1921.03.29

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 26η

Δευτέρα 29ης Μαρτίου 1921

Προεδρεία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρᾳ 5.30′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ Συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν καὶ ὁρκισθῶσιν οἱ μὴ ὁρκισθέντες πληρεξούσιοι. (Προσκομισθέντος τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου προσῆλθον οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Ρήγας Πάντος πληρεξούσιος Λαρίσης καὶ Ἰ. Βατίστας πληρεξούσιος Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας καὶ ὤμοσαν τὸν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος τεταγμένον ὅρκον ἔχοντα οὕτω: «Ὀρκίζομαι εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας Ὁμοουσίου καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος ὅτι πιστὸς εἰς τὸν Συνταγματικὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων Κωνσταντῖνον θὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ τοῦ ἀντιπροσώπου καθήκοντα, ὅτι οὐδὲ θὰ προτείνω, οὐδὲ θὰ ψηφίσω τι ἀντιβαῖνον εἰς τὰς πεποιθήσεις μου καὶ ὅτι θὰ συντελέσω εἰς τὴν διαρρύθμισιν τοῦ Πολιτεύματος ὅπως ἐξασφαλισθῶσι τὰ δικαιώματα καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ Λαοῦ». Ὁμοίως οἱ πληρεξούσιοι Σαράντα Ἐκκλησιῶν Σουκρὴ Ἐφένδης, Ναζὴμ Ἐτὲμ καὶ Χουρσὶτ Μουσταφᾶ καὶ ὡρκίσθησαν ἐπὶ τοῦ Κορανίου ὡς ἑξῆς: «Ὀρκίζομαι εἰς τὸ ὄνομα τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ καὶ τοῦ μόνου αὐτοῦ Προφήτου, ὅστις εἶναι ὁ Μωάμεθ, ὅτι, πιστὸς εἰς τὸν Συνταγματικὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων Κωνσταντῖνον, θὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ τοῦ ἀντιπροσώπου καθήκοντα, ὅτι οὐδὲ θὰ προτείνω, οὐδὲ θὰ ψηφίσω τι ἀντιβαῖνον εἰς τὰς πεποιθήσεις μου καὶ ὅτι θὰ συντελέσω εἰς τὴν διαρρύθμισιν τοῦ Πολιτεύματος ὅπως ἐξασφαλισθῶσι τὰ δικαιώματα καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ Λαοῦ».)

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ λύπης, κύριοι συνάδελφοι, ἀναγγέλλω εἰς ὑμᾶς τὸν κατὰ τὸ διάστημα τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως ἐπελθόντα θάνατον σεβαστοῦ συναδέλφου, τοῦ πληρεξουσίου Κεφαλληνίας Ἰωάννου Βρυώνη, ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ἀντιπροσωπεύσαντος τὴν ἐπαρχίαν του ἐν τοῖς Ἐθνικοῖς Συνεδρίοις καὶ διατελέσαντος καὶ προσωρινοῦ προέδρου τῆς παρούσης Συνελεύσεως. Εἰς τὸν νεκρὸν τοῦ μεταστάντος παρήγγειλα νὰ κατατεθῇ στέφανος ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως, ἐξέφρασα δὲ καὶ τὰ συλλυπητήριά μου πρὸς τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ, ἥτις καὶ ἀπήντησε εὐγνωμονοῦσα. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐγκρίνει τὴν ἐνέργειάν μου.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζω πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον μοὶ διεβίβασε τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα κατὰ τὸ διάστημα τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν: (ἀναγινώσκει). «Ἐξοχώτατον Κύριον Λομβάρδον, Πρόεδρον Ἑλληνικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἀποφάσει τῶν δύο Διοικητικῶν τῆς Ἐκκλησίας Σωμάτων λαμβάνομεν τὴν τιμὴν ὅπως παρακαλέσωμεν τὴν ὑμετέραν περισπούδαστον Ἐξοχότητα, ἵνα εὐαρεστουμένη ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν ἔντιμον Ἐθνοσυνέλευσιν τὴν κάτωθι πατρικὴν ἡμῶν ἔκκλησιν: Ἐντιμώτατοι Ἀντιπρόσωποι, Τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον γηθοσύνως ἐπληροφορήθη τὴν σωτήριον καὶ ὁμόφωνον ἀπόφασιν τῆς Γʹ Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅπως ἐμμείνῃ εἰς τὴν πιστὴν καὶ ἀκριβῆ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἐφαρμογήν, ἀποτελοῦσαν τὸ ἐλάχιστον ὅριον τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων. Ἤδη μετὰ τὰς ὑπὸ τῆς Συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου ὑποβληθείσας προτάσεις, ἡ ζωὴ καὶ ἡ τιμὴ ἑκατοντάδων χιλιάδων ἀγωνιώντων καὶ ἐν ἀπέλπιδι θέσει εὑρισκομένων ἀλυτρώτων ὡς καὶ αἱ τύχαι σύμπαντος τοῦ Ἔθνους ἐξαρτῶνται ὁλοκληρωτικῶς ἐκ τῆς ἐμμονῆς ὑμῶν εἰς τὰς ληφθείσας ἀποφάσεις ἐφ’ ᾧ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, ποιούμενον ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμὸν ὑμῶν, οὐδαμῶς ἀμφιβάλλει ὅτι θέλετε λάβει κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμὴν τὰ ἐπιβαλλόμενα μέτρα, ἐπικαλούμενοι δ’ ἐφ’ ὑμᾶς τὴν χάριν καὶ εὐλογίαν τοῦ Θεοῦ τῶν πατέρων ἡμῶν διατελοῦμεν μετὰ τιμῆς. Πατριαρχεῖα, τῇ 6 Μαρτίου 1921. Ὁ Τοποτηρητὴς τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου Μητροπολίτης Καισαρείας ΝΙΚΟΛΑΟΣ». Εἰς τὸ τηλεγράφημα τοῦτο ἀπήντησα ὡς ἑξῆς: (ἀναγινώσκει). «Πρὸς τὴν Α. Σεβασμιότητα τὸν Μητροπολίτην Καισαρείας Τοποτηρητὴν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, εἰς Κωνσταντινούπολιν. Εὐλαβῶς ἐκομισάμην τὸ τηλεγράφημα, ὅπερ ἡ Ὑμετέρα περισπούδαστός μοι Σεβασμιότης εὐηρεστήθη νὰ μοὶ ἀπευθύνῃ, πρὸς ἀνακοίνωσιν εἰς τὴν Γʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσιν, ἀποφάσει τῶν δύο Διοικητικῶν τῆς Ἐκκλησίας Σωμάτων. Ἅμα τῇ ἐπαναλήψει τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως θέλω σπεύσει, ἵνα ποιήσωμαι τὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ τηλεγραφήματος πρὸς τὰ ἀξιότιμα μέλη αὐτῆς. Αἱ γνωσταὶ ἤδη ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως συντονιζόμεναι πρὸς τὴν ὁμόθυμον καὶ ὁμόφωνον γνώμην τῆς Συνελεύσεως συμπίπτουσιν ἀπολύτως πρὸς τὰς εὐχὰς τῶν δύο Σωμάτων ἐν τῇ ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν δικαίων ἀμύνῃ καὶ τῇ πραγματοποιήσει τῶν πόθων σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εἰς τὴν ἐμμονὴν δὲ ταύτην εἰς τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, ἣν ἐνστερνίζεται τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τοῦ ἀλυτρώτου Ἑλληνισμοῦ, ἔστω βεβαία ἡ Ὑμετέρα Σεβασμιότης ὅτι πλήρως ἀνταποκρίνεται ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Οὕτω δὲ σύσσωμον τὸ Γένος ἐπικαλούμενον τὴν θείαν χάριν θὰ χωρήσῃ ὑπὸ τὰς εὐλογίας τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας ἐπὶ τὴν συντέλεσιν τῶν πεπρωμένων τῆς φυλῆς. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 7 Μαρτίου 1921. Πρόεδρος Ἐθνοσυνελεύσεως Κωνσταντῖνος Ἀργασάρης Λομβάρδος.»

§5Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου). Παρακαλῶ νὰ ἐγκρίνῃ ἡ Συνέλευσις τὸ τηλεγράφημα.

§6ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μοὶ ἀπέστειλε τὸ ἑξῆς ὑπ’ ἀριθ. 310 ἔγγραφον: (ἀναγινώσκει). «Πρὸς τὸν Κύριον Πρόεδρον τῆς Γʹ. ἐν Ἀθήναις Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ παρακαλέσω ὑμᾶς ὅπως εὐαρεστούμενος ἀνακοινώσητε εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ηὐδόκισε ν’ ἀποδεχθῇ τὴν παραίτησιν τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Νικολάου Καλογεροπούλου καὶ νὰ διορίσῃ Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης τὸν κ. Δημήτριον Π. Γούναρην. Ὡσαύτως εὐηρεστήθη ν’ ἀποδεχθῇ τὴν παραίτησιν τῶν Ὑπουργῶν κ.κ. Δ. Π. Γούναρη, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, Π. Πρωτοπαππαδάκη, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τοῦ Ἐπισιτισμοῦ καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, Π. Τσαλδάρη, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας, Ν. Θεοτόκη, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, Θ. Ζαΐμη, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῆς Περιθάλψεως, Π. Κ. Μαυρομιχάλη, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ Γ. Μπαλτατζῆ, Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Γεωργίας καὶ νὰ διορίσῃ Ὑπουργοὺς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τὸν κ. Γ. Μπαλτατζῆν, ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν τὸν κ. Σ. Στάην, ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τοῦ Ἐπισιτισμοῦ τὸν κ. Π. Πρωτοπαππαδάκην, ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως τὸν κ. Θ. Ζαΐμην, ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας τὸν κ. Ι. Δ. Ράλλην, ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας τὸν κ. Π. Τσαλδάρην, ἐπὶ τῆς Γεωργίας τὸν κ. Κ. Τερτίπην, ἐπὶ τῆς Περιθάλψεως τὸν κ. Α. Καρτάλην, ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν τὸν κ. Ν. Θεοτόκην καὶ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν τὸν κ. Π. Κ. Μαυρομιχάλην. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 26 Μαρτίου 1921.

Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου

Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ»

Ὁ πληρεξούσιος κ. Δ. Γίδας δι’ ἐγγράφου αὐτοῦ ζητεῖ νὰ τῷ χορηγηθῇ ἄδεια ἀπουσίας κατὰ τὸ διάστημα τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων, ἵνα ἀναλάβῃ ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατεύματι.

§8ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Εὖγε, εὖγε. (Χειροκροτήματα).

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συναινέσει τῆς Συνελεύσεως ἡ ἄδεια χορηγεῖται. Ἐπίσης οἱ πληρεξούσιοι Καλλιπόλεως κ. Α. Μπακάλμπασης καὶ Ἰωαννίνων κ. Κ. Μελᾶς ζητοῦσιν ἑκάτερος εἰκοσαήμερον ἄδειαν ἀπουσίας διὰ τὸ ἐξωτερικόν. (Μὴ ὑπαρχούσης ἀντιρρήσεως αἱ ἄδειαι χορηγοῦνται.) Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§10Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Συνέλευσις ἔχει ἤδη γνῶσιν ἐκ τῶν ἀνακοινώσεων τῆς Κυβερνήσεως τοῦ πρώτου μέρους τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου. Ἐπὶ τῆς τερματιζούσης τὸ μέρος τοῦτο προτάσεως τῆς Συνδιασκέψεως, δι’ ἧς προετείνετο ἀποστολὴ ἐπιτροπῶν πρὸς ἐξέτασιν τῆς ἐθνολογικῆς συστάσεως τῶν πληθυσμῶν τῶν διὰ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν γενομένων εἰς τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεων ἐν Θράκῃ καὶ Μικρᾷ Ἀσίᾳ, συνεζήτησεν ἡ Συνέλευσις. Καὶ τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως διατυπωθὲν εἰς ψήφισμα, ἀποκροῦον τὴν πρότασιν ταύτην, διεβιβάσθη εἰς τὴν ἐν Λονδίνῳ παρὰ τῇ Συνδιασκέψει Ἀντιπροσωπείαν τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία ἀνεκοίνωσεν αὐτὸ εἰς τὴν Συνδιάσκεψιν. Ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντιπροσωπεία δὲν ἔλειψε νὰ παραστήσῃ τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετο ἐν πλήρει ἀδυναμίᾳ νὰ προσχωρήσῃ εἰς τὴν πρότασιν ταύτην. Ἡ ἐγκατάλειψις τῆς προτάσεως ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἀποδεικνύει τὴν ἀναγνώρισιν τῆς βασιμότητος τῶν λόγων τούτων ὑπ’ αὐτῶν ἐν τῷ διακρίνοντι αὐτὰς πνεύματι δικαιοσύνης καὶ εὐμενείας πρὸς τὰ ἐθνικὰ δίκαια καὶ τὰ συφέροντα τῆς παρὰ τὸ πλευρὸν αὐτῶν ἀγωνισθείσης Ἑλλάδος. Ἐν τῷ σταδίῳ τούτῳ τῶν διαπραγματεύσεων προσετέθη εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, συνεπείᾳ ὑποδείξεως περὶ συμπληρώσεως τῆς Ἑλληνικῆς Ἀντιπροσωπείας ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, οἱ ὁποῖοι μετ’ ἐξέτασιν ἐκ νέου τῆς καταστάσεως, ἀποβλέποντες εἰς τὴν ταχυτέραν ἀποκατάστασιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ Ἀνατολῇ, διετύπωσαν νέαν πρότασιν πρὸς ἐπίτευξιν συνεννοήσεως μετὰ τῶν Τούρκων καὶ τερματισμὸν τοῦ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἀγῶνος. Διὰ τῆς προτάσεως ταύτης προσφέρονται διάφοροι παραχωρήσεις εἰς τὴν Τουρκίαν, ἀναφερόμεναι εἰς πολλοὺς τῶν περιορισμῶν, οὓς ἐπέβαλεν αὐτῇ ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν. Εἰδικώτερον δ’ ἐν σχέσει πρὸς τὰς εἰς τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεις διατηροῦνται ἀμετάβλητοι αἱ συμφωνίαι τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ὡς πρὸς τὴν Θράκην, προτείνεται ὅμως ἡ μεταρρύθμισις τοῦ διὰ τῆς Συνθήκης καθοριζομένου αὐτονομιακοῦ καθεστῶτος ἐν Σμύρνῃ καὶ τῇ περιοχῇ αὐτῆς. Διὰ τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως περιορίζεται ἡ ἐν τῷ αὐτονομιακῷ καθεστῶτι τῆς Συνθήκης ἀναγνωριζομένη εἰς τὴν Ἑλλάδα θέσις. Τινὲς ἐκ τῶν ἀσκήσεων τῆς κυριαρχίας, αἱ ὁποῖαι διὰ τῆς Συνθήκης ἀνατίθενται εἰς τὴν Ἑλλάδα, μεταφέρονται εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ὡς λόγου χάριν ὁ διορισμὸς τοῦ Διοικητοῦ, περὶ οὗ ὅμως τίθεται ὁ περιορισμὸς ὅτι δέον νὰ ᾖ χριστιανός. Ἐπὶ πλέον τονίζεται ἐπὶ μᾶλλον ἡ αὐτονομία μετ’ ἰδιαιτέρας προνοίας, ἵνα ἀμφότερα τὰ στοιχεῖα τοῦ πληθυσμοῦ συμμετέχωσιν ἀναλόγως ἔν τε τῇ Βουλῇ καὶ ἐν τῇ Διοικήσει καὶ τῇ Χωραφυλακῇ, ἧς τὴν διοίκησιν προτείνεται ν’ ἀναλάβωσιν ἀξιωματικοὶ τῶν Συμμάχων. Τέλος, μετ’ ἄλλας ἐπουσιωδεστέρας λεπτομερείας, προτείνεται ἡ εἰς τὴν Τουρκίαν καταβολὴ ποσοστοῦ τοῦ μετὰ τὰς δαπάνας περισσεύματος τῶν προσόδων, πάντως ὅμως διατηρεῖται ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἐν τῇ πόλει τῆς Σμύρνης. Ἡ πρότασις αὕτη ἣν καταθέτω, θὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ εἰς τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως, ἵνα δυνηθῶσι καὶ μελετήσωσι ταύτην ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ. Ἡ πρότασις ὑπεβλήθη εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν ὡς καὶ εἰς τὴν Τουρκικήν. Ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντιπροσωπεία ἐπεφυλάχθη ν’ ἀπαντήσῃ. Ἐπειδὴ δὲ τόσον διὰ τὴν ἀπάντησιν ἡμῶν ὅσον καὶ διὰ τὴν ἀπάντησιν τῶν Τούρκων ἀπῃτοῦντο περαιτέρω συνεννοήσεις, δι’ ἃς οἱ Τοῦρκοι ἐδήλωσαν ὅτι θὰ χρειασθῶσι περὶ τὰς τέσσαρας ἑβδομάδας, διότι ἔδει νὰ ἔλθωσιν εἰς ἐπικοινωνίαν μετὰ τῆς ἐν Ἀγκύρᾳ Συνελεύσεως, ἡ Συνδιάσκεψις ἀνέβαλε πᾶσαν περαιτέρω ἐργασίαν. Ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως εἶχον παρατηρηθῇ στρατιωτικαὶ λίαν ὕποπτοι κινήσεις τῶν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ τουρκικῶν στρατευμάτων, τὰ ὁποῖα ἐνισχύοντο. Ἡ σύναψις τῆς συμφωνίας μετὰ τῆς Γαλλίας, γενομένη διαρκούσης τῆς Συνδιασκέψεως, καθίστα πρόδηλον ὅτι θὰ μετεφέροντο καὶ ἐκ Κιλικίας τὰ ἐκεῖ ἀπῃσχολημένα τουρκικὰ στρατεύματα. Ἐκ τούτων καθίσταται ἐπιβεβλημένον νὰ ληφθῶσι τὰ στρατιωτικὰ μέτρα τὰ ἀπαραίτητα, ἵνα μὴ ἡ θέσις τοῦ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ στρατοῦ ἡμῶν χειροτερεύσῃ. Πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ ἐνδεχομένου τούτου ἡ Κυβέρνησις ἔκρινεν ἐπιτακτικὸν καθῆκον ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ διατάξῃ τὴν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἐνέργειαν πάσης ἐνδεδειγμένης στρατιωτικῆς ἐπιχειρήσεως, ἵνα ματαιωθῇ ἡ ἐκ τῶν μετακινήσεων ἐνίσχυσις τοῦ ἐχθροῦ, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ διὰ τῆς προσκλήσεως τριῶν κλάσεων ἐφέδρων. Οἱ κληθέντες ἔφεδροι, ὑπείκοντες εἰς τὴν φωνὴν τῆς Πατρίδος, προσέρχονται μετ’ ἐνθουσιασμοῦ. Ὁ ἀριθμὸς τῶν μέχρι τῆς χθὲς ἑσπέρας προσελθόντων ὑπερβαίνει τὸν ὁλικῶς προϋπολογισθέντα ἀριθμόν, μολονότι ἐξακολουθεῖ ἀκόμη ἡ προσέλευσις. (Εὖγε καὶ χειροκροτήματα). Αἱ στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις ἀρξάμεναι τῇ δεκάτῃ Μαρτίου ἐξακολουθοῦσιν. Εἰς τὸ μέτωπον τοῦ Οὐσὰκ ὁ ἡμέτερος στρατὸς προελάσας ἀπώθησε νικηφόρως τὸν ἐχθρόν, καὶ ἀφοῦ κατέλαβε τὸ Ἀφιὸν Καραχισάρ, μεγάλης σπουδαιότητος σημεῖον, διὰ τὴν ἐκ τῆς καταλήψεως αὐτοῦ ἐπερχομένην διακοπὴν τῆς σιδηροδρομικῆς συγκοινωνίας πρὸς τὸ Ἰκόνιον, ἥτις θὰ ἐχρησιμοποιεῖτο διὰ τὴν μεταφορὰν ἐκ Κιλικίας τῶν τουρκικῶν στρατευμάτων, προέβη καὶ περαιτέρω, πάντοτε γενναίως μαχόμενος κατὰ τοῦ ἐπιμόνως ἀνθισταμένου ἐχθροῦ. Εἰς τὸ μέτωπον τῆς Προύσης προχωρήσας ὁ ἡμέτερος στρατὸς συνεκρούσθη πρὸς τὰς ἐχθρικὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας ἀπώθησε, παρ’ ὅλην τὴν σθεναρὰν αὐτῶν ἀντίστασιν, προξενήσας μεγίστας ζημίας εἰς τὸν ἐχθρόν, ὅστις ὑπεχώρησε μέχρι τῶν πρὸ τοῦ Ἐσκῆ Σεχὶρ ὀχυρῶν αὐτοῦ θέσεων, ἃς εἶχε καταλλήλως προπαρασκευάσει. Ἡ ἄμυνα, ἣν ἐκεῖ ἀντέταξεν ὁ ἐχθρὸς ὑπῆρξεν ἐρρωμένη. Δὲν ἠδυνήθη ὅμως ν’ ἀποτρέψῃ τὴν κατάληψιν τῶν χωρίων Ἀβκγὶν καὶ Κοβαλίτσης, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς λόγχης μετ’ ἀπαραμίλλου ἀνδρείας κατέλαβον οἱ στρατιῶται ἡμῶν. Ἀλλ’ ἕνεκα τῶν ὑπερτέρων δυνάμεων, ἰδίως λόγῳ τεχνικῶν μέσων πρὸ τῶν ὁποίων εὑρέθη ὁ ἡμέτερος στρατός, ἐκρίθη ἐνδεδειγμένον ὅπως ἀνασταλῇ ἡ ἀρξαμένη ἐκεῖ ἐπιχείρησις, ἵνα ἐκτελεσθῇ ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ ὑπὸ κρείττονας ὅρους, καὶ οὕτως ἐπανῆλθεν εἰς τὰς θέσεις ἐξ ὧν θὰ συνεχίσῃ τὸ ἔργον του. Κατὰ τὰς οὕτω διεξαγομένας ἐπιχειρήσεις ἐθαυμάσθη ἡ γενναιότης, ἡ καρτερία καὶ ἡ ὁρμὴ τῶν ἀπαραμίλλων μαχητῶν ἡμῶν. Ἡ ἐθελοθυσία μεθ’ ἧς ἐπάλαισαν προὐκάλεσε τὸν θαυμασμὸν πάντων, τὰ τετιμημένα δὲ θύματα κατέστησαν ἄφθιτον τὴν εὐγνωμοσύνην τῆς Πατρίδος ὑπὲρ ἧς ἔπεσον ἢ ἐτραυματίσθησαν. Ὑποκλιθῶμεν εὐλαβῶς πρὸ αὐτῶν. (Φωναὶ. Αἰωνία ἡ μνήμη αὐτῶν). Πᾶσα ἐλευθερία ἐνεργείας ἀνεγνωρίσθη εἰς ἡμᾶς ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις. Ἐκ τῆς ἐπικοινωνίας μετὰ τῶν διεπόντων τὰς Συμμάχους Μεγάλας Δυνάμεις πολιτικῶν ἀνδρῶν δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ὅτι τὰ πρὸς τὴν χώραν ἡμῶν αἰσθήματα αὐτῶν εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ μακροῦ ἡ ἱστορία ἡμῶν ἐγνώρισεν ἡμῖν. Ὁ τελευταῖος πόλεμος, καθ’ ὃν ἡ Ἑλλὰς παρὰ τὸ πλευρὸν αὐτῶν ἠγωνίσθη, εἶναι εἷς ἐπὶ πλέον δεσμός, πρόσθετος εἰς τοὺς τόσους ἄλλους, τοὺς ὁποίους τὸ παρελθὸν εἶχε σφυρηλατήσει. Ἐπιτρέψατέ μοι ἐνταῦθα, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ ἐξάρω τὸ ἔργον τοῦ ἀξιοτίμου ἐν τῇ Κυβερνήσει προκατόχου μου κατὰ τὰς ἐργασίας τῆς Συνδιασκέψεως. Δὲν εἶναι τὸ αἴσθημα τῆς φιλίας καὶ τῆς βαθείας ἐκτιμήσεως, ἣν τρέφω πρὸς τὸν ἐπίλεκτον πολιτικὸν ἄνδρα, τὸ ὁποῖον μὲ ἄγει εἰς τὸ νὰ βεβαιώσω τὴν Συνέλευσιν ὅτι πολύτιμος ὑπῆρξεν ἡ ὑπηρεσία, ἣν παρέσχεν εἰς τὴν Πατρίδα κατὰ τὴν Συνδιάσκεψιν, ἀλλ’ εἶναι ἡ πραγματικὴ καὶ ἀντικειμενικὴ ἐκτίμησις τοῦ ἔργου αὐτοῦ, ἥτις μοί ἐπιβάλλει τοῦτο. Κατὰ τοσοῦτον μεγαλυτέρα ὑπῆρξεν ἡ λύπη καὶ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐμοῦ διότι ἐστερήθημεν τῆς πολυτίμου συνεργασίας αὐτοῦ, ἕνεκα ἰδιαιτέρως λεπτοῦ σεβασμοῦ αὐτοῦ πρὸς τὴν κοινοβουλευτικὴν συνήθειαν. Ἐξέθηκα, κύριοι, κατὰ τὰς κυρίας αὐτῆς γραμμὰς τὴν κατάστασιν. Ὑπὸ τὰς ἐκτεθείσας συνθήκας πέποιθα ὅτι τὸ ἔργον τὸ ἐθνικόν, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου παλαίει ὁ γενναῖος ἡμῶν στρατός, θὰ στεφθῇ ὑπὸ ἐπιτυχίας. Καταλήγων δὲ τὸν λόγον προτείνω εἰς τὴν Συνέλευσιν ν’ ἀπευθύνῃ θερμὸν χαιρετισμὸν εἰς τοὺς ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ μαχομένους ἥρωας, παρὰ τῶν ὁποίων ἡ Πατρὶς μετὰ πίστεως ἀναμένει τὴν πραγμάτωσιν τῶν ἐθνικῶν δικαίων καὶ τὴν ἐπιστέγασιν τοῦ ἐθνικοῦ οἰκοδομήματος, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἐπάλαισαν καὶ ἐθυσιάσθησαν γεννεαὶ Ἑλλήνων πατριωτῶν. (Ζωηρὰ καὶ παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν Θεωρείων καὶ ζητωκραυγαὶ ἐνθουσιώδεις ὑπὲρ τοῦ Στρατοῦ).

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§12Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον κύριον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ δηλώσῃ ἄν προέτεινεν ὡρισμένα πράγματα ἐν σχέσει πρὸς τὰς προτάσεις τῆς Διασκέψεως. Προτείνει δηλαδὴ ἀποδοχὴν ἢ ἀπόρριψιν;

§13Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι· ἀνακοινῶ ἁπλῶς.

§14Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὥστε δὲν ὑποβάλλονται πρὸς συζήτησιν.

§15Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Λαμβάνων ἀφορμὴν ἐκ τοῦ ἐρωτήματος, τὸ ὁποῖον μοὶ ἀπευθύνει ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας κ. συνάδελφος διασαφηνίζω ὅτι σήμερον δὲν πρόκειται νὰ ἐπιληφθῇ ἡ Συνέλευσις τῆς συζητήσεως τῆς προτάσεως, ἥτις ὑπεβλήθη εἰς τὴν ἐν Λονδίνῳ Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν. Διὰ τῶν δηλώσεων εἰς τὰς ὁποίας προέβην ἀνεκοίνωσα ἱστορικῶς τὰ συμβάντα, ἵνα ἡ Συνέλευσις λάβῃ γνῶσιν αὐτῶν, ὑπέβαλον δὲ καὶ τὴν πρότασιν τὴν δοθεῖσαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, ἵνα περιέλθῃ εἰς γνῶσιν τῆς Συνελεύσεως. Περὶ τοῦ παραδεκτοῦ ἢ μὴ τῆς προτάσεως ταύτης ἡ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει συζήτησις θὰ γίνῃ ἐν καιρῷ.

§16Γ. ΠΩΠ. Ἄν δὲν πλανῶμαι, παρετηρήσατε, ὅτι ἐτέθη προθεσμία καὶ ὅτι ὑμεῖς δὲν ἀπηντήσατε, ἀλλ’ ἐπεφυλάχθητε ν’ ἀπαντήσητε.

§17Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον τοῦτο, εἶπον ὅτι οἱ Τοῦρκοι ἀντιπρόσωποι ἐδήλωσαν ὅτι ἔχουσιν ἀνάγκην νὰ ἔλθωσιν εἰς ἐπικοινωνίαν μετὰ τῆς Συνελεύσεως τῆς Ἀγκύρας. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ ἡμᾶς ἐδηλώσαμεν ὅτι ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας θ’ ἀπαντήσωμεν· ἐπεφυλάχθημεν ν’ ἀπαντήσωμεν ἐν καιρῷ.

§18Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις δὲν θέτει ζήτημα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἐκδοθῇ ἀπόφασις;

§19Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι.

§20Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν γενομένων ἀνακοινώσεων θὰ βλάψῃ τὰ ἐθνικὰ ζητήματα;

§21Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐφ’ ὅσον ἡ συζήτησις ἤθελε στραφῇ σήμερον εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν γενομένων προτάσεων ἀπὸ ἀπόψεως ἑλληνικῆς ἵνα ληφθῇ ἀπόφασις νομίζω ὅτι εὐκταῖον θὰ ἦτο νὰ μὴ λάβῃ χώραν.

§22Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διατὶ νὰ μὴ λάβῃ χώραν;

§23Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θεωρῶ ἐπεῖγον ν’ ἀπαντήσῃ ἡ Ἑλλάς, ἄν δέχηται ἢ ἀπορρίπτῃ τὰς ἀνακοινωθείσας προτάσεις. Δύνασθε νὰ εἴπητε τὴν γνώμην σας ἐπὶ τῶν προτάσεων. Δὲν ἀποκλείεται. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις δὲν θὰ λάβῃ σήμερον ἀπόφασιν ἐπὶ τῶν προτάσεων.

§24Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία. Ἀκριβῶς ἤθελον νὰ καθορισθῇ, διὰ νὰ γινώσκῃ ἡ Συνέλευσις ὅτι δὲν προκαλεῖται σήμερον νὰ ἐκδώσῃ ἀπόφασιν ἐπὶ τῶν προτάσεων...........

§25Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§26Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. ...... ὅπως προεκλήθη νὰ ἐκδώσῃ ἀπόφασιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς κατὰ τὴν πρὸ μηνῶν γενομένην συζήτησιν.

§27Γ. ΠΩΠ. Ἔχει προεκδοθῇ ἀπόφασις ἐπὶ τῶν προτάσεων αὐτῶν ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ἀποφανθείσης ὅτι ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν εἶναι τὸ κατώτατον ὅριον τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν διεκδικήσεων.

§28Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριοι, εἶναι ἐντελῶς περιττὸν νὰ ἀναδράμῃ τις εἰς τὰς παρελθούσας συζητήσεις καὶ νὰ ἀνακεφαλαιώσῃ κἄν ταύτας, ὅπως διευκολυνθῇ ἡ εἰσαγωγὴ τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τῶν προκειμένων θεμάτων. Τὰ γεγονότα, αἱ συζητήσεις, τὰ συμβάντα, εἶναι ἔναυλα καὶ εἶναι πρὸ ὀφθαλμῶν πάντων ὑμῶν. Ἐζητήθη, τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἡ ἀπόφασις περὶ τῆς προτάσεως τῆς ἀποστολῆς ἐξεταστικῶν Ἐπιτροπῶν εἰς Θρᾴκην καὶ Μικρὰν Ἀσίαν, αἵτινες θὰ εἶχον ἐντολὴν τὴν στατιστικὴν ἔρευναν τοῦ πληθυσμοῦ, καὶ ἐκ τῆς ἐκτελέσεως τῆς ἐντολῆς τῶν ὁποίων θὰ προέκυπτεν ἡ ὁριστικὴ ἀπόφασις τῆς Συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου σχετικῶς πρὸς τὰ καθωρισμένα ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος δίκαια. Ἡ πρότασις αὕτη ἐχαρακτηρίσθη ὀρθῶς ἔκτοτε, ὅτι ἦτο πρότασις ἀναθεωρήσεως τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, σαφής, καὶ ὡς τοιαύτην ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις παμψηφεὶ ἀπέκρουσε διὰ ῥητῆς καὶ κατηγορηματικῆς ἀποφάσεως, στηριχθείσης ἐπὶ σαφῶν αἰτιολογιῶν ἀναπτυχθεισῶν ὑφ’ ὅλων τῶν λαβόντων τὸν λόγον ἐντεῦθεν. Ἐπανέλαβε δ’ ἡ Συνέλευσις διὰ τῆς πανηγυρικῆς ταύτης ψήφου τὴν ἀπόφασιν, ἥτις καὶ κατὰ τὴν ἐμφάνισιν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τῆς Κυβερνήσεως τῆς ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Εὐβοίας κ. Καλογεροπούλου ἐξεδηλώθη, τὴν ἀπόφασιν ὅτι τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν καὶ τὰ διὰ ταύτης κεκυρωμένα θεωρεῖ ὡς τὸ κατώτατον ὅριον τῶν ἐθνικῶν ἱκανοποιήσεων.

§29ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. (Ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων). Μάλιστα, μάλιστα.

§30Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τῆς προτάσεως ταύτης, περὶ ἐξεταστικῶν ἐπιτροπῶν, ἀπορριφθείσης ἐμφανίζεται σήμερον ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας ἡ νέα πρότασις, ἡ κοινή, ἀνακοινωθεῖσα εἰς Ἕλληνας καὶ Ὀθωμανοὺς ἀντιπροσώπους, ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ἀνεκοίνωσεν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ συμβουλίου πρὸ ὀλίγου. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκδηλώσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον θεωρῶ, ὅτι, καίτοι κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως εἶναι χρήσιμον νὰ μὴ ἐκδοθῇ ἀπόφασις τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἀμέσως, ἀλλὰ κατὰ τὴν προσήκουσαν ὥραν, εἶναι ὅμως ὀρθὸν νὰ ἀκουσθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ὁ ἔλεγχος ἐπὶ τῶν γενομένων ἀνακοινώσεων, διότι νομίζω ὅτι ὅσον ἴσως θὰ ἦτο παρακεκινδυνευμένη ἡ ἄμεσος ἀπόφασις τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων, τόσον ἐξ ἄλλου θὰ ἦτο παρακεκινδυνευμένη καὶ ἡ ἐν σιγῇ ἀκρόασις προτάσεων, αἵτινες ῥιζικῶς ἀνατρέπουσι τὰ κυρωμένα διὰ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν.

§31Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν συνέστησα τοῦτο.

§32Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶπον τὸ ἐναντίον. Αἱ νέαι προτάσεις, κύριοι, δύνανται νὰ διαιρεθῶσιν εἰς δύο κεφαλαιώδεις κατηγορίας. Μία κατηγορία προτάσεων εἶναι ἡ τῶν ἀμέσως ἐνδιαφερουσῶν τὴν Ἑλλάδα. Δευτέρα κατηγορία προτάσεων εἶναι ἡ τῶν ἐνδιαφερουσῶν ἐν συνόλῳ ὁλόκληρον τὴν συμμαχικὴν ὁμάδα, ἐμμέσως ὅμως θιγουσῶν οὐσιωδῶς τὴν ἀσφάλειαν τῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος ἐν Ἀνατολῇ.

§33Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐσιωδέστατα. Εἶναι μεγίστης σπουδαιότητος διὰ τὴν Ἑλλάδα, αἱ προτεινόμεναι παραχωρήσεις εἰς τὸ τμῆμα αὐτὸ πρὸς τὴν Τουρκίαν.

§34Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀκριβῶς αὐτὸ θέλω νὰ ἀναπτύξω. Προσθέτετε τὸν ὑπερθετικὸν βαθμὸν εἰς τὸν θετικόν, τὸν ὁποῖον ἐχρησιμοποίησα ἐγώ.

§35Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὰς ἀνέφερον ἐγώ.

§36Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Θὰ τὰς ἀναπτύξω ἐγώ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ καθεστὼς τῆς Σμύρνης, θὰ ἐξετάσω μίαν πρὸς μίαν τὰς προτάσεις τὰς σχετιζομένας ἀμέσως πρὸς τὴν μεταβολὴν τοῦ διαπεπλασμένου ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἐδαφικοῦ καὶ κυριαρχικοῦ καθεστῶτος. Ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὸ καθεστὼς τῆς Σμύρνης, ἐν πρώτοις ὑπάρχει πλήρης ἀνατροπὴ τοῦ ἄρθρου 69 τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο ἀναγνωρίζεται ἐν τῇ περιφερείᾳ Σμύρνης μετὰ τῆς ἐνδοχώρας, Ὀθωμανικὴ κυριαρχία, ἀλλὰ μὲ τὴν ῥητὴν διάταξιν ὅτι ἡ ἐνάσκησις τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τῆς Τουρκίας ἐκχωρεῖται εἰς τὴν Ἑλλάδα, κατὰ συνέπειαν πρόκειται κατὰ τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν περὶ ἐξευρέσεως τύπου πλασματικοῦ, καλύπτοντος τὴν πραγματικὴν ἐνάσκησιν Ἑλληνικῆς κυριαρχίας ἐν τῇ περιφερείᾳ τῆς Σμύρνης καὶ τῆς ἐνδοχώρας αὐτῆς. Σήμερον ἡ διάταξις περὶ ἐκχωρήσεως τῆς Ὀθωμανικῆς κυριαρχίας ἤ μᾶλλον τῆς ἐνασκήσεως τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τῆς Τουρκίας ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος ἐξαλείφεται. Συνεπείᾳ τούτου καὶ κατ’ οὐσίαν παραμένει πλέον ἡ κατὰ τύπους μόνον ἀνεγνωρισμένη πρότερον Ὀθωμανικὴ κυριαρχία, καθ’ ὅλην αὐτῆς τὴν ἔκτασιν. Τοῦτο εἶναι τὸ οὐσιωδέστερον γεγονός, ἡ οὐσιωδεστέρα διάταξις, διότι ἀπὸ τῆς διατάξεως ταύτης ἀπορρέει ὁλόκληρος ἡ σειρὰ τῶν λοιπῶν αὐτονομικῶν διατάξεων καὶ τῶν διατάξεων τῶν σχετιζομένων μὲ τὴν ὀργάνωσιν τῆς τοπικῆς διοικήσεως ἐν τῇ περιφερείᾳ Σμύρνης. Κατὰ τὴν διάταξιν τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ὑπὸ τὴν ἐνασκουμένην ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος κυριαρχίαν, ἐγκαθιδρύετο σύστημα αὐτονομίας λειτουργοῦν διὰ κοινοβουλίου τοπικοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξελέγετο κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ψήφου, ἐκπροσωπουμένων τῶν ἀποχρώσεων τῶν φυλετικῶν καὶ τῶν θρησκευτικῶν. Σήμερον τὸ αὐτόνομον καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἕνα εἶχε σκοπόν, τὴν προλείανσιν διὰ τῆς τοπικῆς διοικήσεως καὶ τὴν προπαρασκευὴν τῆς πλήρους ἑνώσεως μετὰ τῆς Ἑλλάδος, σήμερον τὸ καθεστὼς αὐτὸ τῆς αὐτονομίας τάσσεται ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν κυριαρχίαν ἐκπροσωπουμένην διὰ Χριστιανοῦ Διοικητοῦ, περιστοιχιζομένου ὑπὸ αἱρετοῦ συμβουλίου πλέον, οὐχὶ δὲ τοπικοῦ κοινοβουλίου. Εἰσάγεται ὁ θεσμὸς τοῦ χριστιανοῦ διοικητοῦ, ἀντὶ τοῦ Ἕλληνος διοικητοῦ, ὅστις ἀνεγνωρίζετο διὰ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἀναγραφούσης ὅτι τὰ τῆς διοικήσεως κανονίζει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις συμφώνως πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν Σύνταγμα. Νῦν εἰσάγεται ὁ ὅρος τοῦ χριστιανοῦ διοικητοῦ ἐκλεγομένου ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν δηλ. ἄνευ τῆς παρεμβάσεως ἢ ὑποδείξεως τῆς ἐνδιαφερομένης διὰ τὸν πληθυσμὸν ἐκεῖνον Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Διὰ ποῖον λόγον ὁρίζεται ὁ Διοικητὴς χριστιανός; Ἀναγνωρίζουσιν αἱ Δυνάμεις ὅτι ἡ πλειοψηφία τῆς περιφερείας ἐκείνης εἶναι Μουσουλμανικὴ καὶ παρέχουσιν ὡς ἀντάλλαγμα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμὸν τὸν χριστιανὸν διοικητήν; Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀληθές, διατὶ τότε ἀδικοῦσιν αἱ Δυνάμεις τὴν Μουσουλμανικὴν πλειοψηφίαν ἀφαιροῦσαι ἀπ’ αὐτῆς, τὸ δικαίωμα τοῦτο καὶ θέτουσιν ὑπὲρ αὐτὴν χριστιανὸν Διοικητήν; Ἀναγνωρίζουσιν τὴν ὑπεροχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ καὶ χάριν τούτου θέτουσιν χριστιανὸν Διοικητήν; Ἀλλὰ διὰ τούτου ἀποδεικνύουσι τότε ὅτι ἀναγνωρίζουσι τὸ δίκαιον τῆς Ἑλλάδος καὶ λόγῳ τῶν διεθνῶν συμφερόντων καταλύουσιν τὸ δίκαιον τοῦτο καὶ εἰσάγουσι πρὸς παρηγορίαν τὴν ἀρχὴν τοῦ χριστιανοῦ Διοικητοῦ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ κατὰ τὰς δύο ταύτας ἐκδοχὰς εἰσάγεται μείωσις τῶν Ἑλληνικῶν δικαιωμάτων ἐν πλήρει ἐπιγνώσει ὅτι τὰ Ἑλληνικὰ δίκαια ὑφίστανται ἐκεῖ. Ἕτερον ζήτημα: Ἐκκένωσις τῆς περιοχῆς τῆς ἐνδοχώρας τῆς Σμύρνης ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ περιοριζομένου εἰς τὴν πόλιν τῆς Σμύρνης. Εἶναι μικρὸν τοῦτο τὸ ἀντίδωρον ἀπέναντι τῆς ἐγκαθιδρυσομένης ἐν ὅλῃ τῇ ἐνδοχώρᾳ τῆς Σμύρνης ἐχούσης πληθυσμὸν ὑπερδιπλάσιον τῆς πόλεως, χωροφυλακὴ μικτὴ στρατολογουμένης κατ’ ἀναλογίαν τοῦ πληθυσμοῦ, διοικουμένης δὲ ὑπὸ ἀξιωματικῶν Διεθνοῦς χαρακτῆρος. Τοὺς Ἕλληνας ἀξιωματικούς, οἵτινες ἤγαγον ἐκεῖ νικηφόρον καὶ ἐλευθερώτριαν τὴν Ἑλληνικὴν σημαίαν καὶ οἵτινες ἐχρησίμευσαν ὡς παράγοντες τάξεως, ἡσυχίας, εὐνομίας καὶ βελτιώσεως ὅλων τῶν ὅρων τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς κοινωνικῆς ζωῆς τῆς περιοχῆς ἐκείνης, τοὺς Ἕλληνας τούτους ἀξιωματικούς, ἀποστόλους τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Ἰδέας, θέλουσιν ἐν τῇ περιφερείᾳ τῆς Σμύρνης ἀντικαταστήσει ἀξιωματικοὶ Γάλλοι καὶ Ἰταλοί, ὡς καὶ Ἄγγλοι. Τονίζω περισσότερον τὴν ἐγκατάστασιν Γάλλων καὶ Ἰταλῶν ἀξιωματικῶν, οὐχὶ διότι ἔχω δυσπιστίαν τινὰ πρὸς τὸ ἔντιμον καὶ τὸ φιλοδίκαιον τῶν ἀξιωματικῶν τῶν δύο τούτων μεγάλων καὶ φίλων Δυνάμεων, ἀλλὰ διότι ἡ πολιτικὴ κατεύθυνσις καὶ τῶν δύο τούτων Μεγάλων Δυνάμεων ἐκδηλωθεῖσα σαφῶς μὲ τὴν ὑπογραφὴν διαφόρων συμβάσεων πρὸς τὴν Τουρκίαν εἶναι κατεύθυνσις φιλίας πρὸς τὴν Τουρκίαν ἀπροκαλύπτου. Οἱ ἀξιωματικοὶ λοιπὸν τῆς χωροφυλακῆς τῶν δύο τούτων φίλων καὶ συμμάχων Κρατῶν, ἀλλὰ φιλτάτων ἤδη πρὸς τὴν Τουρκίαν, ὡς πάντες οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ἁπανταχοῦ τοῦ κόσμου ἀποστελλόμενοι μὲ ἀποστολὰς εἴτε στρατιωτικὰς, εἴτε πολιτικάς, οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοί, θὰ ἐκτελέσωσιν ἔργα πολιτικὰ διοικοῦντες τὴν χωροφυλακὴν τὴν μικτὴν τῆς περιφερείας Ἀϊδινίου. Καὶ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ περιφέρεια ἡ σήμερον καθοριζομένη ὑπὸ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν περιβάλλεται ὑπὸ τῆς πυκνῆς καὶ εὐρυτάτης ζώνης ἐκμεταλλεύσεως τῆς Ἰταλίας, ὀφείλομεν νὰ συμπεράνωμεν ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πέραν τοῦ ὁρίου τούτου θὰ εὑρίσκωνται ἀντιμέτωποι τοῦ ἀμέσου συμφέροντος μιᾶς Μεγάλης Δυνάμεως ἐχούσης σκοπὸν τὴν παγίαν ἐκεῖ ἐγκατάστασιν καὶ οἰκονομικὴν ἐκμετάλλευσιν, οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι ὀλιγώτερον παντὸς ἄλλου θὰ χρησιμεύσωσιν ἵνα προαγάγωσιν τὴν Ἑλληνικὴν Ἰδέαν, τὸ Ἑλληνικὸν συμφέρον, τὸν Ἑλληνικὸν ἐκεῖ πατριωτισμόν. Εἰσάγεται λοιπὸν διὰ τῆς διατάξεως ταύτης, ὁ παράγων τῆς ἀποσπάσεως τῆς χώρας ταύτης ἀπὸ τῶν Ἑλληνικῶν βραχιόνων, ὁ παράγων τῆς ὀργανώσεως τοῦ Τουρκικοῦ πληθυσμοῦ, ὡς ἐχθίστου τῆς Ἑλληνικῆς Ἰδέας, τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπεῖ σήμερον ἐκεῖ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς καὶ ἡ Ἑλληνικὴ χωροφυλακή. Ἔχομεν ἑτέραν διάταξιν, τὸν καθορισμὸν τῶν προσόδων τῆς Σμύρνης. Κατὰ τὸ μέχρι τοῦδε σύστημα τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἐπήρχετο πλήρης, ἡ οἰκονομικὴ ἀφομοίωσις τῆς Σμύρνης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐπιτραπείσης ἀκόμη καὶ τῆς τελωνειακῆς ἀφομοιώσεως τῆς Σμύρνης, πλὴν τῶν ἐλευθέρων ζωνῶν τοῦ λιμένος των. Σήμερον ταῦτα πάντα ἀφίπτανται, καὶ ἀντὶ τούτων ἐγκαθιδρύεται ἡ εἰσφορὰ τῆς περιοχῆς τῆς Σμύρνης ἡ οἰκονομικὴ ὑπὲρ τοῦ Τουρκικοῦ Ταμείου. Ποῖος βαθμὸς, κύριοι, ἀδικίας ὑπάρχει ἐν τῇ διατάξει ταύτῃ ἀσχέτως πρὸς τὸ ὅλον σύστημα, τῆς ἀνατροπῆς τῶν Ἑλληνικῶν δικαιωμάτων; Εἰς τὴν χώραν ἐκείνην ἐγκαθιδρύθημεν πρὸ διετίας ἐκτελοῦντες κοινὴν ἐντολὴν τῶν συμμάχων. Ἐγκαθιδρύθημεν μὲ ἀνεγνωρισμένα δικαιώματα ἐθνικῆς διεκδικήσεως αὐτῆς, καὶ ἐν τέλει ἡ διεκδίκησις ἡμῶν προσεπεκυρώθη διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῶν Μεγάλων ἡμῶν Συμμάχων. Ἐδαπανήσαμεν συντηροῦντες Στρατὸν ἐκεῖ, Στρατὸν πολεμοῦντα μέχρι πρὸ ὀλίγου κατ’ ἐντολὴν τῶν Μεγάλων ἡμῶν Συμμάχων, Στρατὸν πολεμοῦντα σήμερον ὑπὲρ τῆς Ἑλληνικῆς καὶ μόνης ἰδέας, ἐδαπανήσαμεν 2 δισεκατομμύρια δραχμῶν. Ἡ οἰκονομικὴ ἕνωσις μετὰ τῆς περιφερείας τῆς Σμύρνης παρεῖχε πᾶσαν ἐλπίδα ὅτι τουλάχιστον μέρος τῆς ὑπηρεσίας ἂν οὐχὶ τὸ ὅλον τῆς δαπάνης ταύτης τῆς κολοσσιαίας, τὴν ὁποίαν κατέβαλε ἡ Ἑλλὰς ὅπως ἐκτελέσῃ τὴν Εὐρωπαϊκὴν ἐντολήν, δαπάνης δὲ ἡ ὁποία θὰ ἦτο ὀλιγώτερον κολοσσιαία, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἀφίετο ἐλευθέρα νὰ ἐκτελέσῃ Ἑλληνικὴν καὶ μόνην ἐντολὴν ἀντὶ νὰ ἐκτελέσῃ εὐρωπαϊκήν, διότι θὰ ἐπεράτωνε τὸ ἔργον ἐνωρίτερον, μέρος λέγω τῆς ὑπηρεσίας τῆς δαπάνης ταύτης, ὑπῆρχεν ἡ ἐλπὶς ὅτι ἤθελε καλυφθῇ ἐκ τῆς ὑπερβαλλούσης προσόδου τῆς περιφερείας Σμύρνης, πλουσιωτάτης περιφερείας, πλουσιωτέρας μελλούσης νὰ καταστῇ διὰ τῆς εὐνομίας καὶ καλῆς διοικήσεως. Σήμερον μένει εἰς βάρος τῆς Ἑλληνικῆς πατρίδος χρέος δύο δισεκατομμυρίων δραχμῶν, χρῆμα καταβληθὲν διὰ σκοπὸν τοῦ ὁποίου ἡ πραγματοποίησις καταλύεται διὰ τῆς προτάσεως τῆς Συνδιασκέψεως. Καὶ μετὰ τὴν κατάλυσιν τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ σκοποῦ τούτου δίδεται, ὡς ἐπιβράβευσις εἰς τὴν Τουρκίαν διότι προεκάλεσε εἰς ἡμᾶς τὴν δαπάνην ταύτην, ποσοστὸν τῶν προσόδων τῆς περιφερείας ἐκείνης. Ἔχομεν, κύριοι, ἐπιπροσθέτως τὴν σκληρὰν μεταβολὴν, ἥτις γίνεται ἐν τῇ ἐκπροσωπήσει τῇ Διεθνεῖ τῶν χιλιάδων κατοίκων τῆς περιφερείας Σμύρνης καὶ τῆς ἐνδοχώρας, οἵτινες κατὰ τὴν ἤδη ὑπογεγραμμένην συνθήκην θεωρούμενοι, ὡς Ἕλληνες ὑπήκοοι, ἤθελον προστατεύεσθαι καὶ ἐκπροσωπεῖσθαι, ἀπέναντι πάσης ξένης Δυνάμεως καὶ ἐν πάσῃ ξένῃ χώρᾳ ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας, σήμερον δὲ διὰ τῆς μεταβολῆς τῶν διατάξεων, ἀναγνωριζόμενοι ὡς Ὀθωμανοὶ πλέον ὑπήκοοι, θὰ τίθενται ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν Προξένων τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ τῶν Διπλωματικῶν ἀντιπροσώπων αὐτῆς. Ἀποδίδονται δὲ καὶ παραδίδονται εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς διπλωματικῆς ὑπηρεσίας τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ τὴν δῆθεν προστασίαν τῶν Προξένων αὐτῆς, ὁλόκληροι πληθυσμοὶ ἑκατοντάδων χιλιάδων Ἑλλήνων, οἵτινες τοῦτο μόνον τὸ κοινὸν ἔχουσι ματὰ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ὅτι ἐξεδήλωσαν τὸν ἐνθουσιασμὸν αὐτῶν διὰ τὸν ἀποχωρισμὸν αὐτῶν ἀπὸ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ τὴν ἕνωσιν αὐτῶν μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος, δηλ. παραδίδεται εἰς τὸν λύκον ἡ φύλαξις τῆς ποίμνης. Τελευταία, κύριοι, τροποποίησις τῆς Συνθήκης οὐσιωδεστέρα πάσης ἄλλης εἶναι αὕτη. Κατὰ τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν μετὰ πενταετίαν παρείχετο τὸ δικαίωμα εἰς τὸ τοπικὸν Κοινοβούλιον τῆς Σμύρνης, ἵνα ψηφίσῃ τὴν πλήρη κατάλυσιν τῆς τοπικῆς Ὀθωμανικῆς κυριαρχίας, καθαιρουμένης τῆς Τουρκικῆς σημαίας ἀπὸ τοῦ φρουρίου τῆς Σμύρνης... Παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ προσέξῃ εἰδικῶς εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Δὲν καθωρίζετο διαζευτικὸν ζήτημα ἐνώπιον τοῦ τοπικοῦ Κοινοβουλίου τῆς Σμύρνης νὰ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς προσαρτήσεως εἰς τὴν Ἑλλάδα ἢ τὴν Τουρκίαν. Οὐχί, τὸ καθεστὼς τῆς ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος ἐνασκήσεως τῶν ὑπὸ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἀνεγνωρισμένων δικαιωμάτων, ἦτο καθεστὼς πάγιον, ὑπὸ τὴν αἵρεσιν τῆς μεταβολῆς αὐτοῦ μόνον ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Κατὰ συνέπειαν τὸ τοπικὸν Συμβούλιον εἶχε δικαίωμα μετὰ πενταετίαν νὰ ψηφίσῃ μόνον ὑπὲρ τῆς πλήρους συγχωνεύσεως τῆς χώρας μετὰ τῆς Ἑλλάδος, χωρὶς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα, ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ὑπῆρχεν ἐπαρκὴς πλειοψηφία φυλετική, νὰ ἀποφανθῇ διὰ τὴν μεταβολὴν τοῦ καθεστῶτος ὑπὲρ τῆς Τουρκίας. Πάντοτε τὸ ἤδη ἀνεγνωρισμένον διὰ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν καθεστὼς θὰ παρέμενεν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Εἴχομεν δηλαδὴ συνθήκην, ἥτις παρεῖχεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ὅλα τὰ δικαιώματα, ἐν ᾗ περιπτώσει οἱ ἰσχυρισμοὶ οἱ ἑλληνικοὶ ὅτι εἶναι ἐν πλειοψηφίᾳ ὁ ἑλληνικὸς πληθυσμός, ἦσαν ἀκριβεῖς, καὶ ἥτις παρεῖχεν εἰς αὐτὴν ὅλα τὰ ὠφέλη ἐν ᾗ περιπτώσει οἱ ἰσχυρισμοὶ αὐτοὶ ἦσαν ἀναληθεῖς, ὁπότε δηλ. τὸ τοπικὸν συμβούλιον ἀποτελούμενον ἐκ πλειοψηφίας ὀθωμανικῆς θὰ ἐψήφιζεν ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος. Σήμερον εἰσάγεται μία διάζευξις ἐπικίνδυνος, ἢ μᾶλλον, ἂς εἴπω μόνον ἐπικίνδυνος.

§37Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄλλο σύστημα ἐντελῶς.

§38Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Βεβαίως ἄλλο σύστημα ἐντελῶς. Μετὰ 5ετίαν καθορίζεται τὸ δικαίωμα, ἵνα ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἐπιληφθῇ τῆς ἐξετάσεως τοῦ ὁριστικοῦ πολιτεύματος τῆς χώρας καὶ καθορίσῃ εἴτε τὴν προσάρτησιν τὴν πλήρη εἰς τὴν Τουρκίαν εἴτε τὴν προσάρτησιν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Πῶς δέ οὐχὶ τῇ αἰτήσει τοῦ πληθυσμοῦ, ἀλλὰ τῇ αἰτήσει τοῦ ἑτέρου τῶν μερῶν. Κατὰ συνέπειαν ὁ μὲν πληθυσμὸς ἀποστερεῖται πάσης ἐμφανίσεως δικαιώματος αὐτοδιαθέσεως, ἀφίεται δὲ εἰς τὰς Κυβερνήσεις τὰς ἐνδιαφερομένας ἡ διευθέτησις τοῦ ζητήματος καὶ ἀφίεται ἡ λύσις τοῦ ζητήματος εἰς τὴν περίφημον Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Κύριοι τρέφω μεγάλην ὑπόληψιν πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, καὶ μεγάλον σεβασμὸν καὶ πρὸς τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦν τὸ Συμβούλιον καὶ πρὸς ἐκεῖνα ἐκ τῶν τάξεων, τῶν ὁποίων θ’ ἀποτελεῖται συνήθως τὸ Συμβούλιον. Ἀλλὰ κύριοι, ἡ ἀσθενής μου παρατήρησις ἐπὶ τῶν μέχρι τοῦδε γενομένων σχετικῶν πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν θὰ μὲ ἐνθαρρύνῃ ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦτο εἶναι ἱκανὸν νὰ ἐπιληφθῇ ἀποτελεσματικῶς οἱουδήποτε ζητήματος σχετιζομένου πρὸς ἐθνικὰς διεκδικήσεις. Δυνατὸν νὰ εὐδοκιμήσῃ, καὶ θὰ εὐδοκιμήσῃ βεβαίως πάντοτε, ἐὰν ἐπιλαμβάνηται ὅλων ἐκείνων τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα σχετίζονται πρὸς τὴν Διεθνῆ κοινωνικὴν ἀνάπτυξιν. Τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν δὲν πρόκειται νὰ ἐκτελέσῃ τι μεγαλείτερον, ἴσως κατά τι μεγαλείτερον, τοῦ ὅτι ἐπετέλεσαν τὰ μέχρι τοῦδε διάφορα συνέδρια τῆς Χάγης, εὔχομαι δὲ ἵνα μὴ ὑποστῇ τὸ τελευταῖον ἀτύχημα τοῦ Συνεδρίου τῆς Χάγης νὰ ἴδῃ δηλαδὴ ἐκρηγνύμενον πόλεμον ὀλίγον χρόνον μετὰ τὸ πέρας τῶν ὑπὲρ τῆς Εἰρήνης ἐργασιῶν του. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὁ θεσμὸς τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν ἐξεκολάφθη ἐξ ἀμερικανικῆς πρωτοβουλίας, καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ εὐδοκιμήσῃ μόνον ἂν τὸ σχὸν τὴν πρωτοβουλίαν Κράτος μετεῖχε τοῦ Συμβουλίου καὶ ἔδιδεν εἰς αὐτὸ τόνον πολιτικὸν χρησιμεῦον εἰς τὴν διεθνῆ ἰσορρόπησιν τῶν δυνάμεων. Ἀλλ’ ἡ Ἀμερική, μεταβαλοῦσα γνώμην περὶ τοῦ Προέδρου αὐτῆς, μετέβαλε γνώμην καὶ περὶ τῶν θεσμῶν τοὺς ὁποίους εἰσηγήθη ὁ Πρόεδρος τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν ἐνώπιον τοῦ συνεδρίου τῶν Παρισίων. Σήμερον δὲ ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν παραμένει ἀσχολουμένη εἰς δευτερευούσης φύσεως διεθνῆ ζητήματα, διότι στερεῖται τοῦ σπουδαιοτέρου παράγοντος, τῆς ἐνεργοῦ πολιτικῆς σημασίας τῶν ἀποτελούντων τὸ Συμβούλιον αὐτῆς. Ἀλλά, κύριοι, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν εἶχε τὴν δύναμιν ἐπιβολῆς γνώμης ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, ἠθέλομεν περιπέσῃ εἰς τὸ ἀτύχημα νὰ ἴδωμεν ἐντὸς πενταετίας τὴν διαφορὰν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, τὴν σχετιζομένην μὲ οὐσιωδέστατα καὶ σπουδαιότατα ἀντικείμενα τοῦ ἐθνικοῦ βίου τῆς Ἑλλάδος, τὴν διαφορὰν ταύτην κρινομένην ὑπὸ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Κίνας καὶ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Βραζιλίας, δηλ. Κρατῶν μὴ ἐχόντων καμμίαν σχέσιν μὲ τὰ Εὐρωπαϊκὰ συμφέροντα. Συνέπεια τούτου, ποῖα θὰ εἶναι; Ὅτι διαπλάττεται, κύριοι, περὶ τὴν Σμύρνην μία κατάστασις, ἥτις ἐνέχει ἐν ἑαυτῇ τὸ σπέρμα τῆς διηνεκοῦς διενέξεως. Ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν ἀναθεωρεῖται ῥιζικῶς ἐν σχέσει πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ ζητήματα. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ λόγος περὶ τροποποιήσεως ἢ βελτιώσεως ἢ μεταρρυθμίσεως αὐτῆς. Πρόκειται περὶ ἀναθεωρήσεως ῥιζικῆς καὶ μεταβολῆς τοῦ ὑπ’ αὐτῆς καθοριζομένου καθεστῶτος. Ἡ Τουρκία, κράτος ἡττημένον, εὑρίσκεται σήμερον ἐν θέσει Κράτους, ὅπερ μετὰ τὴν ἧτταν ἀποδεικνύει ἰσχὺν ἀντιστάσεως πρὸς τὴν θέλησιν τῶν νικητῶν, ὥστε νὰ καλεῖται καὶ ὑποβάλλωνται πρὸς αὐτὴν προτάσεις συμβιβαστικαὶ ἐν ἴσῃ μοίρᾳ πρὸς τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον μετέσχε τῆς νικητρίας ὁμάδος. Ὑψοῦται τὸ ἠθικὸν τῆς Τουρκικῆς πολιτικῆς, καὶ ὑψουμένου τοῦ ἠθικοῦ, παρέχεται εἰς τὴν Τουρκίαν ὅλη ἡ ἄνεσις ἡ ἠθικὴ διὰ τὴν ἀντίδρασιν, παρέχεται εἰς αὐτὴν ὅλη ἡ εὐκαιρία ἵνα ἐνεργήσῃ τὰ καθ’ ἑαυτὴν ἐν Σμύρνῃ καὶ γνωρίζομεν κατὰ ποῖον τρόπον αἱ Τουρκικαὶ ἀρχαί, εἴτε ὑπὸ τύπον αὐτονομίας εἴτε ὑπὸ τύπον ἀπολυταρχίας, γνωρίζομεν κατὰ ποῖον τρόπον ἐνεργοῦσιν, ὅταν πρόκειται περὶ διακινδυνεύσεως συμφερόντων οὐσιωδῶν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἡ πρότασις, κύριοι, οἵα ὑπεβλήθη, τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν κρίνει ὡς σπουδαιοτάτην καὶ ἐπιβλαβεστέραν τῆς πρώτης προτάσεως, τὴν τῶν ἐξεταστικῶν Ἐπιτροπῶν, καταλήγει ἀκριβῶς εἰς ἀποκάλυψιν τῆς κεντρικῆς σκέψεως, ἥτις ἤγαγεν εἰς τὴν πρότασιν περὶ ἀποστολῆς ἐπιτροπῶν. Διότι ἡ κεντρικὴ σκέψις ἦτο ἡ ἑξῆς: Πρὸ τῆς ὑπαρχούσης μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας ἀμφισβητήσεως, θετούσης ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν εἰρήνευσιν τῆς Ἀνατολῆς, ἄς καταστήσωμεν συμβιβασμόν. Ἵνα καταστήσωμεν συμβιβασμόν, ἄς καταστήσωμεν ἐπίδικα δύο Ἑλληνικὰ δίκαια, ἵνα ἐπιδικασθῇ τὸ ἕν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ ἕτερον εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ ἐπέλθῃ ὁ συμβιβασμὸς διὰ κοινῆς ἱκανοποιήσεως. Μὴ ἐπιτευχθείσης τῆς προτάσεως ἐκείνης, ἐφθάσαμεν ἀπροκαλύπτως πλέον, σαφῶς καὶ κατηγορηματικῶς εἰς τὴν πρότασιν τὴν συμβιβαστικήν, ἥτις καθορίζει τὴν Θράκην ὁριστικῶς ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, θέτει δὲ τὴν περιφέρειαν τῆς Σμύρνης ὑπὸ τοιούτους ὅρους βίου πολιτικοῦ, ὥστε εἶναι δυνατὸν τις νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι πρόκειται περὶ δημιουργίας ἐν αὐτῇ πολιτικοῦ καθεστῶτος, εὐνοοῦνται τὰ Ὀθωμανικὰ συμφέροντα καὶ καταλύονται τὰ Ἑλληνικὰ δίκαια. Ταῦτα, κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω ὅσον ἀφορᾷ τὰ σχετιζόμενα ἀμέσως πρὸς ἡμᾶς ζητήματα. Ἀλλ’ ὑπάρχωσιν ἐπίσης προτάσεις, αἵτινες εἶναι συμμαχικῆς γενικῆς μορφῆς, ἀλλ’ αἵτινες οὐσιωδέστατα θίγουσιν οὐχὶ συμφέροντα μόνον τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Ἑλλάδος ἐν Ἀνατολῇ. Ἡ ζώνη ἡ οὐδετέρα τῶν Στενῶν ἐξετείνετο κατὰ τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν καθόλην τὴν ἔκτασιν τῆς Προποντίδος, τήν τε ἀκτὴν τῆς Προποντίδος τὴν Ἑλληνικὴν καὶ τὴν ἀκτὴν τῆς Προποντίδος τὴν Τουρκικήν. Ἡ ἐγκατάστασις οὐδετέρας ζώνης καθιστᾷ οὐδέτερα τὰ ὕδατα τῆς Προποντίδος, ἀνεπίδεκτα πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων καὶ πολεμικῆς ἀφορμήσεως στόλων, καὶ καθιστᾷ συγχρόνως αὐτονομίαν τῆς διὰ τῆς οὐδετέρας ζώνης μεταβιβάσεως στρατευμάτων. Σήμερον καταργεῖται σχεδὸν ὁλόκληρος ἡ οὐδετέρα ζώνη ἡ ἐπὶ τῆς Τουρκικῆς ἀκτῆς τῆς Προποντίδος καὶ παραμένει σχεδὸν ἄθικτος ἡ ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς ἀκτῆς. Παραμένει ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς ἀκτῆς ἐξῃρημένη τῆς οὐδετεροποιήσεως ἡ στενὴ λωρὶς ἡ μεταξὺ τοῦ λιμένος Ραιδεστοῦ καὶ τοῦ Τεκτζετζά. Ἀντιθέτως ἐπὶ τῆς Τουρκικῆς ἀκτῆς τῆς Προποντίδος ἄρχεται ἡ οὐδετέρα ζώνη ἀπὸ τὴν ἀντιπέραν ἀκτὴν τῆς Τενέδου καὶ φθάνει μέχρι τῆς ἄκρας Καραμπίγκας σχεδὸν μετὰ τὸ στόμιον τῶν Δαρδανελλίων τὸ πρὸς τὴν Προποντίδα, ἐκεῖθεν δ’ ἀφίνεται πλήρως ἐλευθέρα εἰς ὅλην τὴν Τουρκικὴν ἀκτὴν μέχρι σημείου ἐξικνουμένου εἰς βάθος 25 χιλιομέτρων ἀπὸ τὸ Σκούταρι. Κατὰ συνέπειαν ὁλόκληρος ἡ ἀκτὴ ἡ Τουρκικὴ μένει ἐλευθέρα ἐντελῶς εἰς πᾶσαν διαχείρισιν πολεμικήν, ἐνῷ ἡ Ἑλληνικὴ ἀκτὴ παραμένει κεκαλυμμένη ὑπὸ τῆς οὐδετέρας ζώνης παραμενούσης ἐλευθέρας μικρᾶς λωρίδος, κειμένης μάλιστα εἰς θέσιν καθ’ ἣν ἀποβιβαζόμενος τουρκικὸς Στρατὸς θὰ ἐβοηθεῖτο πλευρικῶς ὑπὸ τῆς Ὀθωμανικῆς φρουρᾶς Κωνσταντινουπόλεως. Προσθέτω ἀκόμη ὅτι παραμένουσιν ὑπὸ τὴν οὐδετέραν ζώνην ἡ Ἴμβρος καὶ ἡ Τένεδος. Γεννᾶται οὕτω κύριοι, μία ἀνισότης ἢ μᾶλλον ἀδικία. Διότι δύναταί τις νὰ ἐρωτήσῃ διὰ ποῖον λόγον ἐπὶ τέλους ἐγεννήθη σκέψις καὶ ἐλήφθη ἀπόφασις νὰ ἐγκαταστήσωμεν οὐδετέραν ζώνην; Ὑπῆρξε ποτὲ ἡ Ἑλλὰς κυρίαρχος τῶν στενῶν καὶ ἐποιήσατο κακὴν χρῆσιν εἰς βάρος τῶν Εὐρωπαϊκῶν συμφερόντων; Οὐχί. Ὁ κάτοχος ὁ ποιησάμενος πάντοτε κακίστην χρῆσιν τῶν Στενῶν ὑπῆρξεν ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία. Ἐὰν ἐγεννήθη περίπτωσις καὶ σκέψις ἐγκαταστάσεως οὐδετέρας ζώνης, ἐγεννήθη ἐναντίον τῆς κακοπιστίας ἐπὶ τῆς διαφυλάξεως τῶν Στενῶν τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας. Καὶ σήμερον ἐφαρμόζεται τὸ μέτρον αὐστηρῶς κατὰ τοῦ μὴ δόντος ἀφορμὴν καὶ ἐπιεικῶς κατ’ ἐκείνου, ὅστις ὑπῆρξεν ἄπιστος διαχειριστὴς τῆς φρουρήσεως τῶν Στενῶν. Εἰς τὰ στενὰ ἔχει ἐγκαθιδρυθῆ ἐπιτροπὴ διεθνὴς διὰ νὰ ἀσκήσῃ τὴν ἀστυνόμευσιν. Ὅλα τὰ κράτη ἔχουσι δικαίωμα ἀντιπροσωπείας ἁπλῆς πλὴν τῶν Μ. Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἐπεφύλαξαν εἰς ἑαυτὰς τὸ δικαίωμα τῆς διπλῆς ἀντιπροσωπείας καὶ τῆς προεδρείας. Σήμερον παρέχηται εἰς τὴν Τουρκίαν μία ψῆφος εἰσέτι καὶ τὸ δικαίωμα τῆς προεδρείας, κατὰ συνέπειαν ἡ Ἑλλὰς νικηφόρος, ὑπογράψασα Συνθήκην νίκης μεταβάλλεται εἰς κράτος ἰσότιμον πρὸς τὴν ἡττημένην Βουλγαρίαν ἰσότιμον πρὸς τὴν ἔχουσαν δικαίωμα καὶ συμφέρον μόνον εἰς διάπλουν Ρουμανίαν καὶ ὑποδεέστερον τῆς ἡττημένης Τουρκίας, ἡ ὁποία λαμβάνει τὴν προεδρείαν καὶ δύο ψήφους ἐπὶ τῆς διοικήσεως τῆς περιοχῆς, κοινῆς δι’ ἀμφότερα τὰ κράτη καὶ τῆς ὁποίας περιοχῆς τὴν μίαν ἀκτὴν κατέχει ἡ Ἑλλὰς καὶ τὴν ἑτέραν ἡ Τουρκία. Ἐφόσον πρόκειται περὶ δύο τοιούτων κρατῶν ἔπρεπε νὰ ὑπάρξῃ τοὐλάχιστον ἰσότιμος ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἡ ἀντιπροσώπευσις αὐτῶν. Τοῦτο εἶναι ζήτημα ἠθικῆς μᾶλλον μορφῆς παρὰ οὐσιαστικῆς. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἔπρεπε νὰ θιγῇ τὸ ζήτημα τοῦτο διότι ἀνάγεται εἰς τὸ ὅλον σύστημα τῶν πρὸς τὴν Τουρκίαν περιποιήσεων. Κύριοι, ἔρχομαι εἰς ἄλλο ζήτημα. Κατὰ τὸ ἄρθρον 36 τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἦτο καθωρισμένη ἡ ἀπειλὴ τῆς ἐκκενώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἢ μᾶλλον τῆς ἀποβολῆς τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καθ’ ἣν περίπτωσιν δὲν ἤθελε αὕτη προβῇ εἰς τὴν εὐσυνείδητον ἐκτέλεσιν τῶν εἰλημμένων ἐκ τῆς Συνθήκης ὑποχρεώσεων αὐτῆς. Ἡ διάταξις αὕτη σήμερον ἀπαλείφεται πλέον, ἡ ἀπειλὴ φεύγει ἀπὸ τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ καὶ ἐπιτρέπεται συγχρόνως ἡ στρατιωτικὴ ἐγκατάστασις τῆς Τουρκίας ἐν μέτρῳ στρατιωτικῶν δυνάμεων, ὅπερ ἤθελε καθορισθῇ ἐν τῷ μέλλοντι ἐν συνεννοήσει μετὰ τῶν Συμμάχων. Κατὰ τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν ἡ Τουρκία ἔχει δικαίωμα νὰ ἔχῃ φρουρὰν διὰ τὸν Σουλτάνον ἐξ 700 ἀνδρῶν μετὰ ὡρισμένων τουφεκίων καὶ βελῶν κατ’ ἄνδρα καὶ τοῦτο, ἐὰν δοθῇ ὁ τόνος ὅτι ἡ φρουρὰ εἶναι καθαρῶς ἡγεμονική, προσωπική, καὶ ὅτι δὲν δύναται νὰ μεταβληθῇ ἡ φρουρὰ τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει Ὀθωμανικοῦ πληθυσμοῦ, ὡς κέντρον στρατολογικόν. Σήμερον καταλύονται αὐτὰ ὅλα. Σήμερον ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Τουρκίαν ἡ ἐν μέτρῳ στρατιωτικὴ ἐγκατάστασις ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ἰδοὺ ὁ μέγας κίνδυνος τῆς στρατιωτικῆς ἐγκαταστάσεως ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ὅταν ἐπιτρέπηται τοῦτο εἰς τὴν Τουρκίαν, θὰ γίνῃ χρῆσις τῆς ἀδείας κατ’ ἀπόλυτον αὐτῆς κρίσιν. Δὲν μὲ συγκινοῦσι αἱ διατάξεις τῶν ἀναθεωρητικῶν προτάσεων, αἱ ὁποῖαι λέγουσιν ὅτι τὸ μέτρον αὐτὸ θὰ ἐκτελεσθῇ κατὰ συνεννόησιν μετὰ τῶν Συμμάχων. Ὁποῖαι δὲ εἶναι αἱ συνεννοήσεις αὗται, ἐλάβομεν ἀφορμὴν νὰ ἐκτιμήσωμεν ἐκ τοῦ τρόπου καθ’ ὅν ἡρμηνεύθησαν καὶ ἐφηρμόσθησαν ὅλαι αἱ Συνθῆκαι, αἱ ὁποῖαι ὁσάκις τὰ διεθνῆ συμφέροντα ἦσαν ἐπιτακτικά, κατεδικάσθησαν εἰς ὕπνον πολὺ βαρύν, βαθύτατον. Καὶ δὲν λησμονοῦμεν κύριοι, τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας παρέσχον εἰς τὴν Ἀρμενίαν αἱ Μ. Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι κατέληξαν εἰς τὴν ἐξόντωσιν τῆς φυλῆς τῆς Ἀρμενικῆς. Καὶ οὐδεὶς θὰ λησμονήσῃ ὅτι κατὰ τὰς μεγάλας σφαγὰς τῶν Ἀρμενίων ἐν Κωνσταντινουπόλει, αἱ Μ. Δυνάμεις ἐπιχειρήσασαι νὰ προστατεύσωσι ταύτας κατέληξαν νὰ ἀποδεχθῶσιν ὡς ἱκανοποίησίν των τὴν εἰσαγωγὴν δευτέρας φυλακίδος των ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐγκαταλιποῦσαι συγχρόνως τοὺς Ἀρμενίους, εἰς τοὺς τάφους των. Ὅταν τοιαῦτα ἔχωμεν παραδείγματα ἐνισχυόμενα φυσικῶς διὰ τῆς ἱστορίας τῶν διαρρυθμίσεων ὑπὲρ τῶν χριστιανῶν τῶν Εὐρωπαϊκῶν βιλαετίων καὶ τῶν Τουρκικῶν βιλαετίων, ὅταν τοιαύτας ἔχωμεν ἀναβολὰς τῆς Εὐρωπαϊκῆς πολιτικῆς καὶ ὅταν γινώσκωμεν ὅτι ὅλαι αἱ ἐπαγγελίαι περὶ τῶν μεταρρυθμίσεων ὑπὲρ τῶν χριστιανῶν ἐν Τουρκίᾳ, τότε ἐπηλήθευσαν, ὅταν ἐθνικὰ κράτη, σύροντα ἐθνικὸν ξῖφος ἔσπευσαν ν’ ἀπελευθερώσουν ἐθνικοὺς πληθυσμοὺς μὴ λαμβάνοντα ὑπ’ ὄψει τὴν θέλησιν τῆς Εὐρώπης κατὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ πολέμου, ὅταν ἔχωμεν ταῦτα ὑπ’ ὄψιν ἡμεῖς, βεβαίως πρέπει νὰ δυσπιστῶμεν πρὸς ὅλας τὰς ἐπαγγελίας περὶ τῆς κατ’ ἀμοιβαίων συνεννοήσεων μεταξὺ δυνάμεων καὶ Τουρκίας ἐκτιμήσεως τῆς δυνάμεως τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ, ὅστις θέλει ἐπιτραπῆ νὰ παραμένῃ ἐν Κωνσταντινουπόλει. Τὸ γεγονὸς εἶναι ἕν, σαφές καὶ κατηγορηματικόν, ὅτι ἡ Τουρκία ἥτις, εἶναι σήμερον φιλοξενουμένη ἐν Κωνσταντινουπόλει, αὔριον θὰ εἶναι ἐγκατεστημένη ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐν ὅλῃ τῇ στρατιωτικῇ αὐτῆς ἐπιβολῇ. Ἀποτέλεσμα κύριοι, τῆς καταστάσεως ταύτης θὰ εἶναι ὅτι εἰσάγεται πάλιν ἐν Βαλκανίοις ὁ ὀθωμανικὸς παράγων, ὁ στρατιωτικὸς καὶ πολιτικὸς παράγων, ὡς οὐσιώδης. Καὶ ἡ εἰσαγωγὴ ἑνὸς τοιούτου παράγοντος ἐντὸς τῶν Βαλκανίων, παράγοντος γνωστῆς διπλωματικῆς ἐνεργείας καὶ ἐγνωσμένης στρατιωτικῆς ἱκανότητος, ἡ εἰσαγωγὴ τοιούτου παράγοντος θά μεταβάλλῃ πολὺ ἢ ὀλίγον, δὲν δύναταί τις νὰ προείπῃ, θὰ μεταβάλλῃ καὶ τοὺς ὅρους τῆς ἰσορροπίας, τὴν ὁποίαν ἐγέννησαν οἱ μέχρι τοῦδε διεξαχθέντες πόλεμοι. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον οὗτος ὁ κύριος κίνδυνος, τὸν ὁποῖον διαβλέπω. Ἀλλά, κύριοι, διαβλέπω καὶ ἕτερον κίνδυνον σχετιζόμενον πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν ἡσυχίαν τῆς χώρας ἡμῶν. Ἐγώ, κύριοι, τρέφω πᾶσαν πίστιν καὶ ἔχω πεποίθησιν εἰς τὸ νομοταγές, τὸ φιλόνομον τῶν Ὀθωμανικῶν πληθυσμῶν, οἵτινες περιλαμβάνονται ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν καὶ οἵτινες ἔδωσαν ὅλα τὰ δείγματα τοῦ φιλονόμου αὐτῶν καὶ τῆς εὐπειθίας πρὸς τοὺς νόμους κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἑλληνικῆς διοικήσεως ἐν Μακεδονίᾳ. Ἀλλὰ θὰ ὑπάρχῃ εἰς τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος ἡ ἀναβίωσις τῆς πολιτικῆς δυνάμεως, ἥτις θὰ ἔχῃ τὴν ἐπικοινωνίαν ἄμεσον καὶ τὸ κέντρον του τὸ προπαγανδιστικὸν ἐγγὺς τῆς Ἑλλάδος. Καὶ τοιουτοτρόπως εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Ἑλληνικῆς κυριαρχίας διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἐγκαθιδρύεται ὁ δαίμων, ὁ ὁποῖος θὰ σπείρῃ τὰ ζιζάνια καὶ θὰ θέτῃ εἰς πειρασμὸν τὸ φιλόνομον καὶ τὸ νομοταγὲς τῶν Τούρκων, οἱ ὁποῖοι περιλαμβάνονται ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς χώρας ἡμῶν.

§39Δ. ΔΑΓΚΛΗΣ. Καὶ ὁ λόγος τῶν μεταρρυθμίσεων αὐτῶν;

§40Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ σᾶς ἀπαντήσω ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ σειρά. Κύριοι, ἐρχόμεθα εἰς ἕτερον θέμα οὐσιωδέστατον, εἰς τὸ ζήτημα τῆς αὐξήσεως τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, ὁ Τουρκικὸς στρατὸς περιελάμβανε 45.000 ἀνδρῶν, διῃρημένων εἰς δύο μεγάλας κατηγορίας. Τὴν κατηγορίαν τῆς δυνάμεως τῆς χωροφυλακῆς, ἐκ 30,000 ἀνδρῶν καὶ τὴν κατηγορίαν τῶν εἰδικῶν σωμάτων ἐνισχύσεως ἐκ 15.000 ἀνδρῶν. Ἡ χωροφυλακὴ πεζὴ καὶ ἔφιππος ἤθελε διαιρεθῇ εἰς λεγεώνας καὶ ὡρίσθη ἐπίσης ὅτι ἡ δύναμις ἑκάστης λεγεῶνος δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸ ¼ τῆς ὅλης δυνάμεως τῆς χωροφυλακῆς δηλ. τοὺς 8.750 ἄνδρας. Τοῦτο ἐγένετο ἐν συνδυασμῷ πρὸς ἄλλην διάταξιν ἀπαγορεύουσαν τὴν χρῆσιν δυνάμεως λεγεῶνος πέραν τῶν ὁρίων τῆς περιοχῆς, ἐξ ἧς θὰ ἐστρατολογεῖτο οὗτος. Τοῦτο ἐγένετο ἵνα ἀποφευχθῇ ἡ μεταποίησις τῆς χωροφυλακῆς εἰς στρατὸν δρῶντα. Ἐκτὸς τοῦ σώματος τῆς χωροφυλακῆς εἶπον ὅτι ἔχομεν καὶ τὸ εἰδικὸν σῶμα ἐνισχύσεως, δηλ. πραγματικὸν Τουρκικὸν στρατόν, ἐκ 15.000 ἀνδρῶν, κατανεμόμενον εἰς πεζικόν, ἱππικόν, πυροβολικόν, σκαπανεῖς καὶ λοιπὰς τεχνικὰς ὑπηρεσίας. Δηλ. πρόκειται περὶ μιᾶς ἐμπολέμου συνθέσεως μεραρχίας ὀθωμανικοῦ στρατοῦ. Σήμερον ἡ δύναμις αὕτη αὐξάνει εἰς 75.000, ἐξ ὧν εἰς 45,000 αὐξάνεται ἡ χωροφυλακή, εἰς 30.000 δὲ τὸ σῶμα ἐνισχύσεως. Κατὰ σύμπτωσιν ἡ μὲν χωροφυλακὴ αὐξάνει κατὰ τὸ τέταρτον, ὁ δὲ τακτικὸς στρατὸς διπλασιάζεται. Ἔχομεν λοιπὸν παροχὴν ἀδείας εἰς τὴν Τουρκίαν νὰ διατηρῇ ἐν συνόλῳ ἐν καιρῷ εἰρήνης 30,000 τακτικοῦ στρατοῦ, πλὴν τῶν 45.000 χωροφυλάκων. Εἶναι περίεργον, κύριοι, ὅτι ὁ Τουρκικὸς στρατὸς ηὐνοήθη περισσότερον τοῦ Γερμανικοῦ καὶ θεωρῶ περίεργον ὅτι ἡ Τουρκία ἐθεωρήθη ὡς στοιχεῖον τάξεως, πολιτισμοῦ, καὶ εὐνομίας, περισσότερον ἀπὸ τὴν Γερμανίαν. Εἰς τὴν Γερμανίαν ἐπετράπη κατ’ ἀνώτατον ὅριον στρατιωτικὴ δύναμις 100 χιλιάδων, ἐν ᾧ ἔχει πληθυσμὸν 70,000,000. Εἰς τὴν Γερμανίαν ἔχουσαν παρὰ τὰ σύνορα αὐτῆς ζητήματα κοινωνικῆς μορφῆς οἷα σπαράσσουν τὴν Ρωσσίαν καὶ δυναμένην νὰ χρησιμεύσῃ ἐν ὡρισμένῃ στιγμῇ ὡς ὁ προμαχὼν τῆς Εὐρώπης κατὰ τοῦ κατακλεισμοῦ τοῦ Μπολσεβικικοῦ, δίδεται ἄδεια διατηρήσεως μόνον στρατοῦ 100,000 ἀνδρῶν. Εἰς τὴν Τουρκίαν, εἰς τὸ κράτος τοῦτο, τὸ ὁποῖον παρέσχε τοιαῦτα δείγματα ἀπιστίας πρὸς τὰς Συνθήκας, καὶ ἀσεβείας πρὸς τὰς ἐπιταγὰς τῆς Εὐρώπης, ἀφοῦ καὶ αὐτὴν τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν, τὴν ὁποίαν ὡς ἡττημένη ὑπέγραψε δὲν ἐκτελεῖ, εἰς τὴν Τουρκίαν παρέχεται τὸ δικαίωμα στρατοῦ 75,000 ἀνδρῶν, διότι ἡ χωροφυλακή, κύριοι, δὲν ἀμφιβάλλετε ὅτι δὲν θὰ εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ πεζικὸς στρατὸς τῆς Τουρκίας. Καὶ θὰ σᾶς εἴπω διατὶ θὰ εἶναι. Διότι ἐπιτρέπεται ἵνα στρατολογῶνται εἰς τὴν Χωροφυλακὴν οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ τῆς Τουρκίας, καὶ ἐπιτρέπεται εὐλόγως, διότι ἐφ’ ὅσον ὁ Τουρκικὸς στρατὸς διαλύεται τὶ θὰ ἐγένοντο αὐτοὶ οἱ ἀξιωματικοί; πηγαίνουν λοιπὸν εἰς τὴν χωροφυλακήν. Ἑπομένως ἀντὶ νὰ ἔχῃ ἡ χωροφυλακὴ διοίκησιν ἀστυνομικῆς μορφώσεως, θὰ ἔχῃ διοίκησιν ὠργανωμένην στρατιωτικῶς καὶ ἐλεύθερον πολεμικῶς. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἐγεννήθη μία σύγχυσις ἕνεκα τῆς ἁπλῆς μεταφορᾶς διατάξεως ἀπὸ μιᾶς συνθήκης εἰς ἄλλην. Εἰς τὴν Γερμανικὴν συνθήκην ἐνέγραψαν οἱ στρατιωτικοὶ σύμβουλοι τῶν μεγάλων δυνάμεων, τὴν διάταξιν ὅτι ὁ Γερμανικὸς στρατὸς μόνον ἐθελουσίως στρατολογεῖται καὶ καθώρισε δωδεκαετῆ τὴν στρατιωτικὴν θητείαν, διότι ἠθέλησαν νὰ παρεμποδίσουν τὴν συγκρότησιν ἐφεδρειῶν. Τὴν διάταξιν ταύτην, ἡ ὁποία ἐτέθη ἐν τῇ Γερμανικῇ συνθήκῃ πρὸς παρεμπόδισιν πολυαρίθμων ἐφεδρειῶν τὴν διάταξιν αὐτὴν ἐπανέλαβον ἐν τῇ Τουρκικῇ συνθήκῃ Ἀλλ’ οὗτοι ἐπέτρεψαν εἰς τὴν Τουρκίαν νὰ ἔχῃ στρατὸν ἔμπειρον καὶ ἑτοιμοπόλεμον ἐξ 75.000, ἀνδρῶν, δηλ. ἐξοπλίζουν τὴν Τουρκίαν ποιοτικῶς καὶ ποσοτικῶς. Καὶ ἐρωτᾶται, κύριοι, μήπως πρὸ τῆς ἥττης της ἡ Τουρκία διετήρησε ποτὲ ἐν Ἀνατολῇ ἐν καιρῷ εἰρήνης 75.000 ἀνδρῶν; περὶ τῆς Ἀνατολῆς δὲ μόνον πρόκειται. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἐν Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ ἥδρευον 3 σώματα στρατοῦ καὶ ἐν Συρίᾳ τέσσαρα, ἀποτελούμενα ἕκαστον ἐκ 12.000 ἕως 15,000 ἀνδρῶν, ὅση εἶναι ἡ ἐν εἰρήνῃ σύνθεσις ἑνὸς σώματος στρατοῦ. Περιελάμβανε δὲ ἡ Τουρκία ἄλλοτε ὁλόκληρον τὴν Ἀρμενίαν, τὴν Συρίαν, τὴν Μεσοποταμίαν, τὴν Παλαιστίνην, τὴν Ἀραβίαν. Σήμερον ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὴν Τουρκίαν ἡ Μεσοποταμία, ἀφαιρεῖται ἡ Συρία, ἡ Παλαιστίνη γίνεται ἀνεξάρτητος, περιωρίζεται ἡ Ἀρμενία, ἐκφεύγει τῶν χειρῶν της ἡ Ἀραβία καὶ δίδεται εἰς τὴν Τουρκίαν τὸ δικαίωμα τῆς διατηρήσεως ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ στρατοῦ πολυπληθεστέρου ἐκείνου, τὸν ὁποῖον καὶ ἡ ἰδία ἔκρινεν ὡς ἀναγκαῖον πρὸς φύλαξιν τοῦ Κράτους αὐτῆς κατὰ τοὺς χρόνους, καθ’ οὓς ὑπῆρχε μεγάλη Τουρκία καὶ κατὰ τοὺς χρόνους, καθ’ οὓς ἡ μεγάλη Τουρκία ἐκινδύνευσεν ἀπὸ τῆς Ρωσσίας καὶ εἶχε ζητήματα καθημερινὰ πρὸς τὴν Περσίαν καὶ καθημερινὰ ζητήματα ἀταξιῶν ἐν τῷ ἐδάφει αὐτῆς. Προσθέτως ἔχομεν αὔξησιν τῆς Τουρκίας κατὰ πληθυσμόν. Ἡ Ἑλλὰς ὑπογράψασα τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν εἶχεν ἐνώπιον αὐτῆς μίαν ὡρισμένην Τουρκικὴν ἐπικράτειαν, εἰς ἣν δὲν περιλαμβάνετο ἡ Συρία καὶ ἡ Μεσοποταμία, ἥτις εἶχεν ὡς ὅριον Ἀνατολικὸν μίαν μακρὰν ἢ μεγάλην Ἀρμενίαν καὶ ἥτις συγχρόνως περιελάμβανε τὸ Κουρδιστὰν μὲ αὐτονομιακὴν κατάρτισιν καὶ μὲ δικαίωμα ὁριστικῆς ἀποσπάσεως ἀπὸ τῆς Τουρκίας. Σήμερον αἱ γενόμεναι τροποποιήσεις ἀφομοιοῦσι πάλιν τὸ Κουρδιστὰν πρὸς τὴν Τουρκίαν ἤτοι προσθέτουσι παγίως πληθυσμὸν Μουσουλμανικὸν εἰς τὴν Τουρκίαν, προσθέτουσιν ἐπίσης εὐρυτάτην ζώνην Τουρκικὴν πρὸς βορρᾶν τῆς Συρίας, διότι ἡ τελευταία Γαλλοτουρκικὴ σύμβασις τῆς 9ης Μαρτίου 1921 παραχωρεῖ εἰς τὴν Τουρκίαν, ἀγνοῶ ἐὰν ὑπάρχει συγκατάθεσις περὶ τούτου τῶν λοιπῶν συμμάχων—, εὐρυτάτην ζώνην, ἡ ὁποία ἄρχεται ἀπὸ τοῦ κόλπου τῆς Ἀλεξανδρέτας καὶ φθάνει μέχρι τοῦ Εὐφράτου. Πρόκειται περὶ καθαρᾶς ἀποδόσεως καὶ προσθήκης πληθυσμοῦ. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἄλλη μεγέθυνσις. Ὑπάρχει πρότερον ἡ θεωρία τῆς μικρᾶς ἢ μεγάλης Ἀρμενίας. Καὶ ἦτο ἀναμφισβήτητον ὅτι ἐὰν ὁ Πρόεδρος Οὐΐλσων τῆς Ἀμερικῆς δὲν καθώριζεν ὅρια μεγάλης Ἀρμενίας πάντως θὰ καθωρίζοντο ὅρια λογικὰ τοῦ ἐλευθέρου Ἀρμενικοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Ἀλλὰ καταργοῦνται ἤδη ὅλα αὐτά. Ἡ μεγάλη Ἀρμενία ὄναρ ἦν καὶ διελύθη, ἡ μικρὰ ἀπέπτη. Καὶ τὶ ἀπομένει; ἕνα «foyer national» ἑστία ἐθνικὴ Ἀρμενία, δηλαδὴ εἷς πυρὴν καταφυγῆς τοῦ Ἀρμενικοῦ ἔθνους, ὑπενθυμίζων ὅτι ὑπῆρχε ποτὲ Ἀρμενικὴ πατρίς, ὅταν ἔζων καὶ τὰ ἑκατομμύρια τῶν σφαγέντων Ἀρμενίων. Ἀλλ’ ἡ χώρα αὕτη, ἡ ὁποία προσαυξάνει σήμερον εἰς τὴν Τουρκίαν ἀφαιρουμένη ἀπὸ τῆς Ἀρμενίας, ἡ χώρα αὕτη αὐξάνει τὴν Τουρκίαν καὶ κατὰ πληθυσμόν, διότι προστίθενται οὕτω εἰς τὸ Τουρκικὸν Κράτος καὶ ὅλοι οἱ Τουρκικοὶ πληθυσμοί, ὅσοι ὡς μικτὸς πληθυσμὸς θὰ περιήρχετο εἰς τὸ Ἀρμενικὸν Κράτος. Συνέπεια τούτου εἶναι ὅτι αὐξάνει ἡ Τουρκία κατ’ ὄγκον πληθυσμοῦ ἐν Ἀσίᾳ, αὐξάνει δὲ συγχρόνως καὶ ἡ πολεμικὴ συγκρότησις αὐτῆς δυνάμει τῶν νέων μεταρρυθμίσεων, ἤτοι ὅτι ἐφ’ ὅσον τάσσεται ἡ Τουρκία ὡς γείτων ἡμῶν, ἐφ’ ὅσον ἡ Τουρκία τάσσεται ὡς ἀντίπαλος ἡμῶν μὲ τὰς γενομένας ἐν σχέσει πρὸς τὴν Σμύρνην τροποποιήσεις, ἐφ’ ὅσον τάσσεται ὡς πολιτικὸς παράγων ἐν τοῖς Βαλκανίοις μὲ τὴν ἐγκαθίδρυσιν αὐτῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐνισχυομένη στρατιωτικῶς διὰ τῶν γενομένων μεταρρυθμίσεων καὶ ἐνισχυομένη κατ’ ὄγκον πληθυσμοῦ, γίνεται ἀντίπαλος πολὺ σπουδαιότερος καὶ σοβαρώτερος παρὰ ἐκεῖνον, ὃν ὑπέθετε καὶ ἔτασσε ἡ Εὐρώπη διαγράφουσα τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Καὶ ἡ σπουδαιότης τοῦ τοιούτου ἀντιπάλου εἶναι σπουδαιότης σχετιζομένη πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν ἡσυχίαν, τὴν Ἑλληνικὴν ἀσφάλειαν καὶ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Καὶ τελευταίαν ἔχων νὰ κάμω, κύριοι, παρατήρησιν ἐν σχέσει πρὸς τὰς τροποποιήσεις. Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Τουρκίαν καὶ ἀναλαμβάνουσιν αἱ δυνάμεις τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποστηρίξωσι τὴν εἰσαγωγὴν τῆς Τουρκίας εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ἐὰν αὕτη ἤθελεν ἀποδείξει ὅτι εὐσυνειδήτως ἤθελεν ἐκτελέσει τὰς νέας αὐτῆς ὑποχρεώσεις; Τὶ σημαίνει ἡ εἰσαγωγὴ τῆς Τουρκίας εἰς τὴν κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν; Παρατηρῶ, κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν διάταξιν τῆς κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν τὴν συμπεριλαμβανομένην ἐν τῇ συνθήκῃ τῶν Βερσαλλιῶν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κοινωνίαν εἰσαγωγὴ μόνον τῶν ἐλευθέρως κυβερνωμένων Κρατῶν, ἡ δὲ Τουρκία μέχρι σήμερον δὲν ἀπέδειξε παγίως ὅτι διέπεται ὑπὸ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ὅπερ ἐγγυᾶται τὴν ἐλευθέραν διακυβέρνησιν, διότι ἐκυβερνήθη τελευταῖον ἑκάστοτε εἴτε ὑπὸ σύστημα δικτατορίας ἐν ὀνόματι τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος εἴτε ἐν ὀνόματι ἐπαναστατικῶν ὀργανώσεων. Λειτουργίαν πολιτεύματος ἐλευθέραν οἵαν ἀπαιτεῖ ἡ συνθήκη τῶν Βερσαλλιῶν δὲν ἀπέδειξε ἡ Τουρκία ὅτι εἶχεν μέχρι τοῦδε. Παρορᾶται ἐν τούτοις τὸ γεγονὸς τοῦτο ὡς παρορᾶται τὸ γεγονὸς ὅτι ἀκόμη ἡ Γερμανία, ἡ πεπολιτισμένη Γερμανία, ἡ σήμερον σοσιαλιστικῶς κυβερνωμένη, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Καὶ εἰσέρχεται ἐν τούτοις ἡ Τουρκία. Ποῖον τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης εἰσαγωγῆς; Τὸ ἄμεσον ἀποτέλεσμα τῆς εἰσαγωγῆς αὐτῆς εἶναι ἡ ἐγγύησις τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας διὰ τὸ μέλλον. Διότι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ Τουρκία εἰσαχθῇ εἰς τὴν κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν θὰ ἐφαρμοσθῇ ἐπ’ αὐτῆς, ὅπως καὶ ἐφ’ ὅλων τῶν συμμετεχόντων Κρατῶν, ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 10 τῆς κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν δι’ ἧς τὰ σύμμαχα Κράτη, καὶ βεβαίως δὲν ἐννοῶ τὸ συμβούλιον τῆς κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἀλλὰ τὰς Κυβερνήσεις, ἀναλαμβάνουσιν ὑπὲρ ἀλλήλων τὴν ἐγγύησιν τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ τῆς ἐδαφικῆς ἀκεραιότητος. Συγχρόνως δὲ θέλουσιν ἐφαρμοσθῆ ὑπὲρ τῆς Τουρκίας καὶ ὅλαι αἱ διατάξεις, αἱ σχετιζόμεναι πρὸς τὴν διαδικασίαν καὶ δικονομίαν τῆς κηρύξεως πολέμου. Κύριοι, ὁ Ἑλληνισμὸς ὅστις μένει σήμερον καὶ ἤθελε μείνῃ ἐκτὸς τῶν διαγραφομένων ὁρίων τῆς Νέας Τουρκίας, ὁ Ἑλληνισμὸς οὗτος τὰ ἐθνικὰ αὐτοῦ δίκαια καὶ τὴν ἐθνικὴν αὐτοῦ ἐλευθερίαν δὲν δύναται νὰ ἀποκτήσῃ πλέον διὰ τῆς ὁδοῦ, διὰ τῆς ὁποίας τὸ ἑλληνικὸν Κράτος ἠδυνήθη νὰ φθάσῃ εἰς ἃ ἀποτελέσματα ἔφθασεν. Ἀλλὰ εἰς τὰς συνεχεῖς προστριβάς, αἵτινες θὰ λαμβάνωσιν χώραν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἐθνικὰς διεκδικήσεις καὶ πρὸς τὰ ἐθνικὰ δίκαια τῶν ὑπὸ τὴν Τουρκίαν Ἑλλήνων θέλει ἐμφανίζεσθαι ὡς ρυθμιστὴς ἡ δικονομία ἡ πολύπλοκος περὶ τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου, αἱ ἐκθέσεις τῶν συμβουλίων αἱ ἀποφάσεις τῶν διαιτητῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπιτρέπουν εἰς τὴν Τουρκίαν νὰ παρασκευάζηται στρατιωτικῶς ἵνα ἀντιταχθῇ ἐρρωμενέστερον εἰς τὸν ἐλευθερωτὴν ὁ ὁποῖος θὰ μεταβῇ ἐπὶ τοῦ ἐδάφους αὐτῆς, ἵνα ἀποκαταστήσῃ καὶ ἀποδώσῃ τὴν ἐλευθερίαν εἰς τοὺς τυραννουμένους πληθυσμούς. Αὐτὴ εἶναι ἡ πικρὰ καὶ λυπηρὰ συνέπεια τῆς εἰσαγωγῆς τῆς Τουρκίας εἰς τὴν κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, διότι παρεῖδον οἱ μεγάλοι ἡμῶν σύμμαχοι, οἱ διέποντες τὴν Εὐρωπαϊκὴν πολιτικὴν καὶ τὴν παγκόσμιον πολιτικὴν ὅτι εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν πρέπει νὰ εἰσάγωνται τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι λογαριασμὸν καὶ λογοδοσίας μὲ κυριαρχουμένους λαούς, ἀλλ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι ὁλομελῶς ἐθνικὰ Κράτη, καὶ διέπονται ὑπὸ καθεστῶτος ἀπολύτου πολιτικῆς ἐλευθερίας, δὲν δυναστεύουσιν δὲ ἄλλους λαούς. Κράτη, παρ’ ὧν ὑπάρχει καταδυνάστευσις λαῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνωνται δεκτὰ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν μὲ ἐγγυήσεις ἀκεραιότητος. Ἰδοὺ δὲ ποῦ κατέληξαν αἱ διάφοροι ἐγγυήσεις. Ἡ ἐγγύησις τῆς Τουρκικῆς ἀκεραιότητος, καταλυομένης οὐσιαστικῶς διὰ τοῦ βαθμιαίου τεμαχισμοῦ τῆς Τουρκίας, καθ’ ὅ ἀπὸ πολλοῦ χρόνου οἱ διπλωμάται τῆς Εὐρώπης εἶχον διαγράψει σχέδιον, κατέληξαν εἰς τὴν ἐξ ἀφορμῆς τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος τρομερὰν ἀλληλοσφαγὴν τῶν εὐρωπαϊκῶν Λαῶν. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, κύριοι, νομίζω ὅτι αἱ γενόμεναι προτάσεις περὶ τῆς μεταρρυθμίσεως τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τύχωσιν ἐγκρίσεως καὶ ἀποδοχῆς ὑπὸ Ἑλλήνων πληρεξουσίων. Βεβαίως, ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις δὲν κρίνει λυσιτελὲς νὰ ἐκδοθῇ ἀπόφασις τὴν ἑσπέραν ταύτην διὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προκαλέσῃ τις, βλάπτων κατὰ τὴν κυβερνητικὴν ἀντίληψιν τὸ ζήτημα, ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ἐνόμισα, κύριοι, ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῶ εἰς τὴν εὐρεῖαν ταύτην ἀνάλυσιν, διὰ τὴν ὁποίαν αἰτοῦμαι συγγνώμην παρὰ τῆς Συνελεύσεως, διότι ἔκρινα ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένον ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν ἀνεκοινώθησαν αἱ προτάσεις αὗται ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῶν Ἑλλήνων νὰ ἀκουσθῇ ἡ πρώτη φωνή, ἡ ὁποία νὰ εἴπῃ πρὸς τοὺς ἀποτελέσαντας τὴν Διάσκεψιν: Εὐχαριστοῦμεν ὑμᾶς, εὐγνωμονοῦμεν ὑμᾶς διὰ τοὺς κόπους τοὺς ὁποίους κατεβάλετε ὅπως εἰρηνεύσητε τὴν Ἀνατολὴν, ὅλοι οἱ κόποι τοὺς ὁποίους κατεβάλετε πάντοτε ὑπὲρ τῆς εἰρήνης τῆς Ἀνατολῆς κατέληξαν εἰς ἀποτελέσματα ἀντίθετα τῶν προσδοκηθέντων ὑφ’ ὑμῶν. Ἀφήσατε ἡμᾶς σήμερον νὰ εἰρηνεύσωμεν ἡμεῖς τὴν Ἀνατολήν. Καὶ τὸ μέσον τῆς εἰρηνεύσεως τὸ Ἑλληνικὸν ἐλπίζω ὅτι θὰ ἀποδειχθῇ πολὺ μᾶλλον τελεσφόρον τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἐτεχνούργησαν αἱ δεξιοτεχνίαι τῆς Εὐρωπαϊκῆς διπλωματίας. Τὸ μέσον δὲ τὸ Ἑλληνικὸν ἤρξατο, κύριοι, τιθέμενον εἰς ἐνέργειαν καὶ σήμερον μία καὶ μόνη εὐχὴ δύναται εἰς ἀπάντησιν τῶν προτάσεων περὶ ἀναθεωρήσεως τῆς Συνθήκης νὰ ἐξενεχθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀπὸ τοῦ στήθους παντὸς Ἕλληνος, ἡ εὐχὴ πρὸς τὸν μαχόμενον Ἑλληνικὸν στρατὸν νὰ νικήσῃ, νὰ νικήσῃ τελειοτικῶς, νὰ νικήσῃ ὁλοκληρωτικῶς. (χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Θὰ παρεκάλουν νὰ γίνῃ ὀλίγων λεπτῶν διακοπή, διότι δυστυχῶς εἶμαι ἀσθενής, ζητῶ συγγνώμην, ἀλλὰ εὑρίσκομαι μὲ πυρετόν.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ Συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά.

(Ὥρᾳ 7.30 μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 7.45′ μ. μ.).

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Ν. Στράτος παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§43Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἔλαβον τὴν τιμήν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀναπτύξω πρὸς ὑμᾶς τὰς γνώμας μου ἐπὶ τῶν ὑποβληθεισῶν προτάσεων περὶ τροποποιήσεως τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐξετάσω ἤδη ποία ἡ παραχθεῖσα κατάστασις κατὰ τὴν διαδρομὴν τῶν γεγονότων συνεπείᾳ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν ἐκληροδότησε μίαν κατάστασιν ψευδῆ. Καθωρίσθησαν ὡρισμένα δίκαια ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἔν τε τῇ πρώτῃ Εὐρωπαϊκῇ Τουρκίᾳ καὶ ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ, ἀλλ’ ὁ καθορισμὸς ἐγένετο κατόπιν κόπων καὶ πάλης, δισταγμῶν Εὐρωπαϊκῶν καὶ πολυποικίλλων μεταβολῶν γνωμῶν. Ὅλα ταῦτα ὀφείλοντο εἰς τὸν διαγκωνισμὸν καὶ διαγωνισμὸν τῶν παγκοσμίων συμφερόντων πέριξ τῶν χωρῶν τούτων, αἵτινες ἀποτελοῦσιν τὰς διαβάσεις ἀπὸ τῆς Εὐρώπης πρὸς τὴν Ἀσίαν καὶ τὰς κλεῖδας τῆς ἐνεργείας ἐπίσης τῆς εὐρωπαϊκῆς ἐκμεταλεύσεως καὶ τῆς μεταδόσεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ εἰς τὰς χώρας ταύτας. Καὶ πρὸ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἔτι ἐδημιουργήθη κατάστασις ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ, ἥτις οὐδὲν τὸ ἀγαθὸν προσεπορίζετο. Ἡ ἐφαρμογὴ τῆς ἀνακωχῆς ὑπῆρξεν ἀτελής. Ὁ ἀφοπλισμὸς τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ οὐδέποτε ἐξετελέσθη. Συνέπεια τούτων ὑπῆρξεν ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐγκατεστάθη ἐν Σμύρνῃ ἡ Ἑλληνικὴ ἀποβατικὴ δύναμις ἐξεπήδησεν ἡ ὀργάνωσις τοῦ κινήματος τῆς Ἀνατολῆς, κινήματος, τοῦ ὁποίου ὑπῆρξεν ἐν ἀρχῇ ἔργον ἡ τεχνικὴ ἐνέργεια ὡρισμένων ἐκδηλώσεων, κίνημα, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς ἀβελητρίας δύναμαι νὰ εἴπω τινῶν τῶν Εὐρωπαϊκῶν κατέληξεν νὰ μεταβληθῇ εἰς ἐθνικὴν ἀντίληψιν τῶν Μουσουλμανικῶν πληθυσμῶν τῆς Μ. Ἀσίας. Δυστυχῶς δὲν κατενοήθη ἐξ ἀπαρχῆς ὅτι ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία ἡττηθεῖσα ἔπρεπε συγχρόνως νὰ γονατίσῃ ὑπὸ τοὺς ὅρους τῶν νικητῶν καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθῶσιν ὅλα τὰ μέτρα τὰ στρατιωτικὰ τὰ ἐνδεικνυόμενα, ἵνα μὴ ἐπιτραπῇ ἡ ὀργάνωσις ἀντιδράσεως καὶ συγχρόνως ἡ ἐκδήλωσις ἀντιμετώπων ἐχθρικῶν θελήσεων. Ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἦτο ὁ ἐνδεδειγμένος ἐφαρμοστὴς τῶν εὐρωπαϊκῶν ἀποφάσεων ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ, ὁ ἐνδεδειγμένος τηρητὴς τῶν συνθηκῶν, ὁ ἐνδεδειγμένος χωροφύλαξ τῆς τάξεως ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ. Ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ὅμως δὲν ἐχρησιμοποιήθη ἐν ἀρχῇ ἵνα ἐκτελέσῃ τὸ ἔργον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ὤθει αὐτὸν ἡ ἐθνικὴ ἐντολὴ καὶ ἡ ἐπιθυμία συσσώμου τοῦ ἔθνους. Δυστυχῶς ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν ἤχθη πρὸ παντὸς ἄλλου εἰς ἀπελευθέρωσιν τῶν Θρακῶν, τῶν Μικρασιατῶν, ἀλλ’ εἰς ἀποκατάστασιν τῆς τάξεως ἐν τῇ Νοτίῳ Ρωσσίᾳ, καὶ ἀνεμίχθη εἰς ἀγῶνας ἐναντίον πληθυσμῶν πρὸς τοὺς ὁποίους οὐδὲν εἴχομεν τὸ ἐχθρικὸν καὶ τὸ πολέμιον.

§44Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Προχθὲς ὅμως ἐπεκαλεῖσθε τὸν τίτλον αὐτὸν ὑπὲρ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν.

§45Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν τὸν ἐπεκαλέσθην ἐγώ, κύριε συνάδελφε.

§46Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Καὶ ὁ ἀξιότιμος κύριος πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§47Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὀφείλω νὰ ἐπεξηγήσω εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. συνάδελφον ἐκ Ρεθύμνης ὅτι ἀπὸ τοῦ νὰ εἴπω ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὑποστᾶσα θυσίας ἐκεῖ χάριν τῶν συμμαχικῶν συμφερόντων δικαιοῦται νὰ ἔχῃ σεβαστὰ παρὰ τῶν συμμάχων τὰ δίκαια αὐτῆς, μέχρι τοῦ νὰ εἴπω ὅτι τὸ γενόμενον ἐκεῖνο καλῶς ἐγένετο εἶναι ἀπόστασις τοιαύτη, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἄνθρωπος κεκτημένος τὸν κοινὸν νοῦν θὰ δυνηθῇ νὰ διασκελίσῃ (χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ τοῖς ἀκροατηρίοις καὶ ἐπευφημίαι).

§48Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Λυποῦμαι πολὺ διότι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Ρεθύμνης εἶχε τὴν ἀτυχῆ ἔμπνευσιν νὰ προκαλέσῃ ὅ,τι ἤκουσε, (χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ τοῖς ἀκροατηρίοις) διότι ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος διακόπτων με, μὴ ποιησάμενον μνείαν ἄλλοτέ ποτε τῆς ἐκστρατείας τῆς Οὐκρανίας, προεκάλεσε τὴν δικαίαν ἀπάντησιν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διότι ἐλησμόνησεν ὁ κ. συνάδελφος ὅτι ἡ ἀποστολὴ ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Οὐκρανίας οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἀποστολή, ἡ ὁποία ἐπεδοκιμάσθη ὑπὸ τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα). Ἦτο ἕν πολιτικὸν σφάλμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἠθέλησα νὰ ἐλέγξω, ἀλλὰ τώρα μὲ ἀναγκάζετε νὰ ἐλέγξω. Ἦτο πολιτικὸν σφάλμα, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχε κἄν τὴν ἀξίαν ὅτι προεκλήθη ἐξ αἰτήσεως τῶν συμμάχων κυβερνήσεων, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ἐγένετο αὐτοβούλως, πρωτοβούλως καὶ κατὰ προσφορὰν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἐζητήθη παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ προσεφέρθη ὑπ’ αὐτῆς ἡ ἐκστρατεία αὕτη μετὰ δηλώσεως ἅμα τῇ ἀνακωχῇ ὅτι καίτοι ἐτελείωσεν ὁ πόλεμος, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ὡς μετέχων τῆς συμμαχίας τίθεται ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ Συμμαχικοῦ στρατηγείου τῆς Ἀνατολῆς καὶ εἶναι πρόθυμος νὰ ἀσχοληθῇ ἐκεῖ, ὅπου τὸ στρατηγεῖον ἤθελε χρησιμοποιήσῃ αὐτὸν καταλλήλως. Καὶ μετὰ τὴν δήλωσιν ταύτην ἐν ᾧ ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ἕνα εἶχε προορισμόν, νὰ ἀποσταλῇ εἰς τὴν Θρᾴκην ἵνα ὑψώσῃ ἐκεῖ τὴν ἑλληνικὴν σημαίαν, νὰ ἀποσταλῇ εἰς Σμύρνην ἵνα ἐκδιώξῃ ἐκεῖθεν τοὺς κατακτητάς, ἀντὶ τούτου ἐστάλη εἰς τὴν Ρωσσίαν ἵνα πολεμήσῃ κατὰ τίνων Ρώσσων; Δὲν ἔχω τίποτε κοινὸν μετὰ τῶν Μπολσεβίκων, οὔτε πολιτικῶς οὔτε κοινωνιολογικῶς, ἀλλ’ ἐν σχέσει πρὸς τὴν Ρωσσίαν τῆς σήμερον καὶ τὴν πρὸ τεσσάρων ἐτῶν ὀφείλομεν νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι πρὸ τεσσάρων ἐτῶν ἕνα εἶχε σκοπὸν ἡ Ρωσσία τὴν κατάληψιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐν ᾧ ἡ Μπολσεβικικὴ Ρωσσία ἀπηρνήθη καὶ κατέρριψε τὴν σκοπὸν αὐτὸν τὸν Αὐτοκρατικόν (χειροκροτήματα). Ἀπεστάλη λοιπὸν ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἵνα πολεμήσῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὁσονδήποτε καὶ ἄν διαφέρωσι πρὸς ἡμᾶς ἐν σχέσει πρὸς τὰς πολιτικὰς αὐτῶν ἰδέας, ἀλλ’ ἐν ὀνόματι τῶν πεποιθήσεων αὐτῶν ἀπηρνήθησαν ἕν πρόγραμμα Πανσλαυιστικόν, τὸ ὁποῖον ἐπὶ ἑκατονταετηρίδας διεῖπε τὴν Ρωσσικὴν πολιτικὴν καὶ ἀπηρνήθησαν ὑπερηφάνως τοῦτο ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης, ἀφῆκαν δὲ τὴν Κωνσταντινούπολιν ἀνενόχλητον ἀπὸ τοῦ Ρωσσικοῦ ὄνυχος καὶ δυναμένην, ἐὰν σωφρονῶμεν καὶ ἐὰν δυνάμεθα νὰ ἀποδειχθῶμεν ἄξιοι νὰ ἐνεργήσωμεν τὰ καθ’ ἡμᾶς σκοπίμως, προωρισμένην νὰ πέσῃ ὡς ὥριμος καρπὸς κατὰ τὴν πεπρωμένην ὥραν εἰς χεῖρας τῶν Ἑλληνικῆς ἐλευθερίας (χειροκροτήματα).

§49Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Οὐδεμία συνθήκη ἔγινε διὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν.

§50ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Αὐτοὶ εἶναι σύμμαχοι τοῦ Κεμάλ.

§51Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀποστείλατε τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν κατ’ ἐκείνων, οἵτινες ἀπηρνήθησαν τὸ πρόγραμμα τῆς Αὐτοκρατορικῆς Ρωσσίας καὶ συγχρόνως συντελέσατε ἵνα ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἀντὶ νὰ γίνῃ ἐλευθερωτὴς τῶν ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν κυριαρχίαν Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν, γίνῃ αἴτιος, ἀποχωρῶν κατόπιν, διότι εὑρέθη πρὸ ὑπερτέρων δυνάμεων, αἴτιος ἐξοντώσεως ὁλοκλήρου τοῦ ἐν Νοτίῳ Ρωσσίᾳ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ (χειροκροτήματα). Καὶ ἀντὶ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν καὶ τὴν εὐνομίαν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ καὶ ἐν Θρᾴκῃ ὁ Ἑλλ. στρατὸς ἐγένετο ἀκουσίως αἴτιος, ἡρωικὸς αἴτιος τῆς τραγῳδίας ὅλων ἐκείνων τῶν χιλιάδων Ἑλλήνων, οἵτινες ἦλθον κατόπιν νὰ ζητήσωσι στέγην, προστασίαν καὶ ἄρτον ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ Ἑλλάδι.

§52Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὑπέστη καὶ ὁ ἴδιος καταστροφάς.

§53Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ στρατὸς εἶναι προωρισμένος νὰ ὑφίσταται ζημίας.

§54Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐξεματίζετο ἀπὸ τὰ παράθυρα τῶν οἰκιῶν.

§55Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ταῦτα κύριοι, μᾶς ἀναγκάζετε νὰ σᾶς ὑπομνήσωμεν.

§56Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Τότε ὅμως εἴχομεν τὴν φιλίαν τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Ἀγγλίας, κ. Στράτε. Σήμερον ὅμως, ἀπεμονώθημεν. Ἐμείναμεν χωρὶς φίλους καὶ χωρὶς συμμάχους, Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς σας. Καὶ εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις νὰ μᾶς εἴπῃ τὴν ἀλήθειαν. (Θόρυβος).

§57Ι. Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ῥαδιουργίας ὑμῶν.

§58Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ῥαδιοῦργοι (θόρυβος)

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ λείψουν αἱ διακοπαί.

§60ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἀφήσατε, κ. Πρόεδρε, νὰ ἀναπτύξῃ τὰς ἰδέας του.

§61Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δυστυχῶς ἡ προσπάθεια τινῶν τῆς πτέρυγος ἐκείνης νὰ δημιουργήσωσιν ἐπεισόδια συντελοῦσιν ἵνα ἀναξέσωσι παλαιὰς πληγὰς καὶ ἵνα προκαλέσωσιν ἔλεγχον καὶ ἀντέλεγχον. Ἕως τώρα ἐδημιουργήσατε ἕν ἐπεισόδιον. Ἐὰν ἔχητε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ συνεχίσητε ἐρωτήσεις δημιουργούσας ἐπεισόδια, μὴ λησμονεῖτε ὅτι καὶ εἰς τὰ καθίσματα τῶν Ὑπουργῶν κάθωνται προσωπικότητες, αἵτινες γινώσκουσι τὴν νεωτέραν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπὶ τοῦ βήματος ἵσταται κάποιος, ὁ ὁποῖος ἔχει ἐν τῇ κεφαλῇ αὐτοῦ τὴν μνήμην ὅλων τῶν λεπτομερειῶν λοιπὸν εὐκταῖον εἶναι νὰ ἀφήσητε τὴν συζήτησιν νὰ διεξαχθῇ ἐλευθέρως καὶ ἀβιάστως ἐπὶ τῶν ἀπασχολούντων ἡμᾶς ζητημάτων, διότι ἐὰν ἐξακολουθήσητε διακόπτοντες καὶ προκαλοῦντες τὸν ἔλεγχον ἐπὶ τῆς παλαιᾶς ἱστορίας, εἶναι κίνδυνος νὰ ἀκούσητε πράγματα λυπηρὰ δι’ ὑμᾶς χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὰς τάξεις ὑμῶν ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἠδύνατο νὰ σᾶς ἐκπροσωπήσῃ ὡς πραγματικὸς παλαιστής.

§62Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Οἱανδήποτε ἡμέραν θέλετε ὁρίσητε διὰ τὸν ἔλεγχον τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ παύσουν αἱ διακοπαί. Ὁ θέλων νὰ ὁμιλήσῃ ἄς ζητήσῃ τὸν λόγον.

§64Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εὐχαριστῶ πολύ, κ, πρόεδρε, διὰ τὴν προστασίαν τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου. Ἀλλὰ τὰ ἐπεισόδια αὐτὰ ὁπωσδήποτε εἶναι καὶ ἐποικοδομητικά, διότι ξεκουράζουν καὶ τὴν Συνέλευσιν. Λοιπόν, κύριοι, ἔλεγον ὅτι ὁ στρατὸς ὁ Ἑλληνικὸς ἀπεστάλη εἰς τὴν Οὐκρανίαν καὶ ἀφέθησαν ὅλαι αἱ περιφέρειαι, αἵτινες ἐκ τοῦ πολέμου καὶ τῆς νίκης ἔπρεπε νὰ ἐλπίζωσιν εὐλόγως καὶ διεξεδίκουν τὴν ἐλευθερίαν αὑτῶν καὶ τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν, ἀφέθησαν ἐκκρεμοδικοῦσαι. Ἀποτέλεσμα τῆς καταστάσεως ταύτης ποῖον ὑπῆρξεν; Ἐπαναλαμβάνω, ὑπῆρξε τοῦτο: ὅτι ἀνταρτικὸν κίνημα μετεβλήθη εἰς πραγματικὴν ἐθνικὴν ὀργάνωσιν, ἥτις κατὰ τὰς ἐκεῖθεν τοὐλάχιστον μεταβιβασθείσας εἰς ἐμὲ πληροφορίας εἶναι ὀργάνωσις εὐσεινηδήτως ἀποδεδεγμένη ὑπὸ τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Ἀσιατικῆς Τουρκίας. Τὸ ἔργον τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐν Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ, ἐὰν ἀφίνετο ἐλεύθερος εἰς ἐνέργειαν ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀπεστάλη ἐκεῖ, θὰ ἦτο ἔργον ἁπλῆς χωροφυλακῆς καὶ εὐκόλου ἀποκαταστάσεως τάξεως, διότι τὰ διαλελυμένα καὶ ἀποσυντεθειμένα τμήματα τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ μετὰ τὴν ἧτταν καὶ τὴν ἀνακωχὴν εὐκόλως ἀντιμετωπίζοντο ὑπὸ στρατιωτικῆς δυνάμεως, ἀποκαθεστώσης ἁπλῶς καὶ ἐπιβαλλούσης τὴν τάξιν καὶ μὴ ἐχούσης ἀνάγκην νὰ ἐκταθῇ, εἰς πολεμικοὺς ἀγῶνας. Ταῦτα δὲν ἐξετελέσθησαν. Ἔσχε λοιπὸν ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν τοῦτο τὸ ἐλάττωμα, ὅτι συνωμολογήθη πρὸς κράτος, τοῦ ὁποίου ἡ ὑπογράφουσα Κυβέρνησις ἦτο νόμιμος Κυβέρνησις τύποις, ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν δὲν ἐκυβέρνα τὴν χώραν, διότι τὴν κατ’ οὐσίαν κυβέρνησιν διεῖπε καὶ ἐχειρίζετο ἡ ὀργάνωσις τῆς Ἀγκύρας. Ὁ ὑπογράφων λοιπὸν ἀντίπαλος εἶχεν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ καὶ ἐν τῷ νῷ αὐτοῦ ὁλόκληρον τὴν ἀντίδρασιν κατὰ τῆς ἐκτελέσεως τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων. Ἀλλὰ καὶ μεταξὺ τῶν Συμμάχων ἐκείνων, οἵτινες συνυπέγραψαν καὶ συνυπέβαλον ἐπὶ τῆς Τουρκίας τὴν ὑπογραφὴν τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, δὲν ὑπῆρχεν ἡ πεποίθησις καὶ ἡ πλήρης ἀπόφασις πρὸς ἐπιδίωξιν τῆς ἐκτελέσεως τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἀντὶ πάσης θυσίας. Ὁ κόμης Σφόρτσα, Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἰταλίας σήμερον, Ὕπατος Ἁρμοστὴς τῆς Ἰταλίας ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀμέσως μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς ἀνακωχῆς, ἐδήλωσεν ἐνώπιον τῆς Ἰταλικῆς Βουλῆς κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ὅτι αὐτὸς διέγνωσεν ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ διεκήρυξεν ἀμέσως τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἐθνικοῦ κινήματος τῆς Ἀγκύρας καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς ὀργανώσεως, τῆς ἀποκαταστάσεως μιᾶς ἰσχυρᾶς Τουρκίας καὶ βιωσίμου πρὶν ἢ ἔτι ὁ Τουρκικὸς λαὸς ἀντιληφθῇ τὴν σοβαρότητα τοῦ κινήματος. Ὁ τύπος ὁ Γαλλικὸς ἤρξατο θορυβῶν ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Τὸ ᾆσμα τῆς ἀναθεωρήσεως ἐψάλλετο ἐν Γαλλίᾳ οὐχὶ διότι ὑπῆρξεν ἀδεξιότης τῆς Ἑλλάδος, ἥτις τὴν Γαλλικὴν φιλίαν ἐπλήγωσεν. Ταῦτα εἶναι τὰ ἐφευρήματα τῆς Διπλωματίας πρὸς δικαιολογίαν τῶν ἐνδομύχων σκέψεων καὶ τῶν ἐνδομύχων ἀποφάσεών της. Τὸ ᾆσμα τῆς ἀναθεωρήσεως ἐψάλλετο ἐν Γαλλίᾳ, διότι ἡ ἀναθεώρησις συνῇδε πρὸς τὰ Γαλλικὰ συμφέροντα. Ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας κ. Μπριὰν δὲν ὤκνησεν οὐδὲ ἐδίστασε νὰ δηλώσῃ κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν τῆς Γαλλικῆς Γερουσίας ὅτι «τρέφομεν πρὸς τοὺς Ἕλληνας φιλίαν, ἥτις ἔχει ρίζας πολλάς, ἀλλὰ παρ’ ὅλην τὴν συμπάθειάν μας πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ ὑπερασπίσωμεν τὰ ἱερὰ συμφέροντα τῆς Γαλλίας ἐν Ἀνατολῇ». Ὡμίλησε περὶ ἱερῶν συμφερόντων. Ποῖα εἶναι τὰ συμφέροντα, κύριοι, τὰ ὁποῖα ὠθοῦν τὴν Γαλλίαν καὶ Ἰταλίαν εἰς τὴν ἀντίδρασιν τὴν ὑπόκωφον κατ’ ἀρχὰς ἐναντίον τῆς ἐκτελέσεως τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, εἰς τὴν ἀντίδρασιν τὴν φανερὰν κατόπιν; Δύναταί τις νὰ ἀντιληφθῇ εὐθὺς ἂν προσέξῃ ὅτι τὴν αὐτὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ὑπεγράφετο ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ὑπεγράφετο ἐν Σέβραις ἐπίσης ἡ τριμερὴς οἰκονομικὴ συμφωνία μεταξὺ Ἀγγλίας, Γαλλίας καὶ Ἰταλίας, δι’ ὧν καθωρίζοντο αἱ ζῶναι τῶν οἰκονομικῶν ἐπιρροῶν καὶ ἐκμεταλλεύσεων ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ. Ἡ ἐγκατάστασις τῶν ζωνῶν τούτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε γεννᾷ αὐτὴ τὸν κίνδυνον τῆς ἐξασφαλίσεως τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων. Ἡ ζώνη ἡ Γαλλική, περιελάμβανε ὁλόκληρον τὴν Συρίαν, ἐξετείνετο καὶ ὑπὲρ τὸν κόλπον τῆς Ἀλεξανδρέττας καὶ περιελάμβανεν καὶ τὴν Κιλικίαν. Ἡ ζώνη ἡ Ἰταλικὴ διευθύνεται ἀπὸ Νότου πρὸς βορρᾶν καὶ περιβάλλει ὡς κλοιὸς τὴν Ἑλληνικὴν περιφέρειαν. Παρουσιάσθη ἀντίστασις τοῦ Τουρκικοῦ Στρατοῦ ἐναντίον τῶν Γάλλων ἐν Κιλικίᾳ, ἀντίστασις, ἡ ὁποία ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐνεργεῖτο, ἀφ’ ἑτέρου δὲ οἱ Ἰταλοὶ εἶχον ὑπ’ ὄψιν αὐτῶν ὅτι οὐ μόνον ἐκμετάλλευσιν δὲν ἠδύναντο νὰ ἀρχίσωσιν ἐν τῇ ζώνῃ τῆς οἰκονομικῆς αὐτῶν ἐπιρροῆς, ἀλλὰ τὴν γωνίαν, ἐφόσον ἡ διένεξις ἡ Ἑλληνοτουρκικὴ ἐξακολουθεῖ, κατ’ ἀνάγκην ἡ διένεξις αὕτη θὰ ἐλάμβανε χώραν ἐπὶ θεάτρου πολέμου ἐντὸς τῆς ζώνης τῆς οἰκονομικῆς ἐκμεταλλεύσεως. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ὁ ὄγκος τῶν συμφερόντων τῶν μεγάλων δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ὀρθώνῃ καὶ πυργώνῃ τὴν ἀντίδρασιν αὐτῶν ἐναντίον τῶν μικρῶν, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν διεκδικήσεων αὐτῶν καὶ τῆς ἐπιμονῆς αὐτῶν ἐγέννων τὸν κίνδυνον εἰς τοὺς κεφαλαιούχους τῆς Δύσεως. Ἀποτέλεσμα εἶναι τοῦτο ὅλου τοῦ τρόπου τοῦ ἐξ ὑπαρχῆς καθορισμοῦ τῶν σχέσεων τῆς συμμάχου Εὐρώπης πρὸς τὴν Τουρκίαν, διότι ἀπόφασις ὥριμος καὶ ὁριστικὴ καὶ γενικὴ οὐδέποτε ἐλήφθη διὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν Τουρκικῶν ζητημάτων. Καὶ ἐγένετο τὸ μεγαλείτερον σφάλμα ὅτι δὲν κατελύθη πρῶτον ὁ Τουρκικὸς στρατός, καὶ δὲν ἐξέλιπεν τὸ ὄργανον τῆς ἀντιδράσεως καὶ δὲν ἐγένετο ἡ συμμαχικὴ κατοχὴ πλήρως ὅλων ἐκείνων τῶν τμημάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἀφηροῦντο ἀπὸ τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας, παραδιδόμενα εἴτε εἰς ἀπόλυτον ἐλευθερίαν, εἴτε εἰς προτεκτοράτα ξένων Δυνάμεων. Τούτου μὴ γενομένου, ἀφέθη ἕκαστος νὰ καταλάβῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συμβατικῶς δι’ αὐτὸν ἀνετέθη. Καὶ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ἦτο ὅτι οἱ Τοῦρκοι μὴ ἔχοντες καμμίαν ὄρεξιν νὰ ἀντιταχθῶσιν πρὸς τοὺς ἰσχυροτέρους καὶ δυναμένους περισσότερον νὰ πιέσωσιν αὐτούς, ἔστρεψαν τὴν ἀντίστασιν αὐτῶν κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ὡς κατὰ τὴν κρίσιν αὐτῶν εὐκολώτερον εὐχειρώτου καὶ μόνον ἐπίεσαν στρατιωτικῶς τὴν Γαλλίαν ἐν Κιλικίᾳ εἰς τρόπον ὥστε νὰ παραχθῇ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἡ ἐξασφάλισις τῶν γαλλικῶν συμφερόντων καὶ ἡ εἰρήνευσις τῆς οἰκονομικῆς ζώνης τῆς Γαλλίας νὰ δύναται μόνον νὰ ἐπιτευχθῇ ταχέως διὰ θυσίας ἐκείνου τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον στρατιωτικῶς θὰ ἠδύνατο νὰ ἀντενοχλῇ τὴν Τουρκίαν.

§65Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν; Ἀφοῦ τὰ συμφέροντα τὰ γαλλικὰ εἶναι ἱερά......

§66Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Αὐτὰ δὲν τὰ λέγω ἐγώ, τὰ λέγει ὁ κ. Μπριάν.

§67Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Μάλιστα, τότε τὰ γαλλικὰ συμφέροντα ὑπαγορεύουν ὥστε ἡ ἐκστρατεία ἡ ἰδική μας νὰ μὴ εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰ συμφέροντα αὐτά, καὶ ἑπομένως ἔχουν συμφέρον νὰ μὴ ἐξέλθωμεν νικηταί, ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἐξέλθωμεν νικηταὶ συμφέρον ἔχουν νὰ μὴ ὠφεληθῶμεν τῶν πολεμικῶν ἀποτελεσμάτων. Σᾶς παρακαλῶ ἐπ’ αὐτοῦ νὰ μᾶς εἴπητε, ἐὰν ἔχητε ἐξετάσῃ τὴν ἄποψιν αὐτήν.

§68Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτά, κ. συνάδελφε, εἶπον τοῦτο, ὅτι τὰ συμφέροντα ὑπῆρξαν οἱ ὁδηγοὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Γαλλικῆς καὶ Ἰταλικῆς Κυβερνήσεως, συμφέροντα, τὴν νομιμότητα τῶν ὁποίων ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ ἀμφισβητήσωμεν διότι εἶναι μεγάλα Κράτη, διεξήγαγον τὸν παγκόσμιον πόλεμον, ἔχουν ἀνάγκας οἰκονομικὰς καὶ ἐμπορικὰς καὶ ἔχουν πᾶν δικαίωμα, ἵνα τὰς ἀνάγκας αὐτὰς καὶ τὰ συμφέροντα αὐτὰ ὑπερασπίσωσι. Μὴ λησμονῆτε δὲ ὅτι ἡ χώρα αὕτη, ἡ ὁποία ἀνετέθη εἰς τὴν οἰκονομικὴν ζώνην τῆς Ἰταλίας, καὶ ἡ ἑτέρα χώρα, ἡ ὁποία ἀνετέθη εἰς τὴν οἰκονομικὴν ζώνην τῆς Γαλλίας, εἶναι χῶραι, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ ἀπόψεως πρώτων ὑλῶν, κυρίως δὲ μετάλλων καὶ βάμβακος, εἶναι λίαν πλούσιαι. Λοιπὸν τὰ συμφέροντα ταῦτα εἶναι ἀναμφισβήτητα. Ἐγὼ ἀναφέρων τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως κ. Μπριάν, ἠθέλησα νὰ ὑποστηρίξω τοῦτο, ὅτι ἡ ἐπιβολὴ τῶν ἱερῶν συμφερόντων, ὡς ἀπεκάλεσεν οὗτος τὰ γαλλικὰ ὑπῆρξεν ἡ κυρία καὶ γενεσιουργὸς αἰτία τῆς γαλλικῆς πολιτικῆς τῆς σήμερον. Ποία εἶναι ἡ γαλλικὴ πολιτικὴ τῆς σήμερον; Ἡ γαλλικὴ πολιτικὴ τῆς σήμερον δὲν ἀξιοῖ τὴν μείωσιν τῆς Ἑλλάδος προγραμματικῶς. Ἡ γαλλικὴ πολιτικὴ τῆς σήμερον κατέληξεν εἰς τοῦτο, εἰς τὸ νὰ δημιουργήσῃ μίαν εἰδικὴν σύμβασιν μετὰ τῆς Τουρκίας, περὶ εἰρηνεύσεως τῆς περιοχῆς, ἡ ὁποία ἐνδιαφέρει τὴν Γαλλίαν. Καὶ πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ λοιπῇ Ἀνατολῇ, ἐνδιαφερούσης τὴν Ἑλλάδα, συνετέλεσεν ἡ Γαλλικὴ πολιτικὴ εἰς προτάσεις συμβιβαστικάς, αἵτινες θὰ ἠδύνατο κατ’ αὐτὴν νὰ ἐπαναφέρωσι τὴν εἰρήνην μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας.

§69Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς αὐτὰς τὰς δηλώσεις του ὁ κ. Μπριὰν ἐκφράζει καὶ συμπάθειαν πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος.

§70Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μάλιστα, δὲν ὑπάρχει δήλωσις ἀντιπαθείας, ἀλλὰ δήλωσις συμπαθείας. Ἀλλὰ συγχρόνως ὑπάρχει καὶ δήλωσις ὅτι παρ’ ὅλην τὴν συμπάθειαν ταύτην δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρίδουν τὰ κύρια συμφέροντα, τὰ ἐπιτακτικῶς ἐπιβάλλοντα μίαν ὡρισμένην γαλλικὴν πολιτικήν. Ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν ἐκληροδότησε ταύτην τὴν κατάστασιν, ὁπότε τὴν 13)26 Ἰανουαρίου 1921 ἐγένετο ἡ πρόσκλησις, ἡ φέρουσα τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Μπριάν, πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἵνα παραστῇ ἐνώπιον τῆς Συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου, καθ’ ἣν θὰ ἐξητάζετο τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα, καὶ θὰ ἐζητεῖτο ἡ εὕρεσις λύσεως αὐτοῦ. Κύριοι, ὀφείλω νὰ ἐξετάσω ποίαν στάσιν ἔλαβεν ἐπὶ τῆς προσκλήσεως ταύτης ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ ποῖα εἶναι τὰ συγκομισθέντα ἐκ τῆς διαπραγματεύσεως καὶ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως ἀποτελέσματα. Εἶναι περίεργον ὅτι ἡ πρόσκλησις ἐποιεῖτο χρῆσιν φρασεολογίας, ἥτις ἠδύνατο νὰ χαρακτηρισθῇ ἐπικίνδυνος. Ἡ Ἑλλὰς βεβαίως δὲν εἶχεν συνομολογήσει συνθήκην συμμαχίας ἔγγραφον μετὰ τῶν συμμάχων Δυνάμεων. Τὴν συμμαχίαν κατέστησαν τὰ γεγονότα τοῦ πολέμου. Ἡ συμμαχία μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ τῶν συμμάχων Δυνάμεων ἐγένετο πράγματι διὰ τῆς ἐμπολέμου συνεργασίας. Ἔγγραφος συμμαχία οὐδέποτε εἶχε συνομολογηθῆ. Ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ ὑπογραφὴ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ὡς καὶ ἡ κύρωσις τῶν ἄλλων προηγουμένως Συνθηκῶν τῶν Βερσαλλιῶν τοῦ Ἁγίου Γερμανοῦ, τοῦ Νεϊγὺ καθιστῶσιν ἐκ τῶν ὑστέρων τὴν συμβατικὴν ἀναγνώρισιν τῆς Συμμαχίας. Εἰδικώτερον ἐν τῇ Συνθήκῃ τῶν Σεβρῶν γίνεται ἡ διάκρισις τῶν προεχουσῶν Μ. Δυνάμεων ἐκ τῶν μικρῶν Δυνάμεων ὡς ἀποτελουσῶν ὅλας ὁμοῦ τὰς Συμμάχους Δυνάμεις. Διὰ τῆς διατάξεως ταύτης καθίσταται καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ἡ νομιμοποίησις τῆς Συμμαχίας δι’ ὅσα κράτη ἐγένοντο ἔργῳ σύμμαχα διὰ πολεμικῆς συνεργασίας. Ἡ πρόσκλησις ὅμως ἡ φέρουσα τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Μπριὰν καὶ σταλεῖσα πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν περιλαμβάνει μίαν φρασεολογίαν ἀξίαν προσοχῆς. Ἀνακοινοῖ τὴν σύγκλησιν διασκέψεως τῶν Συμμάχων Δυνάμεων ἐν Λονδίνῳ, εἰς ἣν θὰ κληθῶσι νὰ παραστῶσιν ἡ Τουρκία καὶ ἡ Ἑλλάς. Ἡ φράσις αὕτη ἄγει εἰς τὴν ἑρμηνείαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θεωρεῖται πλέον περιλαμβανομένη ἐν τῇ Συμμαχίᾳ, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν ποτὲ νὰ ἐξακολουθῇ ἡ Ἑλλὰς ὡς ἁπλῆ διάδικος πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐφόσον ἐν τῇ συναντήσει τῶν Μ. Δυνάμεων ἐξηκολούθει νὰ εἶναι σύμμαχος αὐτῶν. Τοῦτο δὲν ἐγένετο προκειμένου περὶ τοῦ Βελγίου. Κατὰ τὸν κανονισμὸν τῶν Γερμανικῶν ζητημάτων παρίστατο τὸ Βέλγιον ὡς σύμμαχον Κράτος. Προκειμένου μόνον περὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐγένετο ἡ διάκρισις. Τοῦτο δὲ σημειῶ διότι ἐκ τοῦ ἐγγράφου τούτου καὶ τῆς διατυπώσεώς του ἐξάγεται ὑποχρεωτικῶς τὸ τοιοῦτον ἐπικίνδυνον συμπέρασμα. Ποία ὑπῆρξεν ἡ ἀπάντησις εἰς τὴν πρόσκλησιν ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις προέβη εἰς ἄμεσον ἀπάντησιν πρὸς τὴν πρόσκλησιν τῶν Δυνάμεων, διὰ διακοινώσεως, δι’ ἧς ἐδήλωσεν ὅτι ἀποδέχεται τὴν πρόσκλησιν τῆς συμμετοχῆς ἐν τῇ Διασκέψει τοῦ Λονδίνου, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἀντικείμενον τῆς Διασκέψεως θὰ εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ καὶ ἡ διατήρησις τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, συγχρόνως δὲ ἐπεκαλέσθη τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ 36 ἄρθρου τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἤτοι τῆς κυρώσεως ἐκείνης, δι’ ἧς ἐπαπειλεῖται ἡ Τουρκία διὰ τὴν ἀπιστίαν αὐτῆς πρὸς τὴν Συνθήκην. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δι’ οὐδεμιᾶς δηλώσεώς της ἐπεκαλέσθη τὴν Συμμαχικὴν ἀλληλεγγύην πρὸς ἐπιβολὴν τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἐφόσον δὲ ὑπάρχει μία Συνθήκη, καλεῖται δὲ μία Σύμμαχος ἵνα παρασταθῇ εἰς Διάσκεψιν διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς Συνθήκης ταύτης νομίζω ὅτι ἐνεδείκνυτο ὁ καθορισμὸς πρῶτον τοῦ ἐδάφους τούτου τοῦ Συμμαχικοῦ, διότι καὶ ἂν εἴμεθα πεπεισμένοι ὅτι ἡ Συμμαχικὴ ἀλληλεγγύη εἶχε καταλυθῆ ἦτο ὀρθὸν νὰ ἐξαρθῇ τοῦτο σαφῶς διὰ τὰς εὐθύνας ἑκάστου. Τὸ πρῶτον ἔργον ἦτο ἀκριβῶς ν’ ἀναφερθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἀλληλεγγύην τῶν Δυνάμεων, αἵτινες ὑπεῖχον τὴν ὑποχρέωσιν ἐκ τῆς Συμμαχίας τῆς ἀνεγνωρισμένης ἐκ τῶν προηγουμένων Συνθηκῶν νὰ παράσχωσι πᾶσαν συνδρομήν.

§71Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Τῶν Συμμάχων.

§72Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μάλιστα. Διότι ὑπῆρχον αἱ Συνθῆκαι τῶν Βερσαλλιῶν, τοῦ Ἁγ. Γερμανοῦ καὶ τοῦ Νεϊγύ, αἵτινες ἀνέγραφον τὴν διάταξιν αὐτὴν τὴν νομιμοποιοῦσαν τὴν πράγματι ὑφισταμένην Συμμαχίαν. Ἔργον λοιπὸν τῶν Δυνάμεων ἦτο ἡ παροχὴ συμμαχικῆς συνδρομῆς εἰς τὸν Σύμμαχον, τοῦ ὁποίου τὰ δίκαια ἠμφισβητοῦντο ὑπὸ τοῦ ἡττημένου ἐχθροῦ. Ἀλλὰ τοὐναντίον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὡσεὶ φοβουμένη ὅτι ἀντὶ Συμμαχικῆς ἀλληλεγγύης ἤθελε λάβει ὡς ἀπάντησιν ἴσως ὑποχρεωτικὰς συμβουλὰς, ἔσπευσε νὰ δηλώσῃ ὅτι εἶναι καὶ μόνη ἱκανὴ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν ἡττημένον ἐχθρὸν τοὺς ὅρους τῆς Συνθήκης, ἔσπευσε δὲ νὰ δηλώσῃ ὅτι ἐγγύησις τῆς Συνθήκης εἶναι ὁ Ἑλληνικὸς στρατός. Οὕτω δὲ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις σπεύδουσα νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτῆς πρὸς στενὴν συνεργασίαν μετὰ τῶν Συμμάχων Δυνάμεων μὴ ἐπικαλουμένη δὲ συγχρόνως τὴν στενὴν συνεργασίαν τῶν Συμμάχων μετὰ τῆς Ἑλλάδος πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς Συνθήκης ἤνοιξε θύραν τῆς ἐπιβολῆς τῆς Συνθήκης διὰ τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων. Ἀλλ’ ἡ κυβέρνησις διαπραγματευθεῖσα ἐν Λονδίνῳ ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ ἔχει ἐπιτυχίαν διπλωματικὴν εἰς τὸ ἐνεργητικὸν αὐτῆς; Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἀμφισβητήσω τοῦτο, πρὸς τοὺς παλαιοὺς ἐκλογικοὺς συναγωνιστάς. Ἐτέθη ζήτημα ἀθίκτου τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν καὶ ἐδόθη ἡ ἀπάντησις δι’ ὑποβολῆς προτάσεως περὶ τροποποιήσεων τῆς Συνθήκης ῥιζικῶς αἰρουσῶν τὰς περὶ Σμύρνης διατάξεις, δι’ ὑποβολῆς προτάσεων, τῶν ὁποίων τὸν κίνδυνον ἀνέπτυξα πρὸ ὀλίγου ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἀσφάλειαν τῆς Ἑλλάδος. Ἐζήτησαν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς κυρώσεως τοῦ ἄρθρου 36 τῆς Συνθήκης περὶ ἀπομακρύνσεως τῆς Τουρκίας ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ εἰς ἀπάντησιν ἐν ταῖς προτάσεσι περὶ τροποποιήσεως τῆς Συνθήκης παρέχεται πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐπαγγελία τῶν Δυνάμεων, ὅτι διαγράφωσι τὴν διάταξιν αὐτὴν καὶ ἐγκαθιστῶσι τὴν Τουρκίαν ἐν τῇ πλήρει αὐτῆς κυριαρχίᾳ. Εἶναι τοιαύτη ἡ ἀντίθεσις μεταξὺ τῶν αἰτηθέντων ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν σωμάτων, ἅτινα ἀπετέλεσαν τὸ ἀντικείμενον τῆς ἀπαντήσεως τῆς Διασκέψεως, ὥστε δύναταί τις νὰ ὑποστηρίξῃ χωρὶς νὰ εἴπῃ ὅτι ἐπιχειρεῖ ἀντιπολιτευτικὸν ἔλεγχον, δύναται τις, λέγω, νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ἐπὶ τῶν προτάσεων τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλληνικῆς ἐνώπιον τῆς Διασκέψεως τοῦ Λονδίνου, ἡ ἀπάντησις ὑπῆρξεν ἀρνητική. Κατὰ συνέπειαν ἐπὶ τοῦ διπλωματικοῦ πεδίου τοῦ ἀποβλέποντος τὴν περιφρούρησιν καὶ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων, ἐπὶ τοῦ πεδίου τούτου ἡ Κυβέρνησις, κατὰ τὴν ἐκτίμησίν μου, δὲν ἠδυνήθη νὰ καταγάγῃ διπλωματικὴν ἐπιτυχίαν. Θὰ ἦτο δὲ διπλωματικὴ ἐπιτυχία ἡ ἀναγνώρισις ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων τῆς ἀλληλεγγύης αὐτῶν καὶ τῆς παροχῆς συνδρομῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα πρὸς ἐπιβολὴν τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Αὐτὴ θὰ ἦτο ἡ ἀνωτάτη ἐπιτυχία, μετρία δὲ ἐπιτυχία θὰ ἦτο ἡ ἀναγνώρισις τοῦ ἀθίκτου τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν μετὰ τῆς πλήρους ἐλευθερίας τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων. Ἡ ἀνωτάτη ἐπιτυχία δὲν ἐπετεύχθη, ἀλλ’ οὔτε ἡ μέση ἐπιτυχία ἐπετεύχθη. Ἀφέθη ἐλευθερία στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων; Βεβαίως ἀφέθη, ἀλλ’ ἀφέθη ἐλευθερία στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων, ἀφοῦ πρότερον, διὰ τῆς ἀνακοινώσεως εἰς τὴν Τουρκίαν τῶν προτάσεων περὶ τροποποιήσεων τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἐδόθη μία ἕνεσις ἠθικὴ εἰς τὸν Τουρκικὸν ἐθνικισμὸν καὶ εἰς τὴν Τουρκικὴν φιλοπατρίαν, μία ἕνεσις, ἡ ὁποία ἦτο προωρισμένη νὰ ἐντείνῃ τὴν ἀντίστασιν εἰς τὴν ὀργάνωσιν πρὸς ἀντίστασιν τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀγκύρας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ ἕνεσις αὕτη, ἡ ὁποία ἐγένετο πρὸς τοὺς Τούρκους. Ἐγένετο συγχρόνως ἡ ὑπογραφὴ δύο συμβάσεων, τῆς πρώτης μεταξὺ Γαλλίας καὶ Τουρκίας καὶ τῆς ἑτέρας μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἰταλίας. Αἱ συμβάσεις εἶναι καὶ στρατιωτικῆς καὶ οἰκονομικῆς φύσεως. Ἡ σύμβασις ἡ Γαλλική, σύμβασις διὰ τῆς ὁποίας παραχωρεῖται αὖθις εἰς τὴν Τουρκίαν ὁλόκληρος ἐκτεταμένη ζώνη ἀρχομένη ἀπὸ τῆς ἀνατολικῆς ἀκτῆς τῆς Ἀλεξανδρέττας καὶ φθάνουσα μέχρι τοῦ Εὐφράτου, ἥτις κατείχετο πρότερον ὑπὸ τῆς Γαλλίας, θεωρουμένη ὡς τμῆμα τοῦ Γαλλικοῦ ἐπὶ τῆς Συρίας προτεκτοράτου, ἡ σύμβασις αὕτη ἀνεγνώρισεν εἰς τὴν Γαλλίαν οἰκονομικὰ προνόμια ἐν Κιλικίᾳ, ἀνεγνώρισεν εἰς τὴν Γαλλίαν τὴν ἐκτέλεσιν σιδηροδρόμων, ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον δι’ ἡμᾶς διαχειριζομένους καὶ μέλλοντας νὰ χειρισθῶμεν στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις, ἀνεγνώρισεν αὕτη ὅτι ἐντὸς ἑβδομάδος ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς της—ὑπεγράφη δ’ ἐν Λονδίνῳ τὴν 9 Μαρτίου 1921—ἄρχεται ἡ ἐκκένωσις τῶν κατεχομένων στρατιωτικῶς μερῶν ἑκατέρωθεν. Σημειώσατε ὅτι τὴν 9 Μαρτίου νέον ἡμερολόγιον—ἔχει ὑπογραφεῖ ἡ σύμβασις δι’ ἧς πρὸ ἑνὸς μηνὸς ἐπετράπη ἡ ἐκκένωσις ἑκατέρωθεν τῶν κατεχομένων μερῶν ὑπὸ τῶν στρατευμάτων Γαλλίας καὶ Τουρκίας. Δὲν ἐνδιαφέρει ἡμᾶς, κύριοι, ἡ ἐκκένωσις τοῦ Τουρκικοῦ Τμήματος ὑπὸ τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ καὶ εὐχόμεθα, ἐγκαρδίως εἰς τοὺς Γάλλους παλαιμάχους, οἱ ὁποῖοι ἤχθησαν νὰ πολεμήσουν κατὰ τῶν Τούρκων εἰς τὰ πεδία τῆς Συρίας ν’ ἀναπαυθῶσιν, ὡς εἶχον ἀπόλυτον δίκαιον, ἐκ τῶν μόχθων τοιούτων ἐκστρατειῶν, αἵτινες ἀνενέωσαν τὸ μεγαλεῖον τῆς στρατιωτικῆς δόξης τῆς Γαλλίας. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ ἀποχώρησις τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ ἀπὸ τοῦ ἐδάφους ἐκείνου ἀνοίγει μίαν πλευράν, ἀφίνει ἐλευθέραν τὴν πλευρὰν τῆς Τουρκικῆς, παρατάξεως καὶ ἀφίνει ἐλευθέραν τὴν μεταβίβασιν τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ τῆς Κιλικίας πρὸς τὰ βόρεια, δηλ. ἀπέναντι τῆς Ἑλληνικῆς παρατάξεως. Πόσος ὁ Τουρκικὸς στρατὸς τῆς Κιλικίας; Κατὰ τὴν ἐκτίμησιν τοῦ ἐπιτελείου τοῦ στρατηγοῦ Γενουρῆ ἀνακοινωθεῖσαν καὶ ἐνώπιον τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου, ἀλλὰ καὶ ἀνεκοινώθησαν καὶ ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Γαλλικῆς Γερουσίας, πρόκειται περὶ 60.000 ἀνδρῶν τόσον καλῶς ἐφωδιασμένων, ὥστε κατὰ τὰς ὀλιγώτερον ὀργιώδεις ἡμέρας τῶν μαχῶν παρετήρησαν ὅτι ἡμερησίως ἐρρίπτοντο δύο χιλιάδες βολῶν πυροβολικοῦ ἐκ τοῦ Τουρκικοῦ στρατοπέδου. Τοιοῦτος ὁ ἐφοδιασμὸς τοῦ Τουρκικοῦ αὐτοῦ στρατοῦ. Ἡ σύμβασις λοιπὸν αὕτη ἀφῆκεν ἐλεύθερον τὸν Τουρκικὸν στρατὸν ἵνα κατανεμηθῇ εἰς τὰς περιφερείας τὰς ἀπέναντι τῆς Ἑλληνικῆς παρατάξεως. Ἡ σύμβασις ἡ Ἰταλικὴ ἔχει σκοπὸν τὴν ἐκτίμησιν καὶ ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας διὰ λογαριασμὸν τῆς Ἰταλίας τῆς περιφήμου τριμεροῦς οἰκονομικῆς συμβάσεως τῆς ὑπογραφείσης ἐν Σέβραις, τὴν 18ην Αὐγούστου 1920. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω τὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἰταλίας εἶπε πρὸς τὴν Ἰταλικὴν Βουλήν: (ἀναγινώσκει) «Ἡ διάσκεψις τοῦ Λονδίνου ἐδέχθη πράγματι ὁριστικὴν τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναθεωρήσεως τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, σκοπὸν διαρκῶς ἐπιδιωκόμενον ὑπὸ τῆς Ἰταλικῆς πολιτικῆς. Ὄχι ἐξ ἀτομικοῦ αἰσθήματος, ἀλλὰ διότι διὰ τῶν ἐν Λονδίνῳ διαπραγματεύσεων κατωρθώσαμεν νὰ ὑπερασπισθῶμεν μίαν δικαίαν εἰρήνην καὶ διὰ μιᾶς δικαίας εἰρήνης τὰ Ἰταλικὰ δίκαια καὶ τὴν βεβαίαν οἰκονομικὴν ἐξάπλωσιν εἰς τὴν Ἀνατολήν. Τὸ αὐτὸ ἔπραξα μεταβαίνων εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν τὴν ἑπομένην τῆς ἀνακωχῆς, ἵνα βεβαιώσω ἀμέσως μεταξὺ τῶν προτάσεων τῆς ἐκδικήσεως καὶ τῆς τιμωρίας, οἱ ὁποῖοι διετυποῦντο πανταχόθεν ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη μιᾶς Τουρκίας τακτικῆς, μόνος διεκήρυξα δημοσίᾳ ἀργότερον τὴν σπουδαιότητα τοῦ Κεμαλικοῦ κινήματος πρὶν ἀκόμη τὸ κίνημα γίνῃ γνωστὸν εἰς αὐτὸν τὸν Τουρκικὸν λαόν. Συνεπείᾳ τῶν συμφωνιῶν, αἱ ὁποῖαι συνήφθησαν διὰ τῆς πρωτοβουλίας μου πρὸ τῆς διασκέψεως τοῦ Λονδίνου ἡ Ἰταλία εὗρε τὴν Γαλλίαν σύμφωνον καὶ τὴν Ἀγγλίαν καλλίτερα διατεθειμένην ὅπως συγκατατεθῇ εἰς σπουδαίας παραχωρήσεις, ἐνῷ συγχρόνως ἡ Ἀποστολὴ τῆς Ἀγκύρας ἔλαβεν ἀμέσως τὴν πρώτην δόσιν ἀπέναντι τῆς Ἀποστολῆς τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἀκολουθήσασα τὰς συμβουλὰς μας περὶ μετριοπαθείας καὶ ἰσορροπίας. Ἠδυνήθην νὰ περατώσω αἰσίως τὰς ἀπ’ εὐθείας διαπραγματεύσεις μετὰ τῶν ἀπεσταλμένων Τούρκων τὴν ἑσπέραν τῆς 12ης Μαρτίου διὰ τῆς ὑπογραφῆς γενικῆς συμφωνίας στηριζομένης ἐπὶ τῶν ἀνωτέρω ἀπόψεων. Ἀπέραντος ζώνη ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ εἶναι κατὰ συνέπειαν ἀπὸ τοῦδε ἀνοικτὴ εἰς τὴν οἰκονομικὴν ἡμῶν δρᾶσιν ἐν ἐγκαρδίᾳ ὁμοφωνίᾳ μετὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἔλαβε πλήρως ὑπ’ ὄψιν τὴν εἰλικρίνειαν τῶν προθέσεων τῆς Ἰταλίας, ἡ ὁποία ἐπιθυμεῖ νὰ ἴδῃ ἐν Ἀνατολῇ τὴν Τουρκίαν εὐδαίμονα, πολιτικῶς ἰσχυράν, πραγματικὸν κύριον ἐν τῷ ἰδίῳ αὐτῆς οἴκῳ». Τὸ ἀποτέλεσμα λοιπόν, κύριοι, τῶν ἐν Λονδίνῳ ἐργασιῶν τῆς διασκέψεως, τῶν ἐπισήμων καὶ τῶν παρασκηνιακῶν ἐργασιῶν ἐφάνη οὕτω κλῖνον ἐκδήλως πρὸς προστασίαν τῆς Τουρκίας. Ἀποτέλεσμα τούτου ὑπῆρξεν ὅτι σχετικῶς πρὸς τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν ἀπέναντι μόνον τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας, ἐξεσφενδονίσθη μία πρότασις τροποποιήσεων, πρότασις προωρισμένη μόνον νὰ ἐξάψῃ τὸν σωβινισμὸν καὶ τὸ ἐθνικιστικὸν κίνημα ἐν Ἀνατολῇ, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ν’ ἀφίσῃ τὴν Ἑλλάδα μόνην πλέον φρουρὸν τῆς ἐκτελέσεως τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἐστερημένην τῆς ἀλληλεγγύης αὐτῆς μετὰ τῶν συμμάχων τῶν μέχρι τοῦδε, ἐστερημένη τῆς ὑποστηρίξεως τῆς ἐμμέσου, ἧς ἀπελάμβανε διὰ τῆς παρουσίας τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ ἐν Κιλικίᾳ καὶ συγχρόνως καὶ παρακολουθουμένην διὰ τῆς δηλώσεως τῆς Ἰταλικῆς πολιτικῆς καὶ διὰ τῶν δηλώσεων ἐν τῷ Γαλλικῷ Κοινοβουλίῳ, ὅτι αἱ δύο αὗται μεγάλαι δυνάμεις σύμμαχοι τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸν πόλεμον ἐν σχέσει πρὸς τὸ ζήτημα τῆς Ἀνατολῆς, ἀκολουθοῦσι τὰς ἐπιταγὰς τῶν οἰκονομικῶν αὐτῶν συμφερόντων, ἐγκειμένων ἐν τῇ ἀναβιώσῃ τῆς Τουρκίας ὡς κράτους πλουσίου, ἰσχυροῦ καὶ ἀκμαίου καὶ αἴρουσιν ἑαυτὰς ἀπὸ τοῦ πλευροῦ τῆς Ἑλληνικῆς παρατάξεως ἀφίνουσαι τὴν Ἑλλάδα μόνην, ἵνα ἀντιμετωπίσῃ αὐτὴ ὡς ἱππότης πλέον τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ δικαίου τὴν ἀντίστασιν τῶν Τούρκων. Τοιαῦτα, κύριοι, εἶναι τὰ ἀποτελέσματα, τῶν ἐργασιῶν τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου, ἐφ’ ὅσον δὲ ταῦτα οὕτως ἐκδήλως ἐμφανίζονται, βεβαίως δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ὑπεκύψαμεν πρὸ μιᾶς ἀνωτέρας ἀνάγκης, ἀνωτέρας ἀνάγκης Εὐρωπαϊκῶν συμφερόντων, ἀνωτέρας ἐπιβολῆς μεγάλων Δυνάμεων. Ἀλλὰ δὲν δύναται ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἰσχυρισθῇ βεβαίως ὅτι κατήγαγον ἐπιτυχίαν, ἐπιτυχίαν διπλωματικὴν, διότι ἡ διπλωματικὴ ἐπιτυχία θὰ κατήγετο μόνον ἐὰν μεταβαίνοντες ἐξ Ἀθηνῶν εἰς Λονδῖνον ἐπιστρέφομεν ἐκ Λονδίνου φέροντες παρὰ τὸ πλευρὸν ἡμῶν τοὺς Συμμάχους καὶ εἰς τὸ θυλάκιον ἡμῶν τὰς πιστώσεις καὶ ὡς ὁδηγὸν τὴν ἐνίσχυσιν τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων τὴν ἠθικὴν, ἡ ὁποία παρείχετο εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ πολλὰ ἔτη θεωρητικῶς, ἡ ὁποία δὲ κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ μεγάλου καὶ τελικοῦ ἀγῶνος τῆς Ἑλληνικῆς ἰδέας ἐγκατελείφθη. Βαίνομεν λοιπόν, κύριοι, πρὸς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις καὶ εἴμεθα ἐλεύθεροι ὅπως διεξαγάγωμεν τὰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις. Εἶναι ἡ ἐλευθερία αὕτη πρὸς τὰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις ἐπιτυχία; Θὰ ἠδυνάμην νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἐλευθερία πρὸς τὰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις εἶναι μία ἐπιτυχία ἐὰν ὑπῆρχε τὸ δόγμα ἀνεγνωρισμένον καὶ ἐφαρμοζόμενον ὅτι τὰ μικρὰ Κράτη δὲν δικαιοῦνται ἢ νὰ ὑπερασπίζωσι τὰ ἐθνικὰ αὐτῶν δίκαια ἄνευ τῆς ἀδείας τῶν μεγάλων. Ἀλλὰ τοιοῦτον δόγμα ἀείποτε ἐπεκράτησεν ἐν τῇ διεθνῇ πολιτικῇ. Γνωρίζομεν ἀντιθέτως ὅτι πᾶν Κράτος μέχρι τοῦδε μικρὸν ἢ μέγα ὑπῆρξεν ἐλεύθερον ἵνα ἐνασκήσῃ, ἵνα ἐπιδιώξῃ τὰ δίκαια αὐτοῦ καὶ ὑπῆρξεν ἐλεύθερον νὰ ἐπιδιώξῃ τὰ δίκαια αὐτοῦ διὰ τῆς ὁδοῦ τοῦ πολέμου. Καὶ αὐτὸ τοῦτο συνέβη καὶ κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς πολέμους καὶ καθ’ ὅλην τὴν δρᾶσιν μικρῶν ἢ μεγάλων Κρατῶν.

§73Ε. ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ. Πέρυσι δὲν εἴμεθα ἐλεύθεροι;

§74Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἴμεθα σύμμαχοι αὐτῶν. Ἡ διαφορὰ ἀκριβῶς μεταξὺ τοῦ πέρυσι καὶ τοῦ ἐφέτος εἶναι αὕτη ὅτι πέρυσιν εἴχομεν πέδας περὶ τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας, διότι εἴμεθα σύμμαχοι ἐκτελοῦντες συμμαχικὰς ἐντολάς, ἐφ’ ὅσον δὲ εἴμεθα σύμμαχοι ἐκτελοῦντες συμμαχικὴν ἐντολὴν βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ ἐντολὴ νὰ ἐκτελεσθῇ παρὰ ἐντὸς τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα διέγραφε ἡ συμμαχικὴ διεύθυνσις. Σήμερον ἀκριβῶς τοῦτο δυνάμεθα νὰ παραπονεθῶμεν, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν τὸν Ἰούνιον τοῦ 1920 ἡ ἐπιχείρησις τῆς καταστροφῆς τῶν στρατιῶν τοῦ Μουσταφᾶ Κεμὰλ ἦτο εὐκολωτάτη καὶ ὁ στρατὸς του ἦτο εὐχείρωτος, διότι καθ’ ὅλας τὰς πληροφορίας ὑπῆρχον σώματα στρατοῦ ἐξ ἀτάκτων καὶ ἐλάχισται αἱ τακτικαὶ δυνάμεις, καθ’ ἣν στιγμὴν τότε ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἠδύνατο νὰ κάμῃ στρατιωτικὸν περίπατον μέχρι Ἀγκύρας ἡ συμμαχικὴ ἐντολὴ ἐστέρησεν ἡμᾶς, κακῶς πράττουσα, τῆς πλήρους καὶ ἐλευθέρας ἐνεργείας καὶ περιώρισεν ἡμᾶς μέχρι τῆς γραμμῆς τῆς Προύσης. Ἀλλὰ τοῦτο τὸ ὁποῖον ἐγένετο τότε δὲν εἶναι βάσις συγκρίσεως πρὸς τὰ γενόμενα σήμερον. Ἂν σήμερον μᾶς ἐδίδετο συμμαχικὴ ἐντολὴ ἐλευθέρας δράσεως, θὰ ἔλεγον ὅτι εἶναι μεγίστη καὶ κολοσσιαία ἡ ἐπιτυχία. Ἀλλὰ σήμερον δὲν ἔχομεν συμμαχικὴν ἐντολὴν ἐλευθέρας δράσεως, ἀλλὰ κατάλυσιν συμμαχικῆς ἀλληλεγγύης. Κατὰ συνέπειαν ἐπιτρέπουσι τὴν πλήρη ἐλευθερίαν τῆς Ἑλλάδος πρὸς πᾶσαν ἐνέργειαν, ἀλλὰ τῆς Ἑλλάδος μεμονωμένης πρὸς πολεμικὴν ἐνέργειαν καὶ οὐχὶ δρώσης κατὰ συμμαχικὴν ἀλληλεγγύην. Εὑρισκόμεθα λοιπὸν πρὸ ἐπιχειρήσεων στρατιωτικῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα διπλωματικῆς, ἐπαναλαμβάνω, ἐπιτυχίας, ἀλλ’ εἶναι προϊὸν μιᾶς ἀνάγκης ἐπιτακτικῆς, ἐκ τῶν πραγμάτων ἐπερχομένης. Καὶ προκειμένου αἱ ἐπιχειρήσεις νὰ συνεχισθῶσι, κύριοι, νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθὸν ἀντικείμενά τινα νὰ ἐξετασθῶσιν. Κύριοι, ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρέπει νὰ ἐπικρατήσῃ παρ’ ἡμῖν βαθεῖα πεποίθησις ὅτι μὲ τὴν διανοητικότητα, τὴν ὁποίαν ἐπέδειξεν ὁ Νεοτουρκισμὸς καὶ οἱ διευθύνοντες τὰ τῶν ἐθνικοφρόνων ὀργανώσεων τῆς Ἀγκύρας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περαιωθῇ ἡ διένεξις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας παρὰ μόνον δι’ ὁριστικῆς συντριβῆς τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ. Μόνον μία ὁριστικὴ συντριβὴ τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ, ἧττα πλήρης καὶ ὁλοκληρωτικὴ θὰ ἀναγκάσῃ εἰς σωφρονισμὸν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν ὅτι εἶναι δυνατὸν τὴν Ἀσιατικὴν Τουρκίαν νὰ μεταβάλωσιν εἰς ἑστίαν ἐθνικῆς ἐξεγέρσεως καὶ ταραχῶν θέτουσαν ἐν ἐπικινδύνῳ καταστάσει τὴν ἀσφάλειαν τῶν περιοίκων λαῶν. Ἀφ’ ἑτέρου νομίζω, κύριοι, ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἐπίσης νὰ γενικευθῇ ἡ πεποίθησις ὅτι μὲ τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον διεπλάσθη ἐν Τουρκίᾳ καὶ μὲ τὰς προθέσεις, αἱ ὁποῖαι ἐξεδηλώθησαν ἤδη ὑπὸ τῶν Δυνάμεων, ἐὰν ἤθελον παρ’ ἐλπίδα πραγματοποιηθῇ, δὲν θὰ εἶναι δυνατὴ ποτὲ νὰ ἀποφύγωμεν νέαν ρῆξιν πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐντὸς βραχυτέρου χρονικοῦ διαστήματος τῶν 5 ἐτῶν. Τουρκία ἐγκαθισταμένη ἐν Κωνσταντινουπόλει ἰσχυρῶς, Τουρκία προπαγανδίζουσα, Τουρκία ἀνακύπτουσα ἠθικῶς θὰ εἶναι πάντοτε μία ἑστία ταραχῆς καὶ κινδύνου. Ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον, κύριοι, ἀκριβῶς ὡς δημιουργοὶ κινδύνου εἶναι αἱ ζῶναι τῶν οἰκονομικῶν ἐκμεταλλεύσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐγκατασταθῶσιν ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ. Θὰ εἶναι ζῶναι ἐγκαταστάσεως μέσων συγκοινωνίας σιδηροδρόμων καὶ πάσης φύσεως ἔργων σχετιζομένων τελείως πρὸς τὴν ἐμπορικὴν καὶ οἰκονομικὴν ἐκμετάλλευσιν τῆς χώρας καὶ αἱ ὁποῖαι θὰ σχετίζωνται πρός τε τὰς στρατηγικὰς συγκεντρώσεις τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ, τὴν ταχυτέραν εἴσδυσιν τοῦ πολιτισμοῦ. Αὐτὸς ὁ πολιτισμός, τὸν ὁποῖον αἱ συνθῆκαι αἱ οἰκονομικαὶ τῶν συμμάχων δυνάμεων θέλουσιν εἰσαγάγει εἰς τὴν Ἀσιατικὴν Τουρκίαν θὰ καταλήξῃ εἰς τὴν κατασκευὴν καὶ ἐγκατάστασιν ἔργων, τὰ ὁποῖα θὰ εἶναι ἐπικίνδυνα διὰ τὴν ἄμυναν τῆς Ἑλλάδος. Ἀναμφισβητήτως λοιπὸν ὅλη αὐτὴ ἡ κατάστασις ἤθελεν ἀγάγῃ ἡμᾶς εἰς πόλεμον ἐντὸς βραχέος χρονικοῦ διαστήματος, πόλεμον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ μὲν Τουρκία ἤθελεν παρασταθῆ καλύτερον ὀργανωμένη, ἔχουσα ἠθικὸν ὑψωμένον, ἔχουσα στρατὸν πληρέστερον καὶ ἐξοπλισμὸν ἀρτιώτερον, ἡμεῖς δὲ θὰ εὑρισκόμεθα ἀντιμέτωποι ὅλου αὐτοῦ τοῦ ἀγῶνος τῆς ἐσωτερικῆς ἀναδιοργανώσεως καὶ ἀναστηλώσεως τοῦ Κράτους ἐκ τῆς οἰκονομικῆς καχεξίας, τὴν ὁποίαν οἱ πόλεμοι προὐκάλεσαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, ἀλλὰ ἐπίσης καὶ τῆς κοπώσεως τῆς λίαν εὐεξηγήτου, τὴν ὁποίαν θὰ ὑφίστατο ἢ μᾶλλον τοῦ δυσφόρου αἰσθήματος τοῦ εὐεξηγήτου, τὸ ὁποῖον θὰ ᾐσθάνετο ὁ Ἑλληνικὸς πληθυσμὸς ἐὰν μετὰ ἕνα ἀφοπλισμὸν ἐκαλεῖτο πάλιν εἰς νέαν (πέμπτην ταύτην) στράτευσιν. Διὰ τοῦτο νομίζω, κύριοι, ὅτι ὡς τὰ πράγματα διεμορφώθησαν ὑπὸ τῶν βουλῶν τῆς θείας Προνοίας, σήμερον ἡ ὀρθωτέρα λύσις εἰς τὴν ὁποίαν κατὰ πεποίθησιν πρέπει νὰ ἀχθῇ ἡ Ἑλληνικὴ συνείδησις εἶναι ἡ ἐμπόλεμος λύσις τῶν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας διενέξεων πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς πλήρους καὶ ἀσφαλοῦς καὶ δικαίας εἰς τὸ μέλλον εἰρήνης. Ἀλλά, κύριοι, νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθὸν ἐπίσης νὰ ἀντιληφθῶμεν ὅτι αἱ στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἀποδύεται ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν εἶναι στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις πρὸς καταστολὴν τοῦ κινήματος τῶν ἐθνικῶν ὀργανώσεων τῆς Ἀγκύρας. Εἶναι ὀρθὸν νὰ παύσῃ δι’ ἡμᾶς τουλάχιστον ἡ μεταβολὴ τῶν εὐνοιῶν καὶ ἡ μεταβολὴ τῶν τίτλων τῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία ἐπεκράτησεν ἐπὶ πολὺν χρόνον κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου ἰδίως παρὰ τῇ Εὐρωπαϊκῇ διπλωματίᾳ. Καθ’ ἣν ὥραν ἡ Ρωσία περιῆλθεν εἰς τὴν διάθεσιν τῶν Μπολσεβίκων ὡμίλει ἡ Εὐρώπη περὶ ἀγῶνος κατὰ τῶν Μπολσεβίκων, ἐνῷ εἶχεν ἀπέναντί της τὴν Ρωσίαν ὁλόκληρον ἔνοπλον, κυβερνωμένην ὑπὸ τὴν πολιτικὴν τῶν Μπολσεβίκων, σήμερον ὁμιλοῦσιν περὶ Μουσταφᾶ Κεμὰλ καὶ περὶ Ἀγκύρας. Δὲν ὑπάρχει πλέον Μουσταφᾶ Κεμὰλ, δὲν ὑπάρχει Συνέλευσις Ἀγκύρας. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐπετεύχθη ἡ ἕνωσις τῶν δύο ἀντιπροσωπειῶν τῆς ἐπισήμου Τουρκίας καὶ τῆς ἀνταρτικῆς, ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου τοῦ Λονδίνου καὶ παρέστησαν ἀμφότεραι ἡνωμέναι καὶ ἀμφισβητοῦσαι τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν καὶ ἀπεδέχθη καὶ ἡ ἐπίσημος Τουρκία ὅτι τὴν ὁριστικὴν κύρωσιν θὰ δώσῃ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τῆς Ἀγκύρας, ἀφῆκε δὲ ἡ ἐπίσημος Τουρκία τὸν ἐπίσημον ἀντιπρόσωπον τῆς Ἀγκύρας τὸν Σαμῆ Μπεκὴρ νὰ χειρίζηται αὐτὸς τὰ διπλωματικὰ ζητήματα ἐνώπιον τῆς Διασκέψεως καὶ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῶν συμμάχων κρατῶν, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ὑπάρχει ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος ἕν ἑνιαῖον κράτος. Τὸ Τουρκικὸν κράτος. Ἔπαυσεν οὖσα μεμονωμένη ἡ ὀργάνωσις ἡ ἐπαναστατική, ὑπάρχει τὸ ἐπίσημον κράτος, ὑπεύθυνον πλέον αὐτό, διότι δὲν ἐκτελεῖ τὰς συνθήκας καὶ ἀφ’ ἑτέρου ὑπόλογον διὰ νὰ δώσῃ εὐθύνας καὶ λόγον διὰ τὴν μὴ ἐκτέλεσιν τῶν Συνθηκῶν. Ἡ ἔννοια αὕτη, κύριοι, εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἀντιληπτὴ παγκοίνως. Πρέπει νὰ γνωρίζῃ ἡ Ἑλληνικὸς λαός, πρέπει νὰ γιγνώσκωσι καὶ οἱ ἐν Εὐρώπῃ σύμμαχοι καὶ φίλοι ἡμῶν καὶ πᾶς μὴ φίλος,—ἀδιάφορον—πρέπει νὰ γιγνώσκωσιν ὅτι δὲν μεταβαίνομεν ἡμεῖς ἐκτελοῦντες ἐντολὴν ὡς πρότερον τῶν Συμμάχων ἵνα ἐκτοπίσωμεν ἀντάρτας ἐναντίον τῆς νομίμου κυριαρχίας τῆς Τουρκίας, δὲν μεταβαίνομεν ἵνα ἐκκαθαρίσωμεν τὴν Ἀνατολὴν ἀπὸ τῶν ἀνταρτικῶν ὀργανώσεων τῶν στρεφομένων δῆθεν κατὰ τοῦ ἐπισήμου Τουρκικοῦ κράτους, ἀλλὰ μεταβαίνομεν ἵνα ἀντιμετωπίσωμεν στρατὸν Τουρκικόν, ὁ ὁποῖος ἀπὸ ὀργανώσεως ἀνταρτικῆς μετεβλήθη εἰς τακτικὸν στρατόν, ὁ ὁποῖος πολεμεῖ ὑπὸ τοὺς ὅρους τῆς τακτικῆς τῆς παραδεδεγμένης εἰς τοὺς Εὐρωπαϊκοὺς στρατοὺς καὶ ὁ ὁποῖος ὑπόκειται ὑπὸ διεύθυνσιν ἑνιαίαν. Ὅταν τοιοῦτος εἶναι ὁ στρατιωτικὸς ἐχθρὸς καὶ τοιοῦτος ὁ πολιτικὸς ἐχθρὸς πρέπει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ γιγνώσκῃ τοῦτο, διότι ὅταν τοῦτο γιγνώσκῃ κατὰ τρόπον αἰσθητὸν θὰ φρονιματισθῇ ἀκόμη περισσότερον, ἄν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ἠμπορεῖ νὰ εἶναι καὶ περισσότερον φρονιματισμένος, διότι θὰ γιγνώσκῃ ὅτι δὲν μεταβαίνει ἵνα ὑποτάξῃ τὸν Κεμάλ, ἀλλ’ ἵνα διεκδικήσῃ ἀπέναντι τῆς Τουρκικῆς αὐτοκρατορίας διὰ τοῦ τελευταίου ἀγῶνος τὰ τελευταῖα καὶ ὕπατα δίκαια αὐτοῦ. Καὶ εἶναι ἀνάγκη ἵνα καθορισθῇ ἡ ἔννοια αὕτη ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ διὰ λόγους στρατιωτικοὺς καὶ διὰ λόγους πολιτικούς. Ἐφ’ ὅσον εὑρισκόμεθα ἀντιμέτωποι τοῦ Μουσταφᾶ Κεμὰλ ὡς διοικοῦντος τὴν Ἀσιατικὴν Τουρκίαν αἱ στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ στραφῶσι μόνον ἐπὶ τῶν ἐδαφῶν ἐκείνων ἔνθα δρᾷ καὶ τὰ ὁποῖα διαγράφει ἡ κατεχομένη ὑπὸ τοῦ Μουσταφᾶ Κεμὰλ καὶ τῆς Κυβερνήσεώς του περιοχή· ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὅμως ἡ Τουρκικὴ αὐτοκρατορία κατέστη ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῆς ὑπεύθυνος, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἔχει πλήρη τὴν ἐλευθερίαν τῆς κινήσεως αὐτοῦ καθ’ ὅλα τὰ σημεῖα τῆς Τουρκικῆς αὐτοκρατορίας, εἰς ἃ δύναται νὰ ἀγάγῃ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν ἡ ἐπιβολὴ τῆς στρατηγικῆς. (Εὖγε, εὖγε, χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων καὶ φωναί: στὴν Πόλι, στὴν Πόλι). Καὶ ὅταν ἀναγνωρισθῇ ἡ ἔννοια αὐτὴ τοῦ ἐμπολέμου δύναται ἡ Ἑλλὰς πλέον νὰ σταθῇ ἐπὶ διπλωματικοῦ πεδίου οὐχὶ πλέον τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἀλλ’ ἐπὶ διπλωματικοῦ πεδίου, τὸ ὁποῖον παράγει ἐφεξῆς ἡ πολεμικὴ κατάστασις καὶ δύναται νὰ εἴπῃ κατόπιν καὶ νὰ σκεφθῇ περὶ τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἄν ἔστειλαν αὐτὴν εἰς ὕπνον ἑνὸς βαθμοῦ οἱ Εὐρωπαῖοι σύμμαχοι καὶ φίλοι μου· τὴν στέλλω ἐγὼ εἰς ὕπνον δέκα βαθμῶν, ἀρκεῖ μόνον ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς καὶ ἡ ἐνέργεια αὕτη νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ διεκδικήσω τὰ μείζονα. Μόνον δὲ οὕτως ἂν ἠθέλομεν ἐνεργήσει θὰ ἔχωμεν ἐλευθέρας τὰς χεῖρας διεθνῶς καὶ διπλωματικῶς ὅπως διεκδικήσωμεν κατόπιν καρποὺς τῆς νίκης οὐχὶ τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐντὸς τῆς στενῆς περιοχῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν διαγράφει, ἀλλὰ καρποὺς τῆς νίκης ἐκείνης, τοὺς ὁποίους, κύριοι, δὲν θέλω νὰ ὀνομάσω ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως οὐχὶ διότι δὲν εἶμαι τολμητίας ἐπαρκῶς ἵνα ὀνομάσω, ἀλλὰ διότι εἶναι περιττὸν νὰ ὀνομάσῃ τις ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁλόκληρος ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ περικλείει ἐν ἑαυτῇ. (Χειροκροτήματα). Κύριοι, οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχωμεν τὴν συναίσθησιν ὅλοι ὅτι ἀπέναντι τοιούτου ἐχθροῦ δὲν πρόκειται πλέον περὶ ἁπλῆς στρατιωτικῆς ἐπιχειρήσεως, ἀλλὰ πρόκειται περὶ πολέμου ὁλοκληρωτικοῦ καὶ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ ἀναφέρω ἀκριβῶς τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν ὁ μέγας Κλεμανσὼ ἐνώπιον τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς εἶπεν: «la guerre integrale». Δὲν πρόκειται περὶ ἁπλῆς στρατιωτικῆς ἐπιχειρήσεως. Πρέπει νὰ ἔχωμεν τὴν ἀντίληψιν ταύτην. Πρέπει νὰ ἔχωμεν τὴν ἀντίληψιν ἐπίσης ὅτι οὔτε ὁ ἀντίπαλος ἡμῶν ὁ στρατιωτικὸς εἶναι ὑποτιμητέος, οὔτε ὅτι τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἔπλασε περὶ ἑαυτὸν τὰ πανεθνῆ, εἶναι παραλειπτέα ἀπὸ τῆς ἐξετάσεως ἡμῶν. Κύριοι, ἵνα ὁ πόλεμος οὗτος διεξαχθῇ μεθ’ ὅλων τῶν στοιχείων τῆς ἐπιτυχίας εἶναι πρῶτα ἀνάγκη ὀργανώσεως ἀμέσως ἀπὸ τοῦδε τῆς πλήρους διπλωματικῆς παρασκευῆς ἡμῶν τῆς ἀπαραιτήτου οὐ μόνον ἵνα παρὰ ταῖς κυβερνήσεσι τῶν συμμάχων καὶ τῶν φίλων, ἁπλῶς φίλων, παρασκευασθῇ τὸ ἀπαραιτήτως εὐμενὲς πνεῦμα πρὸς ὑποστήριξιν μετὰ τὴν νίκην τῶν ἐθνικῶν δικαίων τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἵνα καὶ ἡ κοινὴ γνώμη ἐκείνη τῶν κρατῶν, παρ’ οἷς αὕτη ἐπιδρᾷ οὐσιωδῶς, παρασκευασθῇ ἐνδελεχῶς καὶ ἐντεταμένως. Κύριοι, τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα χωρίζουν ἡμᾶς ἀπὸ τῆς Τουρκίας εἶναι παμμέγιστα, ἀκριβῶς διὰ τὸν ὄγκον τῶν διεθνῶν συμφερόντων, ἅτινα περὶ τὰς χώρας τὰς ἀποτελούσας τὸ ἀντικείμενον τῆς τελικῆς ἀλλὰ καὶ τῆς ὑπάτης διαμφισβητήσεως περιπλέκονται καὶ δὲν ἐπιτρέπεται κανεὶς νὰ φαντασθῇ ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ ὅτι θὰ ἀρκέσῃ μόνον ἡ νίκη τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἵνα δώσῃ ὡς τέρμα τοῦ ἀγῶνος πλήρη τὸν καρπὸν τὸν ἐπιζητούμενον ἄν μὴ ἔχῃ παρασκευασθῇ τὸ διπλωματικὸν ἔδαφος τελείως καλῶς, ἵνα μὴ ὑποστῇ ἡ Ἑλλὰς τὸ πένθος νὰ χάσῃ ἐκ διπλωματικῆς ἀδυναμίας τοὺς καρποὺς τῆς στρατιωτικῆς νίκης, ἡ ὁποία θὰ εἶναι ὡς ἐλπίζω πλήρης, ἀλλὰ θὰ εἶναι πάντως ἀποτέλεσμα μεγάλων θυσιῶν καὶ κόπων. Διὰ τοῦτο, κύριοι, θεωρῶ ἀπαραίτητον ἀπὸ τοῦδε νὰ ληφθῇ σοβαρωτάτη μέριμνα περὶ ὀργανώσεως διπλωματικῆς. Θὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου, γιγνώσκω δὲ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα, ὡς εἶναι σήμερον συντεταγμένη δὲν ὑπέχει ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῆς τὴν εὐθύνην δι’ ὅσα θὰ εἴπω, ὅτι τὰ τῆς διπλωματικῆς ἐκπροσωπήσεως ἡμῶν ἐν Εὐρώπῃ καὶ ἐν Ἀμερικῇ χωλαίνουσιν. Ἡ πρεσβεία τῆς Ἀμερικῆς εἶχεν ἐπὶ τρεῖς μῆνας ἐγκαταλειφθῆ τελείως εἰς τὴν τύχην της ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν ἑνὸς ἀκολούθου οὔτε κἄν γραμματέως. Μὴ νομίζητε δὲ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ ζήτημα Βοσπόρου χωρὶς νὰ μετάσχῃ καὶ ἡ γνώμη τῆς Ἀμερικῆς εἰς τὴν ὁριστικὴν κρίσιν τοῦ τοιούτου ζητήματος. Καὶ ὅμως περὶ τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων οὐδεὶς ὑπάρχει σήμερον ὁ φωτίζων ἐν Ἀμερικῇ, ἐκτὸς ἄν νομίζῃ τις ὅτι τὰς ἐθνικὰς διεκδικήσεις θὰ προαγάγωσιν αἱ ἔριδες τῶν ἱερέων καὶ τῶν ἱερωμένων, αἵτινες δυστυχῶς λαμβάνουσιν χώραν ἐκεῖ.

§75Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἰς τὴν Ἀμερικὴν ἐστάλη ἐπιτετραμμένος, ὁ ὁποῖος ἔχει βαθμὸν πρέσβεως.

§76Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, κύριε Ὑπουργέ, καὶ ἀγαπητὲ προσωπικὲ φίλε, εἰ δυνατόν, νὰ στείλητε προσωπικότητας καὶ πολιτικὰς ἐν ἀνάγκῃ.

§77Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Αὐτὸ θὰ ἦτο τὸ μᾶλλον εὐχάριστον.

§78Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριοι, ὁμιλῶν περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς διπλωματικῆς ἡμῶν ὀργανώσεως βεβαίως δὲν ὑποθέτετε ὅτι παραβλέπω ἐγὼ τὰς δυσχερείας, καθ’ ὧν ἔχει προσκόψῃ μέχρι τοῦδε ἡ ἐπιτυχὴς ἀντιπροσώπευσις. Βεβαίως δὲν λησμονῶ ὅτι ὡς ἔχουσιν αἱ σχέσεις ἡμῶν αἱ διπλωματικαὶ μετὰ τῆς Ἀγγλίας, Γαλλίας, Ἀμερικῆς καὶ Ἰταλίας δὲν εἶναι εὔκολος ἡ ἀποστολὴ πρεσβευτῶν, οἵτινες θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ εἶναι ἐφωδιασμένοι διὰ διαπιστευτηρίων γραμμάτων. Ἀλλά, κύριοι, καταλογίζω εἰς τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1920, ὅτι εὗρε τὸν τρόπον ἀποστολῆς εἰς τὴν Ρώμην ὡς πρεσβευτοῦ τοῦ κ. Μεταξᾶ, δὲν μετεχειρίσθη δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ὅπως ἀποστείλῃ πρεσβευτὰς εἰς Λονδῖνον καὶ Παρισίους. Δὲν εἶναι ἁρμόδιος ὁ τόπος, οὔτε ἡ ὥρα ὅπως καταστῇ γνωστὸν ποῖος ὑπῆρξεν ὁ τρόπος, δι’ οὗ διηκολύνθη ἡ μετάβασις τοῦ κ. Μεταξᾶ εἰς Ρώμην.

§79Γ. ΠΩΠ. Ποῖος εἶναι ὁ τρόπος;

§80Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ. Δὲν εἶναι τοῦτο ἀντικείμενον συζητήσεως. Ἀπεστάλη διὰ διπλωματικῆς μεθόδου, τὴν ὁποίαν δὲν δύναμαι νὰ εἴπω. Τοῦτο καταλογίζω εἰς τὴν εὐθύνην τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία εἶναι ἁρμοδία νὰ τὴν ἀναλάβῃ, ἐὰν θέλῃ δι’ ἑαυτὴν εἴτε ὁλομερῶς εἴτε κεχωρισμένως διὰ τοῦ διευθύνοντος τότε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν.

§81Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου). Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι δὲν ὑπάρχει εὐθύνη, καὶ παρακαλῶ νὰ μὲ πιστεύσητε.

§82Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀλλά, κύριοι, εὑρισκόμεθα σήμερον πρὸ μιᾶς δυσχερείας σοβαρωτάτης διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνος ἡμῶν, ὅτι πρέσβεις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβῶσιν πρὸς τὸ παρὸν πλησίον τῶν δύο Κυβερνήσεων, αἵτινες ἀκριβῶς εἶναι καὶ αἱ ἔχουσαι τὴν μεγίστην σπουδαιότητα διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν Ἑλληνικῶν ζητημάτων. Ἤθελον προτείνῃ, τρόπον τινὰ, δυνάμενον νὰ ἐφαρμοσθῇ κατὰ τὴν παροῦσαν περίπτωσιν. Οὐδὲν ἐμποδίζει Ἕλληνας Ὑπουργοὺς νὰ μεταβῶσιν εἰς εἰδικὰς ἀποστολὰς καὶ νὰ παρατείνωσιν τὸν χρόνον τῆς παραμονῆς των εἰς ξένας πρωτευούσας. Τὸ μέσον τοῦτο μετεχειρίσθη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις δι’ ἀποστολὰς ἐντελῶς οἰκονομικάς, διότι ἐκείνη δὲν εὑρίσκετο εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ μετέλθῃ τὸ μέσον τοῦτο πρὸς ἐκπροσώπησιν διπλωματικήν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι θὰ ἦτο μέγα τὸ κέρδος ἐὰν τὸ μέσον τοῦ διορισμοῦ Ὑπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου ἐπεξετείνετο πρὸς διορισμὸν 2 ἢ 3 ὑπουργῶν καὶ ἀποστολὴν τούτων δι’ εἰδικὰς ἐντολάς, πράγματι δὲ μὲ σκοπὸν παραμονῆς ἐν Λονδίνῳ, Παρισίοις καὶ Νέᾳ Ὑόρκῃ, ἀλλὰ πολιτικῶν προσώπων. Καὶ νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη ὅλοι οἱ Ἕλληνες οἱ δυνάμενοι νὰ συνεισφέρωσιν ὑπὲρ τῆς Πατρίδος αὐτῶν νὰ ἐπιστρατευθῶσιν τὴν στιγμὴν ταύτην, καὶ νομίζω ὅτι καὶ πολιτευόμενοι ἠδύναντο νὰ δεχθῶσιν, ἔστω καὶ ἄν δὲν ἐμπνέῃ αὐτοὺς τὸ διπλωματικὸν στάδιον οὐδένα ἐνθουσιασμὸν πρὸς ἐπιδίωξιν μόνιμον αὐτοῦ, νὰ δεχθῶσι νὰ διακόψωσι ἄλλας ἀσχολίας καὶ μεταβῶσιν προσωρινῶς δι’ ὑπηρεσίας τῆς Πατρίδος ἐπὶ χρονικόν τι διάστημα καὶ ὅπου εἶναι ἀνάγκη τῆς πλήρους ὀργανώσεως πάσης ἐργασίας πρὸς προπαγανδισμὸν καὶ καλλιέργειαν τῆς κοινῆς γνώμης, κοινῆς γνώμης δηλητηριασμένης εἰς ὡρισμένας χώρας, καὶ συγχρόνως πρὸς καλλιέργειαν τῶν σχέσεων τῶν πολιτικῶν, αἵτινες θὰ εἶναι ἀπαραίτητοι, ἵνα ἡ Ἑλλὰς εὑρεθῇ μὲ ἐλευθέρας τὰς χεῖρας ἐπὶ πεδίου διπλωματικοῦ ἀνωτέρου, ἐντὸς τοῦ ὁποίου νὰ δύναται νὰ κινηθῇ πρὸς ἐπιδίωξιν τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων καὶ διπλωματικὴν ἐπιτυχίαν αὐτῶν. Διὰ τὸ ζήτημα τὸ οἰκονομικόν, κύριοι, δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀντιλαμβάνεται πλήρως τὴν ἀνάγκην τῆς οἰκονομικῆς παρασκευῆς καὶ δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ἐπίσης ὅτι ἐν βραχεῖ χρόνῳ θέλομεν ἀκούσει τὴν Κυβέρνησιν εἰσηγουμένην, ἐκεῖνα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἐξασφαλίσει εἰς τὴν Ἑλλάδα τοὺς πόρους τοὺς προωρισμένους ἵνα ἐξυπηρετήσωσιν κεφάλαια χρησιμοποιηθησόμενα διὰ τὸν ἀγῶνα. Δὲν ἔχω δὲ καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν τῷ πατριωτισμῷ αὐτοῦ τῷ ἀπεράντῳ θὰ ὑπάρξῃ προθυμότατος, ἵνα ὑποστῇ καὶ πᾶσαν εἰς χρῆμα θυσίαν, ὡς προσφέρει γενναίως, γενναιότατα καὶ ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἀφθόνως τὴν θυσίαν εἰς αἷμα. Ἀλλά, κύριοι, ἔχομεν πρὸ παντὸς τὸ ζήτημα τὸ στρατιωτικόν. Ἡ λεπτότης τοῦ ζητήματος εἶναι εὐεξήγητος, καὶ ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων ἑνὸς πολέμου δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἐκταθῇ τις πέραν ὡρισμένων ὁρίων, ἡ ὑπέρβασις τῶν ὁποίων, νὰ δύναται νὰ γεννήσῃ τὸν κίνδυνον ἀκριτομυθίας. Κύριοι, δὲν ἀποκρύπτω ὅτι ἐκ τῶν τελευταίων στρατιωτικῶν γεγονότων δὲν εἶμαι εὐχαριστημένος. Δὲν εἶμαι ἁρμόδιος νὰ κάμω ἔλεγχον οὔτε στρατηγικῶν σχεδίων οὔτε τακτικῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ, οὔτε εἶναι καὶ ἁρμοδία ἡ Συνέλευσις νὰ προβῇ εἰς τοιοῦτον ἔλεγχον. Ἀλλά, κύριοι, ὑπάρχουσιν σημεῖα τινὰ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τότε, διεκήρυξεν κατὰ τὸν θετικώτερον τρόπον, ὡς συντριβεῖσαν τὴν ἀντίστασιν τοῦ Μουσταφᾶ Κεμάλ, ὡμίλησε περὶ στιφῶν ἀτάκτων ἑτοίμων πρὸς διασποράν. Αἱ πληροφορίαι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, πληροφορίαι καλῆς πίστεως, καλοπίστως δοθεῖσαι ὑπ’ αὐτοῦ, ἀπεδείχθησαν ἐκ τῶν γεγονότων οὐχὶ ἀκριβεῖς. Δὲν πρόκειται περὶ ἀτάκτων στιφῶν, πρόκειται περὶ στρατοῦ Τουρκικοῦ, ὅστις ἦτο ἐφωδιασμένος καὶ διὰ βαρέος πυροβολικοῦ τῶν 10,5, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι εἰς τὴν μάχην τοῦ Ἐσκῆ Σεχὴρ ὁ ἐχθρὸς παρέταξε δέκα πυροβόλα τῶν 10,5 καὶ 4 τῶν 15, στρατὸς δὲ μεταχειριζόμενος τοιοῦτον πυροβολικὸν δὲν εἶναι στρατὸς ἀτάκτων στιφῶν.

§83Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν νομίζετε ὅτι ἡ συζήτησις αὐτή.........

§84Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐγὼ δίδω πληροφορίας περὶ τοῦ ἐχθροῦ, δὲν ὁμιλῶ περὶ τοῦ Στρατοῦ τοῦ ἰδικοῦ μας. Ἠξεύρω ποῦ θὰ σταματήσω.

§85Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ ἔκθεσις τῶν γεγονότων, οὔτε δύναται νὰ δοθῇ ἀπάντησις.

§86Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν ζητῶ ἔκθεσιν γεγονότων, κάμνω παρατηρήσεις συνοπτικάς. Ὁ κ. Καλογερόπουλος ἐνώπιον τῆς Συνδιασκέψεως ἐβεβαίωσεν ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ περιελάμβανεν 120.000 ἄνδρας.

§87Ν. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἔγγραφος στρατιωτικὴ κατάστασις αὐτὸ ἔλεγε.

§88Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὴ κατέρχεσθε εἰς λεπτομερείας.

§89Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν κατέρχομαι εἰς καμμίαν λεπτομέρειαν.

§90Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Λέγετε πόσος εἶναι ὁ Στρατός.

§91Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὸ εἶπεν ὁ κ. Καλογερόπουλος, ὡς πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Συνδιάσκεψιν. Οἱ ξένοι τὸ ἠξεύρουν. Φοβεῖσθε μὴ τὸ μάθῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός; Δὲν ὑπάρχει λόγος ἀποκρύψεως.

§92Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Συζητεῖτε περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ Στρατοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας.

§93Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν συνεζήτησα τοιοῦτόν τι. Ἀναφέρω τὶ ὁ κ. Καλογερόπουλος ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Συνδιάσκεψιν. Δὲν γνωρίζετε ποῦ θὰ προχωρήσω.

§94Ν. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐδημοσιεύθη τοῦτο εἰς ὅλας τὰς Εὐρωπαϊκὰς ἐφημερίδας.

§95Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μάλιστα. Λέγω τοῦτο καὶ δὲν ἐρωτῶ τίποτε ἄλλο, νὰ μὴ λείψῃ κανεὶς ἐκ τῶν στρατιωτῶν τούτων ἐκ τοῦ μετώπου τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Λέγω τοῦτο διότι ὁ στρατὸς βεβαίως εἶναι τοσοῦτος κατὰ τὰς καταστάσεις καὶ ὁ τότε πρωθυπουργὸς ὁμιλῶν περὶ Στρατιωτικῶν πραγμάτων καὶ ἔχων ὑπ’ ὄψιν τὰς καταστάσεις εὑρίσκετο ἐν τῷ δικαίῳ καὶ ἐν τῇ καλῇ πίστει, ὅπως καὶ ὁ παρέχων τὰς καταστάσεις στρατιωτικὸς καὶ τεχνικὸς σύμβουλός του εὑρίσκετο ἐν καλῇ πίστει, ἀλλὰ κ. Πρόεδρε τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὑπῆρξα καὶ ἐγὼ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν δύο Βαλκανικῶν πολέμων καὶ σᾶς βεβαιῶ ὅτι ἀναπληρῶν τὸν Πρωθυπουργὸν κ. Βενιζέλον μεταβάντα εἰς Λονδῖνον διὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης, ἐκοπίασα καὶ προσωπικῶς, ἀναμιγνυόμενος καὶ εἰς καθήκοντα ἔτι Φρουραρχικὰ διὰ νὰ συλλαμβάνω τοὺς διαφόρους ἀδειούχους καὶ ἀπεσπασμένους καὶ ἐπιτηδείους. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὅταν εὑρέθη κἄποιος βουλευτὴς τότε Λακωνίας καὶ διευθυντὴς ἐφημερίδος νὰ μὲ ἐλέγξῃ, ὅτι εἶχον παραλύσει ἐγὼ τὸν Στρατὸν δι’ ἀποσπάσεων, προσεκόμισα ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου — δὲν ἤμην πλέον τότε ὑπουργός — ὁλόκληρον τὸν ὄγκον τῶν διαταγῶν, τὰς ὁποίας εἶχον ἐκδώσει, διαταγῶν οὐχὶ ἀποσπάσεων, ἀλλ’ ἀθρόων ἀπελάσεων ἀπὸ τὰς Ἀθήνας κατὰ χιλιάδας εἰς τὸ μέτωπον. (Χειροκροτήματα). Μὲ εἶχον πληροφορήσει, ὅτι ἐν Μεσολογγίῳ, τῇ ἰδιαιτέρᾳ μου πατρίδι, ἔνθα ὑπῆρχε ἀναπληρωματικὴ μεραρχία, ὑπῆρχον χίλιοι ἄνδρες, οἵτινες ἐκρύπτοντο ὑπὸ διαφόρους τίτλους καὶ ἐπειδὴ δὲν ἤθελον νὰ ἐπιτρέψω εἰς οὐδένα νὰ νομίσῃ, ὅτι φείδομαι τῶν συμπολιτῶν μου πλειότερον τῶν ἄλλων ἀπέστειλα εἰς ὑπηρεσίαν ἄλλην τὸν ἐκεῖ μεραρχοῦντα καὶ συγχρόνως ἐνεφανίσθη ἐν Μεσολογγίῳ στρατηγὸς ἀπὸ ἐδῶ, ὁ στρατηγὸς Παπαδήμας καὶ ἀπέστειλεν ἐδῶ 600 Ἀκαρνᾶνας, οἱ ὁποῖοι ἐκρύπτοντο, δημιουργήσας δι’ ἐμὲ ἴσως εἰς τὰς ἐκλογὰς 600 μαῦρα ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς κυρίους. Ἀλλ’ οὐδόλως ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὰ μαῦρα ἢ ἄσπρα κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός μου πρὸς τὴν Πατρίδα. Παρακαλῶ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ, δὲν θέλω νὰ ρίψω οὐδένα ὑπαινιγμὸν κατ’ οὐδενός, θέλω νὰ εἴπω, ὅτι ἔχω πεῖραν τῶν δαιμονιωδῶν μέσων, τὰ ὁποῖα εὑρίσκει ἡ φαντασία τοῦ στρατευσίμου διὰ νὰ ἐκφεύγῃ ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Λοιπὸν νὰ παρευρεθῶσιν ὅλοι ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἀπαλλασσόμενοι ἀσθενειῶν, ἀποσπάσεων καὶ ἀδειῶν, διότι τότε θὰ εἶναι δυνατὸν οἱ ἐν τῷ μετώπῳ ἀγωνιζόμενοι γενναῖοι Ἕλληνες στρατιῶται νὰ πλήξωσι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, ὡς ἐν τῷ παρελθόντι τὸν ἐχθρὸν ὅταν γινώσκωσι πάντες ὅτι εἶναι ἴσοι ἀπέναντι τῆς πειθαρχίας, ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ, ἴσοι πάντες εἰς τὴν νίκην, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν θάνατον. Ἐπίσης προσθέτω, ὅτι ἔχω τὴν πληροφορίαν ὅτι ἐνεποίησεν αἴσθησιν ὁ μέγας ἀριθμὸς τῶν ἀξιωματικῶν, οἵτινες ἐπολέμησαν εἰς τὰς τάξεις τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ ἀπέναντι τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἡμετέρων ἀξιωματικῶν. Δὲν λέγω, ὅτι οἱ Τοῦρκοι ἔπαθον ἐξ ὑπερβάλλοντος πατριωτισμοῦ, ἀλλ’ ὅτι εἶχον τόσον μέγαν ἀριθμὸν ἀξιωματικῶν ἐκ τῆς προτέρας στρατιωτικῆς αὐτῶν δυνάμεως, τοῦτο δὲ συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ διοικῶνται ἀρτιώτατα οἱ λόχοι, ἀπέναντι δὲ τῶν Τούρκων ἀξιωματικῶν δὲν ἀπεδείχθη ἡ ἐπάρκεια τῆς συνθέσεως τῶν λόχων τῶν ἰδικῶν μας. Λοιπόν, κύριε Πρωθυπουργέ, ἀρυσθῆτε πᾶσαν τὴν δύναμιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀποστείλατε πάντα μὴ ἔχοντα ἀπόλυτον ἀνάγκην νὰ παραμείνῃ ἐνταῦθα δι’ ὑπηρεσίαν, ἀποστείλατε εἰς τὸ μέτωπον. Εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀπαλλαγῶσι τῶν πολυτελῶν συνθέσεων αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ διάφορα γραφεῖα. Οἱ μόνιμοι ἀξιωματικοὶ ἔχουσιν ὅλοι τὴν συναίσθησιν τῶν ὑποχρεώσεων τῆς θέσεώς των, δὲν ἔχω δὲ οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ὅλοι οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ παραμένοντες ἐν Ἀθήναις εἰς τὰ γραφεῖα αἰσθάνονται τὴν φιλοτιμίαν των τραυματιζομένην. Λοιπὸν διευκολύνατε αὐτοὺς νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Σταματῶ εἰς ταύτας τὰς παρατηρήσεις καὶ μόνον καὶ καταλογίζω μόνον ἕν λάθος, τὸ ὁποῖον ἐγένετο κατὰ τὸν Ἰανουάριον. Βλέπετε, ὅτι καταλογίζω τὸ λάθος τοῦτο, τὸ ὁποῖον σήμερον δὲν ἔχει καμμίαν ἀξίαν, ὅτι ἐπετράπη ἐπιθετικὴ ἀναγνώρισις τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ πρὸς αὐτὸ τὸ σημεῖον, πρὸς τὸ ὁποῖον ἐστράφη κατόπιν ἡ ἐπίθεσις ἀπὸ μέγα τμῆμα τῆς Στρατιᾶς καὶ οὕτω ἡ ἐπιθετικὴ ἀναγνώρισις ἀντὶ νὰ χρησιμοποιηθῇ ὡς ἀναγνώρισις διὰ τὴν ἐπίθεσιν, ἀπεκάλυψε τὸ σχέδιον τῆς ἐπιθέσεως ὑπὲρ τοῦ ἐχθροῦ, ὁ ὁποῖος εὑρέθη εἰς θέσιν μετὰ δύο μῆνας κατὰ πολὺ νὰ βελτιώσῃ τὴν ἄμυναν αὐτοῦ.

§96Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶχε χαρακτῆρα ἀναγνωρίσεως ἡ κίνησις ἐκείνη, εἶχεν ἄλλον σκοπόν.

§97Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν ἔπρεπε νὰ γίνῃ, διότι ἐν πολέμῳ πρέπει νὰ ἔχῃ πᾶς τις ὑπ’ ὄψιν τοῦτο, καὶ βεβαίως εἶχον ὑπ’ ὄψιν τοῦτο οἱ ἰθύνοντες τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀποδυόμεθα εἰς πόλεμον, ἡ μὲν πολιτικὴ ἀρχὴ ἔχει ἕνα προορισμόν, νὰ παρασκευάσῃ τὸν πόλεμον οἰκονομικῶς καὶ πολιτικῶς, ν’ ἀρυσθῇ τὸ σύνολον τῶν καρπῶν τοῦ ἔργου, οἱ δὲ στρατιωτικοὶ πρέπει νὰ ἀφεθῶσιν ἐλεύθεροι, ὅπως προβαίνωσιν αὐτοὶ εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις...

§98Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ τῆς διακοπῆς τὴν ὁποίαν ἔκαμα, δὲν ἐνόησα, εἰπὼν ὅτι ὁ χαρακτὴρ τῆς τότε κινήσεως δὲν ἦτο ἡ ἀναγνώρισις, ἀλλ’ ἕτερος ὁ σκοπός, δὲν ἠθέλησα νὰ εἴπω, ὅτι ὁ σκοπὸς αὐτὸς δὲν ἦτο καθαρῶς στρατιωτικὸς σκοπὸς καὶ δὲν προῆλθεν ἐκ καθαρῶς στρατιωτικῆς ἀνάγκης. Ἀποκλείω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ πολιτικῆς κινήσεως.

§99Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ παρατήρησις εἶναι παρατήρησις καθολικῆς φύσεως. Καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ Ἔθνος ἀποδύεται εἰς πόλεμον, πρέπει ἕκαστος ν’ ἀναλάβῃ τὰς ἰδίας αὑτοῦ εὐθύνας πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου. Πρὸς τοῦτο χρειάζεται ἡ πλήρης ὀργάνωσις τῆς ὁλοκληρωτικῆς διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τῶν ἐπιχειρήσεων. Κυρίως πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν μας, ὅτι σήμερον κατὰ πολὺ χωλαίνει, ἡ ὀργάνωσις, ἡ στρατηγικὴ τῶν ἐπιχειρήσεων. Ἔχομεν Στρατιὰν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ἔχομεν Σῶμα Στρατοῦ ἐν Θράκῃ, ἔχομεν Τμῆμα Στρατοῦ ἐν Ἠπείρῳ. Εἶναί τις προφήτης, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ προείπῃ ποίαν ἔκτασιν θὰ λάβωσιν αἱ ἐπιχειρήσεις, ἐπί τινος μετώπου, μέχρι τίνος σημείου; Εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι τὸ σύνολον τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων θὰ διεξαγάγῃ ἡ Στρατιὰ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ μόνον καὶ ὅτι θὰ μείνῃ ἄνευ ἐπικουριῶν καὶ ἄλλων στρατιωτικῶν μονάδων, αἵτινες θὰ ἐπιφέρωσι τὴν ἀνάγκην καὶ ἄλλων ἀρχηγῶν; Ἡ ὁλοκληρωτικὴ δὲ ὀργάνωσις βεβαίως ἐπιβάλλει ἐπειγόντως τὴν θεμελίωσιν ἐκείνου τοῦ ὀργανισμοῦ ἐν Ἀθήναις, εἰς τὸν ὁποῖον θὰ ἀνατεθῇ ἡ στρατηγικὴ διεύθυνσις τοῦ πολέμου.

§100Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἐν τῷ γίνεσθαι.

§101Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Χαίρω πολύ. Διότι πρέπει νὰ προκύψῃ ἡ κατεύθυνσις τοῦ πολέμου ἐκ τοῦ κέντρου στρατηγικοῦ ἑνιαίου. Ἤκουσα, κύριοι, διὰ τῶν ἐφημερίδων διαρκῶς ἐπαναλαμβανομένην τὴν φήμην τῆς μεταβάσεως τῆς Α. Μεγαλειότητος εἰς τὸ μέτωπον ὡς Ἀρχιστρατήγου, ὡς ἐπιθεωροῦντος τὸν Στρατὸν ὑπὸ τὴν Βασιλικὴν αὑτοῦ ἰδιότητα. Ἄλλαι ἐφημερίδες ὑπεστήριξαν τὸ πρᾶγμα, ἄλλαι ἀπέκρουσαν τοῦτο. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τὸ ζήτημα εἶναι ἐπὶ τοῦ τάπητος δημοσιογραφικῶς. Ἤθελον νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Ἐφ’ ὅσον ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ εἶναι τεταγμένη μία στρατιά, ἤτοι τμῆμα τοῦ συνόλου τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ὡς ἐκτελεστικὸν ὄργανον, δὲν ἔχει θέσιν ὁ Βασιλεὺς ὡς Διοικητὴς τμήματος στρατοῦ. Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀρχηγὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ γενικός. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποσταλῇ κατὰ τὴν γνώμην μου ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος ἵνα ἀντικαταστήσῃ ἕνα ἀντιστράτηγον.

§102Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργός). Οὐδέποτε ἐγένετο σκέψις περὶ τοιαύτης ἀποστολῆς τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος.

§103Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ μεταβῇ εἰς τὸ μέτωπον, ὡς Βασιλεύς, διὰ νὰ ἐπιθεωρήσῃ τὸ στράτευμα, διὰ νὰ ἐνισχύσῃ τὸ ἠθικὸν τοῦ στρατεύματος, ἀλλ’ ὡς ἀρχηγὸς τμήματος στρατοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβῇ ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος.

§104Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως.

§105Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἶναι ἱερὰ ἡ θέσις τοῦ Βασιλέως καὶ πρὸς τοῦτο ἐφιστῶ τὴν προσοχήν σας. Πρέπει νὰ ἱδρυθῇ κατὰ τὴν γνώμην μου τὸ Γενικὸν Στρατηγεῖον παρὰ τῷ Βασιλεῖ.

§106Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐπιστήσητε τὴν προσοχήν μας, διότι τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐδηλώσατε ὅτι ἀποκρούετε, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν οὐδέποτε ἐφαντάσθη. Ἑπομένως δὲν ὑπάρχει περίπτωσις νὰ ἐπιστηθῇ ἡ προσοχή μας ἐπὶ τῆς ἰδέας αὐτῆς.

§107Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὄχι. Τὴν προσοχήν σας δὲν ἐφιστῶ ἐπὶ τῆς ἰδέας αὐτῆς. Νομίζω ὅτι ἐγένετο παρεξήγησις. Τὴν προσοχήν σας ἐφιστῶ ἐπὶ τῆς ἄλλης ἰδέας, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου εὑρισκομένης τῆς Ἑλλάδος ἐν ἐμπολέμῳ καταστάσει πρέπει ἡ στρατηγικὴ διεύθυνσις τῶν Στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων νὰ ἀνατεθῇ ἀφ’ ὑψηλοῦ εἰς ἐκεῖνον, εἰς τὸν ὁποῖον ἐμπιστεύεται ταύτην ὁλόκληρος ἡ Ἑλληνικὴ ψυχή. Κατὰ συνέπειαν πρέπει νὰ ἀποκαταστῇ ἐν Ἀθήναις ὁ ὀργανισμὸς, ὁ δίδων τὴν κατεύθυνσιν τὴν στρατηγικὴν πρὸς ὅλα τὰ Τμήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ.

§108Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύναμαι νὰ πληροφορήσω ὑμᾶς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπασχολεῖται ἐνδελεχῶς μελετῶσα καὶ παρασκευάζουσα τὴν διάταξιν ἐκείνην τῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία θὰ καταστήσῃ τὴν δύναμιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ὅσον ἔνεστιν ἱκανὴν νὰ δράσῃ ἀποτελεσματικώτερον. Οὐδεμία δὲ ἐκ τῶν ἀπόψεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας τὸ ζήτημα τοῦτο δύναται νὰ ἐμφανισθῇ ἢ ἐξετασθῇ, παρορᾶται ἐν τῇ μελέτῃ καὶ τῇ παρασκευαστικῇ ἐργασίᾳ τῆς Κυβερνήσεως.

§109Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Χαίρω πολὺ ἀκούων τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, περὶ τῆς ὁποίας οὐδέποτε ἀμφέβαλλον. Χαίρω δὲ πολὺ βλέπων τὴν Κυβέρνησιν σύμφωνον τελείως μὲ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκον.

§110Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν καθώρισα λεπτομερείας.

§111Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὴν ἀρνητικὴν περὶ μεταβάσεως τοῦ Βασιλέως εἰς τὸ μέτωπον.

§112Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν ἀρνητικὴν περὶ τὴν ἀνάθεσιν εἰς τὸν Βασιλέα διοικήσεως Τμήματος Στρατοῦ.

§113Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Βεβαίως. Διέκρινα ὅτι δύναται ὁ Βασιλεὺς νὰ μεταβῇ πρὸς ἐπιθεώρησιν.

§114Γ. ΠΩΠ. Δὲν ἐζήτησε κανεὶς τὴν ἀνάθεσιν εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα τὸν Βασιλέα διοικήσεως τμήματος στρατοῦ, ἐζήτησεν ὁ κόσμος καὶ ζητεῖ ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ καὶ ὁ πόθος τοῦ Στρατοῦ τὴν μετάβασιν τοῦ Βασιλέως ὡς ἀρχηγοῦ τῶν μαχίμων δυνάμεων. Ἐπ’ αὐτοῦ ἠρωτήθη ἡ Κυβέρνησις καὶ ἄν δὲν πλανῶμαι, ἀπάντησις δὲν ἐδόθη.

§115Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ μάχιμοι δυνάμεις πρὸς τὸ παρὸν εἶναι αἱ μάχιμοι δυνάμεις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας.

§116Γ. ΠΩΠ. Ὁλόκληρος ἡ Ἑλλάς. Ἄλλως τε ὁ κ. ἀγορεύων ἐδήλωσε τοῦτο, ὅτι διεξάγομεν ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν ὅλων, ἑπομένως δὲν μάχεται μία στρατιά, μάχεται τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον ἐναντίον ὁλοκλήρου τῆς Τουρκίας. Αὐτὸς εἶναι ὁ ἀγών.

§117Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγετε βεβαίως, εἶναι ἀληθές, δὲν ἔχει ὅμως καμμίαν σχέσιν ἀπολύτως πρὸς τὸ θέμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ὁ κ. συνάδελφος καὶ ἀπήντησα ἐγώ. Ὁ κ. συνάδελφος εἶπον ἀποκρούει ἀπολύτως τὴν ἰδέαν τῆς χρησιμοποιήσεως τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως, ὡς Ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἀπήντησα ἐγὼ διὰ τῆς βεβαιώσεως ὅτι οὐδεὶς ἐσκέφθη τοιοῦτόν τι. Παρακαλῶ νὰ μοὶ εἰπῆτε τίνα σχέσιν ἔχει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ἀπήντησα ἐγὼ μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εὐαρεστήθητε νὰ εἴπητε σεῖς.

§118Γ. ΠΩΠ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον ἐγώ, κ. Πρωθυπουργέ, ἔχει σχέσιν μὲ τὸν πόθον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. ἀγορεύων καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ἀπηντήσατε σεῖς, εἶναι σκέψεις καθαρῶς πολιτικαὶ ἄσχετοι πρὸς τὸν πόθον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§119Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. ἐκ Ψαρρῶν πληρεξούσιος μὲ ἀναγκάζει χάριν διευκρινίσεως τοῦ ζητήματος νὰ ἐπαναλάβω τὸ πρᾶγμα. Ἐγὼ ἐξέφερον δύο γνώμας. Ἡ μία γνώμη εἶναι ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν δύναται νὰ μεταβῇ ὡς ἀρχηγὸς τοῦ τμήματος στρατοῦ τοῦ μαχομένου ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐβεβαίωσεν ὅτι εἶναι σύμφωνος, προσέθηκα δὲ ὅτι δύναται ὁ Βασιλεὺς νὰ μεταβῇ ἐν τῇ ἐνασκήσει τῆς βασιλικῆς αὐτοῦ ἐξουσίας ἐπιτοπίως διὰ νὰ ἐπισκεφθῇ τοὺς στρατιώτας του, τοὺς ἀξιωματικούς του, νὰ ἴδῃ τοὺς τραυματίας, νὰ ἐγκαρδιώσῃ τὸν μαχόμενον στρατόν. Ἐπὶ τούτου νομίζω ὅτι δὲν δύναται νὰ προκύψῃ καμμία ἀντίρρησις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως.

§120Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅτι δύναται νὰ μεταβῇ.

§121Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Καὶ δευτέραν γνώμην ἀνέπτυξα, τὴν ὁποίαν ἀκριβῶς δὲν ἐπρόσεξεν ὁ πληρεξούσιος ἐκ Ψαρρῶν, ὅτι πρέπει νὰ ἀποκατασταθῇ τὸ Γενικὸν Στρατηγεῖον, διότι τὸ κράτος εὑρίσκεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν. Καὶ ἀπήντησεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι μελετᾷ τὰ τῆς ὀργανώσεως χωρὶς νὰ κατέλθῃ εἰς λεπτομερείας. Ἀλλ’ ὁ κ. πληρεξούσιος Ψαρρῶν ὡμίλησε καὶ περὶ πόθων τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐν σχέσει πρὸς τὸν Βασιλέα. Ὁ κ. πληρεξούσιος εἶναι ἀναρμόδιος νὰ ἐκπροσωπήσῃ τοιούτους πόθους. Ἀνέπτυξα πάντοτε ὅτι ἐγὼ τουλάχιστον ἤμην βέβαιος καὶ εἰς οὐδένα ἐπέτρεψα νὰ μοὶ ἀντείπῃ, ὅτι θὰ ἐπανήρχετο ὁ Βασιλεὺς εἰς τὸν θρόνον του καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. (Χειροκροτήματα). Καὶ εἰργάσθην διὰ νὰ ἔλθῃ καὶ οὐχὶ διὰ νὰ μὴ ἔλθῃ, καὶ ἐκινδύνευσα διὰ νὰ ἔλθῃ. Ἐγὼ λέγω λοιπὸν ὅτι ἀκριβῶς ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ πρὸς ἕνα στρέφεται ὡς ἐμπεπιστευμένον Ἀρχιστράτηγον τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον. (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαί). Καὶ λέγω ἀκριβῶς, ὑπὸ τύπον εὐχῆς, διότι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου τοῦ τόσον καιρίου, τοῦ τόσον σοβαροῦ, τοῦ τόσον σπουδαίου καὶ πατριωτικοῦ δὲν ἐπιτρέπω εἰς ἐμαυτὸν νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι στρέφονται ὁμοιομόρφως καὶ αἱ σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως ἀσχολουμένης εἰς τὴν μελέτην καὶ ἔρευναν τοῦ ζητήματος καὶ μὴ δυναμένης νὰ ἐκδηλώσῃ ἀπόφασιν καὶ ἐξαγγείλῃ, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχει περαιώσει τὴν μελέτην αὐτήν. Λέγω, λοιπόν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ὑπῆρξε περισσότερον ὁ προσφιλὴς εἰς τοὺς Ἕλληνας ἀρχιστράτηγος, παρὰ ὁ προσφιλὴς Βασιλεύς, διότι τὴν δημοτικότητά του ἀπέκτησεν ἐκ τῆς ἀρχιστρατηγίας. Πρὸς Αὐτὸν στρέφεται ἡ πεποίθησις τῶν στρατευομένων καὶ διοικούντων αὐτοὺς ἀξιωματικῶν. Εἴτε μέγας, εἴτε μικρός, εἴτε ἱκανὸς εἴτε μεγαλοφυής, αὐτὸς σήμερον ἐνσαρκώνει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ στρατευομένου μαχίμου πληθυσμοῦ τῆς Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα). Τὸ κεφάλαιον τοῦτο εἶναι εὐτυχὴς σήμερον ἡ Ἑλλάς, ὅτι δύναται νὰ χρησιμοποιηθῇ, ἀλλὰ θὰ τὸ χρησιμοποιήσῃ τὴν προσήκουσαν ὥραν πολεμικῶς. Ὀφείλει ὅμως νὰ χρησιμοποιήσῃ ἐγκαίρως ἀπὸ τοῦδε τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατηγείου εἰς Ἀθήνας. Καὶ ἀριβῶς, κύριοι, διέκρινα τὰ δύο ταῦτα στάδια. Ζητῶ δὲ προπαρασκευαστικῶς τὴν ὀργάνωσιν, ὀργάνωσιν ὑπενθυμίζουσαν ὅτι εἶνε τὸ Στρατηγεῖον, τὸ ὁποῖον Ἑλληνιστὶ δρῶν, Ἑλληνιστὶ σκεπτόμενον, ἦγε τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ νίκης εἰς νίκην κατὰ τοὺς βαλκανικοὺς πολέμους, τὸ Στρατηγεῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ συνολικῇ συνθέσει αὑτοῦ ἀπήλαυε τῆς προσηκούσης ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἀσχέτως ἐὰν πρὸς ἄτομά τινα, ἐκ τῶν ἀποτελούντων αὐτὸ δυσφόρως εἶχον ἄλλα ἄτομα ἀνήκοντα εἰς τὸν στρατόν. Καθ’ ἣν ὥραν ὅμως ὁ πόλεμος διεξάγεται, αἱ συμπάθειαι καὶ αἱ ἀντιπάθειαι πρὸς τὰ ἄτομα ἐκλείπουσι καὶ ὑποκύπτουν εἰς τὴν ὑποβολὴν τῆς ἀξίας καὶ τῆς ἱκανότητος. Πάντα ἱκανόν, πάντα ἄξιον ὀφείλετε νὰ συγκεντρώσητε πέριξ τῆς βασιλικῆς ἁλουργίδος ἵνα ὀργανωθῇ ἡ κατεύθυνσις τῆς πολέμου ἐντεῦθεν καὶ ἵνα τὰ τμήματα τοῦ στρατοῦ εἰς πᾶν σημεῖον τῆς ἐμπολέμου χώρας κατευθύνονται ἀπὸ κεντρικῆς διευθύνσεως πρὸς ἐκτέλεσιν κεντρικῶν διαταγῶν· τὸν Βασιλέα δὲ ὡς Ἀρχηγὸν στρατοῦ, θὰ ἐπιστῇ ἡ ὥρα καθ’ ἣν θέλει χρησιμοποιήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ ψυχή. Μὴ λησμονῶμεν, κύριοι, καὶ δὲν λησμονῶμεν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι τεσσάρων ἐτῶν πικρὸν ἀγῶνα διεξαγάγωμεν καὶ τοιαύτας πικρίας συνεκομίσαμεν χάριν τῆς ἰδέας ταύτης ὅτι δὲν ὑπήρξαμεν εἰδωλολάτραι, δὲν ἠγωνίσθημεν οὐδὲ ἐκινδυνεύσαμεν διὰ τὴν εὐχαρίστησιν νὰ ἐπανίδωμεν λατρευτὸν πρόσωπον. Ἠναγκάσθημεν καὶ ἐκινδυνεύσαμεν πρὸς ἀποκατάστασιν ἐπὶ τοῦ ἁρμοδίου στηλοβάτου μιᾶς ἐθνικῆς ἰδέας, μιᾶς ἐθνικῆς ἐλπίδος. (Χειροκροτήματα). Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐλατρεύθη ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου, ἐὰν ἀγωνισταὶ τοῦ ἀγῶνος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἔσπευδον ὅλοι οἱ πολιτευόμενοι τῆς Ἑλλάδος εἰσελθόντες νικηφόροι εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ἐὰν τοῦτο ἐγένετο ὀφείλεται εἰς τὴν παράδοσιν τὴν Ἑλληνικὴν καὶ τὴν παράδοσιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐστερέωσε τὴν συνοχὴν τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς, εἰς τὴν παράδοσιν τῆς διαδοχῆς τοῦ Κωνσταντίνου τοῦ Παλαιολόγου ὑπὸ ἄλλου Κωνσταντίνου Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὅταν οἱ θρῦλοι τῆς Κωνσταντινουπόλεως περιεστρέφοντο περὶ τὸ ἆσμα ἐκεῖνο τὸ θρυλικὸν «Σώπα κυρά μου Δέσποινα καὶ μὴ πολυδακρύζῃς πάλι μὲ χρόνια μὲ καιρούς, πάλι δικά μας θἆναι», περὶ τὸν θρῦλον τοῦτον ἡλίσσετο τὸ φάσμα τοῦ μαρμαρωμένου Βασιληᾶ καὶ μία ἀκτὶς ἀκτινοβολοῦσε τὴν ἰδανικὴν μορφὴν τοῦ προσδοκομένου νεωτέρου Κωνσταντίνου τοῦ ἐλευθερωτοῦ. (Χειροκροτήματα). Εἰς τὴν μάχην δὲν θὰ μεταβῇ ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος διὰ νὰ καταδιώξῃ τὸν Μουσταφᾶ Κεμὰλ εἰς τὴν Ἄγκυραν. Εἰς τὴν μάχην θὰ μεταβῇ ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος τότε μόνον, ὅταν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἐν πλήρει γνώσει τῆς Διεθνοῦς καταστάσεως καὶ ἐν πλήρει ἐπιγνώσει τῶν στρατιωτικῶν συνθηκῶν τῶν ἐπιτρεπουσῶν τὴν κίνησιν ταύτην, ὅταν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὑπὸ τὴν εὐλογίαν τῆς θείας Προνοίας λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν ἐνεργείας, ἥτις θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ἐκτελεσθῶσιν αἱ βουλαὶ τοῦ Ὑψίστου καὶ νὰ πληρωθῇ τὸ ὄνειρον τοῦ Γένους καὶ τότε μόνον θὰ μεταβῇ ὁ Βασιλεὺς ἐπὶ κεφαλῆς μαχομένου στρατοῦ, ὅταν ὁ μαχόμενος στρατὸς ἐνταλῇ ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς ὅπως προβῇ εἰς πραγματοποίησιν ὅλων τῶν παλαιῶν ὀνείρων καὶ εἰς εὐόδωσιν ὅλων τῶν παλαιῶν πεπρωμένων τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, ἅτινα προσεγγίζουσι πλέον εἰς τὴν ποθητὴν ὥραν τῆς πραγματοποιήσεώς των. Ἄς εὐχηθῶμεν αἴσιον τὸ τέρμα τοῦτο τοῦ ἀγῶνος τοῦ ἀρχομένου. Ἀλλ’ ὅπως τὸ τέρμα τοῦτο γίνῃ εὐτυχὲς καὶ αἴσιον, ἓν πρέπει νὰ εἶναι τὸ σύνθημα ἡμῶν ὅλων, ὅτι πᾶς Ἕλλην καλεῖται ἤδη νὰ ἐκτελέσῃ τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα μέγιστον καὶ ὕπατον καθῆκον. (Ζωηρὰ καὶ ἐνθουσιώδη χειροκροτήματα, φωναὶ δὲ ἐκ τῆς Αἰθούσης καὶ τῶν Θεωρείων «στὴν Πόλι, στὴν Πόλι».

§122Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§123ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι. Ὄχι. Αὔριον.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§125Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύο λέξεις θὰ εἴπω. Πάντες θὰ ἐλάβατε ἀφορμὴν νὰ παρατηρήσητε ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη λήψεως μέτρων τινῶν, ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὰς περιστάσεις τὰς πολεμικάς, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα, εἶναι ἀπαραίτητον νὰ ληφθῶσι, πρὸς καταστολὴν παρεκτροπῶν, δυναμένων νὰ ἀποβῶσιν ἐπιζημίων εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Πρόκειται περὶ κηρύξεως τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου, τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ γίνῃ ἐφαρμογὴ λίαν περιωρισμένη καὶ τοῦτο ἐὰν ἤθελε καταστῆ ἀναγκαῖον, μετὰ τὴν χορήγησιν τῆς ἀδείας. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐπιτρέψῃ ἵνα κηρυχθῇ ὁ Στρατιωτικὸς Νόμος.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπηύθυνε πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὸ ἑξῆς ἔγγραφον: (ἀναγινώσκει). «Πρὸς τὴν Γʹ Ἐθνικὴν Συνέλευσιν τῶν Ἑλλήνων. Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν ὅτι λόγοι ἀσφαλείας καὶ δημοσίας τάξεως ἐπιβάλλουσιν, ὅπως κηρυχθῶσιν εἰς κατάστασιν πολιορκίας ἅπασα ἡ Πελοπόννησος, ἡ Στερεὰ Ἑλλάς, ἡ Θεσσαλία, ἡ Ἤπειρος, ἡ Μακεδονία καὶ αἱ Ἑλληνικαὶ νῆσοι (τῆς τοιαύτης καταστάσεως κηρυχθείσης ἤδη ἐν Θράκῃ, συνεπείᾳ τῆς ἀδείας τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῆς χορηγηθείσης κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 29ης Ἰανουαρίου 1921), λαμβάνομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τῆς Συνελεύσεως πρότασιν πρὸς παροχὴν ἀδείας διὰ τὴν ἔκδοσιν τοῦ οἰκείου Β. Διατάγματος, συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 91 τοῦ Συντάγματος, λόγῳ τῆς ὑφισταμένης ἐμπολέμου καταστάσεως. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 29 Μαρτίου 1921. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου

καὶ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης

Δ. Π. ΓΟΥΝΑΡΗΣ

Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν

Ν. Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ»

Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν, χορηγεῖ τὴν ἄδειαν;

§127ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι. Ὄχι. (Πλεῖστοι πληρεξούσιοι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς διαμαρτύρονται ζητοῦντες νὰ μὴ χορηγηθῇ ἡ ἄδεια, ἄλλοι δὲ προτείνουσι νὰ ἀναβληθῇ, ὅπως συζητηθῇ κατὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν).

§128Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὸν λόγον παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε.

§129Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Αὔριον, κύριε Πρόεδρε.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἐπιθυμῆτε νὰ ἀγορεύσητε, ὁρίστε, ἄλλως θὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν ἐὰν δέχηται τὴν πρότασιν.

§131Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν τοιαῦτα μέτρα νὰ λαμβάνωνται ἐξ ὑφαρπαγῆς.

§132Ν. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. Ἀπόψε, κύριε Πρόεδρε.

§133Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ, πρέπει νὰ εἴμεθα ἐν τάξει. Ἐγένετο συζήτησις πολιτική. Εἶναι ἐγγεγραμμένοι συνάδελφοι ἐπὶ τῆς πολιτικῆς συζητήσεως νὰ ὁμιλήσωσιν. Ὅταν ἐτελείωσα ἐγὼ τὸν λόγον, οἱ περισσότεροι συνάδελφοι ἐξεδήλωσαν τὴν ἐπιθυμίαν νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, ἵνα συνεχίσωμεν αὔριον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑποβάλλει αἴτησιν ἀδείας διὰ τὸν Στρατιωτικὸν Νόμον. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἀντίρρησιν, ἀλλὰ θέλομεν νὰ συζητήσωμεν καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χαλάσῃ ἡ σειρὰ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως ἀπόψε, ἐνῷ ἐξεδηλώθη ἡ ἐπιθυμία τῆς Συνελεύσεως νὰ παύσῃ συνεδρίασις ἀπόψε, ἵνα συνεχίσωμεν αὔριον. Ὅ,τι ζητεῖται ταύτην στιγμὴν εἶναι ἔκτροπον. Ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, θὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν ὁποίαν ἀνεγνώσατε, θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ καὶ αὔριον θὰ ψηφισθῇ.

§134Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Ὅταν ἐγένετο ἡ διακοπὴ τῆς συζητήσεως διὰ νὰ συνεχισθῇ αὔριον ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, παρεκάλεσα τὴν Συνέλευσιν νὰ δεχθῇ, ἵνα ὑποβάλω εἰς αὐτὴν τὴν αἴτησιν ἀδείας πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου. Τοῦτο ἐπέτρεψεν ἡ Συνέλευσις νὰ ὑποβάλω τὴν αἴτησιν. Ὑπέβαλον λοιπὸν τὴν αἴτησιν, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ τὴν ἄδειαν πρὸς κήρυξιν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου διὰ Β. Διατάγματος. Ἐποιήσαμεν τὴν δήλωσιν ὅτι πρόκειται περὶ ἐφαρμογῆς λίαν περιωρισμένης καὶ προσέθηκα ὅτι οὐδὲ κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐκείνην θέλει ἐκδοθῇ τὸ Β. Διάταγμα ἐὰν ἤθελε καταδειχθῇ ἐκ τῆς χορηγίας τῆς ἀδείας τῆς Συνελεύσεως, ὅτι εἶναι περιττὴ ἡ ἔκδοσις τοῦ Β. Διατάγματος. Ἐὰν ὑπάρχωσι πολλοὶ συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν διάθεσιν νὰ συζητήσωσιν ἐπὶ τῆς κατὰ τοιοῦτον τρόπον κανονικῶς ὑποβληθείσης αἰτήσεως, θὰ παρακαλέσω νὰ δεχθῶσιν ἵνα αὔριον, πρὸ τῆς συζητήσεως περὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ συμμετάσχω καὶ ἐγὼ, συζητήσωμεν περὶ αὐτῆς.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν συναινῇ, ὅπως ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τῆς προτάσεως διὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν, ὑπὸ τὸν ὅρον ὅπως συζητηθῇ πρὸ τῶν ἀγορεύσεων τῶν κ.κ. πληρεξουσίων τῶν ἐγγεγραμμένων νὰ ὁμιλήσωσιν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς συζητήσεως.

§136ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5ην μ. μ. αὔριον. (Ὥρᾳ 9.30′ μ.μ.)