1921.05.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 50η

Δευτέρα, 24ης Μαΐου 1921

Προεδρία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρᾳ 6.10′ μ. μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, θὰ σᾶς παρακαλέσω καὶ πάλιν νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω ὅτι ἡ Συνέλευσις ὥρισεν ὥραν ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων αὐτῆς τὴν 5 μ. μ. ἀκριβῶς. Δυστυχῶς τὴν τοιαύτην της τὴν προχθεσινὴν ἀπόφασιν δὲν ἀντελήφθησαν ἴσως οἱ κ. κ. πληρεξούσιοι καὶ κατελήξαμεν ἤδη νὰ ἀρχίσωμεν εἰς τὰς 6.30′. Θὰ σᾶς παρακαλέσω θερμῶς, ὅπως τοῦ λοιποῦ εἶσθε τακτικώτεροι διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὰ ἔργα μας.

§3Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ληφθῇ ἀπόφασις ὅτι, ἐὰν δὲν εἶναι ἀπαρτία εἰς τὰς 5.30′ μ. μ. νὰ λύητε τὴν συνεδρίασιν.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἐδήλωσα ἤδη ἀπὸ ἡμερῶν τοῦτο, καὶ θέλω ἐφαρμόσει τὸν κανονισμόν, ἐν ᾗ περιπτώσει μέχρι τῆς 5.30′ μ. μ. καὶ μὴ ὑπαρχούσης ἀπαρτίας νὰ λύεται ἡ συνεδρίασις. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Ὁ Διονύσιος Σιωνίδης διατελέσας ἐπὶ 30 ἔτη διδάσκαλος ἐν Μακεδονίᾳ ἀμειβόμενος παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ζητεῖ ἀνάλογον σύνταξιν. — Ὁ Χρῖστος Βέλλας, ὑπόδικος, ζητεῖ τὴν ἀποφυλάκισίν του μὴ προσερχομένων μαρτύρων ἐξ ἀλλοδαπῆς διὰ τὴν διεξαγωγὴν τῆς δίκης του. — Οἱ Μοναχοὶ τῆς ἱερᾶς μονῆς Πεντέλης ζητοῦσιν αὔξησιν τοῦ ἐπιδόματός των, καθόσον καθίσταται προβληματικὴ ἡ περαιτέρω πρόσληψις δοκίμων διὰ τὴν μέλλουσαν ἀνάπτυξιν τοῦ μοναχικοῦ σώματος. — Ἡ Ἐλισσάβετ Γερούση ἀπολέσασα γραμμάτιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης αἰτεῖται τὴν μέριμναν τοῦ Ὑπουργείου πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν δικαιωμάτων της. — Πολλοὶ πολῖται παθόντες κατὰ τὰ Ἰουλιανὰ καὶ μὴ προλαβόντες νὰ ὑποβάλωσιν αἰτήσεις ζητοῦσιν παράτασιν τῆς πρὸς ὑποβολὴν αἰτήσεων προθεσμίας. — Τὸ προσωπικὸν τοῦ Ἐθνικοῦ Σφραγιστηρίου ζητεῖ ὅπως ἀντὶ τοῦ μέχρι τοῦδε βαθμοῦ τοῦ ἐργάτου φέρῃ εἰς τὸ ἑξῆς τὸν βαθμὸν τεχνικῆς ὑπηρεσίας. — Ὁ ἀρχιτέκτων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας κ. Κ. Σπουργίτης ζητεῖ ὅπως τροποποιηθῇ ὁ νόμος περὶ προσλήψεως μηχανικῶν κλπ. οὕτως ὥστε νὰ περιλαμβάνωνται καὶ οἱ μηχανικοὶ τοῦ Ὑπουργείου Παιδείας. — Ὁ πρόεδρος τῆς Κοινότητος Λογκανίκου (Σπάρτης) διαβιβάζει αἴτησιν τῆς Βασιλικῆς χήρας Ἠλία Δημάκη ζητούσης ὅπως ὁ υἱός της Βρασίδας φέρων δύο διαμπερῆ τραύματα, θώρακος καὶ κοιλίας, ὑπηρετήσῃ εἰς τὴν ζώνην τοῦ Ἐσωτερικοῦ. — Πολλὰ σωματεῖα ἐπικουροῦντα εἰς τὴν Ἕνωσιν τῶν Βιοτεχνικῶν Συντεχνιῶν τῆς Ἑλλάδος ζητοῦσι παράτασιν τοῦ ἐνοικιοστασίου. — Ἡ Ἕνωσις τῶν Βιοτεχνικῶν Συντεχνιῶν τῆς Ἑλλάδος ὑποβάλλει ἀντίγραφον ὑπομνήματος τοῦ ἐν Πειραιεῖ τμήματος τῆς Ἑνώσεως τῶν Βιοτεχνικῶν Συντεχνιῶν τῆς Ἑλλάδος περὶ μὴ ἐξαιρέσεως ἀπὸ τοῦ ἐνοικιοστασίου τῶν μισθώσεων δημοσίων, δημοτικῶν καὶ ἀγαθοεργῶν καταστημάτων. — Οἱ ἀντιπρόσωποι καὶ διευθυνταὶ τῆς ἐν Ἀθήναις ἑδρευούσης ἑταιρείας Rex ζητοῦσιν ὅπως μὴ φορολογῶνται ἐπὶ εἰκοσαετίαν αἱ διαφημήσεις των. — Τὸ προσωπικὸν Τ.Τ.Τ. Πολυγύρου Χαλκιδικῆς διαμαρτύρεται διὰ τὸ κατατεθὲν νομοσχέδιον περὶ ἀκυρώσεως μονιμοποιήσεως ἀπὸ τοῦ 1917 καὶ ἐντεῦθεν. — Οἱ δημόται Ἀρακυνθίων παρακαλοῦσιν ὅπως μὴ ἐπιταχθῶσι τὰ ζῷά των διὰ τὸ ἀδύνατον τῆς μεταφορᾶς τροφίμων δι’ ἄλλου μέσου. — Ὁ Πέτρος Γραμμένος χωροφύλαξ ἐπανελθὼν ζητεῖ τὴν προαγωγήν του. — Ὁ σύνδεσμος Ἐκφορτωτῶν Πειραιῶς ὑποβάλλει παράπονα ὅπως ἀποδοθῇ δίκαιον εἰς ὅλους τοὺς ἐργάτας τῶν συνδέσμων φορτοεκφορτωτῶν. — Οἱ κάτοικοι Νεοχωρίου Ναυπακτίας ζητοῦσιν ἀναστολὴν τῆς ἐπιτάξεως τῶν κτηνῶν των. — Ὁ Βορειοηπειρωτικὸς Σύλλογος Ἀθηνῶν Πειραιῶς ζητεῖ τὴν προέλασιν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς τὴν Β. Ἤπειρον πρὸς κατάπαυσιν τῆς ἀφορήτου καταστάσεως. — Ὁ πληρεξούσιος Κερκύρας κ. Ι. Θεοτόκης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 6 τοῦ νόμου 1033 περὶ κανονισμοῦ τοῦ ἐνεχυροδανειστηρίου Κερκύρας». — Οἱ πληρεξούσιοι Κερκύρας κ. κ. Ν. Θεοτόκης, Ξ. Στρατηγός, Σ. Παϊπέτης, Κ. Ζυμάρης κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τῶν νόμων ΔΝΔʹ τοῦ 1912, ὑπ’ ἀριθ. 423 τοῦ 1914 καὶ ὑπ’ ἀριθ. 1748 τοῦ 1919 περὶ ἀπαλλαγῆς ἀγροτικῶν ἀκινήτων ἐν Κερκύρᾳ ὑπὸ τῶν βαρυνόντων αὐτὰ διηνεκῶν βαρῶν». — Ὁ πληρεξούσιος Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Δροσόπουλος προκειμένου ν’ ἀναλάβῃ ὑπηρεσίαν παρὰ τῷ ἐν ἐκστρατείᾳ στρατεύματι ζητεῖ τὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἀπόσχῃ τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς ἐφ’ ὅσον θὰ διαρκέσῃ ἡ ὑπηρεσία αὕτη. Μὴ ὑπαρχούσης ἀντιρρήσεως ἡ ἄδεια χορηγεῖται. — Ὡσαύτως ὁ πληρεξούσιος Κοζάνης κ. Χρ. Γουλόπουλος ζητεῖ μηνιαίαν ἄδειαν παρὰ τῆς Συνελεύσεως. Μὴ ὑπαρχούσης ἀντιρρήσεως ἡ ἄδεια χορηγεῖται. — Ὁ πληρεξούσιος κ. Στεφανόπουλος ὑποβάλλει τὰς ἑξῆς τροπολογίας. 1) Ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀποζημιώσεως τῶν κατὰ τὰ ἔτη 1917–1920 διὰ πολιτικοὺς λόγους παθόντων». 2) Ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ προσόντων τῶν δικαστικῶν ὑπαλήλων». 3) Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 88 τοῦ Συντάγματος, καὶ 4) Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 90 τοῦ Συντάγματος. Ὁ αὐτὸς πληρεξούσιος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ Γενικῶν δικαστικῶν ἐπιθεωρήσεων». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Κίνιας ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀποζημιώσεως τῶν κατὰ τὰ ἔτη 1917– 1920 διὰ πολιτικοὺς λόγους παθόντων».

§5Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον τὸ νομοσχέδιον «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τῶν Συμμάχων καὶ Συνησπισμένων Δυνάμεων ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς Οὐγγαρίας ἀφ’ ἑτέρου συνθήκης εἰρήνης τῆς 22ας Μαΐου) 4 Ἰουνίου 1920». (Ἐγκρίσει τῆς Συνελεύσεως κηρύσσεται κατεπεῖγον).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συμφώνως πρὸς ληφθεῖσαν ἐν τῇ προηγουμένῃ συνεδριάσει ἀπόφασιν, ἡ Συνέλευσις εἰσέρχεται εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗΣ

ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου «περὶ μεταρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος» Ὁ Πρόεδρος τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπῆς κ. Ν. Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§7Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Πρόεδρος τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπῆς). Τὰ κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην τετραετίαν διαδραματισθέντα μεγάλα γεγονότα, τοσοῦτον μεγάλα ὅσον καὶ σοβαρά, ἐπήνεγκον ὡς ἀναπόδραστον συνέπειαν τὰς ἐκλογάς. Ὁ Ἑλληνικὸς δὲ λαὸς ἐν τῇ συνέσει αὑτοῦ καὶ τῇ πολιτικότητι, ἥτις ἀνέκαθεν ἐχαρακτήριζεν αὐτόν, ἀπέφυγε τὴν δι’ αἱματηροῦ τρόπου, ὡς ἀλλαχοῦ ἀφεύκτως ἤθελε συμβῆ, κατάλυσιν τοῦ πρώην καθεστῶτος, εἰρηνικώτατα δέ, ἀλλὰ καὶ μεγαλοπρεπέστατα ἅμα ἐσάρωσε τὸ παρελθὸν καθεστὼς, ἀνέκτησε τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν αὑτοῦ, ἀνέκτησε τὴν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ αὐτοτέλειαν καὶ διεδήλωσεν ἐμπράκτως τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐπιθυμεῖ νὰ κυβερνᾶται καὶ νὰ βασιλεύηται. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι μέγας καὶ περιφανὴς συγγραφεύς, ἔλεγεν ἄλλοτε, «τί ὡραῖον εἶναι τὸ θέαμα Λαοῦ, ὁρμῶντος εἰς τὴν μάχην»· καὶ τὶ λαμπρὸν τὸ μετὰ τὴν μάχην ἐγειρόμενον τρόπαιον! Ὅπλα παντοειδῆ καὶ λόγχαι καὶ τηλεβόλα καὶ ξίφη καὶ ἵπποι καὶ σημαῖαι καὶ πολλαὶ καὶ ποικίλαι παραστάσεις, ἐμφαίνουσι τὸ ἐπὶ τῇ νίκῃ ἐγερθὲν τρόπαιον. Κλίνομεν τὸ γόνυ πρὸ αὐτοῦ, καὶ εὐλαβῶς ἀποκαλύπτομεν τὴν κεφαλήν! Ἀλλὰ καὶ τί ὡραῖον, δύναμαι νὰ εἴπω, εἶναι τὸ θέαμα μεγάλου καὶ εὐγενοῦς Λαοῦ, ὁρμῶντος εἰς πολιτικὴν μάχην, καὶ ἀναστηλοῦντος τὸν μέγαν καὶ σεμνὸν ναὸν τῆς Ἐλευθερίας! Τοῦ ναοῦ τούτου τὴν διακόσμησιν τὴν τελείαν, τὴν εὐπρέπειαν καὶ τὴν τάξιν ἐν αὐτῷ, τὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν μακρὰν ζωὴν ὑμεῖς, πατέρες τοῦ ἔθνους καὶ συγκλητικοί, ἐκλήθητε, ἵνα ἑδραιώσητε ἐνταῦθα. Ἔστω ἄρα εὐλογημένον τὸ ἔργον ὑμῶν. Καὶ πρὸ τῶν θυρῶν τοῦ μεγάλου καὶ ὡραίου τούτου ναοῦ ἂς ἀφήσωμεν, κύριοι, ἔστω καὶ πρὸς στιγμήν, τὰς πολιτικὰς διαιρέσεις καὶ τὰς πολιτικὰς διαμάχας. Τὸ ἔργον δὲν εἶναι Κόμματος ἑνός, ἢ δύο, ἢ καὶ πλειόνων. Εἶναι ἔργον τῆς ὅλης Ἑλληνικῆς Φυλῆς. Καὶ ἵνα τοῦτο ὑπάρξῃ ὁλομερὲς καὶ μέγα καὶ ὑψηλὸν καὶ ὑπερήφανον, ἂς τείνωμεν ἡμεῖς πρὸς ὑμᾶς τὴν χεῖρα, καὶ εὐδοκήσατε, κύριοι, νὰ τείνητε καὶ ὑμεῖς τὴν χεῖρα, ἵνα δημιουργήσωμεν Πολίτευμα οὐχὶ τοῦ παρόντος, ἢ τοῦ ἐπ’ ὀλίγον μέλλοντος, ἀλλὰ Πολίτευμα, οὗτινος αἱ βάσεις ἐσαεὶ νὰ ὦσι στερεαὶ καὶ ἑδραῖαι. Ἐν τῷ εὐρεῖ καὶ στερεῷ Πολιτεύματι, οὐχὶ τὸ ἐξαπίνης συναρπαζομένῳ, ἀλλὰ τῷ ἐκ τῆς μελέτης τῆς Ἱστορίας καὶ τῶν πραγμάτων προκύπτοντι, θέλει πιστωθῆ καὶ βεβαιωθῆ, ἂν τοῦτο ἔσεται διηνεκές, ἔσεται διαρκές, ἀειθαλές, πρὸς δόξαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, πρὸς μεγαλουργίαν καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἔτι τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς. Καὶ τὸ ἔργον ὑμῶν, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι συντακτικόν, ὡς ὀρθῶς καὶ δικαίως κατὰ τὰς πρώτας συνεδριάσεις τῆς Συνελεύσεως, ὑμεῖς ἀποφασίσατε. Ποιούμεθα δ’ ἔναρξιν τοῦ ἔργου αὑτοῦ ἀπὸ τῆς σήμερον δι’ ἐμοῦ ὡς Προέδρου καὶ Εἰσηγητοῦ τῆς ἐπὶ τοῦ Πολιτεύματος Ἐπιτροπῆς, ἔχοντος τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τμῆμά τι τῆς ἐργασίας ἡμῶν. Ἀλλ’ ἡ Ἐπιτροπὴ ὑμῶν, κύριοι, εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἔπαθέ τι, οὕτως εἰπεῖν, εὐτυχὲς ἀτύχημα. Λέγω εὐτυχὲς ἀτύχημα, διότι ὅσῳ ἦτο τιμητικὸν διὰ τὴν ὁλομέλειαν αὐτῆς, ὅτι ἐκ τῆς Ἐπιτροπῆς εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἀπέρρευσαν πέντε τὸν ἀριθμὸν Ὑπουργοί, τοσούτῳ εἶναι ἀτυχὲς τὸ γεγονὸς, καθόσον ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῶν φώτων τῶν ἀναμφισβητήτων καὶ τῆς δεδοκιμασμένης πείρας τῶν ἀπελθόντων συναδέλφων, κληθέντων ὡς Ὑπουργῶν, ἐστερήθημεν τῆς πολυτίμου ἐργασίας αὐτῶν. Ὀφείλω καὶ χάριν τῆς ἱστορίας καὶ χάριν τῶν ἀγνοούντων, δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ καταδηλώσω τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ Ἐπιτροπὴ ὑμῶν εἰργάσθη. Καὶ κατὰ πρῶτον μὲν ἐξέλεξεν ἕνδεκα Εἰσηγητὰς ἐπὶ τοῦ Πολιτεύματος, κατὰ πίνακα ὃν ἐνώπιον ὑμῶν ἔχετε. Ἡ Ἐπιτροπὴ κατένειμε τὴν ἐργασίαν τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Καὶ ἡ μὲν ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς εἰργάσθη μέχρι τοῦδε ἐννεάκις, ὅπως ἐκφέρῃ τὴν ὁριστικὴν αὐτῆς γνώμην ἐπὶ τῶν 22 ἤδη ὡρίμων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἡ δὲ Ἑνδεκαμελὴς Ἐπιτροπὴ εἰργάσθη ἑξάκις καὶ εἰκοσάκις, κατὰ τὰς συνεδριάσεις δ’ αὐτῆς κατήρτησε πολλὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος. Καὶ τὰ μὲν ὑπὸ τῆς ὁλομελείας καταρτισθέντα ἄρθρα, ἀνέρχονται εἰς τὸν ἀριθμὸν τρία καὶ εἴκοσι, τὰ ὑπὸ τῶν Εἰσηγητῶν δ’ ἀνέρχονται εἰς τὸν ἀριθμὸν τέσσαρα καὶ τριάκοντα, πλὴν τῶν τριῶν καὶ εἴκοσι. Τὰ δὲ τέσσαρα καὶ τριάκοντα αὐτὰ ἄρθρα ἀφορῶσιν ἰδίᾳ εἰς τὴν Βουλὴν μὲν τρία καὶ εἴκοσι, εἰς τὴν Δικαστικὴν δ’ Ἐξουσίαν καὶ τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἕνδεκα, ἐν ὅλῳ τέσσαρα καὶ τριάκοντα. Παρατηρεῖτε, ἄρα, κύριοι, ὅτι τόσον ἡ Ἑνδεκαμελὴς Ἐπιτροπή, ὅσον καὶ ἡ Ὁλομέλεια εἰργάσθησαν, ἐφ’ ὅσον ἦτο ἀνθρωπίνως δυνατόν, ἵνα παρουσιάσωσιν σοβαρωτάτην καὶ δυσχερεστάτην ἅμα ἐργασίαν. Ἡ συνεργασία δὲ πάντων ἡμῶν, ὀφείλω νὰ ἐξαγγείλω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὑπῆρξε συναδελφική, ἄνευ ὀπισθοβουλιῶν, μεθ’ ἁμίλλης εὐγενοῦς, ὅπως ἕκαστος συνεισφέρῃ τὰς γνώμας αὐτοῦ, τὰς γνώσεις καὶ τὰς μελέτας περὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Πάντα ταῦτα διεξήχθησαν, κύριοι, τῷ ὄντι μετὰ φιλοτιμίας μεγίστης, διεξήχθησαν ἄνευ ὑπολογισμῶν ἄλλων καὶ ἕκαστος κατὰ τὰς συνεδριάσεις ταύτας τὰς μακρὰς καὶ πολλὰς προσεπάθει νὰ προσκομίσῃ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ὅ,τι αὐτὸς ἐγίνωσκε καὶ ἐνόμιζε λυσιτελὲς καὶ πρόσφορον πρὸς τὸ ἔργον. Ἡ Ἐπιτροπή, ὡς ἐκ τῆς φύσεως αὐτῆς, βεβαίως διείπετο ὑπὸ πνεύματός τινος, ὅπερ πάντοτε διέπει τὰς τοιούτου εἴδους Ἐπιτροπάς. Τὸ πνεῦμα λοιπὸν τὸ νεωτεριστικόν, τὸ πνεῦμα τῶν νέων ἰδεῶν καὶ θεσμῶν οὐδεμίαν ἀντίδρασιν ἐκ συστήματος συνήντα ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες ἐμάχοντο ὑπὲρ τοῦ καθεστῶτος θεσμοῦ, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἐτύγχανεν ὢν οὗτος. Τὸ νεωτεριστικὸν πνεῦμα πολλάκις ὑπεχώρει εἰς τὸ πνεῦμα τῶν καθεστώτων, καὶ τὸ πνεῦμα τῶν καθεστώτων ὑπενέδιδεν εἰς τὸ πνεῦμα τὸ νεωτεριστικόν, καὶ μόνον ἕνεκα τοῦ πιστῶς τηρηθέντος τούτου συστήματος ἠδυνήθημεν, κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτελέσματα, ὧν τὴν σοβαρότητα καὶ τὴν σπουδαιότητα θέλετε κρίνει, ὅταν εἰσέλθητε εἰς τὴν μελέτην ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἄρθρων τοῦ Πολιτεύματος. Μηδὲ φανῇ πρὸς ὑμᾶς, κύριοι, παράδοξον, ὅτι τὰ δύο ταῦτα συστήματα τὸ τῶν παλαιῶν ἰδεῶν καὶ τὸ τῶν νεωτεριστικῶν, ἐνεφανίσθησαν καὶ ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ ὑμῶν ταύτῃ, διότι τὸ φαινόμενον τοῦτο ἀπαντᾷ οὐχὶ μόνον ἐν τοῖς πολιτικοῖς καὶ τοῖς πολιτειακοῖς ζητήμασιν, ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλαις σφαίραις τοῦ κόσμου. Φύσει οἱ ἄνθρωποι, καὶ δὴ καὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, ἄλλοι μὲν ἔχονται τοῦ καθεστῶτος, ἄλλοι δὲ ρέπουσι πρὸς τοὺς νεωτερισμούς. Τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐκ μελετῶν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ παραδόσεων καὶ ἐξ ἀνατροφῆς, συμβαίνει δ’ ἔτι καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἰδιωτικῷ ἡμῶν βίῳ, καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς τῶν ἀνθρώπων ἕξεσι, συμβαίνει ἔτι πλέον ἐν τῇ Ἐπιστήμῃ, συμβαίνει καὶ ἐν τῇ Τέχνῃ, καὶ πολλάκις ὁ κρίνων περὶ ζητήματός τινος εἴτε τῆς Ἐπιστήμης, εἴτε τῆς Τέχνης ἀμφιρρέπει, ἂν πρέπει νὰ προτιμήσῃ τὸ πνεῦμα τὸ παλαιόν, ἢ τὸ πνεῦμα τὸ νεωτεριστικόν. Κατ’ ἐμέ, κύριοι, ἐν τοῖς πολιτικοῖς τὸ μέσον εἶναι τὸ βέλτιον· καὶ ἐν τῷ μακρῷ πολιτικῷ βίῳ μου ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ δηλώσω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι οὐδέποτε μετέγνων, ὁσάκις δὲν ἔσπευσα πρὸς τὰ ἄκρα, ἀλλ’ ἠκολούθησα τὴν μέσην γνώμην. Προκειμένου δὲ περὶ Κράτους, οἷον τὸ Ἑλληνικόν, ἴσως εἶναι πρόσφορος ἡ στιγμή, ἵνα ρηθῇ, ὅτι τὸ μέσον σύστημα ἐν πᾶσι τούτοις δέον νὰ τηρηθῇ. Μὴ ἐχώμεθα στερρῶς τοῦ παρελθόντος, μηδένα ἐπιτρέποντες νεωτερισμόν. Διότι, ἐὰν τοιοῦτοι ὦμεν, ἤθελεν εἶσθαι προτιμότερον ν’ ἀποσυρθῶμεν ἐν ταῖς βιβλιοθήκαις ἡμῶν, ἢ ν’ ἀγωνιζώμεθα ἐν τῇ παλαίστρᾳ τῇ πολιτικῇ. Ἀλλὰ μὴ νομίζωμεν, ἀφ’ ἑτέρου, κύριοι, ὅτι καὶ πᾶς νεωτερισμὸς δέον νὰ χειροκροτῆται ἀνεξελέγκτως, προκειμένου μάλιστα περὶ νέων Κρατῶν, ἀρτισυστάτων, καὶ οὐχὶ μεγάλων, ὡς δυστυχῶς τὸ Ἑλληνικόν. Ἂς προσπαθήσωμεν λοιπόν, κύριοι, ἐν τῇ ἐγνωσμένῃ πείρᾳ ἡμῶν, νὰ συνδυάσωμεν τὰ συστήματα ταῦτα. Πρόκειται νὰ δημιουργήσωμεν Πολίτευμα οὐχὶ ἐφήμερον, ἀλλὰ δὲν πρόκειται, τοὐλάχιστον κατὰ τὴν ἀτομικήν μου γνώμην, νὰ δημιουργήσωμεν καὶ Πολίτευμα αἰωνόβιον. Διότι δὲν δύναταί τις ἀπὸ τοῦδε νὰ κρίνῃ περὶ τῶν ἐν τῷ βάθει τοῦ χρόνου μελλόντων. Ὅσοι δὲ νομίζουσιν, ὅτι τὰ Πολιτεύματα εἶναι πεπλασμένα, ἵνα ζῶσιν ἐπὶ μακρὰ ἔτη, ἐπὶ αἰῶνας, νομίζω, ὅτι πλανῶνται πλάνην δεινήν. Ἂς προσπαθήσωμεν λοιπόν, ἐπαναλέγω, κύριοι, νὰ συνδυάσωμεν τὰ δύο ταῦτα συστήματα, καὶ ὅπου μὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ νεωτερίσωμεν, νὰ μὴ δειλιάσωμεν νεωτερίζοντες, ὅπου δὲ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὸ καθεστώς, νὰ μὴ αἰσχυνώμεθα, μαχόμενοι ὑπὲρ τοῦ καθεστῶτος, ὅταν τοῦτο εἶναι ἄξιον παντὸς σεβασμοῦ, ἂν τοῦτο ὠφέλησε τὴν ἡμετέραν πατρίδα. Ἐν τῇ τοιαύτῃ μελέτῃ καὶ τῇ τοιαύτῃ διασκευῇ τοῦ Πολιτεύματος, ἀξίου τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς, τὴν δημιουργίαν Πολιτεύματος, μέλλοντος τέλος πάντων νὰ ζήσῃ ἐπί τι διάστημα χρόνου, μικρὸν ἢ μέγα, εἶναι ἀδιάφορον. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ πιστεύω, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, καὶ δὲν θεωρῶ, ὅτι δέον νὰ λάβωμεν τὸ Πολίτευμα εἰς χεῖρας, καὶ νὰ σχίσωμεν πάσας τὰς ὑφισταμένας διατάξεις αὐτοῦ. Ὑπάρχουσι πολλαὶ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, αἵτινες καὶ ἐπέτυχον κατὰ τὸ μακρὸν παρελθόν, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι θέλουσιν ἐπιτύχει καὶ κατὰ τὸ μέλλον. Τὰς διατάξεις ταύτας ὀφείλομεν, κύριοι, νὰ σεβασθῶμεν. Ἐγὼ ἄλλως τε οὐδέποτε ἐπίστευσα, ὅτι διὰ τοῦ Συντάγματος καὶ ἐκ τοῦ Συντάγματος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προέλθῃ πρόοδος, καὶ νὰ δημιουργηθῇ ἡ εὐημερία παντὸς Κράτους καὶ δὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ. Καὶ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων Συνταγμάτων δι’ αὐτῶν τῶν ἄρθρων αὐτῶν καὶ δι’ αὐτῶν τῶν διατάξεων αὐτῶν κατορθοῦσιν, ἵνα πληρῶσι τὴν ἀπαιτουμένην πρόοδον ἐκ τῆς παρελεύσεως τοῦ χρόνου, ἐκ τῆς ἐμφανίσεως τῶν νέων ἰδεῶν. Οὐδὲ εἶναι ἀνάγκη, ἵνα αἱ νέαι ἰδέαι δημιουργηθῶσι καὶ καλλιεργηθῶσι, ν’ ἀνατρέψωμεν πάσας τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, διότι καὶ ἐκ τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος καὶ ἐξ ἄλλων Συνταγμάτων λίαν πεπολιτισμένων Ἐθνῶν εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι δι’ αὐτῶν τούτων τῶν Συνταγμάτων δημιουργεῖται ἡ πρόοδος τῶν Κρατῶν, ἡ πρόοδος τῶν Κοινωνιῶν, ἡ πρόοδος τῶν Ἐθνῶν. Μέγας ἱστορικὸς συγγραφεὺς καὶ πολιτικὸς ἔλεγεν —οὗτος δ’ εἶναι ὁ Μακόλεϋ— ἐν τῇ «Ἱστορίᾳ τῆς Ἀγγλίας ἀπὸ τῆς εἰς τὸν Θρόνον ἀναβάσεως Ἰακώβου τοῦ Βʹ»: «Ὁ μέγιστος τῶν ἐπαίνων πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1688 ἐστίν, ὅτι αὕτη ὑπῆρξεν ἡ τελευταία τῶν Ἐπαναστάσεων ἡμῶν». Πολλαὶ δὲ γενεαὶ παρῆλθον, χωρὶς ποτὲ Ἄγγλος συνετὸς καὶ φιλόπατρις νὰ σκεφθῇ ἀντίστασιν κατὰ τῆς καθεστηκυίας Κυβερνήσεως. Παρὰ πᾶσι τοῖς ἐντίμοις καὶ περιεσκεμμένοις ἀνδράσιν ὑφίσταται ἡ πεποίθησις, ἐνισχυομένη ὁσημέραι ὑπὸ τῆς πείρας, ὅτι οἱ τρόποι πρὸς πλήρωσιν πάσης προόδου, ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀπαιτουμένης, εὕρηται ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ Συντάγματι». Καὶ τὴν γνώμην ταύτην τοῦ περικλεοῦς τούτου ἀνδρὸς εἶχον ὑπ’ ὄψει μου, ὅτε πρὸ ὀλίγων στιγμῶν ἐξήγγελον τὰς ἰδέας ταύτας, ὅτι τουτέστιν ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἐκ τοῦ Συντάγματος εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ πᾶσα πρόοδος καὶ καλλιεργηθῇ πᾶσα νεωτέρα ἰδέα. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, ὡς καὶ πρὸ ὀλίγου ἔλεγον, ὥριμα πρὸς συζήτησιν, δηλαδὴ ἐπεξεργασθέντα καὶ ὑπὸ τῆς Ὁλομελείας τῆς Ἐπιτροπῆς, ἔχομεν ἄρθρα 23, ὧν ἐλάβομεν τὴν τιμὴν νὰ παραδώσωμεν ὑμῖν τὸ κείμενον. Ἡ δὲ Ἑνδεκαμελὴς Ἐπιτροπή, ἐπαναλέγω ὅτι, ἔχει ἕτοιμα πρὸς ὑποβολὴν εἰς τὴν Ὁλομέλειαν ἔτι ἄρθρα 34. Ἑπομένως δύνασθε νὰ διατελῆτε ἐν βεβαιότητι, ὅτι πλέον τοῦ ἡμίσεος τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος εἶναι ἤδη παρεσκευασμένα. Σημειώσατε δὲ καλῶς, ὅτι ἐκ τῶν ὑπολειπομένων ἄρθρων πολλὰ οὐδεμίαν θέλουσιν ὑποστῆ μεταβολήν. Τοιουτοτρόπως ἐλπίζομεν, ὅτι ἐντὸς οὐχὶ μακροῦ χρόνου θέλομεν κατορθώσει νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὸ Σῶμα ὁλόκληρον τὴν ἐργασίαν τοῦ Συντάγματος. Ἀλλά, κύριοι, δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ σπεύδωμεν καὶ πολύ, διότι τὸ ἔργον δὲν εἶναι εὐχερές, οὐδὲ εἶναι δυνατὸν ἑκάστοτε νὰ συγκαλῶνται Ἐθνικαὶ Συντακτικαὶ Συνελεύσεις. Ἀφοῦ ἅπαξ ηὐτυχήσαμεν νὰ διατελῶμεν ἐν τῇ περιόδῳ ταύτῃ τοῦ χρόνου, ἔχοντες ἐργαζομένην Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἂς προσπαθήσωμεν ταχέως μέν, ἀλλὰ καὶ ἠρέμα, νὰ καταρτίσωμεν τὸ Πολίτευμα οὕτω πως, ὥστε οὔτε λάθη, οὔτε πλάναι, οὔτε ἐπιβαλλόμεναι ἀναθεωρήσεις ν’ ἀναφανῶσιν εὐθὺς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς. Τοιουτοτρόπως θέλομεν καταρτίσει καὶ θεμελιώσει ἔργον, δι’ ὅπερ ὁπωσδήποτε αἱ μέλλουσαι γενεαὶ δὲν θέλουσι δυνηθῆ εὐχερῶς νὰ κατηγορήσωσιν ἡμᾶς. Τὸ δὲ ἔργον, κύριοι, δὲν εἶναι ἐπὶ τοσοῦτον εὐχερές, ὡς ἐκ πρώτης ὄψεως δύναταί τις νὰ νομίσῃ. Διότι ἔχομεν καὶ καινοφανεῖς θεσμούς, ἐπιβαλλομένους ἴσως ἐκ τῶν περιστάσεων, περὶ ὧν ἐπιφυλασσόμεθα ἐν δέοντι ἐν μακραῖς καὶ πεφωτισμέναις συζητήσεσι ν’ ἀποφανθῶμεν. Ἔχομεν λ. χ. ἄρθρον τι ἀναφυέν, ἀξιοῦν δὲ νὰ τεθῇ ὡς πρῶτον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος. Τὸ περὶ ἀνεξαρτησίας καὶ αὐτοτελείας τῆς χώρας. Τὸ θέμα τοῦτο ὀφείλω ν’ ἀνακοινώσω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι ἤχθη εἰς συζήτησιν εὐθὺς ἀπὸ τῶν πρώτων συνεδριάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἀλλ’ ἡ Ἐπιτροπὴ ἐν τῇ γνώμῃ αὐτῆς ἐνόμισεν, ὅτι τὸ θέμα τοῦτο ἠδύνατο ν’ ἀναβληθῇ. Κατὰ τινα ἡμέραν τῶν τελευταίων συνεδριάσεων τῆς Ὁλομελείας τὸ θέμα τοῦτο ἤχθη πάλιν εἰς τὸ μέσον, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐγένετο μακρὰ καὶ φωταυγὴς συζήτησις. Ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου πρῶτος εἶχεν ὑποβάλει γνώμην ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας Ἡγέτης δι’ ὑπομνήματος αὐτοῦ ἐπὶ τῶν εἴκοσιν πρώτων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἔχει δὲ διατυπώσει καὶ ἄρθρον τοιοῦτον ὡς πρῶτον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, οὗτινος, ὡς συνειθίζει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, προέταξεν ἐμπεριστατωμένην καὶ σοβαρὰν εἰσαγωγήν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ κυρίου ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας πληρεξουσίου καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν κυρίων συναδέλφων ὑπέβαλον σχετικὰς γνώμας. Τοιουτοτρόπως γνώμην σχετικὴν ὑπέβαλεν ὁ πληρεξούσιος Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος κ. Χατζῖσκος, γνώμην ὑπέβαλεν ὁ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος κ. Μάτεσις, ἐπίσης ὁ ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας συνάδελφος κ. Σωτηριάδης, ὁ πληρεξούσιος Τρικκάλων κ. Μπούσδρας, τελευταῖος δὲ καὶ ἐγώ. Βεβαίως, κύριοι, δὲν εἶναι τῆς παρούσης στιγμῆς, ἵνα ἀπὸ τοῦ Βήματος τούτου ἀναλύσω μίαν ἑκάστην τῶν γνωμῶν αὐτῶν. Ἂν τὸ κεφάλαιον τοῦτο πρόκειται νὰ συζητηθῇ ἐν καιρῷ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, τότε, ὡς μάλιστα Γενικὸς Εἰσηγητὴς τοῦ Πολιτεύματος, θέλω λάβει τὴν τιμὴν νὰ πραγματευθῶ μίαν ἑκάστην τῶν γνωμῶν, θέλω δὲ λάβει ἐπίσης τὴν εὐκαιρίαν νὰ ὑποστηρίξω καὶ τὴν γνώμην μου. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν γνωρίζω τὴν γνώμην ἔτι τῆς Συνελεύσεως. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἔκρινεν εὔλογον, χάριν φειδοῦς τοῦ χρόνου τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, νὰ ὑποβάλῃ καὶ τὰς ἑπτὰ προτάσεις ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἃς ἤδη ἔχετε ἐν χερσίν. Ἀλλά, συζητουμένου τοῦ ἄρθρου πρώτου ὡς τοιούτου, τρία τινὰ ἐνδεχόμενον νὰ συμβῶσιν. Ἐνδέχεται ἡ Συνέλευσις νὰ συζητήσῃ ἐπὶ τῶν ἑπτὰ γνωμῶν, ἐνδέχεται δεύτερον ἡ Συνέλευσις νὰ διαπέμψῃ τὰς ἑπτὰ γνώμας εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Πολιτεύματος Ἐπιτροπήν, ἐντελλομένην, ἵνα παρασκευάσῃ μίαν καὶ ἑνιαίαν γνώμην, ἐνδέχεται τελευταῖον ἡ Συνέλευσις, νὰ δεχθῇ ὅπως μὴ καταγίνῃ εἰς συζήτησιν ἐπὶ τοῦ τοιούτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ἐγὼ πρὸς τὸ παρὸν δὲν ἐκφέρω γνώμην. Ἂν μοὶ ἐπιτρέπητε, οὐχὶ ὡς Προέδρῳ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ Γενικῷ Εἰσηγητῇ αὐτῆς, ἀλλ’ ἁπλῶς ὡς πληρεξουσίῳ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, νὰ ἐκφράσω ἀπὸ τοῦδε γνώμην, ἡ γνώμη μου ἤθελεν εἶσθαι ἡ ἑξῆς: Βεβαίως, ἂν κατ’ ἀρχὴν γένηται δεκτὸν ἄρθρον τοιοῦτον, τὸ ἄρθρον τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν εἰμὴ νὰ εἶναι τὸ προοίμιον τοῦ Συντάγματος. Ἴσως ἤθελεν εἶσθαι προσφορώτερον, ἄν, ἀκολουθοῦντες τὸ νεώτερον Γερμανικὸν Σύνταγμα, ἐθέτομεν τὸ ἄρθρον τοῦτο ὡς ἐπικεφαλίδα καὶ εἰσαγωγὴν καὶ προστάτην, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς κυριαρχίας τῆς Χώρας.

§8Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὡς προοίμιον.

§9Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὑποθέτω, ὅτι, οὕτω πως ἐξεταζομένου τοῦ πράγματος, δὲν ἤθελεν ὑπάρξει ἀντίρρησις, ὅπως τὸ ἄρθρον τοῦτο τεθῇ ὡς προοίμιον. Ἐν τῷ Γερμανικῷ Συντάγματι ὑπάρχει πρῶτον προοίμιον, ὅπερ λέγει: «Ὁ Γερμανικὸς λαός, ἡνωμένος ἐν τοῖς Ἔθνεσιν αὐτοῦ, καὶ ἐμπνεόμενος ὑπὸ τῆς θελήσεως, ἵνα ἀνανεώσῃ καὶ παγιώσῃ τὸ Κράτος αὐτοῦ ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ, ἵνα ἐξυπηρετήσῃ τήν τε ἐσωτερικὴν καὶ τὴν ἐξωτερικὴν εἰρήνην, καὶ ἵνα ἐπικουρήσῃ τῇ κοινωνικῇ προόδῳ, ἐψηφίσατο τόδε τὸ Σύνταγμα». Ἐὰν τὸ μέλλον νὰ συζητηθῇ καὶ ἐνδεχομένως μέλλον νὰ γένηται δεκτὸν ἄρθρον τοῦτο τοῦ Συντάγματος ἐτίθετο κατὰ τοιοῦτον τινὰ τρόπον ὡς εἰσαγωγὴ αὐτοῦ, ἐλπίζω, ὅτι οὐδεμία ἤθελεν ὑπάρξει ἀντίρρησις. Γεννᾶται ὅμως, κύριοι, ζήτημα...

§10Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν εἶναι χρήσιμον.

§11Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Βεβαίως ἄν. Περὶ τούτου θέλει ἀποφανθῇ τὸ Σῶμα. Ἀλλὰ, ἂν τοῦτο εἶναι τοσούτῳ εὐχερὲς καὶ εὐπρόσδεκτον ἴσως, δὲν γνωρίζω, ἂν πολιτικώτερον δὲν ἤθελεν εἶσθαι νὰ ἐπιφυλάξωμεν τὴν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου συζήτησιν μετὰ τὸ πέρας τῆς συζητήσεως ἐφ’ ὅλων τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, διαδηλοῦντες οὕτως, ὅτι θέλομεν νὰ θέσωμεν τοῦτο ὡς κορωνίδα τοῦ ὅλου οἰκοδομήματος ἡμῶν.

§12ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἄν τὸ θέσωμεν.

§13Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Πάντοτε ἀγορεύω ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄν. Λέγω δὲν γνωρίζω, ἂν δὲν ἤθελεν εἶσθαι πολιτικώτερον ν’ ἀναβάλωμεν τὴν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου συζήτησιν μετὰ τὸ πέρας τῆς ὅλης ἐργασίας ἡμῶν ἐν τῷ Συντάγματι, διότι ἐπιτρέψατέ μοι νὰ φρονῶ, ὅτι, οὕτως ἐκκρεμῶν ὄντων τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων, ἀμφιβάλλω, ἂν δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἔργον μελέτης καὶ πολιτικῆς προνοίας, δὲν λέγω σωφροσύνης, ἐκκρεμῶν οὕτως ὄντων τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ν’ ἀναβάλωμεν τὴν ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησιν μετὰ τὸ πέρας τῶν ἄλλων ἐργασιῶν ἡμῶν.

§14Γ. ΠΩΠ. Διατί;

§15Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἤκουσά τινα τῶν κυρίων συναδέλφων λέγοντα διατί. Δὲν αἰσθάνομαι ποσῶς δειλίαν, ἵνα εἴπω τὸ διατί. Αἱ γνῶμαι καὶ ὁ τρόπος καθ’ ὃν θέλομεν συζητήσει ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, καὶ τὰ μέλλοντα νὰ ἐκτυλιχθῶσιν ἐπιχειρήματα καὶ γεγονότα, νομίζω, ὅτι εὐχερέστερον ταῦτα πάντα ἤθελον διεξαχθῇ, ἐὰν ἀναμείνωμεν ὁμαλωτέραν τὴν φάσιν τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἵνα δυνηθῶμεν μᾶλλον ἐλευθέρως νὰ ἐκφράσωμεν τὴν γνώμην καὶ τὴν θέλησιν ἡμῶν. Κύριοι, ἐγὼ ἐδήλωσα καὶ προηγουμένως, ὅτι ἐν τῷ θέματι τούτῳ ἐκφράζω τὴν προσωπικήν μου γνώμην. Οὔτε μέλος τῆς Κυβερνήσεώς εἰμι, οὔτε εἰς τὰ δρῶντα Κόμματα ἔχω τὴν τιμήν, ἢ τὴν ἐπιθυμίαν ν’ ἀνήκω. Ἑπομένως ἡ ἀτομική μου γνώμη ἁπλῶς καὶ καθαρῶς εἶναι αὕτη. Ἐὰν ὅμως οἱ πλείονες ἔχωσιν ἀντίθετον γνώμην, τίς δύναται νὰ ἐμποδίσῃ αὐτούς; Παντὸς ἄλλου ὀλιγώτερον ὁ κατέχων τὴν στιγμὴν ταύτην τὸ βῆμα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ θέματος τούτου ἐνεφανίσθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν ὁρίζοντα καὶ θέμα, ἐπίσης σπουδαιότατον, θέμα ἄλλο. Τὸ θέμα περὶ Δημοψηφίσματος, οὗτινος τὴν εἰσαγωγὴν πρῶτος ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης ἡ Ἐπιτροπὴ ἡμῶν, τόσον ἡ τῶν Εἰσηγητῶν, ὅσον καὶ ἡ τῆς Ὁλομελείας, εἰσέτι δὲν ἀπεφάνθη, διότι ὁ Εἰσηγητής, εἰς ὃν παρεπέμφθησαν πρὸς μελέτην ἄρθρα τινά, ἐν οἷς καὶ τὸ προκείμενον, δὲν ἐπεράτωσε μέχρι τοῦδε τὴν ἐργασίαν. Ἐλπίζομεν ὅτι λίαν προσεχῶς θέλομεν συζητήσει περὶ τούτου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν τὸ θέμα εἶναι καινοφανές, ἐπειδὴ ἄγομαι ἐκ τῆς ἰδέας καὶ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι τόσον ἡ Συνέλευσις, ὅσον καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δέον νὰ διατελῶσιν ἐν γνώσει πασῶν τῶν ἰδεῶν, εἴτε τῶν παλαιῶν, εἴτε τῶν νέων, ἐπειδὴ εἰμὶ πεπεισμένος, ὅτι τοσοῦτον ἡ Συνέλευσις, ὅσον καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δέον νὰ διατελῶσιν ἐν γνώσει παντὸς ζητήματος, μέλλοντος νὰ δημιουργηθῇ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, ὡς ἀντιπροσώπου τοῦ λαοῦ καὶ οὐχὶ ὑπὸ τὴν περιωρισμένην ἰδιότητά μου ὡς μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Πολιτεύματος, νὰ ἐκφέρω τὴν περὶ τούτου γνώμην μου, οὐχὶ βεβαίως ἀποκρυσταλλωθεῖσαν, ἀλλὰ μόνον, ἵνα δώσω ὤθησιν καὶ ἀφορμὴν εἰς συζήτησιν περὶ τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου Θέματος, τὸ πρῶτον νῦν, ὡς ἄρτι ἔλεγον, ἀναφαινομένου ἐν τῷ Ἑλληνικῷ ὁρίζοντι. Τὸ Δημοψήφισμα, ἤτοι ὑπὸ τὴν Λατινικὴν λέξιν referendum, δηλαδὴ τὸ referre ad populum, τοὐτέστι: «πάλιν τῷ δήμῳ ἀναφέρειν», δηλαδή: «ἐπαναφέρειν εἰς τὴν κρίσιν τοῦ λαοῦ», τὸ σύστημα τοῦτο, λέγω, εἶναι μὲν καινοφανὲς παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ πολλαχοῦ συνεζητήθη, καὶ ἐνιαχοῦ ἐπεκράτησε καὶ ἐπικρατεῖ, π. χ. ἐν Ἑλβετίᾳ καί τισι τῶν Κρατῶν τῆς Ἀμερικῆς. Πρώτην φορὰν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐγέννησεν ἡ μεγάλη καὶ γόνιμος εἰς πολιτικὰς ἰδέας διάνοια τοῦ Γάλλου Jean Jacques Rousseau, ὅστις προέτεινε τὸ σύστημα τοῦτο ἐν Γαλλίᾳ. Αἱ ἰδέαι αὗται τοῦ Rousseau ἐγκατεστρώθησαν ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1703, τῆς 24 Ἰουνίου. Ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα τοῦτο, ὡς εἶναι γνωστὸν εἰς ὑμᾶς, οὐδέποτε ἴσχυσε. Βραδύτερον ἐν τῇ Γαλλίᾳ πάλιν τὸ ζήτημα ἀνεφάνη ἐνώπιον τῶν Βουλῶν, ἀλλὰ καὶ πάλιν αἱ ἰδέαι αὗται ἀπέτυχον π. χ. αἱ προτάσεις τοῦ Colbert—Laplace ἐν ἔτει 1881 καὶ ἡ τοῦ Cunéo d’ Ornano ἐν ἔτει 1886, ἥτις εἶχεν ὡς ἑξῆς: «Ὅταν ἓν ἑκατομμύριον τοὐλάχιστον ἐκλογέων ζητῶσι δι’ ἀναφορῶν, νομίμως ἐπικεκυρωμένων, ὅπως νομοσχέδιον, ψηφισθὲν ὑπὸ τῆς Γερουσίας, ἢ τῆς Βουλῆς, ὑποβληθῇ ἀπ’ εὐθείας τῇ ψήφῳ τοῦ λαοῦ, ἡ Κυβέρνησις καλεῖ ἐντὸς μηνὸς τοὺς ἐκλογικοὺς συλλόγους, δηλαδὴ τοὺς ἐκλογεῖς, ἵνα ἀπαντήσωσι διὰ ναὶ ἢ ὄχι ἐπὶ τοῦ περὶ οὗ πρόκειται νόμου». Ἄλλη πρότασις τοῦ Mackau ἐν ἔτει 1890. Ἄλλη τοῦ Mérn ἐν ἔτει 1890, προτείναντος, ἵνα τὸ δάνειον τῶν 3% μὴ πραγματοποιηθῇ εἰμὴ μετὰ τὴν ἔγκρισιν τῶν ἐκλογέων. Καὶ ἄλλη πρότασις ἡ τοῦ Naquet ἐν ἔτει 1894. Τὰ αὐτὰ ὅμως ἀρνητικὰ ἀποτελέσματα, ἅτινα ἐν Γαλλίᾳ ἔλαβον χώραν, ἔλαβον ἐπίσης χώραν ἐν Ἀγγλίᾳ κατὰ τὸ 1882, κατὰ τὸ 1892, κατὰ τὸ 1894 ἔτος. Καὶ ἐν Βελγίῳ κατὰ τὸ 1890–1891. Κατὰ τὸ 1892 ἔτος ἐν Βελγίῳ πρότασις περὶ Δημοψηφίσματος, ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τῆς ἄκρας ἀριστερᾶς, ἀπερρίφθη. Δι’ ὅσων, κύριοι, ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀνεκοίνωσα πολλοῦ γε καὶ δεῖ εὐθὺς ἀμέσως νὰ κηρυχθῶ κατὰ τοῦ συστήματος, ὡς καὶ πρὸ ὀλίγου ἔλεγον. Ἀναμένω καὶ ἐγώ, εἰμὶ δὲ βέβαιος, ὅτι ἀναμένετε καὶ ὑμεῖς πάντες, ἀναμένει δὲ καὶ ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, τὴν εὔγλωττον εἰσήγησιν τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐν σχέσει πρὸς τὸν νέον τοῦτον θεσμόν, ἵνα πάντες, ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων, κρίνωμεν περὶ τῆς λυσιτελείας αὐτοῦ. Ἂν δ’ ἔλαβον τὴν τιμὴν διὰ τῶν ὀλίγων λέξεων, ἃς ἄρτι πρὸς ὑμᾶς εἶπον, νὰ ὑπομνήσω τὰ λαβόντα χώραν ἐνιαχοῦ, ἔπραξα τοῦτο ἁπλῶς καὶ μόνον, ἵνα δώσω ἀφορμὴν πρὸς εὐρυτέραν τοῦ ζητήματος μελέτην. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ νέου τούτου θεσμοῦ ὑποβάλλεται ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἄλλος θεσμὸς παρ’ ἡμῖν καινοφανής. Τὸ «Συμβούλιον τῶν Ἀντιπροσώπων τῶν ἐπαγγελματικῶν καὶ παραγωγικῶν τάξεων». Τοῦ θεσμοῦ δὲ τούτου τὴν πρωτοβουλίαν, ὡς ἔλεγον, ἐπίσης ὀφείλομεν εἰς τὸ μελετηρὸν σθένος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, κύριοι, ἐπιτρέψατέ μοι πάλιν νὰ ἐκφέρω τὰς ἀτομικὰς πεποιθήσεις μου καὶ γνώμας. Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα λοιπὸν τοῦτο εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὀφείλω νὰ δηλώσω τὴν πολιτικὴν πεποίθησίν μου, ὅτι τοὐτέστι λυποῦμαι, μὴ δυνάμενος ν’ ἀποδεχθῶ αὐτό. Μέχρι τοῦδε καὶ κατὰ τὰς παραδόσεις τὰς ἀρχαίας περὶ Πολιτείας, τὸ Κράτος συνεκέντρου ἐν ἑαυτῷ ἅπασαν τὴν πολιτικὴν Ἐξουσίαν, Νομοθετικήν, Ἐκτελεστικήν, Δικαστικήν. Ἄν δ’ ἐξεχώρει ποτὲ τεμάχια αὐτῆς, ἐξεχώρει ταῦτα πάντοτε ἐπίσης εἰς πολιτικοὺς θεσμούς, εἰς ἄλλα πρόσωπα τοῦ δημοσίου δικαίου πάντοτε. Τοιουτοτρόπως τὰ δικαιώματα, ἅτινα τὸ Κράτος ἀναγνωρίζει εἰς τοὺς Δήμους, ἦσαν τεμάχια, διδόμενα εἰς αὐτοὺς ἐκ τῶν μεγάλων δικαιωμάτων τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ σήμερον, ὑπὸ τὰς νεωτέρας ἰδέας ἀλλαχοῦ, τὸ Κράτος ἤρξατο ἀποβάλλον μέρος τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, μέρος ἐκ τῆς ἑνιαίας καὶ ὁλομεροῦς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Ἡ ὁλομέλεια λοιπὸν τοῦ Κράτους ἤρξατο παραχωροῦσα τμήματα αὐτοῦ οὐχὶ πλέον πρὸς πολιτειακὰς ὑποστάσεις, ἀλλὰ πρὸς ὑποστάσεις, οὕτως εἰπεῖν, κοινωνικὰς. Καὶ δὲν γνωρίζω μὲν εὐθὺς ἀμέσως, ἂν αἱ τοιαῦται ἐκχωρήσεις εἶναι πεπρωμένον νὰ ὠφελήσωσι τὰ Κράτη καὶ τοὺς Λαούς. Ἀμφιβάλλω δ’ ὅμως περὶ τούτου, διότι τοιουτοτρόπως τὸ Κράτος αὐτὸ δι’ αὐτοῦ ἐξασθενεῖ ἑαυτό, καὶ ἐνισχύει τὸν Συνδικαλισμόν. Λέγουσιν οἱ Γάλλοι: «L’ Etatisme recule devant le Syndicalisme», ὡς γράφει ὁ Morin. «Ἡ Κρατικὴ ἐξουσία ὀπισθοχωρεῖ πρὸ τοῦ Συνδικαλισμοῦ». Πολλαπλασιάσατε τὰς ὑποχωρήσεις, καὶ τότε θέλετε ἴδει δυστυχῶς, ὅτι τὸ Κράτος τίθεται κατὰ μέρος, εἶναι ἡ δευτέρα πολιτειακὴ δύναμις, ἀνιδρύεται δὲ ἀντ’ αὐτοῦ ὁ Συνδικαλισμός. Ἀλλὰ δὲν γνωρίζω, ἂν ὑπέστη ἡ κατάλληλος ἐποχὴ ἀκόμη, καὶ μάλιστα ἐν Ἑλλάδι, καὶ ἵνα ὁ Συνδικαλισμὸς ἀντικαταστήσῃ τὴν Κρατικὴν Ἐξουσίαν, τὸ Κράτος ἐν τῇ μεγαλειότητι αὐτοῦ. Ἐὰν προέκειτο περὶ ἐκχωρήσεως εἰς πολιτειακοὺς σκοπούς, εἰς ἀντιπροσωπείας καὶ ὁμάδας πολιτειακάς, εἰς σφαίρας ἐπίσης πολιτειακάς, οἷοι οἱ Δῆμοι, ἢ ἔστω καὶ αὐταὶ αἱ ἀποτυχοῦσαι Κοινότητες, ἤθελον ἴσως δειχθῆ οὐχὶ τοσοῦτον αὐστηρός, καὶ ἤθελον ἴσως ὑποχωρήσει εἰς τὸ σύστημα αὐτό. Ἀλλὰ προκειμένου, κύριοι, νὰ ὑποχωρήσῃ τὸ Κράτος ἀπέναντι τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων, ἀπέναντι τῶν ἰδιωτικῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων, προσέξατε, κύριοι, ἐν τῇ χαρακτηριζούσῃ ὑμᾶς ὀρθοφροσύνῃ καὶ φιλοπατρίᾳ, μήπως παρασυρθῶμεν, καὶ Κράτος, ὅπερ εἰσέτι δὲν ἐξεπλήρωσε τὸν μέγαν καὶ ἱερὸν καὶ ἅγιον αὐτοῦ σκοπόν, Κράτος, ὅπερ πρέπει νὰ παρίσταται ἐν τῇ ὁλομελείᾳ αὐτοῦ καὶ τῇ μεγαλειότητι αὐτοῦ, ὑποχωρήσῃ, καὶ ὑποχωροῦν, γένηται τὸ ἕρμαιον τῶν μερικῶν συμφερόντων, τῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων, ἅτινα, ὅσῳ καὶ ἂν ὦσιν ἅγια καὶ σεβαστά, βεβαίως δὲν δύνανται διὰ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν νὰ ἀτενίσωσι τὴν μεγαλοπρέπειαν τοῦ Κράτους, τὴν μεγαλοπρέπειαν τὴν ὁλικήν. Ἐάν, κύριοι—ἐπιτρέψατέ μοι τὴν λέξιν—, ἡ ἐπιδημία αὕτη ἐπικρατήσῃ, μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι δὲν θέλει παρέλθει πολὺς χρόνος, καὶ θέλομεν ἀναζητεῖ διὰ τῶν ὀφθαλμῶν τὸ Κράτος, καὶ δὲν θέλομεν εὑρίσκει αὐτό, ἀλλ’ ἀντὶ τοῦ Κράτους θέλομεν ἀκούει καὶ εὑρίσκει τὸν βόμβον τῶν συγκρουομένων προσωπικῶν συμφερόντων, τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων, τὸν θόρυβον τῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων καὶ τότε τὴν ὡραιότητα τοῦ Κράτους, ὡς τοιούτου, καὶ τὴν μεγαλοπρέπειαν αὐτοῦ θέλει ἀντικαταστήσει ὁ χυδαῖος ἀνταγωνισμὸς τῶν ταπεινῶν συμφερόντων, λέγω δὲ ταπεινῶν συμφερόντων, οὐχὶ ἵνα ἐλαττώσω καὶ ὑποτιμήσω τὰ συμφέροντα τῶν ὁμάδων, ἀλλὰ ταπεινῶν, παραβαλλομένων πρὸς τὴν μεγαλοπρέπειαν τὴν Κρατικήν. Ποῦ πλέον τὸ imperium τῆς Πολιτείας; Γνωρίζω, ὅτι κατὰ τοὺς τελευταίους τούτους χρόνους ἐν Γερμανίᾳ ἐπεκράτησε καὶ ἐπικρατεῖ, κατ’ ἐμὲ ὀλεθρίως, τὸ σύστημα τοῦτο. Ἐπιτρέψατέ μοι δέ, παρακολουθοῦντι ὁπωσδήποτε τὰ γινόμενα, νὰ πιστεύω, ὅτι, ἐὰν ἐν τῇ μεγαλειότητι καὶ τῇ σωφροσύνῃ αὐτοῦ ὁ κραταιὸς Γερμανικὸς Λαὸς τῶν ἑβδομήκοντα ὅλων ἑκατομμυρίων δὲν ἀποστρέψῃ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τοῦ νεωτερισμοῦ τούτου, καὶ ἀντὶ τοῦ καθεστῶτος ἐκεῖ Πολιτεύματος, ἀντιθέτου πρὸς τὴν φύσιν τοῦ Γερμανικοῦ Λαοῦ, δὲν ἐπανιδρύσῃ τὴν Συνταγματικὴν Μοναρχίαν, τὴν Κοινοβουλευτικήν, οὐδέποτε ἡ Γερμανία θέλει ἀνακτήσει τὸ μέγα γόητρον αὐτῆς, οὐδέποτε θέλει συντελέσει εἰς τὸν μέγαν προορισμὸν αὐτῆς, ὅστις κυρίως εἶναι ἡ προστασία τοῦ Κόσμου ἀπὸ τοῦ Σλαυϊσμοῦ καὶ τοῦ Μπολσεβικισμοῦ. Κατ’ ἐμὴν κρίσιν τοὐλάχιστον, κύριοι, ἡ Βουλή, ἡ ὑπερτάτη τῶν ἐξουσιῶν, ὁ ἐλεγκτὴς καὶ τῆς Ἐκτελεστικῆς καὶ τῆς Δικαστικῆς Ἐξουσίας, ἡ Βουλή, ἡ τὰ πάντα ρυθμίζουσα, αὐτὴ ἐκφράζει καὶ αὐτὴ δέον νὰ ἐκφράζῃ τὴν γενικὴν βούλησιν, αὐτὴ καὶ μόνη ἐστὶν ἁρμοδία νὰ βουλεύηται περὶ τῶν γενικῶν ζητημάτων, νὰ βουλεύηται ἀκόμη καὶ περὶ τῶν ὁμαδικῶν συμφερόντων καὶ περὶ τῶν ὁμαδικῶν ζητημάτων, ζητοῦσα βεβαίως κατὰ τοὺς τρόπους, οὓς τὸ καθεστὼς Πολίτευμα διαγράφει, καὶ τὴν γνώμην τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων καὶ τὴν γνώμην τῶν συμφερόντων τῶν ὁμάδων. Ἡ Βουλή, καὶ μόνη ἡ Βουλή, εἶναι ἁρμοδία νὰ ἐκφράζῃ καὶ νὰ ρυθμίζῃ τὴν γενικὴν βούλησιν. Ἡ δὲ γενικὴ βούλησις καὶ ἡ γενικὴ θέλησις δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, νὰ ἐκφράζωνται διὰ τῶν μεμονωμένων ὁμάδων, αἵτινες ἑκάστοτε, ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας, θέλουσιν εὑρίσκεσθαι καὶ εἰς ἐμφύλιον σπαραγμόν, πᾶσαι μὲν μαχόμεναι κατὰ μιᾶς, ἑκάστη δὲ μαχομένη καθ’ ὅλων. Καὶ ἵνα ἀποφύγωμεν τοὺς κινδύνους τούτους, καταρρίπτοντες τὸ γόητρον τοῦ Κοινοβουλευτισμοῦ καὶ τοῦ Πολιτεύματος εἰς τὸ ἐπίπεδον τῶν συγκρουομένων μικρῶν συμφερόντων, δὲν ἔχομεν ἄλλο νὰ πράξωμεν, εἰμὴ νὰ παρακαλέσωμεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα μελετήσῃ ἔτι περισσότερον τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ἂν ἐν τῇ ἐγνωσμένῃ αὐτοῦ πολιτικῇ συνέσει πεισθῇ, ὅτι ταῦτα, ἅτινα κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξαγγέλλονται, εἰσὶν ὀρθά, νὰ ὑποχωρήσῃ, νὰ παραιτήσῃ τὰς ἰδέας αὐτοῦ καὶ τὸ ὑπ’ αὐτοῦ προτεινόμενον σύστημα. Δὲν εἶναι τοῦτο ἧττα, κύριοι. Διὰ τοῦτο χρησιμεύουσιν αἱ συζητήσεις· διὰ τοῦτο γίνονται οἱ φωταυγεῖς τῶν Κοινοβουλίων συζητήσεις, ἵνα, φωτιζόμενοι ἐκ τῶν ἀντιθέτων γνωμῶν, τροπολογῶμεν τὰς ἡμετέρας ἢ καὶ ἀποσύρωμεν αὐτάς. Τοῦτο νομίζω, ὅτι εἶναι γενναῖον ἔργον, εὐθὺς ὡς ἤθελέ τις πεισθῆ, ὅτι ἐν ζητήματί τινι ἐνδέχεται νὰ σφάλληται. Πάγιος θεσμὸς τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν εἶναι, ὅτι οἱ Βουλευταὶ ἀντιπροσωπεύουσι τὸ Ἔθνος, καὶ οὐ μόνον τὴν Ἐπαρχίαν, ἀφ’ ἧς ἐκλέγονται. Τί ἐνδεικνύει ἡ διάταξις αὕτη τοῦ Συντάγματος; Ἡ διάταξις αὕτη τοῦ Συντάγματος λέγει πρὸς ἡμᾶς: «ἄφετε κατὰ μέρος ἀκόμη καὶ τὰ συμφέροντα ἐκείνων, οὓς ἀντιπροσωπεύετε, διότι ἡ Ἐπαρχία, ἣν ἀντιπροσωπεύετε, δὲν εἶναι τὸ Κράτος ἐν τῇ ὁλομελείᾳ αὐτοῦ»! Καὶ θέλομεν, κύριοι, ὅτε τοιοῦτον ὡραῖον καὶ εὐγενῆ θεσμὸν παρέχει εἰς ἡμᾶς τὸ Σύνταγμα ἀπὸ τῆς πρώτης ἐμφανίσεως αὐτοῦ, διδάσκει ἡμᾶς, ὅτι πρέπει ν’ ἀγωνιζόμεθα ὑπεράνω τῶν ἐπαρχιακῶν ἡμῶν συμφερόντων, καὶ ν’ ἀποβλέπωμεν εἰς τὸ ὅλον συμφέρον τῆς Πολιτείας, θέλετε, κύριοι, παραμερίζοντες τὸν ὡραῖον τοῦτον θεσμὸν τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα, καὶ νὰ ἱδρύσωμεν παρακοινοβούλιον, οὗτινος τὸν χαρακτῆρα πρὸ ὀλίγου, δι’ ὅσων εἶπον, ἐτόλμησα νὰ δώσω; Ἄλλως τε, κύριοι, δὲν βλέπομεν, ὅτι καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐν τῶν κυριοτέρων ἔργων τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας εἶναι ἡ μελέτη οὐ μόνον τῶν ὁμαδικῶν πλέον συμφερόντων ἀλλὰ αὐτῶν τῶν συμφερόντων τοῦ τελευταίου τῶν ἐκλογέων, τοῦ τελευταίου —ἐπιτρέψατέ μοι τὴν λέξιν—ὀνηλάτου; Ἐκινδύνευσαν ἆρά γε ποτὲ τὰ συμφέροντα τῶν ὁμάδων ἐκ τῶν Ἑλληνικῶν Βουλῶν; Ἐκινδύνευσαν τὰ συμφέροντα τῶν ἀτόμων ἐκ τῶν βουλευτικῶν τῆς Ἑλλάδος Σωμάτων; Διατὶ νὰ εἰσαγάγωμεν θεσμὸν καινοφανῆ —ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ λέξις, ἧς πολλάκις ἠκούσαμεν τὸν ἦχον— θεσμόν, ὃν ἡ Ἑλληνικὴ ψυχὴ νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ δεχθῇ; Διότι, μὴ λαμβάνετε, κύριοι, πλανώμενοι ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν μίαν ἑκάστην τῶν ὁμάδων, ἢ ἓν ἕκαστον τῶν μελῶν ἑκάστης τῶν ὁμάδων. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὁλόκληρον τὸν ἑλληνικὸν λαόν, πιστεύσατέ με δέ, ὅτι ὁλόκληρος ὁ ἑλληνικὸς λαὸς θέλει τὸ Κοινοβούλιον καὶ μόνον τὸ Κοινοβούλιον νὰ σκέπτηται περὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν συμφερόντων ἐν γένει τῶν ὁμάδων. Διὰ τὰς ὁμάδας, διὰ τὰ ἄτομα ἀκόμη ἀνοικταὶ εἰσὶν αἱ θύραι τῆς Αἰθούσης ταύτης, ἑκατέρωθεν, καὶ τὰ συμφέροντα αὐτῶν καθ’ ἑκάστην συζητοῦνται ἐνταῦθα, οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ παροραθῶσιν. Ἀλλὰ μὴ ἱδρύωμεν καὶ μὴ ἀνυψῶμεν παρὰ τὸ μέγα καὶ σεμνὸν καὶ σοβαρὸν οἰκοδόμημα τοῦ Κράτους καὶ τῆς Πολιτείας, οἰκοδομήματα ἄλλα, συμφερόντων σεβαστῶν μὲν ἀλλὰ συμφερόντων κυρίως προωρισμένων, ἵνα ἐξυπηρετήσωσι τοὺς μικροτέρους σκοπούς, καὶ οὐχὶ τὸν μέγαν καὶ εὐγενῆ καὶ ἅγιον σκοπὸν τῆς Πολιτείας. Ἡ Πολιτεία καὶ τὸ Κράτος εἶναί τι ἑνιαῖον, καὶ ὀφείλει νὰ εἶναί τι ἑνιαῖον. Εὐθὺς ὡς ἀρχίσητε ν’ ἀποκόπτητε τεμάχια αὐτοῦ, εἶναι τὸ αὐτὸ ὡσανεὶ ἐπεχειρῆτε ἐξ ὡραίας ἀρχαίας στήλης ν’ ἀποσπάσητε τεμάχια, ἵνα ἀποκομίσητε αὐτὰ εἰς τὸν οἶκον ὑμῶν. Αὐτὴν τὴν ὑψηλοτέραν ἔννοιαν περὶ τῆς Πολιτείας, ἔννοιαν, ἣν ἡμεῖς οἱ νεώτεροι Ἕλληνες ἐκληρονομήσαμεν ἐκ τῆς φιλοσόφου πολιτικῆς εὐγενείας τῆς ἀρχαίας Φυλῆς ἡμῶν, αὐτὴν τὴν εὐγενεστάτην καὶ ὑψηλοτάτην ἔννοιαν περὶ τῆς Πολιτείας παρακαλῶ καὶ ἱκετεύω τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ θελήσῃ τὸ παράπαν διὰ τοῦ εἰσαγομένου θεσμοῦ νὰ ἐλαττώσῃ. Διότι καταβιβάζομεν τοιουτοτρόπως τὸν ὑψηλὸν καὶ γενικὸν σκοπὸν τῆς Πολιτείας, ἀναγνωρίζοντες καὶ ἐγείροντες παρ’ αὐτῷ τὴν ἀντιπροσωπείαν τῶν μερικῶν συμφερόντων, τῶν δικαίων συμφερόντων ἀλλὰ τῶν μὴ δυναμένων νὰ ὑψωθῶσι παράλληλα πρὸς τὰ συμφέροντα τὰ γενικὰ, τὰ μεγάλα, τὰ εὐγενῆ, τὰ ἰδεώδη τῆς Πολιτείας. Καὶ ἤδη κ. Πρόεδρε, παρακαλῶ ν’ ἀκούσω τὴν γνώμην ὑμῶν, ὡς ἐζητήσατε.

§16Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἤκουσα τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου κ. συναδέλφου, ἤκουσα καὶ τὸ συμπέρασμα εἰς τὸ ὁποῖον προῆλθε νὰ μοὶ ἀπευθύνῃ τὴν ἔκκλησιν νὰ ἀποσύρω τὴν πρότασίν μου, περὶ ἧς ἐπραγματεύθη. Ἐλπίζω ὅτι, ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις θὰ ἀκούσω ἔτι ἰσχυρότερα ἐπιχειρήματα ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον. Ὀφείλω ὅμως νὰ εἴπω, ὅτι ἡ βάσις, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηρίζεται ἡ πρότασίς μου, παραγνωρίζεται ἐντελῶς ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος σήμερον ἐξέθηκε. Ὅταν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν ἡ πρότασίς μου, θέλω ἐκθέσει τοὺς λόγους ἐκ τῶν ὁποίων ἀπέρρευσεν ἡ ἰδέα, ἣν διετύπωσα ἐν τῇ προτάσει περὶ τῆς ὁποίας πρόκειται. Εἶναι λόγοι ἐγκείμενοι ἐν τῇ πραγματικότητι, οἵα αὕτη διαμορφοῦται ἐνώπιον ἡμῶν καὶ τὴν ὁποίαν οὔτε νὰ παρίδωμεν δυνάμεθα οὔτε νὰ καλύψωμεν διὰ φράσεων, αἱ ὁποῖαι πρὶν ἢ χρησιμοποιηθῶσιν πρὸς κάλυψιν πρέπει νὰ ἐξετασθῶσιν, ὁποῖον περιεχόμενον ἔχουσι καὶ ἂν ἔχουσι τοιοῦτον. Ὁ ὑπ’ ἐμοῦ προτεινόμενος θεσμὸς ἀπορρέει ἐκ λόγων ἐγκειμένων, ἐπαναλαμβάνω, ἐν τῇ πραγματικότητι, θὰ κληθῇ δὲ ἡ Συνέλευσις νὰ κρίνῃ ἂν καὶ κατὰ πόσον οἱ λόγοι οὗτοι δικαιολογοῦσι τὴν πρότασιν ἣν ὑπέβαλον.

§17Γ. ΠΩΠ. Ποῦ εἶναι αὐτὴ ἡ πρότασις; Δὲν μᾶς διενεμήθη. Παρακαλῶ νὰ κατατεθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§18Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατέθεσα αὐτὴν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, ὁμοῦ μὲ τὰς ἄλλας, αἱ ὁποῖαι εἶναι τέσσαρες ἐν ὅλῳ. Παρακαλῶ νὰ δοθῶσιν πρὸς τύπωσιν καὶ διανομήν. Δὲν συζητῶ περὶ τῆς προτάσεως ταύτης τώρα, ἀπαντῶν ὅμως εἰς τὴν ἔκκλησιν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος νὰ ἀποσύρω ταύτην, δηλῶ ὅτι δι’ ὅσων ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, δὲν ἔθιξε τὸ παράπαν τοὺς λόγους ὑπὸ τῶν ὁποίων ὑπηγορεύθη εἰς τὴν πολιτικήν μου συνείδησιν ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ προτάσεις ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν. Ἐφ’ ὅσον ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ἀπεφάνθη ἐπ’ αὐτῶν φυσικὰ δὲν ἐδίδοντο πρὸς τύπωσιν καὶ διανομήν.

§20Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Διατὶ τότε γίνεται συζήτησις ἐπ’ αὐτῶν;

§21Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Παρατηρῶ εἰς ὑμᾶς, ἀξιότιμε καὶ παμφίλτατε συνάδελφε, ὅτι ἐγὼ ἐποιησάμην διάκρισιν τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἀγορεύω. Εἶπον, ὅτι ἀγορεύω ὡς Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, ἀγορεύω ὡς γενικὸς Εἰσηγητὴς αὐτῆς, ἀλλὰ δὲν στεροῦμαι, καὶ τοῦ δικαιώματος ἐπὶ οὕτω σπουδαιοτάτων ζητημάτων νὰ ἐκφέρω προκαταρκτικῶς τὴν γνώμην μου τὴν προσωπικήν, χωρὶς βέβαια νὰ προκαλέσω συζήτησιν, οὔτε προεκάλεσα οὔτε μέλλω νὰ προκαλέσω νῦν. Δὲν πρόκειται νὰ γένηται συζήτησις. Ἐγὼ ἄλλως τε πάντοτε ἠγόρευσα καὶ ἀγορεύω μὲ τὸ ἰδικόν μου κεφάλι καὶ οὐχὶ μὲ τὸ κεφάλι ἄλλου τινός, ἢ ὑμῶν, ὃν βεβαίως ὑπερεκτιμῶ, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντικαταστήσω τὸ κεφάλι οἱουδήποτε φίλου μου εἰς τὸ κεφάλι τὸ ἰδικόν μου.

§22Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν σᾶς εἶπον ὅτι συζητεῖτε μὲ τὸ κεφάλι μου. Εἶσθε ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ, καὶ θ’ ἀναγκασθῶ ν’ ἀπαντήσω ἐπ’ αὐτοῦ.

§23Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Βεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι τὸν Κανονισμὸν γνωρίζω ἀπ’ ἔξω, διότι ἐπὶ 42 ἔτη ἀκολουθῶ αὐτόν, καὶ ἐφήρμοσα μάλιστα αὐτὸν δὶς ὡς Πρόεδρος τῆς Βουλῆς. Ἑπομένως ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ μὲ ἀντικρύσητε. Καὶ ἤδη, κύριοι, ἐπιχειρῶ νὰ ἀνακοινώσω τὰ παρασκευασθέντα ὑπὸ τῶν Εἰσηγητῶν. Τὰ ἄρθρα περὶ θρησκείας, περὶ ἐκκλησίας, περὶ ἐκπαιδεύσεως καὶ περὶ γλώσσης θέλουσιν ἀπασχολήσει ἡμᾶς βεβαίως διὰ μακρῶν, λόγῳ τῆς σοβαρότητος αὐτῶν. Ἡμεῖς, κύριοι, συνεδριάζοντες ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐσκέφθημεν, ἵνα συνδυάσωμεν τὸ ζήτημα τῆς θρησκείας ἡμῶν πρὸς τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης ἡμῶν. Ἐπράξαμεν δὲ τοῦτο, κύριοι, ὀφείλω νὰ εἴπω, καὶ νὰ δηλώσω καθαρῶς, διότι ἐπιστεύσαμεν καὶ πιστεύομεν, ἀκολουθοῦντες ἐν τούτῳ τοὺς ἀειμνήστους πατέρας ἡμῶν, ὅτι ἡ Θρησκεία ἡμῶν συνδέεται ἀρρήκτως πρὸς τὴν Γλῶσσαν ἡμῶν. Βεβαίως σήμερον οὔτε τὸ ζήτημα τῆς Γλώσσης, οὔτε τὸ ζήτημα τῆς Θρησκείας καὶ τῆς Ἐκκλησίας, οὔτε τὸ ζήτημα τῆς Ἐκπαιδεύσεως σκοπῶ νὰ ἀναπτύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ταῦτα πάντα θέλουσιν ἀναπτυχθῇ εὐρύτατα, ὅταν ἐπιστῇ ἡ κατάλληλος στιγμή. Ἀλλὰ λέγω, ὅτι ἑπόμενοι εἰς τὰς ἐθνικὰς καὶ τὰς πολιτικὰς παραδόσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ἐνομίσαμεν, ὅτι πρέπει νὰ συνδυάσωμεν ἀρρήκτως ἐν τοῖς ἄρθροις τοῦ Συντάγματος τὸ ζήτημα τῆς θρησκείας ἡμῶν πρὸς τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης ἑπόμενοι τῇ γνώμῃ τῶν ἀειμνήστων πατέρων ἡμῶν. Μὲ συγχωρεῖτε, κύριοι, ἂν ἑκάστοτε ἀνέρχομαι εἰς τὴν πάτριον ἱστορίαν, ἵνα ὑποστηρίξω τὰς ἐμὰς γνώμας, ἀλλὰ πράττω τοῦτο, διότι Ἔθνος, ἔχον τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ αἰσχύνεται, οὔτε νὰ ἀποδειλιᾷ, ἵνα ἀνέρχεται εἰς τὴν πάτριον αὐτοῦ ἱστορίαν. Ἡ κλαγγὴ τῶν ὅπλων ἠκούετο ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς Ἑλλάδος τοῦ 21 καὶ τὰ πυροβόλα ἐκρότουν. Τὰ στρατεύματα ἡμῶν καὶ οἱ στόλοι νικηφόρως διεξῆγον τὸν δεκαετῆ ἐκεῖνον μέγαν καὶ ἱερὸν καὶ ἅγιον ἀγῶνα, καὶ αἱ Συνελεύσεις ἡμῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης διαδεχόμεναι ἀλλήλας, ἀνεκήρυττον ὁτὲ μὲν τὰ δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ πολίτου, ὁτὲ δὲ τὰ δικαιώματα τοῦ Ἔθνους. Σὺν τούτοις ὅμως διεκήρυττον καὶ ἀνέγραφον καὶ τὴν ἑνότητα τῆς Πίστεως καὶ τῆς Θρησκείας ἡμῶν πρὸς τὴν γνῶσσαν. Ἡ «Νομικὴ Διάταξις τῆς Ἀνατολικῆς Χέρσου Ἑλλάδος» ἐν Τμήματι πρώτῳ, κεφαλαίῳ πρώτῳ καὶ παραγράφῳ 23ῃ ἀνέγραφεν: «Ἂν καὶ ὅλας τὰς Θρησκείας καὶ Γλώσσας δέχεται ἡ Ἑλλάς, καὶ τὰς τελετάς, καὶ χρῆσιν αὐτῶν κατ’ οὐδένα τρόπον ἐμποδίζει, τὴν Ἀνατολικὴν ὅμως τοῦ Χριστοῦ Θρησκείαν καὶ τὴν σημερινὴν γλῶσσαν μόνον ἀναγνωρίζει ὡς ἐπικρατούσας θρησκείαν καὶ γλῶσσαν τῶν Ἑλλήνων». Ταῦτα λέγει ἡ «Νομικὴ Διάταξις τῆς Ἀνατολικῆς Χέρσου Ἑλλάδος», ἥτις εὑρίσκεται ἐν τῇ συλλογῇ Μάμουκα: «Τὰ κατὰ τὴν ἀναγέννησιν τῆς Ἑλλάδος» Τόμος Αʹ., σελ. 46–47. Τὰ ἄρθρα 1ον, 2ον, 3ον (τὸ 3ον εἶναι τὸ 107ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) καὶ τὸ 17ον τοῦ σχεδίου, ὅπερ εἶναι τὸ 16ον τοῦ ἰσχύοντος, ἀνελάβομεν μετὰ τοῦ φίλου ἐκ Κυκλάδων συναδέλφου κ. Μαρκεζίνη ἀπὸ κοινοῦ νὰ μελετήσωμεν. Αἱ διατάξεις τῶν ἄρθρων τούτων διαλαμβάνουσι τὰ περὶ τῆς θρησκείας, τῆς ἐκκλησίας, τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῆς γλώσσης, θέλομεν δ’ ἀγορεύσει περὶ αὐτῶν, ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος.

§24Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τὰ ἄρθρα περὶ γλώσσης καὶ θρησκείας ὑπάρχει καὶ ἐναντία γνώμη;

§25Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Βεβαίως ἐν μέρει· καὶ ἂν θελήσητε νὰ μελετήσητε τὰ πρακτικά, θέλετε ἴδει λεπτομερῶς τὰς γνώμας ἑκάστου. Δὲν θέλω ἀγορεύσει, κύριοι, περὶ τῶν ὑπολοίπων 34 ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἅτινα ἔχει περατώσει ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Εἰσηγητῶν, διότι περὶ τούτων δὲν ἔχομεν εἰσέτι τὴν γνώμην τῆς Ὁλομελείας τῆς Ἐπιτροπῆς. Εἶναι ὅμως ταῦτα αʹ) ὁλόκληρον τὸ κεφάλαιον «περὶ Δικαστικῆς Ἐξουσίας», ὅπερ, περιλαμβάνον τὰ ἄρθρα 87 μέχρι καὶ 97 τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος (πλὴν τοῦ 95ου), λεπτομερέστατα καὶ ἐμβριθέστατα ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς συνεζητήθη, βʹ) τὸ ἄρθρον 98ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος «περὶ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου», γʹ) εἶναι ὁλόκληρον τὸ κεφάλαιον «περὶ Βουλῆς» ἐξ ἄρθρων 23, δηλαδὴ τὸ 54ον τοῦ ἰσχύοντος μέχρι καὶ τοῦ 76ου. Τοιουτοτρόπως ἔχομεν παρεσκευασμένα διὰ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Ὁλομελείας ἐν ὅλῳ ἄρθρα 34. Ἀλλά, κύριοι, θέλω παρακαλέσει τὸν ἀγαπητόν μοι συνάδελφον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Τσουκαλᾶν νὰ μοὶ δωρήσῃ τὴν προσοχὴν αὐτοῦ, προκειμένου νὰ ὁμιλήσω περὶ νέου θεσμοῦ, εἰσαγομένου εἰς τὸ Σύνταγμα, τοῦ θεσμοῦ περὶ κυριῶν, πρὸς ἃς τοσοῦτον φιλίως διάκειται ὁ ἀγαπητὸς συνάδελφος.

§26Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω διατί ὁ σεβαστὸς Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ζητεῖ τὴν ἄδειαν νὰ τῷ δωρήσω τὴν προσοχήν μου, ὅταν δὲν ἀπαντᾷ εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τῷ εἶπον. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι σήμερον δὲν εἶναι στιγμὴ συζητήσεως ἐπὶ τῶν ἄρθρων. Ὑμεῖς ὡς Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἔχετε ὑποχρέωσιν καὶ καθῆκον νὰ εἰσαγάγητε τὰ πεπραγμένα ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, ὡς ἄτομον ὅμως δὲν δύνασθε νὰ συζητήσητε κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμήν, καὶ εὑρίσκω ὅτι εἶσθε ἐκτὸς τοῦ δικαίου. Τοῦτο δέ, παρ’ ὅλον τὸν σεβασμόν, τὸν ὁποῖον ἔχω πρὸς ὑμᾶς, διότι φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν οὕτω νὰ διεξαχθῇ συζήτησις.

§27Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐγὼ εἶπον τοῦτο, ἵνα δείξω πόσον ἐκτιμῶ καὶ ἀγαπῶ ὑμᾶς.

§28Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν κυριῶν, συμφωνῶ καὶ ἐγώ, διότι εἶμαι ὑπὲρ τῶν κυριῶν.

§29Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον τοῦτο, ἵνα θίξω ὑμᾶς. Γνωρίζετε πόσον ἐκτιμῶ καὶ πόσον ἀγαπῶ ὑμᾶς.

§30ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λέγητε περὶ κυριῶν, ἀλλὰ περὶ γυναικῶν.

§31Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὅλαι αἱ γυναῖκες εἶναι κυρίαι κατ’ ἐμέ, καὶ ὅλοι οἱ ἄνδρες κύριοι. Διαφωνῶ πρὸς ὑμᾶς, ὅπως διαφωνῶ καὶ δι’ ἄλλην τινὰ λέξιν, ἥτις τελευταίως εἰσήχθη, τὴν λέξιν τῶν διανοουμένων! Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι εἶναι διανοούμενοι, καὶ παρακαλῶ, ὅπως κατελύθη ἡ λέξις σκόπιμος καὶ ἡ λέξις «σκοπιμότης» καὶ ἀντικατεστάθη διὰ τῆς λέξεως «λυσιτέλεια», ἧς ἐγὼ εἰμὶ ὁ ἀνάδοχος, παρακαλῶ ὑμᾶς, λέγω, νὰ καταργήσητε καὶ τὴν λέξιν «διανοούμενοι», διότι ὅλοι οἱ ἄνθρωποι εἶναι διανοούμενοι, πλὴν τῶν φρενοβλαβῶν. Δύνασθε νὰ λέγητε οἱ ἀνεπτυγμένοι. Εἶμαι λοιπόν, κύριοι, ἐντὸς τοῦ θέματος, διότι ἡ Ἐπιτροπὴ ἡμῶν ἀνέγραψεν ἄρθρον ἐν τῷ Συντάγματι περὶ τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων τῶν Γυναικῶν. Ἀλλὰ πρὶν ἢ εἰσέλθω εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐπιτρέψατέ μοι δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ πραγματευθῶ ἄλλο θέμα περὶ ὃ καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Εἰσηγητῶν ἡμῶν καὶ ἡ Ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς ἡμῶν ἠσχολήθη καὶ ἐμβριθῶς καὶ σπουδαίως. Τὸ θέμα τοῦτο εἶναι τὸ ἀναγραφόμενον ἔν τινι τῶν πρώτων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, τὸ περὶ τῆς ἰσότητος τῶν Ἑλλήνων ἀπέναντι τῶν νόμων. Ἄρθρον 3ον τοῦ Συντάγματος. Καὶ ὀφείλω πάλιν, κύριοι, ἐκ τῆς περιστάσεως ταύτης λαμβάνων ἀφορμὴν, νὰ τονίσω τήν τε εὐγένειαν καὶ τὴν πολιτικότητα τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς, ἥτις ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς Ἀνεξαρτησίας αὐτῆς κατὰ τὸν Ἱερὸν Ἀγῶνα, ἐνῷ πᾶς τις ὑποθέτει, ὅτι οἱ Ἕλληνες οἱ τότε εἰς οὐδὲν ἄλλο κατεγίνοντο, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ μάχωνται καὶ νὰ πολεμῶσιν, οἱ Ἕλληνες ὅμως ἐκεῖνοι, οἱ ἀείμνηστοι πατέρες ἡμῶν, εὐγενέστατοι καὶ πολιτικώτατοι καὶ ἐν τούτῳ ἀναδεικνυόμενοι, καθιέρουν ἐν τοῖς πολιτεύμασι τοῦ ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγῶνος καὶ καθ’ ὅλην τὴν μακρὰν συνέχειαν αὐτοῦ, τὴν ἀναγραφὴν τῶν μεγάλων τούτων ἰδεῶν τῆς ἐνώπιον τῶν νόμων ἰσότητος, αἵτινες, ὡς ὑποθέτουσί τινες, τότε εἶχον φθάσει μέχρι τῶν πυλῶν τῆς μαχομένης Ἑλλάδος ἀπὸ τῆς Γαλλίας καὶ τῶν ἄλλων μεγάλων Κρατῶν, ἅτινα τότε περίπου καθιέρουν τὰς εὐγενεῖς καὶ μεγάλας αὐτὰς ἀρχάς. Ἀλλὰ χάριν τιμῆς καὶ δικαιοσύνης πρὸς τοὺς προγόνους ἡμῶν πρέπει ἐπίσης νὰ τονίσωμεν, ὅτι οἱ Ἕλληνες οἱ τότε δὲν ἀνέμενον ἀπὸ τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1789, ἵνα μάθωσι τὰς μεγάλας καὶ εὐγενεῖς αὐτὰς ἰδέας καὶ ἀρχάς, διότι οὐδεμία ἀρχὴ ὑπάρχει ἐν τῷ ἀγῶνι τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως, ἥτις νὰ μὴ ἦτο ἀναγεγραμμένη καὶ νὰ μὴ εἶχε συζητηθῆ ἐν τοῖς συγράμμασι τῶν ἀρχαίων πολιτειολόγων ἢ καὶ τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων καὶ ρητόρων τῆς πάλαι Ἑλλάδος. Θαυμάζω καὶ ἐγώ, εἴπερ τις καὶ ἄλλος, κύριοι, τὴν Γαλλικὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1789 καὶ τὰ μετὰ ταῦτα, θαυμάζω τὰ μεγάλα ἐκεῖνα καὶ παγκόσμια πνεύματα τῆς Γαλλίας, ἅτινα ἔν τε τοῖς συγγράμμασιν αὐτῶν καὶ ἀπὸ τοῦ Βήματος τῶν Συνελεύσεων τῶν Συντακτικῶν ἀνεκήρυττον ἐκείνας τὰς μεγάλας ἀρχάς, αἵτινες ἠλέκτριζον τά τε ἄτομα καὶ τοὺς λαούς. Ἀλλ’ αἱ μεγάλαι καὶ εὐγενεῖς ἐκεῖναι ἀρχαὶ εἶχον κληροδοτηθῆ εἰς τοὺς εὐγενεῖς καὶ φιλελευθέρους Γάλλους τῆς ἐποχῆς ἐκείνης οὐχὶ παρὰ τῶν ἀρχαίων Γαλατῶν, ἀλλὰ παρὰ τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἐν τοῖς συγράμμασι τῶν ὁποίων ἡ Γαλλικὴ φιλοσοφία, ἡ πολιτικὴ Ἐπιστήμη τῆς Γαλλίας τότε τὰ μάλιστα εἶχον ἐγκύψει. Καὶ θέλει φανῆ, κύριοι, παράδοξον ἴσως εἴς τινας οὐχὶ ἐξ ὑμῶν, τὰ μάλιστα γνωριζόντων ταῦτα, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀλλ’ εἰς ἄλλους, ὀλιγώτερον γνωρίζοντας τὰ πράγματα, τὸ θέμα, ὅπερ συντόμως θέλω πραγματευθῆ. Ἐπανέρχομαι λοιπόν, εἰς τὴν «Νομικὴν Διάταξιν τῆς Ἀνατολικῆς Χέρσου Ἑλλάδος», ἥτις ἐγένετο κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος τοῦ Ἱεροῦ Ἀγῶνος ἐν Σαλώνοις, καὶ ἥτις ἔλεγε «Ξένος διαφορὰν δὲν ἔχει καμμίαν ἀπὸ τὸν Ἕλληνα ὡς πρὸς τοὺς νόμους καὶ τὴν ἐνέργειαν αὐτῶν». «Ὁ Ἕλλην χρεωστεῖ πρὸς ὅλους μὲ δικαιοσύνην νὰ φέρηται». (Μάμουκα, Τόμ. Αʹ, σελ. 46–47, σελ. 48). Τίς ποτὲ ἐφαντάζετο, ὅτι οἱ ἀρήφιλοι καὶ ὀρεσίβιοι ἐκεῖνοι ἄνδρες, καταθέτοντες τὰ ὅπλα μετὰ τὴν μάχην, καὶ συγκαλούμενοι εἰς Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ἤθελον εἶσθαι τοσοῦτον πεφωτισμένοι καὶ μεγαλόνοες, ὥστε τοιαύτας εὐγενεῖς ἀρχὰς ν’ ἀναγράφωσιν ἤδη ἀπὸ τοῦ 1821 ἔτους πρώτου τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐν Σαλώνοις τῆς Φωκίδος; Τὸ πολίτευμα τῆς ἐν Ἐπιδαύρῳ Συνελεύσεως τῆς αʹ Ἰανουαρίου 1822, πρώτου ἔτους τῆς Ἀνεξαρτησίας, ἐθέσπιζεν, (Τίτλος Πρῶτος, Τμῆμα Βʹ, παράγραφος γʹ): «Ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἰσὶν ὅμοιοι ἐνώπιον τῶν νόμων ἄνευ τινὸς ἐξαιρέσεως, ἢ βαθμοῦ, ἢ κλάσεως, ἢ ἀξιώματος». «Ὅσοι ἔξωθεν ἐλθόντες κατοικήσωσιν, ἢ παροικήσωσιν εἰς τὴν Ἐπικράτειαν τῆς Ἑλλάδος, εἰσὶν ὅμοιοι μὲ τοὺς αὐτόχθονας κατοίκους ἐνώπιον τῶν νόμων» (Παράγρ. δʹ). «Διακήρυξις τοῦ Ἐκτελεστικοῦ». Ἄλλη Νομικὴ Διάταξις τοῦ Ἀγῶνος (ἀναγινώσκει): «Χρέος καὶ φροντὶς ἡμῶν πρώτη εἶναι ἡ ἀκριβὴς ἐκτέλεσις τῶν νόμων, οἱ ὁποῖοι ἐγγυῶνται τὴν τιμήν, τὴν ζωήν, τὴν ἰδιοκτησίαν ὅλων τῶν κατοίκων τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπικρατείας». (Ἐπίδαυρος, 16 Ἰανουαρίου 1822. Μάμουκα, αὐτ. σ. 52). «Ὅσοι ἔξωθεν ἐλθόντες κατοικήσωσιν, ἢ παροικήσωσιν εἰς τὴν Ἐπικράτειαν τῆς Ἑλλάδος, εἰσὶν ἴσοι μὲ τοὺς Ἕλληνας ἐνώπιον τῶν νόμων». «Ἡ ἰδιοκτησία, ἡ τιμή, ἡ ἀσφάλεια ἑκάστου Ἕλληνος καὶ παντὸς ἀνθρώπου, ἐντὸς τῆς Ἐπικρατείας εὑρισκομένου, εἶναι ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων» (Παράγραφοι δʹ καὶ Ϛʹ τῆς ἐν Ἐπιδαύρῳ. Μάμουκα, αὐτ. σ. 128 καὶ 129). Αὐτὸ τὸ «Προσωρινὸν Πολίτευμα τῆς Νήσου Κρήτης» ἐν τῇ Συνελεύσει τῆς Κρήτης ἐν Ἁρμένοις τῆς 20 Μαΐου 1822 ἔτους, δευτέρου τῆς Ἀνεξαρτησίας (ἐν Τίτλῳ Αʹ. Τμήματι Βʹ, Παραγράφῳ γʹ) ἔλεγεν: «ὅλοι οἱ συμπολῖται εἰσὶν ὅμοιοι ἔμπροσθεν τῶν νόμων, ἄνευ τινὸς ἐξαιρέσεως, ἢ βαθμοῦ, ἢ κλάσεως, ἢ ἀξιώματος». (Παράγρ. δʹ): «Ὅσοι ἔξωθεν ἐλθόντες κατοικήσωσιν εἰς τὴν νῆσον, εἶναι ὅμοιοι μὲ τοὺς αὐτόχθονας κατοίκους ἔμπροσθεν τῶν νόμων». Παράγρ. ζʹ: «Ἡ ἰδιοκτησία, τιμὴ καὶ ἀσφάλεια ἑκάστου τῶν συμπολιτῶν μένει ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων». Αὐτὸ τὸ Πολίτευμα τῆς Τροιζῆνος, Μαΐου 1827, ἑβδόμου τῆς Ἀνεξαρτησίας, ἔλεγεν (Κεφάλ. Γʹ Ἄρθρον 6): «Ἕλληνες εἶναι ὅσοι ξένοι ἔλθωσι καὶ πολιτογραφηθῶσιν»— «Ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τῶν νόμων», (Ἄρθρον 7) «Ὅσοι ξένοι ἔλθωσι νὰ κατοικήσωσι ἢ νὰ παροικήσωσι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐπικράτειαν, εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τῶν πολιτικῶν νόμων» (Ἄρθρον 9): «Ἡ ζωή, ἡ τιμὴ καὶ τὰ κτήματα ἑκάστου, ἐντὸς τῆς Ἐπικρατείας εὑρισκομένου, εἶναι ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων». (Ἄρθρον 12). «Ὁ πολιτογραφημένος ἀπολαμβάνει ἀμέσως ὅλα τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτου» (Ἄρθρον 34). Ἔλαβον, κύριοι, ἀφορμήν, ἵνα ποιήσωμαι τὴν ἐκδρομὴν ταύτην εἰς τὴν μεγάλην ἐκείνην ἐποχὴν τῆς πατρίδος ἡμῶν, ἵνα ἀποδείξω, ὅτι καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843, καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1862, καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911, ἀναγράφοντα τὴν ἐνώπιον τῶν νόμων ἰσότητα, ἀντέγραφον ἁπλῶς καὶ καθαρῶς τὰ Πολιτεύματα, ἅτινα συνέταξαν οἱ μαχόμενοι πατέρες ἡμῶν. Ἀλλ’ ἔλαβον ἀφορμήν, ἵνα ποιήσωμαι τὴν ἱστορικὴν ταύτην ἐκδρομήν, ἵνα συγχρόνως εὐλαβῶς παρατηρήσω, ὅτι ἡμεῖς οἱ νεώτεροι Ἕλληνες, ἀκολουθοῦντες τὰ παραδείγματα καὶ τὰ βήματα τῶν πατέρων ἡμῶν, παρ’ οὐδενὸς εἴχομεν ἀνάγκην νὰ διδαχθῶμεν, ὅτι πᾶς ὅστις πατήσῃ τὸ ἔδαφος τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἴσος πρὸς ἡμᾶς τοὺς γηγενεῖς. Ἐξετέλεσα τὴν ἱστορικὴν ταύτην ἐκδρομὴν ἵνα ὑπομνήσω, ὅτι αἱ εὐγενεῖς καὶ μεγάλαι αὐταὶ ἰδέαι ἀνέτειλαν οὐχὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην τῆς ἀκμῆς τῶν φώτων καὶ τοῦ πολιτισμοῦ ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν, ἀλλ’ ἀνέτειλαν ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν τὴν μὲν ἡμέραν οἱ πατέρες ἡμῶν ἐμάχοντο, τὴν δὲ νύκτα, ἀσχολούμενοι ἐν διαβουλίοις, κατήρτιζον, ὅπως ἡμεῖς, κύριοι, ἐνταῦθα, τὰ ἄρθρα τῶν Πολιτευμάτων αὐτῶν. Οὐδὲ εἴχομεν ἡμεῖς ἀνάγκην, ἵνα ὑπομνήσῃ ἡμῖν ἡ κατὰ τὰ ἄλλα σεβαστὴ βεβαίως Συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἐν τῷ Πολιτεύματι ἡμῶν, τῷ καταρτισθησομένῳ, νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει τὰς ἀρχὰς τῆς ἰσότητος, τῆς ἐλευθερίας, τῆς δικαιοσύνης ἀπέναντι ὅλων τῶν κατοίκων τοῦ Βασιλείου. Τὸ ἄρθρον 2 τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, προκειμένου περὶ Ἑλλάδος, συνιστᾷ εἰς ἡμᾶς τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): (Ἄρθρον 2) «Ἡ Ἑλλὰς ὑποχρεοῦται νὰ παράσχῃ εἰς πάντας τοὺς κατοίκους πλήρη καὶ ὁλοσχερῆ προστασίαν τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν». Ἀλλὰ τὴν διάταξιν ταύτην ἡμεῖς, κύριοι, οὐχὶ μόνον οἱ νεώτεροι ἀνεγράψαμεν ἐν τοῖς Συντάγμασιν ἡμῶν, ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ θεωρούμενοι ἄγριοι ἄνδρες τῆς μαχομένης Ἑλλάδος τοῦ 1821, ὡς πρὸ ὀλίγου ἔλεγον, εἶχον ἀναγράψει ἐν πᾶσι τοῖς Πολιτεύμασιν αὐτῶν. Οὐδὲ εἴχομεν ἀνάγκην ἡμεῖς, λαὸς ἱστορικός, εὐγενοῦς παρελθόντος καὶ μεγάλων παραδόσεων, νὰ μάθωμεν παρ’ οἱουδήποτε, ὅσον μέγας καὶ ὑπερήφανος καὶ ἂν εἶναι, ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἐν τῷ Συντάγματι ἡμῶν ν’ ἀναγράψωμεν ἐκεῖνα, ἅτινα διακελεύει τὸ ἄρθρον 7 τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν (ἀναγινώσκει): «Πάντες οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἀπέναντι τῶν νόμων, καὶ ἀπολαύουσι τῶν ἰδίων πολιτικῶν καὶ ἀστικῶν δικαιωμάτων, ἀδιακρίτως Φυλῆς, γλωσσικοῦ ἰδιώματος ἢ θρησκείας». Ἠκούσατε, κύριοι, ὅτι ἐν σειρᾷ ὅλῃ Συνελεύσεων τοῦ Ἀγῶνος τὰ δικαιώματα ταῦτα, μεγάλοις καὶ ἀνεξιτήλοις γράμμασιν, ἀνέγραψεν ἡ μαχομένη Ἑλλὰς ἐν τοῖς Πολιτεύμασιν αὐτῆς, καὶ κατεπίστευσεν εἰς ἡμᾶς ὡς ἱερὸν καταπίστευμα καὶ κληροδότημα τὰς μεγάλας, τὰς εὐγενεῖς, τὰς ὡραίας αὐτὰς ἀρχάς. Καὶ ἤδη, κύριοι, ἔρχομαι εἰς τὸν ἐπίλογον, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ ἀναθεωρηθέντος Συντάγματος, οὗτινος αἱ λέξεις εἰσὶν αὗται (ἀναγινώσκει): «Νόμος δύναται νὰ ὁρίσῃ τὴν ἀπονομὴν καὶ τὴν ἔκτασιν πολιτικῶν δικαιωμάτων εἰς τὰς Γυναῖκας». Δι’ ἄλλων λέξεων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περίπου τὴν αὐτὴν διατύπωσιν παρέχει.

§32Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ πρώτη πρότασις εἶναι τῆς Ἐπιτροπῆς;

§33Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Μάλιστα· ἡ πρώτη πρότασις εἶναι τῆς Ἐπιτροπῆς. Περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τοῦ τὰ μάλιστα ἐπιμάχου, γνωρίζετε ἀσφαλῶς, κύριοι, ὅτι αἱ γνῶμαι εἰσὶν διῃρημέναι. Καὶ ἡ μὲν Ἑνδεκαμελὴς Ἐπιτροπὴ ἐδέχθη, ὅτι νόμος δύναται νὰ ὁρίσῃ τὴν ἀπονομὴν καὶ τὴν ἔκτασιν πολιτικῶν δικαιωμάτων εἰς τὰς Γυναῖκας, ἀλλ’ ἠγέρθη τὸ ζήτημα, ἂν ἄρα γε, δυνάμει τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος δὲν ἠδύνατο ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία νὰ παραχωρήσῃ πολιτικὰ δικαιώματα εἰς τὰς Γυναῖκας, ὅλοι δὲ μιᾷ φωνῇ ἀπεφάνθησαν, ὅτι τὸ ὑπάρχον καὶ ἰσχῦον Σύνταγμα βεβαίως δὲν ἀπαγορεύει τὴν παραχώρησιν τοιούτων δικαιωμάτων. Ἐπειδὴ ὅμως ἐνδέχεται πνεῦμα πεῖσμον, πνεύματα—ἐπιτρέψατέ μοι — τέλος πάντων στενά, νὰ διαμφισβητήσωσι τὸ δικαίωμα τοῦτο τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας, ἐκρίθη εὔλογον καὶ λυσιτελές, ἵνα τοιαύτη τις διάταξις ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Τοιαύτη δὲ κατ’ οὐσίαν, διότι ὡς πρὸς τὴν διατύπωσιν ὑπάρχει ἐλαφρά τις διαφορά. Εἶναι σύμφωνος ὅμως ἡ Ἑνδεκαμελὴς Ἐπιτροπὴ πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δύο ὅμως ἄνδρες ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, κατὰ παράδοξον σύμπτωσιν τὰ πρεσβεῖα ἀμφότεροι ἄγοντες, ὁ προσφιλὴς φίλος μου κ. Μομφερᾶτος καὶ ἐγώ, ἐνομίσαμεν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἄξιον μείζονος προσοχῆς. Διὰ τοῦτο διετυπώσαμεν πρότασιν, ὅτι τὰ πολιτικὰ δικαιώματα τῶν Γυναικῶν, λέγοντες δὲ πολιτικὰ δικαιώματα, ἐννοοῦμεν ἁπλῶς τὸ ἐκλέγειν, διότι περὶ τοῦ ἐκλέγεσθαι δύναται βραδύτερον νὰ σκεφθῇ τὸ Ἔθνος,—ἐνομίσαμεν, λέγω, ἀμφότεροι, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν δὲν πρέπει ν’ ἀφεθῇ εἰς τὴν αὐθέκαστον βούλησιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας, ἀλλὰ δέον ν’ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Ὅταν δὲ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν λεπτομερῆ συζήτησιν τοῦ ἐν λόγῳ ἄρθρου, θέλω λάβει ἀφορμήν, καὶ θέλετέ μοι ἐπιτρέψει τοῦτο βεβαίως, ἵνα διὰ μακροτέρων ἐπιληφθῶ τῶν ζητημάτων τούτων, καὶ ὑποστηρίξω πάσῃ δυνάμει τὴν γνώμην τοῦ φίλου ἐκ Κεφαλληνίας συναδέλφου καὶ ἐμοῦ. Ἐξεγείρονται νῦν πολλοί, ἔχοντες τὴν ἀντίθετον γνώμην, καὶ λέγουσιν, εἶναι ἆρά γε αἱ γυναῖκες ἐν Ἑλλάδι τοσοῦτον μεμορφωμέναι ἐν τῇ ὁλότητι αὐτῶν, ὥστε ν’ ἀποκτήσωσι τὰ πολιτικὰ δικαιώματα τῶν ἀνδρῶν; Ἀλλ’ ἐγὼ φέρω, κύριοι, τὸ ζήτημα εἰς ἀρχαιότατον ἐπίπεδον, εἰς τὸ ἐπίπεδον, καθ’ ὃ ἐβασίλευεν ἡ βαρβαρότης τῶν Λαῶν. Τίνες τότε ἐνομοθέτουν; Οἱ ἄνδρες τότε ἐτίθεντο καὶ ἐπὶ τῶν ὑποζυγίων, καὶ πεζῇ ἠκολούθουν αἱ γυναῖκες! Οἱ ἄνδρες λοιπὸν τότε ἐνομοθέτουν. Ὅλαι αὐταὶ αἱ διακρίσεις τῶν φύλων ἔχουσιν ἱστορικὴν αἰτίαν τὴν δυναστείαν τῶν ἀνδρῶν! Ἐὰν αἴφνης σήμερον κατεστρέφετο ὁ κόσμος, καὶ διὰ μιᾶς ὁ κόσμος ἀνέτελλε πάλιν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἐκ θεμελίων καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐνομοθέτουν, φαντάζεσθέ ποτε, κύριοι, ὅτι οἱ ἄνδρες ἤθελον ἀποκλείσει τὰς γυναῖκας τοῦ βουλεύεσθαι; Ὁ ἀποκλεισμὸς ἱστορικὴν αἰτίαν ἔχει τὴν δεσποτείαν τοῦ ἀνδρός, τὴν ἐποχήν, καθ’ ἣν ὁ ἀνὴρ δὲν ἦτο ἰσότιμος τῇ γυναικί, ἀλλ’ ἦτο μάλιστα δεσπότης αὐτῆς. Σβέσατε πρὸς στιγμὴν τὸν κόσμον, καὶ ἀφήσατε αὐτὸν ἔπειτα ν’ ἀναπηδήσῃ νέος, μετὰ νέων ἰδεῶν, μετὰ νέας ψυχῆς, μετὰ νέας ἐκτιμήσεως τῶν πραγμάτων, καὶ θέλετε ἴδει, ὅτι ἡ νέα ἀνθρωπότης τῶν ἀνδρῶν θέλει τάξει ἰσοτίμους πρὸς αὐτοὺς τὰς γυναῖκας αὐτῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι πᾶσαι μεμορφωμέναι! Καὶ μήπως, κύριοι, ὅλοι οἱ ἄνδρες εἶναι μεμορφωμένοι! Θέλω τάχα ἐγώ ποτε τολμήσει νὰ παραβάλω τὰς λαμπρὰς καὶ ἐνθουσιώδεις ἐκείνας γυναῖκας, αἵτινες ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς Ἑλλάδος ἐκραύγαζον στεντορείᾳ τῇ φωνῇ ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς Ἑλλάδος ὑπὸ τοῦ πρώην καθεστῶτος, ἤθελον ἆρά γε παραβάλει τὰς Ἑλληνίδας ὅλας ἐκείνας τὰς μεμορφωμένας, ὅμως δὲν τολμῶμεν ν’ ἀμφισβητήσωμεν καὶ νὰ ἀφαιρέσωμεν τὸ δικαίωμα τῆς ψήφου; Καὶ θέλω δεχθῆ ποτέ, ὅπως οἱ ἀποκομίζοντες ἐκ τῶν οἰκιῶν καὶ τῶν ὁδῶν τὰς ἀκαθαρσίας, τελείως ἀμόρφωτοι, οὐδέποτε δυνηθέντες, καὶ δικαίως, νὰ ὑψωθῶσιν εἰς τὸ ὕψος τῶν μελετῶν τῶν πολιτικῶν θεσμῶν καὶ τῶν πολιτικῶν ζητημάτων, θέλω ἆρά γέ ποτε θέσει τούτους ὑπερτέρους ὅλης τῆς φυλῆς τῶν ἑλληνίδων γυναικῶν, ὧν μεταξὺ ὑπῆρξαν πνεύματα φαεινὰ καὶ μεγάλα, πνεύματα πεπαιδευμένα πνεύματα φιλελεύθερα καὶ χριστιανικά, πνεύματα πολλάκις ἀνώτερα πολλῶν ἀνδρικῶν πνευμάτων; Ἀλλὰ λέγουσιν, ὅτι ἡ γυνή, ἀσχολουμένη εἰς τὰ τοῦ οἴκου, θέλει ἐγκαταλείψει τὰ οἰκιακὰ ἔργα αὐτῆς, καὶ θέλει ἀφοσιωθῇ εἰς τὴν πολιτικήν, ὅταν ἀποκτήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν, ὡσανεὶ πάντες ἡμεῖς οἱ ἄνδρες, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐξυπνοῦμεν καὶ νίπτομεν τὸ πρόσωπον, καὶ μέχρι τῆς ὥρας, καθ’ ἣν θέλομεν κατακλιθῆ, ἐνδιατρίβομεν καὶ μελετῶμεν καὶ συζητοῦμεν τὰ ζητήματα τὰ πολιτικά, τὰ ζητήματα τὰ νομοθετικά, τὰ ζητήματα τὰ οἰκονομικά, ἅτινα διέπουσι τὸν κόσμον. Τὰ 999‰ τοῦ ἄρρενος πληθυσμοῦ ἀφίνουσι τὰς ἐργασίας αὐτῶν, καὶ καταγίνονται περὶ τὴν πολιτικὴν μόνον κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν. Διατὶ θέλομεν δεχθῆ, ὅτι ἐξαιρετικῶς αἱ γυναῖκες, εὐθὺς ὡς ἀποκτήσωσι τὰ πολιτικὰ δικαιώματα τοῦ ἐκλέγειν, θέλουσιν ἐγκαταλείψει τὴν ἑστίαν αὐτῶν καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν καὶ τὸν σύζυγον αὐτῶν καὶ τὰς οἰκιακὰς ἐργασίας, καὶ δὲν θέλουσι καταγίνεσθαι, εἰμὴ μόνον περὶ τὴν πολιτικήν; Ταῦτα πάντα, κύριοι, εἶναι ἐπιχειρήματα, ἅτινα δι’ ἁπλουστάτης προσβολῆς καταπίπτουσι τὸ ἓν μετὰ τὸ ἄλλο. Ἂς ἀποδώσωμεν, κύριοι, εἰς τὰς γυναῖκας τοὺς τίτλους αὐτῶν, ὧν εἰσὶν ἄξιαι. Ἐνθυμήθητε, κύριοι, παρακαλῶ, τὴν εὐγένειαν τῆς γυναικὸς ἀπὸ τῶν παλαιοτάτων χρόνων μέχρι τοῦ νῦν. Ἐνθυμήθητε, κύριοι, ὅτι, ὅταν ὅλοι οἱ ὀπαδοὶ τοῦ Ἰησοῦ, οὐδὲ τῶν μαθητῶν Αὐτοῦ ἐξαιρουμένων, ἐγκατέλιπον τὸν Θεάνθρωπον, καθηλωθέντα ἐπὶ τοῦ Σταυροῦ, μόνον αἱ γυναῖκες τῶν Ἑβραίων, ἀπὸ μακρόθεν παρακολουθοῦσαι τὸ μαρτύριον τοῦ Σωτῆρος, συμμετεῖχον, οὕτως εἰπεῖν αὐτοῦ. Ἐνθυμήθητε, ὅτι παρὰ τῇ ἁγίᾳ Μητρὶ τοῦ Θεανθρώπου ἵσταντο ἡ ἀδελφὴ αὐτῆς, Μαρία ἡ τοῦ Κλωπᾶ καὶ Μαρία ἡ Μαγδαληνή. Ἔντρομοι οἱ Ἰουδαῖοι εἶχον ἐγκαταλίπει τὸν διδάσκαλον αὐτῶν, τὸν μέγαν, τραπέντες ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν εἰς φυγήν, καὶ μόνον αἱ Ἰουδαῖαι παρηκολούθουν ἐπὶ τοῦ Σταυροῦ τὸ μαρτύριον τοῦ Χριστοῦ, καὶ προσέφερον αὐτῷ τοὺς παρηγόρους λόγους, μέχρις οὗ, ποτισθεὶς τὸ ὄξος, ἀπήγγειλε τὴν τελευταίαν λέξιν: τετέλεσται!». Ἐνθυμήθετε, κύριοι, τὴν ὡραίαν Μυθολογίαν τῆς Ἑλλάδος, ἥτις παρὰ τοὺς ἓξ Ὀλυμπίους θεοὺς τίθησι καὶ τὰς ἓξ θεαίνας, ἰσαρίθμους καὶ ἰσηγόρους πρὸς τοὺς θεούς. Ἐνθυμήθητε τὰς ἱερείας τοῦ Μαντείου τοῦ Ἀπόλλωνος ἐν Δελφοῖς, καὶ δὲν εἰξεύρω τίνος ἄλλου Μαντείου τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Ἱστορίας. Ἐνθυμήθητε τὴν γυναῖκα τοῦ Φωκίωνος. Ἐνθυμήθητε τὴν Θεοδώραν τοῦ Ἰουστινιανοῦ, ἥτις, ὅτε ἐδειλίασεν ὁ Ἰουστινιανὸς καὶ αὐτὸς ὁ μέγας στρατάρχης αὐτοῦ Βελισάριος ἐκ τῆς στάσεως τοῦ «νίκα», αὐτὴ ἡ Θεοδώρα δι’ εὐγλώττου καὶ εὐθαρσοῦς προσλαλιᾶς πρὸς τὸν Ἰουστινιανὸν καὶ τὸν Βελισάριον καὶ τοὺς ἄλλους τῶν στρατηγῶν εἶπεν: «Ἐξέλθετε καὶ πατάξατε τὴν στάσιν· μὴ πρὸς Θεοῦ ἀκούσητε ἐκείνους, οἵτινες προτείνουσιν τὴν παραίτησίν σου». Καὶ ὁ Ἰουστινιανὸς ἐπείσθη εἰς τοὺς ὡραίους καὶ εὐγενεῖς λόγους τῆς γυναικός, ἐξαπέστειλε τὸν Βελισάριον, τὸν μέγαν στρατάρχην, καὶ κατέβαλε τὴν στάσιν τοῦ «νίκα», καὶ ἡ καταστροφὴ τῆς στάσεως διετήρησεν ἐπὶ τοῦ Θρόνου τὸν Ἰουστινιανόν, ὅστις μετέπειτα ἀνήγειρε τὴν Ἁγίαν Σοφίαν τοῦ Θεοῦ, ἧς ἄνευ ἀμφιβάλλω, ἂν εὐκόλως ἤθελε περισωθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Φυλή. Ἐνθυμήθητε ἄλλην μεγάλην Ἑλληνίδα, τὴν Βασίλισσαν Ἀμαλίαν, ἥτις, ὅτε ἐπὶ τοῦ Ἀτμοδρόμωνος ἐν Πειραιεῖ ὁ Ὄθων εἶχεν δειλιάσει, εἶπε πρὸς αὐτόν: «Ἄφες τοὺς διπλωμάτας σου, Ὄθων, καὶ πλεύσωμεν πρὸς τὸν Λιμένιον τῆς Μάνης, καὶ ὁπλίσωμεν τοὺς Μανιάτας, καὶ σπεύσωμεν πρὸς τὴν Ἀττικήν, ἵνα γίνωμεν κύριοι τῆς καταστάσεως». Ἀλλ’ ὁ Ὄθων ἐταλαντεύετο, καὶ ἀπῆλθεν ἀνεπιτρεπτεὶ ἐκ Χώρας, ἣν ἐμμανῶς ἠγάπησεν. Ἀποβλέψατε πρὸς τὴν σεπτὴν Ἄνασσαν τῆς σήμερον, καὶ ἐκτιμήσατε, ὡς δὲν ἀμφιβάλλω, καὶ ὡς ἐκτιμᾷ σύμπασα ἡ Ἑλληνικὴ Φυλὴ τοὺς ὡραίους ἀγῶνας Αὐτῆς ὑπέρ τε τῆς Πολιτείας καὶ τῆς Κοινωνίας ἅμα. Καὶ ἂν θέλητε, ἀνατρέξατε εἰς τὴν Ἐπανάστασιν τὴν ἡμετέραν τοῦ 1821, ἵνα ἴδητε τὰς γυναῖκας τοῦ Ζαλόγγου ἐκσφενδονιζούσας ἀπὸ τῶν βράχων τοῦ Ζαλόγγου τὰ τέκνα αὐτῶν, ἵνα μὴ παραδώσωσι ταῦτα πρὸς τοὺς Τούρκους, ἔπειτα δὲ καὶ αὐτὰς ριπτομένας, ὅπως συναποθάνωσι τοῖς τέκνοις αὐτῶν. Ἐνθυμήθητε τὴν σύζυγον τοῦ Στρατηγοῦ Γκούρα, ἥτις, ὅτε ἐφονεύθη ἐκεῖνος, μαχόμενος ἐπὶ τῆς Ἀκροπόλεως τῶν Ἀθηνῶν, εἶπε πρὸς τοὺς Ἀθηναίους, τοὺς ἐγκεκλεισμένους ἐν τῇ Ἀκροπόλει: «Μὴ δειλιᾶτε· ἐγὼ θέλω ἀντικαταστήσει τὸν Στρατηγόν». Καὶ περιβληθεῖσα τὰ ἅρματα τοῦ Γκούρα, διεξῆγε τὴν μάχην κατὰ τῶν πολιορκούντων τὴν Ἀκρόπολιν Τούρκων, ὁπότε βόμβα πεσοῦσα ἐν τῇ Ἀκροπόλει, ἐνεταφίασε τὴν ὡραίαν δέσποιναν μετὰ τῶν θεραπαινίδων αὐτῆς ὑπὸ τὰ μάρμαρα τοῦ καλλιτεχνικοῦ ἀρχαίου οἰκοδομήματος ἐκείνου, ἐν ᾧ διῃτᾶτο. Τοσαύτη δ’ ἦτο, ὡς ἐν παρόδῳ ἡ καλλονὴ καὶ ἡ πνευματικὴ ἀνάπτυξις ἐκείνης τῆς Στρατηγοῦ, ὥστε ὁ Αὐστριακὸς συγγραφεὺς τῆς Ἱστορίας τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως Πρόκες Ὄστεν, ὁ ἐλθὼν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐνταῦθα, εἶχε τρωθῆ ὑπὸ τῶν βλεμμάτων τῶν ὡραίων καὶ τῆς ὡραίας ψυχῆς τῆς μεγάλης ἐκείνης δεσποίνης. Ἀλλ’ ἐνθυμήθητε, παρακαλῶ, ὑμεῖς οἱ σύγχρονοι τὰς γυναῖκας ἡμῶν, ἐνθυμήθητε τὰς μητέρας καὶ τὰς συζύγους καὶ τὰς ἀδελφὰς ἡμῶν κατὰ τίνα εὐγενῆ καὶ ἁγνὸν καὶ μεγαλεπήβολον τρόπον ἠγωνίσθησαν ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος κατὰ τοῦ παρελθόντος συστήματος, ἠγωνίσθησαν ὑπὲρ τῆς ἀνακτήσεως τῆς αὐτοτελείας, τῆς κυριαρχίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς χώρας καὶ ἐπλημμύρησαν ἔξαλλοι καὶ μαινόμενοι κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν Κωνσταντῖνος νικηφόρος εἰσήρχετο εἰς τὸ εὐγενὲς καὶ μέγα αὐτὸ Ἄστυ. Ἐνθυμοῦμαι τοὺς ὡραίους λόγους τοῦ μεγάλου τῆς Γαλλίας ἀνδρὸς καὶ φιλοσόφου Condoriet, καὶ τοὺς μεγάλους λόγους τοῦ Γάλλου Sieyès, οἵτινες, ἀμυνόμενοι ὑπὲρ τῶν γυναικῶν κατὰ τὴν μεγάλην τῆς Γαλλίας Ἐπανάστασιν τοῦ 1789, ὑπερεμάχοντο τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτικῶν τῆς γυναικός, ἀντιθέτους ἰδέας ἔχοντες πρὸς τὸν Mirabean τὸν περίφημον Robespierre, ὧν τὰς εὐγενεῖς καὶ μεγάλας μορφὰς νομίζω, ὅτι σκιάζουσιν αἱ ἰδέαι αὐτῶν κατὰ τῶν γυναικῶν. Αὐταί, κύριοι, εἰσὶν οἱ παρήγοροι τοῦ ἀνθρωπίνου γένους· αὐταὶ ἐπουλοῦσιν ἐν τοῖς νοσοκομείοις, καὶ ἐν τοῖς στρατοπέδοις τὰς πληγὰς τῶν μαχομένων τέκνων, τῶν εὐγενῶν καὶ γενναιοφρόνων στρατιωτῶν τῆς πατρίδος ἡμῶν· αὐταὶ συμπαρίστανται ἀντιλήπτορες καὶ συμμαχηταὶ τῶν τε πολιτικῶν καὶ κοινωνικῶν ἀγώνων ἡμῶν· αὐταὶ τέλος πάντων κλείουσι τοὺς ὀφθαλμοὺς ἡμῶν τελευταῖαι κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν παραδίδομεν τὸ πνεῦμα εἰς τὸν Πλάστην. Καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι δίκαιον καὶ πολιτικόν, ἀφοῦ ἅπαξ τὸ ζήτημα ἔρχεται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, νὰ παροραθῇ, καὶ ν’ ἀπορριφθῇ, ἢ νὰ τύχῃ τὸ πολὺ τῆς τιμῆς, ὅπως διάταξίς τις ἀόριστος καὶ ἀναβλητικὴ περὶ αὐτοῦ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡμῶν; Οὐχὶ, κύριοι. Πρῶτος ἔσομαι ἐγώ, ἢ ἔστω καὶ οὐραγός, ὅταν τὸ ἄρθρον συζητηθῇ, ἵνα καὶ δι’ ἄλλων ἐπιχειρημάτων προσπαθήσω νὰ συναρπάσω τὰς ψυχὰς ὑμῶν, ἵνα μιᾷ φωνῇ καὶ μιᾷ ψυχῇ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία κηρυχθῇ ὑπὲρ τῆς παροχῆς πολιτικῶν δικαιωμάτων εἰς τὰς γυναῖκας, τοῦ δικαιώματος τοὐτέστι τοῦ ἐκλέγειν, οὐχὶ πρὸς τὸ παρὸν καὶ τοῦ ἐκλέγεσθαι. Ἴσως, κύριοι, ὑπερεπήδησα τὰ ἐσκαμμένα, καί, πρεσβύτης ἐγώ, διαχειρίζομαι θέμα, ὅπερ ἀναμένω εὐγλωτότερον, λυσιτελέστερον καὶ μεγαλοψυχότερον νὰ πραγματευθῶσιν οἱ νεάζοντες ἐξ ὑμῶν. Ἴσως, κύριοι, ὑπερέβην τὰ ἐσκαμμένα, ἐλευθεριάζων ἐπὶ τοσοῦτον. Ἀλλ’ ἂν μὴ ἐλευθεριάζῃ τις κατηγορεῖται ὑπὸ μερίδος τινὸς τοῦ Τύπου· ἂν ἔχηται τῶν παλαιῶν ἕξεων καὶ τῶν παλαιῶν ἰδεῶν, παρίσταται, ὡς τί, νομίζετε; Ὡς βρυκόλαξ! Καὶ βεβαίως ὁ ἄπειρος τῶν πολιτικῶν ἀγώνων, ἀπέναντι, ἐπιτρέψατέ μοι τὴν στρατιωτικὴν ἔκφρασιν, τοῦ διζύγου τούτου πυρός, δειλιᾷ, καὶ δὲν γνωρίζει τί νὰ πράξῃ, διότι ὅτε μὲν ἀναγινώσκει, ὅτι εἶναι νεωτεριστής, καὶ ἄξιος διὰ τοῦτο καταδίκης, ὅτε δὲ κατηγορεῖται, ὅτι εἶναι τῶν παλαιῶν ἰδεῶν ὀπαδός, βρυκόλαξ, ἀφίνων τὴν νύκτα τοὺς τάφους, καὶ εἰσερχόμενος εἰς τὰ μελετητήρια καὶ εἰς τὴν αἴθουσαν τῆς Συνελεύσεως προξενεῖ τρόμον! Ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, ἔν τε τῷ πολιτικῷ καὶ τῷ κοινωνικῷ μου βίῳ συνειθίζω νὰ μελετῶ τὰ ζητήματα, συνειθίζω νὰ ἐρωτῶ καὶ νὰ συμβουλεύομαι τὴν γνώμην τῶν συμπολιτῶν μου. Ὅταν δὲ σχηματίσω πεποίθησιν, οὔτε δεξιόθεν, οὔτε ἀριστερόθεν βλέπω, ἀλλὰ βαίνω εὐθὺς πρὸς τὸν σκοπόν. Ἴσως ἡ εἰκών, ἣν θέλω ἐπιδείξει πρὸς ὑμᾶς, ἀντίκειται εἰς τὰ νεώτερα ἤθη τοῦ πολιτισμοῦ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ αὕτη στρέφεται ἴσως κατὰ τοῦ προσώπου μου ἀποκλειστικῶς, ἐπιτρέψατέ μοι, ἵνα ἀνακοινώσω αὐτήν. Πῶς λοιπὸν ἐγὼ πολιτεύομαι; Ἐνθυμοῦμαι ἄρα τὸν Ὅμηρον, ὅστις δὲν ἀπηξίωσε νὰ παραβάλῃ τὸν Αἴαντα πρὸς τί νομίζετε; Πρὸς ὄνον! Εἶναι δὲ καὶ ἡ μόνη φορά, καθ’ ἣν ὁ Ὅμηρος καταδέχεται νὰ μνημονεύσῃ τοῦ ἀγαθοῦ τούτου τετραπόδου, τοῦ τόσον προσφιλοῦς ἐν Ἑλλάδι καὶ τόσον χρησίμου. Λέγει λοιπὸν περὶ τοῦ Αἴαντος, ὅτι, ὅπως ὁ ὄνος εἰσέρχεται εἰς τὸν ἐσπαρμένον ἀγρόν, καὶ διὰ τῶν μεγάλων αὐτοῦ ὀδόντων κόπτει καὶ θερίζει δεξιόθεν καὶ ἀριστερόθεν τὴν γράστιν, ἀδιαφορῶν διὰ τοὺς λιθοβολοῦντας αὐτὸν παῖδας, οὕτω καὶ ὁ Αἴας ὁ Τελαμώνιος ἠδιαφόρει πρὸς τοὺς Τρῶας, τοὺς βάλλοντας αὐτὸν δεξιόθεν καὶ ἀριστερόθεν, καὶ ἐξηκολούθει νὰ κόπτῃ καὶ νὰ τρώγῃ τοὺς Τρῶας, ὅπως ὁ ὄνος τὴν γράστιν. Βεβαίως δὲν εἶμαι Αἴας ὁ Τελαμώνιος. Ἐν τούτοις ἐγὼ κόπτω τὴν γράστιν δεξιόθεν καὶ ἀριστερόθεν διὰ τῶν πεπαλαιωμένων ἔστω ὀδόντων μου, ἀδιαφορῶν πρὸς τὰ βέλη, ἅτινα κατ’ ἐμοῦ ῥίπτονται. Καὶ ὀφείλω νὰ ποιήσωμαι τὴν δήλωσιν ταύτην, ἵνα ἀκουσθῇ κυρίως παρ’ ἐκείνων, πρὸς οὓς τολμῶ ν’ ἀπευθύνηται. Τὸ ἄρθρον 6ον (5ον δὲ τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) μικρὰν ὑπέστη μεταβολὴν, περὶ ἧς δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει ν’ ἀπασχολήσω ὑμᾶς. Τὸ ἄρθρον 7ον (6ον δὲ τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) ἐνεωτέρισε, διότι ἀνέγραψε δύο παραγράφους λίαν σημαντικὰς, πρὸς περιφρούρησιν τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν «Τὸ ἔνταλμα τῆς προφυλακίσεως αὐτοδικαίως καταργεῖται μετὰ παρέλευσιν τριῶν μηνῶν ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως αὐτοῦ. — Ἐπὶ κοινῶν ἐγκλημάτων ἡ προφυλάκισις τοῦ κατηγορουμένου δὲν δύναται νὰ παραταθῇ πέραν τῶν ἓξ μηνῶν, ἄνευ ἀποφάσεως τοῦ Συμβουλίου τῶν Ἐφετῶν, μετὰ ἠτιολογημένην ἔκθεσιν τοῦ ἀνακριτοῦ». Τὸ ἄρθρον 8ον (7ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) εἶναι σπουδαία, λυσιτελεστάτη, τιμιωτάτη καὶ ἐξασφαλιστικωτάτη τῆς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν προσθήκη, διότι λέγει ἐν παραγράφῳ βʹ αὐτοῦ: «Ἐπὶ ποινικῶν δικῶν ἡ ἀναδρομικὴ ἰσχὺς τῶν οὐσιαστικῶν, ἢ δικονομικῶν νόμων ἀπαγορεύεται, ἐφ’ ὅσον ὁ νεώτερος νόμος δὲν εἶναι ἐπιεικέστερος, ἢ δὲν παρέχει μείζονας ἐγγυήσεις τοῦ κατὰ τὴν τέλεσιν τοῦ ἀδικήματος ἰσχύοντος». Εἶναι γνωστὸν ὑμῖν, κύριοι, ἂς μὴ εἴπω βαρεῖάν τινα λέξιν, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ λυπήσω συναδέλφους, πρὸς οὓς ἔχω πάντα λόγον νὰ διάκειμαι φιλικῶς, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη ἐν τῷ καταρτιζομένῳ Συντάγματι ἐκρίθη ἀναγκαῖον νὰ τεθῇ ἕνεκα τῶν ἀτασθαλιῶν, αἵτινες ἔλαβον χώραν ἐπὶ τοῦ παρελθόντος καθεστῶτος, ὅτε, καὶ ἐπὶ ἀκροατηρίῳ ἔτι εὑρισκομένης τῆς δίκης, ἐγίνοντο τροποποιήσεις διατάξεων δικονομικῶν, πρὸς ζημίαν καὶ καταποντισμὸν τῶν κατηγορουμένων. Τὸ ἄρθρον 9ον (8ον δὲ τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) μένει ὡς ἔχει. Τὸ ἄρθρον 10ον (15ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) μένει ὡς ἔχει, μετετέθη μόνον διότι εἶναι συναφὲς τῷ 9ῳ. Τὰ ἄρθρα 11ον, 12ον, 13ον (9ον 10ον καὶ 11ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) οὐδεμίαν ὑπέστησαν μεταβολήν. Τὸ ἄρθρον 14ον (τὸ 12ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) μένει ὡς ἔχει, πλὴν τῆς προστεθείσης φράσεως: «ἐπιτρεπομένης καὶ ἰδιωτικῆς κατηγορίας». Τὸ ἄρθρον 15ον (13ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) μένει ὡς ἔχει. Τὸ 16ον εἶναι τὸ 14ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος. Ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ ὀφείλω νὰ ἐξάρω τὴν ὡραίαν ἐργασίαν, ἣν προσφιλὴς συνάδελφος καὶ νῦν Ὑπουργὸς, ὁ κ. Ι. Δ. Ράλλης προσέφερεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν διὰ τῶν γνωμῶν αὐτοῦ καὶ τῶν προταθεισῶν μεταρρυθμίσεων, φιλελευθέρων καὶ συνετῶν. Τὸ ἄρθρον 17ον εἶναι τὸ ἄρθρον περὶ Ἐκπαιδεύσεως (16ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος). Αὐτοῦ, ὡς προηγουμένως εἶπον, ἀπέχω νὰ ποιήσωμαι ἀνάλυσίν τινα, διότι, σχὼν τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι Εἰσηγητὴς αὐτοῦ μετὰ τοῦ προσφιλοῦς συναδέλφου κ. Μαρκεζίνη, θέλω διὰ μακρῶν συζητήσει περὶ αὐτοῦ, ὅταν τὸ ζήτημα τῆς Ἐκπαιδεύσεως καὶ τῆς Γλώσσης ἀπασχολήσῃ διὰ τῆς παρουσίας αὐτοῦ, τῆς ἐμφανίσεως αὐτοῦ, καὶ τῆς ἀναπτύξεως αὐτοῦ τὴν αἴθουσαν ταύτην. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ παρεισαγάγω κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὸ ζήτημα περὶ θρησκείας, τὸ ζήτημα περὶ Ἐκκλησίας, τὸ ζήτημα περὶ μεταφράσεως τῶν Εὐαγγελίων, τὸ ζήτημα περὶ Ἐκπαιδεύσεως, τὸ ζήτημα περὶ ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι, ὅταν ἔλθῃ ἡ ἐπίκαιρος στιγμή, θέλομεν προσπαθήσει καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν φιλτάτων συναδέλφων τῆς Ἑνδεκαμελοῦς Ἐπιτροπῆς καὶ ἐγὼ καὶ πολλὰ ἐν γένει τῶν μελῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως νὰ ἐξηγήσωμεν τὰ πράγματα, ν’ ἀποκαταστήσωμεν τὰ συζητούμενα ζητήματα ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, ἐφ’ οὗ πράγματι ἵστανται, καὶ ἐφ’ οὗ δέον νὰ συζητηθῶσι. Καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι, ὅταν τοῦτο τελεσθῇ, καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες σήμερον ἐξεγείρονται καθ’ ἡμῶν καὶ λιθοβολοῦσι, θέλουσιν ὁμολογήσει τὴν πλάνην αὐτῶν, καὶ ὅτι ἠδίκησαν ἡμᾶς, διότι, ὡς ἐν παρόδῳ, πρέπει νὰ δηλώσω εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν ὑποστηριζόντων τὴν καθαρεύουσαν γλῶσσαν ὑπῆρξεν ἢ εἶναι τοσοῦτον μωρὸς, ὥστε νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι δύναται διὰ νομοθετικῆς, ἢ συντακτικῆς διατάξεως νὰ ἐμποδίσῃ οἱονδήποτε νὰ γράφῃ τὴν Γλῶσσαν ὡς καὶ οἵαν αὐτὸς θέλει. Θέλει νὰ γράφῃ τὴν δημοτικὴν, ἢ τὴν δημώδη, θέλει τὴν καθαρεύουσαν, θέλει νὰ γράφῃ τὴν λεγομένην μαλλιαρήν, εἶναι ἐλεύθερος. Τοῦτο θέλει ἐκτιμᾶσθαι ἐκ τῆς κρίσεως ἐκείνων, πρὸς οὓς ἀποτείνεται ὁ γράφων. Ἀλλὰ βεβαίως, κύριοι, Ἐθνοσυνέλευσις, ἐκπροσωποῦσα τὴν Πανελλήνιον λαϊκὴν βούλησιν, δὲν θέλει δειχθῆ τοσοῦτον δειλή, δὲν θέλει ποτὲ ἀνεχθῆ, ἵνα αἱ φυλλάδες τῶν μαλλιαρῶν ἐξακολουθῶσι νὰ μολύνωσι τὰ τῆς Δημοτικῆς ἡμῶν Ἐκπαιδεύσεως, διαστρεβλοῦσαι οὐχὶ μόνον τὴν Γλῶσσαν τῶν παίδων ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν ψυχὴν αὐτῶν. Περὶ τούτου καὶ μόνον πρόκειται. Ζητοῦμεν διὰ τοῦ Συντάγματος νὰ θέσωμεν φραγμὸν εἰς τοὺς ἀνιέρους ἐκείνους, οἵτινες εἰσεπήδησαν εἰς τὰ ἐκπαιδευτικὰ τεμένη διὰ τῶν ἀπαισίων Γραμματικῶν καὶ τῶν ἀθλίων ἀναγνωστικῶν βιβλίων αὐτῶν, καί, οὐδὲν πλέον, οὐδὲν ἔλαττον, ζητοῦσι, νὰ σβέσωσιν ἐκ βάθρων τὴν Γλῶσσαν τὴν Ἑλληνικὴν, καὶ ν’ ἀντικαταστήσωσιν αὐτὴν δι’ ἰδιώματος μωροῦ, παράφρονος, ἀπαισίου, ἐξοβελιστέου, ὡς πρέπει νὰ καταδιώκηται καὶ νὰ καταστρέφηται πᾶσα ἐπιδημία ἐπικίνδυνος εἰς τὴν κοινωνίαν. Τὸ ἄρθρον 18ον (17ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) ὑπέστη σπουδαιοτάτην προσθήκην, διότι ἐν τέλει προσετέθη ἡ ἑξῆς διάταξις: «Εἰδικοὶ νόμοι κανονίζουσι τὰ τῶν ἐπιτάξεων διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης ἐν περιπτώσει πολέμου καταστάσεως ἢ γενικῆς ἐπιστρατεύσεως». Τὸ 19ον καὶ τὸ 20ὸν (18ον καὶ 19ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) μένουσιν ὡς ἔχουσιν. Τὸ 21ον (20ὸν τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος) ὑπέστη προσθήκην τινὰ, δηλαδὴ καὶ τὸ ἀπόρρητον τῶν τηλεγραφημάτων καὶ τηλεφωνημάτων, ἅτινα δέον νὰ ὦσιν ἐπίσης ἀπολύτως ἀπαραβίαστα. Καὶ ἔρχεται εἶτα τὸ ἄρθρον 95ον τοῦ ἐν ἰσχύϊ Συντάγματος, οὗτινος ἡ ἐπεξεργασία ἀνετέθη εἰς τὸν προσφιλῆ συνάδελφον καὶ Ὑπουργὸν κ. Ι. Δ. Ράλλην, ἐφ’ οὗ ἐπέρχεται μεταβολὴ τις οὐσιωδεστάτη, διότι τὰ πολιτικὰ ἐγκλήματα δικάζονται ὑπὸ τῶν ἐνόρκων, ὡσαύτως καὶ τὰ τοῦ Τύπου, ὁσάκις ταῦτα ἀφορῶσι τὸν δημόσιον βίον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἰδιωτικὸν, προκειμένου περὶ βουλευτῶν, δημάρχων, δημοτικῶν παρέδρων, δημοτικῶν ἢ κοινοτικῶν συμβούλων καὶ δημοσίων ἢ δημοτικῶν ὑπαλλήλων. Μετὰ, κύριοι, τὴν εἰσήγησιν ταύτην, ἐπὶ τῇ ἐκτάσει τῆς ὁποίας τολμῶ νὰ ζητήσω τὴν ἐξ ἐπιεικείας συγγνώμην ὑμῶν, θέλομεν βεβαίως ἐπιληφθῆ τῆς συζητήσεως κατὰ σειρὰν ἑνὸς ἑκάστου τῶν προσκομισθέντων πρὸς ὑμᾶς ἄρθρων. Εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἰς τὸν διευθύνοντα τὴν πλειοψηφίαν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἀπόκειται ν’ ἀποφασίσωσι πότε θέλομεν εἰσέλθει εἰς τὴν λεπτομερῆ ἄρθρου πρὸς ἄρθρον συζήτησιν. Ἤθελον συστήσει τῷ κυρίῳ Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως, χάριν τιμῆς κυρίως τῶν ἄρθρων, περὶ ὧν πρόκειται, δηλαδὴ τῶν πρώτων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἢ τοῦ μέλλοντος ὡς πρώτου νὰ θεωρηθῇ, ἂν τοῦτο γένηται δεκτὸν, ἤθελον συστήσει τῷ κυρίῳ Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν εἶναι δυνατὸν, νὰ μὴ εἰσέλθωμεν ἀπόψε εἰς τὴν κατὰ μέρος αὐτῶν συζήτησιν, διότι νομίζω, ὅτι δὲν θέλομεν εἶσθαι ἐντελῶς ἐν καταστάσει, ὅπως ἐπὶ τὰ μάλιστα σοβαροῦ ζητήματος ἐξακολουθήσωμεν τὴν συζήτησιν, μετὰ τὴν μακρὰν τέλος πάντων ἀγόρευσίν μου, ἣν βεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι προσεπάθησα πάσει δυνάμει, ἵνα καταστήσω συντομωτέραν. Ἀλλ’ ἀντελήφθητε βεβαίως, ὅτι τὰ θέματα ἦσαν τοσοῦτον πολλὰ καὶ τοσοῦτον σοβαρὰ, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γένηται μείζων περίληψις αὐτῶν.

§34Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὑπήρξατε πολὺ περιληπτικός.

§35Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐὰν μοὶ ἐπιτρέψητε ἐπί τινας ἀκόμη στιγμὰς νὰ καταχρασθῶ τὴν ὑμετέραν ἀνοχὴν καὶ καλοσύνην, θέλω ἀνακοινώσει πρὸς ὑμᾶς, ὅτι σπουδαῖαι μεταρρυθμίσεις ἐγένοντο ἐν τῇ Ἑνδεκαμελῆ Ἐπιτροπῇ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 91ου τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος. Πρόκειται περὶ προσθηκῶν, αἵτινες ἐκρίθησαν ἀναγκαῖαι ὡς ἐκ τῆς προσφάτου πολιτικῆς καταστάσεως, ἐκ τῶν γεγονότων, ἅτινα ἀτυχῶς ἔλαβον χώραν ἐπὶ τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως ἐν τῇ Πατρίδι ἡμῶν. Τὸ ἄρθρον τοῦτο, τὸ 91ον, ὡς τροπολογεῖται καὶ ὡς συμπληροῦται ὑπὸ τῶν Εἰσηγητῶν τῆς Ἐνδεκαμελοῦς Ἐπιτροπῆς, λαμβάνει τοιαῦτα μέτρα καὶ τοιαύτας ἐγγυήσεις, ὥστε νὰ καταστῇ δυσχερεστάτη ἡ ἐπανάληψις τῶν τότε θλιβερῶν γεγονότων. Ἐπίσης καὶ ἐν τῷ ἄρθρῳ 97ῳ τοῦ Συντάγματος ἐπέρχονται προσθῆκαι καὶ μεταβολαὶ, αἵτινες ἐγγυῶνται τὴν μείζονα ἐξασφάλισιν τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν. Τὸ ἄρθρον 54ον τὸ περὶ Βουλῆς ἐπίσης ὑφίσταται προσθήκας, δι’ ὧν ἐξασφαλίζεται ἑδραιοτέρα ἡ λειτουργία τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος. Τὸ ἄρθρον 63ον τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος ἐπίσης ὑφίσταται μεταβολὰς, ἐξασφαλιζούσας τὴν ἀπρόσκοπτον ἐνάσκησιν τῶν καθηκόντων τοῦ Βουλευτοῦ, προστατευομένου ἀπέναντι τῆς Ἐκτελεστικῆς καὶ τῆς Δικαστικῆς Ἀρχῆς. Ἀλλὰ περὶ τούτων δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ ἐκταθῶ, καθόσον ταῦτα, κύριοι, δὲν συνεζητήθησαν ὑπὸ τῆς Ὁλομελείας τῆς Ἐπιτροπῆς. Καὶ νῦν, περατῶν τὴν ἴσως τῇ ἐπιεικῆ ὑμῶν ἀνοχῆ παραταθεῖσαν ἀγόρευσίν μου, ἐλπίζω, ὅτι, παρακολουθῶν τὰς ἐν λεπτομερείᾳ συζητήσεις τῆς Συνελεύσεως, ὅταν αὕτη ἐπιληφθῇ ἑνὸς ἑκάστου τῶν συζητηθησομένων ἄρθρων, ἴσως θέλω δυνηθῆ νὰ προσφέρω καὶ ἐγὼ τὰς ἐμὰς μικρὰς ὑπηρεσίας εἰς τελειοτέραν κατάρτισιν τοῦ Πολιτεύματος ἡμῶν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν τοῦ Συντάγματος.

§37Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Αἱ προτάσεις, κύριε Πρόεδρε, κατὰ τὸν Κανονισμὸν ὑποβάλλονται τέσσαρας ἡμέρας πρὸ τῆς συζητήσεως τοῦ ἄρθρου· ὑπάρχουν ὅμως προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Ἑνδεκαμελῆ Ἐπιτροπὴν τῶν Εἰσηγητῶν εἴτε εἰς τὴν ὁλομέλειαν τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἀπερρίφθησαν ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς. Αὗται εἰσάγονται οὕτω διὰ τῆς Ἐπιτροπῆς ἢ πρέπει ἐκ νέου νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν;

§38Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως ὁ ὑποβάλλων πρότασιν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ὑποβάλλει αὐτὴν διὰ τῆς Ἐπιτροπῆς εἰς τὴν Συνέλευσιν συνοδευομένην ὑπὸ τῆς γνωμοδοτήσεως τῆς Ἐπιτροπῆς ἂν εἰς τοιαύτην προῆλθεν ἡ Ἐπιτροπή. Ἡ Ἐπιτροπὴ μεταξὺ τῶν προτάσεων, ἐκλέγει ἐκείνην, τὴν ὁποίαν θεωρεῖ προσφορωτέραν ἢ καταρτίζει ἰδίαν πρότασιν διάφορον πρὸς τὰς εἰς αὐτὴν ὑποβληθείσας, ἀλλ’ ἐννοεῖται ἀφ’ ἑαυτοῦ ὅτι ὅλαι αἱ ὑποβληθεῖσαι προτάσεις θὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὡς λέγει ὁ Κανονισμὸς, συζητούμεναι συγχρόνως διότι δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀπορρίψῃ ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ νὰ καταστήσῃ ἀπαράδεκτον τὴν πρότασιν.

§39Γ. ΠΩΠ. Ἐφ’ ὅσον ἐμάθομεν ὅτι ὑπάρχουσι προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ δὴ τῆς εἰδικῆς σας προσωπικότητος ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἄμεσον συζήτησιν ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχομεν τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις; Πρόκειται νὰ συζητηθῇ συνολικῶς ἅμα τῇ ἐνάρξει ἀκριβῶς τῶν συζητήσεων αὐτὸ τοῦτο τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος. Αἱ προτάσεις αἱ ὑποβληθεῖσαι ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἀνάγονται εἰς θεμελιώδεις διατάξεις, ἀνάγονται εἰς θέματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀδύνατον νὰ εἶναι ἄσχετα καὶ πρὸς τὴν συζήτησιν αὐτοῦ τοῦ πρώτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος τὴν παρέχουσαν εἰς τοὺς πληρεξουσίους καὶ τὸν γνώμονα τῆς ἐκτάσεως, ἥτις πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τὴν μόρφωσιν τῶν ἰδίων ἀντιλήψεων διὰ τὴν διάπλασιν τοῦ νέου Πολιτεύματος τῆς Χώρας. Θὰ παρακαλέσω συνεπῶς, ὅπως πρὸ τῆς ὑποβολῆς καὶ μέχρι τῆς ἐλεύσεως τῶν κυβερνητικῶν προτάσεων, ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, διότι δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι δὲν θὰ εἶναι σοβαρὰ ἡ ἐργασία, ἀλλὰ δὲν θὰ εἶναι σύμφωνος πρὸς τὴν ἀποστολὴν ἡμῶν ἐρχομένων νὰ κρίνωμεν οὐχὶ ἄρθρα Συντάγματος, ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο τὸ Σύνταγμα ὡς βάσιν πολιτεύματος, ὡς βάσιν συνεπῶς ἑδραίαν μιᾶς ἰδέας ἀπορρεούσης ἐκ τῆς λαϊκῆς βουλήσεως καὶ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς θὰ μορφώσωμεν εἰς ἄρθρα συνταγματικά.

§40Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ Σύνταγμα περιέχει ἀριθμόν τινα διατάξεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀνεξάρτητοι ἀπ’ ἀλλήλων. Θὰ ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως ἑκάστου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ἂν καὶ ἐφ’ ὅσον ἐπ’ αὐτοῦ ὑπάρχουσι προτάσεις περὶ τροποποιήσεως. Μεταξὺ ἐκείνων, οἵτινες προέτειναν τροποποιήσεις εἶμαι καὶ ἐγώ, ὑποβαλὼν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν διὰ τοῦ ἐντίμου συναδέλφου κ. Πολυγένους πέντε τροποποιήσεις ἀφορώσας πέντε διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ὁμολογῶ, ὅτι καὶ αἱ πέντε τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας προέτεινα δὲν ἀφορῶσιν ἐπουσιώδη σημεῖα τοῦ Συντάγματος ἡμῶν. Δὲν αἴρουσι τὴν θεμελειώδη βάσιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ εἰσάγουσι θεσμοὺς σπουδαιότητος μεγίστης. Πρόκειται πρῶτον περὶ τοῦ θεσμοῦ τοῦ δημοψηφίσματος. Πρόκειται εἶτα περὶ χορηγίας εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τῆς ἀδείας νὰ ἄρῃ τὴν διάκρισιν τῶν φύλων ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν καὶ ἐκλέγεσθαι καὶ καταλαμβάνειν δημόσια λειτουργήματα. Πρόκειται τρίτον περὶ ἰδιαιτέρας ἐκπροσωπήσεως τῶν ἐπαγγελματικῶν καὶ παραγωγικῶν τάξεων καλουμένων ἵνα παρέχωσιν τὴν ἐκ τῶν φώτων αὐτῶν συμβουλευτικὴν σύμπραξιν εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν ἐν τῇ διαρρυθμίσει τῶν θεμάτων τῶν ἀναγομένων εἰς τὸν ἐθνικὸν πλοῦτον. Πρόκειται περὶ καθορισμοῦ τῆς καταρτίσεως τῆς Κυβερνήσεως εἰς ὡρισμένην περίπτωσιν ἐνασκήσεως τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Καὶ τέλος πρόκειται περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Αὐταὶ εἶναι αἱ προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον καὶ τῶν ὁποίων ὡς εἶπον, δὲν παραβλέπω τὴν σοβαρότητα καὶ παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ μελετήσῃ ταύτας, ὡς συνεπαγομένας καινοτομίας εἰς τὸ Πολίτευμα καὶ διδούσας εἰς αὐτὸ κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος ἐκήρυξα ὡς ἀκολουθητέαν. Τὰς προτάσεις ταύτας ὑπέβαλον εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, ἡ δὲ Ἐπιτροπὴ τὰς μελετᾷ, ὅπως καὶ ὅλας τὰς ἄλλας, τὰς ὁποίας οἱ κ. κ. συνάδελφοι ὑπέβαλον. Ἀπεφασίσθη ὅμως ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμείνωμεν τὴν περαίωσιν τοῦ ἔργου τῆς Ἐπιτροπῆς, ἵνα ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως τοῦ Συντάγματος, διότι ἐγένετο παρ’ ὅλων δεκτὸν, ὅτι ἑκάστη ἐκ τῶν εἰδικῶν συνταγματικῶν διατάξεων ἔχει αὐτοτελῆ ὑπόστασιν, καὶ δύναται νὰ συζητηθῇ, κεχωρισμένως. Ἑπομένως δυνάμεθα νὰ ἐπιληφθῶμεν ἤδη τῆς συζητήσεως ἐκείνων τῶν ἄρθρων, περὶ τῶν ὁποίων ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Συνέλευσιν προτάσεις τροποποιήσεως. Ἔχομεν δὲ περί τινων ἐξ αὐτῶν μακρὰς ἐκθέσεις εἰσηγητικὰς ἐν αἷς περιλαμβάνονται αἱ συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν τόσον ἐν τῇ εἰσηγητικῇ Ἐπιτροπῇ, ὅσον καὶ ἐν τῇ ὁλομελείᾳ τῆς συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ὥστε δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐμᾶς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον, ἡ Ἐπιτροπὴ εἶναι ἐν πλήρει τάξει, ὅτι δὲν διένειμεν αὐτὰς πρότερον, ἀλλ’ ἐδημοσιεύθησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἀφ’ ἧς ὑπεβλήθησαν. Ἡ Ἐπιτροπὴ βεβαίως δὲν εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ τὰς δώσῃ πρὸς τύπωσιν, ὅπως δὲν εἶχεν ὑποχρέωσιν καὶ διὰ τὰς ἄλλας προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν, καὶ ὀρθῶς δὲν τὸ ἔπραξεν ἐφ’ ὅσον οὐδὲ κἂν ἔλαβεν ἀκόμη καιρὸν νὰ ἐπιληφθῇ καὶ συζητήσῃ ἐπ’ αὐτῶν καὶ ἐκφράσῃ γνώμην. Ἐν τούτοις ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῆς παρατηρήσεως τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου θὰ ἐνόμιζον ὀρθὸν νὰ συστηθῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, ἵνα μεριμνᾷ, ὅπως πᾶσα πρότασις, ἡ ὁποία ὑποβάληται εἰς αὐτήν, καὶ πρὸ τῆς συζητήσεως αὐτῆς ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς τυποῦται καὶ διανέμηται εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ οὕτω λαμβάνει ἀμέσως ἡ Συνέλευσις γνῶσιν ὅλων τῶν προτάσεων τῶν ὑποβληθεισῶν ὑπὸ τῶν κ. κ. πληρεξουσίων σχετικῶς πρὸς τὸ συντακτικὸν αὐτῆς ἔργον. Κατὰ ταῦτα νομίζω ὀρθὸν νὰ προχωρήσωμεν συμφώνως πρὸς τὸν Κανονισμὸν, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσαμεν προχθές.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 12ου τοῦ ὑφισταμένου Συντάγματος. Διακόπτεται ἡ Συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10.30′ μ. μ. ἀκριβῶς.

(Ὥρᾳ 9 μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 11.10′ μ. μ.)

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§43Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Θὰ εἶναι καλὸν κ. Πρόεδρε, νὰ ὁρισθῇ ἀπὸ τοῦδε τί ἔχομεν νὰ κάμωμεν αὔριον.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον ἔχομεν Ἡμερησίαν Διάταξιν νομοθετικῆς ἐργασίας καὶ πρῶτον ἀντικείμενον αὐτῆς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀποζημιώσεως τῶν παθόντων».

§45Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλὰ παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ διανεμηθῇ πρὸ τῆς συνεδριάσεως τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἐτροποποιήθη.

§46Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ διανεμηθῇ τὴν πρωίαν.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ὁ κ. Π. Ἀργυρόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§48Π. Ι. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὶν εἰσέλθῃ ἡ Συνέλευσις εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος ἐζήτησα τὸν λόγον, ἵνα ὑποβάλω μερικὰς συστάσεις ὅσον ἀφορᾷ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην μου πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν. Εἰς παρελθοῦσαν συνεδρίασιν δι’ ὀλίγων ἐτόνισα, ὅτι προκειμένου νὰ ἐπιληφθῶμεν τοῦ ἔργου τοῦ συντακτικοῦ, θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ συστηματοποιήσωμεν τὴν ἐργασίαν αὐτήν. Βεβαιωθῆτε ὅτι τὴν σύστασιν ταύτην δὲν ἐποιησάμην τότε καὶ δὲν εἰσηγοῦμαι ἤδη ἢ ὁρμώμενος ἐκ τῆς ἐπιθυμίας καὶ μόνον νὰ συστηματοποιηθῇ ἡ ἐργασία τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Διότι ἔχω τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι δὲν ἀκολουθοῦμεν τὴν εὐθεῖαν ὁδόν, ἀλλὰ τὴν σκολιὰν καὶ διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἤρξατο τῶν ἐργασιῶν της καὶ ἤρξατο ἀπ’ ἀρχῆς ἐξετάζουσα τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος καὶ ἐξετέλεσε τὴν ἐργασίαν ἐπὶ 23 ἄρθρων καὶ εἶναι ἑτοίμη, ὡς ἐβεβαίωσεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος αὐτῆς, ἡ ἐργασία ἐπὶ ἑτέρων 34 ἄρθρων. Ὑπεστήριξα δι’ ὀλίγων τότε ὅτι προκειμένου νὰ εἰσαχθῶσι νέοι θεσμοὶ σπουδαιότατοι, τὴν σπουδαιότητα τῶν ὁποίων ἐξῆρεν αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι διὰ τῶν θεσμῶν αὐτῶν πρόκειται νὰ δώσωμεν νέαν κατεύθυνσιν εἰς τὴν ὅλην μορφὴν τοῦ Πολιτεύματος κυριώτεροι δὲ τῶν θεσμῶν τούτων εἶναι οἱ ἀκόλουθοι, τὸ κεφάλαιον περὶ δημοψηφίσματος, περὶ παρακοινοβουλίου περὶ Γερουσίας—τὸ ὁποῖον θὰ συζητηθῇ σοβαρῶς—περὶ ἐφαρμογῆς τοῦ Συμβουλίου Ἐπικρατείας μέ τινας τροποποιήσεις καὶ τὸ περὶ Ἰσοπολιτείας τῆς γυναικὸς, θὰ γεννηθῶσι δὲ καὶ ἄλλα πάμπολλα ζητήματα ὡς τὸ περὶ διαιρέσεως τῆς Βουλῆς, τὸ περὶ διενεργείας τῶν ἐκλογῶν ἀπὸ ὑπηρεσιακὰς Κυβερνήσεις καὶ ἄλλα, προκειμένου—λέγω—περὶ νέων θεσμῶν, ἐνόμιζον καὶ νομίζω, ὅτι ὁ καλύτερος τρόπος θὰ ἦτο οἱ οὐσιώδεις αὐτοὶ νέοι θεσμοὶ νὰ συζητηθῶσιν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν ἰδιαιτέρως καὶ αὐτοτελῶς καὶ ἂν γίνωσι δεκτοὶ ἐν μέρει ἢ ἐν ὅλῳ νὰ κληθῇ ἡ Ἐπιτροπὴ ὅπως ἐπεξεργασθῇ ὅλα τὰ ἄρθρα καὶ προσαρμόσῃ ταῦτα πρὸς τοὺς νέους αὐτοὺς θεσμούς. Διότι τώρα θὰ συμβῇ τὸ ἀκόλουθον. Ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ ἀποπερατώσῃ τὴν ἐπεξεργασίαν ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος, θὰ ἔλθωμεν ἔπειτα εἰς τὴν συζήτησιν τῶν νέων αὐτῶν θεσμῶν. Ἐὰν π. χ. ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις ὑπὲρ τῆς Γερουσίας καὶ ὡς ἀντελήφθην ὑπάρχει μεγάλη Κοινὴ γνώμη ὑπὲρ τῆς ἰδέας τῆς Γερουσίας, ζήτημα τὸ ὁποῖον θὰ ἔλθῃ ἀμέσως μετὰ τὸ θέμα τῆς Βουλῆς, καὶ ὅπερ ἐπηρεάζει ὅλα τὰ ἄρθρα περὶ συντάξεως τῆς Πολιτείας, τί θὰ συμβῇ; Θὰ ἀρχίσῃ πάλιν ἡ Συνέλευσις τὴν συζήτησιν ἐκ νέου τῶν ἄρθρων ὅλων αὐτῶν; Ἔρχεται τὸ ζήτημα τοῦ δημοψηφίσματος. Αὐτὸς ὁ θεσμὸς δὲν θὰ ἐπηρεάσῃ τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα ἤδη ἔχει ἐπεξεργασθῆ ἡ Ἐπιτροπή; Ἀπώλεια χρόνου καὶ περιπλοκὴ ἐξ ἐλλείψεως μεθοδικότητος. Διὰ ταῦτα ὅταν ἐπρότεινα δι’ ὀλίγων κατὰ παρελθοῦσαν συνεδρίασιν ὅπως κατ’ ἀρχὴν ἐξετασθῶσιν αἱ νέαι προτάσεις, οἱ νέοι θεσμοί, οἱ ὁποῖοι εἰσάγονται, τὸ ἔπραξα μὲ τὴν βεβαιότητα ὅτι οὕτω θὰ ἀπλοποιεῖτο πολὺ ἡ ἐργασία τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἤδη ἐπιμένω εἰς τοῦτο. Νὰ ὑποβληθῶσι, ὑπεβλήθησαν ἤδη, ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως αἱ 5 νέαι προτάσεις. Νὰ ὑποβληθῶσι καὶ τῶν ἄλλων κομμάτων καὶ ἀνεξαρτήτων πληρεξουσίων αἱ προτάσεις καὶ ὅταν ἡ Συνέλευσις λάβῃ γνῶσιν πασῶν τῶν προτάσεων νὰ ἀρχίσῃ αὐτοτελῶς ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν νέων εἰσαγομένων θεσμῶν, οὓς θὰ δεχθῇ ἢ θὰ ἀπορρίψῃ, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τούτου νά γίνῃ ἡ ἐπεξεργασία τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος. Σήμερον ἀνηγγέλθη τοῦτο μὴ γνωρίζοντες τὰς προτάσεις τῶν κομμάτων καὶ λοιπῶν πληρεξουσίων. Διὰ τοῦτο ἐπιμένω εἰς τὴν γνώμην μου, ὅτι θὰ ἦτο ὀρθότερον νὰ ἀναβάλωμεν τὴν ἐπὶ τῆς συντάξεως τοῦ Πολιτεύματος συζήτησιν, δοθέντος ἄλλως τε ὅτι κατὰ πᾶσαν πιθανότητα τὸν Ἰούλιον θὰ διακοπῶσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως. Μέχρι δὲ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν νὰ ἐξαντληθῇ ἡ Ἡμερησία Διάταξις τῶν νομοσχεδίων. Ἐὰν δυσανασχετῇ, ὡς ἐλέχθη, ἡ Κοινὴ γνώμη, τοῦτο δὲν προέρχεται, διότι δὲν εἰσερχόμεθα ταχέως εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ Πολιτεύματος, ἀλλὰ διότι δὲν ψηφίζονται ὅλα αὐτὰ τὰ μέτρα τὰ νομοθετικά, τὰ ὁποῖα ἔχουν ὑποβληθῇ. Κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ τῶν 30 ἡμερῶν νὰ ὑποβληθῶσιν ὅλαι αἱ προτάσεις, νὰ ἐκτυπωθῶσι καὶ διανεμηθῶσι, νὰ γίνῃ ἡ συζήτησις ἐν τῷ Τύπῳ πρὸς μόρφωσιν κοινῆς γνώμης, ὁπότε μετὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν ἐσόμεθα ὥριμοι πρὸς συζήτησιν τῶν τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν δὲν ἀποδεχθῶμεν τὸ σύστημα τοῦτο θὰ ἀναγκασθῶμεν ἐφ’ ὅσον εἰσέρχονται αἱ διάφοροι αὐταὶ προτάσεις ἐπὶ τῶν διαφόρων θεσμῶν νὰ χάνωμεν τὸν χρόνον, οὕτω δὲ καὶ ὁ χρόνος θὰ ἀπολεσθῇ καὶ ἡ ἐργασία δὲν θὰ εἶναι συστηματική. Ὁ Σατωβριάνδος λέγει, ὅτι εἰς τὰς συνελεύσεις τύποις μὲν ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὁ ὑπηρέτης τῆς Συνελεύσεως, οὐσίᾳ δὲ ὁ αὐθέντης. Νομίζω ὅτι οὔτε ὁ αὐθέντης πρέπει νὰ εἶναι, οὔτε ὁ ὑπηρέτης. Πρέπει νὰ εἶναι ὁδηγὸς καὶ διὰ νὰ εἶναι ὁδηγὸς καὶ ὁδηγὸς πεφωτισμένος πρέπει νὰ λαμβάνῃ ὑπὸ σημείωσιν καὶ τὰς γνώμας καὶ τὰς συστάσεις τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως, ἰδίως δὲ ὅταν αἱ συστάσεις καὶ αἱ γνῶμαι αὗται προέρχονται ἐκ τῆς εὐσυνειδήτου ἐπιθυμίας νὰ συστηματοποιηθῇ ἡ ἐργασία, ἡ ὁποία ταχύτερον θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς πρακτικώτερα ἀποτελέσματα. Δὲν ὑποθέτω δὲ ὅτι ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἑκάστοτε λαμβάνω τὸν λόγον, ἵνα δι’ ὀλίγων εἴπω τὴν γνώμην μου, δύναμαι νὰ χαρακτηρισθῶ ὅτι ὁρμῶμαι ἐξ οἱουδήποτε πνεύματος ἄλλου ἢ τῆς πεποιθήσεως καὶ τῆς ἐπιθυμίας νὰ λέγω ἀμερολήπτως τὴν γνώμην μου. Εἶμαι ἀντιπολιτευόμενος τοῦ καταλυθέντος συστήματος καὶ συνεργάτης τοῦ κρατοῦντος, ἀλλὰ συνεργάτης ἀγόμενος καὶ φερόμενος ἐκ τῆς ἰδίας μου κρίσεως, τῆς ἰδίας πεποιθήσεως καὶ τῆς ἰδίας συνειδήσεως. Διὰ τοῦτο ἐτόλμησα νὰ ὑποβάλω τὰς παρατηρήσεις ταύτας μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι πιθανῶς θὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν, ὅπως ἡ ἐργασία γίνῃ συστηματικὴ καὶ μὴ προβῶμεν εἰς μελέτας καὶ συζητήσεις ὀλίγων ἄρθρων, διακόψωμεν ἔπειτα καὶ ὑποτεθῇ ὅτι καὶ αὐτοῦ τοῦ σπουδαιοτάτου ἔργου τῆς συντάξεως τοῦ Πολιτεύματος, ἐπιλαμβανόμεθα ἐν βίᾳ καὶ ἐλαφρότητι καὶ μὴ ἀποδίδοντες τὴν ἣν σπουδαίαν κέκτηται σημασίαν.

§49Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τῆς μεθόδου τῆς ἐργασίας, ἣν ὑπέβαλεν ὁ κ. συνάδελφος ἐγένετο συζήτησις καὶ ἐκ τῆς συζητήσεως, ἥτις εἶχε γίνῃ, κατελήξαμεν εἰς τὸ νὰ ψηφίσωμεν τὸν Κανονισμόν, τὸν ὁποῖον ἄρτι ἐψηφίσαμεν. Καίτοι δὲν ἀμφιβάλλω ποσῶς ὅτι αἱ ἰδέαι τοῦ κ. συναδέλφου προέρχονται ἐκ τῆς πεποιθήσεως αὐτοῦ περὶ τοῦ ὀρθοτέρου τρόπου τῆς ἐργασίας ἡμῶν, λυποῦμαι ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμμερισθῶ τὴν γνώμην αὐτοῦ. Καὶ πρὸ ὀλίγου ἐξέφρασα τὴν γνώμην μου περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τὰς ἐργασίας ἡμῶν.

§50Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ τὸν λόγον.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§52Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶχον καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ὑπέβαλεν, δὲν ἤθελον γίνει δεκταὶ ἕνεκα τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν οὐχὶ τὸ πρῶτον σήμερον, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἡ σχετικὴ συζήτησις εἶχε γίνει, ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Αἱ σκέψεις, τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος ἐξέθηκεν εἰς τὴν Συνέλευσιν, εἶναι σκέψεις κατ’ ἐμὴν ἐκτίμησιν καὶ συνείδησιν, ἀπολύτως ὀρθαί. Εἶχον δὲ λάβει τὴν τιμὴν νὰ ὑποστηρίξω ταύτας κατὰ δύο συζητήσεις ἀλλεπαλλήλως γενομένας. Ὅτε τὸ πρῶτον ἀπεφάσισεν ἡ Συνέλευσις νὰ καταρτίσῃ τὴν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπήν, ἐγένετο τότε συζήτησις περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἤθελε προχωρήσει τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως τὸ Συντακτικόν, καὶ τότε ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι θὰ ἦτο ὀρθοτέρα κατ’ ἐμὴν γνώμην ἡ ἐπεξεργασία τοῦ Συντάγματος, ἀρχομένης τῆς συζητήσεως τῆς δογματικῆς ἐπὶ τῶν κεφαλαιωδῶν ἀρχῶν, αἵτινες διέπουσιν ἰδίως τὰ τῆς συντάξεως τῆς Πολιτείας καὶ τὰ τοῦ δημοσίου δικαίου καὶ κατόπιν προβαινούσης τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Συντακτικῆς εἰς τὴν ἐπεξεργασίαν σχεδίου Συντάγματος ἐπὶ τῇ βάσει τῶν παραδεκτῶν γενομένων ἤδη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως κεφαλαιωδῶν ἀρχῶν. Ἐγένετο συζήτησις τότε ἀρκετὰ μακρὰ μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὑποστηρίξαντος τὸ δεύτερον σύστημα τῆς κατ’ ἄρθρον συζητήσεως, ἥτις καὶ ἐπεκράτησεν. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι μολονότι τὸ Σύνταγμα ἀποτελεῖται ἐκ μιᾶς σειρᾶς διατάξεων, αἵτινες φαίνονται ὅτι ἐν πολλοῖς εἶναι ἀσύνδετοι πρὸς ἀλλήλας, ἡ ἐσωτερικὴ ὑφὴ πασῶν τῶν διατάξεων πρὸς τὸ σύστημα τῆς συντάξεως τῆς Πολιτείας εἶναι ἀναμφισβήτητος. Ἀναμφισβητήτως δὲ ἔπρεπε ὅλαι αἱ διατάξεις καὶ αἱ λεπτομέρειαι, αἱ σχετιζόμεναι πρὸς τὴν σύνταξιν τῆς Πολιτείας καὶ αἱ ἄλλαι κεφαλαιώδεις, αἱ σχετιζόμεναι πρὸς τὸ δημόσιον δίκαιον τῶν Ἑλλήνων, ἔπρεπε νὰ ἐξαρτηθῶσι πάντως ἐκ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον θὰ πρυτανεύσῃ περὶ τὴν σύνταξιν τῆς Πολιτείας. Ἀκριβῶς δὲ ὁ τρόπος τῆς συγκροτήσεως τῆς Συνελεύσεως ἐπέβαλλε τὴν τοιαύτην κεφαλαιώδη συζήτησιν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀκολουθήσωμεν καὶ ἡμεῖς μετ’ εὐδοκιμήσεως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησεν ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ ἡ συνελθοῦσα κατὰ τὸ 1911 καὶ ἐπιληφθεῖσα τῆς ἐπεξεργασίας τότε τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, ὡς καὶ ἄλλοτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω, ἀπετελεῖτο ἐκ μιᾶς μερίδος μόνης, τῶν ἄλλων πολιτικῶν μερίδων ἀποσυρθεισῶν τοῦ ἀγῶνος καὶ ἀφησασῶν ἐλεύθερον τὸ στάδιον εἰς τὸ κρατῆσαν τότε πολιτικὸν κόμμα. Ἦτο λοιπὸν εὔκολον μία Ἐπιτροπὴ προπαρασκευαστικὴ τῶν Συνταγματικῶν διατάξεων νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ἔργου ἐκείνου. Εἶχε μάλιστα φθάσει ὁ Κανονισμὸς τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ ἀποκλείωνται τῆς εἰσαγωγῆς εἰς τὴν Βουλὴν αἱ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον ἀπορριφθῆ ὑπὸ τῆς Συντακτικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἦτο ὑποχρεωτικὴ ἡ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν προεισαγωγὴ τῶν διατάξεων. Ἀλλὰ σήμερον ὅμως ἡ Συνέλευσις εἶναι διῃρημένη εἰς πολιτικὰς μερίδας· ἡ Συνέλευσις εἶναι ἀποτέλεσμα ἑνὸς ἀγῶνος μακροῦ πολιτειακοῦ καὶ ἐκλογικοῦ, ὁ ὁποῖος κατέληξεν εἰς τὴν νίκην τῶν συνδυασμένων μερίδων, αἱ ὁποῖαι ἀπετέλουν τὴν ἡνωμένην ἀντιπολίτευσιν καὶ τὴν ἧτταν τῆς ἄλλης μερίδος. Ἐννοεῖται ὅτι μολονότι πάντες ἀντιλαμβανόμεθα ὅτι τὸ Συντακτικὸν ἔργον προέρχεται ἐκ τοῦ Ἔθνους καὶ τῶν πληρεξουσίων, ἀσχέτως πρὸς τὴν πολιτικὴν μερίδα, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκουσιν, ἐφ’ ὅσον ὅμως ὑπάρχουσι κόμματα συντεταγμένα, σεβόμενα ἑαυτά, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἔχωσιν ἰδέας περὶ τῆς συντάξεως τοῦ πολιτεύματος. Ἕπεται ὅτι παρ’ ὅλην τὴν παρεμπόδισιν τῆς θέσεως οἱουδήποτε ζητήματος ἐμπιστοσύνης ἐν τῇ ψηφίσει τοῦ Συντάγματος, τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως τὰ ἀνήκοντα εἰς ὡρισμένας μερίδας εἶναι συνδεδεμένα πρὸς ἄλληλα ἐκ τῆς ἰδεολογίας, ἡ ὁποία εἶναι ἀπαραίτητος προκειμένου περὶ τῆς συντάξεως τῆς Πολιτείας. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προέλθῃ εἰς τὸ ἔργον αὐτῆς τὸ προγραμματικόν, διότι τὸ προγραμματικὸν ἔργον προσκρούει εἰς τὴν σύνθεσιν ἀκριβῶς τῆς Συνελεύσεως, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει προγραμματικῶς νὰ συζητηθῶσιν ἐν τῇ Συνελεύσει τὰ κεφαλαιώδη ζητήματα καὶ τότε ἡ Συντακτικὴ Ἐπιτροπὴ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐκτελοῦσιν αἱ ἐπιτροπαὶ τῆς Βουλῆς, ἐπεξεργαζόμεναι λεπτομερῶς τὰ νομοσχέδια, ἀφοῦ ἡ Βουλὴ ἔχει ψηφίσει τὴν ἀρχὴν αὐτῶν. Οὕτω δὲ θὰ προεβαίνομεν εἰς τὸ ἔργον, λυσιτελέστερον καὶ μετ’ ἀποτελεσμάτων ταχυτέρων καὶ ὠφελιμωτέρων. Ἀλλ’ ἤδη τὸ ἔργον συνετελέσθη, διότι ἡ γνώμη μου αὕτη ἀπεκρούσθη ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας, ἡ Συντακτικὴ Ἐπιτροπὴ προέβη εἰς προεπεξεργασίαν ὡρισμένων διατάξεων τοῦ Συντάγματος, προετοιμάζει καὶ τὰς λοιπάς, ἤδη ἔχομεν Κανονισμὸν ψηφισθέντα παρ’ ὅλων ἡμῶν, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ διεξαχθῇ ἡ συζήτησις κατ’ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος καὶ συζητουμένων τῶν σχετικῶν πρὸς τὰ ἄρθρα τροποποιήσεων. Κατὰ συνέπειαν αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας προέβαλεν ὁ κ. πληρεξούσιος Ἀττικοβοιωτίας καὶ τὰς ὁποίας συμμερίζομαι ἀπολύτως, ὡς ὀρθάς, δὲν μᾶς παρέχουσιν αὐτὴν τὴν στιγμὴν καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς ἐμὲ παρὰ μόνον τὴν παρηγορίαν ὅτι εἴπομεν τὰ ὀρθά, ἀλλ’ ἄνευ πρακτικοῦ ἀποτελέσματος.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν προβαίνομεν εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν. Ἄρθρον 1ον. Ἐπὶ τοῦ 1ου ἄρθρου προτείνεται ἡ τοποθέτησις, ὡς πρώτου ἄρθρου, ἄλλου ἄρθρου λαμβάνοντος τὴν θέσιν τοῦ πρώτου. Κατὰ τὸν ψηφισθέντα Κανονισμὸν πρότασις τροποποιήσεως μὴ ἀναφερομένη εἰς ὡρισμένον ἄρθρον ἢ κεφάλαιον ἢ προσθέτουσα νέον κεφάλαιον, φέρεται εἰς συζήτησιν καθ’ ἣν σειρὰν προτείνει, ὁ προτείνων αὐτὴν ἢ ὁ Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως. Ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης ὁ προτείνων, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ θεωρηθῇ, ὅτι εἶναι ἡ Ἐπιτροπή, ὑπέδειξε διὰ τῆς εἰσηγήσεως τοῦ Προέδρου αὐτῆς, ὅτι τὸ ἄρθρον αὐτὸ θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ συζητηθῇ μετὰ τὴν ὅλην συζήτησιν.

§54Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅπως προηγουμένως ἐδηλώθη, ὁ προτείνων δύναται νὰ εἶναι οἱοσδήποτε, εἴτε ἀπ’ εὐθείας ὁ ἴδιος, εἴτε διὰ τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἔχομεν 7 προτάσεις τοῦ 1ου ἄρθρου. Ἤθελον παρακαλέσῃ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους τοὺς ὑπογράψαντας τὰς διαφόρους ταύτας προτάσεις, νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἑξῆς πρότασιν, τὴν ὁποίαν λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω. Ὅλαι αὐταὶ αἱ προτάσεις, τείνουν εἰς τὴν ἀναγραφὴν γενικῶν τινων διατάξεων, ἢ μᾶλλον γενικῶν τινων ἀρχῶν. Θὰ ἐνόμιζον, ὅτι θὰ ἦτο προτιμότερον, ἀφοῦ καταστρώσωμεν σήμερον καὶ ἀφοῦ δώσωμεν συγκεκριμένην μορφὴν εἰς τὰς διαφόρους γενικὰς ἀρχάς, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θέλει συνταχθῇ τὸ πολίτευμα, κατόπιν ἔχοντες ταύτας πάσας ὑπ’ ὄψει νὰ διατυπώσωμεν μετὰ τὴν κατὰ τὸ σύνολον ψήφισιν αὐτοῦ, νὰ διατυπώσωμεν ἓν ἄρθρον προοιμιακὸν οὕτως εἰπεῖν, ἐν τῷ ὁποίῳ νὰ θέσωμεν τὰς γενικὰς ταύτας ἀρχάς, αἵτινες ἐπροτάθησαν κατὰ τὴν διαρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος, θὰ παρακαλέσω ἑπομένως νὰ δεχθῆτε τὴν πρότασιν ταύτην, δηλαδὴ νὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ἵνα διατυπωθῇ ὡς ἐπιστέγασμα τοῦ ὅλου Συντάγματος εἰς ἄρθρον προοιμιακόν.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§56Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ εἶμαι ὁ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως εἰσηγησάμενος πρῶτος καὶ τότε μόνος, τὴν ἰδέαν ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη, καθ’ ἃ ἐθεώρουν ἐκ πεποιθήσεως ἐπιστημονικῆς, νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἄρθρον, καὶ δὴ ἄρθρον 1ον θεσμοθετοῦν περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, τοῦ ὄντως ὑψίστης πατριωτικῆς σημασίας, ἤθελον παρακαλέσει ὑμᾶς, κύριοι, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ μιᾶς ἐρωτήσεως. Ἐπιθυμεῖ ὁ κ. Πρόεδρος, ἐν τῇ σταθμίσει τῶν λόγων εἰς τοὺς ὁποίους ἐννοεῖ καλῶς ὅτι ἀποβλέπω, ἀλλ’ οἵτινες καὶ εἰς ἡμᾶς δὲν εἶναι ξένοι, ἐπιθυμεῖ πραγματικῶς ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ μετ’ αὐτοῦ ἡ Συνέλευσις, ν’ ἀναβληθῇ ἡ σπουδαιοτάτη αὐτὴ συζήτησις; Ἐρωτῶ πρώτιστα τὸν κ. Πρόεδρον ἐὰν ὁ προσδιορισμός, ἢ μᾶλλον ἡ παραπομπή, τὴν ὁποίαν ποιεῖται τῆς ἐν λόγῳ συζητήσεως, εἰς τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, ἐξασφαλίζῃ εἰς ἡμᾶς, τοὺς ἀπ’ ἀρχῆς πρωτοστατήσαντας εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ὅτι δὲν θὰ ἀναγραφῇ ἡ τὴν ὁποίαν θέλομεν ρήτρα περὶ τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ αὐτοτελείας τῆς Ἑλλάδος, ἐν ἄρθρῳ ἁπλῶς προοιμιακῷ πρὸς καὶ ἐκτὸς τοῦ κειμένου τιθεμένῳ, ἄρθρῳ ἔχοντι τὸ ἐλάττωμα ὅτι οἱ συγκατανεύσαντες νὰ ἴδωσι τοιοῦτο τι τιθέμενον μόνον ἀντὶ προλόγου εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Σύνταγμα, ἠρύσθησαν τὸ παράδειγμα ἐκ ξένου Συντάγματος, Κράτους, ὁποῖον ἡ Γερμανία, ὅλως διαφόρους περιστάσεις ἔχοντος νὰ θεραπεύσῃ, παράδειγμα δὲ παντελῶς δυσεφάρμοστον διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὰς ἀνάγκας τῆς κυριαρχίας της. Ἄς ἀφήσωμεν ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω κἄν καλῶς τί εἶδος πράγματος εἶναι «ἄρθρον προοιμιακόν», καὶ τίνα λόγον δύναται νὰ ἔχῃ αὐτὸς ὁ ἐξοστρακισμὸς εἰς περιθώριον διατάξεως θεμελιωδεστάτης, εἴπερ τις καὶ ἄλλη ἐχούσης δικαίωμα νὰ ἐγκαταχωρηθῇ ἐν ἄρθρῳ 1ῳ. Ἢ μὴ τάχα ἓν ἄρθρον 1ον δὲν εἶναι ἐπίσης ἐναρκτήριον ὡς καὶ τὸ προοίμιον; Ἡ αὐτοτέλεια τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι ἐξώδικος ἐπικεφαλίς, ἀλλὰ θεμελιώδης ὅσον καὶ ἱερὰ ρήτρα. Ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀποδεχθῇ τὴν ἀντίληψιν, ἀφ’ ἧς δὲν ἀπομακρύνομαι ἐγὼ οὐδὲ ἓν βῆμα, ὅτι ἡ ρήτρα περὶ τῆς αὐτοτελείας τῆς Ἑλληνικῆς κυριαρχίας θὰ συμπεριληφθῇ ἐν τῷ κειμένῳ, ἐν τῷ σώματι, λέγω, τοῦ Συντάγματος ὡς ἴδιον ἄρθρον, καὶ δὴ ὡς ἄρθρον 1ον, τότε δὲν θὰ εἶχον ἀντίρρησιν νὰ ἀποδεχθῶ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καί, ἀδιαφορῶν περὶ τῆς κατὰ σειρὰν κατατάξεως τῶν συζητητέων θεμάτων, νὰ ἀναβάλω μετὰ τῶν ἄλλων τὴν συζήτησιν τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος.

§57Γ. ΠΩΠ. Διατὶ νὰ τὴν ἀναβάλωμεν;

§58Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παριστᾷ ἐκ τῶν ἀναγκῶν εἰς ἃς κρίνει ὅτι εὑρίσκεται, ὡς ἀναπόφευκτον δι’ αὐτὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις αὐτὴ εἰς τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως.

§59Γ. ΠΩΠ. Σεῖς, διατὶ τὸ ἀποδέχεσθε;

§60Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὤ, παρὰ τὴν θέλησίν μου, καὶ ὄχι δι’ ἄλλο τι παρὰ λόγῳ τῆς ἐκτιμήσεως ἣν ὀφείλω εἰς τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, περὶ τῆς ἀνάγκης, πιθανόν, εἰς τὴν ὁποίαν εὕρηται προσωπικῶς ὡς χειριστὴς ἐξωτερικῶν διαπραγματεύσεων. Ὁμολογῶ ὅμως, ὅτι ἐγὼ δὲν τὴν ἠξίου τὴν ἀνάγκην αὐτήν, δὲν βλέπω ποσῶς, ὅτι θὰ διέτρεχεν ἡ Ἑλληνικὴ ὑπόθεσις κίνδυνόν τινα ἐκ τοῦ καθήκοντος ὅπερ οἱ Ἕλληνες ἔχομεν νὰ διακηρύξωμεν διὰ χιλίων ἄρθρων χιλίων Συνταγμάτων ὡς τελείαν καὶ πλήρη καὶ ἀπεριόριστον τὴν διαμφισβητηθεῖσαν αὐτοτέλειαν τῆς χώρας ἡμῶν. Καὶ ὅποιος θέλει ἂς τὸ ἀκούσῃ καὶ ἂς μὴ τοῦ κακοφανῇ. Ὅτι δὲ περὶ διορωμένων κινδύνων πρόκειται ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου, ἰδοὺ ὅτι οὐδὲν τὸ ἐναντίον ἐξ αὐτοῦ ἀκούομεν, τυχὸν ἡμᾶς διακόπτοντος, τὸ εἶπε δ’ ἄλλως καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, ὁ εἰσαγαγὼν πρὸ μακροῦ τὴν ἐργασίαν τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι θὰ ἐπεθύμει καὶ αὐτὸς νὰ ἀνεβάλλετο ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, λόγῳ τῶν ἐνδεχομένων κινδύνων, τοὺς ὁποίους θὰ ἐπαρουσίαζε σήμερον, ὡς ἔχουσι τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν πράγματα.

§61Γ. ΠΩΠ. Τί κινδύνους;

§62Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύνασθε νὰ εἴπητε τὴν γνώμην σας. Οὐδεὶς ἔχει τὴν διάθεσιν νὰ σᾶς παρακωλύσῃ.

§63Γ. ΠΩΠ. Ἐγὼ θὰ τὴν εἴπω καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ παρακωλύσῃ, καὶ ἂν εἶχε τὴν διάθεσιν.

§64Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τί κινδύνους βλέπει, κ. συνάδελφε. ἀναμείνατε νὰ σᾶς τοὺς εἰπῇ. Ἐγὼ ἐξήγησα ἤδη ὅτι χωρὶς νὰ συμμερίζωμαι ποσῶς τοὺς ἐνδοιασμοὺς καὶ τοὺς φόβους τούτους οἱοιδήποτε καὶ ἂν ὦσι, τοὺς ὁποίους ἔχει ἐν τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, περὶ τῆς τύχης τῶν ἑλληνικῶν πραγμάτων ἐκ τῆς τοιαύτης κατ’ ἐμὲ ὅλως ἐνδεδειγμένης τοὐναντίον συζητήσεως, τοῦτο μόνον ἀποδέχομαι τὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχει ὅτι ἡ ἐπί τινα καιρὸν ἔτι περὶ τοῦ ὑψίστου τούτου θέματος σιγή, τὸ εὐχεραίνει, ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὕτως τὸ νομίζει, τὸν χειρισμὸν τῶν μεγάλων ἄλλων συγχρόνων ἐξωτερικῶν ἀναγκῶν εἰς ἃς εὑρίσκεται τὸ Κράτος. Ὅθεν εἶπον, εἶμαι πρόθυμος νὰ ἀναβάλω καὶ τὸ κατ’ ἐμέ, ἐφόσον καὶ οἱ ἄλλοι τὸ ἀποδέχονται, τὴν συζήτησιν εἰς τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι ἀπὸ τώρα θὰ δοθῇ ἡμῖν ἡ διασάφισις, περὶ τοῦ «προοιμιακοῦ ἄρθρου» περὶ οὗτινος ὡμίλησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἐὰν ἐννοῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ ἐννοῶ’ ὅτι δηλαδὴ προοιμιακὸν ἄρθρον δὲν δύναται νὰ εἶναι ἄλλο παρὰ τὸ πρῶτον ἄρθρον. Ὀφείλω ἆρα γε νὰ δικαιολογήσω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι, τὴν τοιαύτην ἐπιμονήν μου; Τῆς ρήτρας, τὴν ὁποίαν ζητῶ ἡ σπουδαιότης μειοῦται ἐν ᾗ περιπτώσει αὕτη ἀποκλεισθῇ τοῦ κειμένου ἀποκλεισμὸς δὲ ἐπὶ τοῦ κειμένου, ρήτρας τοιαύτης σημασίας σήμερον πρὸ πάντων, μετὰ τὸν θόρυβον ὃν περὶ αὐτῆς ἐγὼ ἤγειρον, δὲν θὰ ἐκρίνετο σχὼν ἄλλον σκοπὸν παρὰ νὰ ἐνδείξῃ ἐκ μέρους ἡμῶν ὅτι ἐπ’ αὐτῆς τῆς ρήτρας ἠλλάξαμεν γνώμην καὶ δὲν ἀποδίδομεν αὐτῇ τὴν σημασίαν, ἣν τοὐναντίον ἔχει. Θὰ εἶχε δὲ καὶ τὸ ἑξῆς μειονέκτημα· ὡς ἐστερημένη τοῦ κύρους ὅπερ τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος προσδίδει, ἡ ρήτρα τῆς αὐτοτελείας, πάρεργος οὖσα καὶ ἁπλῆ φρασεολογία, δὲν θὰ ἐτύγχανεν ἴσως τῆς τιμῆς καὶ νὰ μνημονεύηται κἂν ὑπὸ τῆς ξένης διεθνοῦς νομολογίας, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει τὰ μέγιστα, διότι ἀκριβῶς ἐκ τοῦ διεθνοῦς τούτου διακηρύγματος τῆς ἑλληνικῆς αὐτοτελείας, θεωρῶ ὅτι ἐπιτυγχάνεται μέγα μέρος τοῦ ἐκ τῆς ἀναγραφῆς τοῦ ἄρθρου τούτου σκοποῦ. Ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλον ἔτι λόγον ἐπεθύμουν νὰ εἶναι ἐξησφαλισμένον, τὸ ὅτι τὸ ἄρθρον αὐτὸ ἀναγραφήσεται ὡς πρῶτον. Διότι ἐν τῷ ἄρθρῳ αὐτῷ, ὡς ἐγὼ τὸ διετύπωσα ἐν τῷ δευτέρῳ αὐτοῦ ἐδαφίῳ, ἐνδιαλαμβάνει καὶ πρότασιν ποινικῆς ρήτρας. Περὶ αὐτῆς προκειμένου, δὲν ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία, πολλαχόθεν παρὰ τῶν ἐναντιοφρονούντων συγκρατουμένη, πιθανῶς δὲν θὰ μὲ παρακολουθήσῃ μετὰ πλήρους ὁρμῆς εἰς τὸ περὶ ἀναγορεύσεως τῆς ἀπεριορίστου αὐτοτελείας πρῶτον μέρος τοῦ ἄρθρου, θὰ ἦτο περισσότερον διατεθειμένη νὰ μὲ παρακολουθήσῃ εἰς τὸ περὶ ποινῶν δεύτερον μέρος, γνωστοῦ ὄντος ὁπόσον εἴμεθα ψυχοπονηρήδες. Ἀλλ’ ἐγώ, συνεπὴς πρὸς ἐμαυτόν, καὶ πρὸς τὰς πεποιθήσεις, τὰς ὁποίας ἔχω, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας διαβλέπω, θεωρῶ οὐχὶ ὀλιγώτερον τοῦ πρώτου ἀναγκαῖον καὶ τὸ 2ον τμῆμα τῆς προτάσεώς μου καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι ἐν τῇ ὁλότητί του, καὶ ἀκριβῶς ἕνεκα τῆς ὁλότητός του δέον νὰ συμπεριληφθῇ τὸ ἄρθρον αὐτό, ὡς ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἐν τῷ κειμένῳ τοῦ Συντάγματος. Πάντως, κύριοι, ἐὰν ἐζήτησα τὴν ἐγγραφὴν τῆς περὶ αὐτοτελείας ρήτρας ἐν τῷ Συντάγματι, οὐδόλως ἐπρωτοτύπησα—καὶ τὸ λέγω ἵνα μὴ πτοηθῆτε—ἀλλ’ ἠκολούθησα προηγούμενα, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός. Μεταξὺ τῶν Συνταγμάτων, ὅσα σήμερον ἰσχύουσιν ἐν τῷ κόσμῳ, ἀλλὰ καὶ ὅσα ἔπαυσαν πλέον νὰ ἰσχύωσιν, Συνταγμάτων ἱστορικῶν τοῦ παρελθόντος χρόνου, πολλὰ ἤρχοντο τοῦ ἑαυτῶν μακροῦ ἢ βραχέος κειμένου διακηρύττοντα, κατὰ καθιερωμένην μάλιστα διατύπωσιν, διὰ πομπωδῶν καὶ ὡραίων φράσεων, «ἐνώπιον Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων» τὴν ἀνεξαρτησίαν, τὴν αὐτοτέλειαν τῆς κυριαρχίας τοῦ ἔθνους. Ἰδοὺ λοιπόν, παρὰ τὸ παράδειγμα τῆς σπουδῆς ἣν διδάσκει πρὸς ἡμᾶς σειρὰ ὅλη ἐνδόξων κρατῶν πρῶτα–πρῶτα τὴν αὐτοτέλειαν τῶν ἀναγορευσάντων, καὶ δὴ εἰδικώτερον ἐκείνων ὅσα ὡς ἡμεῖς εἶδον αὐτὴν ἔξωθεν, ἀλλὰ καὶ ἔσωθεν, διαμφισβητουμένην, ἰδοὺ λοιπὸν πῶς ἐγὼ παρέχω μαρτυρίαν τῆς ὑπομονητικότητός μου κηρύττων ἐμαυτὸν διατεθειμένον ν’ ἀποδεχθῶ τὴν περὶ ἀναβολῆς πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἓν ἄλλο ὀφείλοντος ἀκόμη νὰ ἐξασφαλίσῃ εἰς τὴν ὑποχωρητικότητα ἡμῶν ὅτι παραπέμπων τὴν σύνταξιν τῆς ρήτρας ταύτης εἰς τὸ τέρμα τῶν ἐργασιῶν, δὲν διανοεῖται, καὶ δὲν σχεδιάζει, ἅμα φθάσωμεν τὴν τελευταίαν ὥραν, νὰ παρουσιάσῃ ἡμῖν νέας ὑπεκφυγὰς, νὰ παραστήσῃ ἡμῖν ὅτι διαισθάνεται νέας ἀνάγκας πρὸς σιγήν, καὶ νέων κινδύνων φόβους, ἕως οὗ, ἐρχόμενος εἰς τὸ κήρυγμα τοῦ τέλους τῶν ἔργων τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, δυνηθῇ πλέον νὰ εἴπῃ ἡμῖν, ἐτελείωσε, κύριοι, δὲν προφθάνομεν τώρα νὰ ἀναγράψωμεν τὴν διάταξιν ταύτην ἐν τῷ Συντάγματι, καὶ ἂς μείνωμεν καὶ ἄνευ αὐτῆς, ὅπως καὶ κατὰ τὸ παρελθόν. Τοῦτο κηρύττων ἐναντίον τοῦ συμφέροντος τῆς χώρας καὶ μὴ ἐννοῶν τὸ μέλλον νὰ μείνῃ ἐπιβεβαρυμένον ὑπὸ τοῦ παρελθόντος διὰ τοῦ παθητικοῦ τῆς ὑπὸ πολιτικοῦ κόμματος τῆς χώρας, καὶ ὑπὸ ξένων Δυνάμεων διαγορευθείσης ἡμικυριαρχίας καὶ ἡμιαυτοτελείας τῆς Ἑλλάδος ἀναμένω δήλωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὅτι δὲν θὰ ἐπιζητήσῃ, οὔτε θὰ ἀνεχθῇ διὰ τῆς ἀναβολῆς, ἣν ζητεῖ, ματαίωσιν τῆς συζητήσεως περὶ τῆς τοῦ εἰρημένου ἄρθρου ἀναγραφῆς, οὕτως ὥστε νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀντίληψις, τὴν ὁποίαν ἔχω μετ’ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἀριθμῶ συντρόφους ἐν τῷ ἀγῶνι. Τοῦτο ζητῶ, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ παρακαλῶ μίαν ἀπάντησιν τῆς Κυβερνήσεως.

§65Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ προκριματισθῶμεν ἀπόψε. Τὸ πόρισμα εἰς τὸ ὁποῖον ἤθελε καταλήξῃ ἡ συζήτησις, ὅτι θὰ λάβῃ χώραν, θὰ διατυπωθῇ ἐν ἄρθρῳ προοιμιακῷ, οὕτως εἰπεῖν, πρὸ τοῦ πρώτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Δὲν διστάζω νὰ δηλώσω, ὅτι θὰ εἶναι ἐντελῶς κυρία ἡ Συνέλευσις νὰ καταλήξῃ, εἴτε εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ πορίσματος ὡς πρώτου ἄρθρου μὲ τὸν ἀριθμὸν ἕνα, εἴτε εἰς διατύπωσιν τοῦ πορίσματος αὐτοῦ, ὡς προοιμιακοῦ. Ἡ συζήτησις θέλει διαλευκάνῃ πῶς πρέπει νὰ σημειωθῇ τὸ πόρισμα, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ καταλήξῃ ἡ συζήτησις, εἴτε οὕτως, εἴτε ἄλλως. Τὸ δεύτερον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐζήτησε τὴν διαβεβαίωσίν μου ὁ κ. συνάδελφος εἶναι ὅτι δὲν θὰ ἐπιζητήσωμεν, ὅταν περαιωθῇ αὐτὴ ἡ ἐργασία νὰ ματαιωθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ περὶ οὗ πρόκειται ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ὁ καιρὸς ἐπέρασε. Δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω τὸν κ. συνάδελφον, ὅτι ὅταν ἡ συζήτησις τοῦ Συντάγματος περαιωθῇ θὰ γίνῃ ἡ συζήτησις περὶ τῶν θεμάτων περὶ τῶν ὁποίων προνοοῦνται προτάσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν ὑπ’ ὄψει. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τῇ συγκαταθέσει ὅλων τῶν συναδέλφων πληρεξουσίων θὰ καταλήξῃ ἡ Συνέλευσις εἰς τὰ πορίσματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ καταλήξῃ καὶ θὰ γίνῃ ἡ διατύπωσις.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Μάτεσις ἔχει τὸν λόγον.

§67Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν δυνάμεθα μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος νὰ μεταθέσωμεν ἓν ἄρθρον ψηφισθὲν ἔστω καὶ τελευταῖον κατὰ χρόνον εἰς ἣν θέσιν ἤθελε κατόπιν ἡ Συνέλευσις ἀποφασίσῃ. Ἑπομένως δὲν ἀποκλείεται μετὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ ἄλλου ἄρθρου, ἀφοῦ ψηφισθῇ τὸ προοιμιακόν, ἐὰν ἤθελε ψηφισθῇ, ὡς ἐλπίζομεν, νὰ ἀποφασισθῇ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἡ πρότασις εἴτε ὡς ἄρθρου προοιμιακοῦ ἢ φέροντος ἀριθμόν. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἴσως καὶ εἰς τοῦτο θὰ ἦτο μεθοδικώτερον, ν’ ἀφήσωμεν νὰ ψηφισθῇ εἰς τὸ τέλος, καὶ τοῦτο, διότι τὸ πρῶτον τοῦτο ἄρθρον θ’ ἀποτελέσῃ, οὕτως εἰπεῖν, καὶ πρόκειται ν’ ἀποτελέσῃ ἓν ἀπάνθισμα τῶν ὅλων διατάξεων, καὶ τὸ ὁποῖον νὰ δίδῃ δογματικῶς τὴν ἔννοιαν τοῦ ὅλου ἔργου, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐπακολουθήσῃ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἦτο μεθοδικώτερον νὰ τὸ ἀφήσωμεν εἰς τὸ τέλος νὰ ψηφισθῇ διότι μετὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ ὅλου ἔργου ἴσως ἤθελον ἐμφανισθῇ ἐμπνεύσεις ἐκ τοῦ ἔργου, αἱ ὁποῖαι νὰ τελειοποιήσωσι τὸ ὅλον ἔργον.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§69Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὰς ἐμπνεύσεις τὰς σχετιζομένας πρὸς τὴν ἀναγραφὴν ἄρθρου περὶ πολιτικῆς ἀνεξαρτησίας καὶ ἀπολύτου κυριαρχίας τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους ἀπὸ διεθνοῦς ἀπόψεως δὲν θὰ ἀναζητήσωμεν εἰς τὸ τέλος τῆς Συνελεύσεως ἐκ τοῦ συνόλου τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, διότι δὲν θὰ εἶνε ἐμπνεύσεις, αἵτινες θὰ καταρτισθῶσιν ἐν τῇ διανοίᾳ ἡμῶν ἐκ τῆς συζητήσεως ὅλων τῶν θεμάτων τῶν σχετιζομένων πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν διακυβέρνησιν τοῦ τόπου. Τὰς ἐμπνεύσεις εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ν’ ἀρυσθῶμεν ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε περὶ ἀνεξαρτησίας τοῦ τόπου, ἐκ τοῦ ἐκλογικοῦ προγράμματος καὶ ἐκ τῆς ἐντολῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Τί ἐγένετο διὰ τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ τόπου; Ἔχομεν τὸ ἔτος 1916, οὐδεὶς ποτὲ διενοήθη, οὐδεὶς ἐσκέφθη, οὐδὲ ξένος, οὐδὲ ἐγχώριος ν’ ἀμφισβητήσῃ τὴν ἀπόλυτον κυριαρχίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους μὲ τὴν διαχείρισιν τῶν ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν ὑποθέσεων. Καὶ εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου νὰ γίνῃ ἡ διασάφησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἴσως δὲν εἶναι ἀναγκαία δι’ ἀνθρώπους καλῆς πίστεως, εἶναι ὅμως ἀναγκαία διὰ τὸ κοινὸν, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ παρασυρθῇ ἐκ τῶν κακοπίστων συζητητῶν. Ὅταν ἐγένετο ἡ συζήτησις περὶ τῆς κυριαρχίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ὑπὸ τὸν ὅρον «αὐτοτέλεια» ἐμυκτηρίσθησαν καὶ οἱ συζητηταὶ καὶ ἡ ἰδέα, ἐμυκτηρίσθησαν παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καὶ σήμερον παρίστανται ἔξω τῆς Συνελεύσεως, ὡς σημαιοφόροι ὑπὸ τὸ πρόγραμμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ μυκτηρίζουν τὴν λέξιν αὐτοτέλειαν καὶ κυριαρχίαν λέγοντες, ἡ Ἑλλὰς θὰ μείνῃ μόνη, περιοριζομένη εἰς λαμπρὰν ἀπομόνωσιν, εἰς οὐδεμίαν ἐρχομένην σχέσιν πρὸς οἱανδήποτε ξένην Δύναμιν. Ὄχι, δὲν ἦτο τοιαύτη ἡ αὐτοτέλεια. Οὐδεὶς ποτὲ ἐξ ἡμῶν τῶν ἀγωνισθέντων ὑπὸ τὴν σημαίαν τῆς αὐτοτελείας καὶ τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἐσκέφθη, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ κάμῃ ἐξαίρεσιν, ὑφ’ οὓς ὅρους βιοῦν ὅλα τὰ ἔθνη καὶ ὑφ’ οὓς ὅρους εἶναι ἀνάγκη καὶ αὐτὴ νὰ βιῇ, ἔχουσα πλήρη ἀλληλεγγύην μεθ’ ὅλων τῶν ἄλλων ἐκπολιτισμένων κρατῶν. Εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ μὴ σκεφθῇ ὅτι εἶχε καὶ συμμαχίας μετ’ ἄλλων κρατῶν καὶ μετὰ συμμάχων συνεπολέμησε; Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἤθελε συμβουλεύσει τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ὑπὸ τὴν ἀντίθετον μορφήν, βεβαίως δὲν ἤθελε κάνει μωρίαν πολιτικοῦ, ἀλλὰ καὶ μωρίαν μαθητοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου. Ἐσκέφθη ποτὲ κανεὶς πολιτικὸς ἀνὴρ ἢ πολίτης, ὅτι ἦτο δυνατὸν τὸ Ἑλληνικὸν κράτος νὰ διεκδικήσῃ τὰ ἐθνικά του δίκαια καὶ νὰ διανύσῃ τὸν δρόμον τῆς εὐημερίας ἐξωτερικῶς χωρὶς νὰ ἔχῃ ἀνάγκην παραστατῶν, ὧν ἔχουσι ἀνάγκην καὶ τὰ μέγιστα τῶν κρατῶν τῆς οἰκουμένης; Σήμερον δὲν εἶναι ἀνάγκη ἀνακοινώσεως τῆς ἀλληλεγγύης τῶν μεγάλων κρατῶν τῆς οἰκουμένης, διότι δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Πρόκειται περὶ τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἔχουσι ἢ δὲν ἔχουσι κράτη ἄλλα ἵνα παρεμβάλλωσι τὴν θέλησιν αὐτῶν εἰς τὴν ἐσωτερικὴν λειτουργίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος. Περὶ τούτου πρόκειται. Δὲν πρόκειται περὶ συμμαχιῶν, δὲν πρόκειται περὶ κοινοπραξίας. Πολλαὶ συνθῆκαι μέχρι τοῦδε ἔχουν συνομολογηθῆ μετὰ μεγάλων κρατῶν, πάσης φύσεως συνθῆκαι καὶ θὰ συνομολογηθῶσιν ἐν τῷ μέλλοντι καὶ ἄλλαι καὶ θὰ περιορίσουν ἐν μέρει τὴν θέλησιν τὴν πολιτικὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους ὡς περιορίζουν ὅλαι αἱ συνθῆκαι τὴν θέλησιν ἄλλων κρατῶν πολὺ κραταιοτέρων τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἑρμηνείας καὶ ἐφαρμογῆς συνθήκης ἢ συνθηκῶν, αἵτινες ἡρμηνεύθησαν ὅτι περιορίζουν τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας ἐν τῇ ἐσωτερικῇ διακυβερνήσει τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους. Τοῦτο περιλαμβάνεται ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ὅρου «τῆς αὐτοτελείας», τὸν ὁποῖον μυκτηρίζουσιν, ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ ὅρου «Ἑλληνικῆς κυριαρχίας» τὸν ὁποῖον οὐδεὶς εἶναι τόσον μέγας ὥστε νὰ μυκτηρίσῃ εἰς ποίαν κατάστασιν περιῆλθεν ὁ ὅρος αὐτός. Τὸ Ἑλληνικὸν κράτος παρέσχεν πληρεξουσιότητα πρὸς τὰς τρεῖς ἐγγυητρίας δυνάμεις ἀγωνιζόμενον ἔτι κατὰ τῶν Τούρκων, ἵνα ἐκπροσωπήσῃ αὐτὰ πρὸς διαπραγμάτευσιν καὶ περαίωσιν τῆς εἰρήνης μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας καὶ ἐζήτησε παρ’ αὐτῶν καὶ τὴν παροχὴν ἐγγυήσεως ὑπὲρ τῆς ἐδαφικῆς ἀκεραιότητος καὶ ὑπὲρ τῆς ἐκτελέσεως τῶν ὅρων τῆς συνθήκης, ἡ ὁποία ἤθελε συνομολογηθῆ μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Συνομολόγησαν ὡς πληρεξούσιοι τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους μετὰ τοῦ Τουρκικοῦ κράτους τὰς συνθήκας τὰς καλουμένας τῆς ἐπαναστάσεως, τὰς συνθήκας τοῦ 1830 καὶ ὡς πληρεξούσιοι τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους συνεβλήθησαν πρὸς τὴν Βασιλικὴν οἰκογένειαν τῆς Βαυαρίας ἵνα ζητήσωμεν ὡς Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος τὸν Βασιλέα Ὄθωνα καὶ ὡς πληρεξούσιοι τῆς Ἑλλάδος συνεβλήθησαν μετὰ τῆς αὐλῆς τῆς Δανίας ἵνα ἀναβιβάσωμεν τὴν δυναστείαν Γεωργίου τοῦ Αʹ, τοῦ ὁποίου ἡ ἐκλογὴ ἐγένετο ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῶν Ἑλλήνων. Εἰς τὴν συνθήκην αὐτὴν δὲν συνεβλήθη ἡ Ἑλλὰς μετὰ τῶν Δυνάμεων διὰ νὰ ἀποκτήσῃ δικαιώματα. Συνεβλήθησαν αἱ Δυνάμεις πρὸς τρίτον ὡς πληρεξούσιοι καὶ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους καὶ ὡς τοιοῦτοι ἐχορήγησαν διὰ τῶν συνθηκῶν αὐτῶν τὴν ἐγγύησιν αὐτῶν πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἐγγύησιν ἀνεξαρτησίας καὶ ἐγγύησιν ἀκεραιότητος ἐδαφικῆς. Ἡ ἐγγύησις αὕτη ἑρμηνευομένη κατὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ συνθήκη ἀμυντικὴ μετὰ τῶν ἐγγυητῶν, συνθήκη καθ’ ἣν οἱ ἐγγυηταὶ πρέπει νὰ ἐπέμβουν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους, ὑπὲρ τῆς Ἑλληνικῆς ἀκεραιότητος ἂν ἤθελεν ποτὲ κινδυνεύσῃ ἡ ἀνεξαρτησία του. Εἶχον τὴν τιμὴν λεπτομερῶς νὰ μελετήσω τὸ ζήτημα τοῦτο ἄλλοτε, διεξαγομένου τοῦ ἀγῶνος τοῦ πολιτειακοῦ, ὅστις ἐτερματίσθη τὴν 1ην Νοεμβρίου καὶ σειρὰν ἐγγράφων παρέταξα, οὐχὶ συνθηκῶν, ἀλλ’ ἐγγράφων τῶν ἰδίων δυνάμεων ἑρμηνευουσῶν τὴν παρασχεθεῖσαν ἐγγύησιν, ὡς ἐγγύησιν ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς ἐδαφικῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας. Οὐδὲν ὑπάρχει ἔγγραφον ἑρμηνευτικὸν καθ’ ὅλην τὴν διανυθεῖσαν περίοδον ἀπὸ τὸ 1821 μέχρι τοῦ 1916, οὐδὲν ἔγγραφον ὑπάρχει ἑρμηνευτικὸν ὑπὸ τῶν ἰδίων Δυνάμεων ἐκδοθὲν παρουσιάζον ἀντίθετον ὄψιν τῆς παρασχεθείσης ἐδαφικῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας. Δὲν θέλω ν’ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ ζήτημα συζητεῖται μόνον προδικαστικῶς καὶ εἶμαι ὑπόχρεως νὰ κάμω μόνον ἀναφορὰν εἰς τὰς ἐννοίας ταύτας διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν συζήτησιν τοῦ θέματος τούτου. Δὲν θέλω ν’ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν ἀναγινώσκων περικοπάς τινας ἵνα τὸ φῶς χυθῇ ἄπλετον ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1916 ἤρχισεν σειρὰ πράξεων, πράξεων ἐξωτερικῶν, πράξεων ὅμως πρὸ παντὸς ἐσωτερικῆς ὀργανώσεως, αἵτινες προεκάλεσαν τὴν ἐμφάνισιν τῶν ἐσωτερικῶν ὑποθέσεων καὶ ἐκ τῶν πράξεων τούτων ἐπῆλθε πλήρης ἡ παρερμηνεία τῶν κειμένων διατάξεων διὰ τῶν μέχρι τοῦδε ἑρμηνευτικῶν ἐγγράφων. Διακοίνωσις τῆς 8ης Ἰουλίου 1916 ἐπέβαλεν εἰς τὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων νὰ προκαλέσῃ ἀποχώρησιν τῆς τότε Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως στηριζομένης ἐπὶ τῆς παμψηφίας τῆς Βουλῆς, νὰ προκαλέσῃ διάλυσιν τῆς Βουλῆς καὶ νὰ δεχθῇ ἐλέγχους ἐπὶ τῆς λειτουργίας τῆς διοικητικῆς τῆς Χώρας. Ἐγένοντο ταῦτα ἐν ὀνόματι τῆς προστασίας καὶ τῶν ἐγγυήσεων τῶν Δυνάμεων.

§70Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐγένοντο ἐν ὀνόματι τοῦ πολιτικοῦ συμφέροντος.

§71Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Πρόκειται περὶ τοῦ τύπου. Κατὰ τὸ φθινόπωρον τοῦ 1916 ἐπέβαλλον σειρὰν ὅρων εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ὅρων σχετιζομένων πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν αὐτοῦ ἀσφάλειαν καὶ πρὸς τὴν λειτουργίαν τῆς αὐτοδιοικήσεώς του. Τὴν 18ην Δεκεμβρίου 1916 ἑτέρα συμμαχικὴ διακοίνωσις ὑπέβαλλεν ἄλλην σειρὰν ὅρων. Ἐν τέλει τὴν 29ην Μαΐου τοῦ 1917 ἐπῆλθεν ἡ ἐπιβουλὴ ἐπὶ τοῦ συμβόλου ἐκείνου τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀνεξαρτησίας. Καὶ ταῦτα ἐγένοντο ἐσωτερικῶς ὑποθαλπόμενα καὶ ἐσωτερικῶς ἐνισχυόμενα, διότι ὅλη ἡ διακοίνωσις τῆς 8ης Ἰουλίου 1916 ἐπεδόθη εἰς τὸν Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος, ἐγνωστοποιήθη ἀπ’ εὐθείας εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ μερὶς πολιτικὴ διὰ τῶν δημοσιογραφικῶν αὐτῆς ὀργάνων ἐπεκρότησε τὴν χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τούτου ὑπὸ τῶν Δυνάμεων. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ἐπῆλθε τὸ γεγονὸς τῆς ἀνακλήσεως εἰς τὴν ζωὴν τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου 1915 ἐγράφετο εἰς τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ διατάγματος ἐκείνου ὅτι (ἀναγινώσκει): «εὑρέθημεν....κλπ.». Ἔχομεν λοιπὸν πλήρη τὴν ἀποδοχὴν τῶν ἐξωτερικῶς πεπραγμένων ὑπὸ τῶν ἐσωτερικῶν προπαρασκευασάντων τὰς ἐξωτερικὰς πράξεις. Εἰς συμπλήρωσιν τῆς σειρᾶς τῶν γεγονότων τούτων ἔχομεν τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, ἀποτελοῦσαν ἓν τμῆμα τῶν συνθηκῶν τῶν ἐν Σέβραις, καθ’ ἣν ἔχει κύρωσιν τῶν τριῶν Μεγάλων Δυνάμεων διὰ τῆς ὁποίας δηλοῦται παραίτησις τοῦ δικαιώματος τούτου καὶ ἀποδοχὴ τῆς τότε Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τῆς παραιτήσεως ταύτης ἐπὶ τῶν κεκτημένων δικαιωμάτων ἐλέγχου ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος. Ἔχομεν λοιπὸν καὶ συμβατικῶς καθωρισμένην τὴν ἑρμηνείαν διὰ τῆς ἐπισήμου ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου τῶν Δυνάμεων ἀποδοχῆς ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τῆς ἑρμηνείας, τῆς παραδόξου ἑρμηνείας ὅτι ὑπῆρχε κεκτημένον δικαίωμα ἐλέγχου ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτεύματος ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων, ἔχομεν κεκτημένην πλέον διὰ τοῦ ἐγγράφου τούτου τὴν παράδοξον ἑρμηνείαν ὅτι αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι ἀποδεχθεῖσαι καθ’ ὅλα τὰ ἔτη ἀπὸ τοῦ 1826 ἕως 1916 ὅτι ἦσαν πραγματικοὶ σύμμαχοι συνδεδεμένοι διὰ συνθηκῶν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι μετέβαλλον τοὺς ὅρους τῆς συμμαχίας, εἰς ἔλεγχον ἐσωτερικὸν ἢ εἰς δικαίωμα προστατευτικόν. Τοιαύτη ἐκτροπὴ ὑπῆρξε τῶν ἐννοιῶν τοῦ δικαίου, μεταβληθέντων τῶν συμμάχων εἰς διαιτητάς. Ὅταν τοιαύτη παρήχθη κατάστασις, κατάστασις πραγματική, κατάστασις τυχοῦσα νομικῆς μορφῆς, ἐφόσον εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ὡς νομικὴ μορφὴ ἔγκυρος συνθήκη ὑπογραφεῖσα ὑπὸ Κυβερνητῶν, οἵτινες δὲν εἶχον τὴν λαϊκὴν βούλησιν, ἀλλ’ ἡ ὁποία ὅμως ὑπογραφεῖσα ὑπὸ τῶν ἀκύρως ἐκπροσωπούντων τὴν Ἑλλάδα συνυπεγράφη συγχρόνως ὅμως καὶ ὑπὸ τῶν ἐγκύρως ἐκπροσωπούντων καὶ ἐγγυηθείσας Μεγάλας Δυνάμεις, ἐφ’ ὅσον λέγω ταῦτα ἐγένοντο, ἔχομεν μίαν κατάστασιν ἐν τῇ χώρᾳ, τὴν ὁποίαν δὲν δύναται νὰ παρίδῃ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἔχομεν μίαν κατάστασιν ἐν τῇ Χώρᾳ, τὴν ὁποίαν δὲν δύναται νὰ παρίδῃ ὁ συνηνωμένος πολιτικὸς κόσμος, ὁ ὁποῖος κατῆλθεν εἰς τὸν ἀγῶνα θέσας ὡς πρῶτον ἄρθρον τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Χώρας, κατάστασιν τὴν ὁποίαν δὲν δύναται νὰ παρίδῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅστις ἔδωκε τὴν νίκην εἰς ἡμᾶς ἐν ὀνόματι τοῦ προγράμματος αὐτοῦ, νίκην, ἡ ὁποία δὲν κατορθώνεται μόνον εἰς ἀποκατάστασιν ὅλων ἐκείνων τῶν πραγμάτων καὶ θεσμῶν, οἵτινες εἶχον κατερειπωθῆ, ἀλλὰ καὶ εἰς ἀποκατάστασιν ὅλου τοῦ κύρους ἵνα μὴ δευτερευόντως καὶ τριτευόντως ὅμοια γεγονότα ἐπέλθωσιν ἐν τῇ χώρᾳ. Πρώτιστον ἄρθρον, κύριοι, τοῦ προγράμματος, ἐφ’ ᾧ κατήλθομεν ὅλοι συνηνωμένοι ἵνα ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν ἄλλην πτέρυγα πρώτιστον ἄρθρον τοῦ προγράμματος ἦτο ἡ βεβαίωσις τῆς ἀπολύτου ἀπὸ διεθνοῦς ἀπόψεως ἀνεξαρτησίας καὶ αὐτοτελείας τοῦ τηροῦντος καὶ ἡ ἀποκατάστασις τῆς ἀπολύτου ἐπιβολῆς τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἐν τῇ ρυθμίσει τῶν ἐσωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ ἄρθρου τούτου εἰς τὸν ὑποφαινόμενον καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἄνευ χαρτοφυλακίου καὶ Γενικὸν Διοικητὴν ἐν Θράκῃ ἀπηγγέλθη καὶ κατηγορία μιᾶς ἐπιεικοῦς τινος ἐσχάτης προδοσίας, ἀπηγγέλθη κατηγορία ὅτι ἀπεδώσαμεν δικαιώματα εἰς ἄλλον βασιλέα παρὰ εἰς τὸν ἐπὶ τοῦ θρόνου ἱστάμενον καὶ βεβαίως ἠθέλομεν ἀπολογηθῆ ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων τῶν ἡττηθέντων ἐὰν ἡμεῖς θείᾳ συνάρσει καὶ τῇ βουλήσει τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ δὲν μεταβαλλόμεθα εἰς νικητὰς λίαν ἐπιεικεῖς λησμονήσαντας τὰς καταδιώξεις καὶ τοὺς καταδιώξαντας ἀλλ’ ἔχοντας ὑποχρέωσιν καὶ ἐντολὴν νὰ μὴ λησμονήσωμεν τὰς πράξεις τῶν ἡττηθέντων ἵνα μὴ παράσχωμεν ἄλλοτε ποτὲ εἰς Ἕλληνά τινα οἱονδήποτε τὴν εὐκαιρίαν ἵνα διαπράξῃ ὅ,τι διέπραξαν ἐκεῖνοι. Διὰ τοῦτο νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ ἀλήθεια περὶ τῆς θέσεως τῆς Χώρας ἐν τῷ διεθνεῖ κόσμῳ εἶναι ὀρθὸν νὰ λεχθῇ, διότι ἡ ἀλήθεια δὲν πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, διότι ἔχομεν ἀντικείμενον τὸ ὁποῖον ἀπετέλεσεν ἓν τῶν θεμελίων λίθων τῆς ἑνώσεως τοῦ πολιτικοῦ κόσμου. Πρέπει ἐκ τῶν πρώτων νὰ συζητηθῇ, διότι εἶναι σπουδαιωτέρα ὅλων τῶν ἄλλων διατάξεων τὰς ὁποίας εἰς τὸ Σύνταγμα θὰ εἰσαγάγωμεν ἢ θὰ ἀποβάλλωμεν ἐξ αὐτοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο ἤθελον παρακαλέσει τὴν Συνέλευσιν νὰ μὴ δεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ αὐτὸν τὸν κύριον Πρόεδρον νὰ μὴ ἐπιμείνῃ ἵνα τὸ θέμα τοῦτο παραπεμφθῇ εἰς τὸ τέλος τῶν συζητήσεων τῆς Συνελεύσεως, διότι ἀκριβῶς ὡς ἔχουσι τὰ τοῦ ζητήματος ἡ παραπομπὴ αὐτοῦ εἰς ἐξέτασιν κατὰ τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως εἶναι δυνατὸν νὰ γεννήσῃ τὴν παρεξήγησιν ὅτι φοβούμεθα τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τούτου. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, οὐδὲ εἶμαι ἱκανὸς νὰ ὑποστηρίξω ὅτι, καθ’ ἣν περίπτωσιν ἐθνικόν τι συμφέρον ὄχι τόσον μέγα, ὡς εἶναι τὰ σήμερον ἐπιδιωκόμενα συμφέροντα, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐλάχιστον ἤθελεν κινδυνεύσει ἐκ τοῦ προώρου ἢ μὴ ἐκ τοῦ ἐπικαίρου, ἢ μὴ ἐπικαίρου τῆς τοιαύτης συζητήσεως, εἶναι ὀρθὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τοῦ σπουδαιοτάτου αὐτοῦ ζητήματος, εἰς ἐποχὴν εὐθετοτέραν. Ἀκριβῶς δὲ ἡ πολιτικὴ αὕτη διεῖπεν ὅλων ἡμῶν τὴν διαγωγήν, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα ἀπὸ τοῦ 1917 μέχρι τῆς 1ης Νοεμβρίου, ὁπότε ἀποβλέποντες εἰς τὰ ὕπατα συμφέροντα τοῦ Ἔθνους, τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν ἐπιδεκτικὰ ἀναβολῆς, ἕνεκα τῆς γενικῆς εὐρωπαϊκῆς ἐπιπλοκῆς, διήλθομεν μεθ’ ὅλης τῆς ὑπομονῆς καὶ μεθ’ ὅλης τῆς καρτερίας πάντα ὅσα διέπραξαν κατὰ τῶν συμπολιτῶν ἡμῶν, κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ καθ’ ἡμῶν τῶν ἰδίων, ἀναμένοντες τὴν ὥραν ἐκείνην, καθ’ ἣν δὲν ἤθελον πλέον διακυβευθῇ συμφέροντα ἐθνικά, ἵνα τότε δώσωμεν τὴν μάχην εἰρηνικῶς μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἠγωνίσθημεν μετ’ αὐτοῦ ἵνα παρουσιασθῇ ἐκείνη ἡ νίκη, ἥτις τὰ ἀναβληθέντα ζητήματα ἀνέδειξεν νικηφόρα. Ἀλλὰ θὰ ἦτο ὀρθὸν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐὰν τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἐθίγετο ποσῶς διὰ συζητήσεις καὶ διὰ τοῦ τρόπου ὅστις εἴθισται, προκειμένου περὶ σπουδαίου ζητήματος, παρεκάμπτετο σιωπηλῶς ἵνα ἀχθῇ ἡ συζήτησις κατὰ τὴν προσήκουσαν ὥραν, ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἠκούσθησαν λόγοι περὶ ἀναβολῆς καὶ περὶ κινδύνου περὶ τῆς ἀναβολῆς, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἐθέσαμεν ἐν ἀμφιβόλῳ τὸ δικαίωμα ἡμῶν ἵνα ἀποφανθῶμεν περὶ τῆς ἀνεξαρτησίας ἡμῶν, διότι, ὅταν τὸ δικαίωμα τῆς ἀνεξαρτησίας ἢ τῆς μὴ ἀνεξαρτησίας κινδυνεύει, εἶναι ὑποχρέωσις ἡμῶν νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι θέλομεν καταστήσει μελλοντικὴν πλέον τὴν ἀξίαν τῆς συζητήσεως, ἐὰν μετὰ δύο ἢ τρεῖς μῆνας γίνῃ, καὶ θέλομεν καταστήσει μελλοντικὸν τὸ κῦρος τῶν ἀποφάσεων, ἐὰν σήμερον ἀρξάμενοι ἀκροθιγῶς τῆς συζητήσεως ταύτης ἐλέγομεν πρὸς τὸ κοινὸν καὶ πρὸς ἡμᾶς: ἂς ἀφήσωμεν τὴν συζήτησιν δι’ εὐθετώτερον καιρόν. Ὄχι, κύριοι. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπέρτερον, πολυτιμότερον παντὸς ἄλλου ἐν τῇ χώρᾳ εἶναι τὸ δικαίωμα τῆς αὐτονομίας καὶ τῆς κυριαρχίας τῆς Χώρας. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ἀττικοβοιωτίας, ἐὰν ἐπιμένῃ εἰς τὴν ἀναγραφὴν ὡς πρώτου ἄρθρου τῆς ἰδικῆς του διατυπώσεως, ἡ ἐμοὶ διατύπωσις ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τῶν μετ’ ἐμοῦ συνεργαζομένων πολιτευτῶν, οἵτινες ἀποτελοῦν μέλη τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς ἐνέχει ἄλλο καὶ ἀποβλέπει εἰς ἄλλον σκοπόν, διότι ἐκτὸς τοῦ ζητήματος τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἀποβλέπει καὶ εἰς σκοπὸν τοῦ καθορισμοῦ τοῦ Κράτους καὶ τῆς ἐν γένει μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Ὡς εἶναι διατυπωμένη ἡ πρότασις ἡμῶν, δὲν θὰ ἠδυνάμην νὰ ἀντιτάξω οὐδεμίαν ἀντίρρησιν, ἵνα ἡ πρότασις αὕτη ἀναγραφῇ ὡς προοίμιον τοῦ Συντάγματος καὶ οὐχὶ ὡς πρῶτον ἄρθρον, διότι ἡ πρότασις ἡμῶν καθορίζει γενικὰς ἀρχάς, δὲν περιέχει δὲ τὸ κῦρος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον περιέχει ἡ πρότασις τοῦ πληρεξουσίου ἐξ Ἀττικοβοιωτίας, καὶ ὅταν μία πρότασις περιέχει κυρώσεις, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναγραφῇ ὡς προοίμιον, ἀλλὰ πρέπει ὡς ἄρθρον νὰ ἀναγραφῇ.

§72Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§73Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ.

§74Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ὑμετέρα διατύπωσις ἐνδιαλαμβάνει ὁμολογουμένως εὐρύτερα πράγματα· δὲν περιορίζεται τοὐτέστιν εἰς τὰ τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ τῆς κυριαρχίας. Ἡ ἰδική μου ἀναλύει ἀκριβῶς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν εἰδικῶς τῆς αὐτοτελείας ἰδιαίτατα τῆς κυριαρχικῆς, ἀλλὰ δὲν ἕπεται, ἐκ τοῦ ὅτι ἐγὼ σταματῶ εἰς αὐτὸ εἰδικῶς τὸ θέμα, ὅτι τὸ πρῶτον ἄρθρον, διὰ τὸ ποῖον ἐγὼ προορίζω τὴν ἐμὴν διατύπωσιν, δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ περιλάβῃ καὶ τὰς ἄλλας γενικότητας τὰς λίαν χρησίμους, τὰς ὁποίας ἐνδιαλαμβάνει τὸ ἡμέτερον ἄρθρον, εἰς τρόπον ὥστε θὰ ἠδύνατο νὰ εἶναι συνέχεια τοῦ ἄρθρου ἐκείνου, ὅπως ἐγὼ τὸ ἀντιλαμβάνομαι, ὅλα τὰ ἄλλα, τὰ ἐπιπρόσθετα καὶ λίαν χρήσιμα τὰ ὁποῖα ὑμεῖς ἔχετε διανοηθῆ, εἰς τρόπον ὥστε τὸ πρῶτον ἄρθρον θὰ ἠδύνατο νὰ συμπληρωθῇ καθ’ ὃν τρόπον καὶ ὑμεῖς ἀποδέχεσθε.

§75Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Προκειμένου περὶ τῆς θέσεως τῆς διατάξεως ἐν προοιμίῳ καὶ ἐν ἄρθρῳ πρώτῳ ἔχομεν τὸ ὑπόδειγμα τῆς ἐν Ἐπιδαύρῳ Συνελεύσεως, τῆς πρώτης, ἐν ἔτει 1822, ἥτις ἐν προκειμένῳ προέβη εἰς τὴν ἀνακήρυξιν ταύτην (ἀναγινώσκει) «Τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος τὸ ὑπὸ τὴν φρικώδη...κλπ.»

§76Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξήρχετο ἀπὸ τὴν δουλείαν καὶ ἦτο ἀνάγκη νὰ τὸ εἴπῃ.

§77Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Βεβαίως ἦτο ὑποχρεωμένη νὰ ἀνακηρύξῃ αὐτὸ πρῶτον, διότι, ἂν δὲν ἀνεκήρυσσε τὸ δόγμα αὐτὸ πῶς θὰ ἔκαμνεν ἀγῶνα. Ἐν προοιμίῳ τοῦ πολιτεύματος τοῦ ψηφισθέντος καθωρίσθη αὐτό. Διὰ τὴν θέσιν συζητῶ, διότι προκειμένου περὶ τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ἀνεκήρυξεν, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνακηρύξῃ ἄλλην, διότι ἡ ἀρχὴ αὕτη ἐνέπνεεν τὸν ἀγῶνα καὶ ὑπὸ τὴν ἀρχὴν αὐτὴν κατῆλθε τὸ Ἔθνος εἰς τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας. Ἡμεῖς δέ, κύριοι, οἵτινες ἀγωνιζόμεθα οὐχὶ τὸ πρῶτον ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ἀφ’ ἧς διεγράφη ὁ ἀγὼν ὁ πολιτικὸς ἐν τῇ χώρᾳ, ὁ δὲ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ τὴν στιγμὴν ταύτην, ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκείνου τῆς ἄλλης Βουλῆς ἐν παμψηφίᾳ σχεδὸν ἀντιθέτου ἀνέπτυξεν καὶ δὲν ἐδίστασε ἐνώπιον ἐκείνων, οἵτινες εἶχον παραβιάσει τὴν ἀρχήν, ὑπὲρ ἧς ὑπεραμυνόμην, νὰ ἀναπτύξω καὶ τὴν ἀρχήν, καὶ τὰ κείμενα τὰ ὑποστηρίζοντα τὴν ἀρχὴν διὰ νὰ μένωσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὅσοι τὰ ἐγίγνωσκον τὰ ἀπέκρυπτον ἢ τὰ ἀπεσιώπων. Ἀλὰ τὸ ἑλληνικὸν Κράτος, ἀφ’ ἧς συνέστη εἰς Κράτος, μὴ θεωρῆσαν ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη τοιαύτη πρᾶξις νὰ γίνῃ ἐπισήμως ἐξ αὐτοῦ τοῦ Ἔθνους ἐκδηλοῦσα τὴν ἐντολὴν τῆς ἀπολύτου κυριαρχίας αὐτοῦ, δὲν ἀνέγραψεν τοιαύτην διάταξιν ἐν τοῖς δυσὶ πρώτοις Συντάγμασι. Συνέβη δὲ ὅτι ἡ ἀνεξαρτησία καὶ ἡ κυριαρχία τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἦτο ἀναγεγραμμένη μόνον ἐν ταῖς τρισὶ συνθήκαις εἰς ἃς παρέστη ἡ Ἑλλὰς διὰ πληρεξουσίων τῶν Μ. Δυνάμεων. Ἀκριβῶς διὰ τοῦτο ἐπιμένομεν ὅτι πρέπει ἐκ θελήσεως τῆς Ἑλληνικῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως κατ’ ἐντολὴν τοῦ λαοῦ νὰ διακηρυχθῇ σήμερον τοῦτο κατὰ τρόπον, ὅστις δὲν δύναται νὰ ἑρμηνευθῇ ὑπ’ ἄλλου συμβαλλομένου κατ’ ἄλλον τρόπον, διότι ἔχομεν τὴν πεῖραν ὅτι ὡς ἐγένετο τὸ πρᾶγμα συμβατικῶς παρηρμηνεύθη ἐπίσης διὰ παρερμηνείας τῆς συμβάσεως καὶ εἶναι ἀνάγκη σήμερον, μετὰ τὴν πικρὰν πεῖραν, τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν ἐκ τοῦ παρελθόντος, νὰ διακηρύξωμεν ἡμεῖς διὰ τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας, τῆς κυριαρχικῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν ἔχομεν παρὰ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος εἶναι πολιτικῶς ἀνεξάρτητον καὶ κυρίαρχον, νὰ διακηρύξωμεν δὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρ’ ὅλας τὰς ἀνακαλύψεις ἑρμηνειῶν, τὰς ὁποίας ὁ ἄλλοτε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν παρεισῆγεν εἰς τὸν ξένον Τύπον, κατεργαζόμενος καὶ δημιουργῶν δυσφορίαν καὶ μόνον, οὐχὶ ἔχθραν μετὰ τῶν συμμάχων λαῶν καὶ ἡμῶν, λόγῳ τῶν παρεξηγήσεων κατὰ τὸ παρελθόν, νὰ διακηρύξωμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρεισῆγε ψευδῶς ὁ ἐντεταλμένος ἐκ τῶν καθηκόντων του νὰ προασπισθῇ τὰ δίκαια τῆς Χώρας, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τοῦ τοιαῦτα διακηρύξαντος ἐν Ἑλλάδι διεκήρυξεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας καὶ ὅταν ἐπρόκειτο, κύριοι, περὶ ἐκλογῆς τοῦ πρίγκηπος Λεοπόλδου τῆς Σαξβέργης ὡς πρώτου ἡγεμόνος τῆς Ἑλλάδος, τὸ Πρωτόκολλον τῶν Δυνάμεων Ἀγγλίας, καὶ Ρωσσίας τῆς 20ῆς Φεβρουαρίου 1830 ἀνέγραφεν (ἀναγινώσκει): «Αἱ ὑψηλαὶ Δυνάμεις αἱ ὑπογεγραμμέναι κλπ.» καὶ κατόπιν εἰς ὑπόμνημα τοῦ πρίγκηπος Λεοπόλδου τῇ 10 Φεβρουαρίου 1830 ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας δοὺξ Οὐέλλιγκτων ἀπήντα (ἀναγινώσκει): «Ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς κηρυχθῇ ὡς Κράτος κλπ.». Καὶ περαιτέρω (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων): «εἶναι τὸ συμφέρον καὶ ἡ ἐπιθυμία παντὸς Εὐρωπαϊκοῦ Κράτους ὅπως κλπ.». Ἕν ἐκ τῶν δεκάδων τῶν ἐγγράφων, τῶν ὁποίων συλλογὴν κατήρτισα ἵνα ὑποστηρίξω τὴν ἀληθῆ ἑρμηνείαν τῶν συνθηκῶν, τὴν ἀληθῆ ἑρμηνείαν τὴν ὑπ’ αὐτῶν τῶν συμβαλλομένων μεγάλων καὶ κραταιῶν Δυνάμεων δοθεῖσαν εἰς τὰς συνθήκας—ἡ ἑρμηνεία ὅμως αὕτη ἦλθεν ἡ ὥρα κατὰ τὴν ὁποίαν παρερμηνεύθη, μετεβλήθη, καὶ σήμερον εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς δυσχεροῦς καταστάσεως, ἐνώπιον μεγάλων τμημάτων τῆς ἐν Εὐρώπῃ κοινῆς γνώμης, δυσχεροῦς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν δὲν δυνάμεθα νὰ παρίδωμεν. Ἵνα τὸ σύστημα τῆς ἐνεργείας τῆς ἐπιβολῆς τῆς θελήσεως ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος ἀχθῇ εἰς πέρας, ἐπὶ πολὺ χρόνον καὶ ἔτος ὁλόκληρον ἐκαλλιεργεῖτο ἡ κοινή γνώμη τῶν κραταιῶν καὶ μεγάλων συμμάχων Δυνάμεων μὲ τὴν θεωρίαν, ὅτι εἶχον τὸ δικαίωμα τῆς ἐπιβολῆς τῆς θελήσεως αὐτῶν ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος ὡς ἐγγυητριῶν ὑπὲρ τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτεύματος. Μὲ τὴν θεωρίαν καὶ τὰς ἰδέας αὐτὰς ἐξετράφη ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος ἐπὶ τετραετίαν ὁλόκληρον ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ Στρατιωτικοῦ νόμου καὶ τῆς λογοκρισίας. Μὲ τὰς θεωρίας ταύτας τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος δὲν ἠδύνατο νὰ ἀντεπεξέλθῃ, διότι, καθ’ ἣν ὥραν ἐκυβερνᾶτο νομίμως, δὲν εἶχε στήλας ἐλευθέρας τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Τύπου ὅπως ἀναπτύξῃ τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν τῶν Συνθηκῶν διὰ προσαγωγῆς τῶν κειμένων, καθ’ ἣν δὲ ἐποχὴν ἐκυβερνᾶτο ἀκύρως καὶ παρανόμως, οἱ διαχειριζόμενοι τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν ἔδιδον τὴν ἄνομον ταύτην ἑρμηνείαν, ἡ ὁποία ἔδιδεν εἰς αὐτοὺς τὴν ἰσχὺν τῆς ἐπιβολῆς. Σήμερον, κύριοι, αἱ ἀναφοραὶ εἰς οὐδὲν ἴσχυσαν· εἶναι ἀνάγκη ἐργασίας ἵνα ἡ κοινὴ γνώμη τῶν μεγάλων Κρατῶν πεισθῇ περὶ τοῦ δικαίου ἡμῶν, πεισθῇ περὶ τῆς ἀρχῆς ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα ἐλεύθεροι διὰ τὴν κρίσιν καὶ ἐνάσκησιν τῶν ἐσωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων, καὶ δὲν ἀντετάχθημεν οὐδὲ ἐδείξαμεν ἐχθρότητά τινα πρὸς αὐτούς, ἀλλ’ ὅτι ὑπεραμύνθημεν τῶν ἐλευθέρων ἡμῶν δικαιωμάτων. Σήμερον ὡς ἔχουσιν τὰ πράγματα τῆς κοινῆς γνώμης ἐν Εὐρώπῃ, ἡ μᾶλλον πρὸς ἡμᾶς φιλικώτατα διακειμένη Κυβέρνησις δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὴν κοινὴν γνώμην, ἡ ὁποία ἐπὶ τετραετίαν ἐρραδιουργήθη ἐναντίον ἡμῶν. Καὶ διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἐφ’ ὅσον ἔχομεν νὰ διεξαγάγωμεν ζητήματα ἐξωτερικά, τῶν ὁποίων ἡ λύσις καὶ ἡ ἐπίλυσις δὲν θὰ συντελεσθῇ μόνον διὰ τοῦ ξίφους καὶ τοῦ τηλεβόλου, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς δεξιᾶς καὶ σταθερᾶς διπλωματικῆς ἐνεργείας, ἐφ’ ὅσον θὰ ἀντιμετωπίσωμεν μετά τινα χρόνον καὶ ἀπὸ τοῦδε πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς διπλωματικὰς ἐνεργείας, αἱ ὁποῖαι θὰ εἶναι τὸ ἐπιστέγασμα τῶν ἀγώνων οἱ ὁποῖοι διεξάγονται εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, εἶναι ἀνάγκη ἡ κοινὴ γνώμη τῆς Εὐρώπης ἀπὸ τοῦδε καὶ διὰ τῆς δημοσιεύσεως τῶν ἐγγράφων, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ ἐξωτερικοῦ τύπου νὰ προετοιμάζωμεν αὐτὴν εἰς τὴν ἀντίληψιν τῶν ἐξωτερικῶν δικαίων, παρέχοντες πλῆρες φῶς εἰς αὐτὴν ἵνα πείσωμεν πάντας, ὅτι ἐνταῦθα δὲν ὑπῆρξε ποτὲ χώρα ἐχθρὰ πρὸς αὐτούς, ἀλλὰ χώρα ἀμυνομένη ὑπὲρ τῶν ἐλευθέρων δικαιωμάτων τοῦ Κράτους καὶ τῶν παρερμηνειῶν, αἱ ποῖαι ὀφείλονται, οὐχὶ εἰς τὴν πραγματικὴν θέλησιν τῶν Κυβερνήσεων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἀλλὰ εἰς τὴν ἐπιτηδείως καλλιεργηθεῖσαν τοιαύτην θέλησιν εἰς αὐτὰς ὑπὸ τῶν ἐσωτερικῶν ἐχθρῶν, χάριν τῶν παντοίων συμφερόντων αὐτῶν.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§79Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, διατὶ ἡ συζήτησις ἐξετράπη ἀπὸ ζητήματος καθαροῦ διαδικαστικοῦ, ζητήματος ἀναβολῆς συζητήσεως τοῦ ἄρθρου τούτου, τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἀνακήρυξιν τῆς αὐτοτελείας καὶ κυριαρχίας τοῦ Κράτους, εἰς ζήτημα καθαρᾶς οὐσίας, καὶ σχετικῶς μὲ τὴν οὐσίαν ἠκούσθησαν διάφοροι γνῶμαι καὶ ὑπεστηρίχθη ὅτι εἶναι ἀναγκαία κατὰ μίαν οἱανδήποτε διατύπωσιν ἡ ἀναγραφὴ ἄρθρου, διακηρύσσοντος τὴν αὐτοτέλειαν καὶ τὴν κυριαρχίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐν τῇ συζητήσει, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὰς συνεδρίας τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἀπέκρουσα τὴν πρότασιν, διότι εὕρισκον καὶ εὑρίσκω ὅτι ἡ πρότασις αὕτη οὐδὲν ἀπολύτως πρακτικὸν σκοπὸν ὑπηρετεῖ· ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἦτο ἀνεξάρτητον αὐτοτελὲς καὶ κυρίαρχον νομίζω, ὅτι οὐδεὶς ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ δύναται νὰ ἔχῃ δισταγμόν. Προβαίνω καὶ περαιτέρω, καὶ λέγω, ὅτι καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη, οἱ ὁποῖοι ἐν τῷ παρελθόντι ὑπεστήριξαν τὴν ὑποτέλειαν, καὶ ἐκεῖνοι ἐν τῇ συνειδήσει των εἶχον τὴν ἀσφαλῆ πεποίθησιν, ὅτι τὸ Κράτος ἦτο ἀνεξάρτητον, ἐπρόκειτο δὲ ὑποστηρίζοντες τοῦτο νὰ ὑπηρετήσωσι σκοποὺς καθαροὺς προσωπικοὺς καὶ φιλαρχίας. Καὶ ἐρωτῶ: Ἐὰν ἡ διάταξις τῆς αὐτοτελείας εἶχε τεθῇ τότε ἐν τῷ Συντάγματι, φρονεῖτε, ὅτι δὲν θὰ παρεβιάζετο; Θὰ παρεβιάζετο ἀσφαλέστατα καὶ θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω ἀμέσως. Ἐν τῷ Συντάγματι ὑπάρχει ὡρισμένη διάταξις, ἐν τῷ ἄρθρῳ 99, ἡ ἑξῆς: «ἄνευ νόμου στρατὸς ξένος δὲν εἶναι δεκτὸς εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ὑπηρεσίαν, οὐδὲ δύναται νὰ διαμένῃ εἰς τὸ Κράτος ἢ νὰ διέλθῃ δι’ αὐτοῦ». Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς: Παρεβιάσθη ἢ δὲν παρεβιάσθη ἡ διάταξις αὕτη; Παρεβιάσθη. Βεβαίως παρεβιάσθη. Λοιπὸν τὸ ζήτημα δὲν εἶναι τοῦτο τῆς σημερινῆς συζητήσεως, τοῦτο θὰ συζητηθῇ ἐν τῷ προσήκοντι χρόνῳ. Σήμερον πρόκειται περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως, δὲν ἐννοῶ δὲ κατὰ τί ζημιοῦται τὸ Κράτος ἐὰν ἡ συζήτησις γίνει ἤδη ἢ γίνει μετὰ 1 ἢ 2 μῆνας. Πρόκειται νὰ ὑποστῇ καμμίαν ζημίαν τὸ Κράτος ἐὰν δὲν γίνῃ ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου τοῦ ἀφορῶντος τὴν αὐτοτέλειαν σήμερον; Λοιπὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχον νὰ εἴπω εἶναι τοῦτο, ὅτι ἐγὼ δὲν εὑρίσκω ἀναγκαίαν τὴν ἀναγραφὴν αὐτῆς τῆς διατάξεως, ἀλλ’ εἰδικῶς διὰ τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ ἀναγκαίου ἢ μὴ τῆς ἀναγραφῆς τῆς διατάξεως δὲν νομίζω ὅτι θὰ πάθῃ καμμίαν ζημίαν τὸ Κράτος, ἐὰν ἡ συζήτησις αὕτη ἀναβληθῇ δι’ ἕνα ἢ δύο μῆνας. Ἔχομεν πλείστας ἄλλας συνταγματικὰς διατάξεις πρὸς συζήτησιν. Καί, ναὶ μὲν τὸ Σύνταγμα εἶνε ἓν ὅλον, ἀλλὰ τοῦτο χωρίζεται εἰς διάφορα κεφάλαια καὶ ἄρθρα· θὰ συζητήσωμεν ἐκεῖνα τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ προκαλέσουν μακρὰς συζητήσεις. Δὲν ἐννοῶ διατὶ δὲν προβαίνομεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἄρθρων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ προκαλέσουν μακρὰς συζητήσεις, ὡς εἶναι ἐκεῖνα τὰ θέματα εἰς τὴν συζήτησιν, τῶν ὁποίων πρόκειται νὰ εἰσέλθωμεν, τὰ ἀφορῶντα τὸ Δημόσιον Δίκαιον, καὶ ὅταν ἐξαντληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν θεμάτων αὐτῶν νὰ προβῇ ἡ Συνέλευσις καὶ εἰς ἄλλα θέματα, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ παρουσιάσουν δυσκολίας καὶ ν’ ἀφήσωμεν εἰς τὸ τέλος τὰ θέματα, τῶν ὁποίων δὲν εἶναι εὐχερὴς ἡ συζήτησις, διότι ὑπάρχουν ἐπ’ αὐτῶν ἀντικρουόμεναι γνῶμαι.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§81Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἐγένετο ἀποδεκτὴ ἡ συζήτησις, ἐπὶ τῆς ὁποίας μετὰ τοιαύτης ἐπιγνώσεως τῶν πραγμάτων ἐξετάθη ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας πληρεξούσιος, εἶμαι ὑποχρεωμένος οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ποθῶ νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως αὐτῆς, ἔχων νὰ ἀναπτύξω ὅσα φρονῶ. Ἀλλ’ ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ κ. ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας πληρεξούσιος μόνον εἰς ὀλίγιστα προοιμιακῶς περιώρισε τὸν λόγον καὶ δὲν ἐδήλωσεν ὅτι πράγματι θίγει πλέον τὴν οὐσίαν τῶν πραγμάτων, εἰς τρόπον, ὥστε νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα αὐτὸ τὸ μέγα. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἀπόκειται καὶ πάλιν εἰς τὴν Συνέλευσιν, εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑποδείξῃ ἐὰν ἡ συζήτησις αὐτὴ θὰ ἐξακολουθήσῃ ἢ ὄχι. Ἡ ἀλήθεια μάλιστα θὰ ἦτο ὅτι δὲν ἀπόκειται οὔτε εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑποδείξῃ ἐὰν ἡ συζήτησις θὰ ἐξακολουθήσῃ, διότι εἶναι ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τῆς Συνελεύσεως ν’ ἀποφανθῇ περὶ τούτου, καὶ διὰ νὰ εἶμαι ἀκριβέστερος οὔτε ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τῆς Συνελεύσεως ἀπόκειται ν’ ἀποφανθῇ ἐὰν ἀποκλείῃ τὸ τοιοῦτον ζήτημα, καθ’ ὅσον καὶ 10 πληρεξούσιοι ἂν ἐζήτουν τοῦτο, ἡ Συνέλευσις θὰ ἦτο ἠναγκασμένη νὰ τὸ ἀποδεχθῇ. Καὶ ἂν οἱ 10 οὗτοι εἶναι σύμφωνοι νὰ παραιτηθῶσι τῆς αἰτήσεως ταύτης ἐγὼ θὰ ἤμην διατεθειμένος ν’ ἀναβάλω τὴν ἐπ’ αὐτῆς συζήτησιν.

§82Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀργολιδοκορινθίας κ. πληρεξούσιος ὑπέβαλε πρὸ ὀλίγου τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλε καὶ χθές, ὅτε τὸ πρῶτον εἰσήχθη ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ ἡ πρότασις, περὶ προτάξεως τοῦ ἄρθρου τούτου. Ἐπειδὴ ἔθεσε τὸ ζήτημα οὕτως ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἓν ἀσθενὲς ἐπιχείρημα πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀναγραφῇ τοιαύτη διάταξις, τὸ ἐπιχείρημα εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπανέλαβεν ὁ ἀξιότιμος κ. πληρεξούσιος Αἰτωλοακαρνανίας. Τὸ ἐπιχείρημα εἶναι, ὅτι ἐπειδὴ τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικόν, ἀφ’ ἧς ἐνεφανίσθη ὡς Κράτος, ἀνεκήρυξε τὴν ἀνεξαρτησίαν του καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ τὴν ἔχῃ, δὲν εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀναγραφῇ τοιαύτη διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμα. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μακρηγορήσῃ τις, ἵνα ἀποδείξῃ πόσον ἀσθενὲς εἶναι τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον, ἐὰν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἶναι στοιχειῶδες καθῆκον, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, εἶναι ὑποχρεωμένον τὸ κυρίαρχον Σῶμα νὰ διακηρύξῃ εἰς τὴν πρώτην εὐκαιρίαν, ἡ ὁποία παρουσιάζεται τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ, τὸ δικαίωμα τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ τῆς αὐτοτελείας τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὴν οὐσίαν καὶ θὰ τ’ ἀναπτύξωμεν ὅταν συζητηθῇ ἡ οὐσία· τὸ ζήτημα σήμερον εἶναι περὶ τῆς ἀναβολῆς. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐκφράσω καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην, ὅτι ἡ ἀναβολὴ δὲν θὰ εἶναι ἴσως ἡ πρᾶξις ἡ δίδουσα τὴν προσήκουσαν ἐντύπωσιν ὅτι τοῦτο εἶναι πρόσθετος λόγος, ὅπως ἡ Συνέλευσις ἐπιληφθῇ τῆς περαιτέρω ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος, ἵνα διακηρύξῃ διὰ τοῦ αʹ ἄρθρου τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Κράτους. Ἐὰν τοῦτο ἀποφασίζουσα ἡ Συνέλευσις κατ’ ἀρχὴν θελήσῃ νὰ παραπέμψῃ τὴν συζήτησιν τῶν λεπτομερειῶν τῆς διατυπώσεως εἰς μεταγενεστέραν συζήτησιν, φρονῶ, ὅτι τοιουτοτρόπως θὰ ἐπήρχετο μία λύσις, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο νὰ συμβιβάσῃ τὰς ἀντιθέσεις καὶ νὰ ἐπιτρέψῃ νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὸ περαιτέρω ἔργον μας. Ἐὰν θελήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ διατυπωθῇ δι’ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως ἡ παραδοχὴ τῆς ἀρχῆς ἀναγραφῆς διατάξεως διακηρυττούσης τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ Κράτους τότε αἱ λεπτομέρειαι τῆς διατυπώσεως δύνανται ν’ ἀναβληθῶσιν.

§83Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἤκουσα τὰς ἀνακοινωθείσας ὑπὸ τῶν κ.κ. συναδέλφων γνώμας ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἀνεκινήθη ἐν τῇ Συνελεύσει. Τὸ ζήτημα δύναται νὰ διατυπωθῇ οὕτω: Πρέπει ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν προτάσεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον οἱ ἀξιότιμοι κ. συνάδελφοι νὰ ἀναβληθῇ, ναὶ ἢ ὄχι; Οὐδένα ἤκουσα λόγον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ σπεύσωμεν νὰ συζητήσωμεν ἀπόψε τὴν διάταξιν ταύτην, καὶ λέγω οὐδένα ἤκουσα λόγον, διότι ὁ ὑποβληθεὶς λόγος, ὅτι πρόκειται περὶ ἀνεξαρτησίας τῆς χώρας, δὲν εἶναι λόγος, ὁ ὁποῖος νὰ πείσῃ οὐδένα, διότι δι’ ἐμὲ ἡ ἀνεξαρτησία τῆς χώρας δὲν θὰ δημιουργηθῇ διὰ τοῦ ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον θὰ ψηφίσῃ ἀπόψε ἢ αὔριον ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις. (Χειροκροτήματα).

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§85Γ. ΠΩΠ. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς, ἥτις ὀφείλεται ἀληθῶς εἰς τὴν συζήτησιν τὴν διεξαγομένην, τὰς ἀντιγνωμίας πληρεξουσίων, οἵτινες ἐπεκαλέσθησαν ἀπὸ κοινοῦ καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ αὐτοῦ προγράμματος, τὴν ψῆφον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω ἀπροκαλύπτως ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις εὕρηται συνεπέστερος πρὸς τὰς δοθείσας πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὑποσχέσεις εἶναι ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας. Ἐγώ, ὅστις ὑπῆρξα ἐν πλήρει ἀντιθέσει πρὸς τὴν πλειοψηφοῦσαν πτέρυγα ἐν ταῖς λεπτομερείαις καὶ ἐν γενικαῖς γραμμαῖς τῆς πολιτείας αὐτῆς, εἰς μίαν γενικὴν ἀρχὴν συνέπιπτον πάντοτε, εἰς τὴν ἀρχήν, ὅτι ἡ χώρα ἡμῶν ἔχει ἀπόλυτα καὶ πλήρη δικαιώματα ἀνεξαρτησίας, ἐξησφαλισμένα διὰ Συνθηκῶν καὶ ὅτι πᾶσα πρᾶξις, τείνουσα δι’ οἱουδήποτε τρόπου ἐνεργείας, ἐσωτερικῆς ἢ ἔξωθεν ἐπερχομένης, εἰς μείωσιν τῶν δικαιωμάτων ἐκείνων, ἀποτελεῖ πρᾶξιν ἀκυροῦσαν μακρὰν σειρὰν ἀγώνων Ἑλληνικῶν, οἵτινες κατεκυρώθησαν διὰ τῆς ἀναγνωρίσεως αὐτῶν ἐκείνων τῶν Ἰσχυρῶν τῆς γῆς, τοὺς ὁποίους ἐκαλέσαμεν, ἵνα θέσωσι τὸν πόδα αὐτῶν ἐν τῷ ἐλευθέρῳ καὶ ἀνεξαρτήτῳ Ἑλληνικῷ ἐδάφει. Ἑπομένως, ἐὰν ἐπρόκειτο τὸ ἐπ’ ἐμοὶ νὰ δώσω ψῆφον οὐχὶ διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου τούτου ἐν τῷ Συντάγματι, ἀλλὰ ψῆφον ἐπικρίσεως τῶν τελεσθέντων κατὰ τῆς ἐσωτερικῆς ἀνεξαρτησίας τῆς χώρας, ἡ ψῆφος ἡ ἐμή, ὅπως καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, οὕτως καὶ κατὰ τὸ ἐνεστὼς καὶ κατὰ τὸ μέλλον, θὰ ἦτο ἀντίθετος πρὸς τὴν πολιτείαν τὴν ἀσκηθεῖσαν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἀποδοκιμασθείσης διὰ τῆς ψήφου τοῦ λαοῦ τὴν 1ην Νοεμβρίου. Ἀλλ’ ὅταν ὡμίλει ὁ ἀξιότιμος κ. πληρεξούσιος Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας καὶ σεβαστός μου φίλος κ. Λεβίδης, ἐτόλμησα νὰ ἀπευθύνω αὐτῷ, διακόπτων, τὴν ἐρώτησιν, διατὶ δὲν θέλετε εὐθὺς ἅμα τῇ ἐνάρξει τοῦ Συνταγματικοῦ ἔργου τῆς Συνελεύσεως νὰ προβῆτε εἰς συζήτησιν τοῦ θέματος τούτου, τὸ ὁποῖον σεῖς οἱ ἴδιοι ἐπροτείνατε κατὰ πλειοψηφίαν καὶ ἀπεδέχθητε καὶ συνεζητήσατε; Καὶ ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Συντακτικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἐγένετο αὐτῷ ἐξήγησις ὅτι ὑπάρχουν λόγοι συνδεόμενοι πρὸς ἐκκρεμῆ ἐθνικὰ ζητήματα, οἵτινες ἐπιβάλλουσιν ἵνα ἀναβληθῇ ἡ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου συζήτησις.

§86Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Εἶπε προσωπικὴν γνώμην.

§87Γ. ΠΩΠ. Ὁμιλῶ περὶ τοῦ κ. πληρεξουσίου Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας.

§88Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀλλὰ παρακαλῶ, κ. συνάδελφε, νὰ ἐπαναλάβητε ἀκριβῶς ὅ,τι εἶπον. Εἶπον ὅτι ἴσως ὑπάρχουν λόγοι.

§89Γ. ΠΩΠ. Ἴσως. Ἀλλ’ ἆρα τὸ «ἴσως» εἶναι ὀλιγώτερον βαρύ; Ἀλλ’ ἡ Ἑλληνικὴ ψυχὴ ἐπιτρέπεται νὰ ὑποθέτῃ ὅτι εἶναι δυνατὸν ἴσως νὰ ὑπάρχουν λόγοι ἐξυπηρετήσεως τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων διὰ τῆς ὑποδουλώσεως τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους;

§90Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὄχι δά. Δὲν τὸ εἶπε κανεὶς αὐτό.

§91Γ. ΠΩΠ. Ὅταν λέγῃ τις ὅτι ἴσως ὑπάρχουν λόγοι ἀπαγορεύοντες εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ὡς κυρωθείσης διὰ Συνθηκῶν, ἐν τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἡ σκέψις τῆς πιθανότητος ὅτι ἦ δυνατὸν καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, ὅπως εἶναι δυνατὸν καὶ κατὰ τὸ ἐνεστὼς καὶ ὅπως θὰ εἶναι δυνατὸν καὶ κατὰ τὸ μέλλον, νὰ κατασιγάσωσι τὰ αἰσθήματα τῆς λατρείας πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας ἐν τῷ ἐδάφει τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὅταν ἐμφανίζωνται συμφέροντα ξένα, ἀντίθετα μὲν πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν ταύτην ἀνεξαρτησίαν, ἀλλ’ ἐξυπηρετικὰ τοῦ γενικοῦ συμφέροντος. Ἐπιτρέψατε δὲ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου νὰ ἔχω πλήρη ἀντιγνωμίαν πρὸς τὴν πλειοψηφίαν τῆς Συνελεύσεως, πλήρη ἀντιγνωμίαν πρὸς τὴν σιγὴν τὴν Κυβερνητικήν, ὅταν ἤθελον νὰ εἴπω ὅτι θὰ ἀποβῇ ἀπαύγασμα μιᾶς Συνταγματικῆς ρήτρας, ἥτις εἶναι αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν περιττή, ἀλλ’ ἥτις ἀποτελεῖ τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν βάσιν μιᾶς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καλουμένης, ἵνα προσδιορίσῃ τὸν ἐσωτερικὸν βίον τῆς χώρας, ρήτρας δέ, ἥτις κατέστη ἐπὶ μᾶλλον ἐπιβλητικὴ ἀφ’ ἧς, ὡς ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Αἰτωλοακαρνανίας, αἱ πράξεις αἱ γενόμεναι δι’ ἑρμηνείας ἀπέβησαν πράξεις συμβατικαὶ οὐχὶ ἁπλῶς τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ τῶν Δυνάμεων, αἵτινες ρυθμίζουσι τὰς τύχας τῶν Ἐθνῶν καὶ αἵτινες εἰς Συνθήκην ἀφορῶσαι τὴν μεγέθυνσιν τῆς Ἑλλάδος προσέθηκαν ρητὸν ἄρθρον, διὰ τοῦ ὁποίου παραιτοῦνται δικαιώματος, τὸ ὁποῖον οὐδέποτε εἶχον, τὸ ὁποῖον ὅμως ἤσκησαν χωρὶς νὰ ἔχωσι καὶ κυροῦσι μεταγενεστέρως τὴν ἄσκησιν αὐτοῦ διὰ μιᾶς διατάξεως χαριστικῆς τάχα πρὸς δικαίωμα κτηθὲν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§92Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Εἰς ποῖον ἄρθρον τῆς Συνθήκης ἀναγράφεται;

§93Γ. ΠΩΠ. Εἶναι τόσον γνωστὴ ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν κ. συνάδελφοι.....

§94ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἄς τὸ ἀναγνώσῃ ὁ κ. Εἰσηγητὴς τῆς Ἐπιτροπῆς.

§95Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Τὸν κ. Πὼπ ἠρώτησα εἰς ποῖον ἄρθρον ἀναγράφεται ἡ παραίτησις τῶν Δυνάμεων.

§96Γ. ΠΩΠ. Εὑρίσκομαι ἐνώπιον διαπρεποῦς ὄντως μέλους τῆς Συνελεύσεως, ὡς ὑμεῖς, λευκανθέντος προώρως ἐν τῇ μελέτῃ τῶν μεγάλων ζητημάτων τῆς Χώρας καὶ ὁ ὁποῖος ἐν τούτοις ἀπευθύνεται εἰς ἐμὲ λευκανθέντα οὐχὶ προώρως, ἵνα παράσχω αὐτῷ διασάφησιν, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ ἀπὸ ἐμὲ ἢ παρ’ ἄλλου τινός, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ κειμένου, τὸ ὁποῖον ὤφειλε νὰ ἀναγνώσῃ.

§97Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Ἐπειδὴ τὰ ἔχετε προχειρότερα τὰ ζητήματα....

§98Γ. ΠΩΠ. Καὶ τούτου λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν, ἐρωτῶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ παρακαλῶ, πρὸς ἀποφυγὴν παρεξηγήσεων, νὰ διατυπώσῃ σαφῶς ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τοὺς λόγους ἐκείνους, οἵτινες πείθουσιν αὐτὴν σπεύδουσαν ἐπὶ τοσοῦτον εἰς ψήφισιν τοῦ Συντάγματος, παρὰ τὴν γενομένην πρὸ τῆς διακοπῆς ὑπόδειξίν μου, ὅπως ἡ μελέτη ἡ Συνταγματικὴ ἀποβῇ ὡς ἑνιαῖόν τι καὶ μετὰ τὴν γνῶσιν τῶν κυρίων πληρεξουσίων, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ ἔντιμος συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, τῶν λεπτομερειῶν τῶν ἀφορωσῶν τὰς ἄλλας διατυπώσεις τῶν Συνταγματικῶν διατάξεων. Παρεκάλεσα, λέγω καὶ πρὸ τῆς διακοπῆς ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις σπεύδει νὰ συζητήσωμεν τὸ 1ον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ἐνεκρίθη ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς ἀσυζητητεί, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν θὰ ὑπάρχῃ καμμία ἀπολύτως ἀντίρρησις, ὅπως διατυπωθῇ κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον, οὗτινος ἡ οὐσία δὲν ἠδύνατο νὰ εὕρῃ σοβαρὰν ἀντίρρησιν, ἐφ’ ὅσον, ἐπαναλαμβάνω, διεθνῶς ἐκκρεμοδικεῖ ἡ σχετικὴ διάταξις τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, θὰ ἦτο, ἂν μὴ τι ἄλλο, τοὐλάχιστον ἐνάσκησις τῆς ἐκκρεμοδικίας ἐκείνης, τῆς ἀγούσης εἰς κύρωσιν τῆς Ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας. Ἐρωτῶ, τίνες οἱ λόγοι οἱ πείθοντες εἰς ἀναβολήν, ἄρθρου, τὸ ὁποῖον εἶναι πρῶτον; Μὴ τυχὸν ἆρα τὸ «ἴσως» ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διετύπωσε προσωπικῶς ὁ κ. Λεβίδης, τὸ ὁποῖον ἀντελήφθη καθ’ ὃν τρόπον καὶ ἐγὼ ὁ κ. Μητσόπουλος καὶ εἶδον νὰ ἀντιλαμβάνωνται καὶ ἄλλοι τῶν συναδέλφων, ἐπῆλθε καὶ εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως; Ἐὰν τοῦτο συμβαίνῃ, κ. Πρόεδρε, κύριοι συνάδελφοι, ἐγὼ θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην, ὅπως ἐπιμείνω, ἵνα διὰ παντὸς τρόπου ἄρξηται εὐθὺς ἀμέσως ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου. Εἰς περίπτωσιν ὅμως, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἤθελε δηλώσῃ ὅτι οὐδεὶς λόγος σχετικὸς πρὸς τὴν ὑπόνοιαν τὴν διατυπωθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Εἰσηγητοῦ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ Προέδρου αὐτῆς, οὐδεὶς λόγος δυνάμενος νὰ προκαλέσῃ ὑπονοίας, ὡς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἤγειρεν εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ κ. Μητσοπούλου ἡ γενομένη δήλωσις, οὐδεὶς τοιοῦτος λόγος ὑπάρχει, τότε ἀναμφισβητήτως δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἀντίρρησιν ὅπως γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ περὶ ἀναβολῆς πρότασις τῆς Κυβερνήσεως καὶ θὰ ἄφινα μόνον, ἵνα διεξαχθῇ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ διαλογικὴ ἁπλῶς διχογνωμία μεταξὺ συμμαχητῶν ἑνὸς ἀγῶνος τῆς αὐτοτελείας, τὴν ὁποίαν οἱ μὲν ἐγκαταλείπουσιν ὡς ἀκαίρως εἰσαγόμενον, οἱ δὲ ἐπιμένουσιν ὅτι ἀποτελεῖ τὸ Α. καὶ τὸ Ω τοῦ προγράμματος, ὅπερ τοὺς ἔφερεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλαντζᾶκος ἔχει τὸν λόγον.

§100Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Πολὺ παραδόξως ἤκουσα ἀπόψε τὸν κ. συνάδελφον ἐκ Ψαρρῶν κοπτόμενον ὑπὲρ τῆς αὐτοτελείας τοῦ Κράτους καὶ κακίζοντα τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐν ὀνόματι τῆς δῆθεν αὐτοτελείας πολλὰ διέπραξε κατὰ τῆς Πατρίδος ἡμῶν καὶ πολλὰ ὑπέφερεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Θὰ ἤθελον τὴν γνώμην αὐτὴν νὰ τὴν ἤκουον ἀπὸ τὸν κ. συνάδελφον ὅταν συνεδρίαζεν ἡ παράνομος ἐκείνη Βουλὴ τῆς 31ης Μαΐου, καὶ βέβαια θὰ εἶχε ἤδη τὸ δικαίωμα νὰ κατακρίνῃ. Διότι δὲν πρέπει νὰ παραμείνῃ ἀπαρατήρητον τὸ θέαμα, ὅτι εἶναι δυνατὸν πληρεξούσιοι τῆς Συνελεύσεως νὰ προσπαθῶσι, λογοκοποῦντες, νὰ ἀποκλείωσι πράξεις τοῦ παρελθόντος, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν αἱ πράξεις αὗται νὰ μένωσι χωρὶς νὰ κριθῶσι. Τουλάχιστον ἀπὸ ἐμέ. Δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς Ἕλλην, κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην, οὔτε εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην, οὔτε εἰς τοὺς ὀπαδοὺς τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ὅστις νὰ νομίζῃ σοβαρῶς, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἦτο ποτὲ ὑποτελές, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος δὲν εἶχε τὴν ἀνεξαρτησίαν πλήρη ἀπὸ τῆς 25 Μαΐου 1821 καὶ ἐντεῦθεν καὶ ὅτι δὲν ἀνεγνωρίσθη ἡ ἀνεξαρτησία αὐτὴ παρ’ ὅλων τῶν Συμμάχων. Οὐδέποτε ἐγεννήθη τοιοῦτον ζήτημα, οὔτε δέον νὰ ὑποτεθῇ ἐκ τῶν ἀλλεπαλλήλων ψηφισμάτων τῆς πρώτης Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὅτι τάχα εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐκείνην ἐγένοντο συζητήσεις καὶ ὑπῆρξαν οἱ ἀντιφρονοῦντες, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος τὸ θεωροῦν ὑποτελὲς, καὶ ὅτι εὑρίσκεται μερὶς καμπτομένη ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτοῦ. Οἱ τοιαῦτα λέγοντες βλασφημῶσι κατὰ τῆς νοημοσύνης τῶν Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ἀπέκτησαν τὴν ἀνεξαρτησίαν χύσαντες ποταμοὺς αἱμάτων. Ἀλλ’ ὄχι μόνον τοῦτο. Ἡ ρήτρα αὕτη ἀναγραφομένη σήμερον, δίδει τὸ δικαίωμα νὰ πιστεύσουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διέβαλον τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, καὶ νὰ πιστεύσουν ἀκόμη οἱ Σύμμαχοι ἐκεῖνοι, ὅτι πράγματι μέχρι τῆς σήμερον τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εὑρίσκετο ὑποτελὲς καὶ ὅτι σήμερον ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ἀναγνωρίζει, ὅτι πρέπει νὰ κηρύξῃ τὴν ἀνεξαρτησίαν αὐτοῦ.

§101ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ.

§102Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Ἐννοήσατέ το καλῶς ὅτι αἱ Συνελεύσεις τοῦ 1843 καὶ 1864 δὲν ἀνέγραψαν τὴν ρήτραν τῆς ἀνεξαρτησίας, διότι οὐδὲν δικαίωμα εἶχε νὰ εἴπῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ὅτι εἶναι ἀνεξάρτητον. Ἐθέσπισαν τὸ Σύνταγμα, χωρὶς νὰ κηρύξωσι τὴν ἀνεξαρτησίαν, διότι ἡ ἀνεξαρτησία ἐκηρύχθη ὑπὸ τῆς Αʹ ἐν Ἐπιδαύρῳ Συνελεύσεως, ἐκηρύχθη διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ 1827 ὑπὸ τῶν Προστατίδων Δυνάμεων, ἐκηρύχθη καὶ δι’ ἀλλεπαλλήλων ἄλλων Συνθηκῶν. Αἱ δύο τελευταῖαι Συνελεύσεις δὲν εἶπόν τι περὶ ἀνεξαρτησίας, διότι ἐγνώριζον καλῶς, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἦτο ἀνεξάρτητον, ὡς πράγματι ἦτο. Θὰ ἔλθωμεν λοιπὸν ἡμεῖς, μετὰ δύο Συντακτικὰς Συνελεύσεις, νὰ κηρύξωμεν ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀπὸ σήμερον κηρύττει τὴν ἀνεξαρτησίαν του, καὶ μάλιστα ὅταν ἔχομεν τὰ δεδομένα ὅτι εὑρέθη πολιτικὴ μερίς, ἡ ὁποία ἠθέλησε τὸν ὅρον «ἐγγυήτρια» νὰ τὸν μεταβάλῃ εἰς ὅρον «προστάτιδες Δυνάμεις»; Θὰ δώσωμεν ἡμεῖς τὸ δικαίωμα ἵνα πιστευθῇ, ὅτι ὑφίσταται ἐκκρεμὲς ζήτημα αὐτοτελείας; Θὰ ἦτο βλασφημία πρὸς τὴν ἱστορίαν ἡμῶν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους δὲν φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὁ ὅρος «τῆς ἀνεξαρτησίας», διότι θὰ δώσωμεν νὰ πιστεύσουν, ὅτι ἦτο ἐκκρεμὲς τοιοῦτον ζήτημα καὶ λύεται σήμερον.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μερκούρης ἔχει τὸν λόγον.

§104Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Εἶναι δικαιολογημένη ἡ συζήτησις, τὴν ὁποίαν ἤγειρεν ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς τῆς ἀναγραφῆς ὡς ἄρθρον πρῶτον τοῦ προτεινομένου ἐκ μέρους τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, τοσοῦτον μᾶλλον, καθόσον ἐπὶ ὁλόκληρον τετραετίαν ὑφιστάμεθα τὰς συνεπείας παρερμηνείας, ἥτις ἔδωκε δικαιώματα τοιαῦτα καὶ τοσαῦτα, ὥστε νὰ εὑρισκώμεθα πρὸ γεγονότων, ἅτινα ἐκλόνισαν τὴν πεποίθησιν ὅτι ὄντως ἠδύνατο ἡ ἀνεξαρτησία μας νὰ τεθῇ ἐν ἀμφιβόλῳ. Ἐν τούτοις νομίζω, ὅτι ἐφόσον ἡ συζήτησις αὕτη ἠγέρθη τὴν ἑσπέραν ταύτην, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κλείσῃ αὕτη χωρὶς νὰ τονισθῇ ὅτι σύσσωμον τὸ Σῶμα ἀποκρούει μετὰ περιφρονήσεως τόσον τὴν ἑρμηνείαν αὐτήν, ὅσον καὶ τοὺς παρερμηνεύσαντας τὰ σχετικὰ μὲ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς κυριαρχίας τοῦ Κράτους.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μπούσδρας ἔχει τὸν λόγον.

§106Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἡ συζήτησις, κύριε Πρόεδρε, διεξάγεται περὶ τῆς ἑρμηνείας τῶν Συνθηκῶν τῶν διεθνῶν καὶ θέμα εἶναι αὐτὸ τοῦτο τὸ πολίτευμα καὶ τούτου ὁ ἐκτροχιασμός. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πρόκειται ἡ συζήτησις νὰ περιστραφῇ ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ πολιτεύματος καὶ ἐκ τῶν πηγῶν τοῦ πολιτεύματος νὰ ἀντληθῶσι τὰ διάφορα ἐπιχειρήματα καὶ ἡ συζήτησις δύναται νὰ γίνῃ παραχρῆμα, διότι ἡ πρότασις δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ τὸ ὄνομα τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ δοθῇ εἰς τὸ πολίτευμα, τὸ δὲ ὄνομα τοῦτο δύναται νὰ δοθῇ καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων καὶ ἐκ τῶν προτέρων. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐκ τῆς συζητήσεως παρουσιάζεται ὅτι πρόκειται, καὶ τάσις δηλοῦται ὅπως ἑρμηνευθῶσι διάφοροι διεθνεῖς Συνθῆκαι τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῶν ξένων Κρατῶν, διὰ νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τοιούτου θέματος, πρέπει πρῶτον νὰ προσαχθῶσιν αἱ διάφοροι Συνθῆκαι, νὰ μελετηθῶσι καὶ ἂν οἱ καιροὶ ἐπιτρέπουσι τοιαύτην συζήτησιν βεβαίως ἐπάναγκες εἶναι νὰ ἄρξηται ἡ συζήτησις. Καὶ πρῶτον νὰ ἐξετασθῇ ἐὰν δύναται μονομερῶς ὁ εἷς τῶν συμβαλλομένων νὰ ἀκυρώσῃ ἀμφιμερῆ σύμβασιν, ἐπειδὴ δὲ τοὺς καιρούς, οἱ ὁποῖοι περιβάλλουσι τὸ παρόν, σήμερον παντὸς ἄλλου γνωρίζει ὁ κ. Πρωθυπουργός, δηλῶ ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ συζήτησις πρόκειται νὰ διεξαχθῇ ἐπὶ τῶν συνθηκῶν ἡ γνώμη τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἡ προέχουσα καὶ διὰ τοῦτον τὸν λόγον φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Παπαποστόλου ἔχει τὸν λόγον.

§108Α. ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔβαλον εἰς τὰ στόματα τῶν ξένων τὰς διαφόρους παρερμηνείας τῶν Συνθηκῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἠμφισβητήθη ἡ ἀνεξαρτησία ἡ ἐσωτερικὴ τοῦ Κράτους καὶ ἐπετράπη εἰς ἄλλους νὰ ἐπέμβωσιν, ἐκείνους λέγω, σύμπας ὁ ἑλληνικὸς λαὸς κατέρριψε καὶ μαζὶ μὲ αὐτοὺς κατέρριψε καὶ τὰς νέας αὐτῶν παρερμηνείας καὶ ἰδέας, ἔφερον δὲ ἀντ’ ἐκείνων ἐν ὁμοψηφίᾳ ἡμᾶς ἐδῶ, ἔκτοτε δὲ οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι διὰ τῆς ἀποδοκιμασίας ἐκείνης τῆς ἐσωτερικῆς εἶναι ἐντελῶς ἀνεξάρτητον τὸ Κράτος καὶ ἀρχίζει τὸ ἔργον τὸ τακτικὸν αὐτοῦ καὶ τὸ νόμιμον. Ἐὰν καὶ κατ’ ἐλάχιστον ὑπῆρχεν ἀμφισβήτησις ἔκτοτε περὶ τῆς ἐσωτερικῆς ἀνεξαρτησίας ἢ αὐτοτελείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ ἂν ἕνεκα τούτου προέκειτο νὰ ζημιωθῶσι συμφέροντα τοῦ Κράτους, βεβαίως ἔργον πρώτιστον τοῦ Κράτους, πρώτη πρᾶξις αὐτοῦ εἶναι νὰ μὴ ἀναμείνῃ τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ νὰ κάμῃ ἰδίαν πρᾶξιν κηρύξεως ἀνεξαρτησίας τοῦ Κράτους. Σήμερον δὲ ὅπου ἐφθάσαμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος καὶ ἐγείρηται καθαρῶς δικονομικὸν ζήτημα ἀναβολῆς ἢ μὴ τοῦ ζητήματος τούτου οὐδόλως ἐπείσθην ἐκ τῶν λόγων τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας πληρεξουσίου ὅτι ἐκ τῆς ἀναβολῆς ταύτης ὑπάρχει καὶ ὁ ἐλάχιστος φόβος προσβολῆς τῶν συμφερόντων ἢ ἀμφισβητήσεως, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἀντιτάσσω τοῦτον τὸν λόγον εἰς τὸν λόγον, ὁ ὁποῖος προεκλήθη ἐκ τῆς ἀποψινῆς συζητήσεως, ὅτι ἐὰν ὑπῆρχε καὶ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία, ὅτι παραβλάπτονται τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν πρώτη πρᾶξις τῆς Συνελεύσεως νὰ εἶναι αὕτη. Φρονῶ ἑπομένως ὅτι ἐφόσον πραγματικῶς οὐδεμία ἐπέρχεται βλάβη εἰς τὸ Κράτος ἐκ τῆς ἀναβολῆς ταύτης καθ’ οἱονδήποτε σημεῖον, ἐφόσον ὑπάρχει Συνέλευσις Συντακτικὴ καὶ ἐὰν συζητηθῇ τὸ θέμα τοῦτο θὰ ἔχῃ τὸ ἀποτέλεσμά του, δι’ αὐτὸ συντάσσομαι μὲ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Παναγιώτου ἔχει τὸν λόγον.

§110Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, κύριοι πληρεξούσιοι. Μὲ ὅσα εἶπον οἱ προλαλήσαντες δὲν ἐξηντλήθη ἐντελῶς τὸ θέμα. Τὰ ἐπιχειρήματα τῶν μὲν καὶ τῶν δὲ εἶναι ἐξ ἴσου ἄξια προσοχῆς περισσότερον δὲ τὰ ἐπιχειρήματα ἐκείνων, οἵτινες τάσσονται ὑπὲρ τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ἀναγραφῆς ὡς πρώτου ἄρθρου τοῦ περὶ ἀνεξαρτησίας καὶ αὐτοτελείας τοῦ Κράτους· διότι ὄχι μόνον τὰ ἐπιχειρήματα εἶναι βάσιμα, ἀλλ’ ἀπορρέουσιν ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τοῦ ἀγῶνος, εἰς τὸν ὁποῖον ὅλοι συνησπισμένοι κατήλθομεν τὴν 1ην Νοεμβρίου. Οἱ ἀρχηγοὶ τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως ἐδήλωσαν εἰς τὸν λαὸν διὰ λόγων καὶ διὰ τοῦ Τύπου ὅτι ἀγωνίζονται διὰ νὰ φέρωσι τὸ Σύνταγμα εἰς τὴν πραγματικὴν τροχιάν του καὶ νὰ ἀποκαταστήσωσι τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὅσα εἶπεν ὁ πληρεξούσιος κ. Καλαντζάκος μὲ πείθουσιν ὅτι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων οἱ ἀγωνισθέντες τότε ὡς ἡνωμένη ἀντιπολίτευσις κατῆλθον ὑπ’ αὐτήν, τὴν σημαίαν τοῦ ἀγῶνος, ὡς ἐξέθηκεν εὐγλώττως ὁ κ. ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας συνάδελφος. Ἐὰν ἀπαρνηθῶσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔλεγον πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν δὲν θὰ κάμωσι τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ψευσθῶσι πρὸς τὸν λαόν. Καὶ ὁ κ. Καλαντζάκος κατῆλθε μὲ αὐτὴν τὴν σημαίαν.

§111Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Ὄνειρον θὰ εἶναι, δὲν εἶπον τοιοῦτον πρᾶγμα.

§112Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Εἴπετε διατὶ δὲν πρέπει νὰ ἀναβληθῇ καὶ διατὶ νὰ συζητηθῇ κατόπιν.

§113Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Οὔτε τοῦτο εἶπον. Ἐγὼ εἶπον τοῦτο, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς Ἕλλην, ὁ ὁποῖος νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν ὕπαρξιν ἢ τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Κράτους.

§114Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Τὰ ἐπιχειρήματά σας δὲν εἶναι τόσον ἰσχυρὰ ὅσον εἶναι τὰ τῶν ἀντιθέτων. Νομίζετε ὅτι διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ ἀποφεύγονται τὰ γενόμενα; Τὰ γενόμενα εἶναι γενόμενα. Οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων εἶπον ὅτι ἔρχονται νὰ καταπολεμήσωσι τὰ γενόμενα, καὶ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ἀπομακρυνθῶσιν ἐκ τοῦ προγράμματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἐξέθηκαν εἰς τὸν λαόν. Δικαίως δὲ ὁ ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας κ. συνάδελφος ἐπιμένει νὰ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις ἐκ τοῦ πρώτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, διότι αὐταὶ ἦσαν αἱ ὑποσχέσεις πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καρπετόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§116Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ γενομένη συζήτησις περὶ αὐτοτελείας τοῦ Κράτους μετετοπίσθη εἰς τὸ ἐὰν πρέπῃ νὰ γίνῃ συζήτησις, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐγγραφὴν τῆς διατάξεως ταύτης. Ἐπροτάθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἀναβολὴ τῆς συζητήσεως, ὑπεστηρίχθη δὲ καὶ ὑπὸ ἄλλων ἀξιοτίμων συναδέλφων, ἀντετάχθησαν εἰς τὴν γνώμην ταύτην ἄλλοι συνάδελφοι ὑποστηρίξαντες ὅτι εἶναι ἀδικαιολόγητος ἡ ἀναβολή. Καθόσον ἀφορᾷ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἄρθρου περὶ αὐτοτελείας τοῦ Κράτους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν εἰς τοὺς ταχθέντας κατὰ τῆς ἰδέας τῆς ἀναβολῆς. Ἐκ τῶν ὁμιλησάντων οὐδεὶς ἠσθάνθη ὅτι εἶναι δεδικαιολογημένη ἡ ἀναβολή. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι τὸ ἀντίθετον συμβαίνει ἐν τῇ προκειμένῃ ὑποθέσει. Οὐδεὶς ἐκ τῶν προλαλησάντων, ὅτι ἡ συζήτησις πρέπει νὰ προχωρήσῃ δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν γνώμην ταύτην. Κύριοι, τί πρόκειται νὰ γίνῃ; Πρόκειται νὰ ἀναγραφῶσιν ἄρθρα τινὰ τοῦ Συντάγματος καὶ νὰ τεθῇ ἄρθρον διὰ τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Κράτους. Τοῦτο δὲ σημαίνει, ὅτι εἰς τὴν ψυχὴν ὅλων τῶν ἐνταῦθα παρακαθημένων, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἑρμηνεῖς τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι πρὸ πάσης συζητήσεως πρέπει νὰ προταχθῇ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ αὐτοτελείας τοῦ Κράτους. Ἀπόδειξις δὲ τρανὴ ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ ἀντίληψις τῶν ἐνταῦθα παρακαθημένων, ὅτι ἡ ἑσπέρα αὕτη κατηναλώθη ἀκριβῶς ἐπὶ τῆς διατυπώσεως τῆς τοιαύτης διατάξεως. Καὶ ἐν τούτοις ἐνῷ κρίνεται ἀναγκαῖον καὶ ἀπαραίτητον ὅτι πρέπει νὰ διατυπωθῇ τοιαύτη διάταξις πρέπει προνομιακῶς καὶ ἴδιον ἄρθρον ν’ ἀποτελέσῃ, ἐν τούτοις ἐσταμάτησε τὴν στιγμὴν ταύτην κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ συζήτησις. Ὅτε μάλιστα ὁ κ. Λεβίδης ὑπηνίχθη ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ αὐτὴ ἡ διάταξις, ἀλλὰ θὰ ἦτο διατεθειμένος νὰ δεχθῇ τὴν ἀναβολὴν ἂν τῷ ὑπεδηλοῦτο ὅτι ἄλλα συμφέροντα δύνανται ἴσως νὰ βλαβῶσιν ἐκ τῆς τοιαύτης συζητήσεως, δὲν τοῦ ἐδόθη ἀπάντησις παρ’ οὐδενός, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει, ὅτι ἴσως διατρέχουσι κίνδυνον ἄλλα ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ, κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξυπηρετηθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὀρρωδοῦμεν πρὸ τῆς ἀποφάσεως νὰ διατυπώσωμεν τὴν σκέψιν μας ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ εἴμεθα ἀνεξάρτητοι; Κατὰ τίνα τρόπον θὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ Συντάγματος τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἴμεθα διστακτικοὶ νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ διακυβερνηθῶμεν ὡς ἀνεξάρτητον καὶ ἐλεύθερον Κράτος; Κατὰ τίνα τρόπον θὰ προβῶμεν περαιτέρω εἰς τὴν διατύπωσιν ἄλλων πραγμάτων σχετιζομένων μὲ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἰδιοτέλειαν τοῦ Κράτους; Ἀκριβέστατα διὰ νὰ δείξωμεν ὅτι καὶ εἰς ὅλην τὴν νομοθετικήν μας ἐργασίαν μᾶς διαπνέει ἡ ἰδέα τῆς ἐλευθερίας, τῆς αὐτοτελείας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας, εἶναι ἀνάγκη ἀπαραίτητος εὐθὺς ἀμέσως νὰ διακηρύξωμεν, ὅτι ἐννοοῦμεν νὰ εἴμεθα αὐτοτελὲς καὶ ἀνεξάρτητον Κράτος. Δεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν ἀφίνομεν νὰ πιστευθῇ ὅτι εἴμεθα καιροσκόποι, ὅτι διεξάγομεν συζητήσεις καιροσκοπικὰς διὰ νὰ μὴ παρασυρθῶμεν. Αὐτὴ εἶναι πολιτικὴ ἀναξία Κράτους, τὸ ὁποῖον θέλει νὰ σκέπτηται καὶ νὰ διακυβερνᾶται ἐλευθέρως.

§117Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Ἀφοῦ δὲν σᾶς ἀπαντᾷ κανεὶς θὰ σᾶς ἀπαντήσω ἐγώ. Διστακτικὸς εἶσθε σεῖς, κύριε συνάδελφε, ὅτε ἐχειροφιλεῖτε εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἐπέταξε τὴν Ἑλλάδα καὶ ἔλεγε ὅτι δὲν εἶναι ἀνεξάρτητος! ....

§118Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τί εἴπατε;

§119Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Εἶπον, ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι διστακτικὴ νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτῆς, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶναι καθαρόν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον Ἕλλην νὰ φαντασθῇ, ὅτι δὲν εἶναι Κράτος ἀνεξάρτητον. Αὐτὸ τὸ λέγετε ὅμως διὰ νὰ γεννήσετε ἐντυπώσεις ὁμοίας μὲ ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἐδημιουργήσατε ὅταν ἐφιλεῖτε τὰς χεῖρας ἐκείνου....

§120Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐπαγγέλλεται ἐνταῦθα τὸν ἀντιτιθέμενον κατὰ παντὸς ἔχοντος γνώμας ἀντιθέτους. (Διαμαρτυρίαι καὶ θόρυβος).

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία σᾶς παρακαλῶ. Νὰ ἔλθῃ ὁ κύριος Ἰακώβου.

§122Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ζήτημα προσωπικὸν καὶ θέλω τὸν λόγον.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ζήτημα προσωπικόν.

§124Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρῆτε, εἶναι ἀπολύτως προσωπικόν.

§125Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Μὲ μίαν λέξιν, εἴμεθα ἀνεξάρτητοι καὶ ὅποιος κύριος ἔχει τὸ ἀνάστημα ἂς ἔλθῃ ἄλλην μίαν φορὰν νὰ παραβιάσῃ τὴν ἀνεξαρτησίαν μας, αὐτὸ ἤθελα νὰ τονισθῇ.

§126Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρῶτον, κ. Πρόεδρε, θὰ ἤθελον, ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος νὰ εἶναι προσεκτικώτερος, πρὸ παντὸς ὅταν πρόκειται νὰ λάβῃ τὸν λόγον, ὄχι διὰ νὰ ἀπαντήσῃ, ἀλλὰ διὰ νὰ συκοφαντήσῃ. Δὲν εἶναι δὲ ἡ πρώτη ἑσπέρα ἀπόψε κατὰ τὴν ὁποίαν ἐσυκοφάντησε τὴν Συνέλευσιν, νομίζων ἴσως, ὅτι μὲ αὐτὸ ἐξυπηρετεῖ τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἐξυπηρετεῖ καθόλου τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐξυπηρετεῖ..........

§127Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Ὑπήρξατε συνήγορος τῶν αἰσχροτήτων;

§128Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζετε, ὅτι ἠμπορεῖ ὁ καθεὶς νὰ κάμνῃ τὸν παλληκαρᾶ ἐδῶ; Εἶπον καὶ ἐπαναλέγω, ὅτι ἡ Συνέλευσις διατρέχει τὸν κίνδυνον νὰ φανῇ διστακτικὴ ἀναβάλλουσα τὴν συζήτησιν. Δὲν ἐννοῶ ὅτι εἶναι διστακτικὴ ἡ Συνέλευσις καὶ ἔπρεπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος νὰ ἐπιστήσῃ περισσότερον τὴν προσοχήν του καὶ νὰ ἀκούῃ καλύτερον τὸν ὁμιλητήν, ὅταν εἶναι μάλιστα ἐκ τῶν προτέρων διατεθειμένος νὰ διαφωνῇ καὶ νὰ συκοφαντῇ.

§129Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Δὲν εἶπον συκοφαντίας. Εἶπον πράξεις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, διότι μᾶς εἶπεν, ὅτι εἴμεθα διστακτικοὶ νὰ ἀποφασίσωμεν. Ἂν ὑπῆρξε κάποιος διστακτικὸς αὐτὸς εἶσθε σεῖς.

§130Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ τὸ ἐπαναλαμβάνω διὰ τρίτην φοράν, εἶπον, ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι ἴσως δυνατὸν νὰ φανῇ διστακτική, σεῖς δέ, εἶπον, ὅτι εἶσθε ἕνας συκοφάντης.

§131Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Σεῖς ἔχετε τὸ χαρακτηριστικόν, ὅτι ἐχειροκροτήσατε ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐτυράννησε.

§132Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον κατ’ ἐπανάληψιν ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἔρχεται εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην προδιατεθειμένος νὰ διαφωνῇ καὶ νὰ συκοφαντῇ τοὺς ἀντιφρονοῦντας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν νομίζων ὅτι παρέχει ὑψίστην ὑπηρεσίαν πρὸς αὐτήν.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι λέξις αὐτὴ «συκοφάντης».

§134Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Θὰ ἀμυνθῶ κατ’ ἐκείνων οἵτινες ἐβασάνισαν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ θὰ στιγματίσω τοὺς χειροκροτουμένους ὑφ’ ὑμῶν εἰς τὴν Βουλὴν τῆς 31ης Μαΐου καὶ τοὺς ὁποίους σήμερον ἀποκαλεῖτε τυράννους.

§135Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ναί, ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος διὰ τῆς φυλακίσεως καὶ τῆς ἐξορίας σᾶς ἐδημιούργησε δικαιώματα νὰ εἰσέλθητε εἰς τὴν Συνέλευσιν, τῆς ὁποίας εἶσθε ἀνάξιος.

§136ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν εἶναι ἀνάξιος. (Ὁ κ. Πρόεδρος κρούει τὸν κώδωνα καὶ προσπαθεῖ νὰ ἐπιβάλῃ ἡσυχίαν. Φωναί, διαμαρτυρίαι, ἀντεγκλήσεις ἐξ ὅλων τῶν σημείων τῆς αἰθούσης).

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ καθήσατε κάτω. (Θόρυβος καὶ φωναί). Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά.

(Ὥρᾳ 12.40′ π. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 12.50′ π. μ.)

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Παρακαλῶ τοὺς κ. κ. συναδέλφους νὰ εἶναι ἠρεμώτεροι κατὰ τὰς συζητήσεις.

§139Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν τυχὸν δὲ ἐξέφυγον ἐν τῇ συζητήσει λόγοι ζωηρότεροι τοῦ πρέποντος, ἐλπίζω, ὅτι ἐκεῖνοι ἐκ τῶν κ. συναδέλφων ἐκ τῶν χειλέων τῶν ὁποίων ἐξέφυγον οἱ λόγοι οὗτοι θὰ τὸ ἀναγνωρίσωσι καὶ θὰ περιορίσωσι τὴν συζήτησιν ὅσον τὸ δυνατὸν ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ πρέποντος.

§141Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Εἶναι ἀπὸ τὸν μεγάλον καύσωνα.

§142Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αἰσθάνομαι, κύριε Πρόεδρε, ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν εἰς τοὺς τυχὸν παρεξηγήσαντας τὰς φράσεις μου. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω εἶναι, ὅτι τὰ παθήματα τῶν καταδιωχθέντων εἶναι σεβαστὰ καὶ τίτλος τιμῆς διὰ τοὺς παθόντας, ἀλλ’ ἐγὼ ὡμίλησα μόνον διὰ τὸν κ. Καλαντζάκον, ὅστις διαρκῶς ἐπικαλεῖται ἐνταῦθα τοὺς διωγμούς του, ἵνα ἐπιτίθεται κατὰ τῶν συναδέλφων του, ἠθέλησε δὲ καὶ ἐμὲ νὰ συκοφαντήσῃ.

§143Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι συκοφαντία, ὅταν τις λέγῃ μίαν ἀλήθειαν, ὅταν εἶναι νωπὰ ἀκόμη τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου, ὅταν ὁμιλῶσι τὰ πράγματα περὶ ὅσων ἐγὼ λέγω. Οὐδέποτε ἐπεκαλέσθην δεινοπαθήματα ἐγώ. Σφάλλεται, ὡς πάντοτε, ὁ κ. συνάδελφος· ποτὲ δὲν τὰ ἐπεκαλέσθην, πολλῷ δὲ μᾶλλον δὲν ἐπεκαλέσθην οὔτε τὸν νῦν βασιλέα Κωνσταντῖνον, οὔτε τὸ Στέμμα, οὔτε τὴν δυναστείαν, οὔτε τόσα πρόσωπα διὰ νὰ χειροκροτήσωσι τὰ ἀκροατήρια, διότι ἔχω συναίσθησιν ὅτι οἱ βασιλεῖς πρέπει νὰ εἶναι βασιλεῖς τῶν Ἑλλήνων καὶ μόνον ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος εἴς τινα πρὸ ἡμερῶν συνεδρίασιν ἠκούσθη διαρκῶς φωνάζων τὸ ὄνομα τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον ἡ ψῆφος αὐτοῦ εἶχε καταδικάσει νὰ μὴ ἐπανέλθῃ. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἵτινες κατηγοροῦσι τοὺς ἄλλους, ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀξίωσιν, ἵνα καὶ οἱ ἄλλοι σέβωνται τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων, τὰς περιστάσεις, τὴν νοημοσύνην τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Ταῦτα εἶπον. Ἄν ὁ κ. συνάδελφος ἔχει τὴν ἀντίληψιν ὅτι τὴν πολιτείαν αὐτοῦ ἄλλως πως τὴν ἀντιλαμβάνεται, εἴτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εἴτε ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης, αὐτὸ δὲν εἶναι ἔργον ἐμοῦ, οὔτε θὰ θελήσω νὰ ψέξω αὐτόν, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξεν ἐν τῇ πολιτείᾳ αὐτοῦ. Ἄς αἰτιᾶται ἑαυτόν.

§144Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἀφήσωμεν νὰ ὁμιλήσωσι τὰ πράγματα. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐπιχειρῶν νὰ ἀπαντήσῃ ἔγινε συκοφαντικώτερος. (Θόρυβος).

§145Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Τί εἶναι αὐτά; Τί λέξεις εἶναι αὐταί, κύριε Πρόεδρε;

§146Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε, κύριε Καρπετόπουλε, νὰ ἀποκαλῆτε συκοφάντην ἕνα ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἐβασανίσθη ἐπὶ μίαν τριετίαν. Ὁ κ. Καλαντζᾶκος εἶναι ἐκεῖνος ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ ὁποίου ἐξεδικήθη ἡ τυραννία. Ἄν δὲν εἴχομεν τοὺς ἀνθρώπους αὐτούς, οἷος ὁ κ. Καλαντζᾶκος καὶ ἂν ὅλοι ἐτήρουν τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν ἐτηρήσατε σεῖς, κύριε Καρπετόπουλε, ὁ Βενιζέλος θὰ ἦτο πανίσχυρος καὶ θὰ μᾶς ἐποδοπάτει, ἐνῷ σεῖς μετὰ ἐνίων συναδέλφων ἠρκεῖσθε νὰ ἀσπάζεσθε τὴν χεῖρά του, τινὲς δὲ καὶ νὰ λέγωσιν ὅτι οὔτε τὰ ὀστᾶ τοῦ Βασιλέως δὲν θὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ὅταν λοιπὸν εἶναι πληρεξούσιοι παθόντες καὶ μαρτυρήσαντες νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ τοὺς ἀναγνωρίζετε σεῖς τοὐλάχιστον τὸ δικαίωμα νὰ λέγουν κἄτι τι παραπάνω.

§147Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Λέγοντες ὅμως τὴν ἀλήθειαν.

§148Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ἄν ταῦτα τὰ συνῃσθάνεσθε δὲν θὰ ὡμιλῆτε καθ’ ὃν τρόπον ὡμιλήσατε περὶ τοῦ κ. Καλαντζάκου, ἑνὸς ἐντιμοτάτου συναδέλφου καὶ δὲν θὰ ἐλέγατε ἀνάξιον πληρεξούσιον ἐκεῖνον, ὅστις ἀπέρρευσεν ἐκ μιᾶς παλλαϊκῆς ψήφου τοῦ νομοῦ Μεσσηνίας καὶ πρέπει νὰ εἶσθε ἁβρότερος.

§149Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος ἀνέλαβε νὰ ὑπεραμυνθῇ.....

§150Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Δὲν ἀνέλαβα νὰ ὑπεραμυνθῶ. Ὁ κ. Καλαντζᾶκος εἶναι ἱκανὸς νὰ ὑπεραμυνθῇ τοῦ δικαίου του.

§151Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφήσατε νὰ διατυπώσω τὴν σκέψιν μου. Ἀνέλαβε νὰ ὑπεραμυνθῇ ἐκείνων οἵτινες δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην οὐδεὶς νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ αὐτῶν. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἔπταισε κατὰ τοῦτο, ὅτι ὑπεστήριξεν ὅτι ἐὰν ἐξηρτᾶτο ἀπὸ ἡμῶν ἴσως–ἴσως θὰ ἐπεκράτει ἡ ἐκπεσοῦσα κατάστασις. Ἔφθασε μάλιστα μέχρι τοῦ σημείου νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ὑπήρξαμεν ὑποστηρικταὶ τῆς ἐκπεσούσης καταστάσεως. Ἐπεκαλέσθη τὰ πρακτικά. Εἶμαι πλέον ἢ βέβαιος ὅτι ἂν ἀντὶ νὰ τὰ ἐπικαλῆται προετίμα νὰ τὰ μελετήσῃ καὶ νὰ τὰ συμβουλευθῇ, εἶμαι πλέον ἢ βέβαιος, ὅτι θὰ ἦτο ὀλιγώτερον τολμηρός. Οἱ παραμείναντες κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἰς τὴν Βουλὴν ἐκ τῶν ἀντιπολιτευομένων δὲν ὑπεστηρίξαμεν ποτὲ τὴν Κυβέρνησιν, προσωπικῶς δὲ ἐγὼ ἔχω νὰ ἰσχυρισθῶ τοῦτο: Ἔδωκα ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτε ἦλθεν εἰς τὸν τόπον καὶ ἐδημιούργησεν ἓν καθεστὼς ἀναγνωρισθὲν ἀπὸ ὅλους τοὺς ἐπιφανεῖς τῆς ἀντιπολιτεύσεως.

§152Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ποῖος τὸ ἀνεγνώρισε;

§153ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Εἶναι ψεῦδος. Εἶναι ψεῦδος.

§154Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ ἀπὸ τοὺς προσελθόντας......

§155Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Ἀπὸ ποίους προσελθόντας; Ἐδῶ εἴμεθα διὰ νὰ διαμαρτυρώμεθα.

§156Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οἴκοθεν ἐννοεῖτε ὅτι ὅλοι οἱ προσελθόντες, μάλιστα οἱ παραστάντες εἰς τὴν ὁρκωμοσίαν τοῦ βασιλέως Ἀλεξάνδρου, εἰς τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν παρέστην, δὲν ἔκαμον τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ἀναγνωρίσωσι τὸ καθεστώς, ἀδιάφορον ἂν οἱ παραμείναντες, καὶ τὸ ὁμολογῶ, ὅτι ὅλοι οἱ παραμείναντες παρέμειναν διὰ νὰ ἐλέγχουν.

§157Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ποῖος τὸ ἀνεγνώρισε;

§158Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν τὸ ἀνεγνώρισεν ὁ κ. Ράλλης.

§159Ι. Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ἔχω καθῆκον νὰ σᾶς διαψεύσω καὶ νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι διαμαρτύρομαι δι’ ὅσα λέγετε σεῖς ὁ ὁποῖος, ὡς ἐλέχθη, ἠσπάζεσθε τὴν χεῖρα τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Φυλῆς, δι’ ἕνα ἄνδρα, ὁ ὁποῖος ἐπὶ 50 συναπτὰ ἔτη ἐντίμως ἐξυπηρέτησε τὴν πατρίδα καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διαπράξῃ εἰς τὸ τέρμα τοῦ σταδίου του τὴν βδελυρὰν πρᾶξιν αὐτήν. Ἔχετε τὸ καθῆκον ὅταν ὁμιλῆτε καὶ ὅταν συζητῆτε σεῖς, καὶ ὅταν λέγω σεῖς, ἐννοεῖτε τί ἐννοῶ.

§160Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ τίποτε. Σᾶς παρακαλῶ νὰ ἐξηγηθῆτε.

§161Ι. Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Νὰ ὁμιλῆτε μὲ τὸν προσήκοντα σεβασμόν.

§162Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ τίποτε καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ κάμετε νὰ ἐννοήσω.

§163Ι. Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ἐννοῶ, ὅτι εἶσθε ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος τὰ πάντα ἐλησμονήσατε ὅτε εἴδετε ἕνα τύραννον. (Χειροκροτήματα).

§164Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παραμείνας, καθ’ ἑκάστην διεμαρτυρόμην.

§165Ρ. ΠΑΝΤΟΣ. Οὐδέποτε.

§166Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τὰ μέτρα τὰ τυραννικά, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἂν ὑπῆρξε μία φωνὴ μεταξὺ τῶν ἄλλων, ἥτις διεμαρτύρετο ἦτο καὶ ἡ ἰδική μου.

§167Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Εἶσθε ἐδῶ διὰ νὰ ἀποτελέσητε τὴν νόμιμον ἀντιπολίτευσιν.

§168Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Δὲν εἶναι Πταισματοδικεῖον ἐδῶ πέρα. (Θόρυβος).

§169Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤμεθα ἐδῶ, διότι εἴχομεν τὴν ἀντίληψιν, ὅτι παρεμένομεν ἐδῶ εἰς τὴν ἐντολήν μας.

§170Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Δι’ ἡμᾶς ἦτο μία κατάστασις, τὴν ὁποίαν ἐπολεμήσαμεν, καὶ διὰ σᾶς μία κατάστασις νόμιμος!

§171Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παρεμείναμεν ἐδῶ πιστοὶ εἰς τὸ καθῆκόν μας καὶ τὸν ὅρκον μας.

§172Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Οὐδεὶς διεμαρτηρήθη, ὅταν ἐψηφίζοντο οἱ ἀντισυνταγματικοὶ ἐκεῖνοι Νόμοι, καὶ (ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν κ. Καρπετόπουλον) ἂν εἴχετε συναίσθησιν καὶ ἀνδρισμόν, ἔπρεπε νὰ φύγητε, νὰ προτιμήσητε νὰ κάμητε ὅ,τι ἔκαμαν τόσοι ἄλλοι ἔντιμοι ἄνθρωποι. Παρακαλῶ νὰ κατέλθητε ἀπὸ τὸ βῆμα ἀμέσως! (Ἐγείρεται ἀπειλητικὸς ἐκ τοῦ ἑδωλίου του καὶ τρέχει πρὸς τὸ βῆμα καὶ πλησιάσας πρὸς τὸν ρήτορα προσπαθεῖ διὰ τῆς βίας νὰ τὸν καταβιβάσῃ, καὶ τὸν κατεβίβασε ἐκ τοῦ βήματος, τῇ παρεμβάσει δὲ διαφόρων κυρίων πληρεξουσίων, ἀποσύρεται οὗτος. Τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο προκαλεῖ ἀμοιβαίας ἀντεγκλήσεις καὶ θόρυβον, ὅστις, τῇ παρεμβάσει τοῦ κ. Προέδρου καταπαύει)

§173Α. ΣΛΗΜΑΝ. Ἡ μομφὴ εἶναι ἐναντίον τοῦ βιαιοπραγήσαντος κατὰ πληρεξουσίου. Νὰ ἀνακληθῇ εἰς τὴν τάξιν καὶ νὰ ζητήσῃ συγγνώμην.

§174Α. ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. Ὁ κ. συνάδελφος πρέπει νὰ ζητήσῃ συγγνώμην.

§175Π. ΣΠΥΡΑΚΗΣ. Ἔχει ὑποχρέωσιν ὁ κ. συνάδελφος νὰ ζητήσῃ συγγνώμην. (Οἱ κ.κ. Ν. Στράτος καὶ Δ. Τζωρτζόπουλος ἐπίσης διαμαρτύρονται).

§176Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου διὰ τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον διεξήχθη ἡ συζήτησις καὶ τὴν ἔξαψιν, ἡ ὁποία ἐπεκράτησε. Θὰ παρακαλέσω πάντας τοὺς κυρίους συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι συμμετέσχον τῶν γενομένων καθ’ οἱονδήποτε τρόπον, νὰ θελήσωσι πρῶτοι αὐτοὶ νὰ ἀναγνωρίσωσιν ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγένετο δὲν ἦτο ἀνεκτὸν ἐν Συνελεύσει περιωπῆς, οἵα ἡ Συνέλευσις αὕτη καὶ νὰ σπεύσωσι νὰ ἐκφράσωσι πρῶτοι αὐτοὶ τὴν λύπην των δι’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξαφθέντες, ἐνήργησαν, ἰδιαιτέρως δὲ παρακαλῶ τὸν κ. συνάδελφον ἐκ Θεσσαλονίκης νὰ ἐκφράσῃ καὶ δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι θὰ τὸ κάμῃ — τὴν λύπην του διὰ τὸν τρόπον......

§177Α. ΣΛΗΜΑΝ. Τὴν συγγνώμην.

§178Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός)...... μὲ τὸν ὁποῖον ἐνήργησε, καθόσον ἐν ἐξάψει ἐνήργησε, νὰ ἀναγνωρίσῃ δὲ ὅτι οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐμποδίζῃ τὸν ἄλλον ἀπὸ τοῦ νὰ θέλῃ νὰ ὁμιλήσῃ, πρὸ πάντων δὲ νὰ χειροδικῇ.

§179Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀναγνωρίζω ὅτι παρεξετράπην. Ἡ εἰλικρίνεια μοῦ ἐπιβάλλει νὰ τὸ εἴπω, καὶ ὄχι βεβαίως διότι μοῦ τὸ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχω ὅμως τὸ παράπονον ἀπὸ τὸν κ. συνάδελφον, τὸν ὁποῖον ἔχω καὶ φίλον προσωπικὸν, νὰ σεβασθῇ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος πανηγυρικῶς μᾶς ἔστειλεν ἐδῶ, διότι ἐτόλμησε νὰ εἴπῃ ἀνάξιον πληρεξούσιον καὶ ποῖον;

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ ἐπανέρχεσθε. Ἀρκετά.

§181Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Κύριοι, μᾶς ὕβρισε, μᾶς ἐποδοπάτησε.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀρκετά. Ἐδόθησαν αἱ ἀναγκαῖαι ἐξηγήσεις. Τὸ ἐπεισόδιον ἔληξε. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη. Ἐπροτάθη ἡ ἀναβολὴ τῆς συζητήσεως τοῦ θέματος τοῦ ἄρθρου 1 διὰ τὸ τέλος τῶν συζητήσεων περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§183Γ. ΠΩΠ. Δὲν ὑπάρχει ἔγγραφος πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι.

§185Γ. ΠΩΠ. Αὐτὸ ἀφορᾷ τὰς σχέσεις τῆς πλειοψηφίας καὶ τοῦ κ. Στράτου.

§186Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὑπεβλήθη τὸ ἐρώτημα πρὸς τὸ Προεδρεῖον, ἐὰν ἡ μερὶς ἐκείνη ὑπέβαλε πρότασιν περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως καὶ ὁ κ. Πρόεδρος ἀπήντησεν ὄχι, ὁπότε συγχρόνως διετυπώθη ἡ παρατήρησις ὅτι αὐτὸ ἀφορᾷ τὰς σχέσεις τῆς μερίδος ἐκείνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Δηλῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι ἡ μερὶς, τῆς ὁποίας ἔχω τὴν τιμὴν νὰ προΐσταμαι, δὲν ἀναγνωρίζει κανένα, οὔτε κεκλημένον, οὔτε αὐτόκλητον κηδεμόνα διὰ τὰς σχέσεις αὐτῆς μετὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς πλειοψηφίας. Ἡ μερὶς ἐκείνη διατυποῖ τὰς ἰδέας της καθ’ ὃ ἔχει δικαίωμα καὶ καθῆκον, δὲν νομίζει ὅμως ὅτι ἔχει τὴν θέλησιν, ἵνα ἐξυπηρετήσῃ τὴν ὄρεξιν οἱουδήποτε θέλοντος νὰ ἐκτελέσῃ τὸ Α ἢ τὸ Β παιγνίδιον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ καταλήξῃ τὴν ἐπαύριον εἰς δημοσιογραφικὰ εὐφυολογήματα. Ὑπεβάλομεν τὰς γνώμας ἡμῶν καὶ ἐφ’ ὅσον ἔχομεν τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ πλειοψηφία τῆς Συνελεύσεως δὲν εἶναι σύμφωνος πρὸς τὴν ἡμετέραν γνώμην, ἐθεωρήσαμεν ὅτι θὰ ἦτο ἔργον ἀνιαρὸν, ἀλλὰ καὶ ἀσεβὲς πρὸς τὴν Συνέλευσιν, νὰ προκαλέσῃ ὀνομαστικὴν κλῆσιν ἐκ τῶν προτέρων καταδεδικασμένην εἰς ἀποτυχίαν. Καὶ διὰ τίνα λόγον; Διὰ νὰ καταμετρηθῶσιν αἱ δυνάμεις τῶν ἐν τῇ Συνελεύσει κομμάτων; Αὗται εἶναι γνωσταί, θὰ ἐκδηλωθῶσιν δὲ ἄλλως τε καὶ εἰς κατόπιν ζητήματα ψηφοφορίας, τὰ ὁποῖα θὰ τεθῶσιν. Νομίζω λοιπὸν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐξαντλήσωμεν τὴν ὑπομονὴν τῆς Συνελεύσεως.

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἄρχεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου πρώτου.

§188ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἡ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, πᾶσα δὲ ἄλλη γνωστὴ θρησκεία εἶναι ἀνεκτὴ καὶ τὰ τῆς λατρείας αὐτῆς τελοῦνται ἀκωλύτως ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων, ἀπαγορευομένου τοῦ προσηλυτισμοῦ καὶ πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας».

§189ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§190Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον 1 τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ἐλπίζω, ὅτι θὰ γίνῃ, μεθ’ ὅσα εἴπομεν ἄρθρον 2. ἀφορᾷ τὰ τῆς Ἐκκλησίας, τὰ τῆς θρησκείας ἐν Ἑλλάδι. Τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι διατετυπωμένον κατὰ τρόπον σφαλερόν, τὸν ὁποῖον μάλιστα μετὰ λύπης εἶδον ὅτι καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ἠθέλησε νὰ μετατρέψῃ, μὴ υἱοθετήσασα τὰ ὅσα διὰ μακρῶν καὶ ἐκεῖ ἀνέπτυξα. Ἰσχύει δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν τὸ πνεῦμα τοῦ μὴ θίγειν τὰ κακῶς κείμενα! Τὸ ἄρθρον 1. ἀνακηρύττει τὴν Ὀρθόδοξον θρησκείαν ἐν Ἑλλάδι ὡς «ἐπικρατοῦσαν». Ἀλλὰ, παρακαλῶ, ἐφ’ ὅσον δὲν πρόκειται περὶ φθόγγων ἀκατανοήτων, κατὰ τί θρησκεία τις εἶναι διὰ Συντάγματος ἐπικρατοῦσα; Καθόσον ἔχει νὰ ἐνασκῇ δίκαια ὑπέρτερα, καθωρισμένα. Ἀλλὰ ἡ γυμνὴ καὶ ἀπροσδιόριστος συνταγματικὴ λέξις «ἐπικρατοῦσα» ὁποῖα τινὰ δικαιώματα θρησκευτικὰ διὰ τὴν θρησκείαν ἐγκλείει; Οὐδὲν ἀπολύτως οὐσιαστικόν, ἀντικειμενικὸν δικαίωμα καθιεροῖ ἢ μνημονεύει, ἢ ἀποδεικνύει ὅτι ἀντιλαμβάνεται κἄν ὅτι τῇ δίδει. Ἡ λέξις «ἐπικρατοῦσα» δὲν εἶναι ἢ ἦχος. Κενὸς ἦχος λογικῶς καὶ νομικῶς. Οὐδὲν τὸ πραγματικὸν σημαίνει καὶ σύγχισιν φέρει. Παρεισέφρυσεν ἐν τῷ Συντάγματι ἐκ μεταφράσεως τοῦ ξενικοῦ «religion dominante» χωρὶς νὰ παρατηρηθῇ ὅτι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ἡ μετάφρασις μεταπίπτει εἰς ἀτελεστέραν ἔννοιαν παρ’ οἵαν ἔχει ἐν τῇ ξένῃ. Ἐπικρατοῦσα. Κατὰ τί τὸ ὀρθόδοξον δόγμα καθορᾶται, διαγιγνώσκεται ἐν Ἑλλάδι ὡς δόγμα ἐπικρατοῦν; Ἐὰν εἶναι λόγῳ τῶν δικαιωμάτων του, τότε τὸ Σύνταγμα νὰ εἴπῃ ποίων. Ἐὰν, κατὰ προβληθεῖσαν ἐπιστημονικὴν δῆθεν θεωρίαν, εἶναι λόγῳ τοῦ πλείονος ἀριθμοῦ τῶν ἐν Ἑλλάδι πιστῶν τῆς ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐν σχέσει πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν πιστῶν ἄλλων δογμάτων, τότε ὁ ὅρος «ἐπικρατοῦσα» εἶναι ἀτυχής. Λέγει τις ὅτι ἐν τόπῳ τινὶ ἐπικρατοῦσι πυρετοί, λόγῳ τοῦ ὅτι πλεῖστοι, εἰσὶν ἐν αὐτῷ οἱ πυρέσσοντες. Ἀλλὰ δὲν δύναταί τις νὰ λέγῃ ὅτι ἐν τόπῳ τινὶ ἐπικρατεῖ ἡ τάδε θρησκεία, διότι οἱ πολλοὶ ἀκολουθοῦν αὐτὴν τὴν θρησκείαν. Σκεφθῆτε. Ἡ Ἑλλάς, ἥτις κέκληται νὰ γείνῃ Βυζαντινὴ καὶ πάλιν πολύλαος Αὐτοκρατορία, κέκληται νὰ περιλάβῃ ὑπὸ τὴν σκέπην αὐτῆς λαοὺς καὶ λαούς, δόγματα καὶ δόγματα, μουσουλμάνους, εἴτε ὅλους τοὺς μουσουλμάνους, ἰσραηλίτας Ἀρμενίους. Καὶ ἂν φυλή τις τούτων ἐνεφανίζετο ὡς πολυαριθμοτέρα τότε ἐπικρατοῦσα θρησκεία θὰ ἔπρεπε νὰ ἀναγορευθῇ ἡ τῆς φυλῆς ταύτης θρησκεία; Ἐπικρατοῦσα λοιπὸν εἶναι ἔννοια ἀσαφὴς καὶ ἀστοχοῦσα. Ἐὰν τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἀνελάμβανε νὰ ἀναγράψῃ τὸν ὅρον «ἐπικρατικὴς» ἀντὶ «ἐπικρατοῦσα», ἤθελον καλύτερον τὸ ἐννοήσει. Διότι ἡ λέξις «ἐπικρατικὴ» χωρὶς νὰ εἶναι ὀρθὴ πλησιάζει πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Καὶ μάλιστα ζητῶ ἀκριβῶς, ἵνα ἡ ἀλήθεια αὐτὴ εἰσχωρήσῃ εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο τοῦ Συντάγματος. Ζητῶ ν’ ἀναγραφῇ ἐν τῷ ἄρθρῳ ὅτι «ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία εἶναι Ὀρθόδοξος Χριστιανική». Δηλαδὴ ποθῶ, εἰς τιμὴν τῆς μνήμης τῶν ἐθνικῶν ἀγώνων τῆς Ἐκκλησίας, ἐν τῇ ὁποίᾳ τὸ νέον Ἔθνος ἐχειμάσθη, καὶ ἐξ ἧς αὐτόχρημα ἐσώθη καὶ προῆλθε, ποθῶ νὰ εἶναι ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία, Πολιτεία ἥτις θὰ ἔχῃ θρησκείαν ὅπως καὶ ἄλλαι πολιτεῖαι τοῦ κόσμου ἔχουσιν ἀναγορεύσῃ ἑαυτὰς πολιτείας ἐχούσας θρησκείαν. Ζητῶ τὸ πρᾶγμα ἐκ σπουδαίου σκοποῦ. Διότι ἡ Πολιτεία ἥτις ἔχει θρησκείαν ἀναγνωρίζει εἰς ἑαυτὴν τὴν ὀφειλήν, τὸ καθῆκον καὶ τὸ χρέος νὰ ὑπηρετῇ τὴν θρησκείαν της καὶ τὴν Ἐκκλησίαν της, ὡς αὐτοὶ οἱ πιστοί. Ὑποχρεοῦται λόγου χάριν νὰ τὴν περιέπῃ, νὰ τὴν τιμᾷ, νὰ μὴ τῆς δημεύῃ τὰ ὑπάρχοντα, νὰ μὴ τῇ ἁρπάζῃ τὰ κτήματα τῶν μονῶν, νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς ἐνισχύσεως τῆς Ἐκκλησίας, περὶ τῆς τύχης τοῦ κλήρου. Ν’ ἀναλαμβάνῃ αὐτὴ τὴν θρησκευτικὴν ἐκπαίδευσιν τῶν Ἑλληνοπαίδων ἐν τοῖς σχολείοις τοῦ Κράτους. Καὶ ἄλλην παρατήρησιν ποιοῦμαι καὶ τροπολογίαν προτείνω. Τὸ τωρινὸν ἄρθρον ἀναγράφει ὅτι τὰ ἄλλα θρησκεύματα εἶναι «ἀνεκτά». Πῶς ἀνεκτά! Ἀνεκτὰ εἶναι τὰ μὴ εὐχάριστα, καὶ τὰ μὴ κακά! Ἐνῷ διὰ τὴν Ἑλληνικὴν εὐγενῆ καὶ γενναίαν Πολιτείαν τὰ θρησκεύματα πάντα εἶναι προσφιλέστατα εἰς αὐτήν, καὶ πανελεύθερα, καὶ ἐξ ἴσου ἴσα. Τοῦτο, διὰ τὴν ὑπερτάτην ὑπερηφάνειαν τῶν παραδόσεών της. Ἀλλὰ καὶ λόγῳ πολιτικοῦ, ἐθνικοῦ ὀφέλους, ἐὰν θέλητε, ὀφείλει τὸ νέον Σύνταγμα νὰ ἀπαλείψῃ τὴν ρήτραν ὅτι τὰ ἄλλα θρησκεύματα εἰσὶ μόνον «ἀνεκτά». Ἡ Ἑλλὰς περικλείει μεγάλα πλήθη ἀλλόδοξα, πολιτῶν πλέον Ἑλλήνων, πλήθη Μουσουλμάνων, Ἰουδαίων, Καθολικῶν, Οὐνιταρίων. Πῶς λοιπόν, ἡ ψυχὴ αὐτῶν εἶναι ἡμῖν μόνον ἀνεκτή; Εἶναι ἀνάγκη μεγαλειτέρας πρὸς αὐτοὺς περιποιήσεως. Δὲν πρέπει νὰ αἰσθάνωνται ἑαυτοὺς ἐν ξένῃ γῇ. Καὶ ἄλλο ἀκόμη. Αἱ νέαι Συνθῆκαι, ἃς ὑπογράφομεν, ἀναθέτουσιν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν δικαίωμα ἐλέγχου ἐσωτερικοῦ ἐν Ἑλλάδι διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τῆς ἀπολύτου ἰσοπολιτείας τῶν θρησκευτικῶν μειονοτήτων ὡς καὶ τῶν ἐθνικῶν καὶ γλωσσικῶν. Πρᾶγμα μόνον ἀνεκτὸν λοιπὸν ἡμεῖς θὰ κηρύξωμεν διὰ τοῦ Συντάγματος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διὰ τῶν συνθηκῶν κηρύττομεν συγχρόνως ἀπολύτως ἐλεύθερον καὶ ἴσον; Εἴμεθα λαὸς ὅστις ἀπατᾷ; Καὶ ἀπατῶμεν ἐν τῷ Συντάγματι, ἢ ἐν ταῖς συνθήκαις; Ἂς προσέξωμεν. Ἔχομεν συμφέρον νὰ προλάβωμεν ὄχι πάντα ἔλεγχον ξενικόν, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν πρὸς ἔλεγχον ἔφεσιν τῶν ξένων, ὑποδεικνύοντες ὅτι οἱ Ἕλληνες ἔχομεν ἀναγράψῃ καὶ ἐν τῷ Συντάγματι ἀκόμη ἡμῶν τὴν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν τῶν θρησκευμάτων, καὶ πᾶσα ἐπίβλεψις εἶναι περιττή. Διὰ τοῦτο συμβουλεύω νὰ ἐξαλειφθῇ ἡ λέξις «ἀνεκτὴ» καὶ νὰ τεθῇ ὅτι «πᾶσα ἄλλη ἀνεγνωρισμένη θρησκεία τελεῖ ἐλευθέρως τὰ τῆς λατρείας αὐτῆς ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων». Καὶ ἄλλο τι ἀπασχολεῖ ἡμᾶς. Ὁρίζεται ἐν τέλει τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, ὅτι ἀπαγορεύεται ὁ προσηλυτισμὸς καὶ πᾶσα ἄλλη ἐπέμβασις κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας. Ὁ προσηλυτισμὸς δὲν εἶναι κυριολεξία, ἀνταποκρινομένη εἰς τὴν ἔννοιαν εἰς ἣν ἀποβλέπει ἡ ἐν τῷ Συντάγματι μνεία τῆς λέξεως ταύτης. Ἡ λέξις προσηλυτισμός, πάλιν καὶ αὕτη ἐκ μεταφράσεως ἐτέθη τοῦ ξενικοῦ ὅρου «propagande» ὅστις ὅρος ὑπεννοεῖ ἀθρόαν κατάκτησιν πνευμάτων δι’ ὠργανωμένου συστήματος διαδόσεως. Ἀλλ’ ἐν τῇ Ἑλληνικῇ γλώσσῃ προσηλυτισμὸς σημαίνει ἁπλῶς «προσέλευσιν», ἐνεργητέαν προσέλευσιν τινὸς εἰς τὰς δοξασίας ἄλλου. Προέρχεται ἐκ τοῦ προσέρχομαι, προσελήλυθα, προσήλυτος. Ἀπαγορεύεται ὁ προσηλυτισμός. Λοιπὸν ἀπαγορεύεται καὶ ἡ κατήχησις, καὶ ἡ πειθώ, δι’ ἧς ὑπὲρ ἡμῶν τῶν ὀρθοδόξων γίνεται προσέλευσις τῶν πνευμάτων καὶ τῶν συνειδήσεων;

§191Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Προσηλυτισμὸς ἔχει τὴν ἔννοιαν δημιουργίας προσηλύτων.

§192Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἐλέγετο ὅτι ἡ ὑπὸ σωματείων, τῶν εἰδικῶν σωματείων, κληρικῶν, ἱεραποστολικῶν, ἢ ἄλλων, προσηλυτικὴ ὠργανωμένη ἐπιδίωξις καὶ ἐργασία ἐν Ἑλλάδι ἀπαγορεύεται, τὸ πρᾶγμα θὰ ἦτο νοητότερον καὶ ἐπὶ τέλους καὶ ὀρθότερον ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς νομικῆς διατυπώσεως. Πάντως ὁμιλῶ περὶ τούτου, ἀκριβολογίας χάριν, ὡς πρὸς αὐτὸ ὅμως δὲν ἐπιμένω, ἀφ’ ἧς εἶναι γενικὴ ἀντίληψις παρ’ ἡμῖν, ὡς βλέπω, ὅτι καὶ ἡ λέξις προσηλυτισμὸς τὸ αὐτὸ ἐνδεικνύει. Δι’ ἐμὲ δὲν τὸ ἐνδεικνύει, ἀλλ’ ἀφ’ οὗ ἡ Συνέλευσις χρίει τὴν λέξιν ὡς ὑπεμφαίνουσαν ὠργανωμένην στρατολογίαν πιστῶν ἐξ ἀλλοδόξων, τὴν ἀντιπαρέρχομαι καὶ περιορίζω τὰς ἐμὰς προτάσεις εἰς ὅσας ἄλλας ἀνέπτυξα. Ἔχει λεχθῇ περιπλέον, ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ τελευταία παράγραφος, ἐν ᾗ ἀπαγορεύεται καὶ «πᾶσα ἄλλη ἐπέμβασις κατὰ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας» τοῦτο, τὸ ἀποκρούω. Νομίζω ὅτι δὲν συμφέρει ἡ τοιαύτη ἀπάλειψις, καὶ ἐννοῶ μεθ’ ὑπερτάτης αὐστηρότητος ἐφαρμοζομένην ὑπὸ τοῦ Κράτους τὴν συνταγματικὴν ταύτην ἀπαγόρευσιν «πάσης ἄλλης ἐπεμβάσεως». Διότι ἡ πᾶσα ἄλλη αὐτὴ ἐπέμβασις εἶναι ἡ πολιτικὴ προπαγάνδα ὑπὸ μορφὴν θρησκευτικοῦ ἐνδιαφέροντος τῶν ξένων κρατῶν ἐπὶ ὀρθοδόξων ἑλληνικῶν πληθυσμῶν, ἐξ οὗ θρησκευτικοῦ δολιωτάτου ἐνδιαφέροντος πολλαχοῦ τῆς Ἑλλάδος, καὶ δὴ ἐν Ἠπείρῳ, ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἐν ταῖς νήσοις, διὰ τῆς μεθόδου τῶν ἀλλοδόξων μονῶν καὶ σχολῶν, δι’ ἐξαγορᾶς καὶ δωροδοκίας ὑπὸ μορφὴν ἐλεῶν, ἐπιδομάτων, παροχῆς ἐνδυμάτων καὶ ἐπίπλων, ὀργανώσεως ταξειδίων ἀναψυχῆς ἢ προσκυνητειῶν, χορηγίας ὑποτροφιῶν καὶ προικῶν, ἢ καὶ ἐξόδων κηδείας ἀκόμη πρὸς μαθητὰς καὶ οἰκογενείας των, πληθυσμοὶ ὀρθοδοξότατοι μετετράπησαν εἰς ἑτεροδόξους, καὶ ἐγεννήθησαν ἀθόρυβοι ἐθνικαὶ κρίσεις. Θὰ ηὐχόμην πολὺ νὰ ἐθεσπίζετο ἐν τῷ Συντάγματι δρακοντειοτέρα ἀπαγόρευσις κατὰ τῆς μισελληνικῆς ταύτης ἐνέδρας. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω ὡς πρὸς τὸ 1ον ἄρθρον.

§193ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μάτεσις ἔχει τὸν λόγον.

§194Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Ἄν ἔχῃ νὰ ὁμιλήσῃ τις ἐκ τῶν ἀντιλεγόντων, διότι ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου ὡς ἔχει καὶ δὲν θὰ εἶχον παρὰ 10 λέξεις νὰ εἴπω.

§195ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θαλασσινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§196Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ἐγὼ ἔχω μίαν μόνον μικρὰν παρατήρησιν ἐπὶ τῶν λέξεων «γνωστὴ θρησκεία». Φρονῶ ὅτι διὰ τῶν λέξεων «γνωστὴ θρησκεία» ὑποθάλπομεν ὅλας τὰς αἱρέσεις, διότι εὐθὺς ὡς μία αἵρεσις γίνῃ γνωστή, εἶναι ἀνεκτή. Ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον, μία αἵρεσις κατὰ τῆς θρησκείας τῆς Χριστιανικῆς, ὅταν γίνῃ γνωστή, γίνεται ἀνεκτὴ κατὰ τὸ ἄρθρον, ἐκτὸς ἂν προστεθῇ τὸ «μέχρι τοῦδε». «Αἱ μέχρι τοῦδε γνωσταὶ θρησκεῖαι εἶναι ἀνεκταί».

§197Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ γνωσταὶ κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος.

§198ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τὸ «γνωστή».

§199Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ὑποθέσατε ὅτι ἀναπτύσσεται μία αἵρεσις, ἡ ὁποία γίνεται γνωστή.

§200Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἡ αἵρεσις δὲν εἶναι θρησκεία· εἶναι ὑποδιαίρεσις θρησκείας. Γνωσταὶ θρησκεῖαι εἶναι ἡ Χριστιανική, τοῦ Ἰσλάμ, ἡ Ἑβραϊκή. Ἡ αἵρεσις δὲν εἶναι ἰδιαιτέρα θρησκεία. Εἶναι γνωσταὶ αἱ θρησκεῖαι.

§201Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ἀναφαίνεταί τις καὶ πλάττει μίαν νέαν θρησκείαν, ὅπως ὑπάρχουσι τόσαι ἐν Ρωσσίᾳ.

§202Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αἱρέσεις.

§203Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Πᾶσα γνωστὴ θρησκεία ὅτε συνετάσσετο τὸ πολίτευμα.

§204Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Δύο λέξεις μόνον περὶ τοῦ ζητήματος. Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν μεταξὺ τῶν εἰσηγητῶν, καὶ εἰς τὴν ὁλομέλειαν τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐγνωμάτευσα ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ ἄρθρου ὡς ἔχει, καὶ τοῦτο, διότι ἐθεώρησα καὶ θεωρῶ ὅτι ἡ λέξις «ἀνεκτή» δὲν ἐτέθη μὲ τὴν σημασίαν ἐπιεικίας ἢ ὑποβιβασμοῦ τῶν ἄλλων θρησκειῶν, ἀλλ’ ἀκριβῶς ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὅπως δώσῃ τὴν ἀντίθεσιν μεταξὺ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας καὶ τῶν ἄλλων, τὰς ὁποίας τὸ Σύνταγμα θεωρεῖ ὡς προστατευομένας ὑπὸ τῶν νόμων, καθ’ ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν τελέσεως τῶν τῆς λατρείας αὐτῶν καὶ καθιεροῖ τὸ δόγμα τῆς ἀνεξιθρησκείας — διὰ τῆς λέξεως «ἀνεκτὴ» τὸ Σύνταγμα θέλει νὰ δηλώσῃ ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν διαπνέεται ὑπὸ τοῦ πνεύματος τῆς ἀνεξιθρησκείας, σεβόμενον πᾶσαν ἄλλην γνωστὴν θρησκείαν, δὲν θὰ εἶχον δὲ καὶ καμμίαν ἀντίρρησιν, ἐν πάσῃ περιπτώσει, εἰς τὸ νὰ ἐξοβελισθῇ καὶ ἡ λέξις «ἀνεκτή», ἐὰν δὲν ἐγνώριζον ἐκ τῆς ἱστορίας ὅτι, ἐὰν ὑπάρχωσιν ἀγῶνες ἀνθρώπινοι, κατὰ τοὺς ὁποίους αἱ λέξεις ἔπαιζαν τὸ μεγαλύτερον μέρος, εἶναι οἱ ἀγῶνες οἱ θρησκευτικοί, καὶ ἑπομένως ὁ ἐξοβελισμὸς μιᾶς λέξεως, ὁ ὁποῖος δι’ ἡμᾶς θὰ ἐγίνετο μὲ ἕνα σκοπὸν εὐγενῆ, διὰ νὰ κάμωμεν μίαν περιποίησιν ἁπλῶς εἰς τὰς ἄλλας θρησκείας, δὲν γνωρίζω ἐν τῷ μέλλοντι ποίαν δύναται νὰ λάβῃ ἑρμηνείαν καὶ ποίαν ἔκτασιν εἰς τὰς μεγάλας θρησκευτικὰς καὶ θεολογικὰς συζητήσεις, οὕτως ὥστε νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἡ ἀπόφασις ἡμῶν ὑπονοεῖ εἰδικὰ δικαιώματα εἰς τὰς ἄλλας θρησκείας ἀνώτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς θέλομεν καὶ ἀναγνωρίζομεν.

§205Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Μάτεσι, καθιεροῦται ἐν τῷ Συντάγματι, ὡς καθιεροῦται, ἡ ἀνεξιθρησκεία, ἡ λέξις αὕτη ἀναλυομένη εἶνε τὸ «ἀνεκτή».

§206Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Ἀκριβῶς.

§207Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύο εἶναι αἱ παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν. Πρὸ παντὸς ὅμως θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι οἱ ἐν τῇ Συνελεύσει νὰ ὑποβάλω μίαν σύστασιν. Ὅταν ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν τὸ Σύνταγμα, Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν ἰσχύει, δὲν πρέπει νὰ λαμβάνωμεν τὰς λέξεις αὐτοῦ γλωσσικῶς ἑρμηνευομένας· πρέπει νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἐπὶ τῇ βάσει τῶν λέξεων τούτων ἐδημιουργήθη, καὶ ἂν ἡ κατάστασις ἡ ρυθμισθεῖσα ὑπὸ τῶν λέξεων τούτων ἔδωσεν εἰς αὐτὰς ἔννοιαν τοιαύτην, ἢ τοιαύτην, κατὰ τὴν ἔννοιαν ταύτην νὰ κρίνωμεν τὰς λέξεις καὶ ἂν πρὸς τὴν ἔννοιαν ταύτην τὴν ὑπὸ τῆς καταστάσεως εἰς τὰς λέξεις δοθεῖσαν δὲν συμφωνῶμεν, νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν μεταβολὴν αὐτῆς. Κύριοι, τὸ Σύνταγμα εἶναι ἀνάγκη νὰ παραμείνῃ ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπάρχει οὐσιαστικὸς λόγος ἀλλαγῆς καταστάσεως, νὰ παραμείνῃ ἀμετάβλητον, διότι ἔχομεν ἐν τῇ ζωῇ, τὴν ὁποίαν μέχρι σήμερον διήνυσεν, ὑπὸ τὴν μορφὴν, ὑφ’ ἣν ἔχει διατυπωθῇ, μίαν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν γνωρίζομεν ὑπάρξασαν καὶ τὴν ὁποίαν ἂν εὕρωμεν καλῶς ὑπάρχουσαν, τὴν ἔχομεν ὡς γνώμονα δι’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ὑπάρξῃ εἰς τὸ μέλλον. Θεωρῶ τὴν παρατήρησιν αὐτὴν οὐσιώδη, τὴν θεωρῶ τόσον οὐσιώδη, ὥστε εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν σας, ὅτι ὑπάρχουσι συνταγματικαὶ πηγαί, πηγαὶ Συνταγμάτων, ἀνατρέχουσαι εἰς ἀρχαιοτάτην ἐποχήν, αἱ ὁποῖαι ἔμειναν καὶ διετηρήθησαν μέχρι σήμερον ἀμετάβλητοι ἀκριβῶς δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, διότι ἐκπροσωποῦσιν οὐχὶ λέξεις, ἀλλὰ πράγματα, οἷα ἐνεφανίσθησαν ἐν τῇ ἱστορικῇ ζωῇ τοῦ Ἔθνους, διεπόμενα ὑπὸ τῆς σχετικῆς διατάξεως ἀφ’ ἧς ἐποχῆς αὕτη ἴσχυσεν. Μετ’ αὐτὴν τὴν γενικὴν παρατήρησιν θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν ἐπεχείρησε, τῆς πρώτης παραγράφου τοῦ 1ου ἄρθρου «ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἡ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας» νὰ ἐρωτήσω μέχρι σήμερον αὐτὴ ἡ διατύπωσις παρέσχε τὴν δυσκολίαν, ἐνεφάνισε τὴν ἐκκλησίαν ἔχουσαν θέσιν ἀλλοίαν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἡ συνείδησις τῶν Ἑλλήνων ἀξιοῖ; Ἠξίωσεν ἡ συνείδησις τῶν Ἑλλήνων θέσιν τινὰ τῆς Ἐκκλησίας, τὴν ὁποίαν παρεκώλυσε τὸ ἄρθρον τοῦτο νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν; Ὄχι. Ἑπομένως ὅταν ἀναγινώσκωμεν τὴν φράσιν αὐτήν, τί ἔχομεν ἐνώπιόν μας; Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μέχρι σήμερον ὑπῆρξε τὸ καθεστὼς τῆς Ἐκκλησίας. Ἐὰν δὲ τοῦτο τὸ καθεστὼς τῆς Ἐκκλησίας δὲν παρουσίασεν ἀτέλειάν τινα, ἂς ἀφήσωμεν τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος ἔχουσαν ὡς ἔχει. Ἡ πρώτη παρατήρησις ἀφορᾷ τὴν λέξιν «ἀνεκτή». Ἡ παρατήρησις αὕτη στηρίζεται πάλιν ἐπὶ γλωσσικῆς ἑρμηνείας, ἐνῷ ἡ λέξις «ἀνεκτή» ἐκπροσωπεῖ μίαν ἱστορικὴν κατάστασιν. Ἡ θρησκεία κατ’ ἀρχὴν ἀποκάλυψις ἐκ τῶν ἄνω οὖσα ἀληθειῶν τινων, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ συμβιβασθῇ πρὸς ἄλλην τινα θρησκείαν, διότι ἡ ἀλήθεια εἶναι μία, ἐὰν δὲ ἡ ἐξ ἀποκαλύψεως ἀλήθεια, ἣν κατέχει μία θρησκεία εἶναι ἀλήθεια, προδήλως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διάφορόν τι ἀπὸ αὐτήν, ἀξιοῖ ἄλλη θρησκεία, δὲν δύναται νὰ εἶναι ἀλήθεια, εἶναι ψεῦδος. Ἐντεῦθεν οἱ ἀγῶνες οἱ τρομεροὶ μεταξὺ τῶν διαφόρων ἐκκλησιῶν ἐπὶ αἰῶνας ὁλοκλήρους, ἀγῶνες οἱ ὁποῖοι ἐστοίχισαν μεγάλα, μέγιστα, τεράστια εἰς τὴν ἀνθρωπότητα. Ὅτε ἐγένετο ἡ ἀντίδρασις τῆς ἀνθρωπίνης προόδου ἐναντίον αὐτῆς τῆς καταστάσεως, διετυπώθη καὶ ἠξιώθη νὰ ἐπιβληθῇ ὑπὸ τῆς Πολιτείας ἀπέναντι τῶν θρησκειῶν αὐτῶν ἕνα δόγμα, ποῖον; Τὸ δόγμα τῆς ἀμοιβαίας ἀνοχῆς. Ἠξίωσεν ὅτι μία θρησκεία πρέπει νὰ ἀνέχηται τὴν ἄλλην. Πλέον τούτου δὲν ἠδύνατο νὰ ἀξιώσῃ ἀπὸ τὴν μίαν θρησκείαν διὰ τὴν ἄλλην, παρὰ νὰ ἀνέχηται αὐτήν. Ἐὰν ἠξίου νὰ δεχθῇ καὶ ἄλλην ὡς ἔχουσαν ἀλήθειαν, τότε θὰ ἦτο ἄρνησις τῆς ἀληθείας ἀπὸ ἐκείνην, ἥτις θὰ ἀνεγνώριζε τοιοῦτόν τι. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο λοιπὸν νὰ ἀξιώσῃ εἶναι τοῦτο, νὰ ἀνεχθῇ τὴν ἄλλην, νὰ μὴ ἀνεχθῇ ὅμως καὶ τὰ ἄλλα μέσα ἐξωτερικῆς ἐνεργείας, τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύνατο νὰ ἀγάγωσι εἰς τὴν μισαλλοδοξίαν. Μισαλοδοξία εἶναι ἡ ἀντίθετος ἔννοια τῆς ἀνεξιθρησκείας. Χαρακτηριστικὸν μέγιστον τῆς προόδου εἶναι ἡ ἀνεξιθρησκεία, καὶ αὐτῆς τῆς ἐννοίας μετάφρασις, ἔκφρασις, εἶναι ἡ λέξις «ἀνεκτή». Πᾶσα ἄλλη θρησκεία εἶναι ἀνεκτή, δηλ. δὲν μεταχειρίζεται κανεὶς κανένα ἐξωτερικὸν μέσον κατ’ αὐτῆς διωγμοῦ. Εἶναι δὲ μέγα τοῦτο διότι μέχρι τῆς ἐποχῆς καθ’ ἣν ἀνεγνωρίσθη τὸ δόγμα αὐτό, ἐγίνοντο οἱ διωγμοί, καὶ εἰς τοὺς διωγμοὺς αὐτούς, τοὺς ὁποίους ἡ μία ἐκκλησία ἐπεχείρει κατὰ τῆς ἄλλης, τὸ ξίφος τὸ φονεῦον, διότι αἷμα ἐχύνετο, τὸ ἔδιδε τὸ Κράτος. Καὶ τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν λέγει εἰς τοῦτο· δὲν θὰ καταδιώξω ἐξ ὀνόματός μου καμμίαν θρησκείαν. Πᾶσαν ἄλλην θρησκείαν θὰ τὴν ἀνεχθῶ. Θὰ εἶμαι ἀνεξίθρησκος πρὸς οἱονδήποτε ἄλλο δόγμα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπός, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃ τις ὅτι θὰ προβῇ καὶ περαιτέρω, νὰ εἴπῃ δηλονότι, ὅτι μία θρησκεία δύναται νὰ εἶναι ἐξ ἴσου ἀληθής, διότι τοῦτο ἀντίκειται εἰς τὴν ἔννοιαν τῆς θρησκείας. Ζητεῖται ἤδη ἡ ἐξάλειψις τῆς λέξεως «ἀνεκτή». Ἀλλ’ ἡ ἐξάλειψις αὐτὴ ἀφαιρεῖ ἀπὸ τὰς θρησκείας μίαν σπουδαίαν ἐγγύησιν, διότι ἐὰν ἐξαλείψητε τὴν λέξιν αὐτήν, τὶ θὰ μείνῃ; Θὰ μείνῃ «τελεῖ ἀπολύτως τὰ τῆς λατρείας αὐτῆς». Δὲν ἀρκεῖ τοῦτο. Ἐὰν λείψῃ ἡ ἔννοια ὅτι εἶναι ἀνεκτή, ἀφαιρεῖται κἄτι τι. Μία θρησκεία δὲν ἔχει ἐκδήλωσιν μόνον ἐν ταῖς πράξεσιν τῆς λατρείας. Ἐὰν περιορίσητε τὴν θρησκείαν εἰς τὰς πράξεις τῆς λατρείας μόνον, ἀφαιρεῖται ἀπὸ αὐτὴν τὰς προϋποθέσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας θὰ γίνουν αἱ πράξεις αὗται τῆς θρησκείας, ἀφαιρεῖτε τὴν κατήχησιν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι πρᾶξις λατρείας, ἀφαιρεῖτε τὴν διδασκαλίαν εἰς τὰ τέκνα της, τὴν διάδοσιν μεταξὺ τῶν μελῶν της, τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἰδεῶν της διὰ τοῦ κηρύγματος, ἐννοεῖται ἀνεξαρτήτως προσηλυτισμοῦ. Αὐταὶ δὲν εἶναι πράξεις λατρείας. Θὰ εἴπετε εἰς τὴν Μουσουλμανικὴν θρησκείαν· σοῦ ἐπιτρέπουν νὰ πηγαίνῃς εἰς τὸ τέμενος, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπουν νὰ κάμῃς κηρύγματα ἢ διδασκαλίας εἰς ἰδιωτικὰς οἰκίας, ἐνῷ αὐτὸ ἐπιτρέπεται ἀνεξαρτήτως πρὸς διατάξεις περὶ προσηλυτισμοῦ. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἔχει ἡ λέξις «ἀνεκτή», ὅτι εἶναι ἀνεκταὶ πᾶσαι αἱ πράξεις οἱασδήποτε ἄλλης θρησκείας, ἀρκεῖ αἱ πράξεις αὗται νὰ μὴ εἶναι προσηλυτισμὸς καὶ ἂν αἱ πράξεις αὗται δὲν εἶναι πράξεις λατρείας, διότι αἱ πράξεις λατρείας εἶναι περιωρισμέναι. Πράξεις λατρείας εἶναι ἐκεῖναι δι’ ὧν θνητὸς ἔρχεται εἰς ἐπικοινωνίαν μὲ τὸν Θεόν, τὸν ὁποῖον αὐτὸς πιστεύει, εἴτε ἀμέσως ὁ ἴδιος πρὸς τὸν Θεὸν ἐνεργῶν τὴν προσευχήν του, εἴτε ἐμμέσως διὰ τῆς συμμετοχῆς ἀνδρῶν, οἵτινες ἀκριβῶς διὰ τοῦτο ὑφίστανται ἐν τῇ θρησκείᾳ. Αὗται ὅμως δὲν εἶναι ἡ ὅλη ὕπαρξις θρησκείας, εἶναι σωρεία ἄλλων πράξεων διὰ τῶν ὁποίων ἐμφανίζεται τὸ δόγμα, ἡ πίστις πρὸς μίαν θρησκείαν, αἱ ὁποῖαι πᾶσαι πρέπει νὰ εἶναι ἀνεκταί, διὰ νὰ χρησιμεύσωσι διὰ μίαν θρησκείαν, διότι ἐὰν λείψωσιν αὐταί, θὰ λείψουν οἱ ὀπαδοὶ καὶ δὲν θὰ ἔχητε τοὺς λάτρας. Δὲν ἀρκεῖ λοιπὸν νὰ λέγετε ὅτι εἶναι ἐλευθέρα ἡ λατρεία, πρέπει νὰ λέγετε ὅτι καὶ ἡ θρησκεία ἐν τῷ συνόλῳ της εἶναι ἀνεκτή. Καὶ διὰ τοῦτο ὀρθῶς ἔχει ἡ διάταξις. Μὴ σᾶς ξενίζῃ δὲ ἡ λέξις «ἀνεκτή», δὲν ἔχει καμμίαν ἔννοιαν ὑβριστικὴν διὰ τὰς ἄλλας θρησκείας, διότι ἐκφράζει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐκφράζει ἡ ἀνεξιθρησκεία. Λέγοντες ὅτι εἴμεθα ἀνεκτικοὶ δὲν λέγομεν τίποτε τὸ ἐξυβριστικὸν πρὸς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἀνεχόμεθα.

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§209Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὸ θέμα ἐξετασθὲν ἀπὸ καθαρᾶς ἐπιστημονικῆς μορφῆς καὶ ἐκκλησιαστικῆς ἐλευθερίας ἔλαβε σοβαρὰν μορφὴν καὶ πρέπει ν’ ἀκουσθῶσι καὶ αἱ γνῶμαι ὅλων καὶ νὰ δοθῇ ἡ δέουσα ἑρμηνεία, διότι ἀκριβῶς ἡ πρόθεσις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρου ὑπῆρξεν αὕτη· ὅτι ἡ διάταξις περὶ ἀνοχῆς ὑπῆρξεν ἐκ τῶν πρώτων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἔκτοτε δὲ ἡ Ἑλλὰς ὑπέστη ποικίλας μεταβολάς, δι’ αὐτὸ ὀρθὸν θὰ ἦτο ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις καὶ νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§210Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Καὶ μετὰ τὴν σημασίαν ἥτις ἐδόθη;

§211Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι ὀρθὸν νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, διότι εἶναι 2½ μετὰ τὸ μεσονύκτιον καὶ νὰ συζητηθῇ τὸ θέμα τοῦτο εἰς προσεχῆ συνεδρίασιν, ὥστε, ἐὰν πρυτανεύσῃ ἡ γνώμη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ μετὰ τὰς δηλώσεις του, νὰ μείνῃ ἀμετάβλητον τὸ ἄρθρον καὶ νὰ δοθῇ ἑρμηνεία σύμφωνος πρὸς τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων.

§212ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Βλιᾶμος ἔχει τὸν λόγον.

§213Ν. ΒΛΙΑΜΟΣ. Κύριε Πρόεδρε’ ὀλίγας παρατηρήσεις θὰ ἐπιφέρω ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν λέξιν «γνωστὴ» φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἀντικατασταθῇ διὰ τῆς λέξεως «ἀνεγνωρισμένη» καθόσον εἶναι ἡ ἔννοια αὐτὴ ἀμφίβολος.

§214Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αὐτὸ ἐννοεῖ, ἐπίσημος θρησκεία τοῦ Κράτους.

§215Ν. ΒΛΙΑΜΟΣ. Δὲν θὰ ὑπῆρχεν οὐδεμία ἀμφιβολία, ἐὰν ἀντικαθίστατο ἡ λέξις αὐτή. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν λέξιν «ἀνεκτὴ» φρονῶ, ὅτι αὕτη ἔπρεπε νὰ ἀπαλειφθῇ καθόσον εἶναι λείψανον παλαιᾶς ἐποχῆς, παλαιῶν χρόνων, τῶν χρόνων τῶν διωγμῶν. Ὅτε ἐξέλιπον οἱ διωγμοὶ ἐγένετο χρῆσις τῆς λέξεως αὐτῆς, ἵνα δηλώσωσι τὴν λέξιν «Θρησκεία» τῶν παλαιῶν πρὸς τὰ λοιπὰ θρησκεύματα, σήμερον ὅμως δὲν συνάδει πρὸς τὸ νεώτερον πνεῦμα, τὸ δεσπόζον, τὸ πνεῦμα τῆς ἰσότητος καὶ τῆς ἐλευθερίας. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ἡ λέξις αὐτὴ πρέπει νὰ ἀπαλειφθῇ ἢ νὰ τροποποιηθῇ κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἐκδηλοῦται, ἡ ἄσκησις ἡ ἐλευθέρα πάντων τῶν θρησκευμάτων. Ἐπίσης ὅσον ἀφορᾷ τὴν λέξιν «ἐπεμβάσεως» ἡ λέξις προσηλυτισμὸς ἀρκεῖ. Τί σημαίνει προπαγάνδα; Ἡ προπαγάνδα ἔχει σκοπὸν προσηλυτισμοῦ, ἐπέμβασις ὅμως εἰς τὴν θρησκείαν τὴν ἡμετέραν θὰ ἦτο ἀκατανόητον καθόσον οὐδεὶς δύναται νὰ ἐπέμβῃ εἰς τὴν ἐπικρατοῦσαν θρησκείαν ἐν Ἑλλάδι. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ λέξις αὐτὴ παρέλκει.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ περαιτέρω συζήτησις ἐπὶ τοῦ 1ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη σήμερον εἰς τὰς 6 μ.μ. (Ὥρᾳ 2.45′ π. μ.).