1924.01.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 5Η

Τετάρτη 23 Ἰανουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἄν ὑπάρχωσι πληρεξούσιοι μὴ ὁρκισθέντες νὰ προσέλθωσιν ὅπως ὁρκισθῶσι. (Κομισθέντος τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου ὁ πληρεξούσιος κ. Χρ. Χατζηπέτρος ἀνέτεινε τὴν δεξιὰν καὶ ὤμοσε τὸν κάτωθι ὅρκον: «Ὀμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας καὶ Ὁμοουσίου καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν Πατρίδα καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου»).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§3Δ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε’ τὰ πρακτικὰ εἰς τὴν τελευταίαν παράγραφον ἀναγράφουσιν: (Ἀναγινώσκει). «Ὁ κ. Πρόεδρος ἀναγινώσκων τὴν κατατεθεῖσαν πρότασιν ἐπαναλαμβάνει καὶ πάλιν τὴν ἑρμηνείαν ἣν ἔδωκε περὶ τῆς μορφῆς τὴν ὁποίαν φέρει αὕτη καὶ ζητεῖ τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως». Διαμαρτύρομαι, κ. Πρόεδρε, διὰ τὴν ἀνακρίβειαν, τὴν ὁποίαν περιέχει ἡ τελευταία παράγραφος τῶν πρακτικῶν. Ὅσοι ἐξ ἡμῶν παρηκολούθησαν μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν, οὔτε τί περιελάμβανε τὸ ἐρώτημα τὸ ὁποῖον ἐθέσατε ἀντελήφθημεν οὔτε τί ἀπήντησεν ἡ Συνέλευσις οὔτε κἄν ἄν ἀπήντησεν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀντελήφθημεν εἶναι ὅτι ἐλύθη ἡ συνεδρίασις κατὰ τρόπον ἀναγκάσαντα τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Σπετσῶν νὰ χαρακτηρίσῃ αὐτὸν ὡς αὐθαίρετον. Ἐγὼ διαφωνῶ ὡς πρὸς τὸν χαρακτηρισμὸν αὐτόν· φρονῶ ὅτι τακτικώτατα καὶ πειθαρχικώτατα ἐγένετο ἡ λύσις τῆς συνεδριάσεως καὶ κατὰ τρόπον δικαιώνοντα, ἔν τινι μέτρῳ, τὴν ἐμμονὴν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔχει, ὅπως τὸ Προεδρεῖον ἀποτελῇ ἀναπόσπαστον μέρος τοῦ κυβερνητικοῦ συγκροτήματος. Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι πρέπει ν’ ἀπαλειφθῇ ἀπὸ τὰ πρακτικὰ ἡ τελευταία αὐτὴ παράγραφος καὶ νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ χθεσινοῦ ζητήματος παρέμεινεν ἐκκρεμὴς διὰ νὰ συνεχισθῇ σήμερον.

§4Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Εἰς τὸ τέλος σχεδὸν τῶν πρακτικῶν ἀναγράφεται ὅτι διεμαρτυρήθην κατὰ τῆς ἑρμηνείας τὴν ὁποίαν ἔδωκε τὸ Προεδρεῖον. Ἐγὼ δὲν διεμαρτυρήθην δι’ αὐτό, ἀλλὰ διεμαρτυρήθην κατὰ τῆς δηλώσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, καθ’ ἣν δὲν δύναται νὰ βεβαιώσῃ ὅτι δὲν θὰ δοθοῦν χάριτες πρὸ τῆς ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει συζητήσεως τῆς ὑποβληθείσης σχετικῆς προτάσεως, ἐνῷ ταὐτοχρόνως διεβεβαίωσεν ὁ κ. Ὑπουργός, ὅτι τὸ ταχύτερον θὰ ὁρισθῇ ἡμέρα συζητήσεως ταύτης. Τοῦτο, κατὰ τὴν κρίσιν μου τοὐλάχιστον, ἀποτελεῖ ἀσέβειαν πρὸς τὸ Σῶμα· ἐφόσον τὸ Σῶμα ἐπρόκειτο νὰ συζητήσῃ ἐπ’ αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς προεξοφλεῖ, ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, τὴν γνώμην τοῦ Σώματος.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δώσατε ἐπ’ αὐτοῦ μίαν διόρθωσιν τῶν πρακτικῶν. Ἐγώ, κύριοι, θὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν μνήμην ὅλων τῶν παρόντων κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν, οἱ ὁποῖοι ὑποθέτω ὅτι ἀντελήφθησαν τὰ πράγματα διαφόρως ἢ ὅπως ὁ πρῶτος λαλήσας συνάδελφος ἐξέθηκεν αὐτά. Ἐγὼ ἔθεσα κατηγορηματικῶς τὸ ζήτημα εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἂν ἡ πρότασις αὐτὴ ἡ ὁποία ὑπεβάλλετο, ἔφερε τὸν χαρακτῆρα ἄλλης προτάσεως ἢ ἂν ἔφερε τὸν χαρακτῆρα συστάσεως. Ἀνέγνωσα μάλιστα τὴν πρότασιν ὡς διετυποῦτο καὶ ἥτις περιελάμβανε καὶ τὴν φράσιν «ὅτι προκειμένου νὰ συστηθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ παράσχῃ χάριτας κλπ. πρὶν ἢ τὸ ζήτημα συζητηθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν». Ὑπῆρχε δηλαδὴ καὶ ἡ λέξις «συνιστᾷ», αὐτὴν δὲ τὴν ἑρμηνείαν τὴν ὁποίαν ἔδιδον ἐγώ, ὅτι ἡ πρότασις ὑπάγεται εἰς τὰς συστάσεις καὶ ὄχι εἰς τὰς ἄλλας προτάσεις, τὴν ὑπέβαλον ῥητῶς πρὸς ψηφοφορίαν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ἐζήτησα νὰ ἐγερθῶσιν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Προεδρείου. Εἶναι ἀκριβὲς αὐτό;

§6ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ ἠμφισβητήθη ἡ ἀντίληψις τοῦ Προεδρείου, ἠρώτησα ἀντιστρόφως καὶ ἐζήτησα νὰ ἐγερθῶσιν οἱ μὴ παραδεχόμενοι τὴν ἑρμηνείαν ἐκείνην· καὶ ἠγέρθησαν μόνον δύο. Τότε ὁ κ. Καρασεβδᾶς παρετήρησεν ὅτι δὲν ἀντελαμβάνετο περὶ τίνος ἐπρόκειτο καὶ ἐπανέλαβεν ἐκ νέου τὴν πρότασιν ἡ ὁποία ἐτίθετο εἰς ψηφοφορίαν· ἀνέγνωσα ἐκ νέου τὸ κείμενον τῆς συστάσεως καὶ μετὰ τοῦτο ἐζήτησα ἐκ νέου νὰ ἐγερθῶσιν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἑρμηνείαν τοῦ κ. Καρασεβδᾶ καὶ δὲν ἠγέρθησαν ἢ δύο ἢ τρεῖς. Νομίζω ἑπομένως ὅτι τὰ πρακτικὰ εἶναι ἀκριβέστατα, εἶναι μᾶλλον λιτά, διότι ἔπρεπε νὰ περιλάβουν ὅτι ἠρωτήθη δὶς ἡ Συνέλευσις.

§8Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Διεμαρτυρήθημεν καὶ χθὲς ὅτι δὲν ἀντελήφθημεν τὸ ἐρώτημα.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἐρώτημα ἀνεπτύχθη τοὐλάχιστον δίς, ἄν ὄχι περισσότερον. Ὁπωσδήποτε εἶναι διάφορον τὸ ζήτημα ἂν δὲν τὸ ἀντελήφθητε σεῖς καί τὸ ἂν δὲν ἐγένετο ὀρθῶς ἡ ψηφοφορία. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὸ ἄλλο ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐγράφη εἰς ἐφημερίδα, ὅτι ἔλυσα τὴν συνεδρίασιν καθ’ ὑπόδειξιν ἑνὸς τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ παρακαλέσω ἕνα τῶν κυρίων ἀντιπροέδρων νὰ καταλάβῃ τὴν θέσιν μου διὰ νὰ ἀπαντήσω πῶς ἀντιλαμβάνομαι τῶν καθηκόντων μου.

§10ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγώ, ἅπαξ ἀνελθὼν εἰς τὸ ἑδώλιον τοῦτο θεωρῶ ἐμαυτὸν ὡς ἐκπροσωποῦντα τὸ Σῶμα ὁλόκληρον καὶ οὐχὶ τὸ κόμμα εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκω. Τὴν συνεδρίασιν ἔλυσα χθὲς μόνος μου, χωρὶς ν’ ἀντιληφθῶ ἂν ἐγένετο ὑπόδειξις ἄλλοθεν—νομίζω μάλιστα ὅτι δὲν ἐγένετο—ἀλλὰ βεβαιῶ, ἐν τιμῇ, ὅτι τὴν συνεδρίασιν ἔλυσα μόνος μου, χωρὶς νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν ἢ νὰ ἀντιληφθῶ, ἂν ἐγένετο, ὑπόδειξιν ἀπὸ τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια ἢ ἄλλοθεν. Ἀφοῦ ἐξηντλήθη τὸ ζήτημα καὶ ἡ Συνέλευσις ἀπεφάνθη ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου ἐκείνου ἔπρεπε νὰ γίνῃ κατὰ τὴν κανονικὴν σειρὰν ἐγγραφομένη εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς Πέμπτης, δὲν ὑπῆρχε πλέον ἄλλο θέμα καὶ ἔλυσα τὴν συνεδρίασιν. Νομίζω ἑπομένως ὅτι εἶμαι ἐν τάξει· ἐπαναλαμβάνω ὅμως ὅτι ἂν ὑπάρχῃ οἱαδήποτε αἰτίασις κατὰ τοῦ Προεδρείου παρακαλῶ ἕνα τῶν κυρίων ἀντιπροέδρων νὰ καταλάβῃ τὴν θέσιν μου διὰ νὰ δώσω ἐξηγήσεις.

§12Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐγὼ δὲν διαμαρτύρομαι διὰ τὴν τυπικὴν λύσιν τῆς συνεδριάσεως, ἀλλὰ διὰ τὴν οὐσιαστικήν. Διότι, προκειμένου περὶ συζητήσεως τοσοῦτον σοβαρᾶς, ἡ οὐσία τείνει νὰ καταπνιγῇ καὶ αὔριον ἢ μεθαύριον θὰ ἀπονεμηθῶσιν αἱ χάριτες χωρὶς νὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις. Ἐπὶ τοιούτου ζητήματος δὲν ἔπρεπε νὰ τηρηθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἐπιτρέψητε τὴν συζήτησιν, ἐφόσον ἐζήτουν πολλοὶ πληρεξούσιοι τὸν λόγον. Διαμαρτύρομαι, διότι τὸ τεθὲν ζήτημα ἐλύθη καθ’ ὃν τρόπον ἐλύθη.

§13ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τὸ πολύ, πολὺ δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ μία διαφωνία μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Συνελεύσεως ἢ μᾶλλον—ὡς ἐλπίζω—μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ μελῶν τινων τῆς Συνελεύσεως. Ἀνάγκη ἑπομένως νὰ κάμω τὴν δήλωσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐδόλως εἶναι διατεθειμένη νὰ δεχθῇ προληπτικὸν ἔλεγχον τῶν πράξεών της. Ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ νὰ διατηρήσῃ ἀμείωτον τὴν ἐλευθερίαν της, ὅπως ἀσκήσῃ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, μὲ τὴν ὁποίαν εἶναι βεβαρυμένη, ἐὰν καὶ ἐφόσον ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι θὰ ἐμποδίσωμεν τοὺς ἀντιφρονοῦντας νὰ συζητήσωσι. Θὰ δεχθῶ μάλιστα αὐτὸ εὐχαρίστως, νὰ συζητήσωμεν δηλαδὴ μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν δηλώσεων, τὴν ὁποίαν, ἐὰν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις μοὶ ἐπιτρέψῃ, θὰ ζητήσω τὸν λόγον νὰ κάμω ἀμέσως τώρα. Εἰς τὰς δηλώσεις μου αὐτὰς θὰ κάμω λόγον καὶ περὶ τοῦ μέτρου τούτου. Νομίζω ὅτι οἱ θέλοντες νὰ ὑποχρεώσωσι τὴν Κυβέρνησιν νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο προληπτικῶς θὰ εὕρουν τὴν κατάλληλον στιγμήν, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη διαμαρτυριῶν. Διότι, κύριοι, μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἀρχίζετε νὰ ἐλέγχητε τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων, χωρὶς ἀκόμη νὰ ἐκδηλώσητε ἐὰν ἔχετε ἐμπιστοσύνην εἰς αὐτήν. Δὲν γνωρίζομεν ἀκόμη, ἐὰν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ καθήμεθα εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα. Ἐπεριμέναμεν νὰ ἐκφράσῃ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ Συνέλευσις τὴν γνώμην της, ἅμα τῷ καταρτισμῷ αὐτῆς εἰς Σῶμα. Πρῶτον λοιπὸν πρέπει νὰ μάθωμεν ἐὰν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ καθήμεθα ἐδῶ, ἐὰν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ καθήμεθα εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα. (Χειροκροτήματα). Ἔχομεν δὲ ὅλην τὴν συναίσθησιν τῶν εὐθυνῶν μας καὶ θὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀπόφασιν τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Χώρας, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ μᾶς ἀφαιρέσωσι τὸ δικαίωμα νὰ κανονίσωμεν κατὰ τίνα τρόπον θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐκτελέσωμεν τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ἀνελάβομεν. (Χειροκροτήματα).

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ κυροῦνται ὡς διωρθώθησαν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος «περὶ καταργήσεως τῆς ἀπὸ 9 Νοεμβρίου 1922 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, δι’ ἧς ἀπηγορεύθη ἡ ἔκδοσις ὡρισμένων ἐφημερίδων». Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§15ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἐμφανίζεται σήμερον ἐνώπιον ὑμῶν ἔχει πλήρη συνείδησιν τῶν δυσκολιῶν τοῦ ἔργου τὸ ὁποῖον ἀναδέχεται. Ἡ Χώρα, τερματίσασα τὸν ἐξωτερικὸν πόλεμον διὰ τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, ἠδυνήθη νὰ συνάψῃ ἔντιμον εἰρήνην, μόνον χάρις εἰς τὴν θαυμαστὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ Στρατοῦ, διὰ τὴν ὁποίαν ἐθνικὴ ὀφείλεται πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν εὐγνωμοσύνη. Ἀλλ’ ἐὰν ἐτερματίσθη ὁ ἐξωτερικὸς πόλεμος, δὲν ἔληξε δυστυχῶς εἰσέτι ὁ ἐμφύλιος σπαραγμός, ὁ ἐξαπολυθεὶς ἐπὶ τῆς Χώρας ἐξ ἀφορμῆς τοῦ μεγάλου πολέμου. Καὶ ἀτυχῶς εἰς τὰς ἤδη ὑπαρχούσας αἰτίας διαιρέσεων, τὸ τελευταῖον ἀντεπαναστατικὸν κίνημα ἦλθε νὰ προσθέσῃ δύο νέας καὶ οὐσιωδεστάτας, ὑπὸ μορφὴν δὲ ὀξεῖαν, τὸ ζήτημα τῆς διατηρήσεως ἢ ἐκπτώσεως τοῦ βασιλεύοντος Οἴκου καὶ τὸ ζήτημα τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Ἡ Κυβέρνησις, καίπερ ἀναγνωρίζουσα, ὅτι ὁ βασιλεύων Οἶκος, μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἱδρυτοῦ αὐτοῦ, κατεπάτησεν ὅλας τὰς ἀρχάς, ἕνεκα τῶν ὁποίων τὸ πολίτευμα τῆς Βασιλευομένης Δημοκρατίας ἔχει τόσους ἀκόμη πολλαχοῦ θιασώτας, καὶ μηδαμῶς ἀποκρύπτουσα, ὅτι μετὰ τὰ διαπραχθέντα σφάλματα, τὰ ὁποῖα ἐπέφερον τοσαύτας ἐθνικὰς συμφορὰς, ἔπαυσε πλέον νὰ πιστεύῃ εἰς τὴν ἀναγκαιότητα τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ διὰ τὴν Ἑλλάδα, βάσιν ὅμως τῆς πολιτικῆς της ἔχει, ὅτι πρὸς λύσιν τῶν μεγάλων τούτων προβλημάτων, τὰ ὁποῖα διαιροῦσι τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν, μόνος ἁρμόδιος εἶναι αὐτὸς οὗτος ὁ Λαὸς, ἐκφέρων τὴν ἐτυμηγορίαν του διὰ δημοψηφίσματος, διεξαγομένου ὑπὸ ὅρους ἐγγυωμένους τὴν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν καὶ εἰλικρίνειαν τῆς ψηφοφορίας. Ὄχι μόνον τὸ ζήτημα τῆς μεταβολῆς τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ῥητῶς ἐπεφυλάχθη καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν διὰ μετεκλογικὸν λαοψήφισμα, καὶ ὡς πρὸς τὸ ὁποῖον μέχρι σήμερον δὲν ἐπῆλθεν ὁμογνωμοσύνη μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως, δὲν δύναται νὰ λυθῇ ἄλλως ἢ διὰ λαοψηφίσματος, ἀλλὰ καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας, ὡς πρὸς τὸ ὁποῖον ἡ ὁμογνωμοσύνη εἶναι πολὺ πλέον προχωρημένη, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ μέρος τοῦ ὅλου πολιτειακοῦ ζητήματος, μόνον δι’ ἀπ’ εὐθείας ὑποβολῆς αὐτοῦ εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν δύναται τελειωτικῶς νὰ λυθῇ. Ὑποβάλλοντες εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν τὴν λύσιν τῶν δύο τούτων μεγάλων προβλημάτων καὶ προβαίνοντες μετὰ τοῦτο εἰς τὴν ἐκλογὴν τακτικῆς Βουλῆς, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, ὥστε ν’ ἀσφαλισθῇ ἡ ἀνάλογος ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἐκπροσώπησις ὅλων τῶν ἀξίων προσοχῆς τινος πολιτικῶν δυνάμεων καὶ ῥοπῶν, εἴμεθα βέβαιοι ὅτι ἀκολουθοῦμεν τὴν μόνην ὁδὸν, δι’ ἧς δύναται νὰ τερματισθῇ ὁ ἐμφύλιος σπαραγμὸς καὶ νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Χώρα εἰς κανονικὴν πολιτικὴν ζωήν. Παρὰ τὴν διενέργειαν τοῦ λαοψηφίσματος, κυριώτατον ἔργον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως εἶναι ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος, ὅπως καθιερωθῇ ὁ περιορισμὸς τῆς διαλύσεως καὶ ἡ ἵδρυσις Γερουσίας, ἐφ’ ὧν σημείων δὲν φαίνεται ὑφισταμένη οὐσιώδης διαφωνία οὐδὲ μεταξὺ τοῦ μὴ μετασχόντος τῶν ἐκλογῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου, ὡς καὶ πᾶσα ἄλλη μεταρρύθμισις, ἥτις ἤθελε κριθῇ ἀναγκαία. Ἀλλ’ οὐδὲ συμπληροῦται διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως. Ἡ ἀτυχὴς τερμάτισις τοῦ πολέμου συνεσώρευσεν ἐπὶ τῆς Χώρας βάρη, τὰ ὁποῖα, παρὰ τὴν θαυμαστὴν ζωτικότητα ἣν ἐπέδειξεν αὕτη, ἀποτελοῦσι διά τε τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν πρόβλημα ἀγωνιῶδες, τὸ ὁποῖον, ἂν δὲν ἀντιμετωπισθῇ ἀνδρικῶς, ὅπως ἐξασφαλισθῇ τὸ ἰσοζύγιον ἐσόδων καὶ ἐξόδων, δύναται νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Χώραν εἰς δυσχερείας δυσυπερβλήτους. Ἐπειδὴ δὲ ἡ φορολογικὴ ἐπιβάρυνσις ἔχει φθάσει ἤδη ὅρια, τὰ ὁποῖα θὰ ἦτο κατ’ ἐξοχὴν δύσκολον, ἂν μὴ ἀδύνατον, νὰ ὑπερβληθῶσιν, ὅλη ἡ προσοχὴ τῆς τε Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως δέον νὰ στραφῇ, ἀφ’ ἑνὸς μὲν εἰς τὴν καλυτέραν ἀπόδοσιν τῶν ὑφισταμένων φορολογικῶν νόμων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ εἰς τὸν ἀμείλικτον περιορισμὸν τῶν δαπανῶν. Ἡ ταχεῖα λύσις τοῦ ζητήματος τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων θὰ προκαλέσῃ ἀμέριστον τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι βεβαία ὅτι θὰ εὕρῃ πρόθυμον τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν εἰς ἀποδοχὴν παντὸς μέτρου, ὅπερ ἤθελε προταθῇ ὑπ’ αὐτῆς πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τούτου. Οὐδὲ δύναται νὰ παραλείψῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν εὐκαιρίαν, ὅπως διερμηνεύσῃ τὴν εὐγνωμοσύνην αὐτῆς πρὸς τὰς ξένας φιλανθρωπικὰς ὀργανώσεις, ὅσαι τόσον προθύμως ἐπῆλθον ἐπίκουροι εἰς τὸ κολοσσιαῖον ἔργον, ὅπερ εἶχε ν’ ἀντιμετωπίσῃ ἡ μικρὰ αὕτη Χώρα, ὅτε εἰς διάστημα ὀλίγων ἑβδομάδων ἐρρίπτοντο εἰς τὰς ἀκτὰς αὐτῆς ἕν καὶ πλέον ἑκατομμύριον ἀνθρωπίνων ὑπάρξεων, ὧν πλεῖσται, ἐστερημένοι τῶν φυσικῶν των προστατῶν, ἀπετέλουν συντρίμματα ἁπλῶς οἰκογενειῶν. Τὸ ὑπολειπόμενον εἰσέτι ἔργον εἶναι τεράστιον. Ἀλλ’ οὔτε ἡ ξένη ἐπικουρία, ὡς ἀποδεικνύει ἡ εὐμενὴς παρέμβασις τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν Προσφύγων, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τόσον ἐξόχου προσωπικότητος, ὡς ὁ κ. Μορκεντάου, οὔτε ἡ προθυμία τῆς Χώρας πρὸς οἱανδήποτε θυσίαν θὰ λείψουν. Δὲν πρόκειται περὶ ἐκπληρώσεως ἁπλῶς καθήκοντος ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης πρὸς ὁμοεθνεῖς, οὓς ἐξερρίζωσεν ἀπὸ τοῦ πατρίου ἐδάφους ἡ προσήλωσις αὐτῶν εἰς τὴν ἐθνικὴν ἰδέαν καὶ σφάλματα τοῦ ἐλευθέρου Κράτους, διὰ τὰ ὁποῖα οὗτοι εἶναι προσωπικῶς ἀνεύθυνοι, οὐδὲ περὶ φιλανθρωπικοῦ ἁπλῶς καθήκοντος πρὸς ἀτυχούσας ἀνθρωπίνας ὑπάρξεις, ἀλλὰ καὶ περὶ κεφαλαιώδους ἐθνικοῦ καὶ οἰκονομικοῦ συμφέροντος τοῦ Κράτους. Ἡ εὐφυΐα, ἡ φιλεργία, ἡ ἐπιχειρηματικότης καὶ ἡ παντοδαπὴ δραστηριότης τῶν προσφύγων, ἐγγυῶνται ὅτι πᾶσα δαπάνη διὰ τὴν πλήρη αὐτῶν ἐγκατάστασιν θ’ ἀποδώσῃ πολλαπλάσια εἰς αὔξησιν τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου, τῆς ἐθνικῆς δραστηριότητος καὶ τῆς ἐθνικῆς δυνάμεως. Κατὰ τὰ λοιπὰ ἡ Κυβέρνησις δὲν φιλοδοξεῖ νὰ παρουσιάσῃ ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ὄγκον νομοθετικῆς ἐργασίας καὶ νομοθετικῶν μεταρρυθμίσεων. Περιορίζει τὴν φιλοδοξίαν αὐτῆς εἰς τὸ ν’ ἀφιερώσῃ τὸ μεῖζον μέρος τῆς δραστηριότητός της εἰς τὴν διοίκησιν, εἰς τὴν ἀκριβῆ δηλαδὴ ἐφαρμογὴν τῶν κειμένων νόμων. Ἐὰν κατορθώσῃ ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν σαλευθεῖσαν δημοσίαν ἀσφάλειαν, νὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὴν ἔκλυσιν πολλῶν ἐκ τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν, νὰ ἐξασφαλίσῃ, μετὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ Στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης εἰς τὰ καθαρῶς στρατιωτικά των καθήκοντα, ἔντασιν καὶ τελειοποίησιν τῆς στρατιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ν’ ἀνυψώσῃ τὴν Δικαιοσύνην διὰ τῆς ἐπιρρώσεως τοῦ αἰσθήματος τῆς δικαστικῆς ἀνεξαρτησίας, νὰ δώσῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν τὴν χρηστὴν καὶ ἀφατρίαστον διοίκησιν, τὴν ὁποίαν οὗτος διψᾷ, ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν ἐσωτερικὴν γαλήνην διὰ τῶν ἀναγκαίων μέτρων ἐπιεικείας, θὰ θεωρήσῃ ὅτι ἐξεπλήρωσεν ἐπιτυχῶς τὸ κυριώτατον μέρος τῆς ἀποστολῆς της. Ἡ πιστὴ καὶ μετ’ εὐθύτητος ἐφαρμογὴ τῶν συνθηκῶν, δι’ ὧν ἐτερματίσθη ὁ πόλεμος, τόσον ἐκείνων αἵτινες καθιέρωσαν νίκας τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν Συμμάχων της, ὅσον καὶ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάνης, δι’ ἧς ἐτέθη τέρμα εἰς τὸν ἀτυχῆ κατὰ τῆς Τουρκίας πόλεμον, ἔσται ἕν τῶν κυριωτάτων μελημάτων τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐπίσης ἡ ἀποκατάστασις ἀγαθῶν σχέσεων μετὰ τῶν χθὲς πολεμίων καὶ ἡ σύσφιγξις τῶν δεσμῶν τῆς φιλίας πρός τε τὸ σύμμαχον Βασίλειον τῶν Σέρβων, Κροατῶν καὶ Σλοβένων, ὡς καὶ πρὸς πάσας τὰς πρώην συμμάχους Δυνάμεις, παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν ὁποίων συνηγωνίσθημεν ἐν τῷ μεγάλῳ πολέμῳ. Ἡ Ἑλλὰς εἶδε μετὰ ἰδιαιτέρας χαρᾶς ἀποκαθισταμένας τὰς ἀπὸ ἱκανοῦ διακοπείσας σχέσεις μετὰ μιᾶς τῶν Μεγάλων Δυτικῶν Δυνάμεων, μετὰ τῆς ὁποίας, ἐξ ἴσου ὅσον καὶ μετὰ τῆς ἑτέρας, πατροπαράδοτος φιλία συνδέει αὐτήν. Οὐδὲν δὲ θέλει παραλείψει ἡ Κυβέρνησις, ὅπως τὸ καθ’ ἑαυτὴν ἐπιδιώξῃ τὴν ἀποκατάστασιν σχέσεων ἐμπιστοσύνης καὶ πρὸς τὴν τρίτην μεγάλην Μεσογειακὴν Δύναμιν, σχέσεων τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει καὶ ἡ γειτονία τῶν δύο Χωρῶν καὶ ἡ ἐξυπηρέτησις τῶν ἐμπορικῶν καὶ οἰκονομικῶν συμφερόντων αὐτῶν. Διὰ Κυβέρνησιν προσωρινήν, ἐρχομένην ὅπως ἐπαναφέρῃ κυρίως τὴν Χώραν εἰς κανονικὸν πολιτικὸν βίον, δύναται ἴσως τὸ πρόγραμμα τοῦτο νὰ κριθῇ ὑπεράγαν φιλόδοξον. Ὅ,τι δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν εἶναι ὅτι, ἄν ὑποστηριχθῶμεν διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς, οὐδὲν θὰ παραλείψωμεν, ὅπως ἐπιτύχωμεν τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§16ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὕστερον ἀπὸ τὸν ἀνώμαλον βίον, τὸν ὁποῖον διήλθομεν, εἶναι ἐξαιρετικῶς εὐχάριστον γεγονὸς ὁ σχηματισμὸς κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως. Λέγω τοῦτο, ὄχι βεβαίως ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἠστόχησεν, διότι τὸ ἀντίθετον ἀκριβῶς συμβαίνει. Τὴν γνώμην μας περὶ τοῦ ἔργου τῆς Ἐπαναστάσεως ἐξεφράσαμεν κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίαν τῆς Συνελεύσεως καὶ σήμερον εὐχαρίστως ἐπικροτοῦμεν ὅσα ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε διὰ τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως. Εἶναι εὐχάριστον γεγονὸς ἐπίσης—καὶ λέγω τοῦτο ἀνεξαρτήτως τῆς ἀντιθέσεως ἡ ὁποία ὑπάρχει μεταξὺ ἡμῶν—ἡ ἐπάνοδος εἰς τὴν ἐνεργὸν πολιτικὴν τοῦ κ. Βενιζέλου. Διότι πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι προσέφεραν τόσας μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα των, ὅπως ὁ κ. Βενιζέλος καὶ οἱ ὁποῖοι ὤθησαν τὸν Τόπον εἰς πρόοδον καὶ εὐημερίαν, ἀποτελοῦν ἐθνικὰς δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι δὲν πρέπει νὰ μείνουν ἀχρησιμοποίητοι, καὶ ἐπιβάλλεται νὰ εἶναι σεβαστοὶ οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ πρὸς αὐτοὺς ἀντίθεσις. Ἡ ἀποχὴ τοῦ κ. Βενιζέλου ἀπὸ τὴν ἐνεργὸν πολιτικήν, ὑπῆρξε γεγονὸς λυπηρὸν καὶ πρόξενον κακῶν. Κατὰ τὴν ἀντίληψιν ἡμῶν τῶν δημοκρατικῶν, οὐδέποτε ἐπιτρέπεται ἀποχὴ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν. Εἶναι οὗτοι πάντοτε ὑποχρεωμένοι νὰ προσφέρουν τὰς ὑπηρεσίας των καὶ ὅταν ἡ γνώμη των δὲν ἐπιδοκιμάζηται νὰ ἐξακολουθοῦν δὲ ν’ ἀγωνίζωνται καὶ ὅταν ἡττῶνται. Πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅμως ὅτι οἱ κίνδυνοι εἰς τοὺς ὁποίους ἐξετέθη τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως καὶ τέλος ἡ κατάρρευσις αὐτοῦ θὰ ἠδύναντο νὰ συντρίψουν καὶ τὴν ἰσχυροτέραν καρδίαν καὶ νὰ πληρώσουν ἀπογοητεύσεως καὶ τὴν θαρραλεωτέραν ψυχήν. Ἀλλ’ ἂν εὑρίσκομεν λόγους ἐξηγοῦντας τὴν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἀποχὴν τοῦ κ. Βενιζέλου ἀπὸ τὴν ἐνεργὸν πολιτικήν, δυστυχῶς δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιδοκιμάσωμεν τὴν προσπάθειαν, ἡ ὁποία κατεβλήθη, ὅπως μακρόθεν ἐπηρεασθῇ ὑπ’ αὐτοῦ ἡ πολιτικὴ τοῦ Τόπου. Ἡ προσπάθεια αὕτη ἀπετέλει ἐκμετάλλευσιν τοῦ κύρους τοῦ κτηθέντος διὰ παλαιοτέρων ὑπηρεσιῶν καὶ ἦτο ἐλαττωματικὴ καὶ ἐπιβλαβής, διότι δὲν ἐστηρίζετο εἰς ἀκριβῆ γνῶσιν τῆς πραγματικῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Λέγω τοῦτο, ἔχων ὑπ’ ὄψει τὴν προσπάθειαν ἥτις κατεβλήθη, πρὸς ἐπηρεασμὸν τῆς πολιτικῆς τοῦ Τόπου, ἀναφορικῶς εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἄν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν—πρᾶγμα διὰ τὸ ὁποῖον ἀμφιβάλλω—ἐπιτρέπεται ν’ ἀκολουθῶμεν πλαγίους δρόμους, εἰς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἐπιβάλλεται ν’ ἀκολουθῆται πάντοτε ὁ εὐθὺς δρόμος, διότι αὐτὴ κυρίως στηρίζεται εἰς τὴν διαφώτισιν τοῦ λαοῦ, εἰς τὸ δημόσιον φρόνημα, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ σχηματισθῇ χωρὶς ἀπροκάλυπτον ἀγῶνα ὑπὲρ ἰδεῶν, δὲν δύναται νὰ σχηματισθῇ ἐφόσον οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι εἰς τὸ βάθος πρέπει νὰ εἶναι παιδαγωγοὶ τοῦ λαοῦ, δὲν ἀγωνίζονται ἀπροκαλύπτως ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν των. Τὴν ἀποστολὴν αὐτῶν οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες δύνανται νὰ ἐκπληρώσωσι, ὅταν ἐμπνέωνται ἀπὸ πίστιν εἰς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας θεωροῦσιν ὀρθὰς καὶ εἶναι ἀποφασισμένοι ν’ ἀγωνισθῶσι δι’ αὐτὰς καὶ ἢ νὰ νικήσωσιν ἢ νὰ πέσωσι. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἕνεκα τοῦ ἐλαττώματος τούτου ὅλαι αἱ συστάσεις αἱ ὁποῖαι ἐστέλλοντο ἐκ Παρισίων σχετικῶς μὲ τὸ πολιτειακὸν περιεῖχον ἀντιφάσεις. Ἡ ταλάντευσις τὰς ἐχαρακτήριζεν. Ἀλλὰ ζητήματα τόσον μεγάλα ὅπως τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, δὲν δύνανται νὰ λυθοῦν παρὰ, ἐπαναλαμβάνω, δι’ εὐθέως καὶ ἀπροκαλύπτου ἀγῶνος. Δυστυχῶς ἡ αὐτὴ ταλάντευσις χαρακτηρίζει καὶ ὅλας τὰς ἐνεργείας αἱ ὁποῖαι προηγήθησαν τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ σημερινοῦ κυβερνητικοῦ συνασπισμοῦ καὶ τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ τοῦτο ὁ συνασπισμὸς οὗτος ἐστηρίχθη εἰς τὴν δεξιὰν, ἐνῷ ὅταν διαγνωσθῇ καλύτερον ἡ πραγματικὴ πολιτικὴ κατάστασις τοῦ Τόπου εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἐπιβληθῇ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ προγράμματος τῆς ἀριστερᾶς. Ἡμεῖς οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὴν ἀριστερὰν διϊστάμεθα πρὸς τὴν δεξιὰν, ὅπως γνωρίζετε, ὄχι μόνον εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ἀλλὰ καὶ γενικώτερον, διότι ὁ δημοκρατισμὸς μας δὲν περιορίζεται εἰς τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Ἐπιδιώκομεν νὰ ἐκταθῇ εἰς ὁλόκληρον τὸν κρατικὸν ὀργανισμὸν καὶ τὸν δημόσιον βίον καὶ νὰ εἰσέλθῃ βαθμιαίως καὶ νὰ ρυθμίσῃ τὴν κοινωνικὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν ζωὴν τοῦ Τόπου. Θέλομεν τὸ Κράτος συνεχῶς καὶ συστηματικῶς νὰ ἀποβλέπῃ εἰς τὴν ἐξύψωσιν τῶν λαϊκῶν τάξεων, διότι τοῦτο ἀνταποκρίνεται καὶ εἰς τὰς ἠθικὰς ἀρχὰς καὶ εἰς τὴν κοινωνικὴν ἐξέλιξιν τοῦ Τόπου. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται σήμερον νὰ κρίνωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γενικῶν αὐτῶν ἀντιθέσεων, διότι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐχαρακτήρισεν ἑαυτὴν προσωρινὴν καὶ καθώρισε τὰ κεντρικὰ σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα ἐννοεῖ ν’ ἀσχοληθῇ. Ἑπομένως ἡ συζήτησις θὰ διεξαχθῇ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν τῶν σημείων τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος. Καὶ εἶναι αὐτὰ ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἡ ἐπιδίωξις τῆς συμφιλιώσεως, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἡ λύσις τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος. Ἐκτὸς τούτων ὑπάρχουν καὶ ἄλλα σημεῖα τοῦ κυβερνητικοῦ προγράματος, οὐσιατικῆς ἐπίσης σημασίας, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα, ὁμολογουμένως, δὲν διαιροῦν τὸν Τόπον, ὅπως τὰ δύο τὰ ὁποῖα ἀνέφερον. Ὡς πρὸς τὴν ἐπιδιωκομένην συμφιλίωσιν ἔχω νὰ εἴπω τὰ ἑξῆς: Δι’ ἡμᾶς ὁ ἀτυχὴς οὗτος ὅρος δὲν ἠμπορεῖ νὰ σημαίνῃ παρὰ τὸν τρεματισμὸν τῆς περιόδου τῶν συνωμοσιῶν καὶ τῶν βιαίων κινημάτων καὶ τὸν περιορισμὸν τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ ἐντὸς τῶν νομίμων ὁρίων. Κατὰ τὰς ἰδικάς μας ἀντιλήψεις τοῦτο ἠμπορεῖ νὰ ἐπιτευχθῇ καὶ ἀποτελεσματικώτερον καὶ ταχύτερον, ὅταν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καθορισθῇ σαφὴς πολιτική, ἀποβλέπουσα ἀφ’ ἑνὸς μὲν εἰς τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ ἀπὸ πάσης ἐπιβουλῆς ἐκ μέρους τῶν ἀρχόντων του, ἀφ’ ἑτέρου δὲ εἰς τὴν ἐξασφάλισιν ἐπίσης πλήρους ἰσοπολιτείας ἀπέναντι πάντων τῶν πολιτῶν, διὰ τῆς ἐκδηλώσεως σταθερᾶς θελήσεως πρὸς ἐφαργομὴν αὐτῆς τῆς πολιτικῆς. Διὰ τοῦτο ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν εἴδομεν μὲ ὑπερβολικὸν ἐνθουσιασμὸν τὰς μέχρι τοῦδε πρὸς συμφιλίωσιν ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι περισσότερον χαρακτηρίζονται ἀπὸ μίαν προσπάθειαν προσωπικῆς συνεννοήσεως παρὰ ἀπὸ τὴν ἐκδήλωσιν σαφοῦς πολιτικῆς καὶ ἀκλονήτου θελήσεως πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτῆς τῆς πολιτικῆς. Ἐν τούτοις ἡμεῖς εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ἐγκρίνωμεν ὅλα τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα θὰ προτείνῃ ἡ Κυβέρνησις, ὑπὸ τὴν ἰδίαν της εὐθύνην, φυσικά, πρὸς ἀποκατάστασιν ὁμαλῶν σχέσεων, ἐφόσον, ἐννοεῖται, αἱ κύριαι ἀρχαὶ τοῦ πολιτικοῦ μας προγράμματος δὲν πρόκειται νὰ πάθουν. Ἡμεῖς δὲν θέλομεν τὴν Δημοκρατίαν ἐκδικήτριαν· τὴν θέλομεν ἔμπλεον δικαιοσύνης καὶ ἐπιεικίας καὶ ἀνθρωπισμοῦ. Διὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ παράσχωμεν ὅλην μας τὴν ὑποστήριξιν, ὑπὸ τοὺς περιορισμοὺς τοὺς ὁποίους ἐτόνισα, δι’ ὅλα τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις, χάριν τῆς συμφιλιώσεως, ἤθελεν εἰσηγηθῆ καὶ δι’ ὅλας τὰς ἐνεργείας, αἱ ὁποῖαι τείνουν νὰ ἱκανοποιήσουν τὴν φιλοτιμίαν, νὰ διευκολύνουν τὴν θέσιν ἑνὸς πολιτικοῦ κόσμου, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ παρελθόν, ὅταν ἔδωσεν ἀφορμὴν καὶ ὅταν ἐκράτει τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὑπέστη καὶ πολιτικὴν καὶ ἠθικὴν ἔκπτωσιν καὶ κακομεταχειρισμὸν ὀφειλόμενον κυρίως εἰς ὄργανα ἐκτελεστικά. Πρὶν εἰσέλθω εἰς τὰ κυριώτερα ζητήματα, τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικὸν, ἐπιθυμῶ νὰ εἴπω δύο λέξεις ἐπὶ τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀφορῶντος τὰ ἄλλα ζητήματα, τὰ ἐπίσης οὐσιαστικῆς καὶ μεγάλης σημασίας τὰ ὁποῖα ὅμως, ὅπως εἶπα, δὲν χωρίζουν τὸν πολιτικὸν κόσμον, ὅπως τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακὸν. Καὶ πρῶτον, ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἐλπίζω ὅτι ἐπέστη ὁ καιρὸς νὰ ἀποκτήσωμεν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ὄχι ἑνὸς κόμματος, ἀλλὰ ἑνιαίαν ἑλληνικὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν Μετὰ τὸν τερματισμὸν τοῦ πολέμου καὶ τὴν ὑπογραφὴν τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάνης ἡ Ἑλλὰς ἔχει ὕπατον συμφέρον νὰ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν παγίωσιν τῆς εἰρήνης. Καὶ τοῦτο ὄχι μόνον διότι λόγοι ἐσωτερικῆς περισυλλογῆς τὸ ἐπιβάλλουν καὶ ὁ πόθος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ πρὸς τὴν εἰρήνην τὸ ἐπιτάσσει, ἀλλὰ καὶ διότι γενικώτερα εὐρωπαϊκὰ συμφέροντα καὶ ἡ κοινὴ θέλησις τῶν εὐρωπαϊκῶν λαῶν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης τὸ ἐπιβάλλουν. Πρὸς παγίωσιν τῆς εἰρήνης ὀφείλομεν νὰ φροντίσωμεν διὰ τὴν ἀκριβῆ τήρησιν τῶν συνθηκῶν, νὰ φανῶμεν διαλλακτικοὶ πρὸς ὅλους τοὺς γείτονάς μας καὶ πρὸς τοὺς χθεσινοὺς ἐχθρούς μας ἀκόμη καὶ ν’ ἀποκαταστήσωμεν τοὺς δεσμοὺς, τοὺς ὁποίους εἴχομεν μὲ τὸ Κράτος τῶν Σέρβων, Κροατῶν καὶ Σλοβένων καὶ μὲ τὰς Μεγάλας Δυτικὰς Δυνάμεις, ἰδίως τὰς δύο ἐξ αὐτῶν, τὰς παλαιὰς ἐγγυητρίας. Διὰ τοῦτο αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἦσαν ἱκανοποιητικαί. Δὲν ἔχω δὲ ἀμφιβολίαν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐπιτύχῃ ὅπως καὶ οἱ ἐλάχιστοι ἐνδοιασμοὶ οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν ἔναντι αὐτοῦ εἰς ὡρισμένους κύκλους μιᾶς τῶν Δυτικῶν τούτων Δυνάμεων, ὅπως οἱ ἐνδοιασμοὶ, λέγω, οὗτοι διασκεδασθοῦν, διότι ὁμολογουμένως δὲν εἶναι βάσιμοι. Θέλομεν νὰ εἴμεθα φίλοι καὶ σύμμαχοι καὶ μὲ τὰς δύο αὐτὰς Δυτικὰς Δυνάμεις.

§17Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Φίλοι μόνον· δὲν μᾶς θέλουν διὰ συμμάχους. Χάριν δὲ τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς μικρᾶς Ἑλλάδος θὰ ἤθελα νὰ μὴ ἐπήγαινα νὰ ἐπιζητήσω τὴν συμμαχίαν, ἄν αὕτη δὲν ἤθελε γίνει δεκτή.

§18Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, κανεὶς δὲν δύναται νὰ προδικάσῃ τὸ μέλλον. Ἦλθεν ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ οἱ ἐλάχιστοι εἶχον ἀξίαν καὶ ἦσαν περιζήτητοι. Δὲν ὑπάρχει κανεὶς λοιπὸν, λέγω, εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν, ὁ ὁποῖος νὰ σκέπτεται νὰ θέσῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς μιᾶς ἐκ τῶν Δυνάμεων τούτων ἐναντίον τῆς ἄλλης. Διὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, εἶμαι βέβαιος ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐπιτύχῃ νὰ ἄρῃ τοὺς ὀλίγους ἐνδοιασμοὺς, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ εἰς ὡρισμένους κύκλους μιᾶς τῶν Δυτικῶν Δυνάμεων. — Ἄλλο σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ἀπόλυτον τὴν ἔγκρισιν καὶ τὴν ὑποστήριξιν ἡμῶν εἶναι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ὁσασδήποτε θυσίας καὶ ἄν ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν χάριν τῆς ταχυτέρας καὶ ἀποτελεσματικωτέρας ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων θὰ τὴν δώσωμεν, θὰ τὴν ἐγκρίνωμεν. Εἶναι ὄχι μόνον καθῆκον ἀλλὰ καὶ, ὅπως ὀρθώτατα ἐτόνισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, συμφέρον νὰ ἀποκαταστήσωμεν τὸ ταχύτερον τοὺς ἀτυχεῖς ὁμοεθνεῖς μας, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ σφάλματα τοῦ Κράτους ἐξερριζώθησαν ἀπὸ τὸν τόπον τῆς γεννήσεως καὶ ἦλθον νὰ εὕρουν ἄσυλον εἰς τὴν Μητέρα Ἑλλάδα. Οὐδέποτε κατὰ τὸ παρελθὸν ἠγέρθη ἀντίρρησις ὁσάκις ἐπεδιώχθη διὰ πολεμικῆς ἐνεργείας νὰ ἀπελευθερώσωμεν ὁμοεθνεῖς μας. Κατὰ μείζονα λόγον ἀπὸ κανένα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγερθῇ σήμερον ἀντίρρησις δι’ οἱανδήποτε θυσίαν, ἥτις θὰ ἐζητεῖτο διὰ νὰ ἠμπορέσουν νὰ ζήσουν καὶ νὰ ἀποβοῦν δημιουργικοὶ παράγοντες εἰς τὸν Τόπον οἱ ὁμοεθνεῖς μας, οἱ ὁποῖοι κατὰ κακὴν μοῖραν ἀπέκτησαν τὴν ἐλευθερίαν των ἐκπατρισθέντες. Δύο ἀκόμη ἄρθρα τοῦ κυβερνητικοῦ προγράματος θὰ εὕρουν ἔνθερμον τὴν ὑποστήρηξίν μας καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι μὲ ἰδιαιτέραν εὐχαρίστησιν τὰ ἤκουσα ἐξαγγελόμενα ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι δὲ αὐτὰ ἡ ἐκλογικὴ μεταρρύθμισις διὰ καθιερώσεως τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἵδρυσις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Καὶ τὰ δύο αὐτὰ ἀποτελοῦν οὐσιώδη ἄρθρα τοῦ δημοκρατικοῦ προγράμματος, διὰ τὰ ὁποῖα ἠγωνίσθημεν ἕως τώρα μὲ ἐπιμονὴν, μὲ φανατισμόν. Εἶναι καιρὸς νὰ ἀποκτήσωμεν καὶ ἡμεῖς ἕνα ἐκλογικὸν νόμον, ὁ ὁποῖος νὰ ἐξασφαλίζῃ ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν ἐπικράτησιν τῆς πλειονοψηφίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς ὅλας τὰς πολιτικὰς μερίδας τοῦ Τόπου νὰ ἐκπροσωπῶνται ἀναλόγως τῶν δυνάμεών των εἰς τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα. Εἶναι καιρὸς πλέον δι’ ἑνὸς ἐκλογικοῦ νόμου λογικοῦ καὶ δικαίου νὰ ἐπιτρέψωμεν, νὰ διευκολύνωμεν τὴν ἐκπροσώπησιν ὅλων τῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων, τὴν ἀνόθευτον διεξαγωγὴν τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ πεῖρα τὴν ὁποίαν ἀπεκομίσαμεν καὶ ἀπὸ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς θὰ ἔπεισε καὶ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν, ἕνα τῶν φανατικωτέρων πολεμίων τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ν’ ἀναθεωρήσῃ τὴν γνώμην του καὶ ὅτι ἡ παρουσία του εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν δὲν θὰ ἀποβῇ, ἂν μή τι ἄλλο, ἐπιβλαβὴς εἰς τὴν σύνταξιν καὶ τὴν ψήφισιν ἑνὸς καθαροῦ καὶ συνεχοῦς ἀναλογικοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Χαίρω, ἐπίσης διὰ τὴν προσεχῆ σύστασιν δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Δι’ ἡμᾶς Δημοκρατία δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ ἐπικράτησις τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλ’ ἡ ἐπικράτησις τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας μετὰ πεφωτισμένην συζήτησιν, μετὰ ὑποστήριξιν ὅλων τῶν ἀντιθέτων συμφερόντων. Αὐτὴ δὲ ἡ συζήτησις καὶ ὑποστήριξις δὲν εἶναι δυνατὴ μὲ τὸ ἕν Νομοθετικὸν Σῶμα. Μόνον μὲ δύο Βουλὰς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξασφαλίσωμεν, ὅσον εἶναι δυνατὸν, τὴν ἐπιμελεστέραν κατάρτισιν τῶν νόμων καὶ τὴν καλυτέραν καὶ δικαιοτέραν ὑποστήριξιν τῶν ἀντιθέτων ὁμαδικῶν συμφερόντων καὶ νὰ ματαιώσωμεν τυραννικὰς τάσεις παροδικῶν πλειονοψηφιῶν. Προσεχῶς μάλιστα θὰ λάβωμεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν πρότασιν εἰς τὴν Συνέλευσιν περὶ ταχυτέρου καταρτισμοῦ τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἥτις ἐλπίζω νὰ συζητηθῇ ὑπὸ πνεῦμα ὄχι κομματικόν. Ἄν λοιπὸν εἰς τὰ σημεῖα αὐτὰ περιωρίζετο τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, παρ’ ὅλην τὴν γενικωτέραν ἀντίθεσιν ἡμῶν πρὸς αὐτὴν, δὲν θὰ εἴχομεν καμμίαν δυσκολίαν ὅπως παράσχωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἂν ὄχι ψῆφον ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης, ψῆφον ὅμως ἀνοχῆς διὰ νὰ τὴν ἐνισχύσωμεν εἰς τὸ πραγματικῶς δυσχερέστατον ἔργον της. Ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ δύο ἄλλα σημεῖα τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος, τὰ ὁποῖα, ὅσον καὶ ἂν εἶναι οὐσιώδη, θὰ ἔπρεπε νὰ χωρισθοῦν ἀπὸ τὸ λοιπὸν κυβερνητικὸν πρόγραμμα, ἀκριβῶς λόγῳ τῆς μεγάλης των σπουδαιότητος. Καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξαιρεθοῦν καὶ ἀπὸ οἱανδήποτε κομματικὴν σημασίαν. Πρὸς διευκόλυνσιν αὐτοῦ τοῦ χωρισμοῦ ἡμεῖς ὑποβάλλομεν δύο ψηφίσματα, ἓν περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας Γεωργίου τοῦ Αʹ καὶ ἓν ἄλλο περὶ καθιερώσεως τοῦ Δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ὑπὸ τὸν ὅρον ἐγκρίσεως τῆς ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ὑπὸ τοῦ Λαοῦ διὰ δημοψηφίσματος. Σᾶς τὰ ἀναγινώσκω διότι εἶνε πολὺ σύντομα καὶ τὰ δύο ψηφίσματα: (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Δʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις Ἔχουσα ὑπ’ ὄψει τὰ δεινὰ τὰ ὁποῖα ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ ἐπεσσώρευσεν εἰς τὸ Ἔθνος Ψηφίζει αʹ) Κηρύττει ἔκπτωτον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου τὸν Βασιλέα Γεώργιον Βʹ. βʹ) Καταργεῖ τὰ δικαιώματα διαδοχῆς ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου τῶν ἀπογόνων τοῦ Βασιλέως Γεωργίου Αʹ καὶ ἐν γένει ἀποκηρύττει ὁλόκληρον τὴν Δυναστείαν αὐτοῦ καὶ τὴν στερεῖ παντὸς βασιλικοῦ δικαιώματος. γʹ) Ἀπαγορεύει τὴν ἐν Ἑλλάδι διαμονὴν εἰς τοὺς ἐκπτώτους Βασιλεῖς καθὼς καὶ εἰς ὅλα τὰ μέλη τῆς Δυναστείας Γεωργίου Αʹ. δʹ) Ἀπαγορεύει εἰς αὐτοὺς νὰ ἔχουν οἱανδήποτε ἀκίνητον περιουσίαν ἐν Ἑλλάδι. εʹ) Ἡ μέχρι τοῦδε ἀκίνητος περιουσία αὐτῶν περιέρχεται εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον. Εἰδικὸν ψήφισμα θέλει κανονίσει τὰ τῆς ἀποζημιώσεως διὰ τὴν περιουσίαν αὐτῶν, καθὼς καὶ τὴν τυχὸν ὁρισθησομένην ἐπιχορήγησιν εἰς τοὺς ἐκπτώτους Βασιλεῖς. στʹ) Ἡ Συνέλευσις θέλει ἀσκῆ ἀπεριόριστα κυριαρχικὰ δικαιώματα μέχρις ὅτου συντάξῃ τὸ νέον πολίτευμα. ζʹ) Ὁ Ναύαρχος Παῦλος Κουντουριώτης θέλει ἐξακολουθήσει νὰ ἐκτελῇ καθήκοντα Ἀντιβασιλέως, φέρων ἐφεξῆς, μέχρι συντάξεως τοῦ νέου πολιτεύματος, τὸν τίτλον: «Προσωρινὸς Κυβερνήτης τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας».

§19ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ζήτω ἡ Δημοκρατία! Κάτω ὁ Γεώργιος! (Χειροκροτήματα).

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ ἄλλο ψήφισμα ἔχει ὡς ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Δʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις Προσηλωμένη εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς κυρίας ἀποστολῆς της, ἡ ὁποία συνίσταται εἰς τὴν σύνταξιν πολιτεύματος ἀσφαλίζοντος πλήρως τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ, ἀνταποκρινομένου εἰς τὰς πολιτικὰς αὐτοῦ ἀντιλήψεις καὶ τὴν θέλησιν καὶ ἐγγυωμένου ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, ἔχουσα δὲ πρὸ ὀφθαλμῶν, ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν τελείαν ἀποτυχίαν τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν ὀλεθρίαν δρᾶσιν τῶν ξένων δυναστειῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὸν χαρακτῆρα καὶ τὰς δημοκρατικὰς ἰδέας τοῦ Λαοῦ, αἱ ὁποῖαι τόσον περιτράνως ἐξεδηλώθησαν εἰς τὰς ἐκλογὰς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, καθὼς καὶ τὰς πολιτικὰς αὐτοῦ συνηθείας καὶ τὴν κοινοβουλευτικὴν ἀνατροφὴν Ψηφίζει ὅπως ἡ Ἑλλὰς συνταχθῇ εἰς Δημοκρατίαν κοινοβουλευτικῆς μορφῆς, ὑπὸ τὸν ὅρον ἐγκρίσεως τοῦ ψηφίσματος τούτου ἀμέσως ὑπὸ τοῦ Λαοῦ, διὰ δημοψηφίσματος ἐνεργουμένου μὲ ὅλας τὰς δυνατὰς ἐγγυήσεις ἀμεροληψίας, τὰς ὁποίας θέλει ὁρίσει εἰδικὸς νόμος».

§21ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ζήτω ἡ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία! (Χειροκροτήματα).

§22Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ χωρισμὸς αὐτὸς βέβαια δὲν ἔγινε δι’ ἡμᾶς τοὺς δημοκρατικούς. Διότι δι’ ἡμᾶς ἤρκει τὸ ψήφισμα τῆς καθιερώσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἔγινε κυρίως δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι, ἐνῷ θεωροῦν ἀδύνατον πλέον τὴν ἀποκατάστασιν τῆς Δυναστείας Γεωργίου τοῦ Αʹ εἰς τὸν Θρόνον, εἶναι διστακτικοὶ ὡς πρὸς τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας. Ὁ χωρισμὸς ἔγινεν ἐπὶ πλέον καὶ δι’ ἄλλον λόγον. Διότι δὲν βλέπομεν νὰ ἐπιδιώκεται ἡ κατὰ τὸ δυνατὸν ταχεῖα διεξαγωγὴ τοῦ δημοψηφίσματος. Καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη, χάριν τῆς γαλήνης τοῦ Τόπου, νὰ ὑπάρχῃ σαφήνεια ὡς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν θέλει νὰ δώσῃ εἰς τὸν Τόπον καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Συνέλευσις. Εἶναι, κύριοι πληρεξούσιοι, ὀκτὼ ἔτη ποὺ σπαράσσεται ὁ Τόπος ἀπὸ ἕνα ἐμφύλιον διχασμόν. Ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως ἡ ἀντίθεσις συνίσταται εἰς τὴν πάλην δύο ἀρχῶν, ἀφ’ ἑνὸς τῆς ἀρχῆς ὅτι ἡ θέλησις καὶ ἡ θέσις τοῦ ἡγεμόνος πρέπει νὰ εἶναι ὑπεράνω καὶ τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ γενικοῦ συμφέροντος, ἀπὸ δὲ τοῦ ἄλλου μέρους τῆς ἀρχῆς τῆς δημοκρατικῆς, ὅτι ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ, δηλαδὴ ἡ θέλησις τῆς πλειονοψηφίας πρέπει νὰ ἐπικρατῇ καὶ ὅτι ἀνώτατος νόμος πρέπει νὰ εἶναι ἡ ἐπικράτησις τοῦ γενικοῦ συμφέροντος, ἡ σωτηρία τοῦ συνόλου. Δὲν μεταβάλλει τὴν οὐσίαν τῆς ἀντιθέσεως αὐτῆς τὸ γεγονὸς ὅτι εἰς τὴν μοναρχικὴν μερίδα ἐκυριάρχουν κομματικὰ συμφέροντα ἢ καὶ συμφέροντα προσώπων, τὰ ὁποῖα, ἄλλως τε, δὲν ἔλειπον καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην μερίδα. Δὲν τὴν μεταβάλλει, διότι ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς τῆς μοναρχικῆς ἀρχῆς, μὲ χρησιμοποίησιν τῶν ἐξουσιῶν τοῦ ἡγεμόνος καὶ τοῦ κύρους αὐτοῦ καὶ τῆς ἐπιβολῆς του, τὰ κόμματα τὰ μοναρχικὰ ἀνῆλθον εἰς τὴν Ἀρχὴν καὶ κατώρθωσαν, ἐκμεταλλευόμενα καὶ τὰς προλήψεις, αἱ ὁποῖαι περιβάλλουν τὸν θεσμὸν τὸν βασιλικὸν, νὰ παρασύρουν μίαν μεγάλην μερίδα τοῦ Λαοῦ καὶ νὰ ἐπιβληθοῦν εἰς τὸν Τόπον. Δὲν θὰ σᾶς κουράσω, κ. πληρεξούσιοι, ὑπενθυμίζων ποῖα ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς πάλης αὐτῆς. Ὅτε ἐπεκράτει ἡ δημοκρατικὴ ἀρχὴ, ἐβαίνομεν εἰς πλήρη ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν, εἰς ἀκμὴν ἀφάνταστον. Γνωρίζετε τὶ συνώδευσε τὴν ἐπικράτησιν τῆς μοναρχικῆς ἀρχῆς καὶ τίνα ἀποτελέσματα εἶχεν αὕτη. Γνωρίζετε ὅτι ἐξεδιώχθη δὶς Κυβέρνησις ἀπολαύουσα τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Λαοῦ, ὅτι ἐματαιώθη ἡ ἐφαρμογὴ μιᾶς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία εἶχεν ἐγκριθῆ ἀπὸ τὸν Λαὸν εἰς τὰς ἐκλογάς· ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐπεβλήθη εἰς τὸν Τόπον μία τρομοκρατικὴ ἀναρχία, ὅτι ἐσύρθη τὸ Κράτος εἰς μίαν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, μὴ συμβιβαζομένην μὲ τὰ στοιχειώδη τοῦ Ἔθνους συμφέροντα, μὲ τὰς διεθνεῖς του ὑποχρεώσεις καὶ μὲ τὰς ἐθνικάς του παραδόσεις. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη ὡδήγησεν εἰς τὴν παράδοσιν ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους καὶ τμημάτων τοῦ Στρατοῦ εἰς τοὺς ἐχθροὺς, ὅτι μᾶς ἀπεμόνωσε διεθνῶς καὶ ὅτι τέλος ἔφερε τὸ Ἔθνος εἰς τὴν καταστροφήν. Ἡ τελευταία ἐθνικὴ τραγῳδία εἶναι ἡ χαρακτηριστικωτέρα διὰ τὴν δρᾶσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἐπικράτησιν τῆς μοναρχικῆς ἀρχῆς. Θὰ ἦτο δυνατόν, μὲ τὴν θυσίαν καὶ μόνην τῆς θέσεως τοῦ Βασιλέως, χάριν τοῦ υἱοῦ του ἄλλωστε, νὰ ἐνισχυθῇ τοὐλάχιστον ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν ὑπεράνθρωπον ἀγῶνα τὸν ὁποῖον διεξῆγε. Καὶ ὅμως, ὅτε ἐτέθη εἰς τὴν πλάστιγγα ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος ἡ θέσις τοῦ Βασιλέως καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο ἡ σωτηρία τοῦ Ἔθνους, καὶ ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡ Αὐλὴ καὶ οἱ μοναρχικοὶ πολιτικοὶ ἐπροτίμησαν νὰ κλίνῃ ἡ πλάστιγξ πρὸς τὸ μέρος τῆς θέσεως τοῦ Βασιλέως. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Καὶ ὁ μὲν Βασιλεὺς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν ὁ κυριώτερος ὑπαίτιος τῶν καταστροφῶν δὲν ὑπάρχει πλέον. Ἂν ὅμως στρεφώμεθα καθ’ ὁλοκλήρου τῆς Δυναστείας, τὸ πράττομεν διότι τὴν μοναρχικὴν πολιτικὴν τὴν ἠσπάσθησαν καὶ τὴν ὑπεστήριξαν δι’ ὅλων τῶν μέσων ὅλα τὰ ἐνήλικα τοὐλάχιστον μέλη τῆς Δυναστείας. Διότι ὅλα τὰ ἐνήλικα μέλη τῆς Δυναστείας, ὁσάκις παρουσιάσθη εὐκαιρία ἐξεδήλωσαν τὰς αὐτὰς αὐταρχικὰς διαθέσεις, ὅπως καὶ ὁ Κωνσταντῖνος, τὴν αὐτὴν περιφρόνησιν πρὸς τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας καὶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἕνας πρίγκιψ εἰς τὴν Κρήτην ἐξεδήλωσε τὸν αὐταρχισμόν του εἰς ἕνα λαὸν ὁ ὁποῖος ἐπὶ αἰῶνας ἠγωνίσθη διὰ νὰ ἀποκτήσῃ τὰς ἐλευθερίας του. Ἕνας ἄλλος πρίγκιψ ἐδῶ εὑρίσκετο ἐπὶ κεφαλῆς ὅλων ἐκείνων τῶν ἀναρχικῶν ὀργανώσεων, αἱ ὁποῖαι δημοσίᾳ ἐξέδιδον ἐκτελεστικὰς ἀποφάσεις ἐναντίον τῶν ἀντιφρονούντων πολιτῶν.

§23ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Κατάρα καὶ ἀνάθεμα!

§24Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἷς ἄλλος πρίγκιψ, ἀπειθήσας εἰς τὰς διαταγὰς τῶν προϊσταμένων του εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν, μὴ ἐκπληρώσας τὸ καθῆκον του, ὑπῆρξεν ὁ ὑπαίτιος τῆς ἥττης τοῦ Σαγγαρίου καὶ ὅμως, διότι ἦτο πρίγκιψ, ἐξέφυγεν ἀπὸ τοὺς ὄνυχας τῆς ἑλληνικῆς Δικαιοσύνης.

§25Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Τὸν ἔσωσεν ἄλλη Δυναστεία.

§26Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ὁ τελευταῖος Βασιλεύς, ὁ Γεώργιος ὁ Βʹ, δὲν εἶναι ἀνεύθυνος, δὲν εἶναι καθαρὸς τοιούτων διαθέσεων, ἐὰν κρίνῃ κανείς, ἀνεξαρτήτως τῆς παλαιοτέρας του δράσεως, ἀπὸ τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν ἐτήρησε κατὰ τὸ τελευταῖον μοναρχικὸν κίνημα τοῦ Ὀκτωβρίου, στάσιν ἔνοχον, τὴν ὁποίαν ἀφήνει καθαρὰ νὰ διαφαίνεται ἡ ἀποδεδειγμένη ἐνοχὴ τῶν ὑπασπιστῶν του καὶ τοῦ προϊσταμένου τῆς ἀνακτορικῆς φρουρᾶς, ἐπὶ πλέον δὲ ἡ παθητικὴ συμπεριφορά του ἀπέναντι ἑνὸς κινήματος τὸ ὁποῖον ἠπείλει νὰ πνίξῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸ αἷμα καὶ νὰ ἀνατρέψῃ ὁλόκληρον τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως. Εὐτυχῶς ἡ Δυναστεία αὐτὴ δὲν κάθηται πλέον οὐσιαστικῶς ἐπὶ τοῦ Θρόνου...

§27Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Οὔτε θὰ ξανακαθήσῃ πειά!

§28Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. .. διότι μετὰ τὴν ἔκβασιν τῶν ἐκλογῶν, εἰς τὰς ὁποίας ὁ Λαὸς κατὰ πλειονοψηφίαν ἐξεδήλωσε δημοκρατικὰ φρονήματα, ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ ὁ Στρατὸς ἐξηνάγκασαν τὸν τελευταῖον Βασιλέα νὰ ἀπέλθῃ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Δὲν μένει τώρα ἢ ἡ κύρωσις τῆς πράξεως αὐτῆς, πράξεως ἡ ὁποία ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπακολουθήσῃ ἀμέσως τὰς ἐκλογὰς καὶ ἡ ὁποία σκοπὸν εἶχε νὰ προλειάνῃ τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ νὰ προστατεύσῃ ἀκόμη καὶ αὐτὸν τὸν ἡγεμόνα. Ἄν μετὰ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος καταλήγωμεν εἰς τὴν Δημοκρατίαν, τοῦτο προέρχεται διότι δὲν εἶναι μόνον ἡ πεῖρα τῶν τελευταίων 8 ἐτῶν ποῦ κατέδειξε τούς κινδύνους τοὺς ὁποίους ἔχει ὁ βασιλικὸς θεσμός. Καὶ ἡ πρώτη Δυναστεία ἐξηντλήθη εἰς μίαν διαρκῆ προσπάθειαν πρὸς καταπάτησιν τῶν ἐλευθεριῶν. Ἐπίσης ἡ πρώτη περίοδος τῆς δράσεως τοῦ Γεωργίου Αʹ χαρακτηρίζεται ἀπὸ μίαν ἀνάλογον προσπάθειαν, ἡ ὁποία περιεστάλη τότε μόνον, ὅτε ὁ Βασιλεὺς ἀντεμετώπισεν ἰσχυροὺς πολιτικοὺς, ἀποφασισμένους νὰ ἀγωνισθοῦν διὰ τὰς κοινοβουλευτικὰς ἐλευθερίας. Καὶ μόνον τὸ γεγονὸς, ὅτι μὲ τόσην εὐκολίαν εἷς Βασιλεὺς κατέστησεν ὑποχειρίους ὅλους τοὺς πολιτικοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ παλαιοῦ πολιτικοῦ κόσμου, καὶ μόνον τὸ γεγονὸς ὅτι ἀπὸ μιᾶς ἡμέρας εἰς τὴν ἄλλην, ὅτε ἐξεδηλώθη ἡ διαφωνία τοῦ Βασιλέως πρὸς τὴν χαίρουσαν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πλειοψηφίας Κυβέρνησιν, κατωρθώθη νὰ μεταβάλουν γνώμην ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ τοῦ παλαιοῦ πολιτικοῦ κόσμου, ἀρκεῖ διὰ νὰ ἀποδείξῃ πόσον ἐπικίνδυνος εἶναι ἡ διατήρησις τοῦ θεσμοῦ τοῦ κληρονομικοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Λόγῳ τῆς ἐξουσίας καὶ τοῦ κύρους ποὺ ἔχει καὶ τῆς αἴγλης ποὺ τὸν περιβάλλει, ἐντὸς ἀκόμη τῶν συνταγματικῶν περιορισμῶν, εἶναι πάντοτε εἰς θέσιν νὰ ἐπηρεάζῃ τὴν πολιτικὴν τοῦ Τόπου καὶ νὰ καθιστᾷ ὑποχειρίους τοὺς ἀσθενοῦς χαρακτῆρος πολιτικούς. Καὶ ἐνῷ τόσον μεγάλοι εἶναι οἱ κίνδυνοι ἐκ τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, ἐξ ἄλλου αἱ ῥοπαὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ πρὸς τὴν Δημοκρατίαν εἶναι καταφανεῖς. Διὰ νὰ μὴ ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν ἀρχαιότητα, ὁπότε ὑπὸ δημοκρατικὰ πολιτεύματα ἔλαμψεν ὁ Ἑλληνισμός, κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους μὲ δημοκρατικοὺς κοινοτικοὺς θεσμοὺς κατώρθωσε νὰ διατηρήσῃ τὸν ἐθνισμόν του ὑπὸ τὴν δουλείαν καὶ νὰ ἀναζωογονηθῇ. Ὁμοίως ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ δημοκρατουμένη ἀνυψώθη. Ἀλλὰ καὶ ὅλαι αἱ ἐξεγέρσεις καὶ ἐπαναστάσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ κατὰ τῶν ἀναρχικῶν ὑπερβασιῶν τοῦ ἡγεμόνος, τί ἄλλο ἀποδεικνύουν ἀπὸ τὴν ἐμμονὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἰς τὸ δημοκρατικὸν ἰδανικόν; Καὶ τὴν ἐμμονὴν του ταύτην ἐπεσφράγισεν εἰς τὰς τελευταίας ἐκλογὰς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Καὶ πολὺ δικαίως ἄλλωστε, διότι μὲ κανὲν ἄλλο πολίτευμα, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ περιέλθῃ ὁ Τόπος εἰς ἀναρχίαν καὶ νὰ ὑποστῶμεν καὶ νέας ἠθικὰς συμφοράς. Εἰς τὰ σημεῖα αὐτὰ τὰ δύο ἡ Κυβέρνησις δὲν διάκειται δυσμενῶς εἰς τὰς ἀντιλήψεις μας, δὲν ὑπάρχει δηλαδὴ μεγίστη ἀντίθεσις μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡμῶν. Ἀλλὰ διαφωνοῦμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν λαμβάνει καὶ εἰς τὰ δύο ζητήματα καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ἐννοεῖ νὰ τὰ διαχειρισθῇ. Ἡ Κυβέρνησις περιωρίσθη νὰ εἴπῃ, ἂν καλῶς ἀπεμνημόνευσα τοὺς λόγους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν πιστεύει πλέον εἰς τὴν ἀναγκαιότητα τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ ἡ δήλωσις αὕτη δὲν εἶναι δήλωσις ἁρμόζουσα εἰς Κυβέρνησιν πολιτικὴν ἐπὶ ἑνὸς τόσον μεγάλου ζητήματος. Ἡμεῖς λέγομεν ὅτι ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας εἶναι τετελεσμένον γεγονός, ὅτι εἶναι ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη, ὅτι ἡ καθιέρωσις τῆς Δημοκρατίας ἐπιβάλλεται. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Δὲν θέλω νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἰδίους του λόγους τοὺς ὁποίους εἶπεν εἰς ἀνάλογον περίστασιν, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι θὰ ἀναγκασθῇ νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἴδιον τῶν πολιτικῶν, πολιτικῶν μάλιστα τῆς ἰδικῆς του περιωπῆς, δὲν εἶναι ἐπὶ ζητημάτων τόσων σπουδαίων διὰ τὴν ζωὴν καὶ τὸ μέλλον τοῦ Τόπου νὰ περιορίζεται νὰ τὰ παραπέμπῃ εἰς τὸν λαόν. Καθῆκον τῶν πολιτικῶν εἶναι νὰ δίδουν τὴν κατεύθυνσιν, νὰ ἀγωνίζωνται πρὸς ἐπικράτησιν αὐτῆς ἢ ἐκείνης τῆς λύσεως. Δὲν ἠμπορεῖ δὲ νὰ προσαχθῇ ὡς δικαιολογία, ὅτι καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο ζήτημα θὰ λυθοῦν ἐπιτυχῶς, ἐὰν ἡ τοιαύτη ἢ τοιαύτη λύσις εἶναι ὥριμος εἰς τὸν λαὸν, διότι, ἐπαναλαμβάνω, καθῆκον τῶν πολιτικῶν εἶναι νὰ φροντίζουν νὰ γίνεται αὐτὴ ἢ ἐκείνη ἡ λύσις ὥριμος εἰς τὸν λαόν. Καθῆκον τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εἶναι νὰ εἶναι οἱ φωτεινοὶ ὁδηγοὶ καὶ ὄχι οἱ παθητικοὶ ἀκόλουθοι τῶν ὀπαδῶν των. Ἐπίσης διαφωνοῦμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως τῶν δύο αὐτῶν ζητημάτων. Καθὼς ἀντελήφθην, ἡ Κυβέρνησις θέλει, χωρὶς νὰ ἐκφέρῃ γνώμην ἡ Συνέλευσις, νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς ἐὰν θέλῃ τὴν Δυναστείαν τοῦ Γεωργίου Αʹ ἢ ἄλλην δυναστείαν καὶ ἂν θέλῃ Βασιλείαν ἢ Δημοκρατίαν. Ἡμεῖς ἀποκρούομεν τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, ὄχι μόνον διότι ἠμπορεῖ νὰ προκαλέσῃ σύγχυσιν, ἀλλὰ καὶ διότι τοιοῦτον ἐρώτημα δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν πραγματικότητα. Ποίαν ἄλλην δυναστείαν θὰ κληθῇ ὁ Λαὸς νὰ ψηφίσῃ; Ὑπάρχει πιθανότης νὰ εὑρεθῇ ἄλλη δυναστεία; Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ εἴπωμεν τὴν πεποίθησίν μας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Καὶ ἂν θέλωμεν νὰ εἴμεθα εἰλικρινεῖς, θὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεμία πιθανότης, οὐδεμία ἐλπίς, νὰ εὑρεθῇ ἄλλη δυναστεία.

§29ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὄχι ἐλπίς· δὲν ὑπάρχει φόβος.

§30Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν θὰ μᾶς ἀντιταχθῇ βεβαίως ὅτι μὲ τὴν ἀπόκρουσιν τοῦ δημοψηφίσματος ἐν τῷ δυναστικῷ ζητήματι γινόμεθα ὀλιγώτερον δημοκρατικοὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ εἴμεθα πολὺ εὐτυχεῖς, ἐὰν πράγματι εἴμεθα ὀλιγώτερον δημοκρατικοί. Ὅταν ὁ Λαὸς ἀποφανθῇ εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, κατ’ οὐσίαν θὰ ἀποφανθῇ καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς Δυναστείας. Ἐὰν ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, ζήτημα δυναστικὸν δὲν ὑπάρχει. Ἐὰν ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς Βασιλείας, διὰ νὰ εἶμαι εἰλικρινὴς, θὰ σᾶς εἴπω ὅτι καὶ ἂν θέλωμεν καὶ ἂν δὲν θέλωμεν, ζήτημα δυναστείας Γλύξμπουργ θὰ τεθῇ ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ. Δὲν ὑποθέτω λοιπὸν, ὅτι θὰ καταπατήσωμεν τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας. Ἐὰν ὁ Λαὸς προτιμήσῃ τὴν Βασιλείαν, θὰ κληθῇ τότε νὰ ἐρωτηθῇ, εἴτε θέλομεν, ἐπαναλαμβάνω, εἴτε δὲν θέλομεν, ποίαν δυναστείαν προτιμᾷ, ἀλλὰ τότε θὰ ἐρωτηθῇ ἐπὶ τῇ βάσει σαφεστέρων πληροφοριῶν περὶ τῆς δυνατότητος μετακλήσεως μιᾶς ἄλλης δυναστείας. Δὲν θέλομεν ἀκόμη τὸ δημοψήφισμα διὰ τὴν Δυναστείαν καὶ διὰ δευτερεύοντας λόγους, διότι ἀσφαλῶς τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι ἢ ἐλαττωματικὸν ἢ θὰ περιέχῃ ἀντιφάσεις. Ἐὰν οἱ δημοκρατικοὶ ὑποχρεωθοῦν—καὶ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ὑποχρεωθοῦν—νὰ ἐκφέρουν τὴν γνώμην των καὶ ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ὑπάρξῃ μία πλειονοψηφία τοῦ Λαοῦ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ ἐξ ἄλλου πάλιν, λαϊκὴ πλειονοψηφία ὑπὲρ μιᾶς δυναστείας. Ἐὰν ἐξ ἀντιθέτου οἱ δημοκρατικοὶ συμβῇ νὰ μὴ ψηφίσωσιν ὑπὲρ οὐδεμιᾶς δυναστείας, τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος θὰ εἶναι ἐλαττωματικόν, διότι μία μειονοψηφία μικρὰ θὰ κανονίσῃ τὸ ζήτημα ποία δυναστεία πρέπει νὰ προτιμηθῇ, ἂν εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ὁ Λαὸς ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς Βασιλείας. Ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ λόγοι εἶναι δευτερεύοντες. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον προέχει εἶναι ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος νὰ ἀναλαμβάνωμεν τὴν εὐθύνην μιᾶς πολιτικῆς ὡρισμένης. Ἡ Συνέλευσις δὲν ἔχει δεσμοὺς εἰς τὸ δυναστικὸν ζήτημα· ἡ ἐξουσία της εἶναι ἀπεριόριστος. Εἰσηγούμενοι δημοψήφισμα εἰς τὸν Λαόν, πρέπει νὰ ὑποδεικνύωμεν εἰς αὐτὸν καὶ τὴν δυνατότητα μιᾶς λύσεως καὶ τοὺς κινδύνους ἐξ αὐτῆς. Τὴν στιγμὴν δέ κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Συνέλευσις μαζὺ μὲ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ἔθετε καὶ τὸ δυναστικὸν δὲν θὰ ἔδιδεν εἰς τὸν Λαὸν νὰ ἐννοήσῃ ποῖοι κίνδυνοι μεγάλοι ἀπειλοῦν τὸν Τόπον, ἐὰν τυχὸν ἤθελεν ἀποφασισθῇ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ ἐκπεσοῦσα Δυναστεία. Εἰς τὸ σημεῖον, εἰς ὃ ἔχουν περιέλθει αἱ ἀντιθέσεις, νομίζετε, ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Συνέλευσιν μὲ τόσην εὐκολίαν νὰ παραπέμψῃ ἐρώτημα διὰ τὸ δυναστικὸν ζήτημα εἰς τὸν Λαὸν, χωρὶς τοὐλάχιστον διὰ μιᾶς προκαταρκτικῆς ἀποφάσεως νὰ ὑποδηλώσῃ εἰς τὸν Λαόν, ὅτι ἡ ἐπάνοδος τῆς Δυναστείας Γλύξμπουργ εἶναι ἀδύνατος; Εὐτυχῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπανέρχεται εἰς τὰς παλαιὰς ἀντιλήψεις περὶ μεγάλης πλειονοψηφίας ἀπαραιτήτου διὰ τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος καὶ κατὰ συνέπειαν καὶ διὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Διότι ἂν ἠθέλομεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὰ πράγματα, θὰ ἔπρεπε νὰ ὁμολογήσωμεν ἀντιθέτως, ὅτι ὅταν ὑπάρχουν τόσον μεγάλαι ἀντιθέσεις, ὅταν ὁλόκληρος ὁ Στρατὸς ἀπεκήρυξε μίαν Δυναστείαν ὡς ἀποτελοῦσαν στίγμα διὰ τὸν Τόπον καὶ πολὺ δικαίως, δὲν ἀρκεῖ μία πλειονοψηφία διὰ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ ἐκπεσοῦσα Δυναστεία εἰς τὸν Θρόνον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δὲν δύναται τοὐλάχιστον νὰ παραπεμφθῇ τὸ ζήτημα εἰς τὸν Λαόν, χωρὶς εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ τονισθοῦν οἱ κίνδυνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦνται ἐκ μιᾶς τοιαύτης λύσεως καὶ χωρὶς ἡ ἀντίληψις αὐτὴ νὰ ἐπικυρωθῇ διὰ μιᾶς ἀποφάσεως τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Πρέπει δὲ νὰ δοθῇ νὰ ἐννοηθῇ καὶ εἰς τοὺς ἀντιθέτους ἡμῶν ὅτι δὲν ἠμποροῦν νὰ πληρωθοῦν οἱ στοιχειώδεις ὅροι ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, ὅταν καθήσῃ ἐπὶ τοῦ θρόνου μία Δυναστεία, ἡ ὁποία συνεταύτισε τὴν τύχην της μὲ μίαν πολιτικὴν μερίδα καὶ ἡ ὁποία, φυσικά, ἔχει τὴν ἐχθρότητα καὶ τὴν δυσπιστίαν τῆς ἄλλης μερίδος. Καὶ ἂν ἀκόμη δεχθῶμεν ὅτι ἠμπορεῖ ἡ Δυναστεία αὐτὴ νὰ δώσῃ Βασιλέα μὲ καλὰς προθέσεις, εἶναι φυσικὸν αἱ συμπάθειαί του νὰ στραφοῦν πρὸς τὴν μοναρχικὴν μερίδα. Εἶναι εὔκολον ὁ Βασιλεὺς αὐτὸς νὰ προσηλυτισθῇ ἀπὸ τὴν μερίδα ἐκείνην μὲ τὴν ὁποίαν ἡ Δυναστεία εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει συνεταύτισε τὴν τύχην της. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους, ἐπαναλαμβάνω, δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ ἀποκατάστασις ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς δὲν ἠμπορεῖ ἡ Συνέλευσις νὰ παραπέμψῃ ἁπλῶς ἐρώτημα εἰς τὸν Λαὸν χωρὶς τοὐλάχιστον καὶ νὰ ἐκθέσῃ τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦν τὸν Τόπον καὶ νὰ ἐπικυρώσῃ διὰ τῆς ἀποφάσεώς της τὴν ἀντίληψιν περὶ τῶν κινδύνων αὐτῶν. Μὲ ἄλλους λόγους καὶ ἂν ἀποφασισθῇ νὰ ἐνεργηθῇ τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ δυναστικὸν ζήτημα, πάντως ἐπιβάλλεται νὰ ἐκδώσῃ ἐπ’ αὐτοῦ ἀπόφασιν πρῶτον ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπίσης μὲ παραξενεύει εἶναι ἡ ἐπιμονὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅπως διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα μὴ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην της ἡ Συνέλευσις. Αὐτὴ λοιπὸν εἶναι ἡ ἀποστολὴ τῆς Συντακτικῆς αὐτῆς Συνελεύσεως, νὰ παραπέμψῃ ἁπλῶς καὶ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα εἰς τὸν Λαόν; Ὅταν ἡμεῖς ἐζητοῦμεν τὴν διὰ προεκλογικοῦ δημοψηφίσματος λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, μᾶς ἀντετάχθη ὅτι τὸ ἐρώτημα δὲν ἠμπορεῖ νὰ τεθῇ εἰς τὸν Λαὸν, ἂν δὲν διαφωτισθῇ οὗτος προηγουμένως διὰ τῶν συζητήσεων ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει καὶ ἂν τὴν εἰσήγησιν δὲν ἀναλάβῃ ἡ ὑπεύθυνος πολιτικὴ Κυβέρνησις.

§31ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Θὰ ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν εὐθύνην, ὅταν σᾶς ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ δημοψηφίσματος.

§32Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχουν δύο εὐθῦναι, εὐθύνη δημοψηφίσματος καὶ εὐθύνη ὡρισμένης πολιτικῆς. Ἐγὼ δὲν φαντάζομαι ὅτι πολιτικὴ Κυβέρνησις, διευθυνομένη μάλιστα ἀπὸ σᾶς, εἶναι δυνατὸν νὰ καταδεχθῇ ν’ ἀναλάβῃ ἁπλῶς εὐθύνην δημοψηφίσματος. Τότε θὰ εἶχον δίκαιον οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σᾶς εἶπον, κύριε Πρόεδρε, νὰ παραχωρήσετε τὴν θέσιν σας εἰς ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν.

§33Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶχον τόσον ὀλιγώτερον δίκαιον νὰ μοῦ τὸ εἴπουν, ὥστε, ὅταν μοῦ ἐζήτουν νὰ μὴ ἐκφέρω γνώμην ἐπὶ τοῦ δημοψηφίσματος, εἶπον ὅτι ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ νὰ εἶμαι κατώτερος καὶ τοῦ τελευταίου Ἕλληνος, ὥστε νὰ μὴ ἔχω γνώμην ἐπὶ τοῦ δημοψηφίσματος.

§34Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν εἶναι τὸ ζήτημα ἀκαδημαϊκὸν, ὥστε νὰ περιορισθῆτε εἰς τὴν εὐθύνην νὰ ἔχετε ἁπλῶς γνώμην. Τὸ ζήτημα ἀφορᾷ τὴν ὑπόστασιν τῆς Ἑλλάδος. Εἶσθε ὑπεύθυνος κυβερνήτης καὶ ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ προσπαθήσετε νὰ ὁδηγήσητε τὸν Λαὸν εἰς μίαν ὡρισμένην κατεύθυνσιν.

§35Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Εἰς αὐτὸ διαφωνοῦμεν.

§36ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ διαφωνία μας εἶναι ριζικωτάτη.

§37ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Ἀλλὰ δὲν ἔχετε δίκαιον νὰ λέγητε ὅτι δὲν φέρω τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών μου καὶ ὅτι δὲν ἔχω τὸ θάρρος τῶν γνωμῶν μου.

§38Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Βεβαίως.

§39Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ γνωρίζῃ ὁ Λαὸς ποία εἶναι ἡ γνώμη μου. Ἀλλὰ τὸ νὰ ἀξιοῦτε ὅτι θὰ πάρω τὴν ὁδοιπορικὴν ῥάβδον νὰ περιέλθω ὅλην τὴν Ἑλλάδα νὰ κάμω ὅ,τι ἔκαμα πρὸ τῶν ἐκλογῶν τῆς 1ης Νοεμβρίου καὶ νὰ ζητήσω ἀπὸ τὸν Λαὸν νὰ ψηφίσῃ τὸ πρόγραμμά μου, διὰ νὰ τὸν πείσω νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ πρόγραμμά μου, εἰς αὐτὸ δὲν μὲ ἔχετε σύμφωνον. Ἐγὼ ἓν καθῆκον ἔχω· νὰ τοῦ εἴπω ὅτι ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι δὲν ὑπάρχουν ἂν θέλῃ νὰ εἰσαγάγῃ τὴν Δημοκρατίαν. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). Κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπεμβαίνουν εἰς τὰς συζητήσεις μας τὰ θεωρεῖα κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Θὰ ἀναγκασθῶ νὰ ζητήσω ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν Κανονισμὸν διὰ νὰ μᾶς ἀφήσουν ἐδῶ κάτω νὰ συζητοῦμεν.

§40Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἀνευρίσκομεν τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Θερίσου.

§41Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω τὸ καθῆκον νὰ τοῦ εἴπω πρῶτον αὐτὸ. Ἐκ δευτέρου ἀκόμη ἔχω τὸ καθῆκον νὰ τοῦ εἴπω ὅτι πηγαίνων εἰς τὴν κάλπην νὰ δόσω τὴν ψῆφον μου θὰ τὴν δόσω ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. (Ἐπευφημίαι παρατεταμέναι καὶ χειροκροτήματα). Ἀλλὰ δὲν θὰ ἀναλάβω τὸν ἀγῶνα νὰ περιέλθω τὴν Ἑλλάδα, ὅπως εἰς συνήθεις ἐκλογὰς, διὰ νὰ παρασύρω τὸν Λαὸν ὑπὲρ τῆς γνώμης μου, διότι ἂν πράγματι δὲν ἔγινεν ἡ δέουσα ἐργασία καὶ ἂν ὁ Λαὸς δὲν διεφωτίσθη, ἐὰν ἡ γνώμη τοῦ ψηφίζοντος ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας δὲν εἶναι ἐνσυνείδητος γνώμη, ἐὰν μοὶ δώσῃ τὴν ψῆφον του, διότι κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐγὼ φαίνομαι περισσότερον συγκεντρῶν τὴν ἐμπιστοσύνην του καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ παρασυρθῇ ἀπὸ ἐμὲ, τοιαύτην ἐγκατάστασιν τῆς Δημοκρατίας δὲν θέλω. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§42Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οἱ ἡγούμενοι τῶν κομμάτων δίδουν τὴν κατεύθυνσιν.

§43ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Κύριοι, τοιαύτην ἀκολουθῶν τακτικὴν δυνατὸν νὰ πλανῶμαι, ὡς νομίζει ὁ κ. Παπαναστασίου, ἀλλὰ δὲν δικαιοῦται κανεὶς νὰ μοὶ εἴπῃ ὅτι δὲν ἀναλαμβάνω τὴν εὐθύνην τῶν γνωμῶν μου. Αἱ γνῶμαι μου εἶναι σαφεῖς. Ἡ εὐθύνη μου εἶναι σαφὴς, ἀλλὰ φθάνει νὰ ἐπηρεάσῃ μόνον μέχρι τοῦ σημείου τὸ ὁποῖον ἡ συνείδησίς μου εἶναι δυνατὸν νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ διὰ τὰ μέλλοντα συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Διότι, ἂν θὰ γίνῃ μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος, δὲν θέλω νὰ γίνῃ διὰ διάστημα ὀλίγων μηνῶν ἢ ὀλίγων ἐτῶν (Χειροκροτήματα).

§44Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐὰν καλῶς ἀντελήφθην, τὰ χειροκροτήματα ἦσαν ἐπιδοκιμασία τῶν δημοκρατικῶν σας ἀντιλήψεων. Περὶ ῥάβδων καὶ περὶ περιοδειῶν δὲν ἔγινε λόγος, κ. Πρόεδρε, οὔτε ἐφαντάσθη κανεὶς νὰ ἀξιώσῃ ἀπὸ ὑμᾶς νὰ περιέλθητε τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ κάμετε προπαγάνδαν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Λυποῦμαι ὁμολογουμένως, διότι δὲν ἔχει διαφωτισθῆ περισσότερον ὁ Λαὸς ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ἀλλὰ τὴν εὐθύνην ταύτην δὲν τὴν ἔχω ἐγώ. Καὶ τὸ λέγω αὐτὸ, διότι ὅταν ὡμιλούσατε περὶ ἀτελοῦς προπαγάνδας ἐκάματε χειρονομίαν πρὸς ἐμέ.

§45Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Ὄχι.

§46Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι μία ἀντίθεσις πρὸς τοὺς συνεργάτας τῆς Κυβερνήσεως, οἱ ὁποῖοι ἀντέδρασαν κατὰ πάσης δημοκρατικῆς κινήσεως, διαρκούσης τῆς τελευταίας τριετίας, τὰ δὲ ὄργανά των ἐξύβριζον τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἔθυον θυμιάματα εἰς τὴν Δυναστείαν. Τὰ ὄργανα τῶν συνεργατῶν σας καὶ τὰ στόματα τῶν συνεργατῶν σας. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ διαψεύσητε. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§47Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν ὅτι διὰ ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι εὐθύνη, δὲν εἶναι ἀνάληψις τῆς εὐθύνης τὸ νὰ δηλώσῃ ὅτι μεταβαίνων εἰς τὴν κάλπην θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Καθῆκον τοῦ πολιτικοῦ ἀρχηγοῦ εἶναι νὰ διατρανώσῃ τὴν πίστιν αὐτοῦ πρὸς μίαν λύσιν, τὴν πεποίθησιν αὐτοῦ εἰς τὸ ὀρθὸν ἢ μὴ ὀρθὸν μιᾶς λύσεως. Ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος αὐτοῦ νὰ ἐμποδισθῇ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην της, γνώμην σαφῆ καὶ ἀπερίφραστον καὶ ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος. Μοῦ κάμει ἐντύπωσιν ἡ ἀντίφασις. Ἀπὸ μὲν τὸ ἓν μέρος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θέλει νὰ κηρύξῃ τὴν πεποίθησιν πρὸς αὐτὴν ἢ ἐκείνην τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ἐν σχέσει μὲ τὸν Λαόν, θέτει ὅμως ζήτημα ἐμπιστοσύνης διὰ τὰ ζητήματα αὐτὰ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Θέτει ὅλον τὸ προσωπικὸν κῦρος, διὰ νὰ καταπνίξῃ τὴν φωνὴν τῆς Συνελεύσεως. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§48Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Παρακαλῶ· καὶ ἂν ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι ὁμιλήσουν θὰ τοὺς ἀκούσω προθύμως.

§49Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Θέλετε νὰ ἐμποδίσετε νὰ ἐκφέρῃ γνώμην ἡ Συνέλευσις καὶ θέτετε ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἐν ᾧ λοιπὸν λέγετε ὅτι δὲν θέλετε νὰ ἀσκήσητε τὸ προσωπικόν σας κῦρος ὅπως συμβουλεύσητε τὸν Λαὸν νὰ ἀκολουθήσῃ μίαν ὡρισμένην κατεύθυνσιν, θέλετε νὰ ἀσκήσετε ὅλην σας τὴν ἐπιβολὴν ὅπως ἐξαναγκάσετε τὴν Συνέλευσιν νὰ μὴ ἐκφέρῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τὰ χειροκροτήματά της καὶ αἱ ζητωκραυγαὶ καὶ οἱ ἐνθουσιασμοί της φανερώνουν ὅτι ἔχει εἰς τὴν ψυχήν της. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§50ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος τὴν ἐμποδίζει; Δὲν εἴμεθα κύμβαλα ἀλαλάζοντα.

§51Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀφήσατε νὰ τὸ ἀποδείξητε. Ἀκούω νὰ γίνεται λόγος περὶ ἐντολῆς τοῦ Λαοῦ. Ἀλλ’ ἂν δὲν ἀπατῶμαι εἰς τὴν μεγάλην πλειονότητα τῶν πληρεξουσίων ἡ ἐντολὴ ἡ δοθεῖσα εἶναι τελικῶς νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν διὰ δημοψηφίσματος. Τοῦτο ὑπεσχέθημεν ὅλοι πρὸ τῶν ἐκλογῶν. Ἀλλὰ κανεὶς δὲν ἐφαντάσθη ὅτι ἐντολὴ διὰ Συντακτικὴν Συνέλευσιν εἶναι νὰ μὴ ἔχῃ γνώμην διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ νὰ ἔχῃ ἐντολὴν ἁπλοῦ διεκπεραιωτοῦ. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τοιαῦτα διϊσχυρίζονται ἔχουν πολὺ μικρὰν ἀντίληψιν περὶ τῆς ἀποστολῆς μιᾶς Συνελεύσεως ἡ ὁποία ἐκλήθη νὰ ἀνορθώσῃ τὸν Τόπον ὕστερον ἀπὸ τὴν μεγαλυτέραν καταστροφὴν τὴν ὁποίαν ὑπέστη τὸ Ἔθνος. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν ὅτι ἡμεῖς θὰ ἐπιμείνωμεν ὅπως ἡ Συνέλευσις ἐκφέρει γνώμην καὶ περὶ (καὶ περὶ) τοῦ ἑνὸς καὶ περὶ τοῦ ἄλλου ζητήματος (Χειροκροτήματα) Θὰ ἐπιμείνωμεν ὅπως τὸ δυναστικὸν ζήτημα λύσῃ κυριαρχικῶς ἡ Συνέλευσις. Ἂν θέλῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ παραπέμψῃ καὶ αὐτὸ εἰς τὸν Λαὸν, θὰ τὸ κάμῃ ὑπὸ ἰδίαν της εὐθύνην φυσικά. Ἀλλὰ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φαντάζομαι ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐμποδίσῃ καὶ τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο, ἐὰν ἐγίνετο, ταπείνωσις ἑνὸς Σώματος, ὅπως ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, εἶναι τὸ νὰ ἐμποδισθῇ νὰ ἐκφέρῃ ἡ Συνέλευσις καὶ ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος τὴν ἀπερίφραστον γνώμην της. Εἰς τὸν πολιτικόν μας ἀγῶνα δὲν μᾶς ὑποκινεῖ καμμία προσωπικὴ ἀντιπάθεια κατὰ τῶν μελῶν τῆς Δυναστείας Γεωργίου τοῦ Αʹ. Διὰ τῶν ἀγώνων μας νομίζομεν ὅτι προασπίζομεν τὸ δικαίωμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ νὰ ζήσῃ εἰς τὸ μέλλον ἐλευθέρως καὶ ἡσύχως. Καὶ ὅσον δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω δριμέως διὰ μίαν Δυναστείαν ἐκπεσοῦσαν, δὲν ἠμπορῶ παρὰ νὰ εἴπω ὅτι τὰ μέλη τῆς Δυναστείας αὐτῆς δὲν ἔδειξαν ἡγεμονικὰς ἀρετάς, δὲν ἐσεβάσθησαν τὰ δίκαια τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος τοσοῦτον τοὺς ἐξετίμησε, δὲν ἐνεπνεύσθησαν ἀπὸ τοὺς πόθους καὶ τὰ ἰδανικά του. Χάριν εὐτελῶν συμφερόντων ἐπροκάλεσαν μεγίστας ἐθνικὰς συμφοράς. Ἀποκατάστασις εἰς τὸν Θρόνον εἶναι ἀδύνατος. Ἐξ ἄλλου δὲν φανταζόμεθα ὅτι διὰ τῆς καθιερώσεως τῆς Δημοκρατίας θὰ ἐπέλθῃ διὰ μιᾶς ὁ χρυσοῦς αἰών, ἀλλ’ ἔχομεν πεποίθησιν ὅτι ὑπάρχουν ἀρκεταὶ ζωτικαὶ δυνάμεις εἰς τὸν Τόπον καὶ ὅταν ἐξασφαλισθοῦν αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Λαοῦ καὶ ὅταν ἀποκατασταθῇ ὁμαλῶς πολιτικὸς βίος καὶ βασιλεύσῃ ἰσοπολιτεία, αἱ ζωτικαὶ αὗται δυνάμεις θὰ δράσουν ἐλευθέρως καὶ θὰ δυνηθοῦν νὰ ὁδηγήσουν τὸν Τόπον πάλιν εἰς ἀκμήν. Δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ τῶν ταλαντεύσεων καὶ τῶν πλαγίων δρόμων, ἡ ὁποία ἠμπορεῖ νὰ φέρῃ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ ἡ σταθερά, ἡ πολιτικὴ ἡ εὐθεῖα. Ἀντὶ ὅλων αὐτῶν τῶν ταλαντεύσεων φροντίσατε ἡ Δημοκρατία ἡ Ἑλληνικὴ νὰ μὴ εἶναι κτῆμα ἑνὸς μόνον κόμματος, ἀλλὰ ὅλων τῶν Ἑλλήνων, φροντίσατε ἡ Δημοκρατία ἡ Ἑλληνικὴ νὰ εἶναι λευκή, ἔμπλεος δικαιοσύνης καὶ ἀνθρωπιστικὴ καὶ τότε θὰ ἰδῆτε τί ἠμπορεῖ νὰ κάμῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§52Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Νὰ τυπωθῶσι καὶ διανεμηθῶσιν αἱ προτάσεις καὶ τὰ ψηφίσματα, ἵνα γίνῃ ἐπ’ αὐτῶν συζήτησις.

§53Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. συνάδελφον ἐξ Ἀγρινίου νὰ ἀναιρέσῃ τὰ ὅσα εἶπε περὶ Στρατοῦ.

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἀντελήφθην νὰ εἶπε τίποτε.

§55ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν εἶπε τίποτε.

§56Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐπιμένω νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις.

§57Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Τρὶς ἐξητωκραυγάσαμεν ἀπόψε ὑπὲρ τοῦ Στρατοῦ καὶ πρέπει νὰ γνωρίζετε ὅτι ὅ,τι λέγομεν τὸ λέγομεν ἐκ καλῆς πίστεως. Λοιπὸν τὰ προσωπικὰ νὰ λείψουν.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζερβὸς ἔχει τὸν λόγον.

§59ΣΚΕΥΟΣ ΖΕΡΒΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, κύριοι Πληρεξούσιοι· τὸ νὰ ἀνέλθῃ τις εἰς τὸ βῆμα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅταν πρὸ ὀλίγων μόλις δευτερολέπτων ἔχει κατέλθει αὐτοῦ ὁ μεγαλύτερος πολιτικὸς καὶ ὁ μεγαλοφυέστερος διπλωμάτης τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἐξαιρετικῶς δύσκολον καὶ κινδυνῶδες καὶ ἰδίᾳ ὁπόταν ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ εἶναι πρωτόπειρος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου. Δι’ αὐτὸ, ὅταν πρὸ ὀλίγου ἠκούσαμεν τοὺς κεραυνοὺς καὶ εἴδομεν τὰς ἀστραπὰς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διὰ τῶν ὁποίων θὰ συγκινηθῇ καὶ πάλιν καὶ θὰ συνταραχθῇ ὄχι μόνον ἡ Ἑλλάς, ἀλλὰ καὶ πολὺ πέραν αὐτῆς, θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ εἶσθε ἐπιεικεῖς καὶ εὐμενεῖς, διότι εἶμαι πρωτόπειρος καὶ ἄγνωστος εἰς τὸ βῆμα. Κύριοι, τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα τὸ ὁποῖον θὰ θίξω ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἶναι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω μετὰ ἐννέα ἄλλων ἀξιοτίμων συναδέλφων μου τοὺς ἀλυτρώτους καὶ τοὺς πρόσφυγας.

§60ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ποίους πρόσφυγας ἀντιπροσωπεύετε;

§61ΣΚΕΥΟΣ ΖΕΡΒΟΣ. Ὄχι μόνον τῆς Σμύρνης ἀλλὰ καὶ τῆς Προύσσης....

§62ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ποίους ἀντιπροσωπεύετε;

§63ΣΚΕΥΟΣ ΖΕΡΒΟΣ. Ἀντιπροσωπεύω καὶ τοὺς ἐν Ἑλλάδι Δωδεκανησίους. Καὶ ἔχω καθῆκον νὰ ἐκφράσω τὴν εὐγνωμοσύνην τῶν προσφύγων πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ θίξῃ τόσον ἐνθουσιωδῶς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Τὸ ζήτημα τοῦτο πρέπει νὰ λυθῇ ταχέως καὶ οὐσιαστικῶς καὶ τελείως, ὄχι μόνον διότι ἔχομεν καθῆκον ἀνθρωπιστικὸν ὡς εἶπεν ἄριστα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὄχι μόνον διότι ἔχομεν ἐπιτακτικὸν καθῆκον ἀπὸ καθαρᾶς φιλανθρωπίας, ἀλλὰ καὶ διότι ἔχομεν καθῆκον ἀπὸ ἀλληλεγγύην ἐθνικὴν πρὸς ὁμαίμονας καὶ ἀδελφοὺς, οἱ ὁποῖοι εἶναι τὰ ἱερώτερα θύματα μιᾶς ἀπαισίας συμφορᾶς, οἱ ὁποῖοι εἶναι τὰ θύματα μιᾶς ἀνωτέρας ἰδεολογίας, ὅπως εἶναι οἱ πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι σύρονται εἰς τὴν δυστυχίαν φέροντες ἐπ’ ὤμου τὸν σταυρὸν τοῦ μαρτυρίου. Καὶ ἀνερχόμενοι τὸν ἐθνικὸν Γολγοθᾶν οἱ πρόσφυγές μας, ἀντικρύζουσι μακρόθεν τὴν ἐλπίδα, σκιώδη μὲν καὶ φευγαλέαν καὶ ἀκαθόριστον ἴσως, ἀλλὰ ἐλπίδα σαφῆ ὅτι εἶναι δυνατὸν μὲ τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν Ἀρχὴν καὶ τὴν διπλωματικὴν περίνοιαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, νὰ ἐπανέλθουν καὶ πάλιν εἰς τὴν πατρῴαν γῆν καὶ νὰ ἀντικρύσωσι μακρόθεν καπνὸν ἀναθρώσκοντα, οὐχὶ πλέον ἀπὸ τὰς καείσας δυστυχῶς οἰκίας των, ἀλλὰ ἀπὸ τῶν ἐρειπίων τούτων. Τὸ ζήτημα τῶν προσφύγων εἶναι παμμέγιστον καὶ σπουδαιότατον κατ’ ἐμὲ, διότι ὄπισθεν τοῦ ζητήματος τοῦ προσφυγικοῦ ἔχομεν αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Ἔθνους, ἀντικρύζομεν τῆς Πατρίδος αὐτὴν τὴν ὑπόστασιν. Διατὶ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα δέον ἀνυπερθέτως νὰ λυθῇ ἀμέσως καὶ ὁλοκληρωτικῶς; Διὰ τίνα λόγον πρέπει ἐπειγόντως νὰ στεγασθῶσι καὶ ἐγκατασταθῶσιν ὅλοι οἱ γεωργικοὶ καὶ ἀστικοί μας προσφυγικοὶ πληθυσμοί, ἡ δὲ λύσις τοῦ ζητήματος τούτου ἀφορᾶ αὐτὴν τὴν ὑπόστασιν τοῦ Ἔθνους καὶ τὴν ὕπαρξιν τῆς Φυλῆς; Ὅταν ῥίψωμεν ἓν βλέμμα εἰς τὴν παλαιοτέραν Ἑλληνικὴν ἱστορίαν καὶ σταθῶμεν ἔκπληκτοι εἰς τὸν πέμπτον, τέταρτον, καὶ τρίτον πρὸ Χριστοῦ αἰῶνα, μένομεν κατάπληκτοι διὰ τὸν πολιτισμόν, διὰ τὴν πρόοδον καὶ διὰ τὰ ἀθάνατά του ἔργα καὶ διὰ τοὺς μεγαλόνοας, οἱ ὁποῖοι ἀνεπτύχθησαν τότε. Καὶ ὅταν ἀναζητήσωμεν τὰ σοβαρὰ αἴτια τῆς τόσον θαυμασίας ἀνθήσεως, θὰ ἴδωμεν ὅτι οἱ πρόσφυγες τῆς ἐποχῆς ἐκείνης Κᾶρες, Ἴωνες, Δωριεῖς καὶ Αἰολεῖς ὑπῆρξαν οἱ ἀνορθωταὶ τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος Οὗτοι φεύγοντες τὸ φάσγανον τοῦ ἐχθροῦ κατέφυγον ἐνταῦθα, ὅπου διὰ τῆς ἐπιμιξίας καὶ τῆς διασταυρώσεως τοῦ εἴδους ἔδωκαν γενναιοτάτην ὤθησιν εἰς ὅλα τὰ εἴδη τοῦ ἐπιστητοῦ, τῆς τέχνης, τῆς ἐπιστήμης, τῶν γραμμάτων καὶ τῆς βιομηχανίας. Ἀφ’ ἑτέρου δὲ, διότι ἐνταῦθα τὸ ὀλιγαρχικὸν τοῦ Σόλωνος πολίτευμα, διὰ τῶν τροποποιήσεων τοῦ Κλεισθένους καὶ τοῦ Ἀριστείδου, ἦτο τότε ἀπολύτως φιλελεύθερον καὶ δημοκρατικόν. Εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι διὰ τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ τοῦ προσεχοῦς φιλελευθέρου—δημοκρατικοῦ πολιτεύματός μας, τὸ Ἔθνος θὰ παραγάγῃ προσεχῶς ἐπιστημονικὰ καὶ καλλιτεχνικὰ ἔργα, θὰ παρουσιάσῃ τόσας μεγαλοφυΐας καὶ θὰ σημειώσῃ τόσην ἐπίδοσιν καὶ πρόοδον, ὥστε τὰ ἔργα του ταῦτα τιθέμενα πλησίον τῶν ἀθανάτων τῆς κλασσικῆς ἀρχαιότητος, νὰ μὴ ὑστερῶσιν ἐκείνων οὔτε κατὰ κεραίαν. Τὸ δεύτερον ζήτημα, κύριοι, τὸ ὁποῖον θὰ θίξω εἶναι ζήτημα ἐξωτερικῆς φύσεως. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω καὶ τοὺς πρόσφυγας τῆς Δωδεκανήσου. Ἡ Δωδεκάνησος, ὅταν τὸ γένος εἶδεν ὑπερεκχυλίζον τὸ ποτήριον τῶν πικριῶν καὶ τῶν βασάνων του καὶ ἐπανεστάτησεν, ἐπανεστάτησε καὶ αὕτη καὶ ἀπέστειλε τοὺς ἀντιπροσώπους της εἰς τὴν πρώτην Ἐθνοσυνέλευσιν τῆς Ἐπιδαύρου καὶ εἰς τὴν δευτέραν Ἐθνοσυνέλευσιν τοῦ Ἄστρους, καὶ εἰς τὴν τρίτην τῆς Ἐπιδαύρου καὶ εἰς τὴν τετάρτην τῆς Ἑρμιόνης καὶ τῆς Τροιζῆνος καὶ τοῦ Ἄργους καὶ τοῦ Ναυπλίου καὶ τῆς Προνοίας. Καὶ ἡ Δωδεκάνησος, ἐλευθέρα μέχρι τοῦ 1828–1829 ἀπέστειλε τοὺς ἀντιπροσώπους της. Ἀπέστειλε τοὺς ἀντιπροσώπους της ἡ Δωδεκάνησος καὶ κατὰ τὸ 1843 καὶ εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τοῦ 1863. Ἔκτοτε ὅμως δὲν ὑπῆρχον Δωδεκανήσιοι πληρεξούσιοι εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Βουλὰς καὶ Ἐθνοσυνελεύσεις. Πρὸ τριῶν ἐτῶν ὅμως ὑπεγράφη μία συμφωνία μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἰταλίας φέρουσα τὴν ὑψηλὴν ὑπογραφήν της, ἥτις ὅμως δυστυχῶς μέχρι τοῦδε δὲν ἐξετελέσθη, ἀγνοῶ διὰ τίνα λόγον καὶ οὕτως ἡ Δωδεκάνησος παραμένει ἔτι ὑπὸ ξενικὴν κατοχήν, ἐπιβαρύνουσα ἀκουσίως τὸν προϋπολογισμὸν ξένου φιλικοῦ Κράτους. Καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἡ φωνὴ ἀκούεται ὄχι μόνον ἐντὸς τοῦ ἱεροῦ χώρου τοῦ Κοινοβουλίου, οὐχὶ μόνον ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ πολὺ πέραν τῶν συνόρων αὐτῆς, κάμνω θερμὴν ἔκκλησιν πρὸς τὸν εὐγενῆ, τὸν γενναῖον καὶ ἱπποτικὸν Ἰταλικὸν Λαόν, ὁ ὁποῖος ἐπολέμησεν ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης τοῦ Κόσμου καὶ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν, νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν Συνθήκην τῆς Δωδεκανήσου καὶ νὰ δώσῃ δικαιοσύνην καὶ ἐλευθερίαν εἰς τὴν μαρτυρικὴν Δωδεκάνησον. Ἱκετεύω καὶ ἐκλιπαρῶ καὶ θερμοπαρακαλῶ, κύριοι, ὅλως ἰδιαιτέρως τὸν εὐγενῆ καὶ ἱπποτικὸν Ἰταλικὸν Λαὸν καὶ τὴν Ἰταλικὴν Κυβέρνησιν οἱ ὁποῖοι ἐπολέμησαν ὑπὲρ τῆς ἱερότητος τῶν συνθηκῶν καὶ τοῦ ἀπαραβιάστου τῶν συμβάσεων, νὰ λάβουν τὴν καλωσύνην νὰ ἐφαρμόσουν τὴν συνθήκην τῆς Δωδεκανήσου καὶ νὰ ἀπελευθερώσουν τὴν πτωχήν μου πατρίδα, τὴν μαρτυρικὴν Δωδεκάνησον. Κύριοι, ἐκλιπαρῶ καὶ παρακαλῶ καὶ ἱκετεύω τὸν Ἰταλικὸν Λαὸν καὶ τὴν Ἰταλικὴν Κυβέρνησιν ἡ ὁποία ἐπολέμησεν ὄχι μόνον διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν τέκνων της, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ δόγμα τῶν ἐθνικοτήτων καὶ τὸ δικαίωμα τῶν μικρῶν λαῶν νὰ δύνανται νὰ διαθέτωσιν ἐλευθέρως τὰ καθ’ ἑαυτὰ, χάριν τῆς προόδου τῆς ἀνθρωπότητος καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, νὰ λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ τιμήσῃ τὴν ὑψηλὴν ὑπογραφήν της, νὰ δώσῃ τὴν ἐλευθερίαν εἰς τὴν Δωδεκάνησον. Ἡ Ἰταλία, κύριοι, ἡ ὁποία διεκδικεῖ καὶ θέλει νὰ εἶναι ἡ διάδοχος τῆς ἀρχαίας Ρώμης, παρακαλῶ ἂς εἶναι οὐχὶ μόνον γενναία, ἀλλὰ καὶ γενναιόφρων ὅπως ἐκείνη. Τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1920 ἡ Ἰταλικὴ Κυβέρνησις ἀπέστειλε τὸν κ. Ἀττίλιο Μαρίτσι ὡς Β. Ἐπίτροπον εἰς τὴν Δωδεκάνησον, ὅστις καὶ ὑπεσχέθη δημοσία καὶ ἐπισήμως εἰς τοὺς δημάρχους καὶ τὸν λαόν μας τὴν ἐλευθερίαν του τὴν ἄμεσον καὶ ηὔχετο εἰς τοὺς Δωδεκανησίους εὐδαιμονίαν. Ἡ Ἰταλικὴ Κυβέρνησις εἰς τὰ διαβατήρια, τὰ ὁποῖα ἐξέδωκεν, ἀνέφερεν ὅτι ταῦτα ἰσχύουσι δι’ ὀλίγας μόνον ἡμέρας «μέχρι τῆς ἐκχωρήσεως τῆς Δωδεκανήσου εἰς τὴν Ἑλλάδα».

§64Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὰ εἶναι ἄσχετα μὲ τὴν συζήτησιν.

§65ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Εἶναι πολὺ σχετικά, κ. Πρόεδρε, καὶ θὰ παρακαλέσω θερμότατα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὸ τόσον εὔστροφον πνεῦμά του καὶ τὸ κῦρος του τὸ ἀπροσπέλαστον, τὸ ὁποῖον ἔχει διεθνῶς, νὰ λάβῃ τὴν εὐγενῆ καλωσύνην νὰ συγκεντρώσῃ ὅλην του τὴν ἱκανότητα καὶ νὰ γίνῃ ὁ εἰσηγητὴς τῆς λύσεως τοῦ Δωδεκανησιακοῦ ζητήματος καὶ νὰ εἶναι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι οἱ Δωδεκανήσιοι θὰ τοῦ εἴμεθα εὐγνώμονες αἰωνίως καὶ θὰ δυνηθῶμεν προσεχῶς νὰ ἐκφράσωμεν δι’ ἔργων ὄχι μόνον τὰς θερμοτάτας μας εὐχαριστίας ἀλλὰ καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὴν Ἰταλίαν καὶ τοὺς μεγάλους τέως Συμμάχους μας, τὴν γενναίαν Γαλλίαν καὶ τὴν ἀθάνατον θαλασσοκράτειραν, τὴν Ἀγγλίαν. (Χειροκροτήματα).

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Καρασεβδᾶς.

§67Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Πρόεδρον νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι εἰς τὰς ὀκτὼ παρὰ τέταρτον πρέπει νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, διότι εἴμεθα προσκεκλημένοι εἰς γεῦμα πρὸς τιμὴν τοῦ κ. Μοργκεντάου. Ἑπομένως θὰ διακοπῇ ἡ συζήτησις καὶ θὰ συνεχισθῇ αὔριον.

§68ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὔριον εἶναι ἡμέρα ἐρωτήσεων καὶ ἐπερωτήσεων· καλύτερα νὰ συνεχισθῇ τὴν Παρασκευήν.

§69ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Εἶναι πολύ· πρέπει νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς.

§71Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀπορῶ καὶ ἐξίσταμαι, κ. πληρεξούσιοι, διατὶ γίνεται λόγος περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ ἔπεσε καὶ ἔπεσεν ἀνεπανορθώτως μάλιστα. Ἔπεσε δὲ πρὸ πολλοῦ. Ναί, γεγονὸς τετελεσμένον εἶναι ὅτι ἔπεσε πλέον ἡ ὀλεθρία ἐκείνη Δυναστεία. Θὰ ἐξετάσω ἐν τούτοις διατὶ ἔπεσε, πῶς καὶ πότε ἔπεσε διὰ νὰ ἴδωσι πλήρως καὶ κατάμματα τὴν πτῶσιν αὐτῆς καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μακρὰν τῆς Ἑλλάδος εὑρισκόμενοι, ἠγωνίσθησαν, ὡς καυχῶνται, νὰ ἀναστείλωσι τὴν πτῶσιν αὐτῆς ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐνταῦθα οἰκοῦντες ἢ μᾶλλον παροικοῦντες, παντοίῳ τῷ τρόπῳ προσεπάθησαν νὰ ἀντιδράσωσι ἢ δὲν ἔσχον πλῆρες τὸ θάρρος νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν πτῶσιν ταύτην, διὰ νὰ ἴδωσι πάντες, λέγω, οὗτοι πλήρως καὶ κατάμματα τὴν πτῶσιν ταύτην, διὰ νὰ ἴδωσιν ὅτι ἡ πτῶσις αὐτὴ εἶναι γεγονὸς τετελεσμένον, εἶναι γεγονὸς πανελλήνιον πλέον. Ἔπεσε λοιπὸν ἡ Δυναστεία αὐτὴ πρῶτον διὰ τὴν τελευταίαν αὐτῆς προδοσίαν, ἵνα ἀρχίσω ἀπὸ τὴν τελευταίαν. Τὸ Ἔθνος μας, κύριοι πληρεξούσιοι, πολλάκις ἤκμασε περιφανῶς, πολλάκις ἔφθασεν εἰς περιωπὴν πολιτισμοῦ καὶ εὐημερίας ἄφθαστον. Ἕνεκα τούτου προεκάλεσεν ὅλων σχεδὸν τῶν φυλῶν τῆς ἀνθρωπότητος τῶν μαστιζομένων ὑπὸ τῆς βαρβαρότητος τὰς ἀγρίας ἐπιδρομὰς. Καὶ ὑπέστη ἐκ τούτων συμφορὰς καὶ καταστροφὰς τεραστίας. Ἀλλ’ οἱαιδήποτε καὶ ἂν ἦσαν αὗται, οὐδεμία ἐξ αὐτῶν, οὔτε ὅλαι μαζὶ δύνανται νὰ συγκριθῶσι πρὸς ἐκείνας τὰς ὁποίας ἐπροξένησεν εἰς αὐτὸ ἡ προδοτικὴ καὶ κατηραμένη Δυναστεία, ἔξωθεν αὐτὴ ἐπιδραμοῦσα. (Χειροκροτήματα). Καὶ δὲν ἐνήργησεν ἡ Δυναστεία αὕτη διά τινος μόνον ἢ διὰ τινων ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἅπαντα ἀνεξαιρέτως τὰ μέλη αὐτῆς, μηδ’ αὐτῆς τῆς Ἀγγλίδος πριγκηπίσσης Ἀλίκης ἐξαιρουμένης, προδοσάσης ὄχι μόνον τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ καὶ τὴν Ἀγγλίαν, ἅπαντα, λέγω, τὰ μέλη τῆς Δυναστείας αὐτῆς ὑπῆρξαν ἔνοχοι καὶ συνένοχοι τῆς εἰδεχθοῦς προδοσίας τῆς τρομερᾶς καταστροφῆς.

§72ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ μίαν διακοπήν. Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν.

§73Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶπον περὶ τῆς πριγκηπίσσης Ἀλίκης.

§74ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Ναί· τὶ εἴπατε;

§75Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἂς ποῦμε ὅτι δὲν εἶπον τίποτε. (Γέλωτες).

§76Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Ἄ! Καλά!

§77Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Καὶ κατέστρεψαν πρόρριζα διὰ τῆς τελευταίας αὐτῶν προδοσίας ἕνα ὁλόκληρον ἑλληνισμὸν, τὸν ἐκλεκτώτερον ἑλληνισμὸν, τὸν ὁποῖον αἰῶνες τόσοι—ἀλλὰ τὶ λέγω;—χιλιετηρίδες ὁλόκληροι καὶ αἱ ἄγριαι φυλαὶ τοῦ κόσμου τοσοῦτον ἐσεβάσθησαν. Ὅταν ὅμως, κύριοι πληρεξούσιοι, αἱ συμφοραὶ καὶ καταστροφαὶ τὰς ὁποίας ἐπεσώρευσεν εἰς τὸ Ἔθνος ἡ Δυναστεία αὕτη εἶναι τοσαῦται καὶ τοιαῦται, τότε ἐρωτῶ: εἶναι δυνατὸν, ἦτο δυνατὸν μία τοιαύτη Δυναστεία ἢ οἱαδήποτε ἄλλη μετὰ τὸ τρομερὸν, μετὰ τὸ προδοτικὸν παράδειγμά της, νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑφισταμένη; Ὄχι, ἀναμφισβητήτως ὄχι, ὄχι μυριάκις, ἀπειράκις ὄχι. Δὲν εἶναι, δὲν ἦτο δυνατὸν μία τοιαύτη Δυναστεία νὰ διατηρηθῇ πλέον. Ἡ Δυναστεία, ἡ Βασιλεία ἐν γένει διὰ τοὺς ἀπατωμένους βέβαια, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε διὰ τοὺς παραδεχομένους αὐτὴν ἀπετέλει μέχρι τελευταίως τοὐλάχιστον, τὴν τυπικὴν ἔκφρασιν τῆς ὀντότητος καὶ ἑνότητος τοῦ Ἔθνους. Μετὰ τὰς τρομερὰς ὅμως συμφορὰς καὶ καταστροφὰς ἰδίως τοῦ 1922, μετὰ τὴν προδοσίαν ταύτην κατέστη πλέον τὸ βδελυρὸν ὄργανον, τὸ ἀποτρόπαιον σύμβολον τοῦ ἐθνικοῦ μας ὀλέθρου. Δὲν ἦτο δυνατὸν, ὅθεν, μία τοιαύτη Δυναστεία νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑπάρχουσα πλέον. Καὶ δι’ αὐτὸ, ἅμα ὡς ἐξωτερικὴ ἀσφάλεια ἀπεκατέστη κἄπως, ἅμα ὡς ἐσωτερικὴ εὐκαιρία παρουσιάσθη ὁ Λαὸς καὶ ὁ Στρατὸς κατέλυσαν τὴν Δυναστείαν αὐτὴν, τὴν κατηραμένην ὡς καὶ τὴν προηγουμένην. Ἔπεσεν ἀκόμη, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Δυναστεία αὐτὴ καὶ δι’ ἄλλους λόγους· διότι πολλάκις, ἀπὸ συστήματος ἀνεμίχθη εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ τὸν Στρατὸν πρὸς σκοποὺς δὲ μοναρχικούς. Ἡ Βασιλεία, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅπως καὶ ἡ Προεδρία ἐν τῇ Δημοκρατίᾳ, εἶναι εἰς τὸ σκάφος τῆς Πολιτείας, ὅ, τι ἡ σαβοῦρα εἰς τὸ σκάφος τοῦ καραβιοῦ, ὅπως ἀντιθέτως τὸ τιμόνι εἶναι ὁ πρωθυπουργὸς. Καὶ χρησιμεύει ἡ σαβοῦρα ὅπως ἐξασφαλίζῃ τὴν ἰσορροπίαν εἰς τὸ σκάφος ὅταν τοῦτο ὑπὸ τρικυμίας κλυδωνίζεται. Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἡ σαβοῦρα ἀποτελεῖται ἀπὸ βάρη δυσκίνητα, ἀπὸ σίδερα, πέτρες, λόγου χάριν, ἄμμον καὶ τὰ παρόμοια! (Γέλωτες). Ὅταν ἡ σαβοῦρα ἀντικαθίσταται καὶ τὰ βάρη ἀπὸ δυσκίνητα γίνωνται εὐκίνητα, ἀπὸ ἔμψυχα ὄντα, φέρ’ εἰπεῖν, τότε τὸ σκάφος χάνει τὴν ἰσορροπίαν καὶ εἰς τὴν πρώτην θαλασσοταραχὴν εὐκόλως ἀνατρέπεται. Ὅ,τι συμβαίνει μὲ τὴν σαβοῦραν εἰς τὸ σκάφος τοῦ καραβιοῦ τοῦτ’ αὐτὸ γίνεται καὶ μὲ τὴν Βασιλείαν εἰς τὸ σκάφος τῆς Πολιτείας. Ὅταν ἡ Βασιλεία ἀναμιγνύεται εἰς τὸν Στρατὸν καὶ τὴν πολιτικὴν, γλήγωρα πολὺ χάνει τὴν σταθερότητά της καὶ εὔκολα ἐπιφέρει ἀνατροπὴν εἰς ἑαυτὴν καὶ τὴν Πολιτείαν. Περισσότερον συγκεκριμμένως, ὅταν ἡ Βασιλεία ἐφαρμόζει ἰδίας γνώμας εἰς τὸν Στρατὸν καὶ τὴν Πολιτείαν καὶ ἐν γένει εἰς τὰς ὑπευθύνους ὑπηρεσίας καὶ αἱ γνῶμαι αὗται ἀποτυγχάνουσι, τότε πρέπει ὁ ἀποτυγχάνων βασιλεὺς νὰ ἀπομακρυνθῇ, νὰ τεθῇ ἐκποδών. Ἀλλὰ διὰ νὰ τεθῇ ἐκποδὼν ὁ βασιλεὺς, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχουσιν ἐκλογαὶ πρὸς ἀντικατάστασίν του, γίνονται ἐπαναστάσεις πρὸς ἀνατροπὴν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὡς γνωστὸν, αἱ ἐπαναστάσεις συγκλονίζουν ἐκ βάθρων τὴν Πολιτείαν καὶ φέρουν εἰς κίνδυνον αὐτὴν ταύτην τὴν ὕπαρξιν αὐτῆς. Τοῦτ’ αὐτὸ συνέβη καὶ παρ’ ἡμῖν μὲ τὴν ἰδικήν μας Δυναστείαν ἢ μᾶλλον μὲ τὴν ξένην Δυναστείαν τὴν παρ’ ἡμῖν ἐγκαθιδρυθεῖσαν. Ἡ Δυναστεία αὕτη πολλάκις ἀνεμίχθη εἰς τὸν Στρατὸν καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν πρὸς σκοπὸν δὲ μοναρχικόν. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτε ἤμην φοιτητὴς ἀκόμη, εἶχον ἀκούσει πολλοὺς λέγοντας καὶ βεβαιοῦντας — καὶ τὸ πιστεύω τοῦτο διότι ἐπηλήθευσεν — ὅτι ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος Αʹ δὲν ἦτο πραγματικῶς συνταγματικὸς βασιλεὺς, ἦτο βασιλεὺς ὁ ὁποῖος ὤθει τὸ Κράτος εἰς τὴν φαυλοκρατίαν. Προσεπάθει νὰ ἐξευτελίσῃ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα διὰ νὰ παρασκευάσῃ τὴν μοναρχίαν εἰς τὰ τέκνα του. Καὶ ἔλεγεν ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος πρὸς τὰ τέκνα του, ὡς βεβαιοῦν μάρτυρες ἀκηκοότες: «Ἂν θέλετε νὰ μοναρχήσητε πρέπει νὰ γίνητε κύριοι τοῦ Στρατεύματος· ὅταν εἶσθε κύριοι τοῦ Στρατεύματος, ἀσφαλῶς θὰ εἶσθε κύριοι τῆς πολιτικῆς, ἤτοι θὰ μοναρχῆτε.» Αὐτὸ ἔλεγεν ὁ εὐφυὴς ἀλλ’ ὄχι συνταγματικὸς ἐκεῖνος Βασιλεύς. Πολλάκις λοιπὸν ἡ Δυναστεία αὕτη ἀνεμίχθη καὶ εἰς τὸν Στρατὸν καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν, ἀποτυχοῦσα δὲ προφανῶς προεκάλεσεν ἀνατροπὰς καὶ ἔφερεν εἰς κίνδυνον αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Κράτους. Ἄν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Δυναστεία αὐτὴ διατηρηθῇ, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ πότε ἐδῶ καὶ πότε ἐκεῖ ἑκάστοτε ταλαντευομένη καὶ κλονιζομένη νέας ἀνατροπὰς νὰ ἐπιφέρῃ εἰς τὴν Πολιτείαν, ὥστε ἐπὶ τέλους καὶ αὐτοῦ τοῦ Κράτους ἡ ἀνατροπὴ νὰ ἐπέλθῃ. Ἡ ἀνάμιξις τῆς Δυναστείας εἰς τὸν Στρατὸν καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ ἡ ἐντεῦθεν ταλάντευσις καὶ ὁ κλονισμός της εἶναι, δύναμαι νὰ εἴπω, ὡς ἡ κίνησις εἰς μίαν αἰώραν. Ἄν δώσητε μίαν κίνησιν εἰς τὴν αἰώραν ἀπὸ τὸ ἓν μέρος δὲν θὰ σταματήσῃ αὕτη βεβαίως εἰς τὸ ἕτερον· ἡ κίνησις θὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπαναλαμβανομένη ἐπ’ ἀρκετὸν ἀνατρέπουσα ὅμως καὶ παρασύρουσα καὶ συντρίβουσα πᾶν τὸ προστυχόν. Τοῦτ’ αὐτὸ ἐγένετο καὶ μὲ τὴν παρ’ ἡμῖν ἐγκαθιδρυθεῖσαν ξενικὴν Δυναστείαν. Ἡ Δυναστεία αὕτη, ὡς εἶπον, πολλάκις ἀνεμίχθη εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ εἰς τὸν Στρατόν. Καὶ ἂν ἤθελεν ἀκόμη νὰ ἀποσυρθῇ ἀπ’ αὐτὰ, δὲν θὰ ἦτο ἐλευθέρα. Οἱ ὀπαδοὶ της ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους αὐτὴ διέφθειρε, δὲν θὰ ἄφινον αὐτὴν ν’ ἀποσυρθῇ, δὲν θὰ ἔπαυον νὰ τὴν θεωροῦν ὡς κομματάρχην. Ἅπαξ λοιπὸν ἡ δυναστεία αὐτὴ ἀναμιχθεῖσα εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ τοσάκις κλονισθεῖσα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σταματήσῃ παρὰ μετὰ καιρὸν, καὶ εἶναι ζήτημα ἂν εἰμπορεῖ, κλονιζομένη, νὰ σταματήσῃ ποτέ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὅμως δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀνατρέψῃ καὶ τὰ τελευταῖα λείψανα τοῦ Κράτους, τὰ ὁποῖα ἀφῆκεν ὀρθὰ ἱστάμενα ἡ προδοσία της. Ἵνα ὅμως μὴ γείνῃ τοῦτο, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Δυναστεία αὐτὴ ἔπρεπε νὰ τεθῇ ἐκποδών. Καὶ δι’ αὐτὸ, διὰ τὸν λόγον τοῦτον, ὁ Λαὸς καὶ ὁ Στρατὸς ὁμοφώνως κατέλυσαν αὐτὴν ὡς καὶ τὴν προηγουμένην. Ἔπεσε, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀκόμη ἡ Δυναστεία αὐτὴ διότι ξενικὴ οὖσα κατέστη ὄργανον τῶν ξένων καὶ ἐχθρὰ τῆς Ἑλλάδος ὁλοκληρωτικῶς. Εἶναι ξενικὴ ἡ δυναστεία αὐτὴ διότι ἐξελέγη ξενικὴ κατ’ ἀπομίμησιν τῆς προηγουμένης, ἡ ὁποία καὶ ἐκείνη ἀκόμη ἐξελέγη ξενική, ὅπως καὶ ὁ ξενικὸς βασιλικὸς θεσμὸς, οὐχὶ ἐλευθέρως, ἀλλ’ ἕνεκα μιᾶς πλάνης, μιᾶς πιέσεως ψυχολογικῆς, ὑπὸ τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ἡ πρώτη ἐλευθερωθεῖσα γωνία τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὅταν δηλαδὴ ἠλευθερώθη ἡ πρώτη γωνία τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἀπετέλεσε τὸ δύσμοιρον ἐκεῖνο Κράτος, τὸ σμικρότατον καὶ πτωχότατον, μὲ τὰς τόσας αὐτοῦ ὑποχρεώσεις τὰς βαρυτάτας ἔναντι τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τοῦ κατὰ τὸ πλεῖστον ἀλυτρώτου, ὅταν, λέγω, ἠλευθερώθη ἡ γωνία ἐκείνη τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἔτυχε βεβαίως καὶ βοηθείας τινος παρά τινων μοναρχιῶν εὐρωπαϊκῶν. Ἀλλὰ δυστυχῶς τότε παρὰ ταῖς μοναρχίαις ἐκείναις, ἀλλὰ καὶ παρὰ πάσαις σχεδὸν ταῖς ἄλλαις, ἐπεκράτουν δυστυχῶς αἱ ἀπαίσιαι, αἱ ἀποτρόπαιοι ἐκεῖναι ἰδέαι τῆς Ἱερᾶς Συμμαχίας καὶ μετὰ τὴν διάλυσίν της ἀκόμη, ἐπεκράτουν, λέγω, αἱ ἰδέαι ἐκεῖναι αἱ ἀπηνῶς καταδιωκτικαὶ κατὰ παντὸς τοῦ δημοκρατικοῦ. Δὲν ἦτο λοιπὸν ἐλεύθερος ὁ ἐλευθερωθεὶς Λαὸς, δὲν ἦτο ἐλευθέρα ἡ φούχτα ἐκείνη ἡ ἐλευθερωθεῖσα νὰ ἐκλέξῃ τὸν θεσμὸν τὸν ἐγχώριον, ἤγουν τὸν δημοκρατικόν. Ἠναγκάσθη νὰ προτιμήσῃ τὸν θεσμὸν τὸν ξενικὸν, ἤγουν τὸν θεσμὸν τῆς βίας, τὸ προϊὸν αὐτὸ τῶν μεσαιωνικῶν χρόνων, τῶν σκοτίων χρόνων. Ἕνεκα τούτου ἐπίσης ἐξέλεξε καὶ δυναστείας ξενικὰς, ὡς διὰ νὰ κολακεύσῃ τὰς μοναρχίας ἐκείνας, ἀλλ’ ἰδίως ἐν τῇ πλάνῃ, ὅτι αἱ ξενικαὶ αὐταὶ δυναστεῖαι, σύγχρονοι οὖσαι, εὐρωπαϊκαὶ καὶ ἀνεγνωρισμέναι θὰ ἠδύναντο διὰ τῶν σχέσεων καὶ τῶν συγγενικῶν αὐτῶν δεσμῶν νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν πλήρη ἀποκατάστασιν τοῦ Ἔθνους. Πλάνη ὅμως οἰκτρὰ, πλάνη ἡ ὁποία ἐπεκράτησε καὶ εἰς ἄλλα τινα κράτη βαλκανικὰ, πλάνη τὴν ὁποίαν πάντα τὰ κράτη ταῦτα καὶ ἰδίως τὸ Ἑλληνικὸν ἐπλήρωσαν ἀκριβώτατα, ἁδρότατα. Ὅταν τὸ συμφέρον τῶν κρατῶν τούτων συνέπιπτε μὲ τὸ συμφέρον τῶν μελῶν τῶν δυναστειῶν αὐτῶν, ἀρρένων ἢ θηλέων, τότε βεβαίως οἱ δυνάσται ὑπεστήριζον τὸ ἐγχώριον συμφέρον. Ὅταν ὅμως τὸ ἐγχώριον συμφέρον συνεκρούετο πρὸς τὸ ξενικὸν ὑπέθαλπον μᾶλλον ἐκεῖνο παρὰ τὸ ἐγχώριον. Καὶ ἦτο φυσικὸν τοῦτο, κύριοι πληρεξούσιοι, διότι σήμερον, ἀντιθέτως μὲ ὅ,τι ἐγίνετο εἰς τοὺς χρόνους τοὺς μεσαιωνικοὺς, ὅτε τὸ αἴσθημα τῆς ἐθνικότητος δὲν ἦτο ἀνεπτυγμένον, ὅτε τὰ κράτη ἦσαν προσωπικὰ, ἀνήκοντα εἰς τοὺς βασιλεῖς, ὅτε, ἕνεκα τούτων, ἦτο δυνατὸν βαθμηδὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀφομοίωσις τῶν βασιλέων πρὸς τοὺς λαοὺς καὶ συνεπῶς νὰ συμπέσῃ τὸ συμφέρον τῶν μὲν πρὸς τοὺς δὲ, ἀντιθέτως, λέγω, πρὸς ὅσα συνέβαινον τότε, σήμερον ὅτε τὸ αἴσθημα τῆς ἐθνικότητος εἶναι ἀνεπτυγμένον εἰς πάντας ἀνεξαιρέτως δὲν εἶναι δυνατὸν μία οἰκογένεια ξενικὴ νὰ ἀφομοιωθῇ μὲ ἕνα Κράτος εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἀνήκει φυλετικῶς, τόσῳ μᾶλλον ὅταν ἡ οἰκογένεια αὐτὴ εἶναι ἐκ τῆς λεγομένης ὑψηλῆς περιωπῆς, ἤγουν τῆς γαλαζοαιμάτου ἢ μᾶλλον τῆς πυοαιμάτου.

§78ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐπιτρέπετε, κ. συνάδελφε;

§79Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Μάλιστα.

§80ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Διατὶ νὰ γενικεύετε παρακαλῶ; Γενικεύοντες δὲ δὲν φαίνεσθε δίκαιος πρὸς ξένας βασιλικὰς οἰκογενείας, αἱ ὁποῖαι εἰσαχθεῖσαι ἔξωθεν κατέστησαν ἐθνικαὶ κατ’ ἐξοχὴν δυναστεῖαι, ὅπως εἶναι ἡ Ἀγγλικὴ, ἡ Βελγικὴ, ἡ Ἱσπανικὴ, ἡ Ρουμανικὴ, διὰ νὰ περιορισθῶ εἰς ταῦτα μόνον τὰ παραδείγματα. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γενικεύετε τὰ πράγματα. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ γενικεύετε.

§81Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἡ Ἀγγλικὴ Βασιλικὴ Οἰκογένεια καὶ αἱ λοιπαὶ, δὲν ἐπρόδωκαν ποτὲ τὴν Ἀγγλίαν. Ὁπωσδήποτε δὲν ἐννοῶ αὐτάς. Ἐννοῶ τὴν ἰδικήν μας καὶ μὲ ἀναγκάζετε νὰ ἐπιληφθῶ αὐτῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ συμπέσῃ τὸ συμφέρον καὶ ὁ πατριωτισμὸς τῶν μὲν πρὸς τοὺς δέ. Ἕνεκα τούτου ἴσως, ἕνεκα τούτου ἀσφαλῶς καὶ ἡ ξενικὴ παρ’ ἡμῖν ἐγκαθιδρυθεῖσα Δυναστεία δὲν ἐξελληνίσθη ποσῶς. Μείνασα δὲ καὶ παραμείνασα ἄνευ τοπικοῦ αἰσθήματος καὶ φρονήματος, ἄνευ τοπικοῦ πατριωτισμοῦ καὶ διανοητικότητος, γρήγορα κατέστη ὄργανον τυφλὸν, ἕρμαιον μιᾶς μοναρχίας ξένης δι’ ἡμᾶς καὶ συγγενοῦς δι’ αὐτήν. Καὶ ἠγωνίσθη καὶ μετῆλθε πᾶν μέσον καὶ ἔφθασε μέχρι διαλύσεως τοῦ Κράτους, ἵνα κάμῃ νὰ κατισχύσῃ ἡ μοναρχία αὐτὴ παγκοσμίως, ἵνα κάμῃ νὰ κατισχύσουν οἱ μοναρχικοί της θεσμοὶ παγκοσμίως. Καὶ παρ’ ἡμῖν μοναρχικὴ οὖσα ἡ Δυναστεία αὐτὴ καὶ ὑπὸ μοναρχικῶν τάσεων πάντοτε κινουμένη...

§82ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ διακόψωμεν κ. Πρόεδρε;

§83Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Θὰ τελειώσω ἀμέσως, κ. Πρόεδρε.

§84ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Καλὰ, καλά.

§85Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Καὶ δὲν ὑπῆρξεν ἡ Δυναστεία αὕτη ὄργανον τῆς ξενικῆς ἐκείνης μοναρχίας ἀπὸ τῆς τελευταίας περιόδου μόνον, ἀπὸ τοῦ 1915 δηλ. καὶ ἐντεῦθεν. Τοιαύτη ὑπῆρξε πάντοτε ἀπὸ μακροῦ, ἀπὸ μακροτάτου χρόνου. Καὶ διὰ νὰ παραλείψω τὰς ἄλλας περιπτώσεις θὰ ἐξετάσω τὴν διαγωγὴν τῆς Δυναστείας ταύτης κατὰ τοὺς συγχρόνους πολέμους, ἵνα δείξω ὁπόση καὶ ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἐπιρροὴ τῆς ξενικῆς ἐκείνης μοναρχίας εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος.

§86ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Σύντομα, σύντομα, διότι ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς διακοπῆς.

§87ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἡ συζήτησις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιορισθῇ. Ἀλλ’ ἂν νομίζετε, ὅτι δύνασθε νὰ διακόψητε...

§88Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν θὰ κάμω περισσότερον ἀπὸ πέντε λεπτά. Δύο λέξεις θὰ εἴπω, διὰ νὰ δείξω ὁπόση ὑπῆρξε καὶ ὁποία ἡ ἐπιρροὴ τῆς Γερμανίας ἐπὶ τῆς Δυναστείας ταύτης εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἀρχίζω. Διὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1897 ἦτο σύμφωνος ἡ Δυναστεία αὕτη καὶ ὁ μέγας αὐτῆς στρατηλάτης, μολονότι ἡ ἧττα ἦτο ἐκ τῶν προτέρων βεβαία. Καὶ ἦτο σύμφωνος, διότι ἡ βεβαία αὕτη ἧττα ἦτο συμφέρουσα ἰδίως εἰς τὴν Γερμανίαν, ἡ ὁποία ὄχι μόνον ἐπεζήτει διὰ τῆς ἥττης μας νὰ μᾶς καθήσῃ τὸν ἔλεγχον εἰς τὸν τράχηλον, ἀλλὰ ἰδίως νὰ δώσῃ νέαν ὤθησιν καὶ ἐνίσχυσιν εἰς τὸ ὑπ’ αὐτῆς ἀναδιοργανούμενον τότε Τουρκικὸν Κράτος, ἵνα τὸ καταστήσῃ προτεκτορᾶτον χρήσιμον εἰς τοὺς μελλοντικοὺς αὐτῆς σκοποὺς, εἰς τὴν πορείαν αὐτῆς πρὸς τὴν Βαγδάτην. Ἐνικήθημεν, ὡς ἦτο ἐκ τῶν προτέρων βέβαιον. Ὄταν ἐνικήθημεν καὶ ἐξηγέρθη ὁ Λαὸς, ἡ Δυναστεία αὐτὴ ἀπέστειλεν εἰς ὅλας τὰς γωνίας, εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας τῆς Ἑλλάδος πράκτορας καὶ ἀπεσταλμένους. Ἐνθυμοῦμαι κἄποιον συνταγματάρχην ἐγχώριον σταλέντα εἰς τὴν ἐπαρχίαν τὴν ἡμετέραν, αὐλικώτατον σημειωθήτω, ὅστις ἔλεγε μεταξὺ τῶν ἄλλων: «Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἡ Δυναστεία παρεσύρθη εἰς τὸν πόλεμον ἀπορρίψασα τὴν πρότασιν περὶ αὐτονομίας τῆς Κρήτης κλπ., ἀλλὰ παρεσύρθη διότι εἶχεν ἐξαπατηθῆ ὑπὸ τῆς Γερμανίας». Ὡμολογεῖτο δηλαδὴ τότε ὅτι εἶχεν ἐξασκηθῆ ἡ ἐπιρροὴ τῆς Γερμανίας εἰς τὸ ζήτημα τοῦ πολέμου ἐπὶ τῆς Δυναστείας. Ἐνόμισεν ὅμως ἡ Δυναστεία αὕτη ὅτι ἐκολάζετο τὸ πρᾶγμα, ἐὰν ἐκηρύσσετο ἀπατεὼν ἡ Γερμανία! Εἶναι βεβαίως ταῦτα ἁπλαῖ ὑπόνοιαι περὶ τῆς ἐνοχῆς τῆς Δυναστείας. Ἀλλ’ αἱ ὑπόνοιαι αὐταὶ συνδυαζόμεναι μὲ τὰς ἄλλας ἐνδείξεις εἰς τοὺς λοιποὺς πολέμους καθίστανται βεβαιότητες. Ἐρχόμεθα εἰς τὸν πόλεμον τοῦ 1912. Τὸν πόλεμον τοῦ 1912 ἡ Δυναστεία αὐτὴ δὲν τὸν ἤθελεν, διότι ὁ πόλεμος ἐκεῖνος διεξήγετο μὲ τὴν βαλκανικήν συμμαχίαν, ἡ ὁποία διετάρασσε τὴν βαλκανικὴν ἰσορροπίαν εἰς βάρος τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Δὲν τὸν ἤθελε λοιπὸν τὸν πόλεμον αὐτὸν, τὸν ἀπεδέχθη ὅμως, διότι ἐξήσκησεν ἐπ’ αὐτῆς ἐπιρροὴν ἡ τότε Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπέτυχεν εἰς τοῦτο, διότι ὄπισθέν της δὲν εἶχε μόνον πλειοψηφίαν ἰσχυρὰν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ τῷ Λαῷ, ἀλλὰ ὄπισθεν αὐτῆς ὑπῆρχεν ἀκόμη, μήπω σβεσθεῖσα, ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1909. Ἐνῷ ἀντιθέτως τὸ κῦρος τὸ βασιλικὸν ἦτο περιωρισμένον, ἦτο σχεδὸν μηδέν. Ἐρχόμεθα εἰς τὸν πόλεμον τοῦ 1913. Τὸν πόλεμον αὐτὸν ἡ Δυναστεία τὸν ἤθελε καὶ τὸν παραἤθελε. Τὸν ἤθελε δὲ ὅπως–ὅπως, τὸν ἤθελεν ἄνευ παρασκευῶν καὶ πρὶν ἢ κλείσωμεν τὴν συμμαχίαν μας μὲ τὴν Σερβίαν. Καὶ τοῦτο διότι ὁ πόλεμος ἐκεῖνος ἀπετέλει διάλυσιν τῆς βαλκανικῆς συμμαχίας, ἡ ὁποία διάλυσις θὰ ἦτο ἐξαιρετικῶς συμφέρουσα εἰς τὴν Γερμανίαν. Ἐρχόμεθα εἰς τὸν πόλεμον τοῦ 1915.

§89ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὔριον.

§90Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πολὺ καλά. (Χειροκροτήματα).

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, αὔριον εἶναι ἡμέρα κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου, εἶναι ἡμέρα ἐπερωτήσεων. Ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ ἔχω τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ κανονίσωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς αὔριον. Θὰ συνεχισθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἢ θὰ ἔχωμεν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον;

§92ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ εἴπῃ τί θέλει.

§93Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Αὔριον εἶναι ἔλεγχος καὶ ἡ πολιτικὴ συζήτησις θὰ συνεχισθῇ μεθαύριον.

§94ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν συμφώνως μὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως διακόπτομεν δι’ αὔριον Πέμπτην πρὸς ἄσκησιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου. Μεθαύριον δὲ Παρασκευὴν θὰ συνεχισθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις.

§96ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἀμέσως αὔριον.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὸν ἔλεγχον θὰ συνεχισθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 7.45′ μ.μ.)