1924.01.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 6Η

Πέμπτη 24 Ἰανουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρα 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθοῦν τὰ πρακτικά.

§2ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν διενεμήθησαν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται μέχρις ὅτου διανεμηθοῦν. — Ὁ Τ. Ἀλαφοῦζος Πρόεδρος τοῦ Συνδέσμου Ἐνοικιαστῶν Πειραιῶς ὑποβάλλει ὑπόμνημα περὶ μὴ αὐξήσεως τῶν ἐνοικίων τῶν καταστημάτων. — Ὁ Φιλανθρωπικὸς Σύλλογος Σκουροχωρίου διαμαρτύρεται διὰ τὴν μετάθεσιν τοῦ δημοδιδασκάλου Νικολ. Ἀναγνωστοπούλου. — Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Φιλιατρῶν ἱκετεύει τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἀνάκλησιν τῶν μεταθέσεων τῶν καθηγητῶν καὶ δημοδιδασκάλων τῆς πόλεώς των. — Σύσσωμος ὁ σιδηροδρομικὸς κόσμος Μακεδονίας ζητεῖ ὅπως μὴ παραχωρηθῶσιν οἱ σιδηρόδρομοι τοῦ Κράτους εἰς Ἑταιρίαν. — Τὰ μέλη τοῦ Συνδέσμου «Ἐθνικὴ Σωτηρία Θεσσαλονίκης» ὑποβάλλουσιν εὐχὰς πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἐπὶ τῷ ἀρξαμένῳ νέῳ ἔτει. — Οἱ Φιλελεύθεροι δικηγόροι Λαρίσης ζητοῦν ὅπως ἀνακληθῶσιν αἱ μεταθέσεις τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν Ἐφετῶν Τσαπραλῆ καὶ τοῦ ἐφέτου Νικητοπούλου. — Ὁ βιομηχανικὸς κόσμος Μακεδονίας διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἐπιβολὴν τῆς φορολογίας κύκλου ἐργασιῶν καὶ παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως ἀρθῇ ἡ τοιαύτη φορολογία. — Ὁ Πανηπειρωτικὸς Σύνδεσμος Ἀναπήρων παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως στέρξῃ τὸν ἐπαναδιορισμὸν τῶν παυθέντων ταμιακῶν ὑπαλλήλων Ἰωαννίνων. — Τὸ Ἐμπορικὸν καὶ Βιομηχανικὸν Ἐπιμελητήριον Πατρῶν παρακαλεῖ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅπως μὴ ἐγκρίνῃ τὴν ἀνταλλαγὴν τοῦ παραλιακοῦ οἰκοπέδου δι’ ἑτέρου τῆς Ἑταιρίας Σ.Π.Α.Π. — Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Καλαμῶν ὑποβάλλει θερμὴν παράκλησιν πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅπως ματαιωθῇ ἡ μελετωμένη μετάθεσις τοῦ νομάρχου Μεσσηνίας Μπουλούμπαση. — Ὁ Κτηματικὸς καὶ Συνεταιρικὸς κόσμος Ἠλείας συγχαίρει τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν διὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου αὐτῆς παρακαλῶν ἅμα ταύτην ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἀπὸ τριμήνου παρατηρουμένην σταφιδικὴν κρίσιν. — Ὁ κ. Νικ. Κανελλόπουλος τηλεγραφητὴς βʹ τάξεως ὑποβάλλων ὑπόμνημα ἐμφαῖνον τὴν ὑπερεικοσκετῆ αὐτοῦ ὑπηρεσίαν, παραπονεῖται διὰ τὴν παραγκώνισίν του ἐκ τῶν πινάκων τῶν προακτέων. — Στρατιωτικοὶ καὶ πολιτικοὶ ὑπόδικοι τῶν φυλακῶν Δράμας παρακαλοῦν ὅπως διαταχθῇ ἡ ἐκδίκησις τῶν ὑποθέσεών των. — Οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, Κορινθίας, Μαγνησίας, Ἕβρου, Μιτυλήνης, Ἀρκαδίας, Βερροίας Θεσσαλονίκης, Ξάνθης, Γενιτσῶν; Σερρῶν, Μεσσηνίας καὶ Καρατζόβας ὑποβάλλουσι θερμὴν παράκλησιν περὶ παροχῆς τοῦ 13ου μισθοῦ. —Πρόεδροι Συλλόγων καὶ Συνεταιρισμῶν Κριεκουκίου παρακαλοῦσι τὴν Συνέλευσιν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν παροχὴν τοῦ 13ου μισθοῦ εἰς τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους. — Οἱ ὑποδικοκατάδικοι τῶν ἐνταῦθα ἐπανορθωτικῶν φυλακῶν ὑποβάλλουσιν ἔκκλησιν πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἵνα χορηγηθῇ αὐτοῖς ἀμνηστεία. — Ὁ Ἀγροτικὸς Πολιτικὸς Σύνδεσμος Καλαφατιάνων Κερκύρας ὑποβάλλει ψήφισμα τροποποιήσεως τοῦ Ἀγροτικοῦ νόμου, ὡς μὴ ἀνταποκρινομένου εἰς τοὺς δικαίους πόθους τοῦ ἀγροτικοῦ πληθυσμοῦ Κερκύρας. — Ὁ Πανελλήνιος Σύλλογος τελειοφοίτων Ἐφέδρων Νομικῆς ζητεῖ προνόμια τινὰ σχετικὰ πρὸς τὰς ἐπὶ πτυχίῳ ἐξετάσεις τῶν τελειοφοίτων ἐφέδρων. — Ἡ κοινωνία Καρδίτσης διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπόλυσιν τῶν δημοδιδασκάλων Στρογγύλη καὶ Ἀγγελούση ζητοῦσα τὴν ἀναθεώρησιν τῆς ἀποφάσεως. — Οἱ ἰδιοκτῆται καπναποθηκῶν Ξάνθης ζητοῦσιν ὅπως ἐκδοθῇ διάταξις περὶ μὴ ἰσχύος τοῦ ἐνοικιοστασίου ἐν Ξάνθῃ ὡς πρὸς τὰς καπναποθήκας. — Ὁ Σύνδεσμος τῶν Καπνεργατῶν Χανίων αἰτεῖται τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Ν. Διατάγματος «περὶ τοῦ τέλους τῆς δραχμῆς» διὰ τὴν σύνταξιν τῶν σιγαροποιῶν καὶ καπνεργατῶν. — Ὁ Ἀθανάσιος Χριστόπουλος λοχαγὸς τοῦ Πυροβολικοῦ διαμαρτύρεται διὰ τὴν αὐταπάγγελτον ἀποστρατείαν του καὶ ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν ταύτης. — Ὁ πληρεξούσιος Δράμας κ. Λ. Λαμπρινίδης αἰτεῖται τρίμηνον ἄδειαν ἀπουσίας προκειμένου νὰ μεταβῇ εἰς Τουρκίαν ὡς μέλος τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς. (Ἐγκρίσει τῆς Συνελεύσεως ἡ ἄδεια χορηγεῖται).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ.κ. Ὑπουργοὶ τῶν Ναυτικῶν καὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 27 Δεκεμβρίου 1923 Ν. Διατάγματος «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 1851». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων Ὁ κ. Γ. Τζώρτζης παρακαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ἀντικειμένου: αʹ) Ἄν ἐπερατώθη ἡ ἐκδίκασις ὑπὸ τῶν οἰκείων ἐπιτροπῶν τῶν αἰτήσεων ἀποζημιώσεως διὰ ζημίας τοῦ κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν πολέμου προξενηθείσας εἰς ὑπηκόους Ἕλληνας ὑπὸ τῶν ἐχθρικῶν στρατευμάτων κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. βʹ) Ἄν πρόκειται νὰ καταβληθῶσιν αἱ ἐπιδικασθεῖσαι ἀποζημιώσεις, πότε καὶ διὰ τίνος ποσοῦ, καὶ γʹ) Ποίαν ἀξίαν ἔχουσι τοιαῦται ἀποφάσεις τῶν Ἐπιτροπῶν ἐπιδικάζουσαι ἀποζημιώσεις εἰς ἰδιώτας, ἀλλὰ βεβαιοῦσαι ὅτι αἱ ζημίαι προὐξενήθησαν ὑπὸ τῶν Συμμαχικῶν Στρατευμάτων καὶ ἰδίως τῶν Γαλλικῶν.

§5Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κατὰ λάθος ἡ ἐρώτησις αὐτὴ ἀπευθύνεται πρὸς ἐμὲ ἀντὶ νὰ ἀπευθύνεται πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐγὼ ἐν τούτοις ἐζήτησα τὰς πληροφορίας ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τὰς καταθέτω εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Ροδόπουλος παρακαλεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ὅπως πληροφορήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἂν ὑπεβλήθη αὐτῷ ἀναφορὰ ὑπὸ καπνεμπόρων περὶ ἐλαττώσεως ἢ καταργήσεως τοῦ ἐξαγωγικοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καπνοῦ ἢ ἂν προφορικῶς μόνον ἐγένοντο ὑπ’ αὐτῶν διαβήματα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον.

§7Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Πρὸ καιροῦ εἶχον ὑποβληθῆ ἀναφοραὶ καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ μέρους τῶν ἐπιμελητηρίων καὶ ἐκ μέρους τῶν καπνεμπορικῶν συλλόγων παραπονουμένων διὰ τὴν δημιουργηθεῖσαν δυσχέρειαν.

§8Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ νὰ κατατεθῶσιν αἱ ἀναφοραὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν διότι θὰ προκληθῇ συζήτησις.

§9Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Ἄν θέλετε περάσατε ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον διότι εἶναι πολλαί.

§10Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ σοβαρὸν καὶ πρέπει νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Συνέλευσιν.

§11Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Πολὺ καλά.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Τζώρτζης παρακαλεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας νὰ πληροφορήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἂν προτίθεται νὰ ἐγκρίνῃ τὰς ἀποφάσεις τῶν δυνάμει τοῦ ἀπὸ 26 Ἀπριλίου 1923 Ν. Διατάγματος συσταθεισῶν ἐν τῇ ἕδρᾳ ἑκάστου Πρωτοδικείου ἐπιτροπῶν, πρὸς ἐξέτασιν τῶν συναφθεισῶν συμβάσεων κλπ. ἐπὶ ἀκινήτων τῶν Νέων Χωρῶν ἀπὸ τοῦ 1912 μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου 1920, κατὰ παράβασιν τῶν ἰσχυουσῶν διατάξεων περὶ ἀπαγορεύσεως τῶν δικαιοπραξιῶν, δεδομένου ὅτι τοιαῦται ἀποφάσεις ἔχουσιν ὑποβληθῆ καὶ ἐκκρεμοῦσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον.

§13Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ζήτημα κύριοι, ἔχει οὕτω: Ἀπὸ τοῦ 1912 ἐπεβλήθησαν ἐπανειλημμένως ἀπαγορεύσεις τῶν δικαιοπραξιῶν ἐπὶ τῶν ἀκινήτων εἰς τὰς Νέας Χώρας. Παρὰ τὴν ἀπαγόρευσιν ταύτην ἐγένοντο ἀκύρως πολλαὶ δικαιοπραξίαι πωλήσεως, δανεισμοῦ καὶ ἄλλης φύσεως. Τὰς δικαιοπραξίας ταύτας, ἀκύρως γενομένας ὡς πρὸς τὰ Τουρκικὰ κτήματα, ἐπέτρεψεν ἓν Νομοθετικὸν Διάταγμα τοῦ 1923 νὰ κυρωθοῦν δι’ ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, κατόπιν ὡρισμένων γνωμοδοτήσεων τῶν τοπικῶν ἀρχῶν. Ἡ διαδικασία αὕτη ἐτηρήθη καὶ τινές τῶν δικαιοπραξιῶν, αἱ ὁποῖαι ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι κατὰ τὸ πλεῖστον δὲν ἦσαν εἰλικρινεῖς ἀλλὰ εἰκονικαί, ἠκυρώθησαν. Ἀπομένει ὅμως μέγας ἀριθμὸς ἄνευ κυρώσεως. Ἤδη, εὑρισκόμενος πρὸ τῶν δυσκολιῶν ὅπως κυρώσω τοιαύτας συμβάσεις ἔχω ὑπὸ μελέτην τὸ ζήτημα καὶ θὰ συνεννοηθῶ μετὰ τοῦ συναδέλφου μου κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Μετὰ τὸ Νομοθετικὸν Διάταγμα ἐπηκολούθησε ἀφ’ ἑνὸς ἡ σύμβασις τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης καὶ ἰδίᾳ ἡ σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν, ἡ ὁποία ὁρίζει ὅτι ὅλα τὰ κτήματα τῶν Μουσουλμάνων τὸ γένος, Ἑλλήνων ὑπηκόων, οἱ ὁποῖοι θὰ μεταναστεύσουν εἰς τὴν Τουρκίαν ὑπόκεινται εἰς τὴν κατανομὴν καὶ θὰ διατεθῶσιν ὑπὲρ τῶν προσφύγων Ἑλλήνων τὸ γένος, Ὀθωμανῶν τὴν ὑπηκοότητα οἱ ὁποῖοι ἦλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα. Κατὰ τὴν σύμβασιν μεταξὺ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος διὰ τὸ δάνειον τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ κ. Μοργκεντάου, ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει ὡς ἐγγύησιν τοῦ δανείου νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὑπὸ τύπον καταπιστεύσεως 5 ἑκατομμύρια στρεμμάτων. Ἑπομένως τὰ κτήματα ταῦτα θὰ μεταβιβασθῶσιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν πρὸς ἀσφάλειαν τῶν προσφύγων. Αὐτὰ τὰ ἐμπόδια ἐμφανίζονται εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας ὅπως προβῇ εἰς κύρωσιν τοιούτων δικαιοπραξιῶν. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κυρώσῃ δικαιοπραξίας διὰ τῶν ὁποίων θὰ μεταβιβάζωνται εἰς τὴν κυριότητα τῶν Ἑλλήνων ἀγοραστῶν κτήματα προορισθέντα ἐν τῷ μεταξὺ δι’ ἄλλον σκοπόν; Ἀλλὰ καὶ ἓν ἄλλο ζήτημα. Συμφώνως πρὸς ἄλλο ἄρθρον τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ τηρηθῇ, τὰ κτήματα τὰ ἀκίνητα τὰ τουρκικὰ ὀφείλουν νὰ ἀποδοθοῦν εἰς τοὺς Τούρκους. Ἑπομένως καὶ αὐτὸ τὸ σημεῖον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν θέλω νὰ ἐπεκταθῶ διότι θίγει διεθνεῖς σχέσεις, ἐμφανίζετε ὡς ἐμπόδιον. Πάντα ταῦτα ἔχω ὑπὸ μελέτην καὶ θὰ καταλήξω εἰς ὡρισμένας ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ἀπὸ τοῦδε δὲν δύναμαι νὰ εἴπω.

§14Β. ΧΑΤΖΗΛΙΑΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι σοβαρόν.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§16ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πρέπει νὰ γενικευθῇ ἡ συζήτησις.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε φέρατε προσεχῶς ἐπερώτησιν. Ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν δὲν γενικεύεται ἡ συζήτησις. Ὁ κ. Σπ. Ἀντωνιάδης παρακαλεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ γνωρίσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ἄν ἀπεφάσισε νὰ καταργήσῃ τὰ ἰσχύοντα διδακτικὰ βιβλία τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, τὰ ἐνισχύοντα τὸ φιλοβασιλικὸν πνεῦμα καὶ ἀναφέροντα τὸ ὄνομα τοῦ Κωνσταντίνου ὡς βασιλέως, συντεταγμένα δὲ εἰς σχολαστικὴν καθαρεύουσαν καὶ πότε σκέπτεται νὰ ἐπαναφέρῃ τὰ ἐπὶ Κυβερνήσεως Βενιζέλου τοῦ 1920 ἰσχύοντα.

§18Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ταύτην τὴν στιγμὴν ἔλαβον γνῶσιν τῆς ἀναφορᾶς. Λαμβανομένων ὅμως ὑπ’ ὄψιν τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, φυσικῷ τῷ λόγῳ, τὰ διδακτικὰ βιβλία θὰ συμβιβασθῶσιν μὲ τὸ φιλοδημοκρατικὸν πνεῦμα τῆς Κυβερνήσεως.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων. Οἱ κ. κ. Π. Καρασεβδᾶς, Θ. Χαβίνης, Ἰωσ. Κούνδουρος, Θ. Πάγκαλος, Ἐλ. Παυλίδης, Γ. Δουζίνας, Γ. Κονδύλης, Α. Χατζηκυριάκος καὶ Σπ. Θεοδωρόπουλος συνιστῶσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ παράσχῃ χάριτας εἰς τοὺς καταδικασθέντας κατὰ τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα πρὶν ἤ τὸ ζήτημα συζητηθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐπ’ αὐτῆς ὑπάρχει πρότασις δέκα πληρεξουσίων περὶ γενικεύσεως τῆς συζητήσεως καὶ ἑπομένως, κατὰ τὸν Κανονισμὸν, ἡ συζήτησις γενικεύεται. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Καρασεβδᾶς.

§20Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀφοῦ ὁμιλῶ ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἐπιφυλάσσομαι ἐκεῖ νὰ ὁμιλήσω. Ἄν ἄλλος θέλει νὰ ὁμιλήσῃ, εἶναι ἐλεύθερος.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαβίνης.

§22Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἶναι νωπὰ, κ. πληρεξούσιοι, τὰ πτώματα τῶν ἀτυχῶν στρατιωτῶν, οἱ ὁποῖοι ἔπεσαν κατὰ τὸ στασιαστικὸν κίνημα τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου καὶ ἡ Κυβέρνησις σκοπεύει νὰ ἀπονείμῃ χάριν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὡδήγησαν τοὺς στρατιώτας τῆς Πατρίδος εἰς ἐμφύλιον πόλεμον. Καὶ τίθεται τὸ ἐρώτημα ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ: ἔχει τις τὸ δικαίωμα νὰ ζῇ ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ; Λέγων Ἑλληνικὸν Λαὸν ἐννοῶ ἐκεῖνον τὸν λαὸν, ὁ ὁποῖος ἀπὸ δεκαετίας δὲν παύει νὰ προσφέρῃ τὰς θυσίας τοῦ αἷματος ἀφειδῶς εἰς τὴν Πατρίδα, ἐννοῶ τὸν λαὸν τῆς ὑπαίθρου Χώρας, τὸν ἐργάτην, τὸν χωρικόν. Διότι οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα, τοὺς στρατιώτας τῆς Πατρίδος, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται νὰ ἐκπληρώσουν τὴν θητείαν των τὴν στρατιωτικὴν, τοὺς στρατιώτας τῆς Πατρίδος, οἱ ὁποῖοι μάχονται διαρκῶς καὶ οἱ ὁποῖοι ηὐτύχησαν νὰ σωθοῦν μετὰ δεκαετεῖς πολέμους, οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα, λέγω, νὰ τοὺς ὁδηγῇ εἰς ἐμφύλιον πόλεμον. Καὶ ἤχθησαν οἱ Ἕλληνες στρατιῶται ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ ὑπὸ ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐκινοῦντο καὶ ἐνεπνέοντο οὐχὶ ὑπὸ πατριωτικῶν αἰσθημάτων, ἤχησαν ἐναντίον τῶν ἀδελφῶν των. Καὶ συνεκρούσθησαν εἰς τὸ Νάρες καὶ εἰς τὴν Ἐλευσῖνα καὶ ἔπεσαν ἐκεῖ ἀρκεταὶ δεκάδες. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν θὰ παρακληθῇ νὰ ὑποβάλῃ ὀνομαστικὸν κατάλογον τῶν φονευθέντων.

§23Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μάλιστα.

§24Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Καὶ πράττει τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἀποβλέπουσα εἰς τὴν συμφιλίωσιν. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἀμφισβητήσω τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἄς μὴ νομίζῃ ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἡ ἀπελευθέρωσις τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, οἵτινες ὡδήγησαν εἰς ἐμφύλιον πόλεμον καὶ ἐφόνευσαν δι’ ἰδιοτελεῖς σκοποὺς τοὺς στρατιώτας τῆς Πατρίδος, θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν συμφιλίωσιν. Τοὐναντίον, θὰ δώσῃ τὰ μέσα εἰς τὴν ἀντίδρασιν, ἥτις καὶ σήμερον ὀργανώνει στάσιν, ἵνα τὸ ταχύτερον ἐκδηλώσῃ ταύτην ἴσως δὲ, ὡς φοβοῦμαι καὶ ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν. Καὶ τότε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ εἶναι οἱ ἠθικοὶ αὐτουργοὶ τῶν νέων θανάτων τῶν στρατιωτῶν. Ἕνα τοιοῦτον ζήτημα, κ. πληρεξούσιοι, νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐξετάζηται μόνον ἐπὶ τοῦ ἐπιπέδου τῆς σκοπιμότητος· πρέπει πρὸ παντὸς νὰ ἐξετάζηται ἐπὶ τοῦ ἐπιπέδου τοῦ ἠθικοῦ. Διότι, ὅπως εἶπον καὶ προηγουμένως, ἐπαναλαμβάνω καὶ τώρα, οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ στερήσῃ τῆς ζωῆς τοὺς στρατιώτας τῆς Πατρίδος. Διότι, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, θὰ σκεφθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐὰν θὰ στείλῃ τὰ τέκνα του πρὸς ἐκπαίδευσιν εἰς τὸ Στράτευμα. Ἐπαναλαμβάνω δέ, ἄς προσέξῃ πολὺ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἄς ἐξετάσῃ μόνον τὴν ἠθικὴν ἄποψιν καὶ ὄχι τὴν ἄποψιν τῆς σκοπιμότητος, τὴν ὁποίαν ἀμφισβητῶ, διότι τὸ τοιοῦτον θὰ ἐσήμαινε μίαν περιφρόνησιν πρὸς τὸν Λαὸν καὶ μίαν ἔλλειψιν σεβασμοῦ πρὸς τοὺς πεσόντας στρατιώτας. Ἔχει δὲ καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ δείξῃ μεγάλην ἐπιείκειαν πρὸς τοὺς στασιαστὰς αὐτούς, διότι εἶναι ἡ πρώτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ δεικνύουσι στρατοκρατικὰς προθέσεις. Οἱ ἀξιωματικοί, ὁσάκις ἠναγκάσθησαν νὰ ἐξέλθωσι τῶν στρατιωτικῶν αὐτῶν ἔργων, πάντοτε ἐπανεστάτησαν καὶ οὐδέποτε ἐστασίασαν. Πάντοτε ἐπανεστάτησαν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Πατρίδος. Ἐπανεστάτησαν κατὰ τὸ 1909, ὅτε εἶδον τὴν Ἑλλάδα ἐξευτελιζομένην ὑπὸ τῶν Τούρκων μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ ὀργανώσωσι Στρατὸν καὶ σώσωσι τὴν Πατρίδα. Ἐπανεστάτησαν καί, μετὰ τινας μῆνας, ἐκάλεσαν τὸν κ. Ἐλευθέριον Βενιζέλον καὶ ἀνέθεσαν εἰς αὐτὸν τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ ἔργου τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐνῷ αὐτοὶ περιωρίσθησαν εἰς τὰ καθαρῶς στρατιωτικὰ ἔργα των. Οὐδεμία στρατοκρατικὴ ἰδέα ἐξεδηλώθη ἐκ μέρους αὐτῶν. Ἐπανεστάτησαν τῷ 1916 ὑπὸ τὰς ἐμπνεύσεις τοῦ αὐτοῦ πολιτικοῦ προσώπου, τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, μετέβησαν εἰς Θεσσαλονίκην, ὠργάνωσαν Στρατὸν ὑπὸ μυρίας δυσχερείας, μετέβησαν εἰς τὸ Μέτωπον καὶ ἔδωσαν τὰ μέσα εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ συνάψῃ τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν. Καὶ τότε οὐδέποτε ἐξεδήλωσαν στρατοκρατικὰς ἰδέας. Ἐπανεστάτησαν καὶ τῷ 1922, μετὰ μίαν καταστροφὴν, ἡ ὁποία ἦτο συνέπεια μιᾶς ἐγκληματικῆς πολιτικῆς τῆς Δυναστείας, διὰ νὰ σώσωσι τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὴν περαιτέρω καταστροφήν. Ἦτο ἡ στιγμὴ τῆς ἀποθαρρύνσεως καὶ ὅλος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔστρεφε τὰ βλέμματα πρὸς ἀνατολὰς διὰ νὰ ἴδῃ τὶ θὰ κάμωσιν οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοί. Καὶ τότε οἱ ἐλάχιστοι ἀπομείναντες ἀξιωματικοὶ ἐπανεστάτησαν, ἐξεδίωξαν τὸν ἐπίορκον Βασιλέα καὶ ὠργάνωσαν τὸν ὡραῖον Στρατὸν τοῦ Ἕβρου ἐπὶ τοῦ ὁποίου βασισθεὶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπέγραψε τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης. Ἔχει καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ φανῇ ἐπιεικὴς πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔδειξαν στρατοκρατικὰς ἰδέας, διότι θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τότε κάθε ἀξιωματικὸς νὰ σύρῃ τὸ σύνταγμά του εἰς στάσιν καὶ ἂν μὲν ἐπιτύχῃ νὰ κυβερνᾷ τὴν Χώραν δικτατορικῶς, ἐὰν δὲ ἀποτύχῃ νὰ ζητῇ χάριν ἢ ἀμνηστείαν. Πρὶν ἢ κατέλθω τοῦ βήματος εἶμαι ὑποχρεωμένος, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, νὰ σᾶς εἴπω νὰ ἐξετάσητε μετὰ προσοχῆς τὴν ἠθικὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος, διότι ἀπονέμοντας χάριν πρὸς τοὺς στασιαστὰς θὰ ἐδεικνύετε μεγάλην περιφρόνησιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν καὶ πλήρη ἔλλειψιν σεβασμοῦ πρὸς τοὺς πεσόντας στρατιώτας. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§25Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λόγου γενομένου περὶ τῆς συζητουμένης προτάσεως, ἐξέφρασε τὴν γνώμην ἢ μᾶλλον τὴν εὐχὴν ὅπως ἀναβληθῇ ἡ ἐπ’ αὐτῆς συζήτησις καὶ συγχωνευθῇ μὲ τὴν γενικὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, ἐφόσον αὗται ἐμπεριέχουν στοιχεῖα ἀνάλογα πρὸς τὰ στοιχεῖα τῆς προτάσεως. Τὴν γνώμην ταύτην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀπεδέχθη ἡ Συνέλευσις καὶ ἑπομένως νομίζω ὅτι κακῶς διενεργεῖται κεχωρισμένως συζήτησις, διότι ἀπὸ χθὲς παρεπέμφθη αὕτη εἰς τὴν γενικὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ ἐπιφυλάσσομαι, ὅταν ὁμιλήσω γενικῶς ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐλήφθη ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως περὶ συγχωνεύσεως τῆς συζητήσεως.

§27Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἀναμφιβόλως, κύριοι, θὰ ἦτο ὁμαλώτερα ἀπὸ πάσης ἀπόψεως ἡ συζήτησις περὶ τῶν χαρίτων, ἂν διεξήγετο μετὰ τὴν δημοσίευσιν τῶν σχετικῶν διαταγμάτων, ὁπότε καὶ ἡ Συνέλευσις θὰ ἠδύνατο νὰ στηριχθῇ ἐπὶ θετικῶν δεδομένων. Ἔχει ὅμως ἀναμφισβητήτως ἡ Συνέλευσις τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιληφθῇ ἀμέσως τῆς συζητήσεως, ἐφόσον ἐννοεῖ νὰ δεσμεύσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἐν τῇ διαχειρίσει ἑνὸς ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ οὐσιῶδες σημεῖον τῆς καθόλου αὐτῆς πολιτικῆς, ἐφόσον δηλαδὴ ἐννοεῖ νὰ ἐκφράσῃ δυσπιστίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Θὰ ἠδυνάμην βεβαίως νὰ ἀποκρούσω τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν χαρίτων μέχρι τοῦ σημείου τὸ ὁποῖον ἔθεσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν χθεσινὴν συζήτησιν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀπόκρουσιν τοῦ προληπτικοῦ ἐλέγχου. Ἔχω ὅμως τὴν γνώμην, ὅτι διὰ τοῦ τρόπου τούτου δὲν θὰ εἴχομεν εἰμὴ ματαίαν χρονοτριβὴν, διότι εἶναι ἀναντίρρητοι αἱ διαθέσεις τῆς Κυβερνήσεως πρὸς παροχὴν χαρίτων εἰς ὅσον ἔνεστι εὐρυτέραν κλίμακα, ἤδη δὲ ἀπεστάλη καὶ τὸ σχετικὸν Διάταγμα εἰς τὸν Ἀντιβαλέα πρὸς ὑπογραφήν. Ἐπὶ τοιαύτῃ βάσει δὲν δυνάμεθα νὰ ἀρνηθῶμεν τὴν συζήτησιν.

§28Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ ἐπιμένω, εἰς τὸ ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως ἐπὶ τῆς ὁποίας ἔλαβον τὸν λόγον οἱ κ. συνάδελφοι μετὰ τὰς χθεσινὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ ἀναβληθῇ. Θὰ ἤθελον νὰ εἴπω προκαταρκτικῶς ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι καθαρῶς Κυβερνητικὸν ζήτημα, ἀλλὰ καθαρῶς δικαστικὸν, ἐκτὸς ἐὰν κατὰ τὴν τελευταίαν περίοδον μετεβλήθησαν αἱ διατάξεις τῶν νόμων. Διότι, διὰ νὰ ἀπονεμηθῶσι χάριτες, πρέπει νὰ γνωμοδοτήσωσιν οἱ Β. Ἐπίτροποι καὶ κατόπιν νὰ ἀποφανθῶσιν αἱ Ἐπιτροπαί. Εἶμαι δὲ ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι σκοπὸς τῆς προτάσεως δὲν ἦτο ἡ μὴ παροχὴ χαρίτων, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅτε ὑπέγραφον τὴν πρότασιν, δὲν ἐσκεπτόμουν αὐτὸ, καθόσον δὲν εἶμαι κατὰ τῆς παροχῆς τῶν χαρίτων. Φρονῶ ὅτι μία Ἐπανάστασις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κρατῇ εἰς τὰς φυλακὰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ὅταν τὸ προηγούμενον καθεστὼς ἤμειψεν αὐτομόλους καὶ προδότας. Θὰ παρακαλέσω νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ ἄποψις, κατὰ τὴν ὁποίαν μὲ τὴν γενομένην συζήτησιν πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐξαντληθὲν τὸ θέμα τοῦτο. (Χειροκροτήματα).

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πάγκαλος ἔχει τὸν λόγον.

§30Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐσκέφθην πολύ, κύριοι πληρεξούσιοι, πρὶν ἢ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος. Ἀλλ’ ἀναγκάζομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ἡ ὑπόθεσις τοῦ τελευταίου στασιαστικοῦ κινήματος βαθύτερον καὶ εὐρύτερον, ὅπως ἀνευρεθῶσι τὰ αἴτια καὶ τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα παρεκίνησαν τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους εἰς στάσιν. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἀπὸ διάφορα στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα δύναμαι νὰ προσκομίσω ἐνώπιον ὑμῶν, θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα δὲν ἔχει οὐδεμίαν ὁμοιότητα μὲ τὰ μέχρι τοῦδε, τὰ ὁποῖα ἀπὸ δεκαετίας συνετάραξαν τὴν Χώραν. Δὲν θὰ μακρηγορήσω, διότι τὸ ζήτημα τὸ ἐξήντλησεν ὁ προηγουμένως λαλήσας. Δὲν δύναμαι νὰ παραβάλω τὸ στασιαστικὸν κίνημα μὲ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909. Τότε, ὅπως γνωρίζετε πάντες, τῆς στάσεως ἐκείνης εἰς τὴν ὁποίαν ἔλαβον καὶ ἐγὼ μέρος μεταξὺ τῆς δεκάδος τῶν πρώτων ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἵδρυσαν τὸν σύνδεσμον, τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα ὤθησαν τοὺς ἀξιωματικοὺς ἦσαν πασίγνωστα. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβάλωσι στρατοκρατίαν καὶ νὰ καταργήσωσι τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν. Τουναντίον οἱ ἀξιωματικοὶ ἐκεῖνοι ἀντελήφθησαν ὅτι ἡ παμψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἠξίου ἀλλαγὴν μεθόδων, ἠξίου ἀλλαγὴν τοῦ τρόπου τοῦ πολιτεύεσθαι καὶ ἐπανεστάτησαν ἀκριβῶς διὰ νὰ ὑποστηρίξουν τὰ λαϊκὰ δίκαια. Τὰ ἐπακολουθήσαντα ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπανάστασιν γεγονότα ἀπέδειξαν τὴν ἀλήθειαν ταύτην. Τὸ συλλαλητήριον τῆς πλατείας τοῦ Ἄρεως, εἰς τὸ ὁποῖον συνέρρευσαν ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἑκατὸν χιλιάδες διαδηλωτῶν καὶ ἡ καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα ἀποδοχὴ μετ’ ἐνθουσιασμοῦ τοῦ κινήματος εἶναι πλήρης καὶ πασιφανὴς ἀπόδειξις τῶν λεγομένων μου. Ἐπανεστάτησαν ἐκ νέου οἱ ἀξιωματικοὶ κατὰ τὸ 1916 διὰ τοὺς γνωστοὺς λόγους τοὺς ὁποίους θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω. Ἐπανεστάτησαν καὶ τότε ἀκριβῶς διὰ νὰ ὑπερασπίσουν τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, τὸ Πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ἐπεβουλεύετο ἡ ἐπάρατος ἐκείνη Δυναστεία διαλύσασα δὶς τὴν Βουλὴν καὶ θελήσασα νὰ καταπνίξῃ τὸ δικαίωμα τοῦ Λαοῦ. Τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα δὲν ὁμοιάζει μὲ τὰ προηγούμενα. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι καὶ ὡς ἐκ τῆς θέσεώς μου ὡς Ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς μακροχρονίου ὑπηρεσίας μου εἰς τὰς ἀνωτάτας αὐτοῦ διοικήσεις, δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι κατέχω κάλλιον παντὸς ἄλλου τὰ νήματα, τὰ αἴτια τὰ βαθύτερα, τὰ ὁποῖα παρεκίνησαν τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους εἰς τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα. Τὸ κίνημα ἤρχισε νὰ ἐκκολάπτηται πολὺ πρὶν ἐκδηλωθῇ, ἀπὸ τοῦ μηνὸς Μαρτίου. Καθ’ ἣν στιγμὴν ἀκόμη ὁ Στρατὸς ἦτο ἀντιμέτωπος τοῦ ἐχθροῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν δηλ. ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης δὲν εἶχεν ὑπογραφῆ, ἔπεσαν εἰς χεῖρας μου στοιχεῖα, εἶχον πληροφορίας, ὅτι ἀξιωματικοὶ συνεσκέπτοντο καὶ ὠργανοῦντο εἰς συνωμοσίαν πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ τότε καθεστῶτος. Παρηκολούθουν, ὅπως εἶχον ὑποχρέωσιν καὶ καθῆκον, τὰς κινήσεις ἐκείνας καὶ ἤμην ἕτοιμος, φυσικὰ, νὰ ἐπιβάλω τὸ κράτος τοῦ Νόμου καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως, μόλις θὰ ἐξεδηλοῦντο. Ἐπῆλθεν ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης. Διάφορα γεγονότα καὶ μικραὶ προστριβαὶ μεταξὺ τῆς τότε διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς Κυβερνήσεως ἔδωκαν ἀφορμὴν νὰ διαδοθῇ εἰς τὸ Στράτευμα ὅτι ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ ἦτο ἐν διαφωνίᾳ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Παρακαλῶ νὰ προσέξητε, κύριοι, εἰς τὸ σημεῖον αὐτό. Αἱ διαφωνίαι ἤρθησαν, ἐπεξεγήθησαν, προσῆλθεν ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως εἰς τὸ Γενικὸν Στρατηγεῖον καὶ ἀνεκοινώθη εἰς τὰ Σώματα καὶ ἑπομένως καὶ εἰς τοὺς ἐνδιαφερομένους ἀξιωματικοὺς ὅτι οὐδεμία ὑπῆρχε διαφωνία καὶ ὅτι ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ καὶ ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκοντο ἐν πλήρει ἁρμονίᾳ. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγω καταφαίνονται ἀσφαλῶς ἐκ τῶν καταθέσεων καὶ τῆς ἀνακρίσεως, ἡ ὁποία ἐγένετο τὴν ἐποχὴν ἐκείνην διὰ τὴν πρώτην ἐκδήλωσιν συνεννοήσεως πρὸς συγκρότησιν συνωμοτικοῦ συνδέσμου. Αὐτοὶ οἱ ἴδιοι ἀξιωματικοί, οἱ πρωτοστατήσαντες εἰς τὸ κίνημα, οἱ ὁποῖοι ἦσαν καὶ οἱ πρωτουργοὶ τῆς συνωμοσίας ὁμολογοῦσιν εἰς τὰς καταθέσεις των ὅτι ἔλαβον γνῶσιν τῆς μὴ ὑπάρξεως οὐδεμιᾶς διαφωνίας μεταξὺ τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἰσχυρίσθησαν τότε ὅτι προέβησαν εἰς τὸ κίνημα ἵνα προλάβωσιν αὐθαιρέτους ἴσως ἐνεργείας τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ αὐτὸ ἐγένετο πιστευτὸν. Καὶ δυστυχῶς ἐγένετο πιστευτὸν καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ νομίζω, ὅτι τὸ πιστεύει μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς, ὅτι ὄντως οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἀπεφάσισαν νὰ στασιάσουν, μεταξὺ τῶν ἄλλων λόγων εἶχον καὶ τὸν λόγον αὐτὸν, νὰ προλάβουν δηλαδὴ αὐταρχικὰς δῆθεν ἐνεργείας τοῦ Ἀρχηγοῦ Στρατοῦ. Ἐκ τοῦ φακέλλου, τὸν ὁποῖον θὰ παρακαλέσω νὰ καταθέσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς, θὰ ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον. Θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι κατὰ τὸν μῆνα Ἀπρίλιον ἐγνώριζον οἱ κύριοι ἐκεῖνοι καὶ ἔλαβον γνῶσιν ὅτι δὲν ὑπῆρχε διαφωνία τις καὶ ἐπείσθησαν ὅτι ἐπρόκειτο περὶ διαδόσεως καὶ ὅτι οὐδεμία ὑπῆρχε μεταξὺ τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως διαφορά. Παρακολουθῶν τὴν πορείαν τῶν ἀξιωματικῶν αὐτῶν ὁ διοικητὴ τῆς IV Μεραρχίας καὶ νῦν πληρεξούσιος συνταγματάρχης κ. Γρηγοριάδης, ἐκ τῶν ἀρίστων ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ, κατῆλθεν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην καὶ μοὶ ἀνεκοίνωσεν ὅτι ἔθεσε χεῖρα ἐπὶ ὡρισμένων προσώπων καὶ ὅτι ἔχει γραπτὰ στοιχεῖα ἀποδεικνύοντα τὴν ἵδρυσιν τοῦ συνδέσμου καὶ τὸν σκοπὸν αὐτοῦ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης μοὶ προσεκόμισε τότε τὸν φάκελλον τὸν ὁποῖον κατέσχεν εἰς χεῖρας ἀγγελιοφόρου ὁ ὁποῖος ἀπεστέλλετο παρὰ τοῦ διοικητοῦ τοῦ Γʹ Σώματος Στρατοῦ Γαργαλίδου πρὸς τὸν ταγματάρχην τοῦ πυροβολικοῦ Μάρκου. Τὸν φάκελλον αὐτὸν κατέσχεν ὁ κ. Γρηγοριάδης καὶ προσφυῶς ἐνεργῶν ἀντέγραψεν ἐνώπιον καὶ ἄλλων ἀξιωματικῶν, παράδωσεν εἰς ἀγγελιοφόρον καὶ ἀπέστειλε πρὸς τὸν ταγματάρχην. Ὁ ταγματάρχης οὗτος ἦτο βεβαίως συνένοχος καὶ ἐκράτησε τὸν φάκελλον, τὴν ἑπομένην δὲ, ὅτε συνελήφθη, ἠναγκάσθη νὰ ὁμολογήσῃ ὅτι ἀπετέλει μέλος τῆς συνωμοσίας ταύτης. Ἐγνώριζον δὲ οἱ συνωμόται ὅτι θὰ ἔθετον ἐπ’ αὐτῶν χεῖρα καὶ χεῖρα ὄχι ἐλαφρὰν, διότι εἶχον προείπει εἰς ὅλους τοὺς ἀξιωματικοὺς ὅτι πάντα τὸν ὁποῖον θὰ εὕρισκον ἔχοντα ἐν ἑαυτῷ μικρόβιον κωνσταντινικὸν ἢ νοσταλγοῦντα τὸ παλαιὸν καθεστὼς θὰ ἐτυφέκιζον. Ἐγνώριζον δὲ ὅτι πρὶν ἢ ἀναγγείλω μίαν ἀπειλὴν τὴν ἐσκεπτόμουν ἀρκετά. Προκειμένου λοιπὸν περὶ τῆς σωτηρίας τῶν κεφαλῶν των ἐσκέφθησαν τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ ἐκμεταλλευθῶσι πιθανὴν προϋπάρχουσαν μικροδυσαρέσκειαν ἢ προστριβὴν μεταξὺ τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ κατηγορούμενοι πλέον καὶ προφυλακισμένοι, ἐξήγαγον ἀπὸ τὰ θυλάκιά των πρωτόκολλα τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναγνώσματα διὰ πολὺ μικρὰ παιδία καὶ ὄχι διὰ δικαστὰς —διότι πᾶς κατηγορούμενος ἠδύνατο νὰ συντάξῃ πρωτόκολα—καὶ ἔλεγον ὅτι εὐλαβοῦνται τὴν Ἐπανάστασιν καὶ ὅτι στρέφονται κατὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ. Τὰ πρωτόκολλα ὅμως τὰ ὁποῖα κατεσχέθησαν ἐπὶ τοῦ ἀγγελιοφόρου ἔλεγον σαφῶς: Συνιστῶμεν σύνδεσμον ὑπὸ ἀρχηγὸν τὸν Γαργαλίδην. Ταμίας ὁ συνταγματάρχης τάδε, γραμματεὺς ὁ τάδε. Μέλη δὲ τοῦ συνδέσμου ἦσαν οἱ πλεῖστοι ἐκ τῶν στασιαστῶν. Ἕκαστον μέλος τοῦ συνδέσμου θὰ ἀπέστελλεν ἐπιστολὴν, ἐν τῇ ὁποίᾳ θὰ ἀνέγραφε τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς τὰ ὁποῖα θὰ ἀντικαθίστων τὴν Ἐπαναστατικὴν Ἐπιτροπήν. Σκοπὸς τοῦ συνδέσμου ἦτο ἡ ἀλλαγὴ τῶν προσώπων τῆς Ἐπαναστάσεως. Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι νὰ διαλευκανθῇ αὐτὴ ἡ ὑπόθεσις, ὄχι βεβαίως τόσον χάριν ἐμοῦ, διότι νομίζω ὅτι ἔχω τὴν συνείδησίν μου ἀναπαυμένην ὅτι ἐξετέλεσα τὸ καθῆκον μου, ἀλλὰ διὰ νὰ γνωσθῇ ὄχι μόνον εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ πανελλήνιον ποῖα εἶναι τὰ πραγματικὰ αἴτια τὰ ὁποῖα ὑπεκίνησαν τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους. Καὶ πρὶν ἢ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ μέτρα ἐπιεικείας τὰ ὁποῖα σκέπτεται νὰ λάβῃ, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της τὰ αἴτια ἐκεῖνα διότι θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι πρόκειται περὶ τῶν αὐτῶν ἀτόμων, περὶ μελῶν τοῦ Στρατεύματος γαγγρανωδῶν τὰ ὁποῖα συνεννοοῦντο μὲ τὸν Μεταξᾶν.

§31Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὥστε πρὸ τῆς ψηφίσεως τῶν νομοθετικῶν μέτρων τῶν ἐκλογικῶν τῆς Ἐπαναστάσεως εἶχεν ἐκδηλωθῆ τὸ στασιαστικὸν κίνημα;

§32Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὑπῆρχεν ἀπὸ τὸν Ἀπρίλιον. Ὁ γραμματεὺς τοῦ συνδέσμου εὑρίσκετο ἐν διαρκεῖ ἐπαφῇ μὲ τὸν Μεταξᾶν. Εἰς τὰ Γραφεῖα τῆς Ἐπαναστάσεως ὑπάρχουν αἱ ἀποδείξεις.

§33ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ποῖος εἶναι;

§34Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Φεσσόπουλος ὀνομάζεται καὶ εἶναι ἤδη διοικητὴς συντάγματος. Ἀλλὰ καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου ἦτο μεμυημένος εἰς τὸ κίνημα τοῦ Ὀκτωβρίου. Τὴν τρίτην ἡμέραν μετὰ τὸ κίνημα, ὁπότε αἱ ὑπόνοιαι κατ’ αὐτοῦ ἦσαν βαρύταται, εἶπον εἰς τὸν κ. Γονατᾶν: δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ φύγῃ ἀπὸ τὴν θέσιν του; Μοὶ ἀπήντησεν ὅτι καλὸν εἶναι νὰ παρέλθωσιν ὀλίγαι ἡμέραι. Καὶ κατέχει εἰσέτι τὴν θέσιν τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δὲν εἶναι αὐτό. Δι’ ὅσων εἶπον ἠθέλησα νὰ διαφωτίσω τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα, ἐν πλήρει γνώσει τῶν αἰτίων, λάβῃ ἀποφάσεις. Δὲν λέγω ὅτι πρέπει νὰ τιμωρηθῶσιν οἱ ἔνοχοι οἱ μικροὶ ἐφόσον οἱ μεγάλοι δὲν ἐτιμωρήθησαν ἀκόμη, ἀλλὰ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναβάλῃ τὴν ἀπόφασιν μέχρις οὗ διαλευκάνῃ τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν διὰ τῶν στοιχείων τὰ ὁποῖα τῆς ὑποδεικνύω. Ὑπηρετήσας ἐπὶ μακρὸν χρόνον ὡς Ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου καὶ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ περιβάλλωμαι ὑπὸ τῆς ἐκτιμήσεως,—δὲν λέγω τῆς συμπαθείας—τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως...(Ἱλαρότης).

§35ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, ἔχετε τὴν ἐκτίμησίν μου καὶ τὴν συμπάθειάν μου ἀκεραίαν. Μὲ τὰς γνώμας σας μόνον δὲν συμφωνῶ. (Γέλωτες).

§36Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔλαχε, κύριοι, εἰς ἐμὲ ὁ κλῆρος πολλάκις νὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν λυπηρὰν θέσιν νὰ γίνωμαι ὁ εἰσηγητὴς καὶ ἐκτελεστής ὡρισμένων ἀποφάσεων. Ἐνθυμεῖται δὲ ὁ κ. Πρόεδρος ὅτι εὐθὺς μετὰ τὴν πρώτην Ἐπανάστασιν παρουσιάσθη τὸ ζήτημα τῆς τιμωρίας μερικῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν χαρίτων, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐδίδοντο. Ὑπουργοῦντος τότε τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν νῦν Ὑπουργοῦ συνεστήθη συμβούλιον, τὸ ὁποῖον ἀπέταξε 445, νομίζω, ἀξιωματικούς. Ὑπῆρξα ὁ εἰσηγητὴς τοῦ μέτρου νὰ γίνῃ ἀναθεώρησις τῶν ἀποφάσεων αὐτῶν καὶ ἀπέστειλα ὁλόκληρον τὸ συμβούλιον διὰ πολεμικοῦ πλοίου εἰς μίαν νῆσον.

§37Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Παρακαλῶ, ἐπιτρέπετε διὰ τὴν ἀκρίβειαν;

§38Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μάλιστα.

§39Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅτε ἀνέλαβον τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν εἶχον τεθῆ εἰς διαθεσιμότητα 185 ἀξιωματικοὶ ἀνώτεροι ἀνεξαρτήτως φρονήματος.

§40Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μάλιστα.

§41Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν ἦσαν πραγματικῶς φιλελεύθεροι.

§42Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Μάλιστα.

§43Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐκρίνοντο ὅμως ἱκανοὶ νὰ διοικήσουν εἰς βαθμοὺς ἀνωτέρους.

§44ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποίαν ἐποχήν;

§45Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ 1917. Εὑρῆκα ἐπίσης καὶ κατάλογον 300 ἀξιωματικῶν κατωτέρων βαθμῶν τεθέντων ἐπίσης εἰς διαθεσιμότητα. Διὰ νὰ κρίνω ποῖοι ἐξ αὐτῶν ἔπρεπε νὰ ἀπομακρυνθῶσιν ὁριστικῶς τοῦ Στρατεύματος καὶ ποῖοι νὰ ἐπανέλθωσι συνεστήθη ἡ ἐπιτροπὴ περὶ τῆς ὁποίας εἴπετε. Δὲν ἔκρινεν ὅμως ἡ ἐπιτροπὴ ποῖοι θὰ ἐτίθεντο εἰς διαθεσιμότητα· ἔκρινεν ἡ ὑπηρεσία. Ἦτο δὲ τοῦτο ἀναγκαῖον, τὸ εὑρῆκα μάλιστα ἕτοιμον, ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι ἦτο ἀναγκαῖον, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν, ὑφ’ οὕς ὅρους ἤλθομεν ἐκ Θεσσαλονίκης, νὰ ἀναμείνωμεν νὰ κρίνῃ μία ἐπιτροπὴ ποῖοι οἱ ἐπικίνδυνοι. Ἀπεμακρύνθησαν ἑπομένως προσωρινῶς ὡρισμένοι ἀξιωματικοί, κατόπιν δὲ ἐλάβομεν τὸ μέτρον, περὶ τοῦ ὁποίου εἴπετε καὶ συνεστήθη ἡ ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἔκρινεν ἕνα πρὸς ἕνα τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτούς. Δυστυχῶς ὅμως οἱ πλεῖστοι τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων δὲν ἐδέχθησαν νὰ προσέλθωσι καὶ παρέμειναν ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος. Κατόπιν ἐγένοντο αἱ στάσεις τῶν Θηβῶν καὶ τῆς Λαμίας, ὅτε οὐδὲ σεῖς, νομίζω, εἶσθε προσωπάρχης, οὐδ’ ἐγὼ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.

§46Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θέλω νὰ εἴπω τοῦτο, κ. Ὑπουργέ· 400 τόσοι ἀξιωματικοὶ ἐτέθησαν τότε εἰς διαθεσιμότητα διὰ νὰ μὴ τεθῇ ὁλόκληρος ἡ ἐπετηρὶς τοῦ Στρατοῦ ἐνώπιον τοῦ συμβουλίου καὶ ἀνοίξωμεν τοὺς ἀσκοὺς τοῦ Αἰόλου καὶ γίνῃ ὅ,τι γίνεται συνήθως ἀπὸ τὰς ἐπιτροπάς, νὰ παίρνουν δηλαδὴ τὸ κόκκινο μολύβι καὶ νὰ σβύνουν. Περιωρίσθη ἡ κρίσις ἐπὶ μόνον τῶν ἀξιωματικῶν, κατὰ τῶν ὁποίων ὑπῆρχον στοιχεῖα καὶ ἐπ’ αὐτῶν καὶ μόνον εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ κρίνῃ τὸ συμβούλιον. Ἐλήφθησαν δηλ. ὅλα τὰ μέτρα ὅπως περιορισθῶσιν κατὰ τὸ δυνατὸν αἱ τυχὸν ἀδικίαι. Ἐκ τῶν 400 τόσων ἀποταχθέντων ἀξιωματικῶν 110 ἐπανῆλθον, ἑπομένως ἔμειναν μόνον 300 ἀξιωματικοί, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐκτὸς τῶν τάξεων τοῦ Στρατοῦ. Ἐγένετο ἡ Εὐρωπαϊκὴ ἐκστρατεία, κύριοι. Ἀκολουθοῦντες τὸ πρόγραμμα τῆς ἐπιεικίας, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐμφυτεύσει εἰς τὰς ψυχάς μας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου ἡ ἐπιβολὴ ἦτο καὶ εἶναι φυσικὰ παμμεγίστη εἰς τοὺς συνεργάτας του, μετεχειρίσθημεν πάντα τὰ μέσα διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ διαλλαγῶμεν μετὰ τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων. Εἰς τὸ Γεν. Ἐπιτελεῖον τοῦ Στρατοῦ ὑπηρέτουν, κύριοι, 72 ἀξιωματικοὶ καὶ μόνον τέσσαρες ἦσαν τῆς Ἀμύνης· οἱ 68 ἦσαν ἀντίθετοι. Ἔφθασαν εἰς τὸ σημεῖον καὶ ὑπεγράφησαν πρωτόκολλα εἰς μερικὰς μεραρχίας καὶ εἰς τὴν μεραρχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπηρέτει ὁ κ. Κονδύλης, ἐναντίον μου ὡς βασιλίζοντος.

§47ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποίαν ἐποχήν;

§48Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Κατὰ τὸν εὐρωπαϊκὸν πόλεμον, κατὰ τὸ 1917, 1918 καὶ 1919, μέχρι τοῦ μοιραίου 1920. Εἰς τὴν Σμύρνην, εἶχον ὡς διευθύνοντα τὸ Γραφεῖον τῶν ἐπιχειρήσεων τοῦ Στρατηγείου τὸν συνταγματάρχην Παπαδήμαν. Τόσον αὐτὸς ὅσον καὶ πλεῖστοι ἄλλοι ἐπαρασημοφορήθησαν ἀθρόως. Ἀλλ’ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτοὺς τὸ δηλητήριον εἶχεν εἰσδύσει βαθύτατα μέχρι μυελοῦ τῶν ὀστέων των καὶ ἦτο ἀδύνατον νὰ διορθωθοῦν τὴν ἡμέραν τῶν ἐκλογῶν ἐστράφησαν ὅλοι κατὰ τοῦ καθεστῶτος ἐκείνου καὶ κατὰ τῶν προσώπων τῶν ἀποτελούντων αὐτό. Ἐπῆλθεν ἡ γνωστὴ περίοδος τοῦ 1920–1922, τῆς ὁποίας εἶναι γνωστὰ τὰ ἀποτελέσματα. Ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ πιστεύω, κύριοι, ἀκραδάντως ὅτι ἡ ἐθνικὴ συμφορὰ δὲν ὀφείλεται μόνον εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς αὐτοτελείας, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησαν οἱ καταδικασθέντες πέντε πολιτικοί, ἀλλ’ ὀφείλεται κυρίως εἰς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔλαβον οὗτοι εἰς τὸ Στράτευμα. Ἐὰν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν μετέβαλλον τὸν Στρατὸν εἰς κόμμα, ὁ Στρατὸς ἐκεῖνος ἢ μᾶλλον τὸ ἥμισυ μόνον αὐτοῦ, θὰ ἠδύνατο ἀσφαλῶς νὰ κατασυντρίψῃ τὸν Κεμὰλ καὶ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Ἄγκυραν καὶ εἰς τὴν Σεβάστειαν. (Ζωηραὶ ἐπιδοκιμασίαι). Ὁ Γούναρης, κύριοι, παρεγνώρισε μίαν μεγάλην ἀρχήν, ὅτι οἱ πόλεμοι δὲν διεξάγονται διὰ τῶν ὑλικῶν, διὰ τῶν πυροβόλων, διὰ τῶν ὅπλων, διὰ τοῦ ἀριθμοῦ: οἱ πόλεμοι διεξάγονται κυρίως διὰ τῶν ψυχῶν τῶν ἀνδρῶν. Εἶναι τὸ μόνον σημεῖον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ στηρίξῃ τοὺς ὑπολογισμούς του εἷς ἀρχηγός. Εἶναι ἡ μεγάλη ἀρχή, τὴν ὁποίαν ἔθεσεν ἁπλοῦς στρατιώτης, ἀλλ’ ἔχων ἔμφυτον τὸ στρατιωτικὸν δαιμόνιον μέσα του, ὁ Ξενοφῶν, πρὸ 2½ χιλιάδων ἐτῶν εἰς τὰ αὐτὰ ἐδάφη τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ὅταν ἔλεγεν ὅτι «οὐ τὸ πλῆθος ἐστὶν ὁ τὴν νίκην διδοὺς». Αὐτὸ ἀποτελεῖ, κύριοι, τὸν ἀκρογωνιαῖον λίθον τῆς νίκης. Εἶναι μία ἀρχὴ πασίγνωστος, ἡ ὁποία ὅμως δυστυχῶς δὲν ἀκολουθεῖται. Ὁ Γούναρης ὑπέπεσεν εἰς τὴν πλάνην αὐτὴν θεωρῶν μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς τὸ Μέτωπον ἀδιάρρηκτον, διότι ἐστηρίζετο ἐπὶ τοῦ ὄγκου τῶν πυροβόλων, τὰ ὁποῖα ἦσαν πενταπλάσια τῶν Τουρκικῶν καὶ ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀνδρῶν, χωρὶς νὰ ὑπολογίζῃ ἐπὶ τῶν ψυχῶν αὐτῶν. Αἱ δὲ ψυχαὶ τῶν ἀνδρῶν δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ὁ καθρέπτης τῆς ψυχῆς τοῦ ἀρχηγοῦ καὶ τῶν στελεχῶν. Οἱ ἀξιωματικοὶ λοιπὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι, παρασημοφορηθέντες ἀθρόως ἀπὸ τὸ πρὸ τῆς 1ης Νοεμβρίου καθεστώς, ἐστράφησαν ἐν τούτοις κατ’ αὐτοῦ τὴν ἡμέραν τῶν ἐκλογῶν, οἱ ἀξιωματικοί, λέγω, αὐτοὶ οἱ μέχρι μυελοῦ ὀστέων δηλητηριασμένοι εἶναι καὶ οἱ κύριοι ὑπαίτιοι τῆς συμφορᾶς. Ἀλλ’ οὐδὲ ἡ συμφορὰ αὐτὴ ἠδυνήθη νὰ τοὺς ἀπολυμάνῃ. Ἦλθεν ἡ Ἐπανάστασις, ἡ ὁποία συνεκλόνισεν ὁλόκληρον τὴν ψυχὴν τοῦ Ἔθνους, ἡ ὁποία ἠδυνήθη νὰ γαλβανίσῃ καὶ αὐτοὺς ἀκόμη τοὺς ἀντιθέτους χωρικούς. Εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος μίαν παρέκβασιν. Νομίζω ὅτι ἡ ἀντιπροσωπεία ἡμῶν ἐν Λωζάννῃ ἐπλανᾶτο εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, φανταζομένη ὅτι καθ’ ἣν ἐποχὴν διεξήγοντο αἱ διαπραγματεύσεις τῆς Λωζάννης τὸν πόλεμον ἐπεθύμει μόνον μία ὁμὰς σωματαρχῶν καὶ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν. Τοῦτο, ἐὰν ἐπιστεύετο, ἦτο πλάνη καὶ πλάνη τεραστία. Εἶναι ἀναμφισβήτητον καὶ πιστεύω τὸ γνωρίζετε οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν ὅτι ὀλίγον πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, τὸν πόλεμον ἐπεθύμει ὁλόκληρος ὁ Στρατὸς, ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος. Ἐκ τῶν ἐπιστολῶν τὰς ὁποίας ἤμουν ὑποχρεωμένος νὰ λογοκρίνω μυστικῶς καὶ τῶν ἐκεῖθεν καὶ τῶν ἐντεῦθεν ἐπείσθην ὅτι ἀφ’ ὅτου ὑπῆρξεν Ἑλληνικὸς Στρατὸς οὐδέποτε ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος καὶ ὁλόκληρος ὁ Στρατὸς ἐπεθύμει τὸν πόλεμον τόσον ὅσον κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. (Χειροκροτήματα). Ἐπ’ αὐτοῦ δὲ τοῦ στοιχείου στηριζόμενος ἐδήλουν τότε ὑπευθύνως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν ὅτι ὁ Στρατὸς αὐτὸς εἶναι ἱκανὸς ὄχι μόνον τὴν Θράκην ἐντὸς 12 ἡμερῶν νὰ σαρώσῃ, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Ἄγκυραν νὰ συντρίψῃ τὸν Κεμάλ. Ἐν τούτοις ἡ δόνησις τὴν ὁποίαν ἠσθάνθη ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ ὁποία εἶχε μεταδοθῇ μέχρι τῶν κατωτάτων τάξεων—διότι ἐνθυμοῦμαι ὁποίας ὑποδοχῆς ἔτυχον ἐν Πειραιεῖ ἀπὸ διαφόρους μανάβηδες, χασάπηδες κλπ. δέκα ἡμέρας πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης—ἡ δόνησις, λέγω, ἐκείνη δὲν ἠδυνήθη νὰ ἀπολυμάνῃ τὰς δηλητηριασμένας ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων. Ἐξηκολούθησαν ἐμμένοντες εἰς τὴν στρατοκρατικὴν ἀτιμίαν τὴν ὁποίαν βαθειά εἰς τὴν ψυχήν των εἶχεν ἐμφυσήσει ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς διὰ μακρᾶς διδασκαλίας. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἐλατήριον τὸ ὁποῖον τοὺς ὤθησεν εἰς τὸ τελευταῖον κίνημα. Ὅτε δὲ ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἦσαν ὄργανα ταπεινά, ἀντελήφθησαν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐλπὶς νὰ κερδίσουν εἰς τὰς ἐκλογὰς ἐκίνησαν τὸν συναγερμὸν ἐκεῖνον τὸν τρομερὸν ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἐντελῶς ἐκ τυχαίων γεγονότων ἐσώθη τὸ Κράτος. Ἐντελῶς τυχαῖα γεγονότα τὰ ὁποῖα γνωρίζει καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. τέως Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ ἄλλοι ἐπαναστατικοὶ παράγοντες ἔσωσαν τὴν κατάστασιν. Καὶ σήμερον μία Ἐθνοσυνέλευσις ἔρχεται μετὰ τόσας ἐπαναστάσεις νὰ κρίνῃ ἄν πρέπει νὰ δώσῃ καὶ ἐν ποίῳ μέτρῳ χάριτας εἰς τοὺς στασιαστάς. Φρονῶ ἑπομένως, κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν, κατόπιν τῶν ὅσων εἶπον, νὰ ἐξετάσῃ λεπτομερῶς τὴν ὅλην ὑπόθεσιν καὶ νὰ κρίνῃ ὡς δικαστὴς καὶ ὄχι ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους, ἀπονέμουσα πραγματικὴν δικαιοσύνην, διότι ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἡ Δικαιοσύνη δὲν κρατεῖ μόνον τὴν πλάστιγγα εἰς τὴν ἀριστεράν, ἀλλὰ κρατεῖ καὶ τὴν σπάθην εἰς τὴν δεξιάν. Θὰ εἶναι δὲ ἔνοχος ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ἐφαρμόσῃ ἐπιείκειαν, προκειμένου περὶ ἐγκληματιῶν καὶ δὴ ἐγκληματιῶν ἐσχάτης προδοσίας κατὰ τῆς Πατρίδος. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἰς συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου ὁ τότε ὁ ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Ρέπουλης ἐπανελάμβανεν ὅσα εἶχεν εἴπει καὶ ἐν Θεσσαλονίκῃ, ὅτι οἱ λαοὶ δὲν λησμονοῦσι καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει βεβαίως τὸ δικαίωμα νὰ κρίνῃ τὰ μέτρα τῆς ἐπιεικείας τὰ ὁποῖα, εἶναι ἀπαραίτητα διὰ τὴν γαλήνευσιν τοῦ τόπου καὶ τὴν ἐπαναφορὰν τῆς ἡσυχίας τῶν πνευμάτων, ἀλλ’ ἀσφαλῶς ἐγκληματεῖ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἥτις θὰ ἐξαπολύσῃ ἀθρόως τοιούτους ἀνοσίους μητραλοίας ἐκ τῶν φυλακῶν ὅπως εἶναι ἡ μεγάλη πλειονοψηφία ἐκείνων οἵτινες κρατοῦνται εἰς τὰς φυλακὰς τοῦ Κράτους. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δουζίνας.

§50Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐφόσον, κ. Πρόεδρε, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς συμπεριέλαβεν εἰς τὸ γενικὸν ζήτημα τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων καὶ τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου, ὅτε θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἐννοήσω τὸν συλλογισμὸν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης λέγοντος ὅτι τὸ θέμα δέον νὰ μὴ τεθῇ ὑπὸ συζήτησιν ἐνῷ συγχρόνως ἐπισπεύδει τὴν δημοσίευσιν τῶν διαταγμάτων. Φοβοῦμαι μήπως ἡ ἀδικαιολόγητος ἐπίσπευσις τῆς δημοσιεύσεως τῶν διαταγμάτων καταστῇ ἐπιβλαβὴς, ὅπως θὰ ἀπέβαινεν ἡ ἀποδοχὴ τῶν γνωμῶν του τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν εἰς τὸν κ. τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος. Ἄν αἱ σκέψεις του αὐταὶ ἐγένοντο δεκταὶ ὡρισμένως δὲν θὰ εἴμεθα σήμερον ἐνταῦθα.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης.

§52Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἴσως, κύριοι, θὰ ἐπερίττευε νὰ ὁμιλήσω ἐὰν οἱ προαγορεύσαντες δὲν ἄφινον σημεῖα τινὰ σκοτεινὰ κατὰ τὴν γνώμην μου. Τὸ ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις λαμβάνει σήμερον ἐσπευσμένην ἀπόφασιν, δὲν ἐτέθη ὑπὸ τὴν οὐσιαστικὴν αὐτοῦ ὄψιν πρὸ τῆς Συνελεύσεως. Οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι μετέσχον εἰς τὸ ἄνευ ἠθικῆς βάσεως ἐπαναστατικὸν κίνημα, τὸ ὁποῖον ὡς μοναδικὸν σκοπὸν εἶχε τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς τυρρανίας τοῦ Ἰω. Μεταξᾶ εἰς τὴν Ἑλλάδα, οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ δὲν θὰ συγχωρηθῶσι πρώτην φορὰν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι οἱ ἴδιοι ἐκεῖνοι, κύριοι, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν τὴν Κωνσταντινικὴν πολιτικὴν ἐξ οὐδετεροφιλίας, ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἄλλοτε εὑρέθην ἠναγκασμένος νὰ χαρακτηρίσω ὡς τομαροφιλίαν. Εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι, παρὰ τὰς ἐπαγγελματικὰς ὑποχρεώσεις, παρὰ τὴν στρατιωτικὴν ὑπερηφάνειαν, παρὰ τὴν αὐταπάρνησιν τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ ἔχωσι διὰ τὴν Πατρίδα, προσεκολλήθησαν εἰς τὴν οὐδετερόφιλον πολιτικὴν καὶ κατεπολέμησαν τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὰ ἔτη 1915 καὶ 1916. Εἶναι ἐκεῖνοι οἵτινες ἐνήργουν εἰς τοὺς στρατῶνας τὴν συστηματικὴν, τὴν ἀπαισίαν καὶ ἐθνοκτόνον ἐκείνην προπαγάνδαν εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλεται ἡ παραπλάνησις τοῦ Λαοῦ κατὰ τὴν πρώτην Νοεμβρίου καὶ ἡ κατακρήμνισις τοῦ περιλάμπρου οἰκοδομήματος τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν ἐπολέμησαν σχεδὸν ποτέ· ἄλλοι ἐπολέμουν καὶ ὅταν οἱ ἀγῶνες ἐκερδίζοντο προσεπάθουν νὰ μόνον συμπεριληφθοῦν εἰς τοὺς πίνακας τῶν προβιβασμῶν. Οἱ περισσότεροι τούτων ἔλαβον βαθμοὺς ἀπὸ τὰς Κωνσταντινικὰς Κυβερνήσεις ἀθρόως καὶ ἐνῷ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης δὲν εἶχον διοικήσει οὔτε διμοιρίαν ἐτέθησαν ἐπὶ κεφαλῆς τῶν μεραρχιῶν, ἐπὶ κεφαλῆς τῶν συνταγμάτων, ἐπὶ κεφαλῆς τῶν ταγμάτων, διὰ νὰ δημιουργήσουν τὸ πρωτοφανὲς διὰ τοὺς στρατοὺς τοῦ κόσμου αἶσχος τῆς Μικρασιατικῆς ἥττης. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ, κύριοι, ἐσυγχωρήθησαν μεγαλοψύχως ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτε κατήλθομεν ἐκ Θεσσαλονίκης. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ, κύριοι, ἐφορτώθησαν μὲ γαλόνια, οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ὠνομάσθησαν νικηταὶ χωρὶς νὰ εἶναι, οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐκόσμησαν διὰ σειρᾶς παρασήμων τὰ στήθη των χωρὶς νὰ ἀξίζουν. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ, κύριοι, χάρις εἰς τὴν μεγαλοφυΐαν τοῦ πολιτικοῦ μας ἀνδρὸς ἐνίκησαν πάντοτε ἀριθμητικῶς ἀσημάντους ἐχθρικὰς δυνάμεις καὶ ἔγιναν νικηταὶ, ἐνῷ οἱ βούλγαροι ἀξιωματικοὶ πολεμήσαντες ἀγωνιωδῶς, πολεμήσαντες εἰς βαθμὸν μέγιστον περισσότερον ἀπὸ ἡμᾶς δὲν κατώρθωσαν νὰ ὀνομάζωνται νικηταί. Ὠνομάσθησαν ἡττημένοι, διότι δὲν εἶχον πολιτικοὺς ἄνδρας νὰ τοὺς διευθύνωσι καὶ νὰ τοὺς κατευθύνωσι τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε οἱ πολιτικοὶ συνδυασμοὶ νὰ ὑποβοηθήσωσι τὰς νίκας ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης. Μὴ νομίσετε ὅτι τοῦτο τοὺς συνεκίνησε ποτὲ, μὴ νομίσετε ὅτι ἠσθάνθησαν ποτὲ πρὸς τὸν πολιτικὸν αὐτὸν ἐλαχίστην εὐγνωμοσύνην, μὴ νομίσετε ὅτι ἠσθάνθησαν ποτὲ τὴν ἀνάγκην νὰ τὸν ἀναγνωρίσωσιν εἰς τὴν ψυχήν των. Τὸν κατεψήφισαν καὶ ἐπροπαγάνδισαν ὑπερβολικῶς εἰς τὸ νὰ παραπλανηθῇ ὁ ἀτυχὴς Ἑλληνικὸς Λαὸς τὴν 1ην Νοεμβρίου καὶ νὰ ὑποστῶμεν τὴν ἀνεπανόρθωτον συμφορὰν τῆς κατακρημνίσεως τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ, κύριοι, ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς θόλους τῆς Ἁγίας Σοφίας κατεψήφιζον τὸν Κυβερνήτην, ὁ ὁποῖος τοὺς ἔφερεν ἐκεῖ καὶ συνετέλουν τότε εἰς τὴν μεγάλην καταστροφὴν διὰ τὴν ὁποίαν θρηνοῦμεν ὅλοι. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ καὶ μετὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφὴν καὶ μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922 παρέμειναν ἀμετανόητοι καὶ ἀσυγκίνητοι. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἔφθασεν ἡ Ἐπανάστασις εἰς Ἀθήνας, μέχρι τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξερράγη τὸ Ἐπαναστατικὸν κίνημα ἡ σκέψις των δὲν περιεστρέφετο εἰς ἄλλο τι παρὰ πῶς θὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἡ τρίτη κατάστασις καὶ ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ συνδυασμοὶ ἦσαν σκέψεις ὄπισθεν τῶν ὁποίων ἐκρύπτετο ἡ τυραννία τοῦ Ἰωάννου Μεταξᾶ. Εἰς μάτην ὁ πατριώτης Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως προσέφερεν εἰς αὐτοὺς ἀφειδῶς τὰ γαλόνια καὶ μάλιστα κατὰ παραγκωνισμὸν τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ἄλλων, εἰς μάτην προσεπάθησε, τέλος πάντων, νὰ τοὺς συμβιβάσῃ μὲ τὸ καθεστὼς· αὐτοὶ δὲν συνεβιβάζοντο. Καὶ μίαν ὡραίαν πρωΐαν μετὰ μίαν συνεννόησιν σατανικωτάτην ὅλαι αἱ μεραρχίαι τῆς Ἑλλάδος πλὴν τῆς μεραρχίας Κρήτης, τῆς ἑβδόμης καὶ δευτέρας καὶ μιᾶς–δυὸ παραμεινασῶν ἀμφιβόλων πρὸς στιγμὴν ἤγειραν τὰς κεφαλάς των ὡς κεφαλὰς ὄφεων κατὰ τῆς Θεσσαλονίκης καὶ κατὰ τῶν Ἀθηνῶν. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἐσώθη ἀπὸ τὴν τυραννίαν τοῦ Μεταξᾶ τοῦτο ὀφείλεται εἰς τυχαίας συμπτώσεις. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Διότι, κύριοι, δυστυχῶς ὡς ἐβεβαίωσαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ πληρεξούσιος Θεσσαλονίκης Στρατηγὸς Πάγκαλος τὸ κίνημα εἶχεν ὀργανωθῆ ἀπὸ τὸ Γενικὸν Ἐπιτελεῖον τοῦ Στρατοῦ. Εἶχον ἀποστρατευθῆ τότε καὶ ἡ αἰτία ἦτο μία διαταγὴ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τὴν ὁποίαν ἔφερα καὶ ἐπέδειξα μάλιστα εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν κ. Πιερρᾶκον Μαυρομιχάλην καὶ ἡ ὁποία διέτασσεν, ὅπως οὐδὲν τμῆμα τὰς μεραρχίας Κρήτης στρατωνισθῇ εἰς Θεσσαλονίκην, ἀλλὰ διασπαρῇ εἰς ἔκτασιν τριάντα χιλιομέτρων. Ἡ διαταγὴ αὕτη ἐξεδόθη προφανῶς ἵνα μὴ γίνῃ ἡ συγκέντρωσις ταχεῖα καὶ δυνηθῇ ἡ Μεραρχία νὰ ἀντιταχθῇ εἰς τὴν ἐπικράτησιν τοῦ κινήματος. Παρῃτήθην τότε διότι δὲν ἠθέλησα νὰ ἐκτελέσω τὴν διαταγὴν αὐτὴν ἀπεφάσισα δὲ ὅπως ἔλθω ἐνταῦθα καὶ διαμαρτυρηθῶ εἰς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τοῦ καταδείξω ὅ,τι τοῦ ἐφώναζον καθ’ ἑκάστην ἡμέραν, ὅτι δηλ. προεκλογικῶς θὰ ἐπιχειρήσῃ ὁ Μεταξᾶς διὰ στρατιωτικοῦ κινήματος νὰ καταλάβῃ τὴν κυβέρνησιν τῆς Χώρας. Οὔτε ἠρχόμην ἐνταῦθα, παραιτηθεὶς ἀπὸ τὴν μεραρχίαν, ἀποχαιρετῶν τὸν στρατηγὸν Ὀθωναῖον, τὸν παρεκάλεσα νὰ κρατήσῃ διὰ πάσης θυσίας ἕνα σύνταγμα τῆς μεραρχίας Κρήτης ἐντὸς τῆς Θεσσαλονίκης διὰ νὰ μὴ εὑρεθῇ ἐκτεθειμένος. Καὶ τώρα ἐπανέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῆς χάριτος πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτούς. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ σᾶς εἶπον ὅτι κατεδείχθησαν ἀμετανόητοι, κατεδείχθησαν ἀνάλγητοι καὶ πρὸ αὐτῶν τῶν ἐθνικῶν συμφορῶν καὶ πρὸ αὐτῶν τῶν φλογῶν τῆς Σμύρνης καὶ πρὸ αὐτοῦ τοῦ κλαυθμοῦ καὶ ὀδυρμοῦ, τῆς συντριβῆς καὶ τῆς καταστροφῆς Πότε θὰ μετανοήσουν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι καὶ εἰς τὶ θὰ χρησιμοποιηθῶσι τώρα ἀμνηστευόμενοι ἢ χαριζομένης τῆς ποινῆς των; Νὰ τοὺς ἐπαναφέρωμεν εἰς τὸν Στρατὸν; Εἶναι ὡς νὰ θέσωμεν τὸν τράχηλόν μας ὑπὸ τὴν μάχαιράν των ἑκουσίως. Νὰ τοὺς ἀφήσωμεν ἐκτὸς; Θὰ πυκνώσωμεν τὰς τάξεις τῶν ἀποτάκτων. Ἀλλὰ ἀπότακτοι εἶναι ἀρκετοὶ σήμερον καὶ βυσσοδομοῦν κατὰ τοῦ καθεστῶτος. Τὶ θὰ τοὺς κάμετε ὅταν τοὺς βγάλετε ἀπὸ τὰς φυλακάς; (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἤθελον νὰ θέσω ὑπ’ ὄψιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Βεβαίως ὅταν συζητήσωμεν καὶ ἀπαντήσωμεν εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως θὰ ὁμιλήσωμεν γενικώτερον περὶ τῶν ἐσωτερικῶν κινδύνων ἐξ αἰτίας ἀκριβῶς τοῦ ὅτι ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι ἀκόμη οἱ ὁποῖοι δὲν ὁδηγοῦνται ἀπὸ κανένα ἄλλον γνώμονα, ἀπὸ καμμίαν ἄλλην σκέψιν, παρὰ μόνον ἀπὸ τὸ ἀτομικόν των συμφέρον καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι πρόθυμοι νὰ βυθίσωσιν ὑπούλως τὸ ἐγχειρίδιον εἰς τὰ στήθη τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος. Ἀλλὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν συζητουμένου τοῦ ζητήματος τῶν χαρίτων ἤθελον νὰ σᾶς βεβαιώσω περὶ τοῦ ἑξῆς πράγματος: Ὅτι ἂν θέλωμεν νὰ κάμωμεν Στρατὸν, τὸ κίνημα αὐτὸ ἦτο κατὰ τοῦτο εὐεργετικὸν, ὅτι ἔκαμε μίαν ἐκκαθάρισιν τῶν ἀνικάνων καὶ ἀχρήστων, κατὰ τὸ πλεῖστον στελεχῶν, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ ἠδυνάμεθα ποτὲ νὰ τὴν κάμωμεν, διότι ἦσαν πολλά. Εἶχε δημιουργηθῆ, κύριοι, τὸ ψεῦδος ὅτι ὅλος ὁ Στρατός μας ἦτο καλός, διότι ὑπῆρχεν εἰς αὐτὸν μία μερὶς ἀξιωματικῶν, ἡ ὁποία παρέσχεν εἰς τὴν οἰκουμένην τὸ πρωτοφανὲς παράδειγμα ἀνθρώπων ἐπαναστατούντων ἵνα μεταβῶσιν εἰς τὸν Πόλεμον, τὸν τρομακτικώτερον τῶν πολέμων ἐξ ὅσων εἶδεν ὁ κόσμος· καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ κατώρθουν νὰ καλύπτωσι τὴν γυμνότητα τοῦ συνόλου. Λοιπὸν μιὰ φορὰ ποὺ ὁ Στρατὸς ἐξεκαθαρίσθη, πρέπει νὰ τὸν διατηρήσωμεν ἐὰν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν τὰ σύνορά μας ἀκέραια, ἂν θέλωμεν νὰ μὴ ἀπειληθῶμεν ἀπὸ νέον ἀκρωτηριασμὸν τῆς Ἑλλάδος. Δι’ αὐτὸ ἤθελον νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναβάλῃ τὴν ἀπονομὴν τῶν χαρίτων ὅπως μελετηθῶσι τὰ πράγματα καλύτερον. Καὶ ἀφοῦ διατάξῃ μίαν ἀνάκρισιν— διότι ὅπως σᾶς ἐξέθεσα τὰ τοῦ κινήματος δὲν τὰ γνωρίζει οὔτε ἡ Συνέλευσις, οὔτε ὁ Λαὸς—πεισθῇ δ’ ἐξ αὐτῆς ὅτι δύναται ἄνευ κινδύνου τῆς Χώρας νὰ δώσῃ χάριτας ἃς τὰς δώσῃ, πρῶτος δ’ ἐγὼ εὐχαρίστως θὰ παράσχω τὴν ψῆφον μου ὑπὲρ τῶν χαρίτων αὐτῶν. (Χειροκροτήματα).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χατζηκυριάκος.

§54ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατόπιν τῶν ὅσων εἶπον οἱ προλαλήσαντες στρατιωτικοὶ οἱ καὶ εἰδικώτερον γνωρίζοντες τὰ τοῦ κινήματος ἐκείνου εἶναι περιττὸν νὰ προσθέσω τίποτε. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ παρακαλέσω εἶναι ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἀναβάλῃ τὴν λῆψιν ἀποφάσεων ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν χαρίτων μέχρις οὗ σκεφθῇ καλύτερον τὰ πράγματα καὶ προβῇ εἰς μίαν ἀνάκρισιν θετικωτέραν, ἡ ὁποία θὰ δώσῃ ἀσφαλέστερα πορίσματα.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θεοδωρόπουλος.

§56ΣΠ. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κατόπιν τῶν ἀνακοινώσεων, αἱ ὁποῖαι ἔγιναν ἐκ μέρους τῶν δύο πληρεξουσίων Ροδόπης καὶ Θεσσαλονίκης, οἱ ὁποῖοι ἀνέσυραν παραπετάσματα κρυμμένα τῆς ἀντεπαναστάσεως καὶ ἀνεκοίνωσαν πράγματα τὰ ὁποῖα ἦσαν ἄγνωστα εἰς τὸ πολὺ κοινὸν, νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ κάμῃ καλὰ νὰ ζητήσῃ τοὺς σχετικοὺς φακέλλους ἀπὸ τὰς στρατιωτικὰς ἀρχὰς, εἰς τὰς ὁποίας ὑπάρχουν, νὰ μελετήσῃ τὴν κατάστασιν καὶ μετὰ τὴν τοιαύτην μελέτην, νὰ ἀνακοινώσῃ τὰς ἀποφάσεις της εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ροδόπουλος.

§58Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι ἀντιπρόσωποι. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν δύο πληρεξουσίων ἀλλὰ καὶ διακεκριμένων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι προσέφερον μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὸ Κράτος καὶ οἱ ὁποῖοι μὲ πόνον ψυχῆς ἀνέμνησαν ἡμῖν τὰ μεγάλα δεινὰ, τὰ ὁποῖα προῆλθον εἰς τὸ Ἔθνος ἐκ τῶν διαιρέσεων καὶ διχονοιῶν ἐν τῷ Στρατεύματι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἤρχισεν ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος καὶ ἐγεννήθη ἡ μεγάλη καὶ ριζικὴ διαίρεσις ἐν Ἑλλάδι περὶ τῆς ἀκολουθητέας τότε πολιτικῆς, θὰ εἶναι δύσκολος ἡ θέσις μου νὰ ἀντιλέξω εἰς ὅσα οὗτοι εἶπον καὶ νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς παροχῆς χάριτος. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι οἱ κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ καθήμενοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οἵτινες τυγχάνει νὰ εἶναι ἢ νὰ ἦσαν στρατιωτικοὶ πρέπει νὰ λησμονήσουν ὅτι εἶναι ἢ ὑπῆρξαν ἀξιωματικοὶ καὶ νὰ ἔχωσιν ἁπλῶς καὶ μόνον ὑπ’ ὄψει ὅτι σήμερον ἀπὸ πολιτικῆς κυρίως ἀπόψεως πρέπει νὰ ἐξετάζωνται ἐνταῦθα πάντα τὰ τιθέμενα ἐνώπιον ἡμῶν ζητήματα. Παρακαλῶ νὰ μὴ ξενισθῇ κανεὶς ἐὰν εἴπω τι τὸ ὁποῖον ἀντιβαίνει ἴσως εἰς τὸ αἴσθημα γεννηθὲν ἐκ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ τὸν ὁποῖον παρήγαγον αἱ ἀγορεύσεις τῶν προλαλησάντων. Ἐγὼ ἐξελέγην μὲ πρόγραμμα συμφιλιώσεως.

§59ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸν Κίνιαν θέλετε, αἴ;

§60Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ θέλω Κίνιαν νὰ μὴ γίνωμεν ἡμεῖς διὰ τῶν ἀκροτήτων καὶ τῆς πολιτικῆς ἐμπαθείας. Ἐὰν ἡ διεξαγωγὴ τῶν συζητήσεων δὲν γίνεται μὲ πνεῦμα μετριοπαθείας, φοβοῦμαι ὅτι δὲν θὰ κάμωμεν τίποτε ἀπὸ ἐκεῖνα, διὰ τὴν συντέλεσιν τῶν ὁποίων μᾶς ἔστειλεν ὁ Λαὸς ἐνταῦθα. Θὰ γυρίσωμεν εἰς τὰ σπίτια μας καταδικασμένοι εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην περίπτωσιν, αἱ σημεριναὶ συνθῆκαι εἰς ἃς εὑρισκόμεθα ἐπιβάλλουν μετριοπάθειαν. Φρόνησις, ὑπολογισμός, πολιτικὴ σκοπιμότης δέον νὰ διέπῃ τὰς σκέψεις μας καὶ κανονίζῃ τὰς ἀποφάσεις μας. Τὰ πάθη, αἱ προκαταλήψεις καὶ τὸ parti pris ποτὲ δὲν ἄγουν εἰς ἀσφαλῆ ὁδόν. (Θόρυβος). Διατὶ θορυβοῦν μερικοὶ πληρεξούσιοι, ὅταν κηρύττω τὰς ἀρχὰς τῆς συμφιλιώσεως; Μήπως ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἔθεσεν ὡς πρόγραμμα αὐτῆς τὴν συμφιλίωσιν καὶ δὲν ἀπηυθύνθη εἰς τὸν κ. Ζαΐμην ὅπως ἡγηθῇ κόμματος ἔχοντος πρόγραμμα τὴν συμφιλίωσιν;

§61Γ. ΒΡΑΧΗΝΟΣ. Ὅταν μᾶς ἔστελλον εἰς τὰς φυλακὰς σὺ θὰ ἦσο κρυμμένος.

§62Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι σκόπιμον οὔτε ἐπίκαιρον νὰ σοῦ ἀπαντήσω ποῦ ἤμην καὶ τὶ ἔκαμνα ἐγὼ, ὁ ὁποῖος δὲν ὑπῆρξα βενιζελοκάπηλος. (Θόρυβος)

§63ΘΑΛΗΣ ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Πρέπει νὰ ἐπιβληθῇ τάξις διὰ νὰ δύνανται οἱ ρήτορες νὰ ὁμιλήσουν καὶ νὰ μὴ διακόπτωνται. Δὲν θὰ παρουσιάσωμεν τὸ θέαμα τῆς ἄλλης Ἐθνοσυνελεύσεως· πρέπει νὰ ἀκούσωμεν ὅλας τὰς ἰδέας.

§64Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅταν ὁ Ναπολέων Γʹ ἐπεχείρησε τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1836 διὰ νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἀπέτυχεν, δικαζόμενος εἰς τὸ στρατοδικεῖον ἠρωτήθη ποίους εἶχε συνενόχους. «Ὅλους σᾶς, ἀπήντησεν, ἐὰν εἶχον ἐπιτύχει». Αὐτὴ, κύριοι, εἶναι ἡ ἱστορία τῶν ἐπαναστάσεων. Ἡ ἐπιτυχία ἀποτελεῖ δίκαιον καὶ μετατρέπει τὴν ἐπανάστασιν εἰς καθεστὼς νόμιμον· ἡ ἀποτυχία τὴν καθιστᾶ ἔγκλημα καὶ κολάζεται· ἀλλὰ καὶ συγχωρεῖται ὅταν τὰ αἴτια ἦσαν διαφορὰ πολιτικῆς ἰδεολογίας καὶ πρὸς ἐπικράτησιν αὐτῆς ἐγένετο τὸ κίνημα. Ἐὰν θέσωμεν αὐτὴν τὴν βάσιν ὄχι βεβαίως γενικῶς καὶ ἀπολύτως, ἀλλὰ ἂν εἰσχωρήσῃ εἰς τὸ πνεῦμα μας αὐτὴ ἡ βάσις, τότε θὰ δυνηθῶμεν νὰ συζητήσωμεν ψυχραίμως καὶ μὲ πνεῦμα σκοπιμότητος ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς χάριτος, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ ἀπονεμηθῇ εἰς τοὺς στασιαστάς. Δὲν πρόκειται νὰ γίνω ἀπολογητὴς τοῦ Κωνσταντίνου, ὁ ὁποῖος ἐν τῇ ἀνισορροπίᾳ του ἐβύθισε τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος εἰς τὸ βάραθρον καὶ τὴν καταστροφήν. Ἀλλὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναμιμνησκώμεθα πολλάκις ὅτι καὶ αἱ εὐθύναι τῶν πολιτικῶν μας δὲν εἶναι μικραὶ καὶ ὅτι αἱ ἐν τῷ Στρατῷ ἀείποτε σοβοῦσαι διαιρέσεις καὶ ἀντιθέσεις δὲν ἔπαιξαν καὶ δὲν παίζουν μικρὸν ρόλον εἰς τὰς συμφοράς μας. Νομίζω ὅτι ἡ πεῖρα ἡμῶν οἱ ὁποῖοι καὶ ἄλλοτε ἐπολιτεύθημεν καὶ οἱ ὁποῖοι γνωρίζομεν ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τοῦ Τόπου καὶ ἐγνωρίσαμεν πρόσωπα καὶ πράγματα, δύναται νὰ εἶναι χρήσιμος εἰς ὑμᾶς τοὺς νεωτέρους. Καὶ ἂν ἀκούωνται παρ’ ὑμῶν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἴμεθα εἰς θέσιν ζωντανὰ νὰ ἐκθέσωμεν, διότι ἐζήσαμεν ἐντὸς τοῦ περιβάλλοντος ἐν τῷ ὁποίῳ ἐξειλίχθησαν, ἔστω καὶ ἐὰν ἀντίκεινται εἰς τὰ φρονήματά σας, ἡ ζωηρότης καὶ ἡ ροπὴ ὑμῶν πρὸς τὰς ἐσπευσμένας ἀκρότητας, δύναται ἐπωφελῶς διὰ τὸ κοινὸν συμφέρον νὰ μετριασθῇ. Ἤμην βουλευτὴς εἰς τὸ 1900 ὅτε εἰσήχθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ, νόμος διὰ τοῦ ὁποίου ἀνετίθετο αὕτη εἰς τὸν τότε Διάδοχον Κωνσταντῖνον. Εἶχεν ἐξεγείρει δυσφορίαν μεταξὺ τῶν ἐν τῇ Βουλῇ στρατιωτικῶν πολιτευτῶν τὸ νομοσχέδιον καὶ μία μερὶς ἀξιωματικῶν —βουλευτῶν εἶχεν ἐκδηλώσει πρόθεσιν ἀντιδράσεως κατὰ τῆς ἐπιψηφίσεώς του. Ἤμην κατ’ ἀρχὴν, ἀπὸ πνεῦμα φιλελεύθερον, ἐναντίον τοῦ νὰ ἀναλαμβάνουν ὑπευθύνους διοικήσεις οἱ Πρίγκιπες καὶ ἐτάχθην μετὰ τῶν ἀντιδρώντων κατὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου, καίτοι ἤμην πολιτικὸς φίλος τῆς Κυβερνήσεως Θεοτόκη. Μετέβην εἰς τὸν Θεοτόκην—διότι ὅταν ἐπολιτευόμην εἶχον πάντοτε τὸ σθένος νὰ λέγω εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ κόμματος τὴν ἀλήθειαν, ὅπως τὴν ἀντελαμβανόμην, φρονῶν ὅτι προσέφερον ὑπηρεσίαν εἰς αὐτοὺς, ὅταν ἔλεγον ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐνόμιζον ὅτι εἶναι ὀρθά—καὶ τοῦ εἶπον: «Μὴ ἀναμιγνύετε τοὺς Πρίγκιπας εἰς ὑπευθύνους διοικήσεις· θὰ εἶναι ὀλέθρια τὰ ἀποτελέσματα καὶ δι’ αὐτοὺς καὶ διὰ τὸν Στρατόν». Ὁ Θεοτόκης δὲν ἤκουσε τὰς συστάσεις μου. Εἴμεθα ἕνδεκα θεοτοκικοὶ βουλευταὶ μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ στρατιωτικοὶ οἱ ὁποῖοι, ὡς προανέφερον, εἶχον κηρυχθῆ ἐναντίον τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου.

§65Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀλλὰ 16 μόνον ἔμειναν οἱ ψηφίσαντες κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ. Ἐγὼ ἠγόρευσα τελευταῖος καὶ σεῖς οἱ ἄλλοι ἐφύγατε.

§66Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Τότε μὲ ἐκάλεσεν ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου Κωνσταντῖνος εἰς ἰδιαιτέραν ἀκρόασιν καὶ μοῦ εἶπε μὲ τὸ σύνηθες ἐκεῖνο ὕφος του, τὸ ἀπότομον, τὸ ὁποῖον εἶχε: «Καὶ σὺ εἶσαι ἐναντίον τοῦ θεσμοῦ τῆς Γεν. Διοικήσεως; Τί ἔχεις σὺ; Μήπως εἶσαι στρατιωτικός;» Τοῦ ἀπήντησα: «Ὑψηλότατε, οὔτε βέβαια στρατιωτικὸς εἶμαι, οὔτε ἔχω τίποτε μὲ σᾶς, οὔτε ἀναμιγνύομαι ἰδιαιτέρως εἰς τὰ στρατιωτικὰ ζητήματα. Ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος πρέπει νὰ ἀποφύγῃ πᾶσαν προστριβὴν, ἡ ὁποία θὰ μειώσῃ τὸ κῦρος του καὶ τὴν ἀγάπην τῶν ὑπηκόων του. Ἡ ἀνάμιξις δὲ εἰς ὑπεύθυνον διοίκησιν, ἤτοι εἰς διαχείρισιν προσωπικῶν ζητημάτων θὰ γεννήσῃ προστριβὰς καὶ δυσαρεσκείας». Μοῦ λέγει: «Αὐτὸ εἶναι;»—«Αὐτὸ εἶναι· τί ἄλλο ἠθέλετε νὰ εἶναι;» Μοῦ ἀπαντᾶ: «Καὶ τί, κηδεμόνες μου, θὰ γίνετε σεῖς;» Λέγω: «Ὄχι, δὲν θὰ γίνωμεν κηδεμόνες σου, ἀλλὰ ὡς πολιτευταὶ καὶ ἀντιπρόσωποι τοῦ Λαοῦ φροντίζομεν νὰ διατηρῶμεν τὸ κῦρος τῆς Βασιλείας». Μοῦ ἀπαντᾶ: «Θέλω νὰ κάμω Στρατὸν· θέλω νὰ ἐργασθῶ διὰ τὸ Στράτευμα καὶ θέλω τὴν Γεν. Διοίκησιν διὰ νὰ κάμω Στράτευμα». Εἰς τοῦτο ἐπέμενεν, ὅτι διὰ τῆς ἰδικῆς του παρεμβάσεως θὰ κατωρθοῦτο ἡ δημιουργία Στρατεύματος. Διότι τότε ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία εἶχε παραλύσει ἀπολύτως τὸ Στράτευμα. Κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν ἐψηφίσαμεν ἡμεῖς ὀργανισμὸν τῆς Χωροφυλακῆς, ὁ ὁποῖος δὲν ἐφαρμόσθη, ἐψηφίσαμεν διοίκησιν ἀστυνομίας ἥτις δὲν ἐφαρμόσθη καὶ τῶν ὁποίων ἡ ἐφαρμογὴ θὰ ἀπέδιδεν εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἔργα τῶν τοὺς κατατριβομένους εἰς τὴν ἀστυνομικὴν ὑπηρεσίαν καὶ εἰς τὰ μεταβατικὰ ἀποσπάσματα ἀξιωματικοὺς καὶ θὰ ἀφῄρει τὴν ὑπερεσίαν τῆς φρουρήσεως φυλακῶν κτλ. ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Ἦτο λοιπὸν ἐν ἀποσυνθέσει ὁ Στρατὸς καὶ ἦτο ἐνδεδειγμένη ἡ ἀναδιοργάνωσίς του, ἣν διακαῶς ἐπεθύμει νὰ ἀναλάβῃ, ὡς ἐκ τῆς ἄνω ὁμιλίας του ἐμφαίνεται, ὁ Διάδοχος. Ποῖον ὅμως ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ ὑπὸ τὸν Διάδοχον; Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐγένετο κἄποια ἐργασία καὶ κατεβλήθη προσπάθεια, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ ἐλαττωματικοῦ χωρισμοῦ τῶν ζητημάτων τῶν προβιβασμῶν καὶ τοποθετήσεων τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῆς ἐπικρατήσεως ὡρισμένης κλίκας αὐλοκολάκων, ἐγεννήθη μία ἰσχυρὰ διαφορὰ τῶν ἀξιωματικῶν κατὰ τοῦ Διαδόχου, ἡ ὁποία ἂν δὲν προεκάλεσεν ἀποκλειστικῶς, πάντως ὅμως αὐτὴ συνετέλεσεν εἰς τὸ κίνημα τοῦ Γουδῆ, περισσότερον ἢ ἡ λαϊκὴ δυσφορία διὰ τὴν ἐν γένει ἐθνικὴν κατάστασιν. Ἡ ἀναπόλησις τῶν γεγονότων τούτων εἶναι χρήσιμος νῦν ὅτε πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν τὸ κίνημα τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου, διὰ τὸ ὁποῖον κατεδικάσθησαν χίλιοι τόσοι ἀξιωματικοὶ χρησιμεύει δὲ προσέτι διὰ νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι πάντοτε τὰ κινήματα τὰ στρατιωτικὰ δὲν ἔχουν μόνον ἐλατήριον τὸ γενικὸν συμφέρον—ἐκτὸς τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922 ἥτις εἶναι καὶ ἡ ἐθνικωτέρα καὶ ἁγνωτέρα ὅλων ὡς πρὸς τὰ ἐλατήριά της—ἀλλὰ κινοῦσιν αὐτὰ καὶ λόγοι στρατιωτικοί· πάντοτε ὑφίστανται καὶ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ἀπορρέουν ἐκ τῶν ἐπικρατουσῶν διαιρέσεων καὶ ἀντιθέσεων μεταξὺ τῶν στρατιωτικῶν κύκλων. Σήμερον λοιπὸν, ὅτε ἐρχόμεθα ἡμεῖς, μετὰ μίαν καταστροφήν, νὰ ἀνορθώσωμεν τὰ κακῶς ἔχοντα, νὰ ἐπιδοθῶμεν εἰς περισυλλογὴν καὶ ἀνόρθωσιν, ὅτε τὰ οἰκονομικὰ εἶναι εἰς καταβαράθρωσιν, ὅτε ἡ δημοσία ἀσφάλεια εἶναι εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε μέσα εἰς τὴν πόλιν τοῦ Τυρνάβου νὰ γίνωνται ληστεῖαι, ὅτε ἡ διοίκησις ἔχει παραλύσει, ὅτε χρειάζεται στιβαρὰ χεὶρ διὰ νὰ ἀνορθωθῇ τὸ κατερειπωμένον αὐτὸ Κράτος, εἶναι συντελεστικὸν εἰς τὸ ἀνορθωτικὸν ἡμῶν ἔργον τοῦτο, τὸ νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς διαιρέσεις καὶ νὰ ὑποθάλπωμεν τὸ πῦρ τῶν πολιτικῶν παθῶν καὶ τῶν στρατιωτικῶν ἐρίδων; Δὲν διστάζω νὰ εἴπω ὅτι θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένον οἱ στρατιωτικοὶ κύκλοι νὰ δώσουν τὸ παράδειγμα τῆς ἀγάπης καὶ τῆς συμφιλιώσεως καὶ ὄχι νὰ ἀντιδροῦν εἰς τὸ προταθὲν μέτρον ἐπιεικείας. (Διαμαρτυρίαι). Ἀπευθύνομαι, κύριοι, ἐξαιρετικῶς εἰς τοὺς στρατιωτικούς, τοὺς ὁποίους παρακαλῶ νὰ μὴ ἐξετάσουν τὸ ζήτημα μὲ πνεῦμα στρατιωτικόν, ἀλλὰ μὲ πνεῦμα πολιτικόν· τὸ δὲ πολιτικὸν πνεῦμα ἐπιβάλλει αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀπαραιτήτως — ἐγὼ δὲν εἶμαι συνήγορος τῆς Κυβερνήσεως οὔτε ἔχει ἀνάγκην συνηγορίας ἡ Κυβέρνησις —νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν Κυβέρνησιν πάσῃ δυνάμει εἰς τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως, εἰς τὸ ἔργον τῆς ἐπαναφορᾶς τῆς πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς γαλήνης ἐν τῷ Τόπῳ, διότι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι μόνον στρατιωτικὸν καὶ πολιτικόν· εἶναι καὶ κοινωνικόν. Σωρεία ἀξιωματικῶν ἀπετάχθη· ἄλλοι ἐστερήθησαν τῆς συντάξεώς των, ἄλλοι σήπονται εἰς τὰς φυλακάς. Τί θὰ γίνουν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι, αἱ οἰκογένειαι, αἱ σύζυγοι καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν; Δὲν θὰ ἀποτελέσῃ κοινωνικὸν πρόβλημα ἡ ἔνδεια καὶ ἡ ἀπόγνωσις τόσων οἰκογενειῶν, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦν μέρος τῆς ἀνεπτυγμένης κοινωνικῆς τάξεως ἐν Ἑλλάδι καὶ αἵτινες ἦσαν ἐθισμέναι εἰς σχετικὴν εὐζωίαν καὶ κοινωνικὴν παράστασιν; Θέλετε, κύριοι, νὰ μεταβάλητε τὸ Πολίτευμα, ἀλλὰ δὲν ἀγνοεῖτε ὅτι πᾶσα μεταβολὴ Πολιτεύματος πάντοτε φέρει κοινωνικοὺς κλονισμούς. Κατὰ τοὺς ἀπαραιτήτους τούτους κλονισμούς, δὲν εἶναι ἐνδεδειγμένον νὰ ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι διαιρέσεις βαθύτεραι, κοινωνικαὶ διαιρέσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀπειλοῦν νὰ συγκλονίσουν καὶ νὰ συντρίψουν ταχέως τὸ οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ ἀνορθώσητε.

§67ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Θὰ ἔπαυον αἱ διαιρέσεις ἄν δὲν γίνῃ ἡ μεταβολὴ τοῦ Πολιτεύματος;

§68Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, εἶμαι ὀλίγον βαρύκοος καὶ, μὴ ἀκούων τὰς παρατηρήσεις σας, δὲν δύναμαι νὰ σᾶς ἀπαντήσω· ἑπομένως εἰς μάτην διακόπτετε. (Γέλωτες). Κύριοι, ὀλίγα λεπτὰ θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἀκόμη. Τὸ κίνημα ἔχει δύο ἀπόψεις. Ἡ μία εἶναι τοῦ Λεοναρδοπούλου καὶ Γαργαλίδη ἐξ ἄλλων ὁρμηθέντων ἐλατηρίων καὶ ἡ ἄλλη εἶναι τοῦ Μεταξᾶ, ἀποπειραθέντος νὰ ἐκμεταλλευθῇ αὐτό.

§69ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἕνα, ἕνα εἶναι. (Θόρυβος).

§70Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν φρονῶ ὅτι ὑπῆρξε προσυνεννόησις μεταξὺ τοῦ Μεταξᾶ καὶ τῶν φίλων του καὶ τῆς ἄλλης ὁμάδος τῶν ἀξιωματικῶν, ὧν ἡγοῦντο οἱ Γαργαλίδης καὶ Λεοναρδόπουλος, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν διακεκριμμένοι ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι εἶχον προσφέρει μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὸ Κράτος καὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουν, εἶχον τοὐλάχιστον, ὑπόληψιν καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ εἰς τὸν Στρατόν. Εἶναι ἀμφίβολον πολὺ ἂν αὐτοὶ ἦσαν συνεννοημένοι μὲ τὸν Μεταξᾶν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, προκειμένου νὰ κανονίσῃ τὸ ζήτημα τῆς χάριτος πρὸς τοὺς καταδικασθέντας ἀξιωματικούς, δύναται νὰ κάμῃ μίαν διαίρεσιν βαθμοῦ ἐπιεικίας. Ἂς κρίνῃ αὐστηρῶς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἦσαν ὀπαδοὶ τοῦ Μεταξᾶ καὶ ὑπεκινήθησαν ὑπ, αὐτοῦ πρὸς ἐξυπηρέτησιν πολιτικῆς ἐπικρατήσεως χάριν φιλαρχίας καὶ πρὸς ἐπίτασιν τῶν πολιτικῶν παθῶν καὶ διαιρέσεων ἐπ’ ἄπειρον ἐν Ἑλλάδι καὶ περὶ τῶν ὁποίων οἱ κ. κ. Κονδύλης καὶ Πάγκαλος ὀρθῶς βεβαίως καὶ δικαίως ὡμίλουν ὅταν ἔλεγον ὅσα ἔλεγον. Ἀλλὰ τοὺς δύο ἄλλους καὶ τοὺς συνεργάτας αὐτῶν, ἐφόσον πιστεύομεν ὅτι, ἔστω καὶ πεπλανωμένως—βεβαίως πεπλανημένως —ἀλλ’ ἀπὸ ἀγαθοῦ συνειδότος ἐνήργησαν, φρονοῦντες ὅτι ἡ Ἐπανάστασις παρέτεινε τὸν βίον της ἐν τῇ Κυβερνήσει πέρα τοῦ δέοντος, καὶ ὅτι ἔστω καὶ ἐσφαλμένως—βεβαίως ἐσφαλμένως καὶ κατὰ κακὴν ἐκτίμησιν τῶν περιστάσεων—ἐκλογικά τινα μέτρα κακῶς ἐλήφθησα, αὐτούς, λέγω, δὲν πρέπει νὰ τοὺς κρίνωμεν μὲ ὑπερβολικὴν αὐστηρότητα καὶ νὰ τοὺς ἀρνηθῶμεν τὴν εἰς τοὺς ἐν τοῖς πολιτικοῖς ἀγῶσιν ἡττημένους ὀφειλομένην χάριν. Διὰ νὰ κριθῇ ὅμως ἡ ἐνοχὴ τῆς ἄλλης μερίδος καὶ οἱ ἀποδοθέντες αὐτῇ ἀνατρεπτικοὶ κατὰ τοῦ Πολιτεύματος σκοποὶ θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένον νὰ πιστοποιηθῇ ἡ ἀποδιδομένη εἰς τὸν Βασιλέα καὶ τοὺς αὐλικοὺς συνενοχὴ εἰς τὸ κίνημα. Διὰ τοῦτο ἀπευθύνω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἑξῆς παράκλησιν: Ἀπὸ τῶν στηλῶν τοῦ τύπου καὶ εἰς πολλὰς ἀγορεύσεις πληρεξουσίων διατυποῦται κατηγορία κατὰ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου ὅτι ἦτο συνένοχος εἰς τὸ στασιαστικὸν κίνημα.

§71ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν ἔχει σχέσιν αὐτό.

§72Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχει καὶ πολλὴν σχέσιν. Ὅταν τοιαῦται κατηγορίαι διατυποῦνται πρέπει καὶ νὰ πιστοποιοῦνται ἐπισήμως. Ὄχι μὲ διαδόσεις τῶν τριόδων καὶ μὲ ἀνευθύνους αἰτιάσεις νὰ θέλωμεν νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῶν ὑψίστων ζητημάτων. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ καταθέσῃ τὸν φάκελλον τῶν ἀνακρίσεων ἐπὶ τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος ἢ τοὐλάχιστον ἐκ τῶν διεξαχθεισῶν ἀνακρίσεων ὅ,τι σχετικὸν προκύπει περὶ τῆς ἐνοχῆς τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν πέριξ αὐτοῦ.

§73Γ. ΒΡΑΧΗΝΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς κατήγγειλε τὸν Βασιλέα Γεώργιον ὡς μετέχοντα.

§74Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω: Δὲν εἶναι προσῆκον νὰ στηριζώμεθα ἐπὶ διαδόσεων τῶν τριόδων καὶ ἐπὶ ἀνευθύνων σπερμολογιῶν· θέλομεν ἐπίσημα ἔγγραφα. Ἂν ὁ Βασιλεὺς ὑπῆρξε συνένοχος ἐγὼ θὰ δώσω ψῆφον καταδικαστικήν, ἄν ὅμως δὲν εἶναι ἔνοχος... (Θόρυβος).

§75ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπειδὴ ὁ κ. συνάδελφος εἶναι βαρύκοος παρακαλῶ νὰ τῷ δηλώσητε ὅτι δὲν πρόκειται ἡ Συνέλευσις νὰ δώσῃ χάριν εἰς τὸν Γεώργιον.

§76Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Φαίνεται ὅτι καὶ ὁ διακόπτων εἶναι βαρύκοος, μὴ ἀκούσας ὅσα ἀνωτέρω εἶπον. Παρακαλῶ νὰ μὴ λησμονῆτε, κατὰ τὰς διασκέψεις καὶ ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως ταύτης οὐδ’ ἐπὶ στιγμήν, ὅτι ἀπολύτως ἐνδεδειγμένον εἶναι κατὰ τὰς προκειμένας περιστάσεις, ὅπως βασιλεύσῃ πνεῦμα μετριοπαθείας καὶ συνδιαλλακτικότητος ἐν πᾶσι, ἄν θέλωμεν νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὰς βλέψεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἀποβλέπει μετὰ πόθου εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς γαλήνης εἰς τὴν Χώραν. Τὸ πρῶτον βῆμα εἰς ἐκπλήρωσιν τοῦ σκοποῦ τούτου ἀποτελεῖ τὸ ὑπὸ τὴν ψῆφον ἡμῶν μέτρον τῆς Κυβερνήσεως, ἣν πρέπει ὅλοι ὁμοφώνως νὰ ἐνισχύσωμεν εἰς τὴν ὁδὸν ταύτην εἰς ἣν εἰσῆλθε, καὶ ὄχι νὰ ἀναξέωμεν καὶ πάλιν τὰ πάθη, τὰ μίση καὶ τὰς ἔριδας, πληγὴν αἰωνίαν καὶ ὀλεθρίαν πάντοτε δυστυχῶς διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. (Χειροκροτήματα).

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μόδης.

§78Γ. ΜΟΔΗΣ. Ἐνόμισα, κύριοι, ὅτι εἶχον ὑποχρέωσιν νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα αὐτό, διότι συζητεῖται σήμερον θέμα, τὸ ὁποῖον εἶχον θίξει δημοσιογραφικῶς. Λυποῦμαι, διότι θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διαφωνήσω μὲ τὰς δύο προηγουμένως ὁμιλήσαντας στρατηγοὺς — πληρεξουσίους. Παραδέχομαι καὶ συμφωνῶ ὅτι τὸ κίνημα τοῦ Ὀκτωβρίου ἦτο ἐγκληματικὸν καὶ ἀπετέλεσε τὸ coup de grâce κατὰ πάσης ἀνορθωτικῆς προσπαθείας εἰς τὸν Τόπον αὐτόν. Παραδέχομαι ὅτι τὸ κίνημα αὐτὸ ἀπεκάλυψεν ὅλας τὰς πληγὰς ὑπὸ τῶν ὁποίων καλύπτεται ὁ χαρακτήρ μας. Ἀπεκάλυψε πρὸ παντὸς τὸν ἀτομικισμὸν τοῦ Ρωμηοῦ, εἰς τὸν ὁποῖον, δυστυχῶς, μεγάλη μερὶς τῶν Ἑλλήνων τὰ πάντα θυσιάζει. Ἀπεκάλυψεν ὅτι εἰς τὸν Στρατὸν τὸν Ἑλληνικὸν τὰ πρωτόκολλα ἦσαν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ ὅταν ἀκόμη ὁ Στρατὸς αὐτὸς εὑρίσκετο εἰς τὸν Ἕβρον. Ἀπεκάλυψεν ὅτι Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ ὠργάνωσαν στάσεις εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγένετο τὸ Ἰταλικὸν πραξικόπημα τῆς Κερκύρας. Ἀπεκάλυψεν ὅτι μεγάλη μερὶς τῶν Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν δὲν ἐδίστασε νὰ πατήσῃ ἐπὶ τῶν πτωμάτων τῶν Ἑλλήνων ὁπλιτῶν, τοὺς ὁποίους ὡδήγησεν δίκην ἀνδροπόδων εἰς τὴν σφαγὴν διὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον εἶχον σχέσιν μὲ προσωπικὰ ὠφέλη. Καὶ ἀπεκάλυψεν ὅτι Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ χάριν τῆς ψήφου τῶν Τούρκων, ἀπέναντι τῶν ὁποίων δὲν ἐθεώρησαν ἰσαξίους τοὺς πρόσφυγας, δὲν ἐδίστασαν, εἰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, νὰ κηρύξουν τὸν ἐμφύλιον πόλεμον, ἐν ὀνόματι μιᾶς συμφιλιώσεως, τὴν ὁποίαν ἐπειράθησαν νὰ θεμελιώσουν ἐπὶ πολεμικῆς ἐκστρατείας καὶ μιᾶς ἐλευθερίας, τὴν ὁποίαν ἠθέλησαν νὰ ἐγκαταστήσουν διὰ στρατιωτικοῦ πραξικοπήματος. Καὶ ἀπεκάλυψεν ὅτι οἱ Ἕλληνες αὐτοὶ ἀξιωματικοὶ εἶχον τόσην πεποίθησιν εἰς τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν συμφιλίωσιν, ὥστε οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν δὲν ἐθεώρησε ἀξίας τὰς ἰδέας αὐτὰς ὅπως ὑπὲρ αὐτῶν θυσιάσῃ τὴν ζωήν του. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα δικαστήριον, δὲν εἴμεθα Κακουργιοδικεῖον. Καὶ ἄλλως τε, ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡ Δικαιοσύνη δὲν ἐπετελέσθη, διότι ἐπὶ τῶν τάφων αὐτῶν ἔναντι τῶν 120 στρατιωτῶν τῶν πεσόντων δὲν ἔπεσεν οὐδεμία κεφαλὴ ἐκ τῶν ἐνόχων τῆς στάσεως. Ἀλλ’ εἴμεθα Σῶμα πολιτικὸν καὶ ὡς Σῶμα πολιτικὸν ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν πολιτικὴν κατάστασιν καὶ ἡ πολιτικὴ αὐτὴ κατάστασις δηλοῖ ὅτι ὅλος ὁ Ἑλληνικὸς ὀργανισμὸς νοσεῖ ἀπὸ νόσον παθολογικήν. Εὑρίσκεται εἰς νοσηρὰν κατάστασιν.

§79ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι ὁλόκληρος ὁ ὀργανισμός.

§80Γ. ΜΟΔΗΣ. Μέγα μέρος αὐτοῦ. Ἄνευ τῆς παθολογικῆς αὐτῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, βεβαίως ἡ στάσις δὲν θὰ ἐξερρηγνύετο. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπὲρ πᾶν ἄλλο προέχει τὴν στιγμὴν ταύτην, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπὲρ πᾶν ἄλλο ἐπιθυμεῖ ὁ Λαὸς ὁ Ἑλληνικός, ἡ μεγάλη μᾶζα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἡ ὁποία ὀλίγον ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν πολιτικὴν κατάστασιν, εἶναι ἡ ἀποκατάστασις μιᾶς τάξεως, μιᾶς ὁμαλότητος, μιᾶς γαλήνης, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν δυνάμεθα νὰ ὀρθοποδήσωμεν. Καιρὸς ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐπανέλθῃ εἰς κατάστασιν Κράτους εὐνομουμένου καὶ νὰ παύσῃ πλέον νὰ ἀποτελῇ πρότυπον βασιλείου, ὄχι διὰ τὴν Ἀνατολήν, ἀλλὰ διὰ τὸ Μεξικόν. Ἀνάγκη νὰ ἀρθῶμεν ὑπὲρ τὰ πάθη, ἀνάγκη νὰ εἴπωμεν τὸ «ἄνευ σχῶμεν τὰς καρδίας» ἡμῶν. Δὲν εἶναι δυνατόν, δὲν εἶναι ἐφικτὸν νὰ διατηρήσωμεν τὰ σύνορά μας, ὄχι, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κομοτίνης πληρεξούσιος καὶ στρατηγὸς Κονδύλης, ἐὰν δὲν ἐξαντλήσωμεν πᾶσαν αὐστηρότητα κατὰ τῶν ἐνόχων, ἀλλ’ ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν νὰ διατηρῶμεν καὶ μέτωπον ἐσωτερικόν. Δι’ ὅλα ταῦτα ἔχω νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν γνώμην, ὅπως ἐξαντλήσῃ πᾶσαν ἐπιείκειαν πρὸς τοὺς ἐνόχους τοῦ τελευταίου κινήματος, ἵνα δυνηθῇ ὁ Τόπος αὐτὸς νὰ ὀρθοποδήσῃ, ἀλλὰ λαμβάνουσα ταὐτοχρόνως τὰ μέτρα, ὥστε νὰ ἐφαρμόσῃ ἀμειλίκτως καὶ αὐστηρῶς δηλ. δικαίως τοὺς κειμένους νόμους ἐναντίον παντός, ἐναντίον πάντων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπιχειρήσουν δι’ ἀνατρεπτικῶν μέσων νὰ καταστρέψουν τὴν ὑπάρχουσαν σήμερον κατάστασιν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καραπαναγιώτης.

§82Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τυρνάβου πληρεξούσιος κ. Ροδόπουλος, δὲν ἠρκέσθη νὰ διαπραγματευθῇ τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, ἀλλ’ ἐπεξετάθη καὶ ἔδωκε συστάσεις εἰς τοὺς ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει εὑρισκομένους στρατιωτικούς. Δηλῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ὅτι οἱ στρατιωτικοί, ἐγὼ τοὐλάχιστον, δὲν ἀναμένομεν παρ’ ἐκείνου συστάσεις ὡς πρὸς τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἐνταῦθα θὰ ἐκτελέσωμεν. Οἱ στρατιωτικοὶ οἱ ἐνταῦθα παρακαθήμενοι ἦσαν ἐν πλήρει ἐπιγνώσει πάντοτε τοῦ στρατιωτικοῦ αὐτῶν καθήκοντος, ὡς εἶναι καὶ ἐν πλήρει ἐπιγνώσει καὶ τοῦ καθήκοντος τοῦ πολιτικοῦ τὸ ὁποῖον ἐπιτελοῦσιν ἐνταῦθα. Συστάσεις τοιαύτας ἐκ μέρους οἱουδήποτε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶσι. Ἀλλὰ ταὐτοχρόνως ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος ἠθέλησε νὰ ἀποδώσῃ εἰς τοὺς ἐνταῦθα παρευρισκομένους τέως ἢ καὶ νῦν στρατιωτικοὺς τὴν μομφὴν τῶν ἀδιαλλάκτων ἢ τῶν ἐχθρῶν τῆς συμφιλιώσεως. Ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀποκρούω κατηγορηματικῶς τὴν μομφὴν ταύτην. Εἰς τὸ παρελθὸν ὑπήρξαμεν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκηρύξαμεν τὸ εὐαγγέλιον τῆς ἐπιεικείας κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922 καὶ ἐνησκήσαμεν τὴν ἀρχὴν τῆς συμφιλιώσεως μέχρις ἐξαντλήσεως· ἐὰν ἀπετύχομεν τὴν εὐθύνην βεβαίως φέρομεν ὀλίγον καὶ ἡμεῖς.

§83ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀκεραίαν.

§84Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν λέγω ἀκεραίαν διότι ἐὰν γενικεύσωμεν τὸ ζήτημα θὰ ἀποδώσωμεν καὶ εἰς ἄλλους τὴν εὐθύνην.

§85ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ τοὺς ὀνομάσητε.

§86Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι αὐτὸ τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα. Ἐγὼ παρεμπιπτόντως ἀπαντῶ εἰς τὸ προσωπικὸν ζήτημα, διότι προσωπικὸν χαρακτῆρα ἔχει, κύριοι, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπευθύνονται συστάσεις πρὸς τοὺς στρατιωτικούς. Καὶ ἔρχομαι ἤδη εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπαντῶν χθὲς εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πρεβέζης πληρεξούσιον κ. Χαβίνην ἐτόνισεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῇ ἔλεγχον προληπτικὸν ἐπὶ τῶν πράξεών της. Παρακαλῶ τὴν παρέμβασίν μου ταύτην νὰ θεωρήσῃ ὡς σύστασιν φιλικήν, ὡς σύστασιν φίλου, ὡς σύστασιν μέλους ὁμάδος φιλικῶς μετεχούσης εἰς τὴν σύνθεσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην θὰ εἰσέλθω εἰς τὸ ὑπὸ ἐξέτασιν θέμα. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἀναντιρρήτως ἔχει ἡ Κυβέρνησις, νὰ παρέχῃ χάριτας ποιουμένη χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τοῦ παρεχομένου παρὰ τῶν καθεστώτων νόμων, οὐδὲ ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ διαμφισβητήσωμεν, οὐδὲ θέλομεν νὰ διαμφισβητήσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦτο. Τὴν στιγμὴν ὅμως, κατὰ τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ κάμῃ ἢ, κατὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἔκαμεν ἤδη χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τούτου, θέλομεν νὰ προβῶμεν εἰς μίαν πρὸς αὐτὴν σύστασιν, τὴν σύστασιν ἵνα εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τούτου καὶ τὴν ἀπονομὴν τῶν χαρίτων ἀποβλέψῃ ὄχι τόσον εἰς τὴν σκοπιμότητα τὴν πολιτικήν, εἰς τὴν σκοπιμότητα τῆς συμφιλιώσεως, ἥτις ἀποτελεῖ μίαν τῶν βάσεων τοῦ προγράμματος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἀλλὰ νὰ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν πραγματικὴν κατάστασιν καὶ εἰς τὴν οὐσίαν. Καὶ ἡ πραγματικὴ κατάστασις καὶ ἡ οὐσία τοῦ θέματος εἶναι ὅτι ἀπὸ ὀκταετίας καὶ πλέον ἡ ἔννοια τοῦ νόμου ἀπωλέσθη εἰς τὴν Χώραν ταύτην. Οὐδεὶς νόμος εἶναι σεβαστός, ἔννοια τοῦ νόμου δὲν ὑφίσταται καὶ τοῦτο, διότι αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις ἀπὸ ὀκταετίας μέχρι σήμερον ἐθεώρουν ὡς ὑποχρέωσίν των, εἴτε διὰ νομοθετημάτων, εἴτε δι’ ἐκτελεστικῶν διαταγμάτων νὰ ἀπονέμωσιν ἀμνηστείας εἰς λιποτάκτας, εἰς ἀνυποτάκτους, εἰς φυγοστράτους καὶ νὰ ἀπονέμωσι τὴν βασιλικὴν χάριτα καὶ εἰς ἐκείνους, ἀκόμη οἱ ὁποῖοι ἐγκατέλειψαν τὰς θέσεις των ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ.

§87ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἰς τοὺς αὐτομόλους δὲν λέγετε;

§88Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Συνεπείᾳ τῶν διαφόρων τούτων μέτρων τῶν κυβερνητικῶν λέγω ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ νόμου ἀπωλέσθη εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον σκέπτεται ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ εἰς τὸ μέσον ἢ μᾶλλον τὸ μέτρον τοῦ ὁποίου ἔχει ἤδη κάμει ἀρχὴν τῆς ἐφαρμογῆς ἡ Κυβέρνησις, εἶναι ἓν ἀκόμη πλῆγμα κατὰ τῆς ἰσχύος τῶν νόμων. Δὲν θέλομεν, οὐχ ἧττον, νὰ ἀμφισβητήσωμεν ὅτι εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἐνασκήσῃ ἐπιείκειάν τινα καὶ προκειμένου περὶ τῶν στασιαστῶν τοῦ Ὀκτωβρίου νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι οἱ στασιασταὶ οὗτοι δὲν ὑπάγονται εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὅλοι κατηγορίαν. Πρέπει νὰ διακρίνῃ μεταξὺ τούτων τοὺς πλανήσαντας καὶ τοὺς πλανηθέντας. Πρὸς τοὺς πλανηθέντας, πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἴτε ἐξ ἀγαθοῦ συνειδότος — μολονότι, κατὰ τὴν γνώμην μου, τοιοῦτοι δὲν ὑφίστανται — εἴτε ἐξ ἀγνοίας τοῦ ἐπιδιωκομένου σκοποῦ, εἴτε ἐκ φυσικῆς ψυχικῆς ἀδυναμίας νὰ ἀντιστῶσιν εἰς τὴν ἐπιταγὴν τῶν ἀνωτέρων των ἠκολούθησαν τὸ στασιαστικὸν κίνημα, πρὸς τούτους, ἀνθρωπίνως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀμφισβητήσῃ κανεὶς ὅτι πρέπει νὰ χωρήσῃ τὸ μέτρον τῆς ἐπιεικείας. Ἀλλὰ πρὸς τοὺς πλανήσαντας, πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὄχι διὰ πρώτην φορὰν ἤδη, ἀλλ’ ἀπὸ ὀκταετίας ἐπλάνησαν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν Στρατόν, ἐπλάνησαν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι παρέμειναν ἀσυγκίνητοι εἰς τὰς ἐξάρσεις τῆς ἐθνικῆς χαρᾶς, παρέμειναν δὲ ἀνάλγητοι καὶ εἰς τὰς στιγμὰς τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς, πρὸς ἐκείνους, ἀνθρωπίνως, δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ χωρήσῃ καμμία χάρις. (Χειροκροτήματα). Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην παρακαλοῦμεν τὴν Κυβέρνησιν ἵνα ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων καὶ νὰ ἀναστείλῃ τὴν δημοσίευσιν τοῦ σχετικοῦ διατάγματος, ὡς ἔλαβεν ἤδη ἀπόφασιν. Ἐὰν θέλῃ τὴν ἐπιείκειάν της νὰ τὴν ἐπεκτείνῃ καὶ εἰς τοὺς πλανήσαντας, τότε ἀναμφισβητήτως ἡ Κυβέρνησις ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην καὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι προέταξαν τὰ στήθη των κατὰ τῶν στασιαστῶν καὶ οἱ ὁποῖοι καὶ εἰς τὸ σύντομον μέλλον θὰ εὑρεθῶσι καὶ πάλιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τὰ προτάξωσιν, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐπεκτείνῃ καὶ ἐπὶ τῶν πλανησάντων τὴν ἐπιείκειάν της. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀβραάμ.

§90Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ἐνώπιον Συνελεύσεως, κύριοι πληρεξούσιοι, ὡς Σώματος πολιτικοῦ τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα δὲν δύνανται νὰ τεθῇ ἄλλως παρὰ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ἂν κατ’ ἀρχὴν κρίνεται παρ’ αὐτῆς πολιτικῶς σκόπιμον καὶ συμφέρον ὅπως παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἀπέρρευσεν ἐξ αὐτῆς ν’ ἀπονεμηθῶσιν ἀθρόως χάριτες εἰς τοὺς ἐνόχους τοῦ τελευταίου στασιαστικοῦ κινήματος. Οὐδείς, ἀσφαλῶς, κρίνων ἀντικειμενικῶς καὶ ψυχραίμως τὸ κίνημα ἐκεῖνο θὰ εὕρῃ λόγους νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἐκινήθησαν ἐκ ταπεινῶν ἐλατηρίων, εἴτε πολιτικὰ ἦταν ταῦτα, εἴτε φύσεως στρατιωτικῆς οἰκογενειακῆς, διὰ νὰ δημιουργήσωσι τὴν ταραχὴν καὶ τὸν σάλον τὸν ὁποῖον ἐδημιούργησαν, ἐν παραμοναῖς ἐκλογῶν, εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν καὶ ὁ ὁποῖος ἔσχε δεινοτάτας συνεπείας. Ἀλλὰ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως κρινούσης, ἐπαναλαμβάνω, ὡς Σώματος πολιτικοῦ, δὲν εἶναι δίκαιον, δὲν εἶναι ὀρθόν, ἄλλως ὅταν ἀνερευνηθῶσι τὰ αἴτια τοῦ κινήματος νὰ γίνῃ συλλήβδην, δι’ ὅλους τοὺς καταδικασθέντας δεκτὸν ὅτι ἀνήκουν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, τοὺς ὁποίους βαρύνει ἔστω καὶ μέρος εὐθύνης διὰ τὴν ἐθνικὴν καταστροφήν. Διότι τὸ κίνημα ἐμφανίζεται ὡς πρὸς τὰ αἴτια αὐτοῦ περιπεπλεγμένον. Ὑπάρχουν πάντως κατηγορίαι ἀξιωματικῶν, τῶν ὁποίων ἡ ψυχολογία καὶ ἡ δρᾶσις κατὰ τὴν περίοδον τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία χρονολογεῖται ἀπὸ τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Κωνσταντινισμὸς ὑφ’ ὅλας αὑτοῦ τὰς μορφὰς συνεκρούσθη πρὸς τὸν πολιτικὸν κόσμον τὸν ἀντιπροσωπεύοντα τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν καὶ τελεσφόρως ἀγωνισθέντα πρὸς πραγμάτωσιν αὐτῆς, ἡ ψυχολογία, λέγω, ὑπῆρξεν ἐντελῶς ξένη καὶ ἐχθρικὴ πρὸς αὐτόν. Οἱ κύριοι συνάδελφοι, οἱ στρατιωτικοί, γνωρίζουσι καλύτερον τοὺς ἐν τῷ στρατῷ συναδέλφους των, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς, γνωρίζοντες τὴν στρατιωτικὴν ἱστορίαν τῶν τελευταίων ἐτῶν ἀνεκαλύψαμεν, δυστυχῶς, μεταξὺ τῶν στασιαστῶν στρατιωτικούς, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωσιν ὅτι δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν δειλῶν καὶ τῶν στοιχείων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα συνέβαλον εἰς τὴν ἀποσύνθεσιν τοῦ Στρατεύματος. Δὲν πρόκειται νὰ ὑπερασπίσω τὰ ἄτομα...

§91ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶσθε συνήγορος εἰς τὴν δίκην;

§92Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Μάλιστα, ἀσφαλῶς ἤμην καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἀξιῶ ὅτι τὸ κίνημα τὸ γνωρίζω βαθύτερον κατὰ τὰ αἴτια αὐτοῦ καὶ τὴν ψυχολογίαν του, δι’ ὡρισμένην μερίδα ἀξιωματικῶν. Ἡμεῖς ὅμως δὲν κρίνομεν, ὡς δικασταὶ ἐνταῦθα· ἡμεῖς κρίνομεν, ὡς ἀπεσταλμένοι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, μετὰ μίαν συμφορὰν συνταράξασαν τὸν Τόπον καὶ διερμηνεῖς τῆς ψυχολογίας αὐτοῦ, ἡ ὁποία εἶναι ἀπολύτως ἡσυχαστική, γαληνευτική, διαλλακτική. Ἔχω δὲ τὴν ἀντίληψιν ὅτι θὰ ἐνίσχυε τὴν ἄλλοθεν καταβαλλομένην προσπάθειαν τῆς διαιρέσεως ἡ διατύπωσις καὶ ἐπικράτησις ἀνεπιεικῶν ἰδεῶν καὶ δὲν θὰ εὑρίσκετο ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν τοιαύτην ψυχολογίαν τοῦ Λαοῦ.

§93ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τὸ αἷμα τῶν φονευθέντων παιδιῶν τοῦ Λαοῦ;

§94Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ὁ φόνος ἦτο μοιραῖος.

§95ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἦτο σκόπιμος.

§96Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ὁ φόνος ὑπῆρξε τραγικὸν σύμπτωμα ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ κινήματος καὶ αὐτὸς ἐνέπνευσεν εἰς τὴν Δικαιοσύνην τὴν δικάσασαν τὴν αὐστηρότητα ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὰς θανατικὰς ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ὅμως ἡ Ἐπανάστασις ἐκ λόγων πολιτικότητος δὲν ἐξετέλεσε.

§97ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κακῶς.

§98Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κακῶς ὄχι. Ἡ Ἐπανάστασις ἐγνώριζε πιθανῶς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀπεκάλυψεν ἐνταῦθα ὁ στρατηγὸς κ. Πάγκαλος, ὅτι ἐκτὸς τῶν καταδικασθέντων καὶ μεμυημένων, ὑπῆρχον καὶ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι ἦσαν εἰς τὸ Στράτευμα. Δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι τὸ κίνημα ἐμφανίζει μεγάλην περιπλοκήν. Καὶ ὑπάρχουσιν ἄλλοι, τοὺς ὁποίους ἀνέφερεν ὁ κ. Πάγκαλος καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι συνεργάται τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως....

§99ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ τοὺς κατονομάσητε.

§100Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Τοὺς κατωνόμασεν. Ὑπῆρξαν καὶ ἄλλοι ὑψηλότερον ἱστάμενοι καὶ κατὰ τῶν ὁποίων ἡ ἐπαναστατικὴ Δικαιοσύνη δὲν ἔβαλεν, ὅπως ἔπρεπε νὰ βάλῃ, δυνάμει τῆς ἀρχῆς ὅτι οἱ μεγάλοι ὑπεύθυνοι πρέπει νὰ τιμωρῶνται αὐστηρότερον τῶν μικρῶν, τῶν πλανωμένων, ἐπὶ πολιτικῶν ἀδικημάτων. (Χειροκροτήματα). Δυστυχῶς, ἀπὸ τοῦ 1917 ἕως τὸ 1920 τὴν ἀρχὴν αὐτὴν δὲν τὴν ἐτηρήσαμεν προσηκόντως καὶ δι’ αὐτὸ ἐπροκαλέσαμεν τὴν μῆνιν τοῦ Λαοῦ καὶ διὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν ἠσκήθησαν αἱ πολιτικαὶ διώξεις. Ἐφόσον, λοιπόν, συντρέχει καὶ τὸ γεγονὸς τοῦτο, τῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν ἐκτελέσεων ἐνεργείας τῆς Ἐπαναστάσεως τὸ ὁποῖον ἀσφαλῶς ὑπαγορεύει, ἐκτὸς τῶν ἄλλων λόγων, τὴν λῆψιν ἀποφάσεων ἐμπνεομένων ἐκ πνεύματος ἀπολύτου ἐπιεικείας δὲν δυνάμεθα νὰ ἰσχυριζώμεθα ὅτι διὰ λόγους, δῆθεν, σκοπιμότητος, κατὰ τοὺς μέν, διὰ λόγους ἀφορῶντας, κατ’ ἄλλους, εἰς ἀπόψεις γενικωτέρας ἠθικὰς ἐπιβάλλεται νὰ μὴ ἀνοίξωμεν τὰς φυλακὰς διὰ νὰ ἐξέλθωσιν οἱ εὑρισκόμενοι εἰς αὐτὰς ἔνοχοι, οἱ πλεῖστοι τῶν ὁποίων εἶναι ἐξ ἐκείνων τοὺς ὁποίους κατωνόμασεν ὁ κ. Καραπαναγιώτης, τὰ θύματα τῶν περιστάσεων, οἱ πλανηθέντες. Τὸ κίνημα ἐν τῇ συλλήψει του ὑπῆρξε πράγματι μικρόν, ἀλλ’ ὑπῆρξε, πρέπει νὰ τὸ εἴπωμεν, νεοελληνικόν. Εἶναι παρεμφερὲς μὲ τὸ κίνημα κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909, τὸ γνωστὸν κίνημα Τυπάλδου, τὸ ὁποῖον εἶχε ταπεινότερον περιεχόμενον, ἀφορῶν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς ζητήματα προβιβασμῶν καὶ τὸ ὁποῖον ἐν τῇ ἐκτελέσει του ἔσχεν ἐπίσης θύματα, φόνους ναυτῶν καὶ καταστροφὴν μονάδων τοῦ Στόλου. Καί, ἐν τούτοις, ἐκρίθη τότε ἀπὸ ὅλους τοὺς ἐπισήμους παράγοντας καὶ ἰθύνοντας ὡς καὶ τοὺς ἀνωτάτους ἀντιπροσώπους τῆς Δικαιοσύνης ὅτι οὔτε συζήτησις ἐπετρέπετο ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἂν τὸ κίνημα ἦτο πολιτικὸν ἀδίκημα καὶ ὡς τοιοῦτο ἠμνηστεύθη εὐθὺς ὡς ἀνέλαβεν ἡ πρώτη Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν μακαρίτην Στέφανον Δραγούμην.

§101ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κακῶς.

§102Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κακῶς, ἴσως, ἀπὸ ἀπόψεως γενικωτέρας, ἀπὸ ἀπόψεως ἀφηρημένης, φιλοσοφικῆς, ἠθικῆς, ἀπὸ τῆς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Καραπαναγιώτης ὡμίλησε περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ νόμου, ὡς καὶ ὁ κ. Χαβίνης περὶ ἠθικῆς τάξεως. Ἀλλ’ ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς καὶ δικαστικῆς ἀσφαλῶς ὀρθῶς, ὀρθότατα.

§103Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐπικαλούμενοι τὸ προηγούμενον ὑποστηρίζετε ὅτι καὶ εἰς τὸ μέλλον τοιαῦτα ἐγκλήματα πρέπει νὰ συγχωρῶνται, διότι ἐσυγχωροῦντο εἰς τὸ παρελθόν. Θέτετε μίαν ἀρχήν, ἡ ὁποία εἶναι καταστρεπτική. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§104Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ἐγὼ ἔκαμα μίαν παρομοίωσιν διὰ νὰ πιστώσω ὅτι, δυστυχῶς δι’ ἡμᾶς, ὑπάρχει καὶ προηγούμενον, διότι ἐλέχθη ὅτι οὐδέποτε εἰς τὸ παρελθὸν ὁ Στρατὸς ἐξηγέρθη διὰ τόσον στενοὺς σκοπούς. Βεβαιωθῆτε, κ. συνάδελφοι, ὅτι δὲν εἶμαι ἐγὼ διατεθειμένος τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἐξυμνήσω τοὺς σκοποὺς καὶ τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα ἐπροκάλεσαν τὸ θλιβερὸν αὐτὸ κίνημα, καθόσον δὲν θὰ ἐδίσταζον νὰ εἴπω ὅτι ψυχικῶς εὑρίσκομαι ἐν ἀπολύτῳ ἁρμονίᾳ πρὸς ἐκείνους τοὺς γενναίους καὶ ὑπερόχους στρατιώτας τῶν ὁποίων ἡ παρουσία ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἀσφαλῶς εἶναι ἐκτάκτως τιμητικὴ καὶ εἰς τοὺς ὁποίους, παρὰ τὴν μετριόφρονα δήλωσίν των ὅτι ὀφείλεται εἰς τυχαῖα γεγονότα ἡ καταστολὴ τοῦ κινήματος, ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἀνήκει εὐγνωμοσύνη καὶ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν τὴν ὁποίαν διὰ τῆς πράγματι καταπληκτικῆς καὶ εὐψύχου ἐνεργείας των προσήνεγκον εἰς τὴν Πατρίδα. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἐὰν τιμῶ καὶ γεραίρω τὴν στάσιν τῶν γενναίων στρατιωτῶν, ἐὰν ψυχικῶς εὑρίσκωμαι ἐν ἀπολύτῳ ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν ἰδεολογίαν αὐτῶν καὶ πρὸς τὰς σκέψεις αὐτῶν τὰς πατριωτικὰς, ἐν τούτοις εἶμαι ἠναγκασμένος ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Λαοῦ νὰ διερμηνεύσω τὰς ἀπόψεις αὐτοῦ καὶ τὰς διαλλακτικὰς ἀντιλήψεις, τῶν ὁποίων ἡ ἐφαρμογὴ ἐπιβάλλεται, ἰδίᾳ κατὰ τὰς ἡμέρας κατὰ τὰς ὁποίας καλεῖται ἡ Ἐθνοσυνέλευσις συνεπείᾳ τοῦ κινήματος αὐτοῦ νὰ συντάξῃ καὶ τὸ Πολίτευμα τῆς Χώρας καὶ νὰ παρασκευάσῃ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημικρατίας. (Χειροκροτήματα). Τῆς Δημοκρατίας, ὡς ποθοῦμεν ταύτην ὅλοι, ἔμπλεον, ὅπως εἶπεν ὁ σεβαστός μου φίλος κ. Παπαναστασίου, ἔμπλεον ἀγαθότητος καὶ ἐπιεικείας. Κατὰ τὰς ἡμέρας, κατὰ τὰς ὁποίας καλούμεθα νὰ βαδίσωμεν πρὸς τὴν λύσιν τοῦ ὑψίστου τούτου ζητήματος διὰ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ ρεύματος τῶν δημοκρατικῶν ροπῶν, ὑπὸ τῶν ὁποίων κατεχόμεθα ὅλοι, εἰς τὴν λαϊκὴν κοίτην, εἶναι καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἰσχυρότερον καὶ ἐπιτακτικώτερον ἐπιβεβλημένον ὅπως κάμωμεν καὶ τὴν χειρονομίαν αὐτήν, διότι εἴμεθα πάντοτε καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην οἱ ἠθικοὶ νικηταί. Διότι ἂν πρόκειται καὶ ἀπὸ τοῦ ἠθικοῦ ἐπιπέδου νὰ κριθῇ ἡ ὑπόθεσις τοῦ κινήματος, οἱ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἀπειργάσθησαν αὐτό, εἶναι οἱ ἠθικῶς συντετριμμένοι, οἱ ἠθικῶς καταδικασμένοι ἀπὸ πάντα ἀμερόληπτον καὶ δίκαιον καὶ πατριώτην κριτήν. Ἡ ἠθικὴ καταδίκη των ἀποτελεῖ τὴν μεγαλυτέραν δι’ αὐτοὺς τιμωρίαν. Εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι καὶ ἡ χειρονομία αὕτη καὶ ἐκεῖναι αἱ χειρονομίαι αἱ ἐπιεικεῖς, τὰς ὁποίας καὶ ἄλλοτε ἡμεῖς ἠσκήσαμεν καὶ ἡ Ἐπανάστασις τελευταίως, εἰδικῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, θὰ συγκινήσῃ καὶ αὐτούς.

§105ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὐτοὶ εἶναι ἠθικῶς πεπορωμένοι.

§106Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Καὶ ἂν δὲν συγκινήσῃ τὸ σύνολον τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς ὁποίους θὰ ἐπιδειχθῇ αὕτη καὶ πρὸς τοὺς ὁποίους θὰ ἀπονεμηθῇ χάρις, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ ὅτι τοὐλάχιστον τὸ ἥμισυ ἐξ αὐτῶν δὲν θὰ συγκινήσῃ. Θὰ ἔχωμεν τὸ κέρδος αὐτὸ ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς. Ἀλλ’ ἂν, κύριοι, εἶναι κακὸν νὰ ἐξέλθουν ἐκ τῶν φυλακῶν, ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι πολιτικῶς τοὐλάχιστον δὲν δύναται ἢ νὰ κριθῇ ὅτι εἶναι χειρότερον νὰ παραμένωσιν οὗτοι εἰς τὰς φυλακάς, διότι θὰ εἶναι μὲν αὐτοὶ ἀνίκανοι ν’ ἀντιδράσωσιν, θὰ δρῶσιν ὅμως ἔξω ἐλευθέρως ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι συνδέονται πρὸς αὐτοὺς διὰ οἰκογενειακῶν καὶ ἄλλων δεσμῶν. Ἀλλὰ καὶ ὁ Λαός, ἡ μερὶς τοῦ Λαοῦ, ἡ ὁποία δυστυχῶς δὲν δύναται νὰ ἐμβαθύνῃ εἰς τὰ αἴτια συμπαθεῖ τοὺς διωκομένους καὶ τοὺς πάσχοντας καὶ τοὺς τηλεγραφοῦντας ἀπὸ τὰς φυλακὰς τοῦ Ἰτζεδδὶν ὅτι ἀποθνήσκουσι τῆς πείνης! Καὶ τοῦτο εἶναι πολιτικῶς ἐπιζήμιον.

§107ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι τοὺς μητραλοίας.

§108ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αἱ φυλακαὶ τοῦ Ἰτζεδδὶν εἶναι πολὺ καλαὶ καὶ περνοῦν πολὺ καλά.

§109Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ἐγὼ εἶπον ὅτι ὑποχωρῶν εἰς τοῦτο καὶ συμφωνῶν πρὸς ὑμᾶς ἀποδέχομαι ὅτι θὰ εἶναι κακόν τὸ ν’ ἀπολυθοῦν τῶν φυλακῶν. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι τὸ νὰ μὴ ἐξέλθουν εἶναι χειρότερον καὶ δύο κακῶν προκειμένων τὸ μὴ χεῖρον βέλτιστον. Ἡ Κυβέρνησις συνεπῶς, φρονῶ ὅτι ὀρθήν, ὁπωσδήποτε, ἔταμεν ὁδὸν ἐφαρμόζουσα τὸ πρῶτον καὶ κυριώτερον κεφάλαιον τοῦ προγράμματος αὐτῆς τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τῆς συμφιλιώσεως τοῦ Λαοῦ, διότι τὸ πλεῖστον τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν ἀνήκει εἰς τὸν Λαόν. Δὲν εἶναι ἡ συμφιλίωσις ἡ ὁποία κατεκρίθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὡς ἔχουσα τὴν ἔννοιαν προσωπικῶν συνεννοήσεων μετὰ τῶν πολιτευομένων. Εἶναι ἡ συμφιλίωσις τοῦ Λαοῦ τοῦ ἐν τῷ Στρατῷ, διότι καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἀνεμίχθησαν εἰς τὸ κίνημα καὶ εὑρίσκονται ἤδη εἰς τὰς φυλακὰς καὶ οἱ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι συνεπείᾳ τοῦ κινήματος εὑρίσκονται ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος καὶ ὑπέστησαν τὴν ποινὴν τῆς στερήσεως τῆς συντάξεως ἀνήκουσιν εἰς τὸν Λαὸν καὶ εἶναι δίκαιον νὰ τύχωσι τῶν μέτρων ἐπιεικείας, τὰ ὁποῖα καὶ ἀπὸ στοιχειώδους δικαιοσύνης καὶ ἰσότητος ἐνδεικνύονται πρὸς τοὺς μικρούς, πρὸς τοὺς πλανωμένους. Διότι, ὡς εἶπον, ἡ αὐστηρότης ὅταν πρόκειται ν’ ἀποδώσωμεν δικαιοσύνην ἐπὶ τοιούτων ὑποθέσεων πρέπει νὰ στρέφηται πάντοτε κυρίως κατὰ τῶν μεγάλων.

§110ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σᾶς ἐρωτῶ: τὸ ψήφισμα καὶ τὸ πρωτόκολλον τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας τὰ ἔχετε ὑπογράψει;

§111Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Δὲν ἔχετε σεῖς δικαίωμα νὰ μὲ ἐλέγξητε. Δὲν ὑπογράφουν οἱ πληρεξούσιοι πρωτόκολλα καὶ ψηφίσματα προεξοφλοῦντες τὴν γνώμην των ἡ ὁποία πρέπει νὰ μορφοῦται ἐκ τῆς ἐλευθέρας συζητήσεως ἐνταῦθα.

§112Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Τὸ εἶπεν ὁ κ. Γονατᾶς, ὅτι ὁ μεγάλος ἔνοχος εἶναι ὁ Βασιλεὺς καὶ νὰ ψηφίσωμεν τὴν ἔκπτωσιν.

§113Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Θὰ ἠδύνατο ὅμως νὰ εἴπῃ τις ὅτι διὰ τοῦ μέτρου τῆς ἁθρόας ἀπονομῆς χαρίτων, ἀντὶ τοῦ μέτρου τῆς ἀμνηστείας, ἀπεδεικνύεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠθέλησε νὰ παρίδῃ ἐντελῶς καὶ τὰς τυχὸν δικαίας ἀπόψεις, αἱ ὁποῖαι διηνοίχθησαν ἐκ μέρους τῶν προλαλησάντων κυρίων πληρεξουσίων καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἐξήντλησεν τὸ ἀκρότατον ὅριον τῆς ἐπιεικείας. Αἱ χάριτες, ὡς ἐδηλώθη, θ’ ἀπονεμηθῶσιν ἀναλόγως καὶ ἐν μέτρῳ. Πάντως ὅμως ἔχω κατ’ ἀρχὴν τὴν ἀντίληψιν ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ὅπως, παρὰ Σώματος πολιτικοῦ ἀποσταλέντος ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἵνα ἐκπληρώσῃ ὑψίστην καὶ βαρυτάτην ἀποστολήν, κριθῇ ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀπονεμηθοῦν χάριτες ἁθρόως εἰς πολιτικοὺς καταδίκους. Δὲν θέλω, κύριοι πληρεξούσιοι, ν’ ἀσχοληθῶ περισσότερον εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν αἰτίων, διότι ἄν ἀσχοληθῶμεν εἰς τὴν δικαστικήν, τρόπον τινα, ἔρευναν τῆς ὑποθέσεως, ἴσως θὰ ἀνεπτύσσοντο ἐνταῦθα διαφωνίαι εἰς τὰς ὁποίας δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ τέρμα. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα αὐτὸ τὸ γενικόν, τὸ πολιτικόν, ἐκτιμῶν τὴν ὑπόθεσιν, τὴν τεθεῖσαν ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν καταλήγω εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι εἶναι ἀπολύτως δεδικαιολογημένη ἡ ἀπόφασις καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὀφείλει ἡ Συνέλευσις τὴν ὁποίαν προσῆκον ἦτο πάντως νὰ ἐρωτήσῃ ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ, ὀφείλει, λέγω, ἡ Συνέλευσις νὰ ἐγκρίνῃ ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἐνέργειαν ταύτην. (Χειροκροτήματα).

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετρίτης.

§115Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἔχω τὸ ἀτύχημα, κύριοι πληρεξούσιοι νὰ διαδεχθῶ, μὲ τὴν στολήν μου μάλιστα, ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου καλλίστους χειριστὰς τοῦ λόγου. Θὰ προσπαθήσω ἐν τούτοις ν’ ἀνταποκριθῶ, κατὰ τὸ δυνατόν, εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς στιγμῆς. Δὲν ἀνῆλθον ἐνταῦθα ἵνα ὑπεραμυνθῶ ἀνδρῶν προβάντων εἰς τὸ κίνημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγὼ πρῶτος ἀπεδοκίμασα· ἀλλὰ παρίσταμαι ὡς μάρτυς γεγονότων ἱστορικῶν, ἵνα ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἐν γνώσει τῶν γεγονότων τούτων, ἀποδώσῃ τὸ δίκαιον. Εἶχον τὸ εὐτύχημα ὡς διοικητὴς τῆς VI Μεραρχίας ὑπὸ τὴν πεφωτισμένην διοίκησιν τοῦ ἀρχιστρατήγου κ. Παγκάλου καὶ τὴν ἀξιοθαύμαστον αὐτοῦ ὤθησιν, νὰ συνεισφέρω τὰς ἀσθενεῖς μου δυνάμεις διὰ τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἕβρου, ὁ ὁποῖος πραγματικῶς κατέστη ἄξιος κατὰ πάντα τῶν ἐλπίδων τῆς Πατρίδος καὶ νὰ ἐπιτύχῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ στρατηγὸς Πάγκαλος. Κατεβάλαμεν προσπαθείας πραγματικῶς ὑπερανθρώπους κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τῆς διοργανώσεως τοῦ Στρατοῦ. Ὅλα ἔβαινον κατ’ εὐχήν. Δυστυχῶς ἀπὸ τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου, ἐὰν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, δηλώσεις ἀτυχεῖς, πολιτικῆς φύσεως, ἀναγραφόμεναι ἐν ταῖς ἐφημερίσι, ἰδίᾳ τῆς Θεσσαλονίκης, ἤρχισαν νὰ δημιουργῶσι συζητήσεις μεταξὺ τοῦ σώματος τῶν ἀξιωματικῶν, ὅπερ σῶμα περιελάμβανε βεβαίως ἀξιωματικοὺς τῆς ποιότητος τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ στρατηγὸς κ. Κονδύλης, ἀλλὰ καὶ ἀξιωματικούς, οἵτινες μέχρι τῆς ἡμέρας τοῦ κινήματος ἐτίμησαν τὰ Ἑλληνικὰ ὅπλα ὅσον τὰ ἐτίμησεν καὶ ὁ κάλλιστος Ἕλλην ἀξιωματικὸς καὶ οὐδενός, ἐπαναλαμβάνω οὐδενός, ἐφάνησαν κατώτεροι. Οἱ ἀξιωματικοὶ τότε ἤρχισαν νὰ συζητοῦν ἐπὶ τῶν δηλώσεων καὶ τὰς συζητήσεις αὐτὰς ἐσπεύσαμεν νὰ καταστήσωμεν γνωστὰς εἰς τὰς προϊσταμένας μας ἀρχάς. Ἐγὼ δὲ ἐθεώρησα καλὸν νὰ γράψω καὶ εἰς αὐτὸν τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐξιστορῶν τὰ πράγματα. Ἐὰν θέλετε θὰ σᾶς ἀναγνώσω τὴν ἐπιστολήν.

§116ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§117Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. (Ἀναγινώσκει). «Κύριε Πρωθυπουργέ, «Ἀπό τινων ἡμερῶν κινήσεις τινες, συσκέψεις καὶ ἐνέργειαι ὡρισμένων ἀτόμων, ἄλλαι τινες ἐνδείξεις καὶ ἀναγραφαὶ μάλιστα ἐν ἐφημερίσιν ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς διαδόσεις περὶ μελετωμένης ὑπὸ τῶν ὀλίγων τούτων ἀτόμων ἀποπείρας πρὸς βιαίας πολιτειακὰς μεταβολάς. «Αἱ διαδόσεις αὗται κρατοῦσιν ἐν συγκινήσει τὴν ὁλότητα τῶν ἀξιωματικῶν, ἀδιαφόρως φρονήματος, διότι ἐκτὸς ἐλαχίστων ἀριθμουμένων ἐν τῇ Μεραρχίᾳ τοὐλάχιστον εἰς τὸν δάκτυλα τῆς μιᾶς χειρὸς πάντες ἀποκρούουσι μετ’ ἀγανακτήσεως τὰς βιαίας ἐνεργείας καὶ μετ’ ὀργῆς συζητοῦσι περὶ τῶν τοιούτων προθέσεων καὶ τῶν θανατηφόρων διὰ τὴν Ἑλλάδα συνεπειῶν μιᾶς τοιαύτης ἀποπείρας, ἥτις, ἄλλως τε, ὡς ἀπόπειρα ἐπιβολῆς τῶν ὀλίγων ἐπὶ τῶν πολλῶν, μὴ διαφερόντων ἐκείνων κατὰ τὴν διανοητικήν, ἠθικὴν καὶ ψυχικὴν ἱκανότητα, ἐγκυμονεῖ καταφανῶς ἀμέσους ἢ προσεχεῖς θυέλλας διὰ πάντας. Ὅταν παραδέχωνται ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔκαμε κακὴν χρῆσιν τῶν ἐλευθεριῶν του, θὰ εἶναι τοὐλάχιστον ἀσυνέπεια νὰ δεχθῶμεν ὅτι πρὸς θεραπείαν τῶν ἐκ ταύτης κακῶν δέον ν’ αὐξήσωμεν βίᾳ καὶ παρὰ τὴν θέλησίν του τὰς ἐλευθερίας του ταύτας, αἵτινες, εἶναι καταφανές, δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς τῆς βίας, ἵνα ῥαγδαίως ὁσημέραι αὐξάνωνται διὰ τῆς βαθμιαίας ἐξελίξεως τῶν πνευμάτων. Πρὸς τὶ τότε ἡ βία καὶ αἱ ἐκ ταύτης συμφοραί; Πονῶν ὡς ὑμεῖς τὴν Ἑλλάδα, ἰλιγγιῶν πρὸ τῶν ἐπαπειλουμένων κινδύνων καὶ τρέφων ἀπόλυτον καὶ πλήρη πρὸς ὑμᾶς πεποίθησιν καὶ ἐμπιστοσύνην καὶ διὰ τοῦτο πρὸς ὑμᾶς ἀπευθυνόμενος παρακαλῶ νὰ μοῦ δώσητε τὰς συμβουλὰς καὶ τὴν γνώμην σας, λαμβάνοντες τὴν ὑπόσχεσιν ὅτι θὰ συμμορφωθῶ πρὸς ταύτας. Ἐὰν τὸ νομίζητε δὲν θὰ ἦτο ἄσκοπος ἐνέργειά τις, τείνουσα εἰς τὴν παῦσιν τῶν διαδόσεων καὶ τῶν ἐκ τούτων συζητήσεων. Πετρίτης» Ταῦτα ἔγραψα εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τότε. Εὐθὺς κατόπιν ἀφίκετο εἰς τὸ Μέτωπον ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως κ. Πλαστήρας, ὅστις ἦλθεν εἰς Διδυμότειχον, ὅπου ἐγὼ εὑρισκόμην μετὰ τοῦ διοικητοῦ τοῦ Δʹ. Σώματος Στρατοῦ, ὑποστρατήγου Τσερούλη, συνοδευόμενος ἀπὸ τὸν στρατηγὸν Γαργαλίδην, τὸν στρατηγὸν Μανέταν καὶ τὸν μέραρχον τῆς VII μεραρχίας Σταυριανόπουλον. Κληθεὶς ἀφίκετο καὶ ὁ μέραρχος Καθενιώτης. Ἐν συμβουλίῳ, τὸ ὁποῖον ἐγένετο καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον ἐζητήθη ἡ γνώμη μας, ὁ στρατηγὸς Τσερούλης εἶπεν: «Ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῆς βιαίας ἐπιβολῆς τῆς Δημοκρατίας». Εὑρεθεὶς ὅμως πρὸ τῶν ἀντιρρήσεων πάντων τῶν ἄλλων καὶ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ἠναγκάσθη ἀπερχόμενος νὰ ὑποβάλῃ αἴτησιν ἀποστρατείας. Ὀλίγον πρότερον ἐκυκλοφόρησεν εἰς τὸ Στράτευμα τοῦ Μετώπου διαταγὴ ἔντυπος τῆς IV μεραρχίας, τῆς διοικουμένης τότε ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Γρηγοριάδην. Ἔντυπος, ἐπαναλαμβάνω, εἶχεν ἐκδοθῆ ὑπὸ τῆς ἄνω μεραρχίας καὶ ἔντυπα ἀντίγραφα ἀπεστάλησαν πρὸς πάσας τὰς μεραρχίας καὶ πρὸς τὴν ἰδικήν μου. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω μόνον τὴν ἑξῆς περικοπήν. Φέρει ἡμερομηνίαν 13 Ἰουνίου καὶ ἀριθ. 3936.

§118Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι περικοπάς’ νὰ τὴν διαβάσετε ὅλην.

§119Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. (Ἀναγινώσκει). «Παρετηρήθη ὅτι ἄνδρες τινες τοῦ Στρατεύματος καὶ ἰδίᾳ ἔνιοι τῶν ἀξιωματικῶν δὲν ἔχουσι σαφῆ ἔννοιαν τῶν ἐπιβαλλομένων ὑποχρεώσεων ἐκ τῶν κανονισμῶν καὶ τῶν ὑπὸ τῆς πειθαρχίας ἀπαιτουμένων, ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῶν ἐπιτακτικῶν καθηκόντων τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ, ἀφ’ ἑτέρου. Ὀρθῶς οἱ κανονισμοὶ ἀπαιτοῦσιν «ἀπεριόριστον ὑποταγὴν κατωτέρου» ἀλλὰ προσθέτουσιν ἐν ἀδιασπάστῳ ἑνιαίᾳ ἐννοίᾳ «εἰς πᾶν ὅ,τι ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθεστώτων νόμων κ. λ. π». Ἀλλὰ τὸ σύνολον τῶν ἐπιτασσομένων ὑποχρεώσεων, ὧν ἡ μὴ τήρησις ἀποτελεῖ ἐπιορκίαν, εὑρίσκεται ἐν τῷ ὅρκῳ τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ. Εἶναι δὲ αὗται: πίστις εἰς τὴν Πατρίδα καὶ τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων, ὑπακοὴ εἰς τὸ Σύνταγμα, τοὺς νόμους καὶ τὰ ψηφίσματα τοῦ Κράτους κ. λ. π. Τουτέστιν πίστις εἰς τὸν Βασιλέα, μόνον καὶ ἐὰν καὶ ἐφόσον εἶναι συνταγματικός».

§120Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὀρθότατα’ δὲν ὑπῆρχε τότε Βασιλεύς.

§121Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ διδάξωμεν τοὺς ἀνθυπασπιστὰς ὅτι δύνανται νὰ κρίνωσι τὰς πράξεις τοῦ Βασιλέως ἢ τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ ἐπαναστατῶσι.

§122Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἴμεθα ἐν ἐπαναστάσει τότε καὶ ἐγνωρίζομεν ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἦτο ἐπὶ κεφαλῆς τῆς στάσεως. Ποῖος ὑπογράφει τὴν διαταγήν;

§123Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης.

§124Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τοὺς ἐφώτιζεν ἐπὶ τῆς καταστάσεως ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶχε κατηγορηθῆ.

§125Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Εἶναι τοὐλάχιστον τολμηρὸν νὰ ἀναθέτωμεν εἰς τοὺς ἀνθυπασπιστὰς καὶ ἀνθυπολοχαγοὺς καὶ λοχαγοὺς τοὺς ἁπλοῦς νὰ κρίνωσι πότε παρανομεῖ μία Κυβέρνησις καὶ πότε ὁ Βασιλεύς, ἵνα ἐπαναστατῶσι. Ὁ Στρατὸς πρέπει νὰ εἶναι Στρατός. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§126Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Καὶ δὲν πρέπει νὰ βουλεύηται. Τὴν διαταγὴν ταύτην ὑπέβαλα ἀμέσως εἰς τὸ Δʹ Σῶμα Στρατοῦ... (Θόρυβος).

§127ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ παρακαλέσω τοὺς κυρίους οἱ ὁποῖοι διέκοψαν νὰ μὴ διακόπτουν διότι αὐτοὺς δὲν τοὺς διέκοψε κανείς. Ζητῶ καί διὰ τοὺς λοιποὺς ρήτορας τὴν αὐτὴν ἐπιείκειαν ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως.

§128Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Συνεχίζω τὴν ἀνάγνωσιν τῆς διαταγῆς: «Πλὴν τὸ Ἑλληνικὸν Σύνταγμα, εἰς ὃ πίστιν καὶ ὑπακοὴν ὁρκίζεται ὁ Ἕλλην ἀξιωματικός, ἀναγράφει ὡς ἀκροτελεύτιον ἄρθρον ἀναλλοιώτως: «Ἡ τήρησις τοῦ παρόντος Συντάγματος ἀνατίθεται εἰς τὴν φιλοπατρίαν τῶν Ἑλλήνων». Τοῦτο ἀναμφισβητήτως σημαίνει ὅτι ὀφείλει πᾶς Ἕλλην νὰ ἐπαναστατῇ καθ’ οἱουδήποτε παραβιάζοντος τὸ Σύνταγμα. Τοῦτο ὡρκίσθη ὁ Ἕλλην ἀξιωματικὸς καὶ τοῦτο ὀφείλει νὰ πράττῃ.

§129Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἑρμηνεία τοῦ Συντάγματος· τὶ ἐνδιαφέρει;

§130Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἐνδιαφέρει ὅτι τὴν ἑρμηνείαν αὐτὴν τὴν ἔδιδεν ὁ διοικητὴς τῆς μεραρχίας πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς διὰ νὰ κάμνουν θεωρίαν.

§131Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἐγένετο βασιλικὴ προπαγάνδα καὶ ὤφειλε νὰ ὑπερασπίσῃ τὴν πειθαρχίαν πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν.

§132Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἐγὼ ἐξιστορῶ τὰ γεγονότα ἵνα ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐν πλήρει συνειδήσει συναγάγῃ συμπεράσματα ποία πρέπει νὰ εἶναι ἡ ψῆφος αὐτῆς.

§133Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Εἴθε νὰ ἐγίνοντο τοιαῦται θεωρίαι καὶ ἐπὶ Κωνσταντίνου· θὰ ἐπρολάμβανον τὸ νὰ γίνῃ ὁ Κωνσταντῖνος μονάρχης καὶ νὰ καταστρέψῃ τὴν Ἑλλάδα.

§134Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἡ διαταγή, κύριοι, ἐξακολουθεῖ μέχρι τέλους ὑπὸ τὸ ἴδιον πνεῦμα διδάσκουσα τοὺς ἀξιωματικούς. Συνέβη ἐπίσης τότε νὰ κληθῶσιν οἱ διοικηταὶ Σωμάτων Στρατοῦ καὶ μεραρχιῶν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Ἀπηλλάγην τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης μόνος ἐγώ. Τοῦτο ἤγειρε ἀκόμη περισσοτέραν δυσπιστίαν εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ Μετώπου καὶ ἐγεννήθησαν συζητήσεις νέαι αἱ ὁποῖαι ἐξηκολούθησαν καὶ κατόπιν.

§135Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Πότε;

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ μὴ διακόπτῃ κανείς.

§137Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἵνα λάβητε ἰδέαν τῆς διανοητικότητός τινων ἐκ τῶν καταδίκων διὰ τὸ κίνημα θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐπιστολὴν συνταγματάρχου ὑπηρετοῦντος ἐν τῷ Στρατῷ καὶ ὁ ὁποῖος μοῦ ἔγραφεν εἰς τὰς ἀρχὰς Αὐγούστου, ὅτε εἶχα φύγει ἀπὸ ἐκεῖ. (Ἀναγινώσκει). «Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μὲ κάμνει νὰ ἀπελπίζωμαι εἶναι ἡ ἀδιαφορία τοῦ κόσμου καὶ ἀπεφάσισα ἂν γυρίσῃ ὁ Τσ... καὶ δὲν κάμῃ τίποτε, νὰ φύγω καθὼς καὶ ὁ Κωνσταντίνου» —ὁ Κωνσταντίνου σημειώσατε εἶναι σήμερον κατάδικος εἰς ἰσόβια δεσμὰ—«ἴσως καὶ πολλοὶ ἄλλοι, διότι ἢ πρέπει νὰ πᾶμε μὲ τὸν Μεταξᾶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν θὰ κάμωμεν ποτέ....»

§138Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ποῖος εἶναι αὐτός;

§139Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Δὲν τὸν λέγω.

§140Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν δύνασθε νὰ φέρετε ἀνώνυμα γράμματα.

§141Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἀνώνυμον. (Ἀναγινώσκει). «...διότι τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ Μεταξᾶ θεωροῦμεν ὀλεθρίαν ἢ νὰ ἐπιβάλωμεν τὰς θελήσεις μας. Ἐπειδὴ λοιπὸν δὲν μποροῦμε κανένα ἀπὸ τὰ δύο νὰ κάμωμεν, θὰ φύγωμεν διὰ νὰ μὴ συντελοῦμεν διὰ τῆς παθητικῆς στάσεώς μας εἰς τὴν κακοδαιμονίαν ἂν ὄχι εἰς τὴν καταστροφὴν τοῦ Ἔθνους». Ἡμερομηνία:7 Αὐγούστου.

§142Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Μήπως ὁ γράφων εἶναι ὁ κ. Ταβουλάρης τοῦ πυροβολικοῦ, κ. συνταγματάρχα;

§143Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Μάλιστα.

§144Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὁ κ. Ταβουλάρης εἶχε παραμείνει ἐδῶ κατὰ τὸ κίνημα, μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ σφάξῃ τὰς 2½ χιλιάδας συμφώνως πρὸς τοὺς καταλόγους τοὺς ὁποίους εὗρον εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ Μεταξᾶ κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐκρήξεως τοῦ κινήματος. Τὰ κατήγγειλα ὅλα αὐτὰ εἰς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν.

§145Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἤθελον ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, στρατηγέ μου, νὰ ἀνασκευάσω μερικὰ ἱστορικὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀνεφέρατε.

§146Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν τὰ ἀνεσκευάσατε. (Θόρυβος).

§147ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μὴ διακόπτετε.

§148Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Καὶ τὰ ἀνεσκεύασα, ἵνα δώσω εἰς τοὺς ὑπευθύνους τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ ἀποφασίσωσι περὶ τῆς ἀπονομῆς χάριτος, δηλ. νὰ κρίνωσιν ἂν καὶ εἰς ποίαν ἔκτασιν πρέπει νὰ δοθῶσι χάριτες. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν εὑρίσκομαι ἐδῶ συνήγορος τῶν στασιαστῶν, τοὺς ὁποίους ἐγὼ πρῶτος κατέκρινα διότι παρ’ ὀλίγον νὰ αἱματοκυλίσουν τὸν Τόπον, ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὑπεραμυνθῶ μερικῶν ἐκ τῶν ἀνδρῶν τούτων...

§149Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Χάριν τοῦ σκοποῦ τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκετε μὴ ἀνασκευάζετε. (Θόρυβος).

§150Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι ὅταν εἶσθε ἔξω ἐλέγετε ὅτι ἐβγάλατε τὸν θυρεὸν τὸν βασιλικὸν ἀπὸ τὸ βασιλικὸν βαγόνι, τὸ ὁποῖον ἐπήρατε καὶ ἐγράψατε: Ε. Δ. Αὐτὸ ἐγένετο γνωστὸν τότε.

§151Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἠκούσατε σεῖς αὐτό;

§152Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Μάλιστα, ἀπὸ σᾶς.

§153Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὅτι ἔβαλα Ε.Δ., αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές.

§154ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὰ εἶναι προσωπικὰ, στρατηγέ μου.

§155Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Δὲν εἶναι προσωπικά. Δὲν ἐλέγοντο κρύφα.

§156Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Πάντως, αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε διὰ τὸν στρατηγὸν εἶναι πολὺ ὀλιγώτερον ἀπὸ αὐτὸ ποὺ ἐκάμετε σεῖς, ὁ ὁποῖος εἴπατε: «Ζήτω ἡ Μοναρχία!», διὰ νὰ πάρετε τὰς ψήφους.

§157Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν ἤθελα νὰ πατήσω εἰς βαγόνι εἰς τὸ ὁποῖον ἦσαν ζωγραφισμένα στέμματα. (Γέλωτες).

§158Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Σᾶς ἠκούσαμεν, στρατηγέ, χωρὶς νὰ σᾶς διακόψῃ κανείς.

§159Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ γνωρίσητε εἰς τοὺς κ. συναδέλφους ὅτι εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ὑπάρχουν μόνον πληρεξούσιοι· οὔτε στρατηγοὶ ὑπάρχουν οὔτε δεκανεῖς.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ὀρθόν· ὅλοι εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ Λαοῦ.

§161Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κανεὶς δὲν διεκόπη καὶ τώρα οἱ ρήτορες διακόπτονται συνεχῶς. Νὰ προστατευθῶσιν οἱ ρήτορες.

§162Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Νὰ δηλώσῃ ὁ ρήτωρ ἂν δέχεται διακοπάς. (Θόρυβος).

§163ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Κανεὶς δὲν σᾶς διέκοψεν ὅτε ὡμιλεῖτε.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις αὐτὴ θὰ ἀναγκασθῶ, μὲ πολλήν μου λύπην, νὰ ἐφαρμόσω τὸν κανονισμὸν ἐναντίον τῶν παρεκτρεπομένων.

§165Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Κύριοι, ὑπηρετῶ ἀπὸ τοῦ 1917 καὶ ἐντεῦθεν εἰς τὸ Μέτωπον συνεχῶς. Σᾶς λέγω τοῦτο, ὅτι ἐκτὸς ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, ἔνθεν καὶ ἔνθεν, ὅλος ὁ ἄλλος Ἑλληνικὸς στρατιωτικὸς κόσμος ἐπιθυμεῖ τὴν ἡσυχίαν, τὴν συναδέλφωσιν καὶ τὴν ἐξ ἴσου ἀπονομὴν τοῦ δικαίου εἰς πάντας. Ἀντιδραστικοὶ ὑπάρχουν, βεβαίως, ὑπάρχουν ὅμως ἐλάχιστοι. Πάντες οἱ ἄλλοι καλῶς χειριζόμενοι χωρὶς ἀκρότητας αὐστηρότητος, εἶναι οἱ καλύτεροι ὑπηρέται τῆς Πατρίδος, οὐδὲν ἄλλο ἐκτὸς τοῦ καθήκοντος αὐτῶν σκεπτόμενοι. (Χειροκροτήματα).

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλογερᾶς.

§167ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἐπεθύμουν πολὺ νὰ εὑρίσκωμαι καὶ ἐγὼ εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν πολλοὶ τῶν προλαλησάντων εὑρέθησαν, νὰ συστήσω δηλ. εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀπονομὴν χάριτος καὶ ἐπιεικείας. Δὲν διατρέχω τὸν κίνδυνον νὰ χαρακτηρισθῶ ὅτι ἀντιδρῶ κατὰ τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως. Τοὐναντίον, ἐγκρίνω καὶ ἐκτιμῶ προσηκόντως τὴν στάσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς συμφιλιώσεως καὶ συνδιαλλαγῆς τῆς Χώρας τῆς ὁποίας ἀναμφισβητήτως ἔχει ἀνάγκην ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Ἐγὼ ἔχω μᾶλλον τὴν γνώμην ὅτι ἡ συμφιλίωσις, ἥτις τὴν στιγμὴν ταύτην παραμένει ἀφῃρημένη ἔννοια, ἔχει σχεδὸν ἐπέλθει μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ· δὲν ὑπάρχουσιν ἀδιάλλακτοι παρὰ μόνον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀνήκουσιν εἰς τὰς ἑξῆς κατηγορίας: 1ον. Εἰς ἐκείνους οἵτινες θέλουσι νὰ στηρίξωσιν ἕνα θρόνον, ὄχι διότι ἔχουσι τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ θρόνος ἐξυπηρετεῖ τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος, ἀλλὰ διότι πιστεύουσιν ἀδιστάκτως ὅτι ἐξυπηρετοῦνται τὰ ἴδια αὐτῶν ταπεινὰ συμφέροντα. (Χειροκροτήματα). 2ον. Ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐξυπηρετοῦντες τὰ ἴδια αὐτῶν συμφέροντα καὶ τὰ κομματικὰ πάθη, προσπαθοῦσι διὰ μόνου τοῦ μέσου τούτου νὰ συγκρατήσωσιν εἰς τὰς φάλαγγας αὑτῶν ὀλίγους ἀκόμη ἐκ τοῦ πλανηθέντος δυστυχῶς Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Θὰ ἐπεθύμουν, λέγω, κ. πληρεξούσιοι, νὰ ἠδυνάμην νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐπιείκειαν, ἀλλὰ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ἐνταῦθα ὅτι φοβοῦμαι ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔσπευσεν, ὅτι δὲν ἐμελέτησε τὸ ζήτημα, ὅτι παραγνωρίζει τὴν σημασίαν τοῦ κινήματος ἐκείνου καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ ὅτι ἐν τῇ προσπαθείᾳ τῆς συνδιαλλαγῆς παραγνωρίζει ὅτι διαπράττει, ἴσως, μέγα, μέγιστον κατὰ τῆς Πατρίδος ἔγκλημα. Εἶμαι ὑποχρεωμένος πρὸς τοῦτο νὰ ἀναλύσω εἰς ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν ψυχολογίαν τοῦ κινήματος καὶ τὴν κρισιμότητα εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθη ἡ Χώρα, ἵνα ἐπὶ τῇ βάσει τούτου ἀρυσθῆτε στοιχεῖα καὶ ἔχοντες ταῦτα ὑπ’ ὄψει λάβητε τὰς ἀποφάσεις ὑμῶν. Τὴν κατάστασιν, κύριοι, τοῦ Στρατοῦ τὴν ὁποίαν οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες κύριοι συνάδελφοι ἀνέπτυξαν ὑμῖν θὰ λάβω τὴν τιμὴν εἰς προσεχῆ συνεδρίασιν νὰ παρουσιάσω ὑμῖν ὡς ἔχει καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ πεισθῇ ἡ Συνέλευσις τῶν Ἑλλήνων ὅτι ἀπὸ τοῦ 1821 μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης βασιλεύει ἡ ἰδιοτέλεια καὶ ὁ κομπογιαννιτισμός. Δὲν θὰ ἀρκεσθῶ μόνον εἰς τὸ νὰ ἀναπτύξω ὑμῖν θεωρητικὰς ἰδέας· θὰ παρουσιάσω ὑμῖν πράγματα τὰ ὁποῖα εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ πείσουν περὶ τούτου ὑμᾶς. Καὶ δὲν θὰ ἀρκεσθῶ μόνον εἰς τοῦτο, ἀλλὰ καὶ θὰ προτείνω μέτρα τὰ ὁποῖα εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ θέσωσι τὰς βάσεις πραγματικοῦ Στρατοῦ, Στρατοῦ ἐθνικοῦ ὀργάνου, μὴ ἀνήκοντος εἰς πρόσωπα ἀλλ’ ἐξυπηρετοῦντος τὴν ἰδέαν τῆς Πατρίδος. Ἀρκοῦμαι μόνον σήμερον νὰ θίξω δύο σημεῖα ἐκ τῶν προλαλησάντων τὰ ὁποῖα εἶνε ἀναγκαῖα, ἀπαραίτητα διὰ τὸ ὑπὸ συζήτησιν ζήτημα. 1ον. Ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης κ. πληρεξούσιος ἀνέπτυξεν ὑμῖν εἶμαι καὶ ἐγὼ πεπεισμένος ὅτι δύο ἦσαν αἱ μεγάλαι κατηγορίαι τῶν ἀξιωματικῶν: Μία ἐκείνη ἥτις δὲν ἐφοβεῖτο τὸν πόλεμον. Οὐδείς, κύριοι, θέλει τὸν πόλεμον· ἀλλ’ ὑπῆρξε μία κατηγορία ἥτις ἀναγνωρίζει τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον ἐσκέφθη νὰ ἐκλέξῃ τὸ ἐπάγγελμα τοῦτο. Εἶχεν ὑπ’ ὄψει ὅτι πιθανῶς ἐν τῷ βίῳ αὐτῆς νὰ παρουσιασθῇ πόλεμος πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν ἀναγκῶν καὶ ἡ κατηγορία αὕτη ἐγνώριζεν ὅτι θὰ ἦτο ὑποχρεωμένη νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸν πόλεμον καὶ ἑπομένως ἀπεδέχετο αὐτόν. Ὑπῆρξε καὶ ἄλλη κατηγορία, ἡ ὁποία κατὰ τοὺς πολέμους τοὺς βαλκανικούς, κατὰ τὸ 1912–1913, ἐπείσθη ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν πόλεμον. Ἐπὶ τῆς κατηγορίας δὲ ταύτης ἐστηρίχθη ὁ Μονάρχης ἐκεῖνος καὶ ἐπέφερε τὰ ἀποτελέσματα τὰ γνωστὰ εἰς πάντας ὑμᾶς. Ἡ δὲ κατηγορία ἐκείνη μὴ θέλουσα νὰ ὁμολογήσῃ τὴν ἰδιότητα αὐτὴν ἐκρύπτετο ὑπὸ τὸ ὄνομα τῶν βασιλικῶν λεγομένων ἀξιωματικῶν καὶ ἡ μεγαλυτέρα μερὶς ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ κινήματος ἀνήκει εἰς τὴν κατηγορίαν ταύτην. Οὐδεὶς, κ. πληρεξούσιοι, ἕτερος πλὴν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Ἐθνικοφρόνων εἶχε τὰ μέσα καὶ τὴν δύναμιν νὰ παρασκευάσῃ τὸ κίνημα. Τὸ κίνημα ἀπῄτησε μακρὰν καὶ πολυχρόνιον προπαρασκευήν. Πολλάκις ἐν τῷ Μετώπῳ, ἔτυχε νὰ ἴδω ἀξιωματικοὺς ἀποτάκτους καὶ ἄλλους, οἱ ὁποῖοι περιεφέροντο ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θράκῃ, ἦσαν δ’ οὗτοι πράκτορες τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Ἐθνικοφρόνων. Τὸ κίνημα παρεσκεύασεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Ἐθνικοφρόνων, προσεπάθησε δὲ ν’ ἀνεύρῃ καὶ τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ κινήματος· καὶ πραγματικῶς ἐξέλεξεν αὐτοὺς, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο νὰ κλονίσωσι τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν, ὅτι πράγματι δὲν ἐπρόκειτο περὶ μοναρχικοῦ κινήματος, ἀλλὰ περὶ κινήματος ἀξιωματικῶν ἀποσκοποῦντος τὴν ἐπαναφορὰν τῆς πειθαρχίας καὶ τῆς γαλήνης καὶ τῆς δικαιοσύνης εἰς τὸν Στρατόν. Ὅταν εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους παρουσιάσθη, ὡς ἦτο παρεσκευασμένον τὸ κίνημα, ἐπείσθησαν περὶ τῆς ἐπιτυχίας. Καὶ εὗρε τοὺς Λεοναρδόπουλον καὶ Γαργαλίδην τὸν μὲν πρῶτον δυσηρεστημένον διότι δὲν ἐξελέγη διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ Ἕβρου, τὸν δὲ διότι τοῦ ἀφῃρέθη ἡ διοίκησις τοῦ Σώματος Στρατοῦ. Ἐνόμισαν, ἐκ κακῶν βεβαίως ὑπολογισμῶν καὶ ποταπῶν λόγων, ὅτι ἡ ἐπιτυχία τοῦ κινήματος θὰ τοὺς ἐξησφάλιζε θέσεις. Εἶναι ἀληθὲς καὶ δυστυχῶς ὀφείλομεν νὰ τὸ παραδεχθῶμεν, ὅτι ὑπῆρξαν πολλοὶ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι ἐξ ἀδυναμίας χαρακτῆρος καὶ τῶν συγκλονισμῶν οἱ ὁποῖοι κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἔλαβον χώραν περὶ τὰς θέσεις αὐτῶν, πεισθέντες περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ κινήματος, ἐτάχθησαν μὲ τὸ μέρος τῶν στρατηγῶν. Ἀλλὰ τὸ κίνημα ἐγένετο ἐξ ἑνὸς ὑπολογισμοῦ προσωπικοῦ, μοναρχικοῦ τῶν μέν, τῶν πολλῶν καὶ προσωπικοῦ τῶν δὲ, πρὸς ἰδιοτελῆ σκοπόν, πρὸς ἀνάληψιν τῶν ἀπολεσθεισῶν θέσεων. Αὕτη εἶναι, κύριοι, ἡ ψυχολογία τοῦ κινήματος. Δὲν δύναμαι νὰ ἀποκρύψω, διότι γνωρίζω τὴν σοβαρότητα καὶ τὴν σημασίαν τῶν λέξεων, τὰς ὁποίας ἀναμένετε παρ’ ἐμοῦ, ὅτι σπουδαίαν ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ κινήματος ἔσχεν ἡ στάσις τοῦ τότε ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ νῦν συναδέλφου ἐκ Θεσσασαλονίκης καὶ ἡ ὑπ’ αὐτοῦ λῆψις μέτρων τινων διοικητικῶν καὶ δὴ ἡ ἀνάθεσις διοικήσεων ἐν τῷ Στρατῷ τοῦ Ἕβρου. Καὶ ἐπειδὴ δὲν θέλω παρ’ οὐδενὸς νὰ παρεξηγηθῶ δηλῶ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὅτι οὐδεὶς τῶν τότε Ἑλλήνων στρατηγῶν θὰ ἠδύνατο νὰ καταρτίσῃ τὸν Στρατὸν τοῦ Ἕβρου, πλὴν τοῦ στρατηγοῦ Παγκάλου. (Χειροκροτήματα). Ὁ ψηφισθεὶς καὶ παρ’ αὐτοῦ ἐφαρμοσθεὶς νόμος τῶν λιποτακτῶν καὶ ἀνυποτάκτων ἐπύκνωσε τὰς φάλαγγας τοῦ Ἕβρου. Ἡ δὲ αὐθαιρεσία αὐτοῦ ἀπέναντι τῶν νόμων καὶ τῶν ἀνωτέρων του δὲν παρεῖχε οὐδὲν κώλυμα εἰς τοὺς διοικητὰς τῶν μονάδων πρὸς καταρτισμὸν τῶν μονάδων αὐτῶν πρὸς πόλεμον. Καὶ αἱ μονάδες αὐτῶν κατηρτίσθησαν, ὡς πάντες γνωρίζετε, καὶ ἐπέφερον τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον πάντες ἐπίσης γνωρίζετε. Δυστυχῶς ὅμως—καὶ εἶπον τοῦτο εἰς τὸν στρατηγόν—ἐκ προθέσεων, τὰς ὁποίας αὐτὸς γνωρίζει, ὑποθέτω, ἠθικῶν καὶ δικαίων, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἐνεφιλοχώρησαν σοβαρώτατα πάθη μεταξὺ τῶν στελεχῶν τοῦ Στρατεύματος καὶ στελεχῶν οὐχὶ ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν κατηγορίαν περὶ τῆς ὁποίας πρὸ ὀλίγου ὡμίλησα εἰς ὑμᾶς. Εἶπον ταῦτα εἰς τὸν στρατηγὸν καὶ ἔκρουσα τὸν κώδωνα κινδύνου ἰδίᾳ ἐκ τῶν μέτρων αὐτῶν. Ὁ στρατηγὸς μοὶ ἀπήντησεν ὅτι ἔχων ἀνάγκην νὰ παρασκευάσῃ Στρατὸν πρὸς πόλεμον, τὸν ὁποῖον ἐθεώρει ἐπιβεβλημένον, εἶχεν ἀνάγκην τῶν στελεχῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐξέλεξε· διὰ τὰ ἄλλα ἠδιαφόρει. Τὸ πολύ, πολύ, ὅτι θὰ εὑρίσκετο εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τυφεκίσῃ τινὰς ἐξ αὐτῶν. Δὲν συνεφώνησα, ὁμολογῶ. Λοιπὸν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν καλῶν ἀξιωματικῶν τὸ μοναρχικὸν κίνημα εὗρε προθύμους νὰ λάβωσι μέρος πολλοὺς ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, τῶν ὁποίων βαρύτατα, κατὰ τὴν ἀντίληψίν των, εἶχε πληγῆ ἡ φιλοτιμία. Ἔχομεν λοιπὸν δύο κατηγορίας ἀξιωματικῶν· μίαν κατηγορίαν, τὴν κατηγορίαν ταύτην καὶ μίαν κατηγορίαν τῶν πλανηθέντων ἀξιωματικῶν, ὄχι πλανηθέντων—δὲν θέλω νὰ παραδεχθῶ δι’ ἀξιωματικοὺς τὴν λέξιν ταύτην—ἀλλὰ τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων ἀδυνάτου χαρακτῆρος, τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, οἵτινες ἐνόμιζον ὅτι εἶχον ἐξησφαλισμένην τὴν ἐπιτυχίαν. Πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτοὺς βεβαίως εἶναι ὀρθὸν καὶ σκόπιμον νὰ δειχθῇ ἐπιείκειά τις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐν γνώσει καὶ ἐξ ὑπολογισμοῦ ποταποῦ ἔθεσαν τὴν Πατρίδα αὐτῶν ἐν κινδύνῳ—ὀφείλω δὲ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο νὰ δηλώσω ὑμῖν, ὅτι ἡ Πατρὶς διέτρεξε τὸν μέγιστον τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους ποτὲ διέτρεξε....

§168ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἰδίως ἡ Μακεδονία.

§169ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἡ Ἑλλὰς ὁλόκληρος. Δὲν θέλω νὰ ἐπεκταθῶ διότι θὰ ἠδυνάμην νὰ θεωρηθῶ δὲν γνωρίζω πῶς, ἐὰν σᾶς ἀναφέρω λεπτομερείας, ἀλλὰ τοῦτο μόνον δηλῶ ὑμῖν καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ τὸ πιστεύσητε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς διέτρεξε τὸν μέγιστον τῶν κινδύνων. Εἶναι, λοιπόν, μικρὰ νομίζετε ἡ ἐπιείκεια, ὅτι τῶν ἀρχηγῶν οἱ ὁποῖοι ὡδήγησαν τὸν δυστυχῆ Ἑλληνικὸν Στρατὸν ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος, ἐχαρίσθη ἡ κεφαλή; Ἄλλως τε φρονεῖτε καὶ δύναταί τις ἐκ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὲ βεβαιώσῃ ἐν συνειδήσει καὶ πεποιθῶτες ὅτι ἂν τὸ μέτρον τοῦτο τῆς ἐπιεικείας λάβῃ χώραν θὰ ὠφελήσῃ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς συνδιαλλαγῆς; Ὄχι. Γνωρίζομεν, κύριοι, τὰ πρόσωπα. Γνωριζόμεθα ἤδη ἐν Ἑλλάδι. Θὰ αὐξήσωμεν τοὺς δυναμένους νὰ στρέψωσι καὶ πάλιν τὰ ὅπλα ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα). Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ εἴπω, κύριοι, ὅτι τὸ θέμα εἶναι σοβαρόν, σοβαρώτατον. Χρήζει προσοχῆς μεγίστης. Βεβαίως οἱ ἀληθῶς πονοῦντες τὸν Τόπον ὀφείλουσι νὰ εἶναι τελείως μὲ τὸ μέρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰς ὅλα τὰ μέτρα τὰ τείνοντα πρὸς τὴν συνδιαλλαγήν. Ἀλλὰ θὰ ἤμην ἀνειλικρινής, θὰ ἤμην ἀνάξιος τῆς θέσεώς μου, ἐὰν δὲν παρουσιαζόμην εἰς τὸ βῆμα τοῦτο νὰ εἴπω καθαρὰ εἰς τὴν Κυβέρνησιν: Μελετήσατε τὸ ζήτημα. Ὑπάρχουν ἀξιωματικοὶ εἰς τοὺς ὁποίους ἐχαρίσθη ἡ ζωὴ καταχρηστικῶς, διότι ἂν χαρισθῇ εἰς αὐτοὺς ἡ ζωὴ ἀσφαλῶς θὰ πολλαπλασιασθοῦν τὰ κινήματα τοῦ μέλλοντος. Ἂν θέλετε νὰ ἐργασθῆτε ὑπὲρ τῆς συμφιλιώσεως ἐμπνεύσατε εἰς πάντας ὅτι καθεὶς ὀφείλει νὰ σέβεται τοὺς νόμους καὶ τοὺς κανονισμούς.

§170ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Προτείνετε τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ποινῶν αἱ ὁποῖαι δὲν ἐξετελέσθησαν ἕως τώρα;

§171ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Αὐτὸ θὰ τὸ ἐπρότεινον ἐν ἀρχῇ, ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν ἐγένετο ἕως τώρα δὲν τὸ προτείνω. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ δείξωμεν ἐπιείκειαν πρὸς ὅλους. Ἐὰν ἐζητεῖτο ἡ γνώμη μου θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ποῦ εἶδον τὰ ἴχνη τῆς μετανοίας ἐκ τοῦ κόσμου ἐκείνου ὁ ὁποῖος διαρκῶς ἀντιδρᾷ καὶ ἓν μόνον σκέπτεται, τὸ ἀτομικὸν συμφέρον; Εἶπον ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τῆς συμφιλιώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ὁ ὁποῖος, δυστυχῶς, τὰ ἐπλήρωσε καὶ τὰ πληρώνει ὅλα, ἔχει ἤδη συμφιλιωθῇ. Εἶναι μόνον τὰ ὄργανα τοῦ τύπου καὶ τὰ μοναρχικὰ ὄργανα τὰ ὁποῖα εἶναι ἀδιάλλακτα. (Χειροκροτήματα). Ταῦτα, κ. πληρεξούσιοι, εἶχον νὰ θέσω ὑπ’ ὄψιν τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως προκειμένου περὶ τοῦ ζητήματος τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ ἡμᾶς. Ἠθέλησα δηλονότι νὰ εἴπω, τελευταῖον, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι σοβαρώτατον. Δὲν πρόκειται κἂν νὰ ὠφελήσῃ τὴν συνδιαλλαγήν τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκει ἡ Κυβέρνησις, τοὐναντίον πρόκειται ν’ αὐξήσῃ τοὺς κινδύνους τοὺς ὁποίους θὰ διατρέξῃ ἡ Χώρα καὶ μάλιστα ἄν, ὡς ἀδιστάκτως φρονῶ, ἐγκαθιδρυθῇ τὸ νέον πολίτευμα, ἡ Δημοκρατία. Θὰ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχωσι τὴν δύναμιν, διότι τὴν θέλησιν τὴν ἔχουσιν ἀκαταπαύστως, νὰ ρίψωσι τὸ καθεστὼς εἰς τὴν πρώτην παρουσιασθησομένην εὐκαιρίαν. (Χειροκροτήματα).

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κακουλίδης.

§173Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἤμην αὐστηρότατος πρὸς τοὺς ὑποδίκους τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος ἄν δὲν ἐγνώριζον ὅτι ἡ Ἐπανάστασις, τὴν ὁποίαν στεφανώνω μὲ χρυσοῦν στέφανον μὲ τὴν ἀριστεράν μου χεῖρα, δὲν διέπραττε πολιτικὰ σφάλματα διὰ τὰ ὁποῖα θὰ εὑρισκόμην εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν νὰ τὴν μαυρίσω πολιτικῶς μὲ τὴν δεξιάν μου χεῖρα. Ἡ Ἐπανάστασις, ἅμα ὡς ἐτελείωσεν ὁ πόλεμος, καθ’ ἅ ἡ ἰδία ἐξήγγειλεν, εἶχε τὸ καθῆκον, τὸ συνταγματικὸν ὑπὲρ οὗ ἠγωνίζετο, νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς Ἀρχῆς. Τὸ συνεβούλευεν ἐκ Παρισίων ὁ μέγιστος τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἄν τότε ἀπεχώρει, ἰαχαὶ θὰ ἠκούοντο ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπὲρ τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ Ἐπανάστασις παρέμεινεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ Ἐπανάστασις ἔστερξε νὰ μεταβληθῇ εἰς κόμμα, πρέπει νὰ στέργῃ καὶ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν τοῦ κόμματος· ἄλλως δὲν ὑπάρχει Πολίτευμα, ὑπάρχει δικτατορία. Τὸ Σύνταγμα ὑποθέτει ἀντιπολίτευσιν καὶ ἄνευ ἀντιπολιτεύσεως δὲν ὑπάρχει Σύνταγμα.

§174ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἦτο Ἐπανάστασις.

§175Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Ἑπομένως θὰ κρίνω ἐπιεικῶς ἐκείνους, ἐξαιρῶν βέβαια τοὺς ἐκ πολιτικῆς κερδοσκοπίας χρωματισμένους πολιτικούς, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον τὰ ὅπλα ἐναντίον ἀδελφῶν. Καὶ νομίζω ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις θὰ εἶναι ἐν πλήρει ἁρμονίᾳ μὲ τὴν ψυχολογίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἂν ἐγκρίνῃ τὴν ἀκόλουθον πρότασιν τὴν ὁποίαν λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ θέσω ὑπὸ τὴν κρίσιν αὐτῆς: (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν ψυχολογίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ποθοῦντος, πρὸ παντὸς ἄλλου ἐθνικοῦ ζητήματος, τὴν ἐσωτερικήν του γαλήνην ἐπαφίει εἰς τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων, ὑπὸ τὴν ἄνω ἔννοιαν.»

§176ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα τῆς χάριτος· δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως.

§177ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φραγκούδης.

§178Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Δὲν δύναμαι, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἐννοήσω τὴν σπουδὴν τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν λεγομένην πολιτικὴν τῆς συμφιλιώσεως καὶ ἐπιεικείας. Ἡ Ἐπανάστασις καὶ ἡ ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις εἶχον δηλώσει, ἀναστέλλουσαι τὰς ἐκτελέσεις τῶν καταδικαστικῶν ἀποφάσεων, ὅτι ἐπαφίνουσι τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Καὶ εἶναι ἄξιον ἀπορίας ὅτι Κυβέρνησις τὴν ὁποίαν ἀπαρτίζουσι τόσοι διακεκριμμένοι νομομαθεῖς καὶ πολιτειολόγοι δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν της ὅτι δὲν εἶναι ἁπλῆ νομοθετικὴ Κυβέρνησις, ἀλλ’ εἶναι Κυβέρνησις ἀπορρέουσα ἀπὸ μίαν ἐπαναστατικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἁπλῆ ἀναθεωρητικὴ Συνέλευσις ἤ ἁπλῆ Βουλὴ ἀλλ’ εἶναι Συνέλευσις συντακτική, ἡ ὁποία δύναται ἐντὸς 24 ὡρῶν νὰ ἀνατρέψῃ τὸ Σύνταγμα. Βεβαίως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀντλεῖ τὸ δικαίωμα τῆς σπουδῆς πρὸς τὰς χάριτας ἀπὸ τὸ ἄρθρον 39 τοῦ Συντάγματος καὶ εἶναι ἐν πλήρει τάξει· ἀλλὰ λησμονεῖ ὅτι ἠδυνάμεθα σήμερον νὰ φέρωμεν ψήφισμα ὑπογεγραμμένον ἀπὸ δέκα πληρεξουσίους, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ἐζητοῦμεν τὴν ἀναστολὴν τοῦ 39 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος καὶ ὅτι ἔχομεν δικαίωμα νὰ πάρωμεν εἰς τὰ χέρια μας, ἡμεῖς ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, τὸ δικαίωμα τῆς χάριτος καὶ τῆς ἀμνηστείας.

§179Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Οὐδεὶς ἀπολύτως ἔθεσεν ὑπὸ ἀμφισβήτησιν τὴν Συντακτικὴν ἐξουσίαν τῆς Συνελεύσεως.

§180Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Μὲ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἔθεσε τὸ ζήτημα τῆς συμφιλιώσεως καὶ τῆς ἐπιεικείας ὡς πρῶτον κεφάλαιον συζητήσιμον τῆς γενικῆς πολιτικῆς.....

§181ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὡς πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως· ὄχι ὡς κεφάλαιον τῆς γενικῆς πολιτικῆς.

§182Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Περιμένω λοιπὸν ὅπως ἡ Κυβέρνησις πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων φωτισθῇ ἀπὸ τὴν γενικὴν συζήτησιν.

§183Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Τοῦτο εἶναι ἐντελῶς διάφορον.

§184Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Διότι ἦτο φανερὸν ὅτι ὑπάρχει ἐδῶ μέσα ἰσχυρὰ μερὶς πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ἀντιτίθενται εἰς τὴν πολιτικὴν αὐτὴν τῆς συμφιλιώσεως καὶ τῆς ἐπιεικείας, ὅπως τὴν ἐννοεῖ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὅπως εἴδομεν περίλυποι τὸν ἀγαπητὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ συνδιαλέγηται, μόλις ἔφθασεν ἐκ Παρισίων, μὲ τὸν ἀξιότιμον κ. Μερκούρην, τὸν ὁποῖον πρό τινων ἐτῶν εἶχε καταδικάσει εἰς θάνατον ἐπὶ ἐσχάτῃ προδοσίᾳ.

§185Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι ἐγώ! (Γέλωτες)

§186Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Τὸ δικαστήριόν σας· ἀκόμη περισσότερον. Ὀλίγον δὲ ἔλειψε—καὶ ἐφοβήθημεν διὰ τὰ χρηστά σας ἤθη—νὰ ἴδωμεν καὶ τὸν κ. Ἰούδαν συναντώμενον μεθ’ ἡμῶν. (Γέλωτες). Δὲν ἀπορῶ κατόπιν αὐτῆς τῆς πολιτικῆς ἂν βλέπω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης σπεύδοντα τόσον πρὸς τὰς χάριτας. Ἂν τοὐλάχιστον ἦσαν αἱ τρεῖς χάριτες, θὰ τοῦ τὸ συνεχώρουν. (Γέλωτες). Ἀλλ’ εἶναι αἱ εἰδεχθεῖς χάριτες, αἱ ἐριννύες, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀπολύσουν ἐδῶ τὴν ἐπανάληψιν τῶν τρομερῶν συμβάντων τοῦ παρελθόντος. Περιμένω, κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ γενικοῦ ζητήματος τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ὁπότε θὰ ἀναπτύξω ἐν πλάτει τὸ ζήτημα τῆς ἐπιεικείας καὶ τῆς συμφιλιώσεως. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, κύριοι, ὅτι ἡ ψυχολογικὴ ἐν γένει κατάστασις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ρέπει μᾶλλον πρὸς τὴν ἐπιείκειαν, τόσον πολὺ ὥστε τὴν ἐπαύριον κακουργημάτων κοινῶν εἶναι ἕτοιμος νὰ λιγωθῇ διὰ τὸν λῃστὴν Νταβέλην καὶ τὸν Παπακυριτσόπουλον. Ἀλλὰ περιμένομεν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν τῆς ἀναγεννήσεως διδαχὴν ὡς πρὸς τὴν αὐστηρότητα τῶν νόμων ὡς πρὸς τὴν τιμωρίαν τῶν δολοφόνων καὶ προδοτῶν. Οὐδέποτε θὰ ἀνορθωθῇ ἡ Πατρὶς, οὐδέποτε τὸ ἄθλιον τοῦτο Κράτος θὰ ἀναβιώσῃ, ἐφόσον κάθε ἕνας γνωρίζει ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ διαπράττῃ τὰ πάντα διότι αὔριον θὰ τύχῃ χάριτος ἢ ἀμνηστείας. Τὸ αἴσθημα δὲ τοῦτο τῆς ψευδοῦς ἐπιεικείας πιέζει μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε ἀπὸ ἐτῶν κατηργήθη ἡ θανατικὴ ποινὴ διὰ τοὺς κοινοὺς ἐγκληματίας. Ἀπορῶ καὶ ἐξίσταμαι διὰ τίνος νόμου ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις τοῦ παρελθόντος ἔχουσι καταργήσει τὴν θανατικὴν ποινὴν, χωρὶς κανένα λόγον καὶ ἐγέμισεν ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ λῃστὰς καὶ κακούργους. Τὸ αἴσθημα αὐτὸ τῆς ἐπιεικείας εἶναι αἴσθημα βεβαίως ἀπορρέον ἀπὸ τὴν φύσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ πρέπει νὰ διοχετευθῇ πρὸς τὰς νέας ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλουσιν, ὅπως τὸ Κράτος τοῦτο ἐὰν θέλῃ νὰ ζήσῃ, πρέπει νὰ ἐφαρμόσῃ τοὺς νόμους καὶ νὰ δειχθῇ αὐστηρὸν πρὸς τοὺς καθημερινοὺς προδότας. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος θὰ ἤθελον νὰ ἐτιμωροῦντο περισσότεροι ἀπὸ τοὺς ἓξ τῶν ὁποίων ἔπεσαν αἱ κεφαλαί, ἐγώ, ὁ ὁποῖος θὰ ἤθελον νὰ ἦτο ἡ τιμωρία γενικωτέρα, δὲν κινοῦμαι ἀπὸ αἴσθημα αἱμοδιψίας. Ἐγὼ εἶμαι ὁ φιλάνθρωπος καὶ σεῖς ὅλοι εἶσθε κακοῦργοι, διότι ἐγώ, ὁ ὁποῖος εἶμαι αὐστηρός, θέλω νὰ προλάβω τὰ μέλλοντα κακουργήματα καὶ τὰς μελλούσας καταστροφάς. (Χειροκροτήματα). Ἐνῷ σεῖς ὁμοιάζετε μὲ τοὺς γονεῖς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι βλέπουν τὰ παιδιὰ αὑτῶν νὰ ρέπουν εἰς τὸ ἔγκλημα καὶ χάριν τῆς ψευδοαγάπης καὶ τῆς ἐπιεικείας τὰ ἀφίνουν νὰ φθείρωνται εἰς τὸ ἔγκλημα καὶ εἰς τὴν ἀκολασίαν. Ἡ πολιτικὴ αὐτὴ τῆς ἐπιεικείας εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ὡδήγησε τὸν Ἑλληνισμὸν ἀπὸ καταστροφῆς εἰς καταστροφὴν καὶ ἀπὸ προδοσίας εἰς προδοσίαν. Καὶ πρὶν ἢ ἡ Κυβέρνησις σκεφθῇ τὰ θύματα ἐσκέφθη τοὺς θύτας καὶ πρὶν ἢ ἡ Κυβέρνησις ἔλθῃ νὰ εἴπῃ ποῖα μέτρα ἔλαβε διὰ τοὺς πρόσφυγας καὶ διὰ τὰ παιδία τὰ ὁποῖα εἶναι ἔξω ἀπὸ τὰ σχολεῖα εἰς τοὺς δρόμους, πρὶν ἢ ἔλθῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ εἴπῃ ποῖα μέτρα ἔλαβεν ὁ κ. Δοξιάδης, πρὶν ἢ μᾶς εἴπῃ ποῖα μέτρα ἔλαβε περὶ ἀναδιοργανώσεως καὶ ἀναδημιουργίας, ἐφρόντισε διὰ τοὺς δολοφόνους μήπως μείνωσιν ἀκόμη εἰς τὰς φυλακὰς! (Χειροκροτήματα). Ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἐν τάξει οὔτε ἀπέναντι τῆς Συνελεύσεως, οὔτε ἀπέναντι τῆς καταστάσεως. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἡ διεξαχθεῖσα συζήτησις ὑπῆρξεν ἀρκετὰ διαφωτιστικὴ οὕτως ὥστε ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης μᾶς δηλώσῃ ὅτι θὰ λάβῃ τὴν τελικὴν περὶ χαρίτων ἀπόφασιν ἀφοῦ τελειώσῃ ἡ συζήτησις περὶ τῆς ἐν γένει πολιτικῆς Κυβερνητικῆς εἰς τὴν ὁποίαν περιλαμβάνονται κεφάλαια συμφιλιώσεως καὶ ἐπιεικείας· καὶ τότε, ἐπειδὴ τώρα εἶναι ἀργά, θὰ ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ σπεύσῃ ὁ κ. Καφαντάρης ἀπόψε, διότι τὸ ἔργον του ὄχι μόνον θὰ εἶναι ἄχαρι, ἀλλὰ καὶ ἐπικίνδυνον, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ἀντλῇ τὴν δύναμίν της ἐκ τῆς πλειονοψηφίας μόνον, ἀλλὰ ἀπὸ ὅλην τὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία εἶναι ἐπαναστατική, ἀπὸ τὴν θέλησιν τοῦ Ἔθνους, τὸ ὁποῖον θέλει ὅπως ἅπαξ διὰ παντὸς, τελειώσῃ διὰ τὴν Ἑλλάδα τὸ κεφάλαιον τῆς προδοσίας καὶ τῆς καταστροφῆς.

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βλάχος.

§188Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Κοινὴ εἶναι ἡ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ὅπως ἀξιωματικοὶ καταδικασθέντες ὑπὸ τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως μὴ λάβωσι χάριν. Οἱ διακεκριμένοι ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως, ὑπηρετήσαντες εἰς τὸ Μέτωπον καὶ ὄχι εἰς τὸ ἐσωτερικὸν δικαιοῦνται νὰ εἴπωσι τὰς γνώμας των πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ παρακαλέσωσι τὸν κ. Ὑπουργὸν ἵνα μὴ δημοσιεύσῃ τὸ διάταγμα τῶν χαρίτων. Καὶ οἱ πληρεξούσιοι τῶν ἐπαρχιῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι φορεῖς τῆς γνώμης τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐγαλούχισαν τὴν Πατρίδα καὶ ἔσωσαν τὴν Ἑλλάδα δικαιοῦνται καὶ αὐτοὶ νὰ εἴπωσι τὴν γνώμην των. Καθ’ ἣν στιγμήν, κύριοι συνάδελφοι, ὁ κ. Κονδύλης, ἀξιωματικὸς διακεκριμένος, τὸ παλλικάρι τὸ ἀνεγνωρισμένον, ἡ τιμὴ ἡ ἀνεγνωρισμένη καὶ οἱ λοιποὶ στρατιωτικοὶ πληρεξούσιοι βεβαιοῦσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι οἱ καταδικασθέντες ἀξιωματικοὶ εἶναι τῆς Κωνσταντινικῆς προπαγάνδας, εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἠτίμασαν τὴν Πατρίδα, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Συνέλευσις ζητεῖ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, πῶς θέλετε εἰς τοὺς στασιαστὰς νὰ δώσητε χάριν; (Χειροκροτήματα). Ὁ Λαὸς ὁ φορολογούμενος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κανονίσῃ ποῖοι ἀξιωματικοὶ δικαιοῦνται ἀμοιβῆς καὶ ὄχι νὰ ἔρχωνται αἱ Κυβερνήσεις ἐνταῦθα νὰ μοιράζωσι γαλόνια καὶ νὰ ἐπιβαρύνωσι τὸν προϋπολογισμόν, ἐνῷ ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ πολεμήσαντες εὑρίσκονται ἄνευ ἐργασίας. Ἔχομεν τὸ δικαίωμα ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ Λαοῦ νὰ παρακαλέσωμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μὴ ἐπιμένῃ εἰς τὴν γνώμην του. Ἂς ἀρκεσθῇ εἰς τὴν γνώμην τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἶπον εἰς τὸν κ. Ὑπουργόν: Σταμάτα διὰ νὰ ἱκανοποιήσῃς τὴν κοινὴν γνώμην καὶ τὴν Συνέλευσιν. (Χειροκροτήματα).

§189Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐπιτρέπετε, κ. Πρόεδρε. Ὁ κ. Κακουλίδης ὡμίλησε περὶ τῆς Ἐπαναστάσεως. (Θόρυβος).

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι προσωπικὸν ζήτημα.

§191Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Εἶναι μομφή. Ὁσάκις ἀποδίδεται μομφὴ εἰς πρόσωπον ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, ἔχει τὸ δικαίωμα τὸ μεμφόμενον πρόσωπον νὰ ὁμιλήσῃ παρεμπιπτόντως. Εἶναι ῥητὴ διάταξις τοῦ Κανονισμοῦ.

§192ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρόκειται περὶ προσωπικοῦ ζητήματος ὑμῶν; Ὄχι.

§193Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Πρόκειται περὶ τῆς πολιτικῆς μομφῆς ἡ ὁποία ἀπεδόθη ἐναντίον τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἑπομένως τῶν συνεργατῶν της.

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ἀργότερον. Ὁ κ. Πραντούνας.

§195Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἀρκετὰ νομίζω διηρευνήθη τὸ ζήτημα ἀπὸ τοὺς ἀξιοτίμους προλαλήσαντας καὶ ἱστορικῶς καὶ μετὰ περισσῆς λογικῆς, ὥστε δὲν θὰ ἔχω νὰ προσθέσω παρὰ ἐλάχιστα. Μάλιστα δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι εἰς τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν ἐσκόπουν νὰ δώσω εἰς τὴν συζήτησιν μὲ προέλαβεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Κονδύλης, ἐπίσης δὲ καὶ ὁ ἐξ Ἀττικῆς πληρεξούσιος κ. Φραγκούδης Εἶναι πολὺ ὀδυνηρὸν, κύριοι, νὰ κατατρίβωμεν τόσον πολύτιμον χρόνον εἰς ζήτημα τὸ ὁποῖον βεβαίως, καθὼς εἶπεν ὁ κ. Φραγκούδης, ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔπρεπε νὰ σκεφθῇ ἐκ τῶν τελευταίων. Διότι ἡμεῖς ὕστερα ἀπὸ τόσας συμφορὰς τὰς ὁποίας ὑπέστημεν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τόσους θριάμβους τοὺς ὁποίους ἔσχομεν ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Φυλῆς— χωρὶς νὰ θεωρηθῶ ὡς κόλαξ διότι οὐδέποτε ὑπῆρξα τοιοῦτος πρὸς οὐδένα ἐκ τῶν φίλων μου καὶ πολὺ περισσότερον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου ἐπικαλοῦμαι πρὸς τοῦτο τὴν μαρτυρίαν—θὰ ἔπρεπε, καθὼς οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἔλεγον «ἀπὸ θεῶν ἄρχεσθε» καὶ ἡμεῖς ἀπὸ ἡρώων καὶ ἡμιθέων καὶ δὴ μαρτύρων ἄρχεσθαι. Διότι νομίζω ὅτι πρῶτον καθῆκον τῆς παρούσης Συνελεύσεως θὰ ἔπρεπε νὰ ἦτο μετὰ μίαν ἔντιμον εἰρήνην καὶ μετὰ τοσούτους θριάμβους τοὺς ὁποίους ἤραμεν, ἀδιαφόρως ἂν ἄλλοι ἀπαίσιοι καὶ ἀποτρόπαιοι δολοφόνοι τῆς Πατρίδος τοὺς κατεκρήμνισαν, θὰ ἔπρεπε, λέγω, ὡς πρῶτον καθῆκον νὰ ἔχωμεν νὰ φροντίσωμεν περὶ τῶν χηρῶν καὶ ὀρφανῶν τῶν πεσόντων ἐν πολέμῳ ἡρώων μας καὶ τῶν ἡμιθέων ἀναπήρων μας καὶ τῶν μαρτύρων προσφύγων μας. Ἔδει νὰ ὑποβληθῇ νομοσχέδιον ἐκ τῶν πρώτων διὰ τοῦ ὁποίου νὰ δώσωμεν μίαν ἠθικὴν τιμὴν εἰς τὰ ὀρφανὰ καὶ τὰς χήρας, ἓν σημεῖον περίλαμπρον τὸ ὁποῖον νὰ φέρωσιν εἰς τὰ στήθη των διὰ νὰ διακρίνωνται καὶ νὰ ἀποκαλυπτώμεθα πάντες πρὸ αὐτῶν. Τοιαῦτα νομοσχέδια θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἔβλεπον. Δεύτερον, παρόμοιον σημεῖον διὰ τοὺς ἀναπήρους τοῦ πολέμου, ὥστε, ὅταν παρέρχωνται καὶ οἱ ἀνάπηροι πρὸ ἡμῶν νὰ ἀποκαλυπτώμεθα· νὰ εἶναι δὲ ἡ εἴσοδός των ἐλευθέρα πανταχοῦ, τιμῆς ἕνεκεν. Θὰ ἦτο καθῆκον ἁπάσης τῆς Συνελεύσεως, καθὼς ἐν Γαλλίᾳ, μετὰ τὴν νίκην, ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία παρήλασε πρὸ τοῦ Πατρὸς τῆς Νίκης, τοῦ Κλεμανσὼ, εἰς ἔνδειξιν τιμῆς, νὰ παρελάσῃ καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Συνέλευσις κατὰ τετράδας πρὸ τοῦ μεγάλου μας Βενιζέλου, τοῦ γίγαντος τῶν ἐθνικῶν ὀνείρων, τοῦ Ἄτλαντος τῶν ἐθνικῶν περιπετειῶν, τοῦ μεγάλου δημιουργοῦ τῶν θριάμβων καὶ τῶν μαχῶν μας, διότι δὲν ἀγνοεῖτε ὅτι κατὰ τοὺς πολέμους τοῦ 1912–1920 δὲν ἐνικήσαμεν ἡμεῖς οἱ στρατηγοὶ καὶ ὁ Στρατὸς, ἀλλὰ ἐνίκησεν ὁ μέγας διπλωματικὸς νοῦς τοῦ Βενιζέλου. Οἱ κ. κ. συνάδελφοι οἱ παρελάσαντες ἐνταῦθα εἶπον ὅτι ὑπάρχουν δύο τάξεις ἀξιωματικῶν· κατ’ ἐμὲ εἶναι τρεῖς: 1) οἱ ἀνδρεῖοι καὶ οἱ ἀφοσιωμένοι εἰς τὴν Πατρίδα· 2) οἱ δειλοὶ καὶ οἱ ἀνίκανοι, οἱ δῆθεν βασιλόφρονες, —διότι δὲν ἦσαν τίποτε καὶ ἐκαλύφθησαν ἐκεῖ διὰ νὰ κρύψουν τὴν ἀνικανότητά των —καὶ 3) ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἑκάστοτε ἀμφεταλαντεύοντο. Αὐτοὶ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διϊσχυρίζονται ὅτι δῆθεν ἀνήκουν εἰς τὸ Κράτος· δὲν λέγω εἰς τὴν Πατρίδα, διότι τότε θὰ ἀνῆκον εἰς τὴν πρώτην κατηγορίαν. Ἀλλὰ δυστυχῶς, κύριοι, ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922, ἐνῷ ὄντως ἀπέβη ἐθνοσωτήριος, διότι διωργάνωσε τὸν Στρατὸν τοῦ Ἔβρου, τὸν θαυμάσιον αὐτὸν Στρατὸν καὶ—τὸ κυριώτερον—παρέδωκεν αὐτὸν εἰς τὴν θαυμασίαν διπλωματικὴν μεγαλοφυΐαν τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, ὅστις μᾶς ἔσωσεν ἐξωτερικῶς διὰ τῆς ἐντίμου, ὅσον ἦτο δυνατόν, εἰρήνης τῆς Λωζάννης, ἡ Ἐπανάστασις, λέγω, κύριοι, δὲν μᾶς ἔσωσεν ἐσωτερικῶς, διότι δὲν ἐξέλεξε τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ὁποίους ἔπρεπε. Διότι, ἐξέλεξε μέν τινας ἐκ τῶν ἱκανῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι διωργάνωσαν τὸν Στρατὸν τοῦ Ἔβρου, ἀλλὰ παρέλαβε καὶ ἀξιωματικοὺς ἀναξίους νὰ κατέχωσι τὰς θέσεις αὐτὰς καὶ ὑπουργούς, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἀνάξιοι νὰ κατέχουν τὴν θέσιν ταύτην, ὅπως ὁ στρατηγὸς Χαραλάμπης καὶ ὁ συνταγματάρχης Γονατᾶς, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει πολεμήσει ποτέ. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§196ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§197Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Θὰ προχωρήσω περαιτέρω.

§198ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ θέματος, κ. πληρεξούσιε.

§199Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δὲν εἶναι ἐδῶ ἀνακριτικὸν συμβούλιον.

§200Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ἐγκαινιάζετε κακῶς τὴν Δημοκρατίαν περιορίζοντες τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου. Ὑπάρχει κατηγορία ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐδόξασαν ἐπανειλημμένως τὴν Πατρίδα ἀπὸ τοῦ 1897 καὶ ἐντεῦθεν εἰς τὸ Βελεστῖνον, εἰς τὰ Σέρβια, εἰς τὰ Γιαννιτσὰ καὶ πανταχοῦ τῆς Μακεδονίας, εἰς τὴν Μανωλιάσαν τῆς Ἠπείρου καὶ μέχρι Βουλγαρίας ἀκόμη καὶ αὐτοὶ ἔμειναν ἔξω τοῦ Στρατεύματος, ἀδικηθέντες ὑπὸ τῶν ἐμπαθῶν ὀργάνων τῆς Ἐπαναστάσεως.

§201ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς προσέφερεν ὑπηρεσίας αἱ ὁποῖαι θὰ μείνουν ἱστορικαὶ διὰ τὴν Πατρίδα καὶ ἐφάνη ἀντάξιος αὐτῆς. Ἄν ἔλειπον ὁ Πλαστήρας καὶ ὁ Γονατᾶς, σεῖς δὲν θὰ εἶσθε πληρεξούσιος. Αὐτοὶ οἱ δύο εἶναι ἀντάξιοι τῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα).

§202Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Δὲν ὡμίλησα, κύριοι, περὶ Πλαστήρα, οὔτε περὶ Κονδύλη, οὔτε περὶ ἄλλου τινός.

§203Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἐθίξατε δύο ἀξιωματικοὺς ἀξίους πάσης τιμῆς.

§204Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Ὑπάρχουν ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἄξιοι τῆς ἐθνικῆς εὐγνωμοσύνης· ἄλλοι ὅμως, δι’ οὓς μὴ μὲ ἀναγκάσητε νὰ ξεδιπλώσω τὴν Ἱστορίαν....

§205ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσητε. (Θόρυβος).

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ὁ κ. Ζερβὸς ἐπιμείνῃ θὰ τὸν ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν.

§207Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Προτείνω εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν νὰ συστήσῃ μίαν πολυμελῆ κοινοβουλευτικὴν ἐπιτροπὴν ἐκ μελῶν ὄχι στρατιωτικῶν—διότι ὅλοι ἡμεῖς ἕνεκα τῆς μεγάλης ἐπαναστατικῆς ἀναστατώσεως ἔχομεν προστριβὴ πρὸς ἀλλήλους—καὶ ἐνώπιον αὐτῆς νὰ ρίψωμεν ὅλοι τὰς περγαμηνάς μας, διὰ νὰ γνωσθῇ τὶ προσέφερε καθεὶς εἰς τὴν Πατρίδα. Ἐὰν δὲ μεταξὺ τῶν μετασχόντων τοῦ τελευταίου ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος ὑπάρχωσι καὶ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι, ὄντως, προσέφερον ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα καὶ οἱ ὁποῖοι παρεσύρθησαν, διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους τὴν μόνην ἐπιείκειαν, τὴν ὁποίαν προτείνω, κατόπιν ὅμως γνωμοδοτήσεως τῆς κοινοβουλευτικῆς ἐπιτροπῆς, εἶναι νὰ ἐλαττωθῇ ἡ ποινή των εἰς ποινὴν οὐχὶ ἐλάσσονα τῶν τεσσάρων ἐτῶν, διότι μετὰ τέσσαρα ἔτη ἀσφαλῶς ὁ Τόπος θὰ ἔχῃ εἰσέλθει εἰς κἄποιαν ἡσυχίαν. Διὰ τοὺς ἄλλους, ὅμως, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν μόνον ἐγωϊσταὶ, ὅπως ὁ Λεοναρδόπουλος, ὁ ὁποῖος οὐδέποτε ἐπολέμησε—καὶ ἐπικαλοῦμαι τὸν κ. Καλογερᾶν καὶ τὸν ἐδῶ συνάδελφον στρατηγὸν Ἐμμ. Ζυμβρακάκην διὰ νὰ μαρτυρήσωσιν ὅτι καὶ εἰς τὴν ἐπίθεσιν τῆς Ἀδριανουπόλεως καὶ εἰς τὸ Ἐσκῆ Σεχὴρ οὐδὲν προσέφερε—διὰ τὸν Λεοναρδόπουλον, λέγω, καὶ τοὺς λοιποὺς, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ ἐγωϊσμὸν μετέσχον τοῦ κινήματος νὰ παραμείνῃ ὑφισταμένη ἡ ποινή. Νὰ συσταθῇ λοιπὸν μία ἐπιτροπὴ κοινοβουλευτικὴ, ἢ ἂν δὲν θέλετε φέρατε μίαν διεθνῆ ἐπιτροπὴν, διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ὄχι μόνον ὅτι ὁ σπείρων ἀνέμους δρέπει θυέλλας, ἀλλὰ καὶ ὅτι, ὡς ἐγὼ θὰ εἴπω, ὁ πατῶν ἐπὶ ψευδῶν ὑψώνει πύργους καταστροφῆς.

§208Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐφόσον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξέφρασε τὴν εὐγνωμοσύνην του πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν, δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἀντιπροσώπους τοῦ Λαοῦ νὰ τὴν ὑβρίζουν. (Χειροκροτήματα).

§209Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Μόνον περὶ δύο ἀνθρώπων ὡμίλησα.

§210ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ εἶναι ἀδύνατον νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις ἀπόψε καὶ πλησιάζει ἡ ἐννάτη, παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν ὅπως, μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Παπανδρέου, ὅστις, ὡς ἀντιλέγων, θὰ ὁμιλήσῃ δι’ ὀλίγων, διακόψωμεν τὴν συζήτησιν διὰ τὴν αὔριον.

§211ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§212Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὑβρίσθη ἡ Ἐπανάστασις καὶ παρακαλῶ τὸν λόγον.

§213ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§214Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ κάμω κατάχρησιν τῆς ὑπομονῆς τοῦ Σώματος, τὴν καταπόνησιν τοῦ ὁποίου συμμερίζομαι. Ἀλλὰ μοῦ εἶναι ἀδύνατον ὄχι μόνον ὡς συνεργάτης τῆς Ἐπαναστάσεως, τιμὴ διὰ τὴν ὁποίαν καθ’ ὅλον μου τὸν βίον θὰ εἶμαι ὑπερήφανος, μοῦ εἶναι ἀδύνατον ὡς πληρεξούσιος καὶ ἀντιπρόσωπος ἑνὸς Λαοῦ, ὁ ὁποῖος ὀφείλει τὴν σωτηρίαν του εἰς τὴν Ἐπανάστασιν....

§215ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§216Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Μοῦ εἶναι ἀδύνατον καὶ ὡς πολίτης Ἕλλην ν’ ἀφήσω ἀδιαμαρτύρητον τὴν βαρεῖαν ὕβριν, ἡ ὁποία ἠκούσθη ἐντεῦθεν ἐναντίον τῆς Ἐπαναστάσεως.

§217Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶπε κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, εἶπε κατὰ τῶν ἀτόμων.

§218Α. ΠΡΑΝΤΟΥΝΑΣ. Μόνον δύο πρόσωπα ἔθιξα.

§219Δ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τὴν Κυβέρνησιν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ τὴν ἐλέγχωμεν’ καὶ ἐγὼ θὰ τὴν ἐλέγξω ἐπανειλημμένως.

§220ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ μὴ διακόπτετε.

§221Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Αἱ ὕβρεις, αἱ κατηγορίαι ὑπῆρξαν δύο. Ἀπηυθύνθη μία κατὰ τοῦ πρώτου Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀλλ’ ἀπηυθύνθη, ἐπίσης, ἀπὸ τὸν κ. Κακουλίδην καὶ ὕβρις ἀκόμη βαρυτέρα, διότι εἶχε χαρακτῆρα πολιτικόν. Ἀπηυθύνθη ὕβρις ἐναντίον τῆς Ἐπαναστάσεως ὅτι κατεπάτησε τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ, ὅτι ἔκαμε κατάχρησιν τῆς δικτατορίας καὶ ὅτι παρέμενε διὰ νὰ ἐνεργήσῃ ἐκλογὰς, ἐνῷ δὲν εἶχε δικαίωμα. Καὶ ὁ κ. Κακουλίδης συνήγαγε τὸ συμπέρασμα ὅτι διὰ τὸν λόγον αὐτὸν οἱ κατάδικοι ἐδικαιοῦντο τῆς ἐπιεικείας τῆς Κυβερνήσεως. Διαμαρτύρομαι ἐναντίον τῆς ἀδίκου κατηγορίας. Ἡ Ἐπανάστασις εἰς τὸ πρῶτον αὐτῆς διάγγελμα ἀνεκοίνωσεν ὅτι αἱ ἐκλογαὶ θὰ διενηργοῦντο ὑπὸ τὴν ἐπιστασίαν αὐτῆς. Καὶ ὑπῆρξεν, ἐνεργήσασα αὐτὴ τὰς ἐκλογὰς, συνεπὴς πρὸς τὰς ἐπαγγελίας της.

§222Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ποτὲ δὲν ἔγιναν καλύτεραι ἐκλογαί.

§223Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἔπρεπεν, ἐλέχθη, ἡ Ἐπανάστασις νὰ παραδώσῃ τὴν ἐξουσίαν εἰς Κυβέρνησιν ὑπηρεσιακήν. Ἐρωτῶ ὅλους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν εἰς τὸν πολιτικὸν κόσμον τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ ὁποῖοι γνωρίζουν ποῖαι ἦσαν αἱ δύσκολοι συνθῆκαι τὰς ὁποίας ἀντιμετωπίσαμεν, τοὺς ἐρωτῶ: ὑπῆρχεν ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν μαινομένην καὶ λυσσῶσαν ἀντίδρασιν; Ἐὰν ἐσχηματίζετο ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις θὰ ἀνετρέπετο τὴν ἑπομένην. Ἔχομεν τὸ περιφανὲς παράδειγμα, ὅτι ἡ Ἐπανάστασις παρέμενεν, ἡ Ἐπανάστασις προεκήρυξεν ἐκλογὰς καὶ μολαταῦτα ἐναντίον αὐτῆς ὠργανώθη τὸ τρομερὸν στασιαστικὸν κίνημα. Θέλετε ἀπόδειξιν μεγαλυτέραν ὅτι ἂν ἡ Κυβέρνησις ἦτο ὑπηρεσιακὴ θὰ ἀνατρέπετο; Ἀλλ’ ἴσως θὰ διετυποῦτο τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἐναντίον τῆς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ὑπῆρχε λόγος νὰ στραφῇ ἡ ἀντίδρασις. Διατί; Ἐὰν ἡ στάσις ἐνηργεῖτο πρὸ τῆς προκηρύξεως τῶν ἐκλογῶν τὸ ἐπιχείρημα θὰ ἐφαίνετο βάσιμον. Ἀλλ’ αἱ ἐκλογαὶ εἶχον προκηρυχθῆ· ἑπομένως ἡ στάσις ἀπετολμήθη, ὄχι ἐν ὀνόματι τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ, ἀλλ’ ἐν ὀνόματι τοῦ συμφέροντος τοῦ κόμματος. Καὶ διότι τὸ συμφέρον τοῦ Κόμματος θὰ ἠπειλεῖτο καὶ μὲ Κυβέρνησιν ὑπηρεσιακὴν ἡ ἀντίδρασις εἶχε βαθεῖαν πλέον τὴν συνείδησιν ὅτι ἡ μεταστροφὴ τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος εἶχε συντελεσθῆ, δι’ αὐτὸ εἶχεν ἐγκαταλείψει πλέον τὴν ἐλπίδα τῆς Λαϊκῆς νίκης καὶ εἶχεν ἀποβλέψει εἰς τὴν κατάκτησιν τῆς Ἀρχῆς διὰ τῆς στάσεως. Ἡ Ἐπανάστασις προκηρύξασα ἐκλογὰς καὶ συνεπὴς ὑπῆρξε πρὸς τὰς ἀρχικὰς της ἐπαγγελίας καὶ ὑπηρεσίαν νέαν καὶ μεγάλην προσέφερεν εἰς τὴν Χώραν, διότι ἐχειραγώγησε τὸν Λαὸν πρὸς τὴν νίκην. Διότι ὑπῆρξεν ὁ ὁδηγὸς, ὁ φωτεινὸς καὶ ὁ θαρραλέος, ὁ ὁποῖος ἤγαγε τὸν Λαὸν νὰ ἐκλέξῃ διὰ μιᾶς πλειοψηφίας περιφανοῦς, ἀπὸ τὴν ὁποίαν οἱαιδήποτε συκοφαντίαι τῆς ἀντιδράσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ στερήσουν τὸ λαϊκὸν κῦρος, μὲ τὸ ὁποῖον περιβάλλεται. (Χειροκροτήματα).

§224Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Ἀπέσχον διότι ἔβλεπον τὴν ἧτταν.

§225Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ Ἐπανάστασις ὡδήγησε τὸν Λαὸν ἐλεύθερον, ἀνεπηρέαστον εἰς τὴν μεγάλην ἐκλογικὴν νίκην ἀπὸ τὴν ὁποίαν σήμερον προῆλθεν ἡ Συνέλευσις καὶ αὔριον, εἴμεθα βέβαιοι, διότι πιστεύομεν καὶ προσδοκῶμεν, αὔριον θὰ προέλθῃ ἡ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία. (Χειροκροτήματα). Διὰ νὰ σχετίσω, κ. πληρεξούσιοι, τὴν διαμαρτυρίαν μου μὲ τὸ ἀχάριστον θέμα ὅπερ συνεζητήθη τὴν ἑσπέραν αὐτήν, λέγω ὅτι οἱ κατάδικοι δὲν ἔχουν κανὲν ἐπιχείρημα ὑπὲρ αὐτῶν ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τῆς Ἐπαναστάσεως. Ὁ στρατηγὸς Γαργαλίδης δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λησμονῇ ὅτι πρὸς χάριν αὐτοῦ ὁ Πλαστήρας ἀνακάλεσε τὸν Πάγκαλον. Αἱ ὑπηρεσίαι τὰς ὁποίας ἡ Ἐπανάστασις προσέφερε πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πάντοτε συνεπάθουν τὴν ἀντίδρασιν ὑπερέβαινον συνήθως πᾶν ὅριον. Δὲν δικαιολογοῦνται, ἑπομένως, νὰ ἐπικαλῶνται ἐκεῖνοι ἐπιχειρήματα ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ, πρὸ παντὸς, ἀποτολμήσαντες τὴν στάσιν αὐτήν, μετὰ τὴν προκήρυξιν τῶν ἐκλογῶν, ἐγκαινιάσαντες τὰς συνεννοήσεις αὐτῶν πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς εἰρήνης, τὴν ὁποίαν ὑπέμνησεν ὁ κ. Κακουλίδης, ἀπεκάλυψαν ὅτι οὐδέποτε ἀπέβλεψαν εἰς τὰς ἐλευθερίας καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ Λαοῦ, ἀλλ’ ὅτι ἀπέβλεψαν μόνον εἰς τὰ ἀνάξια καὶ τὰ εὐτελῆ των συμφέροντα. Καὶ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, οἱ ὁποῖοι ἀποδεικνύονται, εἰς περίοδον μάλιστα τόσον μεγάλης καὶ ἱστορικῆς κρίσεως, ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ἀποδεικνύονται κατεχόμενοι ἀπὸ ἰδιοτέλειαν καὶ εὐτέλειαν, εἶναι ἀνάξιοι καὶ συγγνώμης καὶ χάριτος. (Χειροκροτήματα).

§226ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συμφώνως μὲ τὴν ληφθεῖσαν πρὸ μικροῦ ἀπόφασιν θὰ διακόψωμεν τὴν συνεδρίασιν δι’ αὔριον. Πρὶν ἢ λυθῇ ἡ συνεδρίασις ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει νὰ καταθέσῃ νομοσχέδια.

§227Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον χορηγεῖ τὴν ἄδειαν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ κανονίσῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν διαγεγραμμένων ἀπὸ τὰ νομοθετικὰ διατάγματα τὸ ἐξαγωγικὸν τέλος τοῦ καπνοῦ. Ἄν ἡ Συνέλευσις δέχεται θὰ παρακαλέσω νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ νὰ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν.

§228ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ὅπως τὸ ὑπ’ αὐτοῦ κατατεθὲν σχέδιον νόμου «περὶ τοῦ ἐξαγωγικοῦ τέλους τοῦ καπνοῦ» κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§229ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὰ πρακτικὰ διενεμήθησαν.

§230ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§231ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 9.10′ μ.μ.)