲ εἶναι οἱ πόθοι αὐτοί; Τρεῖς κατ’ ἐμέ: ὁ πόθος τῆς συμφιλιώσεως, ὁ πόθος πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς Διοικήσεως καὶ τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα. Πιστεύω, κύριοι, ὡς εἰς σύμβολα ἱερὰ εἰς τὰς τρεῖς ταύτας ἀρχάς, εἰς τὴν συμφιλίωσιν, εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῆς Διοικήσεως καὶ εἰς τὴν Δημοκρατίαν, σύμβολα τὰ ὁποῖα ἀποτυποῦνται εὐκρινῶς εἰς τὰς ὑπὸ συζήτησιν προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι τοσοῦτον ἀλληλένδετοι πρὸς ἀλλήλας αἱ ἀρχαὶ αὗται, εἶναι τόσον στενῶς συνυφασμέναι πρὸς ἀλλήλας αἱ ἀρχαὶ αὗται, ὥστε ἡ παραγνώρισις τῆς μιᾶς ἐξ αὐτῶν νὰ ἔχῃ ὡς συνέπειαν τὴν παραγνώρισιν καὶ τῶν δύο ἄλλων. Διότι πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἀνόρθωσις τῆς Διοικήσεως, ἄνευ τῆς ἐπιτεύξεως τῆς γαλήνης τῶν πνευμάτων διὰ μιᾶς καλῶς νοουμένης συμφιλιώσεως, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀνόρθωσις τῆς Διοικήσεως ἄνευ τῆς Δημοκρατίας, καὶ ἀντιθέτως πῶς θέλετε νὰ σταθῇ εἰς τοὺς πόδας του τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ἄνευ τῆς συμφιλιώσεως καὶ ἄνευ τῆς ἐπιτεύξεως τῆς ἀνορθώσεως τῆς Διοικήσεως; Διὰ τοῦτο δὲν ἠνόησα, κύριοι, οὔτε τὰς ἐπιθέσεις κατὰ τῆς συμφιλιωτικῆς προσπαθείας τῆς Κυβερνήσεως τῆς γενομένας ἐκ μέρους ἄκρων τινων δημοκρατικῶν οὔτε ἀντιθέτως τὰς ἐνεργείας τῶν κοπτομένων ὑπὲρ τῆς ἀκριβοῦς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων καὶ ἐπιμενόντων ταυτοχρόνως εἰς τὸ ἀγεφύρωτον τοῦ χάσματος τοῦ διαχωρίζοντος τοὺς Ἕλληνας. Τὴν συμφιλίωσιν ἐννοῶ, κύριοι, ὑπὸ τὴν εὐρυτέραν αὐτῆς ἔννοιαν, συμφιλίωσιν ἥτις θὰ ἀπέρρεε φυσικῶς ἐκ τῆς ἀκριβοῦς ἐφαρμογῆς τοῦ δημοκρατικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος, συμφιλίωσιν ἥτις θὰ ἦτο ἡ ἄμεσος συνέπεια τῆς παγιώσεως τῶν ἀσφαλῶν βάσεων, ἐφ’ ὧν ἑδράζονται τὰ σύγχρονα φιλελεύθερα πολιτεύματα, αἵτινες βάσεις εἰς οὐδὲν ἄλλο συνίστανται εἰμὴ εἰς τὴν ἀπόλυτον ἰσότητα τῶν πολιτῶν, ἥτις ἐπιβάλλει καὶ ἔχει ὡς συνέπειαν ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν ὑποταγὴν τῆς μειοψηφίας εἰς τὰς θελήσεις τῆς πλειοψηφίας, καὶ ὅταν ἀκόμη αἱ θελήσεις τῆς μειοψηφίας εἶναι ἀντίθετοι πρὸς τὰς θελήσεις τῆς πλειοψηφίας, καὶ ἀφ’ ἑτέρου δημιουργία τῆς ὑποχρεώσεως εἰς τὰς πλειοψηφίας ὅπως μὴ ἐκτρέπωνται τοῦ νομίμου πολιτεύματος καὶ μὴ μεταβάλλωνται εἰς καταπιεστὰς τῶν μειοψηφιῶν. Γνωρίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη ὑπάρχουν καὶ περιπτώσεις πρὸς ἐπανάστασιν. Εἶναι αἱ ἐπαναστάσεις ἐκεῖναι, καθ’ ἃς ἡ εἰκονικὴ πλειοψηφία δὲν θέλει νὰ παραχωρήσῃ τὴν θέσιν της εἰς τὴν πραγματικῶς καταστᾶσαν πλειοψηφίαν μειοψηφίαν. Καὶ εἶναι ἡ περίπτωσις ἐκείνη, καθ’ ἣν ἀνευθύνως ὑπάρχει μὲν ἀκόμη μία πραγματικὴ πλειοψηφία, ἀλλὰ ἡ πλειοψηφία αὕτη ὠθεῖ εἰς τὸν ὄλεθρον τὴν Πατρίδα, ὁπότε ἐπιβάλλεται ἔστω καὶ βιαίως εἰς τὴν πραγματικὴν μειοψηφίαν νὰ ἀνακόψῃ τὴν πορείαν ταύτην πρὸς τὸν ὄλεθρον. Εἶναι αὕτη ἡ δευτέρα περίπτωσις ἐπαναστάσεως· ἀλλ’ ἡ περίπτωσις αὕτη εἶναι ἐντελῶς κινδυνώδης, διότι πρῶτον διὰ νὰ γεννηθῇ αὕτη πρέπει ὁ ὄλεθρος νὰ εἶναι πασιφανής, ἀλλὰ καὶ δεύτερον διότι ἔχει τὸ ἐλάττωμα ὅτι ὁδηγεῖ τὴν Πατρίδα ἔστω καὶ πρὸς μίαν ὀρθὴν κατεύθυνσιν μὲ διῃρημένας τὰς κρατικὰς δυνάμεις, καὶ δὴ μὲ τὰς δυνάμεις μόνον τῆς μειοψηφίας. Ἀλλ’ ἄν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐξήτασα τὸ θέμα τῆς συμφιλιώσεως ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην τὸ ἔπραξα ἵνα ἐρωτήσω ὑμᾶς: Ὑπάρχει σήμερον περίπτωσις ἐξ ἐκείνων τὰς ὁποίας ἀνέφερα εἴτε πρὸς δημιουργίαν νέας ἐπαναστάσεως εἴτε πρὸς συνέχισιν ὑφισταμένης τοιαύτης; Βεβαίως ὄχι. Ἤλθομεν ἐνταῦθα ἵνα τερματίσωμεν ὑφισταμένην ἐπανάστασιν, ἤλθομεν οὐχὶ νὰ συντηρήσωμεν τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα, ἀλλ’ ὅπως καταργήσωμεν αὐτό, διὰ νὰ ἀποδώσωμεν τὸ Κράτος αὐτὸ εἰς τὸν ὁμαλὸν κοινοβουλευτικὸν βίον. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐρχόμεθα νὰ ἰσχυρισθῶμεν ὅτι ὑπάρχουσι περιπτώσεις καθ’ ἃς θὰ ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ μὴ σεβασθῶμεν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψήφου τῆς λαϊκῆς, οὐδὲν ἄλλο πράττομεν εἰμὴ νὰ δίδωμεν ἐπιχειρήματα εἰς τὴν ἔξω τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως Ἀντιπολίτευσιν.

§16ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό;

§17ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἀναφέρω εἰδικῶς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Φραγκούδη, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι εἴμεθα Κοινοβούλιον ὑπὸ αἵρεσιν. Δὲν θέλω δὲ νὰ ἀνατρέξω καὶ εἰς ἄλλας ἀγορεύσεις, καὶ αὐτοῦ τοῦ σεβαστοῦ κ. Παπαναστασίου, ὁ ὁποῖος ὡμίλησε περὶ συντηρήσεως τοῦ ἐπαναστατικοῦ πνεύματος. Ἐὰν θέλητε μάλιστα, δύναμαι νὰ ἀναφερθῶ εἰς μίαν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Παπαναστασίου εἰς ἓν ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐγεννήθη μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ κ. Παπανδρέου καὶ ὑπεστήριξε τότε ὀρθῶς ὅτι ἡ Ἐπανάστασις κακῶς ἔπραξε νὰ μὴ θελήσῃ νὰ προχωρήσῃ καὶ πέρα τῆς ἐκριζώσεως τῆς Δυναστείας καὶ καθιερώσῃ τὴν Δημοκρατίαν. Ἀλλὰ εἰς ὃ σημεῖον εὑρίσκονται τὰ πράγματα, δύο εἶναι αἱ ὁδοὶ αἱ ὁδηγοῦσαι πρὸς τὴν Δημοκρατίαν: ἡ διὰ τῆς λαϊκῆς βουλήσεως, τηρουμένων ἐπακριβῶς τῶν ὅρων τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ ἡ διὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ ὁδὸς τῆς βίας. Καὶ ἐρωτῶ: Διατί ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἐξενέγκωμεν θεωρίας, αἵτινες θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκληφθῶσιν ὡς πρόθεσις ἡμῶν ὅπως ἐπιδιώξωμεν τὴν ἐπίτευξιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος διὰ τῆς δευτέρας ἐπικινδυνωδεστάτης διὰ τὴν Πατρίδα ὁδοῦ, τῆς βίας, ἐν ᾗ ἔχομεν αὐτὴν ἐντελῶς ἐξησφαλισμένην διὰ τῆς πρώτης ὁδοῦ, τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας; Ἡ θεωρία τῶν ἀδρανουσῶν μαζῶν καὶ τῶν ἡγητόρων ἐπαναστατῶν, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Δημοκρατικῶν, εἶναι ὀρθὴ ὅταν ὑπάρχουν αἱ ἀδρανοῦσαι μᾶζαι, ἀλλ’ ὅταν εἰς τὴν θέσιν τῶν ἀδρανουσῶν μαζῶν ὑπάρχῃ λαϊκὴ δρῶσα βούλησις καὶ εἰς τὴν ἀντίθεσιν ταύτης ἐγείρεται μία μειοψηφία ἥτις θέλει βιαίως νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησιν αὐτῆς ἐπὶ τῆς πλειοψηφίας, εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν δὲν εὑρισκόμεθα πλέον πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως ἥτις θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἐγκαθίδρυσιν οἱουδήποτε πολιτεύματος, ἀλλ’ εὑρισκόμεθα πρὸ τυραννίδος, ἥτις ὡς ἀποτέλεσμα θὰ ἔχῃ νὰ ἐξολοθρευθῇ καὶ νὰ πέσῃ. Ἰσχυρίζομαι, κύριοι, ὅτι ἡ βία δικαιολογεῖται μόνον ὅταν στρέφηται κατὰ τυραννίας, ἥτις ἐμποδίζει τὴν ἐκδήλωσιν τῆς πραγματικῆς λαϊκῆς βουλήσεως· ἀλλ’ ὅταν ἡ βία ἔχῃ ὡς σκοπὸν ὄχι τὴν ἐξασφάλισιν τῆς πραγματικῆς λαϊκῆς βουλήσεως, ἀλλὰ τὴν κατάπνιξιν αὐτῆς, τότε δὲν δημιουργεῖ αὕτη πλέον φιλελεύθερα πολιτεύματα, ἀλλὰ τυραννίδας. Φρονῶ ὅθεν, κύριοι, διὰ νὰ συμπεράνω, ἐπὶ τοῦ πρώτου τούτου σημείου τῆς ἀγορεύσεώς μου, ὅτι μόνον διὰ τῆς ἐπακριβοῦς ἐφαρμογῆς τοῦ ἡμετέρου πολιτεύματος θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ φθάσωμεν κατὰ τρόπον ἀσφαλῆ καὶ εἰς τὴν συμφιλίωσιν καὶ εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῆς Διοικήσεως καὶ εἰς τὴν Δημοκρατίαν.

§18Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴπετε διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ πολιτεύματος· ποίου πολιτεύματος ἐννοεῖτε;

§19ΣΤΥΛ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν δέχομαι διακοπάς. Καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον ἐπίμαχον σημεῖον, κ. πληρεξούσιοι, τὸ ζήτημα τοῦ δημοκρατικοῦ καὶ δυναστικοῦ δημοψηφίσματος Οὐσιαστικῶς, κύριοι, δὲν σφάλλομαι φρονῶν ὅτι ὅλοι εἴμεθα δημοκρατικοὶ ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀντιδυναστικοὶ ἀφ’ ἑτέρου. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς) Οἱ διαμαρτυρόμενοι διαμαρτύρονται δι’ ἑαυτούς. Δὲν σφάλλομαι, κύριοι, φρονῶν ὅτι ἡ ὁλότης τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως εἶναι ἀντιδυναστική. Πιστεύω καὶ ἐγώ, κύριοι, εἰς τὴν Δημοκρατίαν. Πιστεύω εἰς τὴν Δημοκρατίαν, διότι νομίζω ὅτι θὰ τάμῃ νέας ὁδοὺς ἀνορθώσεως καὶ ἀναπλάσεως τῆς Πατρίδος, ὅτι θὰ δώσῃ νέον αἷμα εἰς τὴν κρατικὴν μηχανήν, ὅτι ἔχουσα ἡ Δημοκρατία ὡς σύμβολον τὴν συναδέλφωσιν, τὴν ἰσότητα, καὶ τὴν ἐλευθερίαν θὰ ἑνώσῃ ὅλους τοὺς Ἕλληνας εἰς μίαν κοινὴν προσπάθειαν ἀναγεννήσεως καὶ ἀναπλάσεως τῆς Πατρίδος. Πιστεύω, κύριοι, εἰς τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἐγὼ καὶ ἐξ ἀηδίας πρὸς τὴν ἐκπεσοῦσαν Δυναστείαν καὶ διότι φρονῶ ὅτι ἀποτελεῖ θεσμὸν ὅστις δὲν θὰ δίδῃ εὐχερῶς τὰ μέσα εἰς τὸν αἱρετὸν ἄρχοντα, ὅπως παραβιάζῃ τὸ πολίτευμα, καθ’ ὃν τρόπον ἔπραξαν εἰς τὸ παρελθὸν οἱ βασιλεῖς τῆς Ἑλλάδος, παραβιάσαντες τὸ πολίτευμα καὶ θέσαντες τὰ ἴδια συμφέροντα ὑπεράνω τῶν συμφερόντων τῆς Πατρίδος. Πιστεύω καὶ ἐγώ, κύριοι, εἰς τὴν Δημοκρατίαν...

§20ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἀπὸ πότε;

§21ΣΤΥΛ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Πιστεύω, κύριοι, εἰς τὴν Δημοκρατίαν καὶ διότι θὰ ἤμεθα λαὸς ἀνάξιος ἐλευθερίας, ἐὰν μετὰ τὴν ἐπελθοῦσαν συμφορὰν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἐὰν μετὰ τὴν διαπραχθεῖσαν προδοσίαν ἐκ μέρους ἑνὸς βασιλέως, ὁ ὁποῖος διὰ νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τοῦ Θρόνου δὲν ἐδίστασε νὰ βάψῃ αὐτὸν εἰς τὸ αἷμα 100 χιλιάδων νεκρῶν καὶ 100 χιλιάδων τραυματιῶν τοῦ τελευταίου ὀλεθρίου Μικρασιατικοῦ πολέμου, δὲν ἐσπεύδομεν εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὴν κατάργησιν τῆς βασιλείας. Πιστεύω, κύριοι, εἰς τὴν Δημοκρατίαν, ἐὰν θέλητε, μὲ μίαν παρατήρησιν μόνον. Χωρὶς νὰ θέλω νὰ ὑποτιμήσω τοὺς ἀγῶνας τῆς ἄκρας ἀριστερᾶς, χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἀρνηθῶ εἰς αὐτὴν ὅτι αὐτὴ ἡγήθη τῆς πρωτοπορείας τοῦ μεγάλου καὶ εὐγενοῦς τούτου ἀγῶνος, ἂς μὴ θελήσωσιν αὐτοὶ νὰ θεωρήσωσι τὴν Δημοκρατίαν ἀποκλειστικὸν κτῆμα αὐτῶν. Διότι ὁ δημοκρατικὸς ἀγὼν δὲν θὰ ἔπρεπε κἂν νὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον κομματικόν, ἀλλ’ ἀντικείμενον τῆς γενικῆς λαϊκῆς βουλήσεως, ἀνεξάρτητον κομματικῆς ἀποχρώσεως. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὸ ζήτημα τὸ δυναστικόν, διὰ νὰ ἐξετάσω τοῦτο ἀπὸ ἀπόψεως οὐσίας, διὰ νὰ δηλώσω τοῦτο, κύριοι, ὅτι εἰς τὴν ἐμὴν συνείδησιν θεωρῶ τὴν Δυναστείαν οὐσιαστικῶς ἐκπεσοῦσαν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, ἀφ’ ἧς ἡ Ἐπανάστασις ὑπεχρέωσε τὸν βασιλέα Γεώργιον τὸν Βʹ εἰς ἀποδημίαν. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ἀσχοληθῶ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, διότι εἶναι ἐξηντλημένον. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ σᾶς δηλώσω τοῦτο, ὅτι θεωρῶ τὴν Δυναστείαν ἐκπεσοῦσαν, ὅτι θεωρῶ ὅτι ἡ Δυναστεία αὐτὴ δὲν ὑφίσταται πλέον διὰ τὴν Ἑλλάδα, διότι ἐφάνη ἀναξία τῆς Πατρίδος, διότι αἱ πληγαὶ τὰς ὁποίας ἤνοιξεν ἐπὶ τοῦ ἑλληνικοῦ σώματος εἶναι ἀνεπούλωτοι καὶ χαίνουσιν ἀκόμη, διότι αἱ ψυχαὶ τῶν χιλιάδων ἀτάφων νεκρῶν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τὰ μαρτύρια ἑνὸς ἑκατομμυρίου προσφύγων ὀρθοῦνται πρὸ τῶν ὀμμάτων τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς, διὰ νὰ βροντοφωνήσουν πρὸς τὸν βασιλέα Γεώργιον Βʹ τὸν ἔκπτωτον: «Δὲν δύνασαι πλέον νὰ ἐπανέλθῃς». Ζήτημα μόνον τύπου ὑφίσταται καθ’ ἡμᾶς, τύπου βεβαίως ἀρκετὰ σοβαροῦ, διότι αὐτὴν τὴν στιγμὴν τυπικῶς βεβαίως εὑρισκόμεθα ὑπὸ τὴν Δυναστείαν τοῦ βασιλέως Γεωργίου. Καὶ ἐγεννήθη τὸ ἐρώτημα, κατὰ ποῖον τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας αὐτῆς, διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως ἢ δι’ ἐκκλήσεως πρὸς τὸν Λαόν, διὰ δημοψηφίσματος. Ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, κύριοι, θὰ ἤθελον νὰ εἴπω ταῦτα: Ἐὰν ἐκ καθαρᾶς αἰσθηματολογικῆς ἀπόψεως ἔκρινον, θὰ ἠδυνάμην ἀμέσως νὰ ἀποφανθῶ ὅτι πρέπει ἡ Δυναστεία αὐτὴ νὰ ἐκπέσῃ δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως, διότι θὰ ἐθεώρουν ἴσως ἐθνικῶς ἀνάρμοστον τὸν δισταγμὸν τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅπως ἀποφασίσῃ ἡ ἰδία ἐπὶ τῆς ἐκπτώσεως μιᾶς τοιαύτης Δυναστείας. Διότι θὰ ἐσκεπτόμην οὕτως: ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ εἶναι ἔνοχος διὰ τὴν καταστροφὴν τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, εἶναι ἔνοχος διὰ τὴν ἐκρίζωσιν δύο ἑκατομμυρίων προσφύγων τὴν ὁλοσχερῆ ἀπὸ τὴν Μικρὰν Ἀσίαν καὶ τὴν Ἰωνίαν ἔνθα ἀπ’ αἰώνων ἐξεπροσώπουν τὸν εὐγενέστερον τῶν πολιτισμῶν, εἶναι ἔνοχος διὰ τὴν καταστροφὴν τῶν πέντε θαλασσῶν καὶ δύο ἠπείρων. Καὶ συνῆλθεν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἵνα κρίνῃ περὶ αὐτῆς καὶ ἐτέθη εἰς αὐτὴν τὸ ἐρώτημα: «Ἔχει ἐκπέσει ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ;» Καὶ ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἀπήντησεν: «Ἀγνοῶ· θὰ ἐρωτήσω τὸν Λαόν». Ἐάν, λέγω, ἐκ τῆς αἰσθηματολογικῆς ταύτης ἀπόψεως ἔκρινον καὶ ἐπροχώρουν εἰς τὴν σκέψιν μου ταύτην διὰ νὰ ἱκανοποιήσω τὸ αἴσθημα τῆς στιγμῆς αὐτῆς, θὰ ἔλεγον τοῦτο ἐπίσης· ὅτι δὲν ἤλθομεν ἐνταῦθα, κύριοι διὰ νὰ θέτωμεν διαδοχικῶς ἐρωτήματα πρὸ τοῦ δυστυχοῦς τούτου Λαοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνωσιν αἱ ἐκλογαὶ αἱ πρῶται μετὰ τὴν μαύρην καταστροφὴν καὶ νὰ ἔλθῃ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις αὐτὴ διὰ νὰ ψηφίσῃ μόνον τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας ἐκτὸς ἐὰν καὶ διὰ τοῦτον ἀκόμη κρίνῃ ἑαυτὴν ἀνίκανον νὰ ἀποφασίσῃ καὶ ἐρωτήσῃ καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τὸν Λαόν, κύριοι συνάδελφοι, θὰ ἠδυνάμην, λέγω, ἐὰν ἐπροχώρουν εἰς τὴν σκέψιν ταύτην τὴν αἰσθηματολογικήν, διὰ νὰ σᾶς γνωρίσω ὅτι ἀντιλαμβάνομαι πλήρως τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζουσι τὴν ἄποψιν ταύτην, θὰ ἠδυνάμην νὰ σᾶς εἴπω ἐπίσης: Εἴμεθα λοιπόν, κύριοι, τὸ Κράτος τῶν συνεχῶν καὶ ἀδιαλείπτων ταραχῶν, τὸ Κράτος τῶν συνεχῶν καὶ ἀδιαλείπτων ἐκλογῶν, ἐκλογῶν ἀπὸ τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ ἐξαρτηθῇ ὄχι μόνον ἡ τύχη ἡ ἰδική μας ἀλλὰ καὶ ἡ τύχη τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἕως πότε τέλος πάντων θὰ θέτωμεν διαδοχικὰ ἐρωτήματα πρὸ τοῦ ἀτυχοῦς τούτου Λαοῦ, ὅστις εἶναι ἐνδεχόμενον εἰς τὸ τέλος καὶ νὰ παραπλανηθῇ καὶ νὰ ἀπαντήσῃ κατὰ τρόπον τοιοῦτον ὥστε νὰ δημιουργήσῃ ὁ ἴδιος διὰ τὸν ἑαυτόν του τὸν ὄλεθρον; Ταῦτα θὰ ἔκρινον, κύριοι, ἀπὸ καθαρῶς αἰσθηματολογικῆς ἀπόψεως, διότι εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν ὀφείλω νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα πρακτικῶς ἢ πολιτικῶς, ἂν θέλητε. Τί κέρδος, κύριοι, θὰ ἔχωμεν, ἐὰν δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ἐπιτύχωμεν τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, ἐφόσον πρὸ ἡμῶν κεῖται ἓν μεταγενέστερον δημοψήφισμα, τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ πολιτειακόν; Ἠμφισβητήθη, κύριοι, καὶ ἡ ἄποψις τοῦ δημοψηφίσματος διὰ τὸ πολιτειακόν. Εἰς ἐμέ, κύριοι, θὰ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ εἰσέλθω κἂν εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν αὐτήν. Ὄχι μόνον προεκλογικῶς ἡ μεγάλη μερὶς τῆς Συνελεύσεως εἶναι δεσμευμένη, ἀλλὰ καὶ μετεκλογικῶς διὰ τῶν δηλώσεών της ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶναι δεσμευμένη. Ὥστε οὐχὶ θεωρητικῶς κρίνοντες ἀλλὰ πρακτικῶς καὶ πολιτικῶς, ἐὰν ἐδεχόμεθα τοιαύτην λύσιν, οὐδὲν ἄλλο θὰ ἔπραττεν ἡ Συνέλευσις ἢ ἓν πραξικόπημα κατὰ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας αὐτὴ ἡ ἰδία ἥτις ἐκπροσωπεῖ τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν. Δὲν λέγω ὅτι θεωρητικῶς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ Συνέλευσις. Λέγω ὅτι πρακτικῶς καὶ πολιτικῶς αὐτὴν τὴν συνέπειαν θὰ εἶχε μία τοιαύτη ἐνέργεια τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἐφόσον λοιπὸν κεῖται πρὸ ἡμῶν τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ πολιτειακόν....

§22Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἐπιτρέπετε;

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπω ἐγώ.

§24ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἐφόσον, λέγω, κεῖται πρὸ ἡμῶν τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακόν, ἐρωτῶ ὑμᾶς· μοιραίως διὰ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος δὲν θὰ τεθῇ πρὸ τοῦ Λαοῦ καὶ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, κύριοι πληρεξούσιοι; εἶναι δυνατόν, νὰ ἀποφύγητε τὸ δυναστικὸν ζήτημα; κατὰ τίνα τρόπον; Οἱ ἀντίπαλοι κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ θέσητε τὸ ἐρώτημα «Δημοκρατία ἢ Βασιλεία;» δὲν θὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα διὰ τοῦ Τύπου, διὰ διακηρύξεων καὶ προεκλογικῶν προκηρύξεων νὰ δώσουν τὴν ἔννοιαν εἰς τὸ δημοψήφισμα τοῦτο ὅτι ἐπικράτησις Βασιλείας δι’ αὐτοὺς σημαίνει ἐπαναφορὰν τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ; Θὰ ἔπρεπεν ἴσως νὰ ἀπαγορεύσωμεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα τῆς Δυναστείας εἰς τὸν Λαόν; Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἀντιθέτως, κύριοι: ἔστω ἂς διαπράξωμεν καὶ αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν, ἡ ὁποία ἴσως θὰ παρεξηγεῖτο—ἀλλὰ δέχομαι ὅτι δὲν θὰ παρεξηγεῖτο — καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν παρὰ τὴν δέσμευσιν ταύτην νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἐξασφαλίζομεν ἐλευθερίαν εἰς τὸ ἐκλογικὸν πεδίον; Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι: θὰ ἦτο συμφέρον εἰς ἡμᾶς νὰ μὴ θέσωμεν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι δυναστικὸν ζήτημα πρὸ τοῦ Λαοῦ ὅταν οὗτος θὰ ἐκαλεῖτο ἵνα κρίνῃ ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ἐρωτήματος; Ἐρωτῶ καὶ τὴν πτέρυγα ἐκείνην ἀλλὰ καὶ ὅλους ὑμᾶς: τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀποχωρήσωμεν ἀπὸ τὰ ἑδώλια ταῦτα...

§25ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἐφόσον δὲν δέχεσθε ἀπαντήσεις;

§26ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Θὰ δεχθῶ, ἂν θέλητε, τώρα εἰς αὐτὸ τὸ ἐρώτημα. Ὅταν ἀποχωρήσητε τῶν ἑδωλίων τούτων ἵνα κηρύξητε τὸ πολιτειακὸν δημοψήφισμα ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων σας, τίνα ἐπιχειρήματα θὰ ἔχητε διὰ νὰ τοὺς ἀποδείξητε ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀκολουθήσουν τὴν Βασιλείαν; Θὰ ὑποχρεωθῆτε διὰ λόγους πολιτικῆς σκοπιμότητος νὰ εἴπητε εἰς τὸν Λαὸν αὐτό: ὅτι Δημοκρατία σημαίνει νὰ φύγουν οἱ Γλύξμπουργ. Ὁ Λαός, κύριοι, κρίνει κατὰ ἐννοίας συγκεκριμένας καὶ ὄχι κατὰ ἐννοίας ἀφῃρημένας· οὔτε θὰ ἐννοήσῃ τὰ θεωρητικὰ ὠφελήματα τῆς Δημοκρατίας καὶ τῆς Βασιλείας. Ἄλλως τε, κύριοι, εἰς τὴν λαϊκὴν ψυχὴν ἰσχυρίζομαι ὅτι ὁ ἀντιδυναστισμὸς καὶ ὁ δημοκρατισμὸς εἶναι ἔννοιαι συνυπάρχουσαι. Ἐγενόμεθα πρῶτον ἀντιδυναστικοὶ καὶ ἔπειτα δημοκρατικοί. Εἰς τὴν ψυχὴν δὲ τοῦ Λαοῦ ἡ δημοκρατικότης εἶναι συνυφασμένη μετὰ τῆς ἀντιδυναστικότητος. Ἐφόσον λοιπόν, κύριοι, δεχόμεθα τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ πολιτειακὸν καὶ ἐφόσον ἔχομεν τὴν ἀντίληψιν, ὡς ἐγὼ τοὐλάχιστον φρονῶ, ὅτι ζήτημα στοιχειώδους πολιτικῆς ἐχεφροσύνης ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς νὰ θέσωμεν τὸ δυναστικὸν ἐρώτημα διὰ νὰ κερδίσωμεν ἀμφότερα τὰ ἐρωτήματα, καὶ τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ δημοκρατικόν, ἐὰν νομίζετε, κύριοι, ὅτι διὰ νὰ ἱκανοποιήσωμεν μόνον ἓν αἴσθημα, διότι περὶ αἰσθήματος πρόκειται τῆς καταψηφίσεως τῆς Δυναστείας ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, θὰ ἀπεκλείομεν τὴν μόνην κόσμιον καὶ πρακτικὴν βάσιν, τὴν δυναστικὴν βάσιν ἀπὸ τὸ δημοψήφισμα πρὸ τοῦ ὁποίου πάντως θὰ ἐμφανισθῶμεν καὶ τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κερδίσωμεν καὶ ἄλλον τρόπον παρὰ μόνον θέτοντες ἀκριβῶς κατ’ αὐτὸ τὴν δυναστικὴν ἄποψιν. Ἀλλὰ δὲν ἀποκρούω τὸ δημοψήφισμα καὶ διότι δὲν φοβοῦμαι τὸ ἀποτέλεσμά του. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἕλλην ψηφοφόρος θὰ πλησιάσῃ τὴν κάλπην τῶν Γλύξμπουργ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀναμνησθῇ ποίας συμφορᾶς συμβολίζει διὰ τὸ Ἔθνος ἡ Δυναστεία αὐτή. Θὰ ἐνθυμηθῇ βέβαια τὸν στρατηλάτην καὶ τὸν κουμπάρον καὶ τὸν «γιὸν τοῦ ἀετοῦ,» ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀναμνησθῇ ταυτοχρόνως ὁποίας ἐπέφερε συμφορὰς εἰς τὸ Ἔθνος ὁ ἀπαίσιος αὐτὸς ἀετός. Καὶ θὰ ἴδῃ τὸν ἀετὸν αὐτὸν κατασπαράσσοντα τὰς ἑλληνικὰς σάρκας, πίνοντα τὸ ἑλληνικὸν αἷμα, ἀνασκάπτοντα τὴν Μεγάλην Ἑλλάδα διὰ νὰ ζήσῃ μέσα εἰς τὸ βασιλικόν του ἄντρον. Καὶ θὰ ἀναμνησθῇ ὁ Ἕλλην ψηφοφόρος πῶς τὸ Ἔθνος αἱμόρφυτον ἐσύρετο ἀπὸ συμφορᾶς εἰς συμφορὰν καὶ πῶς θῦμα μιᾶς ὁμαδικῆς παραφροσύνης, ἐμπεσὸν εἰς τοὺς ὄνυχας τοῦ βασιλικοῦ τούτου θηρίου, ἐσφαγιάσθη, κατεσπαράχθη, κατεπνίγη, ἀνοικτοιρμόνως. Καὶ θὰ μαυρίσῃ ὁ Ἕλλην ψηφοφόρος τὴν κάλπην ἐκείνην, ἥτις ὡς σύμβολον πρέπει νὰ ἔχῃ ἕνα μαῦρον πέπλον ὑφασμένον ἀπὸ τὰ δάκρυα καὶ τὰ πένθη τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς. Δὲν δύναμαι λοιπόν, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἀποφύγω τὸ δημοψήφισμα· εἶμαι ὑποχρεωμένος εἰς τὸ δημοψήφισμα νὰ θέσω τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Γνωρίζω ὅτι ἡ πορεία τὴν ὁποίαν θὰ ἀκολουθήσω θὰ εἶναι πορεία ἐξαιρετικῶς κινδυνώδης, γνωρίζω ὅτι χρειάζεται ταχύτης, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ ἀναμένῃ, γνωρίζω ὅτι χρειάζεται ταχύτης διότι μόνον ὅταν θὰ λήξῃ τὸ δημοψήφισμα θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργήσωμεν τὸ αἴσθημα τῆς γαλήνης εἰς τὰ πνεύματα τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν καὶ νὰ ἐπέλθῃ ἡ τάξις καὶ ἡ ἡσυχία εἰς τὴν Χώραν αὐτήν, ἥτις τὴν στιγμὴν αὐτὴν διατελεῖ ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ἀναρχίας. Γνωρίζω ὅτι χρειάζεται νὰ λάβωμεν μέτρα ἐξαιρετικὰ διὰ τὴν δημοσίαν τάξιν, διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θέτομεν τὴν κάλπην τῶν Γλύξμπουργ θὰ ἔχωμεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν μίαν Δυναστείαν, ἥτις θὰ ἔχῃ νὰ διαθέσῃ ὅλα τὰ ἑκατομμύρια τοῦ Ἑλληνικοῦ ταμείου, ἅτινα προσεπορίσατο ὑπὸ τύπον ἀποζημιώσεων εἰς χρυσόν, καὶ θὰ ἔχῃ ὡς στήριγμα μίαν λυσσῶσαν ἀντίδρασιν, ἥτις φθάνει μέχρι τοῦ σημείου νὰ λησμονῇ τοὺς ἀτάφους τῆς Μικρᾶς Ἀσίας διὰ νὰ ἐνθυμῆται μόνον τὸν ἄταφον τῆς Ἰταλίας. Γνωρίζω ὅτι τὸ τεχνικὸν μέρος εἰς τὴν θέσιν τῶν δημοψηφισμάτων ἐνέχει ἐξαιρετικὴν ἐπίσης σημασίαν. Ἀρκεῖ μόνον νὰ ἀναμνησθῶ τῆς προτάσεως τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε χθὲς ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, διὰ νὰ ἴδω ποίους κινδύνους εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ μία κακὴ θέσις δημοψηφίσματος. Διότι, ἂν δεχθῶμεν ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγίνετο ἀποδεκτὴ ἡ πρότασις αὐτή, θὰ ἐνόμιζον ὅτι διαπράττομεν ἕνα κολοσσιαῖον πολιτικὸν ὀλίσθημα, διότι, κύριοι, κατ’ ἐμὲ δημοψήφισμα ἴσον νέαι ἐκλογαί. Ἂν θέσητε δὶς τὸ ἐρώτημα, θὰ ἀντιμετωπίσητε κατ’ ἀνάγκην δύο ἐκλογάς. Ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν πρακτικωτέραν αὐτὴν ἄποψιν, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξεν ὁ κ. Μιχαλακόπουλος. Ἂν θέσωμεν τὸ ἐρώτημα «ἡ Δυναστεία αὐτὴ νὰ φύγῃ ἢ νὰ μείνῃ;», ὁ Λαὸς θὰ ἀπαντήσῃ βεβαίως «νὰ φύγῃ». Ἀλλ’ εἶναι ἐνδεχόμενον, ἔστω καὶ 1‰, νὰ ἀπαντήσῃ ὁ Λαὸς ὅτι πρέπει νὰ μείνῃ ὁ Γλύξμπουργ. Ἀλλὰ ἂν εἰς τὸ ἐρώτημα αὐτὸ ἀπαντήσῃ ὅτι θὰ μείνῃ, θὰ εἶσθε εἰς θέσιν νὰ θέσητε τότε τὸ ἐρώτημα διὰ τὴν Δημοκρατίαν; βεβαίως ὄχι. Εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν, ἔστω τὴν ἐντελῶς ἀπίθανον, οὐδὲν ἄλλο θὰ ἐπράττετε ἢ τὸ νὰ θυσιάσητε τὴν Δημοκρατίαν εἰς τὴν παροῦσαν Δυναστείαν. Ἀλλ’ ἀντιθέτως ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν πιθανωτέραν περίπτωσιν. Θὰ καταλύσῃ ὁ Λαὸς τὴν Δυναστείαν εἰς τὸ πρῶτον ἐρώτημα. Ἀλλ’ ὅταν θέσητε τὸ ἐρώτημα «Δημοκρατία ἢ Βασιλεία;» ἢ ἂν θέσητε τὸ ἐρώτημα «Δημοκρατία ἢ ἄλλη Δυναστεία;» ἐρωτῶ· ἡ κατὰ τὸ πρῶτον δημοψήφισμα ἀποτυχοῦσα Δυναστεία Γλύξμπουργ δὲν θὰ μεταχειρισθῇ πᾶν μέσον τὴν δευτέραν ταύτην φορὰν ἵνα κατορθώσῃ νὰ ἀποφασίσῃ ὁ Λαὸς κατὰ τῆς Δημοκρατίας, ἵνα κατορθώσῃ ὅπως ἀποφασίσῃ ὁ Λαὸς ὑπὲρ τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ; Καὶ εἰς τὸ νὰ ἀποφασίσῃ τὴν φορὰν αὐτήν, θὰ εἶναι ἴσως εὐκολώτερον, διότι ὁ ψηφίζων δὲν θὰ ἔχῃ πρὸ αὐτοῦ τὸ φάσμα τῆς Δυναστείας, διότι θὰ γίνῃ μετὰ τέχνης ἡ προπαγάνδα εἰς τρόπον ὥστε ν’ ἀποκοιμίσῃ τοὺς πιθανῶς ἐνδοιάζοντας διὰ τὴν Δημοκρατίαν ἀντιδραστικοὺς ἐκλογεῖς καὶ θὰ δώσωμεν τότε τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Δυναστείαν νὰ κρίνῃ διὰ τὴν τύχην της, ἐνῷ ἡμεῖς θὰ κρίνωμεν ἅπαξ μόνον ὄχι καὶ τὴν ἰδικήν μας τύχην ἀλλὰ τὴν τύχην αὐτῆς ταύτης τῆς Ἑλλάδος. Ἐνέχει λοιπὸν κολοσσιαίαν σημασίαν ἐν γένει καὶ ἡ θέσις τοῦ δημοψηφίσματος ἀπὸ τεχνικῆς ἀπόψεως. Καὶ ἀναμφισβητήτως, κύριοι, δὲν δύναται ἡ τεχνικὴ θέσις τοῦ δημοψηφίσματος νὰ εἶναι ἄλλη παρὰ τῆς μιᾶς κάλπης ἢ καὶ τοῦ ἁπλοῦ ἢ διπλοῦ ἐρωτήματος, τὸ ὁποῖον δὲν μὲ ἐνδιαφέρει καὶ τόσον. Μὲ ἐνδιαφέρει πρὸ παντὸς ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποφύγωμεν τὸ δημοψήφισμα. Πρὸ τοιαύτης, κύριοι πληρεξούσιοι, καταστάσεως εὑρισκόμενος καὶ προκειμένου νὰ ἀποφασίσω ἂν θὰ ὑπερψηφίσω ἢ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν θὰ σκεφθῶ οὕτως: Ἔχω πρὸ ἐμοῦ τὴν ἄποψιν τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἄποψιν, τὴν ὁποίαν μόνον τὸ αἴσθημά μου δικαιολογεῖ, καὶ ἔχω πρὸ ἐμοῦ ἓν δημοψήφισμα, κατὰ τὸ ὁποῖον, εἴτε θέλω εἴτε δὲν θέλω, θὰ κριθῶσι κατὰ μοιραίαν λογικὴν ἀνάγκην ἀμφότερα τὰ πολιτειακὰ θέματα, τό τε δυναστικὸν καὶ τὸ δημοκρατικὸν ἐρώτημα· τὴν δευτέραν ταύτην ἄποψιν δικαιολογεῖ πλήρως ἡ σκληρὰ λογική. Ποίαν λύσιν θὰ δώσω εἰς τὸ πρόβλημα; Ἡ καλυτέρα λύσις θὰ ἦτο ἴσως ἐκείνη ἥτις θὰ συνεδύαζε καὶ τὰς δύο ἀπόψεις, καὶ τὸ αἴσθημα καὶ τὴν λογικήν. Οὕτω σκεπτόμενος θὰ ἐδεχόμην καὶ τὴν ἔκπτωσιν ἐντὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὑπὸ τὴν διαλυτικὴν αἵρεσιν τῆς διὰ τοῦ δημοψηφίσματος ὁριστικῆς ἐπικυρώσεως ὑπὸ τοῦ Λαοῦ τῆς τοιαύτης ἐκπτώσεως. Ἀλλὰ ἂν ἔπρεπε νὰ προκρίνωμεν μεταξὺ τῆς μιᾶς ἀπόψεως καὶ τῆς ἄλλης, θὰ ἐθυσίαζον βεβαίως τὸ αἴσθημα εἰς τὴν λογικὴν καὶ θὰ ἐσκεπτόμην κατὰ ποῖον τρόπον πρέπει νὰ συμβάλω εἰς τὴν δημιουργίαν ἰσχυρᾶς Κυβερνήσεως, καὶ πῶς ἀσφαλέστερον νὰ ὁδηγηθῶ πρὸς τὸ δημοψήφισμα διὰ νὰ κερδίσω αὐτό, διότι ἐκεῖ καὶ μόνον ἐκεῖ θὰ κριθῇ καὶ ἡ τύχη τῆς Δυναστείας. Ἀκριβῶς, κύριοι, ἤκουσα ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκτιθέμενον καὶ πολὺ ὀρθῶς ὅτι μᾶς ἀπειλοῦσι πολλοὶ κίνδυνοι ἐσωτερικοὶ καὶ ἐξωτερικοί. Σᾶς ἐξέθηκα πρὸ ὀλίγου ἐπίσης ὅτι συμμερίζομαι πλήρως ὅτι ἡ ὁδὸς τοῦ δημοψηφίσματος ἣν ἀκολουθοῦμεν εἶναι ἐξωτερικῶς ἐπικίνδυνος· καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς: κατὰ τίνα τρόπον θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτρέψητε τοὺς κινδύνους αὐτοὺς παρὰ μόνον ἂν δημιουργήσητε μίαν ἰσχυρὰν πλειοψηφίαν κυβερνητικήν; Ἄν καταψηφίσητε τὴν Κυβέρνησιν αὐτήν, θὰ ἔχητε νὰ ἀντιμετωπίσητε ἐνδεχόμενα, διότι τὸ κρημνίζειν εἶναι εὔκολον, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀντιμετωπίζωνται καὶ αἱ συνέπειαι. Αἱ συνέπειαι αὗται εἶναι δύο: ἢ νὰ ἐξασθενίσητε τὴν πλειοψηφίαν τῆς Κυβερνήσεως ἢ νὰ καταρρίψητε ταύτην· καὶ εἰς τὰς δύο περιπτώσεις θὰ δημιουργήσητε χάος καὶ ἀκυβερνησίαν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀγνοῶ πῶς θὰ ἐξέλθωμεν. Θὰ ἐξηγήσω εἰς ὑμᾶς τὸ χάος, διότι δὲν ἐσυνήθισα νὰ εἶμαι ὑπερβολικός. Θὰ δημιουργήσητε, κύριοι πληρεξούσιοι, χάος, διότι δὲν θὰ καταψηφίσητε μόνον τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καταψηφίζετε ταυτοχρόνως καὶ τὴν πολιτικὴν τοῦ Βενιζέλου. (Θόρυβος). Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν εὑρίσκομαι εἰς τὴν Γʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνοσυνέλευσιν διὰ νὰ ἐγείρω τὸ ὄνομα τοῦ Βενιζέλου διαμαρτυρίας καὶ θὰ παρακαλέσω τὴν στιγμὴν αὐτὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀναφέρω τὸ ὄνομα αὐτὸ νὰ θελήσητε νὰ μὲ ἀκούσητε.

§27ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μὴ τὸ ἐκμεταλλεύεσθε.

§28ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν γνωρίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ἂν ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος ἐμφανισθῇ ἐν τῷ μέσῳ ἡμῶν, δὲν γνωρίζω ἂν θὰ ἐμφανισθῇ καὶ δὴ διὰ τελευταίαν φορὰν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἐπὶ δεκαετίαν ὁλόκληρον ἐλάμπρυνεν, ἵνα ἀπευθυνθῇ πρὸς ὑμᾶς τοὺς παλαιούς του συνεργάτας. Ἀλλὰ θὰ εἶχε πᾶν δικαίωμα νὰ τὸ πράξῃ καὶ νὰ σᾶς εἴπῃ: Τὴν πρώτην Νοεμβρίου περιῆλθον τὴν Ἑλλάδα ὁλόκληρον κηρύσσων τὴν πολιτικήν μου καὶ λέγων εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὅτι, ἐὰν δὲν ἠκολούθει τὴν πολιτικήν μου, ἐμὲ μὲν θὰ κατεδίκαζεν εἰς ἐξορίαν, τὴν δὲ Ἑλλάδα θὰ ὡδήγει ἀσφαλῶς εἰς καταστροφήν. Μετὰ τριετίαν κληθεὶς ὑπὸ τῆς πλειονότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ὡς ρυθμιστὴς τοῦ πολιτεύματος ἦλθον ἐδῶ, καὶ μετὰ βαθεῖαν μελέτην τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς καταστάσεως, σᾶς παρουσίασα μίαν πολιτικήν, τὴν μόνην διὰ τῆς ὁποίας δυνάμεθα νὰ ἀχθῶμεν ἀσφαλῶς καὶ πρὸς τὴν Δημοκρατίαν καὶ πρὸς τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Πρὸς τὴν πολιτικήν μου ταύτην διαφωνεῖτε εἰς σημεῖα ἐντελῶς λεπτομερειακά. Εἶσθε ἁπλῶς ἐλεύθεροι νὰ καταψηφίσητε ἢ νὰ ψηφίσητε τὴν πολιτικὴν αὐτήν, διότι οὐδεμίαν τυραννίαν ἤσκησα ποτὲ ἐφ’ ὑμᾶς. Ἀλλ’ ἐὰν καταψηφίσητε τὴν πολιτικὴν αὐτήν, ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ ἐμὲ πάλιν καταδικάζετε εἰς ἐξορίαν διὰ παντὸς πλέον καὶ δημιουργεῖτε χάος εἰς τὸ Κράτος καὶ ἀκυβερνησίαν, θέτουσαν ἐν κινδύνῳ τὴν Ἑλλάδα τοῦ Ἔβρου. Καὶ προχωρῶ, κύριοι, εἰς τὰς σκέψεις μου, διότι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὰς διαμαρτυρίας ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν. Δὲν θὰ ἦτο φοβερόν, κύριοι, ἐὰν εἶχεν ὡς συνέπειαν ἡ ψῆφος τῆς πρώτης Νοεμβρίου ὄχι μόνον νὰ κλονίσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην ἐπὶ τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον μιᾶς μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ νὰ κλονίσῃ καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην ἐπ’ αὐτὸν μιᾶς μερίδος, τῶν παλαιῶν του συνεργατῶν. Καὶ διότι προέρχομαι ἐκ Κρήτης καὶ ἔχω σαφῆ καὶ ἐκπεφρασμένην τὴν γνώμην τῶν ἐκλογέων μου ἀλλὰ καὶ διότι ἀνήκω εἰς τὴν γενεὰν ἐκείνην ἡ ὁποία ἐπὶ δεκαετίαν ὁλόκληρον συρθεῖσα εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν ἐδεκατίσθη, ἐπόνεσε καὶ ἐφθάρη, εἶδε νίκας καὶ δόξας καὶ ὑπέστη ἥττας, καὶ ἥτις ὅπως καὶ οἱ λοιποὶ Ἕλληνες ἔπιε καὶ αὐτὴ μέχρι τρυγὸς τὸ ποτήριον τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διακηρύξω, κύριοι, ὅτι δὲν ἔπαυσα νὰ πιστεύω εἰς τὸ δαιμόνιον τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι δὲν δύναμαι νὰ καταρρίψω τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ, διότι δὲν δύναμαι ῥίπτων ἐκ νέου τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον νὰ διαπράξω διὰ τῆς ψήφου μου μίαν δευτέραν πρώτην Νοεμβρίου. Ἰσχυρίζομαι ταῦτα, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἀσχολοῦμαι μὲ τὰ σφάλματα τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, ἐθαύμασα πάντοτε τὴν μεγαλοφυΐαν του καὶ ἐθεώρησα αὐτὴν ἥλιον οὐχὶ δύοντα ἀλλὰ μεσουρανοῦντα, μεσουρανοῦντα διὰ μέσου τοῦ παρελθόντος, τοῦ παρόντος καὶ μέλλοντος, καὶ φωτίζον διὰ τῆς αἴγλης του ὅλην ἐκείνην τὴν μεγαλοπρεπῆ ἅλυσιν τῶν μεγάλων κατορθωμάτων ἀλλὰ καὶ τῶν μεγάλων σφαλμάτων ἅτινα συνιστοῦν τὴν Ἑλληνικὴν ἱστορίαν. (Χειροκροτήματα).

§29ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Κούνδουρος.

§31ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἷς νεαρὸς συνάδελφος, διὰ τὸν ὁποῖον ὡς καὶ διὰ τοὺς λοιποὺς ἀντιπροσώπους του δύναται νὰ καυχᾶται ὁ νομὸς Ἡρακλείου, ἐθεώρησε καλὸν εἰς τὴν πρὸ ὀλίγου ἀγόρευσίν του νὰ ἐπιρρώσῃ τὴν δημοκρατικότητα τῶν φρονημάτων του διὰ τῆς προσθήκης ὅτι ἐκπορεύεται ἀπὸ τὴν Κρήτην. Δὲν γνωρίζω ἂν ἔπραξε καλῶς ἢ κακῶς, ὅπως δὲν γνωρίζω ἐὰν ἔπρεπε νὰ εἶναι εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα ἥτις δὲν ἔχει τὸ μονοπώλιον τοῦ δημοκρατισμοῦ, χωρὶς νὰ εἶναι καὶ εἰς τὴν δεξιὰν, διὰ τὴν ὁποίαν λέγω τὴν αὐτὴν ἀλήθειαν, ὅτι δηλαδὴ δὲν ἔχει καὶ ἐκείνη τὸ μονοπώλιον τοῦ βενιζελισμοῦ. Γνωρίζω ὅμως καὶ βεβαιῶ ὡς προσωπικήν μου ἀντίληψιν καὶ ὡς ἀντίληψιν ἄλλων συναδέλφων ὅτι, ὅταν ὁ ῥηθεὶς συνάδελφος εἶπε τὴν λέξιν «Κρήτη», εἷς ἐκ τῶν κυρίων πληρεξουσίων τῆς ἀριστερᾶς ἐφώναξε τὴν λέξιν «Στεργιάδης», οἱονεὶ διὰ νὰ χλευάσῃ τὴν Κρήτην διὰ τὴν ἐξ αὐτῆς προέλευσιν τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ. Ἡ Κρήτη, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἐνεφανίσθη ποτὲ πρὸ τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ζητοῦσα ὑλικὰς καὶ ἠθικὰς προνομίας. Ἔψαλεν ἐπὶ αἰῶνας καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ ψάλλῃ τῆς Πατρίδος καὶ τῆς Ἐλευθερίας τὸ ἆσμα ὡς ἀνιδιοτελὴς τέττιξ ἄνευ προνομιακῶν ἀξιώσεων. Δικαιοῦται ὅμως νὰ ἀξιοῖ καὶ ἀξιοῖ ἰσοτιμίαν καὶ κρατικὴν καὶ κοινωνικὴν καὶ ἠθικήν, ἀξιοῖ τὴν εὐλάβειαν ἧς κατέστησαν αὐτὴν ἀξίαν οἱ παντοειδεῖς της ἀγῶνες. Λυποῦμαι διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι δὲν ἥρμοζε ν’ ἀκουσθῇ τὸ ὄνομα τὸ ὁποῖον ἠκούσθη ὑφ’ ἣν ἐλέχθη ἔννοιαν μόλις ἔγινε μνεία τῆς Κρήτης, διότι οἱονδήποτε καὶ ἂν δεχθῶμεν τὸν Στεργιάδην εἶναι ἄκριτος καὶ ἀναπολόγητος, ἐνῷ πλείστους Στεργιάδηδες καὶ ὑπερστεργιάδηδες φέροντας εἰς βάρος αὐτῶν τὸ δεδικασμένον δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ ὑπομνήσωμεν εἰς βάρος τῶν ἄλλων περιφερειῶν τῆς Ἑλλάδος. Ἄλλωστε ὁ Στεργιάδης... (Θόρυβος). Μὴ θορυβεῖτε!

§32Γ. ΚΟΥΤΡΟΥΜΠΑΚΗΣ. Εἶναι καιρὸς νὰ λείψουν μερικαὶ ἀσχημίαι. Ἀφήσατε τὸν συνάδελφον νὰ τελειώσῃ. Ἔχει δίκαιον. Δὲν θὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς κανένα νὰ χλευάζῃ μήτε τὴν Κρήτην μήτε τὸ Ἐλευθέριον Βενιζέλον.

§33Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἄς παύσῃ ὁ θόρυβος ὁ ὁποῖος μὲ εὑρίσκει ἀδιάφορον, καὶ ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ κατ’ ἐμοῦ ἐὰν γίνεται, προκειμένου νὰ ἐκτελέσω ἕνα καθῆκον τὸ ὁποῖον ἀνέλαβα. Ὁ Στεργιάδης λέγω.... (Θόρυβος). Μὴ θορυβῆτε. Δὲν προτίθεμαι νὰ ὑπερασπίσω τὸν Στεργιάδην· μὲ ἀναγκάζετε ὅμως νὰ σᾶς εἴπω ὅτι σεῖς, οἱ πλεῖστοι ἀπὸ σᾶς, μὴ δυνάμενοι σήμερον ν’ ἀνεχθῆτε μήτε τὸ ἄκουσμα τοῦ ὀνόματός του εἴχετε προσδεθῆ ἄλλοτε εἰς τὸ ἅρμα τῆς ἰδέας ἥτις τὸν ἔφερεν ὡς ἐνδεδειγμένον σωτῆρα τῆς καταστάσεως, ἐνῷ ἐγὼ μὲ μίαν πτωχὴν ἐφημερίδα τὴν ὁποίαν ἐξέδιδον εἰς Αἴγυπτον ἀπεδοκίμασα τὴν πολιτείαν του ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς.

§34Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἐπρόφερα τὴν λέξιν «Στεργιάδης», ἀλλὰ βεβαιῶ ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς μου ὅτι τὸ ὄνομα αὐτὸ ἐπρόφερα ἐν συνεχείᾳ ἄλλης ὁμιλίας καὶ οὐχὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὑφ’ ἣν τὸ ἐξελάβετε.

§35Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Χαίρω πολὺ διὰ τὴν δοθεῖσαν ἐξήγησιν. Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ, ἀφορμὴν λαμβάνων ἀπὸ τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ συναδέλφου κ. Κουτρουμπάκη, νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐπίσης καὶ δι’ ἕτερόν τι ἄτοπον τὸ ὁποῖον πολλάκις ἔχει συνταράξει τὴν ψυχικὴν ἠρεμίαν πολλῶν συναδέλφων. Ὁσάκις ἀκουσθῇ τὸ ὄνομα «Βενιζέλος» εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἀκούονται ἀπὸ τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα ἄνανδροι τινες φθόγγοι καὶ ψίθυροι, δυνάμενοι νὰ ἑρμηνευθοῦν ὡς ἔχοντες ἔννοιαν χλευασμοῦ ἐναντίον του.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαιῶ ὅτι οὐδέποτε ἀντελήφθην τοιοῦτόν τι. (Χειροκροτήματα).

§37Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν μὲ πλανᾷ ἡ ἀντίληψίς μου, ἥτις ἄλλωστε εἶναι καὶ ἀντίληψις ὅλων τῶν Κρητῶν συναδέλφων μου, ἐξ ὀνόματος καὶ κατ’ ἐντολὴν τῶν ὁποίων ἔλαβα τὸν λόγον, διὰ νὰ δηλώσω ὅτι δὲν εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ἀνεχθῶμεν τὴν ἐξακολούθησιν μιᾶς τοιαύτης καταστάσεως μήτε νὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς οὐδένα νὰ χλευάζῃ τὸ πρόσωπον ὅπερ δι’ ἡμᾶς ἀποτελεῖ ἱερὸν εἴδωλον ὅμοιον τοῦ ὁποίου δὲν δύναται ν’ ἀποτελέσῃ ὅλος ὁ πολιτικὸς νόμος τῆς Ἑλλάδος συμπυκνούμενος εἰς ἓν ἄτομον. Ἔχει βεβαίως οἱοσδήποτε τὸ δικαίωμα νὰ ἐπικρίνῃ μὲ εὐπρεπῆ γλῶσσαν τὴν παρελθοῦσαν πολιτικὴν τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου καὶ νὰ διαφωνῇ πρὸς αὐτήν, ἀλλὰ οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀσεβῇ ἐναντίον του, διότι ἡ παροῦσα Συνέλευσις εἶναι ἡ Δʹ, καὶ ὄχι ἡ Γʹ. Καὶ ἐγὼ διεφώνησα πολλάκις μετὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ εἰς τὸ παρελθόν, ἴσως διαφωνήσω καὶ σήμερον ἔτι εἰς ὡρισμένα σημεῖα καὶ εἶμαι εἰς θέσιν ἐξ ἰδίας πείρας νὰ βεβαιώσω ὅτι ὁ ὑπέροχος οὗτος ἄνθρωπος ἀκριβῶς διότι εἶναι μέγας ἀνέχεται τὰς διαφωνίας καὶ θὰ ἦτο ἀνάξιος αὐτοῦ νὰ θέλῃ τοὺς φίλους του τυφλὰ καὶ ἀσυνείδητα ὄργανα. Ἄς διαφωνῇ λοιπὸν οἱοσδήποτε κατὰ τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, ἀλλ’ ἂς μὴ νομίσῃ κανεὶς ὅτι ἡμεῖς τοὐλάχιστον οἱ Κρῆτες θὰ ἀνεχθῶμεν ποτὲ νὰ περιφρονῆται πρὸ τῶν ὀμμάτων μας. Λυποῦμαι διότι ὁ ἀγαπητὸς συνάδελφος κ. Γρηγορίου ἀναρμοδίως κατ’ ἐμὲ ἀνέλαβε νὰ πληροφορήσῃ τὴν Συνέλευσιν περὶ τῶν ἐπιθυμιῶν τοῦ κ. Βενιζέλου, διότι ὑπάρχουν ἄλλοι ἁρμοδιώτεροι ἢ αὐτὸς οὗτος, καὶ προεκλήθησαν αἱ παρεξηγήσεις αἵτινες μὲ ἠνάγκασαν ν’ ἀπασχολήσω ἔστω καὶ ἐπὶ ὀλίγα λεπτὰ τὴν Συνέλευσιν, φέρων εἰς τὸ βῆμα αὐτὸ κατ’ ἐντολὴν καὶ τῶν λοιπῶν συναδέλφων μου Κρητῶν τὸ ἠθικὸν παράπονον καὶ τὸν ἠθικὸν πόνον τῆς Κρήτης.

§38Ν. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Ἠκούσθη πράγματι θόρυβος, καθ’ ἣν στιγμὴν ὡμίλει ὁ κ. πληρεξούσιος, ἀλλὰ διατί; Ἀντελήφθητε τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους ἐγένετο; Θὰ σᾶς τοὺς ἐπαναλάβω: Ἔλεγεν ὅτι ὁ τέως κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα, ἐν περιπτώσει καταψηφίσεως καὶ συνεπῶς παραιτήσεως τῆς Κυβερνήσεως, νὰ εἴπῃ εἰς τὸν Λαόν: «Ἐπλανήθης μίαν φορὰν εἰς τὸ 1920 καὶ ἔφερες τὸν Γούναρην καὶ ἐπλανήθης δευτέραν φορὰν ἐὰν ἔφερνες ἐνδεχομένην Δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ὁμοιάζει μὲ τὴν Κυβέρνησιν Γούναρη». Τότε ἠκούσθη ὁ θόρυβος.

§39Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ σημαίνει, κύριοι, ὅτι, ἐὰν διαφωνεῖτε, ἔχετε τὸ δικαίωμα τῆς διαφωνίας, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ διετύπωσα, ἀλλ’ οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ καγχασμοῦ. Ἐπαναλαμβάνω θὰ εἶναι ἔργον εὐχῆς καὶ ἔργον συμφέροντος, διὰ τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν....

§40Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Αὐτὸ ἀφορᾷ τὴν κακήν των ἀνατροφήν. Ἄν καγχάζῃ κανεὶς εἶναι εἰς βάρος του.

§41Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Χαίρω πολὺ διότι εἴμεθα σύμφωνοι. Θὰ ἤθελα νὰ μοὶ δηλωθῇ ἐκ μέρους τοῦ συναδέλφου κ. Κωνσταντοπούλου ὅτι ἡ προφορὰ τοῦ ὀνόματος «Στεργιάδης» δὲν εἶχε τὴν ἔννοιαν τοῦ μυκτηριασμοῦ κατὰ τῆς Κρήτης.

§42Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Οὔτε πόρωθεν ἐγένετο νύξις περὶ Κρήτης.

§43Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ παρακαλέσω τοὺς κυρίους συναδέλφους, ἀφοῦ ἐγὼ ἀρκοῦμαι εἰς τὰς δοθείσας ἐξηγήσεις νὰ ἀρκεσθῶσι καὶ αὐτοί. Εὐχαριστῶ δὲ τὴν Συνέλευσιν ἡ ὁποία τόσον εὐχαρίστως μὲ ἤκουσε καὶ τόσον ζωηρῶς ἐπεδοκίμασε τὰ λεγόμενά μου. Εὐχαριστῶ καὶ τοὺς συναδέλφους οἵτινες ἐπροθυμοποιήθησαν νὰ δώσουν ἐξηγήσεις. (Χειροκροτήματα).

§44Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι καὶ ἰδιαιτέρως Κρῆτες συνάδελφοι, δὲν ἠξεύρω ἂν καὶ ἄλλος τις ἐφώναξε τὴν λέξιν «Στεργιάδης», ἐγὼ πάντως ἐφώναξα «Στεργιάδης». Ἐλέχθη «τί θὰ γίνῃ, θὰ ἔλθῃ νέος Γούναρης;» καὶ εἶπον «ὁ Στεργιάδης». Αὐτὸ ἦτο τὸ νόημά μου. Οὔτε πόρρωθεν ἠθέλησα νὰ προσβάλω τὴν Κρήτην, ἐγὼ ὁ ὁποῖος τὴν ἐλάτρευσα ὑπὲρ πάντα ἄλλον, ὡς ἐλάτρευσα καὶ τὸν Βενιζέλον, τοῦ ὁποίου ἡ εἰκὼν εἶναι εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ χωρίου μου μεταξὺ τῶν λαβάρων τοῦ ἁγίου Δημητρίου καὶ τοῦ ἁγίου Γεωργίου. Ἀλλ’ ὅταν ἔλεγον τὴν λέξιν «Στεργιάδης» εἶχον κατὰ νοῦν καὶ ἄλλο τι. Ὅταν μετὰ τὴν νόταν τοῦ Μαρτίου τοῦ 1922 συνεκεντρώθημεν οἱ Θρᾷκες πληρεξούσιοι εἰς τὴν Λέσχην τῶν Φιλελευθέρων καὶ εἴπομεν ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ περιμένωμεν, ἀλλ’ ὅτι πρέπει νὰ μεταβῶμεν κατ’ εὐθεῖαν εἰς τὰ Ἀνάκτορα,—καὶ εἶναι μάρτυρες οἱ τέως πληρεξούσιοι—καὶ νὰ εἴπωμεν εἰς τὸν τότε Βασιλέα νὰ παραιτηθῇ ἀμέσως—ἐν περιπτώσει δὲ ἀρνητικῆς ἀπαντήσεως εἴχομεν ἀπόφασιν νὰ καταβῶμεν εἰς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος καὶ νὰ φωνάξωμεν εἰς τὸν λαὸν ὅτι ἡ Θρᾴκη καὶ ἡ Μ. Ἀσία χάνεται—ὅταν, λέγω, προήλθομεν εἰς τὰς ἀποφάσεις αὐτάς, ἐπληροφορήθημεν, συμβουλευθέντες τοὺς μᾶλλον πεπειραμένους τῶν Φιλελευθέρων καὶ μεταξὺ αὐτῶν τὸν σεβαστὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως κ. Ρακτιβάν, ὅτι ὁ Βενιζέλος δὲν ἐπέτρεπε κανὲν κίνημα εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν, περὶ τοῦ ὁποίου κινήματος ἐγνωρίζομεν ὅλοι, ἂν δὲν τὸ ἐνέκρινεν ὁ Στεργιάδης. Καὶ ἦτο ὁ σεβασμός μας τόσος πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον ὥστε ἐπνίξαμεν τὴν φωνὴν τῆς συνειδήσεώς μας καὶ ἀπήλθομεν. Οὔτε πόρρωθεν λοιπὸν διενοήθην νὰ θίξω οὔτε τοὺς Κρῆτας οὔτε τὸν κ. Βενιζέλον. (Χειροκροτήματα).

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατόπιν τῶν δοθεισῶν ἐξηγήσεων τὸ ζήτημα νομίζω ὅτι εἶναι ἐξηντλημένον.

§46Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ μὲν προσωπικὸν ἐπεισόδιον φαίνεται προκληθὲν ἐκ παρεξηγήσεως, ἐκ τῶν δοθεισῶν δὲ ἐξηγήσεων προέκυψεν ὅτι δὲν ὑπῆρχε πρόθεσις χλεύης, ἡ ὁποία ἐξηνάγκασε τὸν κ. Κούνδουρον εἰς τὸ νὰ ἀνέλθῃ τὸ βῆμα τοῦτο διὰ νὰ ἐκφράσῃ τὰς διαμαρτυρίας του. Ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἐπεισοδίου τούτου προέκυψεν ἐπίσης ὅτι εἶχε γεννηθῆ ἡ ὑπόνοια καθ’ ἣν ἡ πτέρυξ ἐκείνη ἡ δημοκρατικὴ ἐξ ὀνόματος τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς ὁποίας, ἀσθενοῦντος, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῶ πρὸς ὑμᾶς, ἦτο δυνατὸν, ἐν τῇ διαχειρίσει τῆς συζητήσεως περὶ πολιτικῶν ζητημάτων τόσον σπουδαίων, νὰ ὑπολειφθῇ εἰς τὴν εὐλάβειαν τὴν ὀφειλομένην κατὰ πρῶτον λόγον εἰς τὴν ἰδίαν αὑτοῦ ἀξιοπρέπειαν. Θὰ ἦτο εἰς ἐμὲ ἐκτάκτως λυπηρόν, ἐὰν πραγματικῶς εἶχε παρασχεθῆ ἀφορμὴ πραγματικὴ διὰ νὰ δικαιολογηθοῦν ὅσα ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λασιθίου εἶπεν.

§47ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐκάκισα τὴν ὁμάδα.

§48Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Μοὶ εἶναι ὅμως ἐξ ἴσου λυπηρὸν ὅτι καὶ ὑπόνοια ἁπλῶς ἐγεννήθη. Τὸ κόμμα τὸ δημοκρατικόν, ὡς κόμμα ἀπρόσωπον καὶ ἐννοοῦν νὰ εἶναι κόμμα συγχρονισμένον, ἐννοεῖ ὅτι αἱ συζητήσεις ἐπὶ πολιτικῶν ζητημάτων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαχθοῦν παρὰ μόνον ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀντικειμενικότητος καὶ διὰ γλώσσης ἀνταποκρινομένης πρὸς τὴν εὐπρέπειαν, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται καὶ πρὸς αὐτὸ τοῦτο τὸ κόμμα, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν εὐπρέπειαν, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται καὶ ἐκ τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν γνώμην τῶν ἀντιφρονούντων. Διὰ τῆς στάσεως καὶ τοῦ Ἀρχηγοῦ μας καὶ τῶν ἄλλων ρητόρων δὲν πιστεύω ὅτι παραμένει οὐδεμία ἀμφιβολία ὅτι ἡμεῖς διαχωρίζομεν ἐπακριβῶς τὰ ὅρια τῆς ἀντιγνωμίας ἀπὸ τὰ ὅρια τῆς εὐλαβείας τῆς ὀφειλομένης εἰς τὸν κ. Βενιζέλον, τὸν ὁποῖον τιμῶμεν καὶ σεβόμεθα, ὄχι μόνον διότι κατέλαβε τὰ ὕπατα ἀξιώματα ἐν τῇ Πολιτείᾳ, ἀλλὰ κυρίως διὰ τὰς μεγίστας ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας παρέσχεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, αἱ ὁποῖαι πραγματικῶς τὸν κατατάσσουν εἰς τὸ πάνθεον τῶν μεγαλυτέρων Ἑλλήνων. Τοῦτο δὲν ἀφαιρεῖ φυσικὰ ἀπὸ ἡμᾶς τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν αἰσθανόμεθα, νὰ ἀντιπολιτευθῶμεν τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ὁ κ. Βενιζέλος καὶ τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἐφόσον κατὰ τὴν πεποίθησίν μας ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν δύναται νὰ ἀποδώσῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀναμένει ἡ εἰσηγουμένη αὐτὴν Κυβέρνησις, διότι ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι μόνον ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς εἰσηγούμεθα, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὸν Τόπον τὴν πραγματικὴν γαλήνην καὶ τὴν πραγματικὴν ἐπάνοδον εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Νομίζω ὅτι μετὰ τὰς παρασχεθείσας ταύτας ἐξηγήσεις δὲν ὑφίσταται κἄν ζήτημα.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινός.

§50Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Βεβαίως πολλὰ ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅσον ἀφορᾷ τὴν διαγωγὴν — ἂς εἴπω οὕτω διὰ νὰ μὴ λέγουν ὅτι μεταχειρίζομαι λέξεις βαρείας — τῆς Δυναστείας τοῦ Γεωργίου τοῦ Αʹ καὶ τῶν ἐξαρτημάτων του. Νομίζω ὅτι περιττεύει νὰ προσθέσω καὶ ἄλλα, διότι ἀμφότεραι αἱ πτέρυγες εἶναι συμφωνόταται εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ ὑποθέτω ὅτι ἐπέστη ἡ ὥρα νὰ συντομεύσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν τὰς ἀγορεύσεις μας καὶ νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὰ σημεῖα ἐκεῖνα εἰς τὰ ὁποῖα διαφωνοῦμεν. Ἀπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μέχρι καὶ τοῦ τελευταίου πληρεξουσίου ὅλοι ἀπήγγειλον καὶ ἀπὸ ἓν κατηγορητήριον ἐναντίον τῆς Δυναστείας τοῦ Γλύξμπουργ. Βεβαίως μίαν μόνην διάκρισίν τινες ἐποιήσαντο ἴσως ἀναμιμνησκόμενοι ἄλλας ὡραίας ἡμέρας καὶ ὑποχρεώσεις. Ἴσως ἐποιήσαντο ἐξαίρεσιν ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρόσωπον τοῦ Γεωργίου Αʹ. Ἀλλ’ εἰς αὐτὸ θὰ διαφωνήσω πλήρως, διότι αὐτὸς ἀκριβῶς ἦτο ὁ διαφθείρας τοὺς πάντας καὶ τὰ πάντα. (Θόρυβος). Μὴ θορυβεῖτε, διότι εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι οὔτε ταράσσονται οὔτε πτοοῦνται. Ἐξήρεσαν μερικοί, λέγω, τὸ πρόσωπον τοῦ Γεωργίου. Καὶ δὲν εἶχον ἀνάγκην βεβαίως σήμερον νὰ ἔλθω καὶ ὁμιλήσω περὶ τοῦ προσώπου τοῦ ἀποθανόντος, διότι ὁ ἀποθανὼν δεδικαίωται, ἀλλὰ πρόκειται περὶ τοῦ κατὰ πόσον ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας ὑπῆρξεν ἐπιβλαβὴς εἰς τὸν Τόπον καὶ τὸ πρόσωπον ἀκόμη τὸ ὁποῖον ἦτο ἄγαν ἱκανὸν εἰς τὸ χειρίζεσθαι τὰ διάφορα ζητήματα καὶ εἰς τὸ κρύπτειν τοὺς μυχίους σκοπούς του. Εἶπον ὅτι δύο μόνον ἠρνήθησαν νὰ ὑποκύψουν: Ὁ Τρικούπης εἰς τὸν Γεώργιον καὶ τούτου ἕνεκα τὸν κατεδίκασεν εἰς ὑπερορίαν ἑκουσίαν καὶ εἰς θάνατον. Δυστυχῶς, αὐτὸς ὁ Χαρίλαος Τρικούπης, τὸ σέμνωμα αὐτὸ τῆς Ἑλλάδος, ἠναγκάσθη νὰ κύψῃ εἰς τὴν Δυναστείαν. Καὶ μετὰ τὸ περίφημον «Τίς πταίει;», διὰ τὸ ὁποῖον οἱ δορυφόροι καὶ Ἡρακλεῖς τοῦ Γεωργίου τὸν ἐφυλάκισαν καὶ δι’ αὐτὸ μετὰ τὸ «Τίς πταίει;» ἠναγκάσθη κατόπιν νὰ τὸν φέρῃ Πρωθυπουργόν, ἀλλὰ τὸν ἔφερε διὰ νὰ τὸν τσακίσῃ. Καὶ ἠναγκάσθη νὰ ἔλθῃ εἰς διάστασιν μὲ τὸν ἀείμνηστον Ἰάκωβον Παχυλᾶν, ἕνα τῶν μεγαλυτέρων πολιτευτῶν τῆς Ἑλλάδος, ἕνα χαρακτῆρα χαλύβδινον, ἕνα χαρακτῆρα μὴ δεχόμενον συμβιβασμόν, ὥς τινες ἐκ τῶν συμμαχητῶν μας, καὶ ἦλθε, λέγω, εἰς διάστασιν διὰ νὰ εὐχαριστήσῃ τὴν Αὐλὴν καὶ νὰ πάρῃ τὸν Βαλαωρίτην πρὸ τῆς Βουλῆς, διότι τὸ ἐπέβαλλε τὸ παλάτι. Ἀλλὰ δὲν ἐσταμάτησεν ἐκεῖ, διότι δὲν πιστεύω νὰ λησμονῆτε τὰς Μανωλάδας, διότι αὐτὸς ἦτο ὁ ἀρχισυναρχηγός, ὁ Γεώργιος ὁ Αʹ. Ἠναγκάσθη καὶ ὑπέκυψε καὶ ἔδωσε τὰς Μανωλάδας καὶ ἄλλα. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα τὸ ἔκαμεν ὁ Χαρίλαος Τρικούπης ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι ἴσως θὰ τὸν μαλάξῃ, ὅτι ἴσως θὰ τὸν μεταχειρισθῇ ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος τοῦ Τόπου καὶ νὰ τῷ παράσχῃ τὰς ὑπηρεσίας του. Ἀλλὰ εὕρισκεν ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Χαριλάου Τρικούπη τὸν ἄνδρα, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἦτο διατεθειμένος μέχρι τέλους νὰ εἶναι ὁ ὑπηρέτης τῆς Αὐλῆς καὶ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ σχέδια τῆς Αὐλῆς. Καὶ ὅταν μετὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1902 ἦλθε πανίσχυρος ὁ Τρικούπης καὶ μετέβη εἰς τὸ παλάτι τοῦ εἶπεν ὁ Βασιλεύς: «Χαρίλαε, ἐνικήσαμεν» καὶ τότε ὑπερήφανος ἐκεῖνος τοῦ εἶπε: «Μεγαλειότατε, ἐνίκησα». Δὲν ἠθέλησε νὰ ἀναγνωρίσῃ εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα τὴν ἀνάμιξιν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἐκεῖνο συνέτεινεν εἰς τὸ νὰ ὑπογραφῇ ἡ καταδίκη του, διότι ἀμέσως διελύθη ἡ Βουλὴ ἐκείνη. Ἔπειτα δὲ ἀπὸ ὀλίγον χρόνον ἀπέστειλε τοὺς διαφόρους ὑπασπιστάς του μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ πολεμηθῇ ὁ Χαρίλαος Τρικούπης. Ἀλλὰ καὶ ὁ Βενιζέλος, ἕτερος μέγας πολιτικὸς ὁ πολιτικὸς τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ Θερίσου, καὶ ἐκεῖνος ἀκόμη ἔκυψεν, ὅταν ἔγινε Πρωθυπουργός, καὶ ἐνθυμοῦμαι εἰς ὡρισμένας τινὰς περιστάσεις—καὶ λυποῦμαι ποὺ δὲν εἶναι ἐδῶ διὰ νὰ τὸν ἐρωτῶ νὰ μὲ διορθώνῃ—ὅταν ἐγένοντο παρατηρήσεις τινὲς διὰ κάτι τι διοικητικόν, εἶπεν εἰς ἐμέ: Μὰ ἐπὶ τέλους ἕνας βασιλιᾶς ἐζήτησε κἄτι τι. Λοιπὸν βλέπετε, κύριοι, ὅτι κανεὶς πολιτευόμενος μέχρι σήμερον δὲν ἠδυνήθη—καὶ αὐτοὶ οἱ δύο—ν’ ἀποφύγῃ τὴν ἐπιρροὴν τῆς βασιλείας. Ἀλλὰ νομίζω, καὶ δι’ αὐτὸ ἤθελον ἐπικαλεσθῇ τὴν ἐπέμβασιν καὶ τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καθὼς καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Συνελεύσεως ὅτι, ἀφοῦ τόσα ἐλέχθησαν ἐδῶ δι’ αὐτὴν τὴν Δυναστείαν, ἡ ὁποία ἐπεσώρευσε τόσα δεινὰ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ διὰ τὴν ὁποίαν ἀνεξίμεθα σύμφωνοι ἀπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου Πληρεξουσίου, διατί δὲν ἐλήφθη καμμία φροντὶς νὰ δημοσιεύωνται λεπτομερῶς καὶ νὰ στέλλωνται εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα αἱ συζητήσεις, τοὐλάχιστον νὰ μάθουν ὅτι δι’ αὐτὸ τὸ ζήτημα εἴμεθα σύμφωνοι, ὅτι εἶναι ἐγκληματίαι ἐναντίον τῆς Πατρίδος, ὅτι ἕνεκα ταύτης κατεστράφη ἡ Ἑλλάς; Διότι νομίζουν ὅτι ἐδῶ διστάμεθα, ἐνῷ ἔχομεν κοινὴν τὴν γνώμην. Καὶ θὰ σᾶς παρεκάλουν μάλιστα νὰ μὴ λησμονήσωμεν οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη, τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως ταύτης εἶναι τέκνα, καταγόμενα ἐκ τῆς αὐτῆς μητρός, τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909, καὶ ὅτι εἴμεθα ἐντολοδόχοι καὶ ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ συνεχίσωμεν καὶ συμπληρώσωμεν τὸ ἔργον δύο ἐθνοσωτηρίων Ἐπαναστάσεων, τοῦ 1909 καὶ τοῦ 1922. Συνεπῶς δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ μεταξὺ ἡμῶν μῖσος, ἔστω καὶ πολιτικόν. Δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ὑπάρξῃ. Ἔχομεν τὴν αὐτὴν καταγωγήν, ἔχομεν τὴν αὐτὴν ἀποστολήν. Πρέπει λοιπὸν νὰ μὴ θεωρήσωμεν ὅτι εἴμεθα δύο κόμματα διχονοοῦντα μεταξύ μας, ὅπως ὁ νέος κόσμος ὁ γεννηθεὶς ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909 καὶ ὁ παλαιὸς κόσμος τῶν ἐκδικήσεων τῆς πρὸ τοῦ 1909 Ἐπαναστάσεως. Ἐκεῖ ὑπῆρχε τὸ χάσμα, ἡ διαφορά. Μεταξὺ ἡμῶν δὲν ὑπάρχει. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι πρέπει νὰ γίνωνται αἱ συζητήσεις καλῇ τῇ πίστει. Δύνανται βεβαίως νὰ ὑπάρξωσιν ὑπόνοιαι καὶ πρέπει νὰ φροντίσωμεν αὐτὰς τὰς ὑπονοίας, ἐφόσον δὲν ἀληθεύουσι, νὰ τὰς διασκεδάσωμεν. Ὑπάρχουν ὑπόνοιαι ὅτι ἐκ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον ἔχει τόσην μεγάλην ἱστορίαν, τοῦ ὁποίου ἡ καταγωγὴ ἔρχεται ἀπὸ τὸ Θέρισον, ὅπου ἦτο μία ἀντιβασιλικὴ κίνησις, ὑπάρχουν, λέγω, μεταξὺ αὐτῶν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ὑπέστειλαν τὴν σημαίαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὕψωσαν εἰς τὸ Θέρισον. Ὑπάρχει, λέγω, τοιαύτη ὑπόνοια, ὅτι μερικοὶ ὑπὸ μάσκαν φιλελευθέρου εἶναι πράγματι συνεργοί, συνεργάζονται καὶ συναγωνίζονται ὅπως ἐπικρατήσουν οἱ Βασιλόφρονες. Καὶ πρέπει διὰ τῆς στάσεώς μας, διὰ τῆς πορείας μας, διὰ τῆς γραμμῆς τὴν ὁποίαν ἐδῶ θὰ ἀκολουθήσωμεν, νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι αὐτὰ εἶναι ψευδῆ καὶ ἐὰν διά τινας εἶναι ἀληθῆ, νὰ ξεσχισθῇ τὸ προσωπεῖον καὶ νὰ τιμωρηθῶσιν ὅπως πρέπει νὰ τιμωρηθῶσι.

§51Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Λέγουν ὅμως καὶ κάτι ἄλλο, ὅτι καὶ ἐξ ἐκείνης τῆς θέσεως, τῆς ἀριστερᾶς, ὑπάρχουν τινὲς οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ἔχουν μονοπώλιον τὴν Δημοκρατίαν.

§52Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Αὐτὸ δὲν τὸ παραδέχομαι διὰ κανένα.

§53Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Ἡ παρατήρησίς μου δὲν ἀφορᾷ σᾶς, ὅπως καὶ ἡ παρατήρησις τοῦ ῥήτορος δὲν ἀφορᾷ ἐμέ.

§54Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἡ ἄποψις αὐτή, τὴν ὁποίαν εἴπετε, κ. συνάδελφε, δὲν ἔχει, νομίζω, τὸν τόπον της ἐδῶ, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω, διότι δὲν παραδέχομαι ὅτι ἀπὸ τὴν δημοκρατικὴν παράταξιν ἐλέχθη, διότι πρόκειται περὶ παρατάξεως. Νὰ σᾶς ἐξηγήσω καὶ αὐτό, διότι εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ καὶ αὐτὴ ἡ δήλωσις. Πρόκειται περὶ μιᾶς παρατάξεως τῆς ὁποίας πολὺ φυσικὰ ἀφέθη ἡ ἡγεσία τοῦ ἀγῶνος εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι πρῶτοι ἔλαβον τὸ σθένος καὶ ἐπὶ Κωνσταντινικῆς τυραννίας καὶ ὕψωσαν τὴν σημαίαν τῆς Δημοκρατίας. Οἱουσδήποτε τίτλους καὶ ἂν εἴχομεν ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, στοιχειῶδες καθῆκον, στοιχειώδης ὑποχρέωσις ἦτο νὰ ὑποχωρήσουν πάντες πρὸ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι πρῶτοι ἐκινδύνευσαν, ὅταν οἱ ἄλλοι, ὁ μὲν δεξιά, ὁ δὲ ἀριστερά, ὁ μὲν εἰς Ἀθήνας, ὁ δὲ ἐν Εὐρώπῃ ἐξησφάλιζον τὸ σαρκίον των. Ἦτο ἀνάγκη νὰ ἀφήσωμεν τὴν ἡγεσίαν εἰς ἐκείνους καὶ ἡμεῖς νὰ εἴμεθα ἁπλοῖ συναγωνισταί. Ἀλλὰ πρόκειται ὄχι περὶ κόμματος ἄλλου ἀλλὰ περὶ παρατάξεως ἡ ὁποία ἀποτελεῖ μίαν ὁμοσπονδίαν ὁμάδων καὶ οὔτε κανεὶς ἐξ ὅσων εἶναι ἐκεῖ χάνει τὴν αὐτοτέλειάν του, ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως. Διότι π. χ. πρῶτος ἐγὼ εἶμαι Ἀγροδημοκρατικός, διότι ἠγωνίσθην ὅλον μου τὸν ἀγῶνα τὸν πολιτικὸν μὲ τὸ πρόγραμμα αὐτό. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἀγροτισμὸς καὶ δεσποτισμὸς εἶναι κάτι τι ποὺ παίζουν τὶς γροθιὲς καὶ θὰ εἶναι πολὺ γελοῖος ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι εἶναι ἀγρότης, ὅτι ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν καὶ τὴν χειραφέτησιν τοῦ ἀγρότου καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος νὰ μὴ μάχεται διὰ τὴν ἐπικράτησιν τῆς Δημοκρατίας (Χειροκροτήματα). Οἱ ἀγρόται, κύριοι, οἱ εἰλικρινεῖς ἀγρόται, ὄχι ὁ Α ἢ ὁ Β, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ εἶναι δημοκρατικοὶ καὶ μάλιστα δημοκρατικοὶ τῶν ἄκρων, διότι ὁ ἀγὼν ὁ ἀγροτικὸς εἶναι ἀγὼν διὰ νὰ καταπέσῃ ἡ δυναστεία τοῦ ἀγρότου, διὰ νὰ καταπέσουν οἱ ἐκμεταλλευταί. Ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ πῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι θὰ καταρρίψῃ, ὅτι θὰ ἀφοπλίσῃ, ὅτι θὰ νικήσῃ τοὺς δυνάστας τοῦ ἀγρότου, ἀφοῦ ἀφίνει τὸν ἀρχηγόν του, τὸν μέγαν δυνάστην, τὸν οἱονδήποτε παληάνθρωπον Βασιλέα. Διότι οἱ δυνάσται ἔχουν ἐκεῖ μέσα τὴν λυκοφωλιάν, ὅπως τὴν ἔλεγεν ὁ κ. Βενιζέλος καὶ οἱ συναγωνισταί του στὸ Θέρισον, ἔχουν τὴν λυκοφωλιάν, εἰς τὴν ὁποίαν τρέφονται ὅλοι οἱ ἄλλοι δυνάσται καὶ ἐκμεταλλευταὶ τοῦ Λαοῦ καὶ οἱ αἰσχροκερδεῖς καὶ πᾶς ἄλλος. Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ εἴπωμεν ὅτι θὰ ἐξαλείψωμεν μίαν οἰκογένειαν, ἐὰν πάρωμεν ὡς οἰκογένειαν τοὺς διαφόρους ἐκμεταλλευτάς, καὶ νὰ τὴν νικήσωμεν, ἐὰν δὲν τσακίσωμεν πρῶτον τὸν ἀρχηγόν τῆς οἰκογενείας. Ἰδοὺ ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἐπιμένουν οἱ ἐν τῇ ὁμοσπονδιακῇ ἐκείνῃ παρατάξει, καὶ ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν τιμὴν καὶ τὸ θεωρῶ μεγάλην μου τιμὴν ὅτι εὑρίσκομαι μὲ τοιούτους ἰδεολόγους ἀγωνιστάς. Πάντες ἐνταῦθα θεωρῶ ὅτι τὴν αὐτὴν ἔχομεν καταγωγήν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ἀδελφικῶς καὶ ἐν συμπνοίᾳ, ἀναλόγως τῶν μεγάλων ὑποχρεώσεων τὰς ὁποίας ἔχομεν. Διότι δὲν εἶναι δικαίωμά μας μόνον, ἀλλ’ εἶναι καὶ καθῆκον. Διότι ἄλλως θὰ ἀποδειχθῶμεν ὅτι δὲν εἴμεθα ἄξιοι τῆς ἀποστολῆς μας, ὅτι δὲν ἔχομεν τὸν ἀνδρισμὸν νὰ ἀναλάβωμεν τὰς εὐθύνας τῶν πράξεών μας, ἀλλὰ ἄνανδροι καὶ δειλοί, καὶ νὰ λέγωμεν παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο καὶ πᾶρέ το σύ, Λαέ, γιὰ νὰ πέσουν εἰς βάρος σου ὅλα καὶ νὰ λέγωμεν ὅτι ὁ Λαὸς πταίει. Ἐὰν τοιαύτην πολιτικὴν ἀνανδρίαν δείξῃ ἡ Συνέλευσις, δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον τὸ κῦρός της δύναται πλέον νὰ σταθῇ. Συνέλευσις, ἡ ὁποία τοιαύτην ἀνανδρίαν ἤθελεν ἐπιδείξει, αὐτοκαταδικάζεται, ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὴν ἡ αὐτοκτονία, ἡ αὐτοδιάλυσις. Καὶ βεβαίως ὑπάρχουν τινὲς καὶ δὲν γνωρίζω μὴ ἴσως καὶ ὑψηλὰ ἱστάμενοι, οἱ ὁποῖοι ὠθοῦν τὴν Συνέλευσιν ταύτην εἰς αὐτὴν τὴν κατωφέρειαν ἁπλῶς καὶ μόνον διὰ νὰ χρεοκοπήσῃ, διὰ νὰ αὐτοκαταδικασθῇ, διὰ νὰ αὐτοκτονήσῃ, διὰ νὰ αὐτοδιαλυθῇ, ἐπειδὴ δὲν τοῖς ἀρέσει ἡ σύνθεσις αὕτη, ἐπειδὴ βλέπουν ἀνθρώπους ἐδῶ καθημένους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν σκοπὸν νὰ ἀποτελοῦν στροῦγγες, ἀλλὰ ἐννοοῦν νὰ πολιτεύωνται σύμφωνα μὲ τὴν συνείδησίν των. (Χειροκροτήματα). Ἡ τιμὴ μὲ τὴν ὁποίαν ἔχομεν περιβληθῆ μᾶς ἐπιβάλλει νὰ ἐξετάσωμεν τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ ἄλλης ἀπόψεως. Τοῖς πᾶσιν εἶναι γνωστὸν ποία εἶναι ἡ κατάστασις τῶν λαϊκῶν τάξεων, ὁποίας δοκιμασίας αἱ τάξεις αὐταὶ ὑφίστανται. Γνωρίζετε ὅτι ἔχομεν τὸ μέγα προσφυγικὸν ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησαν ἄλλοι, καὶ δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ ἐπεκταθῶ, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ὁμιλήσω ὅτι εἶναι ζήτημα ἐπεῖγον δι’ ἡμᾶς νὰ λάβωμεν μέτρα, διὰ νὰ μὴ ἀποθνήσκουν ὅπως ἀποθνήσκουν καθημερινῶς οἱ πρόσφυγες. Ἔχομεν, κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς ἀνεργίας. Ὑπάρχει τάξις ἐργατικὴ πάσχουσα καὶ περὶ αὐτῆς ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν φροντίδα. Ἔχομεν τὸ ζήτημα τῆς ἀκριβίας τῶν εἰδῶν τοῦ βίου καὶ μὴ νομίζετε ὅτι τὸ συλλαλητήριον, τὸ ὁποῖον ἐγένετο τὴν παρελθοῦσαν Κυριακὴν δὲν ἦτο ἄξιον προσοχῆς. Εἶναι συμπτωματικὸν τῆς καταστάσεως ζήτημα, διὰ τὸ ὁποῖον μάλιστα ἔχουν ὑποβληθῆ καὶ ἐρωτήσεις. Διατί δὲν ἐπεξετάθη εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα ὁ νόμος περὶ ἀπαλλοτριώσεως τῶν κτημάτων, καὶ ἐκεῖ ποὺ ἀπεφασίσθη νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ ἐκεῖ δὲν ἐφηρμόσθη, ὅπως π. χ. εἰς τὴν Ἤπειρον, εἰς τὴν Μακεδονίαν, εἰς τὴν Κέρκυραν τὸ ζήτημα ἔχει καταστῆ χρόνιον. Ἔχομεν τὸ ζήτημα τῆς φύσεως, ἡ ὁποία θερίζει ὅλους τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμοὺς καὶ τώρα ἤρχισε νὰ θερίζῃ καὶ τοὺς πρόσφυγας. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ζητήματα ποὺ πρέπει νὰ μᾶς ἀπασχολήσουν. Ἐφόσον ὅμως ἔχομεν τὸ πολιτειακόν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτῶν, διότι — καθαρὰ νὰ τὰ εἴπωμεν — δὲν ὁμιλοῦμεν μόνον πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ὁμιλοῦμεν πρὸς τὸν Λαὸν ὁλόκληρον καὶ πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅτι ὅλα ὅσα τῷ ὑποσχόμεθα εἶναι ὅλα ἀπάτη καὶ φενάκη, διότι τίποτε δὲν θὰ γίνῃ, ἐὰν δὲν ἑδραιωθῇ ἡ Δημοκρατία. Ἀλλὰ παρετήρησα σήμερον εἰς τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα» ὅτι συνάδελφός τις... Ὁ κ. Ἀσκούτσης εἶναι ἐδῶ;

§55Ν. ΑΣΚΟΥΤΣΗΣ. Μάλιστα.

§56Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἐγράψατε, βεβαίως μὲ εἰλικρίνειαν καὶ ἐνδιαφέρον, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὑπεπέσατε εἰς τὸ ἄτοπον νὰ μέμφησθε τὴν ἀριστερὰν ὅτι παρελκύει τὸ ζήτημα.

§57ΓΕΩΡ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν εἶσθε διατεθειμένοι οἱ διαφωνοῦντες νὰ τερματίσωμεν καὶ τὴν ἑσπέραν ταύτην τὴν συζήτησιν, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει καμμίαν ἀντίρρησιν.

§58Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀφήσατέ με νὰ τελειώσω νὰ ἴδητε τί θὰ προτείνω.

§59ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑποβάλλετε πρότασιν περὶ τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως;

§60ΓΕΩΡ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ υἱοθετήσῃ πρότασιν περὶ βιαίου—ἂς τὸ εἴπωμεν—τερματισμοῦ τῶν συζητήσεων. Ἐννοῶ ἡ συζήτησις νὰ ἐξαντληθῇ μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς, ἐφόσον ὑπάρχουν ρήτορες νομίζοντες ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ συνεισφέρωσιν ἀκόμη τὰ φῶτά των. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις εἶναι πρόθυμος νὰ ἔλθῃ εἰς πᾶσαν συνεννόησιν πρὸς ταχύτερον τερματισμὸν τῆς συζητήσεως, καὶ ἤδη προῆλθεν εἰς τοιαύτην μὲ τὸν ἀρχηγὸν τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως. Ὑπάρχουν δεδομένα ὅτι ἐντὸς δύο ἢ τριῶν ἡμερῶν θὰ κατορθώσωμεν νὰ τελειώσωμεν.

§61Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχομεν τὴν εὔλογον ἀξίωσιν ἡμεῖς ὄχι βέβαια διὰ τῆς βίας νὰ ἀφαιρεθῇ ὁ λόγος ἀπὸ τοὺς κ. πληρεξουσίους, ἀλλὰ νὰ δηλώσωμεν εἰς τοὺς κ. κ. πληρεξουσίους ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων νὰ τοὺς ἀπομακρύνωσιν ἀπὸ τὴν ἄποψιν τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ παρακαλέσωμεν λοιπὸν ἡμεῖς οἱ πληρεξούσιοι τῶν ἐπαρχιῶν νὰ λάβωσι τὸν λόγον οἱ ἀρχηγοὶ καὶ πάντες οἱ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὰ αὐτὰ προσόντα μὲ ἡμᾶς νὰ παραιτηθῶσι τοῦ λόγου διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ τελειώσωμεν.

§62Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Εὐχαριστῶ, κύριοι, τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον διότι μοὶ ἔδωκεν ἓν μάθημα. Λοιπὸν εἰσέρχομαι εἰς τὸ δυναστικόν. Διάφοροι θεωρίαι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεπτύχθησαν. Ὅλα τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα τὰ κοινοβουλευτικὰ καὶ τὰ συνταγματικὰ διαφόρων Κρατῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεπτύχθησαν διὰ τῆς πολυμαθείας διαφόρων συναδέλφων, τοὺς ὁποίους εὐχαριστοῦμεν διότι εἰς μερικὰ πράγματα μᾶς ἔκαμαν καὶ τὸν διδάσκαλον. Ἀλλὰ δὲν εἶδον νὰ ἐξετασθῇ τὸ πρᾶγμα ἀπὸ οὐσιαστικῆς ἀπόψεως παρὰ μόνον ἀπὸ ὀλίγους ρήτορας. Ὅλοι μᾶς λέγετε: Εἴμεθα σύμφωνοι διὰ τὴν ἔκπτωσιν τοῦ Γεωργίου, ἀλλὰ πρέπει νὰ προβῆτε διὰ δημοψηφίσματος. Πῶς ἐννοεῖτε νὰ διενεργηθῇ αὐτὸ τὸ δημοψήφισμα σήμερον ὅτε ὑπάρχει παροῦσα Συνέλευσις, ἥτις ἔχει, ὡς εἶπον προηγουμένως, δικαιώματα τὰ ὁποῖα δὲν δύναται ν’ ἀπεμπολήσῃ, δικαιώματα τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι μόνον δικαιώματα, ἀλλ’ εἶναι καὶ ὑποχρεώσεις, διότι, ὡς εἶπον, θὰ φανῇ ὅτι δειλιᾷ, ὅτι δὲν ἔχει τὴν δύναμιν τὴν ψυχικὴν διὰ νὰ ἐκτελέσῃ ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ἦλθεν ἐδῶ; Ἐὰν τοιαύτην ψυχικὴν δύναμιν δὲν ἔχῃ, ἂς τὸ εἴπωμεν καθαρὰ καὶ ἂς εἴπωμεν, ὅτι πρέπει νὰ διαλυθῶμεν· Εἶναι καλύτερον τοῦτο παρὰ νὰ παίξωμεν κωμωδίαν ἐδῶ, διότι καταλήγει, κύριοι, τὸ πρᾶγμα νὰ εἶναι κωμικόν. Δὲν πιστεύω νὰ διαφεύγουν τὴν Κυβέρνησιν οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους διατρέχομεν καθαρά, καὶ οἱ ἐσωτερικοὶ καὶ οἱ ἐξωτερικοί. Εἶμαι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει πάντα ταῦτα. Καὶ πῶς ἀδιαφορεῖ καὶ πῶς, ἐνῷ ἐρωτᾶται περὶ τῶν κινδύνων τούτων, δὲν λέγει τίποτε: πῶς, ἐνῷ ἐρρίφθη καὶ ἡ ἰδέα τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως διὰ νὰ ἀποκαλυφθοῦν μερικὰ πράγματα καὶ μερικοὶ πληρεξούσιοι καὶ ὅλοι πατριῶται νὰ παύσουν πλανώμενοι, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀποδέχεται; Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀποδεχθῇ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως τότε ἴσως θὰ ἐπερίττευε τὸ ζήτημα τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως. Ἀλλ’ ἐφόσον ἐπιμένει εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἐφόσον ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην μιᾶς καταστάσεως λίαν ἐπικινδύνου καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐσωτερικῆς ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἀκόμη τῆς ἀσφαλείας τῶν συνόρων μας, δὲν ἠξεύρων ἂν ἔχει τὸ ἀνάστημα, ὅσον καὶ ἂν κρύπτηται ὄπισθεν ἄλλων ἀναστημάτων, δὲν ἠξεύρω ἂν ἔχει τὸ ἀνάστημα νὰ ἀναλάβῃ τοιαύτην εὐθύνην.

§63Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ποῖος;

§64Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις, λέγω. Δὲν εἶναι ζήτημα ἰδικόν σας, κ. συνάδελφε.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνώμη τοῦ ῥήτορος.

§66Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ ἡσυχάσητε τουλάχιστον σεῖς, ὁ ὁποῖος θέλετε νὰ τελειώσωμεν γρήγορα. Ἐπαναλέγω, αἱ εὐθῦναι τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι παμμέγισται. Ἐγὼ δὲν θέλω, κύριοι, νὰ παραδεχθῶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγεται εἰς τὰς τριόδους καὶ λέγω ὅτι δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν λόγῳ τοῦ καταρτισμοῦ τῆς, λόγῳ τῆς συγκροτήσεώς της. Μὴ νομίσῃ κανεὶς ὅτι θέλω νὰ ἐννοήσω καὶ νὰ παραδεχθῶ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγονται εἰς τοὺς δρόμους, ὅτι δηλαδὴ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παίζει τὸ πρόσωπον τοῦ Ruy Blas τοῦ Victor Hugo, ὅπου θὰ ἔλθῃ ἡ ἡμέρα ποὺ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος τὸν διώρισε θὰ τῷ εἴπῃ ὅτι ἐφήμερος ἡ ἰσχύς σου, ἐφήμερος ἡ δόξα σου, καὶ φύγε τώρα διὰ νὰ ἔλθω ἐγώ. Δὲν παραδέχομαι βεβαίως αὐτά, ἀλλὰ λέγω ὅτι ὁ τρόπος τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἠμπορεῖ νὰ μᾶς ἐμπνεύσῃ καμμίαν ἐμπιστοσύνην. Γνωρίζομεν ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὁ ἐργασθεὶς ἀκαταπονήτως διὰ νὰ πολεμήσῃ τὴν Δημοκρατίαν· γνωρίζομεν ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος συνειργάζετο μὲ τοὺς διευθύνοντας τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα» καὶ ἐχάλκευον τὰ τηλεγραφήματα πρὸς τὸν Βενιζέλον. Γνωρίζομεν ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος θέλει νὰ μᾶς ἐπαγγελθῇ ὅτι θὰ μᾶς κάμῃ Δημοκρατίαν, δῆθεν, εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἰς τὸ συμβούλιον τὸ ὁποῖον ἔγινε, τὸ περίφημον ἐκεῖνο, τὸ οἰκογενειακόν, τὸ μικρὸν συμβούλιον, ὑπερεθεμάτισεν ὅλων τῶν ἄλλων παλαιοκομματικῶν καὶ βασιλοφρόνων καὶ εἶπεν ὅτι ἔπαυσε πλέον νὰ εἶναι δημοκρατικός, ὅτι μόνον θεωρητικῶς μένει δημοκρατικός, ἀλλ’ ἄπαγε τῆς βλασφημίας, νὰ εἶναι πλέον ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας! καὶ ἂν δὲν πλανῶμαι, ἐὰν μὲ ἐπληροφόρησαν δηλ. καλά, νομίζω ὅτι ὑπεγράφησαν καὶ κάποια πρακτικά.

§67Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Γνωρίζω ὅτι πρακτικὰ ὑπεγράφησαν. Καὶ τότε, ὅπως καὶ εἰς πᾶσαν ἄλλην συνέλευσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔλαβον μέρος, διεπίστωσα τὴν πεποίθησιν τὴν ἀκράδαντον τὴν ὁποίαν ἔχω, ὅτι μόνον διὰ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος εἰς τὴν Χώραν μας εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀναπλασθῇ ῥιζικῶς. (Χειροκροτήματα). Ὅσον ἀφορᾷ ὅμως τὴν μέθοδον τῆς ἐγκαθιδρύσεως αὐτοῦ, ἠκολούθησα πάντοτε μίαν καὶ μόνην σταθερὰν γραμμήν, τὴν διὰ δημοψηφίσματος μετεκλογικοῦ. Αὕτη δὲν ὑπῆρξε πεποίθησίς μου μόνον μετὰ τὴν ἔκρηξιν καὶ τὴν καταστολὴν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, ἀλλ’ ὑπῆρξεν ἡ σταθερὰ ἰδέα καὶ πρὸ τῆς ἐκρήξεως αὐτοῦ τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξα κατ’ ἐπανάληψιν καὶ εἰς κατ’ ἰδίαν συνομιλίαν, ἀκόμη καὶ μὲ τὸν ἀξιότιμον Ἀρχηγὸν τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως. Ἐμμένω λοιπὸν ἀπολύτως εἰς μίαν καὶ ἀναλλοίωτον σταθερὰν γραμμήν. Θεωρῶ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ὄχι μόνον ἀνώτερον τύπον πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ τὸ μόνον συμβιβαζόμενον πρὸς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ἱστορικὰς καὶ τὰς ὀργανικὰς ἀνάγκας τῆς Χώρας μας. Ἀλλὰ θεωρῶ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παγιωθῇ τοῦτο εἰμὴ μόνον ἐπὶ ἑδραίων λαϊκῶν βάσεων. Πᾶσα ἄλλη ἀπόπειρα πρὸς ἐγκαθίδρυσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ἐν Ἑλλάδι θὰ προσπορίσῃ εἰς τὴν Χώραν ἀναντιρρήτως μίαν μεταβολήν, ἡ ὁποία θὰ ἱκανοποιήσῃ τὸ αἴσθημα ἡμῶν προσκαίρως, ἀλλὰ θὰ δημιουργήσῃ καὶ διὰ τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν καὶ διὰ τὴν γαλήνην καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας εἰς τὸ μέλλον κινδύνους, τῶν ὁποίων τὴν εὐθύνην ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐννοῶ νὰ φέρω καὶ κατ’ ἐλάχιστον μόριον ἐπὶ τῶν ὤμων μου. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§68Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑποστηρίζων ὅτι ἀκολουθεῖ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν προεκλογικῶς ἐχάραξεν οὐδὲν ἄλλο πράττει παρὰ νὰ ἐνισχύσῃ ἐμέ, ὅτι δὲν εἶναι ὁ κατάλληλος διὰ νὰ διεξαγάγῃ ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὸ δημοψήφισμα καὶ νὰ ἐγκαθιδρύσῃ τὴν Δημοκρατίαν (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἀπόδειξις ὅτι ἐξακολουθεῖ νὰ μὴ εἶναι εἰλικρινὴς ὑπὲρ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. (Θόρυβος).

§69Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρέπει ν’ ἀφεθῇ ἀπόλυτος ἐλευθερία εἰς τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον καὶ νὰ μὴ διακόπτηται διὰ νὰ μάθω τίνι τρόπῳ νὰ ὑποστηρίξω τὰς δημοκρατικάς μου ἰδέας.

§70Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Μᾶς λέγει ὁ ἴδιος ὅτι ἀκολουθεῖ τὴν γραμμὴν ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐχάραξε προεκλογικῶς. Ἀλλὰ προεκλογικῶς ἐχάραξε γραμμὴν ἐντελῶς ἀντιδημοκρατικήν· περὶ αὐτοῦ ὑπάρχουσι πλεῖστοι ἀξιόπιστοι μάρτυρες. (Θόρυβος). Κάμνω μίαν παρέκβασιν χάριν τοῦ θορύβου, ὁ ὁποῖος γίνεται, διότι δὲν θὰ μὲ διακόψῃ κανείς. Ἐγώ, κύριοι, πολιτεύομαι ἐπὶ 20 ἔτη καὶ πάντοτε ἐπολιτεύθην μὲ αἰσθηματολογίαν, διότι νομίζω, ὅτι τὸ πολιτεύεσθαι δὲν σημαίνει καπηλεύεσθαι καὶ δι’ αὐτό, κύριοι, ἐπολεμήθην ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἶχον ἄλλας μεθόδους νὰ ἐφαρμόζουν, διότι τὸ πολιτεύεσθαι ἐγὼ ἐθεώρουν ἀνώτερον. Πρέπει νὰ πιστεύῃ κανεὶς ὅ,τι αἰσθάνεται καὶ νὰ εἶναι ἕτοιμος νὰ φθάσῃ εἰς τὰ ἄκρα καὶ πάντοτε αὐτὴν τὴν πορείαν ἠκολούθησα καὶ ἔτσι εἶμαι ἐπὶ τοῦ βήματος χωρὶς νὰ ὀφείλω τὴν ἐπιτυχίαν μου εἰς οὐδένα. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπόδειξις, λέγω, ὅτι καὶ σήμερον ὑπονομεύει τὴν Δημοκρατίαν, εἶναι ἐὰν διαβάσητε τί γράφει τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα», τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ ἡμιεπίσημον ὄργανον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§71Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχω τὴν εὐτυχίαν νὰ ἔχω οὐδὲν ὄργανον, οὔτε ἐπίσημον οὔτε ἀνεπίσημον.

§72Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἔστω νὰ ἔχητε. Ὅταν εἷς θέλῃ νὰ ὑποστηρίξῃ ἕνα ἀγῶνα, θὰ λάβῃ ὁδηγίας διὰ νὰ κατευθύνῃ τὸν ἀγῶνα. Πρόκειται περὶ σοβαροῦ ὀργάνου, δὲν πρόκειται περὶ οἱασδήποτε ἐφημερίδος. Πρόκειται περὶ σοβαρωτάτου ὀργάνου, ὑποστηρίζοντος τὰς ἰδέας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἂς ἴδωμεν τί λέγει ἐδῶ τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα».... (Ἀναγινώσκει περικοπὴν ἄρθρου ἐκ τῆς ἐφημερίδος).

§73ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὸ ἐδιαβάσαμεν (Θόρυβος).

§74Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Μὴ ταράττεσθε, διότι ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα θὰ καθίσω ἐδῶ.

§75Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσον καὶ ἂν δὲν θέλω νὰ διακόψω τὸ νῆμα τῶν ἰδεῶν τοῦ κ. συναδέλφου, εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ πάλιν νὰ δώσω τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι εἰς οὐδεμίαν εὑρίσκομαι ἐπαφὴν μὲ τὴν ἀρθρογραφίαν τῶν ἐφημερίδων, τοῦ δὲ ἄρθρου αὐτοῦ οὔτε μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς ἔλαβον γνῶσιν. Πρώτην φορὰν ἀκούω αὐτὴν τὴν περικοπήν. Δυστυχῶς εἶμαι ἀρκετὰ ἀπησχολημένος, ὥστε νὰ μὴ ἔχω διαθέσιμον χρόνον νὰ ἀναγινώσκω τὰς ἐφημερίδας, πολὺ περισσότερον νὰ ἐμπνέω τὴν ἀρθρογραφίαν. Ὅ,τι ἐγράφη εὐθύνει τὸν γράφοντα· αἱ ἰδέαι μου ἐξετέθησαν καὶ θὰ ἐκτεθῶσι. Φέρω ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην· πέρα τούτου δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ φέρω οὐδεμιᾶς ἄλλης πράξεως τὰς εὐθύνας.

§76Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Νομίζω ὅτι ἐχαρακτηρίσατε τὸν κ. τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ μιᾶς φράσεως, τὴν ὁποίαν νομίζω ὅτι δὲν ἤκουσα καλῶς καὶ ἐπιθυμῶ νὰ ἔχω ἐπανάληψιν. Εἴπετε ὅτι ἡ παρατήρησις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ τέως Πρωθυπουργός.....

§77Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν εἶπον τέως.

§78Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. .. Ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ὑπῆρξε κατάπτυστος.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι. Βεβαιῶ ὅτι δὲν εἶπε τίποτε.

§80Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ὄχι. Ὁμιλῶ τόσον καθαρά. Ἀλλ’ ἤθελον καὶ πρέπει ἐπειδὴ ἦτο πρὶν κεῖνος καὶ λιβανωτός, ὁ ὁποῖος τέλος πάντων τὸν ἔχει ἐνοχλήσει ἀρκετὰ τὸν τέως Πρωθυπουργόν, ὁ λιβανωτός, ὁ ὁποῖος καίει ἀπό τινας καὶ ἐπειδὴ ἐπρόκειτο περὶ αὐτοῦ καὶ διὰ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ δὲν ὡμίλησα τίποτε, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶνε ἀκριβές, ἐγένετο παρεξήγησις καὶ χωρὶς ν’ ἀπαντήσω ἀπήντησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως.

§81Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ζήτημα.

§82Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ζήτημα. Ἀλλ’ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ νομίζω ὅτι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος σέβεται τὸ πρόσωπον πρέπει νὰ μὴ τὸ ἀναμιγνύῃ ὅπως γίνεται ἀπὸ τὴν ὥραν τῆς συνεδριάσεως. Τὸ μεταχειρίζονται διὰ νὰ τὸ ἐκμεταλλεύωνται διὰ νὰ πείσωσι τὴν Συνέλευσιν. Ἔχω πλήρη τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν νομίσῃ ὅτι ἡ Ἑλλὰς κινδυνεύει θὰ ἔλθῃ ἐδῶ μέσα νὰ τὰ εἴπῃ· ἔχει γλῶσσαν καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκην ἀπὸ ἡμᾶς νὰ τῷ ἐπιτεθῶμεν, οὔτε νὰ τὸν ὑπερασπίσωμεν καὶ νὰ ὁμιλοῦν ἄλλοι ἀντ’ αὐτοῦ.

§83Ν. ΑΣΚΟΥΤΣΗΣ. Νομίζω ὅτι δὲν ἀποτελεῖ ἐκμετάλλευσιν τοῦ προσώπου τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ, ἂν κανεὶς ἐνταῦθα ὑποστηρίζων τὴν γνώμην του λέγει ὅτι αἱ γνῶμαί του συμφωνοῦν πρὸς τὰς γνώμας τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Διότι ἠμπορεῖ κανεὶς οἱασδήποτε ἄλλας γνώμας καὶ τῶν ἡγετῶν ἐνταῦθα ἢ καὶ τῶν συναδέλφων νὰ ἐπικαλεσθῇ διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς ἰδικάς του.

§84Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν πρόκειται δι’ αὐτό, διότι καὶ ὁ πληρεξούσιος κ. Ἀραβαντινὸς ἐπεκαλέσθη χθὲς τὴν γνώμην τοῦ τέως κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸ ζήτημα τοῦ ὅτι ἡ Συνέλευσις πρέπει τὰ συντακτικὰ αὐτῆς δικαιώματα νὰ τὰ ἀσκήσῃ χωρὶς νὰ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, δὲν ἔπεται δὲ ἐξ αὐτοῦ ὅτι κάμνει ἐκμετάλλευσιν τὸ νὰ ἐκφέρῃ γνώμας πραγματικῶς ἐκφρασθείσας καὶ ὑπαρχούσας εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς ἢ ὁπουδήποτε ἀλλοῦ, ἀλλὰ δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐπικαλῶνται διαφόρους γνώμας· μοῦ εἶπε τοῦτο ἢ ἐκεῖνο καὶ νὰ ἔρχωνται ἐδῶ καὶ νὰ μᾶς τὰς λέγουν. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν τώρα εἰς τὸ ζήτημα περὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κύριοι, πραγματικῶς ἠκολούθησε τὴν γραμμὴν τὴν ὁποίαν ἐχάραξε καὶ προεκλογικῶς, δηλαδὴ νὰ ὑπονομεύσῃ τὴν Δημοκρατίαν, διότι τοῦτο εἶναι τὸ νὰ λέγῃ σήμερον μετὰ παρέλευσιν τριῶν μηνῶν διὰ νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις εὐνοουμένη καὶ νὰ μᾶς λέγῃ σήμερον νὰ φέρωμεν τὸ ζήτημα τὸ δυναστικὸν εἰς τὸν Λαὸν καὶ νὰ μὴ γίνῃ ἡ ἔκπτωσις ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἴδιον ὡς νὰ ἤθελον νὰ μᾶς εἰποῦν ὅτι τὸ θέλω ἐκεῖνο διὰ νὰ δυνηθοῦν οἱ ἀντίθετοι οἱ ὁποῖοι ἐργάζονται νὰ παραπλανήσουν—προσέξατε τί λέγω—δὲν λέγω νὰ κερδίσουν, λέγω νὰ ἐξαπτήσουν τὸν Λαόν, τὸν ὁποῖον ὅπως καὶ ἄλλοι ῥήτορες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπον τὸν ἔχουν γεμίσει ψεύδη. Τῷ εἶπον ὅτι ἡ Δημοκρατία εἶναι κοινοκτημοσύνη ἀκόμη καὶ τῶν γυναικῶν. Ἔχουν εἰπεῖ ὅσα θέλουν. Ἐννοεῖται ὅτι οἱ χωρικοί, ἄνθρωποι ἀγρόμιατοι, ἀκούοντες ὅλα αὐτά, ἔχοντες ὅλους αὐτοὺς τοὺς φόβους καὶ ὑπάρχοντος καὶ τοῦ χρήματος τὸ ὁποῖον διαθέτουν οἱ ἐγκάθετοι τῆς Αὐλῆς καὶ τοὺς ὁποίους γνωρίζετε πολὺ καλὰ καθὼς καὶ τὴν ἐργασίαν τὴν ὁποίαν κάμνουν, ὅτι ἔχουν ὁπλίσει καὶ κόσμον, ἑτοιμάζονται διὰ μάχην. Καὶ θὰ εἴμεθα ἡμεῖς ἡ Συνέλευσις ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ῥίψωμεν τὸν Λαὸν εἰς ἕνα ἀλληλοσπαραγμόν!

§85ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸν ἀποφύγωμεν;

§86Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Βεβαίως ἐφόσον ἔχομεν τὴν δύναμιν διὰ τῆς Συνελεύσεως νὰ λύσωμεν ὅλα τὰ ζητήματα. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν εἶναι ὄχι τὸ τῆς ἐκπτώσεως, ἀλλὰ τὸ ζήτημα τὸ δυναστικόν, ἐπὶ τέλους καὶ αὐτὸ μὲ βεβιασμένην ὑποχώρησιν, ἀφοῦ τὴν ἐγκαθιδρύσωμεν ἐδῶ, κατόπιν ἀφοῦ ἰδῇ ὁ Λαὸς περὶ τίνος πρόκειται ν’ ἀποφανθῇ ὄχι ἐκ τῶν προτέρων χωρὶς νὰ γνωρίζῃ περὶ τίνος πρόκειται. Τί ἄλλο εἶναι οἱ ἐπιμένοντες εἰς αὐτὴν τὴν ἀντίληψιν καὶ γνωρίζοντες ὅλα αὐτὰ περὶ τῆς καταστάσεως, παρὰ ὑποστηρικταὶ ὑπὸ προσωπεῖον τοῦ θεσμοῦ τῆς βασιλείας; Καταγγέλλω, κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ στείλουν τὸ δυναστικὸν ἐνῷ γνωρίζουν καὶ τὰ ὅπλα τὰ ὁποῖα ἔχουν διανεμηθῇ καὶ τὰς συκοφαντίας τὰς ὁποίας διαδίδουσιν, ὅτι εἶναι βασιλόφρονες ὑπὸ προσωπεῖον, ἀλλ’ ἂς μάθωσι πάντες ὅτι δὲν εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ παίξωμεν ἐδῶ τοὺς κομπάρσους. Θὰ ἀγωνισθῶμεν μέχρι τελευταίας στιγμῆς καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἴδωμεν ὅτι ἐξαπατῶνται ἁγνοὶ φιλελεύθεροι καὶ κατορθοῦται νὰ σταλῇ διὰ τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα εἰς τὸν Λαόν, τὴν στιγμὴν ἐκείνην θὰ παραιτηθῶμεν καὶ ἡμεῖς διὰ νὰ μὴ ἔχωμεν τὴν συνείδησιν ὅτι συνετελέσαμεν εἰς τὸ κακόν. Διότι νὰ εἶσθε βέβαιοι ὅτι ἡ τύχη τῆς Κυβερνήσεως Γούναρη καὶ τῶν λοιπῶν θὰ εἶναι ἡ τύχη καὶ ἡ ἰδική σας, ἂν ἐπιμένητε εἰς αὐτό. (Χειροκροτήματα). Τὴν τύχην αὐτὴν θὰ τὴν ὑποστῆτε ὄχι ἀπὸ ἡμᾶς—νὰ κάμω αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν—θὰ τὴν ὑποστῆτε ἀπὸ τοὺς βασιλικούς, οἱ ὁποῖοι, κ. Πρόεδρε, σᾶς μεταχειρίζονται πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν σκοπῶν των. Ἀλλ’ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸν κ. Μιχαλακόπουλον, ὁ ὁποῖος ἐξετέθη μὲ πρόγραμμα μόνον ὑπὲρ τῆς ἐνεργείας τοῦ δημοψηφίσματος καὶ εἶπεν ὅτι εἰς τὸν Λαὸν τῶν Πατρῶν εἶπεν ὅτι εἶναι ὑπὲρ τοῦ δημοψηφίσματος, ὅτι ἦτο ἀνέκαθεν δημοκράτης, ἀλλ’ ὑπάρχουν κίνδυνοι κατὰ τὴν κρίσιν του καὶ κατὰ τὰς πληροφορίας τὰς ὁποίας ἔχει καὶ νομίζει ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην νὰ ἐκτεθῇ μὲ σημαίαν δημοκρατικήν. Ἀλλὰ δὲν λέγει σήμερον ὅτι ἐπείσθη ὅτι ὑπάρχει κίνδυνος μεγαλύτερος, ἂν παραμείνῃ ἡ Δυναστεία τοῦ Γεωργίου. Οἱ ψηφίσαντες λοιπὸν τὸν κ. Μιχαλακόπουλον ἐν Πάτραις ἦσαν οἱ δημοκρατικοί, ὄχι βεβαίως οἱ βασιλόφρονες. Λοιπόν, ἂν ἀθροίσωμεν τὰς ψήφους τὰς ὁποίας ἐπῆρεν ὁ κ. Μιχαλακόπουλος καὶ ὁ κ. Βουρλούμης, θὰ ἴδωμεν ὅτι ὁ Λαὸς τῶν Πατρῶν εἶναι ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ἡμεῖς φοβούμεθα τὰς μεθόδους αἱ ὁποῖαι ἔχουν τεθῇ εἰς ἐφαρμογήν. Δὲν φοβούμεθα τὸ ἀποτέλεσμα. Οἱ κίνδυνοι οἱ ἐθνικοὶ εἶναι μέγιστοι. Ἀπειλεῖται ἡ ἀκεραιότης τῆς Χώρας καὶ ἡ ἐσωτερικὴ τάξις καὶ νομίζω ὅτι μᾶς ἐπιβάλλεται νὰ ψηφίσωμεν τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας ἐνταῦθα καὶ νὰ κηρύξωμεν καὶ τὴν Δημοκρατίαν ad referendum. Μερικοὶ ἰσχυρίζονται ὅτι ἔχουσιν ἀναλάβει ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων των. Τοῦτο δὲν εἶναι σοβαρόν, διότι ὅλα τὰ πολιτικὰ προγράμματα βάσιν ἔχουσι τὸ συμφέρον τῆς Χώρας. Ὅταν τὰ πολιτικὰ προγράμματα παρελθόντος τοῦ χρόνου παρουσιάζωνται ἐπιζήμια καὶ ἀπειλοῦντα τὴν ὕπαρξιν τοῦ Κράτους, νομίζετε ὅτι δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα εἷς πολιτευόμενος νὰ τὰ ἀναθεωρήσῃ; Νομίζω ὅτι ἔχει καὶ ὑποχρέωσιν, διότι ἐκλείπει καὶ ἡ βάσις τοῦ προγράμματος. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω. Καὶ ἂς φροντίσωμεν νὰ φανῶμεν ἄξιοι τῆς ἀποστολῆς μας πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος. Ἐὰν φανῶμεν ἀντάξιοι, θὰ τὸ δείξωσι τὰ ἀποτελέσματα.

§87ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Θὰ τὸ δείξῃ ἡ ἱστορία.

§88Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Θὰ τὸ δείξῃ ὄχι ἡ ἱστορία ἀλλὰ τὸ προσεχέστατον μέλλον.

§89ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁ χρόνος τῶν συζητήσεων ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως εἶναι προφανῶς ἐξηντλημένος. Ὅ,τι ἐπείγει πλέον, δὲν εἶναι ἡ παράτασις, ἀλλ’ ὁ τερματισμὸς τῆς συζητήσεως. Συμμεριζόμενος καὶ συμμορφούμενος πρὸς τὸ κοινὸν αἴσθημα θὰ ἐντοπίσω τὴν ὁμιλίαν μου ἐπὶ τοῦ ἐπιμάχου ζητήματος. Ἄλλοτε, ἐλπίζω, θὰ δοθῇ εὐκαιρία νὰ παρασχεθοῦν ἐξηγήσεις πρὸς προλαλήσαντας συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι ἐπέκριναν τὴν πολιτικὴν τοῦ παρελθόντος. Ἐπίσης εἶναι περιττὸν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἐπαναληφθῇ, ὅτι ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ, διὰ λόγους καὶ ἠθικῆς τάξεως καὶ Ἐθνικῆς δικαιοσύνης, καὶ στοιχειώδους προνοίας, διὰ τὴν ὁμαλότητα τοῦ πολιτικοῦ βίου τοῦ μέλλοντος, δὲν ἐπιτρέπεται πλέον νὰ βασιλεύῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ὅτι ἐκλιπάρησις ἄλλης Δυναστείας, εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχήν, θ’ ἀπετέλει στίγμα ἀνεξίτηλον, διὰ τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἄξιον τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος. Καὶ ὅτι μόνον ἡ ἐγκατάστασις Κοινοβουλευτικῆς Λαϊκῆς Δημοκρατίας δύναται ν’ ἀποτελέσῃ τερματισμὸν τῶν ὀλεθρίων ἐμφυλίων διαιρέσεων καὶ ἀφετηρίαν μιᾶς νέας περιόδου γαλήνης, εὐημερίας καὶ ἀναγεννήσεως. Ἐπὶ τῶν σημείων τούτων, τῶν βασικῶν, ὑφίσταται, εὐτυχῶς, ὁμοφροσύνη τῆς Συνελεύσεως ἀπόλυτος. Ἐπίμαχον θέμα εἶναι μόνον ὁ τρόπος, ἡ μέθοδος, μὲ τὴν ὁποίαν, ταχύτερον καὶ ἀσφαλέστερον, θὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπόν. Σχετικῶς πρὸς τὴν μέθοδον λοιπὸν δύο προγράμματα, βασικῶς ἀντίθετα, ἔχουν ἀναπτυχθῆ μέχρι τοῦδε ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως. Ἀμφότερα, ὁμολογουμένως, μὲ λογικήν, μὲ εἱρμόν, μὲ συνέπειαν, μὲ πληρότητα. Πρῶτον, τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως. Οἱ συλλογισμοί, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἑδράζεται τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὅσον ἀντιλαμβάνομαι, εἶναι οἱ ἀκόλουθοι: Ἡ Συνέλευσις εἶναι Σῶμα κυρίαρχον. Ἔχει, συνεπῶς, δικαίωμα νὰ συντάξῃ τὸ πολίτευμα. Δικαιοῦται ἄρα καὶ ψήφισμα ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας νὰ ἐκδώσῃ καὶ τὴν Δημοκρατίαν ὁριστικῶς ν’ ἀνακηρύξῃ δι’ ἀποφάσεως αὐτῆς. Δικαιοῦται. Ἀλλὰ δὲν θεωρεῖ ἐπιτετραμμένον νὰ προβῇ εἰς ἄσκησιν τοῦ δικαιώματος τούτου διὰ λόγους ἀφορῶντας τὸ παρελθὸν καὶ διὰ λόγους ἀφορῶντας τὸ μέλλον. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ παρελθόν, τὰ πολιτικὰ κόμματα δεσμεύονται διὰ τῶν προεκλογικῶν αὐτῶν προγραμμάτων. Διότι ἐτάχθησαν τότε αὐτοπεριορισμοὶ τῆς Συνελεύσεως. Ἐπηγγέλθησαν τὰ πολιτικὰ κόμματα, ὅτι ἡ παροῦσα Συνέλευσις δὲν θὰ λύσῃ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, ἀλλὰ θὰ τὸ θέσῃ διὰ δημοψηφίσματος ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο ἀποτελεῖ καθῆκον πολιτικῆς εὐπρεπείας, ἀποτελεῖ καθῆκον συνεπείας πρὸς τὰς ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις, καθῆκον εὐλαβείας πρὸς τὸν Λαόν, τὸν κυρίαρχον, νὰ τηρηθῇ ἡ δοθεῖσα ὑπόσχεσις. Ἀλλὰ συντρέχουν καὶ λόγοι ἀφορῶντες τὸ μέλλον. Τὸ νέον Ἑλληνικὸν πολίτευμα δὲν ἐπιτρέπεται νὰ εἶναι ἔργον οὔτε ὑφαρπαγῆς οὔτε βίας. Πρέπει νὰ ἑδράζεται, κατὰ τρόπον ἀδιάβλητον, ἐπὶ τῆς Λαϊκῆς ἐμπιστοσύνης. Τότε μόνον θ’ ἀποκτήσῃ κῦρος, καὶ διεθνὲς καὶ ἐσωτερικόν. Χάριν, ἑπομένως, καὶ τῆς εὐημερίας καὶ τῆς γαλήνης τῆς Χώρας, χάριν ἐπίσης τῆς Δημοκρατίας, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἀποτελέσῃ τοῦ λοιποῦ τὸ μόνιμον πολίτευμα τῆς Χώρας, ἐπιβάλλεται νὰ προσφύγωμεν εἰς τὸν Λαόν. Καὶ ἐφόσον προσφεύγομεν εἰς τὸν Λαόν, ἓν εἶναι τὸ καθῆκον, ἀκέραιον νὰ θέσωμεν ἐνώπιον αὐτοῦ τὸ ζήτημα. Καὶ διαπνεόμεθα ἀπὸ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἀναμφισβητήτως ὑπὲρ ἡμῶν θὰ εἶναι ἡ ἐκδήλωσις τῆς λαϊκῆς θελήσεως, διότι καὶ ἡ συμφορὰ ὑπῆρξε μοναδικὴ εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἔθνους καὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀφῆκεν ἀσυγκίνητον τὴν Ἑλληνικὴν ψυχήν.

§90ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ ἡ μεγαλουργία ἐπίσης ἦτο μοναδική.

§91Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ μεγαλουργία δὲν εἶναι βέβαιον πάντοτε ὅτι ἐκτιμᾶται, εἰς ὃν βαθμὸν εἶναι συνειδητὴ ἡ καταστροφή. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται τὴν στιγμὴν αὐτὴν νὰ ἀναπτύξω ἰδίας σκέψεις. Καὶ θὰ παρεκάλουν τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ μοὶ ἐπιτρέψουν νὰ ἀναπτύξω ὁλόκληρον τὴν σειράν τῶν ἐννοιῶν μου, διότι, καθὼς εἶπον, ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀναλύω ὅπως ἀντιλαμβάνομαι τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ μεταβῶ κατόπιν εἰς τὴν ἀνάλυσιν τοῦ ἀντιθέτου προγράμματος καὶ τέλος νὰ συμπεράνω. Θέτει λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ἀκέραιον τὸ ἐπίμαχον ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ. Καὶ τὸ θέτει μὲ ἐμπιστοσύνην ἀμέριστον, διότι καὶ ἡ ἐθνικὴ συμφορὰ ἐφρονημάτισε τὸν Λαὸν ἐναντίον τῆς Δυναστείας καὶ αἱ πρόσφατοι ἐκλογαὶ ἀπέδειξαν τὸ λαϊκὸν φρόνημα, Τοιουτοτρόπως ἀκολουθοῦσα ἡ Κυβέρνησις τὴν ὁδὸν αὐτὴν ἐμφανίζει ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως πρόγραμμα μὲ συνέπειαν, μὲ λογικήν, μὲ πληρότητα. Ἀντιμέτωπον πρὸς τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως ἐμφανίζεται ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς δὲν ὑπεστήριξεν οὔτε κόμμα οὔτε ὁμάς. Ὑπεστήριξαν μόνον πληρεξούσιοι ἐκπροσωποῦντες τὰς ἰδίας αὐτῶν γνώμας. Ὑπεστήριξε πρῶτος ὁ πληρεξούσιος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς κ. Χατζηκυριάκος.

§92Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν, κ. συνάδελφε;

§93Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὄχι, κύριε.

§94Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω ἂν τὰ πιστεύετε αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε.

§95Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἄν ἐπρόκειτο νὰ κατατριβώμεθα εἰς προσωπικοὺς διαπληκτισμούς, ἀσφαλῶς τότε δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκπληρωθῇ ὁ σκοπὸς τὸν ὁποῖον ἔχει τὸ βῆμα τῆς Συνελεύσεως. (Χειροκροτήματα).

§96Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐνθυμεῖσθε ὅμως ὅτι ὑπεγράψατε πρωτόκολλον περὶ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ἐν τῇ Συνελεύσει. Δι’ αὐτὸ τὸ εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ.

§98Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Τὸ πρόγραμμα τοῦτο, καθ’ ὅσον ἀντιλαμβάνομαι, ἑδράζεται ἐπὶ τῶν ἀκολούθων συλλογισμῶν: Ἡ Συνέλευσις εἶναι Σῶμα κυρίαρχον· ἔχει δικαίωμα, ἑπομένως, νὰ προβῇ καὶ εἰς ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ εἰς ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ὀφείλει νὰ προβῇ εἰς τὴν ἄσκησιν τοῦ δικαιώματος τούτου. Ὑπάρχουν βεβαίως αἱ ἀντιρρήσεις, ὅτι ὑφίστανται προεκλογικοὶ αὐτοπεριορισμοί. Ἀλλ’ εἶναι γνωστόν, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται, εἰς τοιούτους μάλιστα κρισίμους καιρούς, ὁ σχολαστικισμὸς τῆς προσκολλήσεως εἰς τὸ γράμμα, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ἡ ἀνασκόπησις καὶ ἡ προσαρμογὴ πρὸς τὸ πνεῦμα. Καὶ τὸ πνεῦμα τῆς ἐκλογικῆς νίκης εἶναι ἀναμφισβητήτως ἀντιδυναστικὸν καὶ δημοκρατικόν. Ἀναλύω τὰς σκέψεις, καθ’ ὅσον τὰς ἀντιλαμβάνομαι, τοῦ ἀντιθέτου προγράμματος. Ἀλλά, καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι σαφὴς ἦτο ἡ ἐντολὴ τοῦ Λαοῦ, καὶ πάλιν ἡ φύσις τῶν ἀντιπροσωπευτικῶν Σωμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε οἱ πληρεξούσιοι νὰ μὴ δεσμεύωνται ἀπὸ περιορισμὸν κατηγορηματικῶν ἐντολῶν, διότι ὀφείλουν νὰ συμμορφῶνται μόνον πρὸς τὴν ἐπιταγὴν τῆς συνειδήσεως. Ἐφόσον μάλιστα εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχουν παρεμβληθῆ πραγματικὰ γεγονότα, μεταβάλλοντα τὴν κατάστασιν ὅπως συνέβη μὲ τὴν οὐσιαστικὴν ἔξωσιν καὶ ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας διὰ τοῦ πραξικοπήματος τῆς ἑπομένης τῶν ἐκλογῶν.

§99ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πάλιν πραξικόπημα;

§100Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Διὰ τῆς πράξεως, ἔστω διὰ τοῦ ἐγγράφου, ὅπως συνέβη τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶναι προφανές, ὅτι ἐδημιουργήθη νέα πραγματικὴ κατάστασις, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει νέα συμπεράσματα. Ὀφείλει λοιπὸν ἡ Συνέλευσις ἀκριβῶς διὰ λόγους ἀφορῶντας τὸ παρελθὸν νὰ προβῇ εἰς ἀκεραίαν λύσιν τοῦ ἐπιμάχου πολιτειακοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ τὸ πρόγραμμα τοῦτο ἐπικαλεῖται ἐπίσης καὶ λόγους ἀφορῶντας τὸ μέλλον. Ἠκούσθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ κατάστασις τῶν συνόρων ἐπιβάλλει ἀμέριστον τὴν συγκέντρωσιν καὶ τῆς προσοχῆς καὶ τῶν δυνάμεων ἡμῶν. Εἶναι δυνατὸν μὲ τὴν ἐνέργειαν δημοψηφίσματος, εἶναι δυνατὸν μὲ τὴν ἀνανέωσιν καθεστωτικῶν ἀγώνων, νὰ εἶναι ἀμέριστος ἡ προσοχὴ ἐστραμμένη εἰς τὰ σύνορα; Ἐπίσης εἶναι γνωστὸν ὅτι κοινὸς ἐσωτερικὸς πόθος εἶναι ἡ γαλήνη. Ἀλλ’ ὑπηρετεῖται ἡ γαλήνη, ὅταν ἐξαπολύσῃ κανεὶς καὶ πάλιν τὸν ἄνεμον τῶν καθεστωτικῶν ἀγώνων, οἱ ὁποῖοι ἐταλαιπώρησαν τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα; Εἶναι ἐπίσης γεγονὸς ὅτι ἐπιβάλλεται ραγδαία ἡ ἐσωτερικὴ ἀνασύνταξις. Ἐπιβάλλεται πρὸ παντὸς ἡ ἐπίλυσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ θὰ εἶναι δυνατόν, ἐφόσον θὰ πρόκειται κατὰ τὸν προσεχῆ χρόνον νὰ παλαίωμεν καὶ νὰ ταλαιπωρώμεθα μέσα εἰς τοὺς ἀγῶνας τοὺς ἀνανεουμένους ζωῆς ἢ θανάτου τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος; Ἄλλως τε διὰ τὴν ἄποψιν αὐτὴν συντρέχει καὶ ἄλλος σοβαρώτατος λόγος, τὸ γεγονὸς ὅτι ὑφίσταται ἀνυπαρξία ἐρωτήματος διὰ τὸν Λαόν. Κατὰ τὸ πρόγραμμα τοῦτο ἡ Δυναστεία ἔχει ἐκπέσει, καὶ ἔχει ἐκπέσει ὁριστικῶς καὶ ἀνεπανορθώτως. Ζήτημα ἄλλης Βασιλείας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑφίσταται, ἐπειδὴ οὐδεὶς εἰς τὸν πολιτικὸν κόσμον ἐμφανίζει τοιοῦτον πρόγραμμα οὔτε ἐντὸς οὔτε ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως. Τί ὑπολείπεται; Δημοκρατία! Εἴτε λοιπὸν διὰ λόγους ἰδεολογικῆς προτιμήσεως, εἴτε διὰ λόγους αἰσθηματικούς, εἴτε διὰ λόγους μοιραίου λογικοῦ καταντήματος, ὑπὸ τὴν ἀδήριτον μοῖραν τῶν πραγμάτων, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπολείπεται εἶναι μόνον ἡ Δημοκρατία. Ὑπὸ τὰς συνθήκας ταύτας ποῖον εἶναι τὸ ἐρώτημα τὸ ὁποῖον θὰ ἀπευθύνωμεν ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ: Δυναστεία Γλύξμπουργ; Ὄχι. Πάλιν Βασιλεία; Οὐδεὶς τὴν ἐμφανίζει. Δημοκρατία: Ἀλλ’ ἂν ἐπρόκειτο τὸ ἐρώτημα νὰ εἶναι μόνον τοῦτο, ποῖος Κυβερνήτης θὰ ἀνελάμβανε τὴν εὐθύνην νὰ ἐμπαίζῃ τὸν Λαὸν μὲ ἐρώτημα ἀνύπαρκτον; Ἀλλ’ ὑπάρχει, καὶ ἄλλη ἄποψις, ἐπίσης σοβαρά. Ἐὰν τὸ πολίτευμα ἀποτελέσῃ θέμα δημοψηφίσματος, τότε μεταμορφοῦται εἰς πολίτευμα κόμματος. Ἐὰν ἐρωτήσωμεν τὸν Λαόν, ὑπὸ οἱανδήποτε μορφήν, εἴτε δυναστικὴν εἴτε πολιτειακήν, κατ’ ἀνάγκην θὰ διχασθῇ εἰς δύο παρατάξεις καὶ τότε τὸ πολίτευμα θὰ στηριχθῇ ἐπὶ μιᾶς μόνον κομματικῆς πλειοψηφίας. Ἀλλ’ εἶναι γνωστόν, ὅτι τὰ πολιτεύματα, εἴτε Βασιλεῖαι εἴτε δημοκρατίαι, διὰ νὰ εὐοδοῦνται πρέπει νὰ στηρίζωνται ἐπὶ τῆς συνολικῆς ἐμπιστοσύνης καὶ τῆς ἀγάπης τῶν Λαῶν. Διότι τότε μόνον εἶναι στερεὰ καὶ βιώσιμα. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι δι’ οὓς κατὰ τὸ ἀντίθετον πρόγραμμα, θὰ ἐπεβάλλετο ἡ Δημοκρατία ν’ ἀνακηρυχθῇ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Νὰ ἐπακολουθήσῃ ἡ σύνταξις τοῦ πολιτεύματος. Νὰ καταστῇ δυνατὸν ὁ Λαὸς ν’ ἀπολαύσῃ τῶν ἀγαθῶν τοῦ νέου πολιτεύματος. Καὶ τότε, μετὰ χρόνον μακρόν, ὅταν θὰ ἔχῃ ἐκ τῶν πραγμάτων ἀποδειχθῇ, ὅτι τὸ νέον πολίτευμα δὲν ἀνήκει οὔτε εἰς πρόσωπα, οὔτε εἰς ὁμάδας, οὔτε εἰς κόμματα, ἀλλ’ ἀνήκει εἰς ὅλα τὰ κόμματα καὶ εἰς ὅλους τοὺς πολίτας, τότε θὰ ὑπάρχῃ ἐλπίς, ὅτι ὁλόκληρος πλέον ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς καὶ ὅλα ἀνεξαιρέτως τὰ κόμματα θὰ σπεύσουν νὰ στεγασθοῦν ὑπὸ τὴν σκιάν, ὑπὸ τὴν σημαίαν, ὑπὸ τὴν σκέπην τοῦ νέου τιμίου Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁμολογῶ, ὅτι τὸ πρόγραμμα τοῦτο, τὸ ὁποῖον δὲν συμμερίζομαι, διὰ λόγους τοὺς ὁποίους θὰ ἀναπτύξω βραδύτερον, τὸ πρόγραμμα τοῦτο ἔχει ἀσφαλῶς στερεότητα καὶ εἱρμόν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁμολογῶ, ὅτι εἶναι ἀνώτερον τῶν πνευματικῶν μου δυνάμεων νὰ ἐννοήσω, εἶναι τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ βήματος ἀνέπτυξαν οἱ ῥήτορες τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως. Ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ μὲ τὸν ὡραῖον ἐνθουσιασμόν, ὁ ὁποῖος ἐχαρακτήρισε πάντοτε τὴν τιμίαν πολιτικὴν ἱστορίαν των, μὲ τὸν πολιτικὸν ρωμαντισμόν, ὁ ὁποῖος εἶναι πάντοτε ἐπικίνδυνος εἰς τὴν πολιτικὴν πρᾶξιν, ἀλλὰ πάντοτε πολύτιμος εἰς τοὺς ἀγῶνας, ἀνέπτυξαν τοὺς συλλογισμοὺς αὐτῶν καὶ ἤντλησαν τὸ μὲν αἰτιολογικὸν ἀπὸ τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ὀνομάσωμεν ὡς ἐκ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ Ἐπαναστατικόν, καὶ ἤντλησαν τὸ διατακτικὸν αὐτοῦ ἀπὸ τὸ Κυβερνητικὸν πρόγραμμα. Εἶπον, ὅτι ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ εἶναι δεδηλωμένη καὶ διὰ τὴν Δυναστείαν καὶ διὰ τὴν Δημοκρατίαν. Ὅτι, ἂν ἀπευθυνθῶμεν πρὸς τὸν Λαόν, δημιουργοῦμεν σάλον, ἐνῷ εἰς τὰ σύνορα ὑπάρχει κίνδυνος. Καὶ διὰ τοῦτο: διότι πρέπει νὰ προταχθῇ τὸ προσφυγικόν, διότι ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς ἐσωτερικῆς γαλήνης, διότι πρέπει νὰ προσέξωμεν πρὸς τὰ σύνορα, δι’ ὅλους αὐτοὺς λόγους πρέπει νὰ σπεύσωμεν ἐντὸς τοῦ Μαρτίου ὅπως διεξαγάγωμεν τὸ πολιτειακὸν δημοψήφισμα!...

§101Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Αὐτὸ δὲν τὸ εἴπομεν ἡμεῖς.

§102Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἔχετε ἀναπτύξει ἐπανειλημμένως διαφόρους ἰδέας ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως τῶν Φιλελευθέρων Δημοκρατικῶν. Ἔχετε ὑπογράψει τὸ πρωτόκολλον τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας.

§103Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος μὲ λύπην μου, διότι γνωρίζω πόσον ἀχάριστος εἶναι ἡ παρεμβολὴ τῶν προσωπικῶν ζητημάτων εἰς μίαν συζήτησιν τόσον ἐξαιρετικῶς ἱστορικῆς σημασίας, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δώσω εἰς τὸν κύριον συνάδελφον ἀπάντησιν διὰ τὴν διακοπὴν τὴν ὁποίαν ἀνέμενον. Εἶναι γεγονός, ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων Δημοκρατικῶν τὴν πρώτην ἑβδομάδα μετὰ τὰς ἐκλογὰς προῆλθεν εἰς ὡρισμένας ἀποφάσεις. Ἐπιθυμῶ, προκαταβολικῶς, νὰ σᾶς πληροφορήσω ὅτι τὸ προεκλογικὸν ἡμῶν πρόγραμμα εἰς τὴν Λέσβον δὲν εἶχεν οὐδεμίαν διάκρισιν πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος. Καὶ ἂν ἄλλοι ἐκ τοῦ Λαοῦ ἔχουν ἀνειλημμένην ἐντολήν, ἡμεῖς, οἱ ἐκ τῆς Λέσβου, δὲν ἔχομεν. Εἶναι γεγονὸς ὅτι τὴν πρώτην ἑβδομάδα τῶν ἐκλογῶν ὑπεγράφη πρωτόκολλον. Ὑπεγράφη, ἀλλ’ ἐπιθυμῶ νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν φίλον πληρεξούσιον, ὁ ὁποῖος διέκοψεν, ὁποῖαι ὑπῆρξαν αἱ συνθῆκαι διὰ τὰς ὁποίας ἡ ὑπογραφὴ ἐκρίθη ἐπιβεβλημένη. Ἀνεμένετο ὁ κ. Βενιζέλος. Ὑπῆρχεν ἡ ἀνησυχία ὅτι ὡρισμένοι κύκλοι ἐνταῦθα ἴσως θὰ τῷ συνίστων ἀνάκλησιν τοῦ Γεωργίου, καθὼς καὶ ἀντιδημοκρατικὴν κατεύθυνσιν.

§104ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Πότε;

§105Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Καὶ τότε ἐνομίσαμεν ἡμεῖς κυρίως, οἱ ὁποῖοι ἤμεθα οἱ πρωτοστατήσαντες εἰς τὴν πρόσκλησιν τοῦ κ. Βενιζέλου, ἐνομίσαμεν ὅτι ἀπετέλει καθῆκον...

§106Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐκεῖνο τὸ τηλεγράφημα τὸ ὁποῖον ἐστάλη, ἐστάλη ἐκπεσούσης τῆς Δυναστείας. Τὰ λησμονεῖτε αὐτά;

§107Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ· ἄλλο εἶναι τὸ θέμα, κύριε συνάδελφε, ἀλλὰ σπεύδετε. (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἐν πάσῃ περιπτώσει, δὲν ὀνομάζεται Δημοκρατία ἐκείνη ἡ ὁποία ἀσκεῖ τυρανίαν σκέψεως καὶ ἐπιδιώκει κατάλυσιν τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου.

§108Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τί ἀναμιγνύετε τὴν Δημοκρατίαν μὲ τὰ προσωπικά; Δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται νὰ συκοφαντῆτε τὴν Δημοκρατίαν. Τίνα σχέσιν ἔχει ἡ Δημοκρατία μὲ τὰ προσωπικά; Ἡμεῖς σᾶς ἐσεβάσθημεν, οὔτε σᾶς διεκόπτομεν. Τίνα σχέσιν ἔχει ἡ τυραννία μὲ τὴν Δημοκρατίαν;

§109Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶσθε ἰδιοκτήτης τῆς Δημοκρατίας;

§110Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι. Νὰ εἴπητε τὰ ἐπιχειρήματά σας εἶσθε ἐλεύθερος, ἀλλὰ νὰ μὴ τὴν συκοφαντῆτε.

§111Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὀφείλω νὰ συμπληρώσω, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσωπικὸν ἐπεισόδιον. Εἶναι λοιπὸν βέβαιον, διατί ὑπεγράφη τότε πρωτόκολλον. Διὰ νὰ ἀποτελέσῃ ἡ δημοκρατικὴ παράταξις δύναμιν συμπαγῆ πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Ὅταν ὅμως ἦλθεν ὁ κ. Βενιζέλος, τὸ ζήτημα ἐπανῆλθεν ὑπὸ συζήτησιν εἰς τὸ κόμμα. Καὶ εἰς δύο γενικὰς συνελεύσεις ἡ μεγάλη πλειοψηφία ἀπεφάσισεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἀρχικὴν ἄποψιν, ἀλλ’ ὤφειλε νὰ ταχθῇ εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐδήλωσεν ὅτι ὁ Γεώργιος δὲν θὰ ἐπανέλθῃ καὶ ὅτι θὰ ἐπιδιώξῃ Δημοκρατίαν. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Ρούσου.

§112Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἡ τελευταία ψηφοφορία τίνα ἀποτελέσματα εἶχεν; (Θόρυβος).

§113Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ μᾶς ὑβρίζουν. Παρακαλῶ τὸν λόγον ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος. (Θόρυβος).

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχετε τὸν λόγον μετὰ τὸν ῥήτορα, ἂν φρονῆτε ὅτι ὑπάρχει προσωπικόν... (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς)

§115Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐπιβληθῇ μία τάξις.

§116Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν ἠμποροῦν νὰ μᾶς ἐξευτελίζουν. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λόγῳ τοῦ θορύβου διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10 λεπτά.

(Ὥρα 8.10′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 8.20′ μ. μ.)

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, νὰ τηρῆται ἀπόλυτος τάξις καὶ ἐφόσον ἐγὼ δὲν δίδω τὸ δικαίωμα διακοπῆς νὰ μὴ γίνεται καμμία διακοπὴ εἰς τὸν ῥήτορα, διότι θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμόν, ὁ ὁποῖος μοὶ παρέχει τὸ δικαίωμα τῆς ἀνακλήσεως εἰς τὴν τάξιν παντὸς παρεκτρεπομένου. Ὁ κ. Ροῦσσος ἔχει τὸν λόγον ὅπως δώσῃ ἐξηγήσεις.

§119Γ. ΡΟΥΣΣΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ κατέχων τὸ βῆμα ἐπεκαλέσθη τὴν μαρτυρίαν μου, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀκρίβειαν τῶν ὅσα εἶπε, πληροφορῶ τὴν Συνέλευσιν ὅτι πράγματι τὴν πρώτην ἑβδομάδα μετὰ τὰς ἐκλογὰς ὑπεγράφη ἐκ μέρους μελῶν τῆς ὁμάδος εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει τὸ πρωτόκολλον ἢ μᾶλλον δήλωσις διὰ τῆς ὁποίας ἀνελάμβανον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποστηρίξουν τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως. Μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἐτηλεγραφήσαμεν εἰς τὸν κ. Βενιζέλον καλοῦντες αὐτὸν νὰ ἔλθῃ ἐνταῦθα ὡς ῥυθμιστὴς τῆς καταστάσεως. Ὅταν ὁ κ. Βενιζέλος ἦλθεν ἐδῶ, συνεκλήθη συνέλευσις τῆς ὁμάδος, καθ’ ἣν μοὶ ἐδόθη ἐν λευκῷ ἐντολὴ νὰ διαχειρισθῶ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, ὅπως ἐνόμιζα προσφορώτερον. Ἡ ἐντολὴ αὐτὴ μοὶ ἐδόθη ἐκ δευτέρου εἰς νεωτέραν συνέλευσιν, ἡ ὁποία ἐκλήθη μετ’ ὀλίγας ἡμέρας. Ἀργότερα νέα σκέψις ἐπεκράτησε, κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ πλειοψηφίας ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις, ὅπως ὑποστηριχθῇ ἐν τῇ Συνελεύσει ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας. Καὶ ἡ ἀπόφασις αὐτή, ἡ ὁποία δὲν ἦτο ἀποδεκτὴ ἀπὸ ὅλους, ἐπροκάλεσε τὴν παραίτησιν ἐκ τῆς ἀρχηγίας τῆς ὁμάδος καὶ παρεκλήθην καὶ ἐπανέλαβον τὴν ἀρχηγίαν καὶ κατὰ τὴν συνεδρίαν ἡ ὁποία ἔγινεν ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις ὅπως ἕκαστος ἐκ τῶν μελῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν ὁμάδα κανονίσῃ τὴν στάσιν του καὶ ψηφίσῃ κατὰ συνείδησιν καὶ κατὰ πεποίθησιν. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασις. Αὐτὰ εἶναι τὰ γεγονότα.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπανδρέου καλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§121Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Δύο, καθὼς ἀνεπτύχθη, κύριοι, πληρεξούσιοι, εἶναι τὰ προγράμματα τὰ βασικῶς ἀντίθετα, τὰ ὁποῖα ἐξετέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Ἐδήλωσα, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου τὸ πρόγραμμα τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως εἶναι δυσνόητον, ἐπειδὴ τὸ μὲν αἰτιολογικὸν αὐτοῦ ἀντλεῖ ἀπὸ τὸ ἐπαναστατικὸν πρόγραμμα, τὸ δὲ διατακτικόν, τὸ συμπέρασμα, ἀπὸ τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ καταντᾷ τὸ πρόγραμμα τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως νὰ ἔχῃ μὲν τὰ μειονεκτήματα ἀμφοτέρων τῶν προγραμμάτων, νὰ στερῆται δὲ τῶν ἀρετῶν ἀμφοτέρων. Ἔχει τὸ μειονέκτημα τοῦ Ἐπαναστατικοῦ προγράμματος, διότι παρέχει τὴν ἐντύπωσιν τῆς αὐθαιρεσίας διὰ τῆς λύσεως ἑνὸς μέρους τοῦ ἐπιμάχου ζητήματος ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Ἔχει τὸ μειονέκτημα τοῦ Κυβερνητικοῦ προγράμματος, διότι θέτει καθεστωτικὰ ζητήματα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ καὶ δημιουργεῖ σάλον. Στερεῖται τῶν ἀρετῶν ἀμφοτέρων. Στερεῖται δηλαδὴ τῆς ἀρετῆς τοῦ Ἐπαναστατικοῦ προγράμματος, ὅτι τερματίζει τὸ ἐπίμαχον ζήτημα. Στερεῖται τῆς ἀρετῆς τοῦ Κυβερνητικοῦ προγράμματος, διὰ τοῦ ὁποίου ἀμέριστος διαδηλοῦται ἡ εὐλάβεια καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη πρὸς τὸν Λαόν.

§122ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἔχει τὴν ἰδικήν του ἀρετήν.

§123Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Γνωρίζω τὸ κύριον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἐπικαλοῦνται οἱ ἀπολογηταὶ τοῦ Δημοκρατικοῦ προγράμματος. Διὰ τοῦ ψηφίσματος τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας, τερματίζομεν, λέγουν, τὸ δυναστικὸν ζήτημα καὶ τοιουτοτρόπως δὲν ὑπολείπεται πλέον παρὰ μόνον τὸ πολιτειακόν. Δυνάμεθα ἑπομένως νὰ ἔχωμεν γαλήνην συνειδήσεως, ὅτι τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὴν Πατρίδα, τερματίζεται διὰ παντός. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐὰν ἐπρόκειτο πράγματι τὸ ἐπίμαχον δυναστικὸν ζήτημα νὰ τερματισθῇ διὰ παντός, ἀσφαλῶς βάσιμον θὰ ἦτο τὸ πρόγραμμα καὶ οὐσιώδης ἡ διαφορὰ του ἀπὸ τὸ Κυβερνητικόν. Ἀλλ’ εἶναι τάχα γεγονὸς ὅτι τὸ δυναστικὸν ζήτημα τερματίζεται συμφώνως πρὸς τὸ ἀναπτυχθὲν πρόγραμμα; Ἐντὸς τοῦ Μαρτίου, λέγουν, τὸ ταχύτερον πάντως, πρέπει νὰ θέσωμεν ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Πρέπει νὰ τὸν ἐρωτήσωμεν τί προτιμᾷ: Δημοκρατίαν ἢ Βασιλείαν; Ἐὰν ὁ Λαὸς ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, τότε βεβαίως ζήτημα δὲν ὑφίσταται. Ἀλλὰ ἐὰν τυχὸν ἀπεφαίνετο ὑπὲρ τῆς Βασιλείας, τί θὰ συνέβαινε; Θὰ παρέμενεν ἡ Συνέλευσις καὶ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν θέσιν των; Εἶναι γνωστόν, ὅτι Κυβέρνησις καὶ Συνέλευσις διεκήρυξαν ἀνεπιφύλακτον ἀντιδυναστικὴν καὶ δημοκρατικὴν πίστιν. Εἶναι ἐπίσης βέβαιον, διότι ἀποτελεῖ καθῆκον πολιτικῆς τιμῆς, εἶναι βέβαιον ὅτι καθ’ ὅλον τὸ στάδιον μέχρι τοῦ δημοψηφίσματος οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Συνέλευσιν θὰ ἡγηθοῦν τοῦ δημοκρατικοῦ ἀγῶνος. Καὶ ὅταν εἶναι τοῦτο βέβαιον, ὁ δὲ Λαὸς ἀπεφαίνετο τυχὸν ὑπὲρ τῆς Βασιλείας, νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν Συνέλευσις καὶ Κυβέρνησις νὰ μείνουν εἰς τὴν θέσιν των; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ποῖοι θὰ ἦσαν οἱ κύριοι καὶ οἱ ῥυθμισταὶ τῆς καταστάσεως; Οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν! Καὶ τότε ποῖος θὰ τοὺς ἠμπόδιζε νὰ δώσουν εἰς τὴν νίκην αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν αὐτοὶ θὰ ἐπεθύμουν; Ἔχομεν ἐκ τοῦ προσφάτου παρελθόντος μίαν ἀνάμνησιν. Εἰς τὰς ἐκλογὰς τῆς πρώτης Νοεμβρίου ἡ Κυβέρνησις προεκήρυξεν Ἀναθεωρητικήν, ἡ ἡνωμένη Ἀντιπολίτευσις Συντακτικήν. Ἐνίκησεν ἡ ἡνωμένη Ἀντιπολίτευσις καὶ ἡ Συνέλευσις ἔγινε Συντακτική. Διότι τὸ πνεῦμα τῆς νίκης, τὸ νόημα τῆς νίκης, δὲν τὸ δίδουν αἱ τυπικαὶ προκηρύξεις. Τὸ δίδει ἡ θέλησις τοῦ νικητοῦ!

§124Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Καὶ τὸ πνεῦμα τῆς 16ης Δεκεμβρίου;

§125Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Λοιπὸν τὸ κύριον ἐπιχείρημα ὅτι λύουν τὸ δυναστικὸν ζήτημα, δὲν στηρίζεται. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἡγέτης τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἐὰν εἰς τὸ πολιτειακὸν ἐρώτημα ὁ Λαὸς ἀπεφαίνετο ὑπὲρ τῆς βασιλείας, τότε οἱ πολιτικοὶ ἡμῶν ἀντίπαλοι, ῥυθμισταὶ γινόμενοι καὶ κύριοι τῆς καταστάσεως, θὰ ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ἐπιδιώξουν τὴν παλινόρθωσιν τῆς Δυναστείας. Τὸ ἐβεβαίωσεν ὁ ἡγέτης τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, ὁμιλῶν ὅπως πάντοτε μὲ καλὴν πίστιν. Καὶ λοιπόν, ποῦ εὑρίσκεται ἡ οὐσιώδης διαφορά, μεταξὺ τῆς μιᾶς λύσεως, τὴν ὁποίαν περιέχει τὸ Κυβερνητικὸν πρόγραμμα καὶ τῆς ἄλλης τὴν ὁποίαν ἐμφανίζει τὸ πρόγραμμα τῆς Ἑνώσεως; Διαφορὰ αἰσθηματικὴ ἀσφαλῶς, διαφορὰ τυπικὴ ἀσφαλῶς, πρακτικὴ πολιτικὴ διαφορὰ οὐδεμία.... Ἀλλ’ ἠκούσθη καὶ τὸ ἐπιχείρημα: Τὸ δυναστικὸν ζήτημα εἶναι φύσεως ἐντελῶς διαφορετικῆς ἀπὸ τὸ πολιτειακόν. Καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἐπεβάλλετο ὁ διχασμός. Εἶναι προφανές. Ἀπὸ ἀπόψεως θεωρητικῆς, ἀσφαλῶς, τὸ δυναστικὸν ζήτημα, ἀφορῶν Δυναστείαν, εἶναι φύσεως διαφόρου ἀπὸ τὸ πολιτειακόν, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὸν θεσμόν. Ἀλλ’ ἐὰν εἰς τὴν πολιτικὴν ὑφίσταται πράγματι διαφορά, τοῦτο δὲν εἶναι ζήτημα θεωρητικῆς ἐξετάσεως, εἶναι ζήτημα ἐξαρτώμενον ἀπὸ τὴν δεδομένην πολιτικὴν πραγματικότητα. Ἐὰν εἰς τὴν δεδομένην στιγμήν, ἐκτὸς τῆς ἐκπιπτούσης Δυναστείας, ὑπάρχει πολιτικὸν κόμμα τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζει ἄλλην Δυναστείαν, τότε πράγματι ὑπάρχει μία διαφορὰ βασικὴ μεταξὺ Δυναστείας, ἡ ὁποία ἐκπίπτει, καὶ τοῦ θεσμοῦ. Ἀλλὰ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὑπάρχει πράγματι τοιαύτη πολιτικὴ κατάστασις; Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι εἰς τὴν πολιτικὴν πραγματικότητα, ἡ ὁποία μᾶς περιβάλλει, θεσμὸς καὶ Δυναστεία εἶναι ταυτόσημα; Ἀλλὰ ἐλέχθη ἐπίσης: Εἶναι δυνατόν, εἶναι ὁμαλόν, μία Δυναστεία νὰ τεθῇ ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ λαοῦ; Δὲν διαμορφοῦται τοιουτοτρόπως εἰς ἡγέτιδα κόμματος καὶ ἑπομένως δὲν ἀχρηστεύει; Νομίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὁ συλλογισμός, ὁ ὀρθότατος, δὲν ἰσχύει μόνον προκειμένου περὶ Δυναστείας, ἰσχύει ἐπίσης προκειμένου καὶ περὶ πολιτεύματος. Διότι εἶναι γεγονός, ὅτι ἐφόσον καθεστωτικὸν ζήτημα τίθεται ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, εἶναι βέβαιον, ὅτι μεταβάλλεται εἰς ὑπόθεσιν κόμματος. Ἑπομένως ἀποτελεῖ βασικὸν μειονέκτημα, ὄχι ὅμως μόνον τοῦ πρώτου ἐρωτήματος, ἀλλὰ ἀμφοτέρων τῶν ἐρωτημάτων. Ἀπὸ ἀπόψεως ὅμως πρακτικῆς πολιτικῆς, νομίζετε ὅτι θὰ ἔπρεπεν ἡμεῖς νὰ ἀνησυχήσωμεν μήπως τὸ ζήτημα τῆς Δυναστείας τεθῇ ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; Νομίζω, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἔπρεπε ν’ ἀνησυχήσουν εἶναι ἀκριβῶς οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν εἶναι οἱ φειδόμενοι τοῦ γοήτρου τῆς Δυναστείας ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἤθελαν νὰ τὴν προφυλάξουν μὲ τὴν ὑστεροβουλίαν νὰ τὴν διατηρήσουν. Ἀλλὰ ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι πιστεύομεν ὅτι ἡ Δυναστεία κατέστη καὶ ἀναξία καὶ ἔνοχος, ἡμεῖς θὰ αἰσθανθῶμεν τόσον δισταγμὸν καὶ τόσην λύπην, μήπως τυχὸν ἀπὸ τὴν ὑποδικίαν τῆς Δυναστείας ὑποστῇ τὸ καίριον αὐτὸ τραῦμα καὶ ἀχρηστεύσῃ διὰ πᾶσαν περίστασιν, ἀσχέτως πρὸς οἱανδήποτε ἔκβασιν τοῦ δημοψηφίσματος; (Χειροκροτήματα).

§126ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ τραῦμα θὰ τὸ ὑποστῇ ἡ Πατρίς.

§127Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀλλὰ ἐλέχθη ἐπίσης, ὅτι ὅσοι ἐπιμένουν ὅπως τὸ ζήτημα τεθῇ ἀκέραιον ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, αἰσθάνονται λιποψυχίαν, στεροῦνται πίστεως πρὸς τὸν Λαόν. Ἀποτελεῖ λοιπὸν ἔλλειψιν πίστεως, ἢ λιποψυχίαν, ἡ προθυμία, τὸ θάρρος, ὅπως ἀκέραιον καὶ τάχιστα τεθῇ τὸ ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ; Καὶ τρέμουν λοιπὸν οἱ ναύκληροι, οἱ ὁποῖοι ἐγκαταλείπουν τὴν ἀσφάλειαν τοῦ λιμένος καὶ ἀνάγονται εἰς τὸ πέλαγος πρὸς νέους ἀγῶνας; (Χειροκροτήματα).

§128Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Θυμόμαστε τὴν φουρτούνα τοῦ παρελθόντος.

§129Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀλλὰ ἐλέχθη ἐπίσης ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ ὡμοίαζε τὸν Πόντιον Πιλᾶτον, ἂν δὲ ἐτόλμα νὰ ἐγκρίνῃ τὸ ψήφισμα τῆς ἐκπτώσεως. Ἡ μομφή, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι βαρεῖα καὶ ἄδικος. Ἀσφαλῶς θὰ ὡμοίαζε τὸν Πόντιον Πιλᾶτον ἡ Συνέλευσις, ἂν συνεπτύσσετο εἰς ἐπιφύλαξιν, ἂν ἠκολούθει οὐδετερότητα, ἂν προσεπάθει νὰ ἀποτρέψῃ ἰδίους κινδύνους, ἀπὸ ἐνδεχομένην δυσμενῆ ἔκβασιν τοῦ δημοψηφίσματος. Ἀλλὰ ὅταν ἡ Συνέλευσις, ἔχει τὸ τίμιον πολιτικὸν θάρρος νὰ θέσῃ ψήφισμα εἰς τὸ ὁποῖον ἐκδηλοῦται ἀνεπιφύλακτος ἡ ἀντιδυναστικὴ καὶ δημοκρατικὴ αὐτῆς πίστις. Ὅταν εἶναι βέβαιον, ὅτι τὴν πολιτικὴν αὐτῆς τύχην τὴν συνδέει πρὸς τὴν τύχην τῆς δημοκρατίας, ὅταν τοῦτο εἶναι βέβαιον, ἀδικεῖται βαρύτατα, ἐξομοιουμένη πρὸς τὸν ἔνοχον καὶ ἀνάξιον Πόντιον Πιλᾶτον. (Χειροκροτήματα). Τὸ συμπέρασμα, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἐπεθύμουν νὰ καταλήξω, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ὅτι τὸ πρόγραμμα τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως κατ’ οὐσίαν συμπίπτει πρὸς τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ὑπάρχει παρὰ μόνον διαφορὰ αἰσθημάτων καὶ διαφορὰ τύπων. Ἀλλὰ πιστεύω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς καιροὺς τόσον κρισίμους, ὅσον οἱ σημερινοί, νὰ παρασυρώμεθα ἀπὸ μίαν ματαίαν συζήτησιν τύπων, νὰ κατατριβώμεθα εἰς ἀμοιβαίαν φθοράν, εἰς φθορὰν καὶ τῆς Ἰδέας, εἰς τὴν ὁποίαν πιστεύομεν, καὶ τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα εἶναι σημαιοφόροι αὐτῆς, καὶ τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα παλαίουν. Διότι θὰ παρείχομεν τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἀνανεοῦμεν τὴν παλαιὰν ἐκκλησιαστικὴν διαμάχην, ὑποστηρίζοντες εἰς μὲν τὴν δεξιάν, ὅτι τὸ πνεῦμα ἐκπορεύεται μόνον ἐκ τοῦ Πατρός, εἰς δὲ τὴν ἀριστεράν, ὅτι ἐκπορεύεται ἐπίσης καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ!... Κύριοι πληρεξούσιοι. Δύο εἶναι τὰ προγράμματα, τὰ ὁποῖα τίθενται ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ μεταξὺ τῶν ὁποίων ὀφείλει ἀνδρικῶς νὰ ἐκλέξῃ. Εἶναι τὸ πρόγραμμα τὸ Ἐπαναστατικόν, ὅπως ἀνεπτύχθη, καὶ τὸ πρόγραμμα τὸ Κυβερνητικόν. Ἄλλο πρόγραμμα ἀκέραιον δὲν ὑφίσταται. Ἐὰν ἐσχημάτιζον τὴν πεποίθησιν ὅτι κίνδυνος συνοριακός, ἄμεσος καὶ σπουδαῖος παρίσταται, ἐὰν ἐσχημάτιζον τὴν πεποίθησιν ὅτι ὑφίστανται ἐπίσης κίνδυνοι ἐσωτερικοί, ἄμεσοι καὶ σπουδαῖοι, θὰ ἐτασσόμην ἀνεπιφυλάκτως εἰς τὸ πλευρὸν τοῦ Ἐπαναστατικοῦ προγράμματος, διότι θὰ ἐτερμάτιζε μίαν κατάστασιν νομίμως, καὶ θὰ παρεῖχε τὴν εὐκαιρίαν ἀνασυντάξεως καὶ διὰ τὴν ἀσφάλειαν τῶν συνόρων, καὶ διὰ τὴν ἐσωτερικήν μας ζωήν. Ἀλλὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι τοιοῦτοι ἄμεσοι καὶ σοβαροὶ κίνδυνοι δὲν ὑφίστανται. Ἔχω συγχρόνως ἀκλόνητον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ θέλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἶναι μὲ τὸ μέρος μας. Εἰς τὰς τελευταίας ἐκλογάς, κατὰ τὰς ὁποίας οἱ πολιτικοὶ ἡμῶν ἀντίπαλοι ἐκήρυσσον ἀποχήν, δὲν κατώρθωσαν παρὰ μόνον νὰ παρασύρουν 15%, διότι τὰ παθήματα διὰ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἔχουν γίνει, εὐτυχῶς, μαθήματα. Πιστεύω ὅτι, ἐάν, ἄνευ σπουδαίων λόγων, ἐπροτιμῶμεν τὸ Ἐπαναστατικὸν πρόγραμμα, θὰ ἐξετιθέμεθα εἰς τὸν σοβαρὸν κίνδυνον, νὰ δώσωμεν τὴν ἐντύπωσιν τοῦ πραξικοπήματος. Καὶ ἂν μὲν λόγοι σοβαροὶ πρὸς τοῦτο συνέτρεχον, θὰ ἔπρεπε νὰ ἀποτολμήσωμεν. Ἀλλ’ ἐφόσον εἶναι βέβαιον ὅτι δὲν συντρέχουν, ὀφείλομεν νὰ τὸ ἀποφύγωμεν, ἐπειδὴ θὰ ἐκλονίζετο τότε καὶ πάλιν ἡ διεθνὴς ἐμπιστοσύνη καὶ πρὸς τὴν Χώραν καὶ πρὸς τὴν σταθερότητα τοῦ νέου Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος. Τὸ πρόγραμμα λοιπόν, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν γνώμην μου, πρέπει νὰ συγκεντρώσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως, εἶναι τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον προκηρύσσει δημοψήφισμα, πρόγραμμα τὸ ὁποῖον εἰσηγεῖται καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Δημοκρατικὴ Ἕνωσις. Δημοψήφισμα τάχιστον, ἐντὸς τοῦ Μαρτίου. Ἀλλὰ γεννᾶται τὸ ζήτημα: πῶς θὰ διατυπωθῇ τὸ ἐρώτημα; Διότι κατ’ οὐσίαν μόνον περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Κύριοι πληρεξούσιοι, γνωρίζω ὅτι ζητήματα τόσον βασικῆς, τόσον θεμελιώδους φύσεως ὅπως τὰ ζητήματα τὰ πολιτειακά, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποτελοῦν ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Τὸ πιστεύω καὶ διὰ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ τὸ πιστεύω ἀκόμη καὶ διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν ἐν τῇ Συνελεύσει. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι καὶ ἂν ὁ κ. πληρεξούσιος Μαντινείας ἦτο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ δὲ πλειοψηφία τῆς Συνελεύσεως τυχὸν ἀπεδοκίμαζε τὰ δύο ψηφίσματα, τὰ ὁποῖα κατέθεσεν, εἶμαι βαθύτατα πεπεισμένος ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ νομίζῃ ὅτι δικαιοῦται νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ζητήματα βασικῆς πολιτειακῆς κατευθύνσεως, σύμφωνα μὲ τὰς παραδόσεις τοῦ συγχρόνου κοινοβουλευτισμοῦ, εἶναι ἀσφαλῶς ζητήματα ἐμπιστοσύνης, καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ὑποδείξω τροποποίησιν τῆς βασικῆς κυβερνητικῆς κατευθύνσεως, γνωρίζω, ὅτι θὰ ἐματαιοπόνουν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι εἶναι συζητήσιμον, εἶναι ἡ τεχνικὴ τῶν ἐρωτημάτων, ἐναρμονιζομένων πάντοτε πρὸς τὴν βασικῶς ἀκολουθουμένην κατεύθυνσιν. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπιμείνωμεν ἐπὶ τοῦ διπλοῦ ἐρωτήματος. Τὸ ἐρώτημα τὸ διπλοῦν εἶναι τεχνικῶς ἐλλιπές. Διατρέχομεν τὸν κίνδυνον τῆς συγχύσεως, τὸν κίνδυνον τῆς ἀσαφείας τοῦ ἀποτελέσματος, ἐνδεχομένως, ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις, τοῦ ἀδιεξόδου. Καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔπρεπε νὰ προτιμήσῃ ἐρώτημα ἁπλοῦν. Ἄλλως τε, ἐκτὸς τῶν τεχνικῶν λόγων οἱ ὁποῖοι συντρέχουν, καὶ ἡ πολιτικὴ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ Συνελεύσει εἰσηγεῖται ἐρώτημα ἁπλοῦν. Καὶ ὑπὸ τὰς συνθήκας ταύτας νομίζω ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ ἐπιμονὴ τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ εἶναι ἀκλόνητος. Ἁπλᾶ ἐρωτήματα θὰ ἦσαν τὰ ἑξῆς: Δημοκρατία ἢ Βασιλεία; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει Βασιλεία θὰ ἐσήμαινε καὶ Δυναστείαν, ἐπειδὴ δεύτερον δημοψήφισμα δὲν ἐπιτρέπεται. Εἶναι ἀδύνατον νὰ μεταβάλωμεν τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν εἰς κατ’ ἐπάγγελμα ἐκλογέα. Διότι χθὲς εἴχομεν ἐκλογάς, αὔριον δημοψήφισμα, μεθαύριον πάλιν δημοψήφισμα, κατόπιν κοινοτικάς, δημοτικὰς καὶ νομαρχιακὰς ἐκλογὰς καὶ ἴσως κατόπιν γενικὰς ἐκλογάς. Οὐδεὶς θὰ μᾶς συνεχώρει τὴν διαρκῆ τοῦ Λαοῦ ταλαιπωρίαν. Δεύτερον ἐρώτημα ἁπλοῦν, τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο δυνατόν, εἶναι: Δημοκρατία ἢ Γλύξμπουργ; Ἐρώτημα τὸ ὁποῖον ἐξαντλεῖ ἀκέραιον τὸ ζήτημα. Καὶ τρίτον: Διατήρησις ἢ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας; Εἶναι τὸ ἐρώτημα, τὸ ὁποῖον προσκρούει περισσότερον εἰς τὸ αἴσθημα, ἀλλὰ συγκεντρώνει περισσότερον τὴν συνείδησιν τὴν φανατικὴν τῶν θυμάτων τῆς ἐγκληματικῆς Δυναστείας. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὅμως θὰ ἔπρεπεν ἡ ψήφισις τῆς ἐκπτώσεως νὰ ἐσήμαινε καὶ ἐξουσιοδότησιν τῆς Συνελεύσεως πρὸς περαιτέρω ρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος. Ἀπόκειται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ προτιμήσῃ μεταξὺ τῶν ἁπλῶν ἐρωτημάτων ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θεωρεῖ περισσότερον ἐναρμονιζόμενον πρὸς τὴν γενικὴν γραμμὴν τῆς πολιτικῆς της καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, ἀποτελοῦν τὴν οὐσίαν τοῦ ἀγῶνος, ἐγγυᾶται ἐπίσης τὴν γνησιότητα τῆς ἐκδηλώσεως τοῦ φρονήματος τοῦ Λαοῦ. Κύριοι πληρεξούσιοι, γεγονὸς εἶναι τοῦτο: Ὅτι τὸν Μάρτιον θὰ εὑρεθῶμεν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ ὅτι ὀφείλομεν χάριν τῆς Ἑλλάδος, χάριν τοῦ νέου Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος, ὀφείλομεν νὰ νικήσωμεν. Ἀλλὰ διὰ νὰ νικήσωμεν χρειάζονται δύο ἀπαραίτητοι προϋποθέσεις: Πρέπει νὰ διατηρήσωμεν πρῶτον ἀκέραιον τὸ κῦρος τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων καὶ τοῦ προγράμματος αὐτοῦ. Ὄχι διότι ἔχομεν ἡμεῖς εὐτελῆ προσωπολατρείαν, ἀλλὰ διότι ἀντικειμενικῶς κρίνοντες ἀναγνωρίζομεν ὅτι τὸ κῦρος αὐτοῦ, δικαίως, καὶ ἐσωτερικῶς καὶ διεθνῶς εἶναι ἀπεριόριστον. (Χειροκροτήματα). Καὶ δὲν ἐπιτρέπεται, ἀπὸ ἀγάπην ἀκριβῶς τῆς ὑποθέσεώς μας, ἀπὸ ἀγάπην τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Δημοκρατίας, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐγκαταλείψωμεν μίαν τεραστίαν δύναμιν, τὴν ὁποίαν διαθέτομεν διὰ τὸν ἀγῶνα. (Χειροκροτήματα).

§130Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐλέγετε ὅμως ἄλλοτε, ὅτι ὁ Βενιζελισμὸς εἶναι ἀντιδημοτικός.

§131Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου εἶναι ἀπαραίτητος ἐπίσης ἡ ὁμοφροσύνη τῆς φιλικῆς παρατάξεως καὶ εἶναι ἀπαραίτητον μέτωπον ἑνιαῖον. Διότι φοβοῦμαι, ὅτι ἐγκλεισθέντες ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, ἐπὶ ἑβδομάδας, ὑπέστημεν παραίσθησιν τῆς πραγματικότητος...

§132Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡμεῖς ὄχι.

§133Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. .. Καὶ ἐνομίσαμεν, ὅτι ὁ πολιτικὸς ἀγὼν διεξάγεται πράγματι ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς, ἐνῷ εἶναι βέβαιον ὅτι ὁ Λαός, τὸν ὁποῖον ἐκπροσωποῦμεν, εἶναι ἡνωμένος, καὶ ὅτι ὁ πραγματικὸς ἡμῶν ἀντίπαλος εὑρίσκεται ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ὅλοι πιστεύομεν εἰς τὴν αὐτὴν ἰδεολογίαν, ὅλοι ἔχομεν κοινὴν ἱστορίαν καὶ ὅλοι ἐπιδιώκομεν τοὺς αὐτοὺς σκοπούς. Καὶ εἶναι ἀσφαλῶς λυπηρὸν τὸ φαινόμενον, ὅτι μία μερὶς ἐπιδιώκει διὰ πάσης θυσίας νὰ ἀποκρούσῃ τὸν δημοκρατικὸν προσηλυτισμόν.

§134Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Πιστεύετε, ὅ,τι σᾶς συμφέρει, διότι σεῖς ὠνομάζετε τὸν Βενιζελισμὸν ἀντιδημοτικόν. (Θόρυβος).

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, θὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμόν. Σᾶς παρακαλῶ.

§136Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὀφείλομεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ ἀγάπην τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀπὸ ἀγάπην τῆς Δημοκρατίας, νὰ παραμείνωμεν ὁμόφωνοι, ἀλληλέγγυοι, ἡνωμένοι καί, ἀντὶ νὰ κατατριβώμεθα εἰς ματαίας ἔριδας, νὰ σπεύσωμεν εἰς τὰς ἐπάλξεις, εἰς τὰς ὁποίας μᾶς ἀναμένει ὁ πραγματικὸς πολιτικὸς ἡμῶν ἀντίπαλος. Ἐπειδή, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι βέβαιον ὅτι θὰ δοθῇ καὶ πάλιν ἡ μάχη, θὰ δοθῇ ἡ τελευταία μάχη τοῦ ἀγῶνος, ὁ ὁποῖος ἀπὸ μακροῦ διεξάγεται μεταξὺ τῶν δύο ἀντιπάλων πολιτικῶν κόσμων: Τοῦ κόσμου τῆς ἀρνήσεως καὶ τῆς καταστροφῆς, καὶ τοῦ κόσμου τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς δημιουργίας, τὸν ὁποῖον ἐκπροσωπεῖ ἡ Συνέλευσις. (Χειροκροτήματα). Καὶ ἂν χωρήσωμεν πρὸς τὸν Λαὸν ἡνωμένοι, εἶναι βέβαιον, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὁμοθύμως θὰ ταχθῇ εἰς τὸ πλευρόν μας καὶ ἡ νίκη ὁλόκληρος θὰ εἶναι ἰδική μας. Καὶ θὰ ἐπανέλθωμεν πάλιν ἐνταῦθα διὰ νὰ θέσωμεν τὰ θεμέλια τοῦ νέου Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος. Καὶ θὰ ἔχωμεν τότε τὴν συνείδησιν ἥσυχον, καὶ θὰ ἔχωμεν τὴν δικαίαν ὑπερηφάνειαν ὅτι ἐξεπληρώσαμεν τὸν ἱστορικὸν κλῆρον, ὅστις ἔλαχεν ἐφ’ ἡμᾶς, ὅτι ὑπήρξαμεν ἡμεῖς οἱ θεμελιωταὶ μιᾶς ἰσχυρᾶς, ἀκλονήτου, λαϊκῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§137Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι ἡ ὥρα εἶναι τοιαύτη ὥστε πρέπει νὰ διακόψωμεν τὴν συνεδρίασιν.

§139ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Διὰ τὴν Δευτέραν.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν Δευτέραν καὶ ὥραν 5ην μ. μ. (Ὥρᾳ 8.45′ μ. μ.)