1921.04.02

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 30η

Παρασκευὴ 2ας Ἀπριλίου 1921

Προεδρία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρᾳ 6 μ.μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ Πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ Πρακτικά τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: Ἐπιτροπὴ Μακεδόνων ὁπλαρχηγῶν αἰτεῖται: 1) παροχὴν συντάξεως εἰς τὰς χήρας καὶ τὰ ὀρφανὰ τῶν πεσόντων κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ Μακεδονικοῦ ἀγῶνος, 2) παροχὴν συντάξεως εἰς τοὺς ἐπιζῶντας ὁπλαρχηγοὺς καὶ 3) ἀπονομὴν εἰδικοῦ μεταλλίου χάριν ἠθικῆς ἱκανοποιήσεως εἰς πάντας τοὺς ὁπωσδήποτε λαβόντας μέρος εἰς τὸν ἀγῶνα. Αἱ Κοινότητες τοῦ νομοῦ Κοζάνης καὶ οἱ ἰδιοκτῆται λειβαδίων αἰτοῦνται τὴν κατάργησιν τοῦ περὶ ἐνοικιοστασίου τῶν βοσκῶν νόμου. Οἱ δημοτικοὶ ὑπάλληλοι τοῦ δήμου Παγασῶν παρακαλοῦσι τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅπως εἰς τὸ ληφθησόμενον μέτρον τῆς ἀποζημιώσεως τῶν παρανόμως παυθέντων ἀπὸ τοῦ 1917 Δημάρχων καὶ Προέδρων Κοινοτήτων συμπεριληφθῶσι καὶ οὗτοι, ἐφ’ ὅσον παρανόμως ἐπαύθησαν. Ἡ Παναγιωτούλα χήρα Γ. Δραγγιώτου παρακαλεῖ ὅπως ἐπιτραπῇ διὰ νομοθετικοῦ μέτρου ἡ ἀναθεώρησις τῆς δικαστικῆς ἀποφάσεως κατὰ τοῦ φονέως τῆς συζύγου της. Ὁ ἀγροτικὸς διανομεὺς τοῦ Ταχυδρομικοῦ Γραφείου Δελήμπαλι, Β. Κωστοῦρος, παρακαλεῖ, ὅπως ἀποζημιωθῇ διὰ τὸ τριετὲς διάστημα, καθ’ ὃ εἶχεν ἀπολυθῆ τῆς θέσεώς του ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ὁ Ἀρμενὰκ Καλατζιάν, ἐξόριστος πρὸ διετίας εἰς Ἀδάμαντα τῆς Μήλου, παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ ἡ δέουσα μέριμνα ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων ἵνα ἐπανέλθῃ εἰς τὴν πατρίδα του Σμύρνην. Οἱ κτηνοτρόφοι Ἠπειροθεσσαλίας παρακαλοῦσιν ὅπως παραταθῇ ἡ ἰσχὺς τοῦ ἐνοικιοστασίου τῶν λιβαδίων τοὐλάχιστον ἐπὶ ἕν ἔτος. Οἱ δημοτικοὶ ὑπάλληλοι τοῦ δήμου Λαρίσης παρακαλοῦσιν ὅπως ἀφομοιωθῶσιν ἐν γένει οἱ δημοτικοὶ ὑπάλληλοι πρὸς τοὺς δημοσίους τοιούτους. Ἡ Πανελλήνιος Ὁμοσπονδία τῶν Σιγαροποιῶν καὶ Καπνεργατῶν αἰτεῖται, ὅπως ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐγκρίνῃ τὰ ἐν τῷ ὑπομνήματι αὐτῆς ἀναφερόμενα αἰτήματα. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Πολιτικοῦ Συλλόγου Καστορίας ὑποβάλλει ὑπόμνημα τῶν κατοίκων Καστορίας καὶ περιχώρων, παρακαλούντων ὅπως διὰ σχετικοῦ νομοθετήματος περιληφθῶσι τὸ νόμιμον κῦρος πᾶσαι αἱ δι’ ἰδιωτικῶν ἐγγράφων γενόμεναι ἀγοραπωλησίαι ἀκινήτων, καθ’ ὃν χρόνον ἀπηγορεύετο ἡ ἀπαλλοτρίωσις ἀκινήτων ἐν ταῖς Νέαις Χώραις, ἵνα ἀσφαλισθῶσιν ἀπὸ τῶν σημερινῶν ἀμφισβητήσεων ἐκ μέρους τῶν πωλητῶν. Στρατευόμενοι πολιτικοὶ μηχανικοὶ αἰτοῦνται ὅπως ἐπισπευσθῇ ἡ ἐπέκτασις τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου 1525 περὶ ὀνομασίας τῶν ἐφέδρων ἀνθυπολοχαγῶν μηχανικοῦ. Οἱ ὑπάλληλοι τοῦ Σιδηροδρόμου Ἀττικῆς ὑποβάλλουσι ὑπόμνημα αἰτούμενοι βελτίωσιν τῆς θέσεώς των. Οἱ ἔφεδροι ἀεροπόροι, οἱ καταταχθέντες εἰς τὸ ἀεροπορικὸν Σῶμα κατόπιν ἐπιτυχίας των ἐν σχετικῷ διαγωνισμῷ καὶ ὑπηρετήσαντες κατὰ τὴν ἐπιστράτευσιν τοῦ 1918 ὡς τοιοῦτοι παρακαλοῦσιν, ὅπως τοῖς δοθῶσι τὰ καθυστερούμενα ἐπιδόματα, τὰ ὁποῖα τότε ἔλαβον καὶ οἱ λοιποὶ δημόσιοι ὑπάλληλοι. Ὁ ἀπόστρατος ἐνωμοτάρχης Ἀναστάσιος Παναγιωτόπουλος παρακαλεῖ ὅπως αὐξηθῇ ἡ μικρὰ σύνταξίς του. Ἡ Γενικὴ Συνέλευσις τῶν μελῶν τοῦ Συνδέσμου Ξυλουργῶν ἐργατῶν Θεσσαλονίκης παρακαλεῖ ὅπως ἐπιταχυνθῇ ἡ ἀνοικοδόμησις τῆς Θεσσαλονίκης, αἰτεῖται δὲ καὶ τὴν ἀπόλυσιν τῶν συλληφθέντων ἐργατῶν Βόλου καὶ Δράμας. Ὁ Διονύσιος Ἀγάθος, λοχαγὸς τοῦ Πυροβολικοῦ, αἰτεῖται ὅπως λογισθῇ ἡ συνέχεια τῆς διακοπείσης ὑπηρεσίας καὶ ἀνακτήσῃ τὴν ἀρχαιότητά του, ἅτε κακῶς κριθεὶς ὑπὸ τῆς Ἀνωτάτης Ὑγειονομικῆς Ἐπιτροπῆς ὡς βοηθητικός. Ἐπιτροπὴ τῆς Μουσουλμανικῆς Κοινότητος Σερβίων αἰτεῖται τὴν ἀπόδοσιν εἰς τὴν Κοινότητα τῶν καταληφθέντων σχολείων τῶν Μουσουλμάνων, κατακρατουμένων ἀπὸ τοῦ 1914. Ἐπίσης αἰτεῖται ὅπως ἀποδοθῶσι τὰ εἰς τοὺς Ὀθωμανοὺς ἀνήκοντα κτήματα. Ὁ Δ. Σχοινᾶς, ἔμπορος καὶ κάτοικος Ἀλεξανδρείας, κατόπιν καὶ ἄλλων ἀναφορῶν του, αἰτεῖται ὅπως τῷ ἀνατεθῇ ἡ θέσις τοῦ πολιτικοῦ πράκτορος ἐν Καΐρῳ. Κτηματίαι τῆς Κοινότητος Μπρακουμαδίου, τοῦ τέως δήμου Φαρῶν, καταστραφέντες ἐκ τῆς χαλάζης κατὰ τὸν παρελθόντα Μάϊον παρακαλοῦσιν, ὅπως τοῖς διανεμηθῇ τὸ ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως, ὅπερ πρὸς τοῦτο τὸν σκοπὸν εἶναι κατατεθειμένον εἰς τὸ Ταμεῖον Παρακαταθηκῶν καὶ Δανείων. Ὁ ἐν ἀποστρατείᾳ διατελῶν ταγματάρχης τοῦ Πεζικοῦ Ἐπαμ. Παλαιοδημόπουλος, τραυματίας τοῦ πολέμου τοῦ 1913, ὑποβάλλει ὑπόμνημα καὶ παρακαλεῖ ὅπως τῷ χορηγηθῇ τοὐλάχιστον ἡ ὑπὸ τοῦ νόμου 911 προβλεπομένη σύνταξις. Ἐπιτροπὴ ἰδιοκτητῶν Βερροίας αἰτεῖται ἀναστολὴν τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 1072 νόμου. Οἱ δημόται τοῦ δήμου Βοιῶν διαμαρτύρονται διὰ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ ὑποτελώνου Σωτ. Λογοθέτου καὶ παρακαλοῦσιν ὅπως ἐπαναδιορισθῇ οὗτος εἰς τὴν θέσιν του. Οἱ στρατιωτικοὶ ὑποδικοκατάδικοι τῶν φυλακῶν Ἀδριανουπόλεως εὐχαριστῶσι τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως διὰ τὴν ληφθεῖσαν ὑπ’ αὐτῶν πρόνοιαν περὶ ἀποφυλακίσεώς των, διαδηλοῦντες ἅμα ὅτι εἶναι προθυμότατοι νὰ σπεύσωσιν εἰς τὴν φωνὴν τῆς Πατρίδος. Ὁ ἐμπορικὸς σύλλογος Γυθείου αἰτεῖται, ὅπως ὁ λιμὴν Γυθείου θεωρηθῇ ἐξαγωγικὸς ἐλαίου καὶ μηδεμία ἐπιβληθῇ φορολογία, αἱ δὲ ἄδειαι ἐξαγωγῆς καταργηθῶσι, διότι δεσμεύουσι τὸ ἐμπόριον. Ἡ Ἑλένη χήρα Μ. Ἐξαρχοπούλου αἰτεῖται ὅπως τῇ δοθῇ σύνταξις, τοῦ συζύγου της ἀποθανόντος κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1913. Ὁ Μιχ. Πικρός, ἐνοικιαστὴς τῆς ἐλαιοδεκάτης τοῦ τέως δήμου Κρωπίας διὰ τὸ ἔτος 1920–1921, ζημιωθεὶς ἐκ τῆς τοιαύτης ἐνοικιάσεως, παρακαλεῖ ὅπως τῷ ἐκπεσθῇ μέρος τοῦ ἐνοικίου ἢ τῷ δοθῇ σχετικὴ ἄδεια ἐξαγωγῆς τοῦ ἐκ τῆς ἐνοικιάσεως συλλεγέντος ποσοῦ ἐλαίου. Μικροαλευροπωληταὶ Κοζάνης παραπονοῦνται διότι ἡ Ἀστυνομικὴ Ἀρχὴ κατ’ ἐντολὴν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ἐπέταξε τὰ ἄλευρά των. Γεωργοὶ τοῦ τσιφλικίου Νεμπεγλὲρ παραπονοῦνται κατὰ τοῦ ἰδιοκτήτου τοῦ χωρίου Χρ. Παπαστεργίου, αὐξήσαντος τὸ μίσθωμα τῶν γαιῶν τοῦ χωρίου. Ὁ Γεωργικὸς Σύλλογος Τρικκάλων ὑποβάλλει ψήφισμα δι’ οὗ αἰτεῖται: 1) τὴν παραχώρησιν τῶν τσιφλικίων εἰς τοὺς καλλιεργητὰς καὶ 2) ὅπως ἐπισπευσθῇ ἡ ἔναρξις τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων τῆς Θεσσαλίας. Αἱ χῆραι τῶν ἀξιωματικῶν τῶν πρὸ τοῦ 1912 ἀποστρατευθέντων αἰτοῦνται τὴν αὔξησιν τῆς συντάξεως των συμφώνως πρὸς τὴν σύνταξιν τῶν μετὰ τὸ 1912 ἀποστρατευθέντων τοιούτων. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κ. Δ. Γούναρης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 104 περὶ προσόντων καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ προσόντων τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων νόμων». Οἱ κ. κ. Ὑπουργοὶ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ νόμου ΒΤΜΓʹ τοῦ ἔτους 1895 «περὶ διοικήσεως τῆς ὑπὸ τοῦ Εὐαγγέλου Ζάππα καταληφθείσης εἰς τὸ Ἔθνος περιουσίας». Ὁ πληρεξούσιος Ζακύνθου κ. Ν. Μουζάκης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀπολυθέντων μονίμων ὑπαλλήλων». Ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως.

§3Π. Ι. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀνεγράφη ἐν πρωϊνῇ ἐφημερίδι ὅτι χθὲς ὁ συνάδελφος ἐκ Θράκης κ. Ἐξηντάρης παρημποδίσθη νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του, ἐνῷ γνωρίζητε πάντες ὅτι κατέβη μόνος του τὸ βῆμα. Δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ τὸ δηλώσῃ ὅτι, ἂν θέλῃ, δύναται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του;

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς ἐνθυμεῖται ἡ Συνέλευσις, τὸν κ. πληρεξούσιον κατελθόντα οἰκειοθελῶς τοῦ βήματος ἐκάλεσα νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του, διότι οὐδεὶς τὸν παρημπόδισε ν’ ἀγορεύσῃ. Καὶ ἤδη παρακαλῶ αὐτὸν νὰ προσέλθῃ νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§5Γ. ΕΞΗΝΤΑΡΗΣ. Ἡ συζήτησις μέχρι τοῦ σημείου ἐφ’ οὗ ἐξίχθη χθὲς κατέδειξε τὴν ἀδυναμίαν νὰ ἐξακολουθήσω νὰ συζητῶ. Ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας θεωρῶ σκόπιμον χάριν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ μὴ προκαλέσω καὶ πάλιν τὴν εὐθιξίαν τῶν κυρίων συναδέλφων καὶ παραιτοῦμαι τοῦ περαιτέρω λόγου μου.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Παναγιώτου ἔχει τὸν λόγον.

§7Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ προλαλήσαντες ἔθιξαν καὶ ἐξήτασαν γενικῶς τὸ ζήτημα ὅπως παρουσιάζεται ἐνώπιον ἡμῶν. Ἐὰν δὲ δὲν μὲ ἠνάγκαζον νὰ θίξω κάτι περισσότερον μερικὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα οἱ ἄλλοι προλαλήσαντες συνάδελφοι δὲν ἔθιξαν, δὲν θ’ ἀνηρχόμην τὸ βῆμα. Τοῦτο εἶναι γνωστόν, κύριοι, ὅτι ἡ ἀποστολή μας ἐν Λονδίνῳ διπλωματικῶς ἀπέτυχεν ...... (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς). Δὲν θέλω νὰ μὲ διακόπτητε. Ἀπέτυχεν, ὄχι διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡ ἀποστολή μας δὲν ἦτο καλῶς συγκεκροτημένη καὶ δὲν εἶχε πρόσωπα ἄξια νὰ διαχειρισθῶσι τὸ ἐθνικὸν ζήτημα ὑπὸ πάσας τὰς ἀπόψεις του, ὄχι δι’ αὐτό, ἀλλὰ διότι ἀπὸ τῆς ἑπομένης τῶν ἐκλογῶν, ὅπως παρετήρησεν ὁ χθὲς ὁμιλῶν κ. Ἐξηντάρης, ἐδημιουργήθη μία ἀτμόσφαιρα ἀποπνικτικὴ συνεπείᾳ τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς μεταβολῆς. Εἶπε τὴν ἀλήθειαν ὁ κ. Ἐξηντάρης μὲ μίαν διαφοράν, τὴν ὁποίαν παρέλειψε νὰ εἴπῃ καὶ θὰ τῷ τὴν ὑπενθυμίσω ἐγώ. Ἐλησμόνησεν ὁ κ. Πληρεξούσιος ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις διαχειριζομένη τὰ ἐθνικὰ ζητήματα τὰ διεχειρίζετο εἰς τὰ ἀνοικτά, ὅπως ὁ παίκτης, ὁ ὁποῖος παίζει ἐν τῇ πρασίνῃ τραπέζῃ τὰ χαρτιὰ ἀνοικτά, ἀβέρτα μπάγκα.

§8Γ. ΕΞΗΝΤΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι.

§9Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Εἴπετε ὅτι τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν αἱ Δυνάμεις ἔδειξαν ἐχθρότητα πρὸς τὴν Ἑλλάδα.

§10Γ. ΕΞΗΝΤΑΡΗΣ. Εἶπον δυσμένειαν, ὄχι ἐχθρότητα.

§11Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Τὸ ἴδιον εἶναι. Λοιπὸν λέγω ὅτι εἴπατε μίαν ἀλήθειαν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅμως ὅτι ἐλησμονήσατε μερικὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἐγὼ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω. Τὸ σπουδαιότερον ὅλων εἶναι ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐκλήθη καὶ ἐδέχθη νὰ συμμετάσχῃ εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον εἰς τὰ ἀνοικτά, ἄνευ ἀνταλλαγμάτων. Συνεπείᾳ δὲ τοῦ γεγονότος τούτου δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ αἱ Δυνάμεις νὰ εὐνοῶσι τὸ τότε καθεστώς. Κατόπιν δὲ τῶν ἐκλογῶν γνωρίζουσαι αἱ Δυνάμεις ὅτι θὰ ἔλθῃ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ θελήσῃ ὑπευθύνως πλέον νὰ διαχειρισθῇ τὰ ζητήματα τὰ ἐθνικὰ καὶ νὰ γνωρίζῃ τὶ θὰ λάβῃ καὶ τὶ θὰ δώσῃ θυσιάζουσα τὸ ἑλληνικὸν αἷμα καὶ ὄχι κάμνουσα πόλεμον εἰς τὰ ἀνοικτὰ δι’ ἐκστρατείαν εἰς τὴν Οὐκρανίαν, φυσικὸν ἦτο νὰ δημιουργηθῇ πραγματικῶς μία ἀτμόσφαιρα δυσμενὴς ἐναντίον τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας.

§12ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὥστε τώρα γνωρίζετε τὴν ἰδέαν τῆς Κυβερνήσεως.

§13Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Ἐγὼ κάμνω ἕν συμπέρασμα ἰδικόν μου. Κατόπιν, ὅτε συνεπληρώθη ἡ ἀποστολή μας παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς νῦν Κυβερνήσεως, τὰ πράγματα ἤλλαξαν βεβαίως, ὄχι θετικῶς ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἔλαβον μίαν τροπήν, καὶ ἡ τροπὴ εἶναι ὅτι ἀποδυόμεθα πλέον μόνοι τελειωτικῶς εἰς τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν ὅλων κατὰ τῆς Τουρκίας, κατὰ μιᾶς Τουρκίας πλέον ἡνωμένης καὶ ὄχι καθ’ ἑνὸς ἀντάρτου, τοῦ Μουσταφᾶ Κεμάλ. Ἀπ’ αὐτῶν τῶν ἀπόψεων ἐξετάζων τὸ ζήτημα ἐρωτῶ τὸν ἑαυτόν μου, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἀποδυομένη εἰς ἕνα ἀγῶνα τοιοῦτον δὲν θὰ εἶναι καὶ δίκαιον νὰ ἔχῃ, ἄν ὄχι τὴν ὑποστήριξιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἀλλὰ τοὐλάχιστον τὴν ἐλευθερίαν δράσεως εἰς ὅλα τὰ σημεῖα. Τὰ πράγματα λέγουσιν ὅτι, ἀφοῦ ἡμεῖς πολεμοῦμεν, ἔχομεν καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέξωμεν τὸ Μέτωπον εἰς τὸ ὁποῖον θὰ κτυπήσωμεν. Ἀλλὰ τὶ βλέπομεν; Ἐνῷ διετάξαμεν ἐπίθεσιν εἰς τὸ Ἀσιατικὸν Μέτωπον, βλέπομεν ὅτι εἰς τὴν ἐπίθεσίν μας εὑρίσκομεν ὄχι βεβαίως ἀντιμετώπους δυνάμεις Γαλλικὰς καὶ Ἰταλικάς, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε μίαν ἀντίδρασιν ἀπὸ τὰς Δυνάμεις αὐτάς. Καὶ αὐτὸ μᾶς ἄγει εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡμεῖς διὰ τῆς ἐπιθέσεως, τὴν ὁποίαν κάμνομεν τιθέμεθα ἀντιμέτωποι τῶν συμφερόντων τῶν δύο Μεγάλων Δυνάμεων. Καὶ ἐρωτῶ, ἀφοῦ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἀντιδρῶσι πρὸς ἡμᾶς αἱ δύο Δυνάμεις, θὰ εἶναι δυνατὸν ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς νὰ ὑπερπηδήσῃ ὅλα αὐτὰ τὰ ἐμπόδια καὶ νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ ὕψιστον ἔργον τὸ ὁποῖον ἀνετέθη εἰς αὐτόν; Ὄχι διότι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς δὲν εἶναι δεδοκιμασμένος καὶ ἄξιος νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἀνατεθὲν εἰς αὐτὸν ἔργον, ἀλλὰ διότι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἀντικρύζει τὰς δύο ἐκ τῶν τριῶν ἕως χθὲς συμμάχων Δυνάμεων, μετὰ τῶν ὁποίων ἐμάχετο εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν διὰ τὸ κοινὸν συμφέρον ἀντιθέτους εἰς τὸ ἔργον του. Ἐπίσης ἐξάγω καὶ ἄλλο συμπέρασμα. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἐλευθέρα νὰ κτυπήσῃ εἰς ὅλα τὰ σημεῖα, δὲν θὰ ἦτο καλύτερον νὰ κτυπήσῃ τὴν Τουρκίαν εἰς τὴν καρδίαν; Φαίνεται ὅμως ὅτι αὐτὸ εἶναι ἀπηγορευμένον. Διότι, ἀντὶ βεβαίως ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς νὰ τρέχῃ εἰς τὰ Μικρασιατικὰ πεδία, θὰ ἦτο πολὺ εὔκολον νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, ὁπόθεν θὰ ἐπεξέτεινε τὸ Μέτωπόν του καὶ θὰ ἔφθανε καὶ εἰς τὴν Ἄγκυραν. Κτυπῶντες δὲ τὴν Τουρκίαν εἰς τὴν καρδίαν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιβάλωμεν τὴν εἰρήνην καὶ εἰς τὸ Μέτωπον τῆς Ἀνατολῆς. Κατόπιν ὅλων αὐτῶν τῶν ἐρωτημάτων, τὰ ὁποῖα ἐγὼ ἀπηύθυνα εἰς τὸν ἑαυτόν μου, κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι ἐλευθέρα νὰ δράσῃ εἰς τὰ σημεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα θὰ ἤθελον. Ἄς ἀφήσωμεν δ’ ὅτι εἰς τὴν ὅλην δρᾶσιν τοῦ στρατοῦ δὲν παίζει μικρὸν ρόλον τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα. Δυστυχῶς δὲν κατορθώσαμεν νὰ πραγματοποιήσωμεν καὶ δάνειον. Κατὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ συνάψωμεν δάνειον ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἐν Ἀμερικῇ. Ἀλλὰ τίνος εἴδους ἐλευθερία εἶναι αὐτή, ἀφοῦ δὲν μᾶς δίδουσι. Τὸ νὰ εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ κάμωμεν δάνειον, χωρὶς νὰ μᾶς δίδωσιν, αὐτὸ δὲν λέγει τίποτε. Εἶναι λοιπὸν ἡ Ἑλλὰς καὶ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ καταδεδικασμένη μὲ τὰς ἰδίας της δυνάμεις ν’ ἀντεπεξέλθῃ. Δι’ αὐτὸ λοιπὸν, μεθ’ ὅλον τὸν σεβασμόν, τὸν ὁποῖον τρέφω πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸς τὰ λοιπὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἤθελον συμβουλεύσει νὰ ζυγισθῶσι τὰ πράγματα καλῶς. Ἐὰν ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις ἔχῃ ἀντιληφθῆ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς, μὲ τὰ ἐμπόδια τὰ ὁποῖα εἴπομεν πρὸ ὀλίγου, ν’ ἀντεπεξέλθῃ ἐναντίον οὐχὶ μόνον μιᾶς ἡνωμένης Τουρκίας, ἀλλὰ καὶ ἐναντίον τῆς θελήσεως δύο μεγάλων Συμμάχων, τότε ὀφείλει νὰ λάβῃ τὴν ὑστάτην ἀπόφασιν καὶ νὰ εἴπῃ τὴν ἀλήθειαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ ν’ ἀνακαλέσῃ πάραυτα τὸν Στρατὸν ἀπὸ τοῦ Μικρασιατικοῦ Μετώπου καὶ νὰ κτυπήσῃ τὴν Τουρκίαν εἰς τὴν καρδίαν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν εἰρήνην, τὴν ὁποίαν ποθεῖ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς χωρὶς νὰ χύνηται τὸ αἷμά του καθημερινῶς ἀσκόπως. Κατόπιν ἤθελον παρακαλέσει τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσέξῃ πολὺ τοὺς τραυματίας, διότι ἐκεῖ μὲν ὅπου πίπτουσι τυγχάνουσι περιποιήσεως, κατόπιν ὅμως μετακομιζόμενοι εἰς τὴν Σμύρνην, ἵνα ἐπιβιβασθῶσι τῶν ἀτμοπλοίων, ἐγκαταλείπονται εἰς τὴν τύχην των. Τοῦτο τὸ ὁποῖον λέγω εἶναι θετικόν. Παρετηρήθη ὅτι τετρακοσίους τραυματίας συνώδευεν εἷς ἰατρός. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγω νὰ τὸ προσέξῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ νὰ διατάξῃ ἀμέσως πρόσκλησιν νοσοκόμων, γυναικῶν ἢ ἀνδρῶν καὶ ἰατρῶν πρὸς περίθαλψιν τῶν τραυματιῶν. Εἶναι ἄδικον νὰ πίπτωσιν οἱ τραυματίαι καὶ κατόπιν νὰ ἐγκαταλείπωνται νηστικοί. Αὐτὸ ἤκουσα ἐγὼ ἐκ τοῦ στόματος τραυματίου καὶ ἐκ τοῦ στόματος ἰατροῦ, ὁ ὁποῖος πράγματι ἐλυπεῖτο διὰ τὴν κατάστασιν αὐτήν.

§14ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὶς εἶναι ὁ ἰατρός;

§15Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Δὲν δύναμαι νὰ εἴπω τὸ ὄνομά του, διότι μὲ παρεκάλεσε καὶ ἔδωκα τὸν λόγον μου.

§16Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Διαμαρτύρομαι κατὰ τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ κ. πληρεξουσίου καὶ σπεύδω νὰ διαβεβαιώσω ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀφίκοντο τραυματίαι ἐνταῦθα ἐλήφθη πᾶσα μέριμνα ὑπὲρ τῆς ἀνετωτέρας αὐτῶν διαβιώσεως καὶ περιθάλψεως. Σᾶς δηλῶ ὅτι ἐγένοντο ἐντὸς αὐτῶν τῶν ἡμερῶν θαύματα ἐν τοῖς νοσοκομείοις καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ὀργανώσεως καὶ προθυμίας καὶ ἐκ μέρους τῶν ἰατρῶν καὶ τῶν νοσοκόμων καὶ τῶν κυριῶν, αἱ ὁποῖαι ἐθελουσίως διέρχονται τὴν ἡμέραν καὶ τὴν νύκτα ὅπως βοηθήσωσι καὶ νοσηλεύσωσι τοὺς ἡρωϊκοὺς τραυματίας. Ὥστε αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἴπετε βεβαίως δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων.

§17Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Ὄχι ὅταν μεταβιβάζωνται ἐδῶ, ἀλλὰ κατὰ τὸ διάστημα τοῦ πλοῦ.

§18Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μὲ συγχωρεῖτε. Ἀκριβῶς περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Ἀφίκετο σήμερον ἡ «Ἕλλη» καὶ σᾶς βεβαιῶ ὅτι εἶναι πρότυπον πλωτοῦ νοσοκομείου.

§19Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Εἶναι ὅλα;

§20Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἔχομεν σήμερον πρωτίστης τάξεως πλωτὰ νοσοκομεῖα.

§21Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Ἤθελον νὰ κάμω καὶ μίαν ἄλλην σύστασιν. Ἐπειδὴ αἱ οἰκογένειαι τῶν στρατευομένων ἔχουσιν ἀμέσους ἀνάγκας βοηθήματος, νὰ πενταπλασιάσητε τὸ ἐπίδομα, νὰ περικοπῇ πᾶν ἄλλο περιττὸν ἔξοδον, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ζήσωσιν αἱ οἰκογένειαι τῶν στρατευομένων ὁπλιτῶν μὲ τὸ γλίσχρον ἐπίδομα, τὸ ὁποῖον λαμβάνουσι. Ἐπίσης παρακαλῶ ὅπως ληφθῇ μέριμνα καὶ περὶ αὐξήσεως τῶν συντάξεων τῶν τραυματιῶν καὶ χηρῶν τῶν προηγουμένων πολέμων.

§22Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Διὰ τὸ ζήτημα τῶν συντάξεων σᾶς ἔχει δηλώσει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ὑπὸ μελέτην καὶ θέλουσι ληφθῆ τ’ ἀναγκαῖα μέτρα. Ὥστε εἶναι περιττὸν νὰ ἐπανέρχησθε ἐπὶ ζητημάτων τοιούτων.

§23Δ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Τὰ βιβλιάρια τῶν οἰκογενειῶν εἶναι παραδεδομένα εἰς τὰς διαφόρους Ἐπιτροπὰς, αἱ ὁποῖαι ἔχουσι 4 καὶ 6 μῆνας νὰ δώσωσιν εἰς τὰς οἰκογενείας ἐπίδομα. Λοιπὸν καὶ δι’ αὐτὸ νὰ ληφθῇ μέριμνα νὰ μὴ δίδωνται τὰ ἐπιδόματα εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς, διότι αὐταὶ εἰς ἄλλους μὲν δίδουσιν εἰς ἄλλους δὲ δὲν δίδουσι.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Φίλανδρος ἔχει τὸν λόγον.

§25Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Δὲν θὰ ἐπεχείρουν, κύριοι πληρεξούσιοι, ν’ ἀπασχολήσω καὶ ἐγὼ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἐπὶ τῶν τόσῳ ζωηρῶς ἀπό τινος συζητουμένων κυβερνητικῶν δηλώσεων, ἐὰν αἱ τελευταῖαι προτάσεις τῆς ἐν Λονδίνῳ Συμμαχικῆς Συνδιασκέψεως δὲν ἔθιγον καὶ τὴν ἰδιαιτέραν περιφέρειαν, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀντιπροσωπεύω, δηλαδὴ τὴν ἐπὶ τοῦ Ἑλλησπόντου Θρακικὴν Χερσόνησον Καλλιπόλεως–Μαδύτου.

§26Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θίγεται, κύριε πληρεξούσιε.

§27Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Καὶ ὅμως θίγεται, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, καὶ σοβαρῶς μάλιστα, ὡς καὶ θὰ τὸ ἀποδείξω κατωτέρω. Ἀποικία τῶν ἀρχαίων Ἀθηναίων, ὡς γνωστόν, κύριοι, ἡ Χερσόνησος, ὑπῆρξεν, ὡς ἐκ τῆς γεωγραφικῆς αὐτῆς θέσεως, διὰ μέσου τῶν αἰώνων τὸ θέατρον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἔδρασαν οἱ κατὰ διαφόρους καιροὺς διελθόντες τὰ Στενὰ τῆς Ἕλλης Λαοὶ καὶ Στρατοὶ τοῦ κόσμου. Ναί, λόγῳ τῆς ἐξαιρετικῆς καὶ προνομιούχου γεωγραφικῆς αὐτῆς θέσεως ἡ Θρακικὴ Χερσόνησος μετὰ τῶν Στενῶν τοῦ Ἑλλησπόντου καὶ τῆς ἀπέναντι Μικρασιατικῆς παραλίας ὑπῆρξεν ὁ συγκεντρωτικὸς φακὸς τῶν βλέψεων καὶ παρατηρήσεων τῶν ἰσχυρῶν τῆς Γῆς καὶ τὸ διεθνῶς περίβλεπτον καὶ περιμάχητον σημεῖον τῆς ὑπὸ διάλυσιν Τουρκίας. Ἐντεῦθεν καὶ παρουσίαζε —παρ’ ὅλην τὴν ἀμείωτον αἰσιοδοξίαν τῶν κατοίκων της— τὰς ὀλιγωτέρας περὶ ἀπελευθερώσεως πιθανότητας. Ἀλλ’ ὑπῆρξε τοσαύτη ἡ γενναιότης τοῦ ἀνδρείου καὶ ἐνδόξου Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, τοσαῦται αἱ εἰς χρῆμα καὶ αἷμα θυσίαι τῆς Φυλῆς καὶ τοιαύτη ἡ ἐπιχειρηματολογία τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν δικαίων, ὥστε νὰ κατορθωθῇ ἐπὶ τέλους καὶ ἡ ἀπελευθέρωσις τῆς περιβλέπτου ταύτης Χώρας τῆς Ἀνατολικῆς Ἑλλάδος, τῆς ὁποίας τὰ ἀρχαῖα καὶ νωπὰ ἐρείπια κατάκεινται ὡς αἰώνια μαρτύρια τῆς ὡραιοτέρας ἐξανθήσεως τοῦ ἀρχαίου καὶ νεωτέρου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Εὐνόητος λοιπὸν ἡ διεθνὴς σημαντικότης τῶν προγονικῶν μας ἐκείνων ἐδαφῶν, τὰ ὁποῖα εἶναι ὁ φυσικὸς θαυμάσιος πυλών, τὰ μεγαλοπρεπῆ προπύλαια, τὰ ἄγοντα πρὸς τὴν Βασιλίδα τῶν πόλεων. Ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν ἀπελευθεροῦσα τὴν Θρακικὴν Χερσόνησον παρέδιδεν αὐτὴν εἰς τὰς ἀγκάλας τῆς Μητρὸς Ἑλλάδος μὲ μόνην τὴν διαφοράν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δικαιοῦται νὰ διατηρῇ Στρατὸν ἐκεῖ, πλὴν ὡρισμένου ἀριθμοῦ χωροφυλάκων. Κατὰ τ’ ἄλλα, ἤτοι τὰς διοικητικάς, δικαστικάς, ἀστυνομικὰς καὶ λοιπὰς Ἀρχάς, ἦτο καὶ εἶναι Ἑλλὰς καὶ ἡ περιφέρεια ἐκείνη. Ἄλλη διαφορά, μὴ θίγουσα ὅμως τὰ κυριαρχικὰ τῆς Ἑλλάδος δικαιώματα, ἦτο ὅτι ἐπὶ τῆς Θρακικῆς παραλίας ὡς καὶ ἐπὶ τῆς ἀπέναντι Μικρασιατικῆς ἀκτῆς ἐδημιουργεῖτο οὐδετέρα ζώνη, ἡ ὁποία ἐπὶ μὲν τῆς Θρακικῆς παραλίας περιωρίζετο κυρίως καὶ κατ’ οὐσίαν μόνον ἐπὶ τῆς Θρακικῆς Χερσονήσου, ἐπὶ δὲ τῆς Μικρασιαστικῆς τοιαύτης ἐπεξετείνετο ἀπὸ τῆς Τενέδου καὶ τῶν πρὸ τοῦ Ἑλλησπόντου μικρῶν ξηρονήσων μέχρι τοῦ Κυανοῦ κόλπου καὶ ἄνω. Διασυμμαχικὴ δ’ Ἐπιτροπὴ μετὰ τῆς Ἑλλάδος θὰ ἐπέβλεπε τὰ Στενά, χωρὶς ἡ Τουρκία νὰ ἔχῃ κανὲν ἐπ’ αὐτῶν δικαίωμα, μηδὲ τὴν ἐλαχίστην σχέσιν πρὸς τὴν Ἐποπτικὴν ταύτην Ἐπιτροπήν. Σήμερον, διὰ τῶν νέων προτάσεων τῆς τελευταίας ἐν Λονδίνῳ Συνδιασκέψεως τῶν Συμμάχων ἡ μὲν ἐπὶ τῆς Θρακικῆς παραλίας οὐδετέρα ζώνη ἐξικνεῖται πλέον ἀπὸ Σεντὶλ–Μπάχρ μέχρι Ραιδεστοῦ, ἐνῷ τοὐναντίον ἐπὶ τῆς Μικρασιατικῆς ἀκτῆς περιορίζεται ἀπὸ τῆς Τενέδου καὶ Τρῳάδος μέχρι τῆς Καραβίγας, ἤτοι μέχρι τοῦ ἀνοίγματος τοῦ Ἑλλησπόντου πρὸς τὴν Προποντίδα. Τοιουτοτρόπως, ἐνῷ ἡ ἐλευθερία δράσεως πρὸς τὴν θάλασσαν περιορίζεται ἤδη κατὰ πολὺ ἐπὶ τῆς Θράκης διὰ τὴν Ἑλλάδα, τοὐναντίον διὰ τὴν Τουρκίαν ἀφίνεται μακρὰ ἀκτὴ εἰς τὴν κυριότητα αὐτῆς ἐπὶ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τοῦθ’ ὅπερ εὐνόητον πόσον εἶναι ἐπικίνδυνον διὰ τὴν πρώτην καὶ ἐπωφελὲς διὰ τὴν δευτέραν. Διότι εἰς τὸν μὴ κατέχοντα ἐλευθέρως τὴν Μικρασιατικὴν ἐπὶ τοῦ Ἑλλησπόντου καὶ τῆς Προποντίδος ἀκτὴν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρῆται ἀσφαλὴς καὶ ἡ ἐπὶ τῆς Θράκης κυριαρχία αὐτοῦ. Ἐντεῦθεν καὶ ὅτε ἔπεσεν ἡ Μικρὰ Ἀσία μέχρι τῶν παραλίων τῆς Προποντίδος καὶ τοῦ Ἑλλησπόντου εἰς χεῖρας τῶν Τούρκων ἄλλοτε, δὲν ἐβράδυνε καὶ ἡ ὑποδούλωσις τῆς ἀπέναντι Θρακικῆς Ἑλλάδος. Χωρισμέναι αἱ δύο δίδυμοι ἀδελφαί, Θράκη καὶ Μικρὰ Ἀσία, μόνον διὰ τῶν ρείθρων τοῦ Ἑλλησπόντου, διὰ τῶν κυμάτων τοῦ Μαρμαρᾶ καὶ τῶν ρευμάτων τοῦ Βοσπόρου ἐναγκαλίζονται εἰς ἀμοιβαῖον ἑνωτικὸν ἀσπασμόν. Ἐπὶ πλέον, ἐνῷ διὰ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἡ Τουρκία ἀπεξενοῦτο καθ’ ὁλοκληρίαν τῶν Στενῶν, διὰ τῶν προτάσεων τῆς τελευταίας τοῦ Λονδίνου Συνδιασκέψεως ὄχι μόνον ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ συμμετέχῃ τῆς Ἐποπτικῆς ἐπὶ τῶν Στενῶν Συμμαχικῆς Ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ καὶ προεδρικὰ ἀκόμη δικαιώματα ἀναλαμβάνει ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ ταύτῃ.

§28Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀποφάσεις αὗται τῶν Συμμάχων, οὔτε γίνεται σήμερον συζήτησις ἐπ’ αὐτῶν.

§29Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Γνωρίζω, κύριε πληρεξούσιε, ὅτι ταῦτα εἶναι ἁπλαῖ προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ὅμως ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν ἐν Λονδίνῳ Ἑλληνικὴν Ἀποστολήν, ὡς ἀντιπρόσωπος δὲ τῶν μερῶν, εἰς τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουσιν αἱ ἐθνικῶς ἐπικίνδυνοι αὐταὶ προτάσεις, αἰσθάνομαι ὅτι ἔχω καθῆκον καὶ δικαίωμα νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως κατ’ αὐτῶν καὶ ν’ ἀποκρούσω αὐτάς. Τὸ δικαίωμα τοῦτο μοὶ παρέχουσιν ἄλλως τε καὶ τ’ ἀπαράγραπτα καὶ ἀναφαίρετα ἐθνικὰ ἡμῶν δίκαια ἐπὶ τῶν μερῶν ἐκείνων. Φρονῶ δὲ ὅτι αὐτὴ εἶναι καὶ ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁλοκλήρου τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἐκτὸς ἐὰν ὑμεῖς ἔχητε διάφορον ταύτης γνώμην.

§30ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα, Ἔχετε πληρέστατον δίκαιον. Ἐξακολουθήσατε.

§31Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῶν Στενῶν τούτων καὶ ἐπὶ τῆς Θρακικῆς Χερσονήσου διεξήγαγον, διαρκοῦντος τοῦ τελευταίου παγκοσμίου πολέμου, οἱ κραταιοὶ ἡμῶν Σύμμαχοι, Ἀγγλογάλλοι, μυριονέκρους πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις, προσπαθοῦντες νὰ θραύσωσιν εἰς τὰ γαλανόλευκα ρεῖθρα τῆς Ἕλλης τὰς χαλκᾶς πύλας τῆς Νεοτουρκικῆς Βαστίλλης, ἐντὸς τῆς ὁποίας κατέκειντο ἁλυσόδετοι οἱ σκλάβοι πατέρες καὶ ἀδελφοὶ ἡμῶν. Ὡς ἐκ τῶν πολεμικῶν ἐκείνων ἐπιχειρήσεων δύο πόλεις, ἡ Καλλίπολις καὶ ἡ Μάδυτος, καὶ ἐννέα κωμοπόλεις καὶ χωρία μετεβλήθησαν εἰς ἐρείπια, ὑπὸ τὰ ὁποῖα ἐτάφησαν ἱκανοὶ Χριστιανοί, ἡ δὲ Χερσόνησος ὁλόκληρος εἰς χώραν πυρὸς καὶ σιδήρου, εἰς ἀνεσκαμμένην καὶ ὀβιδοσπαρμένην γῆν, γέμουσαν ὀστῶν καὶ κρανίων. Καὶ σήμερον οἱ ἑνδεκακισχίλιοι ἐκ τῶν ἐπιζησάντων τριακοντακισχιλίων κατοίκων αὐτῆς ἐπιστρέψαντες ἐν ἀθλίᾳ καταστάσει ἐκ τῶν ἐνδοτέρων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ὅπου εἶχον ἐκτοπισθῆ ὑπὸ τῶν Τουρκογερμανῶν, ζῶσιν εἰς τὸ ὕπαιθρον ἢ μέσα εἰς τὰς τρώγλας καὶ τὰς ὀπὰς τῆς γῆς, ὑπερδιακόσια δὲ ὀρφανὰ περιφέρονται γυμνὰ καὶ ἐκτετραχηλισμένα εἰς τοὺς δρόμους καὶ τὰ παράλια τοῦ Ἑλλησπόντου.

§32Ε. ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ. Αὐτὰ δὲν θὰ συνέβαινον, ἐὰν ἠκολουθεῖτο τὸ πρόγραμμα τοῦ Ἐπιτελείου.

§33Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Δὲν σᾶς ἐννοῶ, πάντως ὅμως δὲν ἀπευθύνεσθε οὔτε ἁρμοδίως οὔτε ἐπικαίρως, κύριε πληρεξούσιε, διότι ἐγὼ οὐδέποτε ὑπῆρξα στρατιωτικός, οὔτε εἶμαι Ἐπιτελάρχης.

§34ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μὴ διακόπτετε. Ἐξακολουθεῖτε, κύριε πληρεξούσιε.

§35Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Εὐτυχῶς μεταβαίνει, ὡς πληροφοροῦμαι, εἰς τὴν Θρακικὴν Χερσόνησον, πρὸς ἐπίσκεψιν τῶν μνημείων τῶν ἐκεῖ πεσόντων Ἄγγλων ἀξιωματικῶν καὶ ὁπλιτῶν, ὁ Ἄγγλος Στρατηγὸς καὶ βουλευτὴς κ. Οὐέστων, ὅστις θέλει ἀντιληφθῇ ἐκ τοῦ πλησίον τὴν δημιουργηθεῖσαν ἀνὰ τὴν ὅλην Χερσόνησον οἰκτρὰν κατάστασιν.

§36Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν γνωρίζει, διότι καὶ ἐπολέμησεν ἐκεῖ.

§37Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ Ἄγγλος οὗτος στρατηγὸς διῴκει μίαν τῶν Μεραρχιῶν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην.

§38Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Τὸ γνωρίζω, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως γνωρίζωμεν, κ. Ὑπουργέ, καὶ ὅλους τοὺς ἐπιφανεῖς ἡμῶν Συμμάχους, οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθησαν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν Ἐθνῶν. Ἀλλ’ ὁ διαπρεπὴς Βρεττανὸς μεταβαίνων σήμερον ἐκεῖ δὲν θ’ ἀναγνωρίσῃ τὴν Χερσόνησον Καλλιπόλεως–Μαδύτου, διότι πᾶν ὅ,τι ἀφῆκε τότε ὄρθιον ὁ βομβαρδισμὸς τὸ ἀπετελείωσε κατόπιν ἡ μανία τῆς Τουρκογερμανικῆς δῃώσεως, ἡ ὁποία ἰσοπέδωσε καὶ ἠρήμωσε τελείως τὸν τόπον. Διὰ ταῦτα καὶ ἀγαπῶ νὰ πιστεύω, ἢ μᾶλλον εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὁ εὐγενὴς στρατηγὸς θέλει συγκινηθῇ βαθύτατα ἐκ τῆς θέας τῶν ἐκτεταμένων ἐρειπίων καὶ τῆς ἀθλιότητος τῶν κατοίκων, μάλιστα δὲ ἐκ τῆς θέας τῶν ἐξ ὀστῶν πυραμίδων τῆς κοκκαλοσπαρμένης ἐκείνης γῆς, ὀστῶν ἡρώων Ἄγγλων καὶ Γάλλων, τὰ ὁποῖα ἀγκαλιασμένα κοιμῶνται ἐν τῇ ἐρημωθείσῃ ἐκείνῃ περιφερείᾳ μαζὶ μὲ τὰ ὀστᾶ τῶν πεσόντων συμπολιτῶν μου Χριστιανῶν, οἱ ὁποῖοι συνεπολέμησαν ἢ διαφοροτρόπως ἐβοήθησαν τοὺς κραταιοὺς ἡμῶν Συμμάχους κατὰ τὰς διαλειμματικὰς ἐκείνας ἐπιχειρήσεις. Καὶ πλησιάζων εὐλαβῶς τοὺς σωροὺς τῶν ὀστῶν τούτων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἱερὰ ὀστᾶ εὐγενῶν τῆς Βρεττανίας τέκνων, λόρδων, στρατηγῶν, ἀξιωματικῶν, πολιτευομένων, τραπεζιτῶν, ἐμπόρων, βιομηχάνων καὶ λοιπῶν, θ’ ἀκούσῃ ὁ μετ’ αὐτῶν συμπολεμήσας τότε γενναῖος Στρατηγὸς συγκινητικὸν τριγμὸν διαμαρτυρίας ἐξερχόμενον ἐκ τῶν ῥιγούντων ἐκείνων ὀστέων, διὰ τὴν οὐχὶ εὐλαβῆ καὶ τιμητικὴν δι’ αὐτὰ πρότασιν, τὴν γενομένην ἐν τῇ τελευταίᾳ Συνδιασκέψει τοῦ Λονδίνου, περὶ συμμετοχῆς καὶ τῆς Τουρκίας εἰς τὴν Συμμαχικὴν ἐπὶ τῶν Στενῶν Ἐπιτροπήν, μὲ προεδρικὰ μάλιστα δικαιώματα. Καὶ ἀναγνωρίζων τότε τὸ δίκαιον καὶ ὀρθὸν τῆς διαμαρτυρίας ταύτης τῶν πεσόντων συμμαχικῶν ἡρώων καὶ μαρτύρων Χριστιανῶν θὰ μεταδώσῃ εἰς τὸν Τάμεσιν καὶ τὸν Σηκουάναν μὲ ὅλην τὴν διακρίνουσαν τοὺς εὐγενεῖς Ἄγγλους εὐλάβειαν πρὸς τοὺς νεκροὺς τὴν ἀλγεινὴν ἐντύπωσίν του, ὅτι τὰ ἐπὶ τῆς Χερσοννήσου Καλλιπόλεως–Μαδύτου πεσόντα εὐγενῆ τέκνα τῆς Ἀγγλίας καὶ Γαλλίας δὲν ἀνέχονται οὐδ’ ἴχνος κἂν ἐπὶ τῶν Στενῶν ἐπιβλέψεως παρ’ ἐκείνων, κατὰ τῶν ὁποίων ἔπεσαν πολεμοῦντες. Καὶ ἡ Συνδιάσκεψις συνερχομένη εἰς μέλλουσαν συνεδρίαν αὐτῆς, θὰ εὐλαβηθῇ τὴν διαμαρτυρίαν ταύτην τῶν ἡρώων μαχητῶν καὶ ἀναθεωροῦσα τὴν πρότασίν της θ’ ἀποτρέψῃ ὁριστικῶς πᾶσαν ἀπὸ τοῦ Τούρκους εὐμενῆν, ἀφήνουσα εἰς τοὺς Συμμάχους μετὰ τῶν Ἑλλήνων τὴν ἐπὶ τῶν Στενῶν ἐποπτείαν, εἰς τοὺς ἐκεῖ δὲ Χριστιανοὺς κατοίκους τὴν ἱερὰν ἐπίβλεψιν τῶν Συμμαχικῶν Μνημείων, τὰ ὁποῖα θὰ καταστῶσι τὸ εὐλαβὲς προσκύνημα αὐτῶν καὶ συμπάσης τῆς πεπολιτισμένης ἀνθρωπότητος. Ἤδη ἀναφορικῶς πρὸς τὰς λοιπὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θὰ θέσω τοὺς δακτύλους μου ἐπὶ τῶν εὐαισθήτων σημείων τῆς πολιτικῆς, οἰκονομικῆς καὶ πολεμικῆς τοῦ Κράτους ζωῆς· δὲν θὰ ἐξετάσω τὰ αἴτια καὶ τὰς ἀφορμὰς τῆς ἐπελθούσης ἐξωτερικῆς οὐχὶ εὐμενοῦς ἀπέναντι ἡμῶν μεταστροφῆς, οὐδὲ θὰ ἀναλύσω τοὺς γνωστοὺς ἄλλως τε λόγους, τοὺς προκαλέσαντας ταύτην. Σκλάβος μέχρις ἐσχάτων ἐγώ, ἐλεύθερος πολίτης σήμερον, χάρις εἰς τὰς ἀπείρους εἰς αἷμα καὶ χρῆμα θυσίας τοῦ Ἔθνους, αἰσθάνομαι πρὸ παντὸς τὸ καθῆκον νὰ μοῦ ἐπιβάλλῃ τὴν ἱερὰν ὑποχρέωσιν, ὅπως ἀτομικῶς καὶ ἐκ μέρους τῶν συμπολιτῶν μου ἐκφράσω καὶ κατὰ τὸν ἐπισημότερον τρόπον ἐνώπιον τῆς τρίτης τῶν Ἑλλήνων Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ δι’ αὐτῆς πρὸς ἅπαντα τὸν ἀδελφὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ στρατὸν τὴν ζωηρὰν καὶ ἀτέρμονα εὐγνωμοσύνην ἡμῶν ἐπὶ τῇ ἀπελευθερώσει μας ἀπὸ ζυγοῦ βαρβάρου.

§39ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ ὅμως ὑβρίζατε τὴν Ἑλλάδα.......

§40Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, νὰ μὴ σᾶς ἀπαντήσω τὴν στιγμὴν ταύτην.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρεξήγησις, κύριε Φίλανδρε, ἐξακολουθήσατε παρακαλῶ.

§42Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἀναφορικῶς δὲ πρὸς τὴν οὐχὶ εὐχάριστον ἐθνικὴν ἡμῶν κατάστασιν, ἀναγκάζομαι νὰ φρονῶ καὶ ἐγώ, ὅτι δὲν ἐπέστη ἀκόμη ὁ καιρὸς ἐλέγχου καὶ ἐπικρίσεως, ἐφόσον ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις, δι’ οὕς αὕτη γνωρίζει λόγους, θεωρεῖ, ὡς ἐδήλωσεν, ἐθνικῶς ἀσύμφορον εἰσέτι τὴν ἐλευθέραν συζήτησιν καὶ λῆψιν ἀποφάσεων ἐπὶ τῶν δηλώσεων αὐτῆς, τὴν δὲ ἄποψίν της ταύτην παρεδέχθη ἡ Ἐθνοσυνέλευσις. Ἡ Κυβέρνησις ἐφάνη καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ φαίνηται λίαν φειδωλὴ εἰς τὴν παροχὴν διασαφήσεων καὶ εἰς τὴν διαλεύκανσιν οὐχὶ φωτεινῶν σημείων τῶν δηλώσεών της. Δικαίωμά της ἴσως ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἀλλὰ καὶ ἀκεραία ἡ τεραστία εὐθύνη της. Ἐφόσον ὅμως αὕτη ἐξακολουθεῖ νὰ ἐφαρμόζῃ εἰς τὴν ἐξωτερικὴν τοῦ Κράτους πολιτικὴν καὶ εἰς τὰς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις τὸ αὐτό, ὡς καὶ αἱ προκάτοχοι Κυβερνήσεις πρόγραμμα, ἐφόσον ἡ ἐκ Λονδίνου ἐπανακάμψασα ἀποστολὴ ἐπισήμως ἐδήλωσεν, ὅτι ἐτήρησεν ἀπαρεγκλίτως ἀμείωτον τὴν ἀνατεθεῖσαν αὐτῇ ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐντολὴν ὡς πρὸς τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, καὶ ἐφόσον πρὸ παντὸς ἐννοεῖ νὰ συνεχίσῃ μέχρις ἐσχάτως ἡ Κυβέρνησις τὰς πολεμικὰς ἐν Μικρασίᾳ ἐπιχειρήσεις, δι’ ὧν καὶ μόνον φρονεῖ ὅτι εἶναι δυνατὸν τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν Κεμὰλ καὶ τὴν λύτρωσιν τῶν ὑπολειπομένων σκλάβων ἐλπίζει νὰ ἐπιτύχῃ, παρέχομεν ἐν συνεχείᾳ ὡς καὶ πρότερον τὴν συνδρομὴν ἡμῶν μὲ ὅλας τὰς σχετικὰς ἐπιφυλάξεις περὶ εὐθυνῶν, τὴν σημαντικότητα τῶν ὁποίων θ’ ἀναμετρᾷ σοβαρώτατα βεβαίως ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ὁ ἀγών, κύριοι πληρεξούσιοι, καθίσταται ἀπό τινος τραχύτερος, ἐργωδέστερος, ἀπαιτῶν μείζονα ἔντασιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν δυνάμεων πρὸς ἀντιμετώπισιν τῶν παρουσιαζομένων δυσχερῶν περιστάσεων. Εἶναι πλέον ἀγὼν περὶ ὅλων —οὐδ’ ἀμφιβάλλω, ὅτι τοιοῦτον ἀντιλαμβάνεται αὐτὸν καὶ ἡ Κυβέρνησις— ἀγὼν ἀπαιτῶν γενναιοτέρας χειρονομίας καὶ ὑψίστας θυσίας παρ’ ὅλων τῶν τέκνων τῆς Πατρίδος, ἀπὸ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος μέχρι τοῦ κατωτέρου αὐτῆς πολίτου, θυσίας ὑλικὰς καὶ ἠθικάς, θυσίας θέσεων καὶ ἀξιωμάτων, θυσίας χλιδῆς καὶ ῥᾳστώνης, θυσίας ἐγωϊσμῶν καὶ μικροφιλοτομιῶν, τεραστίας καὶ κολοσσιαίας θυσίας. Βεβαίως, ἡμεῖς οἱ ἄρτι λυτρωθέντες ἀναλογιζόμενοι τὰς μέχρι τοῦδε ὑπὲρ τῶν ἀλυτρώτων ἀνυπολογίστους εἰς αἷμα καὶ χρῆμα θυσίας τῆς μικρᾶς ταύτης γωνίας—ἡ ὁποία ἀπετέλεσε τὴν πρώτην ζύμην, δι’ ἧς ζυμοῦται τὸ ὅλον ἐθνικὸν φύραμα — δὲν τολμῶμεν, δὲν ἔχομεν τὸ θάρρος, νὰ ζητήσωμεν καὶ νέας ἀκόμη παρὰ τῶν ἐλευθέρων ἀδελφῶν μας παρομοίας θυσίας. Διὰ ταῦτα, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ μετὰ βαθυτάτης συγκινήσεως καὶ ἀπείρου εὐγνωμοσύνης παρακολουθοῦμεν τὸν νέον καὶ αὖθις συναγερμόν, εἰς τὸν ὁποῖον μετὰ προθυμίας προσέρχονται καὶ τὰ τέκνα τῆς ἰδιαιτέρας ἡμῶν πατρίδος, ὁμαίμονος ἀδελφῆς τῆς Π. Ἑλλάδος. Ναί, δονεῖται ἀπὸ ἐνθουσιασμὸν τῶν ἐφέδρων της ἡ Θράκη καὶ σείεται ἀπὸ πολεμικὸν μένος τῶν τέκνων της ἡ Ἰωνία, ἐνῷ ἀντιθέτως ἀπὸ τὰ βάθη τῆς Μικρασίας ἡ δονουμένη ἠχὼ τῆς ἀπέλπιδος φωνῆς τῶν σκλάβων ἀντηχεῖ τραγικῶς πέριξ καὶ ὕπερθεν ἡμῶν. Ὤ! ἐὰν ἐδέχετο ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ν’ ἀναγνώσω μερικὰς περικοπὰς ἐξ ἐπιστολῆς, τὴν ὁποίαν μόλις χθὲς ἔλαβον ἐκ Προύσης, θ’ ἀντελαμβάνεσθε ζωηρότερον τοὺς συγκινητικοὺς παλμοὺς τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς, ἡ ὁποία ἀγωνιᾷ ἐκεῖ ἐπάνω!

§43ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα, ἀναγνώσατε.

§44Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει περικοπὰς τῆς ἀναφερθείσης ἐπιστολῆς, χρονολογουμένης ἀπὸ 23 Μαρτίου, δηλ. μετὰ τὰς τελευταίας ἐπιχειρήσεις τοῦ Ἐσκῆ Σεχήρ): «Νὰ ἠξεύρατε εἰς πόσην ἀγωνίαν εὑρίσκεται ἐδῶ πέρα ὅλος ὁ κόσμος! Χίλιαι δύο τρομακτικαὶ διαδόσεις κυκλοφοροῦν κάθε ἡμέραν. Δι’ ὄνομα τοῦ Θεοῦ! ὑπάρχει λοιπὸν φόβος νὰ μείνωμεν καὶ πάλιν ὑπὸ τοὺς Τούρκους; Ἀλλὰ τότε ἀνάγκη νὰ φύγωμεν, ἐὰν προφθάσωμεν, ὅλοι μας ἢ νὰ σφαγῶμεν μία καὶ καλή. Θυσιάσατέ μας τότε σεῖς οἱ ἐλεύθεροι. Θὰ μᾶς εἶναι προτιμότερος αὐτὸς ὁ θάνατος ἀπὸ τὰ βασανιστήρια τῶν Κεμαλικῶν. Δὲν πιστεύομεν ὅμως νὰ μᾶς ἀφήσετε ἔτσι ἀπροστάτευτα θύματα εἰς τὴν διάκρισιν τῆς θηριωδίας τῶν τίγρεων. Σᾶς ἱκετεύομεν, μὴ μᾶς ἐγκαταλείψητε. Τὶ χρεωστοῦμεν ἡμεῖς νὰ σφαζώμεθα διαρκῶς, διότι σεῖς διαπληκτίζεσθε καὶ δὲν ὁμονοεῖτε; Δὲν φθάνουν τὰ θύματα, ποῦ προσεφέραμεν ἕως τώρα! Καὶ ἦτο λοιπὸν εἰρωνεία τῆς τύχης ἡ προσωρινὴ αὐτὴ ἐλευθερία μας; Καὶ ἔπρεπε νὰ τὴν στερηθῶμεν τόσον τραγικῶς ἐξ αἰτίας τῶν πολιτικῶν αὐτοῦ κάτω διαφορῶν σας; Ὤ! σᾶς ἱκετεύομεν, παύσατε πλέον τὰς ἀντεγκλήσεις καὶ σώσατέ μας ἀπὸ τὸν τραγικώτερον κίνδυνον. Σᾶς βεβαιοῦμεν, ὅτι εἴμεθα ὅλοι μας, ἄνδρες καὶ γυναῖκες, πρόθυμοι εἰς πᾶσαν θυσίαν. Μὴ ὅμως, δι’ ὄνομα τοῦ ἁγίου Θεοῦ, μὴ μᾶς ἀφήσετε μόνους. Ρήξατε κραυγὴν πόνου, φωνὴν ἱκεσίας ἐκ μέρους μας. Καὶ σώσατέ μας, λυτρώσατέ μας. Θὰ σᾶς εὐγνωμονοῦμεν εἰς γενεὰς γενεῶν.»

§45ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. (Ἐξ ὅλων τῶν πτερύγων). Ποτὲ, ποτὲ δὲν θὰ τοὺς ἐγκαταλείψωμεν.

§46Ι. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΑΣ. Διὰ σᾶς εἶναι αἱ συμβουλαὶ αὐταί.

§47Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Δὲν εἶμαι διατεθειμένος οὔτε νὰ λάβω οὔτε νὰ δώσω συμβουλάς. Ἀλλ’ ὑπὸ τὸ κράτος τοιούτων ἐθνικῶν παλμῶν καὶ πατριωτικῶν συγκινήσεων διατελοῦντες, ἂς λησμονήσουν οἱ Ἕλληνες τὰς τυχὸν ὑπαρχούσας διαφοράς των, ἂς κατασιγάσουν τὰ κομματικὰ καὶ προσωπικὰ πάθη των, ἂς περιορίσουν τὰς ἀντεγκλήσεις καὶ τὰς ὀξύτητας, ἂς σφραγίσουν πάντα ταῦτα ὑπὸ βαρεῖαν πλάκα μὲ σφραγίδας ἑπτὰ καὶ ὅλοι ἀδελφωμένοι, ἡνωμένοι ἂς σπεύσωμεν πρὸς τερματισμὸν τοῦ ὑπὲρ ὅλων ἀγῶνος, ἐφ’ ὅσον τὸ πᾶν ἐκ τῆς πολεμικῆς πλέον κατισχύσεως ἐξαρτᾶται.

§48ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὰ νὰ τὰ λέτε εἰς τοὺς δικούς σας ἀπ’ ἐκεῖ, οἱ ὁποῖοι προκαλοῦν συχνὰ ἀντεγκλήσεις.

§49Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἰδού, κύριε Πρόεδρε, νέον δεῖγμα ἀντεγκλήσεως. Καὶ ἔπειτα πταίομεν ἡμεῖς!.....

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι. Μὴ δίδετε προσοχήν, κύριε Φίλανδρε, ἐξακολουθήσατε, παρακαλῶ.

§51Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Καὶ ἐὰν τυχὸν ἀκόμη σᾶς ἐπικράνωμεν, καὶ ἐὰν τυχὸν ἀκόμη μᾶς ἐλυπήσατε, ἄς λησμονηθοῦν —πρὸς στιγμὴν τοὐλάχιστον— ταῦτα. Πρὸς Θεοῦ τῆς Ἑλλάδος! δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τοιαύτας μάλιστα σοβαρὰς καὶ κρισίμους διὰ τὸ Ἔθνος στιγμὰς, νὰ βασιλεύῃ ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῇ καρδίᾳ ἡμῶν ἡ ἔχθρα καὶ τὸ μῖσος... Πρὸ τοῦ κινδύνου τῆς Πατρίδος πάντα λησμονοῦνται καὶ τὰ τέκνα αὐτῆς ἀδελφοὶ εἶναι πάντοτε. Ἐκ παρομοίων δὲ περιστάσεων ἐνεπνεύσθη καὶ ἡ λαϊκὴ Μοῦσα τὸ ἐπιγραμματικώτατον: «Ἀναθεμά τον, ποῦ τὸ πῆ, τ’ ἀδέλφια δὲν πονιοῦνται τ’ ἀδέλφια πολεμήσανε καὶ νίκησαν τὸ Χάρο!...» Καὶ ἐφόσον τὸ Χάρο ἐνίκησαν, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ συντρίψωσιν ἕνα βάρβαρον κατακτητήν;... Ὅταν ἄλλως τε φέρωμεν εἰς αἴσιον πέρας τοὺς ἐθνικοὺς ἡμῶν ἀγῶνας, ὅταν ἴδωμεν ἐκπληρούμενα τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν πεπρωμένα, τότε—ὅσοι ἐπιθυμοῦν—ἄς ἀνοίξουν καὶ πάλιν τοὺς παλαιούς των λογαριασμούς. Ἀλλ’ ὄχι! Θὰ εἶναι τοσαύτη τότε ἡ χαρὰ καὶ ἀγαλλίασις τοῦ Ἔθνους, ὥστε μόνον Πανελλήνια νικητήρια θὰ ἑορτάζωνται ἐπὶ μακρὸν εἰς τὸν εὐρὺν τοῦ Βυζαντίου ἱππόδρομον. Πρὸς ἐπίτευξιν ὅμως πανελληνίου ἐλευθερίας, ἀπαιτοῦνται σήμερον καὶ συντόνως μάλιστα πανελλήνιοι θυσίαι. Εὐτυχῶς ἀπὸ τὸ Ἔθνος δὲν ἐξέλιπον οὔτε οἱ γενναῖοι χορηγοὶ ἡγεμονικῶν εἰσφορῶν, οὔτε οἱ Σαλαμινομάχοι καὶ Μαραθωνομάχοι, οὔτε οἱ Θεμιστοκλεῖς πρὸς τοὺς Εὐρυβιάδας, οὔτε οἱ Ἀριστεῖδαι πρὸς τοὺς Θεμιστοκλεῖς, ἀλλ’ οὔτε καὶ οἱ Κόδροι καὶ Παλαιολόγοι ἐξέλιπον καὶ μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν Ἀθηνῶν καὶ πρὸ τῆς ἐπικειμένης λυτρώσεως τοῦ Βυζαντίου!. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐξ ὅλης τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Κουρτίδης ἔχει τὸν λόγον.

§53Κ. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Ἄν οἱ αἰῶνες τῆς κλασσικῆς ἐποχῆς ἐθεωρήθησαν ἐν τῇ ἡμετέρᾳ ἱστορίᾳ οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς ἐνδόξου Ἑλλάδος ἡ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία ὁμολογουμένως συμβολίζει καὶ ἀναμφισβητήτως τὴν ἐποχὴν τῆς ἰσχυρᾶς, τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, τῆς Ἑλλάδος ἐκείνης, ἥτις διατηρήσασα ἐπὶ μίαν ὁλόκληρον χιλιετηρίδα τὸν ἀρχαῖον πολιτισμόν, τὰ γράμματα καὶ ὡραίας τέχνας, τὴν πολιτειακὴν ὀργάνωσιν καὶ κοινωνικὴν ρύθμισιν, ἐπὶ αἰῶνας ἀτέρμονας ἔστελλε πρὸς ὅλας τὰς διευθύνσεις τοῦ ἀπεράντου Κράτους τὰς ἀκμαίας καὶ σιδηρᾶς φάλαγγας τῶν μαχητῶν της, πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν τιμίων ἐδαφῶν της. Καὶ διέρρευσαν αἰῶνες ἱστορικῆς δόξης, πλήρεις θριάμβων καὶ ἡρωϊσμῶν, αἰῶνες αἱματηροί, καθ’ οὓς οἱ πατέρες ἡμῶν ἀπὸ τὰς τιμημένας ἐπάλξεις, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ βάθη τῆς Ἀσίας καὶ τὰς δυσβάτους φάραγγας τῆς Κιλικίας καὶ γραφικὰς ὀροσειρὰς τῆς Παλαιστίνης, τὰς μακρυνὰς ἐρήμους τῆς Αἰγύπτου καὶ παρὰ τὰ κουρασμένα καὶ θολὰ τοῦ Δουνάβεως νερά, ἐμάχοντο κατὰ Ἀβάρων καὶ Σλαύων, Γότθων, καὶ Βουλγάρων, Περσῶν καὶ Σαρακινῶν, Ἀράβων καὶ Τούρκων. Καὶ ἐν μέσῳ τῶν φρικιαστικῶν ἐκείνων σελίδων, τὰς ὁποίας εὐφρόσυνος διὰ τὰ μεγάλα κατορθώματα, ἀλλὰ καὶ ἀγωνιῶσα ἐν ταυτῷ διὰ τὴν ταχύτητα καὶ τὰς ἱερὰς θυσίας ἀλκίμων τέκνων, διεξέρχεται ἡ Ἑλληνικὴ ψυχὴ πρὸ μιᾶς μόνης ἡμέρας ἱστορικῆς σταματᾷ κατ’ ἐξοχὴν ἐκσεσημασμένης ἡ καρδία μας ἐκείνης δηλαδή, καθ’ ἣν πολιορκιθείσης τῆς Βασιλίδος τῶν πόλεων κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν, ἐσώθη αὕτη, μετὰ μακροχρόνιον πολιορκίαν, διὰ τοῦ ἡρωϊσμοῦ τῶν τέκνων της ὁδηγουμένων κατὰ τὴν ὡραίαν καὶ ἀποκαλυπτικὴν ὑπὸ τῆς Ὑπερμάχου Στρατηγοῦ. Εἶναι ἡ σημερινὴ ἡμέρα ἀκριβῶς, ἡ ἡμέρα τοῦ Ἀκαθίστου Ὕμνου, ἡ ἡμέρα τῶν Νικητηρίων. Καὶ φαντάζομαι τὰ ρίγη τῆς πατριωτικῆς συγκινήσεως, τὰ ὁποῖα θὰ διατρέξουν σήμερον τὴν ψυχὴν τῶν Ἑλλήνων ἐκείνων τοῦ Φαναρίου, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τὴν Πύλην τοῦ Ρωμανοῦ βλέπουν τοὺς σπινθῆρας τῆς Ἑλληνικῆς λόγχης πηδῶντας ἀπὸ τὰς ἐπάλξεις τῆς Τσατάλτζας πρὸς τὰ κράσπεδα τοῦ Κερατίου. Ἀλλὰ τὰ ρίγη ἐκεῖνα τὰ ἐκόμισε ἤδη ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ κύματος ὁ μέγας πατριωτικὸς παλμὸς τῶν ἀνεπιτηδεύτων Καλογήρων τοῦ Πατριαρχείου καὶ διεκήρυττεν, ὅτι ἡ ζωὴ καὶ ἡ τιμὴ τῶν ἀγωνιώντων ἀλυτρώτων καὶ αἱ τύχαι σύμπαντος τοῦ Ἔθνους, ἐξαρτῶνται ὁλοκληρωτικῶς ἐκ τῆς ἐμμονῆς ἡμῶν τῶν ἐλευθέρων εἰς τὰς ληφθείσας ἐδῶ ἀποφάσεις. Καὶ ἡ παλίρροια τῆς Ἐθνικῆς συνειδήσεως, τῆς Ἑλληνικῆς συνειδήσεως ἐπωχήθη κομίζουσα τὴν ἀπάντησιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅτι εἰς τὴν ἐμμονὴν ταύτην εἰς τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, ἣν ἐστερνίζεται τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τοῦ ἀλυτρώτου Ἑλληνισμοῦ, ἀνταποκρίνεται πλήρως ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Κύριοι πληρεξούσιοι. Ὁ Δικέφαλος Ἀετὸς, ὅστις ἐπὶ πέντε αἰῶνας ὑπόπτερος καὶ πληγωμένος ἐξάρωνεν εἰς μίαν σκοτεινὴν γωνίαν τοῦ Βυζαντινοῦ Παρθενῶνος, τανύει πλέον τὰ ὑπερήφανα βασιλικὰ πτερά του. Τὸ Βυζαντινὸν Λάβαρον, τοῦ ὁποίου κάθε πτυχὴ εἶναι καὶ μία δόξα, κάθε πλατάγιασμα καὶ ἕνας θρίαμβος ἀνεπετάσθη. Ἡ τριήρης τοῦ Ὀδυσσέως διασχίζει τὴν θάλασσαν τῶν προγόνων μας Κικόνων Θρακῶν, τὴν θάλασσαν τῆς λευκῆς κόρης τῶν ἀπαραμίλλων στενῶν, τῆς Ἕλλης, τῆς ὁποίας οἱ αἰώνιοι φωσφορισμοὶ φωτίζουν τοὺς μακρυνοὺς θριάμβους τῆς Τουρκομάχου γεννεᾶς, ἀλλὰ καὶ τὰς μεγάλας καὶ αἱματηρὰς σελίδας τῆς νεωτέρας ἐποποιΐας μας. Παρὰ τὴν φλοισβίζουσαν ἀκτὴν τοῦ Βοσπόρου, ὅπου ἐνανουρίσθη ἡ αἰωνιότης τῆς Φυλῆς, τὰ σιδηρᾶ σπλάχνα τοῦ Ἀβέρωφ αἰσθάνονται τὰ ρίγη τῆς Ἀργοῦς. Αἱ σκιαὶ τῶν πορφυρογεννήτων νοσταλγοῦν τὰς λευκὰς παραδόσεις τῆς Ὑπερμάχου Στρατηγοῦ. Εἰς κάθε γωνίαν τοῦ παρὰ τὸ Χρυσοῦν Κέρας νεύοντος Παλατίου ρεμβάζει καὶ μία ἀκοίμητος δόξα. Εἰς τὸ Ἱπποδρόμιον ξαναζοῦν αἱ ἰαχαὶ τῶν θριάμβων τῶν νικηφόρων Στρατιῶν τοῦ Ἰουστινιανοῦ καὶ Ἡρακλείου, Νικηφόρου Φωκᾶ καὶ Τσιμισκῆ, Βασιλείου τοῦ Βουλγαροκτόνου καὶ Διογένους Ρωμανοῦ. Εἰς τοὺς φωτεινοὺς θόλους τῆς Ἁγίας Σοφίας ἐκρυσταλλώθη ὁ τελευταῖος λυγμὸς τοῦ Μαρμαρωμένου Βασιληᾶ. Ὁ ἀλλαξοπιστήσας βωμὸς, βωβὸς ἐπὶ τόσους αἰῶνας, ἀναμένει μὲ λαχτάρα τὸ ἀρχαῖόν του κήρυγμα. Καὶ τὸ Βυζάντιον μὲ τὴν ἀδιάλλακτόν του Ἑλληνικὴν ψυχὴν καὶ συνείδησιν, ἀτενίζει τὴν μεγάλην ἡμέραν τῶν πεπρωμένων του. (Χειροκροτήματα) Ποία θὰ εἶναι ἡ δύναμις ἐκείνη, ἡ ὁποία θ’ ἀπομακρίνῃ τὴν Φυλὴν τῶν Γιγάντων ἀπὸ τὰ μεγάλα πεπρωμένα της; Ποῖος θὰ μᾶς ἀποσπάσῃ ἀπὸ τὴν πατρικὴν κληρονομίαν μας; Ὄχι! ὁ Κυναίγειρος γιὰ τὴν Ἑλληνικὴν Ψυχὴν δὲν ἀπέθανεν καὶ θὰ ὑπερασπισθῶμεν τὴν μεγάλην πατρίδα μας καὶ διὰ τῶν ὀδόντων. (Χειροκροτήματα).

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀγγελόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§55Α. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν ἐζήτησα καὶ ἔλαβον τὸν λόγον, κύριοι πληρεξούσιοι, τοῦτο ἔπραξα ὄχι διὰ νὰ ἀγορεύσω ἐπὶ τοῦ ἀπασχολοῦντος ἡμᾶς θέματος, διότι περὶ τούτου ἱκανὰ ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπὸ τοὺς ἐντίμους κυρίους συναδέλφους, ἀλλὰ τὸ ἔπραξα ἵνα τονίσω καὶ ἀκουσθῇ ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τούτου βήματος, ὅτι τὸ μέγιστον τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων ἴσως νὰ ἦτο λελυμένον τὴν σήμερον ἂν μή, ὁ ἀπελθὼν μέγας ἀπαίσιος δὲν ἀπέλυε τοῦ στρατεύματος 20,000 ὁπλίτας ἐν παραμοναῖς ἐκλογῶν δι’ ἐκλογικοὺς λόγους.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι σχετικὸν μὲ τὸ ζήτημα.

§57Α. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι σχετικόν. Καὶ ἐξησθένησαν οὕτω τὸ μέτωπον στερήσαν αὐτὸ ἀπὸ 20,000 μαχητάς. Διότι ἂς μὴ ἀπατώμεθα, κύριοι, τὸ μέγιστον τῶν ζητημάτων τούτων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ οὔτε μὲ ἔπεα πτερόεντα οὔτε μὲ τοὺς ἀπογόνους. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ, ἐπειδὴ τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ ἄλλως παρὰ μόνον διὰ τῶν ὅπλων, ἐξορκίζω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα περισυλλέξῃ καὶ ἀποστείλῃ εἰς τὸ μέτωπον πάντας τοὺς φυγοστράτους κουραμπιέδες, μεταχειριζόμενος ὄχι τὰ ἤπια μέτρα, τὰ ὁποῖα καὶ ἄλλοτε ἐφηρμόζοντο καὶ δὲν ἔδιδον ἀποτέλεσμα, ἀλλὰ νὰ μεταχειρισθῇ μέτρα αὐστηρότατα. Δὲν ἀρκεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ λέγῃ καὶ διατάσσῃ, ὅτι ἐν τῷ ἐσωτερικῷ θὰ μείνωσιν ἀξιωματικοὶ τῆς Α ἢ Β κατηγορίας, ἐκ δὲ τῶν ὁπλιτῶν οἱ βοηθητικοὶ τῆς κλάσεως 1913β, ἀλλὰ νὰ τιμωρήσῃ τοὺς ἀρχηγούς, οἱ ὁποῖοι παρὰ τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργοῦ, κρατοῦσι παρ’ ἑαυτοῖς προωρισμένους ἄνδρας ἀπὸ τὴν κεντρικὴν ὑπηρεσίαν, διὰ τὸ μέτωπον. Δὲν πρόκειται, κύριοι, διὰ τούτων σπουδαίως νὰ ἐνισχυθῇ ὁ μαχόμενος στρατός, ἀλλὰ πρόκειται καὶ πρέπει νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ πειθαρχία τοῦ στρατεύματος, ἵνα οὕτω λείψωσι τὰ δίκαια παράπονα, καὶ τονωθῇ τὸ φρόνημα τῶν γιγάντων ἐκείνων, οἵτινες ἀγωνίζονται εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§59Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ πολλῆς προσοχῆς, κύριοι, παρηκολούθησα τὰς ἀγορεύσεις τῶν κ. κ. πληρεξουσίων, οἵτινες ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀπευθύνω πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Δύο κυρίως θέματα ἀπησχόλησαν τοὺς ἀγορεύσαντας, ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἐκτίμησις τῶν προτάσεων τὰς ὁποίας ἡ Διάσκεψις τοῦ Λονδίνου ἀπηύθυνε πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, προτάσεων, τῶν ὁποίων τὸ κείμενον κατέθηκαν ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὡς δ’ ἐδήλωσα καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν κατέθηκα αὐτάς, δὲν νομίζει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι κατὰ τὴν ὥραν ταύτην πρέπει νὰ γίνῃ ἡ περὶ τούτων συζήτησις καὶ νὰ ληφθῇ ἀπόφασις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἑπομένως δὲν ἔχω νὰ ἐπιληφθῶ τοῦ θέματος τούτου. Ἕτερον θέμα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τοὺς πλείστους, ἄν μὴ πάντας, τοὺς λαβόντας τὸν λόγον κ.κ. συναδέλφους, εἶναι ἡ ἐξέτασις τῆς ἱστορικῆς ἀλληλουχίας τῶν γεγονότων, ἐκ τῶν ὁποίων προῆλθεν ἡ ἐνεστῶσα κατάστασις. Ἐξητάσθη ἡ ἱστορικὴ αὕτη ἀλληλουχία τοῦ ἐνεστῶτος πρὸς τὸ παρελθόν, τόσον ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς καὶ διπλωματικῆς, ὅσον καὶ ἀπὸ ἀπόψεως στρατιωτικῆς. Βεβαίως κύριοι, ἵνα ἐκτιμηθῇ πρεπόντως ἡ ἐνεστῶσα κατάστασις εἶναι ἀπαραίτητον νὰ συνδυασθῇ πρὸς ὁλόκληρον τὴν ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἐξέλιξίν της, ἀρχομένης τῆς ἐξετάσεως ἀπὸ τῆς πρώτης ἀφετηρίας αὐτῆς. Βεβαίως, ἐὰν πρόκειται νὰ ἐκτιμηθῇ ἡ ἐνεστῶσα κατάστασις, θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετασθῶσι οἱ ὅροι καὶ αἱ περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας κατήρξατο ἡ ὅλη ἐπιχείρησις, ἡ σήμερον συνεχιζομένη. Θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετασθῶσιν οἱ ὅροι καὶ αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας συμμετέχει τοῦ πολέμου ἡ Ἑλλάς, οἱ ὅροι καὶ αἱ περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς ἐπελήφθη τῆς Ἀσιατικῆς ἐκστρατείας, οἱ ὅροι καὶ αἱ περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς ἐπεξέτεινε τὴν Ἀσιατικὴν ἐκστρατείαν, καὶ νὰ ἐξετασθῶσι ταῦτα ὄχι μόνον ἀπὸ ἀπόψεως διπλωματικῆς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἀπόψεως στρατιωτικῆς. Ἀλλά, κύριοι, πρόκειται κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην περὶ ἐξετάσεως εἴτε τῆς ἐνεστώσης καταστάσεως, διὰ τὴν ὁποίαν βεβαίως θὰ ἦτο ἀναγκαῖον καὶ ἡ τοῦ παρελθόντος ἀνάλυσις, εἴτε τῆς παρελθούσης καταστάσεως; Νομίζω ὄχι. Κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην εὑρισκόμεθα ἀπέναντι ὡρισμένης καταστάσεως πραγμάτων, ἐκ τῆς ὁποίας ἔχομεν νὰ συναγάγωμεν θετικὰ καὶ ὡρισμένα συμπεράσματα. Ἡ Κυβέρνησις συνήγαγεν ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης ἕν συμπέρασμα καὶ τὸ συμπέρασμα τοῦτο εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν μετέρχεται ἐμπράκτως, ἡ πολιτικὴ ἡ ὁποία ἔχει ἀνατεθῆ εἰς τοὺς ἥρωας, οἱ ὁποῖοι ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ χύνουσι τὸ πολύτιμον αὐτῶν αἷμα, ὑπὲρ τῆς πραγματοποιήσεως τῶν ἐθνικῶν δικαίων. Αὕτη δὲ ἡ πολιτικὴ εἶναι κατὰ τὴν πεποίθησιν τὴν ἀκράδαντον τῆς Κυβερνήσεως......

§60Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὅλων.

§61Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι πολιτική, τὴν ὁποίαν πάντες οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀσπάζονται, χαίρω δὲ δυνάμενος νὰ εἴπω τοῦτο καὶ ὡς πόρισμα ἁπάντων τῶν ὁμιλησάντων. Ἀλλ’ εἶναι καὶ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἀπαξάπας ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θεωρεῖ ὡς ἀπόρροιαν τῶν ἱερωτέρων ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἡ ἱστορία αὐτοῦ ἐπέβαλλε καὶ ἐπιβάλλει εἰς αὐτόν. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Κύριοι συνάδελφοι, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει μόνον τὴν πεποίθησιν ταύτην περὶ τῆς σχέσεως τῆς πολιτικῆς ταύτης πρὸς τὴν Ἐθνικὴν συνείδησιν, ἔχει συγχρόνως καὶ τὴν συνείδησιν βαθεῖαν ὅτι τὴν στιγμὴν ταύτην διαχειρίζεται ἡνωμένας καὶ ἀδιαιρέτους πρὸς ἕνα καὶ μόνον τεινούσας σκοπὸν ἁπάσας τὰς Ἐθνικὰς δυνάμεις. Ἔχει συγχρόνως καὶ τὴν συνείδησιν τῆς εὐθύνης ὅτι ὀφείλει τὰ πάντα νὰ πράξῃ, ἵνα ἡ διαχείρισις αὕτη τῶν ἡνωμένων καὶ ἀδιαιρέτων, ἐπαναλαμβάνω, ἐθνικῶν δυνάμεων, καταστῇ ὅσον ἔνεστι λυσιτελεστέρα διὰ τὰ συμφέροντα τῆς μιᾶς, κοινῆς καὶ ἡνωμένης Ἑλληνικῆς Πατρίδος (Χειροκροτήματα ζωηρὰ ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων καὶ ἐκ τῶν θεωρείων).

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά. (Ὥρᾳ 7.20′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 7.35′ μ.μ.)

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις καὶ ἡ Συνέλευσις εἰσέρχεται εἰς τὴν............

§64Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, ὅπως προταχθῇ τὸ «περὶ κυρώσεως τῆς ἐν Παρισίοις ὑπογραφείσης διεθνοῦς συμβάσεως περὶ ἀεροπλοΐας», νομοσχέδιον. Πάντα τὰ κράτη τὰ συνυπογράψαντα τὴν συνθήκην τῶν Βερσαλλιῶν, κατήρτισαν αὐτὴν τὴν συνθήκην καὶ δι’ αὐτὸ εἶχον λάβῃ τὴν τιμὴν νὰ μὴ τὴν ὑποβάλλω.

§65Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Συνεπείᾳ προγενεστέρας ἀποφάσεως τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως εἶναι ἀποφασισμένον, ὅπως κατὰ πᾶσαν Τετάρτην καὶ Σάββατον μὴ συνεδριάζῃ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ὅπως καταστῇ δυνατὸν νὰ συνεδριάζῃ ἡ Γενικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ Πολιτεύματος, ὅπως καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Εἰσηγητῶν τοῦ Πολιτεύματος. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ, ἂν εἶναι δυνατόν, ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ ἐμμείνῃ εἰς τὴν ἀπόφασιν ταύτην, ἂν θέλωμεν νὰ φέρωμεν εἰς πέρας τὸ ὁπωσδήποτε δυσχερὲς τοῦτο ἔργον. Ἠκούσαμεν, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ἑτοιμάσει ἐργασίαν τινὰ ἐπὶ τῶν κεφαλαίων ἢ ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Κατὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀπηύθυνε ἔγγραφον ἡ Ἐπιτροπὴ πρὸς τὸν ἀναπληροῦντα αὐτὸν κ. Πρωτοπαπαδάκην, δι’ οὗ ἐζήτησε νὰ ἐπισπεύσῃ τὴν ὑποβολὴν τῆς ἐργασίας ταύτης. Ὁμοίαν ἐργασίαν ἔχει καταρτίσῃ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας ἡγέτης, οὗτος δὲ ὑπέβαλε μέχρι τοῦδε 20 ἄρθρα ἐκ τῆς ἐργασίας αὐτῆς. Ἡ ἔγκαιρος ὑποβολὴ τῶν λοιπῶν ἄρθρων τῆς ἐργασίας τοῦ κ. ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας ἡγέτου, ὡς καὶ ἡ ἔγκαιρος ὑποβολὴ τῆς ὅλης ἐργασίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θέλει συντελέσῃ τὰ μάλιστα εἰς τὴν εὐχερεστέραν περάτωσιν τοῦ ἔργου.

§66Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσον ἀφορᾶ τὴν συνέχισιν τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἤδη ἀποδεχθῇ οὐδεμίαν ἔχω ἀντίρρησιν, ἐὰν ἡ Συνέλευσις συμφωνῇ. Ἀλλ’ ἤθελον παρακαλέσει τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους τοὺς μετέχοντας τῆς Ἐπιτροπῆς, νὰ ἐπισπεύσωσι τὴν ἐργασίαν αὐτῶν. Διότι εἶναι ἀπαραίτητος ἀνάγκη, ἵνα ἡ ἐργασία αὕτη ὑποβληθῇ τὸ βραδύτερον μέχρι τῆς προσεχοῦς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τοῦ Πάσχα, οὕτως ὥστε νὰ δυνηθῶσιν οἱ κ.κ. πληρεξούσιοι κατὰ τὸ διάστημα τῶν διακοπῶν νὰ μελετήσωσι τὰς προτεινομένας τροποποιήσεις καὶ ἐπιληφθῶμεν ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν τῆς συζητήσεως. Μὲ ἐρωτῶσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος, καὶ ἀπαντῶ: πρόκειται νὰ θέσωμεν ἐπὶ τῆς ἀνατομικῆς τραπέζης μίαν ἑκάστην τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος καὶ ξύοντες τὴν κεφαλήν μας νὰ ἐρευνήσωμεν ἂν ἔχωμέν τι νὰ διορθώσωμεν εἴτε ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ, εἴτε ἐν τῇ ἐννοίᾳ, εἴτε ἐν τῇ διατυπώσει αὐτοῦ; Νομίζω ὄχι. Τὸ Σύνταγμα, ὅπως καὶ ἄλλην ἑσπέραν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω, ὑπάρχει, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σήμερον πρόκειται νὰ ἐπιχειρήσωμεν, εἶναι νὰ εἰσαγάγωμεν ἐκείνους τοὺς θεσμοὺς ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν, τοὺς ὁποίους ἡ πεῖρα τοῦ παρελθόντος καὶ ἰδίως τῶν προσφάτων γεγονότων καὶ ἡ ἐξέλιξις τῶν πολιτικῶν ἡμῶν πραγμάτων κατέστησαν ἀναγκαίους. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν οἱ θεσμοὶ οὗτοι ν’ ἀναφέρωνται ἢ εἰς ὡρισμένας κεφαλαιώδεις κατηγορίας τοῦ Συντάγματος, ἐπὶ τῶν ὁποίων θέλει γίνῃ εὐρυτάτη συζήτησις. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος. Πρέπει νὰ φύγῃ ἀφ’ ἡμῶν μακρὰν ἡ ἰδέα ὅτι πρόκειται νὰ παρασκευάσωμεν νέον τι Σύνταγμα. Τὸ Σύνταγμα εἶναι τὸ πολιτειακὸν οἰκοδόμημα οἷον ἐν τοῖς πράγμασιν ὑπάρχει, τῶν πραγμάτων ἀποτελούντων τῶν ἐν τῷ χάρτῃ ἀναγεγραμμένων διατάξεων τὴν πραγματοποίησιν. Καὶ τὰ πράγματα αὐτά, εἶναι ἡ ζωὴ τῆς χώρας ἡ πολιτειακή. Δὲν πρόκειται ταύτην ν’ ἀνακατασκευάσωμεν ἐξ ὁλοκλήρου. Πρόκειται τὰς ἐν τῇ λειτουργίᾳ τῇ εὐρύθμῳ τῆς ζωῆς ταύτης παρατηρηθείσας ἀνωμαλίας νὰ θεραπεύσωμεν. Ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν νομίζω, ὅτι ἡ ἐργασία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπισπευσθῇ. Ἀλλὰ καὶ ἄλλην ἔχω νὰ ὑποβάλω παρατήρησιν. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἀποτελεῖται ἀπὸ μέγαν ἀριθμὸν μελῶν. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἀκούει τὰς προτεινομένας ὑφ’ ἑνὸς ἢ πλειόνων ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς γνώμας. Εἶναι ἀνάγκη ἆρά γε, διὰ νὰ ἔχῃ τὴν πεποίθησιν ἡ Ἐπιτροπὴ ὅτι ἐξετέλεσε τὸ ἔργον αὐτῆς, νὰ συζητήσῃ ἐφ’ ἑκάστης τῶν γνωμῶν τούτων ἐν πλήρει εὐρύτητι καὶ νὰ προέλθῃ εἰς ὡρισμένον καὶ θετικὸν ὑπό τινος ἢ ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας δεκτὸν γενόμενον συμπέρασμα; Νομίζω ὄχι. Ἡ Ἐπιτροπὴ δύναται νὰ περιλάβῃ καὶ ὀφείλει νὰ περιλάβῃ καὶ τὴν γνώμην τὴν ἔστω ὑπό τινων ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς ἢ καὶ ὑπὸ μέλους αὐτῆς προτεινομένην. Εἰσηγητικὴ εἶναι ἡ Ἐπιτροπή. Ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ὑπάρχει λόγος ν’ ἀπασχοληθῇ εἰς εὐρεῖαν συζήτησιν, ἵνα αὐτὴ αὕτη καταρτίσῃ ἀπόφασιν. Διότι δὲν καλεῖται νὰ καταρτίσῃ ἀπόφασιν ἄλλην, ἢ μίαν καὶ μόνην, τὴν ἀπόφασιν τῆς ἐν τῇ εἰσηγήσει αὐτῆς περιλήψεως τῆς σχετικῆς γνώμης. Ἀλλ’ αὐτὴ ἡ ἀπόφασις εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ εἶναι καταφατική, καὶ ἂν εἷς καὶ μόνος εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος προτείνει τὴν γνώμην αὐτήν. Ἑπομένως δύναται νὰ ἐπισπεύσῃ ἡ Ἐπιτροπὴ τὸ ἔργον αὐτῆς καὶ οὕτω νὰ καταλήξῃ εἰς ἕν θετικὸν ἀποτέλεσμα λίαν προσεχῶς. Νομίζω ὅτι, ἂν ἤθελον ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν αὐταὶ αἱ δύο παρατηρήσεις, θὰ ἐπεσπεύδετο τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ κυριωτέρου ἔργου διὰ τὸ ὁποῖον συνεκροτήθη. Ἐνταῦθα δ’ ἐν τῇ Συνελεύσει, καὶ κυρίως μόνον ἐν τῇ Συνελεύσει, θὰ προκύψωσιν αἱ πλήρεις καὶ τελείως διαφωτιστικαὶ ἐκεῖναι συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀπαραίτητοι διὰ νὰ καθορισθῶσιν αἱ προσήκουσαι διατάξεις ἐν τῷ συνταγματικῷ ἡμῶν χάρτῃ. Αἱ ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ συζητήσεις, αἱ γενόμεναι ἐντὸς τῆς αἰθούσης τῆς Ἐπιτροπῆς, δὲν δύναται νὰ ἔχωσιν ἄλλον σκοπὸν ἢ νὰ πείσωσι τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς ἅ ἀπευθύνεται ὁ ἀγορεύων, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶναι ἐντελῶς μάταιον, διότι, καὶ ἂν δὲν πεισθῶσιν ἐκεῖναι πρὸς οὕς ἀπευθύνεται ὁ ἀγορεύων, πάντως θὰ περιληφθῇ ἐν τῇ ἐκθέσει ἡ γνώμη τοῦ ἀγορεύοντος καὶ μετὰ τῆς αἰτιολογίας της μάλιστα, ἐνῷ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ πρᾶγμα εἶναι διάφορον, διότι ἐν πλήρει δημοσιότητι καὶ εἰς ἐπήκοον ὁλοκλήρου τοῦ λαοῦ, ἀκούοντος, κρίνοντος καὶ ἀποδεχομένου ἢ ἀντιδρῶντος, θὰ λάβῃ χώραν συζήτησις, ἐξ ἧς θὰ προκύψῃ ἡ προσήκουσα λύσις καὶ θὰ τεθῶσιν αἱ ἁρμόζουσαι βάσεις τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς διέπῃ, ἃς εὐχηθῶμεν, ἐπὶ ὅσον τὸ δυνατὸν μακρότερον χρόνον. Δὲν πρέπει δὲ νὰ νομίζωμεν ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ προεξοφληθῶσιν αἱ ἐν τῇ Συνελεύσει συζητήσεις ἐκ τῶν ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, καὶ ἑπομένως νὰ παρατείνωμεν τὰς ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ συζητήσεις, διότι τοῦτο παρακωλύει τὰς ἐν τῇ Συνελεύσει συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἄρξωνται ὡς τάχιστα ἵνα παρασχεθῇ ἡ πεποίθησις καὶ εἰς τὸν λαὸν, ὁ ὁποῖος μὲ κυρίαν ἀποστολὴν ἀπέστειλεν ἡμᾶς ἐνταῦθα, ὅτι τὸ ἔργον τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ πολιτεύματος θὰ ἐπιτελέσωμεν, ὄχι μόνον ὡς οἷόν τε ἀρτιώτερον, ἀλλὰ καὶ ὅσον οἷόν τε ταχύτερον, ἵνα ἐκλίπῃ οἱαδήποτε ἀβεβαιότης. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ συντελέσῃ ὡς τάχιστα τὸ ἔργον αὐτῆς καὶ εἶμαι πρόθυμος νὰ παρακαλέσω, ἵνα ἡ Συνέλευσις παράσχῃ πᾶσαν οἱανδήποτε εὐκολίαν. Ἐλπίζω ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τάξωμεν προθεσμίαν, ὡς ἐλέχθη ἐν τῇ Συνελεύσει, ὅτε κατηρτίσθη ἡ Ἐπιτροπή, διότι ἡ Ἐπιτροπή, ἐπισπεύδουσα τὸ ἔργον της, θὰ καταλήξῃ ἄνευ προθεσμίας εἰς τὴν ταχεῖαν ὑποβολὴν τῶν προτάσεών της.

§67Π. ΣΤΑΪΚΟΣ. Πρέπει νὰ μᾶς ἀποστείλητε τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον εἴπετε.

§68Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Μάλιστα. Δὲν πρέπει δὲ νὰ λησμονήσωμεν ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς συζητήσεως, ὅταν ἔλθωσιν αἱ προτάσεις αὗται περὶ ὡρισμένων μεταβολῶν ἐν τῷ Συντάγματι, οὐδεὶς κωλύεται, οὐδεὶς ἐκ τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ συναδέλφων, νὰ ὑποβάλῃ καὶ ἄλλας προτάσεις, τροπολογίας ἢ ὅ,τι ἄλλο θέλει.

§69Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὡς γνωρίζετε, κύριε Πρόεδρε, ὑπάρχει Γαλλικόν τι λόγιον, καθ’ ὃ τὰ μεγάλα πνεύματα συναντῶνται. Ἐγὼ βεβαίως οὐδέποτε ἐφαντάσθην, ὅτι ἀνήκω εἰς τὴν τάξιν τῶν μεγάλων πνευμάτων, εἶμαι δὲ βεβαιότατος, ὅτι καὶ ἡ μετριοφροσύνη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μὲ παρακωλύει νὰ πιστεύσω καὶ περὶ αὐτοῦ τοιοῦτόν τι.

§70Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Συναντῶνται ὅμως καὶ τὰ μικρὰ καὶ τὰ μέτρια πνεύματα.

§71Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Καὶ τὰ μέτρια καὶ τὰ μικρὰ συναντῶνται, διότι, χωρὶς ποσῶς νὰ ἀνταλλάξω τὰς ἰδέας μου μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Ἡγέτου τῆς Συνελεύσεως, ἐν τῇ τελευταίᾳ τῶν συνεδριάσεων τῆς Συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς ὑπεστήριξα ἀκριβῶς τὰς ἰδέας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ θέτω, κύριοι, τὸ ἑξῆς ζήτημα σαφῶς καὶ καθαρῶς. Ἐὰν ὁ ἐκ Κρήτης πολιτευτὴς δὲν περιέπιπτεν εἰς τὰ ὀλισθήματα ἐκεῖνα, εἰς ἃ ἡμεῖς τοὐλάχιστον νομίζομεν ὅτι περιέπεσεν, ἐφαντάσθη τις ποτέ, ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη μεταβολῆς Πολιτεύματος, πρὸ ὀλίγων ἐτῶν θεσπισθέντος; Βεβαίως οὐχί. Ἐὰν ἐρωτᾶτε τὴν γνώμην μου, ἴσως καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1911 δὲν ὑπῆρχεν τοσοῦτον μεγάλη ἀνάγκη μεταβολῆς τοῦ Πολιτεύματος, διότι ὑπὸ τὸ Πολίτευμα τοῦ 1862 ἔτους ἀληθῶς ἐμεγαλούργησεν ἡ Ἑλλάς. Οὐδεμία δὲ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος τοῦ 1862 ἔτους παρεκώλυσεν ἢ ἠδύνατο νὰ παρακωλύσῃ τὴν Ἐθνικὴν πρόοδον. Λέγω λοιπόν, ὅτι, ἐὰν δὲν ἐνεφιλοχώρουν τὰ γνωστὰ γεγονότα, ἡ Ἐθνικὴ βούλησις, ἡ Ἐθνικὴ συνείδησις οὐδέποτε εἶχε τὴν ἰδέαν καὶ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη μεταβολῆς Συνταγματικῶν διατάξεων, ἢ ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος τοῦ ἔτους 1911. Οὐδὲ νομίζω, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν ταῖς ἐκλογαῖς τῆς 1 Νοεμβρίου, ἔδωκεν εἰς ἡμᾶς τὴν ἐπιτακτικὴν ἐντολὴν, ἐκ θεμελίων νὰ δημιουργήσωμεν νέον Σύνταγμα. Τὸ κατ’ ἐμέ, ἐκτὸς τῶν διατάξεων ἐκείνων, αἵτινες ἤθελον συντελέσει εἰς τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ Πολιτεύματος, εἰς τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὀλίγαι τῶν ἄλλων διατάξεων τοῦ Συντάγματος δέωνται μεταβολῆς. Διὰ τούτων δὲν ἐννοῶ ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ νὰ μὴ γίνῃ σύντομός τις ἀνταλλαγὴ γνωμῶν περὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀποβάλλωμεν ἀφ’ ἡμῶν τὴν ἔμμονον ἰδέαν, ὅτι ἀντιπροσωπεύομεν τὴν λαϊκὴν βούλησιν, ζητοῦντες ἀνατροπὴν καὶ ἀναδημιουργίαν μιᾶς ἑκάστης τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ὁλοκλήρου τοὐτέστι τοῦ Πολιτεύματος. Ὅταν τὰ πράγματα οὕτω τεθῶσιν, ἅτινα εἶμαι λίαν εὐτυχὴς ὅτι εὑρίσκουσι σύμφωνον καὶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω, ὅτι καὶ ἡ ἐργασία ἡμῶν θέλει προβῆ ταχύτερον ἢ ὅσον φανταζόμεθα. Μάλιστα ἔχω νὰ ἀναγγείλω τὸ εὐχάριστον γεγονός, ὅτι ἡ ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς ἐδέχθη, ὅπως συνεδριάζῃ παρόντων καὶ ἕνδεκα μελῶν μόνον. Τοιουτοτρόπως εὐκολύνεται ὁ καταρτισμὸς τῶν συνεδριάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς, διότι δὲν πρέπει νὰ ἀποκρύψω, ὅτι τὸ πολυάριθμον τῶν Ἐπιτροπῶν ἐν γένει εἶναι ὁ σάραξ τῆς μὴ ἐργασίας αὐτῶν. Ἄν ὑπ’ ἐμοῦ ἐξηρτᾶτο, οὐδέποτε ἤθελον συγκροτήσει Ἐπιτροπήν, ἀποτελουμένην ἐκ πλειόνων τῶν 5 ἢ κατ’ ἐπιείκειαν τῶν 7 μελῶν, ἀλλ’ ἐνταῦθα συνεκλήθησαν ἐξ ἑνὸς μόνον Νομοῦ 8 πληρεξούσιοι εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος, οὗτοι δὲ εἰσὶν οἱ τῆς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πληρεξούσιοι. Συνεκροτήθη ἐπιτροπὴ ἐκ 49 μελῶν, καὶ αὐτὸ μοὶ ἐνθυμίζει τὴν τριακονταμελῆ ἐπιτροπήν, ἥν ἐζήτει ὁ ἀείμνηστος Βουλευτὴς Δουζίνας. Εὐτυχῶς τέλος πάντων ἡ Ἐπιτροπὴ ἐδέχθη, ὅπως συνεδριάζῃ ἐν ἀπαρτίᾳ δι’ 11 μελῶν. Τοιουτοτρόπως ἐλπίζω, ὅτι θέλει φθάσει εἰς αἴσιον πέρας. Ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ δὲν παρίσταται βεβαίως ἡ ἀνάγκη ἀγορεύσεων, διότι ὁπωσδήποτε ἐν κύκλῳ περιωρισμένῳ, ἀποτελουμένῃ βεβαίως ἐκ προσώπων, ἅτινα ἔχουσι μεγίστην πεῖραν τῶν πραγμάτων δι’ ἅ ἐκλήθησαν νὰ ἐργασθῶσι, τὶς ἡ ἀνάγκη πολλῶν λόγων; Ἐπὶ τέλους ἐκεῖ δὲν ὑπάρχουσι καὶ ἀκροατήρια, ἵνα ἐπιδείξωμεν τὴν εὔλογον ἐπιθυμίαν περὶ τῆς εὐγλωττίας ἡμῶν. Νομίζω, ὅτι ὀλίγαι λέξεις ἀρκοῦσιν, ἵνα ἐκφράσῃ τις τὰ νοήματα αὐτοῦ. Προσεπάθησα πάσῃ δυνάμει νὰ ἐμπνεύσω τὰς ἰδέας ταύτας εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, καὶ δὲν λέγω, ὅτι τελείως ἀπέτυχον, χαίρω ὅμως, ὅτι ὁ Ἡγέτης τῆς πλειονοψηφίας ἐκφράζει τὴν αὐτὴν γνώμην, διότι, πέποιθα, ὅτι τοὐλάχιστον οἱ φίλοι αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, ἀκολουθοῦντες τὴν γνώμην τοῦ κ. Ἡγέτου τῆς Συνελεύσεως, θέλουσι συντελέσει ὅπως ὡς τάχιστα φθάσωμεν εἰς τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§73Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Μίαν παρατήρησιν ἔχω νὰ κάμω, ὅτι ὁ τρόπος ἐν γένει καθ’ ὅν γίνεται ἡ προπαρασκευὴ τοῦ σχεδίου τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, εἶναι ἀσφαλῶς πλημμελής. Ἐξελέγη μία ἐπιτροπή, ἥτις ἀποτελεῖται ἀπὸ 48 μέλη, ἡ ἐπιτροπὴ οὕτη ὥρισεν 11 εἰσηγητὰς ἕκαστος τῶν ὁποίων ἀνέλαβεν ἕν κεφάλαιον περιλαμβάνον ἕν μέρος τοῦ Συντάγματος. Ἡ ἐργασία ὄντως ἐκ μέρους τῶν εἰσηγητῶν ἐγένετο ἐπιμελὴς καὶ κατηρτίσθη ἕν σχέδιον, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνει τὰ πρῶτα 22 ἄρθρα. Τώρα τὶ γίνεται; Ἐνῶ βέβαια αὐτὸ τὸ σχέδιον τὸ περιλαμβάνον τὰ 22 αὐτοῦ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἔπρεπε νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν προπαντός, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀπασχολῆται ἡ Ἐθνοσυνέλευσις εἰς τὸν ἔλεγχον τῶν διατάξεων αὐτῶν, τὶ γίνεται; Ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη τῶν 11 εἰσηγητῶν, πρόκειται τὰ πορίσματα αὐτῆς εἰς τὰ ὁποῖα κατέληξε νὰ τὰ ὑποβάλῃ καὶ τὰ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τὴν τεσσαρακονταοκταμελῆ. Ποῖον θὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα; Ὅτι ἔχομεν τρεῖς συνεδριάσεις καὶ εὑρισκόμεθα ποῦ νομίζετε; Εἰς τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ἂν δὲ ἐξακολουθήσῃ ἡ αὐτὴ τακτική, νὰ εἶσθε βέβαιοι, ὅτι εἰς τὸ 1930 θὰ εἴμεθα ἀσφαλῶς ἐδῶ. Καὶ ἔρχομαι νὰ ἐρωτήσω, ὡς ὀρθότατα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μὴ τάχα αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας θὰ ἔχωσι τὰ 48 μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναπτυχθοῦν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐν πλήρει συνεδριάσει καὶ ἡ ἀνάπτυξις αὕτη νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ληφθῇ μία ὁριστικὴ καὶ ἀμετάκλητος ἀπόφασις ἐπὶ ἑκάστης διατάξεως; Λέγω δὲ τοῦτο διότι συμφωνῶ ἀπολύτως καὶ μὲ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς. Δὲν εὑρίσκω ὅτι ἐνδείκνυται ἐκ τῆς κοινῆς συνειδήσεως ἡ μεταρρύθμισις ὅλων τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Κύριοι συνάδελφοι, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπῆρξεν ἀφορμὴ τόσον ταλαιπωριῶν, δὲν εἶναι βέβαια τὸ Σύνταγμα τὸ ὁποῖον, ὅταν ἐλειτούργει, ἐλειτούργει κατὰ τρόπον προστατευτικὸν τῶν συμφερόντων τῆς Πολιτείας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μᾶς ἔβλαψεν, ἦτο ἡ παράβασις τοῦ Συντάγματος. Αὐτὴ ἦτο ἡ ἀφορμὴ ὅλων τῶν ἀτυχημάτων, διότι μὴ λησμονῆτε ὅτι ὅταν ἦλθεν ἡ τυραννικὴ Κυβέρνησις ἐνταῦθα ἀνέστησε τὴν ψευδοβουλήν, καὶ ἐρωτῶ: ὑπῆρχε καμμία διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμα, ἡ ὁποία νὰ ἐπιτρέψῃ τοῦτο; Ὄχι, καὶ ὅμως ἀνέστη ἡ ψευδοβουλὴ καὶ ἐψήφισεν ἀπειρίαν νομοθετημάτων, διὰ τῶν ὁποίων κατεπιέσθη ὁ κόσμος. Καὶ ὅταν εὕρισκεν πρόσκομμα εἰς ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος τὴν ἀνέτρεπεν, τῆς ἦτο πρόσκομμα ἡ ἀνεξαρτησία τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς, διότι εὕρισκεν ὅτι δικαστικὴ ἀρχὴ ἀνεξάρτητος θὰ ἦτο εἷς φραγμός, ἕν πρόχωμα κατὰ τῶν αὐθαιρεσιῶν τοῦ τυραννικοῦ καθεστῶτος καὶ μὲ ἕν διάταγμα ἀνετράπη ἡ ἰσοβιότης, δηλαδὴ μία διάταξις θεμελιώδης τοῦ Συντάγματος καὶ ὅλα τὰ δεινὰ ἐκεῖθεν προέκυψαν, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν παράβασιν τοῦ Συντάγματος. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς νὰ μοῦ εἴπητε, ἐὰν δὲν ὑπῆρχον αὐταὶ αἱ θρασύταται παραβάσεις θὰ ὑπῆρχε κανὲν παράπονον; Τὶ ἔπταιε καὶ τὶ πταίει τὸ δυστυχισμένο αὐτὸ Σύνταγμα; Εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν αὐτὸ ἐφηρμόζετο βέβαια κανονικῶς, θὰ ἐγεννᾶτο καμμία ἀξίωσις ἐκ μέρους τῆς κοινωνικῆς συνειδήσεως διὰ τὴν μεταβολὴν αὐτοῦ; Ἀσφαλῶς ὄχι. Βέβαια τώρα μὲ τὴν ἐξέλιξιν ἐνδείκνυνται βελτιώσεις τινές, αἱ ὁποῖαι ἀνταποκρίνονται εἰς τὴν σύγχρονον κοινωνικὴν ἀντίληψιν, καὶ αὐταὶ θὰ ληφθοῦν ὑπ’ ὄψει ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ αὐτῇ καὶ θὰ μεταρρυθμισθοῦν ἐλάχισται διατάξεις. Ἀλλὰ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν ἀπὸ τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος μέχρι τοῦ ἑκατοστοῦ, μὲ τὴν τάσιν τὴν ὁποίαν βλέπω ἂς εἴπω δυστυχῶς, συναδέλφων τινῶν, καὶ νὰ ἐπιληφθῶμεν ὅλων τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, νομίζω ὅτι θὰ εἴμεθα ἐδῶ καὶ τὸ 1930. Ἡ γνώμη μου εἶναι ἡ ἑξῆς: Ἡ ἐπιτροπὴ ἔχει παρασκευάσει διὰ τῶν εἰσηγητῶν τὰ 22 πρῶτα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος.

§74Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ ποίαν σειράν;

§75Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Τὴν σειρὰν τοῦ ὑπάρχοντος Συντάγματος. Ἂς συζητήσῃ αὐτὰ ἡ Συνέλευσις καὶ εἰς τὸ finale, ὅταν ἡ Συνέλευσις φθάσῃ εἰς τὸ τέρμα, τότε θὰ σκεφθῇ ποίαν ἀρίθμησιν θὰ λάβῃ ἑκάστη διάταξις, ὡς ἐπίσης θὰ σκεφθῇ ἐὰν πρόκειται νὰ γίνῃ καὶ ἄλλη διάταξις αὐτοῦ. Ἀλλ’ αὐτὸ ὅμως νὰ γίνῃ κατὰ τὴν γνώμην μου, ὅταν φθάσῃ εἰς τὸ τέρμα τὸ Συντακτικὸν ἡ Συνέλευσις, διότι τότε σκοπιμώτερον θὰ γίνῃ αὐτό, ἐν ᾧ ἂν ἀρχίσωμεν προκαταρκτικῶς συζητοῦντες πῶς πρέπει νὰ γίνῃ ἡ σειρὰ τῶν διατάξεων, θὰ καταναλώσωμεν χρόνον πολύτιμον. Λοιπὸν ἡ γνώμη μου εἶναι, ὅτι αὐτὰ τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα παρεσκεύασαν οἱ εἰσηγηταὶ τῆς Ἐπιτροπῆς, νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ ἄρξηται ἡ συζήτησις ἐπ’ αὐτῶν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Ἐν τῷ μεταξὺ οἱ ἕτεροι εἰσηγηταί, εἰς τοὺς ὁποίους ἔχουσιν ἀνατεθῇ ὡρισμένα κεφάλαια τοῦ Συντάγματος, νὰ παρασκευάσουν τὴν ἐργασίαν τους, ἡ ὁποία θὰ παρασκευάζεται ἐν τῷ μεταξύ, εἰς τρόπον ὥστε, ὅταν θὰ τελειώσῃ ἡ Συνέλευσις τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν 22 πρώτων ἄρθρων, θὰ εἶναι ἄλλα κεφάλαια ἕτοιμα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβληθοῦν καὶ πάλιν εἰς συζήτησιν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, εἰς τρόπον ὥστε μὲ τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐκράτησε παρὰ τῷ κ. Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως, θὰ εἶναι δυνατὸν τὸ ἔργον νὰ περατωθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν συντομώτερον, ἐν ᾧ ἂν ἀκολουθήσωμεν τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον ἀκολουθοῦμεν σήμερον, δὲν θὰ τελειώσωμεν ποτέ.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Μάτεσις ἔχει τὸν λόγον.

§77Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Τοῦτο μόνον ἔχω νὰ προσθέσω, κύριοι πληρεξούσιοι. Τὸ νὰ παρασκευασθῇ ὁλόκληρον τὸ σχέδιον τὸ ὑποβληθησόμενον εἰς τὴν Συνέλευσιν μέχρι τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν θὰ διακόψῃ ἡ Συνέλευσις τὰς ἐργασίας της, μέχρι τῶν ἑορτῶν, τὸ θεωρῶ πολὺ δύσκολον.

§78Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἀδύνατον!

§79Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Εἶπον πολὺ δύσκολον διὰ νὰ μὴ εἴπω ἀδύνατον. Ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν εἰσηγητῶν ἐργάζεται ὄντως μετ’ ἐπιμελείας—ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τὸ εἴπω, καίτοι ἀποτελῶ μέλος αὐτῆς—καὶ ὑποθέτω ὅτι πολὺ ταχέως θὰ ἔχῃ περατώσῃ τὸ ἔργον της. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ πρέπει καὶ ἡ ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ἐπεξεργασθῇ τὸ σχέδιον τοῦτο, οὕτως ὥστε εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ παρουσιασθῇ οὐχὶ ὡς ἔργον τῶν εἰσηγητῶν, ἀλλ’ ὡς ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐπεξειργάσθη ἡ ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς. Τώρα κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἔργου τῆς ὁλομελείας τῆς Ἐπιτροπῆς, ὑποθέτω καὶ ἐγὼ ὅτι δὲν θὰ καταναλωθῇ ἐν τῷ μέλλοντι τόσος χρόνος, ὅσος κατηναλώθη εἰς τὰ πρῶτα ἄρθρα, διότι τὰ πρῶτα ἄρθρα πραγματικῶς ἔχουσι τοιαύτην σοβαρότητα καὶ ἐρρίφθησαν τοιαῦται γνῶμαι, ἄξιαι καὶ προσοχῆς καὶ μεγάλης συζητήσεως ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς, ὥστε, ἐὰν κατηναλώθησαν ὀλίγαι τινὲς ὧραι κατὰ τὴν συζήτησιν δὲν θεωρῶ ὅτι ἀπετέλεσε τοῦτο μεγάλην δαπάνην χρόνου. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἑπόμενα ἄρθρα τὰ ἀφορῶντα τὸ δημόσιον δίκαιον τῶν Ἑλλήνων, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι δύναται νὰ γίνῃ συζήτησίς τις, ἀλλ’ ἐπειδή τὰ θέματα εἶναι πολὺ γνωστὰ εἰς ὅλα τὰ μέλη τῆς ὁλομελείας τῆς Ἐπιτροπῆς, καθόσον ἀποτελοῦσι τὸ δημόσιον δίκαιον τῶν Ἑλλήνων, τὸ καθ’ ἑκάστην ἐφαρμοζόμενον, ἐλπίζω ὅτι δὲν θὰ καταναλώσωσι τόσον πολὺν χρόνον, ὅσον κατηνάλωσαν τὰ πρῶτα ἐκεῖνα ἄρθρα. Καὶ διὰ νὰ φθάσωμεν πρακτικῶς εἰς ἀποτελέσματα σύμφωνα μὲ τὴν ἐξενεχθεῖσαν γνώμην, ἴσως θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχωμεν καὶ τῆς Συνελεύσεως τὴν συναίνεσιν, δηλαδὴ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν μέχρι τῶν διακοπῶν τὰ σχεδιάσματα τὰ ἀφορῶντα τὰ πρῶτα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, οὕτως ὥστε νὰ λάβῃ γνῶσιν αὐτῶν ἡ Συνέλευσις, νὰ ἀρχίσῃ τὴν συζήτησιν ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, κατὰ τὸ διάστημα δὲ τῶν διακοπῶν ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ συμπληρώσῃ τὸ ἔργον της, οὕτως ὥστε, κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως νὰ ὑποβάλῃ καὶ τὰ ὑπολειπόμενα ἄρθρα.

§80Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ μεγάλη Ἐπιτροπὴ πότε νομίζετε ὅτι δύναται νὰ ἀποφασίσῃ;

§81Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Εἶπον ὅτι ἡ ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς μέχρι τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν θὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας μας, εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ συμπληρώσῃ τὴν ἐπεξεργασίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῶν εἰσηγητῶν τῶν 22 πρώτων ἄρθρων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ δοθῇ τροφὴ εἰς τὴν Συνέλευσιν διὰ τὴν ἀμέσως ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν της. Ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως, κατὰ τὸ διάστημα τῆς διακοπῆς καὶ οἱ εἰσηγηταὶ θὰ συμπληρώσωσι τὴν ἐργασίαν των, καὶ ἡ ὁλομέλεια τῆς Ἐπιτροπῆς θὰ ἔχῃ προχωρήσῃ ἐπαρκῶς, ὥστε μὲ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως νὰ δοθῇ νέα τροφὴ πρὸς συζήτησιν.

§82Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει νὰ σημειωθῇ τοῦτο, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον ἡ Συνέλευσις νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἑξῆς ἀνάγκην, νὰ παρακαλέσῃ εἴτε τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Εἰσηγητῶν, εἴτε καὶ τὴν ὁλομέλειαν τῆς μεγάλης Ἐπιτροπῆς, νὰ ὑποβάλωσι ὅσας ἔχουσι προτάσεις τροποποιήσεως, ἔστω καὶ ἀνεπεξεργάστους, καὶ νὰ ἐπιληφθῇ ἡ Συνέλευσις τῆς συζητήσεως αὐτῶν, διότι ἐὰν ἡ Ἐπιτροπὴ παραβαίνουσα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι ἐκ τῶν πραγμάτων ἐνδείκνυται, δὲν σπεύσῃ νὰ καταθέσῃ τὰς προτάσεις καὶ νὰ ὑποβάλῃ τὰς ἐπὶ τῶν προτάσεων γνώμας της, ἀλλὰ θελήσῃ νὰ ἐξαντλήσῃ τὰ ζητήματα αὐτά, εἶναι ἐνδεχόμενον, ἐπαναλαμβάνω, νὰ εὑρεθῇ ἡ Συνέλευσις εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παρακαλέσῃ νὰ κομίσωσι ἀνεπεξεργάστους τὰς προτάσεις των, καὶ νὰ ἐπιληφθῇ ἡ Συνέλευσις τῆς συζητήσεως αὐτῶν περὶ ἀποδοχῆς ἢ μὴ ἀποδοχῆς αὐτῶν.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Λυκουρέζος ἔχει τὸν λόγον.

§84Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Ὀρθότατα εἶναι, κύριοι, ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐπίσης καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω, ὅτι αἱ προτάσεις αὐταὶ πρέπει μόνον ὡς συμβουλαὶ καὶ ὑποδείξεις νὰ θεωρηθοῦν παρὰ τῆς Συνελεύσεως, χωρὶς νὰ ἔχωσι κανὲν ἀποτέλεσμα.

§85Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ καταλήξωμεν εἰς αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπον.

§86Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Ἀκριβῶς. Τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον καθιερώθη εἰς τὴν ἐπεξεργασίαν τοῦ σχεδίου τοῦ Συντάγματος εἶναι τοσοῦτον πλημμελές, ὥστε ἀσφαλῶς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἀληθῶς μετὰ τὴν παρέλευσιν ἕξ μηνῶν δὲν δυνάμεθα νὰ προσκομίσωμεν ἕν μέρος ἄξιον λόγου, διότι ἡ ἐπεξεργασία, ὡς εἶπεν ὁ κ. Σωτηριάδης, γίνεται ἀπὸ 11 εἰσηγητάς, εἰς δὲ τὰς συνεδριάσεις τῶν εἰσηγητῶν διεξάγονται μακρόταται συζητήσεις, ἐπὶ τέλους δὲ αἱ συζητήσεις, νὰ διατυπώνωνται εἰς ὡρισμένα ἄρθρα. Μετὰ τὴν ἐπεξεργασίαν τῶν ἄρθρων αὐτῶν, γίνεται εἰσήγησις τούτων ὡς ἐν προσχεδίῳ εἰς τὴν μεγάλην Ἐπιτροπήν. Εἶναι πολὺ φυσικὸν ὅταν μία Ἐπιτροπὴ ἀποτελῆται ἀπὸ 30–40 μέλη, ἕκαστον δὲ ἐξ αὐτῶν ἐκφέρῃ μίαν γνώμην, φαντάζεσθε ὅτι ὅσον ὀλίγα καὶ ἂν εἴπῃ ὁ ἀγορητὴς εἰς τὴν συζήτησιν αὐτήν, θὰ καταναλωθῇ χρόνος ἀρκετός, οὕτως ὥστε νὰ παρακωλύηται τὸ ἔργον. Διὰ νὰ φθάσωμεν λοιπὸν εἰς πρακτικὸν ἀποτέλεσμα, πρέπει νὰ λάβωμεν ριζικώτερα μέτρα καὶ συμφωνῶ πλήρως μὲ τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. Σωτηριάδη, νὰ γίνεται εἰσήγησις ἐδῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν μετὰ τὴν ἐπεξεργασίαν τῶν εἰσηγητῶν καὶ νὰ αὐξηθῇ ἔστω καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν εἰσηγητῶν ἐν ἀνάγκῃ.

§87Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν.

§88Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Τὰ δὲ ἄλλα μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ἀρκεσθῶσιν εἰς τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία θὰ γίνῃ εὐρύτατα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Διότι ἤδη καταναλισκόμεθα εἰς συζητήσεις διπλᾶς καὶ τριπλᾶς, ἐνῷ θὰ γίνῃ μία εὐρυτάτη συζήτησις ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἥτις θὰ δώσῃ τὴν λύσιν. Νομίζω λοιπὸν καλὸν νὰ ληφθῇ ἀπόφασις ὅπως ἡ ἐργασία τῶν εἰσηγητῶν προσαχθῇ ἀπ’ εὐθείας εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Ἰωαννίδης ἔχει τὸν λόγον.

§90Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅπως δώσῃ ἐντολὴν, ἵνα ὅλαι αἱ ἐκθέσεις καὶ τὰ ἔγγραφα τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος διανέμωνται ἵνα ἔχωμεν τὸν καιρὸν νὰ κάμνωμεν τὰς ἐπ’ αὐτῶν παρατηρήσεις μας διὰ τὴν ἐν τῇ Συνελεύσει γενικὴν συζήτησιν.

§91Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Καὶ ἡ ἁβρότης ἡ κοινωνικὴ καὶ ἡ ἁβρότης ἡ πολιτικὴ, δὲν μοῦ ἐπιτρέπουσιν, ἐγὼ νὰ φέρω πρότασιν περὶ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τῆς Γενικῆς Ἐπιτροπῆς, ἥτις ἔσχε τὴν ἐπιεικῆ περὶ ἐμοῦ γνώμην, ὅπως μὲ ὀνομάσῃ Πρόεδρον αὐτῆς. Ἐὰν τις ἄλλος θέλῃ νὰ προτείνῃ τοῦτο καὶ νὰ ἐκφρασθῇ ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως, βεβαίως εἶναι ἐλεύθερος. Ἀλλ’ ἐγώ, δι’ οὕς λόγους εἶπον, δὲν τολμῶ νὰ εἰσηγηθῶ τοιαύτην πρότασιν. Ἔρχεται τὸ ἕτερον τῶν ζητημάτων, τὸ προταθέν, ὅπερ ἐκ πρώτης ἐξετάσεως φαίνεται εὔλογον. Τουτέστιν, εὐθὺς ὡς παρασκευάζεται ἀριθμός τις ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἐὰν μάλιστα ταῦτα ἀποτελῶσιν ἕν σύνολον, ἕν κεφάλαιον, νὰ εἰσάγηται ἡ ἐργασία αὕτη ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, νὰ συζητῆται καὶ ψηφίζηται, εἴτε νὰ εἰσάγηται δευτέρα δόσις ἐργασίας καὶ οὕτω καθεξῆς. Εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, κύριε Πρόεδρε, ἐπιτρέψατέ μοι, ἐκ βάσεων νὰ διαφωνῶ. Ἐγὼ θεωρῶ, ὅτι τὸ Σύνταγμα ἀποτελεῖ ἑνιαῖον καὶ ὁλομερὲς ἔργον καὶ οἰκοδόμημα, φοβοῦμαι ὅτι ἡ κατάτμησις τῆς ἐργασίας καὶ ἡ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὑποβολὴ αὐτῆς ἐνώπιον τοῦ Σώματος, θέλει συντελέσει εἰς τὸ νὰ μὴ καταρτίσωμέν τι σοβαρὸν καὶ σπουδαῖον. Μάλιστα θέλει προκύπτει πολλάκις ἡ ἀνάγκη, ἐκεῖνα, ἅτινα ἐψηφίσαμεν καὶ παρεδέχθημεν, νὰ τροποποιῶμεν πάλιν ὅπως τὰ προσαρμόσωμεν πρὸς νεώτερα ἄρθρα, δυνάμενα νὰ σχετίζωνται πρὸς τὰ ἤδη θεσπισθέντα. Τοιουτοτρόπως ἐνδέχεται νὰ γίνῃ συζήτησις περὶ Γερουσίας, καὶ ψηφισθῇ αὕτη. Δὲν ἐκφράζω ἐγὼ περὶ τούτου εἰσέτι τὴν γνώμην μου λέγων τοῦτο! Ἀλλ’ ἐνδέχεται νὰ γίνῃ συζήτησις καὶ περὶ Συμβουλίου Ἐπικρατείας καὶ περὶ νέου θεσμοῦ, τοῦ Δημοψηφίσματος. Ἐὰν ταῦτα ὅλα διὰ μιᾶς παρουσιασθῶσιν ἔχει καλῶς, ἀλλὰ ὑποθέτω, ὅτι θέλουσιν ὑπάρχει ἄρθρα, ἐν οἷς τὰ τρία ταῦτα ἐξαίφνης θέματα ἔσεται ἀνάγκη νὰ συζητηθῶσιν ἀπὸ κοινοῦ. Νομίζω, ὅτι σοβαρώτερον καὶ λυσιτελέστερον ἤθελεν εἶσθαι ἐὰν ἐσπεύδομεν εἰς τὸν καταρτισμὸν ὅλων τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος καὶ ὑπεβάλλομεν τὸ Σύνταγμα ὡς τι ἑνιαῖον καὶ ὁλομερές. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὃν τὰ μάλιστα σέβομαι, καὶ ἐκτιμῶ τὰς γνώμας αὐτοῦ, νὰ παρακαλέσω αὐτόν, ὅπως ἀποτρέψῃ ἀπὸ τοῦ λογισμοῦ αὐτοῦ ἀντίθετον ταύτης γνώμην. Ἴσως τὴν γνώμην, ἣν ἐξέφρασε, ἣν θεωρῶ μᾶλλον ὅτι εἶπεν ὡς οἱονεὶ ἐλαφροτάτην τινὰ ἀπειλήν.

§92Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ εἶπον ὡς ἀπειλήν. Εἶπον ὅμως ὅτι ἐὰν πρόκειται νὰ καταλήξωμεν εἰς ἐκεῖνο, ὅπερ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀργολιδοκορινθίας συνάδελφος εἶπεν ὅτι πρόκειται νὰ παραμείνωμεν καὶ μέχρι τοῦ 1930 ἐνταῦθα, δὲν ἔχομεν ἄλλο μέσον, παρὰ νὰ πράξωμεν οὕτω.

§93Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Λέγω λοιπόν, τοιαύτη τις ἰδέα, ἣν εὐχαρίστως ἀκούω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος δὲν ἀποδέχεται, ἤθελεν εἰσαγάγει εἰς τὴν Αἴθουσαν ταύτην τὴν σύγχυσιν. Δὲν ἠθέλομεν φθάσει εἰς ἀποτέλεσμα, διότι ὅταν ἐν συνεδρίῳ, ἀποτελουμένῳ ἐξ ἕνδεκα εἰσηγητῶν, διεξάγωνται τοσοῦτον μακραὶ καὶ πολυποίκιλοι συζητήσεις, φαντασθῆτε, κύριοι, τί θέλει συμβῆ ἐν τῇ πολυανθρώπῳ ταύτῃ Αἰθούσῃ. Ἐγώ, κύριοι, ἤθελον ἀποδεχθῆ εὐκολώτερον νὰ σβεσθῶσιν ὅλα τὰ φῶτα, νὰ ρίψητε βελόνην ἐντὸς τῆς αἰθούσης καὶ νὰ ἀνεύρω αὐτὴν διὰ τῶν γεγηρακότων ὀφθαλμῶν μου, ἢ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ Συντάγματος ὁλοκλήρου φύρδην–μίγδην, ἵνα δυνηθῇ ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποφασίσῃ τι σοβαρὸν καὶ σπουδαῖον. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ πάλιν παρακαλῶ καὶ ἱκετεύω, ὅπως πρυτανεύσῃ παρ’ ἡμῖν τὸ ὀλιγόλογον ἐν ταῖς συνεδρίαις τῶν Ἐπιτροπῶν, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ φέρωμεν εἰς πέρας τὸ σπουδαῖον αὐτὸ ἔργον.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Τσουκαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§95Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅ τι τὸ ἔργον τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς προχωρεῖ βραδέως. Δὲν εἶμαι βεβαίως σύμφωνος, πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀργολιδοκορινθίας κ. πληρεξούσιον ὅστις ἐξεφράσθη, ὅτι θὰ παραταθῶσιν αἱ ἐργασίαι αὐτῆς μέχρι τοῦ 1930, σχῆμα λόγου ἄλλως, ἀλλὰ καὶ δὲν εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι προκειμένου περὶ Συντάγματος, περὶ Πολιτεύματος πρέπει νὰ σπεύδωμεν. Νὰ σπεύσωμεν, ἀλλὰ βραδέως. Ἐπειδὴ δὲ ὡς καὶ ἐν ἀρχῇ τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως εἶπον, πρέπει νὰ σπεύσωμεν εἰς τὴν περάτωσιν τοῦ Συντακτικοῦ ἔργου τῆς Συνελεύσεως, διότι σπουδαιότατα συμφέροντα τοῦ Κράτους θίγονται καὶ εὑρίσκονται ἐπὶ τάπητος. Νομίζω καὶ ἐγὼ ὅτι ὀφείλω νὰ ὑποβάλω τὴν ἐπὶ τούτου γνώμην μου, ἣν ἄλλως ὑπέβαλον καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, καθ’ ἣν τὰ μέλη τῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπῆς νὰ ὑποβάλωσι τὰς γνώμας αὐτῶν ἐγγράφως, ἐν τῇ ἐκθέσει δὲ τοῦ Προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ἀναφέρωνται καὶ αἱ διαφωνίαι, οὕτως ὥστε ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ὑπάρχωσι καὶ αἱ μονομερεῖς διαφωνίαι. Κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον νομίζω, ὅτι οὐδὲν ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς θὰ ματαιωθῇ, οὐδὲ θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ εὐρυτάτη αὐτὴ συζήτησις, ἡ ὁποία ἀληθῶς λαμβάνει χώραν ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ καὶ ἡ ὁποία ἦτο ἑπόμενον νὰ μᾶς φέρῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, εἰς τὸ ὁποῖον μᾶς ἔφερεν. Τοιουτοτρόπως, τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ὑποβάλλοντα τὰς γνώμας αὐτῶν ἐγγράφως, δὲν θὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ καταγίνωσιν εἰς πολυώρους ἀγορεύσεις, τὸ δὲ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς συντομεύεται τὰ μέγιστα. Ὁ Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς θὰ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσιν ἐγγράφως προφανῶς, ἐν αὐτῇ θ’ ἀναφέρωνται αἱ τυχὸν μειοψηφοῦσαι γνῶμαι, κατὰ δὲ τὴν ἐν τῇ Συνελεύσει συζήτησιν θὰ διατυπωθῶσι λεπτομερέστερον αἱ γνῶμαι. Οὕτω ἡ Συνέλευσις θὰ διατελῇ ἐκ τῶν προτέρων ἐνήμερος τῶν γνωμῶν τῶν μελῶν τῆς πλειοψηφίας καὶ τῆς μειοψηφίας, ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου δὲν θὰ καταναλίσκωμεν χρόνον μακρὸν ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ. Τὴν πρότασιν ταύτην ὑπέβαλον καὶ ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς Ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος καὶ τὴν γνώμην ταύτην ἐνόμισα ὀρθὸν νὰ ὑποβάλω καὶ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βοκοτόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§97Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς ἐκάλεσα, κ. Ἀναστασόπουλε.

§99Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, δὲν μὲ ἐκαλέσατε κ. Πρόεδρε. Ἐγὼ ἂν δὲν ἔχω ὀφθαλμούς, οἵτινες νὰ δύνανται ἐντὸς τοῦ σκότους νὰ ἀνακαλύψωσι τὴν βελόνην, ἔχω ὦτα διὰ νὰ ἀκούω.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Ἀναστασόπουλε, λυποῦμαι πολὺ ὅτι θέτετε ὑπὸ ἀμφισβήτησιν μίαν ῥητὴν διαβεβαίωσιν, τὴν ὁποίαν σᾶς κάμνω. Σᾶς ἐκάλεσα εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὸν κ. Λεβίδην καὶ μοῦ ἐνεύσατε ὄχι. Ἐκάλεσα κατόπιν τὸν κ. Τσουκαλᾶν. Ἐπιμένετε νὰ σᾶς καλέσω; Δικαίωμά σας εἶναι.

§101Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁμοιάζω μὲ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος λέγεται ὅτι τὸ μανθάνει τελευταῖος.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἴσως ἦσθε ἀπησχολημένος εἰς ἰδιαιτέραν συνομιλίαν.

§103ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νοῦς ὁρᾷ καὶ νοῦς ἀκούει.

§104Σ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγγράψατέ με.

§105Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ κοινὴ ἐντύπωσις περὶ τοῦ ἔργου τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε συζητηθέντων, ὑπῆρξεν ἀπελπιστική. Δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι πρόκειται περὶ ναυαγίου τοῦ καθιερωθέντος συστήματος. Διὰ τοῦτο συμφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τμηματικῶς εἰσάγωνται πρὸς συζήτησιν εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἐπεξεργαζόμενα ἄρθρα, δὲν εὑρίσκω δὲ ὀρθὴν τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅπως ἑνιαῖον προσκομισθῇ ἐν τῇ Συνελεύσει τὸ Σύνταγμα, ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις θὰ λάβῃ τελειωτικὰς ἐφ’ ἑκάστου ἄρθρου ἀποφάσεις. Ἡ ἀντίρρησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Ἐπιτροπῆς, φοβουμένου ὅτι θὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν κἄτι τὸ συγκεχυμένον καὶ μὴ πλῆρες, ὅταν δὲν ὑποβληθῇ τὸ ὅλον σχέδιον τῶν μεταρρυθμίσεων, τὸ προτεινόμενον ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, δὲν μοί φαίνεται ὅτι εἶναι ὀρθή. Διότι δὲν πρόκειται σήμερον ἡ Συνέλευσις νὰ συντάξῃ αὐτὸ τὸ Πολίτευμα. Τὸ Πολίτευμα εἶναι ἤδη συντεταγμένον. Καὶ ὅπως εἶπεν καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀργολιδοκορινθίας συνάδελφος δὲν πταίει τὸ Πολίτευμα ὅπως εἶναι συντεταγμένον, διὰ τὰ γενόμενα, οὐδὲ διὰ τὴν ἐγκληματικὴν ἐπανάστασιν, οὐδὲ διὰ καμμίαν ἄλλην ἀνωμαλίαν ἐσωτερικήν, πταίει ἡ προδοσία, πταίει ἡ ἐγκληματικότης ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀνέτρεψαν τὸ Πολίτευμα. Σήμερον ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἀσχοληθῶμεν περὶ τῶν διατάξεων ἐκείνων τοῦ Συντάγματος, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀσφαλίζωσι τὰς ἐλευθερίας τὰς ἑλληνικάς, αἱ ὁποῖαι θὰ προλάβωσι πᾶσαν μέλλουσαν τοιαύτην ἐγκληματικὴν ἀπόπειραν τῆς παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος, βεβαίως δὲ ὡς ἐκ τῶν νέων περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι ἐδημιουργήθησαν, νὰ προβῶμεν καὶ εἰς ἄλλων τινῶν διατάξεων τροποποιήσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ συζητηθῶσιν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Πολιτεύματος, ἀλλ’ ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ προσέξωμεν, εἶναι τοῦτο, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ διατάξεων θεμελιωδῶν, οὐδὲ περὶ συνόλου Πολιτεύματος, διὰ νὰ εἶναι ὀρθὴ ἡ παρατήρησις, ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει μας διὰ τὴν ἀπόφασίν μας τὸ σύνολον.

§106Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Περὶ θεμελιωδῶν πρόκειται.

§107Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παντάπασιν. Δύναται νὰ προταθῇ ἡ τροποποίησις θεμελιώδους τινὸς διατάξεως, ἐκεῖνο ὅμως, διὰ τὸ ὁποῖον ἤλθομεν ἐδῶ ὡς ἐντολοδόχοι τοῦ λαοῦ πρὸς σύνταξιν τοῦ Πολιτεύματος, δὲν εἶναι νὰ μετοβάλωμεν τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος· δύναται νὰ γίνῃ πρότασις καὶ νὰ δεχθῇ ἡ Συνέλευσις τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας π. χ., ὁ ὁποῖος εἶναι θεμελιώδης διάταξις, ἀλλὰ τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως δὲν εἶναι τοιοῦτο, οἷον φαντάζεται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς.

§108Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀλλ’ ἄν δὲν εἶναι θεμελιώδεις διατάξεις ἐκεῖναι, διὰ τὰς ὁποίας θὰ ἀσχοληθῶμεν, διατὶ τότε ἐψηφίσατε Συντακτικὴν Συνέλευσιν; Ἔπρεπε νὰ συμφωνήσητε μὲ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐζήτουν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν.

§109Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι Συντακτικὴ Συνέλευσις, κύριε Πρόεδρε, ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ διὰ νὰ ἀναστηλώσῃ τὸ Πολίτευμα. Ἡ παλινόρθωσις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, παρὰ μόνον διὰ Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Τὸ Σύνταγμα ἔπρεπε νὰ λάβῃ τὸ κῦρος του διὰ Συνελεύσεως, οὐχὶ διὰ Βουλῆς. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως ὀρθῶς ἀνεγράφετο, ὅτι ἡ ἀνόρθωσις τοῦ Πολιτεύματος δὲν δύναται νὰ γίνῃ παρὰ διὰ Συνελεύσεως. Ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει τὴν ἐξουσίαν νὰ εἴπῃ, ὅτι παλινορθῶ τὸ Σύνταγμα, αὐτὸ μόνον ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις δύναται νὰ τὸ κάμῃ, μόνον ἡ δύναμις τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως ἀνορθοῖ τὸ Σύνταγμα καὶ ἔφερε τὸν Βασιλέα. Βουλὴ δὲν ἠδύνατο νὰ τὸ κάμῃ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, διότι τὸ Σύνταγμα εἶχε καταργηθῆ ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ διὰ νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Βασιλεὺς ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ Συντακτικὴ Συνέλευσις. Καὶ τὸ ἔργον τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως πρέπει νὰ ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ Πολιτεύματος, ὅπως ἐλειτούργει μέρχι τῆς ἀνατροπῆς αὐτοῦ, δηλαδὴ μέχρι τῆς 14 Ἰουλίου 1917 καὶ εἰς τὴν συμπλήρωσιν τῶν διατάξεων ἐκείνων, τὰς ὁποίας αἱ μεταγενέστεραι πολιτικαὶ περιστάσεις ἐπιβάλλουσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§110Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐλέχθησαν ὑπερβολαί, ἐπειδὴ πᾶσα ὑπερβολὴ εἶναι κακή, δὲν θὰ ἀσχοληθῶ ἐπ’ αὐτῶν· τὸ πολιτικὸν οἰκοδόμημα, ὅπως ἐλέχθη, ἔχει σαθρὰ μέρη· περὶ αὐτοῦ θὰ ἀσχοληθῇ ἡ Συνέλευσις, τὸ ἔργον δὲ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Συντακτικῆς ὁμαλῶς καὶ ταχέως θὰ προχωρήσῃ, ἐὰν ἕκαστος συμβουλεύῃ ὄχι μόνον τοὺς ἄλλους περὶ βραχυλογίας, ἀλλὰ καὶ μόνον ἑαυτόν. Ἐπίσης θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω τὸ αὐτὸ καὶ διὰ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν καὶ ἂν ἕκαστος ἄνευ προοιμίων, ἄνευ ἐπιλόγου καὶ ἄνευ πλατυασμῶν διατυποῖ τὰς σκέψεις του, καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ταχέως θὰ περατώσῃ τὸ ἔργον της καὶ ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις τὸ Συντακτικὸν αὐτῆς ἔργον.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στρᾶτος ἔχει τὸν λόγον.

§112Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. πληρεξούσιος Κυκλάδων, κατὰ τὴν γνώμην μου εἶχε ἐν μέρει δίκαιον εἰπὼν ὅσα εἶπεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, εἶχεν ὅμως καὶ ἐν πολλοῖς ἄδικον. Κύριοι, ἡ σύγκλησις τῆς παρούσης Συνελεύσεως ἔχει ἀκριβῶς τοῦτο τὸ μειονέκτημα, ὅτι δὲν προεκλήθη ἐκ συνειδήσεως ἐντατικῶς ἐκδηλωθείσης ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ Πολιτεύματος, ἀλλὰ προεκλήθη ἐξ ἄλλης ἀνάγκης, ἐξ ἄλλων αἰτίων. Ἡ αἰτία, ἐξ ἧς ἐνεπνεύσθησαν οἱ συντάξαντες τὸ πρόγραμμα τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἀναγράψαντες ἐν τούτῳ τὴν ἀνάγκην τῆς Συγκλήσεως Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἡ αἰτία ἦτο ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἡ ἀνάγκη τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν θεμελιωδῶν ἀρχῶν, αἵτινες διεῖπον ἡμᾶς, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἡ τῆς τακτοποιήσεως ἐκείνου τοῦ θεμελιωδεστάτου καὶ ὑπερτέρου παντὸς ἄλλου ζητήματος τοῦ θίγοντος τήν τε λειτουργίαν τοῦ Πολιτεύματος καὶ τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, τοῦ ὁποίου δὲ ἡ ἀνόρθωσις ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ μόνον δι’ Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Ταῦτα, κύριοι, εἶναι τὰ ἀληθῆ. Εὑρισκόμεθα, καθ’ ἣν ὥραν συνετάξαμεν τὸ πρόγραμμα τῆς Ἡνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως, πρὸ καταστάσεως πραγμάτων, ἡ ὁποία τὴν γέννεσιν αὐτῆς δὲν εἶχεν ἐκ τῆς πλειοψηφίας τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλὰ μόνον ἐξ εἰσηγήσεως ἑλληνικῆς, γενομένης ἀποδεκτῆς ἔξωθεν, καὶ ἔξωθεν ἐπιβληθείσης. Ἵνα ἡ ἐθνικὴ βούλησις ἐκδηλωθῇ πανηγυρικῶς καὶ γίνῃ σεβαστὴ ἐπίσης πρὸς τοὺς ἔξωθεν ἐπιβαλόντας ὡρισμένας λύσεις καὶ ἵνα γίνῃ ἐπιτακτικὴ εἰς τοὺς ἔσωθεν εἰσηγηθέντας τὰς λύσεις ταύτας, ἔπρεπε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν βούλησιν αὐτοῦ οὐχὶ δι’ ἁπλῆς ἀποστολῆς βουλευτῶν, καθ’ ὧν θὰ ἀντετάσσετο ἡ ἔνστασις, ὅτι δὲν ἐκπροσωποῦσι κυριαρχικὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ, καὶ δὲν εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιληφθῶσι τῆς τακτοποιήσεως τῶν ζητημάτων τούτων, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ γίνῃ διὰ τῆς συγκλήσεως τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία εἶχε κυρίαρχον τὴν προέλευσιν καὶ ἠδύνατο κυριαρχικὰ νὰ ἐξασκήσῃ δικαιώματα. Τοῦτο εἶναι τὸ ἀκριβές. Ἐὰν βεβαίως δὲν ἐγεννᾶτο τὸ κύριον τοῦτο ζήτημα, τὸ ὁποῖον εἶχεν συμπαρομαρτοῦντα ζητήματα τὰς παραβιάσεις τοῦ πολιτεύματος αἵτινες προεκλήθησαν ἵνα δι’ ἐμβαλωμάτων στερεωθῇ ἕν ψευδὲς καθεστώς, καταρρεῦσαν εἰς τὴν πρώτην πνοὴν τοῦ ἀνέμου, ἐὰν τοῦτο τὸ κύριον ζήτημα δὲν εἶχε γεννηθῆ τὴν 29 Μαΐου 1917, βεβαίως ἡ ἀνάγκη συγκλήσεως Συνελεύσεως Συντακτικῆς δὲν ἤθελεν προκληθῆ, καθόσον ἡ Ἐθνικὴ συνείδησις δὲν εἶχεν ἐκδηλώσει ὡς ἐπιβεβλημένας συνταγματικὰς μεταβολὰς ἐν τῷ Πολιτεύματι. Ἀλλά, κύριοι, ἡ Συνέλευσις συνῆλθε καὶ ἡ Συνέλευσις ἀσκοῦσα κυριαρχικὰ δικαιώματα καὶ ἐπιληφθεῖσα τῆς ἐξετάσεως τοῦ Πολιτεύματος ἔχει ἐπιτακτικὸν καθῆκον νὰ ἐξετάσῃ τὸ Πολίτευμα καθ’ ὅλην αὐτοῦ τὴν ἔκτασιν, διπλοῦν μάλιστα ἔχει καθῆκον νὰ ἐξετάσῃ τὸ Πολίτευμα καθ’ ὅλην αὐτοῦ τὴν ἔκτασιν, διότι τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποῖαν καλεῖται μία Συνέλευσις πρὸς διόρθωσιν ὡρισμένου τινὸς ἀντικειμένου, ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ἐξετάσῃ καὶ τὸν ὅλον ὀργανισμὸν τοῦ ἀρρώστου, διὰ νὰ ἴδῃ ἄν ὑγιῶς ἔχῃ ἤ ὄχι. Πρέπει δὲ νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει καὶ ἕν ἄλλο πρᾶγμα. Τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον διεῖπε τὴν χώραν ἐπὶ μίαν τριετίαν, ἐκτὸς τῶν ἀνατροπῶν πολιτειακῆς τάξεως, τὰς ὁποίας ἐπέβαλε, καὶ ἀνατροπῶν ἠθικῆς τάξεως, τὰς ὁποίας ἐνήργησεν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, διὰ τῆς λογοκρισίας καὶ τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου καὶ διὰ τῶν ἀσκηθέντων πιεστικῶν μέτρων, ἐδημιούργησεν μίαν ἄλλην κατάστασιν πραγμάτων ἐν Ἑλλάδι λίαν θλιβεράν, ὅτι τὴν Ἑλλάδα, συμπολεμοῦσαν μεθ’ ὁλοκλήρου ὁμάδος Δυνάμεων, μεθ’ ὧν ἐνίκησεν ἐν τῷ κοινῷ πολέμῳ, τὴν Ἑλλάδα ταύτην τὴν ἀπεμάκρυνεν ἐντελῶς πάσης διανοητικῆς κινήσεως, ἥτις ἐπεκράτει εἰς τὰς χώρας τῶν νικητῶν, τὴν ἀπεμάκρυνε δὲ διὰ διπλῆς μεθόδου, διὰ τῆς μεθόδου τῆς λογοκρισίας ἧς ἕνεκα ἦτο ἀδύνατος τελείως ἡ γνῶσις τῆς πνευματικῆς κινήσεως, ἥτις ἐνεφανίζετο εἰς ὅλα τὰ Κράτη τὰ μεγάλα τῆς Δύσεως τὰ νικηφόρα καὶ ἀκόμη καὶ εἰς τὰ ἡττημένα Κράτη, διότι καὶ ἐκεῖ ἡ πνευματικὴ κίνησις ἀνεπτύσσετο, ἐφόσον προεκλήθησαν περιστάσεις κατόπιν τῆς ἥττης καὶ ἐξ αἰτίας ταύτης, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διὰ τῆς δημιουργίας τοιαύτης ψυχικῆς καταστάσεως ἐν τῇ χώρᾳ, ὥστε πᾶς πολίτης δὲν εἶχε τὴν ψυχικὴν ἐπάρκειαν καὶ ἠρεμίαν ἵνα ἀσχοληθῇ μὲ μελέτας πολιτειακάς, ἵνα ἀσχοληθῇ μὲ τὴν παρακολούθησιν τῶν ἔξω συμβαινόντων, καὶ ἠσχολεῖτο κατὰ μὲν ὥρας τινὰς νὰ εὔχεται νὰ ἴδῃ τὸν δαίμονα ἀπερχόμενον μακρὰν τῆς κεφαλῆς του, κατὰ δὲ τὰς ἄλλας νὰ ἀσχολῆται, πῶς πρακτικώτερον ἤθελε θεμελιώσῃ τὰ μέσα ἵνα ἀπαλλαγῇ τῆς πιέσεως ταύτης. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους ψυχολογικοὺς ἡ παρακολούθησις τῶν ἔξω συμβαινόντων, ἦτο ἀδύνατος. Εὑρέθημεν λοιπὸν ἡμεῖς, κατὰ τὴν ὥραν, καθ’ ἥν τὰ ἄλλα Κράτη ἠσχολοῦντο εἰς τὴν τακτοποίησιν τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων, συμφώνως πρὸς τὰς ὑποδείξεις τῆς μεταπολεμικῆς ἐποχῆς, ἀνέτοιμοι ἵνα ἐπωφεληθῶμεν καὶ ἀντιληφθῶμεν τῶν ἔξω γενομένων μελετῶν. Συμβαίνει δὲ καὶ τὸ ἕτερον ἀκόμη, ὅπερ μοῦ ὑπενθυμίζει ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι εὑρισκόμεθα πάλιν ἐν πολέμῳ, ἐξ οὗ καὶ ἡ ἐπὶ μακρὸν χρόνον ὑπάρξασα ἠρεμία διακόπτεται.

§113Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ πόλεμος δὲν διεκόπη καθόλου.

§114Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασις καὶ ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ τὴν ζωγραφίσω ἐνώπιον ὑμῶν, ὅσον τὸ δυνατὸν εἰλικρινέστερον. Ἐρωτᾶται λοιπόν, ἐπειδὴ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν κατάστασιν αὐτὴν τοῦ ἀπροετοιμάστου, εἶναι ἀνάγκη νὰ παρέλθῃ ἡ Συνέλευσις ἄπρακτος ἐντελῶς, νὰ μὴ ἐπιληφθῇ τῆς τακτοποιήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ οἴκου, νὰ μὴ ἐπωφεληθῇ τῶν ξένων φώτων, τῆς ξένης πείρας, νὰ μὴ ἐπωφεληθῇ τῶν τάσεων ἐκείνων, τῶν πολιτικῶν καὶ κοινωνικῶν, αἵτινες ἐξεδηλώθησαν εἰς ὅλα τὰ ἐμπόλεμα κράτη καὶ αἵτινες ἦσαν ἀποτέλεσμα τοῦ σεισμοῦ, ὁ ὁποῖος διέσεισεν ὅλας τὰς κοινωνίας τοῦ κόσμου. Ὑπεράνω ὅλων αὐτῶν θὰ διέλθωμεν ἡμεῖς ἐπ’ ἀεροπλάνου ὑψηλὰ καὶ μετ’ ὑπερηφανείας παρατηροῦντες ὅλην αὐτὴν τὴν μεταβολὴν συστημάτων καὶ τάσεων, διὰ νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐνετάλημεν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα διὰ νὰ διορθώσωμεν μόνον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἀνατρέψει ἡ τυραννία; Ὄχι, κύριοι. Ἐνετάλημεν νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα, νὰ ἀνορθώσωμεν τὸν οἶκον, νὰ θεμελιώσωμεν νέον οἶκον, διότι οὗτος ἐν τῷ ὁποίῳ ἐβιοῦμεν μέχρι τοῦ 1917, ὁ οἶκος οὗτος ἠρειπώθη καὶ τὰ ἐρείπια αὐτοῦ ἤλθομεν ἡμεῖς ν’ ἀναστηλώσωμεν. Ἀλλ’ ἄνωθεν τῶν ἐρειπίων τούτων διῆλθον ἄλλοι ἰδέαι, ἄλλοι γνῶμαι, ἄλλαι θεωρεῖαι, τὰς ὁποίας ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει, κύριοι. Καὶ ἀναγκάζομαι νὰ προβῶ εἰς τὰς παρατηρήσεις ταύτας, διότι ἔχω τὴν ἀντίληψιν ἐξ ἀφορμῆς τῶν συνεδριάσεων τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς προπαρασκευαστικῆς τοῦ Συντάγματος, ὅτι ἐπεκράτησε τάσις ἐναντίον τῶν μεταρρυθμίσεων. Τὰ 22 ἄρθρα τὰ ἀφορῶντα τὰ τοῦ δημοσίου δικαίου σχεδὸν μένουσιν ἀμετάβλητα, ἐκτὸς ὀλιγίστων προσθηκῶν καὶ ἀκριβῶς δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τῶν εἰσηγητῶν ἐξετάσασα τὰ 22 ἄρθρα καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἡ συνολικὴ κατέληξε μετὰ τρίμηνον μελέτην περίπου εἰς τὸ νὰ μὴ τροποποιήσωσιν παρ’ ἐλάχιστα πράγματα. Νομίζω, τοῦτο εἶναι τὸ ἀκριβές.

§115Α. ΜΑΤΕΣΗΣ. Ἐλαχίστας λέξεις, ἀλλὰ τροποποιήσεις σοβαροτάτας.

§116Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ ἐντύπωσίς μου εἶναι, κύριοι, ὅτι σήμερον μὴ ἔχοντες ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ οὐδὲ ἐπιτακτικὴν οὐδὲ περιοριστικὴν ἐντολὴν περὶ μεταρρυθμίσεων τοῦ Συντάγματος, διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς καθ’ ὅλον τὸ προεκλογικὸν διάστημα δὲν ἐξήτασε ζήτημα μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος, ἔχοντες μόνον ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τὴν κυρίαρχον ἐντολὴν νὰ ἀναστηλώσωμεν Σύνταγμα, ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει ἡμῶν, ὅτι πάντες ἡμεῖς εἴτε γέροντες, εἴτε μέσοι τὴν ἡλικίαν, εἴτε νεώτεροι, νὰ μοὶ ἐπιτρέψετε δὲ νὰ κατατάξω ἐμαυτὸν εἰς τοὺς μέσους τὴν φυσικὴν ἡλικίαν καὶ εἰς τοὺς γεροντοτέρους κοινοβουλευτικῶς ἕνεκα τῆς μακροχρονίας κοινοβουλευτικῆς μου ζωῆς, πρέπει νὰ ἔχωμεν λέγω, ὑπ’ ὄψει ἡμῶν, ὅτι αἱ Ἐθνικαὶ Συνελεύσεις, Συντακτικῆς μορφῆς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνέρχωνται συχνὰ εἰς τὰ κράτη. Εἶναι σπάνιαι. Διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐπωφεληθῶμεν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἀπονέμει πρὸς ἡμᾶς, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἵνα θεμελιώσωμεν πολίτευμα, ἐκτὸς τῶν ὁρίων τοῦ ὁποίου θὰ βιώσουν αἱ νέαι γενεαί. Κύριοι, ἐγὼ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρξωμεν γενναιότεροι καὶ ριζοσπαστικώτεροι εἰς τὰς ἰδέας καὶ νὰ λάβωμεν ὑπὸ μεγαλυτέραν σημασίαν τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ἐν Εὐρώπῃ ἐπεκράτησαν. Νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει, ὅτι κατόπιν τοῦ πολέμου καὶ τῆς μεταπολεμικῆς καταστάσεως δὲν ὑπάρχει κράτος, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ διερρύθμισε ἄλλως τὰ τοῦ πολιτεύματος αὐτοῦ, πλὴν τῆς Γαλλίας. Καὶ ἐκεῖ συζητήσεις θεωρητικαὶ ἤρχισαν καὶ ὅταν ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις ἡ θεωρητικὴ θὰ φθάσουν εἰς πρακτικὴν ἐφαρμογὴν οἱ συζητοῦντες περὶ ἀλλαγῆς τοῦ πολιτεύματος. Ἄς μὴ ἀφίσωμεν τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ὡς παλλάδιον τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ἡμῶν ὅτι καὶ οἱ γεροντότεροι πρέπει νὰ νεάσωσιν ὀλίγον, πρέπει νὰ μεταφέρωσιν ἑαυτοὺς εἰς ἄλλα ἐπίπεδα σκέψεως.

§117Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Ἄν ὑπαινίτεσθε τὸν κ. Πρόεδρον εἶναι νεαρώτατος τὴν ἡλικίαν.

§118Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ νὰ θεωρηθῇ ὅτι δὲν ἀπευθύνομαι πρὸς οὐδένα προσωπικῶς ἐν τῇ Συνελεύσει, ἀλλ’ ὁμιλῶ γενικῶς. Δὲν ἀπευθύνομαι προσωπικῶς πρὸς οὐδένα ἐκ τῶν ἀγαπητῶν κ. συναδέλφων. Λοιπὸν καταλήγω εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρξωμεν γενναιότεροι ὀλίγον περὶ τὰς ἰδέας, νὰ συμμορφωθῶμεν πρὸς τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας ὅλαι αἱ νέαι πολιτεῖαι σήμερον καθιέρωσαν διὰ νὰ δημιουργήσωμεν μίαν νέαν πολιτείαν ἑλληνικὴν, ἡ ὁποία θὰ εἶναι ἀνταξία οὐχὶ μόνον τῶν νέων γενεῶν, ἀλλὰ καὶ τῆς μεγάλης Ἑλλάδος, ἥτις σήμερον διέπεται ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος τοῦ 1864, ἥτις σήμερον εἶναι πολὺ μείζων τῆς Ἑλλάδος τοῦ 1864 καὶ αὔριον ἂν τὰ πράγματα εὐοδωθῶσιν θὰ εἶναι πολὺ ἔτι μεγαλυτέρα. Ταῦτα μὲν γενικῶς, ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὴν ἐπιτροπὴν δὲν ἔχω τίποτε νὰ εἴπω. Ἡ γνώμη ἡ ὁποία ἀνεπτύχθη ὑπ’ ἐμοῦ δὲν ἠκολουθήθη. Εἶχον εἴπει ὅτι εἶναι καλύτερον νὰ ἐξετασθῶσιν αἱ θεμελιώδεις ἀρχαί, νὰ συζητηθῶσιν, ν’ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις καὶ νὰ παραπέμπωνται εἰς τὴν ἐπιτροπὴν αἱ ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως, τὸ σύστημα τῆς ἐπιτροπῆς τὸ θεωρῶ τελείως λανθασμένον, διότι ἀσφαλῶς θὰ χαθῇ χρόνος, δεδομένου ὅτι θὰ εὑρεθῶμεν πρὸ ἀναγκαίας ἀνατροπῆς τῶν ἔργων τῆς Ἐπιτροπῆς, πρὸ ἀντικρούσεων ἀποφάσεων τῆς ἐπιτροπῆς καὶ θὰ ἀναγκασθῶμεν ἕκαστον ἄρθρον ἀφοῦ τὸ ψηφίσωμεν κατ’ ἀρχήν, θὰ τὸ παραπέμψωμεν πάλιν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν πρὸς ἐπεξεργασίαν. Διὰ τοῦτο δὲν συζητῶ οὐδὲ προτείνω βελτίωσιν συστήματος τὸ ὁποῖον θεωρῶ τελείως ἐσφαλμένον.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον.

§120Σ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω σήμερον εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὤφειλον νὰ τὴν εἶχον ὑποβάλει πρὸ καιροῦ. Ἀλλὰ καὶ σήμερον δὲν εἶναι ἀργά, διότι φοβοῦμαι ὅτι καὶ μετὰ τὴν συζήτησιν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, θὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν γνώμην τὴν ἰδικήν μου. Κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἦτο ὁ κ. Κουλουμβάκης, καὶ ἀντιπολίτευσις διευθυνομένη παρὰ τοῦ κ. Κουλουμβάκη καὶ τοῦ κ. Πατσουράκου, πρώην διδασκάλου, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ψηφίσῃ Σύνταγμα. Ὅσοι, κύριοι, ἀνέγνωσαν τὸ Σύνταγμα, τὸ τελευταῖον, δὲν δύνανται εἰμὴ νὰ ὁμολογήσωσι μετ’ ἐμοῦ ὅτι βρίθει σολοικισμῶν, βαρβαρισμῶν καὶ μωριῶν ἀκόμη. Ἡ μία διάταξις ἀντικρούει τὴν ἄλλην, τοῦτο δὲ θὰ μᾶς ἀναγκάσῃ μεθαύριον νὰ ἀναθεωρήσωμεν τὸ Σύνταγμα καὶ ὑπὸ γλωσσικὴν ἄποψιν καὶ ὑπὸ νομικήν. Ἤθελα συνεπῶς προτείνει εἰς τὴν Συνέλευσιν, νὰ λάβῃ ἀπὸ τοῦδε ὡς βάσιν οὐχὶ τὸ Σύνταγμα τὸ τελευταῖον, τὸ ὁποῖον νὰ θεωρήσωμεν ὡς μὴ ὑπάρχον, ἀλλὰ τὸ γλωσσικῶς ὀρθόν, τὸ νομικῶς ὀρθὸν Σύνταγμα τοῦ 1864. Αὐτὸ προτείνω καὶ παρακαλῶ τὴν ἐπιτροπὴν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὴν γνώμην μου καὶ ἐὰν τὴν εὑρίσκει ὀρθήν, νὰ τὴν ἐφαρμόσῃ, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἀναγκασθῇ νὰ τὴν ἐφαρμόσῃ κατὰ τὰς συζητήσεις τοῦ Συντάγματος.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§122Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, οἵτινες εἴμεθα ἐν τῷ ἰδιωτικῷ βίῳ τοσοῦτο βραδεῖς, ὅταν τώρα ἐν τῷ πολιτικῷ, καλούμεθα νὰ μελετήσωμεν τὰ θεμελιωδέστερα τῶν ἡμετέρων πραγμάτων, τότε ἐμφανιζόμεθα κατειλημμένοι ὑπ’ ἀκρατείας τινος, καὶ ὁ εἷς περισσότερον τοῦ ἄλλου σπεύδομεν νὰ ὦμεν ταχεῖς. Δηλαδὴ ἂς εἴπωμεν τὴν λέξιν, νὰ ξεμπερδεύσωμεν. Ἀλλ’ ἤθελον ὅμως ἐρωτήσῃ ὑμᾶς, κύριοι, ἡ Ἑλλὰς θέλει νὰ ξεμπερδεύσῃ πράγματι, ἢ θέλει νὰ ἐπιλύσῃ μετὰ σπουδαιότητος τὰ ζητήματά της, ὥστε νὰ μὴ ἐπανέλθωσιν ποτὲ τὰ ἐξ αὐτῶν κακά; Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ὅστις ἀπέστειλεν ἡμᾶς ἐνταῦθα, ἔδωκε τάχα ἡμῖν ἐντολὴν νὰ ἤμεθα ταχεῖς εἰς τὸ νὰ φύγωμεν, ἢ νὰ πράξωμεν καλῶς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλει νὰ ἴδῃ πεπραγμένον καλῶς; Τὸ καλῶς δέ, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἶνε ἐχθρὸν τοῦ ταχέως. Ἐὰν ὅμως τις τῶν σοφῶν παρεστώτων, ὅλων πνευμάτων γοργῶν, ἠδύνατο νὰ πράττῃ τὰ μεγάλα πράγματα καὶ ἄριστα καὶ τάχιστα, ἐγὼ ἤθελον τὸν ἀναγνωρίσῃ παραχρῆμα μέγαν ἄνδρα. Ἀφήσατέ με κάλλιον, νὰ σᾶς ὑπομνήσω ἐν τάχει τὸ τῶν προγόνων «σπεῦδε βραδέως» δι’ οὗ, ἔστω καὶ ἂν ὡς χελώνη τοῦ Ζήνωνος, φθάνει τις περισσότερον τοῦ λαγωνικοῦ εἰς ταχὺ ἀποτέλεσμα. Εἶναι ἀληθές, κύριοι, τοῦ λόγου ὄντος περὶ συντάξεως νέου Συντάγματος, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα οὐδὲν τῶν συνήθων φαινομένων τοῦ τακτικοῦ πολιτικοῦ βίου κατέστησε ποθητὴν τὴν μεταβολὴν τοῦ συνταγματικοῦ χάρτου. Τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν δὲν κατέλαβε οὐδεμία ἀνησυχία περὶ τοῦ ἐὰν θὰ ἀνεθεωροῦντο προσεχῶς θεμελιώδεις καὶ οἱαιδήποτε ἄλλαι συνταγματικαὶ ρῆτραι. Ἐν Ἑλλάδι οἱ πολῖται δὲν παρουσιάζουσι τὴν εἰκόνα ἐκείνην τῆς ἐν πολιτικοῖς ἀγῶσι περὶ ἰδεῶν διασπάσεως εἰς κόμματα πολλὰ καὶ λεπτολόγα, ἐπειδὴ δὲν εἴμεθα προηγμένοι εἰς τὴν πολιτικὴν ἐξέλιξιν, εἰς τὴν ὁποίαν χρειάζεται τὸ δημόσιον φρόνημα νὰ ἔχῃ φθάσει εἰς σταθμὸν τινὰ προκεχωρημένον, ὥστε νὰ σταθμίζῃ, καὶ νὰ κρίνῃ, καὶ νὰ παθαίνηται δι’ ἰδέας καὶ διὰ συστήματα ἰδεῶν, καὶ μετὰ πείρας καὶ ἐπιστημονικότητος νὰ ζητῇ καὶ ἐπιβάλῃ θεωρίας καὶ λύσεις, αὐτό, εἰρηνικῶς ἢ ἐπαναστατικῶς, ὡς βλέπομεν τὸ πρᾶγμα γιγνόμενον παρ’ ἄλλοις λαοῖς τῆς Εὐρώπης. Ὁ λαὸς ἡμῶν δὲν διετύπωσεν ἡμῖν τοῖς ἀντιπροσώποις του συνταγματικὰς ὑποδείξεις. Ἀλλ’ οὐδὲ καὶ ἦτο ἀναγκαῖον. Διότι τὸν ἠκούσατε μυριάκις τὸν λαὸν εἰπόντα πρὸς ἡμᾶς τοῦτο καὶ μόνον περὶ τῶν κακῶς ἑκάστοτε γινομένων· «ἂς ὄψεσθε σεῖς οἱ πολιτικοί, οἱ ὁποῖοι τὰ κακὰ δὲν τὰ διορθώνετε. Τὶ περιμένετε ἀπὸ ἐμὲ τὸν λαόν, ὁ ὁποῖος πρῶτα πρῶτα κατατρύχομαι ἐξ αἰτίας σας ὑπὸ τῆς μεγαλυτέρας ἐν Εὐρώπῃ γνωστῆς ἀναλφαβητοσύνης»; Ἡ ἐπίσημος τοῦ Κράτους στατιστικὴ τοῦ 1907, ἥτις εἶναι καὶ ἡ τελευταία ὑπάρχουσα, ἀφορᾷ δὲ μόνην τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα, παρουσιάζει 73% τοὺς ἀγραμμάτους, τοὺς πάντῃ ἀναλφαβήτους ἐν Ἑλλάδι (αἴσθησις). Ἡ στατιστικὴ τῶν πληθυσμῶν τῆς Ν. Ἑλλάδος δὲν ὑποτίθεται μεταβάλλουσα τὴν εἰκόνα αὐτὴν τῆς ἀπαιδευσίας. Μάλιστα 70% ἄνευ τῆς Κρήτης, 73% μετὰ τῆς Κρήτης. Ἡ στατιστικὴ παρουσιάζει 63% ἀναλφαβήτους ἄνδρας καί, ἴλιγγος καὶ ρεκὸρ τοῦ κόσμου, 17% μόνας τὰς γυναῖκας τὰς γιγνωσκούσας γράμματα ἀπὸ ἀλφαβηταρίου! Ἤτοι ἐπὶ 100 γυναικῶν ἐν Ἑλλάδι, αἱ 83 εἰσὶν τελείως ἀναλφάβητοι (αἴσθησις). Εἶναι τὰ ἐφόδια μεθ’ ὧν τὸ ὡραιότατον φῦλον ζητεῖ, ἀπὸ λαμπροῦ Συνεδρίου, νὰ εἰσέλθῃ οὐχὶ πλέον, εἰς τὰ θεωρεῖα τοῦ βουλευτηρίου, ἀλλά, χθαμαλώτερον, ἐδῶ ἐν τῇ αἰθούσῃ, ἐν μέσῳ ἡμῶν μεθ’ ἡμῶν. Ἀλλὰ καλῶς νὰ ὁρίσωσιν. Αἱ γυναῖκες δρῶσι καὶ μόνον διὰ τῆς παρουσίας των. Θὰ εἶνε δι’ ἡμᾶς ἐνθάρρυνσις εἰς τὸ νὰ πράττωμεν ταχέως. Τοῦτο ἀρκεῖ. Ὁ Ἑλληνικὸς λοιπὸν λαὸς μᾶς ἔχει ὑπολόγους διακεκηρυγμένους, ἐπικεκηρυγμένους ἀπὸ τοῦδε ἀπέναντί του, ἐὰν ἐξέλθωμεν ἐκ Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὁποία ἡ παροῦσα, καὶ τὸν ἀφήσωμεν νὰ διέπηται ἄλλην μίαν φορὰν ὑπ’ ἀτελοῦς καταστατικοῦ χάρτου. Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα δι’ ἡμᾶς, κύριοι. Καὶ ἐπειδὴ οἱ λαοὶ δὲν συγκαλοῦνται καθημερινῶς εἰς Συντακτικὰς Συνελεύσεις, ἀλλὰ κατὰ αἰῶνα, καὶ ἐπειδὴ καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Σύνταγμα ὑποτίθεται ὅτι θὰ ἰσχύσῃ ἐπὶ ἑκατὸν ἔτη, θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα καθ’ ἣν ὁ ἑλληνικὸς λαὸς θὰ μᾶς εἴπῃ: πατέρες καὶ μητρυιοί, μὴ σᾶς ἐπέρασεν ἡ ἰδέα ὅτι θὰ ἐπαναστατῶ καὶ θὰ συγκλονίζωμαι κάθε δέκα ἔτη, διὰ νὰ ἔχω μόνον τὴν εὐχαρίστησιν νὰ στέλλω σᾶς ἀντιπροσώπους νὰ μοὶ κατασκευάζηται Σύνταγμα; Τὶ μοῦ ἐκάματε; Μοὶ ἐξαπελύσατε ἕν φύλλον χάρτου, ὡς χάρτινον ἀετὸν παιδίων, παιζόντων ἐν ἀγρῷ, τὸ ὁποῖον φύλλον χάρτου δὲν θέτει οὐδένα φραγμὸν ἐναντίον τῶν τόσων κακῶν ὑπὸ τῶν ὁποίων ἔπασχον, ἀλλὰ τὰ ἀφίνει ἐλεύθερα νὰ τελῶνται καὶ πάλιν. Ὄχι λοιπόν, κύριοι, λέγω ὑμῖν νῦν καὶ ἐγώ, δὲν ὀφείλετε νὰ σπεύσητε. Ὀφείλετε καλῶς νὰ πράξητε. Εἶμαι ὁ πρῶτος.

§123Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐφ’ ὅσον ἐγὼ εἶπον νὰ σπεύσητε, παρέχω τὴν ἐξήγησιν ὅτι δὲν εἶπον νὰ σπεύσωσιν, ἀνεγνώρισα ὅτι ἡ συζήτησις ἐν τῇ αἰθούσῃ θὰ γείνῃ εὐρεῖα, καὶ εἶπον εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ μὴ χασομερᾷ.

§124Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιτροπὴ μὴ χασομερνᾶς! Λοιπόν, ἔλεγον, εἶμαι ὁ πρῶτος ὅστις ἐν τῇ περὶ «Μαμελούκων» ὁμιλίᾳ μου τῆς 21 Ἰανουαρίου, τότε, ὁπότε τὸ πρᾶγμα ἐφαίνετο παράδοξον, εἰς καλλιτέρους μου ἀγορητάς, ἄλλοις λόγοις φέροντας ἢ τοὺς ἐμοὺς εἰς ἐξήγησιν τοῦ ὅτι ὤφειλεν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ κηρυχθῇ οὐχὶ Ἀναθεωρητικὴ ἀλλὰ Συντακτική, εἶμαι ὁ πρῶτος ὅστις ἐφώνησα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τώρα βλέπω πεῖθον πλέον τοὺς πάντας. Δηλαδὴ τοῦτο, κύριοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἔλαβεν ἀφορμὴν νὰ μᾶς στείλῃ ἐδῶ, παρὰ αὐτὴν καὶ μόνην ὑπέφερεν ἀπὸ τὴν συνταγματικὴν ἐπιορκίαν, ἀπὸ τὴν παρανομίαν, τὴν ἀντισυνταγματικὴν πολιτείαν καὶ ἀσέβειαν ἑνὸς ἐμφανισθέντος τυράννου. Ἠθέλησε λοιπὸν ὁ λαὸς νὰ ὑπάρξωσι τοῦ λοιποῦ Συντάγματα τὰ ὁποῖα νὰ μὴ ἐπιτρέπωσι τυραννίας. Ὅθεν εἶπεν ὁ λαός, σᾶς θέλω αὐτὸ τὸ νέον Σύνταγμα νὰ μοῦ τὸ κατασκευάσητε κατὰ τρόπον ὥστε ὄχι μόνον νὰ μὴ ἐπανέλθωσι ποτὲ πλέον τὰ αὐτὰ φαινόμενα, ἀλλὰ νὰ μὴ ἐπανέλθωσιν οὐδὲ τὰ αὐτὰ ἁμαρτωλὰ πρόσωπα. Θέλω, διὰ συνταγματικῶν ρητρῶν καὶ ποινῶν δρακοντείων, τὰς ὁποίας καμμία ὕστερον νομοθεσία νὰ μὴ δύναται νὰ μεταβάλῃ θέλω τὰ τέρατα αὐτὰ νὰ μὴ ἐμφανισθῶσι ποτὲ πλέον πρὸ ἐμοῦ, καὶ θέλω νὰ ἀπαλλαγῶ ἅπαξ διὰ παντὸς ἀπὸ Σατράπας, ἀπὸ Φαρναβάζους, ἀπὸ Ἀλῆ Πασσάδες, ἀπὸ Χασεκῆδες. Εἶναι αὐτὸς ὁ ἀποκλειστικὸς καὶ μόνος σκοπὸς διὰ τὸν ὁποῖον ἔστειλεν ἡμᾶς ἐνταῦθα κατὰ τρόπον ρητὸν ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἀλλὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, δὲν σημαίνει ὅτι δὲν ὑπάρχει καὶ περαιτέρω δεδομένη ἄρρητος ἐντολή, καὶ ὅτι δὲν ὀφείλει τὸ νέον Σύνταγμα, ὡς συμβουλεύουσιν ἄλλοι ρήτορες, νὰ ἐπεκταθῇ καὶ εἰς πληρέστερον κύκλον συνταγματικῶν θεμάτων. Ἄλλως, δὲν πρέπει νὰ λεχθῇ αὔριον ἀνὰ τὸν κόσμον, ἰδού, κύριοι, τὸ τελευταῖον Σύνταγμα τὸ ὁποῖον βλέπει ἡ ὑδρόγειος, κατερχόμενον, τοῦτο μάλιστα, ἀπὸ τῆς σκιᾶς τοῦ Παρθενῶνος. Ἰδοὺ ὁ μῦς τὸν ὁποῖον ἔτεκεν ἐν ὠδῖσιν ἡ σοφὴ Ἀκρόπολις, θαμβὸν πρᾶγμα προῆλθεν ἀπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ φωτὸς (αἴσθησις). Σύνταγμα ἀσυνταγμάτιστον, ἀντεπιστημονικόν, ἀρχάριον καὶ ἀνίδεον, μηδὲν δυνηθὲν νὰ παρουσιάσῃ τὸ νεώτερον καὶ τὸ ἐπωφελὲς εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν. Τοῦτο διότι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τῶν Ἑλλήνων δὲν ἠθέλησε νὰ χωρήσῃ, ἐμπρός, ἀλλ’ ἔσχετο ἀπρὶξ τῶν τάφων, καὶ τῶν σφαλμάτων τῶν ἐκ τοῦ παρελθόντος εἰς τὸ παρὸν ἐρριζοβολημένων. Δὲν ἔσχε τὴν τόλμην νὰ ἀποχωρισθῇ αὐτῶν, ἵνα παράγῃ τι, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ, ἂν οὐχί, ἐπαξίως πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα, ὡς ὑπόδειγμα ἐργασίας πρὸς τοὺς ἄλλους λαούς, ἀλλὰ τοὐλάχιστον νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀπαύγασμα ὑγιῶν, διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἐμπνεύσεων. Ὥστε βλέπετε, πέποιθα, ὅτι ὁ νέος Καταστατικὸς Χάρτης, δὲν δεῖται μάστιγος οἰστρηλατούσης νωθρὰ πνεύματα, ἀλλὰ βαθείας καὶ εὐρείας ἐπεξεργασίας καὶ διωνυχίσεως. Τὰ Συντάγματα τοῦ 1864, καὶ τοῦ 1911 εἰσὶν ἀτελέστατα. Ἐχρειάζετο πραγματικῶς Συνέλευσις Συντακτική, ἰδιαίτατα δι’ αὐτά, παριδόντα μεγίστας προβλέψεις καὶ ὑποπεσόντα εἰς ἐθνοφθόρους ἐλλείψεις. Δὲν προβαίνω σήμερον εἰς λεπτομερείας. Θὰ θίξω σημεῖα ἁπλῶς, θεμελιώδεις ἐπικεφαλίδας θεμάτων, πρὸς στάθμισιν τῆς σπουδαιότητος τῶν παραλείψεων. Εἶναι ἐθνικὴ καὶ ἐπικρατειακὴ ἀνάγκη ὅπως τὸ νέον κείμενον προσδιορίσῃ πλέον, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶναι ἀπολύτως κυρίαρχον καὶ ἀμειώτως, ἀσκιάστως ἀνεξάρτητον, καθόσον, κύριοι, τὴν ἀπόλυτον καὶ ἀσκίαστον, καὶ πλήρη ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἑλλάδος δὲν ἀνηγόρευον τὰ Συντάγματα τοῦ 1864 καὶ 1911, εἰς τοῦτο ἀσυγχωρήτως μὴ παραδειγματιζόμενα τὴν ὑπάρχουσαν σωρείαν τοιούτων διακηρυγμάτων ἐν Συντάγμασιν ἄλλων ἐθνῶν, καὶ διὰ τοῦτο εὑρέθη μίαν ἡμέραν ὁ πολιτικὸς προδότης, ὁ ὁποῖος ἐκάλεσεν, ὑπεισεκάλεσεν κατὰ τὸν θαυμαστὸν ὅρον τοῦ Ἀριστοτέλους, τὰς ξένας λόγχας εἰς τὴν Ἑλλάδα, λέγων καὶ παριστῶν καὶ φωνῶν καὶ κράζων καὶ κρώζων, ὅτι δὲν ὑπάρχει κατὰ τῆς ἐμφανίσεως αὐτῶν φραγμὸς οὐδαμοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ κειμένου καὶ ὑπάρχουσι τοὐναντίον συνθῆκαι πρὸς ἐπιδρομεῖς ξένους, ἀναγνωρίζουσαι ταῖς Δυνάμεσι δικαιώματα εἰσβολῆς, τὰ ὁποῖα μάτην ἡμεῖς ἐφωνήσαμεν ἕως χθὲς ἀπὸ κοιτίδος ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξαν. (Αἴσθησις).

§125Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Δὲν θὰ τὸν ἠμπόδιζε τὸ Σύνταγμα νὰ τὸ κάμῃ.

§126Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ οὐδὲ καὶ θὰ τὸν διηυκόλυνε. Θὰ ἠμπόδιζε δὲ τοὺς ἄλλους, τοὺς συμπαίκτοράς του ξένους, ἀπὸ τοῦ νὰ ῥιφθῶσι μὲ τὴν κεφαλὴν ἐμπρὸς εἰς τὸ οἰκτρὸν παιγνίδιον. Ἐπρόκειτο περὶ μεγάλων κυβερνήσεων καὶ αὗται δὲν θὰ ἀνελάμβανον, ὅσον εὐκόλως ἀνέλαβον, ἀπέναντι τῆς δημοσίας γνώμης τοῦ τόπου των νὰ διισχυρισθῶσιν, ὅτι οὔτε ἐν τῷ Συντάγματί της ἡ Ἑλλὰς ἀπετόλμησεν, ὡς ἡ πληθὺς ἄλλη τῶν παγκοσμίων ἐθνῶν, νὰ διισχυρισθῇ, ὅτι εἶναι ἀνεξάρτητος καὶ τελείως αὐτοκέφαλος ἔναντι τῶν κηδεμόνων της. Ὑπάρχουσιν ἄρα δικαιώματα ἐπεμβάσεως ἐκ μέρους αὐτῶν. Οἱ μεγάλοι εὐρωπαϊκοὶ λαοὶ εἶναι ἔντιμοι, δὲν εἶναι πιθανὸν ὅτι θὰ ἠρέσκοντο νὰ ἴδωσι τὰς κυβερνήσεις των διαπραττούσας τόσον μέγα σφάλμα καὶ τοιαύτην ἁμαρτίαν, ὁποία εἶναι τὸ νὰ καταλύωσι τὴν ἐλευθερίαν τῶν λαῶν μὲ τὰ ψεύδη. Διότι τῇ ἀληθείᾳ ἡ παγκοσμία συνείδησις, προκειμένου περὶ ἀπωλείας τῆς ἀνεξαρτησίας, ἔχει δικαίωμα νὰ ἐπιδεικνύῃ ἀδιαφορίαν μόνον διὰ τοὺς λαούς, ὅσοι ἔχουν τὴν ὑπομονὴν νὰ διέπωνται ὑπὸ τυράννου, καὶ νὰ τοὺς ἀφίνωσιν ἀτιμωρητί νὰ καλῶσι τοὺς ξένους εἰς τὴν πατρίδα των. Ἀλλ’ ἰδοὺ καὶ ἄλλος λόγος μεταξὺ πολλῶν, δι’ οὕς αἱ ῥῆτραι τοῦ Συντάγματος χρειάζονται λεπτομερεστέραν ἀναψηλάφισιν ὑπὸ τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Εἶπον καὶ ἀνέλυσα, τὴν ὥραν καθ’ ἥν ἠγόρευον ἐνταῦθα τῇ 21 Ἰανουαρίου, ὅτι τὸ νέον Σύνταγμα ὀφείλει νὰ περιλάβῃ καὶ τοὺς ἀτυχεῖς, ἀλλ’ ἀναγκαίους τοῦ λοιποῦ θεσμούς, ὅσους διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐσφυρηλάτησε τὸ ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὑπογραφὲν κείμενον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, καὶ τῶν σχετικῶν συνθηκῶν, τῶν διομολογησασῶν δικαίωμα ἐπεμβάσεως ξένων κρατῶν διὰ ζητήματα θρησκείας, γλώσσης, ἐθνικότητος τῶν λαϊκῶν μειονοψηφιῶν. Ὑπάρχουσι καὶ πολλὰ ἄλλα θέματα τῶν ὁποίων ἔχει νὰ ἐπιληφθῇ κατὰ πρῶτον ἡ Συντακτικὴ ἐργασία, ὡς τὸ τῶν σχέσεων τῆς Ἐκκλησίας πρὸς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, τὸ τοῦ Δημοψηφίσματος, καὶ ἕτερα σπουδαιότατα, περὶ τῶν ὁποίων ἐπιφυλάσσομαι νὰ ὁμιλήσω ὅταν ἔλθῃ ἡ κατάλληλος στιγμή. Οὕτως δ’ ἐχόντων τῶν πραγμάτων, πῶς θὰ ἐπεταχύνετο, καθ’ ὅ μέτρον ἐπιθυμεῖτε, αὐτὴ ἡ βαρεῖα καὶ μεγάλη ἐργασία; Καὶ ἴσως ἔπρεπε νὰ ἐρωτήσω τοὺς βιαζομένους νὰ ἴδωσι τελούμενον τὸ πᾶν μίαν ὥραν ἀρχήτερα καὶ ὅπως δήποτε: Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τῆς Μεγάλης Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1789, πόσα ἔτη παρέτεινε τὸν βίον αὑτῆς μελετῶσα, ἐγκύπτουσα, καὶ συζητοῦσα, ἵνα κατασκευάσῃ, ἵνα συντάξῃ τὸν Συνταγματικὸν Χάρτην, τὸν προσήκοντα τῇ Γαλλίᾳ;

§127Π. Ι. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦτο ὁ πρῶτος.

§128Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβές. Ὑπῆρχεν ὁ μέγας Ἀμερικανικὸς Χάρτης. Ὑπῆρχεν εἰς τὴν Ἑλβετίαν ἄλλη κλασσικὴ συνταγματικὴ ἐργασία, καὶ οἱ κλεινοὶ φιλόσοφοι τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως ἠδύναντο καὶ νὰ ἀντιγράφωσιν, ἐὰν ἤθελον, καθ’ ἅ ἔτη ἡ μεγαλοφυΐα των καὶ οὐχὶ ἡ βία των, συνέθετεν ἀπ’ εὐθείας. Πόσα λοιπὸν ἔτη, ἐρωτῶ, διήρκεσεν ἡ μεγάλη Ἐθνοσυνέλευσις τῆς Γαλλίας;

§129Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὰ 1870 νὰ μοὶ εἰπῆτε.

§130Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλετε νὰ εἰπῆτε εἰς τὰ 1871. Ἡ Συνέλευσις τοῦ 1871 ἐτερματίσθη τῷ 1875. Θὰ ἔλθω τώρα νὰ ἐρωτήσω ὑμᾶς, τὸν τόσῳ ἐντριβῆ περὶ πᾶν καὶ περὶ ταῦτα. Πόσον χρόνον ἐχρειάσθη ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τοῦ 1848 διὰ τὰς μεταβολὰς τοῦ Γαλλικοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου, καὶ ἂς ἀφήσωμεν ὅτι τὸ λαϊκὸν φρόνημα εἶχε προκατηρτισμένον ἤδη τὸ ἔργον τῆς συνταγματικῆς μεταβολῆς, διὰ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τοῦ 1848, χωρὶς νὰ ἔχῃ ἀνάγκην αὕτη οὐδὲν νὰ ἐφεύρῃ; Ἀλλὰ τὶ λέγω, μόνον ἐν Γαλλίᾳ; Πόσον ἐχρειάσθησαν αἱ συνταγματικαὶ συζητήσεις ἐν Γερμανίᾳ, Οὑγγαρία, Ἰταλία, καὶ ἁπανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου; Πόσον ἔκαμαν τὰ Ἀμερικανικὰ Κράτη διὰ νὰ σχηματίσωσι τὰ συνταγματικά των κείμενα; Ποῦ καὶ διατὶ λοιπὸν ἡ ὑπερβολικὴ βία, ὑπὸ τῆς ὁποίας οἰστρηλατεῖσθε; Εἶμαι ὑπόλογος ἀπέναντι τοῦ λαοῦ, καὶ εἶσθε καὶ σεῖς, θὰ σᾶς τὸ ἐπαναλάβω κατὰ κόρον, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ πράξητε καλῶς, λέγω καλῶς, ὄχι ταχέως. Ἐνωτισθῆτέ το πάντες. Βεβαίως, διὰ τούτου δὲν προτίθεμαι νὰ παρωθήσω εἰς ἀκρότητας, εἰς ἀργοπορίας καὶ συζητήσεις ἀγόνους. Πάντως οὐδεὶς σήμερον εἶναι δίκαιον νὰ ψεχθῇ ἐπὶ τοιαύτῃ ἀργοπορίᾳ. Ἡ πρώτη ἐπεξεργασία τοῦ Συντάγματος εὕρηται ἀνατεθειμένη εἰς Ἐπιτροπήν. Ἐὰν δὲ εἰσέτι δὲν παρεδόθη τῇ Ἐθνοσυνελεύσει ὑπ’ αὐτῆς ἔστω μέρος προτάσεων τοῦ συνολικοῦ ἔργου, τοῦτο δὲν εἶναι πταῖσμα τῆς Ἐπιτροπῆς, εἰς ἥν καὶ ἐγὼ ἀνήκω. Εἶναι πολὺ περισσότερον πταῖσμα, ἐδῶ, τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Εἶναι ἡ ὁλομέλεια τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἡ σχοῦσα τὴν ἔμπνευσιν νὰ φαντασθῇ ὅτι μία Ἐπιτροπὴ εἶναι δυνατὸν νὰ συγκροτηθῇ ἐκ 50 μελῶν. Ἐὰν ἡ ὁλομέλεια ᾐσθάνετο βίαν νὰ τελειώσῃ, ἔπρεπε καλύτερον νὰ εἶχεν ἀρκεσθῇ εἰς 5 μέλη, καὶ ὄχι εἰς 50. Πρόσωπα 50 εἰσὶ κόσμος ὁλόκληρος. Ὁ μέγας ἀριθμὸς τῶν στομάτων δὲν συντελεῖ εἰς συμφωνίας προχείρους. Τόσον δὲ τοῦτο εἶναι ἀληθές, ὥστε αὐτὴ ἡ ἰδία Ἐπιτροπὴ τῶν 50, ἅπαξ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἐκλεγεῖσα, ἔσχεν αὐτοστιγμεὶ τὴν συναίσθησιν τοῦ ἐλαττώματος αὑτῆς καὶ εἶπεν, ἐδῶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποφασίσωμεν σύντομα πράγματα. Ἂς ὁρίσωμεν ἐκ τῶν πεντήκοντα 11 πρόσωπα διὰ τὴν σύνταξιν ἑνὸς προσχεδίου. Βλέπετε αὐτοθυσίαν; Ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν 50 τὴν στιγμὴν ἐκείνην ηὐτοκτόνησεν ἀδελφικῶς ἐν ταῖς ἀγκάλαις τῶν 11. (Γέλωτες). Εἶπεν, ἀποσύρομαι τοῦ κόσμου τούτου, ἰδοὺ ἡ διαθήκη μου, πληρώσατε αὐτὴν καταστατικῶν ῥητῶν, οἱ ἐπιζῶντες φίλοι. Ἀλλ’ οὕτως εἰς 11 μόνους συμπτυχθεῖσα ἡ σώφρων ἐπιτροπὴ τῶν 50 περιέπεσεν εἰς ἀτύχημα. Τὴν εὐθύνην τοῦ κακοῦ ὑπέχω καὶ ἐγὼ μετὰ τῶν 39. Ἵλεως δὲ γένοιτό μοι ὁ Θεός, ὅτι δι’ ὅσων λαλῶ οὐδένα θέλω νὰ θίξω. Ἡ Ἐπιτροπὴ προέκρινε διὰ τοὺς ἕνδεκα εἰς οὕς συνεπτύχθη ἕνδεκα δικηγόρους. Ἀλλά, κύριοι, λεχθήτω πρὸς οὐδενὸς κακοφανισμόν, τὰ Συντάγματα δὲν εἶναι ἔργα νομικῶν μόνον, ἀλλ’ ἔργα φιλοσόφων, ἱστορικῶν, ἀνθρώπων τῆς ἐκκλησίας, πολιτειολόγων, ἀντιπροσώπων τῶν κοινωνικῶν τάξεων, ἀντιπροσώπων τῶν μεγάλων ἐπαγγελματικῶν ὀργανώσεων. Διὰ τοῦτο ὑπέδειξα τὸ κατ’ ἐμὲ πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν ὅτι θὰ ἦτο εὐκταῖον νὰ προεκάλῃ τὰς περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος γνώμας οὐ μόνον τοῦ Ἀρείου Πάγου, τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου Ἀθηνῶν καὶ τῶν Δικηγορικῶν Συλλόγων, τουλάχιστον τῶν περιφερειῶν, ἐν αἷς λειτουργοῦσιν Ἐφετεῖα, ἀλλὰ καὶ τὰς γνώμας καὶ τὰς προτάσεις τῆς Φιλοσοφικῆς, καὶ Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου, καθὼς καὶ τὰ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, καὶ οἱωνδήποτε ἄλλων μεγάλων λαϊκῶν ὀργανώσεων. Αἱ τοιαῦται ὅμως ἐκ τούτων πάντων συμβολαὶ ἐθεωρήθησαν ὡς περιτταί, ἐθεωρήθη παρέλκουσα αὐτὴ ἡ πρὸς τοὺς δικηγορικοὺς Συλλόγους ἐρώτησις, καὶ ὑπό τινος ἐλέχθη ὅτι τὸ πρᾶγμα θὰ ἀπετέλῃ φοῦρνον τοῦ Νασρεδὶν Χότζα. Ἡ προσύνταξις τοῦ Συντάγματος οὕτω λοιπὸν ἀφέθη εἰς 11 νομικούς. Ἀλλ’ οἱ νομικοί, πιστεύω καὶ πάλιν, δὲν εἶναι κεκλημένοι αὐτοὶ κατὰ προτίμησιν νὰ κάμνουν Συντάγματα, καὶ πολλάκις θὰ ξεκάμνουν. (Γέλωτες). Οἱ δικηγόροι δὲν συντάσσουσι Συντάγματα, οἱ δικηγόροι ἑρμηνεύουσι τὰ Συντάγματα.

§131ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τὰ παρερμηνεύουσι. (Γέλωτες).

§132Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Σεῖς δὲν εἶσθε δικηγόρος;

§133Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁμιλῶ ἐν ἐπιγνώσει. Ἡ ἀλήθεια δ’ εἶναι ὅτι ἐγὼ τὴν δικηγορίαν τὴν ἀπηγχόνισα ἀπὸ τῆς θύρας τῆς διπλωματίας (Γέλωτες).

§134Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ δὲν ἐξετάθητε εἰς δικηγορικὰ ἁμαρτήματα, περιωρίσθητε εἰς τὰ διπλωματικὰ (Γέλωτες).

§135Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πόσον φαίνεσθε γνώστης τῆς διπλωματίας τοῦ τόπου! Ἐγὼ ὄχι περιωρίσθην, ἀλλὰ καὶ ἐξετάθην εἰς ἁμαρτήματα πολλά. Πλήττω διὰ τοῦτο τὰ στέρνα ὡς καλόγηρος τοῦ μεσαίωνος φωνῶν τὸ «Μέα Κοῦλπα». Μὲ τὴν συγγνώμην δὲ αὐτὴν χωρῶ ἐμπρὸς πρὸς ἁμαρτήματα νέα. Εἰς ἄλλα πολιτεύματα τοσούτῳ αἰσθητὸν ἐγένετο τὸ ὅπερ εἶπον, ὥστε ὑπῆρξαν κράτη ὑφ’ ὧν οὔτε κἂν ἐπετράπη ἡ εἴσοδος τῶν δικηγόρων εἰς τὸν συνταγματικὸν περίβολον. Διότι οἱ νομικοὶ ἔχουσι μὲν ἐξηκονισμένον τὸ εὐφυέστατον καὶ ἐν ταὐτῷ βαθύτατον πνεῦμα εἰς τὴν ἀντίληψιν τῶν σκιῶν τῶν πραγμάτων, εἰς τὴν ἔρευναν τῶν λεπτολογιῶν, καὶ τὸν χειρισμὸν τῆς ἐναντιολογίας, ἀλλ’ ἐν μέσῳ τοῦ λαβυρίνθου τῶν συλλογιστικῶν λεπτοτήτων, ἀφίνουσιν ἀνεπάφους ἔστιν ὅτε τὰς μεγάλας ἀρχιτεκτονικὰς γραμμὰς τῶν θεμελιωδῶν θεωρημάτων.

§136Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. (Ἀστειευόμενος). Κύριε συνάδελφε, δὲν εἶνε καιρὸς νὰ βγάλετε τώρα καὶ τὸ σουρτοῦκο σας.

§137Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ εἴδετε λοιπὸν ποτὲ ἀσχημονοῦντα μέχρις αὐτοῦ τοῦ βαθμοῦ; (Στρέφει τὰ βλέμματα πρὸς τὰ θεωρεῖα τῶν κυριῶν). Καὶ πρὸ τοῦ ἀκροατηρίου ἐκείνου ἀκόμη θέλετε νὰ ἐλαφρώσω τὰ ἐνδύματά μου; (Γενικοὶ γέλωτες). Ἀγαπᾶτε τὴν ἀλήθειαν γυμνήν. Ἡσυχάσατε. Σᾶς ὑπόσχομαι, ὅταν Θεοῦ μὴ θέλοντος τερματίσητε τὸ ταχύτερον ὡς Πρόεδρος τὰ κοπιώδη ἔργα τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, καὶ μετὰ τοῦ καλοκαιρίου, ἔλθῃ καὶ εἰς ἡμᾶς ὁ πόθος τῆς δροσιᾶς καὶ τῆς ἀναψυχῆς, τότε θὰ κατέλθωμεν μίαν ἡμέραν συναδελφικῶς μαζὺ εἰς τὸ Φάληρον, καὶ ἐκεῖ, εἰς τὸν δροσερὸν αἰγιαλόν, ἀπογυμνούμενοι καὶ τῶν φροντίδων τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐνδυμάτων τοῦ πληρεξουσίου, κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν σας, θὰ συλλουσθῶμεν, ἐλεύθεροι ὅλως διόλου πλέον νὰ τὰ θαλασσοποιήσωμεν, εἰς εὐρὺν κύκλον (Ἄσβεστοι γέλωτες). Πρὸ τούτου ὅμως θελήσατε νὰ τελειώσω. Ἀπέμεινεν ὑπὸ τῶν ἕνδεκα εἰσηγητῶν τοῦ Συνταγματικοῦ Προσχεδίου ἀναθεωρητὸν, ἕνεκα τῆς τάσεως ἐκείνης τῶν εἰδικῶν νομικῶν πνευμάτων, τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 καὶ 1911 ἤτοι τὰ ἄρθρα τὰ ὁμιλοῦντα περὶ «ἐπικρατούσης» ἐκκλησίας, περὶ ἀνεκτικότητος τῆς Πολιτείας πρὸς ἀλλόδοξα θρησκεύματα, περὶ αὐτοκεφάλου τῆς Ἐθνικῆς ἐκκλησίας. Ἐστάθη ἀδύνατον εἰς τοὺς ἕνδεκα ἐντριβεστάτους εἰς τὰ τῆς βαθείας ἐπιστήμης τῶν νομοδιδασκάλους νὰ παραδεχθῶσιν ὅτι ἐν τῷ θέματι καὶ αὐτῆς ἔτι τῆς ἐκκλησιαστικῆς αὐτονομίας, ὁποίαν τὴν καθιεροῖ, ὡς μὴ ὤφειλεν, ἀπαρασάλευτον τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 καὶ τοῦ 1911, καλὴ ποιότης ἑνὸς Συντάγματος δὲν εἶναι ἡ ἀπολίθωσις καὶ ἡ «νομιμοποίησις» τῶν ῥητρῶν αὐτοῦ εἰς τὸ ἐσαεί, ἀλλ’ εἶναι καλὴ ποιότης ἡ ἐλαστικότης αὐτοῦ, καὶ δύναται νὰ ἀποδειχθῇ δι’ ἡμᾶς πολὺ γρήγορα ἐθνικὸν συμφέρον νὰ ὑπάρχῃ διὰ τοῦ Συντάγματος ἀνοικτὴ μία θύρα διὰ τῆς ὁποίας ἡ Πατριαρχικὴ Ἐκκλησία, διὰ τῆς πρὸς αὐτὴν ἑνώσεως τῆς νῦν Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, νὰ δυνηθῇ νὰ περισωθῇ ἐκ πλησιαζόντων μεγίστων κινδύνων καὶ ὀλέθρων, καὶ νὰ ἀναθάλῃ ὑπὲρ τοῦ ὅλου Γένους. Ὁμιλῶ περὶ τῆς Πατριαρχικῆς Οἰκουμενίας, ἥτις ὡς συνεκέντρου, οὕτω συγκεντροῖ καὶ θὰ συγκεντροῖ πᾶσαν ἐθνικὴν ἰκμάδα αὐτῇ, δυναμένην νὰ προσδώσῃ τῷ Ἔθνει τῶν Ἑλλήνων ἔντασιν καὶ ἐμφάνειαν Οἰκουμενικὴν, ἤτοι παγκόσμιον μεγαλεῖον. Τοιαύτης φύσεως ζητήματα ἡ Ἐπιτροπὴ οὐδὲ κἄν εἶχεν ἐγγίσῃ, καθ’ ἣν ὥραν ἐνταῦθα κατηγορεῖται ὅτι ἐχρονοτρίβησεν! Τώρα ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ἐὰν μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν ἐπετεύχθη κἄπως ταχύτερον τελειωτικὴ ἐργασία, κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, αἰτία τις ὑπάρχει καὶ τούτου. Ἄς τὴν εἴπῃ ὁ σεβαστὸς κύριος Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅστις, ὅταν τὸ συντετελεσμένον μέρος τῆς ἐργασίας τῶν 11 ἦλθον πρὸς ἀνασυζήτησιν ἐνώπιον τῆς ὅλης Ἐπιτροπῆς τῶν 50, κυριολεκτικῶς ἐμαρτύρησε μάτην πέμπων καὶ καλῶν τὰ μέλη νὰ προσέλθωσι, καὶ μὴ βλέπων αὐτὰ ἑκάστην φορὰν νὰ ἐμφανίζωνται εἰς τὰς συνεδριάσεις, ἐκ τούτου πλέον ἐπιβραδυνομένας. Πολλάκις δὲν προσήρχοντο οὐδὲ οἱ 11 ὅλοι. Ἐκ τῶν 39 ὑπολειπομένων σπανίως ἐπαρουσιάσθησαν 5. Ἔλειπον οἱ 34. Ἐφ’ ᾧ καὶ πρὸ τοῦ κινδύνου τῆς καθημερινῆς ματαιώσεως τῆς ἀπαρτίας, τὰ λείψανα τῆς ἀρχικῆς Ἐπιτροπῆς τῶν 50, προέβησαν εἰς ψήφισμα καθιερώσαντες ὅτι ἀπαρτία τοῦ λοιποῦ δὲν χρειάζεται. Κατ’ οὐσίαν ἀπέμειναν διὰ τὴν ἐργασίαν οἱ 11, οἱ καὶ Εἰσηγηταί.

§138Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐκ τῶν 11 πόσοι εἶνε δικηγόροι;

§139Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλοι εἶνε νομικοί. Ἀπὸ ἐκείνου τοῦ σημείου ἰδοὺ τὶ συνέβη. Ὅταν οἱ 34 συστηματικοὶ ἀπεργοὶ τῆς Μεγάλης Ἐπιτροπῆς τῶν 50 εἶχον ἀποδείξῃ ὅτι ἡ τοιαύτη Ἐπιτροπὴ εἶχε ψάλει τὸ κύκνειον ᾆσμα καὶ ἐγὼ μετ’ αὐτῆς, οἱ δὲ ὑπολειφθέντες 11 Εἰσηγηταὶ μετὰ τῶν προσερχομένων 5 ἄλλων θὰ ἔμελλον νὰ προβαίνωσιν εἰς τὴν κατὰ δεύτερον, οὕτως εἰπεῖν, βαθμὸν ἀνασυζήτησιν τοῦ Συνταγματικοῦ Σχεδίου, τότε κατεφάνη ὅτι κατ’ οὐσίαν πάλιν οἱ 11 Εἰσηγηταὶ ἦσαν ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ εἶχον τὸ προσὸν τοῦ ἀποφασίζειν ἐν τῇ συζητήσει ἐκείνῃ τοῦ δευτέρου βαθμοῦ. Οἱ 5 ἐπιπρόσθετοι ἦτο ἀπίθανον ὅτι θὰ ἤγομεν τοὺς 11 εἰς μετατροπὰς ἐπὶ τῶν ἰδικῶν των γνωμῶν. Ἑπομένως δὲν ἐπράττομεν τίποτε ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτῇ συζητήσει τῶν 15 ἢ 16. Καὶ ἐκεῖ λοιπὸν ἐγεννήθη τὸ αἴσθημα ὅτι ἡ δευτέρα αὐτὴ συζήτησις, δὲν ἀπετέλει ἢ ἐπιβράδυνσιν τῆς προσκομίσεως εἰς τὴν Ὁλομέλειαν τῆς Συνελεύσεως Συντακτικὴν ὅλην ἐργασίαν, ἐπιβράδυνσιν κατὰ τῆς ὁποίας ἀκριβῶς ἐνταῦθα παραπονεῖσθε καὶ ὑμεῖς. Ἐν δὲ ταύτῃ τῇ ἀντιλήψει, εἶμαι ἐγώ, ὁ ἐναντίος πάσης βίας προκειμένου περὶ διατυπώσεως νέου Συντάγματος, εἶμαι ἐγὼ ὅστις προέβην ἐν τῷ Συμβουλίῳ τῶν 16, καὶ προβαίνω καὶ ἐνταῦθα ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, εἰς πρότασιν ὑποβοηθοῦσαν τὴν ἐπίσπευσιν τῆς συνταγματικῆς ἐργασίας. Νὰ καταλυθῇ ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν 50, νὰ ἀποσυρθῶμεν οἱ ἐπιπροσθέτως εἰς τοὺς 11 ὑφ’ ἡμῶν ταχθέντας εἰσηγητὰς ἀποτελοῦντες τὸν ἐπιβραδυντικὸν σταθμὸν τῆς δευτέρας ἐπεξεργασίας καὶ νὰ ἐξουσιοδοτηθῶσιν οἱ 11 Εἰσηγηταὶ νὰ προσκομίσωσι τὴν ἐργασίαν αὐτῶν, εἰς τὴν ὁλομέλειαν τῆς Συνελεύσεως. Ἡμεῖς δ’ οἱ ἄλλοι ἐπιφυλασσόμεθα νὰ ἀναπτύξωμεν τὰς γνώμας ἡμῶν πρὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως κατὰ τὴν τελειωτικὴν συζήτησιν. Ἀτυχῶς ἡ πρότασίς μου ἐκείνη δὲν ἐγένετο δεκτὴ ἐν τῷ Συμβουλίῳ τῶν 16, νομίσαντι ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ καταλύσῃ Ἐπιτροπὴν ἐκλεγεῖσαν ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ὅλης. Εἶναι δ’ ἀληθὲς ὅτι οὐδὲ καὶ οἱ ἴδιοι 39 προσήρχοντο, ἵνα προβῶσιν αὐτοὶ τοὐλάχιστον εἰς παραίτησιν. Ἡ πρότασίς μου, ἄρα, ἂς γένηται δεκτὴ τώρα ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἕτερος τῆς καταλύσεως ταύτης τρόπος ἐπιταχύνσεως δὲν ὑπάρχει, καταλήγων δ’ ἐπαναλέγω, ὅτι ἀξίωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου, τοῦ πέμψαντος ἡμᾶς ἐνταῦθα δὲν εἶναι ποσῶς νὰ τελειώσωμεν ἐν τάχει, νὰ περιωρισθῶμεν εἰς ἐλαχίστας μόνον ποῦ καὶ ποῦ μεταβολὰς καὶ προσθήκας εἰς τοὺς ἀτελεστάτους Χάρτας τοῦ 1864 καὶ 1911. Ἀλλὰ βούλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου εἶναι νὰ μὴ καταισχυνθῇ τὸ ἑλληνικὸν πνεῦμα πρὸ τῆς παγκοσμίας ἀναμονῆς διὰ παραγωγῆς ἀτελοῦς, ἐλλειποῦς καὶ ἀδοκίμου τυχὸν συνταγματικοῦ κατασκευάσματος. Ὀφείλομεν νὰ παραδώσωμεν τῇ Πατρίδι ἡμῶν Σύνταγμα ἄξιον αὐτῆς. Καὶ εἶναι Σύνταγμα ἄξιον, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠδυνήθη νὰ ἀναμνησθῇ ὅτι κυβερνᾷν ἐστὶ προνοεῖν, καὶ τὸ ὁποῖον ἠδυνήθη νὰ προαισθανθῇ, νὰ προμελετήσῃ καὶ νὰ προλύσῃ διὰ κανόνων καὶ ῥητῶν πολιτικῶς σοφῶν, μετὰ τῶν συγχρόνων ἀναγκῶν τοῦ λαοῦ, ὅλας τὰς ἄλλας ἀνάγκας, ὅσας ἀναγγέλλει εἰς ὀξυδερκεῖς πολιτικοὺς καὶ ἐπιστημονικοὺς νόας, ἡ βεβαία, ἡ σαφής, ἡ ἀπαρέγκλητος ἐξέλιξις τοῦ Ἑλληνικοῦ βίου ἐν τῇ ἰδιορρυθμίᾳ του, καὶ ἐν τῇ εὐρυθμίᾳ του, ἐπὶ ἕνα κἂν τῷ μέλλοντι αἰῶνα, διὰ μέσου τοῦ κόσμου. Ὀφείλετε νὰ προΐδητε περίπου τὰ μεγάλα ζητήματα τῆς αὔριον. Ἕως οὗ οἱ δισέγγονοι ὑμῶν μετατρέψωσι συνῳδὰ πρὸς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς συνθήκας τοῦ τότε χρόνου, τὸ ὑγιῶς ἐξυπηρετῆσον τὴν γενεὰν αὐτῶν ἔργον τῶν πάππων των.

§140Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τῆς ἐκφρασθείσης γνώμης, ὅτι ἡ Συνέλευσις ὀφείλει νὰ ἐπισπεύσῃ τὴν συντέλεσιν τοῦ συντακτικοῦ της ἔργου, ὅτι ἡ συντακτικὴ ἐργασία ἔχει ἀνάγκην ἀπερισπάστου ἠρεμίας ἀπὸ πάσης ἄλλης σκέψεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συντελεσθῇ ἐργασία τοιαύτη, ἐφ’ ὅσον εἶναι περισπασμένον τὸ πνεῦμα ὅλων καὶ τῶν πολιτευομένων καὶ τοῦ λαοῦ, εἰς ἄλλο σημεῖον. Εἶναι λοιπὸν πολὺ ὀρθόν, ἵνα ἀναμείνωμεν ἐκείνην τὴν ἠρεμίαν, ἡ ὁποία θὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ νὰ ἐργασθῶμεν τελεσφόρως.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θαλασσινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§142Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, καίτοι ἡ ἔντιμος Συνέλευσις εἶναι καταπεπονημένη, ἐν τούτοις λαμβάνω τὸν λόγον, ὅπως ἐπί τινα λεπτὰ ἀπασχολήσω αὐτήν, φρονῶ δὲ ὅτι δικαιοῦμαι νὰ ἀπαιτήσω ἀπὸ αὐτὴν τὴν αὐτὴν εὐμενῆ προσοχήν, τὴν ὁποίαν παρέσχε πρὸ ὀλίγου καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς πληρεξούσιον. Ἐκ τῆς συστάσεως, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε κάμει πρὸς τὰ ἀξιότιμα μέλη τὰ ἀποτελοῦντα τὴν Ἐπιτροπήν, ὅπως ἐπιταχύνωσι τὸ ἔργον αὐτῶν, φρονῶ, ὅτι ἡ συζήτησις παρεξετράπη εἰς ἄλλα θέματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ὅλως διόλου ἄσχετα. Ἡ σύστασις δὲ αὕτη ἦτο πολὺ εὔλογος καὶ δικαία, διότι πράγματι, καίτοι ἔχει τρίμηνον διάστημα διαρρεύσει, ἐν τούτοις ἡ Συνέλευσις τοῦ συντακτικοῦ ἔργου της ἀκόμη δὲν ἐπελήφθη. Εἶναι λοιπὸν εὔλογον ἡ σύστασις, ὅπως τμηματικῶς προβῇ ἡ Συνέλευσις εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἄρθρων, τὰ ὁποῖα ἔχει παρασκευάσει ἡ Ἐπιτροπεία. Καὶ ἐκ τούτου οὐδεμία δύναται νὰ προέλθῃ βλάβη, καθόσον καὶ ὁλόκληρος ἡ ἐργασία, ὅλα τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα παρεσκεύασε ἡ Ἐπιτροπή, δὲν εἶναι δυνατὸν ὅλα ὁμοῦ νὰ προσαχθῶσι πρὸς συζήτησιν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ προφανῶς θὰ ἀρχίσωμεν προχωροῦντες ἀπὸ τοῦ 1 ἄρθρου. Ἐρρίφθησαν διάφοροι γνῶμαι ἐπὶ τοῦ προκειμένου, αἱ ὁποῖαι φρονῶ, ὅτι δὲν εἶχον ὀρθῶς. Ἐν πρώτοις ἰσχυρίσθησαν, ὅτι ἐλήθησαν νὰ παρασκευάσωμεν Σύνταγμα, ἵνα ἐξασφαλίσωμεν διὰ τοῦ τρόπου τούτου τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Εἶναι προφανὲς ὅτι ὅσον καλῶς καὶ ἂν καταρτισθῇ τὸ Σύνταγμα, τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξασφαλίζῃ τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τότε μόνον θὰ ἐξασφαλισθῶσιν, ὅταν αἱ ἑκάστοτε Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι πρόκειται νὰ διοικήσουν τὸ τόπον πράττουσιν ἔργα καλὰ, εὐσυνείδητα, δίκαια, ὥστε ὁ λαὸς νὰ μένῃ εὐχαριστημένος. Καὶ δεύτερον πρέπει νὰ ἐξεύρωμεν τὸν τρόπον νὰ κάμωμεν, ὥστε ὁ λαὸς νὰ ἀγαπᾷ, νὰ ἀποκτήσῃ τὴν δύναμιν νὰ τηρῇ τὸ Σύνταγμα ἵνα μὴ ἔρχεται μία ὁμὰς ἀνθρώπων, ἡ ὁποία κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον νὰ καταπατῇ, ὡς συνέβη ἐν τῷ προσφάτῳ παρελθόντι. Ἐπίσης, φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ ἄλλη γνώμη, ἡ ὁποία ἐξηνέχθη ἐνταῦθα, ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα ἐπὶ τοῦ προκειμένου νὰ ἐπιληφθῶμεν μὲν τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, οὐχὶ δὲ καὶ τῶν θεμελιωδῶν, δὲν εἶναι ὀρθή, διότι ἀφοῦ ἅπαξ ἡ Βουλὴ ἀνεκήρυξεν ἑαυτὴν εἰς Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἔχει τὸ δικαίωμα ὄχι μόνον τὰς μὴ θεμελιώδεις, ἀλλὰ καὶ τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος νὰ ἐξετάσῃ καὶ μεταβάλῃ. Ὁ Κύριος πληρεξούσιος ἐξ Ἀττικῆς ἐζήτησε νὰ τῷ παρασκευάσωμεν ἕν κατασκεύασμα αἰωνόβιον, τὸ Σύνταγμα, λησμονῶν ὅτι μόνον οἱ φυσικοὶ νόμοι εἶναι ἀίδιοι καὶ ἀναλλοίωτοι. Τουναντίον δὲ οἱ θετικοὶ νόμοι μεταβάλλονται ἀναλόγως τῇ διαμορφώσει τῆς κοινωνίας ἐν ᾗ ἐφαρμόζονται. Ἡμεῖς θὰ παρασκευάσωμεν ἕν Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἐνδεχομένως ἡ πρόοδος ἡ κοινωνικὴ μετὰ παρέλευσιν 10, 20 ἐτῶν νὰ θελήσῃ νὰ τὸ μεταβάλῃ.

§143Ν. ΓΕΡΜΑΝΟΣ. Θὰ γίνῃ πάλιν νέα Συντακτικὴ Συνέλευσις; Κάθε 10 χρόνια ἡ Ἑλλὰς θὰ ἔχῃ καὶ Συντακτικὴν Συνέλευσιν διὰ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν;

§144Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Δὲν ὥρισα ὡρισμένην προθεσμίαν 10 ἐτῶν. Βεβαίως δύναται νὰ διαρκέσῃ καὶ 40 ἔτη, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ δεσμεύσωμεν τὴν Συντακτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Ἔθνους, ἐὰν μετὰ 10 ἢ 20 ἔτη αἱ κοινωνικαὶ συνθῆκαι μεταβληθῶσιν.

§145Ν. ΓΕΡΜΑΝΟΣ. Ὅταν ἡ φορὰ τῶν πραγμάτων εἶναι μεγάλη, τότε σαρώνει τὰ πάντα.

§146Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἔχει ἀπολύτως δίκαιον. Τὸ πολίτευμα δὲν εἶναι προϊὸν ἄλλης καταστάσεως παρὰ τῆς κοινωνικῆς, ἡ δὲ κοινωνικὴ ἐξέλιξις ἐπιβάλλει τὴν μεταβολὴν τοῦ Πολιτεύματος, θὰ σᾶς προσθέσω μίαν λέξιν.

§147Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Μάλιστα.

§148Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Εἰς τὰς Ἡνωμένας Πολιτείας τῆς Ἀμερικῆς συνέστη Σύνταγμα, ἐθεώρησαν δέ, ὅτι ἔπρεπε νὰ τὸ περιβάλουν διὰ τοιαύτης μεγάλης δυνάμεως, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ. Ἀλλὰ μετὰ παρέλευσιν ὀλίγων ἐτῶν ἐκ τῆς ἐξελίξεως τῶν πραγμάτων ἠναγκάσθησαν νὰ παραβιάσωσι τὰς Συνταγματικὰς διατάξεις.

§149Ν. ΓΕΡΜΑΝΟΣ. Μετὰ παρέλευσιν πολλῶν ἐτῶν.

§150Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Μετὰ παρέλευσιν 10 ἐτῶν.

§151Ν. ΓΕΡΜΑΝΟΣ. Δὲν πιστεύω.

§152Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Λυποῦμαι ὅτι δὲν ἔχω τὰ ἔγγραφα. Τὶ δὲ συνέβη, νομίζετε; Τὸ Κράτος, ἡ Γερουσία, τὸ Κογκρέσσον ἀπέναντι τῆς ἐπιτακτικῆς ἀνάγκης νὰ μεταβάλῃ τὰς Συνταγματικὰς διατάξεις ἠναγκάσθη τὶ νὰ κάμῃ; Ὑπὸ τύπον ἑρμηνείας νὰ παραβιάζῃ τὰς Συνταγματικὰς διατάξεις. Ἐπειδὴ ὅμως καὶ αὐτὸ δὲν ἦτο ἐπαρκές, ἠναγκάσθησαν νὰ ὁμολογήσωσιν ὅτι λόγοι κοινωνικοί, λόγοι συνηθείας ἐπέβαλλον τὴν παραβίασιν τοῦ Συντάγματος. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον εἶναι ἀκριβῶς ζήτημα καὶ ἂν πρέπῃ νὰ ὑπάρχῃ Σύνταγμα. Ἐν Ἀγγλίᾳ ὅπου τὸ Πολίτευμα λειτουργεῖ τελειότερον καὶ λυσιτελέστερον, δὲν ὑπάρχει Σύνταγμα, ἑκάστοτε δὲ διαρρυθμίζονται διὰ νόμων τὰ ζητήματα. Δὲν πρέπει λοιπὸν καὶ ἡμεῖς νὰ ἔχωμεν τὴν γνώμην, ὅτι ἐπὶ αἰῶνας ἢ ἐπὶ γεννεὰς τὸ Σύνταγμα θὰ παραμένῃ. Δὲν λέγω τοῦτο διὰ νὰ ἀποδείξω, ὅτι δὲν εἶναι σπουδαιότατον τὸ ἔργον τῆς διαρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος. Τὸ λέγω διὰ νὰ ἄρω μίαν πλάνην, τὴν γνώμην περὶ ἀμεταβλήτου τοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία ἐπιστημονικῶς εἶναι πλημμελής.

§153Ν. ΤΣΙΡΙΓΩΤΗΣ. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ὅμως κλονίζομεν τὰ θεμέλια τοῦ Συντάγματος πρίν ἢ ἀκόμη τὸ θεμελιώσωμεν, τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν λέγετε ὅτι δυνάμεθα ὁπόταν θέλωμεν νὰ τὸ μεταβάλλωμεν.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον γίνεται ἡ συζήτησις, δὲν θὰ τελειώσωμεν ποτέ.

§155Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ἀλλὰ καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, κατὰ τοῦ ὁποίου κατηνέχθησάν τινες, ἦτο ἱκανῶς φιλελεύθερον, ἦτο μάλιστα παρὰ πολὺ φιλελεύθερον καὶ ὑπὸ τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο ηὐδαιμόνησεν ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία καὶ προώδευσεν. Τὸ Σύνταγμα δὲ ἐκεῖνο δὲν ἦτο γηγενές, Ἑλληνικὸν προϊόν, ἀλλ’ εἶχε δανεισθῆ τὰς διατάξεις του ἐκ διαφόρων ἄλλων Συνταγμάτων, τὰς ὁποίας διετήρησεν. Λοιπὸν τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἔχει καμμίαν δυσκολίαν σήμερον, μάλιστα μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν τὴν γενομένην ἐν Εὐρώπῃ ὑπὸ διαφόρων συγγραφέων τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ ἴδῃ ποῖα εἶναι ἐκεῖνα ἐκ τῶν θεσπισθέντων ἐν Γαλλίᾳ, ἐν Ἀγγλίᾳ ἢ ἀλλαχοῦ, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ προσαρμοσθῶσι καὶ ἐν Ἑλλάδι, πρὸς τὸ ὑπάρχον Σύνταγμα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ ἁρμόζωσιν πρὸς τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Αὐτὰ θὰ τὰ διαρρυθμίσῃ ἡ Ἐπιτροπεία συμφώνως πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα αὐτοῦ. Ἐπίσης δὲ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἀποτρέψω μίαν μομφήν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε κατὰ τῶν δικηγόρων ὁ κ. πληρεξούσιος ἐξ Ἀττικῆς.

§156Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Συνηγορεῖτε ὑπὲρ τῶν συνηγόρων, κ. συνάδελφε;

§157Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Ἐλησμόνησαν ὅτι ἐν τῷ Ρωμαϊκῷ Δικαίῳ ὑπάρχει ἕν ἀξίωμα ὅτι ὁ συντάσσων τοὺς νόμους, ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα νὰ τοὺς ἑρμηνεύσῃ. Ὁ κ. πληρεξούσιος ἐν ᾧ χορηγεῖ τὸ δικαίωμα τοῦ ἑρμηνεύειν τοὺς νόμους εἰς τοὺς δικηγόρους, ἠρνήθη εἰς τούτους τὸ δικαίωμα νὰ συντάσσωσι τοὺς νόμους.

§158Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ παρερμηνεύειν.

§159Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ποῖοι θὰ τοὺς συντάσσουν; Οἱ ἰατροὶ θὰ τοὺς συντάσσουν;

§160Η. ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Βεβαίως. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, φρονῶ, ὅτι αἱ συστάσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι λίαν ὀρθαί, διότι πραγματικῶς ἐβράδυνε τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπείας, οὐχὶ ἕνεκα ἀμελείας, ἀλλὰ τὸ μὲν διότι εἶναι πολλὰ τὰ μέλη καὶ δυσκόλως δύναται νὰ ἐπέλθῃ συνεννόησις, τὸ δὲ ὅπως ἡ ἰδία Ἐπιτροπεία ὡμολόγησεν, ὑπάρχει μεγάλη ἀπεραντολογία εἰς τὰς συζητήσεις τοῦ σωματείου ἐκείνου.

§161Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ τὰς περιορίσουν εἰς πέντε λεπτά.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗΣ

ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσωρινοῦ κανονισμοῦ τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τῶν ἐσόδων καὶ τῆς πληρωμῆς τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους καὶ τῶν εἰδικῶν ταμείων καὶ ὑπηρεσιῶν τῆς χρήσεως τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους 1921–1922». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον) Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐτησίας χορηγίας εἰς τὸν Διάδοχον». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν), Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς ἐν Παρισίοις ὑπογραφείσης τῇ 30 Σεπτεμβρίου (13 Ὀκτωβρίου 1919) Διεθνοῦς Συμβάσεως περὶ Ἀεροπλοΐας». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀπολυθέντων μονίμων ὑπαλλήλων Νομοθετικοῦ Διατάγματος». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν) Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 863 περὶ προσθέτων τελῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν) Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2332 τῆς 25 Ἰουνίου 1920 «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 863 περὶ προσθέτων τελῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν) Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσθήκης παραγράφου εἰς τὸ ἄρθρον 14 τοῦ νόμου 1237 τῆς 4 Ἀπριλίου 1918 περὶ φορολογίας δημοσίων θεαμάτων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν) Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ χορηγίας πιστώσεων εἰς βάρος τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς χρήσεως τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους 1920–1921». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν)

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5ην μ. μ. τῆς προσεχοῦς Δευτέρας. (Ὥρᾳ 9. 30′ μ.μ.)