1924.02.01

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 13Η

Παρασκευὴ 1 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρα 4.50′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τῶν πρακτικῶν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βελλιανίτης.

§4Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὑπάρχει, νομίζω, ὑπηρεσία ἡ ὁποία καταγίνεται εἰς τὴν σύνταξιν τῶν πρακτικῶν καὶ παρασκευάζει κάθε ἑσπέραν δελτίον, τὸ ὁποῖον δίδει εἰς τὸν Τύπον. Καθ’ ὃν τρόπον ὅμως διατυποῦνται ἐν τῷ δελτίῳ αὐτῷ τὰ λεγόμενα ἐν τῇ Συνελεύσει δὲν παρουσιάζει τοῦτο παρὰ θραύσματα φράσεων καὶ ἐννοιῶν ἀπὸ τὰς ὁποίας δὲν δύναταί τις νὰ ἐξαγάγῃ τίποτε. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν πρακτικῶν τῶν ἐφημερίδων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀντλοῦσιν ἐκ τοῦ δελτίου αὐτοῦ τὰ πρακτικά, τὰ δημοσιευόμενα εἰς τὰ φύλλα των, διότι οἱ πρακτικογράφοι τῶν ἐφημερίδων ἔχουσι πεῖραν μεγάλην· ἂν ἀφίνοντο μάλιστα ἐλεύθεροι, τὰ πρακτικὰ τῶν ἐφημερίδων θὰ ἦταν ἀναμφιβόλως καλύτερα ἀπὸ τὰ δημοσιευόμενα νῦν εἰς τὰς ἐφημερίδας. Δὲν ὁμιλῶ, κύριοι, δι’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα χθὲς εἶπον καὶ τὰ ὁποῖα, ὅπως διετυπώθησαν σήμερον ὁμοιομόρφως εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὑποθέτω ὅτι ἐλήφθησαν ἀπὸ τὸ δελτίον τοῦ Τύπου, τὸ ὁποῖον δίδει τὸ γραφεῖον τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ὁμιλῶ περὶ τῆς ὑπηρεσίας ταύτης διὰ τὴν ὁποίαν, κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ λάβητε μέτρα, ὅπως τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως ἀποδίδουν τὴν ἔννοιαν τῶν λεγομένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Παρατηρήσατε παρακαλῶ τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων ἢ τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς ἢ τῆς Ἰταλικῆς Βουλῆς καὶ θὰ ἴδητε μετὰ ποίας σαφηνείας καὶ μετὰ ποίας ἀκριβείας μεταδίδονται τὰ λεγόμενα ὑπὸ τῶν βουλευτῶν. Ἐνταῦθα δὲν διαβάζομεν παρὰ μόνον θραύσματα, ὅπως σᾶς εἶπον, φράσεων καὶ ἐννοιῶν. Δὲν θὰ ἔκαμνα δὲ τὴν παρατήρησιν ταύτην, ἐν ᾗ περιπτώσει κάτι τι τὸ ὁποῖον εἶπον καὶ τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς τὸν Πλούταρχον δὲν μετεδίδετο καὶ αὐτὸ ἀκρωτηριασμένον καὶ συντετριμμένον. Καὶ ἂν μὲν ἐπρόκειτο περὶ τῶν λοιπῶν μου λόγων τὸ κακὸν δὲν θὰ ἦτο μέγα. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ μιᾶς ἀληθείας, ἡ ὁποία, ὅπως αἱ μεγάλαι ἀλήθειαι, ἔζησεν ἐπὶ δύο χιλιάδας ἔτη καὶ ἡ ὁποία ἐπρότεινα ὅπως ἀναγραφῇ εἰς μίαν πλευρὰν τῆς αἰθούσης ταύτης. Εἶδον ὅτι ὡμιλοῦσε περὶ λιμῶν, σεισμῶν, καταποντισμῶν καὶ δὲν ξεύρω τί ἄλλο, ἐνῷ ὁ Πλούταρχος δὲν εἶχε γράψει τοιοῦτον πρᾶγμα. Ἰδοὺ πῶς ἀκριβῶς ἔχουν αἱ λέξεις τοῦ Πλουτάρχου τὰς ὁποίας εἶπον χθές: «Οὔτε λιμός, οὔτε σεισμὸς τοσαύτας πόλεις ἐκ θεμελίων κατέστρεψαν καὶ τοσαῦτα γένη ἀνθρώπων ἐξίτηλα ἐποίησαν ὅσα ἡ πλεονέκτις τῶν βασιλέων φιλαυτία». Πάρετε τὸ θαυμάσιον αὐτὸ ἀπόφθεγμα καὶ ἀναγνώσατε κατὰ τίνα τρόπον διατυποῦται εἰς τὰ πρακτικά· θὰ ἴδητε ὅτι ὁ δυστυχὴς Πλούταρχος κατεκερματίσθη. Παρακαλῶ νὰ γίνῃ ἡ διόρθωσις εἰς τὰ πρακτικὰ καὶ ἂν ποτὲ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἀποφασίσῃ νὰ τὸ ἀναγράψῃ καὶ εἰς καμμίαν πλευρὰν τῆς αἰθούσης ταύτης, νὰ ἀναγραφῇ ἀκέραιον «διὰ νὰ μὴ — ὡς ἐτελείωνα τὴν ἀγόρευσίν μου — γεννηθῇ ποτὲ νοσταλγία πρὸς ἐπαναφορὰν τῶν χρυσοστολίστων αὐτῶν κνωδάλων, ὅπως καταστρέψουν ὅ,τι ἀπέμεινεν ἐκ τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος», τῶν κνωδάλων αὐτῶν τὰ ὁποῖα συμβολίζουν τὴν βάρβαρον τοῦ Μεσαιῶνος ἐποχήν.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς γνωρίζει ὁ κ. πληρεξούσιος τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως εἶναι δύο, τὰ ἐστενογραφημένα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐλπίζω ὅτι καὶ ὁλόκληρος ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου κ. πληρεξουσίου καὶ τὸ ἀπόφθεγμα τοῦ Πλουτάρχου θὰ ἀναγράφεται, καὶ τὰ ἐπίσημα, τὰ ὁποῖα εἶναι συνοπτικὴ περίληψις τῶν οὐσιωδεστέρων γεγονότων. Δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ τις τὴν ἀξίωσιν τὰ ἐπίσημα ταῦτα πρακτικὰ νὰ περιέχωσιν ὅλας τὰς λεπτομερείας τῶν ἀγορεύσεων. Πλὴν τούτων εἶναι εἰδικὴ ὑπηρεσία, σκοποῦσα τὴν διευκόλυνσιν τοῦ Τύπου, ἡ ὁποία, ὑπὸ τὴν εὐθύνην τοῦ Προέδρου, δίδει εἰς τὰς ἐφημερίδας σημείωσιν τῶν γιγνομένων. Κυρίως ὅμως πρακτικὰ εἶναι τὰ δύο πρῶτα. Νομίζω ὅτι ὁσάκις ὑπάρχει οἱαδήποτε ἀνακρίβεια δύνανται οἱ κύριοι πληρεξούσιοι νὰ διορθώνωσιν αὐτήν, διότι ἀνθρώπινον νὰ εἶναι ὀλίγον ἀτελῆ. Ὅπως εἶπον ἄλλωστε τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ εἶναι συνοπτικὴ περίληψις τῶν λεγομένων καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ παραλειφθῇ καί τι οὐσιῶδες. Δι’ αὐτὸ παρακαλῶ νὰ παρακολουθῆτε τὰ δημοσιευόμενα πρακτικὰ καὶ νὰ ὑποδεικνύητε πᾶσαν διόρθωσιν. Καὶ ὅσον μὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἐμὲ δὲν τὸ παραλείπω, ἀλλὰ πάντως μὴ περιμένετε ἀπὸ τὸν Πρόεδρον ὅλα.

§6Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ δὲν ὡμίλησα οὔτε περὶ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν οὔτε περὶ τῶν ἐπισήμων· ὡμίλησα μόνον περὶ τοῦ δελτίου, τὸ ὁποῖον δίδεται εἰς τὸν Τύπον. Δὲν εἶπον ὅτι πρέπει νὰ ἀναφέρῃ λέξιν πρὸς λέξιν τὰ λεγόμενα, ἀλλὰ τοὐλάχιστον νὰ δίδῃ τὴν ἔννοιαν καὶ ὄχι θραύσματα φράσεων καὶ ἐννοιῶν, διότι κυρίως αὐτὸ εἶναι τὸ σοβαρόν. Τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ θὰ τυπωθῶσι Κύριος οἶδε μετὰ πόσους μῆνας ἢ μετὰ πόσα ἔτη, ἀφοῦ τὰ πρακτικὰ τὰ ἐστενογραφημένα τῶν παρελθουσῶν Βουλῶν δὲν ἐτυπώθησαν ἀκόμη. Ἀκριβῶς θὰ γραφοῦν αὐτὰ διὰ τὸν μέλλοντα ἱστορικὸν, ὁ ὁποῖος θὰ ἐξετάσῃ τὰ πρακτικά. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπαραίτητον εἶναι νὰ βλέπῃ τις τὰς γενομένας συζητήσεις διὰ τῶν ἐφημερίδων. Δὲν δύναται νὰ συλλάβῃ τις οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην ἔννοιαν ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα δίδει τὸ δελτίον τοῦ Τύπου. Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ δελτίου σᾶς παρακαλῶ νὰ ἐντείνητε τὴν προσοχήν σας, νὰ ἐνισχύσητε τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην, διὰ νὰ καταστήσητε εὐκολωτέραν τὴν ἐργασίαν, ὅπως ἀποδίδεται τοὐλάχιστον ἀκριβῶς ἡ ἔννοια τῶν λεγομένων ἐνταῦθα. Περὶ αὐτοῦ, κύριοι, ὡμίλησα καὶ ὄχι περὶ τῶν ἐστενογραφημένων ἢ περὶ τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται ὡς διωρθώθησαν. Παρακαλεῖται ὁ μὴ ὁρκισθεὶς πληρεξούσιος κ. Γ. Κοσμίδης νὰ προσέλθῃ ὅπως ὁρκισθῇ. (Κομισθέντος τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου ὁ πληρεξούσιος κ. Γ. Κοσμίδης ἀνέτεινε τὴν δεξιὰν καὶ ὤμοσε τὸν κάτωθι ὅρκον: «Ὀμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου καὶ ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν Πατρίδα καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου»).

§8ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἄξιος! Ἄξιος!

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: —Ὁ Ἰσαὰκ Φλωρεντίνης δημοσιογράφος καὶ διευθυντὴς τῆς ἐν Θεσσαλονίκῃ ἐκδιδομένης ἐφημερίδος «Μπὸξ δὲλ Πουέβλο» παρακαλεῖ ὅπως κηρυχθῶσιν ἄκυροι αἱ ἐκλογαὶ τῆς 16ης Δεκεμβρίου 1923 ὡς πρὸς τοὺς Ἰσραηλίτας καὶ προκηρυχθῶσι νέαι τοιαῦται. —Αἱ ἐπιτροπαὶ προσφύγων Καϊλαρίων παρακαλοῦσιν ὅπως ἀνατεθῇ ἡ διεύθυνσις τοῦ Γραφείου Ἐποικισμοῦ εἰς τὸν Γραμματέα Χρυσόστομον Πιπιλιάγκαν πρὸς εὐχερεστέραν ἐξυπηρέτησιν τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ. —Ὁ Θ. Πασχάλης ἀντιπρόσωπος πολλῶν οἰκογενειῶν προσφύγων ἐξ Ἀνατολικῆς Θράκης διαμαρτύρεται ἐναντίον τῆς ἐπὶ τῶν προσφύγων ἐπιτροπῆς Καβάλλας. —Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Θεσσαλονίκης διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἐκεῖσε ἐπίταξιν τοῦ ἐλαίου παρὰ τῆς Ἀποθήκης Ὑλικοῦ Στρατοῦ. —Οἱ κάτοικοι τῆς κωμοπόλεως Δρακειᾶς Λαρίσης παρακαλοῦσιν ὅπως ἀνακληθῇ ἢ μεταρρυθμισθῇ τὸ ἀπὸ 21 Νοεμβρίου Β. Δ. περὶ παραχωρήσεως δημοσίων ἐκτάσεων καὶ ἀναγκαστικῆς ἀπαλλοτριώσεως κοινοτικῶν καὶ ἰδιωτικῶν γαιῶν πρὸς ἵδρυσιν σανατορίων. —Οἱ καθηγηταὶ τῶν ἱερῶν μαθημάτων ἐν τοῖς γυμνασίοις Κρήτης παρακαλοῦσιν, ὅπως τοῖς καταβληθῶσιν οἱ μισθοί των. —Ὁ πληρεξούσιος κ. Σκ. Ζερβὸς ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος «περὶ πληρεξουσίων τῶν ἑλληνικῶν παροικιῶν τοῦ ἐξωτερικοῦ». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας κ. Ε. Τσουδερὸς καταθέτει σχέδιον νόμου «περὶ ὁδοποιΐας». Ἐκτελῶν τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν μοὶ ἔδωκεν ἡ Συνέλευσις κατήρτισα τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ἐκ 36 πληρεξουσίων. Κατὰ τὴν ἐργασίαν ταύτην προσεπάθησα ἵνα περιλάβω εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ παλαιοτέρους πληρεξουσίους, εἰσφέροντας τὴν πεῖραν, καὶ νεωτέρους, ἀσχοληθέντας εἰς πολιτειακὰς μελέτας. Ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ προσεπάθησα νὰ ἀντιπροσωπεύωνται καταλλήλως καὶ αἱ διάφοροι πολιτικαὶ ἀποχρώσεις τῆς Συνελεύσεως καὶ τὰ διάφορα τμήματα τῆς Ἐπικρατείας. Ὑπὸ τὰς συνθήκας ταύτας καὶ δεδομένου ὅτι μικρὸς εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι προφανὲς ὅτι ἐκτὸς αὐτῆς παραμένουσι πλείονα ἐφάμιλλα μέλη, τὰ ὁποῖα εἶναι πρόθυμα νὰ προσφέρωσι τὰς ὑπηρεσίας των κατὰ τὰς συζητήσεις. Τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι τὰ ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει). Γ. Πολίτης, Λ. Κουτσοπέταλος, Ν. Χρυσόγελος, Γ. Τσακανίκας, Ἰω. Τσιριμῶκος, Ἀν. Κούτρα, Κ. Γκότσης. Ν. Συριόπουλος, Παν. Πετρίδης, Π. Ἀραβαντινός, Ν. Μπακόπουλος, Γ. Σεχιώτης, Π. Μερλόπουλος, Σπ. Ξύδης, Θ. Κουτούπης, Κ. Ζαβιτζιᾶνος, Θ. Βελλιανίτης, Κ. Καλομενόπουλος, Π. Μαζαράκης, Στ. Ἀναστασιάδης, Α. Εὐφραιμίδης, Π. Ἀλεξανδρῆς, Γ. Σίδερης, Σπ. Σῖμος, Π. Γιωτόπουλος, Ἀρ. Μητσοτάκης, Ν. Ἀσκούτσης, Γ. Μαρῆς, Γ. Παπανδρέου, Ἀνδρ. Μπιράκης, Ξ. Ἀναστασιάδης, Π. Καλατζόπουλος, Λ. Ἀνδρεάδης, Γ. Μόδης, Κ. Κουρτίδης καὶ Ἀν. Μπακάλμπασης.

§10Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Τὸ Ἀγροτικὸν κόμμα δὲν ἀντιπροσωπεύεται.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ συνεισφέρῃ καὶ αὐτὸ τὰ φῶτα του καθ’ ὃν τρόπον ὑπέδειξα. Πᾶν τὸ ἀνθρωπίνως δυνατὸν ἔπραξα. Ὁπωσδήποτε καλοῦνται καὶ οἱ λοιποὶ κύριοι πληρεξούσιοι νὰ συνεισφέρωσι τὰ φῶτα των.

§12Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Εἶναι τὸ κόμμα τοῦ μέλλοντος.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ παρόντος εἶναι τρεῖς! (Γέλωτες).

§14ΑΛ. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ νὰ συμπεριληφθῇ καὶ ἓν μέλος τοῦ Ἀγροτικοῦ κόμματος, καθότι πρόκειται νὰ συζητηθῇ καὶ ἄρθρον σχετιζόμενον πρὸς τὴν ἀγροτικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως.

§15Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ αὐξήσωμεν ἐπ’ ὀλίγον τὸν ἀριθμὸν τῶν μελῶν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, εἰς τρόπον ὥστε ὁ κ. Πρόεδρος, συνεννοούμενος μετὰ τῶν διαφόρων κομμάτων, νὰ συμπληρώσῃ τὰς γενομένας τυχὸν παραλείψεις.

§16Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι προκειμένου νὰ μεταρρυθμισθῇ τὸ ἄρθρον 57 τοῦ Συντάγματος πρέπει κατ’ ἀνάγκην νὰ εἶναι ἓν μέλος τοῦ Ἀγροτικοῦ κόμματος.

§17Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δυνάμεθα νὰ τοὺς αὐξήσωμεν εἰς τὸν ἀριθμὸν 45.

§18Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἐπειδὴ ἀντιπροσωπεύω τὴν ἐργατικὴν τάξιν παρακαλῶ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ πρότασις τοῦ κ. συναδέλφου.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, ὀφείλω νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὴν σειρὰν διὰ τῆς ὁποίας ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα αὐτὸ. Ὑπάρχει ψήφισμα ὁρίζον τὰ μέλη εἰς 36 καὶ ἐξουσιοδοτοῦν τὸν Πρόεδρον νὰ καταρτίσῃ τὴν Ἐπιτροπήν. Ἕως ἐδῶ τὸ πρᾶγμα εἶναι νόμιμον· ἐὰν θέλετε νὰ αὐξήσητε τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς θὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν αὐτὴν διαδικασίαν.

§20ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ ἀντιπροσωπευθῇ καὶ ἡ βιομηχανία.

§21Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Νὰ τὰ αὐξήσωμεν εἰς 45 ἐν συνεννοήσει μετὰ τῶν διαφόρων κομμάτων.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συναινεῖ ἡ Συνέλευσις νὰ ὁρισθῶσιν εἰς 45 τὰ μέλη τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς; Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Ἐπιφυλάσσομαι νὰ ὁρίσω τὰ ἄλλα μέλη. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ὁ κ. Χατζηκυριάκος ἔχει τὸν λόγον.

§23Α. ΤΖΩΝΗΣ. Τὸν λόγον ἐπὶ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§24Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Καὶ ἐγώ, κ. Πρόεδρε.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις εἶναι κανονισμένη καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποβληθῇ πρότασις ἐπὶ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως, ἂν δὲν εἶναι ὑπογεγραμμένη ἀπὸ δέκα πληρεξουσίους.

§26ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Μὴ ἐπιθυμῶν νὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ πολὺ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν θέλω συγκεντρώσει τὴν πολεμικήν μου ἐπὶ τριῶν σημείων τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων. Τὰ σημεῖα ταῦτα ἐξηγῶ ὡς τελείως ἀνεπαρκῆ. Καὶ εἶναι ταῦτα πρῶτον τὸ δυναστικὸν, δεύτερον τὸ πολιτειακὸν καὶ τρίτον τὸ δόγμα τῆς συμφιλιώσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε, διακόπτων τὸν ἀρχηγὸν τῶν Δημοκρατικῶν, ὅτι ἐξωτερικοὶ μὲν κίνδυνοι διὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας δὲν ὑπάρχουσι—τοῦτο πρὸ πολλοῦ τὸ γνωρίζομεν—καὶ ὅτι αὐτὸς ὡς ἁπλοῦς πολίτης θέλει ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, δὲν θὰ κάμῃ ὅμως περιοδείαν ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ μὴ ἐπηρεάσῃ διὰ τοῦ γοήτρου του τὸ φρόνημα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἐν τούτοις ἡ σύστασις αὐτῆς ταύτης τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὁποίαν ἔχομεν πρὸ ἡμῶν, ἀποδεικνύει ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετεχειρίσθη τὸ γόητρόν του καὶ τὴν παλαιὰν αὐτοῦ αἴγλην ὅπως σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἀποτελουμένην ἐκ τῶν παλαιοβενιζελικῶν καὶ ἐκ τῶν Φιλελευθέρων–Δημοκρατικῶν. Ἡ διεξαγωγὴ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἐφώτισεν ἐπακριβῶς τὸ Ἑλληνικὸ Λαὸν διὰ λόγων, διὰ συλλαλητηρίων, διὰ τοῦ Τύπου καὶ δι’ αὐτῶν τῶν σημάτων ἐπὶ τῶν καλπῶν. Συνεπῶς τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν ὑπῆρξε καθαρῶς ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ἀπέδειξεν ὁ Λαὸς διὰ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς τελευταίας ἐκλογῆς ὅτι ὄχι μόνον, ὅπως εἰς τὸ παρελθὸν ἀπέδειξεν, ἦτο ἕτοιμος διὰ μεγάλα ἔργα, ἀλλ’ ὅτι εἶναι καὶ ἕτοιμος πρὸς εὐρυτέρας ἐλευθερίας. Κάλλιον ἐμοῦ γνωρίζετε οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες ὅτι οἱ λαοὶ οὐδέποτε πταίουσιν· αἰτία τῶν καταστροφῶν εἶναι ἡ ἀνεπάρκεια τῶν ἀρχόντων. Ἀπὸ τῆς ἡμέρας τοῦ σχηματισμοῦ τῆς συμμαχικῆς καὶ προσωρινῆς αὐτῆς Κυβερνήσεως ἡ Χώρα περιῆλθεν εἰς ἀδιέξοδον. Παρελκύσεις σκόπιμοι, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουσιν ἄλλον σκοπὸν παρὰ νὰ κερδηθῇ χρόνος καὶ νὰ φαίνεται εἰς τὸ Κοινὸν ὅτι νέον τι μέγα ἔργον συντελεῖται τὸ ὁποῖον εὔχομαι ὅπως ὁ Θεὸς λυπηθῇ τὴν Ἑλλάδα καὶ μὴ ἔχῃ τὴν τύχην τοῦ προηγουμένου, λόγῳ τῶν αὐτῶν σφαλμάτων. Ἡ ἀγωνιώδης αὐτὴ ἐκκρεμότης εἰς τὴν ὁποίαν κρατεῖ τὴν Ἑλλάδα ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔχῃ τρομερὰς συνεπείας. Ὁ Λαὸς, οἱ πολῖται εὑρίσκονται εἰς συνεχῆ ἀγωνίαν τὶ τέξεται ἡ ἐπιοῦσα· ἀναβάλλουν τὰς ἐκτελέσεις τῶν ἐργασιῶν αὐτῶν καὶ προσπαθοῦν νὰ μεταβάλωσι τὸ χρῆμα τῆς Χώρας εἰς χρῆμα ὑγιές, πρὸς βλάβην τῆς ἐθνικῆς οἰκονομίας, διότι, ὅπως εἶπον προηγουμένως, ἀγωνιῶσι τὶ θὰ φέρῃ ἡ ἐπιοῦσα. Καὶ ἐνῷ ἐξωτερικαὶ συμμαχίαι καὶ συνδυασμοὶ γίνονται, ἡ Κυβέρνησις κρατεῖ τὴν Χώραν εἰς τὸ ἀδιέξοδον καὶ παραμελεῖ τὰς ἀναγκαίας στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς παρασκευάς, αἱ ὁποῖαι θὰ μᾶς ἐξασφαλίσουν τὰ σύνορα καὶ τὰς νήσους. Καὶ ἀφοῦ ὅλοι γνωρίζομεν, κύριοι, ὅπως πολλοὶ ἐκ τῶν ῥητόρων ἐξήγησαν εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ὅτι ἡ Δυναστεία ὑπῆρξεν ἡ αἰτία τῶν καταστροφῶν τῆς Χώρας, καλὸν εἶναι νὰ τονισθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐν τῇ μεγάλῃ αὑτοῦ αἰσιοδοξίᾳ καὶ ἐν τῇ μεγάλῃ αὑτοῦ σπουδῇ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὅπως παρασκευάσῃ τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς Χώρας, ἔκαμεν ἓν σφάλμα βασικόν, τὸ ὁποῖον ἐστοίχισεν αὐτὴν ταύτην τὴν ὕπαρξιν τῆς φυλῆς μας. Ὁμιλῶ περὶ τοῦ γεγονότος τῆς ἐπαναφορᾶς, παρὰ τοὺς νόμους τοὺς κειμένους καὶ παρὰ τὸ Σύνταγμα, ὁμιλῶ διὰ τὴν ἐπαναφορὰν τῶν πριγκίπων εἰς θέσεις ὑπευθύνους, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔκαμε τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρὰ τὰς διαμαρτυρίας ὅλου τοῦ κόσμου. Καὶ ἐδημιούργησε τότε ἀπὸ τὸν φυγάδα τοῦ 1897, ἐδημιούργησε, λέγω, τὸν στρατηλάτην τοῦ 1912. Δυστυχῶς τὸ αὐτὸ σφάλμα ἐπανέλαβε καὶ κατὰ τὴν ἐκ Θεσσαλονίκης ἐπάνοδον του, διὰ νὰ καταστραφῇ, κύριοι, τὸ ὡραῖον ἔργον τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ Στρατοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον τόσας εὐγενεῖς προσπαθείας καὶ ὁ ἴδιος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατέβαλε. Τί ἀπέμεινε ὅμως, κύριοι, ἀπὸ τὸ ὡραῖον ἐκεῖνο ἔργον; Οὐδέν. Κατεστράφη ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον, συμφορὰ καὶ θρῆνος χιλιάδων ἑλληνικῶν ψυχῶν. Ἡ Κωνσταντινικὴ σπεῖρα κατέστρεψε τὸ ἀριστούργημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μετὰ τόσης συνταγματικῆς εὐθιξίας παρέδωκεν ἡ τότε δικτατορικὴ Κυβέρνησις εἰς αὐτήν. Κατόπιν τούτου νομίζω ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις αὕτη ἔχει καθῆκον καὶ ἱερὰν ὑποχρέωσιν ὅπως κηρύξῃ ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν τῶν Γλύξμπουργ, συμφώνως μὲ τὸ ψήφισμα τοῦ Λαοῦ τῆς ἑπομένης τῶν ἐκλογῶν καὶ μὲ τὸ ψήφισμα τοῦ Στρατοῦ. Νὰ κηρύξῃ, λέγω, ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν τῶν Γλύξμπουργ, ἡ ὁποία τόσα δεινὰ ἐπεσώρευσεν ἐπὶ τῆς Χώρας καὶ τῆς ὁποίας ὁ τελευταῖος βασιλεὺς Γεώργιος Βʹ, μεθ’ ὁλοκλήρου τῆς Αὐλῆς του, ὑπῆρξε συνένοχος τοῦ μεγάλου Μεταξικοῦ κινήματος, τὸ ὁποῖον ἐξήπλωσε κατὰ γῆς τόσας ἑλληνικὰς ὑπάρξεις. Καὶ νὰ κηρύξωμεν, κύριοι, ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης τὴν Δημοκρατίαν, διότι νομίζω ὅτι οὕτω θὰ εἴμεθα εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων. Καὶ νὰ κηρύξωμεν τὴν Δημοκρατίαν χωρὶς νὰ καταφύγωμεν εἰς δημοψήφισμα πρὸς τὸν Λαόν. Οὐδεμία δύναμις, κύριοι, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαναφέρῃ τοὺς Γλύξμπουργ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἤθελεν εἶσθαι ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ περίγελως τοῦ κόσμου, ἐὰν εἰς τοιαύτην ἐποχήν, ὅτε ὅλοι οἱ λαοὶ βαίνουσι πρὸς εὐρυτέρας ἐλευθερίας σοσιαλιστικὰς καὶ ἐργατικάς, ἐὰν ἡμεῖς, λέγω, ἠθέλομεν κάμει τὴν δοκιμὴν καὶ τρίτης δυναστείας. Ἡ Δημοκρατία ἄρα εἶναι γεγονὸς τετελεσμένον καὶ οὐδεὶς θὰ δυνηθῇ νὰ τὴν ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὸν Λαόν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ δόγμα τῆς συμφιλιώσεως, διὰ νὰ γίνῃ συμφιλίωσις χρειάζεται ὅπως καὶ τὰ δύο μέρη συμφωνοῦν εἰς τοῦτο. Δυστυχῶς πλειστάκις καὶ ἀπὸ τὸ 1917 ἕως τὸ 1920 καὶ κατὰ τὴν ἐπαναστατικὴν ἐποχήν, ἡμεῖς ἐδώκαμεν δείγματα διαλλακτικότητος καὶ συμφιλιώσεως πρὸς τοὺς ἀντιθέτους. Οἱ ἀντίθετοι δὲν ἐδέχθησαν αὐτήν. Σήμερον ἐπαναλαμβάνεται τὸ αὐτὸ λάθος. Ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ κάμῃ καὶ ἄλλην προσπάθειαν εὐγενῆ διὰ νὰ συμφιλιώσῃ τὸν Λαόν. Βλέπω ὅμως ὅτι ἡ προσπάθεια αὐτῆς εἶναι ἀνέφικτος. Ἐπιπροσθέτως εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο νομίζω ὅτι, ὅπως εἰς ἡμᾶς πολιτικὴ ἀνωμαλία εἶναι ἡ Δυναστεία ἡ ὁποία ἔγινε Δυναστεία μιᾶς καὶ μόνης μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, οὕτω καὶ διὰ τοὺς ἀντιθέτους πολιτικὴ ἀνωμαλία εἶνε ὁ Βενιζελισμός. Κομματικὴ ἢ βενιζελικὴ Δημοκρατία εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι εἶναι ἀνεπιθύμητος εἰς τὸν Τόπον. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι δὲν προσέφερεν καλὰς ὑπηρεσίας ἡ ἐπάνοδος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. (Διαμαρτυρίαι ἐν τῇ αἰθούσῃ). Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι οὐδὲν κοινὸν ἔχει ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις τῆς Χώρας πρὸς τὴν δημοκρατικὴν κίνησιν εἶναι τελείως ἀποδεδειγμένον. Οὐδὲν μέλος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἢ μᾶλλον τὰ πλεῖστα ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς, οὐδὲν ἐνεργὸν μέρος ἔλαβον κατὰ τὴν τρικυμιώδη ἐποχήν, τὴν ἐπαναστατικήν. Καὶ εἶναι ἄξιον ἀπορίας πῶς θέλουσι νὰ ῥυθμίσωσι κατάστασιν, πρὸς τὴν ὁποίαν εἶναι ἐντελῶς ξένοι. Δεύτερον οἱ πλεῖστοι τῶν ὑπουργῶν τῆς Κυβερνήσεως ταύτης ἔχουν ἤδη ἐκφρασθῆ καὶ ἐκφράζονται καθημερινῶς καὶ καθ’ ὅλους τοὺς τρόπους ἐναντίον τῆς δημοκρατικῆς κινήσεως. Ὁ δὲ προσκείμενος πρὸς τὴν Κυβέρνησιν Τύπος κτυπᾶ, κύριοι πληρεξούσιοι, λυσσωδέστερον τὴν δημοκρατικὴν κίνησιν παρ’ ὅσον ὁ Κωνσταντινικός. Καὶ δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη θὰ εὑρεθῇ λίαν ταχέως εἰς τὴν ἀνάγκην, χάριν ἐθνικῶν λόγων, νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰ ἑδώλια ταῦτα Καὶ θὰ ἐγκαταλείψῃ τὰ ἑδώλια ταῦτα ὅταν οἱ Δημοκρατικοὶ– Φιλελεύθεροι ἀντιληφθοῦν — λίαν συντόμως — ὅτι οὐδὲν κοινὸν ἔχει ἡ ἰδεολογία των μὲ τὰς προθέσεις τῆς Κυβερνήσεως ταύτης. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δουζίνας.

§28Χ. ΖΟΥΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ μιᾶς φράσεως τοῦ προλαλήσαντος.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς θίγει προσωπικῶς;

§30Χ. ΖΟΥΜΗΣ. Ὄχι, ἀλλά....

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§32Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν ἐζήτησα τὸν λόγον, κύριοι πληρεξούσιοι, διὰ νὰ πλειοδοτήσω εἰς λεπτομερείας τοῦ ἐλέγχου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἐζήτησα τὸν λόγον διότι καὶ ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, καὶ οἱ λοιποὶ κύριοι προλαλήσαντες πληρεξούσιοι πάντες μὲ ἄφθονα ἐπιχειρήματα ἤλεγξαν, καὶ πέρα ἴσως τοῦ δέοντος τὰς δηλώσεις τὰς ἐξελεγχθείσας ἐνταῦθα. Καὶ λέγω πέρα τοῦ δέοντος διὰ νὰ εἶμαι ἐν τῇ ἀκριβολογίᾳ, διότι ἠκούσθη ἐνταῦθα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πάντες κατὰ πρῶτον λόγον ἐζητοῦμεν. Ἠκούσθη ἐνταῦθα ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ἐξωτερικὸς κίνδυνος καὶ ἠκούσθη ἐνταῦθα ὅτι κατὰ βάσιν ἡ πλειοψηφία ζητεῖ τὴν Δημοκρατίαν. Ὥστε ἐγὼ δὲν θὰ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν ἐν σχέσει μὲ τὸ γενικὸν πνεῦμα τῶν δηλώσεων αἱ ὁποῖαι ἐλέχθησαν ἐνταῦθα. Ἐζήτησα τὸν λόγον ὅπως καὶ ἐγὼ ὡς ἀντιπρόσωπος μιᾶς μικρᾶς μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ....

§33ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τοῦ Ἔθνους.

§34Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, διότι τὸ Ἔθνος ἀποτελοῦσι καὶ πληθυσμοὶ μὴ ἑλληνικοί, ἐζήτησα, λέγω, τὸν λόγον διὰ νὰ ῥίψω καὶ ἐγὼ ἕνα λίθον κατὰ τῆς Δυναστείας, ἡ ὁποία τόσας καὶ τόσας ἐπεσώρευσε συμφοράς.

§35ΙΩ. ΜΑΜΑΗΣ. Ὁ ἀναμάρτητος πρῶτος τὸν λίθον βαλέτω.

§36Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τοιοῦτος εἶσθε σεῖς καὶ σᾶς παραχωρῶ τὴν θέσιν νὰ τὸν ῥίψητε πρῶτος. Ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, κύριοι πληρεξούσιοι, κατεδηλώθη ὅτι οἱ ἐνδοιασμοὶ οἱ ὁποῖοι ὑπῆρχον ἦσαν ἐντελῶς ἀβάσιμοι περὶ τῆς πίστεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Οἱ φόβοι ὅτι εἶναι δυνατὸν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ εἶναι ἐπιφυλακτικὸς διὰ τὸ πολίτευμα πρὸς τὸ ὁποῖον τὸν σύρουν οἱ πόθοι του ἀπεδείχθησαν ὅτι ἦσαν τελείως ἀστήρικτοι. Τὰ ἄφθονα χειροκροτήματα ἀπὸ ὅλας τὰς πτέρυγας τῆς αἰθούσης, τὰ ἄφθονα χειροκροτήματα ἀπὸ τὰ Θεωρεῖα γεννῶσι τὴν βεβαίωσιν ὅτι οὐδεὶς κίνδυνος ἐξωτερικὸς ὑπάρχει, ὅτι οὐδεμίαν ἐπιφύλαξιν εἶχεν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διὰ τὸ πολίτευμα πρὸς τὸ ὁποῖον προσβλέπει καὶ πρὸς τὸ ὁποῖον ἐλπίζει νὰ φθάσῃ ταχέως. Οὐδείς, κύριοι, Ἕλλην πιστεύει ὅτι ὑπάρχει πλέον ἐπικινδυνωδέστερον διὰ τὰς ἐλευθερίας του ἀπὸ τὴν ὕπαρξιν τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ. Οὐδείς, κύριοι, πιστεύει, οὔτε Φιλελεύθερος οὔτε προσκείμενος πρὸς τοὺς Φιλελευθέρους, ἀλλ’ εἰλικρινὴς εἰς τὴν ψυχὴν καὶ τὸ φρόνημα, ὅτι εἶναι δυνατὸν, λέγω, νὰ ἐπανέλθῃ ἐκ νέου ἡ Δυναστεία αὐτὴ τῶν συμφορῶν. Οὐδεὶς, κύριοι, πιστεύει ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Δυναστεία αὐτή, διὰ τὸν χείριστον τῆς ὁποίας δὲν εὑρέθη οὔτε γῆ νὰ καλύψῃ τὰς μελανὰς ἐκ τοῦ μίσους σάρκας του, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ, νὰ διοικήσῃ ἐκ νέου τὸν Τόπον. Εἶναι, κύριοι, νωπὰ τὰ παθήματα ἐκ τῆς Δυναστείας. Εἶναι νωπαὶ αἱ πληγαὶ ὥστε ὄχι τόσον ἐνωρὶς νὰ τὴν νοσταλγήσῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Ἀκόμη δὲν ἐλησμόνησαν, οὔτε οἱ πρόσφυγες οἱ ὁποῖοι περιφέρονται ἄστεγοι καὶ ἀνέστιοι ἐνταῦθα, οὔτε εἶναι δυνατὸν αἱ μητέρες νὰ λησμονήσουν τὰ τέκνα των, τὰ ὁποῖα ἔπεσον εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν καὶ νὰ νοσταλγήσουν μίαν τοιαύτην Δυναστείαν. Ἐὰν δὲ ἐξητήσαμεν ὥστε ἡ φωνὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ φθάσῃ ἀκόμη μακρύτερον καὶ μέχρι τῆς καλύβης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, εἶναι ὄχι διότι δὲν πιστεύει ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἰς τὸ πολίτευμα, ὄχι διότι δὲν ἔχει πεισθῆ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Δυναστεία, ἀλλ’ ἵνα διαλυθῶσι μερικαὶ πλάναι, αἱ ὁποῖαι ἐδημιουργήθησαν ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι παρουσιάζοντες ἑκάστοτε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἐτάζουν τὴν καρδίαν του καὶ γνωρίζουν τὰ αἰσθήματα αὐτοῦ, διαδηλοῦν ὅτι ὑπάρχει κίνδυνος καὶ ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπιθυμεῖ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, διότι δὲν εὑρίσκει ἀκόμη ὥριμον δι’ αὐτὸ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Δι’ αὐτό, κύριοι, ὁ ἀρχηγὸς τῶν Δημοκρατικῶν ἠξίωσεν ἵνα ἀπ’ αὐτῆς τῆς στιγμῆς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἡγηθῇ τοῦ ἀγῶνος καὶ διαλύσῃ τὰς δημιουργηθείσας τοιουτοτρόπως πλάνας. Διότι δὲν εἶναι εὔκολον μὲ τὰς ἁπλᾶς δηλώσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐνταῦθα νὰ διαλυθῶσι αἱ πλάναι αἱ ὁποῖαι διεχύθησαν κατὰ τρόπον πειστικώτατον, διότι διεχύθησαν ἀπὸ πρόσωπα τὰ ὁποῖα, ὡς ἀνέφερον ἀνωτέρω, εἶχον μίαν θέσιν παρ’ αὐτῷ. Ἀλλ’ ἔπρεπε, κύριοι συνάδελφοι, ἀκόμη περισσότερον νὰ ἡγηθῇ τοῦ ἀγῶνος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι τοιαῦτα ἦσαν καὶ τὰ διδάγματα τὰ ὁποῖα εἶχε δώσει καὶ εἰς ἡμᾶς οἱ ὁποῖοι εἴμεθα παλαιότεροι μαθηταί του. Εἴχομεν διδαχθῆ —καὶ δὲν πιστεύω οὐδεὶς νὰ τὸ ἀμφισβητῇ—νὰ διδάσκωμεν τὸν Λαὸν ὅτι οἱ ἀρχηγοὶ δέον νὰ προηγῶνται καὶ ὄχι νὰ ἕπωνται τοῦ Λαοῦ. Ἐλπίζω ὅτι πάντες ἐνθυμούμεθα τοὺς λόγους τοῦ κ. Προέδρου καὶ θὰ δικαιολογήσητε τὴν ἀξίωσίν μου αὐτὴν νὰ εἶναι τὸ κόμμα συνεπὲς πρὸς αὐτάς. Αὐτοὶ ἦσαν οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἐγένετο ἡ ἀξίωσις παρὰ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως νὰ ἡγηθῇ οὗτος τοῦ ἀγῶνος. Οὐδεὶς δὲ ὑπῆρχε φόβος ὅτι ἦτο δυνατὸν τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Βενιζέλου προσωπικῶς νὰ ἐπηρεάσῃ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Θὰ ἐγένετο βεβαίως ἡ ἐπιρροή, διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶχε τὴν ἐμπιστοσύνην ὅτι ἐκεῖνος ὅστις ἐπαξίως πάντοτε διεχειρίσθη τὰς τύχας του ὅσα ἔλεγε θὰ ἦσαν μία ἀλήθεια, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπίστευεν ὄχι διότι αὐτὸς τὴν λέγει, ἀλλὰ διότι θὰ ἦτο πράγματι ἡ ἀλήθεια. Ἀλλ’ ἐλέχθη καὶ ἕν ἄλλο ἀκόμη, ὅτι ἡ Συντακτικὴ αὕτη Συνέλευσις πρέπει καὶ εἰς τὸ δυναστικὸν ζήτημα νὰ μὴ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην της, πρέπει καὶ τὸ ζήτημα αὐτὸ νὰ μεταχθῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, διότι δὲν πιστεύω σοβαρῶς νὰ νομίζητε ὅτι γνώμη εἶναι ἡ συζήτησις, ἡ ἀοριστολογία καὶ ἡ συζήτησις ἡ ὁποία καταλήγει εἰς ἀντίθετον ψῆφον. Ἡ συζήτησις πρέπει νὰ εἶναι ὁμόφωνος πρὸς τὴν ψῆφον ἡ ὁποία θὰ δοθῇ. Συζήτησις ἡ ὁποία θὰ ἀναπτύσσῃ ἐλαττώματα, ἡ ὁποία θὰ ἀναπτύσσῃ συμφορὰς δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀντιληφθῶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἀντίθετος πρὸς μίαν ἀπόφασιν ἡ ὁποία θὰ ἐπακολουθήσῃ...

§37Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν πρόκειται νὰ εἶναι ἀντίθετος. Ὅταν λέγομεν ὅτι θὰ παραπέμψωμεν τὸ ζήτημα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν δὲν λέγομεν ὅτι θὰ εἶναι ἀντίθετον πρὸς τὴν συζήτησιν τὸ πόρισμα τὸ ὁποῖον θὰ ἐξαχθῇ.

§38Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἐξητεῖτο αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶχε τὴν καλωσύνην ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ μοὶ ὑπομνήσῃ, νὰ παραπεμφθῇ δηλαδὴ τὸ ζήτημα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, χωρὶς διὰ τῆς ψήφου της νὰ ἐκφράσῃ ἰδίαν γνώμην ἡ Συνέλευσις, καὶ τοῦτο, κύριοι, τὸ εὑρίσκω ὄχι μόνον ἔκνομον, ἀλλὰ καὶ πρωτοφανὲς διὰ τὴν ἱστορίαν τῶν Συνελεύσεων. Δὲν ὑπάρχει παράδειγμα εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν Συνελεύσεων καθ’ ὃ νὰ μὴ ἔχῃ ὡρισμένην γνώμην περὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, ὡρισμένα κυριαρχικὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἔχει μόνον καὶ μόνον διότι εἶναι Συνέλευσις Συντακτική. Τοιαύτην περιορισμὸν ἕνα ἐνθυμοῦμαι, ὅτι μόνον ἡ προκάτοχος Συνέλευσις τοῦ Κωνσταντίνου εἶχε, διότι ἐκείνη ἦτο Συντακτικὴ Συνέλευσις πειθαρχοῦσα καὶ ὑπακούουσα μόνον εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ Κωνσταντίνου. Βεβαίως, κύριοι, δὲν θὰ ἔχητε τὴν τὴν ἀξίωσιν μία Συνέλευσις νὰ διατελῇ ὑπὸ τὴν κυριαρχικὴν πίεσιν μιᾶς Κυβερνήσεως, διότι τοῦτο θὰ ἐμείωνεν ἀπολύτως τὸ κῦρος αὐτῆς ὡς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία θὰ εἶχε σκοπὸν νὰ μεταρρυθμίσῃ καὶ τὸν θεσμὸν ἀκόμη. Ἐὰν ὑποστηρίζωμεν τοῦτο, κύριοι, καταδεικνύεται ὅτι λησμονοῦμεν καὶ τὴν ἱστορίαν τῆς Συνελεύσεως αὐτῆς καὶ τοὺς ἀγῶνας διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐπετεύχθη, νὰ γίνῃ ἡ Συνέλευσις. Λησμονοῦμεν ὅτι κατωρθώσαμεν νὰ ἔλθωμεν εἰς μίαν Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ὁποία ἡ παροῦσα, μετὰ μακροὺς καὶ αἱματηροὺς ἀγῶνας πρὸς ἓν καθεστὼς ἀπολυταρχικόν. Λησμονοῦμεν, κύριοι, ὅτι διὰ νὰ φθάσωμεν ἐνταῦθα ἐφθάσαμεν δι’ ὁδοφραγμάτων, ἐφθάσαμεν μέσῳ αἱμάτων, ἐφθάσαμεν μέσῳ δολοφονιῶν. Καὶ θὰ ἔλθωμεν νὰ παραδώσωμεν αὐτὸ τὸ πνεῦμα τῆς Ἐπαναστάσεως μόνον εἰς τὴν κυριαρχίαν μιᾶς Κυβερνήσεως;

§39Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἰς τὴν κυριαρχίαν τοῦ Λαοῦ.

§40Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν εἶναι κυριαρχία τοῦ Λαοῦ, εἶναι κυριαρχία μόνον τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν μία Συνέλευσις δεσμεύεται εἰς τὰ κυριώτατά της ἔργα. Καὶ ἡ προκάτοχος ἀκόμη Ἐθνοσυνέλευσις δὲν ἔφθασε μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ὑπέκυπτεν εἰς τὰ νεύματα τοῦ ἐκπτώτου βασιλέως, καὶ αὐτὸ ἀκόμη τὸ ζήτημα τοῦ ἰδίου της ἄρχοντος τὸ ἔθεσεν εἰς τὸν Λαόν, ἀφοῦ πρώτη αὐτὴ τὸ ἔλυσε κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίασιν...

§41Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Μακάρι νὰ ἔφθανε!...

§42Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. .. Ἀφοῦ αὐτὴ ἐξέφερε τὴν γνώμην της, τὸ ἔφερε κατόπιν τὸ ζήτημα εἰς τὸν Λαόν. Ἔκαμε δημοψήφισμα διὰ τὸν Κωνσταντῖνον ἀφοῦ δὲν ὑπῆρχεν οὐδεὶς λόγος νὰ τὸ κάμῃ.

§43ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὐτὸ ἦτο κωμῳδία δημοψηφίσματος.

§44Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἦτο κωμῳδία, ἀλλὰ τοῦτο τὸ ἀνέφερον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν σκέψιν μου τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον ὅτι ὀφείλει μία Ἐθνοσυνέλευσις νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα πρὸ τοῦ δημοψηφίσματος, ὅτι τὸ δημοψήφισμα αὐτὸ ἦτο τελεία διακωμώδησις, εἴμεθα τελείως σύμφωνοι.

§45Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Αὐτὸ ἦτο ἀπόφασις τῆς Κυβερνήσεως.

§46Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Τόσον τὸ χειρότερον. Νομίζω λοιπὸν ὅτι εἰς τοιοῦτον περιορισμὸν καὶ εἰς τοιαῦτα μέσα περιοριστικὰ τοῦ κύρους τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως δὲν θὰ θελήσῃ ποτὲ νὰ ὑποβληθῇ ἡ παροῦσα Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ ὁποία προέρχεται ἀπὸ ἐπαναστατικὴν περίοδον καὶ κατόπιν ἐπαναστατικῶν ἀγώνων, καὶ δὲν θὰ θελήσῃ νὰ παραιτηθῇ τοιούτων δικαιωμάτων μὴ λύουσα αὐτὴ — ὅπως ἔχει ἀπολύτως τὸ δικαίωμα νὰ λύσῃ — τὸ δυναστικὸν ζήτημα...

§47Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὑπάρχει κανεὶς ὁ ὁποῖος μέχρι τοῦδε ὑπεστήριξεν ὅτι ἀποκλείεται εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐκφέρῃ γνώμην; Ἔχω τὴν ἐντύπωσιν ὅτι οὔτε τὸ περιεχόμενον τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων ἀποκλείει ἀπὸ τὸ Σῶμα νὰ ἐκφέρῃ γνώμην...

§48Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ δεσμευθῇ ὁ Λαὸς δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως.

§49Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δι’ ἀποφάσεων.

§50Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ ριζικώτερον σημεῖον τῆς διαφωνίας μας.

§51Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν νομίζω ὅτι ἡ γνώμη εἶναι δυνατὸν νὰ διατυπωθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον παρὰ διὰ μιᾶς ἀποφάσεως.

§52Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶναι δυνατόν· θὰ τὸ ὑποστηρίξωμεν.

§53Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐὰν μὲ ἐπροσέχατε εἰς ὅσα εἶπον ἀνωτέρω, θὰ ἠκούατε ὅτι εἶπον ὅτι, ὅταν μία Συνέλευσις δὲν ἐκδώσῃ ἀπόφασιν ἐπὶ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζει, εἶναι ὡσὰν νὰ μὴ ἐξέφερεν οὐδεμίαν γνώμην, διότι οὐδεμίαν σημασίαν ἔχουν αἱ ἀοριστολογίαι εἰμὴ διὰ σκοπὸν προπαγάνδας καὶ οὐδὲν πλέον· ἐγὼ θέλω ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως. Μόνον ἐδῶ παρετηρήσαμεν ρήτορας, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν μὲν μετὰ ζέσεως ἓν ζήτημα καὶ κατόπιν νὰ μὴ ψηφίσουν ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, μειοῦντες τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως κατὰ τοιοῦτον τρόπον, δὲν κάνετε τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ἐνισχύητε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν οἱ ἀντίπαλοι τῆς Συνελεύσεως αὐτῆς, ὅτι δηλαδὴ ἡ Συνέλευσις αὐτὴ εἶναι ἄνευ οὐδενὸς κύρους καὶ εἶναι Συνέλευσις μὴ ἔχουσα ὅσα ἔπρεπε νὰ ἔχῃ δικαιώματα. Διότι τοῦτο ὑποστηρίζουν οἱ ἀντίθετοι· καὶ ἐξ ἀντιδιαστολῆς ἔρχεσθε καὶ σεῖς εἰς τὴν ἰδίαν πλευράν, ἐὰν τῆς ἀφαιρέσητε τὴν γνώμην αὐτῆς. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἐὰν ἔχῃ ἀνάγκην ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας νὰ κυρωθῇ διὰ τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως, ἔχει ἀνάγκην μόνον διὰ τυπικοὺς λόγους, διότι οὐσιαστικῶς ἐκηρύχθη ἔκπτωτος τὴν 17ην Δεκεμβρίου. Καὶ ἐκηρύχθη ἔκπτωτος ὄχι ὑπὸ ὀλίγων στρατιωτικῶν, ὅπως διϊσχυρίζονται οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν καὶ ὅπως ἀτυχῶς δὲν ἐλέχθη μὲν δημοσίᾳ ἐνταῦθα, ἀλλ’ ἀφέθη νὰ ὑπονοηθῇ, ἀλλ’ ὑπὸ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἐὰν δὲ ἡ τότε ἀσκοῦσα τὴν ἐξουσίαν Ἐπανάστασις ἐπλανήθη εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν ψήφων, εἶναι ἄλλο ζήτημα. Δὲν εἶναι ἐκτέλεσις ἀποφάσεων ὀλίγων στρατιωτικῶν μόνον. Ἰδού, κύριοι, ποῦ ἐστηρίχθη ἡ Ἐπανάστασις καὶ ἐξετέλεσε τὴν ἐντολὴν ἐκείνην τοῦ Λαοῦ. Θὰ σᾶς ἀναφέρω τοὺς λόγους τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως, οἱ ὁποῖοι εἶναι τοιοῦτοι ὥστε νὰ πείθουν ὅτι, ὅταν ἐνήργει τὴν ἔκπτωσιν — διότι δὲν πιστεύω νὰ ἐπιμένητε, κ. Παπανδρέου, ὅτι πρόκειται περὶ ἀδείας καὶ ὄχι περὶ οὐσιαστικῆς ἐκπτώσεως....

§54Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως κατέθηκε τὴν ἐξουσίαν τῆς Ἐπαναστάσεως ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὡς Σώματος κυριάρχου. Εἰς τὸν λόγον του ἐκεῖνον ἐδήλωσε κατὰ τὸν ἐπισημότερον τρόπον, κατὰ τρόπον ἀπείρως ἐπισημότερον οἱασδήποτε δημοσιογραφικῆς ἀνακοινώσεως, ἐδήλωσεν ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως ὅτι ἡ Ἐπανάστασις, ἑρμηνεύουσα τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν, ἔκρινεν ὅτι ὤφειλε νὰ συστήσῃ εἰς τὸν Βασιλέα ἀποδημίαν, ἵνα καὶ ἡ Συνέλευσις κρίνῃ ἀνεπηρέαστος καὶ ὁ Λαὸς, ἐν καιρῷ ἐρωτώμενος, ἀποφασίσῃ ἀνεπηρέαστος περὶ τοῦ φυσικοῦ αὐτοῦ πολιτεύματος.

§55Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἀκριβῶς τοῦτο ἤθελον νὰ διατυπώσω, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐκλογῶν ἔδωσαν τὴν ἐντύπωσιν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν ὅτι ὁλόκληρος ἡ Ἑλλὰς ἦτο δημοκρατική. Ἑπομένως ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἐξετέλει ἀποφάσεις ὡρισμένων καὶ ὀλίγων στρατιωτικῶν, ἀλλ’ ἐξετέλει τὴν ἀπόφασιν ἑνὸς ὁλοκλήρου Λαοῦ, τοῦ ὁποίου ἠσθάνετο τὴν πίεσιν....

§56Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Συνιστῶσα ἀποδημίαν.

§57Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἦτο εἷς τρόπος διὰ νὰ κανονίσῃ τὴν οὐσίαν.

§58Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριε συνάδελφε, τὰ πράγματα εἶναι θεμελιωδῶς τεθειμένα. Ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν ἡ κυριαρχία ἀνήκει εἰς τὸν Λαὸν καὶ τότε ἡ ἡ ὑπόδειξις εἰς τὸν Βασιλέα νὰ ἀναχωρήσῃ εἶναι μόνον ἀποδημία ἢ καὶ μετὰ τὴν Κυριακὴν ἡ κυριαρχία ἠσκεῖτο ὑπὸ τοῦ Στρατοῦ καὶ τότε ἡ Συνέλευσις ἔχει κατ’ οὐσίαν καταλυθῇ. (Χειροκροτήματα).

§59Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οὐσιαστικῶς εἶναι ὁ Στρατὸς ὁ ὁποῖος κατέλυσε τὴν κυριαρχίαν· ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἀντεπροσώπευε τίποτε.

§60Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἤκουσα τίποτε τὴν ἡμέραν ποῦ ἔγινε τὸ συλλαλητήριον, ἀλλ’ ἐπεθύμουν νὰ γνωρίζω ἐὰν ἡ σύστασις πρὸς ἀποδημίαν τοῦ Βασιλέως ἐγένετο χάριν τῆς ὑγείας του ἢ ἦτο ἀνάγκη τῆς ἀποχωρήσεως αὐτοῦ ἐξ Ἀθηνῶν, διὰ νὰ μὴ ἐκδιωχθῇ πὺξ καὶ λὰξ ἐντεῦθεν. Ἐγὼ δὲν ἐγνώρισά ποτε εἰς καμμίαν ἱστορίαν ὅτι ἐξεδιώχθησαν ποτὲ βασιλεῖς διὰ τρόπου συστάσεως ταξειδίου ἀναψυχῆς. Αὐτὰ ποῦ λέγονται δὲν εἶναι ἄξια μιᾶς Συνελεύσεως.

§61Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁμαλὴ εἶναι ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας διὰ στρατιωτικοῦ πραξικοπήματος τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν, ἀσφαλῶς ὁμαλὴ θὰ εἶναι καὶ ἡ καθιέρωσις τῆς Δημοκρατίας σήμερον ὑπὸ τοῦ Στρατοῦ, ἀγνοούσης τῆς Συνελεύσεως. Καὶ εἶναι περίεργον ὅτι ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τοὺς ἰδίους ρήτορας ὅτι κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ὑπάρχουν δύο φορεῖς τῆς κυριαρχίας, ἡ Συνέλευσις ἀφ’ ἑνός, τυπικῶς συζητοῦσα, καὶ ὁ Στρατὸς ἀφ’ ἑτέρου, οὐσιαστικῶς λύων τὸ δυναστικὸν ζήτημα.

§62Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἄν θέλητε, ἀφαιρέσατε τὴν ἐπιβολὴν τοῦ κ. Βενιζέλου ἀπὸ ἐδῶ–μέσα καὶ θέσατε τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν.

§63Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι ἀποτελεῖ προσβολὴν κατὰ τῆς Συνελεύσεως ὅταν παρουσιάζωνται τὰ ζητήματα ὄχι ἀπὸ οὐσιαστικῆς ἀπόψεως, ἀλλὰ ἀπὸ μιᾶς ἀπόψεως τυπικῆς, ἡ ὁποία εἶναι κατάλληλος μόνον διὰ πταισματοδικεῖα. Βεβαίως ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν ἐδόθη ἄδεια εἰς τὸν ἡγεμόνα, ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ ἄδεια αὐτὴ ἐδόθη ἀναγκαστικῶς ἀπὸ δύο λόγους, ἀπὸ τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν καὶ ἀπὸ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Στρατοῦ. Ἡμεῖς δὲν λαμβάνομεν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀπόφασιν τοῦ Στρατοῦ, ἀλλὰ δὲν πρέπει ποτὲ νὰ λησμονήσωμεν ὅτι ἡ ἀπόφασις αὕτη ἀπετέλει μίαν ἀνάγκην, μίαν ἀνάγκην κατόπιν μιᾶς πανδήμου ἀποφάσεως τοῦ Λαοῦ ὅπως βαδίσωμεν πρὸς τὴν Δημοκρατίαν. Καὶ ἀντιτάσσεται ὅτι ἡ ἀπόφασις ἐκείνη τοῦ Στρατοῦ καὶ ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως, ἔχουσα τύπον ἀποδημίας, εἶναι ῥάπισμα κατὰ τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ καὶ ἐγὼ ὅταν μία ἐκλογὴ ἀπέδειξε λαϊκὴν πλειοψηφίαν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, τὶ θέσιν ἠμποροῦσε νὰ ἔχῃ ἡ Δυναστεία εἰς τὸν Τόπον; Καὶ προστίθεται ὅτι, ἂν σεβασθῶμεν τὴν ἀπόφασιν τοῦ Στρατοῦ, πρέπει νὰ ἀναγνωρίσωμεν δύο ἐξουσίας, τὸν Στρατὸν ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος, δικαιούμενον καὶ διὰ τὸ πολίτευμα νὰ λάβῃ ἀπόφασιν, καὶ ἕνα διεκπεραιωτὴν ἀπὸ τὸ ἄλλο, τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλὰ λησμονεῖτε ὅτι μία ὑπῆρξε δέσμευσις ἐκ τῶν ἐκλογῶν, ἡ δέσμευσις τοῦ νὰ ἐρωτηθῇ ἐκ τῶν ὑστέρων ὁ Λαὸς ἂν ἐγκρίνει ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Δὲν ὑπῆρξε καμμία δέσμευσις διὰ τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, μετὰ μίαν ἐκλογὴν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, ἡ Δυναστεία δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παραμείνῃ, εἶναι οὐσιαστικῶς ἔκπτωτος, καὶ ἡ Συνέλευσις ὀφείλει ὡς κυρίαρχον Σῶμα νὰ κυρώσῃ τὴν διὰ τῶν ἐκλογῶν ἐδηλωθεῖσαν λαϊκὴν θέλησιν. Ὡς πρὸς τὴν Δυναστείαν, εἰς ἕνα ὑπόκειται περιορισμὸν, ὅπως ζητήσῃ ἡ ἀπόφασίς της αὐτὴ νὰ κυρωθῇ τελειωτικῶς ἀπὸ τὸν Λαόν. Καὶ νομίζω ὅτι ἀποτελεῖ συκοφαντίαν κατὰ τοῦ Στρατοῦ ἡ ἰδέα ὅτι ἡ ἀνάμιξις αὐτοῦ τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν ἦτο ἀνάμιξις ἔχουσα σκοπὸν νὰ καταλύσῃ τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ Λαοῦ.

§64Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μαντινείας ὡμίλησε περὶ πάντων τῶν θεμάτων τῶν ἀπασχολούντων τὴν Συνέλευσιν πλὴν ὅμως τοῦ θέματος διὰ τὸ ὁποῖον ἔλαβε τὸν λόγον. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος: «Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων δὲν δύναται νὰ μειωθῇ ἡ κυριαρχία τῆς Συνελεύσεως». Ποίων πραγμάτων οὕτως ἐχόντων; Ἀποδέχεται ὅτι τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν ἐπῆλθεν ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας καὶ ὅτι δὲν ὑπολείπεται εἰς τὴν Συνέλευσιν εἰμὴ ἑκοῦσα ἄκουσα νὰ κυρώσῃ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Στρατεύματος;

§65Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὴν ἀπόφασιν τοῦ Λαοῦ.

§66Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Τοῦ Λαοῦ, ἔστω, τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ὅμως ὄχι διὰ τῆς Συνελεύσεως, ἥτις μόνη διερμηνεύει τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ δι’ ὀργάνου τὸ ὁποῖον ὑποτίθεται ὅτι δὲν ἀναμιγνύεται εἰς τὰ ἔργα τῆς συντάξεως τοῦ πολιτεύματος. Οἱανδήποτε καὶ ἂν ἔχῃ γνώμην ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἓν εἶναι βέβαιον, ὅτι οὐδὲν προηγούμενον, οὔτε τὸ πραξικόπημα ὅπερ ἔλαβε χώραν τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν, δύναται νὰ περιορίσῃ τὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως. Δικαιοῦται αὕτη νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα, καθ’ ὃν αὐτὴ ἀντιλαμβάνεται τρόπον καὶ καθ’ ἣν ἑρμηνείαν δίδει αὐτὴ εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν. (Χειροκροτήματα ἐκ τοῦ κέντρου καὶ τῆς δεξιᾶς). Δὲν ὑπάρχει κανεὶς ἐδῶ τιμητὴς τῆς Συνελεύσεως δικαιούμενος νὰ θέτῃ τὴν ἰδίαν του γνώμην ὑπεράνω τῆς ἑρμηνείας τὴν ὁποίαν δίδει ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς. (Θόρυβος).

§67Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἡ πλειονοψηφία ἐξέφρασε τὴν γνώμην της, μὴ ὁρκισθεῖσα εἰς τὸν Βασιλέα. Ἡ πλειονοψηφία δὲν ὡρκίσθη εἰς τὴν ἄτιμον αὐτὴν Δυναστείαν.

§68Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Ἀρχηγὸς ἡμῶν, εἰπὼν ὅτι ὁ Στρατὸς ἐξετέλεσεν ἀπόφασιν τοῦ Λαοῦ, εἶχεν ὑπ’ ὄψει του ὅτι ἐξετέθησαν ὑποψηφιότητες Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ συνδυασμὸς τῶν πληρεξουσίων Λέσβου. Ὅταν δὲ οἱ ἐκτιθέμενοι ὡς δημοκρατικοὶ εἰσέρχονται ὡς μέλη Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὑποτίθεται ὅτι ἡ πλειονοψηφία εἶναι δημοκρατική. Ἄν αὕτη μετεβλήθη, εἴτε λόγῳ τῆς ἐπιδράσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἴτε ἕνεκα ἄλλων λόγων, καὶ ἐγένετο μειονοψηφία καὶ ἡ μειονοψηφία ἐγένετο πλειονοψηφία τοῦτο δὲν ὀφείλεται εἰς τὴν ἐκδηλωθεῖσαν θέλησιν τοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ εἰς λόγους κομματικούς. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§69Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε. (Θόρυβος)

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δημιουργηθέντος θορύβου διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10′ λεπτὰ.

(Ὥρα 5.55′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 6.10′ μ. μ.)

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Δουζίνας, κατόπιν δὲ ὁ κ. Παπανδρέου ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος, παρακαλῶ δὲ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει ὅτι τόσον ἐγὼ ὅσον καὶ ὁ ρήτωρ δὲν ἐπιτρέπομεν οὐδεμίαν διακοπήν.

§72Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Μίαν ἐπανόρθωσιν, κ. Πρόεδρε.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὸν κ. Παπανδρέου θὰ σᾶς δώσω τὸν λόγον.

§74Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Μίαν ἐπανόρθωσιν διὰ μίαν παρεξήγησιν ἡ ὁποία συνέβη.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄν πρόκειται περὶ ἐπανορθώσεως....

§76Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐξελήφθη, κ. Πρόεδρε, ὅτι τὰ ὑπ’ ἐμοῦ λεχθέντα ἀφεώρων ὅλους τοὺς ἐντίμους πληρεξουσίους τοὺς ἐκλεγέντας εἰς τὸν νομὸν Λέσβου μετὰ τοῦ κ. Παπανδρέου. Οὐδὲ ἐσκέφθην ποτὲ νὰ μειώσω τοὺς πληρεξουσίους τῶν ὁποίων καὶ τὸν χαρακτῆρα σέβομαι καὶ τὴν εὐθύτητα ἐκτιμῶ. Καὶ ἂν οὕτως ἐξελήφθησαν οἱ λόγοι μου, κακῶς ἐξελήφθησαν διότι δὲν εἶχον τοιαύτην σημασίαν.

§77Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν ἐπίστευον, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι θὰ ἐκόμιζον γλαῦκα εἰς τὴν Μυτιλήνην ὑπενθυμίζων εἰς τὸν κ. Παπανδρέου, ἄλλοτε Ὑπουργὸν τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅτι ἡ Ἐπανάστασις κατ’ οὐσίαν δὲν ἔδωκεν ἄδειαν εἰς τὸν τελευταῖον γόνον τῆς τελευταίας Δυναστείας, ἀλλ’ ὅτι κατ’ οὐσίαν ἐκήρυξεν αὐτὸν ἔκπτωτον τοῦ Θρόνου. Διότι, ἐὰν δεχθῶμεν τὸ ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον ὁ ἴδιος ἦλθε καὶ ἀνεκοίνωσε πρὸ ὀλίγου ἐνταῦθα, ὅτι ἡ Ἐπανάστασις παρέδωκε τὴν ἐξουσίαν εἰς τὴν Συνέλευσιν, τότε ἡ πρᾶξις ἐκείνη τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας, πρᾶξις καθαρῶς ἐπαναστατική, ὄχι μόνον δὲν θὰ ἀπετέλει ράπισμα κατὰ τῆς Συνελεύσεως, ὅπως ἰσχυρίσθη, ἀλλὰ θὰ ἦτο καὶ πρᾶξις ἀπὸ ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ἐτίμησαν τὴν Ἐπανάστασιν. Ἀλλὰ ἐπανέρχομαι ἐκεῖ ὅπου διεκόπην, ὅτι ἡ Ἐπανάστασις δὲν ὑπεχώρησεν εἰς τὴν γνώμην τῶν ὀλίγων ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ ὑπεχώρησεν εἰς τὴν γνώμην τῆς πιθανῆς πλειοψηφίας, ἡ ὁποία κατεφάνη τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριοι συνάδελφοι, νὰ σᾶς ἀναγνώσω περικοπὴν δηλώσεων τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως διατί ἐξετέλεσε τὴν ἐντολὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἦτο ἐντολὴ λαϊκή. (Ἀναγινώσκει:) «Ἔχω τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὑπερισχύουν οἱ δημοκρατικοί. Οἱ ἀριθμοὶ θὰ ἐξακριβωθοῦν τάχιστα. Πάντως εἶναι γεγονὸς ὅτι ὁ Λαὸς ἐκύρωσε διὰ δημοψηφίσματος τὸ ἐπιτελεσθὲν ἔργον. Ἡ ἀποδοκιμασία τοῦ παλαιοῦ πολιτικοῦ κόσμου εἶναι πλήρης». Αὐτὰ εἶπεν ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ αὐταὶ εἶναι αἱ σκέψεις αἱ ὁποῖαι ἐκυριάρχησαν καὶ ἔφθασαν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα εἰς τὸ ὁποῖον ἔφθασεν. Πῶς ἄλλως, καταφαίνεται ἡ δεδηλωμένη παρὰ ἀφοῦ τηλεγραφηθοῦν τὰ ἀποτελέσματα τῶν διαφόρων ἐκλογικῶν περιφερειῶν; Κατὰ ποῖον τρόπον σχηματίζονται αἱ Κυβερνήσεις, εἰμὴ ὅταν φθάσουν τὰ ἀποτελέσματα καὶ φανῇ ποῦ ὑπάρχει ἡ πιθανὴ πλειοψηφία; Αὕτη εἶναι ἡ δεδηλωμένη γνώμη τοῦ Λαοῦ καὶ δεσμεύει τὸν ἐνασκοῦντα τὴν ἀνωτάτην ἐξουσίαν νὰ καλέσῃ καὶ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν τὸ κόμμα τὸ ὁποῖον φαίνεται ὡς πλειοψηφοῦν. Βεβαίως ἡ Συνέλευσις ἔχει δικαίωμα νὰ κυρώσῃ ἢ νὰ μὴ κυρώσῃ τὴν γνώμην ταύτην. Βεβαίως ἡ Συνέλευσις ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέματος ἔχει δικαίωμα νὰ θεωρήσῃ ὅτι ἡ Δυναστεία δὲν εἶναι ἔκπτωτος. Ἀλλὰ δὲν δύνασθε νὰ κατηγορήσητε τὴν πρᾶξιν τῆς Ἐπαναστάσεως ὡς πρᾶξιν ἐκτελέσεως ἀποφάσεως ὀλίγων ἀνδρῶν, ἀλλ’ ὡς πρᾶξιν ἐκτελέσεως τῆς δεδηλωμένης γνώμης τοῦ Λαοῦ, ἡ ὁποία εἶναι ὑπὲρ τῶν δημοκρατικῶν. Δὲν δύναμαι, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ γνωρίζω τοὺς λόγους οἱ ὁποῖοι κατόπιν ἐπηρέασαν τὰς σκέψεις τινῶν πληρεξουσίων, μεταβαλόντων γνώμην. Ἡ Ἐπανάστασις εἶχε πρόδηλον καὶ ἔκδηλον τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ διὰ τῆς ἀναγγελίας τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ψήφων τῶν ἐπιτυχόντων, καὶ τὴν θέλησιν ἐκείνου ἐξετέλεσε. Ποῦ εὑρίσκετε, κύριοι, τὸ ὅτι αὐτὸ ἀποτελεῖ ράπισμα κατὰ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία, κατὰ τὸν κ. Παπανδρέου — διότι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μυτιλήνης ἐτόνισε τοῦτο — δὲν ὑπῆρχε; Ἡ Συνέλευσις δὲν ὑπῆρχεν, ὅπως ὁ ἴδιος ὡμολόγησε καὶ ὅπως ἐν ἀντιφάσει φαίνεται μὴ πιστεύων τώρα ἐνταῦθα. Πῶς, κύριοι, ἀφοῦ μετὰ εἴκοσιν ὅλας ἡμέρας παρέδωκεν ἡ Ἐπανάστασις εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν ἐν τῷ μεταξὺ ἐκράτει, πῶς ἐγένετο ράπισμα κατὰ Συνελεύσεως, ἡ ὁποία δὲν ὑπῆρχε, κατὰ Συνελεύσεως εἰς τὴν ὁποίαν δὲν εἶχε παραδώσει τὴν Ἀρχήν; Ἐγὼ νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ Ἐπανάστασις δὲν εἶχεν ἀνάγκην, διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, νὰ ἀναμείνῃ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ψηφοφορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ὑπεστηρίχθη ἐνταῦθα ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἐπανάστασις καὶ κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν ποῦ ἦλθε νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Καὶ δὲν ἠδύνατο, κύριοι, ἡ Ἐπανάστασις νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, καὶ νὰ κηρύξῃ τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος, ἐφόσον εἶχε καὶ τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; Καὶ εἶναι πρᾶξις στρατιωτικὴ αὐτὴ ὅταν ἔρχωνται τὰ ἀποτελέσματα ὅλων τῶν νομῶν, τὰ ὁποῖα νὰ δίδουν τὴν ἀπόδειξιν μιᾶς τοιαύτης διὰ παμψηφίας ἐκδήλου γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; Καὶ δὲν εἶσθε ἐν ἀντιφάσει ὑποστηρίζοντες σεῖς σήμερον τὸ ἀντίθετον, δίδοντες δηλαδὴ προηγουμένως τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Ἐπανάστασιν νὰ διώξῃ μόνη της τὴν Δυναστείαν καὶ ἀρνούμενοι εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκδιώξῃ τὴν Δυναστείαν ὅταν εἶχε καὶ τὴν δεδηλωμένην γνώμην τοῦ Λαοῦ ἢ τῆς μεγάλης μερίδος αὐτοῦ; Ὁμολογῶ ὅμως, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι μὲ ἐξέπληξε καὶ ἡ γνώμη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, τὸν ὁποῖον ἤκουσα προχθὲς μετὰ μεγάλης εὐχαριστήσεως ὑπεραμυνόμενον τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, μὲ ἐξέπληξε λέγω, ἡ γνώμη τοῦ περὶ τοῦ Κοινοβουλίου, περὶ τοῦ κύρους τῆς Συνελεύσεως, νὰ ὑποστηρίξῃ δηλ. ὅτι εἶναι δυνατὸν μία Συνέλευσις νὰ πειθαρχῇ καὶ ὀφείλει νὰ πειθαρχῇ εἰς τὴν πλειοψηφίαν, ὀφείλει νὰ ὑποταχθῇ ἀγογγύστως εἰς τὴν κυριαρχίαν μιᾶς Κυβερνήσεως καὶ δὲν δύναται νὰ ἔχῃ κάποιαν εὐρύτητα ἐλευθερίας καὶ σκέψεως, προκειμένου μάλιστα περὶ τοιούτου ζωτικοῦ ζητήματος. Ἀλλά, κύριε Ὑπουργέ, μειοῦντες τὴν πεποίθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, δὲν προστατεύετε τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ καθ’ ὃν τρόπον ἠθελήσατε νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ὑπεραμύνεσθε αὐτῶν κατὰ τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν τῆς Συνελεύσεως.

§78Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὥστε μειοῦται ἡ πεποίθησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ὅταν λέγω ὅτι διέπει ἡ πλειοψηφία τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως; Διὰ νὰ μὴ μειοῦται πρέπει νὰ διέπῃ ταύτας ἡ μειοψηφία τῆς Συνελεύσεως;

§79Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἡ πλειοψηφία ἡ κατὰ συνείδησιν καὶ ὄχι ἡ κομματική.

§80Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ποῖος θὰ τὸ κρίνῃ;

§81Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Βεβαίως, κύριοι, ἡ μειοψηφία τῆς Συνελεύσεως ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σεβασθῇ τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας τῆς Συνελεύσεως....

§82Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ἡ πλειοψηφία τῆς Συνελεύσεως ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑπακούσῃ εἰς τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας τοῦ Λαοῦ.

§83Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. .. Ἀλλ’ ἡ προσπάθεια, κύριοι, νὰ σχηματισθῇ πλειοψηφία διὰ τοιαῦτα μάλιστα ζωτικὰ ζητήματα, προκειμένου περὶ διαθέσεως τῆς τύχης τοῦ Λαοῦ, μόνον ἐκ τῆς πιέσεως τῆς Συνελεύσεως ἀπὸ τὴν κυριαρχίαν μιᾶς Κυβερνήσεως, αὐτὸ δὲν εἶναι ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ. Καὶ ἡ προσπάθεια, κύριοι, εἶναι φανερά. Ὁσάκις ἀναφέρεται ἡ λέξις «Δυναστεία» ἢ τὸ ὄνομα τῆς Δυναστείας ἐκείνης, ἀκούονται ἀραὶ ἀπὸ ὅλας τὰς πτέρυγας. Θὰ εἶναι δὲ περιορισμὸς τῆς ἐλευθερίας τῆς Συνελεύσεως, ὅταν τὰς ἀρὰς αὐτὰς γίνεται προσπάθεια καὶ ἀγὼν νὰ τὰς ὑπαγάγητε εἰς ἀντίθετον ψῆφον. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τοῦ κέντρου καὶ τῆς δεξιᾶς). Ἕνεκα τούτου, κύριοι, ἡ Δυναστεία ἐκείνη εἶναι ἔκπτωτος καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, ὁσάκις ἀκουσθῇ τὸ ὄνομά της ἐνταῦθα, ἀκούονται ἐδῶ ὅλαι αἱ ἀραί. Ὥστε εἶναι ἡ Δυναστεία ἔκπτωτος ἀπὸ τῆς 17ης Δεκεμβρίου καὶ ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς λειτουργίας τῆς Συνελεύσεως καὶ δὲν ἔχομεν ἀνάγκην οὐδεμιᾶς ψήφου, διότι εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι.

§84Π. ΚΑΛΜΟΥΧΟΣ. Ἡ διαφορά μας ἔγκειται εἰς τὸν τρόπον.

§85Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἡ ἀκουομένη βοὴ μὲ πείθει ὅτι οὐδεμίαν θέσιν ἔχει εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ Δυναστεία. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μολονότι, κύριοι, ὁ ἐνθουσιασμός, τὸν ὁποῖον διαβλέπω εἰς τὰ πρόσωπα τῶν κυρίων πληρεξουσίων τῆς Συνελεύσεως μὲ πείθει ὅτι ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι διὰ τὴν μεταβολὴν τοῦ θεσμοῦ, ἐν τούτοις θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναπτύξω καὶ ἐγὼ μερικὰς ἀπὸ τὰς κακοποιΐας, τὰς ὁποίας ἐπροκάλεσαν οἱ βασιλεῖς εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἰδιαιτέρως ἡ τελευταία Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ. Διότι, κύριοι, ὑπῆρξαν βασιλεῖς καὶ εἰς ἄλλας Χώρας, ὑπῆρξαν κακοὶ ὡς οἱ ἰδικοί μας, ἀλλ’ ἀφῆκαν κατὰ τὴν διαδρομὴν τῆς βασιλείας των καὶ ἕν ἔργον οἱονδήποτε, ξένον πάντοτε πρὸς τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε καλλιτεχνικὸν ἢ ἀγαθοεργὸν ἢ πρὸς ὑποστήριξιν τῶν γραμμάτων, ἐνῷ οἱ ἰδικοί μας δὲν ἀφῆκαν τίποτε, τίποτε ἀπολύτως. Ἀτυχῶς δὲ τὸ πνεῦμα τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ εἰσήχθη ἀπὸ τὸν πρῶτον βασιλέα τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ τὸν Ὄθωνα, τοῦ ὁποίου τὸν βίον λεπτομερῶς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παξῶν συνάδελφος ἐξιστόρησε τόσον ἀριστοτεχνικῶς χθές. Ἀλλὰ μὴ νομίσητε, κύριοι, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ Δυναστεία ἦτο ξένη ἀπὸ τὸ γενικὸν μοναρχικὸν πνεῦμα. Ἄλλοτε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης εἶχεν ὑποστηρίξει ὅτι οἱ βασιλεῖς ἔχονται περισσότερον τοῦ μοναρχικοῦ δόγματος ἀπὸ τοῦ δόγματος τοῦ συμφέροντος τῆς Πατρίδος.

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Καὶ πλειοδοτῶ σήμερον.

§87Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Πολὺ εὐχάριστον τοῦτο. Οἱ Βασιλεῖς οἱ ἰδικοί μας χάριν τῆς διατηρήσεως τοῦ δόγματος τούτου δὲν ὀρρωδοῦσιν οὐδὲ πρὸ μιᾶς καταστροφῆς, οὐδὲ πρὸ τῆς περικοπῆς τῶν συνόρων, οὐδὲ τῆς διαφθορᾶς τοῦ Λαοῦ. Ἰδού, κύριοι πληρεξούσιοι, τί ἔγραφεν ὁ Χαρίλαος Τρικούπης διὰ τὸν πρῴην βασιλέα τῶν Ἑλλήνων Ὄθωνα, τοῦ ὁποίου δὲν ἔπαυσαν ἐν Ἑλλάδι νὰ ὑμνῶσιν τὰς ἀρετάς. (Ἀναγινώσκει:) «Τὰς ἀρετὰς ὅμως ταύτας κατέστρεφεν ἄρδην ἡ πρὸς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δυσμένειά του καὶ ἡ πεποίθησίς του ὅτι ἡ ἐκμηδένισις τοῦ Συντάγματος ἦτο καὶ δικαίωμά του καὶ καθῆκόν του. Πιστεύων εἰς τὸ θεῖον δίκαιον τῶν ἡγεμόνων, οὔτε τὰς ἐκ τῆς ἐκλογῆς τοῦ κατὰ τὸ 1832 οὔτε τὰς ἐκ τῆς συνομολογήσεως τοῦ Συντάγματος κατὰ τὸ 1844 ὑποχρεώσεις του συνῃσθάνετο. Τὰ ἀμοιβαῖα καθήκοντα ἡγεμόνων καὶ Λαῶν ἐθεώρει ἄνωθεν διαγεγραμμένα, πᾶσαν δὲ μεταρρύθμισιν αὐτῶν τῶν θεσμῶν ἀνθρωπίνην, ὡς παράβασιν θείου νόμου, εἰς ἣν ἠδύνατο νὰ ὑποχωρήσῃ ἐξ ἀνάγκης, ἀλλὰ μόνον πρὸς καιρὸν καὶ πρὸς οἰκονομίαν τῶν περιστάσεων, ἐπιφυλαττόμενος νὰ δράττηται εὐκαιριῶν, ἵνα ἐπαναφέρῃ τὰς ἀμοιβαίας σχέσεις εἰς τὴν φυσικὴν αὐτῶν κατὰ τὸ θεῖον δίκαιον κατάστασιν. Τοιαῦται αἱ πεποιθήσεις, αἵτινες ὑπῆρξαν ἀφετηρία μεγίστων δεινῶν τοῦ Ἔθνους. Τὴν εὐθύνην τῶν ἐπαναστάσεων φέρουσιν οὐχὶ οἱ ἐκτελοῦντες ἀλλ’ οἱ καθιστῶντες αὐτὰς ἀναποδράστους. Τὴν εὐθύνην ἄρα σύμπασαν τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1862 φέρει ἡ ἀνένδοτος ἐπὶ δέκα ὀκτὼ ἔτη τοῦ βασιλέως Ὄθωνος ἐπιμονὴ εἰς παραβιασμὸν τῶν κοινοβουλευτικῶν τοῦ Ἔθνους θεσμῶν. Ἀλλ’ ὑπόλογος ἐνώπιον τῆς Ἱστορίας εἶναι ὁ ἡγεμὼν οὗτος καὶ δι’ ἕτερον βαρύτερον ἐκείνου κακόν. Τὰς ἐκ τῶν ἐπαναστάσεων ζημίας ἀναπληροῖ ὁ χρόνος, ἀλλ’ ἡ διαφθορὰ τῶν ἠθῶν ἀνατρέπει ἐκ βάθρων τὰς κοινωνίας. Οὐδὲν δὲ ὀλεθριώτερον εἰς τὰ ἤθη τοῦ Λαοῦ τοῦ παρὰ τῶν κυβερνώντων παρεχομένου εἰς αὐτὸν παραδείγματος τῆς τῶν νόμων περιφρονήσεως. Ὅταν ὁ Λαὸς ὁλόκληρος βλέπῃ ἡγεμόνα λογιζόμενον ἐνάρετον νὰ ἀθετῇ συστηματικῶς τὸν πάνδημον ὅρκον του, νὰ λογίζηται ὡς ἱερὸν καθῆκον τὴν καταδολίευσιν τοῦ θεμελιώδους νόμου, νὰ ἐπιτρέπῃ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τὰς ἐσχάτας κακοηθείας πρὸς σφετερισμὸν ὑπὲρ τῆς βασιλείας τῆς ψήφου ἣν ὁ νόμος ἐνεπιστεύθη εἰς τὴν ἐλευθέραν συνείδησιν τοῦ πολίτου, ποῖα ἔσονται ὡς πρὸς αὐτὸν τὰ ἀποτελέσματα τοιούτου παραδείγματος; Ὁ ἀπὸ τοῦ 1844 ἕως τοῦ 1862 βίος τῆς Ἑλλάδος ἀπαντᾷ εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην, ἐγκολάπτων εἰς τὴν ἔκπτωτον Δυναστείαν τὸ ἀνεξίτηλον στίγμα τῆς διαφθορᾶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἡ ἀγαθὴ διοίκησις ἥτις ἀπὸ τοῦ 1856 ἰδίως ἤρξατο ἐπικρατοῦσα, ὁ παραδειγματικὸς ἰδιωτικὸς βίος τῆς Αὐλῆς, ἡ πρὸς τὸ Ἔθνος ἀφοσίωσις τῶν ἡγεμόνων δὲν ὑπῆρξαν ἱκανὰ ἵνα ἀντικαταστήσωσι τὴν ὀλεθρίαν ἐπίδρασιν τῆς ἄνωθεν διδασκομένης εἰς τὸν Λαὸν πολιτικῆς κακοηθείας. Ὑποσκάπτων ὁ βασιλεὺς Ὄθων τὰ θεμέλια τοῦ Συντάγματος, τοῦτο μὲν δὲν ἠδυνήθη νὰ ἀνατρέψῃ, διότι στηρίζεται εἰς τὴν καρδίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀλλ’ ἐξώρυξε τὰ θεμέλια τῆς Πολιτείας καὶ ὤρυξε βόθρον, εἰς ὃν ἐνέπεσεν ὁ θρόνος του ἐπὶ τῷ κλονισμῷ τῆς Ὀκτωβριανῆς Ἐπαναστάσεως». Ὥστε βλέπετε ὅτι ὁ πρῶτος Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος ἦτο καὶ ὁ πρῶτος εἰσηγητὴς τῆς κοινωνικῆς καὶ πολιτικῆς διαφθορᾶς.

§88Π. ΚΟΚΚΙΝΑΤΟΣ. Τοῦ «ἐλέῳ Θεοῦ».

§89Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. «Ἐλέῳ Θεοῦ» καταπιέσεως τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ. Αὐτὴ ὅμως ἡ Δυναστεία ἐξώσθη κατ’ ὃν τρόπον ἀνέφερε χθὲς ὁ κ. Βελλιανίτης. Θὰ ὑπομνήσω μόνον ὅτι καὶ εἰς τὴν ἔξωσιν αὐτὴν δὲν ἐκρίθη ἀναγκαῖον νὰ ἀναμιχθῇ ὁ Λαός. Μόνον ὀλίγοι στρατιωτικοὶ ἔγραψαν τὸ ψήφισμα ἐπὶ ἑνὸς πυροβόλου, ἡ δὲ Συνέλευσις διὰ βοῆς ἐκύρωσε τὸ ψήφισμα τοῦτο. Ἐξώσθη αὐτὴ καὶ ἦλθεν ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ. Πρῶτον μέλος της ἦτο ὁ Γεώργιος ὁ Αʹ. Δι’ αὐτὸν, εἶχον συνηθίσει ν’ ἀκούω ἀπὸ μικρὸ παιδὶ τόσα πολλὰ ψεύδη, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἑνὸς ἀγαθωτάτου βασιλέως, ἑνὸς ἀγχινουστάτου ἀνθρώπου, ἑνὸς δεξιωτάτου χειριστοῦ τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων, ὥστε, ὅταν ἀπεβίωσεν οὗτος, ἔλεγε καὶ αὐτὸς ἀκόμη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι νὰ μὴ μᾶς γίνῃ ἡ κατάρα καὶ ὁ υἱός του Κωνσταντῖνος δὲν τοῦ ὁμοιάσῃ. Ὁ ἴδιος ὁ κ. Βενιζέλος πολλάκις εἶπεν ὅτι ἔπρεπεν ὁ Κωνσταντῖνος ἢ τοὐλάχιστον ὁ τελευταῖος τῶν βασιλέων νὰ ὁμοιάσῃ τοῦ πάππου του. Ἀλλ’ αὐτὸς ὡς βασιλεὺς διεδέχθη ὄχι μόνον τὸν προκάτοχόν του εἰς τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰς ἀντιλήψεις τὰς ὁποίας εἶχε διὰ τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ του, ἀλλὰ καὶ εἰς ὅλας τὰς παρανομίας καὶ παραβιάσεις τοῦ Συντάγματος καί, ἀκόμη βαρύτερον, εἰσήγαγε καὶ τὴν διαφθορὰν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κοινωνίαν. Οὐδέποτε, κύριοι, ὑπῆρξε παράδειγμα τοσοῦτον διεφθαρμένου βασιλέως, ὅπως ἦτο ὁ βασιλεὺς Γεώργιος ὁ Αʹ.

§90Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὑπάρχει, συνάδελφε, παράδειγμα· ὁ βασιλεὺς Γεώργιος Βʹ.

§91Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐγὼ ἄλλον βασιλέα Γεώργιον δὲν ἐγνώρισα· ἕνα Γεώργιον ἐγνώρισα, τὸν Αʹ καὶ τελευταῖον, ὅστις εἰσήγαγε τὴν διαφθορὰν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Οἰκογένειαν. Ἀρκεῖ, κύριοι, νὰ ἀναδιφήσητε εἰς τὰ ἀρχεῖα τῆς Ἀστυνομικῆς Διευθύνσεως διὰ νὰ ἴδητε ὅτι ὁ αὐλάρχης του ἦτο τρόφιμος τῶν καταγωγίων, τῶν ὁποίων τὴν ἐπιμέλειαν ἔχει ἡ Ἀστυνομία. Ἀρκεῖ νὰ ἐνθυμηθῆτε ποῖα πρόσωπα ἐσύχναζον εἰς τὴν Αὐλήν. Ἀρκεῖ νὰ μάθητε ὅτι καὶ τὴν γυναῖκα ἡ ὁποία ἐθήλασε τὸν Κωνσταντῖνον δὲν ἐσεβάσθη ἡ Αὐλή, διότι καὶ αὐτὴ ἐκεῖ διεφθάρη, καὶ ἀπεβίωσεν ἐκεῖ ὅπου στέλλει ἡ Ἀστυνομία τὰς γυναῖκας αἱ ὁποῖαι παραβιάζουν τὰ δημόσια ἤθη. Καὶ ἡ διαφθορὰ προήρχετο ἐξ αὐτῆς τῆς Αὐλῆς. Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ ἀκούωνται σκληροὶ λόγοι διὰ νὰ γίνωνται διδάγματα εἰς τὸν Λαόν, διὰ νὰ μὴ νομίσῃ κανεὶς ὅτι ἡ Αὐλὴ μόνον τοῦ Κωνσταντίνου ἦτο διεφθαρμένη. Ἦτο κληρονομικὴ ἡ διαφθορὰ τῆς Οἰκογενείας αὐτῆς. Καὶ νὰ σκεφθῇ κανεὶς ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι πιστεύουν ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ αὐτός ὁ γόνος! Αὐτὸς ἦτο ὁ καλὸς βασιλεὺς Γεώργιος, ὁ ὁποῖος τοὺς ἓξ μῆνας διήρχετο εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ τοὺς ἄλλους ἓξ ἐδῶ διὰ νὰ προπαρασκευάζῃ τὴν ἀναχώρησίν του εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ἀκούσατε καὶ τὴν γνώμην τοῦ Χαριλάου Τρικούπη ἐπὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν πολιτικῶν ὑποθέσεων τῆς Χώρας....

§92Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφόσον διεπιστώθη ἀπειράκις ὅτι εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην πνέει ἄνεμος δημοκρατικός κατὰ 98%, ἐφόσον ἡ διαφωνία τῆς μιᾶς πτέρυγος πρὸς τὴν ἄλλην ἔγκειται εἰς τὸν τρόπον τοῦ καθορισμοῦ τοῦ πολιτεύματος, ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ δέον νὰ ἀσχοληθῶμεν.

§93Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐξακολουθήσω ἐπὶ τοῦ σημείου ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλεῖτε, διότι καὶ ἐγὼ ὄντως ἐπείσθην ἤδη ὅτι καὶ ἡ Συνέλευσις φρονεῖ τὰ αὐτὰ μὲ ἐμέ. Ἀνέπτυξα δὲ τὰς κακοποιΐας τῶν βασιλέων, διότι πιστεύω ὅτι ἐντεῦθεν ἐξέρχονται διδάγματα καὶ θέλω νὰ ἀκουσθῇ ἡ φωνή μου ὅσον τὸ δυνατὸν μακρότερον.

§94ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὰ γνωρίζει ὁ Λαός.

§95Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἀτυχῶς δὲν τὰ γνωρίζει ὅλα ὁ Λαός. Ἰδοὺ τί ἔγραφεν ὁ Χαρίλαος Τρικούπης περὶ τοῦ Γεωργίου τοῦ Αʹ ἐν σχέσει μὲ τὰς πολιτικάς του πεποιθήσεις: (Ἀναγινώσκει). «Ἀφ’ ὅτου κατὰ τὸ 1868 ἐγκαθιδρύθη ἡ ἀρχὴ τῶν Κυβερνήσεων τῆς μειονοψηφίας, πᾶν νέον βῆμα τῆς ἐξουσίας μαρτυρεῖ περὶ τοῦ σκοποῦ εἰς ὃν αὕτη ἀποβλέπει. Ἀψευδὴς δὲ ἀπόδειξις τοῦ διενεργουμένου σχεδίου καὶ αἱ ἄρτι διεξαχθεῖσαι βουλευτικαὶ ἐκλογαί..... ... Ἀλλ’ ἡ διοικητικὴ καχεξία καὶ τὰ κατὰ τὰς ἐκλογὰς ὄργια δὲν εἶναι ἔργον τῆς ἐκπροσωπούσης τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ ἑπομένως εὐθυνομένης διὰ τῶν πράξεών της ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους. Εἶναι ἔργον ἀνθρώπων ὀφειλόντων τὴν ὑπουργικὴν αὑτῶν ὕπαρξιν εἰς μόνην τὴν ἀπόλυτον χρῆσιν τῆς ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγεγραμμένης ὑπὲρ τοῦ Στέμματος προνομίας τοῦ διορισμοῦ καὶ τῆς παύσεως τῶν Ὑπουργῶν. Ὁ κ. Βούλγαρης, ὅτε μετὰ τὴν ἀποσύνθεσιν τῆς ἐν τῇ τελευταίᾳ Βουλῇ συμμαχίας τῶν κομμάτων ἐκλήθη ἐκ νέου εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ ἔλαβε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, μόλις 12 ἠρίθμει φίλους ἐν τῇ Βουλῇ .... ... Ἡ δὲ Ἑλλὰς ἀπὸ τοῦ 1844, ὅτε τὸ πρῶτον ἐσυνταγματίσθη, καὶ ἕως τῆς σήμερον μόνον ἐπὶ ἓν ἔτος, ἤτοι κατὰ τὸ 1867, ἐβίωσε κοινοβουλευτικῶς».

§96ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πότε ἐγράφησαν αὐτά;

§97Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Εἰς ἄρθρον τοῦ Τρικούπη, εἰς τὸ «Τίς πταίει», μετὰ τὰ παθήματα τοῦ 1862. Τοιαύτην γνώμην εἶχεν ὁ Τρικούπης περὶ τῆς Δυναστείας τοῦ Γεωργίου. Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ εἰς τὸν διάδοχόν του ὁ βασιλεὺς αὐτὸς νὰ κληροδοτήσῃ καὶ τὰ φυσικά του καὶ τὰ πολιτικά του ἐλαττώματα, καὶ τοῦτον μᾶς τὸν ἄφησεν ὅπως τὸν γνωρίζετε. Δὲν θὰ κάμω, κύριοι συνάδελφοι, μεγαλυτέραν κατάχρησιν τῆς καλωσύνης σας, διότι ἀρκετὰ σᾶς ἐκούρασα ἤδη ἀναφέρων τὰς κακοποιΐας τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου. Ἄλλως τε εἶναι τόσον γνωσταὶ διότι ἔχουν γίνει μαθήματα εἰς ὅλους, ὥστε περιττὴ πᾶσα ἐπανάληψις. Θὰ ἀναγνώσω μόνον μίαν ἐπιστολήν, ἡ ὁποία ἴσως νὰ μὴ εἶναι εἰς ὅλους γνωστή· πιθανὸν οἱ πλεῖστοι τῶν πολιτευομένων νὰ τὴν γνωρίζουν, ἀλλὰ εἶναι δυνατὸν καί τινες νὰ μὴ διατελοῦν ἐν γνώσει αὐτῆς. Καὶ εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀνάγνωσίς της, διότι ἐξ αὐτῆς καταφαίνεται ὅτι ἐν γνώσει καὶ δολίως ἐπρόδωσε τὸ Ἔθνος. Ἰδοὺ τί γράφει πρὸς τὸν Κάϊζερ (ἀναγινώσκει): «Ὁ Αὐτοκράτωρ γνωρίζει ὅτι αἱ προσωπικαί μου συμπάθειαι καὶ αἱ πολιτικαί μου γνῶμαι μὲ παρασύρουσι πρὸς τὸ μέρος του. Δὲν θὰ λησμονήσω ποτὲ ὅτι εἰς αὐτὸν ὀφείλομεν τὴν Καβάλλαν. Κατόπιν ὡρίμου σκέψεως μοὶ εἶναι ἐν τούτοις ἀδύνατον νὰ ἐννοήσω κατὰ ποῖον τρόπον θὰ ἠδυνάμην νὰ τῷ φανῶ ὠφέλιμος κινητοποιῶν ἀμέσως τὸν Στρατόν μου Ἡ Μεσόγειος εἶναι εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ἡνωμένων στόλων Ἀγγλίας καὶ Γαλλίας, οἵτινες θὰ κατέστρεφον καὶ τὸν ἐμπορικόν μας στόλον, θὰ κατελάμβανον τὰς νήσους μας καὶ πρὸ παντὸς θὰ παρημπόδιζον τὴν συγκέντρωσιν τοῦ Στρατοῦ μου, ἡ ὁποία μόνον διὰ θαλάσσης δύναται νὰ συντελεσθῇ, μὴ ὑπάρχοντος εἰσέτι σιδηροδρόμου. Χωρὶς νὰ δυνάμεθα νὰ τῷ φανῶμεν χρήσιμοι εἰς τίποτε θὰ διεγραφόμεθα ἐκ τοῦ χάρτου. Ἔχω κατ’ ἀνάγκην τὴν γνώμην ὅτι μᾶς ἐπιβάλλεται ἡ οὐδετερότης, τοῦθ’ ὅπερ θὰ ἠδύνατο νὰ τῷ εἶναι ὠφέλιμον, μετὰ τῆς διαβεβαιώσεως ὅτι δὲν θὰ θίξω τοὺς φίλους του ἐκ τῶν γειτόνων μου, ἐφόσον καὶ οὗτοι δὲν θὰ θίγον τὰ Βαλκανικὰ συμφέροντα ἡμῶν. Κωνσταντῖνος» Αὐτός, κύριοι, ἦτο ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος. Ἀνέγνωσα μόνον αὐτὸ τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον εἰς σᾶς εἶναι γνωστόν, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ γίνῃ γνωστὸν εἰς ὅλους τοὺς Ἕλληνας, διότι θὰ ψηφίσουν καὶ αὐτοὶ μαζί σας, δὲν ἔχουν δὲ τὸν καιρὸν νὰ ἀσχοληθοῦν διὰ νὰ τὸ μάθουν, θὰ τὸ μάθουν μόνον ἀπὸ τὰς ἐνταῦθα συζητήσεις. Ἀλλὰ καὶ ἓν ἄλλο γνωρίζετε· θὰ λάβητε ὅμως τὸν κόπον νὰ κουρασθῆτε ἀκόμη, ἐπειδὴ θὰ τὸ ἀναγνώσω καὶ ἐγὼ ἐκ νέου, προκειμένου νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ ἀπόφασίς μου νὰ ἀνανεωθῇ εἰς τὴν ἀνάμνησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Θὰ ἀναγνώσω, κύριοι, τί ἐδαπάνα τὸ Κράτος καθ’ ὃν χρόνον ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐπείνα. Καθ’ ὃν χρόνον αἱ μητέρες τῶν σφαγιαζομένων τέκνων ἀπέθνησκον ἐκ τῆς πείνης, ὁ Βασιλεὺς ἐλάμβανε παρὰ τοῦ Δημοσίου Ταμείου τὰ ἑξῆς ποσά: Ἐφάπαξ ἔλαβε διὰ ψυχικὴν ὀδύνην εἰς χρυσὸν 200.000 φράγκα. Διὰ προῖκα τῆς πριγκιπίσσης Ἑλένης 1.025.000 φράγκα χρυσᾶ. Τῷ 1921 ἔλαβεν ἐπίσης 3.300.000 δραχμὰς χρυσᾶς. Τῷ 1922 ἔλαβεν ἄλλας 3.300.000 δραχμὰς χρυσᾶς. Ἀλλὰ καὶ ὅλα τὰ ἄλλα μέλη τῆς Οἰκογενείας δὲν ὑστέρησαν, κύριοι, διότι καὶ αὐτὰ ἔλαβον μέγιστα ποσὰ ὑπὸ διαφόρους προφάσεις.

§98Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐτελειώσατε τὸν κατάλογον τῶν ποσῶν; Ἤκουσα τὰ κονδύλια τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ κ. πληρεξούσιος ὁμιλῶν πρὸς ἡμᾶς. Γνωρίζω ὅμως καὶ ἓν κονδύλιον τὸ ὁποῖον δὲν ἀνεγράφη ποτέ, τὸ κονδύλιον τὸ ἀφορῶν τὰ ἔξοδα τοῦ ταξειδίου τῆς Μ. Δουκίσσης τῆς Ἕσσης, ἐκπεπτωκυίας δουκίσσης, ἡ ὁποία ἦλθε νὰ ἐπισκεφθῇ ἐδῶ τοὺς συγγενεῖς της. Ἡ Βασιλικὴ Οἰκογένεια, ἡ ὁποία τὴν εἶχε προσκαλέσει ἐνταῦθα, ὅπως καὶ αὐτὴ ἀπαλλαγῇ ὀλίγον τῆς ψυχικῆς της ὀδύνης, ἐζήτησε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τὰ δαπάνας τοῦ ταξειδίου. Καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος διὰ τὸ ταξείδιον τῆς Μεγάλης Δουκίσσης τῆς Ἕσσης ἐπλήρωσε 76.000 λιρέττας ἰταλικάς. (Αἴσθησις). Αὐτὰ ἤθελον νὰ προσθέσω ἐν σχέσει μὲ τὸν κατάλογον αὐτόν.

§99Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Πόσα ἐπῆρεν ὁ Κωνσταντῖνος ὅταν ἔφυγε;

§100Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Αὐτὰς τὰς ἡμέρας θὰ ζητήσω τὸν ἔλεγχον τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν καὶ θὰ κατατεθοῦν οἱ λογαριασμοί. Μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ μὴ σᾶς ἀπαντήσω, διότι δὲν εἶμαι ἕτοιμος νὰ ἱκανοποιήσω πλήρως τὴν ἐπιθυμίαν σας.

§101ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Γνωρίζετε ὅτι ὑπὸ τῆς Γʹ Συνελεύσεως ἀπηλλάγη τῆς φορολογίας ὁλόκληρος ἡ Βασιλικὴ Οἰκογένεια;

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ λάβητε τὸν λόγον. Ἐφόσον ὁ ῥήτωρ καὶ ἐγὼ δὲν ἐπιτρέπομεν διακοπὰς δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§103Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δῆθεν ἐκ τοῦ Θρόνου καὶ κάποιος ἄλλος, κάποιος ἄσημος νεανίσκος τῆς οἰκογενείας αὐτῆς. Δι’ αὐτὸν δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν. Καὶ εὑρέθη καὶ κάποιος ἄλλος τῆς αὐτῆς οἰκογενείας ὑποψήφιος διὰ τὸν Θρόνον, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἐφέρετο εἰς τὰ στόματα σοβαρῶν πολιτευομένων, ἀλλὰ καὶ δι’ αὐτὸν κρίνω καλὸν νὰ σιωπήσω, διότι εἶναι ἐντροπὴ ν’ ἀσχοληθῶ. Τοιοῦτοι εἶναι οἱ βασιλεῖς τῆς Ἑλλάδος, καὶ δι’ αὐτὸ θὰ καταργηθῇ ὁ θεσμὸς τῆς βασιλείας εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ δὲν θὰ ἐπανέλθῃ ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ ποτέ. Δὲν δύναμαι ἐγὼ βεβαίως νὰ ὑποστηρίξω, ὅπως ὁ στρατηγὸς Κονδύλης, ὅτι ὅλαι αἱ κορυφαὶ τῆς Ἑλλάδος θὰ γίνουν χαρακώματα, διότι δὲν μοῦ παρέχεται τὸ τοιοῦτον δικαίωμα. Ἀλλὰ ἔχω νὰ ὑπομνήσω τοὺς λόγους τοῦ Βερνιὲ ὅπως ἔχητε ὑπ’ ὄψει σᾶς ὅτι, ὅταν γίνῃ τοιαύτη ἀπόπειρα, «δὲν θὰ ἔλθῃ ἡ Δυναστεία, διότι θὰ λείψωμεν ἡμεῖς», δηλαδὴ ἡ ἡμίσεια Ἑλλάς, ἂν μὴ ἡ μείζων. (Χειροκροτήματα).

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπανδρέου.

§105Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὁμολογῶ ὅτι λυποῦμαι βαθύτατα διότι μὲ φέρει ἐπὶ τὸ βῆμα ἀχάριστος προσωπικὴ ὑπόθεσις. Λυποῦμαι διότι ἀναγκάζομαι νὰ ἀπαντήσω διαμαρτυρόμενος πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι περιβάλλονται μὲ ἀπεριόριστον καὶ τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὸν θαυμασμόν μου. Ἀναγκάζομαι νὰ ἀπαντήσω πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν ὁ ἀπαράβλητος πρωταγωνιστὴς ἐναντίον τῆς τυραννίας τοῦ Κωνσταντινισμοῦ. (Χειροκροτήματα) Ἀναγκάζομαι νὰ ἀπαντήσω πρὸς τὸν κ. πληρεξούσιον Ροδόπης, τοῦ ὁποίου ὁ χαρακτὴρ καὶ ἡ πατριωτικὴ πίστις καὶ ἡ γενναιότης εἰς τὰ μέτωπα ὑπῆρξεν ἐπίσης ἀπαράβλητος. Καὶ λυποῦμαι ὅτι ἀπὸ ἀνθρώπους ἐξαιρετικούς, ὅπως ὁ κ. Παπαναστασίου καὶ ὁ κ. Κονδύλης, ἀπηυθύνθησαν ἐναντίον ἐμοῦ μομφαὶ βαρύταται καὶ ἄδικοι. Κατηγορήθην ὅτι ὑπῆρξα καὶ ὅτι εἶμαι ἀνακόλουθος καὶ πρὸς τὴν πολιτικὴν πίστιν τὴν ὁποίαν ἐκήρυξα καὶ πρὸς τὴν ἐντολὴν τοῦ Λαοῦ. Ὀφείλω νὰ ἀναδράμω εἰς ὀλίγον παλαιότερον παρελθόν, ἐπειδὴ αἱ ἀφορμαὶ τῆς διαφωνίας εἶναι ἐπίσης παλαιότεραι καὶ ἐπειδὴ εἶναι ἐπίσης παλαιοτέρα καὶ ἡ κατηγορία ἡ ἄδικος. Καὶ δυστυχῶς ἐπὶ χρόνον μακρὸν ἀπηυθύνετο ἐναντίον ἐμοῦ ἀπὸ τὴν πτέρυγα ἡ ὁποία σήμερον ἀποτελεῖ τὴν ἀριστερὰν τῆς Συνελεύσεως. Ὑπήρξαμεν συναγωνισταὶ κατὰ τὴν περίοδον τῆς Τυραννίας, ἀλλὰ διεφωνήσαμεν, ὅταν ἡ Ἐπανάστασις ἦλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας. Διεφωνήσαμεν κυρίως διότι ἐγὼ καὶ ἐπίστευον καὶ ὑπεστήριζον ὅτι ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἐπετρέπετο νὰ προβῇ εἰς πραξικόπημα Δημοκρατίας. Διεφωνήσαμεν διότι οἱ ἡγέται τῆς Ἑνώσεως εἰσηγοῦντο εἰς τὴν Ἐπανάστασιν τότε τὸ πραξικόπημα, ἐνῷ ἐγὼ ἐπίστευον καὶ πιστεύω ὅτι ἡ Ἐπανάστασις θὰ ὡδήγει τὸν Τόπον εἰς καταστροφήν, ἐὰν ἀπεδέχετο τὴν ἀντιπολιτικὴν ἐκείνην εἰσήγησιν. Ἐπίστευον καὶ πιστεύω ὅτι ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922, ὅταν ἦλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας, δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἐκτραπῇ εἰς πολιτικὸν πραξικόπημα. Δὲν ἐπετρέπετο, πρῶτον διότι ἡ σύνθεσις τῆς Ἐπαναστάσεως τὸ ἀπέκλειεν. Ἐὰν ἐνθυμῶνται οἱ κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ πρώτη Ἐπαναστατικὴ Ἐπιτροπὴ ἀπετελεῖτο ἀπὸ δώδεκα μέλη καὶ ἐκ τῶν δώδεκα μελῶν αὐτῆς μόνον δύο ἦσαν ἀξιωματικοὶ τῆς Ἀμύνης.

§106ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τίνα σχέσιν ἔχουν αὐτά;

§107Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζον οἱ ἐναπομείναντες ἀξιωματικοὶ ἦτο πολιτικὴ ἀντικωνσταντινική, ἀλλὰ δὲν ἦτο ἀκόμη δημοκρατική! δημοκρατικοὶ τότε ἦσαν μόνον οἱ ἀξιωματικοὶ τῆς Ἀμύνης. Ἀντικωνσταντινικοὶ ἦσαν οἱ παραμείναντες ἀξιωματικοί. Ἑπομένως, ἐὰν τότε ἀπεφασίζετο τὸ πολιτικὸν πραξικόπημα, πρώτη συνέπεια θὰ ἦτο ἡ ἐσωτερικὴ ἀποσύνθεσις τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ δευτέρα συνέπεια ἡ στρατιωτικὴ ἀποσύνθεσις τοῦ μετώπου. Καὶ εἶναι προφανὲς ὅτι δὲν ἐπετρέπετο εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐν ὀνόματι τοῦ κινδυνεύοντος Ἔθνους ἐκήρυξαν τὴν Ἐπανάστασιν, δὲν ἐπετρέπετο νὰ δημιουργήσουν κρίσιν ἐσωτερικὴν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ νὰ δημιουργήσουν ἐπίσης κρίσιν στρατιωτικὴν τοῦ μετώπου, ἐνῷ ὁ Κεμὰλ ἦτο ἐκεῖ καὶ ἠπείλει νὰ εἰσβάλῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα.

§108ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τίνος μετώπου;

§109Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀλλὰ δὲν ἐπετρέπετο ἀκόμη διότι τὸ πραξικόπημα τότε θὰ ἐδημιούργει σάλον ἐσωτερικόν. Καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐπεβάλλετο, ὅπως ἡ σύνταξις τοῦ μετώπου, τοιουτοτρόπως καὶ ἡ ἐσωτερικὴ σύνταξις, ἐπειδή, ὅπως εἶχεν ἀποσυντεθῆ ὁ Στρατός, καὶ ἡ ἐσωτερική μας ζωὴ ἐπίσης ἠπειλεῖτο ἀπὸ ἀναρχίαν. Καὶ ἡ Ἐπανάστασις ἐντοπίσασα τὸν ἀγῶνά της εἰς τὸ ἐθνικὸν ἔργον, συντάξασα τὸν Στρατόν, ἀποφυγοῦσα ὅλας τὰς ἀφορμὰς τῆς ἐσωτερικῆς διαιρέσεως, ἤγαγε τὸν Στρατὸν εἰς τὴν νίκην καὶ ὡδήγησεν εἰς τὴν ὑπογραφὴν τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης. Πιστεύω ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ὑπηρέτησεν ἀσφαλῶς τὴν Πατρίδα.

§110Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ ἀγορεύων εἶναι ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ. Ἐνῷ ὡμίλει ἐπὶ μομφῆς τοῦ ἰδίου, τώρα ὁμιλεῖ περὶ τῆς Ἐπαναστάσεως. Γενικεύει τὸ ζήτημα, κ. Πρόεδρε.

§111Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ περίπτωσις τοῦ πολιτειακοῦ πραξικοπήματος τῆς Ἐπαναστάσεως παρουσιάσθη καὶ δευτέραν φορὰν μετὰ τὸ στασιαστικὸν κίνημα. Ἐπειδὴ κατ’ ἀρχὰς ἡ πολιτικὴ ἡ ὁποία ἐπεδιώκετο ἦτο τὸ πραξικόπημα, κατόπιν ὑπῆρξε τὸ προεκλογικὸν δημοψήφισμα. Καὶ τότε πάλιν εὑρέθην εἰς διαφωνίαν πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τὸ ὑπεστήριξαν. Εὑρέθην εἰς διαφωνίαν, διότι ἐπίστευον καὶ πιστεύω ὅτι δὲν ἐπετρέπετο τὸ πολίτευμα νὰ εἶναι ἔργον τῆς βίας. Ἐπεβάλλετο τὸ πολίτευμα νὰ εἶναι ἔργον τοῦ Λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ὀφείλω νὰ ἀνατρέξω εἰς τὸ παρελθόν. Διότι ὑπάρχει ὁλόκληρος ἱστορία ἀγώνων κατὰ τοὺς ὁποίους ἀπὸ τὴν μίαν πλευρὰν ὑπεστηρίζετο ἡ βία καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην ἡ λαϊκὴ ἐπιβολὴ τοῦ πολιτεύματος. Διότι ἐπίστευον καὶ πιστεύω ὅτι ἡ ὑπὸ τὰς συνθήκας ἐκείνας ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας θὰ ὡδήγει ἀσφαλῶς εἰς καταστροφὴν καὶ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Δημοκρατίαν, ἐπειδὴ εὑρισκόμεθα εἰς μίαν κατάστασιν διεθνοῦς καὶ πολιτικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἀπομονώσεως, ἐπειδὴ ἀκριβῶς ὑπῆρχον οἱ ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι, τῶν ὁποίων τὰ ἴχνη ἐσχάτως ἀπωλέσθησαν, διότι ἀκριβῶς εἰσήλθομεν εἰς περίοδον διεθνοῦς ἐμπιστοσύνης. (Χειροκροτήματα).

§112Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς ἐκ θαύματος ἐντὸς μιᾶς ἑβδομάδος!

§113Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Καὶ διότι ἀκόμη ἦτο βέβαιον ὅτι ἡ Ἐπανάστασις προβαίνουσα τότε εἰς τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας θὰ διεβάλλετο ὡς δυσπιστήσασα πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ, τὸν ὁποῖον εἶχε προσκαλέσει εἰς ἐκλογὰς Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Καὶ οἱ ἀντίπαλοι, οἱ ὁποῖοι ἀνέκαθεν ὑπῆρξαν κακόπιστοι, θὰ κατήγγελλον ἡμᾶς ὅτι ἐφοβήθημεν τὸν Λαὸν καὶ δι’ αὐτὸ ἐσπεύσαμεν εἰς βιαίαν κατασκευὴν τοῦ νέου πολιτεύματος. Συνεπεῖς πρὸς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἐπὶ μακρὸν ὑπεστηρίζομεν, κατήλθομεν εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα. Διεκηρύξαμεν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ὅτι ἀντιτασσόμεθα κατὰ τῆς βιαίας ἐπιβολῆς τοῦ πολιτεύματος. Διεκηρύξαμεν ὅτι πιστεύομεν εἰς τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλὰ προσεθέσαμεν ὅτι θέλομεν τὴν καθιέρωσιν αὐτῆς διὰ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Καὶ εὑρέθημεν εἰς τὴν Λέσβον ἀντιμέτωποι ὄχι Συντηρητικῶν–Φιλελευθέρων, ἀλλ’ ἀντιμέτωποι τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Εὑρέθημεν ἀντιμέτωποι συνδυασμοῦ τοῦ ὁποίου ἀκριβῶς ἡγεῖτο ὁ κ. πληρεξούσιος Ροδόπης.

§114Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἀπών.

§115Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀπὼν ἀλλὰ τηλεγραφῶν. Καὶ ὁ Λαὸς τῆς Λέσβου δὲν ἐνέκρινε τὸ πρόγραμμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἀλλ’ ἐνέκρινε τὸ πρόγραμμα ἡμῶν. Καὶ ὁ συνδυασμὸς τῶν Φιλελευθέρων–Δημοκρατικῶν ἐπλειοψήφισε κατὰ δέκα χιλιάδας περίπου ψήφους τῶν ὑποψηφίων τῆς Ἑνώσεως.

§116Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μὲ τοὺς πρόσφυγας.

§117Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Καὶ ἐρχόμενοι σήμερον εἰς τὴν Συνέλευσιν παραμένομεν πιστοὶ πρὸς τὴν ἱστορίαν τῶν ἀγώνων μας, πρὸς τὸ προεκλογικόν μας πρόγραμμα, πρὸς τὴν ἐντολὴν τοῦ Λαοῦ τῆς Λέσβου, διότι ὑποστηρίζομεν ὅτι πραξικοπήματα εἴτε πρὸ τῶν ἐκλογῶν εἴτε μετὰ τὰ ἐκλογὰς δὲν ἐπιδοκιμάζονται ὑφ’ ἡμῶν. (Χειροκροτήματα).

§118Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὰ καρποῦσθε, ὅμως κ. συνάδελφε.

§119Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Θὰ τὰ ἐκαρπούμεθα, ἐὰν ἐθεωροῦμεν τετελεσμένον γεγονὸς τὴν ἔκπτωσιν. Ἀλλ’ ἔχομεν τὸ θάρρος νὰ τὴν θεωρῶμεν ἀποδημίαν καὶ νὰ ζητῶμεν τὴν ἔκπτωσιν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Καθ’ ἡμᾶς ἡ Συνέλευσις εἶναι κυρίαρχος, καθ’ ἡμᾶς ἡ Συνέλευσις ἔχει κυριαρχίαν ἀπεριόριστον. (Χειροκροτήματα).

§120Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐφύγετε ἀπὸ τὸ προσωπικὸν καὶ εἰσήλθετε εἰς τὸ θέμα.

§121Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δηλώσω ὅτι προσωπικὸν ζήτημα ἀποτελεῖ ἀκριβῶς τοῦτο: κατὰ πόσον τασσόμενος ἀντιμέτωπος πραξικοπημάτων, κατὰ πόσον ὑποστηρίζων τὴν ἐγκαθίδρυσιν πολιτεύματος διὰ τῆς λαϊκῆς θελήσεως καὶ οὐχὶ διὰ τῆς στρατιωτικῆς βίας εἶμαι συνεπὴς πρὸς τὴν ἐντολὴν τοῦ Λαοῦ.

§122Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Παραφθείρετε τὰ πράγματα. Δὲν ὡμίλησε κανεὶς περὶ πραξικοπήματος ἐδῶ.

§123Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Μὴ ὁμιλεῖτε εἰς βάρος τοῦ Στρατεύματος. Ὁ Στρατὸς δὲν ἐγκαθίδρυσε πολίτευμα διὰ τῆς βίας, ἀλλ’ ἀνέτρεψε διὰ τῆς βίας μίαν Δυναστείαν ἡ ὁποία εἶχεν ἐκπέσει εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Λαοῦ.

§124Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἂν ἐπιμένω νὰ ἀποσαφηνίσω τὸν χαρακτῆρα τοῦ γεγονότος τῆς ἑπομένης τῶν ἐκλογῶν, εἶναι ἀκριβῶς διότι εὐλαβοῦμαι καὶ τὸν Στρατὸν καὶ τὴν Συνέλευσιν, εἶναι διότι θέλω καὶ εἰς τὸν Στρατὸν νὰ ἀποδώσω ὅτι ὑπῆρξε καὶ ἠθέλησε πάντοτε νὰ εἶναι τὸ ὄργανον τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ καὶ συγχρόνως νὰ προσθέσω ὅτι οὐδεὶς μετὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν δύναται νὰ περιορίσῃ τὴν ἐξουσίαν τῆς Συνελεύσεως, καὶ διὰ νὰ πιστοποιήσω ὅτι παραμένω ἀπολύτως συνεπὴς πρὸς ὅ,τι ἀνέκαθεν καὶ ἐπίστευσα καὶ ὑπεστήριξα. Λυποῦμαι ὅτι οἱ κατήγοροι ἔσπευσαν προτοῦ κἂν ἀκούσωσι τὴν ὁμιλίαν μου εἰς ἀπάντησιν τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως — διότι θὰ ἤκουον ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ ἐκδηλώσῃ ἀπεριόριστον καὶ ἀντιδυναστικὴν καὶ δημοκρατικὴν πίστιν....

§125ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κατὰ τίνα τρόπον;

§126Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. ... Θὰ ἤκουον ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου ἀποτελεῖ καθῆκον καὶ τῶν πληρεξουσίων, ἀτομικῶς, ἀλλὰ καὶ τῆς Συνελεύσεως ὡς Σώματος, νὰ ἐκφράσῃ τὴν πίστιν ὅτι ἡ Δυναστεία κατέστρεψε τὴν Ἑλλάδα καὶ ὅτι μόνον ἡ Δημοκρατία εἶναι δυνατὸν νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Χώραν εἰς εὐημερίαν καὶ πρόοδον. Ἐκεῖνο κατὰ τοῦ ὁποίου ἀντιτίθεμαι εἶναι ἡ σιωπή, διότι ἡ σιωπὴ τοῦ Σώματος θὰ ἀπετέλει ἐσχάτην πολιτικὴν ἀνανδρίαν. Καὶ πιστεύω ὅτι μὲ τὴν ὁμόφωνον πίστιν τοῦ Σώματος, πίστιν ἀντιδυναστικὴν καὶ πίστιν δημοκρατικήν, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς θὰ ἀποφανθῇ καὶ πολὺ ταχέως θὰ ἑορτάσωμεν ἐνταῦθα τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας καὶ ἡμεῖς, διότι πιστεύω ὅτι ἡ Δημοκρατία δὲν εἶναι οὔτε αἵρεσις οὔτε μονοπώλιον μιᾶς μερίδος. Ἡ Δημοκρατία ἀνήκει εὐτυχῶς εἰς ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα (Χειροκροτήματα).

§127Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρόκειται περὶ παρεμπίπτοντος ζητήματος προσωπικοῦ, διὰ τὸ ὁποῖον ὁ Κανονισμὸς ἐπιτρέπει νὰ λάβῃ τὸν λόγον ὁ θιγόμενος πληρεξούσιος καὶ νὰ ἀπαντήσῃ περιοριζόμενος εἰς τὸ προσωπικὸν ζήτημα. Βεβαίως καὶ ὁ προκαλέσας τὸ προσωπικὸν ζήτημα ἔχει τὸ αὐτὸ δικαίωμα, ἀλλὰ νὰ περιορισθῇ εἰς τὸ προσωπικὸν ζήτημα, διότι ἄλλως ἡ συζήτησις θὰ παρελκυσθῇ.

§129ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Λυποῦμαι καὶ ἐγώ, κ. συνάδελφοι, διότι προσωπικὸν ζήτημα μὲ τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Λέσβου μὲ φέρει ἐπὶ τὸ βῆμα, χωρὶς νὰ δώσω οὐδεμίαν ἀφορμήν, διότι ἐγὼ οὐδεμίαν γνώμην ἐξέφερα περὶ τοῦ ἂν ὁ κ. πληρεξούσιος εἶναι συνεπὴς ἢ ὄχι εἰς τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἀπὸ τὸν Λεσβιακὸν Λαόν.

§130Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Μοῦ εἴπετε ὅτι ἐσυκοφάντησα τὸν Στρατόν.

§131ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶναι λέξις ἰδική μου, κ. συνάδελφε. Ἐν τούτοις μετεχειρίσθητε τὸ ἐπεισόδιον, διὰ νὰ ὁμιλήσητε περὶ τῶν μεταξὺ ὑμῶν καὶ ἐμοῦ καὶ τῶν συναγωνιστῶν διαφωνιῶν. Καὶ λέγω ὅτι λυποῦμαι, διότι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Λέσβου συνεμερίσθη μὲ ἐμὲ κοινὰς τύχας καὶ κοινοὺς ἀγῶνας ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τῆς Κωνσταντινικῆς τρομοκρατίας. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐχωρίσθημεν διαφωνήσαντες. Εἶναι ἀληθὲς ἀκόμη ὅτι ὑπῆρξε καὶ διαφωνία εἰς τὰ σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα ἔθιξε καὶ εἰς τὰ ὁποῖα θὰ εἰσέλθω ἀμέσως κατόπιν. Ἀλλ’ ἡ μνήμη τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Λέσβου δὲν εἶναι ὅσον θὰ ἔπρεπεν ἰσχυρά. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι τώρα θὰ ἐνθυμηθῇ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λέσβου ὅτι ἡ ἀποχώρησίς του ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» δὲν ὀφείλεται εἰς τὰς ἰδεολογικὰς διαφωνίας αἱ ὁποῖαι ἐξεδηλοῦντο εἰς τὰς κατ’ ἰδίαν συζητήσεις μας ἀλλ’ εἰς μίαν ἀπόφασιν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», κατὰ τὴν ὁποίαν οὐδὲν μέλος αὐτῆς ἐπετρέπετο νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν.

§132Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶχον φύγει πρὸ τριῶν μηνῶν.

§133ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι δὲν εἶναι τοῦτο ἀληθές. Ἀπεχωρήσατε δι’ ὃν λόγον εἶπα, ἰσχυρισθέντες μάλιστα ὅτι ἡ ἀπόφασις ἐλήφθη εἰδικῶς ἐναντίον ὑμῶν, ἐνῷ ἐγνωρίζετε ὅτι ἡ ἀπόφασις ἦτο παλαιὰ καὶ ἐπανελήφθη. Ἡ ἀπόφασις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» περὶ μὴ συμμετοχῆς εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν ἐλήφθη ὅταν ἐσχηματίσθη ἡ πρώτη Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις καὶ ἐπανελήφθη, ὅταν ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ παρῃτήθη καὶ ἐγένετο σκέψις περὶ ἀντικαταστάσεως αὐτῆς.

§134Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Δὲν εἶχε προϋπάρξει ἡ διαφωνία ἐπὶ τοῦ κεφαλαιώδους ζητήματος;

§135ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς εἶπον ὅτι διαφωνίαι εἰς τὰς συζητήσεις μεταξύ μας ὑπῆρχον, ἀλλ’ ἀπεχωρήσατε ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», ὅταν ἐπανελήφθη ἡ περὶ μὴ συμμετοχῆς εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπόφασις, διότι μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης συνεπράττετε μαζί μας. Συνεζητοῦμεν περὶ τοῦ ποία θὰ ἦτο ἡ καλυτέρα πολιτικὴ καὶ εἰς τὴν συζήτησίν μας εἴχομεν ὁμολογουμένως διαφωνίας, περὶ τῶν ὁποίων θὰ ὁμιλήσω ἀμέσως κατόπιν, ἀλλὰ παρῃτήθητε ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», σᾶς ἐπαναλαμβάνω, ὅταν ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις ὅπως οὐδὲν μέλος αὐτῆς λάβῃ μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§136Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δικαίωμά του.

§137Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σύμφωνοι. Μήπως νομίζετε ὅτι φρονῶ ὅτι οἱ ἄνθρωποι εἶναι δοῦλοι τῶν κομμάτων; Δὲν εἶπον ἐγὼ ὅτι δὲν ἦτο δικαίωμά του, ἀλλ’ ἀναφέρω τὰ σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα διεφωνήσαμεν.

§138Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἔγινα Ὑπουργὸς δύο μῆνας μετὰ τὴν διαφωνίαν.

§139ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Γνωρίζετε ὅτι ἡ ἀπόφασις νὰ γίνετε Ὑπουργὸς καὶ ἡ συγκατάθεσίς σας ἦσαν ὅταν ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ποὺ ἀνέφερα. Καὶ γνωρίζετε ὅτι καὶ ἄλλο μέλος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὁ κ. Ἀραβαντινός, κληθεὶς ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπήντησεν ὅτι δὲν δύναται νὰ λάβῃ μέρος, διότι αὕτη εἶναι ἡ ἀπόφασις τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». (Χειροκροτήματα). Καὶ ἡ ἀπάντησις τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ἦτο: «Καὶ πῶς λοιπὸν ὁ κ. Παπανδρέου δέχεται νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν;»

§140Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Καὶ ὁ κ. Μαζαράκης ἐδέχθη.

§141Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. Μαζαράκης ἀπεχώρησε καὶ αὐτὸς ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν». Ὀφείλω ὅμως νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἡ ἀπόφασις ἦτο μόνον δι’ Ὑπουργοὺς καὶ ὄχι διὰ Γενικοὺς Διοικητάς· διότι εἶναι πολὺ διάφορος ἡ θέσις τοῦ Ὑπουργοῦ τοῦ μετέχοντος εἰς τὰ Ὑπουργικὰ Συμβούλια ἀπὸ τὴν θέσιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ μὲ τίτλον Ὑπουργοῦ· καὶ δὲν νομίζω ὅτι ἀποτελεῖ δικαιολογητικὸν πολιτικῆς εὐσταθείας τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ κ. Μαζαράκης ἐδέχθη κατόπιν θέσιν ἀνωτέρου ὑπαλλήλου, ὄχι ὅμως Ὑπουργοῦ. Καὶ ἡ ἀπόφασις ἐκείνη τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εἶχε βαθυτάτην ἔννοιαν· τὴν ἐλάβομεν ὄχι διότι ἀπεδοκιμάζομεν τὴν Ἐπανάστασιν, ἀλλὰ διότι δὲν ἠθέλομεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐπειδὴ ἐνομίζομεν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἔπρεπε νὰ εἶναι πολὺ εὐρυτέρα. Ἡ Ἐπανάστασις ἔπρεπε νὰ γίνῃ λαϊκὴ καὶ νὰ καταλήξῃ εἰς τὴν Δημοκρατίαν· καὶ διὰ νὰ καταλήξῃ εἰς τὴν Δημοκρατίαν ἔπρεπε νὰ ἐμφανισθοῦν ἄνθρωποι ἀποδεικνύοντες ὅτι εἶχον πίστιν εἰς τὴν ἰδέαν αὐτήν, ἀγωνιζόμενοι καὶ προσηλυτίζοντες τὸν Λαὸν εἰς αὐτήν. Καὶ ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου, ὁ ὁποῖος εἶχε τότε δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν καὶ ὁμολογεῖ τώρα ὅτι ἔχει δημοκρατικὴν πίστιν, θὰ ἦτο εἰς πολὺ δύσκολον θέσιν, ἐὰν ἠρωτᾶτο τί ἔπραξεν ὅπως ἡ πίστις αὕτη γενικευθῇ καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Αὐτὴ ἦτο ἡ βαθυτέρα ἔννοια τῆς ἀποφάσεως τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Καὶ τώρα ἀφίεται εἰς ὑμᾶς, κ. πληρεξούσιοι, νὰ κρίνητε κατὰ πόσον ἡ ὑπακοὴ εἰς τὴν ἀπόφασιν ἐκείνην ἢ ἡ παρακοὴ εἰς αὐτὴν ἀποδεικνύει εἰλικρίνειαν καὶ ἀληθῆ πίστιν εἰς τὴν Δημοκρατίαν. Ἔρχομαι τώρα, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὰς διαφωνίας. Ὁ ἀξιότιμος κ. πληρεξούσιος Λέσβου σᾶς λέγει ὅτι ἐγὼ ἤμην ὑπὲρ τῶν πραξικοπημάτων καὶ αὐτὸς ὄχι. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι ἀπολύτως ἀληθές, διότι, πολὺ πρὶν κηρυχθῇ ἡ Ἐπανάστασις, καὶ ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου καὶ ἐγὼ ἠγωνιζόμεθα κατὰ τίνα τρόπον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκραγῇ ἓν κίνημα τὸ ὁποῖον νὰ σαρώσῃ τὴν ἀπολυταρχίαν καὶ νὰ σώσῃ τὸ Ἔθνος. Δυστυχῶς αἱ ἀγῶνες ἡμῶν δὲν ἐκαρποφόρησαν ἐγκαίρως καὶ δι’ αὐτὸ ἐπῆλθεν ἡ ἐθνικὴ συμφορά. Εἶμαι ὑπὲρ τῶν πραξικοπημάτων, διότι εἶμαι καὶ ὑπὲρ τῶν ἐπαναστάσεων· ὅταν δὲ αἱ Ἐπαναστάσεις γίνωνται ἐπικαίρως σῴζουν τὰ Ἔθνη. Αἱ μεγάλαι πολιτικαὶ μεταβολαὶ δὲν ἐπιβάλλονται δι’ ὁμαλῶν ἐκλογῶν· οἱ Λαοὶ δὲν δέχονται τόσον εὐκόλως ριζικὰς μεταβολάς. Ὑπάρχουν οἱ πιστεύοντες εἰς τὴν ἀνάγκην τῶν ριζικῶν μεταβολῶν καὶ ἔχοντες τὸ θάρρος νὰ ἀγωνίζωνται δι’ αὐτάς, ὑπάρχουν ὅμως καὶ ἄλλοι πιστεύοντες εἰς τὴν ἀνάγκην τῶν μεταβολῶν, ἀλλὰ μὴ ἔχοντες τὸ θάρρος νὰ ἐκδηλώνουν τὴν γνώμην των τὴν ἐπαναστατικήν. Ὅταν αἱ ἀδρανεῖς αὐταὶ μᾶζαι κυριαρχοῦν, καταλαμβάνει σῆψις τοὺς λαοὺς καὶ ἡ συμφορὰ ἐπέρχεται. Ὅταν λοιπὸν τῆς ριζικῆς μεταβολῆς παρίσταται ἀνάγκη ἐπιβάλλεται εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διαβλέπουν τὸ φρόνημα τῆς πλειοψηφίας τοῦ λαοῦ, εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διαγινώσκουν ποίαν σωτηρίαν φέρει ἡ μεταβολὴ καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ ἐπανάστασις, νὰ ἀγωνίζωνται καὶ νὰ τὴν προκαλοῦν, βέβαιοι ὄντες ὅτι ἡ πλειοψηφία τοῦ λαοῦ θὰ ἀποδεχθῇ εὐχαρίστως τὴν μεταβολήν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ψυχολογία τῶν ἐπαναστάσεων, καὶ θὰ ἠρνούμην τὴν ζωὴν τῶν λαῶν, θὰ ἠρνούμην τὴν ἱστορίαν τῶν ἐπαναστάσεων, ἐὰν δὲν ἐγνώριζον αὐτὴν τὴν ἀρχὴν καὶ δὲν ὑπήκουον εἰς αὐτήν. Ἐὰν ἐξετάσητε τὴν ἱστορίαν τὴν Ἑλληνικήν, θὰ ἴδητε ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐγένοντο αἱ μεγάλαι μεταβολαὶ αἱ ὁποῖαι ἔσωσαν τὴν Ἑλλάδα. Ὅτε λοιπὸν ἐξερράγη ἡ στρατιωτικὴ Ἐπανάστασις, ἀντελήφθημεν ἡμεῖς ὅτι τὸ ἔργον αὐτῆς ἦτο ἡμιτελές. Τὴν Ἐπανάστασιν τὴν ἠθέλομεν ὡς ἐξιλαστήριον, ἠθέλομεν νὰ ἐπιβάλλῃ ἕνα ἠθικὸν ἐξαγνισμόν, νὰ ἐπιβάλῃ πραγματικὴν ἰσοπολιτείαν καὶ νὰ ἐξασφαλίσῃ ἀληθινὴν ἐλευθερίαν. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 μὲ ὅσα ἐν ἀρχῇ ἔπραξε δὲν ἀνταπεκρίθη εἰς αὐτὴν τὴν ἰδέαν, ἡ ὁποία θὰ ἔσῳζε τὴν Ἑλλάδα. Καὶ δι’ αὐτὸ προσεπαθήσαμεν μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν καὶ νὰ προσηλυτίσωμεν τὸν Λαὸν καὶ τὴν Ἐπανάστασιν εἰς τὴν ἰδέαν τῆς ἐκλαϊκεύσεως, τῆς γενικεύσεως, οὕτως εἰπεῖν, τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀντετάχθη, κύριοι, ὅτι, ἐὰν αἱ ἰδέαι αὐταὶ ἐπεκράτουν, ἤθελον ἐπέλθει ἐξωτερικαὶ καὶ ἐσωτερικαὶ συμφοραί. Ἡ ἰδική μας ἀντίληψις ἦτο καὶ εἶναι ἀντίθετος. Ἐπιστεύομεν ὅτι μόνον ἕνας Στρατὸς δημοκρατικὸς θὰ ἠμποροῦσε νὰ ἐμπνευσθῇ μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος καὶ τὴν δύναμιν νὰ σαρώσῃ πάλιν τὸν ἐχθρόν. (Χειροκροτήματα). Ἐκ τῶν ὑστέρων δὲ ἐδικαιώθημεν, διότι ἀπεδείχθη ποῖοι ἦσαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πραγματικῶς ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ὁδηγήσουν εἰς τὴν νίκην τὸν Στρατὸν καὶ ποῖοι ἐσκέπτοντο μόνον πῶς νὰ ἐπιβληθοῦν καὶ πῶς νὰ αἱματοκυλίσουν τὴν Ἑλλάδα. Ἡμεῖς λοιπόν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπεριμέναμεν ἐκ τῆς γενικεύσεως τῆς Ἐπαναστάσεως παγίωσιν τῆς τάξεως καὶ ἕνα Στρατὸν ἐνθουσιώδη καὶ ἰσχυρόν, ἱκανὸν νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ ἐθνικὰ δίκαια. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἡ ἐξωτερικὴ ἄποψις. Ἀπὸ τὴν λαϊκὴν αὐτὴν Ἐπανάστασιν ἡμεῖς ἐπεριμέναμεν τὴν σωτηρίαν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ, τὴν βελτίωσιν δηλαδὴ τῆς ἐξωτερικῆς μας θέσεως. Ἡμεῖς ἐνομίζομεν ὅτι ἡ γενικὴ ἐκκαθάρισις τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως θὰ μᾶς ἐξύψωνεν εἰς τὴν συνείδησιν τῶν παλαιῶν μας φίλων καὶ θὰ μᾶς ὠφέλει εἰς τὸ ἔργον τοῦ πολέμου. Εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἐπιστεύθη ἐπὶ μακρὸν ὅτι ἐμπαίζομεν τὸν κόσμον μὲ τὴν Ἐπανάστασιν τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν καὶ δι’ αὐτὸ οὐδεμία σοβαρὰ ἐπικουρία μᾶς προσεφέρθη. Ἀνεφέρθη ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης, ἀλλ’ ἡ συνθήκη αὐτὴ εἶναι ἡ ἐπισφράγισις τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς, τῆς ἐθνικῆς ἀτιμώσεως. Ὅ,τι ἐπετεύχθη διὰ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης εἶναι ἀρκετὸν ὅπως ἐλεγχθοῦν αἱ ἰδέαι ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπεδιώκομεν μὲ μίαν γενικὴν μεταβολὴν καὶ μὲ τὴν σύμπηξιν ἰσχυροῦ Στρατοῦ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν φιλίαν καὶ τὴν συμπάθειαν τῶν παλαιῶν μας φίλων. Ἐγὼ περισσότερον ἀπὸ κάθε ἄλλον εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν, καὶ ἀπὸ τὸν κ. πληρεξούσιον Λέσβου ἀκόμη, ὑπεστήριξα καὶ ἐξετίμησα τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, τὸ ὁποῖον ἀνταπεκρίνετο εἰς τὴν πολιτικὴν ἀντίληψιν τῶν ἡγετῶν της. Ἀλλ’ ἂν τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν ἔφθασεν εἰς τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἐφανταζόμεθα καὶ ἠλπίζομεν ὅτι ἔπρεπε νὰ φθάσῃ, ἐκ τούτου δὲν ἕπεται ὅτι αἱ ἰδέαι αἱ ἰδικαί μας δὲν ἦσαν σωτήριοι, ἐκ τούτου δὲν ἕπεται ὅτι ἡ μὴ ἀποδοχὴ τῶν ἰδεῶν μας δὲν ἀποδεικνύει μίαν ἀδυναμίαν ὄχι τόσον τοῦ Λαοῦ, ὅσον τῶν πολιτικῶν τοῦ Λαοῦ, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον τὸ θάρρος νὰ ἀγωνισθοῦν καὶ νὰ σώσουν τὸν Τόπον. (Χειροκροτήματα). Καὶ ἦλθε τὸ κίνημα τὸ ἀντιδραστικὸν τοῦ Μεταξᾶ καὶ πάλιν ἡμεῖς ἐτονίσαμεν ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἐκκαθάρισις τῆς καταστάσεως. Μᾶς ἀντετάχθη ὅτι, ἐὰν ἐπετύγχανεν ἡ ἐκκαθάρισις, θὰ εἴχομεν ἐσωτερικὰς ἀνωμαλίας, ἐν ᾧ, ἐὰν ἐγίνοντο αἱ ἐκλογαὶ καθ’ ὃν τρόπον ἐγένοντο μὲ τοὺς νόμους τοὺς ὁποίους εἰσηγήθη ὁ ἐκ Λέσβου κ. πληρεξούσιος, θὰ ἐπήρχετο ἡσυχία καὶ γαλήνη εἰς τὸν Τόπον. Ἡμεῖς καὶ τότε ὑπεστηρίξαμεν τὴν γενίκευσιν τῆς Ἐπαναστάσεως ἴσια–ἴσια διὰ νὰ παύσῃ ἡ διαίρεσις, διότι ἐβλέπομεν ὅτι ἀπὸ τὴν μεγάλην πλειοψηφίαν τοῦ βασιλικοῦ κόσμου ἀνεγνωρίσθη ὅτι δὲν ἠμποροῦσε νὰ παραμείνῃ ἡ Δυναστεία εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀνεγνωρίζετο ὅτι τὸ μοναρχικὸν κόμμα δὲν εἶχε πλέον τὸ δικαίωμα νὰ ὑφίσταται, ἀλλ’ ὁ κόσμος αὐτὸς εἶχεν ἀνάγκην νὰ διευκολυνθῇ διὰ νὰ προσαρμοσθῇ εἰς μίαν νέαν κατάστασιν πραγμάτων. Δι’ αὐτὸ ἡμεῖς ἐζητοῦμεν τὴν Δημοκρατίαν, ἀξιοῦντες τὴν προεκλογικὴν ἔγκρισιν αὐτῆς ἀπὸ τὸν Λαὸν καὶ αὐτὸ ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν· διότι γνωρίζει ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου ὅτι τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἔγινε τὸ περίφημον συμβούλιον τῶν πολιτευομένων καὶ τῶν στρατιωτικῶν ὅπως ἐκφέρῃ γνώμην ἂν πρέπει ἢ ὄχι νὰ κηρυχθῇ ἡ Δημοκρατία, τὴν ἰδίαν ἡμέραν εἴχομεν ὀργανώσει συλλαλητήριον εἰς τὸν Πειραιᾶ καὶ εἴχομεν προκαλέσει λαϊκὸν ψήφισμα ὑπὲρ τῆς ἀμέσου ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ κατόπιν τούτου ἐνέργειαν δημοψηφίσματος. Ἐλέγομεν λοιπὸν ὅτι, ἐὰν ἐγκαθιδρυθῇ ἡ Δημοκρατία πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ διὰ τῆς καθιερώσεως ἑνὸς δικαίου ἐκλογικοῦ συστήματος ἐπιτραπῇ εἰς ὅλα τὰ κόμματα νὰ ἀντιπροσωπευθοῦν ἀναλόγως τῆς δυνάμεώς των εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἤθελε καταπαύσει ἡ ἐσωτερικὴ ἀνωμαλία, διότι πράγματι ἤθελεν ἐξασφαλισθῇ ἡ ἰσοπολιτεία. Ἡ Δημοκρατία δὲν θὰ ἀνῆκεν εἰς ἓν κόμμα, θὰ ἦτο κτῆμα ὅλου τοῦ Λαοῦ καὶ ὡς ἐκ τούτου ἤθελον ἀρθῆ τὰ κυριώτερα αἴτια τῆς ἐσωτερικῆς διαιρέσεως. Δυστυχῶς καὶ πάλιν ἡ γνώμη ἡμῶν δὲν εἰσηκούσθη καὶ ἐδόθη καιρὸς νὰ ἀναθαρρήσῃ ὁ βασιλικὸς κόσμος καὶ νὰ ἀνασυνταχθῇ. Ἐδόθη καιρὸς νὰ κατηγορηθῇ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν καὶ τὸ ἐξωτερικὸν ἡ ὑπόστασις τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ τεθοῦν αἱ βάσεις νέων συνωμοσιῶν. Καὶ τώρα εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς καταστάσεως ἀφορήτου. Ἵνα ἐξέλθωμεν τὸ ταχύτερον ἀπὸ τὴν ἀφόρητον αὐτὴν κατάστασιν, σᾶς λέγομεν ὅτι ὁ Λαὸς ἀπεφάνθη ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ ὁ βαθύτερος λόγος τῆς ἀποφάσεώς του αὐτῆς εἶναι ἡ δρᾶσις τῆς ἁμαρτωλῆς Δυναστείας, τὴν ὁποίαν κατεδίκασεν ἀμετακλήτως. Αὐτὴ εἶναι ἡ κυρία βάσις, ὅτι ἡ Δυναστεία δὲν ἠμπορεῖ πλέον νὰ ὑφίσταται. Τὴν δὲ ἀπόφασιν αὐτὴν ὀφείλομεν νὰ κυρώσωμεν. Ἀλλ’ ἔρχονται ὅλαι αἱ ἀντιλογίαι, ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι κυρίαρχος καὶ δὲν γνωρίζω τί ἄλλο. Τί θέλετε λοιπόν, νὰ διαιωνίσωμεν τὴν ἀφόρητον αὐτὴν κατάστασιν; Ἀναλαμβάνετε σεῖς τὴν εὐθύνην; Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε ὅτι ἓν πρᾶγμα δύναται νὰ σώσῃ τὸν Τόπον, μία εὐσταθὴς πολιτικὴ κατεύθυνσις εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ θέλησις ἰσχυρὰ πρὸς πραγμάτωσίν της. Ἀλλὰ μᾶς ἐπαναλαμβάνουν ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι ἀπεριόριστος, εἶναι κυρίαρχος. Ναί, λέγομεν ἡμεῖς, εἶναι ἀπεριόριστος, ἀλλ’ ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σεβασθῇ τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ, τὴν ἐκδηλωθεῖσαν διὰ τῶν ἐκλογῶν, τῆς ὁποίας πρῶτον περιεχόμενον εἶναι ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας. Ἐπικαλοῦμαι λοιπόν, κύριοι συνάδελφοι, τὴν ἀντίληψιν ὑμῶν τὴν βαθυτέραν τῆς καταστάσεως, τὸ ἐνδιαφέρον ὑμῶν διὰ τὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν σωτηρίαν αὐτοῦ τοῦ Τόπου καὶ σᾶς λέγω: Ἂν νομίζητε ὅτι αὐτὴ ἡ πολιτικὴ τῆς ταλαντεύσεως, τῶν σκολιῶν δρόμων καὶ τῆς ἀδυναμίας θὰ δυνηθῇ νὰ σώσῃ τὴν Ἑλλάδα, τότε ἀκολουθήσατε τὴν Κυβέρνησιν· ἐὰν ὅμως ὄχι, λάβετε σεῖς εἰς τὰς χεῖράς σας τὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος καὶ σώσατέ την. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§143Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὅταν, κύριοι, παρὰ τὴν συνήθειάν μου ἔλαβον τὸν λόγον ἀπὸ τὴν θέσιν μου, δὲν εἶχον τίποτε ἄλλο νὰ κάμω παρὰ νὰ ὑποστηρίξω ὅτι ἡ πρᾶξις τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου ἐστηρίζετο ἐπὶ τῆς ἐκδηλωθείσης θελήσεως τοῦ Λαοῦ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 16ης Δεκεμβρίου. Ἠθέλησα νὰ εἴπω ὅτι ὁ Στρατὸς ἐπεφυλάχθη πρὸ τῶν ἐκλογῶν νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν ὁριστικὴν διὰ τὴν ἔξωσιν τῆς Δυναστείας, διότι δὲν εἶχεν ἀποδεδειγμένην τὴν λαϊκὴν θέλησιν ἐπὶ τῆς καταργήσεως ταύτης. Ἀνέμενε μέχρι τῆς ἐκδηλώσεως τῆς λαϊκῆς ταύτης θελήσεως. Καὶ ἄν, ὅπως ἐπίστευεν, ἡ συνείδησίς του ἐξεπροσώπει καὶ τὴν συνείδησιν τοῦ Ἔθνους, θὰ ἐλάμβανε τὴν ἀπόφασιν. Ὡς εἶπον προχθές, ὁ Στρατὸς καὶ μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐμέτρησε τὴν Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν καὶ τοὺς Φιλελευθέρους–Δημοκρατικοὺς καὶ εὗρε πλειονοψηφίαν συμφώνως πρὸς τὰς διακηρύξεις πρὸ τῶν ἐκλογῶν. Καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ τοῦ ἀριθμοῦ ἐξέδωκε τὴν ἀπόφασίν του. Δὲν θέλω, κύριοι, οὔτε νὰ μεμφθῶ οὔτε νὰ κακίσω τινα. Ἀλλ’ ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου, λαβὼν τὸν λόγον, ἐξέφρασε γνώμην καὶ περὶ ἄλλων ζητημάτων ἐπεκταθεὶς καὶ εἰς τὸ ζήτημα ἂν ἡ Ἐπανάστασις καθ’ ὃν χρόνον ἔπλευσεν ἐνταῦθα ἐκ Χίου καὶ Μυτιλήνης ἠδύνατο ἢ δὲν ἠδύνατο νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Δυναστείαν. Ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ ὀφείλω νὰ σᾶς ἐξηγήσω τὰ ἑξῆς: Τὰ νεῦρα τῆς Ἐπαναστάσεως τῆς Χίου καὶ Μυτιλήνης ἦσαν οἱ δημοκρατικοὶ ἀξιωματικοὶ καὶ ἡ Ἐπανάστασις ἐκείνη, ἂν ἐτόλμα περισσότερον, ἠδύνατο νὰ ἐφαρμόσῃ οἱονδήποτε ῥιζοσπαστικὸν πρόγραμμα ἤθελεν. Ἐκ τῆς Ἱστορίας γνωρίζομεν ὅτι ὁσάκις ἐνσκήπτει καταστροφὴ ἐθνική, ὄχι βεβαίως τόσον μεγάλη ὅσον ἡ ἰδική μας, διότι τοιαύτη οὐδαμοῦ ἀπαντᾶται, πάντοτε ἐπηκολούθησαν ἀνατροπαὶ χωρὶς νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαός. Ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις πλεύσασα εἰς Ἀθήνας δὲν ἐξεπροσώπησε τὴν ἀγανάκτησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἡ ὁποία ἦτο ἐξωγκωμένη εἰς τὰ στήθη του. Τουναντίον προσεπάθησε νὰ περιστείλῃ τὴν ἀγανάκτησιν ἐκείνην. Καὶ ἡ Ἐπανάστασις ἡ ὁποία μὲ ἄλλας ἰδέας ἐξεκίνησεν ἐκ Χίου καὶ ἄλλα διανοήματα ἐσχημάτισε καθ’ ὁδὸν μετὰ τὴν συνάντησιν μὲ ἄλλους συνεργάτας, ἐδογμάτισεν ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν πρέπει πλέον νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἑλλάδα, ὅτι πρέπει νὰ ἐξευρεθῇ μία νέα κατάστασις, ὅτι πρέπει συγχρόνως νὰ τεθῶσι τὰ ἑκατέρωθεν ἀδιάλλακτα στοιχεῖα ἐκτὸς πάσης ἐνεργείας, καὶ συνεπῶς, διὰ νὰ ἐπιτευχθοῦν ὅλα αὐτά, δὲν πρέπει νὰ ριφθῇ ἡ εὐθύνη τῆς μεγάλης καταστροφῆς εἰς τὴν μίαν μόνην πολιτικὴν μερίδα ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἄλλην. Καὶ ἐκεῖθεν ἀπέρρευσεν ὅλη ἐκείνη ἡ φιλολογία, ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εἶναι κόμμα ὀδωδὸς καὶ τυμπανιαῖον, ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν δύναται πλέον νὰ κυβερνήσῃ, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην μιᾶς τρίτης καταστάσεως, ὅτι πρέπει νὰ εἰσαγάγωμεν τὴν Ζαϊμικὴν πανάκειαν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ κάμωμεν μυρία πράγματα, χωρὶς ὅμως ποτὲ νὰ εἴπωμεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν τὴν ἀλήθειαν, τὴν ἀλήθειαν δηλαδὴ ὅτι ἡ 1η Νοεμβρίου ἦτο σφάλμα τρομακτικόν, ἦτο λάθος τοῦ πολὺ μεγάλου καὶ ὅτι ἐκαλεῖτο οὐχὶ εἰς συμφιλίωσιν ἀλλ’ εἰς μετάνοιαν, διότι ἡ συμφιλίωσις ἦτο ἀνέφικτος, καὶ ἡ μετάνοια μόνον ἦτο δυνατή.

§144ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ποῖοι ἦσαν οἱ εἰσηγηταὶ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς;

§145Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Οἱ εἰσηγηταὶ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ γνωρίζω ἐγὼ ποῖοι ἀκριβῶς ἦσαν· ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως εἶχε πολλοὺς συνεργάτας. Ὁ μεγαλύτερος βεβαίως συνεργάτης του ἦτο ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου, ὁ ὁποῖος ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι εἰς προσπαθείας μου ὅπως μὴ διαλυθῇ ἡ μεραρχία Κρήτης καὶ ὅπως περιφρουρηθῇ τὸ καθεστὼς μὲ συνέτρεξε πολύ. Βεβαίως ὅμως εἰς ἄλλα ζητήματα, εἰς ἄλλας συστάσεις, κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἔδωκε κακὴν κατεύθυνσιν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν. Ἡ Ἐπανάστασις, κύριοι, τῆς Χίου καὶ τῆς Μυτιλήνης ἔκαμε τὸ πρῶτον βασικὸν λάθος της ὅταν εἰσῆλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας στεφανωμένη. Μετὰ τοιαύτην καταστροφὴν ἔπρεπε νὰ φορέσῃ μαῦρα ὅλη ἡ Ἀθήνα καὶ μαυροφορεμένη νὰ ἔλθῃ καὶ ἡ Ἐπανάστασις τῆς καταστροφῆς, ἡ Ἐπανάστασις ἡ ἐπιστρέφουσα ἀπὸ μίαν ἐθνικὴν καταστροφὴν καὶ ἀπὸ ἓν στρατιωτικὸν στῖγμα. (Χειροκροτήματα). Νομίζω, κύριοι, ὅτι αἱ πράξεις αὗται δὲν εἶναι πράξεις ἁπλαῖ, δὲν εἶναι σκιαμαχίαι· εἶναι πράξεις αἱ ὁποῖαι ὁμιλοῦσι πρὸς τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ, εἶναι πράξεις αἱ ὁποῖαι διαπλάσσουν τὴν ψυχολογίαν του καὶ αἱ ὁποῖαι δίδουν τὴν κατεύθυνσιν εἰς τὴν διανοητικότητά του. Ἐφόσον βεβαίως δὲν ἐγένοντο αἱ πράξεις αὐταὶ καὶ ἐφόσον ἡ Ἐπανάστασις δὲν ὡμίλησε περὶ τιμωρίας, ἀλλὰ τοὐναντίον ἔδωκε 5 χιλιάδας λίρας Ἀγγλικὰς καὶ ἓν πλοῖον κολοσσιαῖον διὰ νὰ μεταφέρῃ τὸν Κωνσταντῖνον τὸν προδότην εἰς τὴν Ἰταλίαν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀκριβῶς οἱ πρόσφυγες ἀπέθνησκον καὶ ἐσφάζοντο εἰς τὰ παράλια τῆς Μ. Ἀσίας ἐλλείψει πλοίων πρὸς μεταφορὰν αὐτῶν, ἐφόσον, λέγω, δὲν ἐγένοντο αὐτά, ἡ Ἐπανάστασις ἔδωκεν ἄλλην κατεύθυνσιν εἰς τὴν διανοητικότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Καὶ ἐνθυμοῦμαι τώρα ὅτι, ὅταν μετέβην ὡς μέραρχος τῆς μεραρχίας Σερρῶν, ἐδέχθην τὴν ἐπίσκεψιν ἑνὸς Γουναρικοῦ βουλευτοῦ ὁ ὁποῖος μοῦ εἶπεν: Εἶμαι ἐπαναστάτης καὶ συμφωνῶ ἀπολύτως μὲ τὰς γνώμας τῆς Ἐπαναστάσεως, μόνον ὑπὸ τὸν ὅρον ὅπως ἡ Ἐπανάστασις, ἀφοῦ ἐτυφέκισεν 6 Κωνσταντινικούς, τυφεκίσῃ καὶ 6 Ὑπουργοὺς τοῦ Βενιζέλου, διὰ νὰ εἴμεθα ἴσα–ἴσα. Τοιαύτη, κύριοι συνάδελφοι, διὰ τῶν κυβερνητικῶν πράξεων ἐδόθη κατεύθυνσις εἰς τὴν διανοητικότητα τοῦ Λαοῦ. Οἱονδήποτε καὶ ἂν συναντᾶτε τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐκ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὸν ἐγκαταλελειμμένον πολιτικὸν κόσμον, ἠκούετε παρ’ αὐτοῦ: Ἔ, τώρα εἴμεθα ἐπαναστάται, ὅλοι ἐπταίσαμεν εἰς τὸ παρελθόν, πολὺ ὡραῖα τὰ ἔθηκε τὰ πράγματα ἡ Ἐπανάστασις, πολὺ ὡραῖα τὰ θέτει ἡ ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις. Τώρα πλέον δὲν μένει παρὰ νὰ δημιουργήσωμεν μίαν τρίτην κατάστασιν διὰ νὰ κατορθώσωμεν νὰ ἀπαλείψωμεν τὸ παρελθόν. Ἡ τρίτη δὲ αὐτὴ κατάστασις, κύριοι, ἠξεύρετε ποία εἶναι;

§146ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ Μεταξᾶς.

§147Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Τὴν τρίτην κατάστασιν τὴν ἀποτελεῖ, κύριοι, ὁ Μεταξᾶς. Διότι ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι, ἐὰν θέλωμεν νὰ συμφιλιωθῶμεν μὲ αὐτούς — καὶ λυποῦμαι διότι ὁ σεβαστὸς κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἐδῶ διὰ νὰ τὸ ἀκούσῃ — ἕνας τρόπος ὑπάρχει νὰ καλέσωμεν τὸν Μεταξᾶν, νὰ τοῦ δώσωμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ τὸν ἐρωτήσωμεν πόσους ἐξ ἡμῶν θέλει νὰ κόψῃ, ἵνα ἐπέλθῃ ἡ συμφιλίωσις. Συνεπῶς, κύριοι, ὅταν ἔλεγον προχθὲς ὅτι ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 διέπραξε σφάλμα κολοσσιαῖον διότι δὲν ἐξεδίωξε τὴν ἐθνοκτόνον Δυναστείαν, ἠννόουν συγχρόνως ὅτι ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἐνεφανίσθη εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡς τιμωρὸς καὶ, ἂν θέλετε, ἀκόμη καὶ ἐκδικήτρια τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς, τῶν παρθένων τῶν βιασθεισῶν, τῶν σφαγέντων ἀδελφῶν ἡμῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Αὐτὸ ἠννόουν καὶ ἠδύνατο νὰ γίνῃ. Ἀλλ’ ὅταν κατόπιν, κύριοι, ἡ Ἐπανάστασις ἠκολούθησεν αὐτὴν τὴν κατεύθυνσιν, ἤλλαξε βεβαίως γνώμην καὶ ἐγώ, διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ γίνῃ τότε δὲν ἠδύνατο κατόπιν νὰ γίνῃ. Ἡ Ἐπανάστασις ἠδύνατο βεβαίως νὰ παρεκκλίνῃ τῆς ἀρχικῆς της κατευθύνσεως, καὶ παρεξέκλινεν διὰ τῶν ἐπεμβάσεων καὶ τῶν αἰτημάτων μας πρὸς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως, τὸν ἔντιμον καὶ πατριώτην ἐκεῖνον στρατιώτην, μὲ τὸν ὁποῖον συνδέομαι διὰ στενῆς φιλίας — καὶ θεωρῶ τοῦτο τιμήν μου — κατορθώσαμεν νὰ παρεκκλίνῃ αὕτη καὶ κατορθώσαμεν νὰ ἐπιτύχωμεν τὸν διορισμὸν Ἀρχιστρατήγου καὶ διοικητῶν Σωμάτων ἱκανῶν νὰ κάμουν Στρατόν. Κατωρθώσαμεν συγχρόνως καὶ ἀλλαξάς τινας ἐν τῇ ἐσωτερικῇ διοικήσει τροποποιήσεις, ἐκ τῶν ὁποίων κατωρθώθη νὰ εὑρεθῶμεν ἐν ἐπαρκείᾳ κατὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ ἐθνοκτόνου κινήματος καὶ κατέστη δυνατὴ ἡ σωτηρία τῆς Ἑλλάδος τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Ἀλλὰ δὲν ἐφρονοῦμεν ὅτι ἠδύνατο πλέον νὰ μεταβληθῇ ἡ ἀρχικὴ κατεύθυνσις τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ νὰ λάβῃ τοιαῦτα ῥιζικὰ μέτρα. Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἐκίνησε διὰ νὰ μεταβῇ πρὸς τὰ ἐκεῖ, δύναται βεβαίως νὰ παρεκκλίνῃ ὀλίγον, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ στραφῇ πρὸς τὰ ὀπίσω. Καὶ θὰ ἐνθυμῆται ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου ὅτι εἰς συνενόησιν μεταξὺ ἀξιωματικῶν εἰς τὴν ὁποίαν προσεκλήθην ὑπὸ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐτάχθην καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῆς ἰδέας ὅτι πρὸ τῶν ἐκλογῶν οὐδεμία συζήτησις δύναται νὰ γίνῃ περὶ ἐπιβολῆς τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ὁπωσδήποτε. Τὰ πράγματα ὅμως, κύριοι, ἤλλαξαν ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἀπὸ τῆς ὁποίας κατεστάλη τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα. Καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἡμεῖς, κύριοι, οἱ ὁποῖοι κατηγορούμεθα διαρκῶς διὰ βίαν χωρὶς ποτε νὰ θελήσωμεν τὴν βίαν — καὶ τὸ κακὸν εἶναι ὅτι κατηγορούμεθα καὶ ἀπὸ πατριώτας καλούς — διότι δὲν μετεχειρίσθημεν βίαν, ὅταν ἠδυνάμεθα, εἰς τὸν Κιθαιρῶνα ἡμεῖς, λέγω, οἱ ὁποῖοι κατηγορούμεθα πάντοτε διὰ βίαν, χωρὶς ποτε νὰ θελήσωμεν τὴν βίαν, κατηγορούμεθα καὶ ἀπὸ τὸν κ. πληρεξούσιον Λέσβου ὅτι ἠθελήσαμεν καὶ μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, τὴν ἐπιβολὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος διὰ τῆς βίας. Ἀλλά, κύριοι, ἂν ἠθέλομεν τὴν βίαν, τὴν εἴχομεν εἰς χεῖράς μας καὶ δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι εἰς τὸ δωμάτιόν μου, εἰς τὸ ξενοδοχεῖον, ὑπέστην καὶ μείωσίν τινα ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ ἐπικρίσεις ἤκουσα, διότι ἠθέλησα νὰ περιστείλω τὴν βίαν, διότι ἀπέκρουσα ὁριστικῶς τὴν περίπτωσιν τῆς βίας, ἀπέκλεισα ἐντελῶς τὴν περίπτωσιν αὐτήν. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἡ δὲ ἀποστράτευσίς μου, — ὡς βλέπετε δύναμαι ἀκόμη νὰ χρησιμοποιηθῶ ἐν τῷ στρατεύματι — ἐξεβιάσθη, διότι ἤθελον νὰ ὁμιλήσω εἰς τὸν Λαόν, διότι ἤθελον νὰ γράψω εἰς τὰς ἐφημερίδας, διότι ἤθελον νὰ κάμω ἀγῶνα καθαρῶς λαϊκόν. (Χειροκροτήματα). Διότι, κύριοι, προερχόμενοι ἀπὸ τοῦ Λαοῦ θέλω νὰ ὑπερασπίσω τὰ δικαιώματα τοῦ Λαοῦ μέχρι τῆς τελευταίας ρανίδος τοῦ αἵματός μου. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὁσάκις ἐπολέμησα, διὰ τὸ ἀγαθὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐπολέμησα, καὶ ὁσάκις ἐπανεστάτησα, ἐπανεστάτησα διὰ τὸ ἀγαθὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ κατὰ τῆς βασιλικῆς ἀπολυταρχίας, καὶ σήμερον ποὺ ἀγωνίζομαι τὸν δημοκρατικὸν ἀγῶνα τὸν ἀγωνίζομαι ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀγωνίζομαι σχεδὸν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς μειοψηφίας τῆς ὑβριζούσης καὶ κατηγορούσης. (Χειροκροτήματα). Διότι, κύριοι, ἐὰν διὰ τοῦ δημοκρατικοῦ ἀγῶνός μου, ἐὰν διὰ τοῦ ὅλου ἀγῶνός μου κατορθωθῇ νὰ ἐγκατασταθῇ τὸ ταχύτερον τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ δὲν προλάβῃ νὰ ἐκραγῇ νέα ἑτοιμαζομένη στάσις κατὰ τοῦ καθεστῶτος καὶ ἡ μία μερὶς καὶ ἡ ἄλλη μερὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ δὲν θὰ αἱματοκυλισθῶσι, καὶ αἱ δύο μερίδες θὰ ἐπωφεληθῶσι τοῦ ἀγῶνός μας. Ἐλυπήθην τοὺς φονευθέντας καὶ τοὺς μὲν καὶ τοὺς δέ. Οὔτε τοὺς μὲν οὔτε τοὺς δὲ ὡδήγησα ἐγὼ ἐκεῖ πέρα· τοὺς ὡδήγησεν ἡ προδοσία. (Χειροκροτήματα). Κατηγορήθην, ὡς βίαιος· ἀλλ’ ὅσοι ἐγνώρισαν τὴν διοίκησίν μου ἤλλαξαν γνώμην περὶ ἐμοῦ, διότι καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Χαλκιδικήν, παρ’ ὅλα τὰ ψεύδη, ἐξήντλησα ὅλην τὴν ἐπιμονήν μου καὶ εὑρέθην πρὸ τοῦ κινδύνου τῆς ἀποτυχίας τῆς ἐπιστρατεύσεως τῆς Ἐπαναστάσεως. Χωρὶς Στρατὸν δὲν μᾶς ἐδέχετο ὁ Σαράϊγ, καὶ νὰ ἐπιτύχῃ τότε τὸ σωτήριον κίνημα, δὲν ἐδίστασα βεβαίως νὰ μετέλθω καὶ τὰ μέτρα τὰ αὐστηρά, ἵνα μὴ ἐπιστρέψω ἄπρακτος, ἐφόσον μοὶ ἐπεβάλλετο ὑπὸ τοῦ καθήκοντος πρὸς τὴν Πατρίδα. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ δὲν συγχύζω τὰ ὅρια τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν μὲ τὴν προδοτικὴν ἀσυδοσίαν, τῆς ὁποίας μάρτυρες παρέστημεν πρὸ τοῦ ἐθνοκτόνου κινήματος, κατὰ τὰς ἡμέρας αὐτάς, διότι καὶ κατὰ τὰς τρεῖς αὐτὰς ἐποχὰς εἴδομεν κηρυσσόμενον τὸ δικαίωμα τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ Λαοῦ, εἴδομεν ὁπλιζομένας τὰς χεῖρας τοῦ Τύπου, εἴδομεν ἐμπνεομένους τοὺς Τσερέπηδες καὶ Κυριάκηδες διὰ νὰ δολοφονῶσι τὸν μεγαλύτερον τῶν Ἑλλήνων πολιτικῶν καθ’ ἣν στιγμὴν ὑπέγραφε τὴν ἐνδοξοτέραν τῶν συνθηκῶν ἀφ’ ὅσας συνῆψεν ἡ Ἑλλάς, τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν. Δὲν εἶμαι κατὰ τῶν ἑλληνικῶν ἐλευθεριῶν, τὰς ὁποίας εἶμαι διατεθειμένος νὰ ὑπερασπίσω μὲ ὅλην μου τὴν δύναμιν, ἀλλὰ ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἀφήσω ἀσύδοτον τὴν ἀντίδρασιν, τὴν στάσιν, τοὺς δολοφόνους. Ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶναι σεβαστή, δὲν εἶναι ὅμως ἐπιτετραμμένον νὰ ὑπερασπίζηταί τις τοὺς δολοφόνους τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος (Χειροκροτήματα). Συνεπῶς, κύριοι, ὅταν ἡμεῖς μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ κινήματος ἐζητοῦμεν τὸ πρωτόκολλον τὸ δημοκρατικόν, τὸ ἐζητοῦμεν διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ἡ βία τοῦ στρατεύματος ἐπὶ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, ἐζητοῦμεν τὸ δημοψήφισμα διὰ νὰ γίνῃ μὲ ὅλα τὰ μέτρα τὰ ἐξασφαλίζοντα τὴν ἐλευθέραν ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Ἀλλά, κύριοι, ὁ σεβασμὸς πρὸς τὰς ἐλευθερίας καὶ ἡ ἀποστροφή μας πρὸ τὴν βίαν δὲν περιωρίζετο μέχρις αὐτοῦ· ἐζητοῦμεν νὰ ἀντιπροσωπευθῇ ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ καὶ ἡ μειοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ· ἐζητοῦμεν νὰ εἰσαχθῇ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπεύσεως τοῦ Λαοῦ. Κατόπιν αὐτῶν ὅλων εἶναι δυνατὸν ἡ κατηγορία αὐτὴ νὰ πιστευθῇ ὅτι πράγματι εἴμεθα ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι δὲν κάμνομεν τίποτε ἄλλο παρὰ βίαν; Ἐὰν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἶμαι βίαιος ἄνθρωπος διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἡ συμφιλίωσις, εἴπατέ μου νὰ κάμω τοιαύτας. (Χειροκροτήματα). Διότι ἐγὼ εἰς τὴν ψυχήν μου δὲν ἔχω τὸ αἴσθημα τῆς βίας, διότι ἐγὼ σέβομαι τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ. Εἰς τὰς θεωρίας τὰς ὁποίας ἔκαμα εἰς τοὺς ἀξιωματικούς, ὅταν ἀνελάμβανον τὴν διοίκησιν, τοῖς ἔλεγον ὅτι ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ἔλεγον εἰς τοὺς στρατιώτας «πηγαίνετε ἀπ’ ἐδῶ· δὲν σᾶς δίδομεν ἄδειαν», οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ δὲν ἵστανται εἰς τὸ ὕψος τῆς θέσεώς των. Ὀφείλετε νὰ πείσητε τὸν στρατιώτην ὅτι ἡ τιμωρία εἶναι δικαία, ὅτι τὴν ἄδειαν τὴν ὁποίαν δὲν τοῖς ἔδωκαν δὲν τὴν ἔδωκαν διὰ λόγους ἀνωτέρους, διὰ τοὺς ὁποίους δὲν ἠδύναντο νὰ πράξουν ἄλλως. Λοιπόν, κύριοι, λυποῦμαι, διότι ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Λέσβου ἤχθη μέχρι τοῦ σημείου ν’ ἀναφέρῃ τὴν λέξιν λίαν ἐνταῦθα διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὰς γνώμας τὰς ὁποίας ἀκόμη δὲν ἐξέφρασεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ. Ἀλλ’ ἐγὼ εἶχον πάντοτε τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀμυνθῶ, διότι τὰς ἡμέρας αὐτὰς ἐγένετο ὑπερβολικὴ κατάχρησις τῆς μομφῆς αὐτῆς πρὸς ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι ἔπαυσαν νὰ εἶναι καὶ στρατιωτικοὶ καὶ διοικηταὶ στρατευμάτων.

§148Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Εἶναι δυνατὸν ἐκ τοῦ στόματός σας ν’ ἀκούσω ὅτι δὲν γίνεται ἀνασύστασις τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου διὰ νὰ ἐπιβάλητε βίᾳ τὴν Δημοκρατίαν;

§149Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Οὐδεὶς Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος ὑφίσταται· ὅλοι οἱ στρατιωτικοὶ ἀπεσύρθησαν εἰς τὰ ἔργα των, ἀλλ’ ὁλόκληρος ὁ Στρατὸς εἶναι εἷς δημοκρατικὸς Σύνδεσμος τῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ ζητήματος ἔληξε. Θὰ συνεχισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν τοῦτο νὰ γίνῃ δι’ ἀπόψε. Δέχεται ἡ Συνέλευσις νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν;

§151ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν προσεχῆ Δευτέραν καὶ ὥραν 4. μ. μ. (Ὥρα 8. 5′ μ. μ.)