1921.10.02

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 60η

Σάββατον, 2ας Ὀκτωβρίου 1921

Προεδρία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρᾳ 5.10′ μ. μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ προσέλθωσιν, ἵνα ὁρκισθῶσιν οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Σπ. Σῖμος Ἰωαννίνων καὶ Ε. Τσουδερὸς Ρεθύμνης. Προσκομισθέντος τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου προσέρχονται καὶ ὁρκίζονται οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Σ. Σῖμος Ἰωαννίνων καὶ Ε. Τσουδερὸς Ρεθύμνης. Ἐπίσης προσκομισθέντος τοῦ Κορανίου ὁ πληρεξούσιος Ροδόπης κ. Ἀβδουραχήν Ὀγλοῦ Χασὰν Βέης προσῆλθεν καὶ ὤμοσεν τὸν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος τεταγμένον ὅρκον.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ θλίψεως εἰλικρινοῦς καὶ βαθείας ἀναγγέλω τὸν κατὰ τὸ διάστημα τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν ἐπελθόντα θάνατον ἑνὸς τῶν διαπρεπεστάτων τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως μελῶν, τοῦ ἀειμνήστου ἐξ Ἀττικῆς πληρεξουσίου Δημητρίου Ράλλη.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αἰωνία του ἡ μνήμη.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ μίαν ὁλόκληρον σχεδὸν πενταετίαν ὁ ἐπιφανὴς πολιτευτὴς παρεκάθητο ἐν τοῖς Ἐθνικοῖς Συνεδρίοις συνεχῶς καὶ ἀδιαλείπτως ἐκλεγόμενος ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ τῆς πρωτευούσης. Πλήρης σφρίγους καὶ ζωτικότητος πρωτηγωνίστησε πάντοτε μετὰ σθένους ἀξιοθαυμάστου κατὰ τοὺς ἐθνικοὺς ἀγῶνας πρὸς τὴν τελείαν ἀποκατάστασιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ἰδεωδῶν καὶ πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν ἐλευθεριῶν καὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Πολυτίμους ἀληθῶς παρέσχεν πρὸς τὴν Πατρίδα ὑπηρεσίας ἐν τῇ ἐξασκήσει τῶν ὑψηλῶν καθηκόντων, διὰ τῶν ὁποίων περιεβλήθη πολλάκις ἐν κρισίμοις διὰ τὸ Ἔθνος περιστάσεις, ἀνελθὼν εἰς τὰ ὕπατα τῆς Πολιτείας καὶ τοῦ Κοινοβουλίου ἀξιώματα. Ἡ Ἐθνικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις, συμμεριζομένη τὸ πανελλήνιον πένθος ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ ἐπιφανοῦς ἀνδρός, συμμετέσχε τῆς ἀπονομῆς τῶν εἰς τὸν ἐπιφανῆ νεκρὸν ὀφειλομένων τιμῶν, ἡ δὲ ἐθνικὴ συνείδησις, προσβλέπουσα μετὰ λύπης εἰς τὸ κενόν, τὸ δυσαναπλήρωτον, τὸ ὁποῖον ὁ θάνατος ἐπροξένησε, θέλει διατηρήσει ἐσαεὶ αἰωνίαν καὶ σεβαστὴν τὴν ἀνάμνησιν τῶν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα πολλαπλῶν καὶ πολυτίμων αὐτοῦ ὑπηρεσιῶν. (Ὁλόκληρος ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἀναφωνεῖ. «Αἰωνία του ἡ μνήμη».)

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ πληρεξούσιος Κεφαλληνίας κ. Καβαλλιεράτος, ὅστις, ὡς ἐνθυμεῖται ἡ Συνέλευσις, εἶχεν ὑποβάλλει τὴν παραίτησίν του, μοὶ ἀνήγγειλε δι’ ἐπιστολῆς του ὅτι πειθόμενος εἰς τὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας ἡ Συνέλευσις ἔφερε πρὸς ἀποδοχὴν τῆς παραιτήσεως, ἀνακαλεῖ αὐτὴν καὶ θέλει ἐξακολουθήσῃ συνεργαζόμενος μεθ’ ὑμῶν. Ἐκφράζει δὲ τὴν εὐγνωμοσύνην του πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν διὰ τὰς ὑπὲρ αὐτοῦ καλὰς διαθέσεις. Ἐπίσης ἀνακοινῶ τὰ ἑξῆς. Οἱ πληρεξούσιοι Μ. Καβαλλιεράτος Γ. Κοκκίνος Χατζῆ Ἰμπραΐμ καὶ Γ. Γκανίλας διὰ τηλεγραφημάτων αὐτῶν πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως ἀγγέλουσιν ὅτι ἀδυνατοῦντες λόγῳ ἀσθενείας νὰ προσέλθωσι καὶ παραστῶσι κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν τῆς Συνελεύσεως, ὅμως συμφωνοῦσι πλήρως πρός τε τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ διαδηλοῦσι τὴν ἀπόλυτον αὐτῶν ἐμπιστοσύνην πρὸς αὐτήν, τασσόμενοι παρὰ τὸ πλευρόν της. Τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης διαβιβάζει ἔγγραφον τοῦ Εἰσαγγελέως Ἐφετῶν Αἰγαίου μετὰ τῆς σχετικῆς μηνύσεως τοῦ κ. Γ. Μπουρνιᾶ κατὰ τῶν πληρεξουσίων Χίου Ροδοκανάκη καὶ Βολίκα καὶ αἰτεῖται ὅπως δοθῇ ἡ ἀπαιτουμένη ἄδεια τῆς Συνελεύσεως πρὸς ποινικὴν αὐτῶν δίωξιν. Ἐπίσης ἡ Στρατιὰ Θράκης καὶ Μακεδονίας ὑποβάλλει ἔκθεσιν ἐνόρκου προανακρίσεως τοῦ δικαστικοῦ Συμβούλου Δημ. Γεωργούλη καὶ αἰτεῖται τὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως πρὸς ποινικὴν καταδίωξιν τοῦ πληρεξουσίου Σαράντα Ἐκκλησιῶν Σουκρὶ Ἐφένδη Βέη. (Ἀμφότεραι αἱ αἰτήσεις παραπέμπονται εἰς τὴν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ἐπιτροπὴν τῆς Συνελεύσεως ὅπως ὑποβάλῃ ἐπ’ ἀμφοτέρων τὰς ἐκθέσεις αὐτῆς). Ὁ Κεντρικὸς Λαϊκὸς Σύλλογος Ἀθηνῶν ὑποβάλλει ψήφισμα ἐνισχυτικὸν τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως, παρακαλῶν ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἀσκήσῃ πᾶσαν τὴν ἐπιρροὴν αὐτῆς πρὸς κατασίγασιν τῶν ἐθνικῶν ἐρίδων κατὰ τὰς κρισίμους ταύτας ἐθνικὰς στιγμάς. Ὁ Λαϊκὸς Πολιτικὸς Σύλλογος Ἑρμουπόλεως Σύρου ὑποβάλλων ψήφισμα κηρύσσει ἑαυτὸν ἀλληλέγγυον πρὸς τὸν τῶν Ἀθηνῶν, πρόθυμον εἰς πᾶσαν θυσίαν πρὸς περιφρούρησιν τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν ἐξορκίζων συνάμα τοὺς κ. Πληρεξουσίους καὶ ἰδίᾳ τοὺς ἐκ τῶν Κυκλάδων ὅπως, ἐμμείνωσιν ἅπαντες εἰς τὰς ὑποχρεώσεις ἅς ἀνέλαβον ἀπέναντι τοῦ Λαοῦ, συνισταμένας εἰς τὴν ἀνεπιφύλακτον ἐνίσχυσιν τῆς Κυβερνήσεως. Οἱ Πειραϊκοὶ Πολιτικοὶ Σύλλογοι ὑποβάλλοντες ψήφισμα ὑπομιμνήσκουσι εἰς τοὺς κ. κ. Πληρεξουσίους ὅπως περιβάλωσι μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην των τὴν νόμιμον Κυβέρνησιν συμφώνως μὲ τὴν δοθεῖσαν αὐτοῖς ἐντολὴν ὑπὸ τοῦ Λαοῦ ὅστις ἐπαγρυπνεῖ ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Ὁ Λαϊκὸς Πολιτικὸς Σύλλογος Ἰωαννίνων διαδηλοῖ πίστιν καὶ ἀφοσίωσιν πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων Κωνσταντῖνον, ἐπικροτεῖ τὰς σκέψεις καὶ ἐνεργείας τῶν Λαϊκῶν Πολιτικῶν Συλλόγων Ἀθηνῶν καὶ τάσσεται ἀνεπιφυλάκτως παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§6Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρόεδρος Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου). Ὀλίγον πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ὁ ἡρωϊκὸς ἡμῶν στρατὸς κατέλαβε τὸ Δορύλαιον. Ἀμέσως κατόπιν τὴν 8 Ἰουλίου, ἀπέκρουσε τὴν ἀπόπειραν τοῦ ἐχθροῦ καὶ ἐνεργήσας ἐπιθετικῶς καὶ ἐν μεγάλῃ μάχῃ παρὰ τὸ Δορύλαιον ἤρατο νίκην περιφανῆ καταδείξασαν ἅπαξ ἔτι τὴν ἡμετέραν ἀναμφισβήτητον ὑπεροχήν. Διὰ τῶν ἐπιτυχῶν τούτων ἐπιχειρήσεων περιήρχετο εἰς ἡμᾶς μέγιστον τμῆμα τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Βαγδάτης, διεκόπτετο πᾶσα σιδηροδρομικὴ συγκοινωνία τοῦ ἐχθροῦ μεταξὺ Ἀγκύρας καὶ Ἰκονίου καὶ ἐπετυγχάνετο ἡ πλήρης ἑνότης τοῦ ἡμετέρου Μετώπου. Ὁ βόρειος ἀπὸ Προύσσης, ἐπιχειρὼν στρατὸς ἡμῶν ἡνοῦτο μετὰ τοῦ νοτίως ἀπὸ Οὐσὰκ καὶ Τουμλοῦ Μπουνὰρ ἐπιχειροῦντος καὶ πᾶσα περαιτέρω κατὰ τοῦ ἐχθροῦ ἐνέργεια, ἠδύνατο νὰ ἐπιχειρηθῇ δι’ ὁλοκλήρων τῶν ἡμετέρων δυνάμεων. Κατὰ τὰς ἐπιχειρήσεις ταύτας ὁ ἐχθρὸς ὑπέστη σημαντικὰς ἀπωλείας καὶ εἰς ἄνδρας φονευθέντας, τραυματισθέντας, αἰχμαλωτισθέντας καὶ λιποτακτήσαντας καὶ εἰς ὑλικόν. Παρὰ τὰ κτηθέντα ὅμως ὑφ’ ἡμῶν πλεονεκτήματα καὶ τὴν καταδειχθεῖσαν ἀδυναμίαν αὐτοῦ νὰ ἀντεπεξέλθῃ ἀποτελεσματικῶς κατὰ τοῦ στρατοῦ μας, ὁ ἐχθρὸς δὲν ἀπεφάσισε νὰ ἐπιζητήσῃ τερματισμὸν τῆς πολεμικῆς καταστάσεως. Ἀφ’ ἑτέρου, ἡ ἐκ τῆς ἐπελθούσης ἐπιδεινώσεως τῆς θέσεως αὐτοῦ μείωσις τῆς μαχητικότητος τοῦ ἐχθροῦ, δὲν ἦτο τοιαύτη, λαμβανομένου μάλιστα ὑπ’ ὄψιν ὅτι δὲν ἀπεκλείετο καί μεταγενεστέρα ἐνίσχυσις αὐτοῦ, οἵα καὶ πράγματι συνετελέσθη, ὥστε νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς ἡμᾶς, κατὰ τὴν γνώμην τῶν ἁρμοδίων, νὰ θεωρήσωμεν αὐτὸν ἀνίκανον πρὸς περαιτέρω πολεμικὴν ἐνέργειαν καὶ νὰ διαρρυθμίσωμεν τὰ καθ’ ἡμᾶς ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ, ἐγκαθιστάμενοι στρατιωτικῶς εἰς τὴν κατάστασιν τῆς εἰρήνης ἢ εἰς κατάστασιν προσεγγίζουσαν εἰς ταύτην διὰ μειώσεως τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Τοῦ σκοποῦ τοῦ πολέμου, μὴ δυναμένου κατὰ ταῦτα, νὰ κριθῇ ὡς ἐπιτευχθέντος, ἐπεβάλλετο ἡ συνέχισις αὐτοῦ διὰ καταδιώξεως τοῦ ἐχθροῦ πρὸς ἐκμηδένισιν καὶ τὴν ὅσον ἔνεστι μείζονα ἐλάττωσιν τῆς μαχητικότητος αὐτοῦ. Κατὰ τὴν ὁμόφωνον κρίσιν τῶν ἁρμοδίων στρατιωτικῶν, ἡ πρὸς τοῦτο ἐνδεδειγμένη ἐπιχείρησις ἦτο ἡ προέλασις τοῦ στρατοῦ μας, διώκοντος τὸν ἐχθρὸν μὲ κατεύθυνσιν πρὸς Ἀνατολάς, καὶ μὲ πιθανὸν τέρμα τὴν Ἄγκυραν, τὴν πρωτεύουσαν αὐτοῦ. Ἡ προέλασις αὕτη θὰ παρεῖχεν εἰς ἡμᾶς οὐσιώδη πλεονεκτήματα. Ἡ σχετικὴ ἔκθεσις τῆς Διοικήσεως τῆς Στρατιᾶς, ἔχει ὡς ἑξῆς: (ἀναγινώσκει). «Ἡ μετὰ τὴν κατάληψιν τοῦ Δορυλαίου ἐπακολουθοῦσα περίοδος, σκοπὸν ἔχει τὴν διάλυσιν τῶν Κεμαλικῶν δυνάμεων ἢ τὴν ἀπομάκρυνσιν αὐτῶν ἀπὸ τοῦ μετώπου τοῦ Δορυλαίου, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἡ πρὸ αὐτοῦ συγκέντρωσίς των ἢ νὰ εἶναι ἀδύνατος ἢ νὰ ἀπαιτήσῃ μέγιστον χρονικὸν διάστημα καὶ μέγιστα μέσα τὰ ὁποῖα πρὸς τὸ παρὸν τοὐλάχιστον, ὁ ἐχθρὸς δὲν διαθέτει. Πρὸς ἐπίτευξιν τούτων, ἡ Στρατιὰ πρέπει νὰ ἐκτελέσῃ ἐπιδρομὴν πρὸς Ἄγκυραν, νὰ συντρίψῃ ἐὰν συναντήσῃ τὰς ἐχθρικὰς δυνάμεις, νὰ διαλύσῃ τὸν ἐν Ἀγκύρᾳ συγκεντρωμένον ἐχθρικὸν ἐφοδιασμὸν καὶ ἂν κατόπιν τούτων ὁ ἐχθρὸς δὲν ὑποκύψῃ, νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς Δορύλαιον καταστρέφουσα ῥιζικῶς τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμήν. Κατόπιν τῆς ἐπιδρομῆς ταύτης, εἶναι ἀπίθανον ὅτι ὁ Κεμὰλ θὰ δυνηθῇ νὰ διατηρήσῃ σημαντικὸν ἀριθμὸν δυνάμεων, πάντως ὅμως στράτευμα, ὅπερ ἐλλείψει μεταγωγικῶν, ἀδυνατεῖ νὰ ἀπομακρυνθῇ τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς, δὲν θὰ δύναται νὰ πλησιάσῃ μετὰ σοβαρῶν δυνάμεων εἰς τὸ Μέτωπον τοῦ Δορυλαίου». Δὲν παρωράθησαν δὲ καὶ αἱ δυσχέρειαι τῆς μέχρι τέρματος ὠθήσεως τῆς ἐπιδρομῆς λόγῳ τῆς ἐνδεχομένης δυσχερείας τοῦ ἐφοδιασμοῦ, ἕνεκα τῆς μακρᾶς ἀποστάσεως περὶ τὰ 300 χιλιόμετρα, τῆς καταστάσεως τῶν ὁδῶν, τοῦ ἐκτὸς τῶν γεφυρῶν ἀδιαβάτου τῶν ποταμῶν Σαγγαρίου καὶ Πουρσὰκ καὶ τῆς κατὰ Σεπτέμβριον ἐπερχομένης ἐποχῆς τῶν βροχῶν. Ἐπὶ τῇ βάσει ὅμως τῶν μελετῶν τῆς στρατιᾶς, ἐγένετο δεκτὸν τὸ συμπέρασμα εἰς ὅ αὕτη εἶχε προέλθει. Ἰδοῦ τὸ συμπέρασμα, ὡς ἔχει ἐπὶ λέξει: (Ἀναγινώσκει). «Ἡ στρατιὰ δύναται νὰ προχωρήσῃ μέχρι τοῦ ἀνατολικωτέρου τμήματος τοῦ Σαγγαρίου, ἤτοι τῆς γραμμῆς Μπεϊλίκ–Κουπροῦ–Καταίν. Ἄν κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο συναντήσῃ τὸν ἐχθρὸν καὶ συντρίψῃ αὐτὸν τότε ἡ καταδίωξις πρὸς Ἄγκυραν διὰ τμήματος τῆς στρατιᾶς, δὲν θὰ παρουσιάσῃ δυσκολίας. Ἄν τοὐναντίον ὁ ἐχθρὸς ὑποχωρήσῃ πέραν τοῦ Σαγγαρίου, ἡ Στρατιὰ θὰ προχωρήσῃ ἢ θὰ σταματήσῃ, ἀναλόγως τῶν παρουσιαζομένων μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης συνθηκῶν. Ἄν δηλαδὴ αἱ συνθῆκαι εἶναι εὐμενεῖς, π.χ. κατάληψις τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς μὴ κατεστραμμένης, ὁδοὶ καὶ αὐτοκίνητα ἐν καλῇ καταστάσει κλπ., δυνατὸν νὰ συνεχισθῇ ἡ πρὸς Ἄγκυραν πορεία, ἄλλως ἡ στρατιὰ θὰ ἀναλάβῃ τὴν πρὸς Δορύλαιον ἐπάνοδον, καταστρέφουσα ριζικῶς τὰ ἀπὸ Μπεϊλίκ–Κιουπροῦ μέχρι ἀνατολικῶς Δορυλαίου 100 χιλιόμετρα τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς». Τὸ συμπέρασμα τοῦτο, ἐγένετο ὁμοφώνως δεκτὸν τῇ 18 Ἰουλίου, ὑπὸ πάντων τῶν παραγόντων, πολιτικῶν τε καὶ στρατιωτικῶν, καὶ ἀπεφασίσθη ἡ ἐκτέλεσις. Τὴν 1ην Αὐγούστου ἤρξατο ἡ ἐξόρμησις διότι τὸ μέχρι τῆς ἡμέρας ταύτης χρονικὸν διάστημα κατηναλώθη πρὸς πλήρη παρασκευὴν τῆς βάσεως Δορυλαίου ἐκ τῆς ὁποίας, ἐφωδιασμένης διὰ τοῦ λιμένος Μουδανιῶν καὶ τῆς Προύσσης θὰ ἐγένετο ἐφεξῆς ὁ ἐφοδιασμὸς τοῦ προχωροῦντος στρατεύματος. Δὲν θὰ ἀποπειραθῶ, κύριοι, νὰ περιγράψω τὰ καθέκαστα τῆς στρατιωτικῆς ταύτης ἐπιχειρήσεως. Εἶμαι ἐντελῶς ἀναρμόδιος πρὸς τοῦτο. Ἐδημοσιεύθη ἤδη περὶ αὐτῆς ἀνακοίνωσις λεπτομερής, συνταχθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀγαπητοῦ συναδέλφου, τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Κερκύρας κ. Ξενοφῶντος Στρατηγοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπὸ ἄλλην αὐτοῦ ἰδιότητα, τὴν στρατιωτικὴν συμμετέσχε τῆς ἐπιχειρήσεως. Παραπέμπω ὑμᾶς εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν ταύτην. Οὐδὲ θὰ ἀποπειραθῶ νὰ ἐξάρω τὸ ἔργον τῶν ἡρώων μας. Εἶναι ἔργον ἐξ ἐκείνων, πρὸς τὰ ὁποῖα οὐδεὶς λόγος δύναται νὰ ἐξισωθῇ. Ἐπιτρέψατέ μοι μόνον νὰ εἴπω ὅτι εἶναι ἔργον ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὁ χρόνος παρερχόμενος ἐμφανίζει ὁλονὲν μεγαλύτερον εἰς τὰ ὄμματα τοῦ ἀμερολήπτου παρατηρητοῦ. Ἡμεῖς οἱ σύγχρονοι ἐκ τῆς καθ’ ἡμέραν ἀναστροφῆς μετὰ τῶν ἐργατῶν αὐτοῦ, ἀποκομίζομεν τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι δὲν ὑπερβαίνει τὸ σύνηθες μέτρον τῶν ἀνθρωπίνων δυνάμεων. Εἰς τοὺς μεταγενεστέρους μόνον ἀπηλλαγμένους τῆς ἐντυπώσεως ταύτης, ἐπιφυλάσσεται ἡ πλήρης ἐκτίμησις τοῦ θαυμαστοῦ μεγαλείου τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ὁ ἀπαράμιλλος στρατός μας ἐπετέλεσε. Ἀλλ’ ὁ στρατός μας δὲν ἔφθασε μέχρις Ἀγκύρας. Διέβη τὸν Σαγγάριον καὶ προήλασε πολὺ ἀνατολικώτερον αὐτοῦ. Ἐκεῖ ὁ ἐχθρὸς ἀντέταξεν ἐρρωμένην ἀντίστασιν, ἐπὶ θέσεων τὰς ὁποίας εἶχε προηγουμένως ἐκλέξει καὶ ὀχυρώσει καταλλήλως. Ἡ ἀντίστασις αὕτη οὐδὲν ἴσχυσε. Μετὰ εἰκοσαήμερον λυσσώδη ἀγῶνα ἡ μάχη τοῦ Σαγγαρίου ἔληξε διὰ περιφανοῦς νίκης τοῦ στρατοῦ μας. Πᾶσαι ἀνεξαιρέτως αἱ ἐχθρικαὶ θέσεις κατελήφθησαν καὶ ὁ ἐχθρὸς ὑπεχώρησεν εἰς ἑτέραν γραμμήν, ἥν εἶχε παρασκευάσει πρὸς κάλυψιν τῆς Ἀγκύρας. Καὶ τότε ἐτέθη εἰς τὴν στρατιὰν ἐκ τῶν πραγμάτων, τὸ ἐρώτημα· ἦτο ἐνδεδειγμένη ἡ περαιτέρω προέλασις; Τὰ ἐξ αὐτῆς συμπληρωματικὰ πλεονεκτήματα ἤξιζον τὰς θυσίας εἰς ἃς θὰ ὑπεβάλλετο ὁ στρατός μας καὶ τὰς ταλαιπωρείας ἃς θὰ ὑφίστατο. Ἡ συντέλεσις πλήρους τῆς ἐπιδρομῆς μέχρις Ἀγκύρας, θὰ ἐπέδρα βεβαίως σπουδαίως, ἀπὸ ἀπόψεως ἐντυπώσεως, ἀλλὰ δὲν ἐσκοπεῖτο νὰ διατηρηθῇ ἡ κατοχὴ τῆς Ἀγκύρας. Ὁ κύριος σκοπὸς τῆς μέχρις Ἀγκύρας προελάσεως ἦτο στρατιωτικός, ὡς πρὸ ὀλίγου ἐκ τῆς ἐκθέσεως τῆς στρατιᾶς ἐξέθηκα. Ἡ ὥρα τοῦ ἔτους εἶχε προχωρήσει καὶ αἱ ἐκ τῶν ἐπικειμένων καιρικῶν συνθηκῶν τοῦ φθινοπώρου δυσχέρειαι τῶν συγκοινωνιῶν, θὰ ηὔξανον ἐπαισθητῶς τὰς ταλαιπωρείας τοῦ στρατεύματος, κατά τε τὴν συνέχισιν τῆς προελάσεως καὶ κατὰ τὴν ἐπάνοδον. Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀντιλήψεων τούτων, ἀφέθη ἐλευθέρα ἡ διοίκησις τῆς Στρατιᾶς, νὰ κρίνῃ ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως τὰ πλεονεκτήματα καὶ μειονεκτήματα τῆς προελάσεως, καὶ ἀπεφάσισεν. Ἡ ἀπόφασις αὐτῆς ὑπῆρξε νὰ τερματίσῃ τὴν προέλασιν καὶ νὰ χωρίσῃ εἰς τὴν ἀρχῆθεν ὡρισμένην ἐπάνοδον. Καὶ ἡ ἐπάνοδος ἐτελέσθη, ὡς ἦτο φυσικὸν νὰ τελεσθῇ ἡ ἐπάνοδος στρατοῦ νικηφόρου, ὅν ὁ ἡττημένος ἀντίπαλος οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐτόλμησε νὰ ἐνοχλήσῃ. Ὁ στρατός μας, συμπτυχθεὶς πρὸς δυσμάς, διέβη τὸν Σαγγάριον καὶ ἐπανῆλθεν ἀνενόχλητος εἰς τὰς θέσεις, αἱ ὁποῖαι ἀρχῆθεν εἶχον ὁρισθῆ διὰ τὴν ὁριστικὴν αὐτοῦ ἐγκατάστασιν. Ἀπόδειξις αὕτη ἐμφανὴς τῆς καταστάσεως, εἰς ἥν εἶχε περιαχθῆ ὁ ἐχθρός. Δὲν ἔλειψε βεβαίως ὁ ἡττηθεὶς ἐχθρὸς νὰ διατυμπανίσῃ ὅτι ἡ ἐκ τῶν προτέρων ἀποφασισμένη ἐπιστροφὴ τοῦ στρατοῦ μας εἰς τὰς ἀρχικὰς θέσεις αὐτοῦ, ὠφείλετο εἰς τὴν νίκην, ἥν κατ’ αὐτοῦ κατήγαγε. Πρὸς ἐνίσχυσιν δὲ τῆς ἐντυπώσεως ταύτης ἐπεχείρησεν ἀσημάντους τινὰς ἐπιδρομὰς εἰς τὰ πλευρὰ τοῦ ἐπιστρέφοντος στρατοῦ μας, εὐκόλως ἀποκρουσθείσας, δὲν ὤκνησε δὲ νὰ ἐκσφενδονίσῃ κατὰ πάσας τὰς διευθύνσεις σωρείαν ἐντελῶς ψευδῶν εἰδήσεων, ἐξικνουμένων μέχρις ἀστειότητος, ὡς π.χ. ὅτι κατέλαβε τὸ Δορύλαιον, τὸ Ἀφιὸν Καραχισάρ, καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἡ μόνη σοβαρὰ κἄπως ἐπιχείρησις, ἥν ὁ ἐχθρὸς ἀπεπειράθη, πολλὰς ἡμέρας μετὰ τὴν ὁριστικὴν ἐγκατάστασιν τοῦ στρατοῦ μας εἰς τὰς ὁριστικὰς θέσεις του, ἦτο ἡ διὰ τῶν συγκεντρωθέντων ὑπ’ αὐτοῦ στρατευμάτων περὶ τὸ Ἀφιὸν Καραχισὰρ ἐπίθεσις. Ἀλλὰ καὶ αὕτη ἀπεκρούσθη. Ὡς δὲ εἴδατε ἐκ τοῦ ἀνακοινωθέντος τῆς Στρατιᾶς, ἡ ἀπόπειρα αὕτη προσεπόρισε νέαν περιφανῆ νίκην εἰς τὸν στρατόν μας, ὅστις ὄχι μόνον ἀπέκρουσε τὸν ἐχθρόν, ἀλλὰ καὶ κατεδίωξεν αὐτόν, προξενήσας αὐτῷ σοβαρωτάτας ἀπωλείας. Αὐτὴ εἶναι, κύριοι, ἡ στρατιωτικὴ κατάστασις, οἵα ἐξειλίχθη ἀπὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, μέχρι σήμερον. Ἡ στρατιωτικὴ αὕτη κατάστασις, ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῆς πολιτικῆς ἡμῶν ἐνεργείας. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ ἐχθρὸς δὲν ἤχθη εἰς ὑποταγήν, συνεπείᾳ τῆς ἀδυναμίας αὐτοῦ ν’ ἀντεπεξέλθῃ καθ’ ἡμῶν, παρ’ ὅλα τὰ πλεονεκτήματα, τὰ ὁποῖα ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν ἐνεργείας ἐπορίσθημεν καὶ παρ’ ὅλην τὴν ἐξ αὐτῆς ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεώς του. Κατέχομεν σήμερον Μικρασιατικὸν ἔδαφος 100 περίπου χιλιάδων τετραγωνικῶν χιλιομέτρων, ἀπέναντι τῶν 16 χιλιάδων τετραγωνικῶν χιλιομέτρων τῆς συνθήκης τῶν Σερβρῶν. Τὴν κατεχομένην ὑφ’ ἡμῶν Χώραν οἰκοῦσι τρία περίπου ἑκατομμύρια κατοίκων, ἀπέναντι τοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίου περίπου, τῶν οἰκούντων τὴν ἔκτασιν τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Καὶ ἔχομεν ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν ἡμῶν ἁπάσας σχεδὸν τὰς σιδηροδρομικὰς συγκοινωνίας τῆς Μικρασιατικῆς Τουρκίας, καὶ ἁπάσας ἀνεξαιρέτως τὰς κλείδας αὐτῶν. Τὰ ὑπολείμματα τῶν κυρίων δυνάμεων τοῦ ἐχθροῦ, τὰ ὁποῖα ἐξωθήσαμεν πρὸς τὴν Ἄγκυραν, εὕρηνται μακρὰν τῶν ἡμετέρων γραμμῶν, μὲ πάσας τὰς ἐν τῷ μεταξὺ συγκοινωνίας καὶ ἰδίως τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν ῥιζικῶς κατεστραμμένας, καὶ μὲ τὴν ἐν τῷ μεταξὺ χώραν, ἥν διήλθομεν, οὐδένα περιλαμβάνουσαν πόρον πρὸς διατήρησιν στρατοῦ ἱκανοῦ νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῶν ἡμετέρων. Ἐντεῦθεν καὶ ἡ ἀνάγκη τοῦ ἐχθροῦ νὰ μετατοπίσῃ μέρος τῶν δυνάμεών του πρὸς νότον ὡς κατέδειξεν ἡ τελευταία περὶ τὸ Ἀφιὸν Καραχισὰρ ἀπόπειρα. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς καταστάσεως ταύτης ὀφείλομεν νὰ διαρρυθμίσωμεν τὴν περαιτέρω πολιτικὴν ἡμῶν ἐνέργειαν. Καὶ θέλομεν προβῆ εἰς τὴν ὅσον ἔνεστι πληρεστέραν ὀργάνωσιν τῆς κατεχομένης χώρας. Ἐκ τῆς ὀργανώσεως ταύτης θὰ πορισθῶμεν καὶ μείζονα ἀσφάλειαν τῆς ἡμετέρας κατοχῆς, ἥτις θὰ ἐπιτρέψῃ νὰ προβῶμεν εἰς μείωσιν τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Ἀλλ’ ἐξ αὐτῆς θὰ τύχωμεν καὶ ἀξιολόγου ἐπικουρίας καὶ εἰς τὰ στρατιωτικὰ καὶ εἰς τὰ οἰκονομικὰ βάρη, τὰ ὁποῖα συνεπάγεται ἤδη ἡ κατοχή. Καὶ ἡ ἐργασία αὕτη συντελεῖται ὁλοέν, κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τοῦ Ὑπάτου Ἁρμοστοῦ, ὅστις ἤρξατο προβαίνων εἰς τὰς σχετικὰς μελέτας καὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν πορισμάτων αὐτῶν. Ἀλλὰ ἡ κυρία ὄψις τοῦ ζητήματος τοῦ Μικρασιατικοῦ, εἶναι ἡ διεθνής. Ἡ καθ’ ὅλην τὴν Τουρκίαν ὑπάρχουσα κατάστασις εἶναι τελείως ἀνώμαλος ἀπὸ διεθνοῦς ἀπόψεως. Ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις, εἰς ἥν περιῆλθεν ἡ Τουρκία πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, μεθ’ ὧν καὶ ἡ Ἑλλάς, δὲν ἔληξε δι’ οὐδένα τῶν ἐμπολέμων. Ὅτε ἡ Τουρκία καὶ οἱ σύμμαχοι αὐτῆς συνετρίβησαν, ὑπεγράφη ἀνακωχή. Ἡ ἀνακωχὴ αὕτη διελάμβανεν ὅρους, ἐκ τῶν ὁποίων οὐδείς, ἐφ’ ὅσον τοῦτο ἤρτητο ἀπὸ τοὺς Τούρκους, ἐξετελέσθη. Πάντες οἱ ὅροι οὗτοι παραμένουσι μέχρι τοῦδε γράμμα νεκρόν. Οὐδὲ τῶν ἐχθροπραξιῶν ἀπέχουσιν οἱ Τοῦρκοι, πρὸς τοὺς ἐν ἀνακωχῇ μετ’ αὐτῶν διατελοῦντας. Εἶναι ἀληθές, ὅτι οἱ Τοῦρκοι οἱ μὴ ἀπέχοντες τῶν ἐχθροπραξιῶν, δὲν εἶναι οἱ Τοῦρκοι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τὴν στιγμὴν ταύτην, ὁποῖαι αἱ διαθέσεις καὶ ὁποῖαι αἱ κεκαλυμμέναι ἐνέργειαι τῆς λεγομένης Τουρκικῆς Κυβερνήσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἀλλὰ δὲν πιστεύω ὅτι θὰ ἀμφισβητήσῃ τις ὅτι ἡ Τουρκία εἶναι σκιά, ἔχουσα μόνον κατὰ πλάσμα ὑπόστασιν Κυβερνήσεως καὶ οὐδεμίαν πραγματικὴν δύναμιν ἐπιβολῆς ἐν οὐδενὶ σημείῳ τῆς Χώρας, τῆς ὁποίας λέγεται Κυβέρνησις. Εἶναι κατάδηλον εἰς πάντας ὅτι ἡ πραγματικὴ Τουρκία μετὰ νομίμου ἤ μὴ Κυβερνήσεως, μὲ μίαν πράγματι ὑφισταμένην Κυβέρνησιν τῆς Ἀγκύρας, εἶναι ἐκείνη, ἥτις δὲν ὑποτάσσεται εἰς τοὺς ὅρους τῆς ἀνακωχῆς, ἐκείνη ἥτις οὐδ’ ἐχθροπραξιῶν ἀπέχει κατ’ ἐκείνων μεθ’ ὧν ἔχει ὑπογραφῆ ἡ Τουρκικὴ ἀνακωχή. Ὑπεγράφη καὶ συνθήκη εἰρήνης μετὰ τῆς Τουρκίας ἀπὸ τοῦ Ἰουλίου 1920, ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν. Περιττὸν νὰ εἴπω ὅτι οἱ ὅροι τῆς συνθήκης, μὴ ἐπικυρωθείσης κἄν ἔτι, δὲν εἶναι περισσότερον σεβαστοὶ διὰ τὴν πραγματικὴν Τουρκίαν ἀπὸ τοὺς ὅρους τῆς ἀνακωχῆς. Εἶναι φανερὰ ἐκ τούτων ἡ ἀπὸ πάσης ἀπόψεως ἀνώμαλος ἐν ἁπάσῃ τῇ Τουρκίᾳ κατάστασις. Ἡ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν Τούρκων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ρῆξις ἀποτελεῖ μίαν ἐκ τῶν ἐντελῶς ἰδιορρύθμων περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι ἐν ποικιλλοτάτῳ συμπλέγματι, συμπλέκουσι τὴν ὅλην κατάστασιν. Ἵνα χαράξωμεν προσηκόντως τὴν κατεύθυνσιν ἡμῶν τὴν πολιτικήν, εἶναι ἀνάγκη νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ ὅλον σύμπλεγμα τῶν περιπεπλεγμένων περιστάσεων, ὑφ’ ἃς διατελεῖ καὶ δικαίῳ καὶ πράγματι, τὸ κρατοῦν τὴν στιγμὴν ταύτην ἐν Τουρκίᾳ, καθεστώς. Αἱ περιστάσεις αὗται θέτουσιν εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸ πρόβλημα τὸ Τουρκικὸν ἰδίως τὰς τρεῖς μεγάλας Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως. Ἡ Ἑλλὰς διεξήγαγε κοινὸν μετ’ αὐτῶν τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς Τουρκίας. Καὶ ὅτε ἀνέλαβε νὰ συνεχίσῃ μόνη ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς ἐπαναστατικῆς ὀργανώσεως, ἡ ὁποία δὲν ἔστεργεν εἰς ὑποταγὴν εἰς τοὺς νικητάς, ἐνήργει κατ’ ἐντολὴν αὐτῶν πρὸς ἐπιβολὴν τῆς νίκης καὶ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν διὰ τῆς ἐπιβολῆς τῶν νικητῶν προστατευτέων συμφερόντων, τόσον τῶν ἰδίων αὐτῆς, ὅσον καὶ πάντων τῶν κατὰ τῆς Τουρκίας συμπολεμησάντων. Εἶναι φανερὰ ἐντεῦθεν ἡ ἀνάγκη τῆς μετὰ τῶν τριῶν μεγάλων Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως πληρεστέρας ἐπικοινωνίας, καθ’ ἥν στιγμὴν ἡ στρατιωτικὴ ἡμῶν ἐνέργεια ἐξίκετο, ἵνα δώσῃ βάσιν πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ Τουρκικοῦ προβλήματος. Ἐκ τῆς ἰδέας ταύτης, ἐνεπνεύσθη ἡ ἀπόφασις νὰ μεταβῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ εἰς τὰς Πρωτευούσας τῶν τριῶν μεγάλων Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, ἵνα ἔλθωμεν εἰς πληρεστέραν μετὰ τῶν Κυβερνήσεων ἐπικοινωνίαν καὶ ἐκθέσωμεν τὰς ἡμετέρας ἀντιλήψεις περὶ τῆς καταστάσεως καὶ τῆς περαιτέρω ἐξελίξεως αὐτῆς, καὶ ἀκροασθῶμεν τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἤθελον εὐαρεστηθῆ ν’ ἀνακοινώνωσιν ἡμῖν. Εἰς τὸ σχετικὸν διάβημα προέβημεν πρὸ χρόνου, πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς δευτέρας περιόδου τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν ἐπιχειρήσεων. Ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, πρὸς ἣν τὸ πρῶτον ἀπετάθημεν, ἵνα μετὰ τὸν καθορισμὸν τοῦ χρόνου καθ’ ὃν θὰ ἐγένετο δεκτὴ ἡ συνάντησις ἀποταθῶμεν καὶ εἰς τὰς ἄλλας, εὐηρεστήθη νὰ ἀπαντήσῃ τότε ὅτι ἕνεκα τῆς ὡς ἐκ τοῦ θέρους ἀπουσίας ἐκ Λονδίνου τοῦ τε Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν θὰ ἦτο δυνατὴ ἡ συνάντησις, πρὸ τῶν μέσων τοῦ Ὀκτωβρίου. Πρό τινων ὅμως ἡμερῶν ἀνεκοίνωσεν ἡμῖν ὅτι ἤδη εἶναι δυνατὴ ἡ συνάντησις. Ἀπετάθημεν ἀμέσως τότε πρὸς τὴν Γαλλικὴν καὶ Ἰταλικὴν Κυβέρνησιν, ἵνα καθορίσωσι καὶ αὗται τὸν χρόνον καθ’ ὅν θὰ γίνῃ δυνατὴ ἡ συνάντησις. Προχθές, ἀνεκοινώθη ἡμῖν ὅτι ὁ κ. Μπριὰν θὰ δεχθῇ ἡμᾶς ἀπὸ τῆς 6)19ης Ὀκτωβρίου, μέχρι τῆς 9)22ας Νοεμβρίου. Εἴμεθα ὅθεν ὑποχρεωμένοι νὰ ἐπισπεύσωμεν τὴν ἀναχώρησιν ἡμῶν καὶ νὰ μεταβῶμεν κατ’ εὐθεῖαν εἰς Παρισίους καὶ ἐκεῖθεν εἰς Ρώμην καὶ Λονδῖνον. Καὶ θὰ γίνῃ ἀνάγκη νὰ ἀναχωρήσωμεν αὔριον, ἐὰν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις περιβάλῃ ἡμᾶς διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς. Ὅτε, κύριοι, διεκόπησαν αἱ ἐργασίαι τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἡ Κυβέρνησις ἀπήλαυε πλήρους τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς. Ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησαν πᾶσαι αἱ ἀπὸ τῆς 1 Νοεμβρίου Κυβερνήσεις καὶ ἡ παροῦσα πολιτικὴ ὑπαγορευομένη ὑπὸ τῶν ὑπερτάτων Ἐθνικῶν συμφερόντων, ἔτυχε πάντοτε τῆς ὁμοθύμου ἐγκρίσεως ἁπάντων τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως, ἀνεξαρτήτως κομματικῆς ἀποχρώσεως, ὅπως ἐτύγχανε καὶ τῆς ὁμοθύμου ἐγκρίσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Οὐδένα ἔχω λόγον νὰ πιστεύσω ὅτι ἡ γνώμη οἱουδήποτε τῶν μέχρι τότε ἐγκρινάντων τὴν πολιτικὴν ταύτην, εἴτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εἴτε ἔξω αὐτῆς, μετεβλήθη. Ἀλλὰ μέχρι τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως ἐνεκρίνετο ὄχι μόνον ἡ πολιτικὴ αὕτη, ἐνεκρίνετο καὶ ἡ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς παρούσης διαχείρισις τῆς πολιτικῆς αὐτῆς. Ἡ διαχείρισις αὕτη δὲν ἐπερατώθη. Ἐξακολουθεῖ ἀκόμη καὶ ἐξέθηκα ἤδη, ἐφ’ ὅσον ἠδυνάμην νὰ τὸ πράξω ἄνευ βλάβης τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων, προκειμένου περὶ ἐκκρεμῶν ἀκόμη ζητημάτων, τὰ τῆς διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς ταύτης ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπίστευα ὅτι οὐδεμία εἶχε ἐπέλθει μεταβολὴ τῶν διαθέσεων οἱουδήποτε τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως, τὰ ὁποῖα ἐνέκρινον μέχρι τοῦδε τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διαχείρισιν τῆς πολιτικῆς τῆς Χώρας. Πρὸ ὀλίγων ὅμως ἡμερῶν, μία τῶν ἐν τῇ Συνελεύσει μερίδων διὰ τοῦ ἡγέτου αὐτῆς διὰ ποικίλλων δημοσιευμάτων ἐν τῷ τύπῳ ἐξεδήλωσε τὴν δυσπιστίαν αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Τοῦτο ἐπήγαγε μεταβολὴν τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνόμισεν ἐπιτετραμμένον νὰ παρίδῃ. Δὲν θὰ παρέβλεπε τὸ γεγονὸς τοῦτο καὶ καθ’ ἑαυτό. Δὲν ἠδύνατο ὅμως νὰ τὸ παρίδῃ πολὺ περισσότερον, διότι οἱ αἴφνης δυσπιστήσαντες πρὸς τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διαχείρισιν τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως ἔσπευσαν νὰ διακηρύξωσι πανταχοῦ, καὶ ἐν τῇ Χώρᾳ καὶ ἔξω αὐτῆς, ὅτι καὶ ἡ πλειονοψηφία τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως συνεμερίζετο τὴν γνώμην αὐτῶν. Ἡ Κυβέρνησις, ἵνα διαχειρισθῇ πρεπόντως τὴν Ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, ἔχει ἀνάγκην ὁλοκλήρου τοῦ κύρους αὐτῆς. Οἱ τοιοῦτοι ἰσχυρισμοὶ διασείουσιν ἐκ βάθρων τὸ κῦρος αὐτῆς. Ἐπιβάλλεται διευκρίνισις τῆς καταστάσεως. Ἢ οἱ ἰσχυρισμοὶ οὗτοι εἶναι βάσιμοι, καὶ τότε ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ καταλείπῃ τὴν Ἀρχήν, ἢ οἱ ἰσχυρισμοὶ οὗτοι εἶναι ἀβάσιμοι. Ἀλλὰ τότε τὸ ἀβάσιμον αὐτῶν δέον νὰ πιστοποιηθῇ πανηγυρικῶς. Οὕτω μόνον ἡ Κυβέρνησις θὰ διατηρήσῃ τὸ κῦρος τὸ ἀπαραίτητον διὰ τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ καὶ ἔχει πληρεστάτην ἐπίγνωσιν τῶν κοινοβουλευτικῶν αὐτῆς καθηκόντων. Ἀπορρέει ἐκ τῆς κοινοβουλευτικῆς ἀντιπροσωπείας, τῆς συγκροτηθείσης διὰ τῆς πανηγυρικῆς ψήφου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 1ης Νοεμβρίου π.π.ἔ. Ἡ ἀντιπροσωπεία αὕτη ἐξεπροσώπησε καὶ ἐκπροσωπεῖ κατὰ τὴν μεγίστην αὐτῆς πλειονοψηφίαν τὰ αἰσθήματα καὶ τὰ φρονήματα τὰ ὁποῖα ὑπηγόρευσαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὴν ψῆφον τῆς 1ης Νοεμβρίου. Καὶ ἐπὶ τῆς ἀντιπροσωπείας ταύτης στηριζόμενοι παρεμείναμεν εἰς τὴν Ἀρχήν. Εἰς ὑμᾶς τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν ἀντιπροσωπείαν ταύτην ἀπόκειται ν’ ἀποφανθῆτε ἤδη ἂν πρέπῃ νὰ παραμείνωμεν ἀκόμη ἢ ἄν πρέπῃ νὰ παραχωρήσωμεν τὴν θέσιν εἰς ἄλλους κρινομένους κρείττονας ἡμῶν. (Παρατεταμμένα χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὸ Προεδρεῖον κατετέθη πρότασις παρὰ εἴκοσι περίπου συναδέλφων, τοῦ κ. Δαγκλῆ καὶ ἄλλων, ἡ ὁποία περιλαμβάνει τὰ ἑξῆς. (Ἀναγινώσκει) «Φρονοῦντες ὅτι ἡ ἐκκρεμότης τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων δὲν ἐπιτρέπει ἐν τῇ παρούσῃ στιγμῇ τὴν εὐρεῖαν διεξαγωγὴν πολιτικῆς συζητήσεως, καθ’ ἥν οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ παρασχεθῶσι πλήρη τὰ στοιχεῖα, προτείνομεν τὴν ἀναβολὴν τῆς ἐπὶ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ συζητήσεως μέχρι τῆς ἐξ Εὐρώπης ἐπανόδου αὐτοῦ, ὁπότε θέλει ἐξετασθῇ ἐν τῷ συνόλῳ ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως καὶ τ’ ἀποτελέσματα αὐτῆς». Ὁ κ. Δαγκλῆς ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς προτάσεως.

§8Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Ν’ ἀναγνωσθοῦν τὰ ὀνόματα.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει) «Π. Δαγκλῆς, Α. Καραπᾶνος, Β. Σκουλᾶς, Γ. Κοκκινάκης, Ἐμμ. Τσουδερός, Γ. Ἐξηντάρης, Σ. Σῖμος, Χρ. Ροδοκανάκης, Μ. Βολουδάκης, Γ. Ἀνδρεάδης, Ε. Χατζῆς, Μ. Παπαδάκης. Μ. Ἀσπιώτης, Χ. Φλῶρος, Π. Παπαμιχελάκης, Α. Βεζυρτζόγλου καὶ Α. Ἀντωνιάδης». Συγχρόνως ὑπεβλήθη καὶ πρότασις ὅπως ἡ ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς ψηφοφορία διεξαχθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§10Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ ἀναπτύξω τὴν πρότασιν ταύτην ἀφοῦ τὴν ἀνεγνώσατε.

§11Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου). Ἡ Κυβέρνησις δι’ ἐμοῦ παρεκάλεσε τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ν’ ἀποφανθῇ ἐὰν ἔχῃ αὕτη ἤ οὔ πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην. Τοῦτο τὸ ζήτημα ἐτέθη καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου δὲν δύναται νὰ γίνῃ συζήτησις ἀναβολῆς. Ἡ Συνέλευσις θὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ ζητήματος περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης.

§12ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§13Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ζητεῖται ὑπὸ τῶν κ.κ. Συναδέλφων ἡ ἀναβολὴ τῆς συζητήσεως, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἡ στιγμὴ ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα εἶναι ἰδιαιτέρως λεπτὴ καὶ ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς ἀδυναμίας τῆς Κυβερνήσεως νὰ παράσχῃ τὰς σχετικὰς πληροφορίας.

§14Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. Μάλιστα.

§15Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἀπολύτως δύναται νὰ δώσῃ ἄλλην ἔγγραφον πληροφορίαν πέραν ἐκείνων, αἵτινες παρέχονται εἰς τὰς δηλώσεις μου. Πρόκειται περὶ ζητημάτων ἐκκρεμῶν. Πρόκειται περὶ ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἀφορῶσιν ὕψιστα ἐθνικὰ συμφέροντα, κείμενα ἐπὶ τοῦ τάπητος, καὶ τοῦτο ἔστω πρὸς γνῶσιν τῶν κ.κ. Συναδέλφων τῶν θελόντων νὰ συζητήσωσιν. Ἀλλ’ ἡ περὶ ἧς πρόκειται πρότασις ζητεῖ ἕτερόν τι· ζητεῖ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῶν σημερινῶν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν δηλώσεων. Δύναται νὰ μὴ γίνῃ συζήτησις, ἀπὸ τοὺς μὴ θέλοντας νὰ πράξωσι τοῦτο, ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν μετῆλθε, μετέρχεται καὶ θὰ μετέλθῃ ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν δηλώσεων, διότι αἱ δηλώσεις αὐταὶ θὰ ἀποτελῶσι τμῆμα ἀναπόσπαστον τῆς ὅλης πολιτικῆς καὶ θὰ συζητηθῶσι μετ’ αὐτῆς.

§16Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. Αἱ δηλώσεις αὐταὶ εἶναι ἱστορικαί. Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν ὅτι ἡ πολιτικὴ συζήτησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ. Τίνα σχέσιν ἔχουν αἱ δηλώσεις;

§17Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πολὺ καλά.

§18Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἀδυνατεῖ νὰ παράσχῃ τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, ζητοῦμεν τὴν ἀναβολήν.

§19Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Συνοψίζων ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ ψηφοφορία περὶ παροχῆς ἢ μὴ τῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν θὰ γίνῃ. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀδυνατεῖ, διὰ λόγους ἐθνικοῦ συμφέροντος, νὰ δώσῃ πληροφορίας ἢ ἔγγραφα πέρα ἐκείνων ἅτινα ἐμνημόνευσα ἐν τῇ ἀγορεύσει μου.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§21Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Κύριοι Πληρεξούσιοι, μετὰ τὰς πρώτας καὶ τὰς δευτέρας δηλώσεις, ἃς ἐποιήσατο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ζητήματος περὶ τῆς ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως, δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις, οὐδὲ εἶναι πρόδηλον ὅτι θὰ βελτιώσῃ αὕτη τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ὁ κατὰ τῆς μιᾶς καὶ ἀδιαιρέτου Τουρκίας πόλεμος δὲν ἐπερατώθη ἔτι. Ἐμετριάσθη μόνον ἡ ὀξύτης αὐτοῦ, ἀπὸ τοῦδε δὲ δὲν δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν ἄν ὁ πόλεμος θέλει ἐπαναληφθῇ ὀξὺς καὶ φοβερὸς ὡς πρότερον. Ἐὰν τοῦτο συμβῇ, τὰ ἑλληνικὰ στρατεύματα θέλουσι καὶ πάλιν ἐκτελέσει τὸ καθῆκον αὐτῶν. Ἀφ’ ἑτέρου ἡ Ἑλλὰς πρόκειται νὰ ἔλθῃ εἰς στενωτέραν ἐπαφὴν πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις διὰ τῆς μεταβάσεως τοῦ κ. Προέδρου εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν τριῶν Κρατῶν. Ἀλλ’ εἴτε πρόκειται περὶ τοῦ ζητήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν, εἴτε πρόκειται περὶ τοῦ ζητήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ ὑπὸ διπλωματικὴν ἔποψιν, ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ διατελῇ μία καὶ ἀδιαίρετος. Ἐνταῦθα ἔγκειται ἡ ἀναγκαία ἰσχὺς αὐτῆς. Ὑπάρχει καιρός, θέλουσιν ὑπάρξει περιστάσεις ἐν τῷ μέλλοντι καὶ πρὸς ἔλεγχον καὶ πρὸς κατανομὴν τῶν τυχὸν εὐθυνῶν. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην ἑρμηνεύων τὴν ψῆφόν μου, πρῶτον μὲν δηλῶ ὅτι θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, μεθ’ ὅλης μου τῆς ψυχῆς, δεύτερον δὲ εὔχομαι εἰς αὐτήν, ἀπερχομένην διὰ τοῦ ἡγέτου αὐτῆς εἰς ἐκτέλεσιν ὑπερτάτης ἐντολῆς, σύνεσιν πολιτικήν, τόλμην πολιτικήν, οὐχὶ ἀκρότητα ἀντιλήψεων καὶ γνωμῶν, ὧν ἀρετῶν δὲν στερεῖται πρὸς αἰσίαν λύσιν τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Τοιουτοτρόπως σκεπτόμενος ἔκρινα λυσιτελὲς ὅτι βραχυτάτη ἔδει νὰ εἶναι ἡ ἀγόρευσίς μου ἢ μᾶλλον ἡ ἑρμηνεία τῆς ψήφου μου. Βραχύταται δὲ πέποιθα ὅτι ἔσονται καὶ ἡ μετὰ τὴν ἐμὴν δηλώσεις τῶν ἄλλων κ. κ. Συναδέλφων. Ἐν τούτῳ δὲ τῷ ὑπερτάτῳ καὶ μεγατίμῳ ἀγῶνι ὑμῶν, Κύριε Πρόεδρε, εὔχομαι ἵνα ἐπανέλθητε κομίζοντες τὴν ἐπιτυχίαν τῶν πόθων ὅλης ἀδιαιρέτως τῆς φυλῆς. (Χειροκροτήματα).

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§23Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὸ τεθὲν ζήτημα ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποκρουσθῇ παρ’ ὅλων, διότι κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα ὅταν ἅπαξ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης εἴτε ὑπὸ Κυβερνήσεως ἀπ’ εὐθείας, εἴτε ὑφ’ οἱασδήποτε ὁμάδος ἢ μερίδος πληρεξουσίων πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν εἶναι δυνατὸν τὸ κοινοβουλευτικὸν σῶμα νὰ τερματίσῃ τὴν συνεδρίασιν αὐτοῦ χωρὶς νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ τεθέντος ζητήματος. Κατὰ συνέπειαν συμφωνῶ μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ προβῇ εἰς ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς τεθείσης προτάσεως. Ἄλλο ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τῆς λεπτομεροῦς ἐκθέσεως τῶν γνωμῶν ἑκάστου καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς τῆς τοιαύτης ἐκθέσεως. Ἀναμφισβητήτως, κύριοι, ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις εὑρίσκεται κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν αὐτῆς πρὸ περιστατικῶν ἐντελῶς ἐξαιρετικῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνέφερεν ἐν τέλει τῆς ἀγορεύσεως αὐτοῦ ὅτι μία τῶν μερίδων τῆς Συνελεύσεως ἐξεδήλωσεν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις, τοιούτου ζητήματος τεθέντος δημοσίᾳ ἐθεώρησε προσῆκον καὶ ἐπιβαλλόμενον αὐτῇ, ἵνα ἐπιζητήσῃ ἀμέσως τὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως. Τοῦτο εἶναι ἀκριβές. Πᾶσα μερὶς συντεταγμένη τῆς Συνελεύσεως ἔχει δικαίωμα νὰ διατρανώσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς ἤ νὰ ἄρῃ ταύτην ὁποτεδήποτε ἀρκεῖ μόνον νὰ στηρίζηται ἡ διατράνωσις τῆς ἐμπιστοσύνης ἤ ἡ ἄρσις αὐτῆς ἐπὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ Ἔθνους. Κυβέρνησις δὲ ἡ ὁποία στηρίζεται ἐπὶ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν, ὅταν τοιαύτη τις ἐκδήλωσις λάβῃ χώραν δημοσίᾳ, νὰ ζητήσῃ νὰ ἀνανεώσῃ τὰ πληρεξούσια αὐτῆς τὰ κοινοβουλευτικά. Κατὰ συνέπειαν καὶ ἡμεῖς οἱ ἐκδηλώσαντες δημοσίᾳ τοιαύτας προθέσεις ἐν σχέσει πρὸς τὴν θέσιν τῆς Κυβερνήσεως τὴν κοινοβουλευτικὴν ἐνῃσκήσαμεν δικαίωμα ἡμῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις ζητήσασα τὴν σύγκλησιν τῆς Συνελεύσεως τὴν ἄμεσον καὶ τὴν πρὸ αὐτῆς πρότασιν ζητήματος ἐμπιστοσύνης, εὑρίσκεται ἐντὸς τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, ἐν τῇ χρήσει τῶν κοινοβουλευτικῶν δικαιωμάτων καὶ τῇ ἐκτελέσει συγχρόνως τῶν κοινοβουλευτικῶν αὐτῆς καθηκόντων. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ μόνον ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ ἐπαναλάβω ἀπὸ τοῦ βήματος ὅ,τι διακόπτων εἶπον πρὸς αὐτόν, ὅτι ἐστηρίχθη ἐπὶ ἀνακριβοῦς πληροφορίας ὑπαινιχθεὶς ὅτι ἡμεῖς, δηλώσαντες δημοσίᾳ ὅτι, δὲν τρέφομεν πλέον τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐξεδηλώσαμεν συγχρόνως καὶ πεποίθησιν ἡμῶν ὅτι καὶ ἡ Συνέλευσις ἐν τῷ συνόλῳ δὲν τρέφει τοιαύτην ἐμπιστοσύνην. Τοιοῦτόν τι ὑπευθύνως παρ’ οὐδενὸς ἐξ ἡμῶν ἐλέχθη, ἄν δὲ ἀνεύθυνοι ἀντέγραψαν τοιαύτην γνώμην δὲν εἶναι ὀρθὸν σολοικισμοὶ κοινοβουλευτικοὶ νὰ ἐπιρρίπτωνται εἰς βάρος κοινοβουλευτικῶν ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι τοὐλάχιστον ἔχουσι τοῦτο τὸ ἐνεργητικὸν ὑπὲρ αὐτῶν, ὅτι διήνυσαν ὁλόκληρον τὴν ἀνδρικὴν αὐτῶν ἡλικίαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Εἴχομεν δικαίωμα νὰ δηλώσωμεν τὴν ἥν εἴχομεν ἡμεῖς γνώμην περὶ τῆς Κυβερνήσεως· δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἐκπροσωπήσωμεν τὰ πληρεξούσια τῆς λοιπῆς Συνελεύσεως πέραν τοῦ ὁρίου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸ κόμμα τὸ πολιτικόν, οὗτινος ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἡγοῦμαι. Οὐδέποτε δὲ ἠξίωσα, ὅτι τὸ κόμμα τὸ Πολιτικὸν οὗτινος ἡγοῦμαι, ἐν τῇ παρούσῃ περιστάσει ἤ ἐν παρελθούσῃ ἐποχῇ διέπει τὰ τῆς πλειοψηφίας τῆς Συνελεύσεως. Καὶ ἄλλοτε ποτὲ ἐγένετο μία παρεξήγησις ὁμοία, σκόπιμος, ἀλλ’ ἔκρινα ἐντελῶς περιττὸν νὰ ἀντιμετωπίσω ἔξω τοῦ κοινοβουλίου τὰ ἀσυστάτως λεγόμενα καθ’ ὅν χρόνον ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήρχετο εἰς Λονδῖνον ὡς συμπληρωματικῶς ἀπεσταλμένος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἵνα διαχειρισθῇ τὸ ζήτημα τὸ Ἑλληνικὸν ἐνώπιον τῆς Διασκέψεως. Ἐλέχθη τότε ἐνταῦθα, ὅτι ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέρχεται εἰς τὴν Διάσκεψιν ὡς ἀρχηγὸς τῆς πλειοψηφίας καὶ εἶπον τότε ἀπὸ τοῦ βήματος ὅτι ἐφ’ ὅσον εἴθισται ἐν τῇ Συνελεύσει νὰ ἀποκαλῆται πλειοψηφία τὸ σύνολον τῶν πληρεξουσίων οἵτινες ἀνήκουσιν εἰς τὴν πτέρυγα τὴν καταγαγοῦσαν ἑνιαίως τὴν κίνησιν τὴν ἐκλογικήν, ὁ τίτλος ὁ ἀπονεμόμενος τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ συνόλου τῆς πλειοψηφίας, εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἦτο ἀκριβής, διότι ἦτο ἡγέτης τῆς Πολιτικῆς Μερίδος ἥτις ὑπεστήριζεν αὐτὸν ἀλλ’ ὄχι καὶ ὅλων ἡμῶν. Τοῦτο ἔπρεπε νὰ λεχθῇ, δοθείσης εὐκαιρείας, ἵνα ἀρθῇ ἡ πλάνη αὕτη, διότι ἄλλως θὰ ἐπρόκειτο περὶ σολοικισμοῦ, ἐπαναλαμβάνω, ἐπιρριπτομένου εἰς βάρος ἡμῶν. Καὶ ὁσάκις οἱ τοιοῦτοι σολοικισμοὶ μένουσι ἄνευ ἀναιρέσεως, δημιουργοῦνται θρῦλοι, τῶν ὁποίων ἔπεσε θῦμα καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑπαινιχθεὶς ὅτι καὶ ἐγὼ ἀνέφερα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως. Ταῦτα διὰ τὴν ἀκρίβειαν τῶν γεγονότων. Τώρα ὅτε ἡμεῖς ἐξεδηλοῦμεν δημοσίᾳ τὴν ἀνάγκην τῆς συγκλήσεως τῆς Συνελεύσεως, καὶ τὴν ἀνάγκην αἰτήσεως ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ψήφου ἐμπιστοσύνης, ἐδηλοῦμεν καθ’ ὅ ἔχομεν καθῆκον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπελάμβανεν πλέον τῆς ἡμετέρας ἐμπιστοσύνης. Ὅτε τοῦτο ἐγίνετο ἡ κατάστασις ἐστηρίζετο ἐπὶ γεγονότων ἄλλων ἢ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα σήμερον ἐμφανίζονται. Τὸ γεγονὸς τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἦτο, ὅτι ἡ Κυβέρνησις κηρύξασα περαιωμένην τὴν ἐπιθετικὴν στρατιωτικὴν ἐπιχείρησιν, ἀπεφάσιζε νὰ ἐπιληφθῇ διπλωματικῶν ἐνεργειῶν, μεταβαίνουσα εἰς Λονδῖνον. Ἀνεκοινοῦτο δὲ δημοσίᾳ καὶ διὰ τηλεγραφημάτων τοῦ Πρακτορείου «Ρώϊτερ» ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐζήτει συνάντησιν παρὰ τοῦ Βρεττανοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως ἐπιληφθῇ τῶν πολιτικῶν ἐνεργειῶν, καὶ ὅτι ὁρίζετο χρόνος τῆς συναντήσεως ταύτης, ὑπὸ προθεσμίαν ἀναβλητικὴν πέραν ὡρισμένης ἡμέρας. Καθ’ ἣν στιγμὴν ἐκηρύσσετο περαιωμένη τὸ ἔργον τὸ στρατιωτικόν, ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐπρόκειτο νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ τελικοῦ καθορισμοῦ τῆς διπλωματικῆς ἐνεργείας, εἴχομεν τὸ καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν τὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης πεπραγμένα ἀπὸ διπλωματικῆς καὶ στρατιωτικῆς κυβερνητικῆς ἀπόψεως, ὄχι ἀπὸ τεχνικῆς βεβαίως ἀπόψεως, ἐὰν εἶναι ἐπαρκῆ ἵνα στηρίξωσι τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῶν πεπραγμένων τούτων. Εἴχομεν καθῆκον εὑρισκόμενοι ἐνώπιον μιᾶς καταστάσεως, νὰ ἐξετάσωμεν τὴν θέσιν ἡμῶν τὴν πολιτικὴν καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ αἰτιαθῇ ἡμῖν, ὅτι τοιαῦτα λέγοντες, τοιαῦτα πράττοντες ἐστεροῦμεν τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας τῆς εὐκαιρείας νὰ συζητήσῃ διπλωματικῶς μετὰ τῶν Κυβερνήσεων τῶν τριῶν Κρατῶν, ἅτινα διέπουσι τὰ Εὐρωπαϊκὰ ζητήματα, διότι διδομένης προθεσμίας ὑπὲρ ὡρισμένου χρόνου ὑπῆρχε πλήρης ἄνεσις, ἔστω καὶ μετὰ μικρὰν ἀναβολήν, νὰ ἐξετασθῶσι τὰ ζητήματα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, καὶ μετὰ ἔλεγχον τοιοῦτον καὶ ἐξέτασιν τοιαύτην, νὰ δοθῇ ψῆφος ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἢ νὰ ἀρθῇ ἡ ἐμπιστοσύνη λελογισμένης ὅμως καὶ μετὰ τὴν ἐξέτασιν τῶν πραγμάτων. Τὸ γεγονὸς τοῦτο, κύριοι, ἀντικατεστάθη ἤδη ὑπὸ ἑτέρου γεγονότος, νεωτάτου γεγονότος, τὸ ὁποῖον θέτει φραγμὸν χρονικὸν εἰς τὰς σκέψεις καὶ εἰς τὰς ἐνεργείας ἡμῶν, ἀπὸ τῆς προχθές, προτεραίας περίπου τῆς συγκλήσεως τῆς συνεδριάσεως τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Ἐμφανίζεται ἀνακοίνωσις, ἥτις καὶ σήμερον ἐβεβαιώθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀνακοίνωσις, καθ’ ἥν ἡ Κυβέρνησις θὰ τύχῃ συναντήσεως μετὰ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ προθεσμίαν πλέον, ἡ ὁποία εἶναι κατ’ ἀπώτατον χρόνον προσδιωρισμένη, μεταξὺ τῆς 6ης καὶ 9ης Ὀκτωβρίου, κατὰ τὴν ἡμετέραν χρονολογίαν. Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δοὺς τὸ παράδειγμα αὐτὸς πρῶτος τῆς συντομίας ἐν τῇ ἐκθέσει ὑπηνίχθη ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἐντὸς τῆς ἡμέρας, νὰ περατωθῇ ἡ συνεδρίασις τῆς Συνελεύσεως, δεδομένου ὄντος ὅτι αὔριον πρέπει νὰ ἀπέλθῃ, διότι ὑλικῶς εἶναι ἀδύνατον νὰ μεταβῇ μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν κατὰ τὴν προσήκουσαν ἡμέραν εἰς τὴν συνάντησιν τὴν προσδιωρισμένην. Προέκυψε λοιπὸν πρὸ ἡμῶν, κύριοι, τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον, ἄν εἴχωμεν τὴν δύναμιν ἡμεῖς οἱ ἐξενεγκόντες γνώμην περὶ ἄρσεως ἐμπιστοσύνης ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἄν εἴχομεν λέγω, τὴν δύναμιν νὰ ἀνατρέψωμεν τὴν Κυβέρνησιν μόνοι ἡμεῖς, συμβουλευόμενοι οὐδὲν ἄλλο ἢ μόνον τὰς ἰδίας ἡμῶν πεποιθήσεις καὶ κρίσεις, ὧν εἴχομεν τὴν δύναμιν αὐτήν, πράττοντες τοιοῦτόν τι τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἄνευ τινὸς ἀμφιβολίας ἤ ἐπιφυλάξεως εἰς τὶ ἠθέλομεν συντελέσει; Ἠθέλομεν συντελέσει εἰς τὴν ἀναβολὴν τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως ἐν Εὐρώπῃ τῶν Ἑλληνικῶν ζητημάτων ἐπὶ δίμηνον βεβαίως, διότι ὁ ὑλικὸς χρόνος ὁ διατιθέμενος δὲν εἶναι ἐπαρκὴς ἵνα νέα Κυβέρνησις, προσερχομένη ἐκ τῆς ἀναδειχθησομένης τυχὸν πλειοψηφίας, καταρτισθῇ ἐγκαίρως καὶ μεταβῇ εἰς τὴν ὁρισθεῖσαν συνάντησιν. Ἠθέλομεν λοιπὸν δημιουργήσει μίαν ἀδυναμίαν ἐνάρξεως συζητήσεως τοῦ διπλωματικοῦ ζητήματος. Ναί, κύριοι, ἀντιλαμβάνομαι ὀρθῶς καὶ μεταδίδω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν ἐμὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἔναρξις τῆς συζητήσεως τῆς διπλωματικῆς λίαν ἐπεβραδύνθη μέχρι τοῦδε καὶ ὅτι ἡ περαιτέρω ἐπιβράδυνσις αὐτῆς θὰ εἶναι ἐπιζημιωτέρα πάσης ἄλλης καλλιτέρας τυχόν, κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, διαχειρίσεως τοῦ διπλωματικοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ τι ἕτερον· ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς προσδιωρίσθη.........

§24Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Παρακαλῶ, μίαν διασάφησιν.

§25Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ.

§26Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Ἐπεβραδύνθη ἡ μετάβασις ἡμῶν εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως. Διὰ ποῖον δὲ λόγον λαμβάνει χώραν τώρα, καίτοι ἐζητήθη καθ’ ὅν χρόνον σᾶς εἶπον, τὸ ἐξέθεσα. Τοῦτο ὅμως δὲν δικαιολογεῖ κανένα νὰ εἴπῃ ὅτι ἐπεβραδύνθη ἡ διπλωματικὴ ἐπικοινωνία καὶ ἡ διπλωματικὴ ἐνέργεια μετὰ τῶν Δυνάμεων, μεθ’ ὧν ἔπρεπε νὰ ἐπιτελεσθῇ τοιαύτη.

§27Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ δώσω τὴν ἀπάντησιν ἐν τῇ σειρᾷ τοῦ λόγου, ἵνα μὴ διακόψω τὸ ἐπιχείρημά μου. Ἡ ἀπάντησις εἶναι πρόχειρος. Συμπληρῶν τὴν σκέψιν μου ἀκριβῶς λέγων ὅτι ἐκτὸς τοῦ ζητήματος τῆς ἐλλείψεως τοῦ ὑλικοῦ χρόνου ὑπάρχει καὶ ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πάντα καθιστᾷ διστακτικόν. Τὸ ζήτημα ὅτι, καθορισθείσης ἅπαξ τῆς συναντήσεως ἐν Παρισίοις καὶ ἐν Λονδίνῳ καὶ Ἰταλίᾳ, ἰδιαίτατα δὲ τῆς ἐν Παρισίοις συναντήσεως ἐπικειμένης ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν, ἡ διπλωματικὴ ἐνέργεια ἡ ἐπίσημος, ἡ διὰ τῆς ἀμέσου ἀντιμετωπίσεως τῶν ζητημάτων ὑπ’ αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῶν ξένων Κυβερνήσεων ἅς εἴπω, ἡ τελειωτικὴ διπλωματικὴ ἐνέργεια, αὕτη ἤρξατο πλέον, εἶναι τιθεμένη ἐπὶ τοῦ τάπητος, διότι οὕτω θέτω ἐγὼ τὸ ζήτημα, ἐτέθη ἐν ἐνεργείᾳ. Σήμερον λοιπὸν ἡ διακοπὴ τῆς διπλωματικῆς ταύτης ἐνεργείας διὰ μιᾶς καταστάσεως εἰσαγομένης ἐν Ἑλλάδι τὴν κυβερνητικὴν μεταβολὴν ἤθελον εἶσθαι οὐχὶ ἐπωφελής. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ὑποχρεοῦται πᾶς τις νὰ σκεφθῇ ἐάν, εἴτε ἔχων δύναμιν νὰ ἀνατρέψῃ τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν, εἴτε μὴ ἔχων δύναμιν ν’ ἀνατρέψῃ ταύτην, κρίνων δὲ ὅτι ἐκ τῆς ἀνατροπῆς δύνανται νὰ προκύψουν ζημίαι μείζονες, ἐὰν οὗτος δικαιοῦται νὰ προβῇ εἰς πρᾶξιν, ἡ ὁποία νὰ ἐκδηλώνῃ τὴν πρόθεσιν τῆς ἀνατροπῆς, ἄνευ τῆς δυνάμεως πρὸς ἔγκαιρον καὶ ἐπιτυχῆ δημιουργίαν. Καὶ λέγω ὄχι, συνεπείᾳ τούτου. Τὰ νέα γεγονότα, τὰ ὁποῖα προέκυψαν ἐκ τῆς καταστάσεως, ἀναγκαστικῶς μεταβάλλουν τὴν θέσιν ἡμῶν, καὶ λέγω ἀναγκαστικῶς μεταβάλλουν τὴν θέσιν ἡμῶν διότι ἡ ἀνάγκη προάγει ἡμᾶς εἰς τὴν ἀπόφασιν ἵνα τροποποιήσωμεν τὴν ψῆφον ἡμῶν, ἀνάγκη προκύπτουσα ἐξ ὑλικῶν γεγονότων καὶ διπλωματικῶν περιστατικῶν, ἡ ὁποία ἀνάγκη εἶναι ὑπερτέρα τῶν κρίσεων καὶ γνωμῶν ὑμῶν περὶ τῶν ἤδη γενομένων ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῆς ἐπαρκείας ἤ ἀνεπαρκείας τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἵνα διαχειρισθῇ περαιτέρω τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ τοιαύτη ψῆφος, κύριοι, πρέπει ἄνευ οὐδενὸς λόγου νὰ θεωρηθῇ ὅτι εἶναι ψῆφος, ἡ ὁποία θέτει ἡμᾶς ἐν θέσει ἐγκρινόντων τὰ μέχρι τοῦδε γινόμενα. Μία ψῆφος ἐμπιστοσύνης διδομένη ἄνευ τινὸς περιορισμοῦ, ἄνευ τινὸς ἐπιφυλάξεως καὶ ἐξηγήσεως εἶναι ψῆφος ἐμπιστοσύνης, ἥτις κρίνει τὰ παρελθόντα, αἴρει τὰς εὐθύνας τοῦ παρελθόντος, δημιουργεῖ κοινὰς εὐθύνας, δημιουργεῖ παραίτησιν ἐλέγχου, ἀλλὰ συγχρόνως δημιουργεῖ καὶ ἀλληλεγγύην εὐθυνῶν τοῦ μέλλοντος. Κύριοι, δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ συζητήσω εὐρύτατα. Αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπιτρέπουσι εὐρεῖαν συζήτησιν, καὶ ἐφ’ ὅσον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπεκαλέσθη τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ἐν συνειδήσει καὶ πεποιθήσει ἐπεκαλέσθη ταῦτα, δὲν εἶναι δυνατὸν οἱοσδήποτε ἐξ ἡμῶν νὰ μὴ προσχωρήσῃ εἰς τὴν ἐπίκλησιν ταύτην καὶ νὰ πράξῃ ταύτην τὴν στιγμὴν εἰς εὐρεῖαν ἐξέτασιν τῶν ἤδη πεπραγμένων, ἐπὶ κινδύνῳ νὰ βλάψῃ οὐσιωδῶς καὶ καιρίως, τὴν ὑπὸ διαχείρισιν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν. Συνέπεια τούτου εἶναι ὅτι σήμερον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κρίνωμεν περὶ τῶν ἤδη πεπραγμένων. Καὶ πεπραγμένα, κύριοι, εἶναι καὶ στρατιωτικὰ ἀπὸ κυβερνητικῆς πάντοτε ἀπόψεως καὶ οἰκονομικὰ καὶ διπλωματικά. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἡ Συνέλευσις ἡ ἐθνικὴ πάντοτε ἐπεκύρωσε διὰ τῆς πανδήμου αὐτῆς ψήφου, τὴν γραμμὴν τὴν κυβερνητικήν, τὴν τείνουσαν πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον. Εἶπεν ἐπίσης, ὅτι, κατὰ πεποίθησιν αὐτοῦ, ἡ Συνέλευσις ἐπεκύρωσε πάντοτε καὶ τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς ταύτης κατευθύνσεως. Εἰς τοῦτο νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τοῦ εἴπω ὅτι ὑπέκυψεν εἰς μικρὰν πλάνην. Ἡ γραμμὴ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων εἶναι καθωρισμένη ἐξ ἐπιταγῆς τοῦ Ἔθνους. Εἶναι καθωρισμένη ἐκ τῆς ἱστορίας τοῦ Ἔθνους, ἀνωτέρα πάσης προθέσεως προσωπικῆς, ἔν τε τῷ παρελθόντι, παρόντι καὶ μέλλοντι. Διότι ἡ γραμμὴ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, τὴν ὁποίαν καλεῖται νὰ ἐξυπηρετήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ διπλωματία, ἧς τὴν ἔντασιν ἐχάραξε τὸ αἷμα τὸ ἔνδοξον τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, τὴν γραμμὴν ταύτην ἔχει διαγράψει μία ἱστορία τριῶν χιλιάδων ἐτῶν καὶ ἡ δήλωσις ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἀφ’ ἧς ὑπῆρξεν Ἑλλάς. Ὡς πρὸς τὴν γραμμὴν ταύτην, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία παρ’ οὐδενός. Ἡ γραμμὴ αὕτη ἐπαναλαμβάνω εἶναι ἐθνικὴ ἐπιταγὴ καὶ μόνον θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ Ἑλλὰς τότε μόνον δύναται νὰ καθορίσῃ κατεύθυνσιν αὐτῆς πολιτικὴν ἐξ ἀποφάσεως ἐλευθέρας καὶ ἐσκεμμένως τῶν κυβερνώντων αὐτήν, ὅταν καὶ αἱ τελευταῖαι Ἑλληνικαὶ ἐγκαταστάσεις αἵτινες προσδίδουσι τὴν Ἑλληνικὴν σφραγῖδα εἰς τὰς ἔστω καὶ κατὰ πλειοψηφίαν ὑπὸ ἀλλοδαπῶς κατεχομένας χώρας, ἀπελευθερωθῶσι διὰ τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων. Μέχρι τοῦ ὁρίου τούτου, ἡ πολιτικὴ ἡ Ἐθνική, ἡ πολιτικὴ ἐπιτεταγμένη ὑπὸ τῆς θελήσεως τοῦ Ἔθνους καὶ τῆς ἱστορίας αὐτοῦ. Πέραν τούτου, ὅταν παύσῃ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐνσαρκώνῃ πολιτικὴν ἀπελευθέρωσιν καὶ ἀρχίσῃ νὰ ἐμφανίζῃ πολιτικὴν κρατικὴν ἐντελῶς ἀπὸ οἰκονομικῶν συμφερόντων ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ διαφωνία τῶν γνωμῶν μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως. Καὶ τούτου τιθεμένου ἀναμφισβήτητον εἶναι ὅτι εἴτε εἶχε δοθῇ ψῆφος ἐμπιστοσύνης, εἴτε δὲν εἶχε δοθῇ ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἦτο σαφὴς καὶ διαγεγραμμένη. Καὶ ὁσάκις ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε νὰ κατοχυρώσῃ τὴν γνώμην τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἐγὼ πρῶτος ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἔσπευσα νὰ πλειοδοτήσω οὐχὶ διότι ἐνόμιζον ὅτι ἡ καρδία ἡ ἐμὴ ἦτο θερμοτέρα τῶν καρδιῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, οὔτε ὅτι ἡ συνείδησίς μου ἦτο μείζων πατριωτικὴ τῆς συνειδήσεως ἐκείνων, ἀλλὰ διότι ἔκρινον ὅτι εἰς τὰς περιστάσεις αὐτὰς τὰς ἐθνικὰς ἐμπρέπει καὶ ἐπιβάλλεται εἰς τοὺς κ. ἀντιπροσώπους ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ τοὺς ἡγέτας αὐτῶν νὰ λέγωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας πρὸς ὑποστήριξιν καὶ καταχώρησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δὲν δύναται ἐπισήμως καὶ δημοσίᾳ νὰ ἐκδηλώσωσιν αἱ Κυβερνήσεις ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Τοῦτο ἔπραξα πάντοτε ἐν πλήρει συνειδήσει ὅτι ἐξυπηρετῶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ὅτι ἐξυπηρετῶ τὴν Πατρίδα. Ἀλλ’ ἐγεννήθη συζήτησις, ἐπαναλαμβάνω σχετικὴ πρὸς τὴν διαχείρησιν τῆς πολιτικῆς ἐκείνης καὶ ἡ συζήτησις αὐτὴ ἐγένετο ἐπὶ τῇ ἀφίξει, ἐπὶ τῇ ἐπανόδῳ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐκ Λονδίνου καὶ ἐπὶ τῇ ἐμφανίσει αὐτοῦ ὡς ἀρχηγοῦ πλέον τῆς Κυβερνήσεως ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Τότε δέ, κύριοι συνάδελφοι, εἴχομεν ἐνώπιον ἡμῶν κατάστασιν διπλωματικήν, παραχθεῖσαν ἐν Λονδίνῳ καὶ κατάστασιν στρατιωτικήν, παραχθεῖσαν ἐν Μ. Ἀσίᾳ. Καὶ ἔλεγον πρὸς τὴν Συνέλευσιν τότε καὶ ἔλεγον ἐπίσης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι, κύριοι, ἐν Λονδίνῳ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχυρισθῆτε ὅτι κατηγάγητε ἐπιτυχίαν διπλωματικήν. Ἔλεγον ταῦτα ἔχων ὑπ’ ὄψει μου ὅτι ἐν Λονδίνῳ ἀντὶ τῆς κυρώσεως τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν τῆς δημιουργούσης πλήρη ἀλληλεγγύην τῶν Συμμάχων Δυνάμεων μετὰ τῆς Ἑλλάδος, περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν παρήχθη τοὐναντίον πρᾶξις ἀναθεωρητικὴ καθιστῶσα τὴν Ἑλλάδα μόνη θέσιν τῆς μόνης ἐκτελεστρίας τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, τῶν ἄλλων Δυνάμεων ἀποχωρισθεισῶν ἀφ’ ἡμῶν καὶ δημιουργησασῶν κατάστασιν ἠθικῆς ἐνισχύσεως πρὸς τὸν ἀντίπαλον, ὅστις ἀντὶ νὰ ἀντιλαμβάνηται ὅτι ἀπέναντι αὐτοῦ ἔχει ἀλληλέγγυα τὰ τρία μεγάλα κράτη εὕρισκεν ἀπέναντι αὐτῶν οὐδετερότητα ἐν τῷ πολέμῳ καὶ ἐνισχύετο ἠθικῶς. Ἔλεγον αὐτὰ τότε, ὅτι, ὅταν τοιαύτη κατάστασις παρήχθη δὲν δύνασθε νὰ ἀξιώσητε ὅτι κατηγάγετε διπλωματικὴν ἐπιτυχίαν. Καὶ κατόπιν ἔλεγον προχωρῶν ὅτι τὰ γεγονότα τὰ στρατιωτικά, τὰ ὁποῖα συνέβησαν εἰς τὸ Ἐσκῆ–Σεχὴρ εἶναι γεγονότα τὰ ὁποῖα δὲν μὲ ἱκανοποίησαν. Ἐσταμάτησα, κύριοι, μέχρις αὐτῆς τῆς κρίσεως, διότι τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἤρχιζεν ἡ παρασκευὴ τοῦ νέου τούτου ἀγῶνος καὶ δὲν ἤθελον νὰ ἐμφανίσω ἐμαυτὸν τὴν στιγμὴν ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως ὅτι δημιουργῶ ἔστω καὶ τὸν ἐλάχιστον δισταγμὸν περὶ τῆς ἀξίας ἤ ἱκανότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, διότι εἰς τὰ πλήθη τὰ ἔξω τῆς Συνελεύσεως, τὰ μὴ δυνάμενα νὰ ἀντιληφθῶσι, νὰ λεπτολογήσωσι θὰ ἤχει ἐπικινδύνως καὶ βαρυτέρα ἐπίκρισις, περιωρίσθην εἰς τὴν φρᾶσιν ὅτι δὲν μὲ ἱκανοποίησαν τὰ στρατιωτικὰ γεγονότα καὶ διὰ νὰ μὴ χωρήσῃ εἰς μείζονα ἔλεγχον εἶπον τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Κύριοι, παρακαλῶ νὰ ἀντιληφθῆτε σοβαρῶς ὅτι πρόκειται περὶ πολέμου ὁλοκληρωτικοῦ πρὸς τὴν Ὀθωμανικὴν Αὐτοκρατορίαν καὶ οὐχὶ περὶ ἁπλῶν ἐπιχειρήσεων κατὰ τοῦ Ἐσκῆ–Σεχὶρ καὶ Ἀφιὸν–Καραχισάρ, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ὀργανώσητε τοιοῦτον πόλεμον καὶ οὐχὶ τὰς ἐπιχειρήσεις τὰς ὁποίας διετάξατε.

§28Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πόθεν ἔχετε τὸ δεδομένον;

§29Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι συνέβησαν.

§30Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἰσχυρίζεσθε καὶ ἐπὶ τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου στηριζόμενος προέβητε εἰς ἐπίκρισιν ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴχομεν τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρόκειται περὶ πολέμου ἀλλ’ ὅτι εἴχομεν τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρόκειται περὶ ὡρισμένων τοπικῶν ἐπιχειρήσεων καὶ ἐλέγατε ὅτι ἐδώσαμεν τοιαύτην διαταγήν. Ἐρωτῶ ὑμᾶς· πόθεν ἔχετε τὴν πληροφορίαν ταύτην; Ζητήσατε παρ’ ἡμῶν τὴν διαταγὴν καὶ ἐὰν εὕρητε τὴν διαταγὴν ἐπικρίνατε, ἄλλως ἐπικρίνατε ἐπὶ ὑποθέσεων.

§31Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ, δὲν ἐγενόμην νοητός. Δὲν ἐννοῶ νὰ ἐπικρίνω ἐπὶ ὑποθέσεων, ἐπικρίνω ἐπὶ γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἐνεφανίσθησαν, ἐὰν ὑμεῖς δὲν ἐδώσατε τὴν διαταγὴν ἄλλος τις αὐτοβούλως ἀνέλαβε τὴν ἐπιχείρησιν.

§32Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Περὶ τίνος ἐπιχειρήσεως ὁμιλεῖτε;

§33Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Περὶ τῆς ἐπιχειρήσεως τοῦ Μαρτίου, διὰ νὰ εἴμεθα ἐξηγημένοι. Τώρα θὰ εἴμεθα σύμφωνοι.

§34Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὔτε τότε.

§35Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τότε ἐνεφανίσθη μία ἐπιχείρησις πρὸς κατάληψιν τοῦ Ἐσκῆ Σεχὴρ καὶ Ἀφιὸν–Καραχισὰρ καὶ ἡ ἐπιχείρησις αὕτη ἐγένετο μετὰ διακήρυξιν ἐν τῇ Συνελεύσει, ὅτι ὁ στρατὸς ὅτι ἡ στρατιωτικὴ κατάστασις τῶν Κυβερνήσεων τῆς Ἀγκύρας ἦτο κατάστασις ἀδυναμίας, ὅτι ἡ ἀντίστασις τοῦ Κεμὰλ ἦτο συντετριμμένη ἐκ τῶν προτέρων, κατὰ διακήρυξιν Κυβερνητικὴν καὶ εἴτε ἡ Κυβέρνησις ἐπλανήθη ἐξ ἀνακριβῶν πληροφοριῶν καὶ εἰσηγήσεων, εἴτε μετεχειρίσθη περιγραφὴν ἰσχυροτέραν τῆς πραγματικότητος χάριν τῆς διπλωματικῆς διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος. Τὸ ἀναμφισβήτητον εἶναι ὅτι ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτων ἀντιλήψεων ἐπεχειρήθη ἡ ἐπίθεσις κατὰ τοῦ Ἐσκῆ Σεχὴρ μετὰ δυνάμεων, τῶν ὁποίων ἡ ἀνεπάρκεια κατεφάνη παραχρῆμα ἐν τῇ ἐπιθέσει. Καὶ δύναμαι νὰ εἴπω, χωρὶς νὰ ἐξετάσω τὰς διαταγάς, χωρὶς νὰ ζητήσω νὰ ἐρωτήσω τὶς ἔδωσε τὴν διαταγὴν τῆς ἐπιθέσεως, ἡ σύστασις τῶν μεραρχιῶν, αἵτινες ἐπετέθησαν τότε κατὰ τοῦ Ἐσκῆ Σεχὴρ ἦτο τοιαύτη, ὥστε βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἐπιχειρήσεως ὁλοκληρωτικῆς, περὶ πολεμικῆς ἐπιχειρήσεως τελειωτικῆς, διότι, ἐὰν τοιαύτη πολεμικὴ ἐπιχείρησις ἀνελαμβάνετο διὰ τόσον μικρῶν δυνάμεων βεβαίως ἐπρόκειτο περὶ λάθους στρατιωτικοῦ ὀγκωδεστάτου. Ἔλεγον λοιπὸν τότε πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. «Ὠργανώσατε τὸν πόλεμον, ὡς πόλεμον ὁλοκληρωτικόν». Καὶ πόλεμον ὁλοκληρωτικὸν ἐνόσον οὐ μόνον τὴν συγκρότησιν τοῦ στρατεύματος διὰ πανστρατιᾶς, ἀλλὰ καὶ τὴν συγκρότησιν τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ δι’ ὅλων ἐκείνων τῶν ἠθικῶν δυνάμεων καὶ τῶν τεχνικῶν δυνάμεων, αἵτινες ἠδύναντο κατὰ τὴν πάνδημον πεποίθησιν νὰ ἐγγυηθῶσιν ἐπιτυχίαν. Κύριοι, λέγω ταῦτα σήμερον οὐχὶ διὰ νὰ ἐπιχειρήσω τὸν ἔλεγχον, ἀλλὰ διὰ νὰ ὑπενθυμίσω μόνον ὅτι καθ’ ἣν ὥραν ἐξητάζετο ἡ διαχείρισις τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐποιησάμην τὰς δεούσας ἐπιφυλάξεις καὶ ἔδωκα γνώμας, αἵτινες ἀποδεικνύουν ὅτι διὰ τὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης πεπραγμένα δὲν ἤμην σύμφωνος. Ἔλεγον δὲ ἐπίσης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν «λάβετε ὑπ’ ὄψει ὑμῶν ὅτι ἡ ἐργασία, ὅτι τὸ ἔργον τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς συγκρούσεως εἶναι ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ πολλαπλῆν καὶ σθεναρὰν διπλωματικὴν ἐργασίαν. Ἡ δὲ ἀντιπροσωπεία ἡμῶν ὡς εἶναι συγκεκροτημένη καὶ ἡ προπαγανδιστικὴ ἡμῶν ἐργασία, ὡς λειτουργεῖ εὑρίσκεται εἰς κατάστασιν τελείως μειονεκτικήν». Σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λέγει. «Καὶ τὶς σᾶς εἶπεν ὅτι δὲν εἰργάσθημεν διπλωματικῶς; Σήμερον πρόκειται μετάβασις νὰ γίνῃ καὶ αὐτοπρόσωπος συνάντησις μετὰ τῶν κορυφῶν τῶν ἐν Εὐρώπῃ. Ἀλλ’ ἡ διπλωματικὴ ἐργασία οὐδέποτε ἐσταμάτησεν». Ἀναμφισβήτητον καὶ τοῦτο, ὅτι ἡ διπλωματικὴ ἐργασία οὐδέποτε ἐσταμάτησεν. Ἀλλὰ πρόκειται ἄν ἡ εὐδόκιμος διπλωματικὴ ὑπηρεσία λειτουργῇ καὶ ἄν ἡ Ἑλλὰς ἐξεπροσωπεῖτο μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης παρὰ προσωπικοτήτων, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο πράγματι νὰ χειρισθῶσι τὰ ζητήματα τὰ πολιτικὰ τῆς Χώρας κατὰ πᾶσαν στιγμήν. Καὶ ἐν τούτῳ, κύριοι, νομίζω ὅτι καὶ τότε εἶχον διατυπώσει ἐπιφυλάξεις. Καὶ εἶπον πρὸς τὴν Συνέλευσιν καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπιχειρηθῇ, ἐφ’ ὅσον ὡρισμέναι περιστάσεις ἐδυσχέραινον τὴν ἐκπροσώπησιν τῆς Ἑλλάδος διὰ πρεσβευτῶν, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιχειρηθῇ ἡ κατ’ ἄλλον τρόπον ἐκπροσώπησις τῆς χώρας ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ὥστε νὰ εἶναι δυνατὸν ὑπὸ ὡρισμένον βαθμόν, καὶ ἄνευ τῆς ἀνάγκης διαπιστευτηρίων ἐγγράφων νὰ ἐκπροσωπισθῇ ἡ Χώρα ὑπὸ προσωπικοτήτων ἀνωτέρων ἐκείνων, αἵτινες μὲ ὅλην τὴν καλὴν των θέλησιν εἶναι ἀνεπαρκεῖς νὰ ἐκπροσωπήσουν τὴν Ἑλλάδα, ἐν τῷ κυκεῶνι τῶν ζητημάτων ἐν Εὐρώπῃ καὶ ἐν τῇ πάλῃ, ἡ ὁποία διεξάγεται διπλωματικῶς ἐν τῇ Εὐρώπῃ, ἀπέναντι τοῦ ἄνθους τῶν Ὀθωμανῶν διπλωματῶν. Αὗται ἦσαν αἱ ἐπιφυλάξεις, τὰς ὁποίας ἀπὸ τότε διετύπωσα καὶ ἐπὶ τῶν ἐπιφυλάξεων τούτων δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, κύριοι, ὅτι εἶμαι ἱκανοποιημένος ἐπὶ τῶν κατόπιν συμβάντων. Ἀλλ’ ὥρα ἐλέγχου δὲν εἶναι. Διατυπῶ μόνον ὅτι ἔχομεν δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐλέγξωμεν τὸ σύνολον τῶν στρατιωτικῶν ἐνεργειῶν, ἀπὸ κυβερνητικῆς ἀπόψεως, ἀπὸ παρασκευῆς καὶ διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἐλέγξωμεν τὸ σύνολον τῆς διπλωματικῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, ἔχομεν δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐλέγξωμεν τὸ σύνολον τῶν οἰκονομικῶν προσπαθειῶν τῆς Κυβερνήσεως, αἵτινες δὲν ἐνετάθησαν ἐκεῖ ἔνθα ἔδει, κατὰ τὴν ἡμετέραν γνώμην, νὰ ἐνταθῶσιν. Ἀλλὰ σήμερον, κύριοι συνάδελφοι, ὁ ἔλεγχος οὗτος γενόμενος μετὰ τῆς δεούσης εὐσυνειδησίας καὶ τῆς δεούσης λεπτομερείας, ἔλεγχος σκοπῶν σήμερον τὸν φωτισμὸν τῆς δημοσίας γνώμης, τὴν παροχὴν δὲ κύρους εὐσυνειδήτου ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως, μετὰ τὸν ἔλεγχον, ὁ ἔλεγχος οὗτος σήμερον γενόμενος ἤθελεν βλάψει καιρίως τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, προκειμένου νὰ ἐπιληφθῇ ἡ κυβέρνησις ἀμέσως διπλωματικῶν ἐνεργειῶν. Κατὰ συνέπειαν ἐσημείωσα μόνον τὰς ἐπιφυλάξεις, τὰς ὁποίας ἔκαμα πάντοτε ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, καὶ τοιαύτας ἐσημείωσα μόνον διότι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὑπηνίχθη ὅτι καὶ εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς πολιτικῆς αὑτοῦ ὑπῆρξε πάντοτε ὁμόφωνος ἡ ἐπιδοκιμασία τῆς Συνελεύσεως, καὶ περὶ τούτου πρέπει νὰ ἀρθῇ ἡ πλάνη αὐτοῦ. Σημειῶ τὰ κεφάλαια τοῦ ἐλέγχου, διότι ὁ ἔλεγχος θὰ ἐνασκηθῇ ὁλοκληρωτικῶς ἐπὶ τοῦ Κυβερνητικοῦ ἔργου ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπιστρέφοντες μὲ περαιωμένην τὴν ἐργασίαν αὐτὴν εἶναι δυνατὸν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως νὰ λογοδοτήσουν περὶ τοῦ συνόλου τοῦ Κυβερνητικοῦ ἔργου, καὶ ὅτι θὰ εἶναι δυνατὸν ἡ Συνέλευσις ἀπηλλαγμένη σημερινῶν ἐπειγόντων περιστατικῶν νὰ συζητήσῃ μετὰ εὐρύτητος, μετὰ ψυχραιμίας καὶ ἐν πλήρει φωτὶ οὐ μόνον περὶ τῶν ζητημάτων τῶν κυριωτάτων, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ζητημάτων τῶν σχετιζομένων μὲ τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν καὶ ὀργάνωσιν τῆς χώρας. Τούτου ἕνεκα ἡ ἐλεγκτικὴ συζήτησις ἀναβάλλεται θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ δὲ μόνον νὰ διατυπώσω παρατηρήσεις τινὰς βραχυτάτας ἐπὶ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνάγκην τῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας τῆς κατειλημμένης δὲν μπορῇ νὰ προκύψῃ οὐδεμία ἀναμφισβητήτως διαφωνία παρ’ οὐδενός. Ἀσχέτως πρὸς οἱανδήποτε πολιτικὴν πρόθεσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἧς ἐξυπηρέτησις ἐπιζητεῖται ἐν σχέσει πρὸς τὰ ἐθνικὰ ζητήματα, ἡ ὀργάνωσις τῆς κατειλημμένης Χώρας πάντως ἐπιβάλλεται καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἄλλης, πρὸς ἐπίδειξιν τῆς ἱκανότητος τῆς Ἑλληνικῆς διοικήσεως καὶ παροχὴν πλήρων τῶν δειγμάτων ὅτι ἡ μεταβολὴ τῆς στρατιωτικῆς κατοχῆς, ἡ μεταβολὴ τῆς κρατικῆς ὑπηρεσίας ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ ἐγένετο πρὸς ὠφέλειαν οὐ μόνον τῶν Ἑλλήνων κατοίκων ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν Ὀθωμανικῶν πληθυσμῶν καὶ ἐκεῖ ὅπου τὸ Ἑλληνικὸν κράτος δὲν ἔχει τὴν πρόθεσιν τῆς ἐπεκτάσεως. Κατὰ τοῦτο ἡ ὀργάνωσις ἡ προσήκουσα, ἡ ταχεῖα, ἡ ἐμπεριστατωμένη τῶν καταλαμβανομένων χωρῶν εἶναι ἔργον ἀνάγκης, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἔργον προγραμματικὸν κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶναι ἐπιτακτικὴ κυβερνητικὴ ὑποχρέωσις. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς διπλωματικῆς ἐνεργείας δὲν θὰ εἴπω ἄλλο τι, διότι ὅ,τι εἶχον νὰ εἴπω τὸ ἐξέθηκα ἤδη. Ἐν σχέσει πρὸς τὰ στρατιωτικὰ γεγονότα ὁ κ. Πρωθυπουργός, εὐηρεστήθη νὰ ἐκθέσῃ ἐν τῇ ἐπιτρεπομένῃ λεπτομερείᾳ τὰς γενομένας στρατιωτικὰς πράξεις καὶ εὐηρεστήθη ἐπίσης νὰ ἐξάρῃ ὡς ἐξῆρεν ἐνθουσιωδῶς τὸ ἔργον τῆς νίκης τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Κύριοι, τὸ μέγεθος τῆς νίκης τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἶναι κοινὴ ὁμολογία ὅλων τῶν Ἑλλήνων καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τῆς Συνελεύσεως ἤ μόνον ὁμόθυμος νὰ ἀκουσθῇ οὐχὶ ἡ βεβαίωσις περὶ τῆς νίκης τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ ἡ ἐκδήλωσις τῆς εὐγνωμοσύνης τοῦ Ἔθνους καὶ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως πρὸς τοὺς ἥρωας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐχάραξαν τῆς ἐνδόξου Ἑλλάδος τὰ ὅρια, ἐν μέσῃ Ἀσίᾳ. Ἀλλὰ παρὰ τὴν βεβαίωσιν ταύτην ὅλων ἡμῶν εἶναι ὀρθὸν νὰ παρατηρηθῇ, ὅτι δυστυχῶς ἡ διαχείρισις τῆς νίκης τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ὑπῆρξεν ὑποδιεστέρα τῶν προσδοκιῶν τῆς Ἑλλάδος. Εἶναι ἀνάγκη νὰ παρατηρηθῇ ὅτι τὰ ἄθλα τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ παρῆλθον ἐν σιγῇ ἐν Εὐρώπῃ καὶ ἐγένοντο ἐν ἐχεμυθείᾳ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἑλλάδι.

§36Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἀπολύτως ὅλα ἐδημοσιεύθησαν.

§37Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. ......... μεθ’ ἡμέρας δὲ πολλὰς ἀναγιγνώσκομεν ὡς ἀναγνώσματα πλέον πεπαλαιωμένα τοὺς ἡρωισμοὺς καὶ τὰς νίκας τοῦ στρατοῦ ἐκ δημοσιογραφικῶν περιγραφῶν. Βεβαίως ἐδημοσιεύθησαν, Κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, τὰ ἀνακοινωθέντα ὅλα, ἀλλὰ διαφέρει ὁ τρόπος τῆς δημοσιεύσεως ἀπὸ τοῦ τρόπου τῆς διαφημίσεως. Δὲν ἀντιτείνω εἰς τὸ ὅτι ἐδημοσιεύθησαν, εἶδον καὶ ἐγὼ αὐτὸς τὰ ἀνακοινωθέντα τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας δημοσιευόμενα, ἀλλὰ δὲν εἶναι αὕτη ἡ δημοσίευσις ἡ ὁποία εἶναι ἐπαρκής, διότι ἡ ὠχρὰ ἀνατύπωσις εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς ἐφημερίδας εἰς στήλας παρερριμένας τῶν ἀνακοινωθέντων τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐν ᾧ αἱ κύριαι στῆλαι ἐβομβαδίζοντο ὑπὸ τῶν ψευδολογιῶν τοῦ Τουρκικοῦ ἐπιτελείου, ἡ ὠχρὰ αὐτὴ ἀνατύπωσις εἰς οὐδὲν ἐξυπηρετεῖ ἤ τὴν κατανάλωσιν τὴν ἄκαρπον χρήματος ἄνευ ὠφελείας τῆς ὑποθέσεως. Ἡ διαχείρισις αὕτη βεβαίως ἐγένετο ἀνεπαρκής. Ἀλλὰ δυστυχῶς καὶ ἄλλα τινὰ πράγματα συνετελέσθησαν. Ἕν τῶν σφαλμάτων τούτων, ὑπῆρξεν ὅτι ἐξ ὑπαρχῆς δὲν καθωρίσθησαν ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως δημοσίᾳ σαφῶς οἱ προσδοκόμενοι ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ σκοποί, διότι ἐκ τοῦ καθορισμοῦ τούτου θὰ ἐξηρτᾶτο καὶ ἡ κρίσις περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐνεργειῶν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Τοῦτο, κύριοι, εἶναι οὐσιῶδες. Ἐξ ὑπαρχῆς διεκηρύχθη ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐκ τῆς λόγχης τοῦ στρατοῦ—καὶ διεκηρύχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου—ἐξαρτᾶται ἡ λύσις τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς διαφορᾶς, διότι τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα εἶναι κατ’ ἐξοχὴν στρατιωτικόν. Ἡ διακήρυξις αὕτη διαλαμβάνεται εἰς τὰς Πρωθυπουργικὰς δηλώσεις.

§38Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν ἀπεκδύεται οἱονδήποτε Κράτος εἰς τὸν πόλεμον βεβαίως περιμένει τὴν λύσιν τῶν ζητημάτων, περὶ ὧν γίνεται ὁ πόλεμος ἐκ τοῦ πολέμου. Τοῦτο εἶναι πρόδηλον.

§39Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀρέσκεται εἰς τοιαύτας φράσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω, ὅτι δὲν λύουσι τὰ ζητήματα. Βεβαίως ὅταν Ἔθνος τι ἀπεκδύεται εἰς πόλεμον, φυσικὰ θὰ ἐξαρτήσῃ τὸ πολιτικὸν ἀποτέλεσμα ἐκ τῆς ἐκβάσεως τοῦ πολέμου. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι τοῦτο εἶναι μία ἀλήθεια ἀναμφισβήτητος. Ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ὅμως κ. Πρωθυπουργὲ ἐν τῇ ἱστορίᾳ διάφοροι πόλεμοι καὶ ὑπάρχουσι παραδεδεγμένα ἐν τῇ ἱστορίᾳ διάφορα εἴδη πολέμων, καὶ ἀναλόγως τῶν ὅρων καὶ τῶν σκοπῶν ἑκάστου πολέμου γίνεται καὶ ἡ Στρατιωτικὴ ἐνέργεια καὶ ἡ κατὰ τοὺς πολέμους πολιτικὴ ἐνέργεια ἐξαρτᾷ τὰ συμπεράσματα αὐτῆς τὰ πολιτικὰ ἐκ τῆς ἐπιτυχοῦς ἐκβάσεως τῶν στρατιωτικῶν ἐνεργειῶν. Ὑπάρχουσι οἱ πόλεμοι, ἐκ τῶν ὁποίων ἀναζητεῖται ἡ πλήρης καὶ τελειωτικὴ συντριβὴ τοῦ ἀντιπάλου. Αὐτοὶ εἶναι οἱ πόλεμοι οἱ ἀπεριόριστοι. Τοιοῦτος πόλεμος ὑπῆρξε μόνος ὁ τελευταῖος παγκόσμιος πόλεμος. Ἀλλ’ ὑπάρχουσιν καὶ πόλεμοι οἵτινες ἕνεκα ὡρισμένων ὅρων γεωγραφικῶν πολιτικῶν εἶναι ἀδύνατον μόνον διὰ τοῦ στρατιωτικοῦ μέσου νὰ παραταθῶσιν αἰσίως, καὶ τοιοῦτος πόλεμος ἦτο ὁ ἡμέτερος. Ὅταν πρόκειται περὶ τοιούτων πολέμων ἡ ἐξάρτησις τῆς ἐπιτυχίας τοῦ πολιτικοῦ σκοποῦ τοῦ πολέμου τούτου ἐκ μόνης τῆς λόγχης φέρει τὸ δυσάρεστον συμπέρασμα νὰ ἀκούσω ἡμᾶς πρὸ ὀλίγου νὰ λέγητε, ὅτι ὁ ἐχθρὸς ἡττήθη, ἀλλ’ ὅτι ἡ θέλησις ἡ Ἑλληνικὴ δὲν ἐπεβλήθη τελειωτικῶς ἐπὶ τοῦ ἀντιπάλου στρατοῦ. Καὶ ὅταν τοιοῦτον τι, κ. Πρωθυπουργέ, ἐξηνέγκητε πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἄγετε πάντα ἀκροατὴν σας εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ὁσονδήποτε καὶ ἂν ὑπῆρξε νικηφόρος ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, ὁσονδήποτε ὑπῆρξαν ἡρωικὰ τὰ ἆθλα αὐτοῦ, τῆς βουλήσεως αὐτοῦ μὴ ἐπιβληθείσης τελειωτικῶς ἐπὶ τοῦ ἐχθροῦ, καὶ τοῦ ἐχθροῦ παραμένοντος μὲ θέλησιν ἄκαμπτον, τὰ πολιτικὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου, τὰ ἐκ τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων δυνάμενα νὰ προσδεχθῶσι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθωσιν ἄρτια. Κατὰ συνέπειαν, ὅ,τι ἐξηγγείλλατε πρὸ ὀλίγου συνδυαζόμενον μὲ τὰς προθέσεις τῶν ὁποίων ἡ ἐπίτευξις ἐπεδιώχθη διὰ τῆς στρατιωτικῆς ἐνεργείας, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φθάσωσιν ἐναρμονιζόμενα εἰς τὰ πλήρη πολιτικὰ ἀποτελέσματα, καὶ τούτου ἕνεκα, κύριοι, εἰσέρχεσθε τώρα εἰς τὴν ζωτικωτάτην καὶ σθεναρωτάτην διπλωματικὴν ἐνέργειαν, μὲ μίαν βάσιν, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπροτίμων νὰ μὴ ἀνεκοίνου ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δηλαδὴ ὅτι δὲν ἐπεβλήθη ἡ θέλησις ἡμῶν ἐπὶ τοῦ ἐχθροῦ.

§40Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ἕν γεγονὸς ἀναμφισβήτητον εἰς πάντας. Οὐδέποτε ἐνόμισα ὅτι διὰ λέξεων δύνανται νὰ παρασταθῶσι τὰ πράγματα διάφορα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπον. Τὶ εἶπον; Ἐγένετο πόλεμος. Κατὰ τὸν πόλεμον αὐτὸν ἔχομεν ἐπιτυχεστάτας πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις. Ἐμειώσαμεν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ ἐπαισθητῶς ἐπροξενήσαμεν εἰς αὐτὸν ζημίας σημαντικάς, ἐμειώσαμεν τὴν μαχητικότητα αὐτοῦ τὰ μέγιστα. Ἐπορίσθημεν περαιτέρω ἄλλα μέγιστα ὀφελήματα. Ἀλλὰ πάντα ταῦτα δὲν ἤγαγον τὸν ἐχθρὸν εἰς τὸ νὰ ὑποταχθῇ εἰς ἡμᾶς. Ὁ κ. συνάδελφος λέγει: διατί νὰ εἴπετε ὅτι ὁ ἐχθρὸς δὲν ἤχθη παρ’ ὅλα ταῦτα εἰς τὸ νὰ ὑποταγῇ εἰς ἡμᾶς; Διότι εἶναι γεγονὸς πασίδηλον ὅτι ὅλα αὐτὰ δὲν ἤγαγον τὸν ἐχθρὸν εἰς τὸ νὰ ἔλθῃ καὶ νὰ μᾶς εἴπῃ ὅτι ὑποτάσσομαι εἰς ὑμᾶς. (Παρατεταμμένα χειροκροτήματα ἐκ τῆς Κυβερνητικῆς πτέρυγος καὶ τῶν θεωρείων). Ὁ κ. συνάδελφος λέγει ὅτι λέγων τοῦτο ἀπεκάλυπτον κάτι τι, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ ἀποκαλύψω. Καὶ ἐρωτῶ. Τὶς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἠγνόη τὸ γεγονὸς τοῦτο τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἀπεκάλυψα; (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν θεωρείων).

§41Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, τὸν ὁποῖον περιέβαλον τὰ ἀκροατήρια δι’ αὐτῶν τῶν χειροκροτημάτων, τὰ ὁποῖα μοὶ ὑπενθυμίζουν τὴν πρὸ τριετίας ἐποχήν...... (Θόρυβος).

§42Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν πρέπει νὰ ἐπιτρέπεται νὰ χειροκροτοῦν τὰ ἀκροατήρια. Καὶ νὰ διατάξητε νὰ ἐξέλθωσι ἐκ τῆς αἰθούσης οἱ μὴ Βουλευταί.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πάντες οἱ μὴ Βουλευταὶ παρακαλῶ νὰ ἐξέλθωσι.

§44Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εὐηρεστήθη, διακόπτων με, νὰ εἴπῃ, ὅτι εἶπέ τι, τὸ ὁποῖον εἶναι παγκοίνως γνωστόν, διότι δὲν ἀνεκάλυψα τίποτε. Μάλιστα εἶναι πιθανὸν νὰ εἶναι παγκοίνως γνωστὸν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν. Ἐὰν ἐπρόκειτο τὸ ἐξωτερικόν, αἱ ξέναι Κυβερνήσεις, καὶ ἡ ξένη κοινὴ γνώμη νὰ ἐξετάσῃ καὶ νὰ μορφώσῃ γνώμην περὶ τοῦ συνόλου τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων ἡμῶν καὶ τῆς ἐκβάσεως αὐτῶν, εἶχον ὑπ’ ὄψιν αὐτῆς ἀνακοινωθέντα καὶ ἐκθέσεις, πρὸ παντὸς ἐκθέσεις, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ συνήγετο συμπέρασμα, ὅτι ἐφροντίσαμε νὰ καταστήσωμεν παγκοίνως γνωστὰ πράγματα ἀλληλοαναιρούμενα ἀτυχῶς. Ἀλλ’ ὅτι ἐνδιαφέρει ἡμᾶς σήμερον εἶναι, ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶναι παγκοίνως γνωστὰ κατὰ τὴν ἐκτίμησιν τῶν ξένων, νὰ μὴ καταστήσωμεν ἡμεῖς ὁμολογημένα παρ’ ὑμῶν, διότι τὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου, καθ’ ἥν πολιτικὴν διεχειρίσθη ταῦτα ἡ Κυβέρνησις μέχρι τοῦδε, ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν τῆς πολιτικῆς διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἀκούσω ἄλλο τι παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅπερ ἀναμφισβητήτως ἠδύνατο νὰ εἴπῃ καὶ ὄχι τὸ ὅτι ἤχθη ὁ ἐχθρὸς εἰς ὑποταγήν.

§45Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ εἶπον.

§46Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀλλὰ τὸ κύριον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐτέθη μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἐχθροῦ δὲν ἦτο νὰ ἀχθῇ οὗτος εἰς ὑποταγήν.

§47Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ εἶπον.

§48Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Διότι ἀντικειμενικὸς σκοπὸς ἦτο ἀμφοτέρωθεν ἄλλο τι. Ὁ ἀντικειμενικὸς σκοπὸς τῆς ἀξιώσεως τῆς πλήρους ὑποταγῆς εἰς τὴν θέλησιν τοῦ ἐχθροῦ, ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ σκοπὸς τῶν Τούρκων, διότι οἱ Τοῦρκοι εὑρισκόμενοι ἀπέναντι μιᾶς συνθήκης ὑπογεγραμμένης ὑπὸ τῆς ἐπισήμου Τουρκίας, ὑπογεγραμμένης παρὰ τῶν τριῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως καὶ τῆς Ἑλλάδος, τοῦρκοι ἀντάρται μεταποιηθέντες εἰς Κράτος, αὐτοὶ εὑρίσκονται καὶ ἔπρεπε νὰ εὑρίσκωνται εἰς τὴν θέσιν νὰ ἀξιώσωσι τὴν μεταστροφὴν τῶν πραγμάτων καὶ τὴν ἀποβολὴν ἡμῶν ἀπὸ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Τοῦτο εἶναι τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ εἶνε τεθειμένον καὶ τούτου τοῦ θέματος τεθειμένου ἐδικαιοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἴπῃ ὑπερηφάνως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι οἱ Τοῦρκοι ἀντάρται οἱ δημιουργήσαντες «de facto» κυβέρνησιν ἐν Ἀγκύρᾳ τῇ ἀνοχῇ τῆς Εὐρώπης, ἤ μᾶλλον τῇ ἀρωγῇ τῆς Εὐρώπης καλυπτούσης ἐν πολλοῖς τὴν ἐπίσημον Τουρκίαν, οἱ Τοῦρκοι οὗτοι, οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις καθ’ ἡμῶν, ἐνισχυόμενοι εἰδικῶς ὑπό τινων τῶν πρώην συμμάχων ἡμῶν μὲ Κων) πολιν κλεισθεῖσαν ἐν οὐδετερότητι, οἱ Τοῦρκοι αὐτοὶ τὸν σκοπὸν τὸν ἀντικειμενικὸν τὸν ὁποῖον ἀνέλαβον, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐπιτύχωσιν μεθ’ ὅλας τὰς παρασχεθείσας αὐτοῖς βοηθείας, βοηθείας θετικὰς καὶ βοηθείας ἀρνητικάς.

§49Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον τι περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι λέγετε ὑμεῖς. Μὴ μὲ ἐλέγχητε λοιπὸν διὰ τοῦτο. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον ἐγὼ εἶναι ἰσχυρότερον. Εἶπον ὅτι ὁ ἐχθρὸς ὄχι μόνον οὐδὲν ἠδυνήθη νὰ κατορθώσῃ εἰς βάρος ἡμῶν, ὄχι μόνον ὑπέστη ἀπείρους ἀπωλείας, ἀλλ’ οὐδαμοῦ κατώρθωσε νὰ ἐκτοπίσῃ τὸν στρατὸν ἡμῶν, οὐδὲ νὰ παρακωλύσῃ αὐτὸν νὰ ἐπιτύχῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἑκάστοτε ἐπεδίωκεν, τὸ εἶπον, τὸ ἐτόνισα, τὸ ἐξῆρα. Δὲν παρέλειψα τίποτε.

§50Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ. Δὲν παραλείψατε τίποτε· ἀλλ’ ὅπως τὰ ζητήματα τὰ ἀναγγείλατε καὶ ὡς μέχρι τοῦδε ἐγένετο ἡ ἀναπαράστασις τῶν στρατιωτικῶν ζητημάτων καὶ ὡς ἔμειναν μέχρι τοῦδε εἰς τὴν ἐντύπωσιν τῆς δημοσίας γνώμης ἐν Ἑλλάδι καὶ εἰς τὴν ἐντύπωσιν τῆς δημοσίας γνώμης ἐν Εὐρώπῃ, προέχει ἡ ἐπιχείρησις τοῦ Σαγγαρίου, προέχει ἡ καταστροφὴ τῶν συγκοινωνιῶν, προέχει ἡ ἀνενόχλητος ἐπιστροφὴ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐν τῇ γραμμῇ Ἐσκῆ Σεχήρ–Ἀφιὸν Καραχισάρ. Τὸ θέμα δὲν εἶναι τοῦτο. Τὸ θέμα καθ’ ἥν στιγμὴν ἐπελαμβάνετο ἡ Κυβέρνησις τῆς διαχειρίσεως τοῦ ζητήματος, εἶναι ὅτι δὲν ἀνελάμβανεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐξαντλήσῃ πᾶσαν πολεμικὴν προσπάθειαν, διώκουσα τὸν ἐχθρὸν μέχρις Ἐρζερούμ, διότι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἠδύνατο νὰ ἀναλάβῃ, καὶ ὀρθῶς δὲν ἀνέλαβε, μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία διαχειρίζεται σωφρόνως τὴν Ἑλληνικὴν ὑπόθεσιν. Ἀλλὰ τὶ ἀνέλαβεν ἡ Ἑλλάς; Ἀνέλαβε νὰ καταστήσῃ ἀνίκανον τὴν Τουρκίαν ὅπως ἀποβάλῃ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν ἀπὸ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Διότι ἡμεῖς εὑρισκόμενοι ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ εὑρισκόμεθα ἐπὶ ἐδάφους ἀνεγνωρισμένου εἰς ἡμᾶς διεθνῶς καὶ μόνον ὁ ἀντάρτης, ὁ ὁποῖος διαμφισβητεῖ αὐτό, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀντικειμενικὸν σκοπὸν νὰ ἀποβάλῃ ἡμᾶς ἐκ τούτου. Τοῦτο νομίζω ὅτι εἶνε τὸ θέμα, καὶ τοῦτο τὸ θέμα ἔπρεπε νὰ ἐξαρθῇ περισσότερον καὶ ἐντονώτερον ἐν Εὐρώπῃ, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τῆς ἐπιχειρήσεως τοῦ Σαγγαρίου, ἡ ὁποία εἶνε τμῆμα τῶν ὅλων ἐπιχειρήσεων, δὲν πρόκειται περὶ τῆς ἀδυναμίας τοῦ ἐχθροῦ ἵνα ἀποβάλῃ ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γραμμῆς Ἐσκῆ Σεχήρ–Ἀφιὸν Καραχισάρ, ἀλλὰ πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι ὁ ἀντικειμενικὸς σκοπός, τὸν ὁποῖον εἶχεν ὁ ἐχθρὸς καὶ τὸν ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἐξετάσῃ ἡ Εὐρώπη, ὁ ἀντικειμενικὸς αὐτὸς σκοπὸς ἀπέτυχε. Κατὰ συνέπειαν ἡ Ἑλλὰς μεταβαίνουσα ἵνα χειρισθῇ τὴν πολιτικὴν ὑπόθεσιν ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης δὲν μεταβαίνει ὡς Κράτος, ὅπερ ἀνέλαβε τὴν ἐπίθεσιν καὶ δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν ἐχθρὸν τὴν θέλησίν του, ἀλλὰ μεταβαίνει ὡς Κράτος κατὰ τοῦ ὁποίου ἀπεπειράθησαν νὰ ἐπιβάλουσιν ἀντίθετον θέλησιν καὶ ἡ ἀπόπειρα αὕτη ἀπέτυχε ριζικῶς. Οὕτως ἐγὼ ἀντιλαμβάνομαι, κύριοι, τῶν ζητημάτων. Χαίρω πολύ, ὅτι ἐκ τῶν ἐξηγήσεων καὶ ἀνανεώσεως τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἡ ὁμοφωνία τῶν ἀντιλήψεων ἀμφοτέρων ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἶναι πλήρης.

§51Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μοὶ ἐπιτρέπετε καὶ μίαν νέαν ἐξήγησιν; Ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὸν κ. συνάδελφον ἔπρεπε νὰ μεταβῇ ἐκεῖ ὅπου θὰ μεταβῶμεν αὔριον βέβαιοι ὅτι ἔχομεν ὑπὲρ ἡμῶν, ἐν ἐκτελέσει, ἐν πραγματώσει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνέλαβεν...........

§52Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτον τι.

§53Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι ὁ ἀντίπαλος δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ πραγματοποιήσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει.

§54Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἶπον, ὅτι ὁ ἐχθρός, ἀρνούμενος τὴν ἀποδοχὴν καὶ ἐκτέλεσιν τῆς συνθήκης, ἀπεδείχθη ἐν ἀπολύτῳ ἀδυναμίᾳ νὰ ἐκτελέσῃ τὸν σκοπόν του.

§55Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπεδείχθη ἀνίκανος νὰ ἀνατρέψῃ τὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν ἡ συνθήκη νομιμοποιεῖ καὶ ἡ Ἑλλὰς διὰ τῶν δυνάμεων τοῦ στρατοῦ της δὲν ἔχει μόνον ὅ,τι ἡ συνθήκη νομιμοποιεῖ. Ἀντὶ τῶν 16 χιλιάδων χιλιομέτρων κατέχει ἑκατόν. Ἀντὶ τοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίων κατοίκων ἔχει 3 ἑκατομμύρια. Κατέχει ὅλους τοὺς σιδηροδρόμους τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, κατέχει ὅλας τὰς κλείδας τῶν σιδηροδρόμων καὶ ἔχει ἀπομακρύνῃ τὸν ἐχθρὸν τόσον ὥστε οἱαδήποτε ἀντίδρασις τοῦ ἐχθροῦ κατὰ πάσης καταστάσεως πολὺ πέραν τῆς συνθήκης εἶναι ἀδύνατος. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, παρέστησα τὸ ἔργον τῆς Ἑλλάδος ἀνεπαρκέστερον ἀφ’ ὅτι σεῖς τὸ παρεστήσατε; Παρέστησα τὰς δυνάμεις τῆς Χώρας ἀνεπαρκεστέρας ἀφ’ ὅτι ὑμεῖς ἀξιοῦτε νὰ παρασταθῶσιν ὅταν λέγω, ὅτι ὁ ἐχθρὸς εἶναι ἀνίκανος νὰ μεταβάλλῃ τὴν κατάστασιν τὴν πολὺ πέραν χωροῦσαν ἀπὸ τῆς συνθήκης. Ποῦ εἶναι τὸ στάδιον τοῦ ἐλέγχου, τὸ ὁποῖον ἀσκεῖ ἐκ τῶν δηλώσεών μου ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, εἰς ὑμᾶς ἀπόκειται νὰ ἀποφανθῆτε, τὶς ἐξ ὑμῶν ἔχει δίκαιον.

§56Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶμαι εὐτυχὴς ὅτι ἐπανήλθατε ἐκ τρίτου, σᾶς βεβαιῶ δὲ ὅτι δὲν ἔθιξα τὸ ζήτημα ἐξ ἐπιθυμίας νὰ ἐλέγξω ἡμᾶς, ἀλλ’ ἔθιξα τὸ ζήτημα τοῦτο ἀποκλειστικῶς καὶ μόνον ἐκ τῆς ἐπιθυμίας ἀγόμενος ἵνα διασαφηνισθῇ τόσον εὐστόχως ἡ ἔννοια, τὴν ὁποίαν ἔχομεν κοινὴν ἐν νῷ ὥστε νὰ μὴ ὑπάρξῃ καμμία ἀμφιβολία περὶ τῆς θέσεως τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος ἐν σχέσει πρὸς τὸ στρατιωτικόν.

§57Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία διότι εἶναι τὰ πράγματα

§58Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Σεῖς, ὁ ὁποῖος ἀμφιβάλλετε τόσον πολὺ εἰς τὸν βίον σας λέγετε ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία.

§59Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Χαίρω ὅτι σεῖς δὲν ἔχετε ἀμφιβολίαν, οὐδὲ περὶ τῶν δυνάμεών σας.

§60Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Περὶ αὐτῶν ἔχω πεποίθησιν. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, χαίρω πολὺ διότι συνετέλεσα διὰ τῆς συζητήσεως ταύτης ἵνα ἐντόνως ἀποκατασταθῇ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀμφιβολίας ἐκείνη ἡ πολιτικὴ θέσις, ἡ ὁποία εἶναι τὸ ἀπαύγασμα τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων τοῦ Κράτους. Τούτων δεδομένων συνάγω τὰ ἑξῆς καὶ προβαίνων εἰς τὴν ἑξῆς δήλωσιν· δὲν δυνάμεθα διὰ ψήφου ἡμῶν νὰ ἀναλάβωμεν τὴν κύρωσιν τῶν ἤδη πεπραγμένων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἄνευ τῆς πλήρους συζητήσεως καὶ τοῦ προσήκοντος ἐλέγχου καὶ τοῦ προσήκοντος φωτὸς παρεχομένου ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Καθ’ ὅσον ὁ ἔλεγχος ἀναβάλλεται διὰ τὴν ὥραν καθ’ ἥν ἡ Συνέλευσις θὰ ἀποκαταστήσῃ πλήρως τὰς συζητήσεις αὐτῆς, πλήρη τὴν λειτουργίαν αὐτῆς, ὅτε θὰ εἶναι δυνατὸν ἡ κοινοβουλευτικὴ ζωὴ τοῦ τόπου νὰ εἶναι ἀνεπηρέαστος, γεγονότων ἐξωτερικῶν παραγόντων. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐπίσης νὰ θεωρήσωμεν ὅτι ἐξ ὅσων ἔχομεν ἐσχηματισμένην γνώμην, περὶ τῆς μέχρι τοῦδε διαχειρίσεως τῶν πολιτικῶν ζητημάτων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, δεχόμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον ἔχουσαν τὴν ἔννοιαν ὅτι ἐμπιστευόμεθα ἀπολύτως καὶ ὑπὸ πᾶσαν ἔκτασιν καὶ διαχείρισιν τῶν περαιτέρω πολιτικῶν ὑποθέσεων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως.

§61Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ (Γενικὸς Διοικητὴς Θράκης). Δὲν τὸ ἐπαναλαμβάνετε αὐτό;

§62Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἶπον ὅτι δὲν δύναμαι νὰ δώσω ψῆφον, ἔχουσαν τὴν ἔννοιαν ὅτι κυροῦνται τὰ μέχρι τοῦδε πεπραγμένα ἄνευ τοῦ προσήκοντος ἐλέγχου. Δὲν δύναμαι νὰ δώσω καὶ ψῆφον, ἡ ὁποία ἔχει τὴν ἔννοιαν ὅτι καθ’ οἵαν ἔχω γνώμην περὶ τῶν πεπραγμένων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως μέχρι τοῦδε ἔχω καὶ πλήρη πεποίθησιν ἐπὶ τὴν καλὴν διαχείρισιν τῶν πραχθησομένων. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις πρόκειται νὰ ἐπιχειρήσῃ διπλωματικὰς συζητήσεις· ἡ Κυβέρνησις πρόκειται νὰ ἀντιμετωπίσῃ κατάστασιν πολιτικήν, ἐφόσον ἤθελε θεωρηθῇ ὅτι ἡ ψῆφος ἐνισχύσεως, ἐνισχύσεως παρεχομένης ἐκ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων, οἷα διεμορφώθησαν κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας, ἐφόσον λέγω, ἡ ψῆφος ἡμῶν αὕτη ἤθελε θεωρηθῇ ἐπαρκής, τὴν ψῆφον ἡμῶν θὰ δώσωμεν ὡς ψῆφον ἐμπιστοσύνης ὑπὸ ἐπιφύλαξιν.

§63Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ δήλωσιν ἑκάστου ψηφίζοντος ὅτι θὰ δηλώσῃ τὴν ἐπιφύλαξιν;

§64Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Φυσικά. Ταῦτα διὰ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, οἵτινες ἔχουν ἰδίας τὰς γνώμας μετὰ τοῦ ἀγορεύοντος. Ἄν ἡ Κυβέρνησις τὴν ψῆφον ταύτην ἤθελε θεωρήσῃ ὡς ψῆφον μὴ ἐπαρκῆ δι’ αὐτήν, θὰ λυπηθῶ πολύ, διότι εὑρίσκομαι εἰς ἀδυναμίαν νὰ δώσω πληρεστέραν. Ἄν ἡ Κυβέρνησις, τοῦτο δὲ εἶναι δικαίωμα φυσικὸν τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε δύναταί τις νὰ παρέμβῃ εἰς τὰς κρίσεις αὐτῆς, ἄν ἡ Κυβέρνησις νομίσῃ ὅτι πρὸς τὴν ψῆφον τῆς λοιπῆς Συνελεύσεως τῆς παρεχομένης πρὸς αὐτὴν ἡ τοιαύτη ψῆφος ἡμῶν ὡς ψῆφος ἐνισχύσεως προσθέτει κάτι τι εἰς τὸ κῦρος μεθ’ οὗ θέλει προβῇ εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας, θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἄν τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἤθελον πράξῃ χάριν τῶν συμφερόντων τῆς χώρας ἤθελε θεωρηθῇ ὅτι ἐπαρκῶς ἐπράχθη. Τέλος, κύριοι, καθ’ ὅ ἔχομεν καθῆκον, ἀντιπροσωπεύοντες γνώμην μερίδος τοῦ δημοσίου φρονήματος καὶ μερίδος τῆς Συνελεύσεως, ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν τὴν κρίσιν ἡμῶν ἐλευθέραν καὶ τὰς προθέσεις ἡμῶν καθαρὰς ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος. Πράττομεν ταῦτα τὴν στιγμὴν ταύτην διὰ νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ ἡ μείζων, ἡ εὐτυχεστέρα καὶ συντονωτέρα ἐξυπηρέτησις τοῦ συμφέροντος τῆς χώρας. Πρὸς ἐξυπηρέτησιν αὐτοῦ εὔχομαι εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀπερχομένην ἐκεῖ κατόπιν τῆς ψηφοφορίας τῆς Συνελεύσεως, ἵνα ἐπιτύχῃ τὸ ἄριστον ὑπὲρ τοῦ κράτους καὶ ἐπανέλθῃ ἐν πλήρει νίκῃ ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων (χειροκροτήματα).

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ξ. Στρατηγὸς ἔχει τὸν λόγον.

§66Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον διὰ νὰ παρακαλέσω τοὺς ἀξιοτίμους κυρίους πληρεξουσίους εἰ δυνατόν, νὰ ἀπόσχωσι πάσης στρατιωτικῆς συζητήσεως εἴτε ἐν τῷ κύκλῳ τῆς καθαρᾶς στρατιωτικῆς ἐνεργείας, εἴτε ἀκόμη καὶ εἰς ὅτι ἀφορᾷ τὴν κυβερνητικὴν ἐνέργειαν. Εἶναι ἐπικίνδυνον εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα ἀκόμη ἐν ἐμπολέμῳ καταστάσει, νὰ θίγωμεν ζητήματα στρατιωτικά. Οἱ ἐμπειρότεροι ρήτορες μὲ ὅλην τὴν προσπάθειαν τὴν ὁποίαν βεβαίως θὰ καταβάλωσιν ἵνα μὴ φέρωσι βλάβην εἰς τὰς ἐνδεχομένας πολεμικὰς ἐνεργείας τοῦ μέλλοντος. Θὰ ἦτο ἀδύνατον ν’ ἀποφύγωμεν ἄς μὴ ἐπιτραπῇ ἡ λέξις «ὀλισθήματα» τὰ ὁποῖα θὰ δώσωσι λαβὴν εἰς τὸν ἐχθρὸν νὰ κρίνῃ καὶ νὰ ἐξαγάγῃ συμπεράσματα περὶ τῆς Α ἢ Β στρατιωτικῆς καταστάσεως παρ’ ἡμῖν. Τὸ καλλίτερον, τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ κάμῃ κανεὶς ἐν πολέμῳ ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ, εἶναι ἄν εἶναι δυνατόν, νὰ τὸν τηρῇ ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῆς στρατιωτικῆς καταστάσεως. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ ἐτόλμουν νὰ ἐμφανισθῶ μὲ τοιαύτην παράκλησιν πρὸ ὑμῶν ἐὰν τὴν παράκλησιν αὐτὴν δὲν εἶχον νὰ τὴν βασίσω καὶ ἐπὶ ἐπιχειρημάτων τὰ ὁποῖα θὰ κρίνητε, καὶ θὰ σταθμίσητε ἡμεῖς, καὶ θὰ κρίνητε λέγω, καὶ θὰ σταθμίσητε ἐὰν εἶναι ἱκανὰ νὰ σᾶς πείσωσι περὶ τοῦ δικαίου τῆς παρακλήσεώς μου. Δὲν ἔρχομαι ἐνταῦθα, κύριοι, οὔτε ὑπερασπιστής, οὔτε ἀπολογητὴς τῶν κυβερνητικῶν πράξεων. Ἡ Συνέλευσις γνωρίζει ὅτι ἕνεκα λόγων ὡρισμένης πολιτικῆς ἀντιλήψεως δὲν ἀνῆκεν οὔτε εἰς τὸ κόμμα τὸ ἐν τῇ Κυβερνήσει, οὔτε εἰς ἄλλο τι τῶν ἐν τῇ Βουλῇ συντεταγμένων κομμάτων, καὶ ἐκ τούτου δὲ ἡ γνώμη μου εἶναι ἐντελῶς ἀνεπηρέαστος ἀπὸ ἀπόψεως κομματικῆς καὶ εἶναι γνώμη στρατιώτου ἐπανελθόντος ἐκ τοῦ Μετώπου καὶ ἔχοντος ἰδίαν ἀντίληψιν καὶ ὡς τοιαύτην παρακαλῶ νὰ τὴν ἐκτιμήσητε. Εἰς κάθε πόλεμον τίθεται πολεμικός τις σκοπός. Ὁ πολεμικὸς σκοπὸς κυρίως ἀποβλέπει εἰς τὴν πλήρη καταστροφὴν τοῦ ἀντιπάλου ὅπως οὗτος ὑποταγῇ, ἀλλὰ δὲν εἴμεθα πάντοτε ἐλεύθεροι καὶ κύριοι νὰ ἐπιδιώξωμεν τὸν τελικὸν ἀντικειμενικὸν αὐτὸν σκοπὸν καὶ εἴμεθα ἐνίοτε ὑποχρεωμένοι νὰ τὸν περιορίσωμεν μέχρις σημείου τοιούτου, ὥστε νὰ ἐξυπηρετηθῶσιν οἱ πολιτικοὶ σκοποί, τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκει ἡ χώρα.

§67Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰσέρχεσθε εἰς λεπτομερείας χωρὶς νὰ δίδετε τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαντήσωμεν.

§68Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Θὰ ἀπαντήσητε κατόπιν.

§69Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ εἰσέλθομεν καὶ ἡμεῖς;

§70Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Νὰ εἰσέλθετε. Ὅταν λοιπὸν ὁ σκοπὸς τοῦ πολέμου καὶ δὴ ὡρισμένη πολιτικὴ ἐν...........

§71Θ. ΛΥΜΠΡΙΤΗΣ. Τὰ τοιαῦτα φρονῶ ὅτι δύνανται νὰ φέρουν εἰς συζήτησιν μακράν. Εἴμεθα καὶ ἡμεῖς τότε ὑποχρεωμένοι, νὰ λάβωμεν τὸν λόγον.

§72Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Οὐδεμίαν ἔχω ἀντίρρησιν νὰ σταματήσω τὸν λόγον εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ ἄν πρόκειται νὰ προκληθῇ συζήτησις· ἕν πρᾶγμα μόνον θέλω νὰ προσθέσω. Δὲν πρέπει νὰ νομισθῇ ὅτι παρακαλῶν τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ μὴν εἰσέλθωσιν εἰς συζήτησιν στρατιωτικὴν ἄγομαι ἀπὸ τῆς ἰδέας ὅτι ὑπάρχει κἄτι τι τὸ ὁποῖον πρέπει ν’ ἀποκρυβῇ ἤ δὲν πρέπει νὰ συζητηθῇ, διότι θὰ ἦτο κἄτι τι τὸ δυσάρεστον, κἄτι τι τὸ κακόν. Ἐὰν ἐξετάσῃ τις τὰς πολεμικὰς ἐνεργείας ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τὶ θὰ ἴδῃ; Θὰ ἴδῃ ὅτι ὁ ἐχθρὸς ἤρχισεν ἐνισχυόμενος (θόρυβος) πρέπει νὰ δικαιολογήσω τὸ πρᾶγμα διατὶ νὰ μὴ γίνῃ συζήτησις. Ὁ ἐχθρὸς ἤρχισεν ἐνισχυόμενος εἰς τρόπον, ὥστε νὰ δυνηθῇ κατὰ τὴν ἀντίληψίν του νὰ μᾶς ἐκδιώξῃ ἐκ τῆς Μ. Ἀσίας. Ἡ δύναμις τοῦ ἐχθροῦ ἔπρεπε νὰ καταστραφῇ ἤ νὰ ἐξουδετερωθῇ. Ὁ ἐχθρὸς μᾶς ἀντέταξε διὰ τὴν ματαίωσιν τῆς ἐνεργείας μας τὰ ὀχυρωματικὰ ἔργα τῆς Κιουταχείας. Ὁ στρατός μας ἠδυνήθη νὰ ἐξουδετερώσῃ τὴν ἐνέργειαν αὐτὴν καὶ νὰ καταγάγῃ τὰς νίκας, τὰς ὁποίας ὅλοι γνωρίζομεν καὶ νὰ ἀπωθήσῃ τὸν ἐχθρὸν πρὸς τὴν Ἄγκυραν.

§73Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ γνωρίζομεν. Νὰ σταματήσετε κἄθε συζήτησιν, διότι εἶσθε ἐκ τῶν λαβόντων σπουδαιότατον μέρος εἰς τὰς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις. Δύναται κανεὶς νὰ εἴπῃ ὅτι ὁ κύριος συνάδελφος ἦτο ὁ ἀπὸ μηχανῆς στρατηγὸς τῆς Κυβερνήσεως. Λοιπὸν εἶμαι προθυμώτατος νὰ παύσῃ πᾶσα στρατιωτικὴ συζήτησις, ἀλλὰ ἀξιῶ καὶ ἀπὸ τὸν κ. συνάδελφον νὰ κατέλθῃ τοῦ βήματος διότι καὶ ἐγὼ ἔχω ἀρκετὰ νὰ εἴπω.

§74Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐγὼ παρακαλῶ τὸν κ. συνάδελφον νὰ σταματήσῃ τὴν συζήτησιν ἀφοῦ ὅλη ἡ συνέλευσις εἶναι σύμφωνος πρὸς τοῦτο.

§75Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Δὲν συζητῶ, ἐκθέτω γεγονότα, ἀλλ’ ἔστω. Θέλω μόνον νὰ θίξω ἕν ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὤφειλε νὰ διεξαγάγῃ ὁλοκληρωτικὸν πόλεμον. Ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀληθὲς ὅτι διαθέτει ἀκόμη πολλοὺς πόρους καὶ εἰς ἄνδρας καὶ εἰς χρῆμα τοὺς ὁποίους ἐν ἀνάγκῃ θὰ δυνηθῇ νὰ χρησιμοποιήσῃ. Ἀλλὰ δὲν ἀρκοῦσι πάντοτε οἱ πόροι οἱ ὑπάρχοντες διὰ τὴν χρησιμοποίησιν αὐτῶν ἐν πολέμῳ. Πρέπει νὰ συντελῇ καὶ ὁ παράγων τοῦ χρόνου εἰς οἵαν δὲ κατάστασιν εὑρίσκετο ὁ Στρατὸς καὶ ὑπὸ τὴν πίεσιν τοῦ χρόνου, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐπέβαλλε νὰ σπεύδωμεν εἰς τὰ στρατιωτικὰ γεγονότα δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ χρησιμοποιηθῶσιν οἱ πόροι τῆς χώρας, ἀλλὰ προσθέτω καὶ δὲν ἦτο καὶ ἀναγκαῖον.

§76Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διαφωνῶ. Ἀναγκαῖον.

§77Θ. ΛΥΜΠΡΙΤΗΣ. Εἴπομεν νὰ σταματήσῃ ἡ συζήτησις.

§78Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Καὶ ἐγὼ βλέπω ὅτι μετὰ τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας ἅς ἔδωκα, ἐπιθυμεῖ ἡ Συνέλευσις νὰ μὴ προκληθῇ συζήτησις. Θεωρῶ περαιωθέντα τὸν λόγον μου καὶ κατέρχομαι τοῦ βήματος. (χειροκροτήματα).

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§80Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μίαν μικρὰν παρένθεσιν θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Συνέλευσις. Ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Κερκύρας ἀντεῖπεν εἰς ὅσα ἐγὼ ἀνεκοίνωσα περὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ ὁλοκληρωτικοῦ πολέμου, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει πόρους εἰς ἄνδρας καὶ εἰς χρῆμα. Εἴμεθα σύμφωνοι ὅτι ἔχει πόρους, ἀλλ’ ἤθελον ἀκριβῶς ἀνακοινώσῃ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ὅτι ἐγὼ εἶμαι ἐν τῇ ὀρθότητι ζητῶν τὸν ὁλοκληρωτικὸν πόλεμον, κἄτι τι τὸ ὁποῖον ὁ κ. συνάδελφος ἔγραψεν ἐν ἐπισήμῳ ἐκθέσει. Καὶ ἐπειδὴ τὰ γραπτὰ μένουν, θὰ μοὶ ἐπιτρέψετε νὰ σᾶς τὰ ἀναγνώσω. (Ἀναγινώσκει ἀπόσπασμα ἐκ τῆς δημοσιευθείσης ἐκθέσεως τοῦ κ. Στρατηγοῦ). Εἶναι ἀληθὲς ὅτι παρὰ τὰς ὑπερανθρώπους προσπαθείας καὶ τὰ ἡρωϊκὰ κατορθώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ὁ ἐχθρὸς κατώρθωσε νὰ σωθῇ ἀπὸ τῆς ὁλοσχεροῦς καταστροφῆς, ἥτις εἶχε προπαρασκευασθῇ αὐτῷ ἐν τῇ περιοχῇ τῆς Κιουταχείας, διότι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν εἶχε τοιαύτην ὑπεροχὴν δυνάμεων, ὥστε νὰ ἀποσπάσῃ ἰσχυρὰ αὐτοῦ τμήματα πρὸς ἔτι εὐρυτέραν κύκλωσιν......... κ.τ.λ.». Κατὰ ταῦτα ὁ ἀξιότιμος ἀξιωματικὸς τοῦ Ἐπιτελείου κ. Ξ. Στρατηγὸς ἐν ἐπισήμῳ ἐκθέσει δημοσιευθείσῃ ἐν Ἑλλάδι, περιελθούσῃ εἰς τὸ Εὐρωπαϊκὸν κοινόν, ἀνεκοίνωσεν ὅτι ἕνεκα ἀνεπαρκοῦς ὑπεροχῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἀριθμητικῶς, δὲν ἐπετεύχθη ἡ κυκλωτικὴ ἐπιχείρησις τῆς Κιουταχείας. Καὶ λέγω, ἀπαντῶν διὰ τοῦ κ. Στρατηγοῦ τοῦ Ἐπιτελάρχου πρὸς τὸν κ. Ξ. Στρατηγὸν τὸν ἀγαπητὸν πληρεξούσιον, ὅτι ταῦτα ἀποδεικνύουσιν ὅτι, ὅταν ἐγὼ ἔλεγον κατὰ Φεβρουάριον ὅτι ὁ πόλεμος αὐτὸς ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁλοκληρωτικὸς καὶ ὑπενθυμίζω τὴν τότε παραίνεσίν μου, ἤμην ἐν τῷ δικαίῳ, δικαίῳ ἀποδειχθέντι ἐκ τῶν πραγμάτων. Καθ’ ὁμολογίαν τοῦ κ. Στρατηγοῦ.

§81Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. πληρεξούσιος ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας, θὰ ἦτο ἐν τῷ δικαίῳ, ὡς τελευτῶν τὸν λόγον του ὁ ἴδιος εἶπεν περὶ ἑαυτοῦ διατυπῶν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διετύπωσεν ὡς ἔλεγχον ἢ μομφήν. Κατὰ τῶν διαχειρισθέντων τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, ἐὰν εἶχεν ἐνώπιον αὐτοῦ, τὴν ἀληθῆ, τὴν πλήρη κατάστασιν τῶν πραγμάτων καὶ ἐξ αὐτοῦ ἠδύνατο νὰ συναγάγῃ καὶ συνῆγε λόγον μομφῆς κατ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐνήργησαν τὴν ἐπίθεσιν. Ἀλλ’ ὅταν δὲν ἔχει ταῦτα ἐνώπιον αὐτοῦ, διατυπῶν τὴν μομφὴν τὴν ὁποίαν διετύπωσεν, παραβιάζει τὴν ἀρχὴν τὴν ὁποίαν ὁ ἴδιος ἔθηκεν, εἰπὼν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις περὶ τῆς στρατιωτικῆς καταστάσεως καὶ ὅμως προβαίνει καὶ ἄνευ αὐτῶν εἰς συζήτησιν ἐξάγων καὶ ἄνευ αὐτῶν, συμπέρασμα ἐξ ἑνὸς δημοσιεύματος συνταχθέντος ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκ Κερκύρας.

§82Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπεν, ἔχει ἀπόλυτον δίκαιον κοινοβουλευτικῶς, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἔλεγχος ἐν ἐλλείψει πλήρων τῶν στοιχείων. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἤσκησα ἔλεγχον ἐπὶ τῇ βάσει στοιχείων ἀνεπισήμων καὶ ἀδεσπότων, ἐγὼ ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Ξ. Στρατηγὸν εἰπόντα, ὅτι δὲν εἶχον δίκαιον, εἰς ὅσα ὑπεστήριξα, ἔλαβα ὡς ἐπιχείρημα τὴν ἐπίσημον ἔκθεσιν τοῦ Ἐπιτελείου συντεταγμένην ὑπὸ τοῦ κ. Στρατηγοῦ, δημοσιευθεῖσαν ὑπ’ εὐθύνῃ καὶ ἀδείᾳ τῆς Κυβερνήσεως ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ὡς ἔκθεσιν τῶν ἐπιχειρήσεων τῶν μέχρι τοῦ Ἐσκῆ–Σεχίρ. Ὅταν λοιπὸν μεταχειρίζωμαι πρὸς ἀπάντησιν ὅταν μεταχειρίζωμαι πρὸς ἐνάσκησιν ἐλέγχου, μίαν ἔκθεσιν ἐπίσημον τῇ ἀδείᾳ τῆς Κυβερνήσεως, στηρίζομαι ἐπὶ στοιχείων τὰ ὁποῖα παρέσχεν ἡ Κυβέρνησις. Ἐὰν τὰ στοιχεῖα εἶναι ἀνεπαρκῆ, τότε δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἀξιότιμος Κυβέρνησις, ἢ νὰ διαγράψῃ τοιαύτας φράσεις ἐκ τῆς ἐπισήμου ἐκθέσεως, αἵτινες εἶναι δυνατὸν νὰ γεννήσωσιν παρεξηγήσεις ἐφ’ ὅσον αὗται δὲν συνδυάζωνται πρὸς ὅλα τὰ πράγματα ἢ κατὰ τρόπον φωτεινότερον νὰ καταρτίσῃ τὴν ἔκθεσιν, διότι ἐν τῇ ἐκθέσει ταύτῃ αἰτιολογεῖται ἡ ἀποτυχία τῆς ἐπιχειρήσεως!

§83Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἀποτυχίας.

§84Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ μὴ ἐπίτευξις τῶν κυκλωτικῶν προθέσεων τοῦ στρατοῦ ὠφείλετο εἰς ἀνεπάρκειαν τῶν δυνάμεων.

§85Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Εἰς ἀνεπάρκειαν τῶν δυνάμεων ἐκεῖ. Ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἀνεπάρκεια ἀπεδείχθη κατόπιν ἀπὸ τὴν μάχην τῆς 8ης Ἰουλίου.

§86Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν θέλω νὰ κάμω συζήτησιν περὶ τῶν ἐπισήμων ἐκθέσεων, διότι δυστυχῶς περιέχουσι πολλὰ σημεῖα ἀναιροῦντα ἄλληλα.

§87Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ μονομερὴς ἐξέτασις καὶ νὰ μορφωθῇ κρίσις μονομερὴς περὶ ἑνὸς ὡρισμένου σημείου ὁλοκλήρου συμπλέγματος στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων. Ἡ κρίσις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ παρὰ ὁλοκληρωτικῶς καὶ δὲν δύνασθε ἐκ τῆς ἐμφανίσεως ἑνὸς σημείου, τὸ ὁποῖον ἐνδέχεται νὰ ἀποτελῇ μίαν ἀτέλειαν νὰ κρίνητε τὸ γεγονὸς αὐτὸ ὑπὸ ποίας περιστάσεις ἐγένετο καὶ νὰ φέρητε κρίσιν ἐπὶ τοῦ ὅλου πρὶν λάβητε γνῶσιν τῆς ὅλης ὑποθέσεως.

§88Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Οὐδέποτε διὰ τῆς ἐκθέσεως ταύτης ἠνόουν ὅτι ὑπῆρχεν ἀνεπάρκεια στρατιωτικῶν δυνάμεων διὰ τὸν κατὰ τοῦ Κεμὰλ πόλεμον. Ἀνεπάρκεια τακτικῆς, διὰ τὴν ἐκτέλεσιν μιᾶς ὡρισμένης κινήσεως, καὶ τίποτε περισσότερον. Αὐτὸ τὸ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἦτο ἐπαρκὴς τὸ ἀπέδειξεν ἡ ἀπόκρουσις τοῦ ἐχθροῦ κατὰ τὴν 8ην Ἰουλίου καὶ ἡ κατόπιν διὰ τῶν αὐτῶν δυνάμεων, διότι οὐδεὶς στρατιώτης προσετέθη διὰ τὴν νέαν ἐπιχείρησιν τὴν πρὸ τοῦ Σαγγαρίου, ὡς καὶ ἡ κατόπιν εἰκοσαήμερος μάχη τοῦ Σαγγαρίου.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λ. Τσουκαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§90Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ συζήτησις εἶναι ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς. Εἴκοσι συνάδελφοι τῆς πτέρυγος ἐκείνης ὑπέβαλον πρότασιν περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως, καὶ ἐπὶ ταύτης πρόκειται νὰ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις. Εἶμαι τῆς γνώμης, κύριοι, ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος πρέπει νὰ ἀναβληθῇ. Ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐδήλωσεν εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προβῇ εἰς καμμίαν δήλωσιν οὔτε καὶ νὰ καταθέσῃ ἔγγραφόν τι, καθόσον τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα εὑρίσκονται ὑπὸ κρίσιν, καὶ προφανῶς ὅτι τὸ τοιοῦτον δύναται νὰ παραβλάψῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ ζήτημα τῆς Δημοσίας ἐρεύνης τῶν ἐξωτερικῶν καὶ τῶν διεθνῶν πραγμάτων ἀπησχόλησε πάντα τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη. Προφανῶς μία συζήτησις ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων ὁπωσδήποτε θὰ παραβλάψῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Τούτου ἕνεκα, ἵνα μὴ ἐπέρχεται ἡ βλάβη αὕτη τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, πάντα τὰ κοινοβουλευτικὰ κράτη ἐζήτησαν νὰ ἀνεύρωσι διέξοδον καὶ κατ’ ἀρχὰς μὲν κατέφυγον εἰς τὰς μυστικὰς καλουμένας συνεδριάσεις. Ἀλλὰ καὶ αἱ μυστικαὶ συνεδριάσεις ἀπεδείχθησαν ἀλυσιτελεῖς, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραμένωσι μυστικά, ὅσα θὰ ἐκτυλιχθῶσι ἐνώπιον μιᾶς πολυπληθοῦς Συνελεύσεως. Καὶ τοῦ μέτρου τούτου καταδειχθέντος ὡς ἀλυσιτελοῦς ἠναγκάσθησαν νὰ καταφύγωσι εἰς τὰς καλουμένας Ἐπιτροπὰς ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν. Περὶ τούτου καὶ ἄλλοτε ὡμίλησα, ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις δὲν ἀπεδέχθη. Ἤδη εὑρισκόμεθα ἀπέναντι τῆς σκληρᾶς πραγματικότητος, εἴτε θὰ ἀποφύγωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, ἵνα μὴ παραβλάψωμεν τὰ ὑπὸ κρίσιν Ἐθνικὰ συμφέροντα, εἴτε θὰ προβῶμεν εἰς συζήτησιν, ἀλλὰ τότε θὰ ἐπέλθῃ τὸ κακόν. Διότι εἶναι δυνατὸν τόσον ἡ Κυβέρνησις ὅσον καὶ οἱ κ.κ. πληρεξούσιοι νὰ παρασυρθῶσιν εἰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ παραβλάψωσι τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους... Διὰ τοῦτο αἱ δημόσιαι συζητήσεις περὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων γίνονται εἰς μίαν καὶ μόνην περίπτωσιν. Ὅταν ἡ Βουλὴ ἤ Συνέλευσις σχηματίσῃ τὴν ὑπόνοιαν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀδεξίως διαχειρίζεται τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα καταφεύγει εἰς τὰς δημοσίας συζητήσεις διότι τότε τὸ ἐπιδιωκόμενον εἶναι μικρότερον τοῦ σκοποῦ εἰς ὃν ἀποβλέπει ἡ συζήτησις δηλαδὴ τῆς διαφωτίσεως τῆς Συνελεύσεως ἤ Βουλῆς καὶ ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν διαβλέπω πρόθεσιν ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ καλόν, τὸ ὁποῖον ἤθελεν προσγίνει ἐκ τῆς συζητήσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ. Ἀφ’ ἑτέρου δὲ θὰ ὑπάρχῃ τὸ μέγιστον κακόν, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἑκοῦσα ἡ Κυβέρνησις καὶ ἄκοντες τινὲς τῶν πληρεξουσίων νὰ προβῶσιν εἰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι παραβλάπτουσι τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦτο εἶμαι ἀπολύτως τῆς γνώμης ὅτι ἡ ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος συζήτησις δέον νὰ γίνῃ. Θὰ ἐπεθύμουν ὅμως συναφῶς πρὸς ὅσα περὶ στρατοῦ ἐλέχθησαν νὰ ἐπαναλάβω εἰς ἐντονώτερον ὕφος τὴν γνώμην μου, ὅτι πρέπει νὰ ἀποφύγωμεν πᾶσαν συζήτησιν ἐπὶ τῆς στρατιωτικῆς καταστάσεως, διότι δυστυχῶς αἱ στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις δὲν ἔχουν σταματήσει, καὶ ἑπομένως φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ κηρυχθῇ οἱονεὶ περαινομένη ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ἀλλ’ ἤδη συναφὴς πρὸς ὅσα ἐλέχθησαν παρὰ τῶν διαφόρων ρητόρων δὲν δύναμαι νὰ μὴ δώσω μερικὰς συμβουλάς, δὲν πρόκειται κυρίως περὶ ἐλέγχου ἀλλὰ μερικῶν συμβουλῶν καὶ δὴ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀναχωροῦντα αὔριον τὴν πρωΐαν διὰ τὴν Εὐρώπην. Ἀνεγνωρίσθη, κύριοι, παρὰ πάντων ὅτι ὁ ἀγών, τὸν ὁποῖον διεξήγαγε καὶ διεξάγει τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, ὑπῆρξε ὑπεράγαν τραχύς, πλήρης δυσχερειῶν καὶ κινδύνων, μόνη δὲ ἡ ἀληθὴς αὐταπάρνησις καὶ ἐθελοθυσία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ κατώρθωσε νὰ κατανικήσῃ τὰ ἐμπόδια καὶ τὰς δυσχερείας καὶ ἀναγράψῃ νέας σελίδας δόξης ἐν τῇ ἱστορίᾳ ἡμῶν· καὶ τούτου τεθέντος νομίζω, ὅτι ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἀποταθῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν καὶ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ νὰ συστήσω ὅτι ναὶ μὲν τὰ Κράτη ἀποβλέπουσιν εἰς τὴν αὐταπάρνησιν καὶ ἐθελοθυσίαν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ πρέπει νὰ παρέχωσι καὶ πάντα τὰ τεχνικὰ μέσα, ὅπως ὁ πόλεμος διεξάγηται μὲ ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγωτέρας θυσίας. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνομολογεῖ ὅτι ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία ὁλόκληρος διεξάγει πόλεμον ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος, ἢ μᾶλλον ἡ Ἑλλὰς διεξάγει πόλεμον ἐναντίον ὁλοκλήρου τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας, ἀνομολογεῖται παρὰ πάντων, ὅτι ἡ Τουρκία κατερράκωσε καὶ κατεξέσχισε τὰς συνθήκας καὶ προέβη εἰς ἐχθροπραξίας καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς· ἐλάβομεν πάντα τὰ τεχνικὰ μέτρα, ἵνα ἀντιμετωπίσωμεν τὴν περίστασιν; Γνωρίζετε καὶ θὰ ἦτο περιττὸν νὰ σᾶς ἐπαναλάβω ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἥττονα μοῖραν ἀπέναντι τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, καθ’ ὅσον οἱ στρατοὶ αὐτοὶ εἶναι πολυπληθέστεροι καὶ ἐν τῷ ἐδάφει αὐτῶν ἐγκληματισμένοι, ἐνῷ ἡμεῖς ὀλιγώτεροι κατ’ ἀριθμὸν οὐχὶ ἐν τῷ κλίματι ἡμῶν καὶ οὐχὶ ἐν τῷ ἐδάφει ἡμῶν μαχόμεθα. Ποῖον εἶναι τὸ πλεονέκτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐστηρίχθημεν, ἵνα κηρύξωμεν τὸν πόλεμον; Τὸ τῆς παρεμποδίσεως τῆς τροφοδοσίας καὶ τῆς παρεμποδίσεως τοῦ ἀνεφοδιασμοῦ.

§91Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Παραβαίνετε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπατε.

§92Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Πολὺ καλά. Σταματῶ. Συμμορφούμενος πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεως σταματῶ. Ἐπεθύμουν μόνον νὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸν νὰ συστήσῃ μείζονα προσοχὴν εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἀποκλεισμοῦ. Ἐπιφυλάσσομαι δέ, ἄν θέλῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν νὰ τοῦ ὑποδείξω σημεῖα τινά, ἐπὶ τῶν ὁποίων ὀφείλει νὰ στηριχθῇ. Ἕτερον ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὀφείλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς διαφωτίσεως τῆς κοινῆς γνώμης ἐν Εὐρώπῃ. Νομίζω ὅτι κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐπιβάλλεται ἡ ἐπὶ πάσῃ θυσίᾳ διαφώτισις τοῦ δημοσίου φρονήματος ἐν Εὐρώπῃ, ὅτι δὲ μετὰ λύπης μου ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι δὲν εἶμαι ποσῶς εὐχαριστημένος ἐκ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ ἄν τυχὸν ἀδικῶ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀγνοῶν τὰ πράγματα, πάντως ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου.

§93Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἔχετε τὴν καλωσύνην νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε;

§94Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Παρακαλῶ.

§95Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν λέγω ὅτι μὲ ἀδικεῖ ὁ κ. συνάδελφος, ἀλλ’ εὑρίσκω ὅτι, ἐπιτρέψατέ μοι τὴν φράσιν, δὲν ὁμιλεῖτε ἐν πλήρει ἐπιγνώσει τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων. Πρὸ παντὸς θὰ ἐπεθύμουν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ παραβάλῃ τὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν εὑρῆκαν αἱ Κυβερνήσεις αἱ μεταπολεμικαὶ ὑπὸ ἔποψιν δημοσίας κοινῆς γνώμης ἐν Εὐρώπῃ, καὶ τὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία ὁπωσδήποτε δὲν λέγω ὅτι παρῆλθε, ἀλλὰ λέγω ὅτι ἤρχισε παραγομένη. Καὶ τότε ἀδικεῖ ὅλας ἐκείνας τὰς ὑπηρεσίας, αἱ ὁποῖαι καταβάλλουσιν ἀληθῶς ὑπερανθρώπους προσπαθείας. Θὰ ἐπεθύμουν μάλιστα ἐν τῇ εὐσυνειδησίᾳ αὑτοῦ ὁ κ. πληρεξούσιος καὶ ἀγαπητὸς συνάδελφος καὶ ὅσοι ἄλλοι τῶν πληρεξουσίων καὶ ἀγαπητῶν συναδέλφων ἤθελον νὰ ἔλθωσιν εἰς ἐπαφήν, εἰ δυνατὸν πληρεστέραν πρὸς αὐτὰς τὰς ἐνεργείας, αἱ ὁποῖαι, κύριοι, καταλαμβάνετε εὐχερῶς ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ ἐν στιγμῇ εὐθετωτέρᾳ νὰ ἐκτεθῶσιν ἐν ὅλῃ τῇ εὐρύτητι, θὰ ἔβλεπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ὅτι δὲν ἀδικεῖ τὸν Ὑπουργόν, ἀλλ’ ἀδικεῖ ἀληθῶς τὰς ὑπηρεσίας, αἱ ὁποῖαι ἐργάζονται ὑπερανθρώπως, ἵνα, πάντοτε λαμβανομένης ὑπ’ ὄψει, καὶ τὸ τονίζω, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψει τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν εὗρον πᾶσαι αἱ Κυβερνήσεις αἱ μετεκλογικαὶ κατὰ τὴν ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἦλθον διὰ νὰ βελτιώσουν αὐτήν......

§96Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Βελτίωσις εἶναι σήμερον;

§97Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Βελτίωσις εἶναι, κύριε συνάδελφε, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ἀπὸ τῆς ὁποίας βλέπομεν ἡμεῖς τὰ πράγματα.

§98Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Χαίρομεν.

§99Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Λογίζομαι εὐτυχής, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν προέβη εἰς δήλωσιν ὅτι αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν σύντονον καταβάλλουσι μέριμναν πρὸς διαφώτισιν τοῦ δημοσίου φρονήματος. Ἐγὼ ὅμως ἐπιμένων θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ ἐντείνῃ ἅπασαν τὴν προσπάθειαν καὶ νὰ διπλασιάσῃ αὐτήν. Δὲν θὰ μὲ κατηγορήσῃ δὲ ἐπὶ ἐλέγχῳ, διότι ἐνθυμεῖται ὁποίαν σπουδαιότητα, τόσον ἐγώ, ὅσον καὶ ἡ Συνέλευσις ἔδωκα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Πρὶν ἢ διακοπῶσι αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως ἠγέρθη τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς εἶπεν εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι, ὅταν θὰ ὑποβάλῃ τὸν προϋπολογισμὸν θὰ ἴδητε ὁποίας πιστώσεις ἀναγράφει ἐν αὐτῷ διὰ τὸ ζήτημα τῆς διαφωτίσεως τοῦ δημοσίου φρονήματος. Ἔλαβον τὸν λόγον καὶ εἶπον: ὄχι ὅταν θὰ ὑποβάλλετε, κ. Ὑπουργέ, τὸν προϋπολογισμόν, ἀλλὰ τώρα, ταύτην τὴν ἑσπέραν πρέπει νὰ προκληθῇ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως, ὅπως παράσχῃ πᾶσαν πίστωσιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἡ Συνέλευσις παμψηφεὶ ἔδωκε πᾶσαν πληρεξουσιότητα εἰς τὸν κ. Ὑπουργόν. Θὰ ἐπεθύμουν λοιπὸν καὶ πάλιν ἔστω καὶ ἂν ἐγὼ διατελῶ ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, τὸ δέχομαι, νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅτι εἶναι σπουδαιότατον ζήτημα, ὅτι εἶναι τὸ πρώτιστον ζήτημα, διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῆτε, κύριοι, ὅτι εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ κράτη αἱ Κυβερνήσεις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντεπεξέρχωνται ἐναντίον τοῦ δημοσίου φρονήματος, ὅτι ἡ Τουρκία διεξάγει κολοσσιαίαν προπαγάνδαν, ὄργανα δὲ Τουρκικὰ καθ’ ἑκάστην ἀναγγέλλουσι συκοφαντικώτατα νίκας τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ, προσπαθοῦσι δὲ πᾶσαν νίκην καὶ πᾶσαν καλὴν ἐνέργειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ νὰ τὴν μειώσωσιν. Εἴδετε. Κατὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἐνίκησεν, ἠνδραγάθησεν, ἔδρεψε δάφνας καὶ ἔφθασε μέχρι τῶν στυλῶν τῆς Ἀγκύρας. Ἐν τούτοις ὄχι διότι ἐκάμφθη, ὄχι διότι τοῦ ἔλειψαν τὰ ἐφόδια, ἀλλὰ διότι ἐξ ὑπολογισμοῦ ἁπλούστατα ἠναγκάσθη ὄχι νὰ ὑποχωρήσῃ, ἀλλὰ νὰ συμπτυχθῇ καὶ καταλάβῃ θέσεις ὄπισθεν τοῦ Σαγγαρίου. Παρ’ ὅλα ταῦτα εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν τύπον παρεστάθη ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἡττήθη. Ἐδημοσιεύθη, κύριοι, ἄρθρον, ὄχι ἄρθρον, ἀλλὰ τηλεγράφημα τοῦ «Ρώϋτερ» εἰς Γαλλικὰς Ἐφημερίδας, ὅτι δὲν ὑπῆρξε ἧττα, defait τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ ὑπῆρξεν μία ἠθικὴ ἀποτυχία. Μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, κύριοι, παρεμόρφωσαν καὶ διεστρέβλωσαν τὴν ἀλήθειαν, ὥστε τὴν νίκην ἀκριβῶς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ παρεμόρφωσαν εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ παραστήσωσι τὴν Ἑλλάδα ὡς ἡττηθεῖσαν.

§100ΕΜΜ. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Ἀφ’ οὗ εἶνε σύμμαχοι τοῦ Κεμάλ, τὶ ἠθέλετε νὰ ἀναγράψουν;

§101Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Δι’ αὐτὸ θὰ ἐπιμείνω εἰς τὴν παράκλησιν ταύτην καὶ ἐπιπροσθέτως θὰ ζητήσω νὰ ἐνθαρρύνω τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὅτι εἴμεθα ἐγκαταλελημμένοι. Ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ πλέξωσι τὸν ἔπαινον τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ ὑπερασπίσωσι τὰ δίκαια αὐτῆς. Καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναφέρω γεγονότα ἐπίσημα ἐκ τῶν συνεδριάσεων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Πρόκειται περὶ τῆς συνεδριάσεως τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν τῆς 23 Σεπτεμβρίου. Μία δεσποινὶς ἔφερε τὸ ζήτημα τῶν διωγμῶν τῶν Ἑλλήνων καὶ Ἀρμενίων ὑπὸ τῶν Τούρκων, μία δεσποινὶς καλουμένη Ἀβαρέσκου, ἡ ὁποία, ἀφ’ οὗ ἐπεκαλέσθη τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Βιβιανί, τοῦ κ. Θοβέρτου Σέσιλ καὶ ἄλλων, ἀνέπτυξεν ἐν τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν, ὁποίας καταστροφὰς ὑφίστανται οἱ Ἑλληνικοὶ καὶ οἱ Ἀρμενικοὶ πληθυσμοὶ ὑπὸ τῶν Τούρκων, ἐπιπροσθέτως δὲ πῶς, γυναῖκες καὶ βρέφη ἀπάγονται ὑπὸ τῶν Τούρκων, λαμβάνονται ὑπὸ τῶν Τούρκων, εἰσάγονται εἰς χαρέμια ἤ εἰς εἰδικὰ σπουδαστήρια καὶ μεταβάλλονται εἰς Ὀθωμανοὺς–Ἕλληνας. Προσθέτω μάλιστα ἐπ’ αὐτοῦ ἐπὶ τοσοῦτον πλέον μεταβάλλουσι τὴν ὑπόστασιν αὐτῶν, ὥστε κατόπιν πλήττουσιν αὐτοὺς τοὺς γονεῖς των, τοὺς Ἕλληνας. Ἡ ἀγόρευσις αὕτη ἐν τῇ Κοινωνίᾳ τῶν Ἐθνῶν ἐπροκάλει διαρκῶς ραγδαῖα χειροκροτήματα καὶ ραγδαίας ἐπιδοκιμασίας καὶ ἐπιτέλους ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν κατέληξεν εἰς ἀπόφασιν ὁμόφωνον ὅπως ληφθῶσι μέτρα πρὸς σωτηρίαν τῶν γυναικῶν καὶ τῶν τέκνων τῶν Ἑλλήνων καὶ Ἀρμενίων, τὰ ὁποῖα καὶ σᾶς εἶπον καταστρέφονται ὑπὸ τῶν Τουρκικῶν πληθυσμῶν. Σαράντα ἀντιπρόσωποι ὅλων τῶν Κρατῶν ἀπεφάνθησαν ὅτι πρέπει νὰ ληφθοῦν μέτρα διὰ νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ ἄτιμος, ὅπως τὴν ἀποκαλοῦν καὶ κακοῦργος ἐξολόθρευσις τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ Ἀρμενικοῦ Ἔθνους. Ὥστε βλέπετε, κύριοι, ὅτι μία δεσποινὶς κατώρθωσεν ὄχι μόνον νὰ ἀφοσιώσῃ ἕνα μέρος τοῦ δημοσίου φρονήματος, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιβάλῃ διὰ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ὡρισμένα μέτρα πρὸς σωτηρίαν τῶν γυναικῶν καὶ τῶν τέκνων. Τὸ παράδειγμα αὐτὸ σᾶς τὸ ἔφερα διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι ἐργασία συστηματική, διαφωτιστικὴ τοῦ δημοσίου φρονήματος εἶναι ἀπαραίτητος καὶ δύναται νὰ δώσῃ ἄριστα ἀποτελέσματα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν μὲ διακόπτει καὶ μοῦ λέγει ὅτι ἔκαμε ὅ,τι ἦτο δυνατόν. Ἐγὼ ὅμως δυστυχῶς δὲν εἶμαι εὐχαριστημένος ἀπὸ τὰς ἐνεργείας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ θὰ τὸν παρακαλέσω νὰ λάβῃ ὅλα τὰ κατάλληλα μέτρα νὰ διαφωτίσῃ τὸ δημόσιον φρόνημα. Διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονοῦμεν ὅτι αἱ Κυβερνήσεις παρασύρονται ἀπὸ τὸ δημόσιον φρόνημα. Ἐνθυμεῖσθε ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἀναλάβῃ ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας ὁποίας ἐλπίδας εἴχομεν. Καὶ ἐν τούτοις αἱ ἐλπίδες διεψεύσθησαν, διατί; Διότι εἶναι δηλητηριασμένον τὸ δημόσιον φρόνημα καὶ μία Κυβέρνησις ὑφίσταται ἐπίδρασιν εἰς τὰ δημόσια φρονήματα. Δι’ αὐτὸ ἐπιμένω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ λάβῃ ὅλα τὰ κατάλληλα μέτρα διὰ νὰ διαφωτίσῃ τὸ δημόσιον φρόνημα, διότι τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαιότατον, ἐφόσον ἄλλως ἡ Συνέλευσις ἐψήφισε ὁμοφώνως πᾶσαν δαπάνην καὶ ἔδωκε πᾶσαν ἐλευθερίαν ἐνεργείας, οὕτως ὥστε νὰ μὴ δύναται ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ δικαιολογηθῇ ὅτι δῆθεν στερεῖται τῶν μέσων ἤ ἐπαρκοῦς δαπάνης.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Μάτεσις ἔχει τὸν λόγον.

§103Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, πάντες ὅσοι προήλθομεν ἀπὸ τὸν λαϊκὸν παλμόν, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν πλειοψηφίαν, ἐκλήθημεν ὡς ἐργάται ἵνα συμπληρώσωμεν ἓν οἰκοδόμημα, τοῦ ὁποίου τὰ θεμέλια ἔθεσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τοῦ μεγαλουργήματος τῆς 1ης καὶ 22 Νοεμβρίου. Καὶ τὸ ἔργον ἐκεῖνο ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς θεόμενον συμπληρούμενον, δὲν συνεπληρώθη ἀκόμη. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔδωσεν εἰς ἡμᾶς τὴν ἐντολήν, ὅπως ἡνωμένοι πάντες, συνεργασθῶμεν καὶ συντελέσωμεν εἰς τὴν εὐόδωσιν τοῦ ἔργου, μὴ ἀποσπασθῶμεν δὲ ἀλλήλων, παρὰ μόνον τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἠθέλομεν ἴδῃ περατωθεῖσαν τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ Κυβέρνησις, ἡ σημερινή, συνέχεια καὶ ἀλληλουχία δύο ἄλλων Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι πᾶσαι εἶχον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ σώματος, ἡ Κυβέρνησις ἡ σημερινὴ ἔρχεται ἤδη καὶ δηλοῖ ὅτι ἔχει ἀνάγκην νὰ ἀναβαπτισθῇ ἐκ νέου ἐν τῇ ἐντολῇ τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ ἀπέλθῃ καὶ διαπραγματευθῇ τὰ ἐθνικὰ ζητήματα. Φρονῶ ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐκφράσωμεν, καὶ ὑποθέτω ὅτι ἡ γνώμη μου εἶνε γνώμη καὶ πλείστων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐκφράσωμεν, ὅτι ἡ ἐντολὴ ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις θέλει ἀντιπροσωπεύσῃ τὸ Ἔθνος ἐν ταῖς συζητήσεσι ταῖς ἐξωτερικαῖς, ἡ ἐντολὴ ἡμῶν εὑρίσκεται πάντοτε περικεκλεισμένη ἐντὸς τῶν σιδηρῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα ἔταξεν εἰς ἡμᾶς ἡ λαϊκὴ θέλησις διὰ τῶν μεγάλων αὐτῆς βουλευμάτων τῆς 1 Νοεμβρίου καὶ τῆς 22 Νοεμβρίου. Τὴν ἔννοιαν ταύτην ἀπαρεγκλήτως δέον νὰ ἔχῃ ἡ ψῆφος τῆς Ἑλληνικῆς Συνελεύσεως, ἀποστέλλουσα σήμερον ὡς ἐντολοδόχους αὐτῆς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἔχει ἕν ἄλλο ἐπιχείρημα νὰ ἐπιδείξῃ ἡ Ἑλληνικὴ ἀντιπροσωπεία, μεταβαίνουσα παρὰ ταῖς ξέναις Κυβερνήσεσι. Ἔχει ἕν μέγα ἐπιχείρημα νὰ ἐπιδείξῃ, ὅτι ἐὰν ὑπῆρξε συζήτησις, ἐὰν ἀντηλλάγησαν γνῶμαι διάφοροι ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, αἱ συζητήσεις ἐκεῖναι ὑπῆρξαν εὐτυχῶς ἐκ τῶν εὐοιωνοτέρων τὰς ὁποίας δύναται νὰ παρουσιάσῃ ἕν ἔθνος. Ὑπῆρξαν παράπονα, διότι ἡ ἐπιτυχία δὲν ἦτο μεγαλυτέρα ἐκείνης, ἥτις ἐπραγματοποιήθη. Τοῦτο εἶναι διὰ τὴν Κυβέρνησιν ἕν τῶν μεγίστων καὶ ἰσχυροτέρων ὅπλων. Διότι θέλει δείξῃ ἀπέναντι τῶν ξένων, ποία εἶναι ἡ θέλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐκπροσωπουμένου ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως αὐτοῦ. Ἡ θέλησίς του, εἶναι νὰ φθάσῃ εἰς θριάμβους ἀκόμη ἀνωτέρους ἐκείνων, τοὺς ὁποίους κατήγαγε μέχρι τοῦδε ὁ στρατὸς ἡμῶν. Καὶ ὡς εἶναι ἡνωμένος ὁ στρατὸς ἡμῶν, οὕτω νομίζω ὅτι ἡνωμένη καὶ ἡ Συνέλευσις ὀφείλει νὰ δώσῃ τὴν ἐντολὴν αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο δηλῶ ὅτι ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὅτι εἶχεν ἀνάγκην τῆς ἀπαντήσεως τῆς ἐντολῆς, θέλω δώσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν. (Χειροκροτήματα).

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Μητσόπουλος ἔχει τοῦ λόγον.

§105Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν εἶναι δυνατόν, κύριοι, καὶ ἐμοῦ ἀκόμη παραιτουμένου τοῦ λόγου, ἄς προβῶμεν αὐτοστιγμεί, ἄνευ περαιτέρω συζητήσεων, εἰς ψηφοφορίαν. Τοῦτο ἀποτελεῖ τὴν γενικὴν ἐπιθυμίαν, ἐὰν κρίνω ἐκ τῶν πανταχόθεν νοημάτων, τὰ ὁποῖα ταύτην τὴν στιγμὴν παρακολουθῶ, καὶ ἐκ τοῦ θορύβου τῶν ἀκροατηρίων, τὰ ὁποῖα ἀνταποκρίνονται εἰς τὸ ὅλον φρόνημα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Νομίζω δὲ ὅτι ἐπαρκῶς ἤδη καὶ ἀπ’ εὐθείας τὸ φρόνημα αὐτὸ ἐξεδηλώθη. Εἰς τὶ ἄρα ἤθελε συντελέσει ἡ περαιτέρω συζήτησις ἐπὶ θέματος διὰ βάσιν τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ παράσχῃ ἡ Κυβέρνησις οὐδὲ καὶ τὰ πλέον ἀναπόφευκτα στοιχεῖα; Ποία δὲ προκειμένου περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος θὰ ὤφειλε, περισσότερον τῶν ἁπλῶν στοιχείων μιᾶς περιωρισμένης πληροφορίας, νὰ εἶναι ἡ βάσις καλῆς εὐνοουμένης συζητήσεως, μεταξὺ λογικευομένων ἀνθρώπων, οἵτινες δὲν συζητοῦσι μόνον ἵνα συζητήσωσιν; Θὰ ἐχρειάζετο ἐκμυστήρευσις ὅλων ἐκείνων τῶν ἰδιαιτέρων γεγονότων, καὶ ἀποκάλυψις ὅλων ἐκείνων τῶν ἰδιαιτέρων ἀποφάσεων τῶν σκέψεων, ὅσαι καθωδήγησαν μέχρι σήμερον ἐν τῇ πορείᾳ αὐτῆς, τὴν Κυβέρνησιν. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ ἐνθυμηθῶ μεθ’ ὑμῶν ὡς πρὸς τοῦτο, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς πολεμᾷ συνεχῶς περίπου ἀπὸ δεκαετίας. Δὲν ὑπῆρξε δὲ οὐδεμία περίπτωσις κατὰ τὴν δεκαετίαν ταύτην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ νὰ προῆλθεν εἰς ἄρνησιν ψήφου ἐμπιστοσύνης, ἵνα ἐλαττώσῃ τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία νὰ εὑρίσκετο ἐμπεπλεγμένη ἐν τῇ ἐξελίξει τῶν γεγονότων, ἤ ἄς εἴπωμεν, μετὰ μείζονος ἀκριβείας βεβυθισμένη εἰς τὴν ταλαιπωρίαν τῶν αἰωνίως μεταβαλλομένων διεθνῶν ἀποφάσεων, καὶ τῶν διαπραγματεύσεων, ἃς καθιστᾷ ἀνυποφόρους ἡ αὐθαιρεσία καὶ ὁ ὄγκος τῶν ἰσχυρῶν. Οὐδέποτε ἡ Βουλὴ ἠρνήθη τὴν ἐμπιστοσύνην της μέχρι σήμερον, πρὸς κυβέρνησιν διαπραγματευομένην πολεμικὰ ζητήματα, οὐδὲ καὶ τότε ἀκόμη ὁπότε κακὸς χειρισμὸς τῶν πραγμάτων συνέπεσε νὰ ἔχῃ ἐξεγείρῃ τὴν συνείδησιν τοῦ Κοινοῦ, καταφανέστατα, καὶ πάλιν τότε δὲν ἐκινήθη ἡ δημοσία ἑλληνικὴ γνώμη εἰς διατρανώσεις πόθων μεταβολῆς κυβερνητικῆς, ἐξ ἀντιλήψεως πατριωτικοῦ χρέους μὴ βλάψῃ πορείαν γεγονότων σπουδαίων, χωρὶς νὰ δύναται νὰ κρίνῃ περὶ πορείας αὐτῶν καλλιτέρας. Διὰ τοῦτο εἶπον θὰ ἦτο καὶ τώρα εὐχῆς ἔργον ἐὰν προεβαίνομεν αὐτοστιγμεὶ εἰς τερματισμὸν ὅλως ἀφωτίστου συζητήσεως, παρέχοντες ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ὁποίαν ἐγὼ ἐν συνειδήσει εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δώσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἀπευθύνομαι δ’ εἰδικώτερον νῦν πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐμπιστοσύνην περιωρισμένην καὶ μόνον τοιαύτην ἐθεώρησαν προσῆκον νὰ παράσχωσιν. Ἡ ἐμπιστεύεταί τις, ἤ δὲν ἐμπιστεύεται. Τὶ θὰ εἰπῇ ἐμπιστοσύνη περιωρισμένη;

§106Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δυστυχῶς ἡ κυβέρνησις θὰ ἔχῃ τὴν εὐκαιρίαν νὰ εἴπῃ ἀπὸ τοῦ βήματος. Ἐγὼ θὰ ἀποδείξω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὅλας τὰς συνηθείας, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀποκτήσει ἀπὸ μικρὸς εἰς τὰ καντούνια τῆς Κερκύρας τὰς μετέφερεν ἐδῶ. (Θόρυβος).

§107ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶνε σωστὰ πράγματα αὐτά.

§108Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρνηθῇ κανεὶς ψῆφον ἐμπιστοσύνης πλήρους ὁπόταν ἡ τοιαύτη ἄρνησις ψήφου ἐμπιστοσύνης ἐρχομένου εἰς τὸ τέρμα, ἂς ἐλπίσωμεν, ἀγῶνος μακροῦ, ὅσον πολυθρυλήτου καὶ ἐνδόξου, ἤθελε τί ἀποτέλεσμα σχεῖ; Ἤθελε γεννήσει, ὑποψίαν οὐχὶ μόνον ἐν τῷ ἑλληνικῷ κόσμῳ, ἀλλὰ ἐν τῷ Εὐρωπαϊκῷ τῷ παρακολουθοῦντι δυσμενῶς τὰ ἡμέτερα, ἤθελε ρίψει τὴν δυσπιστίαν περὶ τῆς ἑλληνικῆς νίκης πρὸ τοῦ Διεθνοῦς Ἀρείου Πάγου, τοῦ κρίνοντος τὰς ἑλληνικὰς ὑποθέσεις. Πῶς ὄχι, ὁπόταν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι θὰ ἐρχόμεθα διὰ ψηφοφορίας ἐπισήμου νὰ μειώσωμεν τὴν ὀφειλομένην πίστιν εἰς τὸν θρίαμβον τῶν ἡμετέρων ὅπλων; Εἶνε εὐνόητον. Ἐὰν ἐπὶ τοῦ θριάμβου τούτου πέπρωται νὰ στηρίξωμεν τὰ ἡμέτερα ἐπιχειρήματα τὴν στιγμὴν ταύτην ἐνώπιον τῆς ἀδίκου ἀνθρωπότητος, ὡσεί, ἦτο ἠθικὸν ποτε πρᾶγμα νὰ ὑπεχρεοῦτο ἡ παλαίμαχος Ἑλλὰς νὰ ἐξαρτήσῃ ἐξ ἐκτάσεως πολέμων καὶ παιγνιδίων τὰ ὑπεραιώνια καὶ ἱερὰ τοῦ ἀφθάρτου ἑλληνισμοῦ δίκαια, ἐρωτῶ καὶ πάλιν ὑμᾶς πᾶσα μείωσις τῶν περὶ τῆς ἐπιτυχίας τῆς ἑλληνικῆς ἐκστρατείας ἐντυπώσεων τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀμερικῆς εἰς τὶ θὰ καταλήξῃ; Θὰ καταλήξῃ εἰς τὸ κατακρήμνισμα τῆς ἑλληνικῆς ὑποθέσεως. Θὰ ἔλεγον ἡμῖν, ἀφοῦ δὲν ἐνικήσατε, οὐδὲ καὶ νὰ ζητῆτε. Ἀλλ’ ὁ ἑλληνικὸς πατριωτισμὸς τοιαύτην πιθανότητα δὲν θέλει νὰ ἀντικρύσῃ καὶ ἡ σημερινὴ ὑμῶν ἀπόπειρα θὰ ἐπελανθάνετο τῆς ἀξίας τῶν μακροτάτων κόπων τῶν Ἑλλήνων στρατιωτῶν, οἵτινες ἔχυνον τὸ αἷμά των, καὶ ἐν τῷ πίπτειν ὠνειρεύοντο τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ των. Τὸ ὅπερ ὀλιγώτερον ἐκαρτέρουν εἶναι, τὸ νὰ ἔβλεπον ὅτι ἐν Ἀθήναις θὰ ἐτίθετο ζήτημα κλονίζον τὴν πρὸς τὸ ἔργον των παγκόσμιον ἐκτίμησιν. Τοῦτο, κύριοι, δὲν ἐπιτρέπεται. Ἄς τερματίσωμεν λοιπὸν τὴν συζήτησιν καὶ ἂς παράσχωμεν ψῆφον ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα). Ψῆφος προγενεστέρα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐξουσιοδότησε τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν, ἤ μᾶλλον ἐξουσιοδότησε τὴν ἀλλεπάλληλον συνέχισιν τῶν κυβερνήσεων, τὰς ὁποίας εἴδομεν συχνὰ κληρονομούσας ἡ μία τὴν ἄλλην, νὰ ἀποδεχθῶμεν ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσιν αὐτῶν περὶ τῆς εἰρήνης ὡς κατώτατον ὅριον, ὡς βάσιν συνεννοήσεως πρὸς πλείονα καὶ οὐχὶ πρὸς ὀλιγώτερα, τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν, τὴν πρώτην, οὐχὶ τὴν δευτέραν. Ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν σήμερον, διὰ τῶν βάσεων, τὰς ὁποίας ἔθεσεν ὅτε συνετάχθη, δὲν ἀνταποκρίνεται πλέον δι’ ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας εἰς ὅσα εὐρύτερα δικαιώματα ἔχομεν ἀπολύτως διὰ τοῦ αἵματος ἡμῶν κεκτημένα. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι Κυβέρνησις διαπραγματευομένη καὶ δύναται νὰ κρίνῃ ἄν ὀφείλῃ νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ κατανεύουσα ταῦτα ζητοῦντι. Ἀλλ’ ἐγὼ εἶμαι ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ εἶναι ὁ λαὸς ὁ ὁποῖος ὁμιλεῖ ἐνταῦθα καὶ κηρύττει εἰς ἐπήκοον οὐχὶ ὑμῶν, ἀλλ’ ὅλου τοῦ κόσμου ὅτι ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ἡ θέσασα χειροπέδας ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς δράσεως δὲν συμβαδίζει νῦν ὑπέρποτε πρὸς ὅ,τι ἀξιοῦμεν. Αἰσθάνομαι τούτου ἕνεκα πραγματικῶς ἀγαλλίασιν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀρχόμενος σήμερον τῆς συζητήσεως εἶπε φράσιν βαρυσήμαντον, μὴ διαφυγοῦσαν καὶ ὑμᾶς ἀναμφιβόλως. Ἐδήλωσεν ὅτι διὰ τῶν στρατιωτικῶν ἔργων του ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς προέβη ἤδη εἰς πρᾶξιν κατοχῆς, ἡ ὁποία μεταφέρουσα τὰ σύνορα τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἀπὸ τοῦ 1 εἰς τὰ 100, ἐσημείωσε ἀκριβῶς τὴν ἔκτασιν, ἥν ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀνήκουσαν ἡμῖν ἀνεπιστρεπτεὶ ἀπὸ τοῦδε. Κατοχὴ εἶναι ἡ λέξις, ἡ ὁποία ἐστάθη εἰς τὰ χείλη τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὰ χείλη τὰ ἰδικά μας εἶναι ἡ ὁριστικὴ κατάκτησις.

§109ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὂχι. Ὂχι κατάκτησις.

§110Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔστω ἀνάκτησις, κύριοι. Εἶναι κατάκτησις ἤ ἀνάκτησις ἀπὸ αἰώνων ἀπολεσθείσης γῆς.

§111ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὂχι, ὄχι.

§112Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν κτῆσις. Αὐτὴν ἐννοοῦμεν ἐν Μ. Ἀσίᾳ. Ἐννοοῦμεν ὅτι ἡ γραμμὴ ἐκείνη τῆς κατοχῆς ἀποτελεῖ σήμερον τὴν γραμμὴν τὴν τελεσιδίκως κτηθεῖσαν ὑπὸ τῶν Ἑλληνικῶν ὅπλων. Ποῖα ἐπιχειρήματα θὰ εἴχομεν νὰ προβάλλωμεν διὰ τὴν διεκδίκησιν αὐτῆς τῆς ὀφειλομένης ἡμῖν γραμμῆς λέγω; Εἶναι μύρια τὰ ἱστορικά, τὰ στατιστικά, τὰ τῆς πνευμονικῆς ὑπεροχῆς, τὰ τῆς οἰκονομικῆς καὶ κοινωνικῆς ἐπικρατήσεως δικαιωμάτων περὶ τῶν ὁποίων θὰ ἦτο μακρότατος καὶ περιττὸς ἐνταῦθα ὁ λόγος, θὰ εἴπωμεν ὅμως πρὸς τοὺς δικάζοντας ἡμᾶς κριτάς. Κύριοι, ἐνικήσαμεν, ἐξεκαθαρίσαμεν τὴν ἀνήκουσαν ἡμῖν γῆν τῆς Ἰωνίας οὐχὶ ἀπ’ ἐχθροῦ ὅστις ἠδύνατο νὰ χαρακτηρισθῇ ὑφ’ ὑμῶν ὡς ἐμπόλεμος, καὶ νὰ τύχῃ κἄν παρ’ ὑμῶν ἀναγνωρίσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ κατὰ τὰ διεθνῆ νόμιμα πολεμίου ὅστις δύναται ἡττώμενος, ὡς καὶ νικῶν, νὰ συζητῇ, νὰ ἀξιοῖ, καὶ νὰ ἀρνῆται, νὰ προτείνῃ νὰ ὑπογράφῃ ἤ νὰ σχίζῃ συνθήκας. Ἀποκαθήραμεν τὴν γῆν τῶν πατέρων ἡμῶν, ἐφ’ ἧς ζῶμεν καὶ ἀκμάζομεν καὶ ἥτις ἀπετέλει πεδίον μαχῶν τῆς κοινῆς ἡμῶν καὶ ὑμῶν συμμαχίας κατὰ τοῦ ὀθωμανικοῦ κράτους, οὐχὶ ἀπὸ πολεμίου ἀλλ’ ἀπὸ ἁπλοῦ ἀντάρτου ὁ ὁποῖος τὸν βίον του παρέτεινε καὶ μέχρι σήμερον, ἄς εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν, δι’ ἐκθέσεων συμμαχικῶν..........

§113ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ ἡ Τουρκία ὁλόκληρος.

§114Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁλόκληρος ἡ Τουρκία, καὶ ἐνικήθη. Ἀλλὰ δὲν διεξῆγε πλέον τὸν πόλεμον ὅτε ἡμεῖς ἐλάβομεν τὴν ἐντολὴν νὰ καταλύσωμεν τὸν ἐμφανισθέντα ἀντάρτην. Ἡ Τουρκία εἶχεν ὑπογράψῃ τὴν συνθήκην, ὁλόκληρος καὶ εἶχεν ἤδη ὑποταγῇ. Τὸ λάθος ὑμῶν ἔχει καταστρεπτικὴν σημασίαν. Δὲν ἀφορᾷ σήμερον ὁλόκληρον τὴν Τουρκίαν ἡ στρατιωτικὴ ἡμῶν ἐπιχείρησις, οὐδὲ ἠνέῳξε νέον πόλεμον. Ἀφορᾷ ἕνα Τοῦρκον ρέμπελον ἀντιδρῶντα κατὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς παρὰ τῆς Τουρκίας ὑπογεγραμμένης συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ὁ ὁποῖος ἐκτυπήθη μεθ’ ἡμῶν συνετρίβη καὶ ἔφυγεν. Ἡ ἐπίσημος Τουρκία δὲν μετέσχε τοῦ ἀγῶνος αὐτοῦ καθ’ ἡμῶν, ἦτο δὲ καὶ εἶναι ἡττημένη, προτοῦ αὐτὸς καταλυθῇ. Ἐὰν ἀναγνωρίσητε αὐτὸν πολέμιον τότε θὰ ὑποχρεωθῆτε νὰ συμβληθῆτε πρὸς αὐτὸν ὡς «μπελλιζερὰν» ἐνῷ εἶναι ἀντάρτης. Ἡμεῖς ὑπεχρεώθημεν μόνον νὰ ἐξουδετερώσωμεν τὸν ἀντάρτην, ὅστις ἠπείθει κατὰ τοῦ κράτους του, ἐμποδίζων τὸν Σουλτᾶνον νὰ εἰρηνεύσῃ. Ἐὰν δὲν ἐξωθήσαμεν αὐτόν, ἀλλ’ οὐδὲ καὶ εἴχομεν τοιοῦτον καθῆκον. Δὲν εἴχομεν χρέος νὰ ἀναλάβωμεν περίπατον μέχρις Τίγρητος ποταμοῦ καὶ Περσίας ἵνα τὸν ἀκολουθήσωμεν φεύγοντα. Σκοπὸν ἐθέμεθα νὰ ἐλευθερώσωμεν ἀπὸ τῆς παρουσίας του τὴν ἣν ἠθέλομεν γῆν. Καὶ ἡ ἐντολὴ τῶν Δυνάμεων ἀπέβλεπεν οὐχὶ εἰς πόλεμον νέον, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐκδίωξιν τοῦ ἀντάρτου. Τὸ ἐπράξαμεν. Τὸ ὅτι δὲ κτυπήσαντες τὸν ἀντάρτην, εἴχομεν τὴν Τουρκίαν, πλέον ἐπισήμως ὑποτεταγμένην, ἀπὸ τῆς ἀνακωχῆς τοῦ Μούδρου, τοῦτο εἶναι ἓν τῶν σημαντικωτάτων ἐπιχειρημάτων τῆς Ἑλληνικῆς ὑποθέσεως, καὶ φαντάζομαι ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἡ ὅσον οὔπω εἰς Εὐρώπην ἀπερχομένη, θὰ χειρισθῇ αὐτὸ σπουδαίως κατὰ τὴν διαπραγμάτευσιν τοῦ ζητήματος τῆς εἰρήνης. Ἀρκοῦμαι τὸ κατ’ ἐμέ, κύριοι, εἰς ταῦτα καὶ προτείνω καὶ πάλιν τὴν ἄμεσον ψηφοφορίαν. (Χειροκροτήματα).

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαμὴτ Μεχμέτ–Βέης–Ζαδὲ ἔχει τὸν λόγον.

§116ΧΑΜΗΤ ΜΕΧΜΕΤ ΒΕΗΣ ΖΑΔΕ. Θὰ ἤθελον, ἀξιότιμοι κύριοι, νὰ μὴ εἶχον λόγους νὰ κάμω τὴν ἀγόρευσιν ταύτην ἤ καλλίτερον νὰ ἐξέφραζον τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Θὰ ἤθελον ἐὰν ἠδυνάμην νὰ ἐκφράσω τὸ ἔννομον τῆς Ἑλληνικῆς Δικαιοσύνης καὶ ἰσοπολιτείας. Ἀλλ’ εἶναι, κύριοι, ἐξαιρετικῶς θλιβερὸν δι’ ἡμᾶς τὸ γεγονός, ὅτι καμμία Κυβέρνησις μέχρι τοῦδε καὶ περισσότερον ἀπὸ κάθε ἄλλην ἡ ἀπορρεύσασα ἐκ τῶν ἐκλογῶν τῆς 1ης Νοεμβρίου δὲν κατενόησε τὸ συμφέρον τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους νὰ φέρηται μετὰ δικαιοσύνης πρὸς τοὺς Μουσουλμάνους πολίτας αὐτοῦ. Ἠκούσαμεν μάλιστα καὶ ἐξακολουθοῦμεν νὰ ἀκούωμεν λόγια ἀπὸ τὰ χείλη τῆς Κυβερνήσεως τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν ἀπευθύνονται πρὸς ἡμᾶς, τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέβαλεν ἡμέραν τινὰ ἐκ τοῦ Πρωθυπουργικοῦ του θαλάμου ὅταν μετέβημεν νὰ διαμαρτυρηθῶμεν πρὸς αὐτὸν διὰ τὰ ὄργια τῆς Θράκης. Καταγγέλων σήμερον ἐνώπιον ὑμῶν, ἀξιότιμοι κύριοι, πάντα ταῦτα πράττω τοῦτο διότι εἶναι καιρὸς πλέον νὰ γνωσθῶσι καὶ νὰ μάθῃ μεθ’ ἡμῶν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἄν ἡ ὑπεύθυνος ἀρχὴ τοῦ κράτους ἐπιδοκιμάζει τὴν πολιτικὴν τῆς ἐξοντώσεως, τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦν τὰ ὄργανά της ἀπέναντι τῶν Μουσουλμάνων. Λέγων κύριοι, ὄργανα, ἐννοῶ πάντα τὰ ὄργανα τῆς ἀστυνομίας ἀπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου χωροφύλακος καὶ τοῦ νομάρχου. Ἐξαίρεσιν κάμνουν, λέγω τοῦτο μετὰ βαθυτάτης ἐκτιμήσεως πρὸς αὐτούς, οἱ τακτικοὶ δικασταὶ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὀλίγοι ὑπάλληλοι τῶν ὁποίων ἡ καλὴ θέλησις μένει δυστυχῶς ἄνευ ἀποτελέσματος. Εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ὄχι μόνον ἡ σεβαστὴ Κυβέρνησις δὲν ἔχει πολιτικὴν οἵαν ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἀπέναντι ἡμῶν, ἀλλ’ οὔτε σκέπτεται νὰ ἔχῃ τοιαύτην. Εἰς τοῦτο συνετέλεσεν βεβαίως καὶ ἡ μέχρι τοῦδε στάσις μας, καθ’ ἥν παρουσιαζόμεθα ἐνταῦθα ἁπλῶς καὶ μόνον διὰ νὰ ἐρχώμεθα εἰς ἐπικουρίαν τῆς Κυβερνήσεως ὅταν ἀποστέλῃ τὰ Ὑπουργικὰ αὐτοκίνητα πρὸς ἀναζήτησίν μας.

§117Η. ΜΠΑΣΔΕΚΗΣ. Κατέβα κάτω. (Θόρυβος, φωναί).

§118Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε, ποία εἶναι ἡ Ἑλλὰς καὶ ποία ἡ Ἑλληνικὴ Δικαιοσύνη καὶ ποία ἡ ἰσότης ἡ Ἑλληνικὴ ἀποδεικνύεται ὅτι σᾶς ἀκούωμεν λέγοντα τοιαῦτα. (χειροκροτήματα).

§119ΧΑΜΗΤ ΜΕΧΜΕΤ ΒΕΗΣ ΖΑΔΕΣ. Αὐτὴ ἡ ἐλευθερία εἶναι διὰ τὸν πολιτισμὸν τῆς Ἑλλάδος.

§120Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρέπει νὰ γεννηθῇ εἰς κανένα ἡ ἐντύπωσις, ἡ ὁποία ἴσως ἐπιδιώκεται, ὅτι ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ οἱ ἀντιπρόσωποι ὁποιασδήποτε φυλῆς καὶ ὁποιασδήποτε θρησκείας, δὲν εἶναι ἐλεύθεροι νὰ εἴπουν τὴν γνώμην των. (Ραγδαῖα χειροκροτήματα). Δὲν πρέπει νὰ γεννηθῇ εἰς κανένα ἡ ἀμφιβολία ὅτι ἐν τῇ χώρᾳ ταύτῃ, πάντες ἀνεξαρτήτως φυλῆς καὶ θρησκεύματος εἶναι ἴσοι (χειροκροτήματα). Ἐκεῖνοι δὲ οἵτινες εὑρίσκονται εἰς ἀντίθεσιν ἴσως πρὸς τὰ ἡμέτερα αἰσθήματα, εἶναι προστατευταῖοι περισσότερον ἀπὸ ὅλους ἡμᾶς. (Χειροκροτήματα) Πρέπει νὰ ἀκούσωμεν μεθ’ ὑπομονῆς τὸν κ. πληρεξούσιον, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐπὶ τοῦ βήματος, καὶ ἡ ὑπομονὴ ὑμῶν θὰ εἶναι ἀπόδειξις ἐναργὴς τῆς ἀναληθείας τῶν λεγομένων. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι).

§121ΧΑΜΗΤ ΜΕΧΜΕΤ ΒΕΗΣ ΖΑΔΕ. Δὲν θὰ ἐξακολουθήσω μετὰ τὴν ἀγανάκτησιν, τὴν ὁποίαν παρατηρῶ καὶ ἡ ὁποία εἶναι ἐντελῶς ἀδικαιολόγητος, διότι ἦλθον ἐνταῦθα νὰ καταγγείλω ὡς Ἕλλην ἀντιπρόσωπος, ὡς Ἕλλην πολίτης ὡρισμένα γεγονότα, τὰ ὁποῖα διαπράττονται καὶ νὰ ζητήσω ἀκριβῶς ὅπως ἡ σεβαστὴ ἀντιπροσωπεία τοῦ λαοῦ ἐφαρμόσῃ αὐστηρότατα τὸν νόμον κατ’ ἐκείνων, οἵτινες διὰ τῆς ἰσχύος των κατεχράσθησαν τὰς θέσεις τὰς ὁποίας τοὺς ἔδωσε ἡ πολιτεία. Θέλω νὰ καταγγείλω ὡρισμένα γεγονότα, τὰ ὁποῖα συνέβησαν ἐναντίον τῶν Μουσουλμάνων ἐν Θράκῃ. Καὶ δὲν ἐπράξαμεν σήμερον μόνον τοῦτο. Πολλάκις ἀπηυθύνθημεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐγγράφως καὶ ἤδη διὰ νὰ ζητήσωμεν τὴν προστασίαν σας, ἀλλὰ μέχρι τοῦδε δὲν ἔπαυσαν αἱ καταχρήσεις. Ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα, κύριοι, διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, τὴν ὁποίαν θὰ παράσχω μετ’ ὀλίγων συναδέλφων εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν, μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει ἐκτιμήσει ὅπως πρέπει τὴν στάσιν μας, καὶ δώσῃ ἐπὶ τέλους τὰς δεούσας διαταγὰς ὅπως παύσῃ ἡ εἰς τὴν Θράκην κρατοῦσα στρατοκρατία.

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ταύτην τὴν στιγμὴν ἔλαβον καὶ ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. (ἀναγινώσκει). Ἐξοχώτατον Κύριον Λομβάρδον Πρόεδρον Συνελεύσεως Ἀθήνας «Τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον μετὰ βαθυτάτης ὀδύνης παρίσταται μάρτυς σφαγιασμοῦ τοῦ Πόντου καὶ τῆς ἀλυτρώτου Ἀνατολῆς καὶ τῆς δεινῆς θέσεως εἰς ἥν περιῆλθε τὸ ζήτημα τῆς Βορείου Ἠπείρου. Πεπεισμένον, ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, μόνον γνώμονα ἔχουσα τὴν σωτηρίαν τοῦ Γένους καὶ τὴν τελειωτικὴν αὐτοῦ ἀποκατάστασιν, θέλει λάβει τὰς ἐκ τῶν περιστάσεων ἐνδεικνυομένας ἀποτελεσματικὰς ἀποφάσεις, ἐξασφαλίζουσα ἐν ταὐτῷ τὰς εὐμενεῖς διαθέσεις καὶ τὴν σύμπραξιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἐπιδαψιλεύει τὰς εὐχὰς καὶ εὐλογίας τῆς Μητρὸς Ἐκκλησίας, πρὸς εὐόδωσιν τῶν Ἐθνικῶν πόθων».

Ὁ Τοποτηρητὴς τοῦ Πατριαρχικοῦ Θρόνου

ΚΑΙΣΑΡΙΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Κάτσανος ἔχει τὸν λόγον.

§124Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ. Δὲν θὰ ἀνηρχόμην τὸ βῆμα καὶ δὲν θὰ ἀπησχόλουν τὴν Συνέλευσιν μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐὰν δὲν εὑρισκόμην ἀπέναντι δυσχερείας, τὴν ὁποίαν εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀπομακρύνω. Καὶ ἡ δυσχέρεια αὕτη παρουσιάζεται ἐκ τῶν Πρωθυπουργικῶν δηλώσεων, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὰς δηλώσεις αὑτοῦ ἐδήλωσεν ὅτι ἡ ψῆφος ἐμπιστοσύνης, ἡ ὁποία θὰ δοθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως περιέχει καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς ἐγκρίσεως τῶν μέχρι τοῦδε πεπραγμένων παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν ἀντίληψιν, ὅτι αἱ μέχρι τοῦδε πράξεις τῆς Κυβερνήσεως δὲν ὑπῆρξαν ἀνάλογοι πρὸς τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν παρέχει ἡ Συνέλευσις, θὰ ἦσαν ἀνειλικρινεῖς καὶ ἀσυνεπεῖς πρὸς ἑαυτούς, ἐὰν ἐψήφιζον παρὰ τὴν συνείδησιν καὶ τὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχουσι περὶ ἀνεπαρκείας τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπειδὴ καὶ ἐγὼ συγκαταλέγομαι μεταξὺ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐγκρίνουσι τὰς μέχρι τοῦδε πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ζητήματι, οὔτε ἐν τῷ διοικητικῷ ζητήματι, οὔτε ἐν τῷ οἰκονομικῷ ζητήματι, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγκρίνῃ τις ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως, καίτοι ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως καθίσταμαι ἐντελῶς ἀναρμόδιος. Ἀλλὰ ἐνῶ ἡ Κυβέρνησις διεκήρυξεν ἄνευ ἀνάγκης τινὸς ἀνὰ σύμπαντα τὸν κόσμον τὴν κατάληψιν τῆς Ἀγκύρας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἐπετελέσθη, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον παρέσχεν ἐπιχειρήματα εἰς τοὺς φιλοτούρκους μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ ἀμφισβητήσωσιν καὶ αὐτὰς τὰς νίκας τοῦ ἡρωϊκοῦ μας Στρατοῦ, ὁμοίας τῶν ὁποίων δὲν ἔχει ἀναγράψει ἡ ἱστορία, ἐπειδὴ λέγω δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ ἐγκρίνῃ τις τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ ἐσωτερικῇ διοικήσει, διότι ἐγκατέλειψεν πάντας τοὺς λιποτάκτας, πάντας τοὺς ἀνυποτάκτους ὥστε νὰ σχηματισθῶσι εἰς ὁμάδας καὶ νὰ λυμαίνωνται τὴν ὕπαιθρον χώραν, νὰ ἔχῃ δὲ τις ἀνάγκην ὁμάδος ὁπλοφόρων ἵνα μεταβῇ εἰς τὸ τμῆμα του, κατὰ δεκάδας δὲ ν’ ἀριθμῶνται αἱ λῃστεῖαι ἀνὰ τὰς ὁδούς. Ἐν τῷ οἰκονομικῷ διὰ ψηφίσεως προσωπικῶν νόμων ἐξώγκωσε τὸν προϋπολογισμὸν τῶν δαπανῶν καὶ πρὸς κάλυψιν ἑνὸς μέρους κατέφυγον εἰς τὴν φορολογίαν τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς μέχρι τῶν λαχάνων. Ἀφοῦ ἑπομένως ἀναμφισβητήτως συμβαίνουν ὅλα αὐτά, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω, ὅτι ἡ ψῆφος μου κατ’ οὐδένα λόγον δύναται νὰ περιέχῃ ἔγκρισιν τῶν μέχρι τοῦδε πραγμένων. Ἐπειδὴ ὅμως κατανοῶ τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, καὶ τὴν ἐπιβολὴν τῆς ἀνάγκης, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον θὰ ψηφίσωμεν τὰς ἐπιφυλάξεις, τὰς ὁποίας κάμνω ψῆφον ἀνοχῆς.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Η. Θαλασσινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§126Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ἠκούσαμεν, ἀξιότιμοι κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις μετ’ ὀλίγον πρόκειται νὰ ἀποστείλῃ ἀντιπροσώπους εἰς Εὐρώπην, ἵνα διευθετήσωσι τὰ εὐχάριστα ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ὀφείλονται εἰς τὸν νικηφόρον ἡμῶν στρατόν. Γνωρίζω ὅτι αἱ στιγμαὶ εἰσὶ πολύτιμοι καὶ διὰ τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ἵνα μὴ μακρηγορήσω, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐλέχθησαν ἀνακρίβειαί τινες, αἵτινες χρήζουσι ἐπανορθώσεως, διὰ τοῦτο θὰ περιορισθῶ μόνον εἰς αὐτάς. Ἡ τοσοῦτον ὑμνηθεῖσα συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ἡ ἀπότοκος μεγάλου συμμαχικοῦ ἀγῶνος κατὰ τῶν Τούρκων, πάντες, νομίζω, παραδέχεσθε, ὅτι δὲν εἶναι σύμμετρος καὶ ἀνάλογος πρὸς τὰς πολλὰς χρηματικὰς ἡμῶν θυσίας καὶ πρὸς τὴν δαψιλῆ χύσιν τοῦ ἑλληνικοῦ αἵματος, διότι ἡ συνθήκη αὐτὴ τῶν Σεβρῶν ἀπεμάκρυνεν ἡμᾶς ἀπὸ τὰ Ἀσιατικὰ ἐδάφη, τὰ ὁποῖα καὶ ἕνεκεν λόγων ἱστορικῶν καὶ ἕνεκεν λόγων ἐθνολογικῶν, ἔχουσιν ἀνέκαθεν τὴν καταγωγὴν των ἑλληνικήν. Καὶ ἐν τούτοις ἡ συνθήκη αὕτη, ὡς εἶχε, δὲν ἐπεβλήθη ὑπὸ τῶν συμμάχων εἰς τοὺς Τούρκους, καίπερ ὑπογράψαντας αὐτήν, ἀλλ’ ἐδέησεν ὅπως ἀνατεθῇ εἰς ἡμᾶς ἵνα διὰ τῆς βίας ἐπιβάλωμεν αὐτήν. Ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας; ἐπὶ τῆς ὁποίας ἔπεσεν ὁ κλῆρος οὗτος τῆς ἐπιβολῆς τῆς συνθήκης, ἡ Κυβέρνησις ἡ ἀπολαύουσα τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τῆς ἀντιπροσωπείας αὐτοῦ καὶ ἰδίως ὁ τετιμημένος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἀπὸ τῆς καθόδου του εἰς τὰς Πάτρας μὲ πύρινα καὶ φλογερὰ λόγια, μαγευμένα, ἔσυρε τὰ πλήθη πέριξ τῆς ἐθνικῆς ἰδέας, ὑπὲρ τῆς ὁποίας πάντες ἡμεῖς συνηγωνίσθημεν, ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ εὑροῦσα κληρονομίαν βεβαρυμένην, κληρονομίαν ἀμφίβολον ἐπελήφθη, ὅπως ἐπιβάλῃ εἰς τοὺς Τούρκους τὴν συνθήκην ταύτην. Πρέπει δὲ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐκινήθη ὁ θαυμασμὸς τοῦ κόσμου, διότι τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας ἦσαν συντετριμμένα καὶ ἐν τούτοις διὰ συντετριμμένων οἰκονομικῶν κατώρθωσαν ἡ Κυβέρνησις νὰ διεξαγάγῃ τὸν νικηφόρον πόλεμον. Καὶ ἐνίκησε τῷ ὄντι ἡ Ἑλλὰς καὶ ἔδειξεν ὁ στρατὸς αὐτῆς κατορθώματα ἡρωϊκὰ, διότι εἶχεν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ τὴν πεποίθησιν τῆς νίκης καὶ εἰς τὸ ὄμμα αὐτοῦ τὴν ἐκδίκησιν κατὰ τῶν ἀτασθαλιῶν καὶ τῶν ἀνοσιουργημάτων, τὰ ὁποῖα ἀπὸ αἰώνων εἶχον διαπραχθῇ εἰς βάρος τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐνῶ δὲ τοιαῦτα ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα μετ’ ἀπορίας ἤκουσα πρὸ ὀλίγου διακεκριμένον μέλος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ταύτης, τὸν ἀξιότιμον κ. ἀρχηγὸν τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος, νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων τούτων δὲν ἔμεινε εὐχαριστημένος. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω, ὅτι ὑπάρχει ἀντίφασίς τις ἐπὶ τοῦ προκειμένου, διότι ἐνῶ ἐξυμνοῖ τὸν ἑλληνικὸν στρατόν, ἐνῶ παραδέχεται τὰ ἡρωϊκὰ αὐτοῦ κατορθώματα, τὰ θαύματα τῆς ἀνδρείας, τὰ ὁποῖα ἐπετέλεσεν, ἐν τούτοις ἀρνεῖται, ὅτι ὁ στρατὸς κατήγαγε νίκας.

§127Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Δὲν εἶπεν αὐτὸ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος.

§128Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Αὐτὸ εἶπεν.

§129Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Διὰ παρερμηνειῶν προσπαθεῖτε νὰ βγάλετε συμπέρασμα;

§130Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Δὲν παρερμηνεύω. Δὲν ἔμεινεν εὐχαριστημένος, διότι ἐφθάσαμεν 500 χιλιόμετρα καὶ πέραν ἴσως καὶ κατελάβομεν Μικρασιατικὰς γαίας. Ἀλλὰ καὶ ἄν ἐφθάναμεν εἰς Ἄγκυραν δὲν θὰ ἦτο καὶ πάλιν εὐχαριστημένος, διότι δὲν θὰ εἴχομεν φθάσῃ εἰς Σεβάστειαν, ἀλλὰ καὶ ἄν ἐφθάνομεν εἰς Σεβάστειαν, δὲν θὰ ἔμενε εὐχαριστημένος, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐξώθησε τὸν στρατὸν μέχρι τῶν ἀκροτάτων ὁρίων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Κύριοι, δύο τινὲς μομφαὶ ἐκτοξεύονται κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Πρῶτον, ὅτι δὲν ἔρριψε εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τὴν προσοχήν της καὶ δεύτερον, ὅτι δὲν ἐνήργησε προπαγάνδαν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, διὰ νὰ γνωστοποιήσῃ τὰς νίκας τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Αὐταὶ αἱ παρατηρήσεις εἶναι λίαν ἀφελεῖς. Καὶ ἐν πρώτοις ἡ Εὐρώπη κάλλιστα εἶχε πληροφορηθῇ περὶ τῶν νικῶν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ τὰ συμφέροντα τῶν Εὐρωπαίων ἀπῄτουν νὰ διαστρέφηται ἡ ἀλήθεια. Ἀνταποκριταὶ Εὐρωπαῖοι ἐφώτιζον τὰς Κυβερνήσεις καὶ ἐν τούτοις ὁ τύπος ἔγραφεν ἄλλα. Ὁτιδήποτε καὶ ἄν ἐνήργει ἡ Κυβέρνησις, καὶ φρονῶ ὅτι εἰργάσθη καὶ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ οἱ ἰδιῶται ἐνήργησαν, ἀλλ’ ἐν τούτοις ἡ κοινὴ γνώμη δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ, διότι διεστρέφετο ἡ ἀλήθεια ὑπὸ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ τύπου τοῦ ἔχοντος συμφέρον εἰς τὴν διαστροφὴν τῆς ἀληθείας. Ἐπίσης ἐπιρρίπτουσι μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀποβλέποντες εἰς τὰ ἐσωτερικά, διότι δὲν ἐμερίμνησεν ἐπὶ τὸ βέλτιον νὰ διαρρυθμίσῃ ταῦτα. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε μίαν σύγκρισιν. Εἶναι ὡσὰν νὰ φλέγηται οἰκία τις καὶ νὰ ἔχωσι τὴν ἀξίωσιν ὅπως ὁ ἰδιοκτήτης μὴ κατασβέσῃ τὰς φλόγας πρὶν διευθετήσῃ τὰ τοῦ καιομένου οἴκου, οὕτω καὶ τώρα ὁπότε ὁ Ἑλληνισμὸς κινδυνεύει καὶ ἔρριψε τὸν κύβον περὶ τῶν ὅλων. Ἀξιοῦσι νὰ ἀφήσωσι τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα οἱ ἰθύνοντες καὶ νὰ στρέψωσι τὴν προσοχήν των εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων. Καὶ πάλιν ὅμως δὲν δύναταί τις νὰ παραπονεθῇ ὅτι δὲν ἐφρόντισεν ἡ Κυβέρνησις καὶ περὶ τῶν ἐσωτερικῶν. Πιθανῶς νὰ μὴ ἐγένοντο ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ γίνωσι ἀλλὰ ταῦτα βεβαίως θὰ γίνωσιν, ὅταν ἡ Κυβέρνησις εὑρεθῇ ἐν ἡσυχίᾳ καὶ διευθετήσῃ τὰ ἐξωτερικὰ πράγματα αὐτῆς. Δὲν ἐπιθυμῶ περισσότερον, κύριοι, νὰ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν, διότι ὑπάρχουν καὶ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ ὁμιλήσωσι καὶ διότι ἡ Κυβέρνησις ἐπείγεται νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης. Ἀλλὰ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὅπως θέλῃ νὰ θέσῃ τὸ κόμμα τῶν μεταρρυθμιστῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ, διότι ἡ πτέρυξ αὕτη τὸ κέντρον αὐτὸ θέλει νὰ δώσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης καθ’ ὅλην τὴν γραμμήν, δι’ ὅλας τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἠπόρησα διότι ἐνῶ ὁ κ. Ἀρχηγὸς τοῦ μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος εἶπε κατ’ ἀρχὰς ὅτι δίδει ψῆφον ἐμπιστοσύνης, διότι ἐπεῖγεν τὸ ζήτημα, καθόσον πρόκειται νὰ ἀναχωρήσῃ εἰς Εὐρώπην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κατόπιν ἔψεξε εἰς τὴν ἐξωτερικὴν καὶ τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀφοῦ λοιπὸν οὔτε ἡ ἐξωτερικὴ οὔτε ἡ ἐσωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι καλή, πῶς ἐμπιστεύεσθε τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος τούτου εἰς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι καὶ ἐξωτερικῶς καὶ ἐσωτερικῶς ἠστόχησαν; Ποίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης θὰ δώσητε; Λέγετε ὅτι ἐσωτερικῶς ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπολιτεύθη καλῶς καὶ ὅτι ἐπίσης δὲν διεχειρίσθη καλῶς καὶ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Λοιπὸν ποίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης θὰ δώσητε;

§131Π. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ κ. Στράτος εἶπεν ὅτι μολονότι δὲν ἐπιδοκιμάζει τὰ γενόμενα ἐν τούτοις ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει χρόνος πρὸς συζήτησιν μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως δι’ αὐτὸ θὰ δώσῃ ψῆφον μετ’ ἐπιφυλάξεως.

§132Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ὑπάρχει πολὺς χρόνος, διότι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀπόψε ἔπιπτεν, ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Στράτου αὔριον θὰ ἦτο ἑτοίμη. Ὥστε δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ λόγος. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπεντρῆς Γιαγιὰ Βέης ἔχει τὸν λόγον.

§134ΜΠΕΝΤΡΗ ΓΙΑΓΙΑ ΒΕΗΣ. Κύριοι, πρὸ ὀλίγου, ὁ συνάδελφος κ. Ἀχμὲτ Βέης ὡμίλησε καὶ ἔκαμε κἄποια παράπονα. Ἀλλ’ εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐὰν ἔγιναν, μερικὰ ἀδικήματα δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ κατακρίνῃ τὴν Κυβέρνησιν διὰ ταῦτα. Ἐλπίζομεν ὅμως νὰ παύσουν, διότι τὸ Τουρκικὸν στοιχεῖον ἀπέδειξε καὶ εἰς τὴν δευτέραν ἐκλογὴν τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως. Ἡμεῖς οἱ Ὀθωμανοί, διὰ νὰ ὑπερασπισθῶμεν τὸν ἑαυτόν μας, διὰ νὰ φαινώμεθα εἰς τὴν Κυβέρνησιν κἄτι τι, πρέπει νὰ ὑποκύπτωμεν εἰς τὸ καθεστώς, καὶ νὰ εἴμεθα παρὰ πολὺ τίμιοι καὶ νὰ φαινώμεθα μὲ τὴν ἐντιμότητα οὕτω πως, ὥστε νὰ κατορθώσωμεν νὰ μᾶς ἀγαπήσῃ μία Κυβέρνησις διὰ νὰ ἀναμείνωμεν καὶ ἡμεῖς κἄτι τι. Ἐκ μέρους μου παρακαλῶ καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς συναδέλφους, νὰ πιστεύσωσιν ὅτι ἡμεῖς οἱ Ὀθωμανοὶ οὐδέποτε σκεπτόμεθα καθόλου διὰ ζήτημα, τὸ ὁποῖον φαντάζονται καὶ καθ’ ὅσον ἔχουν φαντασθῆ ἐδῶ πολλοὶ συνάδελφοι. Διότι σᾶς βεβαιῶ ἐπὶ λόγῳ τιμῆς ὅτι οὐδεὶς Ὀθωμανὸς δὲν ἐσκέφθη σήμερον ὅτι φαντάζονται φανατικοί τινες Ἕλληνες. Ἡμεῖς πάντοτε θέλομεν νὰ εἴμεθα πολὺ νομοταγεῖς καὶ νὰ φαινώμεθα πολὺ χρήσιμοι εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐλπίζομεν δὲ ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ μᾶς προστατεύσῃ ἐὰν ἔχωμεν πλήρη πεποίθησιν εἰς αὐτήν. (Χειροκροτήματα).

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γενικὸς Διοικητὴς Θράκης ἔχει τὸν λόγον.

§136Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ (Ὑπουργός, Γενικὸς Διοικητὴς Θράκης). Τὴν ἀφορμήν, κύριοι, τοῦ νὰ ζητήσω τὸν λόγον μοῦ τὴν ἔδωσε ὁ συνάδελφος Κρὴς γενόμενος πληρεξούσιος Ἕβρου, διότι ἐμέμφθη τὴν διοίκησιν τῆς Θράκης. Ἡ διοίκησις τῆς Θράκης, ὑπῆρξεν ἀρίστη, καὶ ἔχω τὸ θάρρος νὰ προκαλέσω πρὸς τοῦτο ὅλους τοὺς πληρεξουσίους τῆς Θράκης. Ἔχω τὸ θάρρος νὰ καυχηθῶ, χωρὶς νὰ κάμω διάκρισιν μεταξὺ φύλλου καὶ θρησκεύματος, ὅτι ἀπέναντι τῶν Μουσουλμάνων ἐφέρθην μετὰ μεγαλειτέρας ἐπιεικίας παρ’ ὅσον ἐφέρθην ἀπέναντι τῶν Ἑλλήνων. Θέλω δὲ νὰ μὴ λησμονῇ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ὅτι διὰ τῆς Θράκης διέρχεται ὀργάνωσις ἔχουσα τὰς βάσεις αὐτῆς ἐν Ἀγκύρᾳ καὶ καταλήγουσα διὰ τῆς Βουλγαρίας εἰς τὴν Ἀλβανίαν. Ὅτι ἐν Θράκῃ κρατεῖ στρατιωτικὸς νόμος, καὶ μολονότι ὁ Θρακικὸς πληθυσμὸς, ὁ λαὸς ὁ Θρακικὸς εἶναι νομοταγέστατος καὶ προκαλεῖ διὰ τῆς τοιαύτης του συμπεριφορᾶς τὸν σεβασμὸν τῆς διοικήσεως καὶ τὴν ἀγάπην αὐτῆς, ὑπῆρξαν προέχοντά τινα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν προσοχὴν τῶν ἀσκούντων τὴν ἐξουσίαν τῆς ἀσφαλείας δυνάμει τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, καὶ ἐν τῇ ἐνασκήσει τῆς ἐξουσίας ἐκείνης ἔλαβον χώραν πράξεις εἰς καταστολὴν ἀδικημάτων διὰ τὰς ὁποίας ἐμφανίζονται νὰ παραπονεθῶσιν οἱ παρουσιαζόμενοι. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παύσῃ ἡ δρᾶσις τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, ἐφ’ ὅσον δίδονται εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀρχὰς τοιαῦται ἀφορμαί. Θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συζητήσωμεν, μὴ τυχὸν ἐν τῇ ἐνασκήσει τῶν καθηκόντων αὐτῶν αἱ στρατιωτικαὶ ἀρχαὶ ἐφάνησαν αὐστηρότεραι τοῦ δέοντος. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δὲν ἐτέθη τοιοῦτον. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω...

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Δροσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§138Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὸν παρελθόντα Μάρτιον κατὰ τὸ τέλος τῶν ἐπιχειρήσεων, ἐζήτησα νὰ λάβω τὸν λόγον ἵνα ὁμιλήσω καὶ κάμω κριτικὴν ἐπὶ τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων καὶ τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως. Μοῦ ἀντετάχθη ὅτι αἱ ἐθνικαὶ περιστάσεις δὲν ἐπιτρέπουσι τοῦτο. Σήμερον ἀντιτάσσεται τὸ αὐτό. Ἑπομένως εἶναι ἀδύνατον νὰ κάμωμεν τὸν Στρατιωτικὸν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι κατὰ τὴν γνώμην τοῦτο εἶναι εὔκολον διότι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην τῶν πληροφοριῶν τῆς Κυβερνήσεως. Κατέχομεν πάμπολλα στοιχεῖα ἀπὸ τὰς ἐπισήμους δημοσιευθείσας ἐκθέσεις καὶ ἀνακοινώσεις. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι κατὰ τὴν 23ην Αὐγούστου συμφώνως πρὸς τὰς ἀνακοινώσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἔπρεπε νὰ ὑπάγωμεν καὶ εἰς τὴν Ἄγκυραν. Πάντα τὰ στοιχεῖα ταῦτα δύναταί τις νὰ εὕρῃ εἰς τὰς δημοσιευθείσας ἐκθέσεις τῶν ξένων στρατιωτικῶν ἀκολούθων καὶ ἀνταποκριτῶν τῶν μεγάλων εὐρωπαϊκῶν φύλλων, αἱ ὁποῖαι ἐδημοσιεύθησαν καὶ εἶναι γνωσταὶ εἰς ὅλον τὸ εὐρωπαϊκὸν κοινόν, τὰ ὁποῖα ὅμως πράγματα ἡμεῖς δὲν πρέπει νὰ γνωρίζωμεν, διότι σήμερον πάλιν ἡ Κυβέρνησις μᾶς λέγει νὰ μὴ ὁμιλήσωμεν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ συμμορφωθῶ πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ζητήσω καὶ ἐγὼ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀχθῇ εἰς τὸ ὕψος τῶν ἐθνικῶν περιστάσεων, διότι δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις κομματίζεται ἔχουσα στρατιωτικοὺς συμβούλους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι εἰς τὸ ὕψος τῆς θέσεως των, καὶ οἱ ὁποῖοι ὑποπίπτουν ἀπὸ γκάφας εἰς γκάφαν. Ἄλλωστε τὰ στρατιωτικὰ αὐτὰ μέλη, οἱ σύμβουλοι τῆς Κυβερνήσεως οἱ στρατιωτικοί, εἶναι γνωστοὶ ἀπὸ τοῦ παρελθόντος, διότι διαρκῶς οἱ σύμβουλοι αὐτοὶ ἦσαν «ἄκαπνοι,» καίτοι ἀνήκουν εἰς Συντάγματα Πυροβολικοῦ δὲν ἔχουν ἴδῃ τὸν καπνὸν τῆς πυρίτιδος, δὲν μετέβησαν οὐδέποτε εἰς μάχην, διαρκῶς ὑπηρετοῦσιν εἰς τὰ γραφεῖα καὶ μένουσιν ἐν τοῖς Ὑπουργικοῖς προθαλάμοις ἐπὶ βλάβῃ τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων. Ὁμιλῶ περὶ τῶν στρατιωτικῶν συμβούλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον ποτὲ καίτοι ὤφειλον οὐδεμίαν ἀκριβῆ πληροφορίαν περὶ τοῦ ἐχθροῦ.

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ θέματος, κ. Πληρεξούσιε.

§140Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τοῦ θέματος ὁμιλῶ, Ἀφοῦ ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔλαβεν ὅπως ἔπρεπε, καὶ ὅπως ἦτο ἐνδεδειγμένον καὶ ὅπως ἦτο ἡ ἀπαίτησις τοῦ Στρατοῦ τὴν ἀρχιστρατηγίαν, ἀπετελέσθη μία κλίκα πολιτικοστρατιωτική, ἡ ὁποία δὲν εἶχεν οὐδένα ἄλλον σκοπὸν παρὰ τὴν ἐκπλήρωσιν προσωπικῶν φιλοδοξιῶν διότι τὸ πολεμικὸν ἔργον τὸ ἐνόμιζεν εὐχερέστατον. Ἀρκεῖ νὰ σᾶς ἀναφέρω συνεντεύξεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὁ ὁποῖος ὁμιλῶν εἰς Κιουτάχειαν, εἰς Ἐσκῆ– Σεχίρ, διαρκῶς ὁμίλει περὶ συντριμμάτων τοῦ ἐχθροῦ, περὶ μπουλουκίων, περὶ αἰχμαλώτων πεντήκοντα χιλιάδων, περὶ καταλήψεως διακοσίων πυροβόλων κ.λ.π.

§141Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ὡμίλησα περὶ αἰχμαλώτων πεντήκοντα χιλιάδων καὶ περὶ διακοσίων πυροβόλων;

§142Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, ἐνταῦθα ἔχομεν φύλλον τῶν ἐφημερίδων.

§143Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ δὲν εἶπον ποτὲ αὐτό. Ἐγὼ δὲν εἶπον ποτὲ οὔτε περὶ αἰχμαλώτων, οὔτε περὶ πυροβόλων οὔτε τοιοῦτόν τι. Ἐὰν ἐφημερίς τις ἔγραψε τοιοῦτόν τι, ὅτι τὸ εἶπον ἐγώ, ἡ ἐφημερὶς ἔγραψεν ἀνακρίβειαν.

§144Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ἡ ἐφημερὶς δὲν δημιουργῇ, οὔτε φαντάζεται, ὑφίσταται κἄποιαν ἐπήρειαν.

§145Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ λέγετε, σᾶς ἀπαγορεύεται ὑπὸ τῶν κανόνων τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν ἀλήθειαν νὰ λέγητε, ὅτι, ὅ,τι γράφει μία ἐφημερίς, τὸ γράφει διότι τῆς τὸ εἶπε κἄποιος καὶ ὅτι ὁ κἄποιος αὐτὸς εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὅτι συνελήφθησαν δὲν ἠξεύρω πόσοι αἰχμάλωτοι καὶ κατελήφθησαν δὲν ἠξεύρω πόσα κανόνια. Δὲν δύναται ἕκαστος νὰ λέγῃ ὅτι θέλει ἀπὸ τοῦ βήματος.

§146Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ αὐτὰ ἀνέγνωσα εἰς τὰς ἐφημερίδας ὡς ἀνακοινώσεις ὑμῶν.

§147Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς λέγω τὸ ἑξῆς, ὅτι ἀνήλθετε εἰς τὸ βῆμα καὶ εἴπατε ὅτι ἐγὼ εἶπον ὅτι συνελήφθησαν αἰχμάλωτοι ὅτι κατελήφθησαν πυροβόλα, καὶ ὅτι τοῦτο ἐγράφη εἰς ἐφημερίδα. Σᾶς εἶπον, ἐγώ, ὅτι ἐγὼ οὐδέποτε εἶπον τοιοῦτόν τι, καὶ ἂν ἐφημερίς τις ἔγραψε τοιοῦτόν τι ἡ ἐφημερὶς ἀνέγραψεν ἀνακρίβειαν. Τότε μὲ εἴπατε ὅτι διὰ νὰ τὸ εἴπῃ ἡ ἐφημερὶς ἐνεπνεύσθη ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργόν.

§148Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἢ ἀπὸ τοὺς στρατιωτικούς σας συμβούλους.

§149Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εὑρίσκεσθε ἐν τῇ ἀληθείᾳ καὶ ὀφείλετε νὰ διορθώσητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπατε μὴ ἀληθές.

§150Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδέποτε λέγω τὶ μὴ ἀληθές. Τὸ σφάλμα εἶναι τότε τὸ ἑξῆς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀφῆκεν τὰς ἐφημερίδας διὰ τῆς μὴ διαψεύσεως τῶν ἀναγραφομένων νὰ ὀργιάζουν καὶ νὰ παριστῶσι πράγματα μὴ ἀληθῆ ὡς ἀληθῆ. Ὅτι δὲ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἦτο ἐν ἐντελεῖ ἀγνοίᾳ τῶν γεγονότων, ὡς ἦτο ἄλλως τε καὶ τὸ Ἐπιτελεῖον, ἀπεδείχθη ἐκ τοῦ ὅτι οὔτε τὴν Κιουτάχειαν ἐγνώριζεν ὅτι κατελήφθη ἐνῷ τοὐναντίον αἱ ἐφημερίδες ἀνέγραφον ὅτι ἡ Κιουτάχεια κατελήφθη. Ἀλλὰ καὶ ἄλλο, ἐνῷ ἡ Κιουτάχεια κατελήφθη τὴν 4ην Ἰουλίου, ἐξέδιδε τὸ Στρατηγεῖον τὴν 5ην Ἰουλίου διαταγάς, διὰ τῶν ὁποίων ἀνεκοίνου ὅτι περισφίγγεται ὁ κλοιὸς περὶ τὴν Κιουτάχειαν. Ἀφ’ ἑτέρου ὄπισθεν τοῦ κυκλοῦντος Ἑλληνικοῦ στρατεύματος διῆλθον πέντε ὁλόκληροι Μεραρχίαι Τουρκικαὶ χωρὶς νὰ τὸ ἀντιληφθῇ τὸ Στρατηγεῖον. Τοῦτο βεβαιοῖ καὶ ὁ κ. Στρατηγός, λέγων ὅτι κατώρθωσεν ὁ ἐχθρὸς νὰ διαφύγῃ τὸν κλοιὸν τὸν συσφιγχθέντα. Ἀλλὰ ταῦτα εἶναι ζητήματα στρατιωτικὰ εἰς τὰ ὁποῖα δὲν θέλω νὰ ἐνδιατρίψω. Ὡμιλήσατε περὶ τῆς μάχης τῆς 8ης Ἰουλίου, καὶ ἐξεθιάσατε τὴν ἡρωϊκὴν δρᾶσιν τοῦ στρατεύματος. Μάλιστα, ἡ μάχη ἐκείνη ἦτο ὄντως μάχη ἡρωϊκὴ ἀλλ’ ἦτο μάχη μεραρχιῶν καὶ ὄχι μάχη στρατιᾶς, διότι τὸ Στρατηγεῖον δὲν ἐγνώριζεν ὅτι ἐγένετο ἡ μάχη. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐπὶ τούτου σταματῶ. Τὸ ἀποτέλεσμα εἰς τὸ ὁποῖον θέλω νὰ καταλήξω δὲν εἶναι κρίσις περὶ τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων, ἀλλ’ ὅτι πρέπει νὰ ἠξεύρετε, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι τὸ ἠξεύρετε ὅτι ἡ σημερινὴ Βουλή, ἡ Συνέλευσις δὲν ὁμοιάζει πρὸς τὰς παρελθούσας Βουλὰς καὶ ἑπομένως δὲν νομίζω ὅτι αὕτη εἶναι διατεθειμένη νὰ δίδῃ ψῆφον ἐν λευκῷ εἰς κάθε πρᾶξιν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν θὰ ἐπιτραπῇ ὅπως εἶπον προηγουμένως νὰ σχηματισθῇ μία στρατιωτικὴ κλίκα, ἡ ὁποία νὰ ἐργάζεται οὐχὶ διὰ τὴν νίκην ἀλλὰ διὰ τὰ ὠφελήματα τὰ στρατιωτικὰ καὶ τὰ κομματικὰ καὶ ἡ ὁποία πάντα μὲν Γουναρικὸν νὰ ὑποστηρίζῃ πάντα δὲ μὴ Γουναρικὸν νὰ κατατρέχῃ. Θέλετε ἀποδείξεις, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ τὰς παράσχω.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολουθεῖτε νὰ φρονεῖτε ὅτι εἶσθε ἐντὸς τοῦ θέματος;

§152Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὸν παρελθόντα Μάϊον ἐζήτησα ρητὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως νὰ μεταβῶ εἰς τὸ μέτωπον καὶ ἡ Συνέλευσις μοὶ παρέσχε τὴν ἄδειαν. Καὶ πραγματικῶς ἀπὸ τὸν Μάρτιον ἐπανειλημμένως παρεκάλουν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μὲ διορίσῃ εἰς ὑπηρεσίαν, ἵνα μεταβῶ εἰς τὸ μέτωπον.

§153Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπὸ τὸν Μάρτιον παρεκαλέσατε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ σᾶς ἐπαναφέρῃ ὄχι νὰ σᾶς στείλῃ εἰς τὸ μέτωπον.

§154Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κἄποια παρεξήγησις συμβαίνει, ἡ ὁποία φαίνεται δεικνύει ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν ἔχει βραχεῖαν τὴν μνήμην καὶ δὲν ἐνθυμεῖται τὰ πράγματα.

§155Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ἔχω βραχεῖαν τὴν μνήμην, τὸν Μάρτιον ἐζητήσατε νὰ σᾶς ἐπαναφέρω.

§156Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως ἵνα μεταβῶ εἰς τὸ μέτωπον ἔπρεπε νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατόν. Ἐγὼ ὅμως παραδέχομαι γιὰ νὰ σᾶς φανῶ εὐχάριστος ὅτι ἐζήτησα τὸν Ἀπρίλιον, ὅτι ἐζήτησα τὸν Μάϊον. Κατὰ τὶ διαφέρει τὸ πρᾶγμα, ἐφ’ ὅσον αἱ ἐπιχειρήσεις ἤρξαντο τὸν Ἰούλιον ἐφ’ ὅσον ἐγὼ ἐθυσίαζον εὐμάρειαν, οἰκογενειακὴν εὐτυχίαν διὰ νὰ μεταβῶ εἰς τὸ μέτωπον, δὲν βλέπω κατὰ τὶ ἤλλαξαν τὰ πράγματα. Τὴν 5 Μαΐου ὑπέβαλον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν ἐπὶ τῇ βάσει πολεμικῶν γεγονότων καὶ τῶν ἀτελειῶν, τὰς ὁποίας παρουσίασεν ἡ ἀεροπορικὴ ὑπηρεσία κατὰ τὰς ἐπιχειρήσεις τοῦ Μαρτίου, ὑπόμνημα ὑπογραφόμενον ὑπ’ ἐμοῦ ὡς πληρεξουσίου, διὰ τοῦ ὁποίου τοὺς καθίστων προσεκτικοὺς ἐπὶ τῶν ἀτελιῶν τούτων καὶ τοὺς παρεκάλουν νὰ ἄρωσι τὰς ἀτελείας αὐτάς, αἱ ὁποῖαι εἰς τὰς ἐπιχειρήσεις τοῦ Μαρτίου ἐπέδρασαν τόσον δυσμενῶς.

§157Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Δὲν ἔλαβον γνῶσιν.

§158Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι πολὺ κ. Ὑπουργέ, τῶν Ναυτικῶν, διότι ὁ συνάδελφος σας δὲν σᾶς τὸ ἀνεκοίνωσε.

§159Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Παρακαλῶ νὰ εἴμεθα ἀκριβεῖς, κ. πληρεξούσιε. Ὅταν λέγετε ὅτι ὑπέβαλον εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, ἐννοεῖτε ὅτι ὑπεβάλλατε εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὄχι ὅμως ὅτι ἀναθέσατε σεῖς εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν.

§160Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφανταζόμην ὅτι ἡ πολεμικὴ ὀργάνωσις ἦτο ἑνιαία καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν τὸ ἕν πολεμικὸν Ὑπουργεῖον νὰ μὴ πληροφορήσῃ τὸ ἄλλο πολεμικὸν Ὑπουργεῖον ὅτι ἔχει τοιαύτην ἔκθεσιν. Βεβαίως ἐγὼ δὲν τὴν ἔκαμα εἰς διπλοῦν.

§161Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Λοιπὸν παρακαλῶ νὰ εἶσθε ἐν τῇ ἀκριβείᾳ.

§162Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ τύπων συζητοῦμεν ἤ περὶ τῆς οὐσίας; Καὶ ἡ οὐσία εἶναι ἡ ἑξῆς: ὅτι ἡ ἀεροπορικὴ ὑπηρεσία, κύριοι, παρουσίασε μεγάλα μειονεκτήματα, τὰ ὁποῖα ἐπέδρασαν παρὰ πολὺ κακῶς εἰς τὰς ἐπιχειρήσεις τοῦ Ἰουλίου καὶ Αὐγούστου. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μὲ ἀνεκάλεσεν εἰς τὰς τάξεις καὶ μοῦ ἔδωκεν ἐντολὴν κατὰ τὰ τέλη Μαΐου νὰ μεταβῶ εἰς τὸ μέτωπον νὰ ἐπισκεφθῶ τοὺς ἀεροπορικοὺς σχηματισμούς, τὸ ὁποῖον καὶ ἔπραξα. Μετέβην εἰς Σμύρνην, μετέβην εἰς Οὐσάκ, μετέβην εἰς Καζιμίρ. Ὑπέβαλον δύο ἐκθέσεις. Μετέβην εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ὑπέβαλον τρίτην ἔκθεσιν καὶ ἐπιστρέφω εἰς Σμύρνην, ἐνῷ ἠδυνάμην νὰ ἐξακολουθήσω τὴν περιήγησιν, ἐπέστρεψα Κυριακὴν πρωΐαν εἰς τὴν Σμύρνην καὶ παρουσιάσθην πάραυτα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῷ λέγω: κ. Ὑπουργέ, ἐξετέλεσα τὴν ἀποστολήν μου, παρακαλῶ νὰ μὲ διορίσητε εἰς μάχιμον θέσιν τοῦ Μετώπου, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καίτοι ὅλους τοὺς Γουναρικοὺς στρατιωτικοὺς πληρεξουσίους τοὺς ἔχει διορίσῃ, ἐμὲ ὁ ὁποῖος εἶμαι ἀντιθέτου πολιτικῆς μερίδος μὲ παρέβλεψεν. Μετέβην καὶ πάλιν καὶ ἐζήτησα ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μὲ τοποθετήσουν εἰς μίαν μάχιμον θέσιν. Ἀλλ’ ὅταν παρῆλθεν ἡ προθεσμία, τὴν ὁποίαν μοὶ εἶχε δώσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὅταν ἤρξαντο αἱ ἐπιχειρήσεις ἠναγκάσθην νὰ τῷ γράψω μίαν ἐπιστολὴν καὶ νὰ τῷ δηλῶ ὅτι ἀναχωρῶ ἐπειδὴ δὲν ἤθελα νὰ περιφέρωμαι ἄνευ ὑπηρεσίας ἐν Σμύρνῃ. Εἰς τὴν ἐπιστολὴν μου ταύτην οὐδεμίαν ἀπάντησιν ἔλαβον.

§163Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὅσον ἀφορᾶ τὴν τοποθέτησιν γνωρίζετε ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐτοποθέτησε κανένα ἀξιωματικόν. Ἔδιδε τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Στρατιᾶς, ἡ δὲ Στρατιὰ ἐτοποθέτει αὐτοὺς κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας. Τὸ ἴδιο ἔπραξε καὶ διὰ τὸν κ. πληρεξούσιον.

§164Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι.

§165Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μὲ συγχωρεῖτε, ὅταν λέγω οὕτως εἶναι, σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ μὲ διακόπτετε. Λέγω λοιπὸν ὅτι ἐζήτησα ἀπὸ τὴν Στρατιὰν ἐὰν ἔχει ἀνάγκην τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ κ. Συνταγματάρχου. Ἡ Στρατιὰ μοὶ ἐδήλωσεν ὅτι ἐπειδὴ αἱ ἐπιχειρήσεις εἶχον ἀρχίσῃ, δυστυχῶς δὲν ἠδύνατο νὰ χρησιμοποίησῃ αὐτόν. Κατόπιν ἐσκέφθην ἄν ἦτο δυνατὸν νὰ τοποθετήσω τὸν κ. Συνταγματάρχην εἰς τὸ Γενικὸν Ἐπιτελεῖον. Τὸ Γενικὸν Ἐπιτελεῖον μοὶ ἔδωσε τὴν ἰδίαν ἀπάντησιν, καὶ φυσικὰ δὲν εἶχα ἄλλην θέσιν.

§166Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ μὴ προτρέχετε. Ἐγὼ ἀπέδειξα ὅτι εἶχα ὅλην τὴν διάθεσιν νὰ μεταβῶ εἰς τὸ μέτωπον καὶ πολεμήσω, ἀλλὰ ἡ πολιτικοστρατιωτικὴ κλῖκα δὲν ἠθέλησε νὰ μὲ χρησιμοποιήσῃ.

§167Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. Καὶ ἐμένα δὲν μὲ ἤθελαν, ἐνῷ ἐγὼ ἤθελα νὰ πάω.

§168Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁ κομματισμὸς ἐξακολουθεῖ, καὶ εἴδατε ἐπανειλημμένα σκάνδαλα τώρα ἐσχάτως, αὐτὰ δὲ τὰ σκάνδαλα πολλαπλασιάζονται.

§169Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ποῖα εἶναι αὐτὰ τὰ σκάνδαλα;

§170Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα κάμετε σεῖς καὶ θὰ ἰδῆτε ὅτι πολλαπλασιαζόμενα θὰ καταλύσουν τὴν πειθαρχίαν καὶ τὴν ἑνότητα τοῦ στρατεύματος, διότι ἐξακολουθοῦν νὰ διέπουν τὰ στρατιωτικὰ οἱ στρατιωτικοὶ σύμβουλοι τῆς Κυβερνήσεως, οἱ ὁποῖοι ἀπέτυχον εἰς ὅλα τὰ ζητήματα.

§171Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Γνωρίζετε ὅτι διαλύουν τὴν πειθαρχίαν ἐν τῷ στρατεύματι τοιοῦτοι λόγοι, οἱ ὁποῖοι ἀκούονται ἀπ’ ἐδῶ;

§172Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ ποῦ κάμνετε σεῖς διαλύουν τὴν πειθαρχίαν.

§173Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ στρατὸς ἡμῶν εὑρίσκεται ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ, διαλύετε τὴν πειθαρχίαν μὲ αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε. Ἐγὼ διαμαρτύρομαι καὶ φέρετε μόνος σεῖς τὴν εὐθύνην. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι. Φωναὶ πρὸς τὸν ρήτορα κάτω κάτω).

§174Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ὁμιλεῖ περὶ πειθαρχίας ἐδῶ, ἐνῷ οὐδέποτε ὑπηρέτησεν εἰς τὸ στράτευμα.

§175Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. Ὑπουργὸς σᾶς ἐπαναλαμβάνει ὅτι καθ’ ἥν στιγμὴν ὁ στρατὸς ἡμῶν εὑρίσκεται ἐκεῖ ὅπου εὑρίσκεται, δὲν ἐπιτρέπεται ἀπὸ τὸ βῆμα τῆς Συνελεύσεως νὰ λέγωνται ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λέγωνται. Ἐγὼ διαμαρτύρομαι καὶ σεῖς φέρετε τὴν εὐθύνην.

§176Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ ἐνέργειαι τοῦ Ὑπουργοῦ εἶναι ὑπεύθυνοι, τὰ λεγόμενα ὑπ’ ἐμοῦ εἶναι ἀνεύθυνα, καὶ μὴ νομίσετε ὅτι θὰ μὲ πτοήσετε· καθῆστε κάτω.

§177Ι. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Καθῆστε κάτω σεῖς.

§178Σ. ΣΤΑΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Καθῆστε κάτω, κάτω. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑβρίζῃ τοὺς κ.κ. Ὑπουργούς. (Θόρυβος καὶ φωναὶ κάτω, κάτω).

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσετε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπατε. Εἴπατε εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν καθῆστε κάτω.

§180Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν παρέβην τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα ἀνακαλῶ. Ἐπρόκειτο νὰ γίνουν οἱ προβιβασμοὶ τῶν ὑποστρατήγων. Κατὰ τὸν νόμον τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἀκούει τὴν ὑπεύθυνον γνώμην τῶν ἀντιστρατήγων καὶ προβαίνει εἰς τὸν καταρτισμὸν καταλόγου. Οἱ ἀντιστράτηγοι ἐγνωμάτευσαν περὶ ἐμοῦ ὡς προακτέου. (Φωναὶ αʹ. αʹ. αʹ. αʹ.).

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ ἡσυχία, καὶ νὰ κενωθῇ ἡ αἴθουσα ἀπὸ τοὺς μὴ βουλευτάς.

§182Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον λοιπόν, κύριοι, ὅτι ἡ διοίκησις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει μεταβληθῆ ὡς κλίκαν.

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφαρμόζω τὸν Κανονισμὸν καὶ εἰδοποιῶ τὸν ἀγορεύοντα ὅτι δὲν εἶναι ἐντὸς τοῦ θέματος. (Φωναὶ ἐκ τῶν θεωρείων. Κάτω, κάτω).

§184Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ τὶ λέγει, (ἀναγινώσκει) «ὁ λοχαγὸς Δροσόπουλος κλπ.».

§185Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε. Εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος.

§186Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν εἶναι δυνατόν, νὰ ἐξακολουθήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διοικῶν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τὸ στράτευμα, διότι θὰ ἔχωμεν νέαν ἐπανάστασιν τοῦ 1909. (Θόρυβος).

§187Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. πληρεξούσιος γεννᾷ τὴν ἐντύπωσιν εἰς πολλοὺς ἐξ ἡμῶν ὅτι πραγματεύεται θέμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ καταστῇ ἀντικείμενον ἐπερωτήσεως. Τὸ θέμα παρελήφθη ἐξ ἀποφάσεως γενομένης διὰ προβιβασμούς, τὸ θέμα ὅμως εἶναι θέμα ἐπερωτήσεως, ἀλλὰ δὲν κωλύει τοῦτο τὸν κ. συνάδελφον, προκειμένου περὶ ἐμπιστοσύνης τῆς κυβερνήσεως καὶ νὰ ἀναπτύξῃ ὅτι θὰ ἀρνηθῇ ψῆφον ἐμπιστοσύνης διότι ἡ κυβέρνησις δὲν τὸν προβίβασεν. (Χειροκροτήματα).

§188Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐχὶ διὰ τοῦτο, ἀλλὰ διότι δὲν μοῦ ἐμπνέετε ἐμπιστοσύνην. Ἀναγινώσκω λοιπὸν τὴν ἔκθεσιν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ἀρυσθῇ τὰς πληροφορίας, διότι πρόκειται περὶ ἑνὸς ἀνωτέρου ἀξιωματικοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπηρέτησεν ἐπὶ μίαν 30ετίαν ἐντίμως καὶ γενναίως, δὲν πρόκειται περὶ ὑποδεκανέως. Ἰδοὺ τὶ λέγει ἡ ἔκθεσις (ἀναγινώσκει) «ὁ λοχαγὸς Δροσόπουλος κατὰ τὴν μάχην κλπ.» Αὐτὸ εἶναι τὸ φύλλον τῆς ποιότητος, αὐτὸς εἶναι ὁ χαρακτηρισμὸς τοῦ στρατηγοῦ Γεννάδη, ὁ ὁποῖος ἦτο μέλος τοῦ Συμβουλίου τῶν Ἀντιστρατήγων. Καὶ ἐξακολουθῶ (ἀναγινώσκει) «κατὰ τὴν μάχην κλπ.». Αὐταὶ εἶναι αἱ ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν μία κακοήθης διοίκησις.

§189Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς φράσεως «κακοήθης διοίκησις,» τὴν ὁποίαν μεταχειρίζεται ὁ κ. πληρεξούσιος καὶ παρακαλῶ νὰ τὴν ἀνακαλέσῃ.

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀνακαλέσητε, ἄλλως τε θὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν (θόρυβος). Σᾶς ἀνακαλῶ εἰς τὴν τάξιν. Νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά.

§191Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εὑρίσκομαι πρὸ Γουναρικοῦ ἀκροατηρίου, τὸ ὁποῖον δὲν εἶνε διατεθειμένον νὰ μὲ ἀκούσῃ.

§192ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πρὸ Ἑλληνικοῦ ἀκροατηρίου.

§193Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἔπρεπε ἡ Κυβέρνησις νὰ ἴδῃ τὰς ἐκθέσεις τῶν στρατηγῶν μου, τὸ φύλλον ποιότητος, τὸ ὁποῖον δὲν θέλετε νὰ ἀκούσητε καὶ τὰς προτάσεις τῶν ἀντιστρατήγων. Θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξετάσῃ τὴν ἐφεύρεσίν μου, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς, τὸν κανονισμὸν τοῦ πυροσβεστικοῦ λόχου, τὰ μαθήματα τῆς ὀχυρωματικῆς τῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων. Ἐμέ, ὁ ὁποῖος ἐθυσίασα τριάκοντα ἔτη τῆς ζωῆς μου εἰς τὸν στρατὸν δὲν μὲ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψει ἡ Κυβέρνησις καὶ τὴν προκαλῶ νὰ δηλώσῃ πῶς, ἀφοῦ ἐπὶ ἔτη ἐχρησίμευσα ὡς καθηγητὴς τῶν ὑπαξιωματικῶν καὶ τῶν Εὐελπίδων, καὶ ἔχω ἄνω τῶν 800 ἀξιωματικῶν μαθητάς, ἀφοῦ οἱ Σωματάρχαι, Μέραρχοι ἐν πολέμῳ μετ’ ἐνθουσιασμοῦ ἐκφράζονται ὑπὲρ ἐμοῦ, ἀφοῦ οἱ στρατηγοὶ Γεννάδης καὶ Σωτήλας οἱ ἀποτελέσαντες τὸ Ἀνώτερον Συμβούλιον ἀπεφάνθησαν ὑπὲρ ἐμοῦ, πῶς καὶ ποῦ ἐβασίσθη ἡ Κυβέρνησις καὶ παρέλειψε ἐμὲ καὶ ποῖα εἶναι τὰ προσόντα τῶν ἄλλων προαχθέντων ἀξιωματικῶν; Ζητῶ νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Προκαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ δηλώσῃ ποῖον εἶναι τὸ τρωτὸν εἰς τὸν στρατιωτικὸν καὶ πολιτικὸν βίον μου, διότι ἄλλως μοὶ δίδει τὸ ἐνδόσιμον νὰ παραδεχθῶ ὅτι τὸ ἐκάματε διὰ κομματικὸν σκοπόν, διότι ἀνήκω εἰς τὸ Μεταρρυθμιστικὸν κόμμα καὶ δὲν ἀνήκω εἰς τὸ κόμμα τὸ ἰδικόν σας διὰ νὰ ἀπολαμβάνω ὅλων τῶν ἀγαθῶν, τὰ ὁποῖα ἀπολαμβάνετε σεῖς. Ἰδοῦ διατὶ δὲν ἐνδιαφέρεσθε δι’ ἕνα ἀξιωματικὸν φιλότιμον. Καὶ ἐὰν ἐπέμεινα, ἐπέμεινα ἀπὸ σκοποῦ, διὰ νὰ ἀκουσθῶσι αὐτά· καὶ νὰ προκληθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ ποῦ ἐβάσισε τὴν παράλειψιν ἑνὸς ἀξιωματικοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπαντᾷ, μοῦ ἐπιτρέπεται ὅθεν νὰ τῆς εἴπω, ὅτι κατῆλθεν εἰς ποταπὸν πολιτικὸν ἐπίπεδον.

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Ἀλεξάνδρου ἔχει τὸν λόγον.

§195Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ καὶ νὰ ὑπεραμυνθῶ τῶν ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐθυσιάσθησαν. Οἱ ἀξιωματικοὶ τὴν στιγμὴν αὐτὴν αἱμοσταγεῖς φρουροῦν τὰ σύνορα τῆς μεγάλης Ἑλλάδος, τὰ ὁποῖα μὲ τὸ αἷμα των καὶ τὴν λόγχην των ἐχάραξαν. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ συμμετάσχουν τοῦ ἐνδόξου αὐτοῦ πολέμου ὑπῆρξαν ἔντιμοι καὶ πατριῶται ὅπως καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον θέσιν νὰ λάβουν μέρος ἐκεῖ. Πάντες οἱ Ἕλληνες ἕνα σκοπὸν ἔχουν: νὰ ἐξυπηρετήσουν τὴν πατρίδα καὶ νὰ χύσουν δι’ αὐτὴν τὸ αἷμα των. (Χειροκροτήματα). Ἂν πρόκειται, κύριοι, νὰ στήσωμεν κανόνια μέσα εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν καθ’ ἥν στιγμὴν ὕψιστα συμφέροντα τῆς πατρίδος διακυβεύονται.......

§196Κ. ΔΡΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δικαιοσύνην ζητῶ.

§197Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. ....... Δὲν στέκεται εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν παντὸς ἀτόμου ἔχοντος τὴν ὑψηλὴν τιμὴν νὰ εὑρίσκηται ἐνταῦθα. Κύριοι, σᾶς λέγω δύο λέξεις. Ἐκεῖ πέρα καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ τῆς ἀμύνης, ἀκόμη καὶ αὐτοί, ἔχυσαν τὸ αἷμα των διὰ τὴν πατρίδα (χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Καὶ λέγω μετὰ παρησίας ὅτι ὅσοι ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των ἐζήτησαν τὴν ἔντιμον προαγωγήν των. Ἕν πρᾶγμα ζητῶ ἀπὸ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν — διότι τὸ παρέλειψε καὶ φρονῶ ὅτι ἦτο ἡ πρώτη πρᾶξις — νὰ ἐκφράσῃ τὴν εὐγνωμοσύνην της πρὸς τὸν στρατόν.

§198Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἰς τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, θὰ ἤθελον νὰ δηλώσω κατηγορηματικῶς καὶ αὐθεντικῶς εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι οὐδεμία διάκρισις γίνεται ἐν τῷ στρατεύματι δι’ οἱονδήποτε ἀξιωματικὸν εἴτε αὐτῶν τῶν φρονημάτων εἴτε ἐκείνων. Δὲν ἐξετάζονται φρονήματα· μόνον ὑπηρεσίαι καὶ αὐταὶ ἀνταμείβονται. (Χειροκροτήματα).

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§200Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπειδὴ δὲν ἀνήκω εἰς κανὲν ἀπὸ τὰ τρία ὠργανωμένα κόμματα, τὰ δυνάμενα ν’ ἀναλάβουν τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας, θεωρῶ καθῆκον μου νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θὰ δώσω. Ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐτάχθην, οὐδὲ δύναμαι νὰ ταχθῶ εἰς ἕν ἀπὸ αὐτὰ τὰ κόμματα, εἶναι ὅτι πιστεύω εἰς ὡρισμένην πολιτικὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὅμως καμμία κοινοβουλευτικὴ ὁμὰς δὲν ἔχει θέσει ὡς βάσιν τῆς συστάσεώς της. Δὲν σκοπεύω βέβαια ν’ ἀναπτύξω τώρα τὴν ἰδέαν αὐτήν, ἐπιφυλασσόμενος νὰ τὸ πράξω εἰς εὐθετώτερον χρόνον, ἀλλ’ ἁπλῶς νὰ τὴν διατυπώσω, ὥστε νὰ καθορισθῇ ἡ θέσις μου ἀπέναντι τῆς κρίσεως, τὴν ὁποίαν διερχόμεθα. Πιστεύω, ὅτι ἡ σωτηρία, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀκμὴ τῶν λαῶν τῆς καθ’ ἡμᾶς Ἀνατολῆς, εἰς τοὺς ὁποίους συγκαταλεγόμεθα καὶ οἱ Ἕλληνες θὰ προέλθῃ μόνον ἀπὸ συννενόησιν πρὸς ἀλλήλους καὶ συνεργασίαν των. Διὰ ν’ ἀρχίσῃ ὅμως πραγματοποίησις τῆς συμπράξεως αὐτῆς πρέπει νὰ ἐπικρατήσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα κοινοβουλευτικῶς κόμμα, τὸ ὁποῖον νὰ ἐφαρμόσῃ πολιτικήν, τείνουσαν δι’ ὅλων τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν μέσων του καὶ δι’ ὅλων τῶν κλάδων τοῦ ἐθνικοῦ μας βίου πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτόν. Ἐὰν δ’ ὑπῆρχε τοιοῦτο κόμμα θὰ ἐθεώρουν πᾶσαν στιγμὴν κατάλληλον πρὸς ἔναρξιν ἐφαρμογῆς τοιαύτης πολιτικῆς, εἰδικῶς μάλιστα τὴν παροῦσαν ὥραν, ὁπότε εἴμεθα νικηταὶ καὶ ἰσχυρῶς ἐγκατεστημένοι εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Ἀλλ’ ἀκριβῶς, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει κανὲν κόμμα συστημένον ἐν ὀνόματι τῆς ἰδέας αὐτῆς, ψηφίζω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως Γούναρη, ἀκολουθῶν τὴν ἰδίαν ἐξωτερικὴν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησαν πᾶσαι αἱ κυβερνήσεις, καὶ ἡ βενιζελικὴ καὶ αἱ προηγούμεναι μετεκλογικαί, μὲ παραλλαγὰς μόνον ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως. Νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, μέλλουσα μετ’ ὀλίγον ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ τὴν Ἑλλάδα ἐνώπιον τῶν Μ. Δυνάμεων, πρέπει νὰ τύχῃ τῆς ἠθικῆς ἐνισχύσεως συμπάσης τῆς Συνελεύσεως.

§201ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μπούσιος ἔχει τὸν λόγον.

§202Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προκειμένου ν’ ἀπέλθῃ εἰς ἀλλοδαπὴν ἐζήτησεν ἀπεριφράστως ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν νὰ ἐπαναλάβῃ καὶ κατὰ τὴν ἀποψινὴν συνεδρίασιν τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν σύσσωμος ἡ Συνέλευσις ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὁλοκλήρου ἐχορήγησεν εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ πολεμικοῦ μέρους τοῦ Ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ἀφ’ ἑνὸς ἐτέθη ἐξ ἑνὸς μὲν τὸ ζήτημα τῆς Ἐθνολογικῆς ἐρεύνης τῆς Θράκης καὶ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἐξ ἑτέρου δὲ ἡ ἔναρξις τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων, ἡ παροῦσα Συνέλευσις, μηδὲ μιᾶς πολιτικῆς ὁμάδος καὶ ὑποχρεώσεως ἐξαιρουμένης, ἐξεδήλωσεν ὁμοφωνίαν ἐν τῇ πολιτικῇ αὐτῇ κατευθύνσει. Βεβαίως ἡ ὁμοφωνία εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα καὶ εἰς τὰ Κοινοβουλευτικὰ σώματα δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ πλήρης καὶ ἀπόλυτος καὶ ὄχι μόνον δὲν δύναται, ἀλλὰ καὶ δὲν συμφέρει καὶ δὲν πρέπει νὰ ὑπάρξῃ. Ὑπάρχουν ὅμως εἰδικαὶ περιστάσεις, ὑπάρχουν εἰδικὰ θέματα, ὅπως εἶναι τὸ θέμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου σήμερον καλούμεθα ν’ ἀποφανθῶμεν, ὅσον ἡ ὁμοφωνία αὐτὴ ἐπιβάλλεται ἐκ τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων καὶ ἐκ τῆς γενικωτέρας ἀντιλήψεως, τὴν ὁποίαν ἔχουν ὅλοι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ περὶ τῆς τηρητέας πολιτικῆς. Ἑπομένως, τιθεμένου κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τοῦ ζητήματος, ἡ σημασία τῆς δοθησομένης σήμερον ψήφου καθίσταται, κατὰ τὴν γνώμην μου, τοιαύτη, ὥστε νὰ περιττεύῃ πᾶσα περαιτέρω συζήτησις. Ἡ σημασία τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν δίδομεν, εἶνε ὅτι, καθ’ ὃν τρόπον ἀνεθέσαμεν μὲ πλήρη ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, τὴν διαχείρισιν τοῦ πολεμικοῦ μέρους τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος, μὲ τὴν αὐτὴν ἐμπιστοσύνην ἀναθέτομεν εἰς τὴν ἰδίαν Κυβέρνησιν τὴν διεξαγωγὴν καὶ τοῦ διπλωματικοῦ μέρους τοῦ ἰδίου ἀγῶνος. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει πλήρη συναίσθησιν τῆς εὐθύνης της, δὲν ζητεῖ αὕτη ἀπὸ ἡμᾶς καμμίαν δήλωσιν συνυπευθύνου. Ζητεῖ ὅμως τὴν ἐμπιστοσύνην ἐκ τῶν προτέρων ἀπεριφράστως διδομένην, ἵνα ἀρυσθῇ ἐξ αὐτῆς κῦρος, κῦρος ἀπαραίτητον πρὸς τελεσφορωτέραν διεξαγωγὴν τοῦ ἔργου αὐτοῦ. Νομίζω δὲ ὅτι εἶμαι ἐντὸς τῆς ἀληθείας τῶν πραγμάτων λέγων, ὅτι κατὰ τὴν ἀποψινὴν συνεδρίασιν οὐχὶ μόνον δὲν παρουσιάζεται μείωσις τοῦ κατὰ τὴν προηγουμένην περίστασιν πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου δοθέντος εἰς τὴν Κυβέρνησιν Πανελληνίου κύρους, ἀλλ’ ἀπεναντίας εἶμαι βέβαιος ὅτι τὸ κῦρος αὐτὸ θὰ παρουσιασθῇ ηὐξημένον κατὰ μίαν μερίδα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ μερὶς αὕτη εἶναι ἐκείνη ἀκριβῶς ἐν ὀνόματι τῆς ὁποίας ἠκούσατε ἐκ μέρους δύο πληρεξουσίων, οὐχὶ ὑπὸ τὸ αὐτὸ πνεῦμα, μερικὰ παράπονα ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως. Πρόκειται περὶ τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐντὸς τῶν ὁρίων καὶ τοῦ Κράτους τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ ὑπὸ τὴν κατοχὴν τοῦ στρατοῦ μας Μικρασιατικοῦ ἐδάφους, κυρίως δὲ περὶ τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν τιμὴν μεθ’ ἡμῶν νὰ ἀντιπροσωπεύηται καὶ νὰ συμπαρίσταται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Χωρὶς νὰ ἔχω καμμίαν εἰδικὴν ἐντολὴν παρά τινος Μουσουλμάνου πληρεξουσίου, νομίζω ὅτι ἑρμηνεύω τὸ φρόνημα τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ, λέγων ὅτι εἰς τὴν ἀποστολήν, τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνει ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, ἵνα συμπληρώσῃ τὸ πολεμικὸν ἔργον διὰ τῶν διπλωματικῶν ἐνεργειῶν της πρὸς ἐπιστέγασιν τοῦ ἔργου αὐτῆς διὰ μιᾶς εἰρήνης, ὁ Μουσουλμανικὸς πληθυσμὸς δὲν ἔχει παρὰ νὰ προσθέσῃ τὴν ἐπιθυμίαν του, ὅπως τὸ εἰρηνικὸν αὐτὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιτευχθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, ἵνα εἰς τὴν Ἀνατολὴν ὁλόκληρον ἐπικρατήσῃ μία τάξις πραγμάτων ὁμαλή, μία τάξις πραγμάτων εἰρηνικὴ ἀπὸ τὴν ὁποίαν καὶ τὰ ἄλλα Ἔθνη καὶ ὁ Μουσουλμανικὸς πληθυσμός, ὁ ὁποῖος τόσα ὑπέφερεν ὡς λαός, ὑπέφερε δὲ καὶ ὡς Κράτος. Εἰς τὰς χεῖρας εὑρισκόμενος μερικῶν παραγνωριζόντων τὴν ἀποστολὴν τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ ἐν τῇ Ἀνατολῇ, καὶ ὁ Μουσουλμανικὸς πληθυσμός, λέγει, ἐξακολουθήσῃ ζῶν εἰρηνικῶς καὶ παύσωσι τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν ὁπωσδήποτε ἐξωγκωμένα ὁ ἐξ Ἔβρου πληρεξούσιος, παράπονα, τῶν ὁποίων ἡ ἀρχικὴ αἰτία ἔγκειται εἰς τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν. Ἐφ’ ὅσον ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις διατηρεῖται μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ τῶν ἀντιθέτων στρατευμάτων τῶν ἀποσπασθέντων ἐκ τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους βεβαίως καὶ ὁ Τουρκικὸς πληθυσμὸς ὁ ζῶν ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους δὲν δύναται νὰ ἐλπίσῃ καλλιτέρευσιν τῆς τύχης του. Εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ τὸ Μουσουλμανικὸν στοιχεῖον τὸ ὁποῖον καὶ εἰς τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν προσέθηκε τὴν λευκήν του ψῆφον εἰς τὴν παμψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ αὐτὸ σήμερον προστίθεται εἰς τὸ πλευρόν μας καὶ ζητεῖ νὰ ἐνισχύσῃ τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως ἀγωνιζομένης νὰ ἐπιτύχῃ μίαν εἰρήνην, εἰρήνην καὶ χάριν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἀγωνίζεται πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς Ἐθνικῆς αὐτοῦ ἑνότητος καὶ χάριν τῶν λοιπῶν στοιχείων, τὰ ὁποῖα ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους συμπεριλαμβανόμενα ἐλπίζουσιν ὑπ’ αὐτὸ τὸ καθεστὼς νὰ ἴδωσιν ἔννομον τάξιν, ἰσοπολιτείαν, δικαιοσύνην. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Παναγιώτου ἔχει τὸν λόγον.

§204Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπόψε εἶναι συνεδρίασις τῆς Συνελεύσεως βεβαίως ἀπὸ τὰς ἱστορικωτέρας ἀπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθη ποτὲ τὸ Ἔθνος ἀπὸ ἀπόψεως κρισιμότητος τῆς καταστάσεως καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἀτομικῆς ἤ μᾶλλον λαϊκῆς ψυχολογίας. Καὶ παρετηρήθη ἀπόψε τὸ θέαμα ἐκεῖνο, εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἐκείνην ἡ ὁποία ἠγωνίσθη διὰ νὰ ἴδῃ νὰ ἐμφανίζηται ἡνωμένη μέχρι τῆς περατώσεως τοῦ ἀγῶνος, παρετηρήθη, λέγω, χάσμα καὶ διαίρεσις. Τὸ χάσμα δὲν παραδέχομαι ὅτι προέρχεται ἀπὸ ὑστεροβουλίαν ἤ ἀπὸ πολιτικὴν ἐκμετάλλευσιν, παραδέχομαι ὅτι προέρχεται ἀπὸ ἀγαθοῦ τοῦ συνειδότος, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι κάθε ἄνθρωπος ἔχει καὶ τὰς ἀντιλήψεις του ὅπως αὐτὸς νομίζει καὶ ἠμπορεῖ νὰ τὰς ἐκφράζῃ ὅπως αὐτὸς νομίζει. Δι’ αὐτοῦ, λέγω, δὲν θέλω νὰ δώσω σημασίαν μεγαλυτέραν εἰς τὸ χάσμα, τὸ ὁποῖον παρετηρήθη εἰς τὸν ἀγῶνα μας τοῦ ὁποίου ἐτάχθημεν νὰ εἴμεθα φρουροὶ ἄγρυπνοι ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Πέραν τούτου ὅμως ἔχω νὰ κάνω καὶ τὴν ἑξῆς παρατήρησιν ὅσον ἀφορᾶ τὸν διεξαγόμενον ἀγῶνα καὶ νομίζω ὅτι ἐκφράζω τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ, τῆς πλειοψηφίας τοῦ λαοῦ, λέγων εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος πρόκειται νὰ μεταβῇ πρὸς διαπραγμάτευσιν καὶ τερματισμὸν τοῦ πολέμου, λέγων ὅτι ὁ λαὸς προσφέρει κάθε θυσίαν καὶ κάθε προσπάθειαν, δὲν πρέπει μόνον νὰ ἐπαναπαυθῇ εἰς αὐτά, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐνεργήσωμεν νὰ τερματισθῇ ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις, διότι μὴ βλέπετε μόνον τὰ ἀτομικὰ συμφέροντα, ἀλλὰ τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Δι’ αὐτὸ λοιπὸν θὰ ἤθελα ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐνταθῇ ὅσον εἶναι δυνατὸν καὶ νὰ χρησιμοποιήσῃ ὅσον εἶναι δυνατὸν μέσα τέλεια καὶ πλήρη πρὸς ἐπίτευξιν μιᾶς εἰρήνης παγίας καὶ διαρκοῦς. Διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὄχι διότι ἐβαρύνθη νὰ πολεμᾷ ἀλλὰ ἐξηντλήθη οἰκονομικῶς. Ἔχασε ὅτι εἶχε καὶ δὲν εἶχε καὶ δι’ αὐτὸ ἐπιθυμεῖ μίαν εἰρήνην διαρκῆ καὶ ἔντιμον.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Δαγκλῆς ἔχει τὸν λόγον.

§206Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, δηλοῦν ὅτι ἡ μέχρι τοῦδε στάσις του ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει ἐνεῖχε τὴν ἔννοιαν ἐνισχύσεως τοῦ στρατιωτικοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι συμφώνως πρὸς τὴν ὑποβληθεῖσαν περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως πρότασίν του δὲν δύναται νὰ διεξαχθῇ πλήρης καὶ διαφωτιστικὴ συζήτησις, ἀφοῦ ἄλλως τε ἐδήλωσε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἀδυνατεῖ νὰ παράσχῃ τὰ πρὸς τοῦτο ἀπαραίτητα στοιχεῖα, εὑρίσκεται ἐν τῇ ἀνάγκῃ νὰ μὴ μετάσχῃ τῆς συζητήσεως καὶ ἐμπιστοσύνης, ἐχούσης κατ’ ἀνάγκην, τὴν ἔννοιαν ἐγκρίσεως τῆς τε μέχρι τοῦδε καὶ τῆς ἐν τῷ μέλλοντι διαχειρίσεως τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, εὔχεται δ’ αὐτῇ πλήρη ἐπιτυχίαν πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς δηλώσεως ταύτης οἱ Φιλελεύθεροι πληρεξούσιοι ἀποχωροῦσιν τῆς αἰθούσης).

§207ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Καλογερόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§208Ν. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ τελευταία εὐχή, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Ἰωαννίνων ἐξήνεγκε περὶ τῆς ἐπιστροφῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μετ’ ἐπιτυχῆ λύσιν ἔρχεται εἰς ἀντίφασιν πρὸς ἄλλην εὐχήν, τὴν ὁποίαν διὰ θετικῆς ψήφου ἔδωκεν ἄλλοτε ὁ ἀξιότιμος στρατηγὸς ὅπως θριαμβεύσωσιν τὰ ἐθνικὰ δίκαια. Νομίζω, ὅτι αἱ ἐν τῇ παρούσῃ στιγμῇ συζητήσεις διεξαγόμεναι καθ’ ὃν τρόπον ἀπόψε διεξήχθησαν ὑπό τινων κ. κ. συναδέλφων οὐδόλως συνέβαλον εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τῶν ἐθνικῶν δικαίων, ἡ δήλωσις δέ, ὅτι ὁλόκληρον τμῆμα τῆς Συνελεύσεως θὰ ἀπόσχῃ τῆς ψηφοφορίας, θὰ ἐπιρρώσῃ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες ἐν τῷ ἐθνικῷ ζητήματι δὲν ἀποτελοῦσιν ἕν καὶ μόνον σῶμα καὶ μίαν ψυχήν. Λυποῦμαι διότι ἤκουσα τὴν τοιαύτην δήλωσιν. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐπιφυλάξεως μετὰ τῶν φίλων, οἱ ὁποῖοι συμπράττουσιν μετ’ ἐμοῦ θὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μὲ τὴν καρδίαν πλήρη εὐχῶν ὅπως τὰ Ἑλληνικὰ δίκαια θριαμβεύσωσιν.

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§210Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐξέθηκα, κύριοι συνάδελφοι, κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως τοὺς λόγους, ὧν ἕνεκα ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἠναγκασμένη νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν νὰ μάθῃ, ἂν ἔχῃ ἤ οὔ πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην. Ἐξέθηκα καὶ τὸν σκοπὸν πρὸς ὅν ἀποβλέπει τὸ τοιοῦτον ἐρώτημα τὸ πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ἀπευθυνόμενον. Ὁ σκοπὸς εἶναι ἵνα ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνική, ἐμφανιζομένη ἐκεῖ ὅπου μετ’ ἐλαχίστας ἡμέρας θὰ ἐμφανισθῇ, ἔχῃ ὁλόκληρον τὸ κῦρος, κῦρος τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ ἀπορρεύσῃ παρὰ ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλήρους καὶ ἀκεραίας τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπορρεύσῃ τὸ κῦρος τοῦτο ἐκ τῆς δηλώσεως ὅτι ἐπειδὴ διὰ λόγους ὑλικῆς διασκευῆς τῶν πραγμάτων δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ ἀντικατάστασις τῆς Κυβερνήσεως διὰ τοῦτο δίδεται εἰς αὐτὴν ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἵνα μὴ πέσῃ. Ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ δύναται νὰ ὁμιλῇ ἐξ ὀνόματος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, — τοῦτο δὲ ἐστὶ κῦρος Κυβερνήσεως κοινοβουλευτικῆς καὶ οἱασδήποτε ἄλλης — ἔχει ἀνάγκην ἵνα οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ κατὰ τὴν πλειονοψηφίαν αὐτοῦ δηλώσωσι πρὸς αὐτὴν ὅτι ἐκπροσωπεῖ τὰς γνώμας, τὰς ἰδέας, τὰ φρονήματα, τὰς τάσεις αὐτῶν, ὅτι αἰσθάνωνται ὅτι ἐν τῷ ἔργῳ αὐτῆς καὶ διὰ τοῦ ἔργου αὐτῆς ἐξυπηρετοῦνται ἐκεῖνοι οἱ σκοποί, ἐκεῖναι αἱ πολιτικαὶ κατευθύνσεις, τὰς ὁποίας τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα χαράττουσιν εἰς τὰς πολιτικὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως. Ἄν τοῦτο δὲν ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις ἐμφανίζεται τυπικῶς ἱσταμένη εἰς τοὺς πόδας της, ἀλλὰ δὲν ἐμφανίζεται μὲ τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπαραίτητον νὰ ἔχῃ ἵνα περὶ τῶν ἐθνικῶν δικαίων διαπραγματευθῇ. Διότι, κύριοι, διαπραγματεύεσθαι σημαίνει ἀντιπροσωπεύειν, ἀντιπροσωπεύειν δὲ σημαίνει ἔχειν τὴν ἐμπιστοσύνην ἐκείνων τοὺς ὁποίους λέγει ὅτι ἀντιπροσωπεύει, διότι ἀντιπροσωπεύειν σημαίνει διατιθέναι τὴν δύναμιν τῶν ἀντιπροσωπευομένων, διατιθέναι τὴν ἱκανότητα ἐκείνων, διατιθέναι πᾶν ὅ,τι ἐκεῖνοι ἔχουσι. Ἀλλὰ δὲν ἀντιπροσωπεύει οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ λέγῃ, ὅτι ἀντιπροσωπεύει ἕνα λαὸν ἡ Κυβέρνησις ὅταν δὲν ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν πλήρη καὶ ἀκεραίαν τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ. Κύριοι· ἡ Ἐθνικὴ στιγμὴ εἶναι ὑψίστη. Δύνασθε νὰ μᾶς ἀντικαταστήσητε. Ἐὰν νομίζετε ἡμᾶς οὐχὶ ἐπαρκεῖς, ἑτέρους δὲ ἡμῶν ἐπαρκεστέρους δώσατε τὴν ψῆφον ὑμῶν μετὰ πλήρους εὐσυνειδησίας καὶ πλήρους ἐλευθερίας πρὸς ἐκείνους. Ἀλλὰ νὰ κρατῆτε ἡμᾶς ἐν τῇ Κυβερνήσει καὶ κρατοῦντες ἡμᾶς ἐν τῇ Κυβερνήσει νὰ διατυποῦτε τὴν ψῆφον ὑμῶν, ὅσοι τοῦτο πράττετε, κατὰ τρόπον ὥστε νὰ ἐμφανίζηται ὡς ἐξασθένησις ἡμῶν, εἶναι τι τὸ ὁποῖον εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ τὸ πράξητε. Ἀλλ’ ὅταν πράττετε αὐτὸ πρέπει νὰ γνωρίζητε ὅτι δὲν συντελεῖτε εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ ἔργου τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις πρόκειται, ἐμφανιζομένη ἀπέναντι ἐκείνων ἀπέναντι τῶν ὁποίων θὰ ἐμφανισθῇ, νὰ ἐπιτελέσῃ. Διὰ τοῦτο ὀφείλω νὰ δηλώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὅσοι τυχὸν θέλουσι νὰ δώσωσι τὴν ψῆφον αὐτῶν μετ’ ἐπιφυλάξεως ἔχουσι καθῆκον νὰ δηλώσωσιν ἕκαστος ἀτομικῶς ὅτι δίδουσι τὴν ψῆφον αὐτῶν μετ’ ἐπιφυλάξεως διὰ νὰ γίνῃ δυνατὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ γνωρίζῃ πόσαι εἶναι αἱ ψῆφοι αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσιν ἐνίσχυσιν δι’ αὐτὴν καὶ πόσαι εἶναι ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσιν ἁπλῶς τυπικὰ στηρίγματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων βεβαίως δὲν θὰ θελήσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ στηριχθῇ. (χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§211ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Ἀναστασόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§212Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπεράνω ὅλων, κύριοι Πληρεξούσιοι, ὑπεράνω πάσης ἐσωτερικῆς διαφωνίας, ὑπεράνω πάσης πολιτικῆς ἀντιγνωμίας, ὑπεράνω παντὸς κομματικοῦ ὑπολογισμοῦ ὑπάρχει ἡ Πατρίς. Καὶ ἡ Συνέλευσις περιβάλλουσα τὴν ἑσπέραν ταύτην δι’ ὁμοφώνου ἐμπιστοσύνης τὴν Κυβέρνησιν ὑπηρετεῖ τὴν Πατρίδα. Ἐπὶ τούτῳ ὅμως ὁμὰς πληρεξουσίων σύμφωνα μὲ τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Κανονισμοῦ ὑποβάλλομεν τὴν ἑξῆς πρότασιν. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Γʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικὴ Συνέλευσις τῶν Ἑλλήνων, μετὰ τὰ λεχθέντα, περιβάλλει διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης της τὴν Κυβέρνησιν. Ἀθῆναι τῇ 2 Ὀκτωβρίου 1921. Γ. Ἀναστασόπουλος, Δ. Σπηλιωτόπουλος, Ν. Καλατζάκος, Ἀναστ. Γκιόκας, Ἀθ. Αἰλιανός, Κίμ. Στάϊκος, Γ. Ἀντωναρόπουλος, Α. Ἀνδρεάδης, Γ. Δικαιᾶκος, Π. Μποῦτος, Γ. Κρεστενίτης, Γ. Ραδινός, Γ. Σαβαρίκας, Γ. Σπηλιόπουλος καὶ Σπ. Τσακόπουλος.

§213ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη. Ὑπεβλήθη εἰς τὸ Προεδρεῖον ἡ πρὸ ὀλίγου ἀναγνωσθεῖσα πρότασις. Ἐπ’ αὐτῆς θὰ γίνῃ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην θὰ λέγωσι «Ναί», οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι «Ὄχι». Καλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Δ. Χατζίσκος καὶ Γ. Ραδινός. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Δ. Χατζίσκου καὶ Γ. Ραδινοῦ τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ. κ. πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§214ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τὶς μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§215ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογὴ (ἀναγινώσκει). Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 240 ὑπὲρ τῆς προτάσεως 227, ἐξ ὧν μετ’ ἐπιφυλάξεως 26 καὶ 13 ἠρνήθησαν ψῆφον οἱ κ. κ. Ὑπουργοί. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. Οἱ Ὑπουργοὶ κ. κ. Δ. Γούναρης ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ Π. Πρωτοπαπαδάκης ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλουσι τὰ ἑξῆς νομοσχέδια: «Περὶ ἀποδοχῶν τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων». «Περὶ προσθήκης ἐδαφίου εἰς τὸ ἄρθρον 49 τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 31ης Δεκεμβρίου 1919 «περὶ Κώδικος τῆς περὶ πολιτικῶν συντάξεων νομοθεσίας». «Περὶ συντάξεως τῶν ἀποχωρούντων δικαστικῶν ὑπαλλήλων». Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κ. Δ. Γούναρης ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς νομοσχέδια: «Περὶ καθιερώσεως τοῦ βαθμοῦ τοῦ Ἀντιπροέδρου τῶν Ἐφετῶν καὶ Ἀντιπροέδρου τῶν Πρωτοδικῶν». «Περὶ συμπληρώσεως, τῶν περὶ προσόντων τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων διατάξεων». «Περὶ συμπληρώσεως, τῶν περὶ Ἀνωτάτου Δικαστικοῦ Συμβουλίου διατάξεων». «Περὶ ἀναθεωρήσεως, τῶν εἰς τοὺς δικαστικοὺς ὑπαλλήλους ἐπιβεβλημένων πειθαρχικῶν ποινῶν». «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ ΒΧΗʹ (τοῦ 1889) νόμου, περὶ ἐξώσεως τῶν δυστροπούντων μισθωτῶν». «Περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 490 καὶ 530 τῆς Πολιτικῆς Δικονομίας». «Περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου 2668». Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Γεωργίας κ. Κ. Τερτίπης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ Ἀγροτικοῦ νόμου». Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο παραπέμπεται εἰς τὴν ἐπὶ τῆς Γεωργίας ἐπιτροπήν, ἐνισχυομένην, ἀποφάσει τῆς Συνελεύσεως, ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου, διὰ τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Δ. Μπούσδρα, Ν. Κουκουλέτσου, Μ. Σιάπκα, Γ. Ραδινοῦ, Ν. Καλαντζάκου, Η. Μπασδέκη, Ι. Κίνια, Γ. Ἀναστασοπούλου, Ρήγα Πάντου, Ι. Κούσουλα, Α. Παπαποστόλου, Ε. Γαρουφαλιᾶ, Γ. Δασκαλοπούλου, Σ. Παϊπέτη, Ν. Γερμανοῦ, Δ. Τυσιακοπούλου, Π. Γκορίτσα, Σίμου Μπαλάνου, Ν. Φίλιου, Δ. Τσιτσάρα, Δ. Χατζίσκου, Σ. Ἀλεξιάδη καὶ Ἀμπτῆ Βέη υἱὸς Σιὲς-Μπέη.

§216Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ συνεναινέσῃ ὅπως διακοπῶσι αἱ ἐργασίαι αὐτῆς μέχρι τῆς ἐπανόδου ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐκ τοῦ ἀνὰ τὰς Συμμαχικὰς πρωτευούσας ταξειδίου μας.

§217ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§218ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐπικυρωθῶσι τὰ Πρακτικά. Δέχεται ἡ Συνέλευσις ὅπως ἐπικυρωθῶσι ταῦτα ὑπ’ εὐθύνην τοῦ Προεδρείου;

§219ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§220ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 11 μ. μ.)