1922.03.12

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 68η

Σάββατον, 12ης Μαρτίου 1922

Προεδρία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρα 5. 55′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινοῦνται πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: Ὁ ἀπόστρατος ἀνθυπολοχαγὸς τοῦ πεζικοῦ Μπραβᾶκος Γεώργιος, παραπονεῖται διὰ τὴν μὴ χορήγησιν μερίσματος παρὰ τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ. Ὁ Σύνδεσμος διδασκάλων Κοζάνης παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν οἰκονομικὴν βελτίωσιν των. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ἐμπορικοῦ Συλλόγου Καρδίτσης παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν, ὅπως ψηφισθῇ ταχέως τὸ νομοσχέδιον τὸ ἀφορῶν τὴν βελτίωσιν τοῦ δικαστικοῦ κλάδου. Ὁ Ἠλίας Χλεχλὲς ἱερεύς, παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς θέσεις των οἱ ἱερεῖς οἱ κατὰ τὸ ἐπαναστατικὸν καθεστὼς καταδιωχθέντες. Ὁ πληρεξούσιος κ. Γ. Καλδῆς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως διδασκαλείων προσηρτημένων εἰς Γυμνάσια». Ὁ πληρεξούσιος κ. Π. Ι. Ἀργυρόπουλος ὑποβάλλει προσθήκην εἰς τὸ ὑπ’ αὐτοῦ κατατεθὲν σχέδιον τοῦ Συντάγματος, ἐν τῷ κεφαλαίῳ «περὶ τοῦ δημοσίου δικαίου τῶν Ἑλλήνων».

Ἡ Συνέλευσις εἰσέρχεται εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ

ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Συζήτησις ἐπὶ τοῦ 1ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ὁ Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ σχεδίου Συντάγματος κ. Ν. Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§3Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὡς ἐνθυμεῖσθε, κύριοι πληρεξούσιοι, τῇ 24 Μαΐου παρελθόντος ἔτους ἐγένετο ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσχεδίου τοῦ νέου Συντάγματος. Μετὰ δὲ τὴν ἀγόρευσίν μου ἐκείνην εἰσήλθομεν (καὶ μετά τινα ἄλλην ἐργασίαν) εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως· μεταξὺ δὲ τῶν ἄλλων ἐπὶ τοῦ 1ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος ἠγόρευσε τότε συντόμως καὶ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Κατὰ τὸ σύστημα, ὅπερ ἀπεφασίσαμεν, ἵνα ἀκολουθήσωμεν, κατὰ τὴν μεγάλην ταύτην ἐν τῇ Αἰθούσῃ ἐργασίαν, οἱ κατὰ μέρος εἰσηγηταὶ ἑκάστου τῶν ἄρθρων θέλουσι λαμβάνει πρῶτοι τὸν λόγον, ἄν ἡ Συνέλευσις ἐπιτρέπῃ, καὶ θέλομεν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐξαντλήσει ὅλα τὰ ἄρθρα, ἐφ’ ὧν ἡ Συνέλευσις θέλει συναινέσει, ἵνα διεξαχθῇ συζήτησις· Εἰς ἐμέ, κύριοι, ἔλαχεν ἵνα γένωμαι Εἰσηγητὴς τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, τῶν ἀφορώντων τὴν Θρησκείαν, τὴν Ἐκκλησίαν, τὴν Ἐκπαίδευσιν, τὴν Γλῶσσαν. Αἰσθάνομαι, κύριοι, μεγάλην τιμήν, δύναμαι δὲ νὰ εἴπω, ὅτι ἴσως καὶ ὑπερηφάνειαν, διότι ἀνετέθη εἰς ἐμὲ ἡ εἰσήγησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 1ου τοῦ Συντάγματος, συνδυαζομένου πρὸς τὸ 2ον καὶ πρὸς τὸ περὶ Γλώσσης, διότι ἀνέκαθεν ἐπίστευσα, καὶ πέποιθα, ὅτι κατὰ τοῦτο ἔχω σύμφωνον ὅλην τὴν Ἑλληνικὴν Φυλήν, ὅτι ἡ Ἀνατολικὴ Ὀρθόδοξος τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία καὶ ἡ Γλῶσσα ἡ Ἑλληνική, ἡ παραδοθεῖσα ἡμῖν ὑπὸ τῶν ἀειμνήστων πατέρων ἡμῶν, εἰσὶν οἱ δύο μεγάλοι στύλοι τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς. Τὸ ἔργον ἄρα, τὸ ἀνατεθέν μοι, εἶναι ἔργον ἐθνικόν, καὶ διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ὑπερηφανεύομαι. Τὸ 1ον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ὡς γνωστόν, ἔχει ὡς ἑξῆς (Ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἡ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, πᾶσα δὲ ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτή, καὶ τὰ τῆς λατρείας αὐτῆς τελοῦνται ἀκωλύτως ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων, ἀπαγορευομένου τοῦ προσηλυτισμοῦ καὶ πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας». Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου προετάθησαν μεταβολαὶ καὶ οἱ μὲν προτείνουσιν ἵνα τὸ «ἀνεκτὴ» ἀντικατασταθῇ διὰ τοῦ: «τελεῖ ἀκωλύτως τὰ τῆς λειτουργίας αὐτῆς». Δηλαδὴ νὰ διαγραφῇ ἡ λέξις ἀνεκτή». Ἄλλοι κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν Ἐπιτροπῶν τῆς τε Ἑνδεκαμελοῦς καὶ τῆς Ὁλομελείας προέτειναν ὡς ἑξῆς τὴν τροπολογίαν. «Ἡ θρησκεία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἐλευθέρα καὶ ἀσκεῖται ἀκωλύτως». Ἔχομεν λοιπὸν σύμπτωσίν τινα τῶν δύο τούτων γνωμῶν, διότι ἑκάστη ζητεῖ τὴν διαγραφὴν τῆς λέξεως «ἀνεκτή» καὶ οἱ μὲν θέλουσι τὴν ἀντικατάστασιν τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» διὰ τῆς φράσεως: «ἡ θρησκεία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἐλευθέρα καὶ ἀσκεῖται ἀκωλύτως». οἱ δὲ θέλουσι τὴν ἀντικατάστασιν τῆς λέξεως διὰ τοῦ: «τελεῖ ἀκωλύτως». Ταῦτα δύνασθε νὰ ἴδητε λεπτομερῶς ἐν σελίδι 15 τῶν Πρακτικῶν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Ὁλομελείας. Τόσον ἡ ἑνδεκαμελής, ὅσον καὶ ἡ ὁλομέλεια ἀπέρριψαν ἀμφοτέρας τὰς προτάσεις ταύτας, ἐμμείνασαι εἰς τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος, οἷον παρελάβομεν αὐτὸ παρὰ τῶν πατέρων ἡμῶν. Ἐρωτᾶται, κύριοι, ἀφοῦ δηλώσω, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν τοὐλάχιστον, καλῶς ἔχει τὸ 1ον ἄρθρον, ὡς εἶναι διατετυπωμένον, τὶς ἡ ἀνάγκη αὐτῆς τῆς καινοτομίας; Μήπως ἐγεννήθη ποτὲ ζήτημα ἐν Ἑλλάδι ἐκ τῶν ἀλλοθρήσκων, ἀξιωσάντων τὴν μεταβολὴν τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» δι’ ἄλλης τινὸς οἱασδήποτε; Οὐδέποτε. Καὶ πῶς, ἐνῷ μέχρι τοῦδε, ὡς δὲν ἀμφιβάλλω δὲ οὐδὲ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, οὐδέποτε παρ’ οὐδενὸς ἠνωχλήθημεν, πῶς εἶναι δυνατόν, κύριοι, νὰ προβῶμεν ἡμεῖς αὐτοβούλως καὶ αὐτοπροαιρέτως εἰς τὴν ἀντικατάστασιν λέξεως, ἥτις ἔχει τὴν ἱστορίαν αὑτῆς, τὴν μακρὰν καὶ τὴν ἀδιάλειπτον, δύναμαι δὲ νὰ εἴπω καὶ τὴν ἀπαράγραπτον; Τὶς εἶναι παρακαλῶ ἡ ἔννοια τῆς λέξεως ταύτης: Ἡ κατ’ οὐσίαν ἔννοια τῆς λέξεως εἶναι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι τὸ Κράτος τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Καίτοι δὲ τοιοῦτο ὄν, ἀνέχεται καὶ πᾶσαν ἄλλην γνωστὴν Θρησκείαν, ἡμεῖς, κύριοι, ἔχομεν τὴν ἀκράδαντον καὶ πατροπαράδοτον πεποίθησιν, ὅτι ἐν τοῖς ζητήμασι τοῦ Δόγματος καὶ τῆς Θρησκείας ἐν γένει ἐσμὲν ἐν τῇ ἀληθείᾳ. Καίπερ δὲ ἔχοντες τὴν γνώμην ταύτην, προκειμένου περὶ Θρησκείας ἐν τούτοις, ἀνεχόμεθα καὶ πᾶσαν ἄλλην Θρησκείαν γνωστήν. Ἐάν, κύριοι, διαγράψωμεν τὴν λέξιν «ἀνεκτή», κλονίζομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡμεῖς ἐσμὲν ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα τὸ Κράτος τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Κλονίζομεν λοιπὸν τὴν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν πεποίθησιν τῶν πιστῶν, ἡμῶν αὐτῶν. Ἤθελεν εἶσθαι καταστρεπτικὴ διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἡ στιγμὴ ἐκείνη καθ’ ἥν ἤθελε κλονισθῆ ἡ πεποίθησις αὐτοῦ ἐπὶ τὴν πατροπαράδοτον καὶ αἰωνίαν ἀλήθειαν. Καὶ προχωροῦν τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, συμπληροῖ τὴν εὐρείαν ἔννοιαν αὐτοῦ, καὶ λέγει: «πᾶσα δὲ ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτή, καὶ τὰ τῆς λατρείας αὐτῆς τελοῦνται ἀκωλύτως». Ποῦ εὑρίσκετε, κύριοι, τὴν Ἑλληνικὴν μισαλλοδοξίαν; Καὶ προχωροῦν τὸ ἄρθρον, συμπληροῖ, ὡς παρετήρησα, τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ, καὶ λέγει: «πᾶσα δὲ ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτή, καὶ τὰ τῆς λατρείας αὐτῆς τελοῦνται ἀκωλύτως ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων». Τὶ πλέον τούτου, κύριοι, θέλομεν; Ἔχομεν πᾶσαν θρησκείαν ἀνεκτήν, ἔχομεν ἀκώλυτον τὴν λατρείαν αὐτῶν, καὶ ὅλαι αἱ γνωσταὶ Θρησκεῖαι τελοῦσιν ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων. Τὶ πλέον τούτου θέλετε; Τὶ ἐξαναγκάζει ἡμᾶς νὰ μεταβάλωμεν τοσοῦτον ἱερὰ καὶ ἅγια καὶ πατροπαράδοτα καθεστῶτα; Ἡ ἔννοια λοιπὸν τοῦ ἄρθρου τούτου ἐν ταῖς λέξεσιν αὐτοῦ εἶναι, ὅτι ἡ Ἑλλάς, καὶ μόνον ἡ Ἑλλὰς εἶναι τὸ Κράτος τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Αὐτήν, κύριοι, τὴν ἔννοιαν θέλετε νὰ κλονίσωμεν; Θέλετε, κύριοι, παραλλήλως πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν δύναμιν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν Ὀρθοδοξίαν, νὰ τάξητε τὸν Σλαυϊσμόν; Οὐχὶ ὁ Σλαυϊσμός, ἀλλ’ ὁ Ἑλληνισμὸς εἶναι τὸ Κράτος τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Οὐχὶ ὁ Τσάρος, ἤ ὁ Λενὶν ἀδιάφορον, οὐχὶ ἡ Ἁγία Ρωσσία, ἤ ὁ Μπολσεβικισμὸς ἀδιάφορον, ἀλλ’ αὐτὸς ὁ ἀΐδιος Ἑλληνισμὸς ὑπῆρξε καὶ θέλει ὑπάρχει ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ὀρθοδοξίας, τῆς ἀληθοῦς Ὀρθοδοξίας, τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ἄς ἀφήσωμεν λοιπόν, κύριοι, τὰ πράγματα ὡς ἔχουσιν Ὀρθῶς ἔν τινι μέτρῳ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατά τινα τῶν τελευταίων συνεδριάσεων τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐτόνισεν, ὅτι σημασίαν ἔχουσιν οὐχὶ αἱ λέξεις ἐν τῷ Συντάγματι, ἀλλὰ τὰ πράγματα, τὰ διὰ τῶν λέξεων διατυπούμενα. Εὑρισκόμεθα λοιπόν, κύριοι, ἐν τῷ προκειμένῳ ζητήματι οὐχὶ πρὸ λέξεων, ἀλλὰ πρὸ πραγμάτων. Εὑρισκόμεθα πρὸ πραγμάτων ὁμοίων, ὁμοιομόρφων ἐπὶ ἑκατὸν ἤδη συνεχῆ καὶ ἀδιάλειπτα ἔτη, καθ’ ἅ δὲ οὐδὲν γεγονὸς ἐνεφιλοχώρησεν εἴτε ἐντός, εἴτε ἐκτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους πεῖθον ἡμᾶς, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ μεταβάλωμεν τὰ πράγματα. Ὁ θεσμός, ὁ ἐν τῷ 1ῳ ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος ἀναγραφόμενος, εἶναι θεσμὸς ἐθνικός, προαιώνιος. Αὐτὸς ὁ θεσμὸς μετά τινων ἄλλων τοῦ Συντάγματος εἶναι οἱ στύλοι τοῦ Παρθενῶνος. Καὶ εὐθὺς ὡς θελήσητε τοὺς στύλους τοῦ Παρθενῶνος νὰ ἀντικαταστήσητε, θέλουσι καταπέσει καὶ αὐτὰ τὰ τελευταῖα λείψανα τοῦ μεγάλου καὶ περιλάμπρου ἐκείνου τῆς Ἀρχαιότητος ναοῦ. Τὰ δὲ πράγματα παρελάβομεν οὕτω παρὰ τῶν πατέρων ἡμῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τοῦ 1843 καὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τοῦ 1864 ἔτους. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον, κύριοι, τὰ Συντάγματα τοῦ 1843 καὶ τοῦ 1864 ἔτους, ἅτινα ἀνέγραψαν τὸ 1ον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος· εἶναι καὶ αἱ Συνελεύσεις τοῦ μαχομένου ἔθνους καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν τοῦ δεκαετοῦς πολέμου τοῦ 1821. Ἡ Συνέλευσις τῶν Σαλώνων κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος τῆς Ἑλληνικῆς Ἐθνεγερσίας ῥηταῖς λέξεσιν ἔλεγεν («Νομικὴ Διάταξις τῆς Ἀνατολικῆς Χέρσου Ἑλλάδος, Τμ. Αʹ, κεφ. αʹ, § κϛʹ. Μάμουκα, Τὰ κατὰ τὴν Ἀναγέννησιν τῆς Ἑλλάδος, σ. 46–47): «ἄν καὶ ὅλας τὰς θρησκείας καὶ γλώσσας δέχεται ἡ Ἑλλάς, καὶ τὰς τελετὰς αὐτῶν κατ’ οὐδένα τρόπον ἐμποδίζει, τὴν ἀνατολικὴν ὅμως τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν καὶ τὴν σημερινὴν γλῶσσαν μόνας ἀναγνωρίζει ὡς ἐπικρατούσας Θρησκείαν καὶ Γλῶσσαν τῆς Ἑλλάδος». Βλέπετε λοιπόν, κύριοι, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν, οὓς πολλάκις ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν ἀνάπτυξιν ὑποτιμῶμεν, ἐνεπνέοντο ἤδη ἔκτοτε ὑπὸ τῶν ἰδεῶν ἐκείνων, ἅς ἐν προκεχωρημένῳ πολιτισμῷ ἀνέγραψαν οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1843 καὶ ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864 ἔτους. Διότι καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς ἀνοχῆς τὸ πολίτευμα τῶν Σαλώνων ἐν τῷ κειμένῳ αὐτοῦ ἀναγράφει καὶ τὴν λέξιν «ἐπικρατοῦσαν». Ἡ αὐτὴ Ἐθνοσυνέλευσις τῶν Σαλώνων ἔλεγεν: «Ὁ Ἕλλην χρεωστεῖ νὰ ὑποφέρῃ ὅλα τὰ θρησκεύματα καὶ πολιτικὰ φρονήματα τῶν ὁμοίων του (§ ϛʹ, καὶ Μάμουκα αὐτόθι, σελ. 48 εʹ). Ἀλλ’ ἦλθε μετὰ ταῦτα, κύριοι, πολυμελεστέρα Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ τῆς Ἐπιδαύρου καὶ αὕτη δὲ ἐν 1822 ἔτει, πρώτῳ τῆς Ἀνεξαρτησίας (Τίτλος Αʹ, Τμῆμα Αʹ, § αʹ) ἔλεγεν: «Ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐπικράτειαν εἶναι ἡ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας· ἀνέχεται ὅμως ἡ διοίκησις τῆς Ἑλλάδος πᾶσαν ἄλλην θρησκείαν, καὶ αἱ τελεταὶ καὶ ἱεροπραξίαι ἑκάστης αὐτῶν ἐκτελοῦνται ἀκωλύτως». (Μάμουκα, αὐτόθι, τόμ. Βʹ σελ. 15). Ἤθελεν εἶσθαι ἀληθῶς, κύριοι, παράδοξον καὶ πρωτοφανὲς τόλμημα, ἀφοῦ ἐπὶ ἑκατονταετίαν ὅλην ὅλαι αἱ Συνελεύσεις συνεχῶς, μὴ ἐξαιρουμένης καὶ τῆς τοῦ 1911 ἔτους, πιστῶς ἐνέμειναν εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα αὐτὸ τῶν Συνταγμάτων, ἤθελεν εἶσθαι, λέγω, πρωτοφανὲς καὶ τολμηρόν, ἡμεῖς, συνελθόντες ἐνταῦθα, νὰ θελήσωμεν νὰ κλονίσωμεν τὴν πατροπαράδοτον καὶ ἀδιάλειπτον ταύτην παράδοσιν. Καὶ διατὶ ἆρά γε, κύριοι; Μήπως δύναταί τις νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς, ἔν τε τῷ συνόλῳ αὐτῆς καὶ ὡς πρὸς ἕνα ἕκαστον τῶν πολιτῶν αὐτῆς, ἀναγνωρίζει πλήρη τὴν ἀνεξιθρησκείαν; Ἄς ἀφήσωμεν λοιπὸν τὰ πράγματα, κύριοι, ἐν τοῖς θρησκευτικοῖς καὶ τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ζητήμασιν ὡς εὕρομεν αὐτὰ ἀπὸ αἰῶνος. Μηδὲ πιστεύετε, κύριοι, ὅτι, ἐκλιπόντος τοῦ Τσαρισμοῦ, ἐξέλιπεν ἐχθρὸς μέγας καὶ φανατικὸς καὶ προαιώνιος, ἐλλοχεύων, ὁ πολὺς Σλαυϊσμός. Δὲν γνωρίζω τίνα περὶ τούτου ἰδέαν ἔχει ἡ Κυβέρνησις. Ἴσως ἐὰν εἶχον τὴν τιμὴν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἀγορεύω περιβεβλημένος ἀξίωμα ὑπουργικὸν, ἤθελον εἶσθαι φειδωλότερος περὶ τὴν ἔκφρασιν τῶν ἐμῶν πεποιθήσεων καὶ ἰδεῶν. Ἀλλ’ ἀντιπρόσωπος ἐνταῦθα τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς, ἀντιπρόσωπος τῆς πόλεως τῶν Ἀθηνῶν, τῆς ἐκπροσωπούσης ὁλόκληρον τὴν ἐλευθέραν καὶ τὴν δούλην Ἑλληνικὴν Φυλὴν θέλω εἴπει ὅ,τι αἰσθάνομαι καὶ ὅ,τι ἡ ψυχή μου καὶ ἡ καρδία μου κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην μοὶ ἐμπνέουσιν. Ἔχομεν, κύριοι, τὰ σκῆπτρα τῆς Ὀρθοδοξίας ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἔχομεν δὲ αὐτὰ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῶν ἀειμνήστων Αὐτοκρατόρων ἡμῶν τοῦ Βυζαντίου, οἵτινες καὶ τοὺς Τούρκους καὶ ἄλλους, ἀλλὰ καὶ τοὺς Φράγκους πολλάκις ἔτρεψαν εἰς ἐπονείδιστον φυγήν. Τὰ σκῆπτρα ταῦτα ἐν τῇ Ἀνατολῇ ὀφείλομεν καὶ εἰς τὰς ἐθνικὰς παραδόσεις, ὀφείλομεν ὅμως κυρίως, ἐπαναλέγω διὰ πολλοστὴν φοράν, εἰς τὴν ἁγιωτάτην Θρησκείαν ἡμῶν καὶ τὴν καλλιεπεστάτην Γλῶσσαν. Μὴ κλονίσωμεν, κύριοι, τὰ σκῆπτρα ἡμῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἀφίνοντες, ἵνα ταῦτα λάβωσιν αἱ χεῖρες ἄλλων ἐθνῶν, αἱ χεῖρες τοῦ Σλαυϊσμοῦ, αἵτινες, ὅσον καὶ ἂν νομίζητε, ὅτι συνεπείᾳ τοῦ τελευταίου μεγάλου πολέμου ἐξησθένησαν, ἐγὼ τοὐναντίον φρονῶ, ὅτι δὲν ἐξησθένησαν, ἀλλὰ πολλαχόθεν μάλιστα περιβαλλόμεθα ὑπὸ τοῦ κινδύνου αὐτοῦ. Ἐν τῇ Συνελεύσει τοῦ 1864 ἔτους εἰσηγητὴς τοῦ Πολιτεύματος ἐτύγχανεν ὤν ὁ ἀείμνηστος καθηγητὴς τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου καὶ ἐμὸς δὲ καθηγητής, ὁ Νικόλαος Σαρίπολος, ἀνὴρ πεφωτισμένος καὶ πολυμαθής. Ὁ Σαρίπολος ἦτο ὁ ἐνδεδειγμένος εἰσηγητὴς τοῦ Πολιτεύματος, καὶ διότι ἐτύγχανεν ὤν τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου καθηγητής, καὶ διότι ἐνημερώτατος ἦτο εἰς τὰ θέματα ταῦτα. Ἡ γνώμη αὐτοῦ, φυσικῷ τῷ λόγῳ, ἦτο σεβαστὴ καὶ ἀκουστὴ παρὰ τῆς Συνελεύσεως, ἐτύγχανε δὲ ὤν οὐχὶ μόνον πολυμαθής, ἀλλὰ καὶ εὐγλωττότατος ῥήτωρ. Πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκείνου τῆς Συνελεύσεως, τῆς ἐνταῦθα που κειμένης, κατέβαλλεν ἄλλον δικανικώτατον καὶ πολιτικώτατον ἄνδρα, τὸν ἀείμνηστον καθηγητὴν τοῦ Ρωμαϊκοῦ Δικαίου καὶ ἐμὸν δὲ καθηγητὴν Παῦλον Καλλιγᾶν. Ἀλλὰ πολλάκις κατέβαλλε καὶ ἄλλους περιφανεῖς ῥήτορας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, μεταξὺ δὲ ἄλλων καὶ τὸν φοβερώτατον Ἰακωβᾶτον τὸν Γεωργαντάραν. Ἡ γνώμη λοιπὸν τοῦ Σαριπόλου ἦτο σεβαστή, ἀλλὰ καὶ ἔδει νὰ εἶναι σεβαστὴ διότι, πλὴν τῶν ἄλλων, ἦν καὶ ὁ εἰσηγητὴς τοῦ Πολιτεύματος, ὡς εἶπον. Καὶ ὅμως, ὅταν ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος καθηγητὴς καὶ πληρεξούσιος ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐτόλμησεν, ἵνα προτείνῃ τὴν ἀντικατάστασιν τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» διὰ τῆς λέξεως «ἐλευθέρα»—ἤμην τότε μαθητὴς τοῦ Γυμνασίου, καὶ ἐκ περιεργείας μετέβαινον εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ ἠκολούθουν τὰς θυελλώδεις συνεδριάσεις αὐτῆς— θύελλα πανταχόθεν ἐξηγέρθη, καὶ μικροῦ δεῖν κατεβιβάζετο ὁ πολιὸς πρεσβύτης τοῦ βήματος. Μήπως τοῦτο, κύριοι, δὲν εἶναι ἐπιχείρημα οὐχὶ ἐκ τῶν τελευταίων, ἵνα πείσῃ τοὺς ἀμφιβάλλοντας, ὅτι ἡ ἐθνικὴ συνείδησις ἀπρὶξ ἔχεται τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος, ὅπερ κατὰ τὴν ὡραιοτάτην θεωρίαν τοῦ Πρωθυπουργοῦ δὲν εἶναι λέξεις ἁπλαῖ καὶ νεκραί, ἀλλ’ εἶναι πράγματα, εἶναι αὐτὴ ἡ ἱστορία τοῦ Τόπου; Οὐδείς, κύριοι, τῶν ἐν Ἑλλάδι ἀλλοθρήσκων κινδυνεύει νὰ προσηλυτισθῇ. Οὐδενὸς ἡ ἀνεξιθρησκεία κινδυνεύει. Οὐδενὸς τὰ θρησκευτικὰ φρονήματα μυκτηρίζονται, ἤ διακυβεύονται. Ὀθωμανοὶ καὶ Ἰουδαῖοι, Καθολικοὶ καὶ Προτεστάνται εἰσὶν ἐλεύθεροι νὰ ἀσκῶσι τὰ θρησκευτικὰ καθήκοντα αὐτῶν ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν Ἑλληνικῶν νόμων. Ἡμεῖς, κύριοι, ἡμεῖς, τονίζω τοῦτο, ἴσως κινδυνεύομεν, ἐὰν δὲν ἀνοίξωμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἡμῶν, καὶ προκαλῶ εἰς τοῦτο τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅν ἀτυχῶς δὲν βλέπω ἐνταῦθα, καὶ προκαλῶ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ὅλης καὶ τῆς ἐν Ἑλλάδι Ἐκκλησίας, οὐχὶ διότι κινδυνεύουσιν οἱ ἀλλόθρησκοι, ἀλλὰ διότι τὰ τέκνα ἡμῶν, αἱ θυγατέρες ἡμῶν καὶ αἱ σύζυγοι ἡμῶν κινδυνεύουσιν ἐκ τοῦ ὑπούλως ὑπεισελθόντος καὶ ὑπάρχοντος καὶ δρῶντος ὑπὸ ἀλλοθρήσκων προσηλυτισμοῦ. Καὶ ἐπειδή, ὅταν ἀγορεύω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, συνειθίζω νὰ ἀποδεικνύω πᾶν ὅ,τι ἰσχυρίζομαι, θέλω ἀποκαλύψει πρὸς ὑμᾶς πτυχήν τινα τῶν τεκταινομένων, ἵνα ἐννοήσητε καὶ αἰσθανθῆτε τοὺς κινδύνους, οὓς ἴσως διατρέχομεν ἐκ τοῦ ἀσκουμένου ἐπ’ ἐσχάτων ὑπὸ ἀλλοθρήσκων προσηλυτισμοῦ. Ἂς ἐνθυμηθῶμεν, κύριοι, ὡς ἐν παρόδῳ, τὴν ἐξέγερσιν τῆς Ἑλλάδος ἐν Ἀθήναις, ἤ μᾶλλον ἄς ζητήσωμεν νὰ ἀναγνώσωμεν, πρὸ ἑξήκοντα ἐτῶν, ἄν δὲν μὲ πλανᾷ ἡ μνήμη, τὶ συνέβη ἐνταῦθα, ὅταν ἑτερόθρησκός τις Ἱεραπόστολος ὁ Κίγκ ἐφωράθη προσηλυτίζων κατοίκους τῶν Ἀθηνῶν ἑκατέρου τῶν φύλων. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι οἱ ἐν Ἑλλάδι Καθολικοὶ κληρικοί, οἱ πολῖται Ἕλληνες, οὐδέποτε ὑπέπεσον εἰς τὸ παράπτωμα τοῦτο, ζῶσι μεθ’ ἡμῶν ὡς ἀδελφοί, σέβονται τὸ θρήσκευμα ἡμῶν, ὅπως καὶ ἡμεῖς σεβόμεθα τὸ θρήσκευμα αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐπέπρωτο ἐπ’ ἐσχάτων οἱ μοναχοὶ ἐκεῖνοι, οὕς ἐξεδίωξαν ἐκ Γαλλίας, καὶ οἱ μοναχοὶ πρὸ πάντων ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐξεδιώχθησαν ἐξ Ἰταλίας, νὰ πήξωσι τὰς φωλεὰς αὐτῶν ἐν μέσαις Ἀθήναις, καὶ νὰ διενεργῶσιν ἀπροκάλυπτον προσηλυτισμὸν κατὰ τῶν Ὀρθοδόξων. Παρακαλῶ καὶ προτρέπω τοὺς ἐκ Καλαμῶν συναδέλφους πληρεξουσίους, ἵνα εἰδοποιήσωσι τοὺς συμπολίτας αὐτῶν ὅπως εἰς οὐδεμίαν τοιαύτην φωλεὰν μὴ προσφέρωσι κατοικίαν ἐν Καλάμαις, διότι μανθάνω, ὅτι ἀπόπειρα ἐγένετο καὶ ἐκεῖ, ἵνα ὑπεισέλθωσι καὶ ρίψωσι τὰ δίκτυα αὐτῶν πρὸς ἁλιείαν ἁπλοϊκῶν ψυχῶν. Θέλω ἀναφέρει πρὸς ὑμᾶς, κύριοι, τὸ ὄνομα τοῦ κατοίκου τῶν Ἀθηνῶν Βίκτωρος Καμπανάρη, ὑπαλλήλου τοῦ Ἀγγλικοῦ Τηλεγραφείου, καταγγείλαντος πρό τινων μηνῶν τοὺς Ἰησουίτας τῆς ὁδοῦ Ἀκακιῶν, προσηλυτίσαντας εἰς τὸν Καθολικισμὸν τὴν ἀνήλικον θυγατέρα αὐτοῦ Ἄνναν. Οἱ ἐν Τήνῳ Καθολικοὶ μοναχοὶ ἀπέστειλαν τὴν νέαν ταύτην ἐνταῦθα, σπουδάσασαν ἐκεῖ, πρὸς τοὺς ἀνωτέρω μοναχούς, οἵτινες, προέβησαν εἰς τὴν μεταβολὴν τοῦ Δόγματος αὐτῆς, καὶ κατέστησαν αὐτὴν ἀπὸ Ὀρθοδόξου Καθολικήν. Τὸ δημοσιογραφικὸν ὄργανον τοῦ Μελετίου τότε εἰδοποιήθη περὶ τοῦ γεγονότος (περιοδικόν τι, ὅπερ ἐκεῖνος ἐξέδιδεν). Ἀλλ’ ὅλη ἡ ἐργασία τότε τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὑπῆρξε νὰ ἐκφράσῃ ἐλαφράν τινα λύπην περὶ τοῦ γεγονότος, χωρὶς εἰς οὐδὲν τελεσφόρον μέτρον νὰ προβῇ. Κατέστρεψαν λοιπὸν οἱ ἀπαίσιοι αὐτοὶ Ἰησουῖται τὴν οἰκογενειακὴν γαλήνην ἀτυχεστάτου πατρός, καὶ ἀφῄρεσαν ἐκ τῶν κόλπων τῆς μητρὸς ἡμῶν Ἐκκλησίας ἕν τῶν τέκνων αὐτῆς, τὶς οἶδε καὶ διά τινων ἄλλων μέσων καὶ μαγγανειῶν. Ἐνῷ δὲ εἶναι γνωστὸν αὐτοῖς, ὅτι πᾶσα θρησκεία εἶναι ἐλευθέρα ἐνταῦθα, ἀλλ’ ὁ προσηλυτισμὸς ρηταῖς διατάξεσι τοῦ Συντάγματος ἀπαγορεύεται, μὲ τὴν ἀνήλικον Καμπανάρη προσηλύτισαν καὶ ἄλλας κυρίας καὶ δεσποινίδας τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς. Δὲν θέλω, κύριοι, ἐν τῇ ἡλικίᾳ μου μάλιστα, νὰ χύσω πικρίαν εἰς τοὺς οἴκους τῶν ἀτυχῶν αὐτῶν οἰκογενειῶν, διὸ καὶ ἀπέχω τοῦ νὰ ἀναφέρω ὁλόκληρα τὰ ὀνόματα καὶ ἐπίθετα τῶν δεσποινίδων τούτων καὶ τῶν Κυριῶν. Ἀλλ’ ἐφράγκεψαν δεσποινίδα τινὰ τῶν Ἀθηνῶν, ἧς τὸ κύριον ὄνομα ἄρχεται ἀπὸ Οὐ, τὸ δὲ ἐπίθετον ἀπὸ Π. Ἐφράγκεψαν δεσποινάν τινα πρὸ τοῦ γάμου αὐτῆς, ἧς ὁ σύζυγος κατέχει τινὰ τῶν πρώτων θέσεων τοῦ Πειραιῶς, ἧς τὸ κύριον ὄνομα ἄρχεται ἀπὸ Ε, καὶ τὸ ἐπίθετον ἀπὸ Δ, καὶ ὁ γάμος τῆς Ὀρθοδόξου ταύτης χριστιανῆς, τῆς ἀλλαξοπιστησάσης, ἐγένετο κατὰ τὸ Καθολικὸν Δόγμα. Ἐφράγκεψαν ἀκόμη δύο ἀδελφὰς τῆς ἀτυχοῦς αὐτῆς δεσποίνης, ὧν τὸ ὄνομα, κύριοι, ἄρχεται τῆς μὲν ἀπὸ Ι, τῆς δὲ ἀπὸ Μ, τὸ δ’ ἐπίθετον ἀπὸ Δ. Ἐφράγκεψαν Δεσποινίδα τινὰ ἐν Ἀθήναις, ἧς τὸ ἐπίθετον ἄρχεται ἀπὸ Κ. ἐφράγκεψαν καὶ δεσποινίδα τινά, ἧς τὸ ποιητικὸν κύριον ὄνομα δὲν ἐπέτρεπε νὰ πέσῃ εἰς τοὺς βρόχους αὐτῶν τῶν Φλάρων, τὴν Ἀρτέμιδα Μ.— ἃς παραλείψω τὸ ἐπίθετον—ἐξ Αἰγύπτου, διαμένουσαν ἐν Ἀθήναις. Αὐτὴ ἔπεσεν εἰς τοὺς βρόχους τοῦ Τάγματος τῶν Οὐρσουλινῶν. Προΐστανται δὲ, κύριοι, τοῦ προσηλυτισμοῦ τούτου ἐπικινδύνως δύο πατέρες τοῦ Τάγματος τῶν Ἰησουϊτῶν. Ὁ Πέρε Ρομάνο, καὶ παρακαλῶ νὰ σημειώσητε τὰ ὀνόματα αὐτὰ οἱ κύριοι Ὑπουργοί, ἵνα γένωνται τὰ δέοντα διαβήματα ἐκεῖ ὅπου πρέπει παρὰ τοῦ κυρίου Προέδρου καὶ τοῦ Βασιλικοῦ Ἐπιτρόπου παρὰ τῇ Ἱερᾷ Συνόδῳ. Ὁ δὲ ἄλλος εἶναι ὁ Πέρε Φουρτσχί, ἔχων δὲ καὶ τὸ ἐπικίνδυνον πλεονέκτημα νὰ εἶναι καὶ ὡραῖος ὡς ὁ Ἀπόλλων.

§4Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸς ὁ Ἄδωνις εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος τοὺς ἤλαξε τὴν πίστιν.

§5Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Καὶ ἐνῷ ἐπὶ ἑκατονταετίαν ὅλην δὲν ὑπάρχει παράδειγμα, ὅτι ἱερεὺς τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἐζήτησε νὰ μεταβάλῃ τὰς θρησκευτικὰς πεποιθήσεις οἱουδήποτε Καθολικοῦ, οἱουδήποτε Προτεστάντου, οἱουδήποτε Ὀθωμανοῦ, οἱουδήποτε Ἰουδαίου, εἴχομεν, κύριοι, τὴν ἀτυχίαν ἡμεῖς τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος νὰ ἀκούωμεν ἔν τινι τῶν συνεδριάσεων αὐτῆς εὐφυοῦς καὶ διαπρεποῦς συναδέλφου, ἰσχυριζομένου, ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» εἶναι περιφρόνησις πρὸς τὰς ἄλλας θρησκείας καὶ μείωσις τοῦ σεβασμοῦ ἡμῶν πρὸς αὐτάς, εἶναι τίς diminutio, ἵνα εἴπω λατινιστί, τῶν θρησκευμάτων αὐτῶν. Καὶ ἐνῷ ἡμεῖς ἔδει, ἵνα ἐξεγειρώμεθα κατ’ αὐτῶν, ἔχομεν ἐν τοῖς κόλποις ἡμῶν ἄνδρας ἐντιμωτάτους, ἀλλ’ ἀγνοοῦντας ἀτυχῶς τὰ πράγματα, συνεργοῦντας εἰς τὴν καταχθόνιον αὐτὴν ἐργασίαν πρὸς νοθείαν τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς, ὅσον ἀφορᾷ τὰ τῆς θρησκείας ἡμῶν. Τὶς λοιπόν, κύριοι, ἵνα συμπεράνω, ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» διὰ τῆς λέξεως «ἐλευθέρα», ἤ δι’ ἄλλης οἱασδήποτε; Κατὰ τὶ βλάπτει τὴν πατρίδα ἡμῶν τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει διατυπωθῇ; Τίς ποτε ἀλλόθρησκος ἐξηγέρθη κατὰ τῆς τοιαύτης διατυπώσεως; Συμφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον καὶ εὔγλωττον Ἡγέτην τῆς πλειονοψηφίας, ὅταν ἔλεγεν, ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν εἶναι διασκευὴ λέξεων καὶ φράσεων, ἀλλ’ εἶναι γεγονότα καὶ πράγματα, καὶ ὅτι ἑκάστη συνταγματικὴ διάταξις ἔχει τὰ ἀδιάσειστα θεμέλια αὐτῆς· οὔτε εἶναι εὔκολον, κύριοι, διὰ τῶν λέξεων νὰ μεταβάλλωμεν τὰ πράγματα καὶ τοὺς θεσμούς, ὅταν ταῦτά τε καὶ οἱ θεσμοὶ καλῶς ἔχωσι. Ναί, κύριοι, ἡ Ἑλλάς, καὶ μόνη ἡ Ἑλλάς, εἶναι τὸ Κράτος τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Ὅπως τοιοῦτο Κράτος ἦτο τὸ Κράτος τῶν Βυζαντινῶν, τὸ τῶν ἀειμνήστων Αὐτοκρατόρων ἡμῶν, τὸ Κράτος ἡμῶν τὸ Βυζαντινόν, τὸ ἐπὶ χιλιετηρίδα ὅλην ἀκμάσαν, ὅπερ δὲ ἐπέπρωτο νὰ ἐξευτελίζηται ἐνίοτε οὐχὶ ὑπὸ χειλέων Φράγκων, ἤ ἄλλων ξένων, ἀλλ’ ὑπὸ χειλέων Ἑλληνικῶν.....

§6Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀγνοούντων τὴν Ἱστορίαν.

§7Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀγνοούντων, ὡς ὀρθῶς προστίθησιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὰ κατ’ αὐτό. Ἄς ἐγείρωμεν, κύριοι, τὴν φωνὴν ἡμῶν, καὶ ἄς ἐκφράσωμεν τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν πρὸς μεγάλους συγγραφεῖς τῶν τελευταίων δεκαετηρίδων τῆς Εὐρώπης, καὶ πρὸ πάντων πρὸς τοὺς Γαλάτας Diehl, Rambau καὶ Schlumberger οἵτινες δι’ ἐμβριθῶν καὶ ὡραίων μελετῶν ἀποκατέστησαν τὴν τιμὴν τοῦ χιλιετοῦς ἐκείνου Κράτους, καὶ ἀπέδειξαν τὴν δύναμιν αὐτοῦ, τὴν ἐπὶ χίλια ἔτη παραταθεῖσαν, καὶ σώσασαν τὴν Εὐρώπην καὶ τὸν πολιτισμὸν ἀπὸ τῶν βαρβάρων, ἀκολουθήσαντες ὅμως πιστῶς κατὰ τοῦτο τὸν ἀείμνηστον Ἱστορικὸν ἡμῶν Κωνσταντῖνον Παπαρρηγόπουλον, οὗτινος ἀνδριάντα ὀφείλομεν νὰ ἐγείρωμεν ἐν περιβλέπτῳ χώρῳ τῶν Ἀθηνῶν. Διότι πρῶτος αὐτὸς ἐφώτισε τὴν σύγχρονον Ἑλληνικὴν γενεὰν περὶ τῆς ἀξίας, τῆς δυνάμεως καὶ τῆς μεγαλουργίας τοῦ Βυζαντινοῦ Κράτους ἡμῶν, ὅπερ οἱ ἀμαθεῖς ἐξ ἡμῶν, οὐχὶ βεβαίως τῶν παρακαθημένων ἐνταῦθα, ἀλλὰ τῶν ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης, πολλάκις δὲν ὤκνησαν, ἵνα μυκτηρίζωσι, γινόμενοι θύματα τῶν ἱστορικῶν ἐκείνων Φράγκων, οἵτινες συμφέρον μέγα, συμφέρον ἴδιον ἐθνικόν, συμφέρον πολιτικὸν εἶχον νὰ κατεξευτελίσωσι, διότι ἠνόουν ἄριστα, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶναι συνέχεια ἐκείνου τοῦ Κράτους ἡμῶν τοῦ Βυζαντινοῦ, οὗτινος ἡμεῖς ἀναμφισβητήτως ἐσμὲν τὸ ἀπόσπασμα καὶ ἡ συνέχεια. Οὐδεὶς ἄλλος πλὴν ἡμῶν δικαιοῦται εἰς τὴν διαδοχὴν αὐτοῦ τίτλῳ δικαίῳ, τίτλῳ προαιωνίῳ, τίτλῳ ἀπαραγράπτῳ. Ἐνθυμοῦμαι τῆς φωνῆς εὐγλώττου ἐκ Λέσβου συναδέλφου, ὅστις ἀπεκάλυπτεν ἡμῖν ὡραῖον θρύλον τοῦ Τουρκικοῦ Λαοῦ, πιστεύοντος, ὅτι ὁ τελευταῖος τῶν Αὐτοκρατόρων ἡμῶν, ὁ ἀείμνηστος Κωνσταντῖνος ὁ Παλαιολόγος εἶναι τεθαμμένος ἐκεῖ ἐν Λαοδικείᾳ τῇ παρὰ Μαιάνδρῳ, καὶ ὅτι ἐλεύσεται ἡμέρα, καθ’ ἣν ἀνοιγήσεται ὁ τάφος καὶ ὁδηγηθήσεται Κωνσταντῖνος ὁ Παλαιολόγος εἰς τὴν ἕδραν τοῦ Βυζαντινοῦ Κράτους, ἥν διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ καθηγίασεν. Ὁ θρύλος ἀληθῶς εἶναι ποιητικός. Διότι ἀτυχῶς μόνοι οἱ νεκροὶ δὲν ἐγείρονται ἐκ τῶν τάφων. Ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, ὅστις δὲν ἔχω τὴν εὐτυχίαν νὰ εἶμαι ποιητὴς στίχων, θέλω ἀναφέρει ὑμῖν παράδοσιν, ἥτις δὲν εἶναι ποιητική, ἀλλ’ ἐκφράζει τὴν συνείδησιν καὶ τὴν πεποίθησιν ὁλοκλήρου τοῦ Ὀθωμανικοῦ λαοῦ. Ὑπῆρξεν ἐποχή, καθ’ ἣν Γραμματεὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει τῆς Αὐστριακῆς Πρεσβείας ἐτύγχανεν ὢν ὁ πολυμαθὴς Χάμμερ. Εἶναι ὁ ἱστορικὸς ἐκεῖνος, ὁ συγγράψας καὶ τὴν τρίτομον Ἱστορίαν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, συγγράψας δὲ τὴν Ἱστορίαν αὐτὴν οὐχὶ καθήμενος ἐν τῷ γραφείῳ αὐτοῦ, καὶ ἀναδιφῶν βιβλία καὶ περιοδικά, ἀλλὰ περιελθὼν τὸ μέγιστον μέρος τῆς ἐν Ἀσίᾳ Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας. Οὗτος λοιπὸν ἀπεκάλυψεν εἰς ἡμᾶς τὴν ἴσως λησμονηθεῖσαν, ἢ ὑπὸ τῶν πολλῶν ἀγνοουμένων Τουρκικὴν προφητείαν. «Ὑπάρχει, λέγει, προφητεία—παρὰ τοῖς Ὀθωμανοῖς, ὅτι διὰ τῆς Χρυσῆς Πύλης, δι’ ἧς πολλάκις οἱ φιλόθρησκοι Αὐτοκράτορες τοῦ Βυζαντίου εἰσῆλθον ἐν θριάμβῳ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, μέλλουσι κατὰ τὴν ὑπ’ αὐτῶν τῶν Τούρκων βεβαιωμένην προφητείαν—οἱ χριστιανοὶ ἐν θριάμβῳ πάλιν νὰ εἰσέλθωσιν ἡμέραν τινὰ εἰς τὴν τῇ πίστει τῶν πατέρων αὐτῶν ἀποδοτέαν πόλιν τοῦ Κωνσταντίνου». Δὲν γνωρίζω, κύριοι, ἐὰν ἡ στιγμὴ τοῦ μεγάλου καὶ θεσπεσίου τούτου ἔργου εὑρίσκηται ἐγγύς, ἢ μακράν· ἀλλ’ ἀδιαφορῶ περὶ τούτου, διότι ἐὰν εἶναι ἐγγύς, ἐγὼ προσωπικῶς θέλω λάβει τὴν εὐτυχίαν νὰ ἐπισκεφθῶ τὴν πόλιν τῶν πατέρων μου, ἐὰν εἶναι μακράν, ἄς μὴ ἀπελπίζῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, διότι, τρεφόμενος ἐν τῇ «Μεγάλῃ Ἰδέᾳ» τῶν πατέρων αὐτοῦ, θέλει ἀποκτήσῃ ἡμέραν τινὰ τὴν Πόλιν ἐκείνην ἥτις, ἀνέκαθεν ἀνῆκεν αὐτῷ θέλει δὲ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἀνήκει αὐτῷ. Τὶς λοιπὸν ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς τοῦ ἄρθρου τούτου; Κατὰ τὶ ἔβλαψε τὸ ἄρθρον; Τίς, ἐπαναλέγω, ἐξηγέρθη ἐναντίον τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ; Ἡ Ἑλλάς, καὶ μόνη ἡ Ἑλλάς, εἶναι Κράτος τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ὅπως τοιοῦτο Κράτος ὑπῆρξε τὸ Βυζαντινὸν Κράτος ἡμῶν, ἐν ᾧ ἐπικρατοῦσα θρησκεία ὑπῆρχεν ἡ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ἀνεχομένην καὶ τότε πᾶσαν ἄλλην. Αὐτή, κύριοι, εἶναι ἡ ἱστορικὴ γένεσις τοῦ ἄρθρου, διὰ τὴν ἱστορίαν οὗτινος αἰτοῦμαι παρ’ ὑμῖν, κύριοι συνάδελφοι, συγγνώμην ἐὰν παρὰ τὴν συνήθειάν μου ἐμακρυγόρησα. Ἀλλὰ τὸ θέμα τοῦτο εἶναι τοσούτῳ σπουδαῖον, τοσούτῳ συνδέεται πρὸς τὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, ὥστε, δοθείσης ἀφορμῆς, ἤθελεν εἶσθαι παράλειψις καθήκοντος, ἂν δὲν ἐξηνέγκομεν τὰς γνώμας ἡμῶν περὶ τοῦ ζητήματος. Ἡ δὲ ἔννοια τῆς λέξεως «ἐπικρατοῦσα» Θρησκεία εἶναι ἡ συμφώνως πρὸς τὰ πράγματα δηλοῦσα, ὅτι τὸ μεῖζον μέρος τοῦ πληθυσμοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἀνήκει τῇ Ἀνατολικῇ Ὀρθοδόξῳ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ. Ἡ ἔννοια εἶναι, ὅτι τὸ ἐπίσημον Κράτος αὐτὴν ἀναγνωρίζει ὡς ἐπίσημον Θρησκείαν, καὶ αὐτὴν συντρέχει. Καὶ ἐπειδὴ μέγα μέρος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς διατελεῖ ἔτι ὑπὸ δουλείαν, τὸ μέρος ἐκεῖνο τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶναι τὸ ὀρθόδοξον, ὅτι αὐτὸ ἐκπροσωπεῖ τὴν Ὀρθοδοξίαν, καὶ ὅτι εἰς αὐτὸ πρέπει ν’ ἀποβλέπῃ, ὡς τὴν ἕδραν καὶ τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Βασιλακάκης ἔχει τὸν λόγον.

§9Β. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὡς εἰσηγητὴς προηγοῦμαι.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶσθε ἐγγεγραμμένος.

§11Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Θὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις.

§12Β. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Νομίζω ὅτι θὰ διηυκόλυνον τὴν συζήτησιν ἐὰν εἴπω ὀλίγας λέξεις, ὡς εἰσηγητὴς εἰδικός.

§13Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ εἴμεθα εὐτυχεῖς, κ. Πρόεδρε, νὰ ἀκούσωμεν τὸν κ. συνάδελφον εἰδικῶς αὐτόν, διότι θὰ μᾶς εἴπῃ ἀναμφιβόλως ὡραῖα πράγματα· ἀλλὰ δὲν εἶναι νοητὸν ὅτι εἰς ἕκαστον ἄρθρον θὰ εἶναι δύο καὶ τρεῖς εἰσηγηταί, διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν θὰ τελειώσωμεν ποτὲ παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν ἡ ὁποία εἶναι γενικὴ τοῦ νὰ ἐπισπευθῶσιν τὰ ἔργα τῆς Συνελεύσεως. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τιμᾶ ὑμᾶς, κ. συνάδελφε, καὶ ἀναμένω νὰ ἀκούσω παρ’ ὑμῶν ὡραῖα πράγματα, ἀλλὰ δὲν εἶναι ὀρθόν, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀκούσωμεν δύο καὶ τρεῖς εἰσηγητὰς ἢ καὶ περισσοτέρους ἐπὶ ἑκάστου ἄρθρου.

§14Β. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Μόνον κατὰ σύμπτωσιν τυγχάνει νὰ εἶναι δύο εἰσηγηταὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς θρησκείας καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς συντάξεως τῆς πολιτείας.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ ἡ Συνέλευσις νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὸ ἕβδομον ἄρθρον τοῦ εἰδικοῦ Κανονισμοῦ, κατὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀγορεύσωσιν οἱ μέλλοντες νὰ ἀγορεύσωσι περισσότερον τῶν ¾.

§16Β. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Οἱ ἀθάνατοι ἡμῶν πρόγονοι ἀνὰ πᾶν ἐπίσημον ἔργον τοῦ ὁποίου κατήρχοντο ἐπεκαλοῦντο πάντοτε τὴν θείαν ἀντίληψιν. Αὐτὸς ὁ Ὄμηρος ἐν τῇ Ἰλιάδι τὴν Θεὰν ἐπικαλεῖται ὅπως ψάλλῃ τοῦ Ἀχιλλέως τὴν μῆνιν. Αὐτὸς δὲ οὗτος ἐν τῇ Ὀδυσσείᾳ τὴν Μοῦσαν ἐπίσης ἐπικαλεῖται ὅπως διεκτραγῳδήσῃ τὰ κατὰ τὸν πολύτροπον καὶ πολύπλαγκτον ἄνδρα. Ἀπὸ Θεοῦ ἄρχεσθαι ἔλεγον. Ταῦτα δὲ τὰ πολύτιμα παραδείγματα ἔχοντα ὑπ’ ὄψει τὰ πολιτεύματα ἡμῶν πάντα τὰ Ἑλληνικὰ τὰ ὁποῖα ἐθεσμοθετήθησαν καὶ ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ ἱεροῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀνέγραψαν πάντοτε ὡς πρῶτον ἄρθρον τὰς περὶ θρησκείας διατάξεις. Ἀκολουθοῦν δὲ καὶ τὸ κρατοῦν Σύνταγμα τοῦ 1864 τὴν τακτικὴν αὐτὴν, ὡς πρῶτον κεφάλαιον καὶ πρῶτον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἀναγράφει τὰ περὶ θρησκείας, διότι ὁμολογουμένως ἡ θρησκεία εἶναι τὸ πολυτιμότερον ἀπόκτημα τοῦ ἀνθρώπου, ἀποτελοῦσα τὸν συνεκτικὸν δεσμὸν τοῦ ἀσθενοῦς πλάσματος τοῦ ἀνθρωπίνου μετὰ τοῦ πανσθενοῦς Δημιουργοῦ. Ἀποτελεῖ ἡ θρησκεία τὴν ἱερὰν κλίμακα, διὰ τῆς ὁποίας ὁ ἄνθρωπος ἀνυψοῦται μέχρις Οὐρανοῦ καὶ ἐπικοινωνεῖ μετὰ τοῦ Θεοῦ. Ἡ δύναμις τῆς θρησκείας ἐπὶ τῶν κοινωνιῶν εἶναι ἱστορικῶς πανθομολογουμένη. Ὂχι δὲ μόνον οἱ θεοφόροι Πατέρες τῆς ἐκκλησίας ἡμῶν ἠρεύνησαν καὶ ἐξιστόρησαν τὴν δύναμιν τῆς θρησκείας ἐπὶ τῆς κοινωνίας, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ Ἐθνικοὶ ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων. Οὕτως βλέπομεν τὸν Πλούταρχον ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ περὶ χωλῶν λέγοντα. «Ἡ θρησκεία τὸ συνεκτικὸν ἔρεισμα ἁπάσης κοινωνίας καὶ νομοθεσίας». Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κικέρων εἶπεν ὅτι ἐν τῇ Θρησκείᾳ ἔγκειται ἡ πίστις καὶ ἡ κανονικότης τῶν ἀνθρώπων, ἀπὸ δὲ τῆς θρησκείας οὐδὲ ἡ δικαιοσύνη ἀφίσταται κατὰ τὸν Κικέρονα. Οὕτω καὶ ἡμεῖς ἀναγράφομεν τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τὸ ὁποῖον ἔχει πολλαπλῆν ἔννοιαν. Κατὰ τὸ πρῶτον ἐδάφιον αὐτοῦ ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἡ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Ἠγέρθη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς συζήτησις ἐπὶ τῆς λέξεως «ἐπικρατοῦσα» τοῦ ἄρθρου 2, διότι οἱ θέλοντες νὰ ἐξηγήσωσι κατὰ γράμμα τὴν λέξιν περιέπεσαν εἰς πλάνην, νομίσαντες ὅτι διὰ τῆς λέξεως «ἐπικρατοῦσα» θεωρεῖται ὅτι ἡ ἐκκλησία ἡ Ὀρθόδοξος ἀποκτᾷ τὶ τὸ ὑπέροχον, ἀποκτᾷ Κράτος, ἀποκτᾷ superium ἀπέναντι τῶν ἄλλων ἐκκλησιῶν, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν οὐσίαν, τὴν ἔννοιαν τὴν ζωοποιὸν καὶ οὐχὶ εἰς τὸ γράμμα τὸ ξηρὸν καὶ νὰ νοήσωμεν ὅτι διὰ τῆς λέξεως «ἐπικρατοῦσα» ἠθέλησε ὁ θεσμοθέτης ἀρχῆθεν νὰ ἐννοήσῃ ὅτι εἶναι ἡ ὑπερισχύουσα λόγῳ τοῦ πλήθους, λόγῳ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν πιστῶν αὐτῆς, διότι τὸ πλεῖστον τῶν Ἑλλήνων, τῶν κατοίκων τοῦ Βασιλείου, ἀσπάζεται τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ καὶ ὄχι μόνον ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ 1844 καὶ 1864 ἀλλὰ καὶ σήμερον ὅτε ηὐτυχήσαμεν νὰ ἔχωμεν συμπολίτας Ἕλληνας τόσους Μουσουλμάνους καὶ Ἰουδαίους. Ἀλλ’ ἐὰν θελήσωμεν ἀκόμη καλύτερον νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὰς πηγὰς θὰ εὕρωμεν ἐκεῖ διαυγέστερον τὴν ἀλήθειαν. Τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ πολιτεύματος τῆς Ἐπιδαύρου τοῦ 1822 καὶ τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ πολιτεύματος τῆς τρίτης ἐν Τροιζῆνι Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἀναγράφουσι ῥητῶς ὅτι καθεὶς ἔχει τὴν ἐλευθερίαν τῆς θρησκείας αὑτοῦ. Τὰ τῆς λειτουργίας αὐτῆς ἔχουσιν ἴσην ὑπεράσπισιν. Ἡ δὲ θρησκεία τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας εἶναι ἡ θρησκεία τῆς Ἐπικρατείας. Ἡ ἀληθὴς λοιπὸν ἔννοια τοῦ ἄρθρου εἶναι ὅτι θρησκεία τῆς ἐπικρατείας, θρησκεία τοῦ Κράτους εἶναι ἡ Ἑλληνικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ. Ἐὰν δὲ ἡ πολιτεία ἀναγνωρίζῃ αὐτὴν ὡς θρησκείαν τοῦ Κράτους, τὸ πράττει διότι ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ὀρθοδόξῳ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ τελοῦνται αἱ ἑορταί. Τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὰ ἄρθρα 52, 54 καὶ 57 τοῦ Συντάγματος ὀφείλουσι νὰ εἶναι ὀπαδοὶ ὁ Βασιλεύς, ὁ Ἀντιβασιλεύς, ὁ Μεσοβασιλεύς, ὁ Ἐπίτροπος καὶ ὁ κηδεμὼν τοῦ ἀνηλίκου διαδόχου τοῦ Θρόνου. Τῆς Ἐκκλησίας ταύτης οἱ λειτουργοί, οἱ Ἐπίσκοποι μισθοδοτοῦνται καὶ διορίζονται ὑπὸ τοῦ Κράτους ἀπολάβοντες καὶ ἰδιάζουσαν δικαιοδοσίαν. Ἐπὶ τέλους τῆς Ἐκκλησίας ταύτης κατὰ τὸ ἄρθρον 42 τοῦ Συντάγματος εἶναι προστάτης ὁ Βασιλεύς. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν τῆς λέξεως «ἐπικρατοῦσα» ἔρχομαι εἰς τὴν συνέχειαν τοῦ ἄρθρου. Τὸ ἄρθρον ἐν συνεχείᾳ λέγει τὰ ἑξῆς: «πᾶσα ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτή». Καὶ ἀμέσως προσκόπτομεν εἰς τὴν λέξιν «γνωστὴ» ἡ ὁποία παρουσίασεν πολλὰς τὰς δυσχερείας καὶ πολλὰς τὰς συζητήσεις ἀνέκαθεν εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ μεταξὺ τῶν εἰσηγητικῶν Ἐπιτροπῶν τοῦ πολιτεύματος· διότι ἔρχονται καὶ ἐρωτῶσι τινὲς τὶ σημαίνει ἡ λέξις «γνωστὴ» καὶ ἐὰν διὰ τῆς λέξεως «γνωστὴ» προστατεύωνται μόνον αἱ μέχρι τῆς θεσπίσεως τοῦ Συντάγματος θρησκεῖαι ἤ καὶ αἱ μέλλουσαι. Διὰ τῆς λέξεως γνωστὴ θέλει βεβαίως τὸ Σύνταγμα νὰ δηλώσῃ καὶ νὰ τὸ δηλώσῃ καθαρῶς ὅτι ἐννοεῖ θρησκείαν φανεράν, δηλαδὴ μὴ ἔχουσαν κρυφίους τοὺς σκοπούς, μὴ ἔχουσαν ἀνταρτικοὺς κατὰ τῆς πολιτείας σκοπούς, ἀλλὰ συμμορφωμένη καὶ πρὸς τὴν δημοσίαν καὶ τὴν ἔννομον τάξιν. Αὐτὴν τὴν θρησκείαν θεωρεῖ ὡς γνωστήν. Διότι οἱ εἰπόντες ὅτι διὰ τῆς λέξεως «γνωστὴ» θεωρεῖται ἡ ἀνεγνωρισμένη θρησκεία καὶ διὰ τοῦτο ἀποροῦντες ἀφοῦ δὲν βλέπουσι ἄλλην ἀνεγνωρισμένην θρησκείαν πλὴν τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας, εὑρίσκονται εἰς πλάνην, διότι ἡ λέξις «γνωστὴ» δὲν σημαίνει ἀνεγνωρισμένην ἀλλὰ σημαίνει φανεράν, ὑπὸ νόμιμον τύπον. Ἀπόδειξις δὲ ὅτι δὲν σημαίνει ἀνεγνωρισμένην θρησκείαν ἡ λέξις γνωστὴ εἶναι, ὅτι ἐὰν ἐσήμαινεν ἀνεγνωρισμένην ἡ ἀναγνώρισις ἑκάστης θρησκείας ἔπρεπε νὰ γίνεται διὰ πράξεως τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπίσης δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἡ λέξις «γνωστὴ» ἐν τῷ Συντάγματι ἐτέθη εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν λέξιν τὴν ὑπάρχουσαν εἰς τὸ ἄρθρον 222 τοῦ Ποινικοῦ νόμου, τὸ ὁποῖον ἐπὶ τούτου ἠκυρώθη καὶ τὸ ὁποῖον ἀναγράφει περὶ ἀνεγνωρισμένων θρησκευτικῶν αἱρέσεων. Ἀλλὰ προχωροῦντες εἰς τὸ ἄρθρον, παρατηροῦμεν τὴν ἄλλην λέξιν ἡ ὁποία ἐπίσης ἀπετέλεσε μέγα σκάνδαλον, διότι λέγει τὸ ἄρθρον «πᾶσα ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτή». Ἔρχονται λοιπὸν οἱ ἀντιφρονοῦντες καὶ λέγουσιν εἰς ἡμᾶς ὅτι ἡ λέξις αὐτὴ εἶναι ὑπερφίαλος διὰ τὴν Πολιτείαν καὶ ἀποτελεῖ βλασφημίαν κατὰ τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν. Τοῦτο εἶναι ἐντελῶς ἀναληθές.

§17Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ποῖον;

§18Β. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Τὸ ὅτι διὰ τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» θεωρεῖται, ὅτι ὑβρίζομεν τὰς ἄλλας θρησκείας. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξηγήσωμεν κατὰ λέξιν τὴν φράσιν «ἀνεκτή». Δὲν θέλω νὰ ἀναγράφῃ τὸ Σύνταγμα ὅτι ἐξ ἐπιεικείας κατὰ συγγνώμην ἀνέχεται λειτουργούσας τὰς ἄλλας θρησκείας, διότι θὰ εὑρίσκετο εἰς ἀντίφασιν καὶ πρὸς τὴν ὅλην οὐσίαν τοῦ πρώτου ἄρθρου καὶ πρὸς αὐτὸ τὸ τρίτον ἄρθρον, τὸ ὁποῖον θεωρεῖ πάντας ἀνεξαιρέτως τοὺς Ἕλληνας πολίτας, ἀνεξαρτήτως θρησκεύματος, ἱκανοὺς καὶ ἐπιτηδείους διὰ τὰς δημοσίας λειτουργείας, ἱκανοὺς καὶ ἐπιτηδείους εἰς τὸ νὰ ἀπολάβωσι τῶν τιμῶν τῶν ὑπὸ τῆς πολιτείας παρεχομένων. Ταῦτα ὡς πρὸς τὴν λέξιν «ἀνεκτή». Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη ἔννοια ὅτι διὰ τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» τοῦ πρώτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος ἤθελεν ὁ θεσμοθέτης νὰ χαρακτηρίσῃ τὸ ἀνεξίθρησκον τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσιν οἱ ἀντιφρονοῦντες νὰ ἔχω ἀντίθετον γνώμην, διότι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» δὲν ἐμφαίνει ἐνταῦθα τὸ ἀνεξίθρησκον, καθότι πρέπει νὰ γνωρίζωμεν ὅτι ἡ ἀνεξιθρησκεία διαφέρει κατὰ πολὺ τῆς ἐλευθεροθρησκείας. Ὑπάρχουσι Κράτη, τὰ ὁποῖα ἔχουσι μὲν ἀνεξιθρησκείαν, ἀλλὰ δὲν ἔχουσιν ἐλευθεροθρησκείαν, ὅπως εἶναι τὸ Ὀθωμανικὸν Κράτος, τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν ἀνεξιθρησκείαν, διότι ἀνέχεται ἐν τῇ Ἐπικρατείᾳ αὐτοῦ πάσας τὰς θρησκείας ἀνεξαιρέτως δὲν ἔχει ὅμως τὴν ἐλευθερίαν τῆς θρησκείας, διότι ἐὰν τολμήσῃ τις Ὀθωμανὸς νὰ μεταβάλῃ θρήσκευμα, ἀσπαζόμενος μίαν ἄλλην οἱανδήποτε γνωστὴν θρησκείαν, κολάζεται ποινικῶς καὶ τιμωρεῖται διὰ θανάτου καὶ δὴ διὰ τῆς ποινῆς τῆς ἀτιμίας, ἐνῷ ἡ διαφορὰ εἶναι ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν τὸ ἐλεύθερον τῆς θρησκείας, διότι τὶ ἐστὶ θρησκεία; Θρησκεία εἶναι ἡ συνείδησις τοῦ ἀνθρώπου περὶ τῆς ἰδέας, ἧς ἔχει ὡς πρὸς τὸ θεῖον, ἑπομένως δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπέμβωμεν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ’ ἀφίνομεν αὐτὸν ἐλεύθερον. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορὰ τῆς ἐλευθεροθρησκείας ἀπὸ τὴν ἀνεξιθρησκείαν. Τὸ ἄρθρον ὅμως ἔχει πολλὰς ἀρετὰς καὶ ἠθικὰς ἀρετὰς ἐξαγγέλλει καὶ διαγράφει, διότι λέγει ὄχι μόνον εἶναι ἐλευθέρα πᾶσα θρησκεία ἐν Ἑλλάδι, ἀλλὰ ἀναγράφει τὸ ἀπόλυτον τῆς λατρείας, διαγράφει συγχρόνως καὶ τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ προσηλυτισμοῦ καὶ λέγει πᾶσα λατρεία δύναται νὰ τελῆται ἀκωλύτως, τοῦτο δὲ ἔχει βεβαίως τὴν ἔννοιαν, διότι πρὸς οὐδὲν θὰ ὠφέλῃ ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκείας, ἐὰν ἐκωλύετο ἡ λατρεία, διότι ἡ λατρεία ἀποτελεῖ τὴν ἐμφάνισιν τῆς θρησκείας, τὴν ἐμφάνισιν τοῦ δόγματος, αὕτη δὲ τελεῖται διὰ τῶν τελετῶν· εἰς τὰς τελετὰς ἀποδίδηται ἡ ἀληθὴς ἐλευθερία, διότι ἔχει τὸ ἀκώλυτον τῆς ἐκδηλώσεως τῆς λειτουργίας καὶ ἀποδίδει πᾶσα θρησκεία μεγάλην σημασίαν εἰς τὴν λατρείαν τῶν ἐξωτερικῶν τύπων τῆς θρησκείας. Ἰδίως ἡμεῖς οἱ χριστιανοὶ παραλαβόντες ἐξ αὐτῆς τῆς κεφαλῆς τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Κυρίου ἡμῶν τοῦ Χριστοῦ, ὅστις εἶπεν «ἔνθα εἶναι δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι ἐν τῷ ὀνόματί μου ἐκεῖ καὶ ἐγὼ ἐν μέσῳ αὐτῶν». Ὁ Χριστὸς τὴν στιγμὴν αὐτὴν τὴν λατρείαν ἀνέφερεν, ἀφίνομεν δὲ τὸ ἀκώλυτον τῆς λατρείας κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὴν λατρείαν τῆς θρησκείας, διότι προσέρχεται ἡ θρησκεία μὴ προστατευομένη ἀπὸ τὸ Σύνταγμα—ἐὰν τὴν ἐπροστάτευεν τότε θὰ ἤρχετο εἰς ἀντίφασιν— διότι θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπηρεάζῃ τὴν συνείδησιν τοῦ πνεύματος, προστατεύει ὅμως τὴν λατρείαν διότι ἡ λατρεία εἶναι θέμα ἀστυνομικόν, διοικητικὸν καὶ τὸ Σύνταγμα ἔλαβεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἡ ἀστυνομία δύναται νὰ ἐπέμβῃ καὶ ἔρχεται καὶ λέγει ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἡ λατρεία τῶν γνωστῶν θρησκειῶν, ὑφ’ ὃν τύπον εἴπομεν προηγουμένως. Ἔχομεν τὴν τελευταίαν ἤδη τοῦ 1ου ἄρθρου φράσιν, ἡ ὁποία καὶ αὐτὴ ἔχει προκαλέσει πολλὰς ἀντιρρήσεις καὶ πολλὰς διαμάχας καὶ ἔχει γνωστοὺς πολλοὺς διαπληκτισμοὺς μεταξὺ διαφόρων ἐχόντων ἀντιθέτους γνώμας. Ἡ τελευταία διάταξις εἶναι ὅτι ἀπαγορεύομεν τὸν προσηλυτισμὸν ἀπὸ πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας. Καὶ ἔρχονται καὶ σᾶς λέγουν πῶς φρονεῖτε ὅτι ἀναγράφεται ἐν τῷ Συντάγματι ἐλευθερία τῆς θρησκείας τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν προστατεύετε τὴν ὀρθόδοξον θρησκείαν, διότι ὑπὲρ αὐτῆς ἔχει τὴν ἀπαγόρευσιν προσηλυτισμοῦ καὶ πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως; Θὰ ἴδητε ὅτι ἡ ὀρθόδοξος θρησκεία δὲν προστατεύεται διὰ Συνταγματικῆς διατάξεως, ἀλλὰ προστατεύεται κυρίως καὶ αὐτὴ καὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι θρησκεῖαι διὰ τῶν ἄρθρων 195,197 καὶ 198 τοῦ Ποινικοῦ Νόμου καὶ διὰ τῶν ἄρθρων 14 καὶ 17 περὶ ἐξυβρίσεως. Εἰς αὐτὰ τὰ ἄρθρα περιλαμβάνεται ἡ ἀπαγόρευσις τοῦ προσηλυτισμοῦ ὄχι μόνον κατὰ τῶν ἄλλων θρησκειῶν, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς Ὀρθοδόξου Θρησκείας. Ἀλλὰ θὰ εἴπητε διατὶ τὸ περιλαμβάνει ἰδιαιτέρως; Διότι πρῶτον θέλει νὰ τονίσῃ τὴν φρᾶσιν «πάσης ἐπεμβάσεως» καὶ ὅταν λέγω πάσης ἐπεμβάσεως ἐννοῶ καὶ ἔξω τῶν ὁρίων τῶν ἄρθρων, τῶν ὁποίων ἐμνημόνευσα ἀνωτέρω. Ὁ λόγος δὲ διὰ τὸν ὁποῖον ἀρχῆθεν εἰς ὅλα ἐν γένει τὰ Συντάγματα τὰ Ἑλληνικά, ἐτέθη αὐτὴ ἡ ἰδιαιτέρα προφύλαξις, εἶναι τοσοῦτον γνωστός, ὥστε δὲν πρέπει νὰ ἀξιώσῃ ἡ Συνέλευσις νὰ κάμωμεν περὶ αὐτοῦ ἔρευναν δημοσίως, διότι τὸν γνωρίζομεν ὅλοι ἐλέχθησαν ὅμως μεταξὺ ἡμῶν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὑπὸ τὴν αἵρεσιν νὰ μὴ γραφῇ τίποτε. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν προστασία ἰδιαιτέρα ἀφοῦ διὰ τῆς Συνταγματικῆς αὐτῆς διατάξεως ἐὰν πρόκειται νὰ προστατευθῇ ἰδιαιτέρως ἡ Ὀρθόδοξος Θρησκεία δὲν ἔχομεν ἄλλο μέσον ἀφοῦ προστατεύεται ὑπὸ τοῦ Ποινικοῦ Νόμου παρὰ τὴν διοίκησιν. Ἀποβλέπομεν εἰς τὸν νόμον περὶ Νομαρχιῶν, ὁ ὁποῖος περιλαμβάνει τοιαύτην διάταξιν διοικητικήν, εἶναι ἐπίσης καὶ τὸ ἄρθρον 9 τοῦ καταστατικοῦ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ περὶ ἑτεροδιδασκαλείων. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω λίαν συντόμως ἀνερευνῶν τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τὸ πρῶτον τὸ ὁποῖον παρουσιάζει τοσαύτας δυσχερείας ἐν τῇ ἀναλύσει. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι καὶ παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν ὅπως θελήσῃ καὶ ψηφίσῃ τοῦτο ἀπαραλλάκτως ὅπως ὑπάρχει ἐν τῷ Συντάγματι ἀναψηφίζουσα δὲ τοῦτο ἐν πεποιθήσει ὅτι προσφέρει ἐθνικὴν ἀληθῶς ὑπηρεσίαν.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Βασιλακάκης ἔχει τὸν λόγον.

§20Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, μεθ’ ὅσα ἀνέγνωσα ἐπὶ τῶν συζητήσεων τῶν διεξαχθεισῶν μεταξὺ τῶν εἰσηγητικῶν ἐπιτροπῶν καὶ τῆς Συνταγματικῆς, ἐπίσης καὶ μεθ’ ὅσα ἤκουσα τόσον εὐγλώττως ἐκτιθέμενα ἀπὸ τὸν ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφον καὶ τὸν ἐκ Κυκλάδων, ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐπείσθην διόλου. Διότι δὲν ἤκουσα κανένα νὰ μοῦ εἴπῃ ὅτι τὸ ἄρθρον ὅπως διατυποῦται εἶναι σύμφωνον μὲ αὐτὸ κἂν τὸ πνεῦμα καὶ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματός μας. Ἐὰν εἶναι σύμφωνον μὲ αὐτὸ τὸ πνεῦμα τοῦ νεωτέρου δικαίου καὶ ἐὰν δὲν ἔρχεται ἀκόμη καὶ εἰς πλήρη ἀντίφασιν πρὸς στοιχειώδη καὶ θεμελιώδη τινὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματός μας, μία κορυφὴ ἐπιστημονικὴ Γαλλικὴ ὁ Berthélemy λέγει ὅτι οὐσιῶδες θεμελιῶδες δόγμα τοῦ νεωτέρου δικαίου εἶναι ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὸ θεμελιῶδες δόγμα τοῦ μεσαιωνικοῦ δικαίου ποῦ ἦτο ἡ ἑνότης τῆς ἐκκλησίας. Καὶ ἔρχεται ὁ Esmein διὰ νὰ εἴπῃ ὅτι «ἡ ἐλευθερία τῆς συνεννοήσεως εἶναι τὸ πρῶτον τῶν ἀτομικῶν δικαιωμάτων τὰ ὁποῖα ἀνεγνωρίσθησαν κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους ὡς ἀπόλυτον καὶ ἀπαραβίαστον».

§21Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ καθιεροῖ τὸ ἄρθρον.

§22Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Θὰ σᾶς εἰπῶ τὶ καθιεροῖ. Λέγει δὲ ἐπίσης ὁ ἴδιος. «Ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως ἀπαιτεῖ νὰ μὴ ὑπάρχῃ οὐδεὶς νόμος, οὐδὲ διάταγμα, οὔτε διοικητικὸς κανονισμὸς, ἵνα ὁρίζηται ὁ τρόπος τῆς πίστεως εἴτε καὶ τῆς ἀπιστίας». Ἐνῷ σεῖς ἐπιμένετε ὅπως τὸ ἰδικόν μας Σύνταγμα μὴ παύῃ νὰ λέγῃ πᾶσα «δὲ ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτή», ὁ Μιραμπῶ τὴν λέξιν «ἀνεκτὴ» τὴν ἐκαυτηρίασε καὶ ἐπείσθη ἡ Γαλλία ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» εἶναι τυραννικὴ καὶ δὲν ὀφείλει νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὸ πολίτευμά της. Παρ’ ἡμῖν ὁ Σαρίπολος, τοῦ ὁποίου πολὺ δικαίως ἐξῆρεν τὴν μεγάλην ἐπιστημονικὴν ἀξίαν ὁ κ. εἰσηγητής, μάτην προσεπάθησε ν’ ἀποτρέψῃ ἀπὸ αὐτὴν τὴν λέξιν τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τοῦ 1864, καὶ ὁ ὁποῖος ἀφοῦ εἶδεν ὅτι καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐκείνη ἐβιάζετο, ὅπως σήμερον βιαζόμεθα νὰ ψηφίσωμεν ἕνα πολίτευμα, ὅπως ὅπως....

§23ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό;

§24Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Στράτου ὅτι πρέπει ταχέως νὰ σπεύσωμεν, τὶ σημαίνει; (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς αἰθούσης).

§25Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ καὶ ὁ κ. Στράτος καὶ ὅλοι ὅσοι ὡμίλησαν περὶ ταχύτητος δὲν ἐννοούσαμεν ποτὲ νὰ εἴπωμεν ὅπως, ὅπως. Εἴπομεν ὅτι νὰ μὴ περιέλθωμεν εἰς τὴν νόσον ἐκείνην ἥτις χαρακτηρίζεται προσφυῶς μὲ μία λέξιν κοινῆς Ἑλληνικῆς διαλέκτου «χασομέρια, χασολογία», αὐτὰ εἴπομεν, νὰ μὴ χάνωμεν τὸν καιρόν μας λέγοντες λόγια, προκειμένου δὲ περὶ οὐσίας, οὐδὲ ἐσκέφθη κανεὶς νὰ εἴπῃ νὰ γίνῃ ὅπως, ὅπως. Αὐτὸ κανεὶς δὲν τὸ ἐσκέφθη.

§26Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὀφείλετε καὶ εἰς ἐμὲ μίαν ἐπανόρθωσιν. Καὶ ἐγὼ ὅπως καὶ ὁ κύριος Πρωθυπουργός, ὄχι μόνον δὲν συνομώσαμεν ὅπως ἐγράφει εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἀλλ’ ἐμείναμεν σύμφωνοι ὅτι πρέπει νὰ ἐπιταχυνθῇ ἡ ψήφισις τοῦ Συντάγματος, καὶ ἐζήτησα πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔγινε καὶ δεκτὸν παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, νὰ παραπεμφθοῦν διατάξεις τῶν ὁποίων ἡ ἐπεξεργασία δὲν εἶναι ὥριμος εἰς τὰς ἄλλας Βουλάς, ἵνα ἀκριβῶς μὴ ψηφισθοῦν ὅπως, ὅπως, ἀλλὰ νὰ γίνουν ἀντικείμενον εὐρυτέρας συζητήσεως παρὰ τῆς δημοσίας γνώμης.

§27Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κανεὶς δὲν εἶπεν ὅπως, ὅπως.

§28Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀντιθέτως μάλιστα.

§29Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ αὐτὴν ἔδωκα τὴν ἑρμηνείαν, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον σεῖς τὴν ἀρνεῖσθε τόσον τὸ καλλίτερον.

§30Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι ἐφ’ ὅσον τὴν ἀρνούμεθα, ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπάρχει.

§31Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἐφ’ ὅσον τὴν ἐξηγῆτε τότε βεβαίως χαίρω πολύ.

§32Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς προσθέτω δὲ ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνεται σύγχυσις καὶ ἀνάμιξις μεταξὺ τῶν διαφόρων ἐννοιῶν, καὶ τῆς ὀρθῆς τελειώσεως τῆς ἐργασίας, διότι ἐκεῖνο ἀκριβῶς τὸ ὁποῖον κυρίως δύναται νὰ μᾶς ἐκθέσῃ εἰς τὸν κίνδυνον νὰ κάμωμεν ἐργασίαν πλημμελῆ, εἶναι νὰ μὴ περιοριζόμεθα εἰς ἕκαστον θέμα, εἰς τ’ ἀφορῶντα τὸ θέμα, ἀλλὰ νὰ ἀναμιγνύωμεν θέματα ἄλλα, ὁπότε καὶ ἡ ἐργασία ἀσφαλῶς θ’ ἀποτύχῃ.

§33Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Βεβαίως.

§34Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄν δὲν περιορίσωμεν καὶ τὸν νοῦν καὶ τὸν λόγον ἡμῶν, εἰς τὰ τοῦ θέματος ἀσφαλῶς θ’ ἀποτύχωμεν. Διότι τὰ πολλά, ἡ ἀνάμιξις τῶν πολλῶν, ἐπάγεται σύγχυσιν καὶ ἡ σύγχυσις δὲν εἶναι ἐποικοδομητική.

§35Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Λοιπὸν ἀκριβῶς καὶ ὁ Σαρίπολος διαφωνῶν δὲν εἰσηκούσθη τότε ἀπὸ τὴν Συντακτικὴν Συνέλευσιν τοῦ 1864 μέσα εἰς τὴν ὁποίαν ὡς γνωρίζετε ὑπῆρξε καὶ κάποιος πληρεξούσιος ὁ ὁποῖος προέτεινε ὅπως καὶ δεκαπέντε περίπου ἄρθρα τὰ ψηφίσουν ὅπως ὅπως, διότι ἀκριβῶς εἶχεν ἀπειληθῆ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐκείνη ἀπὸ τὸ Διάγγελμα τοῦ Βασιλέως Γεωργίου. Καὶ ἐγὼ ἀκριβῶς κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἰδὼν ὅτε ἐσπεύδατε νὰ χαρακτηρίσετε ταύτην ὡς Συντακτικὴν εἶχον ἐκφέρει τὴν γνώμην ὅτι δὲν ἠμποροῦσε νὰ εἶναι Συντακτική. Ἀκριβῶς ἀπέβλεψα μεταξὺ ἄλλων καὶ εἰς τὸ γεγονὸς ὅτι ἔβλεπον πάθη καὶ μίση νὰ κολλάζουν, καὶ ἔβλεπον προκαταλήψεις νὰ δεσπόζουν μεταξὺ ἡμῶν. Καὶ εἶχον πεισθῆ ὅτι δὲν εἶναι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις αὐτὴ ἡ ὁποία θὰ συνέτασσε τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἐχρησίμευεν εἰς τὸ ἐσαεὶ κτῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§36Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ ποίαν συνάφειαν αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον εἴπατε τώρα περὶ τῆς Συνελεύσεως σχετίζεται μὲ τὸ «ἀνεκτή» τὸ ὁποῖον ἀναπτύσσεται;

§37Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Κατὰ τοῦτο σχετίζεται ὅτι ὑπάρχει μεταξὺ ἡμῶν τὸ γεγονὸς αὐτὸ τὸ ὁποῖον κανεὶς δὲν ἀρνεῖται. Αἱ χωρίζουσαι ἡμᾶς προκαταλήψεις.

§38Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ μοῦ ἐξηγήσητε διατὶ αὐταὶ αἱ προκαταλήψεις σχετίζονται μὲ τὸ «ἀνεκτή».

§39Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ Ἐθνοσυνέλευσις ἡ ὁποία ἀποτελεῖται ἀπὸ μέλη χωριζόμενα βαθέως ὑπὸ διαφόρων προκαταλήψεων νὰ καταλήξῃ εἰς τὸ νὰ συντάξῃ ἄνευ κλονισμῶν τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ὤφειλε νὰ στεγάσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος τὸ ὁποῖον ἤδη ἐμεγαλύνθη. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται.

§40Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ ἐννοῶ ποῦ λέγετε. Ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ κατὰ τὶ τοῦτο σχετίζεται μὲ τὴν ὑποστήριξιν τῆς γνώμης σας ὅτι τὸ «ἀνεκτή» πρέπει ν’ ἀλλάξῃ.

§41Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Σχετίζεται κατὰ τοῦτο ὅτι σήμερον οἱ μὲν ἀκούουν τοὺς δὲ μὲ προκατάληψιν, καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν οἱ μὲν νὰ πείσουν τοὺς δέ.

§42Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν μᾶς εἴπατε κανὲν ἐπιχείρημα, διὰ τὸ «ἀνεκτή».

§43Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Σᾶς εἶπον πρῶτον τὸ ἐπιχείρημα ὅτι εἶναι ἄντικρυς ἐναντίον τοῦ πνεύματος τοῦ νεωτέρου δικαίου, καὶ ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος ἡμῶν καὶ σᾶς εἶπον τὴν γνώμην διακεκριμένων νομομαθῶν....

§44Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλ’ αὐτοὶ ὁμιλοῦν περὶ ἐλευθερίας συνειδήσεως. Σᾶς βεβαιῶ μὲ τὸν θετικώτερον τρόπον ὅτι ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Συντάγματι ἰσχύοντι ἐπὶ ὅσας γεννεᾶς ἰσχύει καὶ διατετυπωμένον ὡς εἶναι οὐδέποτε ἐγεννήθη εἰς κανένα ἡ γνώμη ὅτι δὲν εἶναι ἐξησφαλισμένη ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως.

§45Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἀκριβῶς περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Ἐπειδὴ δὲν ἐγεννήθη εἰς κανένα ἡ γνώμη αὐτή, πῶς εἶναι δυνατὸν τὸ Σύνταγμά σας τὸ ὁποῖον βασίζεται ἐπὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως νὰ λέγῃ «πᾶσα θρησκεία εἶναι ἀνεκτή». Ὁ Μιραμπὼ.......

§46Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸν Μιραμπὼ ἀφήστετον. Τὸ Σύνταγμα ὅρισε τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως. Ἡ πρᾶξις δὲ καὶ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ Συντάγματος αὐτοῦ, ἀπὸ τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν διετυπώθη μέχρι σήμερον, ἀπέδειξε τὴν ὕπαρξιν τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως. Ὁ Μιραμπὼ δὲν γνωρίζω τὶ εἶπεν ἀλλὰ γνωρίζω ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν πολίτευμα ἀνεγνώρισε ἐμπράκτως τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως. Αὐτοῦ δὲ τοῦ γεγονότος, τῆς ἐμπράκτου ἐμφανίσεως τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως, ἡ διατύπωσις εἶναι αὐταὶ αἱ λέξεις. Μὴ γυρεύετε ἄλλην ἔννοιαν. Ἡ ἔννοια εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπάρχει πράγματι. Τὸ πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἶναι ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως. Μὴ νομίζετε ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐλευθερία συνειδήσεως διότι σεῖς κακῶς ἑρμηνεύοντες τὰς λέξεις γλωσσικῶς, εὑρίσκετε ὅτι ἐν αὐταῖς δὲν ὑπάρχει ἐλευθερία συνειδήσεως. Ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως ὑπάρχει εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀφ’ ἧς ὑπῆρξεν Ἑλληνικὴ Βασιλεία καὶ πρὶν ἀκόμη τὸ Σύνταγμα ὑπάρξει. Ἡ ἔννοια τῆς συνειδήσεως ὑπῆρξε καὶ πρὶν γίνῃ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, διότι ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως, προκειμένου περὶ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας πάντοτε. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ τοῦ Συντάγματος, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν ἐδημιούργησε τίποτε νέον. Ἀνεγνώρισε μίαν κατάστασιν ὑπάρχουσαν, τὴν κατάστασιν τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως καὶ τὴν ἐξησφάλισε διὰ τῶν φράσεων αὐτῶν. Ἡ διάταξις αὐτὴ δὲν λέγει λέξεις, λέγει πρᾶγμα καὶ τὸ πρᾶγμα εἶναι ὅτι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς καθ’ ἥν ὑπῆρξε τὸ Σύνταγμα μέχρι σήμερον οὐδεὶς ποτὲ ἐνόμισεν ὅτι δύναται νὰ θίξῃ τὴν ἔννοιαν τῆς συνειδήσεως. Δὲν ἔχει ἀνάγκην προστασίας ἡ ἔννοια τῆς συνειδήσεως. Διὰ τῶν γνωμῶν τοῦ Μιραμπὼ καὶ τῶν ἄλλων συγγραφέων τοὺς ὁποίους ἀναφέρατε δὲν ἔχει ἀνάγκην προστασίας ἡ ἔννοια τῆς συνειδήσεως, οὔτε ἔχει ἀνάγκην προστασίας διὰ τῆς μεταβολῆς λεξιδίων ἢ φρασιδίων, διότι ἡ ἔννοια τῆς συνειδήσεως εἶναι πρᾶγμα, καὶ πρᾶγμα καθιερωμένον δι’ αὐτῶν τῶν λέξεων τοῦ Συντάγματος, αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν αὐτὴν τὴν ἔννοιαν καὶ ὄχι ἄλλην.

§47Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἀλλὰ τότε πρέπει νὰ παραδεχθῆτε ὅτι ἔχει ἀνάγκην προστασίας τὸ λεξικὸν τοὐλάχιστον.

§48Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἰδικόν σας.

§49Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Διότι τὸ «ἀνεκτὴ» δὲν σημαίνει «ἐλευθερία» ὁσονδήποτε καὶ ἄν θελήσητε νὰ δώσητε τὴν σημασίαν αὐτήν. Καὶ ὄχι μόνον παρ’ ἡμῖν ἀλλὰ καὶ εἰς οὐδὲν λεξικὸν καὶ εἰς οὐδεμίαν γλῶσσαν τὸ «ἀνεκτὴ» εἶναι τὸ αὐτὸ μὲ τὸ «ἐλευθέραν». Κάτι τι, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀνεκτὸν σήμερον, ἠμπορεῖ νὰ μὴ εἶναι ἀνεκτὸν αὔριον. Καὶ ἑπομένως δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἐλεύθερον.

§50Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν λαμβάνετε ὑπ’ ὄψει τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἔδωσαν τὰ πράγματα ἐπὶ τόσα ἔτη;

§51Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἀκριβῶς, ἡ λέξις πρέπει νὰ ἀνταλλαχθῇ σύμφωνα πρὸς τὰ πράγματα καὶ ὄχι τὰ πράγματα σύμφωνα πρὸς τὴν λέξιν. Θὰ ἦτο ἀστεῖον ἐὰν εἴχομεν τοιαύτην ἀπαίτησιν. Ἄλλως τε ἡ λέξις δὲν εἶναι μόνον Ἑλληνική, ὑπάρχει εἰς ὅλας τὰς γλώσσας καὶ διὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρνηθῶμεν τὴν πραγματικὴν σημασίαν τῆς λέξεως. Καὶ ἀπόδειξις εἶναι αὐτὴ ἡ νομικὴ διακήρυξις τῆς Ἀν. Χέρσου Ἑλλάδος τῆς ὁποίας προήδρευεν ὁ Θεόδωρος Νέγρης, ὁ ὁποῖος εἶχεν ἔλθει τότε ἐκ Κωνσταντινουπόλεως κατ’ εὐθεῖαν, λεπτομέρειαν τὴν ὁποίαν ἔχει ἴσως λησμονήσει ὁ κ. Λεβίδης ν’ ἀναφέρῃ καὶ ἐν τῇ ὁποίᾳ διακηρύξει λέγεται «ὅλας τὰς θρησκείας δέχεται ἡ Ἑλλάς». Βλέπετε ὅτι λέγει «δέχεται» καὶ ὄχι «ἀνέχεται», πρᾶγμα τὸ ὁποῖον σημείνει ὅτι ἀνεγνώριζεν ὄχι «ἀνεκτὰς» ἀλλ’ «ἐλευθέρας» τὰς θρησκείας.

§52Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Καὶ εἶναι ἐλεύθεραι αἱ θρησκεῖαι. Σεῖς καταπατήσατε τὴν συνείδησιν τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρός.

§53Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ὁ κ. Καμπάνης φαίνεται πολὺ πατριώτης διότι εἶδον ὅτι ὡς μέλος τῆς Συντακτικῆς Ἐπιτροπῆς ὡμίλησεν ὡς ἑξῆς περίπου. Κύριοι, νὰ μὴ τὸ συζητῶμεν αὐτὸ τὸ ζήτημα εἰς τὴν Βουλήν, διότι θὰ ἔχουν μεγάλην εὐθύνην ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ προκαλέσουν τὴν ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησιν. Καὶ ἐνθυμήθηκα, κύριοι, τὸ secret de Polichinnel.

§54Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Εἶπον ὅτι ἡ συνείδησις τοῦ ἀνθρώπου, εἴτε θρησκευτικὴ εἴτε πολιτική, εἶναι μία καὶ ἡ αὐτή. Σεῖς δὲ τὴν πολιτικὴν συνείδησιν τοῦ ἀνδρὸς τὴν καταπατήσατε.

§55Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὀρθὸν εἶναι αἱ συζητήσεις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος νὰ μὴ γίγνωνται ἐν βρασμῷ ψυχῆς.

§56Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Δι’ αὐτὸ εἶπον, κ. συνάδελφε, ὅτι ὑπάρχουν προκαταλήψεις, ὁρίστε τὸ παράδειγμα. Μᾶς λέγει ὅτι σεῖς κατεπατήσατε τὴν πολιτικὴν συνείδησιν καὶ τὸ λέγει μὲ ἕνα τρόπον ὡσὰν νὰ ὑπεδύετο τὸν Ὀθέλλον.

§57Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Εἴπατε, ὅτι ὁ Νέγρης ἦλθεν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως. Διατὶ ἐτονίσατε, ὅτι ἦλθεν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως δὲν γνωρίζω.

§58Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἐκ Φαναρίου ὅπου ὑπῆρχε τὸ Πατριαρχεῖον καὶ ὅπου τὸ Πατριαρχεῖον κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἦτο ὑπὸ βαρύτατον ζυγόν. Καὶ ὅμως ἐκεῖνος καίτοι ἦλθεν τότε ἐκεῖθεν, εἶπεν, «δεχόμεθα» ἐνῷ σεῖς ἐρχόμενοι μετὰ ἑκατὸν ὁλόκληρα ἔτη λέγετε «ἀνεχόμεθα τὰς θρησκείας».

§59Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀνεγνώσατε ὅμως τὸ 1ον μέρος τῆς διατάξεως τοῦ Νέγρη, καὶ ἐν ἀγνοίᾳ ὑμῶν ἐπέσατε εἰς παράλειψιν, διότι κατωτέρω καὶ ἐπειδὴ βλέπω, ὅτι ἔχετε τὰ κείμενα, ἀναφέρω καὶ τοὺς ἀριθμοὺς τῶν σελίδων σελὶς 48, εʹ) λέγει: «Ὁ Ἕλλην χρεωστεῖ νὰ ὑποφέρῃ ὅλα τὰ θρησκευτικὰ καὶ πολιτικὰ φρονήματα τῶν ὁμοίων του». Βλέπετε, ὅτι ὁ Νέγρης δὲν παρέλειψε τὴν λέξιν «ἀνεκτὴ» καὶ ὅταν λέγει «χρεωστεῖ νὰ ὑποφέρῃ», εἶναι Γαλλισμός, ἀλλὰ τὸ νὰ ὑποφέρῃ εἶναι τὸ εἶναι «ἀνεκτὴ», τὸ «ἀνεκτή».

§60Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἡ πρώτη του διακήρυξις λέγει «δέχεται». Ἔπειτα δὲν πρόκειται περὶ τούτου μόνον. Τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον συντάσσομεν σήμερον δὲν πρόκειται νὰ τὸ κρίνωμεν ἐσωτερικῶς μόνον, καθ’ ὅσον δὲν ἀφορᾷ ἡμᾶς αὐτοὺς μόνον, ἀλλὰ πρόκειται νὰ τὸ παρουσιάσωμεν κατὰ τρόπον ὥστε καὶ ἐξωτερικῶς νὰ ἐμφανισθῇ ἄρτιον ἵνα εὐμενῶς κριθῇ ὑπὸ τῶν ξένων.

§61Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ὅταν θὰ ἐπέλθῃ τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἴπωμεν ὅτι μέχρι τοῦδε δὲν εἶχε τὸ Σύνταγμα ἀτελείας;

§62Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ὄχι ἀλλὰ θὰ διορθώσωμεν μίαν ἀστοχίαν, ἕνα παρόραμα τὸ ὁποῖον δὲν κατορθώθη νὰ διορθωθῇ καίτοι τὰ φωτεινότερα πνεύματα τῆς Συνελεύσεως τοῦ 64 τὸ ὑπέδειξαν. Ἔπειτα καὶ αὐτὴ ἡ συνέχεια «τὰ τῆς λατρείας τελοῦνται ἀκωλύτως» ἔρχεται ἐντελῶς ν’ ἀνατρέψῃ τὸ προηγούμενον. Ἀνέχεσθε τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως ποῦ εἶναι ἡ θρησκεία, ἐνῷ ἀκωλύτως ἀφήνετε τὰ τῶν τελετῶν τῶν ἄλλων ποῦ εἶναι ἡ λατρεία. Αὐτὸ εἶναι ἕνα ὀξύμωρον. Διότι αἱ τελεταὶ ὅλων τῶν θρησκειῶν ὑποτίθενται ὅτι δὲν εἶναι σύμφωνοι πρὸς τὰ χρηστὰ ἤθη ἤ τὴν δημοσίαν τάξιν. Τελοῦνται πολλαὶ τελεταὶ παρὰ τοῖς Μουσουλμάνοις π.χ. ἰδίως παρὰ τοῖς Πέρσαις καθ’ ἅς γυμνοὶ ἀλληλοεπιτίθενται καὶ ἀλληλοσκοτώνονται ἀκόμη. Καὶ βλέπετε αἱματομένους ἄνδρας μέσα εἰς τοὺς δρόμους κλπ. Τοιαύτας τελετὰς εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ ἀνεχθῇ οἱονδήποτε ἐλεύθερον Κράτος; Σεῖς ὅμως ἐνῷ παραδέχεσθε τὴν ἐξωτερίκευσιν τῆς θρησκείας νὰ τελῆται ἀκωλύτως, θέλετε μόνον ν’ ἀνέχεσθε αὐτὴν ταύτην τὴν θρησκείαν ποῦ εἶναι ἁπλῆ σκέψις καὶ συνείδησις.

§63Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Γνωστῆς θρησκείας.

§64Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Εἶναι γνωστοτάτη.

§65Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Αὐτοὶ ποῦ ἀλληλοφονεύονται δὲν εἶναι γνωστοί.

§66Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Αὐτὸ τὸ θέαμα τὸ βλέπετε καθ’ ἕκαστον ἔτος εἰς τὴν Σμύρνην, εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, εἶναι αἵρεσις, μουσουλμανικὴ, ἡ ὁποία ἔχει ἑκατομμύρια ὀπαδῶν. Ὅτι δὲ ὑπάρχει ἀντίθετος διαφορὰ μεταξὺ τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως καὶ τῆς ἐξωτερικεύσεως τῆς λατρείας ρητῶς ἀλλοῦ ἀναγνωρίζεται. Ἀπόδειξις εἶναι ὁ Γαλλικὸς νόμος τοῦ 1905 τῆς 9 Δεκεμβρίου, ὁ ὁποῖος λέγει: «ἡ Δημοκρατία ἐξασφαλίζει τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως καὶ ἐγγυᾶται τὴν ἐλευθερίαν τῶν λατρειῶν μὲ μόνον τὸν περιορισμὸν τοῦ συμφέροντος τῆς δημοσίας τάξεως».

§67Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σεῖς θέλετε νὰ μείνῃ ὁ περιορισμὸς τοῦ συμφέροντος τῆς δημοσίας τάξεως;

§68Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Μάλιστα, διότι πράγματι εἶναι ὀξύμωρον τοῦτο. Ἐπιτρέπει ἐλευθερίαν τὸ Σύνταγμα εἰς τὰς τελετὰς ἐνῷ τὴν συνείδησιν τὴν θρησκευτικὴν τὴν θεωρεῖ μόνον ὡς ἀνεκτήν. Διατὶ αὐτὸ τὸ σόλοικον;

§69Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὶ θέλετε νὰ γίνῃ;

§70Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Θὰ ἦτο λογικώτερον ἄν διετυποῦντο εἰς τὸ Σύνταγμα ἀντιθέτως δηλ. πᾶσαι αἱ θρησκεῖαι εἶναι ἐλεύθεραι καὶ τὰ τῆς λατρείας αὐτῶν τελοῦνται ἀνεκτῶς, ἤ ὅτι αἱ θρησκεῖαι εἶναι ἀνεκταὶ καὶ τὰ τῆς λατρείας αὐτῶν τελοῦνται ἀκωλύτως. Θὰ ἦτο μὲ τὰ πράγματα καὶ μὲ τὴν λογικὴν σύμφωνον. Ἄλλως τε σεῖς ἐπιμένατε ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» ἔχει αὐτὴν τὴν σημασίαν δηλ. τῆς ἐλευθέρας. Δὲν διαμφισβητῶ ὅτι ἐκ τῶν πραγμάτων αὐτὴν τὴν σημασίαν ἀπέδειξεν ὅτι εἶχεν μέχρι σήμερον ἀφοῦ κανεὶς δὲν ἐτόλμησε νὰ παραπονεθῇ διὰ τὸ ἐλάχιστον. Ἡ ἀνεξιθρησκεία, ἡ ὁποία ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν ἴσως εἶναι παροιμιώδης, ἀλλ’ ἀκριβῶς ἐπειδὴ πρόκειται περὶ τούτου ἔρχομαι καὶ λέγω. Κρατεῖτε μίαν λέξιν, ἡ ὁποία δύναται κάλλιστα ἄνευ τινὸς λόγου νὰ μᾶς δυσφημίσῃ.

§71Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἔχετε ἀφορμὴν τινὰ παρεξηγήσεως τῆς λέξεως αὐτῆς καθ’ ὅλην τὴν ἑκατονταετίαν καθ’ ἥν ἐφηρμόζετο τὸ Σύνταγμα; Ἄν ἔχετε ἀφορμὴν τινὰ τότε νὰ εἴπετε ὅτι ἡ λέξις αὕτη ἔδωκεν ἀφορμὴν παρεξηγήσεων.

§72Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Βεβαίως ἔχω ἀφορμὴν διότι ἤκουσα ξένους ἐκφραζομένους ὄχι εὐμενῶς περὶ αὐτῆς τῆς λέξεως ὅτι δὲν συμφωνεῖ οὔτε μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος οὔτε μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ λαοῦ.

§73Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Νὰ ἠξεύρετε ὅτι οὐδέποτε οἱ νόμοι ἑνὸς Κράτους ἐξηγοῦνται ἀπὸ τὰς λέξεις, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν ἐφαρμογὴν καὶ ἐκλαμβάνονται ὡς ὑπάρχοντες ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐφαρμόζονται καὶ ὄχι αἱ λέξεις, αἱ ὁποῖαι ἐγράφησαν εἰς τὰ χαρτιά. Αὐτὸ ἐπεκράτησε παντοῦ, αὐτὸ ἐπικρατεῖ καὶ παρ’ ἡμῖν πολλῷ δὲ μᾶλλον διὰ τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἔχει κἄποιαν ἔννοιαν ἀνωτέρου τοῦ κοινοῦ νόμου.

§74Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἄλλως τε πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν καὶ τὴν σημερινὴν κατάστασιν τὴν διεθνῆ. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα σύμφωνα μὲ τὰς συνθήκας τὰς διεθνεῖς, ὑφ’ ἅς διατελοῦμεν.

§75Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ σᾶς εἴπω διατὶ δὲν πρέπει νὰ ἀλλάξετε τὴν λέξιν. Ὑπάρχει μία λέξις καὶ ὑπάρχει μία κατάστασις πραγμάτων. Ἡ λέξις αὐτὴ συνεδέθη μετὰ τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων οἵα ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ὑπῆρξεν ἐπὶ μίαν ἑκατονταετίαν. Ἡ λέξις αὐτὴ ἑπομένως ἐκφράζει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τὰ πράγματα ἔχουσιν. Γλωσσικῶς δὲν ἐκφράζει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὸ λεξικὸν τῆς ἀρχαίας, καὶ μέσης, ἤ τῆς τελευταίας ἑλληνικῆς γλώσσης. Ἄν θὰ ὑπῆρχε λεξικὸν πλῆρες τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης θὰ ὤφειλεν ὁ συντάκτης αὐτοῦ νὰ εὕρῃ τὴν λέξιν «ἀνεκτὸς» καὶ νὰ προσθέσῃ: σημασία Συνταγματικὴ τῆς λέξεως αὐτῆς εἶναι αὐτὴ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν τὰ πράγματα ἔδωσαν διὰ τῆς ἐφαρμογῆς ἐπὶ τόσα ἔτη, εἶναι αὐτὴ πλέον ἡ ἔννοια τῆς λέξεως, δὲν εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀρχικῶς ἤ ἔχει ἐφαρμοζομένη εἰς ἄλλας περιπτώσεις, διότι αἱ λέξεις, κύριε Βασιλακάκη, εἶναι ἦχοι οἱ ὁποῖοι συνδέονται μετὰ ἐννοιῶν διὰ λογικῆς ἀνθρωπίνης ἐνεργείας, συνδεούσης μετὰ τῶν ἤχων αὐτῶν πραγματικὰς καταστάσεις οὐσιαστικὰς ἤ ἀφῃρημένας. Λοιπὸν ἡ λέξις αὐτὴ συνεδέθη διὰ τῆς γενικῆς ἐφαρμογῆς μὲ αὐτὴν τὴν κατάστασιν καὶ τὴν ἐκφράζει. Δὲν ἐκφράζει μόνον ἐπαναλαμβάνω—θέσατε τοῦτο ἐν τῷ νῷ σας—ἡ λέξις «ἀνεκτὸς» ἐκεῖνα τὰ πράγματα τὰ ὁποῖα θὰ εὕρετε εἰς οἱονδήποτε λεξικὸν ὅτι ἐκφράζει, ἐκφράζει καὶ τοῦτο τὸ πράγμα, τὸ ἐκφράζει δὲ διότι συνεδέθη μετὰ τῆς καταστάσεως αὐτῆς ἀπολύτως καὶ ἀναποσπάστως. Δὲν ἔχομεν ἄλλην λέξιν πρὸς περιγραφὴν τῆς καταστάσεως παρὰ ταύτην. Ἄν ἀντὶ τῆς λέξεως αὐτῆς μεταχειρισθῶμεν μίαν ἄλλην λέξιν τῇ εἰσηγήσει ὑμῶν ἤ ἐμοῦ ἤ οἱουδήποτε ἄλλου, θὰ γεννηθῇ κατ’ ἀνάγκην ἡ ἐντύπωσις εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ ἴδουν τὴν νέαν λέξιν ὅτι δὲν θέλομεν τὸ πρᾶγμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς προηγουμένης λέξεως ἐξεφράζετο νὰ τὸ διατηρήσωμεν, ὅτι θέλωμεν νὰ τὸ ἀλλοιώσωμεν καὶ ἀμέσως θὰ γεννηθῇ ἀμφιβολία περὶ τοῦ ἄν ἐννοοῦμεν νὰ διατηρήσωμεν τὴν αὐτὴν κατάστασιν. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, καὶ ἐρωτῶ οἱονδήποτε: Ὑπάρχει κανεὶς ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν γνώμην ὅτι ἡ κατάστασις ἡ ἐν τοῖς πράγμασι ὑπάρχουσα πρέπει νὰ ὑποστῇ ἀλλοίωσιν τινά; Ἄν δὲ δὲν πρέπει νὰ ὑποστῇ ἀλλοίωσιν τινὰ ἡ κατάστασις, ἡ λέξις ἡ ἐκφράζουσα τὴν κατάστασιν αὐτήν, ἡ ἀποκτήσασα νέαν ἐκδοχὴν συνεπείᾳ τοῦ συνδέσμου πρὸς ταύτην τὴν κατάστασιν, πῶς θὰ ἀλλοιωθῇ καὶ ποῦ θὰ εὕρωμεν λέξιν ἵνα παραστήσῃ τὴν κατάστασιν αὐτήν; Καὶ δι’ αὐτὸ σᾶς λέγω, καὶ τὸ λέγω εἰς ὅλους, μὴ ἑρμηνεύετε τὰς λέξεις τοῦ Συντάγματος κατὰ τὸ λεξικόν σας ἤ τὰς γλωσσικάς σας γνώμας, συνδέσατε αὐτὰς μετὰ τῆς πραγματικότητος διότι τὰς συνέδεσαν τὰ πράγματα, διότι ἔχουσι τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν τὰ πράγματα ἔδοσαν εἰς αὐτὰς καὶ ἄν τὰ πράγματα θέλετε νὰ τὰ ἀλλάξετε τότε προτείνατε ἀλλαγὴν ὄχι τῆς λέξεως ἀλλὰ τῆς ἐννοίας. Ἐφόσον δὲν θέλετε νὰ ἀλλάξετε τὸ πρᾶγμα, ἀφήσατε τὰς λέξεις, διότι δὲν εἴμεθα ἐπὶ τέλους ἐδῶ διὰ νὰ κάμνωμεν γλωσσικὰς ἀσκήσεις. Δὲν σᾶς ἀρέσει ἡ λέξις διότι κατὰ τὸ λεξικόν σας, τὰς ἰδικάς σας γνώμας......

§76ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὄχι τὰς ἰδικάς μας, κατὰ τὸ πρᾶγμα.

§77Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὶς εἶναι ὁ λέγων τοῦτο; Μάλιστα, κατὰ τὰς ἰδικάς σας γνώμας. Δὲν τὸ εἶπον τυχαίως, τὸ εἶπον μὲ ἔννοιαν σαφῆ καὶ θὰ σᾶς εἴπω ποίαν. Εἶπον προηγουμένως καὶ ἐξήγησα διὰ μακρῶν ὅτι ἑκάστη λέξις συνδεομένη ἐν τῇ χρήσει μεθ’ ὡρισμένης καταστάσεως πραγματικῶς ἀποκτᾷ μίαν ἔννοιαν. Τοῦτο οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ, πρέπει δὲ νὰ εἶναι κανεὶς ἀδαὴς ἐντελῶς τῆς ἐξελίξεως τῶν κανόνων μιᾶς γλώσσης, διὰ νὰ μὴ γνωρίζῃ ὅτι ἑκάστοτε ἡ ἀνάπτυξις τῶν πραγμάτων, ἐπάγεται τὸν αἰφνιδιασμὸν τῶν νέων ἐννοιῶν μετὰ ὡρισμένων λέξεων, αἱ ὁποῖαι πρὶν εἶχον ἄλλην σημασίαν συγγενῆ ἤ καὶ μή. Λοιπὸν τοῦτο ἐγένετο διὰ τῆς λέξεως αὐτῆς. Τὸ ὅτι δὲν ἐτέθη ἀκόμη εἰς λεξικὸν αὐτὴ ἡ σημασία τῆς λέξεως δὲν σημαίνει ὅτι δὲν πρέπει νὰ τεθῇ εἰς λεξικὸν, σημαίνει ὅτι τὸ λεξικὸν εἶναι ἀτελές, διότι, ὡς γνωρίζετε, δὲν ἔχομεν λεξικὰ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης παρὰ τῆς ἀρχαίας μορφῆς τῶν κλασικῶν συγγραφέων. Ἄν ἐγίνετο λεξικὸν αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὁ λεξικογράφος θὰ ὤφειλε νὰ παρενθέσῃ καὶ νὰ γράφῃ «ἀνεκτὴ» σημαίνει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγουσι τὰ πράγματα. Σεῖς λοιπὸν ἀμφισβητοῦντες τὴν ὕπαρξιν τοιαύτης ἐννοίας ἐν παραγνωρίσει τῶν πραγμάτων περιορίζετε τὴν λέξιν εἰς ἐννοίας, τὰς ὁποίας σεῖς νομίζετε ὅτι ἔχει ἐνῷ ἐγὼ σᾶς ἀποδεικνύω ὅτι ἔχει καὶ ἄλλας καὶ δι’ αὐτὸ σᾶς εἶπον κατὰ τὴν γνώμην τὴν ἰδικήν σας τὴν γλωσσικὴν τὴν καὶ ἐσφαλμένην. Λοιπὸν προχωρῶ. Ἐὰν θέλετε νὰ ἀλλάξητε τὰ πράγματα ἀλλάξατε τὴν λέξιν, ἐὰν δὲν θέλετε ν’ ἀλλάξητε τὰ πράγματα μὴ ἀλλάζετε τὴν λέξιν, ἀλλὰ εἴπατε ἁπλῶς ὅτι ἡ λέξις ἐκφράζει αὐτὰ τὰ πράγματα καὶ ἐτελείωσε τὸ ζήτημα.

§78Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅταν σᾶς ἀποδείξουν ὅτι ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον ἀποκαλέσατε ἅπαξ Ἰωάννην Οἰκονόμου, ὀνομάζεται Ἐμμανουὴλ Γρηγορίου, πῶς θὰ ἐπιμένετε νὰ τὸν ὀνομάζετε καὶ εἰς τὸ μέλλον Ἰωάννην Οἰκονόμου, λόγῳ τοῦ ὅτι ἔτσι τὸν εἴχατε ἅπαξ ἀποκαλέσει; Κύριοι συνάδελφοι, ὅταν πιστεύσωμεν ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν ἀποδίδεται διὰ τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» ἀλλὰ διὰ τῆς λέξεως ἐλευθέρα, διατὶ ἐπιμένετε νὰ δίδητε εἰς τὰ πράγματα ἕν ἄλλο ὄνομα καὶ ὄχι τὸ ἰδικόν των; Δίδετε ἕν ὄνομα τὸ ὁποῖον κανεὶς γλωσσολόγος, κανεὶς λεξικογράφος δὲν τὸ παραδέχεται, ὅτι διὰ τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» λέγεται ὅ,τι καὶ διὰ τῆς λέξεως «ἐλευθέρα».

§79Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν μὲ ἐννοήσατε ποσῶς τὶ λέγω. Δὲν εἶπον ὅτι «ἀνεκτὴ» σημαίνει τοῦτο ἤ ἐκεῖνο, ἔχει ταύτην ἤ ἐκείνην τὴν ἔννοιαν, διότι γνωρίζω πολὺ καλὰ ὅτι αἱ λέξεις οὐδεμίαν ἔχουσι σημασίαν, εἶπον ὅμως ὅτι ἡ λέξις σημαίνει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχομεν, τὸ ὁποῖον ὑπῆρξε, δὲν εἶπον ποτὲ ὅτι σημαίνει τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σημαίνει μία ἄλλη λέξις.

§80Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ σᾶς λέγω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τοῦτο, διότι αἱ λέξεις ὑπάρχουν ἀκριβῶς διὰ ν’ ἀποδίδουν τὰς ἐννοίας. Ἐκεῖ τοῦ ὑπάρχει ἡ ἔννοια τῆς ἐλευθερίας ἀποδίδεται μόνον διὰ τῆς λέξεως «ἐλευθέρα» καὶ ἐκεῖ ποῦ ὑπάρχει ἡ ἔννοια τῆς ἀνοχῆς μόνον διὰ τῆς λέξεως «ἀνεκτή». Διότι ἄλλως τὶ πρέπει νὰ γίνῃ; Τὰ λεξικὰ ὅλου τοῦ κόσμου πρέπει νὰ σημειώσουν ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» εἶναι μόνον τοῦ Ἑλληνικοῦ λεξικοῦ. Μόνον ἔτσι ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ παραδεκτὸν ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» μετέπεσεν εἰς τὴν ἔννοιαν τῆς λέξεως «ἐλευθέρα». Καὶ ἀκόμη καὶ τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα ἐγκύρως ἑρμηνεῦον πρέπει νὰ διακηρύξῃ: Εἰς τὸ αʹ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἔχασεν ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» τὴν σημασίαν της καὶ σημαίνει «ἐλευθέρα». Ἐφ’ ὅσον δὲν γίνεται τοῦτο ἀπὸ τοὺς λεξικογράφους, ἐφ’ ὅσον δὲν γίνεται καὶ ἡ ἐπίσημος αὐτὴ ἑρμηνεία τῆς λέξεως ἀπὸ τὴν Συντακτικὴν Συνέλευσιν, πῶς θέλετε ὁ τρίτος, ὁ ξένος, λαμβάνων τὸ Σύνταγμα ἀνὰ χεῖρας— διότι ὑπάρχουν πολλοὶ Συνταγματολόγοι τῶν ὁποίων ἔργον εἶνε ἡ σπουδὴ τῶν διαφόρων Συνταγμάτων—νὰ σκεφθῇ ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» ἔχει τὴν σημασίαν τῆς λέξεως «ἐλευθέρα»; Ἀφ’ οὗ ὅμως ἔχομεν τόσον πρόχειρον τὴν λέξιν «ἐλευθέρα» διατὶ νὰ ἀφίσωμεν τὴν λέξιν «ἀνεκτή», ἡ ὁποία δὲν σημαίνει ὅ,τι πρέπει νὰ σημάνῃ καὶ ν’ ἀναμένωμεν τὴν συμπλήρωσιν τῶν λεξικῶν καὶ τὴν ἑρμηνείαν τῆς Συνελεύσεως; Ἀλλ’ ἐλέχθη ὅτι πρόκειται νὰ παρεξηγηθῶμεν γράφοντες σήμεριν μίαν ἄλλην λέξιν. Ἀλλὰ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παρεξηγηθῶμεν, ἐφ’ ὅσον κανονίζωμεν τὴν θέσιν μας σύμφωνα μὲ τὰ πράγματα καὶ μὲ τὴν ἀληθῆ σημασίαν τῶν λέξεων καὶ δὲν φοβούμεθα ὅτι θὰ παρεξηγηθῶμεν ἂν ἀφήσωμεν τὰ κακῶς ἔχοντα εἰς τὴν θέσιν των χωρὶς νὰ φανῇ ὅτι ἐπιθυμοῦμεν νὰ βελτιώσωμεν τὰ ἔχοντα ἀνάγκην βελτιώσεως;

§81Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀναγνώσουν τὸ πρᾶγμα κρίνουν μὲ τὰ στοιχεῖα τὰ ὁποῖα κρίνετε ὑμεῖς, οὐ μόνον θὰ παρεξηγηθῶμεν ἀλλὰ καὶ θὰ εἴπουν ὅ,τι θέλουν. Ἀλλ’ ἐὰν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πρόκειται ν’ ἀναγνώσουν τὰ πράγματα, κρίνουν μὲ τὰ στοιχεῖα μὲ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ κρίνουν τὸ Σύνταγμα, δὲν θὰ παρεξηγηθῶμεν.

§82Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ποῦ θὰ εὕρουν τὰ στοιχεῖα αὐτά;

§83Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὰ πράγματα.

§84Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἐὰν εἷς Συνταγματολόγος εὑρίσκεται εἰς τὸν Νέον Κόσμον καὶ πέρνει ἀνὰ χεῖρας τὸ Σύνταγμα νὰ κρίνῃ αὐτό, ποῦ θὰ εὕρῃ τὰ στοιχεῖα αὐτά; Εἰς ὅλα τὰ μεταπολεμικὰ καὶ τὰ προπολεμικὰ ἀκόμη Συντάγματα ὑπάρχει ἡ λέξις «ἐλευθέρα» προκειμένου περὶ θρησκειῶν, ἡ Ἑλλὰς μόνη ἀποτελεῖ ἐξαίρεσιν. Ἄρα πῶς θὰ τὴν κρίνῃ τὴν λέξιν αὐτὴν ὁ μακρὰν τῆς Ἑλλάδος Συνταγματολόγος; Μήπως θὰ ἔλθῃ ἐδῶ νὰ ἐξετάσῃ τὰ πράγματα, ὅπως τὴν κρίνῃ καθ’ ὃν τρόπον τὴν κρίνωμεν ἡμεῖς; Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἑρμηνεύσῃ ἄλλως κἄτι τι τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τὴν ἔννοιαν τῆς λέξεως, διότι ἡ λέξις αὐτὴ εἶναι κτυπητή, ὡρισμένη μὲ ὡρισμένην ἔννοιαν. Ἐφ’ ὅσον μάλιστα θέτετε κατωτέρω καὶ τὸ «ἀκωλύτως» κατασκευάζετε μὲ τὸ ἄρθρον τοῦτο κάτι τι ἀκατανόητον. Ἀνεκτὸς ὁ ἀλλόθρησκος ἀλλ’ ἠμπορεῖ νὰ κάμνῃ ὅ,τι θέλει καὶ τὰς τελετὰς τῆς θρησκείας του. Νὰ ἀνέχεσθε τῶν ἄλλων τὰς συνειδήσεις καὶ νὰ τοὺς ἐπιτρέπητε νὰ κάμνουν, ὅ,τι θέλουν.

§85Σ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠξεύρετε τὶ λέγει τὸ ἐν ἰσχύϊ Σύνταγμα τοῦ 1911;

§86Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Δὲν ἔγινε ἀντικείμενον συζητήσεως ἡ διάταξις αὕτη ἀπὸ τὴν Ἀναθεωρητικὴν ἐκείνην Βουλήν, ὥστε μὴ τὸ φέρητε ὡς ἐπιχείρημα, ἵνα μοῦ εἰπῆτε ὅτι καὶ ὁ Βενιζέλος συνεφώνησεν εἰς τοῦτο. Ἀκούσατε διατάξεις σχετικὰς τῶν μεταπολεμικῶν Συνταγμάτων. Τὸ Σύνταγμα τῆς Πολωνίας τοῦ Μαρτίου τοῦ 1921 λέγει «ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως καὶ τῆς θρησκείας εἶναι «ἠγγυημέναι», καίτοι διὰ τοῦ ἄρθρου 114 ἀναγνωρίζεται ὡς ἐπικρατοῦσα Θρησκεία ἡ Καθολική. Τὸ Σύνταγμα τῆς Γερμανικῆς Δημοκρατίας τοῦ 1919 ἐν ἄρθρῳ 159 λέγει «πάντες οἱ κάτοικοι ἀπολαύουσι πλήρους ἐλευθερίας συνειδήσεως καὶ πεποιθήσεων. Ἡ ἀπόλυτος ἄσκησις τῆς θρησκείας ἀσφαλίζεται ὑπὸ τοῦ Συντάγματος». Ἐπίσης καὶ εἰς τὸ ἄρθρον 136 λέγει «οὐδεὶς ὑποχρεοῦται νὰ ἐκδηλώνῃ θρησκευτικὰς πεποιθήσεις». Ἐπίσης τὸ ἄρθρον 137 λέγει «ἐκκλησία τοῦ Κράτους δὲν ὑφίσταται». Ἐπίσης τὰ αὐτὰ περίπου διατυπώνει καὶ τὸ Σύνταγμα τῆς Τσεχοσλοβακίας, ἐπίσης τὰ αὐτὰ καὶ τὸ Σύνταγμα τῆς Ρωσσίας, τὸ ὁποῖον μάλιστα λέγει: «Ἡ ἐκκλησία χωρίζεται ἀπὸ τοῦ Κράτους καὶ ὅτι ἀναγνωρίζεται εἰς ὅλους τοὺς πολίτας ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς καὶ ἀντιθρησκευτικῆς προπαγάνδας». Μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου ἔφθασαν οἱ Μπολσεβῖκοι.

§87Α. ΑΡΓΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὸ θὰ εἴπῃ ἐλευθερία τοῦ νὰ ἀνέχωμαι ἐγὼ σᾶς!

§88Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Τότε νὰ καταργήσωμεν τὴν λέξιν «ἐλευθερία» ἀπὸ ὅλα τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος καὶ νὰ θέσωμεν τὴν λέξιν «ἀνοχή»! Εἰς τὸ 14ον ἄρθρον π. χ. νὰ λέγωμεν «ἕκαστος εἶνε ἀνεκτὸς ὅταν ἐκφράζῃ τοὺς στοχασμούς του».

§89ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πίστευε, κ. Βασιλακάκη, καὶ μὴ ἐρεύνα!

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§91Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι εἶμαι σύμφωνος ἀπὸ μιᾶς ἀπόψεως πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος, γνώμην, τὴν ὁποίαν διετύπωσα καὶ ἐν τῇ Συνταγματικῇ Ἐπιτροπῇ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ ἀγὼν διεξάγεται περὶ μίαν λέξιν, περὶ τὴν λέξιν «ἀνεκτή», ἡ ὁποία προεκάλεσε ζωηρὰν συζήτησιν ἐν τῇ Συνταγματικῇ Ἐπιτροπῇ καὶ βλέπω ὅτι ζωηροτέραν προκαλεῖ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἐξεταστέον οὐχὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ἀπὸ τῆς ὁποίας ἠρεύνησεν αὐτὸ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι βεβαίως ἡ πραγματικὴ κατάστασις εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν, ὅτι ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου μέχρι σήμερον, ἄπειρος ἐμαρτυρήθη ἀνεξιθρησκεία ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας καὶ ἐκ μέρους τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν, διότι τὸ αἴσθημα τῆς ἀνεξιθρησκείας εἶναι βαθύτατα ἐρριζωμένον εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἐρευνητέον ἀπὸ τῆς ἐννοίας ταύτης, εἶναι ἐρευνητέον ἀπὸ τῆς ἐννοίας τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» ἀδιάφορον ἄν εἶναι καθιερωμένη εἰς ὅλους τοὺς μέχρι σήμερον συνταγματικοὺς χάρτας τῆς Ἑλλάδος. Ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» εἶναι λέξις ἡ ὁποία ἐτέθη διὰ νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἀνεξιθρησκείαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἀλλὰ προφανῶς δὲν ἐκφράζει τοῦτο, μὴ ἀνταποκρινομένη πρὸς τὴν πραγματικὴν κατάστασιν, περὶ ἧς ἐλάλησεν ὁ κύριος Πρωθυπουργός. Ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» δὲν εἶναι ἡ λέξις ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ἀναγράφεται, πρέπει νὰ εἶναι ἡ λέξις «ἐλευθέρα», εἰς τὸ ἐξόχως μάλιστα φιλελεύθερον Κράτος, ὡς εἶναι τὸ Κράτος τὸ ἰδικόν μας. Καὶ ὁ Μιραμπὼ ὁμιλῶν εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὑπεστήριξεν ὅτι ἡ λέξις «ἐλευθέρα» προσήκει νὰ τεθῇ καὶ ἔλεγε τὰ ἑξῆς: «La liberté la plus illimitée de religion est à mes yeux un droit si sacré, que le mot tolérence, qui voudrait l'exprimer, me parait en quelque sorte turanique lui même, puisque l'existence de l'autorité qui a le pouvoir de tolérer attente à la liberté de pensée, par cela même, qu'elle tolère et qu'ainsi elle pourrait ne pas tolérer». «Ἡ πλέον ἀπεριόριστος θρησκευτικὴ ἐλευθερία ἀποτελεῖ δικαίωμα τόσον ἱερόν, ὥστε ἡ λέξις «ἀνοχή», δι’ ἧς θέλουσι νὰ τὸ ἐκφράσωσι, μοὶ φαίνεται καθ’ ἑαυτὴν ὁπωσδήποτε τυραννική, καθ’ ὅσον αὐτὴ ἡ ὕπαρξις ἐξουσίας, ἐχούσης τὸ δικαίωμα τῆς ἀνοχῆς προσβάλλει αὐτόχρημα τὰς ἐλευθερίας τῆς σκέψεως, διότι ἀπὸ ὅ,τι ἀνέχεται τις, δυνατὸν καὶ νὰ μὴ ἀνέχηται». Συμφωνῶ ἀνεπιφυλάκτως μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ πραγματικὴ κατάστασις εἶναι ἐντελῶς διάφορος, διότι ἀφ’ ἧς συνεστήθη τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος μέχρι σήμερον ἀνεγνωρίσθη παγκοίνως ἡ ἀνεξιθρησκεία, ἀλλ’ ἤδη τὸ Κράτος ἐξελίσσεται, εἰσάγονται εἰς τὸ Σύνταγμα νέοι φιλελεύθεροι θεσμοί, ἡ Ἐπικράτεια ἤδη περιλαμβάνει Ἕλληνας πολίτας ἑτεροδόξους καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ Συνέλευσις ἀριθμεῖ πλεῖστα τετιμημένα μέλη Ἰσραηλίτας καὶ Ὀθωμανούς. Καὶ ἐρωτῶ, τὶ θὰ ἔβλαπτε ν’ ἀναγράψωμεν ἀντὶ τῆς λέξεως ἀνεκτὴ τὴν λέξιν «ἐλευθέρα»; πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θὰ ἱκανοποίει καὶ τὴν θρησκευτικὴν φιλοτιμίαν τῶν ἀλλοθρήσκων συναδέλφων μας; Ὁ φόβος τὸν ὁποῖον ἐξέφρασεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι τάχα θὰ ἠδύνατο νὰ ἐκληφθῇ, ὅτι ἐν τῷ παρελθόντι δὲν ὑπῆρξεν ἐλευθεροθρησκεία, φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι βάσιμος, διότι οὐδεὶς θὰ τολμήσῃ ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ἀνέκαθεν παρεσχέθη ὑπὸ τοῦ Κράτους εἰς τοὺς ἀλλοθρήσκους ἀπόλυτος περὶ τὴν ἄσκησιν τῶν θρησκευτικῶν αὐτῶν καθηκόντων ἐλευθερία. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: τὶ θὰ ἐκώλυε ν’ ἀναγράψωμεν ὅτι ἡ θρησκεία εἶναι «ἐλευθέρα» ὅπως πράγματι εἶναι καὶ ὅπως ἔδει ν’ ἀναγράφεται ὄχι μόνον σήμερον ὅτε τὸ Κράτος ἠνδρώθη καὶ περιέλαβε καὶ ἀλλοθρήσκους πληθυσμούς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ 1864 ὅτε ὁ πολὺς Σαρίπολος ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ἔλεγε: «Βεβαίως ἡ θρησκεία εἶναι ἐλευθέρα, ἀλλὰ τὶ θὰ ζημιωθῶμεν ἂν ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» μεταβληθῇ εἰς «ἐλευθέρα». Δὲν πρέπει νὰ παραλείψω ὅτι ἐν αὐτῇ τῇ αἰθούσῃ ἀλλόθρησκος συνάδελφος διετύπωσεν τὴν ἀπορίαν διατὶ νὰ μὴ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ λέξις «ἐλευθέρα».

§92Ι. ΚΙΝΙΑΣ. Διατὶ ὁμιλῶν ἀναφέρατε τὴν λέξιν «ἀνεξιθρησκεία» καὶ δὲν εἴπατε «ἐλευθεροθρησκεία;» Ὅπως ὅταν λέγωμεν «ἀνεξιθρησκεία» ἀναγνωρίζομεν ὅτι πρόκειται περὶ ἐλευθεροθρησκείας οὕτω ὅταν λέγωμεν τὴν λέξιν «ἀνεκτή», ὅτι πᾶσα θρησκεία εἶναι ἀνεκτή, ἐννοοῦμεν ὅτι πᾶσα θρησκεία εἶναι ἐλευθέρα.

§93Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Αὐτὴ βεβαίως, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι μία γνώμη ἀλλὰ κατὰ τὴν γνώμην τὴν ἰδικήν μου ἡ λέξις «ἀνεκτή», ἀπὸ τὴν λέξιν «ἐλευθέρα» χωρίζεται ἀπὸ χάσμα κολοσσιαῖον, διότι κατὰ τὴν γλωσσικὴν ἔννοιαν ἄλλο εἶναι «ἀνεκτὴ» καὶ ἄλλο «ἐλευθέρα». Ἀνεκτὸν εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον κανεὶς ἀνέχεται καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ μὴν ἀνέχεται, «ἐλευθέρα» εἶναί τι ἄλλο ἐντελῶς διάφορον, ἀνεξαρτήτως ἐὰν ἡ λέξις ἐνομιμοποιήθη οὕτως εἰπεῖν διὰ τῆς πραγματικῆς καταστάσεως τῆς ἐξελισσομένης ἀπὸ μακροῦ χρόνου. Ἐκ τοῦ ὅτι ἐνομιμοποιήθη ἡ λέξις, οὐδαμῶς ἔπεται ὅτι κατὰ τὰς θεωρίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐὰν συνετάσσετο ἤδη λεξικὸν ἑλληνικὸν ἡ λέξις «ἀνεκτὴ», ἔδει νὰ γραφῇ ἐν τῇ ἐννοίᾳ του «ἐλευθέρα».

§94Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον νὰ ἐγγραφῇ ἐν τῇ ἐννοίᾳ του «ἐλευθέρα», εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι αἱ λέξεις εἶναι ἦχοι, οἱ ὁποῖοι ἀποκτοῦν ἔννοιαν μόνον ἐφ’ ὅσον συνδέονται πρὸς ὡρισμένην πραγματικὴν κατάστασιν. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ λέξις αὐτὴ συνεδέθη διὰ μακρᾶς παραγραφῆς μὲ τὴν ἔννοιαν αὐτήν· λοιπὸν αὐτὴ ἡ ἔννοια ἤδη ἐκφράζεται τεχνικῶς μόνον δι’ αὐτῆς τῆς λέξεως. Ὅπως τότε ὅταν ἀνεκαλύφθη τὸ αὐτοκίνητον, μετεχειρίσθησαν τὴν λέξιν «αὐτοκίνητον» καὶ ἐξέφρασαν δι’ αὐτῆς αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, τοιουτοτρόπως καὶ αὐτὴ ἡ λέξις, ἡ ὁποία ἐπὶ τόσον χρόνον ἐχρησιμοποιήθη διὰ νὰ ἐκφράσῃ τὴν κατάστασιν αὐτὴν, παρέμεινε διὰ νὰ ἐκφράζηται τεχνικῶς αὐτὴ ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία μόνον δι’ αὐτῆς τῆς λέξεως ἐκφράζεται.

§95Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἄλλο τεχνικῶς καὶ ἄλλο γλωσσικῶς. Γλωσσικῶς ἡ λέξις δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν πραγματικὴν κατάστασιν. Πρέπει λοιπὸν τὴν πραγματικὴν κατάστασιν νὰ τὴν προσαρμόσωμεν πρὸς τὴν λέξιν.

§96Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Γλωσσικῶς αἱ λέξεις δὲν ἔχουσι καμμίαν ἔννοιαν. Γλωσσικῶς αἱ λέξεις δὲν θὰ εἴπωσι τίποτε· γλωσσικῶς ἐὰν θέλετε νὰ τοῦ δώσετε ἔννοιαν, θὰ εἴπῃ τὸ ἑξῆς: ὅτι αὐτὸ τὸ χάος τῆς λέξεως συνεδέθη διὰ τῶν πραγμάτων μετὰ διαφόρων ἐννοιῶν, ὅπως θὰ συνδεθῇ μετὰ ὡρισμένην ἐποχὴν μετὰ 5 ἤ 10 ἔτη προχωροῦντος τοῦ χρόνου καὶ μετ’ ἄλλων ἐννοιῶν. Ἀλλὰ «γλωσσικῶς» εἶναι τοῦτο· ὁ σύνδεσμος τοῦ ἤχου μετὰ ἐννοιῶν. Ἐὰν τοῦτο οὕτως ἔχει, ἡ λέξις αὐτὴ γλωσσικῶς, τεχνικῶς, διότι—μεταξὺ τῶν γλωσσικῶν χρήσεων μιᾶς λέξεως εἶναι καὶ αἱ τεχνηταὶ χρήσεις τῆς λέξεως—ὅλαι αἱ λέξεις τῆς Νομικῆς ἐπιστήμης τὰς ὁποίας μεταχειριζόμεθα, ὅπως πολὺ καλὰ γνωρίζετε, ἐὰν παρατηρήσητε εἰς τὸ λεξικὸν τῆς ἀρχαίας γλώσσης θὰ ἴδητε, ὅτι δὲν ἔχουσι αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἥν ταῖς ἀποδίδομεν. Σᾶς λέγω ὅτι αἱ λέξεις αἱ νομικαὶ εἰς τὸ λεξικὸν τῆς ἀρχαίας γλώσσης, σχεδὸν ὅλαι, δὲν ἔχουσι αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἔχουσι εἰς τὴν γλῶσσαν τὴν νομικήν. Ἐὰν δὲ ὑπάρξῃ λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης πλῆρες, θὰ γίνῃ ἀνάγκη νὰ περιλάβωμεν καὶ αὐτὰς τὰς ἐννοίας, διότι γλωσσικῶς ἀπέκτησαν αὐτὰς τὰς ἐννοίας. Π.χ. ἡ λέξις «ἀγωγὴ» ἔχει τὴν νομικὴν ἔννοιαν σήμερον τῆς ἀγωγῆς. Εἶναι ἐνδεχόμενον εἰς τὸ λεξικὸν τῆς ἀρχαίας γλώσσης νὰ μὴ τὴν εὕρητε αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τῆς ἀγωγῆς. Κατὰ τὴν γνώμην σας ἡ λέξις «ἀγωγὴ» δὲν ἔχει αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἔχει εἰς τὴν νομικὴν γλῶσσαν.

§97Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. Πρόεδρε. Ἐν προκειμένῳ ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» οὐδέποτε παρ’ ἡμῖν ἀπέκτησε διὰ τῆς χρήσεως τὴν ἔννοιαν «ἐλευθέρα». Ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» δὲν ἐγένετο ἀντικείμενον συζητήσεως μόνον εἰς τὴν Συνέλευσιν ἡμῶν· ἔγινε ἀντικείμενον συζητήσεως εἰς ὅλας ἐν γένει τὰς Συνελεύσεις αἱ ὁποῖαι ἐψήφισαν Συντάγματα. Καὶ εἰς τὰ Συντάγματα ταῦτα ἀνεγράφη ἡ λέξις «ἐλευθέρα» οὐδαμοῦ δὲ καὶ οὐδέποτε ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» ἐθεωρήθη ὡς ἔχουσα τὴν ἔννοιαν «ἐλευθέρα» ἑπομένως φρονῶ, ὅτι ἡ διάταξις πρέπει νὰ διατυπωθῇ κατὰ τρόπον ὥστε ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» νὰ ἀντικατασταθῇ διὰ τῆς λέξεως «ἐλευθέρα». Μίαν ἄλλην παρατήρησιν ἔχω νὰ κάνω ὅσον ἀφορᾷ τὸ τέλος τῆς διατάξεως, τῆς ὁμιλούσης περὶ προσηλυτισμοῦ. Ἡ διάταξις ἀναγράφει ἐν τέλει τὴν φράσιν «ἀπαγορευομένου τοῦ προσηλυτισμοῦ καὶ πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας». Διὰ τοὺς αὐτοὺς ἀκριβῶς λόγους φρονῶ, ὅτι ἤδη ὅτε τὸ Κράτος περιλαμβάνει καὶ ἀλλοθρήσκους πληθυσμούς, δὲν πρέπει νὰ παρασχεθῇ εἰς αὐτοὺς ἡ ἐντύπωσις ὅτι γίνεται διάκρισις μεταξὺ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας καὶ τῶν ἄλλων θρησκειῶν. Ὁ προσηλυτισμὸς εἶναι πρᾶξις τὴν ὁποίαν προβλέπει δι’ ὡρισμένων διατάξεων ὁ Ποινικὸς Νόμος καὶ τὴν ὁποίαν τιμωρεῖ ἀνεξαρτήτως ἐὰν ἀπευθύνεται κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας ἤ ἄν ἀπευθύνεται κατὰ τῶν ἄλλων θρησκειῶν.

§98ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πολὺ σωστά.

§99Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Τὸ κρατοῦν ἤδη φιλελεύθερον πνεῦμα φρονῶ, ὅτι δὲν ἀνέχεται διακρίσεις καὶ συνεπῶς, ἀφ’ οὗ ἐκρίθη, ὅτι ἔδει ἐν συνταγματικῇ διατάξει ν’ ἀπαγορευθῇ ὁ προσηλυτισμός, ἡ ἀπαγόρευσις αὕτη κατὰ τὴν γνώμην μου πρέπει χάριν τῆς ἰσότητος ν’ ἀφορᾷ πᾶσαν θρησκείαν, νὰ διατυπωθῇ δὲ τὸ ἄρθρον, ὥστε ἡ ἀπαγόρευσις τοῦ προσηλυτισμοῦ νὰ εἶναι γενική. Εἰδικώτερον τὸ ἄρθρον πρέπει νὰ διατυπωθῇ ἐν τάχει ὡς ἑξῆς: «ἀπαγορευομένης πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας, ὡς καὶ τοῦ προσηλυτισμοῦ». Κατὰ τοιοῦτον τρόπον θὰ περιλαμβάνῃ τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ προσηλυτισμοῦ οὐ μόνον κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας, ἀλλὰ καὶ κατὰ πάσης ἄλλης θρησκείας.

§100Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὴ λησμονῆτε ὅτι ψηφίζομεν Σύνταγμα. Δὲν ἀπαγορεύεται νὰ γίνῃ Ποινικὸς Νόμος ὁ ὁποῖος νὰ ἀπαγορεύσῃ τὸν προσηλυτισμὸν κατὰ πάσης θρησκείας.

§101Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ὑπάρχει, κ. Πρόεδρε.

§102Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἅλλο ὅμως εἶναι νὰ καταστήσωμεν τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ προσηλυτισμοῦ διάταξιν ποινικὴν καὶ ἄλλο εἶναι νὰ καταστήσωμεν αὐτὴν διάταξιν συνταγματικήν. Μὴ σᾶς διαφεύγῃ αὐτὴ ἡ διάκρισις. Εἶμαι ἐναντίος παντὸς προσηλυτισμοῦ. Εἶμαι πρόθυμος νὰ ψηφίσω 20 νόμους κατὰ τοῦ προσηλυτισμοῦ διὰ νὰ προστατεύσω οἱανδήποτε θρησκείαν κατὰ τοῦ προσηλυτισμοῦ. Τοῦτο ὅμως δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ καταστήσω αὐτὴν τὴν διάταξιν ἀντικείμενον συνταγματικῆς διατάξεως. Τοῦτο ὅμως προκειμένου περὶ τῆς κρατούσης θρησκείας.....

§103Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐδῶ θέλω.

§104Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Προσέξατε. Ἐπειδὴ ἐννοῶ νὰ κρατήσω αὐτὴν τὴν θρησκείαν ὡς κρατοῦσαν, τὸ καθιστῶ ἀντικείμενον διατάξεως συνταγματικῆς.

§105Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Διατί;

§106Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διότι ἐνδιαφέρομαι ὑπὲρ τῆς θρησκείας τοῦ Κράτους.

§107Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ὥστε σημαίνει ὅτι κάμνετε μίαν διάκρισιν;

§108Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως.

§109Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δυοῖν θάτερον. Ἢ ἡ ἀπαγόρευσις πρέπει ν’ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον συνταγματικῆς διατάξεως καὶ τότε θὰ εἶναι ἄνισος καὶ ἄντικρυς ἀντίθετος πρὸς τὸ κρατοῦν φιλελεύθερον πνεῦμα, ἢ ἀπαγόρευσις νὰ περιορισθῇ μόνον ἐφ’ ὅσον ὁ προσηλυτισμὸς ἀπευθύνεται κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας. Ἢ ἡ ἀπαγόρευσις τοῦ προσηλυτισμοῦ δὲν ἔχει θέσιν ἐν τῷ Συντάγματι καὶ περὶ τούτου εἶμαι ἐντελῶς σύμφωνος,—διότι τοῦτο ἀποτελεῖ ἀντικείμενον νομοθετικῆς διατάξεως—καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πρέπει ν’ ἀπαλειφθῇ ἐξ ὁλοκλήρου ἐκ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ Συντάγματος ἡ περὶ ἀπαγορεύσεως τοῦ προσηλυτισμοῦ φρᾶσις.

§110Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, μοὶ φαίνεται ὅτι παραγνωρίζετε μίαν βάσιν.

§111Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Τὴν ἔθεσα ἄριστα.

§112Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι. Ἄλλην βάσιν παραγνωρίζετε, ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν δὲν εἶναι Κράτος ἄθεον ὅπως τὸ Ἀμερικανικόν. Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἔχει μίαν θρησκείαν.

§113Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ὄλα τὰ Κράτη ἔχουσι μίαν θρησκείαν.

§114Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι.

§115Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἐλάχιστα τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι, τὰ πλεῖστα ἔχουσι.

§116Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ. Προσέξατε τὶ σᾶς λέγω. Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἔχει μίαν θρησκείαν ἐκτὸς ἐὰν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ καταστήσωμεν τὸ Κράτος ἄνευ θρησκείας.

§117Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι.

§118Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε ἐκεῖ καταλήγουν.

§119Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Λέγομεν ἐπικρατοῦσα θρησκεία.

§120Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν τὸ Κράτους τὸ Ἑλληνικὸν πρόκειται νὰ σταθῇ ἀπέναντι ὅλων τῶν θρησκευμάτων ἐξ ἴσου διάφορον καὶ ἐξασφαλίζον ἁπλῶς τὴν ἐλευθερίαν πάντων τούτων, τότε μένει τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἄνευ θρησκείας.

§121Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Λέγομεν ἐπικρατοῦσα θρησκεία, ἐπίσημος.

§122Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ μὴ συζητῆτε ἁπλῶς περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα ἐπιτρέψατε νὰ εἴπω θέλουν προσοχήν. Ἐπικρατοῦσα καὶ ἐπίσημος εἶναι τὸ αὐτό. Ἐδῶ πρόκειται περὶ τοῦ ἑξῆς θέματος. Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν δὲν εἶναι ἀπέναντι τῆς θρησκείας ἐντελῶς ξένον ὅπως εἶναι τὸ Ἀμερικανικὸν παραδείγματος χάριν.

§123ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τὸ Γαλλικόν.

§124Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἔχει μίαν θρησκείαν, τὴν θρησκείαν τοῦ τόπου, πρὸς τὴν ὁποίαν διατελεῖ εἰς ἰδιαίτατον τινα δεσμόν. Δὲν ἔχω νὰ ἐξετάσω τὸν δεσμὸν τοῦτον. Τοῦτο οὕτως ἔχει. Δὲν εἶναι ἀντικείμενον συζητήσεως, ἐκτὸς ἄν τις τῶν κυρίων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἤθελε νὰ ὑποβάλῃ πρότασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν νὰ κηρυχθῇ ὡς Κράτος ἄθεον ἤ ἄθρησκον, ἄς εἴπω τὴν ἄλλην λέξιν.

§125Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν ὑπάρχει κανένα ἄθρησκον Κράτος.

§126Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἔχει δεσμὸν μετὰ τῆς Ὀρθοδόξου Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας, δεσμὸν ὁ ὁποῖος θέτει αὐτὴν τὴν ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν εἰς συμφωνίαν πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Τοῦτο δὲν εἶναι τι διὰ τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ παραπονεθῇ. Δὲν δύναται νὰ παραπονεθῇ κατ’ ἐμοῦ ὁ ὀπαδὸς τοῦ Βούδα, διότι ἐγὼ δὲν εἶμαι Βουδιστὴς ἤ δὲν εἶμαι πιστὸς τοῦ Κομφουκίου, ὅπως καὶ ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ παραπονεθῶ κατ’ αὐτοῦ διότι δὲν εἶναι πιστὸς τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἔχει τὴν ἱστορίαν τὴν ὁποίαν ἔχει, τοὺς κατοίκους τοὺς ὁποίους ἔχει, καὶ ἐκ τῶν δύο τούτων λόγων ἔχει ὡρισμένον δεσμὸν πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Ὑπάρχουσιν ἐν τῷ Κράτει καὶ ἄλλαι θρησκεῖαι, ἀλλ’ οὐδεμίαν ἐννοεῖ νὰ θίξῃ ἐξ αὐτῶν. Ἕκαστος τῶν πιστῶν, τῶν ἀνηκόντων εἰς τὰς ἄλλας ἐκκλησίας, ἐνασκεῖ ἐν πλήρει ἐλευθερίᾳ τὰ θρησκευτικά του καθήκοντα καὶ διατηρεῖ ἀπολύτως ἐλευθέραν τὴν θρησκευτικήν του συνείδησιν.

§127Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Ὑπὸ τὴν προστασίαν εἰδικῶν νόμων.

§128Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πάντοτε. Πῶς πρέπει νὰ ὀνομασθῇ αὐτὴ ἡ σχέσις, τὴν ὁποίαν ἔχει πρὸς τὰς ἄλλας αὐτὰς ἐκκλησίας; Καθιερώθη ἡ λέξις «ἀνεκτή». Ἐνέχει ὕβριν τινὰ ἡ λέξις αὐτή; Ὄχι. Τώρα ὡς πρὸς τὸν νόμον. Ὁ νόμος εἶναι γενικός, αὐτὴ εἶναι ἡ συνέπεια τῆς καταργήσεως αὐτῆς τῆς διατάξεως ἐφόσον ὑπάρχει ὁ γενικὸς νόμος. Τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἔχετε νὰ συζητήσητε εἶναι τὸ ἑξῆς. Ἡ διάταξις περὶ ἀπαγορεύσεως προσηλυτισμοῦ, ὡς πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον ἐκκλησίαν, πρέπει νὰ κατασταθῇ διάταξις Συνταγματική, οὕτως ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ νὰ καταργηθῇ ὡς πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν περὶ ἀπαγορεύσεως προσηλυτισμοῦ ναὶ ἤ ὄχι; Αὐτὸ εἶναι τὸ θέμα.

§129Γ. ΠΩΠ. Ἄλλως τε τὸ νεώτερον τῶν Συνταγμάτων εἶναι τὸ Σερβικόν· ἐν αὐτῷ ὑπάρχει ρητὴ διάταξις κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπαγορεύεται πᾶσα πρᾶξις, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐπιφέρῃ βλάβην εἰς τὴν ἐπίσημον θρησκείαν τοῦ Κράτους, δὲν δύνασθε νὰ ἀξιώσητε νὰ καταστήσωμεν ταύτας ἀντικείμενον Συνταγματικῆς διατάξεως καὶ νὰ μὴ παρέχωμεν εἰς αὐτὰς τὰς νομικὰς ἐγγυήσεις.

§130Μ. ΚΑΒΑΛΛΙΕΡΑΤΟΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξηγεῖ καὶ τὸν λόγον διατὶ ἐτέθη ἐν τῷ Συντάγματι ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» ἀντὶ «ἐλευθέρα» διότι ἐὰν «ἐτίθετο» ἡ λέξις ἐλευθέρα θὰ ἐτίθετο εἰς σύγκρουσιν μὲ τὴν τοῦ προσηλυτισμοῦ.

§131Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Εἴμεθα ἐντελῶς σύμφωνοι. Λέγω ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» νὰ γίνῃ «ἐλευθέρα» καὶ νὰ ἀπαγορευθῇ ὁ προσηλυτισμὸς γενικός, ὡς πρὸς ὅλας τὰς θρησκείας.

§132Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν δύνασθε νὰ ἀξιώσητε ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ ἀντικείμενον Συνταγματικῆς διατάξεως.

§133Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Πρέπει νὰ συνομολογήσητε ὅτι καθιεροῦται μία διάκρισις, ἡ ὁποία ἔχει τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν περιελάμβανε τοὺς πληθυσμοὺς τοὺς ὁποίους περιλαμβάνει σήμερον καὶ ἔχετε συμφέρον νὰ τοὺς κολακεύετε διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν θὰ παρέχωμεν τὸ ἐνδόσιμον εἰς παράπονα.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§135Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι, προκειμένου περὶ τῶν Συνταγματικῶν ζητημάτων πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει, ἐπαναλαμβάνω τὸ πρᾶγμα, ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν εὑρίσκεται ἀπέναντι διαφόρων θρησκευμάτων, ὅσα ὑπάρχουσιν ὑπὸ τὸν ἥλιον τῶν ὁποίων οἱ πιστοὶ εἶναι δυνατὸν νὰ οἰκίσωσιν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κράτει. Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἔχει δεσμὸν μετὰ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, δεσμὸν ὁ ὁποῖος θέτει αὐτὴν τὴν ὀρθόδοξον Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν εἰς συμφωνίαν ὡρισμένην ὡς πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Τοῦτο δὲν εἶναι τι διὰ τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ παραπονεθῇ. Δὲν δύναταί τις νὰ παραπονεθῇ κατ’ ἐμοῦ διότι ἐγὼ δὲν εἶμαι Βουδιστὴς ἢ δὲν εἶμαι πιστὸς τοῦ Κομφουκίου, ὅπως καὶ ἐγὼ δὲν ἐννοῶ νὰ παραπονεθῶ κατ’ αὐτοῦ, διότι δὲν εἶναι ὀπαδὸς τῆς ὀρθοδόξου ἐκκλησίας. Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ἔχει τὴν ἱστορίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει, ἔχει τοὺς κατοίκους, τοὺς ὁποίους ἔχει καὶ ἐκ τῶν δύο τούτων λόγων ἔχει ὡρισμένον δεσμὸν πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Ἔχει πρὸς ταύτην τοῦτον τὸν δεσμόν. Ὑπάρχουσι καὶ ἄλλαι θρησκεῖαι, ἀλλὰ δὲν ἐννοεῖ νὰ θίξῃ οὐδεμίαν ἐξ αὐτῶν, ἕκαστος τῶν πιστῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τὰς ἄλλας ἐκκλησίας εἰς τὰς ἄλλας θρησκείας ἐνασκῇ ἐν ἀπολύτῳ ἐλευθερίᾳ, δύναται νὰ ἔχῃ ἐν ἀπολύτῳ ἐλευθερίᾳ τὴν συνείδησίν του τὴν θρησκευτικήν, ὅταν αὐτὸς ἔχει.

§136ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑπὸ τὴν προστασίαν εἰδικῶν νόμων.

§137Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πάντοτε. Εἶναι ἄμεσος συνέπεια τῆς προστασίας. Πῶς πρέπει νὰ ὀνομασθῇ αὐτὴ ἡ σχέσις, τὴν ὁποίαν ἔχει πρὸς τὰς ἄλλας αὐτὰς ἐκκλησίας: Καθιερώθη ἡ λέξις «ἀνεκτή», τὶ εἶναι «ἀνεκτή»; Ἐνέχει τινὰ ὕβριν; Ὄχι. Τίποτε ἀπὸ αὐτὰ δὲν ἔχει, δὲν σχετίζεται κἂν μὲ τὴν κρατικὴν ἐξουσίαν, σχετίζεται μὲ τὴν θρησκευτικὴν πίστιν. Ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» εἰς τὸ ἑλληνικὸν Σύνταγμα καὶ εἰς τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν μετεφράσθη ἀπὸ τὴν Γαλλικὴν λέξιν «τολέρερ» καὶ ἀπὸ τὴν λατινικὴν «τολερὼ»—ἡ ὁποία σχετίζεται οὐχὶ μὲ πολιτικήν τινα ἔννοιαν, σχετίζεται μὲ τὴν θρησκευτικὴν πίστιν καὶ ἐκφράζει τὴν σχέσιν δύο θρησκευμάτων ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ πιστοῦ ἑκατέρωθεν. Ὁ Α πιστεύει μίαν θρησκείαν, ὅπως καὶ ἄλλην τινα ἑσπέραν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης εἶπον, πιστεύει μίαν θρησκείαν, σημαίνει ὅτι θεωρῶ αὐτὴν ἀπολύτως ἀληθῆ, ὅστις πιστεύει μίαν θρησκείαν, ὅστις εἶναι πιστὸς μιᾶς θρησκείας θεωρεῖ ταύτην ἀπολύτως ἀληθῆ, διότι ὅλαι αἱ θρησκεῖαι εἶναι ἀποκάλυψις τῆς ἰσότητος. Κατὰ τὸν πιστεύοντα εἰς ἕκαστον ἐξ αὐτῶν ἑκάστη θρησκεία εἶναι ἀπόλειψις τῆς θεότητος, ἑπομένως εἶναι αὐτὴ ἡ ἀλήθεια, ὁ πιστὸς δὲ τῆς θρησκείας ὁ θεωρῶν—καὶ ὀφείλων νὰ θεωρῇ ὅτι αὐτὴ ἡ θρησκεία εἶναι ἡ ἀλήθεια—τίνα σχέσιν δύναται νὰ ἔχῃ πρὸς μίαν ἄλλην θρησκείαν; Δύναται ὁ πιστὸς αὐτὸς νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν ἀληθῆ θρησκείαν, ὅτι θεωρῶ καὶ τὴν θρησκείαν σου, κύριε ὀπαδὲ τοῦ Βούδα, ἰσότιμον μὲ τὴν ἰδικήν μου; Ὄχι εἶναι ἀδύνατον λογικῶς ἐὰν ὀπαδὸς τοῦ Μωάμεθ θεωρῶν τὴν θρησκείαν αὐτὴν ἀπολύτως ἀληθῆ καὶ διὰ νὰ εἶναι πιστὸς πῶς δύναται νὰ εἴπῃ πρὸς τὸν ὀπαδὸν τοῦ Βούδα καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ ὅτι θεωρῇ αὐτὴν ἐξ ἴσου θρησκείαν ὅπως καὶ τὴν ἰδικήν του; Εἶναι φυσικῶς, εἶναι λογικῶς ἀδύνατον τοῦτο. Δύναται νὰ εἴπῃ εἰς τὸν πρεσβεύοντα τὴν ἄλλην θρησκείαν: δὲν σὲ ἐμποδίζω νὰ ἔχῃς αὐτὸ τὸ ὁποῖον νομίζεις ὀρθόν, δὲν ἐπεμβαίνω νὰ τὸ ἔχῃς, ἀφίνω σὲ εἰς τὴν ἐλευθέραν συνείδησίν σου νὰ τὸ ἔχῃς, ἀλλὰ τοῦτο ἐν σχέσει μὲ ἐμὲ τὶ εἶναι παρακαλῶ; Ἀνοχή. Ἰδοὺ ἡ λέξις «ἀνοχή». Τὶ εἶναι ἡ λέξις «ἀνοχή»; Ὅταν λέγω εἴς τινα, ὁ ὁποῖος πρεσβεύει τὴν θρησκείαν τοῦ Βούδα, δὲν σὲ ἐμποδίζω νὰ ἔχῃς αὐτὴν τὴν πίστιν, δὲν σὲ κατακρίνω διότι τὴν ἔχῃς, δὲν ἐπεμβαίνω εἰς τὴν συνείδησίν σου, τὶ εἶναι αὐτὸ ποῦ πράττω ἐγὼ πρὸς αὐτόν; Ἀνέχομαι, τὸν ἀφίνω νὰ τὸ ἔχῃ αὐτὸ θὰ πῇ ἀνέχομαι. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια, αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἐγένετο χρῆσις τῆς λέξεως «ἀνοχὴ» καὶ κατεσκευάσθη ἡ λέξις «ἀνεξιθρησκεία». Δὲν ὑπῆρξεν οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ προαίρεσις εἰς οὐδένα νὰ ἐκφράσῃ πρὸς τὰς ἄλλας θρησκείας, ἰδιαιτέραν τινὰ κρίσιν ἀπαξιότητος. Εἰς οὐδένα δὲν ὑπῆρξεν ἡ προαίρεσις ἀλλ’ εἶναι ἡ φυσικὴ σχέσις ἡ ἀπορρέουσα ἐκ τῆς φύσεως τῆς θρησκείας ὡς ἀπολύτου ἀληθείας κατὰ τὴν γνώμην τοῦ πιστοῦ αὐτοῦ. Οὕτω διετυπώθη ἡ λέξις. Τώρα ἡμεῖς ἐπήραμεν τὸν συνταγματικὸν ὅρον «ἀνεκτός», τί θὰ πῇ αὐτό; Θὰ εἴπῃ ὅτι ἕν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον εἶναι κακὸν ἢ ψυχρὸν ἢ καλὸν καὶ τὸ ἀνέχομαι καὶ δὲν δύναμαι νὰ κάμω ἄλλως δὲν θὰ εἴπῃ αὐτό; Θὰ εἴπῃ ἕνα πρᾶγμα κατὰ τοῦ ὁποίου δὲν ἀντιλέγω, χωρὶς νὰ εἴπω ἐὰν εἶναι καλὸν ἢ κακόν, ἕν πρᾶγμα κατὰ τοῦ ὁποίου δὲν ἀντιδρῶ, χωρὶς νὰ λέγω ὅτι εἶναι καλὸν ἢ κακὸν, κατὰ τοῦ ὁποίου γεννᾶται ἡ ὑποψία ὅτι ἠδυνάμην νὰ ἀντιδράσω ὡς ἐκ τῆς φύσεως τῆς σχέσεως τῶν πιστῶν πρὸς τὴν θρησκείαν ἐκ τοῦ φόβου, ἐκ τῆς ὑποψίας ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐξαχθῇ τοῦτο τὸ συμπέρασμα. Ἐκ τῆς ὑποψίας ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐξαχθῇ τοῦτο τὸ συμπέρασμα ἐκ τῆς φύσεως τῆς θρησκείας ὡς ἀπολύτου ἀληθείας. Ἑπομένως ὅτι ἐγὼ δὲν ἀντιδρῶ, παρουσιάζεται ἡ ἀνάγκη τῆς ῥητῆς πιστοποιήσεως ὅτι δὲν ἀντιδρῶ καὶ ἔρχεται τὸ Σύνταγμα τὸ Ἑλληνικὸν καὶ λέγει, δὲν ἐπιτρέπω εἰς τὴν ἑλληνικὴν ἐξουσίαν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον νὰ ἐμποδίζῃ τὰς ἄλλας θρησκείας νὰ ὑφίστανται ἐν τῷ τόπῳ, δὲν τοῦ ἐπιτρέπω νὰ τὰς ἐμποδίσῃ, τοῦ ἐπιβάλλω νὰ τὰς ἀφήσῃ νὰ κάμνουν τὴ δουλειά τους. Δηλαδὴ νὰ τὰς ἀνέχομαι. Τὶ περισσότερον θέλετε; Προχωρῶ. Ἐπιτρέπω, ἢ μᾶλλον ἐπιβάλλω νὰ μὴ ἐμποδισθῇ κατ’ οὐδένα τρόπον ἡ λατρεία αὐτοῦ. Συνάδελφοί τινες, πάλιν μὲ τὰς λέξεις σκεπτόμενοι εἶπον: Μὰ ἂς βάλωμεν καὶ «ἐλευθέραν». Εἶναι περισσότερον ἢ «λατρεία». Θὰ εἶναι τὸ ἴδιον. Ἡ λατρεία εἶναι πράξεις ἐξωτερικαί, τὰς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμποδίσῃ τὸ Κράτος καὶ ὅταν δὲν ἐμποδίζει τὴν θρησκείαν τοῦ ἄλλου· σὲ ἀφίνῃ νὰ εἶσαι ὅ,τι θέλῃς ἀλλὰ δὲν σὲ ἀφίνῃ νὰ ἔχῃς ναούς, νὰ ἔχῃς τελετάς, νὰ ἔχῃς ἱερεῖς, τελοῦντες τελετὰς δημοσίᾳ. Δὲν σὲ ἀφίνῃ. Ἀσχέτως τοῦ δικαιώματος τοῦ συνέρχεσθαι, ἀσφαλίζεται εἰδικῶς τὸ δικαίωμα τοῦ τελεῖν ἑορτάς, ἀσχέτως τοῦ δικαιώματος τοῦ συνέρχεσθαι, καὶ συνεταιρίζεσθαι. Ἀσχέτως πρὸς τὸ δικαίωμα τοῦτο, τὸ δικαίωμα τοῦ ἐνεργεῖν πράξεις λατρείας ἀσφαλίζεται εἰδικῶς· ἀσχέτως πρὸς τὴν γενικὴν ἀσφάλειαν τοῦ συνέρχεσθαι τοῦ παρέχει καὶ αὐτὴν τὴν ἀσφάλειαν. Δὲν ἠμπορεῖτε σεῖς ἐδῶ διὰ νόμου νὰ καταργήσετε ποτὲ αὐτό. Τοῦτο τὸ ἀσφαλίζει κατὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὴν ἀλλάξῃ, διότι τοῦτο τὸ λέγει τὸ Σύνταγμα. Τὸ Σύνταγμα θέτει τὰς βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ λειτουργήσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία. Διαγράφει τὰ ὅρια ἐντὸς τῶν ὁποίων θὰ κινηθῇ. Τὸ Σύνταγμα θέτει τὰ θεμέλια ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ λειτουργήσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία. Καὶ λέγει, δὲν σοῦ ἐπιτρέπω, σέ, τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ν’ ἀπαγορεύσῃς τὰς πράξεις τῆς λατρείας. Καὶ ἔτσι ἐξασφαλίζει ἀπὸ τὸν κίνδυνον νὰ γίνῃ μίαν ἡμέραν ἕνας νόμος νὰ τὰς ἀπαγορεύσῃ. Προχωρῶ περαιτέρω καὶ λέγω: εἶναι ὁ προσηλυτισμός. Τὸν προσηλυτισμὸν τὸν ἀφίνω εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Ἂς τὸν ἀπαγορεύσῃ, ἄς μὴ τὸν ἀπαγορεύσῃ. Δὲν εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐγὼ θὰ ἐξετάσω πλὴν μιᾶς περιπτώσεως. Ποίας; Τῆς ἀφορώσης τὴν Θρησκείαν ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐγὼ ὀνομάζω «ἐπικρατοῦσαν». Δὲν λέγω ὅτι τὸν προσηλυτισμὸν ἐννοῶ ἀπαγορευόμενον μόνον κατὰ τῆς θρησκείας αὐτῆς. Δὲν λέγω ὅτι τὸν προσηλυτισμὸν δὲν ἐννοῶ ἀλλ’ ἀπαγορεύεται συνταγματικῶς μόνον κατὰ τῆς θρησκείας αὐτῆς, τοῦθ’ ὅπερ σημαίνει ἄν αὔριον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία θέλει ν’ ἀπαλείψῃ τὰς διατάξεις τοῦ προσηλυτισμοῦ, ἠμποροῦν ν’ ἀπαληφθοῦν δι’ ὅλας τὰς θρησκείας πλὴν αὐτῆς. Τοῦτο δὲν δημιουργεῖ καμμίαν ἀνισότητα μεταξὺ τῆς θρησκείας αὐτῆς καὶ τῆς ἄλλης. Ἡ ἀνισότης θὰ ὑπῆρχε, ὅταν ὑπῆρχε ἡ διάταξις ἡ καταργοῦσα τὰς διατάξεις περὶ προσηλυτισμοῦ. Αὐτὴν τὴν ἀνισότητα θὰ τὴν καθίστα ἀδύνατον, ἀλλὰ δὲν σημαίνει ὅτι τὴν κάμνει, ὅτι τὴν ἐγκρίνει. Διὰ νὰ καταστήσῃ ἀδύνατον αὐτὴν τὴν ἀνισότητα ἔπρεπε νὰ εἴπῃ ἕν ἐκ τῶν δύο ἢ ἐπιτρέπει τὴν κατάργησιν τῆς διατάξεως περὶ προσηλυτισμοῦ ἢ ν’ ἀπαγορεύσῃ τὴν κατάργησιν τῆς διατάξεως περὶ προσηλυτισμοῦ δι’ ὅλας τὰς θρησκείας τοῦ κόσμου. Δὲν βλέπω τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἔπρεπε νὰ πράξῃ τὸ τελευταῖον· βλέπω δὲ τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ πράξῃ τὸ πρῶτον. Διότι δὲν πιστεύω κανεὶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ νὰ νομίζῃ ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ μὴ δώσωμεν τὸ συντακτικὸν κῦρος εἰς τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ προσηλυτισμοῦ εἰς βάρος τῆς κρατούσης θρησκείας. Ἄν τις ὑπάρχῃ ἔχων τοιαύτην γνώμην θὰ τὴν συζητήσωμεν. Ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει κανείς. Ἄν τις ἔχῃ τοιαύτην γνώμην τότε θὰ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτῆς, ὅτι δηλαδὴ δὲν πρέπει συνταγματικῶς νὰ τεθῇ ἡ ἀρχὴ ὅτι ὁ προσηλυτισμὸς κατὰ τῆς κρατούσης θρησκείας δὲν ἐπιτρέπεται. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον νὰ καταστήσωμεν ἀντικείμενον συντακτικῆς ἀπαγορεύσεως τὸν προσηλυτισμὸν καθ’ οἱασδήποτε θρησκείας, αὐτὸ νομίζω ὅτι θὰ ἦτο ὑπερβολικὴ ἀξίωσις. Ὁ νόμος σήμερον τὸν ἀπαγορεύει. Ὁ νόμος ἐφ’ ὅσον κρίνει ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ὅτι πρέπει νὰ ὑφίσταται, θὰ ὑφίσταται. Ἀλλ’ ὅταν ἤθελε τυχὸν τοιαύτη τῶν πραγμάτων καὶ τῶν πνευμάτων μεταβολὴ ἐπέλθει, μετὰ δύο ἢ τρεῖς γεννεάς, δὲν γνωρίζω πόσον θὰ ζήσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἤθελον κρίνει ὅτι πρέπει νὰ καταργήσουν αὐτὸν τὸν νόμον, διατὶ ἡμεῖς θὰ τὴν δεσμεύσωμεν ἀπὸ τοῦδε; Κατὰ ποίαν ἔννοιαν, ὅτι εἶναι θεμελιώδης διάταξις τοῦ ἡμετέρου συνταγματικοῦ δικαίου ἡ κατὰ τοῦ προσηλυτισμοῦ προστασία οὐχὶ τῆς κρατούσης θρησκείας, ἀλλὰ θρησκείας πρὸς τὴν ὁποίαν δὲν ἔχομεν καμμίαν σχέσιν; Κατὰ ποίαν ἔννοιαν θὰ καταστήσωμεν ἀντικείμενον θεμελιώδους διατάξεως τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου τῆς Ἑλλάδος τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ προσηλυτισμοῦ κατὰ τοῦ Βουδισμοῦ π.χ.; Καὶ ἐννοοῦμεν τὴν ἀπαγόρευσιν διὰ νόμου κατὰ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ἀλλὰ νὰ φθάσωμεν νὰ ἀπαγορεύσωμεν διὰ συνταγματικῆς διατάξεως καὶ τὸν προσηλυτισμὸν ἑνὸς Βουδιστοῦ εἰς τὸν Μωαμεθανισμὸν ἢ τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν, νομίζω ὅτι εἶναι μία ὑπερβολικὴ σπατάλη τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας ἐπὶ προστασίας σκοπῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν καμμίαν σχέσιν μὲ τὰ θεμελιώδη δικαιώματα καὶ συμφέροντα τῶν Ἑλλήνων.

§138ΧΑΜΙΤ–ΒΕΗΣ–ΖΑΔΕΣ. Ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι μία μεγάλη μερίς, ἡ ὁποία ἀποτελεῖται ἀπὸ Μουσουλμάνους καὶ ἡ ὁποία μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος θὰ εὑρεθῇ ἐν ἀνισότητι.

§139Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει ἀνισότης. Ὑπάρχει νόμος κατὰ τὸν ὁποῖον ἀπαγορεύεται ὁ προσηλυτισμὸς καὶ εἰς βάρος τῶν Μουσουλμάνων ἐξ ἴσου, ὅπως ἀπαγορεύεται καὶ εἰς βάρος τῶν Ὀρθοδόξων.

§140ΧΑΜΙΤ–ΒΕΗΣ–ΖΑΔΕΣ. Τὸ μὲν διὰ νόμου, τὸ δὲ διὰ τοῦ Συντάγματος.

§141Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ διὰ νόμου εἶναι γενικόν, τὸ τοῦ Συντάγματος ἀφορᾷ ὡρισμένην θρησκείαν, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἐν τῷ τόπῳ ἐπικρατοῦσα.

§142Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Οἱ συνάδελφοι Μουσουλμᾶνοι πρέπει νὰ γνωρίζωσιν, ὄχι μόνον ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀνέχεται κατὰ πάντα τρόπον τὴν θρησκείαν αὐτῶν καὶ τὴν λατρείαν, ἀλλ’ ἀκόμη ὅτι καὶ κατὰ τὰς ἐπισήμους ἑορτάς των ἡ Ἑλληνικὴ Διοίκησις τιμᾷ καὶ διὰ κανονιοβολισμοῦ αὐτάς.

§143Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς τὴν Σμύρνην καὶ πανταχοῦ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου σήμερον. Τὸ ἐρώτημα εἶναι ἄν θὰ καταστήσωμεν ἀντικείμενον τοῦ Συντάγματος τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ προσηλυτισμοῦ πάσης θρησκείας ἢ μόνον τῆς κρατούσης ἐν τῇ χώρᾳ. Καὶ δὲν πρέπει νὰ παρεξηγηθῶμεν. Ἐὰν καταστήσωμεν «πάσης θρησκείας», θὰ καταστήσωμεν καὶ τῶν Βουδιστῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνδέχεται αὔριον νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐδῶ καὶ δὲν γνωρίζω καὶ τίνων ἄλλων. Θὰ ἦτο ἀληθῶς τότε ἕνα Σύνταγμα περιεργότατον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἐλάμβανε τοσαύτην μέριμναν, ὥστε νὰ μὴ γίνῃ προσηλυτισμὸς εἰς βάρος οὐδεμιᾶς θρησκείας καὶ τὸ ὁποῖον θὰ ἀπέκλειε τὸν νομοθέτην ἀπὸ τὴν κατάργησιν τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς διατάξεως περὶ προσηλυτισμοῦ προκειμένου περὶ οἱωνδήποτε θρησκευμάτων. Τοῦτο θὰ ἦτο σπατάλη τῆς συνταγματικῆς ἐξουσίας, τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας. Ἐννοῶ πληρέστατα καὶ ἄν ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν τὸ ζήτημα τῆς καταργήσεως τοῦ νόμου περὶ ἀπαγορεύσεως τοῦ προσηλυτισμοῦ δὲν θὰ ὑπεστήριζον ποτὲ ὅτι πρέπει ὁ νόμος ὁ περὶ προσηλυτισμοῦ νὰ κάμῃ διάκρισιν μεταξὺ τῆς θρησκείας τῆς ὀρθοδόξου καὶ οἱασδήποτε ἄλλης. Εἶναι ὁ νόμος γενικός. Πρέπει νὰ παραμείνῃ γενικός. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ κατασταθῇ ὁ νόμος οὗτος ἀντικείμενον συνταγματικῆς ἐπιταγῆς. Αὐτὸ εἶναι τὸ θέμα. Ἐάν τις ἔχῃ ἐναντίαν γνώμην, θὰ τὴν συζητήσωμεν. Τὸ θέμα εἶναι ἄν πρέπει νὰ γίνῃ ἀντικείμενον συνταγματικῆς ἀπαγορεύσεως ὁ προσηλυτισμὸς ἢ ὄχι.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀμπᾶς Σεῒτ ἔχει τὸν λόγον.

§145ΑΜΠΑΣ ΣΕΪΤ. Κύριοι, ὅταν λέγομεν θρησκείαν τρέμει ἡ καρδιὰ παντὸς ἀνθρώπου διότι ἀποτελεῖ σύνολον τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως καὶ πρέπει νὰ λάβῃ πανταχόθεν τὸν πρέποντα σεβασμόν. Πράγματι ἐν Ἑλλάδι ὅλαι αἱ θρησκεῖαι ἐν τῇ λατρείᾳ των εἶναι ἐλεύθεραι ἀπολύτως καὶ τελοῦνται ἀκωλύτως τὰ τῆς λατρείας των. Ἐνώπιον ὅμως τοῦ Συντάγματος ἡ θέσις αὐτῶν εἶναι χαρακτηριστικὴ καὶ εἶναι ἄξιον συζητήσεως καὶ ἕνεκα τούτου θέλω νὰ ἀπασχολήσω ὑμᾶς μὲ τὸ πρῶτον ἄρθρον, ἵνα γίνῃ γνωστὸν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ ἄποψις τῶν Μουσουλμάνων οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι σπουδαῖον τμῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» τὴν ὁποίαν περιλαμβάνει τὸ πρῶτον ἄρθρον, ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἄλλας γνωστὰς θρησκείας, δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος. Διότι μὲ τὴν λέξιν αὐτὴν ἀφίνεται νὰ ἐννοηθῇ ὅτι αἱ ἄλλαι θρησκεῖαι εἶναι ὑποφερταὶ ἢ ἐπιδοκιμάζονται ἢ ἐπιτρέπονται ἢ γίνονται παραδεκταί. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον αἱ θρησκεῖαι ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὴν καλὴν ἢ κακὴν περὶ αὐτῶν ἀντίληψιν τοῦ Κράτους, δηλαδὴ τῶν πολιτῶν οἱ ὁποῖοι κατὰ μεγάλην πλειονοψηφίαν πρεσβεύουσι τὴν Χριστιανικὴν θρησκείαν. Εἰς τὴν Ἑλλάδα πλὴν τῆς Χριστιανικῆς, δύο εἶναι αἱ γνωσταὶ λοιπαὶ θρησκεῖαι, δηλαδὴ ἡ Μουσουλμανικὴ καὶ ἡ Ἰσραηλιτική. Αἱ δύο αὗται θρησκεῖαι εἰς ὅλα τὰ μέρη καὶ ἐδῶ εἶναι ἐλεύθεραι ἀνέκαθεν. Ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἡ κοιτὶς τῶν ἐλευθεριῶν. Ἐὰν ἀναγραφῇ εἰς τὸν θεμελιώδη νόμον της, εἰς τὸ Σύνταγμα, ὅτι αἱ θρησκεῖαι αὐταὶ εἶναι ἀνεκταὶ θὰ ἐννοηθῇ ὅτι ὑποτιμῶνται καὶ ὅτι οἱ ἀκολουθοῦντες αὐτὰς εὑρίσκονται εἰς κατωτέραν θέσιν ἀπέναντι τῶν ἄλλων συμπολιτῶν των. Λαμβάνομεν ὅθεν τὴν τιμὴν νὰ προτείνωμεν τὴν τροποποίησιν τῆς λέξεως ταύτης «ἀνεκτὴ» καὶ τὴν ἀντικατάστασίν της διὰ ἄλλης, περιεχούσης ἔννοιαν τῆς ἀπολύτου ἐλευθερίας, ἐν ἰσότητι, συμφώνως πρὸς τὴν ἐπικρατοῦσαν σύγχρονον ἀντίληψιν τῆς ἀνεξιθρησκείας καὶ πρὸς τὴν πνευματικὴν αὐτοτέλειαν καὶ αὐθυπόστασιν ἑκάστης θρησκείας.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5ην μ.μ. τῆς προσεχοῦς Δευτέρας. (Ὥρα 9 μ.μ.).