1921.01.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 5η

Πέμπτη 21ης Ἰανουαρίου 1921

Προεδρία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρᾳ 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικά τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: Ἡ Σπυριδοῦλα χήρα Γ. Δημαρᾶ, αἰτεῖται ἀνάλογον ἀποζημίωσιν, ἀπωλέσασα τοὺς δύο υἱούς της ἐν πολέμῳ. Οἱ ἀπελαθέντες, πρὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἔφεδροι ἀξιωματικοί, ζητοῦσιν ἀποζημίωσιν. Κατάδικοι φυλακῶν Πύλου αἰτοῦνται βασιλικὴν χάριν ἢ ἀναστολὴν, κατὰ τὸ ἥμισυ τῆς ποινῆς των. Ὁ ἀρχιφύλαξ δασῶν Μηθύμνης ἀναφέρει, ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος Λέσβου Δ. Σάββας, κατὰ τὸν Νοέμβριον π. ἔ. ἐξύβρισε σκαιῶς τοὺς Παλαιολαδίτας. Οἱ Βορειοηπειρῶται, οἵτινες, πιστεύσαντες εἰς τὴν διαβεβαίωσιν τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, ὅτι ἡ προσωρινὴ ὑπ’ αὐτῶν κατοχὴ ἐγένετο διὰ στρατιωτικοὺς λόγους, καὶ ὑπέστησαν καὶ ὑφίστανται κατὰ τὴν ἐπακολουθήσασαν τυραννικὴν κατάστασιν, χάριν τῆς ἀλληλεγγύης πρὸς τὸν λοιπὸν Ἑλληνισμόν, πολλά, χαιρετίζουσι χαρμοσύνως τοὺς ἀντιπροσώπους ἀδελφοὺς τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἐκφράζουσιν εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τὴν ἀφοσίωσίν των εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἰδεῶδες, τὴν ἐμμονὴν εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν καὶ τὴν ὁριστικὴν ἐπάνοδον τῆς Βορείου Ἠπείρου εἰς τὰς ἀγκάλας τῆς μητρὸς Ἑλλάδος καὶ εὔχονται, ἐπὶ τῇ ἐνάρξει τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, πλήρη εὐόδωσιν τοῦ πατριωτικοῦ αὐτῆς ἔργου. (Τὸν χαιρετισμὸν ἀκούουσι ἱστάμενοι ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι).

§3Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τοῦ χαιρετισμοῦ αὐτοῦ τῶν Βορειοηπειρωτῶν δέον νὰ γίνῃ συζήτησις καὶ παρακαλῶ νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα συζητήσεως ἐπὶ τοῦ θέματος. Νομίζω, ὅτι ὁ χαιρετισμὸς ἐπιβάλλει ὑποχρέωσιν ν’ ἀπαντήσωμεν, καὶ ἀπάντησις πρέπει νὰ γίνῃ κατόπιν συζητήσεως καὶ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως.

§4ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, Μάλιστα.

§5Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ ὡσαύτως νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν νὰ ἐκφράσῃ καὶ αὐτὴ τὸν ἀντεχαιρετισμόν, τὸν ὁποῖον ὀφείλει εἰς τὴν ἡρωϊκὴν Βόρειον Ἤπειρον καὶ νὰ διαμαρτυρηθῇ διὰ τὰ δεινά, εἰς τὰ ὁποῖα ἔπεσε ἡ ἔνδοξος καὶ πολυπαθὴς αὐτή χώρα.

§6Ε. ΧΑΤΖΗΣ. Καὶ ἔπεσε.

§7Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ τὴν ἀνεγείρωμεν ἡμεῖς.

§8Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καθορίσατε ἡμέραν συζητήσεως.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ὡρισμένως εὑρισκόμεθα ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ. Ἔκαμον μίαν ἀνακοίνωσιν καὶ ἡ Συνέλευσις δύναται νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν πρὸς συζήτησιν, ἢ νὰ ἐγγραφῇ αὔριον πρώτη εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν ἢ νὰ συζητηθῇ κανονικῶς.

§10Ε. ΧΑΤΖΗΣ. Ἐπειδὴ τὸ ζήτημα εἶναι ἐνθουσιωδεστάτης σημασίας, πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Κυβέρνησις ἂν δέχεται συζήτησιν.

§11Α. ΤΖΩΝΗΣ. Παρακαλῶ ν’ ἀκούσω τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἂν δέχηται τὴν συζήτησιν, διότι οἱ Βορειοηπειρῶται, ἔπαθον πολλὰ καὶ διατελοῦν ἀκόμη ὑπὸ τὸν ζυγόν.

§12Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Β. Ἠπείρου δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ συγκινηθῇ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Τῆς συγκινήσεως ταύτης μετέχει ἐκ βάθους καρδίας ἡ Συνέλευσις καὶ παρακαλεῖ, ὅπως εὐαρεστηθῇ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν πρὸς συζήτησιν, ἵνα γίνῃ αὕτη ὅσον τὸ δυνατὸν εὐρυτέρα.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§14Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι· ἀπὸ τῆς χθὲς προετιθέμην νὰ ἐπιτελέσω καθῆκον ἱερὸν κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἡ ὁποία δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι θὰ συμμερισθῇ τὴν γνώμην μου περὶ τοῦ ἐκτελεστέου καθήκοντος. Ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ἐν σχέσει πρὸς τὸν ἀείμνηστον Ἰωάννην Δραγούμην, ὁ ἔντιμος ἀντιπρόσωπος Θεσσαλονίκης, χθές, μὲ ἠνάγκασε νὰ ἀναβάλω διὰ τὴν σήμερον τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην μου προηγεῖται παντὸς ἄλλου. Τὴν 31ην Μαΐου τοῦ ἔτους 1917, ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν Κωνσταντῖνος, ἀπερχόμενος τῆς Ἑλλάδος, κατ’ ἐπιταγὴν καὶ ἐπιβολὴν ξένων θελήσεων, ἀσχέτων πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, κατέλιπεν ἐπὶ τοῦ Θρόνου τὸν δευτερότοκον Αὐτοῦ υἱόν, ὡς Βασιλέα θεωρούμενον παρὰ τῶν ἐνασκησάντων τὴν ἐπιβολὴν ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς θελήσεως, ὡς τοποτηρητὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου θεωρούμενον ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ὁ Ἡγεμονίδης οὗτος, οὗτινος τὸ ὄνομα ὡς Βασιλέως Ἀλεξάνδρου Αʹ διέπει τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος, ὡς διεπλάσθη αὕτη ἐπὶ μίαν τριετίαν, Ἡγεμονίδης οὗτος ὑπῆρξεν ἐντεταλμένος μάρτυς, ἐπὶ τοῦ Θρόνου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀνῆλθεν ἐπὶ Θρόνου, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἀπεμάκρυναν τὸν Πατέρα Αὐτοῦ. Ἐνήσκησε Βασιλικὰ καθήκοντα θεωρούμενος ὡς Βασιλεύς, μὴ ἀσκῶν πραγματικὴν δικαιοδοσίαν. Ἐμαρτύρησεν πολιτικῶς, ἐμαρτύρησεν οἰκογενειακῶς, ἐμαρτύρησε ψυχολογικῶς καὶ δικαιοῦμαι νὰ διακηρύξω ὅτι μεταξὺ τῶν μαρτύρων, τοὺς ὁποίους ἀπαριθμεῖ ἡ τριετὴς τελευταία ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας, κατέχει τὴν πρώτην θέσιν. Ἐκεῖνος, ὅστις, ἐκ τῆς διαχειρίσεως τῶν Ὑψηλῶν καθηκόντων καὶ ἐκ τῆς ἐντολῆς τῆς πατρικῆς, πρὸς ἣν ἦτο σύμφωνος ἡ ἐντολὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἀρραβὼν τοῦ νομίμου Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὸν θρόνον, ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ καταπίνῃ καθημερινῶς καὶ αὐτὰς τὰς ὕβρεις πρὸς τὸν γεννήτορα αὐτοῦ. Ἐννόησεν ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος καὶ τῶν περιθάλψεων τῆς μητρὸς ἐστερήθη. Ἐστερήθη, ἐσκεμμένως, σκληρᾶς γενομένης ἀρνήσεως πρὸς τὴν μητέρα, τὴν ὁποίαν παρέστησαν συγχρόνως πρὸ τοῦ Διεθνοῦς κοινοῦ ὡς ἀνάλγητον· τὴν μητέρα αὐτήν, ἡ ὁποία σπαρασσομένη ἐκ τῆς ἀγωνίας ἐζήτει νὰ παράσχῃ τὴν συνδρομήν της, εἰς τὸν νοσοῦντα βαρέως υἱόν της. Ἀπέθανεν ὁ Ἡγεμονίδης καὶ τὸν νεκρὸν αὐτοῦ συνώδευον ἄνθρωποι ἀσυμπαθεῖς, φυλαττόμενοι ὑπὸ τῶν σωματοφυλάκων των καὶ ἄνθρωποι συμπαθεῖς περιφρουρούμενοι ὡς ὅμηροι, ὑπὸ τῶν ἀστυνομικῶν ὀργάνων. Ὁ δὲ Ἑλληνικὸς Λαός, δὲν ἔσχε τὴν εὐκαιρίαν διὰ τῶν νομίμων ἀντιπροσώπων του, νὰ ἐπιδείξῃ τὴν στοργὴν αὐτοῦ πρὸς τὸν ἀπελθόντα μάρτυρα Ἡγεμονίδην. Ἐθεώρησα λοιπὸν ἱερὸν καθῆκον νὰ προκαλέσω τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ἵνα ἐκφράσῃ τὸ πραγματικὸν πένθος τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς διὰ τὸν ἄδικον θάνατον ἑνὸς μάρτυρος Ἡγεμονίδου καὶ ἵνα ἀποφασίσῃ νὰ στήσῃ τὴν προτομὴν αὐτοῦ δημοσίᾳ δαπάνῃ ἐπὶ τοῦ τάφου του καὶ καταθέσῃ ἐπὶ τούτου στέφανον, ὡς ἡ πραγματικὴ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς. Οὕτω θέλομεν ἀποδεχθῆ καὶ διακηρύξῃ ὅτι ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι οἱ νόμιμοι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, θεωροῦμεν τὸν Ἡγεμονίδην ἐκεῖνον, ὡς πραγματικὸν Ἡγεμονίδην τοῦ Ἑλληνικοῦ οἴκου, παθόντα ὑπὲρ πατρίδος καὶ ὑπὲρ τοῦ θρόνου. (Χειροκροτήματα).

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίρρησις ἐπὶ τῆς ὑποβληθείσης προτάσεως ἐκ μέρους τῶν κ. κ. πληρεξουσίων;

§16ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι. Ὄχι.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη τὴν πρότασιν. Ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς Συνελεύσεως. Ὁ κ. Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§18Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι πληρεξούσιοι, ἵνα ὅσον τὸ δυνατὸν συντόμως μετάσχω καὶ ἐγὼ τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης συζητήσεως. Ἀληθῶς πανταχοῦ καὶ πάντοτε, αἱ Ἐθνικαὶ Συνελεύσεις τότε καὶ μόνον ἐπιτυγχάνουσι τοῦ σκοποῦ αὐτῶν, ὅταν αἱ ἀποφάσεις αὐτῶν καὶ ἡ ἐν γένει πορεία συμβαδίζουν πρὸς τὴν θέλησιν τὴν κοινήν, πρὸς τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ἄλλως αἱ Ἐθνικαὶ Συνελεύσεις, ἐκτρεπόμεναι τῆς θελήσεως τῶν λαῶν, τῶν ἐκλεξάντων αὐτάς, εἶναι πεπρωμένον νὰ ἀποτυγχάνωσιν. Καὶ οὐδαμῶς μὲν ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀμφιβάλλω, ὅτι τὸ παρὸν σοβαρώτατον Ἑλληνικὸν Συνέδριον, θέλει ἐπιτύχει τοῦ σκοποῦ, δι’ ὃν ἀπεστάλη ἐνταῦθα. Καὶ οὐδαμῶς ἑπομένως ἀμφιβάλλω, ὅτι ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς ψηφίσμασι καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀποφάσεσιν αὐτοῦ, θέλει ἐκπροσωπεῖ τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν. Ποία ἄραγε, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ἡ ἐθνικὴ συνείδησις καὶ ἡ θέλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀποστέλλοντος ἡμᾶς ἐνταῦθα; Ἐβουλεύετο ἄρα γε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς καὶ ἐσκέπτετο περὶ Βουλῆς Ἀναθεωρητικῆς, ἢ ἐβουλεύετο καὶ ἐσκέπτετο περὶ Συνελεύσεως Συντακτικῆς; Ἐὰν τὸ δεύτερον, πρὸς ὃ καὶ ἐγὼ συντάσσομαι, ἑπόμενος τῇ γνώμῃ τῶν προαγορευσάντων, οὐδὲν δικαίωμα κεκτήμεθα, ἵνα ἀποτραπῶμεν τῆς τοιαύτης ῥητῆς ἐντολῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἵνα δὲ εὕρωμεν, ποία ἀκριβῶς ἦτο ἡ θέλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, δέον νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὰ πρὸ τῆς ἐκλογῆς τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Τὸν ἀγῶνα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διεξῆγε κατὰ τὸ μέγιστον μέρος, ἡ τότε συνεργαζομένη ἀντιπολίτευσις διὰ τῶν μελῶν αὐτῆς. Τὰ διαγγέλματα, ἅτινα συνέτασσεν, ἅτινα δ’ ἐφρόντιζεν πάσει δυνάμει ἵνα λαμβάνωσιν εὐρυτάτην διάδοσιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἰδεῶν τούτων συνετάσσοντο, καὶ ἀσμένως ἀπεδέχετο αὐτὰ καὶ τὰς ἰδέας αὐτῆς ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Εἶναι τὰ μάλιστα ἐπίσημα, τὰ κείμενα ἐκεῖνα, καὶ δὲν παρῆλθε βεβαίως ἔκτοτε πολὺς χρόνος, ὥστε περιττὸν ἤθελεν εἶσθαι, ἵνα ἐπιχειρήσωμεν νὰ ἀναγνώσωμεν ταῦτα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ. Τὰ δὲ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ἀπαρτίζοντα τὴν συνεργαζομένην ἀντιπολίτευσιν καὶ δι’ ἐνυπογράφων ἄρθρων ἰδίᾳ, ἕκαστον ἐξέφερον τὰς τοιαύτας γνώμας αὐτῶν, καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀπεδέχετο αὐτάς. Ἐκ νεαρωτάτης ἡλικίας ἐθισθεὶς, εἴς τε τοὺς πολιτικοὺς καὶ δημοσιογραφικοὺς ἀγῶνας, ἐνόμιζον, ὅτι ἐν οὑτωσὶ σπουδαίαις στιγμαῖς τῆς πατρίδος οὐδενὶ τῶν δυναμένων, ἐπετρέπετο ν’ ἀναρτήσῃ τὰ ὅπλα αὐτοῦ εἰς τὸν τοῖχον τοῦ δωματίου αὐτοῦ, καὶ νὰ κοιμᾶται νήδυμον ὕπνον. Ἐν τῷ μέτρῳ τῶν ἀσθενῶν μου δυνάμεων, προσεπάθησα καὶ ἐγὼ ἑκάστοτε νὰ ἐκφέρω τὰς περὶ τῆς τότε φοβερᾶς καταστάσεως γνώμας μου. Αἱ δὲ γνῶμαι μου ἐκεῖναι συνέπιπτον πρὸς τὴν δεδηλωμένην θέλησιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τουτέστιν ὅτι θέλωμεν κατέλθει εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα, ὑψοῦντες τὴν σημαίαν, οὐχὶ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἀλλὰ αὐτῆς ταύτης τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τῆς Συντακτικῆς. Τοιουτοτρόπως τῇ 28ῃ Δεκεμβρίου τοῦ 1919 ἔτους, ἐν μελέτῃ, ἥν ἐδημοσίευσα ἐν τῇ «Καθημερινῇ» ὑπὸ τὸν τίτλον: «Ἡ Συνεργαζομένη Ἀντιπολίτευσις καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις» ἔγραφον. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναγνώσω ὀλίγας τινὰς γραμμάς. (Ἀναγινώσκει): «Μόνον Ἐθνικὴ Συντακτικὴ Συνέλευσις, οὕτως ἐκλεγομένη, θέλει ἀντιπροσωπεύσῃ τὴν Ἐθνικὴν κυριαρχίαν, τὴν φοβεράν, καθὸ δικαίαν, τὴν ἀληθῆ, καθὸ ἐκ τῆς καθολικῆς βουλήσεως προερχομένην, τοιούτων δὲ καὶ τοσούτων μεγάλων γεγονότων, οἷα τὰ κατὰ τοὺς τελευταίους τούτους χρόνους ἐν Ἑλλάδι συντελεσθέντα, τὴν νομιμοποίησιν μιᾶς Ἐθνικῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἐλευθέρως καὶ ἀνεπηρεάστως ἐκλεγομένην, δύναται νὰ κηρύξῃ καὶ νὰ ἐπιβάλλῃ. Καὶ ἡ ἀνάγκη αὕτη ἡ ἐπιτακτικὴ ἐστὶ καὶ ἀναβολῶν ἀνεπίδεκτος. Καὶ τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν καὶ ἡ Κοινωνία ἡ Ἑλληνικὴ ἀνάγκην ἀναπόδραστον ἔχωσι καὶ ἠρεμίας καὶ περισυλλογῆς. Ἡ δὲ ἠρεμία καὶ ἡ περισυλλογὴ μόνον διὰ τῆς ὡς εἴρηται Ἐθνοσυνελεύσεως εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ὁλομερὴς ἑνιαία, μόνιμος καὶ ἀποτελεσματική. Ἀλλ’ ἐὰν ἦσαν μόνον τὰ κείμενα ταῦτα, ἅτινα ἐκ τῶν προτέρων καθώριζαν τὸν χαρακτῆρα τοῦ μέλλοντος Ἐθνικοῦ Συνεδρίου, ἴσως ἠδύνατό τις νὰ ἀμφιβάλλῃ περὶ ὅσων λέγω. Ἀλλ’ ἔχομεν κύριοι, εὐτυχῶς δι’ ἡμᾶς καὶ ἀτυχῶς διὰ τοὺς ἀντιφρονοῦντας καὶ ἄλλα κείμενα, ἐκφράζοντα τὰς ἰδέας, ἃς εἶχον τότε οἱ κυβερνῶντες τὰ πράγματα τῆς πατρίδος. Αὐτὰ λοιπὸν τὰ κείμενα, Νόμοι, Νομοθετικὰ Διατάγματα, Διατάγματα Ἐκτελεστικά, οὐδὲν ἄλλο ἔλεγον, εἰμὴ ὅτι, αἱ μέλλουσαι ἐκλογαὶ θέλουσι ἀναδείξει Συνέλευσιν Συντακτικὴν καὶ οὐχὶ Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν. Τοιουτοτρόπως τὸ Βασιλικὸν Διάταγμα τῆς 14ης Ἰουνίου 1917 ἔτους, δι’ οὗ ἀνεστέλλοντο αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις περὶ δικαστικῶν καὶ εἰσαγγελικῶν ὑπαλλήλων, ἔλεγε: «Τὸ παρὸν Διάταγμα ὑποβληθήσεται εἰς τὴν κύρωσιν Ἐθνοσυνελεύσεως». Οὐδὲ ἐπετρέπετο νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ὡμίλει περὶ Ἐθνοσυνελεύσεως, εἶχεν ἐν νῷ τὴν ἰδέαν, Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Διότι ἡ ἀντίθεσις Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς εἰς ἐκείνους πρὸ πάντων ἦτο λίαν γνωστή, διότι ἐκεῖνοι καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ ἀπὸ τῶν δημοσιογραφικῶν αὑτῶν ὀργάνων, ὁσάκις ἤθελον νὰ ὁμιλήσωσι περὶ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἔγγραφον τὰς λέξεις ταύτας. Ἄν ἐν τῷ ρηθέντι Διατάγματι εἶχον ἐν νῷ τότε ὅτι πρόκειται περὶ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, δὲν θὰ ὡμίλουν περὶ Ἐθνοσυνελεύσεως, ἥτις ἐκ βάσεων ἀντιτίθεται πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τῆς 29ης Ἰουνίου 1917 ἔτους, ἡ φέρουσα τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βενιζέλου καὶ τῶν συνεργῶν, ἡ συνοδεύουσα τὸ ταὐτόχρονον Βασιλικὸν Διάταγμα, δι’ οὗ ἀνεκαλεῖτο ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωὴν ἡ Βουλὴ τῆς 31ης Μαΐου, ἡ ἔκθεσις ἐκείνη, ὡμίλει οὐχὶ περὶ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἀλλὰ αὐτὴ αὕτη περὶ Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἔλεγε δὲ ἡ ἔκθεσις, ὅτι: «ἡ Ἐθνοσυνέλευσις αὕτη θὰ ἐπισφραγίσῃ καὶ θὰ στερεώσῃ τὴν νέαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων». Ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τῇ 14ῃ Ἰουνίου 1917 ἔτους, ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ προσφιλοῦς αὐτῷ ἐξώστου τοῦ ξενοδοχείου τῆς Μεγάλης Βρεττανίας πρὸς ὀλίγους τινὰς ἐγκαθείρκτους συγκεντρωμένους, ἔλεγε περὶ συγκλήσεως Ἐθνοσυνελεύσεως. Καὶ τῇ 26ῃ Ἰουνίου 1917 ἔτους ἐν Πειραιεῖ πρὸς τὰ ἐργατικὰ Σωματεῖα ὡμίλει περὶ συγκλήσεως Ἐθνοσυνελεύσεως ἡ ὁποία: «Θὰ συνέλθῃ προσεχῶς καὶ θὰ συζητηθοῦν καὶ θὰ ξεκαθαρισθοῦν ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα, διὰ νὰ ἀποκτήσῃ τοιουτοτρόπως ὁ λαὸς τὸ καθαρῶς δημοκρατικὸν πολίτευμα». Ἀλλ’ ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ συζητήσεως καθαρῶς δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ἠδύνατο ἆρα γε ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ νὰ συζητήσῃ περὶ τούτου; Καὶ ἐκ τῆς τοιαύτης δηλώσεως τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ δὲν ἔπρεπεν ἀσφαλῶς νὰ τεκμαρθῇ, ὅτι τότε καὶ πάλιν αὐτὸς εἶχε τὴν γνώμην, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ δὴ περὶ Σώματος Συντακτικοῦ; Ἦτο δυνατὸν δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς νὰ δημοκρατοποιηθῇ τὸ πολίτευμα; Οὐχί, ἄρα, κύριοι, μόνα τὰ κείμενα τῆς τότε Διευθύνσεως τῶν ἀντιπολιτευτικῶν ἀγώνων τῆς συνεργαζομένης ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ κείμενα, τὰ ἐκ τῆς τότε Κυβερνήσεως ἀπορρέοντα, προδίδουσι τὴν ἐσωτέραν ἔννοιαν καὶ τὴν ἐσωτέραν βούλησιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ὅτι τουτέστιν ἐν ταῖς προθέσεσι αὐτῆς ἐνυπῆρχεν ἡ ἀπόφασις, περὶ Ἐθνοσυνελεύσεως, τουτέστι περὶ Σώματος Συντακτικοῦ, ἀδιάφορον ἂν μετὰ ταῦτα μετέβαλον γνώμην. Ἀλλὰ κύριοι, ἐκτὸς τούτων, οἱ πάντες, ἀνεξαρτήτως πτερύγων καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ καὶ οἱ τὸ ἐνεστὼς ἀντιπροσωπεύοντες καὶ οἱ τὸ παρελθὸν ἐκπροσωποῦντες, ὅλοι ζητοῦμεν πνεῦμα νέον νὰ ἐμπνεύσῃ ἡμᾶς, πνεῦμα νέον νὰ ἐπικαθήσῃ ἐπὶ τῆς χώρας πνεῦμα νέον νὰ διέπῃ τὰς τύχας τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ. Ὅλοι ἡμεῖς ζητοῦμεν πνεῦμα φιλελευθερώτατον, νὰ διέπῃ τὴν χώραν ἡμῶν, καίτοι ἐγὼ τοὐλάχιστον προσωπικῶς οὐδαμῶς ἀμφιβάλλω καὶ πέποιθα, ὅτι πνεῦμα φιλελευθερώτατον διεῖπε καὶ πρότερον τὴν χώραν ἡμῶν. Ὅλοι ἡμεῖς ζητοῦμεν τὴν γενικὴν πρόοδον, τὴν πρόοδον ἐν πᾶσιν. Ὅλοι θέλομεν τὰς νεωτέρας ἀντιλήψεις τῶν κοινωνιῶν καὶ τῶν πολιτειῶν. Ποῖα εἰσὶν ὅλα αὐτὰ θέλομεν ἀκούσει ἐν λεπτομερείᾳ παρ’ ἐκείνων, οἵτινες θέλουν εἰσηγηθῆ αὐτά. Ἀλλὰ πῶς, κύριοι, τὸ πνεῦμα τοῦτο τὸ νεωτεριστικὸν, πῶς ὅλοι αὐτοὶ οἱ ἀληθῶς εὐγενεῖς καὶ γενναῖοι ἀγῶνες καὶ ἁγνοὶ πόθοι, πῶς ἐπαναλέγω, κύριοι, αὐτὸ τὸ πνεῦμα τὸ φιλελεύθερον καὶ τὸ νεωτεριστικὸν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφυσηθῇ εἰς σῶμα γηραλέον, ἀριθμοῦν 60 ἐτῶν ζωήν; Διότι τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ἔτους, γηραλέον ἤδη, ἀριθμεῖ 60 ἐτῶν ζωήν, δυσκόλως δὲ εἰς γηραλέα σώματα, εἴτε πρόκειται περὶ ἀνθρώπων, εἴτε πρόκειται περὶ Σωμάτων, εἴτε πρόκειται περὶ θεσμῶν, δυσκόλως εἰς τὰ γηραλέα σώματα ἐμφυσῶνται αἱ μεγάλαι ἰδέαι, αἱ νεωτεριστικαὶ ἰδέαι. Λέγω, ὅτι τὸ Πολίτευμα εἶναι γηραλέον, διότι ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου τὰς θεμελιώδεις τῶν διατάξεων αὐτοῦ, αἵτινες οὐδαμῶς ἐτροποποιήθησαν διὰ τῶν συνταγματικῶν αὐτοῦ διατάξεων τοῦ Συντάγματος, τοῦ ψηφισθέντος κατὰ τὸ 1911 ἔτος. Αἱ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἔτους, οὐδαμῶς ἐθίχθησαν, διὰ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911. Εἰσὶν ἄρα γηραλέαι, καὶ ὡς τοιαῦται πρέπει νὰ τεθῶσιν ὑπὸ τὴν ἐξέτασιν ἡμῶν, ἂν εἶναι ἱκαναὶ καὶ ἂν συμβάλωσι σήμερον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τε ἐλευθέρου καὶ τοῦ δούλου Ἑλληνισμοῦ, ἐὰν ἀντιπροσωπεύωσι τὸ νέον πνεῦμα, τοὺς μεγάλους πόθους τῶν νεωτέρων Κοινωνιῶν καὶ τῶν νεωτέρων Πολιτειῶν. Καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ, ἐπιτρέψατέ μου ἵνα πιστεύσω καὶ φρονῶ, ὅτι καθῆκον ἔχομεν, ἂν θέλωμεν μάλιστα νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὴν βούλησιν τῶν ἐντολέων ἡμῶν, καθῆκον ἔχομεν νὰ φρονῶμεν, ὅτι συνεδρεύομεν ἐνταῦθα ὡς Σῶμα Συντακτικὸν καὶ οὐχὶ ὡς Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Οὔτε εἶναι δυνατόν, κύριοι, θεμελιώδεις τινὲς τοὐλάχιστον διατάξεις τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 ἔτους, νὰ παραμείνωσιν ὡς ἐψηφίσθησαν, διότι εἶναι σόλικοι καὶ ἀντεθνικαί. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, τὸ περὶ ἐκκλησίας διαλαμβάνον, θεμελιῶδες; Οὐδεὶς δύναται νὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην. Τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 ἔτους, ὅμοιον περίπου ἐκτὸς προσθήκης τινός, πρὸς τὸ ἄρθρον δεύτερον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἔτους, εἶναι θεμελιῶδες, καὶ θεμελιωδέστατον μάλιστα. Ὅτε ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ προέκειτο νὰ ψηφίσῃ τοῦτο, ἐγὼ δὲν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ συνεδρεύω ἐνταῦθα, ἀποκλεισθεὶς διὰ τῶν γνωστῶν μέσων τότε κατὰ τὰς ἐκλογάς. Ἐξήνεγκον ὅμως διὰ τοῦ τύπου, ὡς συνείθιζα, τὴν γνώμην μου περὶ ρήτρας τινός, τοὐτέστι περὶ τῆς τελευταίας παραγράφου τοῦ ἐν λόγῳ ἄρθρου καὶ εἶπον, ὅτι αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ, ὡς προτείνεται δι’ οὓς λόγους ἀνέφερον. Ἡ φωνή μου βεβαίως δὲν εἶχε τὴν δύναμιν ἵνα ἀκουσθῇ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐδὲ παραπονοῦμαι διὰ τοῦτο, οὐδὲ εἶχον τὴν δύναμιν, ἵνα ἐπιβάλω ἄλλως τὴν γνώμην μου. Ἔπραξα τὸ καθῆκόν μου, ἐξήνεγκον ἐπιστημονικῶς τὴν γνώμην μου, καὶ ἐσιώπησα, ἀναμένων τὴν κατάλληλον εὐκαιρίαν, ἵνα εἴπω πάλιν τὰς περὶ τοῦ ζητήματος τούτου γνώμας μου. Γνωρίζετε, κύριοι, τὴν ὀδυνηρὰν ἱστορίαν τῆς μεταφράσεως τοῦ Εὐαγγελίου, ὅτε οὐχὶ ὀλίγα θύματα ἔπεσον ἐν ταῖς Ἀθήναις. Ἐνόμισεν ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ τοῦ 1911 ἔτους, ὅτι δι’ οὗ τρόπου συνέταξε τὴν τελευταίαν παράγραφον τοῦ ἄρθρου δευτέρου τοῦ Συντάγματος, ἦτο ἐν πρέποντι, καὶ προελάμβανεν ἐν τῷ μέλλοντι ὁμοίας ἀποπείρας. Πῶς δὲ διετυπώθη τὸ ἄρθρον; «Τὸ κείμενον τῶν Ἁγίων Γραφῶν τηρεῖται ἀναλλοίωτον, ἡ εἰς ἄλλον γλωσσικὸν τύπον ἀπόδοσις τούτου, ἄνευ τῆς προηγουμένης ἐγκρίσεως καὶ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ἀπαγορεύεται ἀπολύτως». Ἀλλὰ ἐνταῦθα εἶναι τὸ λελανθασμένον. Διότι τὴν μετάφρασιν τοῦ Εὐαγγελίου οὐδὲ ἡ Μεγάλη τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία, ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει κέκτηται τὸ δικαίωμα, ἵνα μεταβάλῃ. Ἀλλ’ ἐγράφη λοιπόν τι ἐν τῷ Συντάγματι ἐκ βάσεως λελανθασμένον, ἐκ βάσεως ψευδὲς καὶ ἀποτρόπαιον.

§19Α. ΜΟΜΦΕΡΑΤΟΣ. Οὔτε ἐπιτρέπεται ἡ μετάφρασις.

§20Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Μετάφρασις τῶν κειμένων τῆς Καινῆς Διαθήκης, τῶν Εὐαγγελίων ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐπιτρέπεται. Οὐδὲν Πατριαρχεῖον, οὐδεμία Ἁγία Σύνοδος τῶν Πατριαρχείων ἐν Κωνσταντινουπόλει, οὐδεὶς ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, δύναται νὰ μεταβάλλῃ τὴν γλῶσσαν τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων. Ἀνεπιστήμονες ὅμως ὄντες καὶ ἀμαθεῖς, οἱ τότε τὸ τελευταῖον ἐδάφιον τοῦ Συντάγματος τοῦ ἄρθρου δευτέρου συγγράψαντες, ἐμερίμνησαν ἐπὶ μίαν δεκαετηρίδα νὰ ἐμφανίζωσιν εἰς τοὺς γνωρίζοντας τὰ πράγματα τὸν καθρέπτην τῆς ἀμαθείας αὐτῶν. Ἡ μετάφρασις τῶν κειμένων τούτων ἀντιβαίνει εἰς τὰς ἱερὰς παραδόσεις τῆς ἐκκλησίας, αἱ δὲ ἱεραὶ παραδόσεις εἶναι διατάξεις τοῦ Συντάγματος θεμελιώδεις, ἀναγραφόμεναι ἐν τῷ δευτέρῳ ἄρθρῳ αὐτοῦ. Δέον ἄρα τὸ ἄρθρον τοῦτο νὰ τροποποιηθῇ, ὡς πρὸς τὴν τελευταίαν αὐτοῦ παράγραφον. Ἀλλ’ ἐὰν πρόκηται περὶ Βουλῆς Ἀναθεωρητικῆς, προκειμένου περὶ θεμελιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος, πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ νὰ τροποποιήσῃ τὸ ἄρθρον αὐτό; Ἰδοὺ παράδειγμά τι, ἵνα πείσῃ πάντα ἀμφιβάλλοντα, ὅτι ἀκόμη καὶ τούτῳ λόγῳ δέον ἡ Συνέλευσις νὰ κηρύξῃ ἑαυτὴν, ὡς εἶναι δυνάμει τῆς συνειδήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, Συνέλευσιν Συντακτικήν. Λυποῦμαι, διότι κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν παρίσταται ἐνταῦθα ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργός, ἵνα ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον φίλον μου· ἔλαβεν ἄρα γε μέτρα τινὰ καὶ ποῖα; Ἢ σκέπτεται νὰ λάβῃ μέτρα τινὰ καὶ τίνα, εἴτε ὁ Ὑπουργὸς, εἴτε ἡ Ἱεραρχία κατὰ τοῦ τέως ψευδομητροπολίτου Ἀθηνῶν Μελετίου δι’ ὑπομνήματος αὐτοῦ πρὸς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἑλλάδος, ὅπερ, κύριοι, ἐκοπίασα φοβερὰ ἵνα βάλω εἰς χεῖράς μου. Ἐσκόπουν, λέγω, ἐὰν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἦτο ἐνταῦθα νὰ ἐρωτήσω αὐτόν· περιῆλθε τάχα εἰς γνῶσιν αὐτοῦ τὸ ἀποτρόπαιον τοῦτο κείμενον; Καὶ ποῖα μέτρα προτίθεται νὰ λάβῃ ἡ Πολιτεία, ἡ ἁρμοδία ἐξουσία τέλος πάντων κατὰ τοῦ Ἱεράρχου, ὅστις ἀπετόλμησε νὰ ζητήσῃ καὶ νὰ προτείνῃ τὴν μετάφρασιν τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου; Τὸ γνωρίζετε, κ. πρωθυπουργέ;

§21Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἄλλο θέμα αὐτό.

§22Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Παρακαλῶ. Δὲν εἶναι διόλου ἄλλο θέμα, εἶναι συνέπειαι τοῦ θέματος, ὅπερ διεξάγω, ὑποθέτω δὲ ὅτι ἔχω καὶ ἐγὼ τοσαύτην πεῖραν, ὥστε νὰ μὴ εἶμαι ἐκτὸς τοῦ προκειμένου.

§23ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ μᾶς τὸ διαβάσητε.

§24Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Νὰ σᾶς τὸ διαβάσω: «Ἐπιβάλλεται δὲ νὰ μὴν ἀναβάλλῃ ἐπὶ πλέον ἡ Ἐκκλησία τὴν ἐκ πρωτοβουλίας αὐτῆς καὶ ἐγκρίσεως μετάφρασιν τῆς κυκλοφορίας τῆς Ἁγίας Γραφῆς».

§25ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Πολὺ λαμπρά!

§26Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀλλά, κύριοι, ἄς ἀφήσω τὸ θέμα τοῦτο, καὶ ἄς ἔλθω εἰς ἕνα ἄλλο. Τὸ Σύνταγμα κατὰ τοὺς τελευταίους τούτους τέσσαρας χρόνους κατέστη, κύριοι, οἰκοδόμημα αὐτὸ τοῦτο ἑτοιμόρροπον, ἐπιδιορθώσεις εἶναι ἀδύνατοι, οὐδὲ ἐπιτρέπονται, οὐδὲ θέλουσι φέρει ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, δέον ἐν τοῖς θεμελίοις τοῦ οἰκοδομήματος νὰ τεθῇ ἡ χεὶρ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Τὰ θεμέλια τοῦ οἰκοδομήματος εἶναι αἱ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἐπειδὴ δὲ συμβαίνει νὰ ἔχω τὸν λόγον, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ θεωρῶ ὅτι ἐξ ἴσου πρὸς τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι διατάξεις μὴ θεμελιώδεις, περὶ ὧν σπουδαιότατα δέον νὰ μεριμνήσῃ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Τοιαύτην τινὰ θεωρῶ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 91 τοῦ Συντάγματος περὶ ἀναστολῆς συνταγματικῶν διατάξεων ἐν ἐμπολέμῳ καταστάσει, ἢ γενικῇ ἐπιστρατεύσει. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐν καιρῷ δέον σπουδαιότατα νὰ μελετήσῃ τὰ κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο, διότι διὰ τοῦ ἄρθρου τούτου διὰ μιᾶς αἴρονται καὶ καταστρέφονται αἱ μέγισται τῶν ἐγγυήσεων τοῦ Πολιτεύματος, αἱ ἐξασφαλίζουσαι τὴν τιμὴν, τὴν περιουσίαν, τὴν ἀσφάλειαν, τὴν ζωὴν τῶν πολιτῶν. Νὰ ἀναφέρω ἕν ἕκαστον τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἅτινα κηρυσσομένου τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, τίθενται ἐν ἀδρανείᾳ; Ἤθελον ὁμιλήσει περὶ πασιγνώστου πράγματος, καὶ ἤθελον προκαλέσει τὴν φρίκην τῶν ἀκουόντων, διότι εἶναι γνωστὰ τὰ ἀποτελέσματα, εἰς ἃ ἤγαγεν ἡμᾶς ἡ ἀναστολὴ δυνάμει τοῦ 91ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ὅλων ἐκείνων τῶν συνταγματικῶν ἐγγυήσεων. Τὰ ἀποτελέσματα, ἅτινα ἐπήνεγκεν ἡ ἀναστολὴ αὕτη εἰσὶ πασίγνωστα. Δυνάμει αὐτῆς συνέβησαν ὅλα τὰ τερατουργήματα περὶ ὧν ἤδη ἐγένετο λόγος, καὶ περὶ ὧν δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι τὸ μέγα τοῦτο Ἐθνικὸν Συνέδριον θέλει ἀσχοληθῇ καὶ πάλιν. Κατ’ ἐμὲ καὶ ἡ θανατικὴ ποινή, ὡς ἐν παρόδῳ ἐκ τῆς πείρας, ἥν ἀπεκόμισα μέχρι τοῦδε πρέπει νὰ καταργηθῇ. Δέν ἐπιχειρῶ νὰ ἀναπτύξω τὰ ἐπιχειρήματα τῶν ποινικολόγων καὶ τῶν φιλοσόφων, οἵτινες ἐπὶ αἰῶνας νῦν προτείνουσι καὶ κηρύσσονται κατὰ τῆς θανατικῆς ποινῆς. Ἀλλ’ ἐὰν ποινικολόγος, ἢ φιλόσοφος συγγράψῃ περὶ τούτου σήμερον νέαν διατριβὴν ἢ νέαν μελέτην, βεβαίως θέλει ἐρωτήσῃ ἐνταῦθα τὶ ἄρά γε συνέβη κατὰ τὴν τετραετίαν ταύτην προκειμένου περὶ θανατικῶν ἐκτελέσεων, ἐκτελεσθεισῶν κατὰ τὸν ἀπανθρωπώτατον καὶ ἀντιχριστιανικώτατον τρόπον, θανατικῶν ἐκτελέσεων ἐξευτελιζουσῶν τοὺς μελλοθανάτους καὶ ἐξυβριζουσῶν τοὺς ἀρτιθανάτους. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ προχωρήσω περαιτέρω, ἵνα καταδείξω, ὅτι καὶ ἄλλαι διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἀπηρχαιώθησαν, καὶ χρεὶζουν τροποποιήσεως. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις αὕτη, κύριοι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι δέον νὰ κηρύξῃ ἑαυτὴν Συντακτικὴν καὶ δι’ ἄλλον τινὰ πολιτικώτατον καὶ ἐθνικώτατον, τοὐλάχιστον κατ’ ἐμὴν γνώμην, λόγον. Μετὰ δουλείαν πέντε ὅλων αἰώνων προσετέθησαν εἰς τὸ ἐλεύθερον Κράτος, αἱ τέως ὑπόδουλοι ἐπαρχίαι καὶ ἀδελφοὶ ἡμῶν. Αἱ ἐπαρχίαι αὗται συνεμαρτύρησαν καὶ συνεπολέμησαν ἡμῖν καθ’ ὅλην τὴν μακρὰν περίοδον τῆς δουλείας. Συνεμαρτύρησαν καὶ συνεπολέμησαν ἡμῖν κατὰ τὸν ἱερὸν Ἀγῶνα τοῦ 21. Διὰ πολλοὺς λόγους, οὕς δὲν εἶναι πρέπον νὰ ἀναπτύξωμεν σήμερον ἐνταῦθα, αἱ ἐπαρχίαι ἐκεῖναι, ἀποσπασθεῖσαι τοῦ ἐλευθέρου σώματος τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος, καὶ διατελέσασαι ἐπὶ μακροὺς αἰῶνας δοῦλαι, διετήρησαν τὴν γλῶσσαν καὶ τὴν θρησκείαν αὐτῶν, διετήρησαν τὴν Ἑλληνικὴν συνείδησιν, καὶ ὁσάκις παρίστατο ἀνάγκη, ἐξεδήλουν, ἐφ’ ὅσον ἐπετρέπετο, τὰ αἰσθήματα αὐτῶν. Ἡ ἐλευθέρα Ἑλλάς, ἀδιαλείπτως εἰργάσθη, ὑπὲρ τοῦ δούλου Ἑλληνισμοῦ. Δὲν ὑπάρχει πολίτης Ἕλλην, ἀπὸ τοῦ ἐσχάτου μέχρι τοῦ ἀνωτάτου, δὲν ὑπάρχει Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ ἐπὶ τὴν ἑκατονταετίαν ταύτην, ἥτις νὰ μὴν εἰργάσθη ὁλοθύμως ὑπὲρ τοῦ δούλου Ἑλληνισμοῦ. Εἰς τοὺς ἀγῶνας δὲ τῆς μικρᾶς αὐτῆς γωνίας καὶ εἰς τὴν πίστιν τῶν δούλων ἡμῶν ἀδελφῶν, ὀφείλονται αἱ τελευταῖαι ἐθνικαὶ ἐπιτυχίαι. Σήμερον εὐτυχῶς ἐλέπομεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παριστάμενα τμήματα τῆς δούλης Ἑλληνικῆς Φυλῆς. Δὲν ἠθέλομεν εἶσθαι ἴσοι, οὐδὲ δίκαιοι πρὸς αὐτούς, ἐὰν δὲν ἐκαλοῦμεν αὐτοὺς ὡς ἀδελφούς, ἵνα ἐρχόμενοι ἐνταῦθα, συζητήσωσι μεθ’ ἡμῶν, τῶν ἀνέκαθεν ἐλευθέρων, περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὅν καὶ αὐτοὶ θέλουσι νὰ κυβερνηθῶσι περὶ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων, οὐχὶ μόνον τῶν ἐπουσιωδῶν, περὶ ὧν ἁρμοδία ἤθελεν εἶσθαι ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, ἀλλὰ καὶ τῶν θεμελιωδεστάτων, ἅς κατ’ ἐμὴν τοὐλάχιστον γνώμην, ἔχουσι δικαίωμα καὶ οἱ τέως δοῦλοι ἀδελφοὶ, ἵνα ἐκφράσωσι τὴν γνώμην αὐτῶν. Ἀλλά, ἀκόμη, κύριοι, συνεδρεύουσιν ἐνταῦθα καὶ ἀγαπητοὶ συνάδελφοι τῶν νέων χωρῶν, οἵτινες μέχρι πρό τινος ἀνῆκον εἰς τὸ Κράτος τοῦ κατακτητοῦ. Καὶ πρὸς αὐτοὺς κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, δὲν ἠθέλομεν εἶσθαι ἴσοι καὶ δίκαιοι, ἐὰν δὲν ἐκδίδομεν, καὶ ἐπ’ αὐτοὺς ὅλους, τὴν ἐλευθερίαν νὰ συζητήσωσι περὶ ὅλων τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, καὶ περὶ τῶν λεπτομερειῶν καὶ περὶ τῶν γενικοτήτων αὐτῶν. Καὶ μόνον ὅταν ἡ Ἑλληνικὴ Φυλή, καὶ μόνον ὅταν οἱ οὐχὶ πρὸς ἡμᾶς τὸ αὐτὸ θρήσκευμα ἔχοντες, οἱ οὐχὶ πρὸς ἡμᾶς τὴν αὐτὴν γλῶσσαν ἔχοντες οἱ ἐξ ἄλλης φυλῆς ἢ ἡμᾶς καταγόμενοι, καὶ μόνον ὅταν καὶ οὗτοι πεισθῶσιν ὅτι ἐνταῦθα εἶναι ἰσότιμοι πρὸς ἡμᾶς καὶ ἀδελφοὶ προσφιλεῖς, μόνον τότε ἡ ἐλευθέρα Ἑλλὰς ἡ μεγάλη εὐτυχῶς σήμερον Ἑλλὰς μετ’ ἐλπίδος, τὶ λέγω; μετὰ πεποιθήσεως θέλει ἀποβλέψει καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους δούλους πληθυσμούς, μὴ μικτούς, ἢ καὶ μικτοὺς ἀκόμη, ἔχοντες τὴν πεποίθησιν ὅτι, ἐρχόμενοι ἐνταῦθα, θεωροῦνται παρ’ ἡμῶν ἰσότιμοι καὶ ἀγαπητοὶ ἀδελφοί. Διὰ τούτους τοὺς λόγους, κύριοι, καὶ πρὸ πάντων διὰ τοὺς τελευταίους, οὕς, ἐφ’ ὅσον ἐδυνάμην, συντόμως ἀνέπτυξα, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ κηρυχθῶ ὑπὲρ τοῦ Σώματος τούτου ὡς Συνελεύσεως Συντακτικῆς. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§28Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Λαμβάνω τὸν λόγον ἀπὸ τῆς θέσεώς μου ταύτης..........

§29ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἀπὸ τὸ βῆμα, ἀπὸ τὸ βῆμα.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Μητσόπουλε, δὲν λαμβάνετε τὴν καλωσύνην νὰ ὁμιλήσητε ἀπὸ τοῦ βήματος;

§31Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἄρα ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ὁμιλήσω ἀπὸ τοῦ βήματος;

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Μητσόπουλε δὲν σᾶς ἀκούουν οἱ στενογράφοι.

§33Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ μὲ ἀκούσωσι καὶ οὕτως. Κύριοι, τὸ ὁμιλεῖν ἐν ταῖς Βουλαῖς ἀπὸ τῆς θέσεως, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἕκαστος εὑρίσκεται, ἐπιφυλάσσει τοῖς ἀκούουσιν ἀγαθόν τι, ὅτι λείπει ἡ ῥητορικὴ τοῦ ἐπαγγέλματος, ἡ εὐγλωττία τοῦ στόμφου, καὶ ὁ ῥήτωρ γίνεται βραχύτερος. Διὰ τοῦτο εἰς πολλὰ τῶν Κοινοβουλίων, καὶ δὴ λαῶν πρακτικωτάτων, ὅπως ἐν Ἰταλίᾳ, οὐδὲ ὑπάρχει βῆμα. Συγκεχωρημένως λοιπὸν φέρομαι καὶ ἐγὼ εἰς αὐτὴν τὴν προτίμησιν νὰ ὁμιλήσω ἀπὸ τῆς θέσεώς μου. Ἤθελον μάλιστα ποθήσει, ἐὰν μοὶ τὸ συνεχωρεῖτε, νὰ καθιερωθῇ καὶ ἐν μέσῳ ἡμῶν ἡ ἐλευθερία αὕτη, τοῦ ἀπὸ θέσεως ἀγορεύειν.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε πληρεξούσιε, βεβαίως δὲν ὑπάρχει κανεὶς περιορισμός, ἀλλὰ διὰ τεχνικοὺς λόγους εἶναι ἀπαραίτητον τοῦτο, διὰ νὰ ἀκούουν οἱ στενογράφοι.

§35Κ. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι ἡ αἴθουσα δὲν ἔχει ἀκουστικήν.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ λόγοι εἶναι καθαρῶς τεχνικοί. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀπαγόρευσις.

§37Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀκουστικὴν ἀκόμη, ἀφοῦ ὁ λόγος περὶ αὐτῆς παρεμπίπτει, ὑπάρχουν τρόποι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἠδύναντο καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ νὰ διορθώσωσι τὸ μέγα αὐτὸ ἀρχιτεκτονικὸν ἐλάττωμα, ἤθελον δὲ συστήσει τὴν μελέτην πράγματος ἐφηρμοσμένου ἤδη ἀλλαχοῦ. Ἐκ τῆς πείρας, τὴν ὁποίαν ἔχω «πολλῶν ἀνθρώπων ἰδὼν ἄστεα» ὑπομιμνήσκω μετὰ θάρρους εἰς τὸν κ. Πρόεδρον, νὰ ἐφαρμώσῃ μίαν ἁπλουστάτην μέθοδον τοὐλάχιστον δοκιμαστικῶς. Αἰθουσῶν μεγάλων ἐν Εὐρώπῃ ἡ ἀκουστική, κακῶς ἔχουσα, διωρθώθη, ὅταν ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς αἰθούσης, ἀπὸ τοίχου εἰς τοῖχον καὶ κατὰ γραμμὰς παραλλήλους, δύο ἢ τρεῖς, ἐτέθη σύρμα μεταλλικόν, ἰδίως χάλκινον. Τὸ μέτρον τοῦτο, ἕνεκα κανόνων τῆς φυσικῆς, φαίνεται ὅτι θεραπεύει τὰς ἀρχιτεκτονικὰς διαμαρτυρίας τῆς ἀκουστικῆς.

§38ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ὁρίσωμεν μίαν ἡμέραν νὰ τὸ συζητήσωμεν.

§39Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ, κύριοι, ἡ δευτέρα ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ συνέδριον ἡμῶν ἀσχολεῖται περὶ τοῦ ζητήματος, ἂν ἡ Συνέλευσις αὕτη ὀφείλῃ νὰ εἶναι Συνέλευσις Συντακτικὴ ἢ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Ἀναμφισβητήτως τὸ πρᾶγμα ἔχει σπουδαιότητα καὶ ὁσονδήποτε καὶ ἂν παρατείνηται, ἡ περὶ καθορισμοῦ τούτου συζήτησις, καὶ πάλιν ἡ σειρὰ τῶν ῥητόρων, καὶ ἐὰν ἀναγγέλληται πυκνή, ὀφείλει νὰ μὴ παρακωλυθῇ. Εἶναι βεβαίως ἀξιοπερίεργος ἡ παρατήρησις, ἡ προβληθεῖσα πολλαχόθεν, ὅτι ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ὑπερέβη τάχα τὸ ἀνεκτὸν μῆκος ἡ συζήτησις. Τοῦτο ποσῶς δὲν εἶναι ἀκριβές. Διότι δὲν πρόκειται περὶ βραχύτητος χρόνου. Πρόκειται περὶ τελειότητος Συνταγματικοῦ χάρτου. Ἡ δὲ τελειότης τοῦ κατασκευαστέου Συνταγματικοῦ χάρτου ἀπαιτεῖ μακρὰν αὐτοῦ καὶ βαθεῖαν ἀνάλυσιν καὶ πρῶτον θέμα ἀναλυτέον ὁ καθορισμὸς τοῦ ἂν ἔργον ἡμῶν εἶναι πράγματι Συντακτικὴ Ἐθνοσυνέλευσις ἢ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Ἡ Συνέλευσις ἔχει τὸ δικαίωμα, ἔχει πρὸ παντὸς τὸ χρέος νὰ μελετήσῃ καλῶς, ποίαν θὰ ἀναρτήσῃ ἐπὶ τῆς μετώπης αὐτῆς ἐπιγραφήν, ποίαν ἐπικεφαλίδα, ποῖον τίτλον θὰ τάξῃ εἰς τὰς ἐργασίας αὐτῆς. Πιστεύεται ὅτι δὲν ὑπάρχει μεγάλη διαφορά, ὡς πρὸς τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα θὰ συνεζητοῦντο, μεταξὺ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἢ Ἐθνοσυνελεύσεως ἀλλ’ ἐὰν ὄντως διαφορὰ δὲν ὑπάρχει, καὶ ἂν πολλὰ τῶν ζητημάτων, ἂν μὴ καὶ πάντα, θὰ ἠδύναντο νὰ λυθῶσι. καὶ διὰ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, προκαλῶ νὰ μοὶ ἀποκριθῇ οἱοσδήποτε ἂν ἀκόμη καὶ καλλίτερον ταῦτα δὲν θὰ ἐλύοντο διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, εἰς τρόπον ὥστε πλέον ἡ ἀντίρρησις, ἡ προβληθεῖσα κατὰ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς Συντακτικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, δὲν ἔχει οὐδὲ καὶ διὰ τοὺς ἐναντιαφρονοῦντας αὐτοὺς πρακτικὴν σημασίαν, Ἀλλ’ ἡ τῆς Συντακτικότητος προτίμησις φέρει τὴν σκέψιν πρὸς ἄλλου τινὸς εἴδους παρατήρησιν, αὐτὸ εἶναι ἀληθές. Ἡ Ἑλλὰς τρίτην αὐτὴν φορὰν ἀπὸ τῆς ἐλευθερίας της συγκεντροῦται εἰς Ἐθνοσυνέλευσιν. Καὶ τὴν τρίτην δ’ αὐτὴν φορὰν, ὀλιγώτερον ἀκόμη ἢ κατὰ τὴν δευτέραν καὶ τὴν πρώτην, δὲν φαίνονται συντρέχοντες δι’ ἔργα Ἐθνοσυνελεύσεων ἐν μέσῳ ἡμῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου, οἱ κλασσικοὶ λόγοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δίδουσι γένεσιν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν λαῶν στερεοτύπως εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς λήψεως μέτρων θεμελιωδῶν διὰ κειμένων Συνταγματικῶν ἀσαλεύτων. Δὲν παρουσιάσθησαν παρ’ ἡμῖν αἱ διαφοραὶ ἐκεῖναι τῶν πολιτειακῶν ἰδεῶν, αἱ θεμελιώδεις καὶ ριζικαί, αἱ ὁποῖαι ὠθοῦσιν εἰς ἐνθουσιασμοὺς καὶ πάθη τὰς ὁμάδας τῶν λαῶν, διῃρημένας καὶ ἐριζούσας κατὰ τὰς γνώμας, ἃς ἔχουσιν. Βεβαίως κατὰ τὸ σωτήριον ἔτος τοῦ 1920 ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἐκλήθη εἰς Ἐθνοσυνέλευσιν, ἢ κάλλιον εἰπεῖν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἐζήτησεν αὐτὸς αὐθόρμητος Ἐθνοσυνέλευσιν, διότι συνέπεσεν ἡ πεῖρα του νὰ τὸν ἔχῃ διδάξῃ νὰ ἐπιθυμῇ θεμελιώδεις μεταβολὰς τοῦ ἁμαρτωλοῦ Συνταγματικοῦ του χάρτου. Βεβαίως δὲν ἔφερε μίαν περιπλέον Ἐθνοσυνέλευσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ ὅτι τῷ χρειάζεται εἰς τὰ παθήματά του ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας, ἢ ὁ θεσμός, ὁ ἄλλως ψηφισθείς, ἀλλὰ μὴ ἐφαρμοσθεὶς εἰσέτι, τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν ἔφερε τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ταύτην διαφορὰ φαντασιολογιῶν ἐπὶ ἄλλων θεμελιωδεστάτων ζητημάτων, ὁποῖον λ.χ. ἡ ἀλλαγὴ πολιτεύματος, ἡ ἀλλαγὴ δυναστείας, ὁ περιορισμὸς τῆς περὶ τὸ δόγμα ἐλευθερίας, ἡ πρὸς τὴν πολιτείαν σχέσις τῆς ἐκκλησίας ὡς ὑποτεταγμένης ἢ αὐτονόμου, ἡ πρὸς τὸ Πατριαρχεῖον ἕνωσις αὐτῆς καὶ ἄλλα ὄχι ὀλιγώτερον σπουδαῖα. Ἀλλὰ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ταύτην ἔφερεν ἡ θέλησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡ ἐπιτακτικὴ καὶ ἀνυπόμονος, ἵνα λάβωμεν ἅπαξ διὰ παντὸς μέτρα, μέτρα δεινὰ καὶ τελευταῖα, λέγω καὶ ἔσχατα, τὰ ὁποῖα νὰ θέσωσι τέρμα εἰς φρικαλέον ἱστορικὸν αἶσχος, μέτρα τοιαῦτα ὥστε δι’ αὐτῶν οὐδέποτε πλέον νὰ ἐπανέλθῃ τὸ καθεστὼς τῆς δυσωνύμου τρομοκρατίας, τῆς τυραννίας τῆς αἱματηρᾶς καὶ τῆς βαναύσου, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐστέναξεν ἔτη ἐπὶ ἐτῶν ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Αὐτὸς εἶναι ὁ κύριος καὶ τοὺς ἄλλους πάντας ἀπορροφῶν πόθος, ἐξ οὗ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐζήτησεν Ἐθνοσυνέλευσιν. Καὶ μὴ εἶχεν ἄδικον; Διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ μόνης θὰ ἠδύναντο νὰ χαραχθῶσιν ἀποφάσεις ἀνεξίτηλοι, ἱκαναὶ νὰ σώσωσι διὰ παντὸς πλέον τὸν τόπον ἀπὸ τῆς ἐπιστροφῆς ὅλης ἐκείνης τῆς βδελυγμίας, τὴν ὁποίαν εἴδομεν καλύψασαν καὶ ἡμᾶς καὶ τὴν Ἑλλάδα, ἐξ ἀνομιῶν τῆς ἀσελγεστέρας τυραννίας. Ἀλλὰ εἶπον πολλοὶ τῶν πρὸ ἐμοῦ λαλησάντων κατὰ τῆς Συντακτικῆς· ἡ Κυβέρνησις, ἡ καταλυθεῖσα, προσεκάλεσε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν καὶ δὲν ἔστερξεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, Συνέλευσιν Συντακτικήν. Ἐπιχείρημα ἀλλόκοτον. Ἐπειδὴ ἡμεῖς, οἱ ἐγκολπωθέντες τὴν ἰδέαν τῆς Συντακτικότητος, δὲν ἔχομεν οὐδαμῶς ἀνάγκην νὰ ἀναμνησθῶμεν, νὰ παρατηρήσωμεν κἄν, ἂν ἡ καταλυθεῖσα Κυβέρνησις καὶ κατ’ αὐτὸν ἢ κατ’ ἄλλον τρόπον ἔστερξε καὶ ἠθέλησε τὰς Συνελεύσεις, Ἀναθεωρητικὰς Βουλὰς, ἢ Συντακτικὰ Συνέδρια. Ἡμεῖς τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκάλεσε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἡ ἐξουσία, ἡ τυραννία, ἡ χειροδικία ἐκείνη, δὲν ἀνεγνωρίσαμεν οὐδὲ κἂν ὅτι ἀπετέλει Κυβέρνησιν. Τὶ ἦτο; Ἦτο ἐξουσία βίας, ἁρπάσασα τυραννικῶς τὴν ἀρχὴν, ἐγκατάστασις ὁμάδος ἁρπάγων, σχούσης τὴν ἐπίνοιαν νὰ καλυφθῇ ὑπὸ Βουλῆς σατραπικῶς συγκληθείσης, ὑπὸ Βουλῆς Μαμελούκων, μὴ δυναμένης, μὴ τολμώσης, μὴ ἱκανῆς νὰ ἀρνηθῇ ὅ,τι τῇ καθυπαγορεύετο. (Μέγας θόρυβος).

§40ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Νὰ ἀνακαλέσῃ τὸν λόγον του (θόρυβος μέγας ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ τοῖς ἀκροατηρίοις)

§41Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ὑπέγραψε τὰς συνθήκας τοῦ Νεϊγὺ καὶ τῶν Σεβρῶν.

§42Α. ΖΟΥΡΜΠΑΣ. Τὸν λόγον κ. Πρόεδρε. Εἶπεν ὅτι δὲν ἀναγνωρίζει, ὅτι ὑπῆρχε Κυβέρνησις.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν δύνασθε νὰ διακόψητε τὸν ρήτορα.

§44Ν. ΠΑΡΙΤΣΗΣ. Τὰ θεωρεῖα, κ. Πρόεδρε, δὲν ἔχουν κανὲν μέρος εἰς τὴν συζήτησιν. Οἱ ἀντιπρόσωποι ἀντιπροσωπεύουν ἐδῶ τὸν λαόν. Τὰ θεωρεῖα δὲν ἔχουν κανὲν μέρος.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ θεωρεῖα θὰ κενωθοῦν, ἂν ἐξακολουθήσουν θορυβοῦντα.

§46Π. ΓΚΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὸν λόγον.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἔχετε τὸν λόγον. Τὰ θεωρεῖα, ἐὰν θορυβοῦν, θὰ κενωθοῦν. Ἡ συζήτησις θὰ εἶναι καθαρῶς οἰκογενειακὴ μεταξύ μας. Αὐτὸ σᾶς τὸ ἐγγυῶμαι. Τὰ θεωρεῖα δὲν ἔχουν κανὲν δικαίωμα νὰ ἀναμιγνύωνται. Πᾶσα συζήτησις ἐδῶ θὰ εἶναι καθαρῶς οἰκογενειακή. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς. Διακοπὴ πολλαχόθεν. Τὸ πανδαιμόνιον ἐξακολουθεῖ).

§48Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, δέχομαι οἱασδήποτε διακοπάς. Ἀρκεῖ μόνον νὰ τὰς ἀκούω.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις, ἂν εἶσθε ὅλοι ὄρθιοι καὶ ὁμιλεῖτε.

§50Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐλέχθη, κύριε πρόεδρε, μία λέξις χωρὶς νὰ ἐξηγηθῇ ἡ ἑρμηνεία τῆς λέξεως ταύτης. Φρονῶ, ὅτι διὰ τῆς λέξεως Μαμελοῦκοι δὲν ἠννόει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διέπραξαν τὸ καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα, ἀλλ’ ἠννόει Μαμελούκους, ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀπήλαυον καὶ χωρὶς νὰ πράξουν τίποτε, ἠννόει Μαμελούκους ἐκείνους οἵτινες ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἔθετον τὰ πυροβόλα ὅπλα ἐπὶ τοῦ κροτάφου τῶν κ. βουλευτῶν, ἠννόει Μαμελούκους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔσφαξαν τὸν Δραγούμην. (Χειροκροτήματα) Ἂν θέλετε νὰ ὑπερασπίσητε σεῖς ἐκείνους, οἵτινες διέπραξαν τὰ ἀδικήματα ταῦτα..............

§51Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Κύριε, Πρόεδρε διαμαρτύρομαι, διότι ἐξετράπη ἡ συζήτησις. Ὡρίσθη ἡμέρα ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ πρὸς συζήτησιν.

§52Ε. ΧΑΤΖΗΣ. Νὰ μᾶς εἰπῆτε, ὅτι δὲν ἔχομεν θέσιν διὰ νὰ ἀποχωρήσωμεν.

§53Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Παρακαλῶ.

§54Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον ἔχω ἐγὼ πρὸς τὸ παρὸν καὶ θὰ ὁμιλήσω ἐγώ. Εὐχαριστῶ δὲ τὸν ἔγκριτον συνάδελφον κ. Ἀναστασόπουλον, ὅτι μὲ ἐσυντρόφευσε διὰ τῆς ἠχηρᾶς φωνῆς του εἰς τὸν φιλιππικόν...........

§55Α. ΖΟΥΡΜΠΑΣ. Διαμαρτύρομαι, διότι εἴπατε ὅτι δὲν ὑπῆρχε Κυβέρνησις. Ποῖος ὑπέγραψε τὰς συνθήκας τῶν Σεβρῶν καὶ τὰς ἄλλας συνθήκας;

§56Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καλὲ τί συνθήκας! Δὲν ὑπῆρχε Κυβέρνησις, δὲν λέγεται Κυβέρνησις τόπου τινός, ἡ ἀνταρτικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία ἔρχεται διὰ ξένων λογχῶν καὶ καταλαμβάνει τὴν χώραν, καὶ ἐνσπείρει τὸν τρόμον καὶ τουφεκίζει τοὺς τιμίους ἀνθρώπους διὰ νὰ κρατῇ τὰ κοινά. (Θόρυβος. Φωναὶ ἐκ τῆς ἀριστερᾶς. Μὴ ὁμιλεῖτε περὶ ξένων λογχῶν. Ἦσαν Σύμμαχοι). Δὲν λέγεται Κυβέρνησις, λέγεται σατραπεία καὶ ἀσέλγεια. (Μέγας θόρυβος, πολλοὶ τῆς ἀριστερᾶς ὁρμῶσι πρὸς τὸ βῆμα. Τὴν θέσιν τοῦ Προέδρου καταλαμβάνει ὁ Πρόεδρος κ. Ἀργασάρης Λομβάρδος).

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, νὰ λάβετε τὰς θέσεις σας.

§58Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀτάραχος). Μὴ θορυβεῖτε ματαίως. Δὲν θὰ μὲ κάμετε νὰ παύσω. Καὶ ὅσα θὰ σᾶς εἴπω θὰ τὰ ἀκούσητε, θέλετε καὶ δὲν θέλετε. Διότι εἶσθε ὑπόδικοι καὶ μόνον ἓν δικαίωμα ἔχετε νὰ ἀπολογηθῆτε, θὰ τὸ πράξητε, ὅταν ἐρωτηθῆτε. (Χειροκροτήματα).

§59ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Εἶσθε σεῖς ὑπόδικοι.

§60Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφ’ ὅσον εὑρίσκεσθε ἐδῶ θὰ τὰ ἀκούσετε, αὐτὰ καὶ ἄλλα. Τὰ θέτει εἰς τὰ χείλη μου ἡ μαύρη ἀγανάκτησις ἡ κατάρα ἑκατομμυρίων Ἑλλήνων, μαρτυρησάντων ὑπὸ τῆς ἀγριότητος τοῦ τυράννου.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Πληρεξούσιοι, παρακαλῶ νὰ καταλάβητε τὰς ἕδρας σας.

§62Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἡ τιμωρὸς Ἑλληνικὴ ψυχή, ἡ ὁποία σᾶς καυτηριάζῃ δι’ αὐτῶν μου, τῶν λόγων. Σᾶς πονεῖ. Τὸ ἐννοῶ. (Θόρυβος. Πανδαιμόνιον).

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§64Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ κ. Πρόεδρε νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ Κανονισμός. Ἐὰν τὶς θέλῃ νὰ λάβῃ τὸν λόγον, ν’ ἀπευθύνεται πρὸς ὑμᾶς, Αἱ ἀντεγκλήσεις καὶ ὁ θόρυβος πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον καὶ πρὸς κοινὴν ἡσυχίαν πρέπει νὰ λείψουν.

§65Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄ! Σᾶς ἐπείραξαν οἱ Μαμελοῦκοι! Ὁ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας συνάδελφος κ. Ἀναστασόπουλος προσέθεσε πρὸ μικροῦ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπίστευε, εἰς ἐξήγησιν τῆς λέξεως, τὴν ὁποίαν ἐχρησιμοποίησα ἀπέναντι τῶν προκατόχων ὑμῶν. Ὅτε ἡ Βουλὴ τῶν Μαμελούκων ἐπραξικόπει, πιθανὸν ὑμεῖς νὰ μὴν εἶσθε τότε ἐν αὐτῇ. Δικαίως ἀπεκάλεσα τὴν Βουλὴν ἐκείνην ..........................

§66Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Εἴμεθα οἱ περισσότεροι.

§67Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. ...... Βουλὴν Μαμελούκων. Ἐπειδὴ θὰ καταγίνεσθε εἰς τὰ γράμματα, θὰ γνωρίζετε τί σημαίνει Μαμελοῦκος. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐν συγκρίσει πρὸς τὴν Βουλήν σᾶς ἐνθυμοῦμαι τὴν Βουλὴν τῶν Αἰγυπτίων, ἡ ὁποία διωρίσθη ποτέ, ὅπως διωρίσθη καὶ ἡ ἰδική σας Βουλὴ τοῦ 1915 ἐκ τοῦ θανάτου χωρὶς νὰ ἐκλεχθῇ. Εἰς τοὺς ἐγκαθέτους αὐτοὺς πατέρας τοῦ Ἔθνους εἶχε παρασταθῆ, ὅτι ἔπρεπε ἐνίοτε νὰ λέγωσι καὶ τὸ ὄχι. Ἀλλ’ αὐτοὶ ἐλησμόνησαν τὴν διαταγὴν καὶ ἔλεγον ὅλῳ ἀφερήμ! Ὅλῳ ναί. Ἦτο ἀδύνατον νὰ εἴπωσι ὄχι!

§68Ν. ΠΑΡΙΤΣΗΣ. Ἡ Βουλὴ τῆς 31ης Μαΐου 1915 ἐξηλέγη ὑπὸ Κυβέρνησιν τοῦ κ. Γούναρη. (Θόρυβος).

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ διακόπτητε.

§70Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν τῇ ἀπαριθμήσει τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι ἔπεισαν τοὺς ἐναντίαν γνώμην ἐξενεγκόντας πρὸς τὴν ἰδικήν μου, ὅτι ὀφείλει ἡ Συνέλευσις νὰ εἶναι Ἀναθεωρητική, εἶναι καὶ τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ πρὶν δὲν εἶχε προτείνει Συντακτικὴν Συνέλευσιν. Κάτι ἔγινε! Κύριοι, εἶναι δύσκολον νὰ θελήσῃ τις νὰ παρακολουθήσῃ ποίαν γνώμην εἶχεν ἡ Κυβέρνησις τῆς τυραννίας, περὶ ἑκάστου πράγματος καὶ περὶ αὐτοῦ. Ἐὰν τὶς θελήσῃ νὰ ἀναμνησθῇ ἰδιαιτέρως τῶν λόγων τοῦ πάτρωνος Βενιζέλου, τότε θὰ ἰδῇ, ὅτι ἄλλοτε τῷ ἤρεσκεν ἡ Ἀναθεωρητική, καὶ ἄλλοτε ἡ Συντακτική. Ἐκ τῆς ἀκαταστασίας αὐτῆς τῶν γνωμῶν του, τοῦτο ἔχει τέλος ἔχει ἐντυπωθῆ εἰς ὅσους τὸν ἔχουν ἀκούσει, τὸν ἤκουσαν, ἢ τὸν ἀνέγνωσαν. Ὅτι, ὁ κυριώτατος λόγος καὶ μάλιστα ὁ μοναδικός, διὰ τὸν ὁποῖον θὰ ὤφειλον νὰ ἔλθῃ ἔστω ἁπλῶς Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, ἦτο ἵνα διὰ ψηφίσματος ἀμεταβλήτου Ἐθνοσυνελεύσεως ἀναγραφῇ ἐν πλακὶ ἐπὶ τοῦ τοίχου τῆς αἰθούσης τοῦ Κοινοβουλίου τὸ ἐπίγραμμα, τὸ ὁποῖον ὁ τρομοκράτης τῆς Ἀγγλίας καὶ βασιλοκτόνος Κρόμβελ ἀφῆκε γεγραμμένον εἰς τὸν τοῖχον τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου, εἰς ἀνάμνησιν τοῦ ὅτι ἐκαρατομήθη εἷς Βασιλεὺς, διότι δὲν ἐφαίνετο πιστός, διότι δὲν ηὐλαβήθη τῶν Κοινοβουλευτικῶν ἠθῶν. Αὐτὸς ἦτο ὁ φοβερὸς καὶ τρομερὸς λόγος, αὐτὸς ἦτο ὁ τραγικὸς καὶ κωμικὸς λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἔπρεπε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ προβῇ εἰς Ἐθνοσυνέλευσιν! Ἐὰν βεβαίως ἡμεῖς οἱ ἄλλοι δὲν ἐμέλλομεν νὰ εἴχωμεν τὴν τύχην, ὑπὸ τὰς ξένας λόγχας καὶ ὑπὸ τὸ πέλμα τὸ βαρὺ τοῦ τυράννου.........................

§71ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἦσαν σύμμαχοι. (Θόρυβος, φωναί, διαμαρτυρίαι καὶ ἀντεγκλήσεις. Ἀπειλαί. Ὑψοῦνται ράβδοι).

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ· καθήσατε κάτω.

§73Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Νὰ ἀνακληθῶσιν εἰς τὴν τάξιν οἱ διαταράσσοντες. (Ὁ θόρυβος καὶ αἱ ἀπειλαὶ ἐξακολουθοῦν).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε κάτω. (κρούων τὸν κώδωνα). Θὰ ἀναγκασθῶ νὰ διακόψω τὴν συνεδρίασιν.

§75Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Μᾶς ὑβρίζουν.

§76ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σεῖς μᾶς ὑβρίζετε.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰς ὕβρεις δὲν θὰ τὰς ἐπιτρέψω. Διακόπτετε ἡ συνεδρίασις ἐπὶ δέκα λεπτά.

(Ὥρᾳ 7.10′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 7.20′ μ.μ.)

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους συναδέλφους νὰ ἀποφεύγωσι τὰς διακοπάς. Εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ζητῶσι τὸν λόγον κατόπιν καὶ νὰ ἀντικρούσωσι τὰ λεγόμενα ὑπὸ τοῦ ἀγορεύοντος. Ἄν ὁ ἀγορεύων ἤθελε τυχὸν ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του παρεκτραπῆ εἰς ἐκφράσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν θὰ ἦσαν αἱ προσήκουσαι, βεβαιωθῆτε, ὅτι τὸ Προεδρεῖον θὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκόν του. Ἀλλὰ τὸ προεδρεῖον ἔχει ἐπίσης καθῆκον νὰ προστατεύσῃ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, νὰ προστατεύσῃ τὸν ἀγορεύοντα κατὰ τῶν διακοπῶν καὶ διακοπῶν τόσων ζωηρῶν ὡς ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἀντελήφθημεν πρὸ ὀλίγου καὶ θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν λυπηρὰν ἀνάγκην νὰ ἐξαντλήσω πᾶν δικαίωμα προερχόμενον ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ διὰ νὰ ἐπαναφέρω τὴν τάξιν (χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως). Εἰδικώτερον δηλῶ εἰς τὰ θεωρεῖα ὅτι, ἀπαιτῶ ἀπαραβάτως νὰ μὴ λαμβάνωσι κανὲν μέρος εἰς τὰς συζητήσεις συμμετέχοντα δι’ ἐπιδοκιμασιῶν ἢ ἀποδοκιμασιῶν. Ὀφείλουσι νὰ σεβασθῶσι τὴν ἱερότητα τῆς Αἰθούσης, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται. Νὰ παρακολουθῶσι τὰ ἐδῶ γενόμενα, ἀλλὰ τὴν γνώμην αὐτῶν δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράζωσι, ταράσσοντες τὴν ἡσυχίαν τῶν συνεδριάσεων. Ἑπομένως κατὰ τῶν θεωρείων, καὶ ζητῶ τὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως, θέλω λάβει μέτρα ἐκκενώσεως καὶ μέτρα παραπομπῆς καὶ τιμωρίας παντός, τὸν ὁποῖον ἤθελον ἀνακαλύψει ὡς πρωταίτιον οἱασδήποτε ταραχῆς. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως).

§79Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἡ Συνέλευσις δίδει τὴν ἄδειαν τῆς ἐκκενώσεως, ἀλλὰ μὲ ἐπιφύλαξιν.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἐξουσιοδότησιν ὑπὸ ὅρους δὲν δέχομαι.

§81Γ. ΠΩΠ. Εἶναι ἀπόλυτον δικαίωμά σας.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ δεχθῶ ἐνάσκησιν ἐξουσίας ὑπὸ ὅρους. (Χειροκροτήματα).

§83ΧΡ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐχαριστῶ κ. Πρόεδρε, διὰ τὴν γαλήνην, τὴν ὁποίαν ἐπεφέρατε ἐν τῇ αἰθούσῃ ὅπως καταστῇ δυνατόν, ἀγορεύων νὰ ἀκουσθῶ. Ἤθελον ὅμως εἰς ἀπάντησιν τοῦ ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψητε ὕβρεις, νὰ σημειωθῇ διὰ τὴν κοινὴν ἀντίληψιν ὅτι, πολὺ μακρὰν τοῦ ὑβρίζειν, δὲν διεξέφυγεν, οὐδὲ διεκφεύγει, οὐδὲ θὰ διεκφύγῃ οὐδέποτε τῶν χειλέων μου λέξις, ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ θίξῃ τινὰ καὶ ἐχθρὸν ἄσπονδον ἀκόμη, πέραν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τὰ ὦτα τῶν συναδέλφων ὀφείλουν νὰ ἀκούωσιν.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἐπεισόδιον ἔληξε. Ἐξακολουθήσατε παρακαλῶ.

§85Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδ’ εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι εἰσηγάγομεν εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα τὰ Ἑλληνικά, τὰ εὔλαλα καὶ στομύλα, τὸ ὑβρίζειν, τὸ προπηλακίζειν. Δὲν εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἀπεκαλέσαμεν τινὰ τῶν Ἑλλήνων ἀδίκως προδότην καὶ τύραννον. Εἶναι αὐτοί, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τοῦ μεγίστου μέχρι τοῦ τελευταίου ἀπεκάλεσαν ἡμᾶς, τοὺς μὲν προδότας, τοὺς δὲ Βουλγάρους, τοὺς μὲν πωλημένους, τοὺς δὲ πατριδοκαπήλους. Δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀπὸ οἱουδήποτε ἄλλου, οἱ ὁποῖοι περιϋβρίζοντες χυδαίως τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν ἀφαιροῦμεν ἀπ’ αὐτῶν μετὰ πονηρίας τὸ δικαίωμα τοῦ ἀπαντᾶν—τὸ πρᾶγμα δὲν ἦτο ἀνδρεῖον,—καὶ τοὺς περιελούομεν μωροὺς καὶ τυφλούς, οἱ μικροὶ ἡμῶν ἀντίπαλοι καὶ ἄλλα πλεῖστα ὅσα, ἄνανδροι καὶ φαῦλοι καὶ ἄτιμοι, κατακαθίσματα, καθάρματα, εὔοσμα λόγια τῶν βενιζελικῶν λαρύγγων.

§86Ν. ΤΣΙΡΙΓΩΤΗΣ. Ὁ ἀρχηγός των, μᾶς ἀπεκάλει πολιτικὰ καθάρματα.

§87Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπαξιῶ νὰ θέσω εἰς τὰ χείλη τὰ ἐμὰ τὰ ὅσα εἰς τὰ ἰδικά του χείλη ἠδύναντο νὰ ἀφρίζωσιν. Λοιπὸν ἐξακολουθῶ. Διὰ τίνα λόγον, πρὸς τίνα σκοπόν, συνελευσιακὸν ἐκλήθημεν ἐνταῦθα; Ὁ τύραννος ὁ σήμερον φυγοδικῶν αὐτοεξόριστος, ἐξεμυστηρεύθη ἡμῖν ποία ἀνάγκη τὸν ἔσφιγξε νὰ θελήσῃ πάντως μίαν Ἐθνοσυνέλευσιν οἱανδήποτε καὶ ἂν ἦτο, Ἀναθεωρητικὴ ἢ Συντακτική. Τὸ πάθος τῆς ψυχῆς του τῷ ἔλεγεν ὅτι ἔπρεπε νὰ θέσῃ μίαν στήλην, μίαν ἐπιγραφὴν μαρμαρίνην, ἐδῶ εἰς τοὺς τοίχους, ἡ ὁποία νὰ ἀποθανατίσῃ παπαγαλιστὶ μίαν κοσμοϊστορικὴν βαναυσότητα καὶ μίαν σκληρότητα ἀνθρωπίνων χρόνων βαρβάρων, ἀναξίων τῆς ἐποχῆς τῆς σημερινῆς. Ὁ τύραννος τῶν Ἀθηνῶν ἐπιττάκιζε τὸν Κρόμβελ τῆς Ἀγγλίας καὶ ἠθέλησε δι’ ἑλληνικῆς ἐπαναλήψεως νὰ ἀποθανατισθῇ τὸ ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος ἐξεθρονίσθη καὶ παρεδόθη τοῖς ξένοις, καθ’ ὅν τρόπον ὁ Ἄγγλος Κάρολος πρῶτος τῷ 1649 ἐθανατώθη, διότι δὲν ἐφάνη εὐλαβὴς εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἤθη. Δὲν ἐφάνη εὐλαβὴς εἰς τὰ τυραννικὰ πάθη τοῦ Κρόμβελ! Καὶ ἔλεγον ὅταν διεκόπη, ὅτι ἂν ἡμεῖς καὶ οἱ χρόνοι ἡμῶν, ἂν ἡ ἡλικία ἡμῶν δὲν ἤθελε, τοῦ τυράννου τυχὸν κρατοῦντος, σχεῖ τὴν δύναμιν καὶ τὴν τόλμην νὰ κατακρημνίσῃ, μετὰ τῆς ἀνοσίας πλακὸς καὶ τὸ κτίριον διὰ νὰ μὴ μείνῃ καθ’ ὁλοκληρίαν ἡ βδελυρὰ μνεία τοῦ ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας Βασιλεὺς ἀπεβλήθη τοῦ Βασιλείου διότι δὲν ἐτήρησε τὸν ὅρκον του πρὸς τὸ Σύνταγμα τὸ Ἑλληνικόν, ἀναμφισβητήτως θὰ ἐπήρχοντο γεννεαὶ ἄλλαι λίαν ἐγγύς, αἱ ὁποῖαι ἤθελον, ἀντὶ τῆς πλακὸς ἐκείνης, εἰς κτίριον νέον ἐντοιχίσει μίαν ἄλλην πλάκα, τὴν πλάκα τὴν διὰ παντὸς πλέον ἀναποτείχιστον, τὴν μέλλουσαν νὰ ἀποθανατίσῃ εἰς τὴν μνήμην τῶν ἀνθρώπων, καὶ πρὸς διδαχὴν τῶν τυράννων καὶ τῶν ἀνταρτῶν τοῦ μέλλοντος, τὴν μέθοδον ἥτις ἐχρησιμοποιήθη πρὸς ἐκδίκησιν τοῦ κατὰ τοῦ μεγαλομάρτυρος Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος πολιτικοῦ κακουργήματος, καὶ πρὸς τιμωρίαν τοῦ κακοποιοῦ τυράννου τῶν σημερινῶν χρόνων. Πλάκα σύμφωνον πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ἐξιλαστηρίως πνεῦσαν ὅτι ἐτερματίσθη ἡ τῶν Κρὼμβελ τρομοκρατία, πρὸς ἀναστήλωσιν τῆς μνήμης τοῦ θανατωθέντος Καρόλου, ἐν πλήρει λατρείᾳ τοῦ ἀγγλικοῦ κόσμου πρὸς τὴν μαρτυρικὴν μορφήν του. Ἄς ἐνθυμηθῇ τις ὅσα ἔγραφεν ὁ πολὺς κατὰ τὴν Γαλλικὴν ἐπανάστασιν πρέσβυς τῆς Γαλλίας ἐν Ἀγγλίᾳ Σωβελέν, πρὸς τὸν Λεμπρὲν Τοντὺ, ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἐπαναστάσεως, ἀναφέρων 140 ἔτη μετὰ τὴν δολοφονίαν τοῦ Καρόλου τοῦ Αʹ, ὅτι εὗρεν ἀκόμη παραμένουσαν ἐν Ἀγγλίᾳ ἑορτὴν τὴν λεγομένην «Ἑορτὴν τῆς μετανοίας καὶ τῆς (humiliation) ταπεινώσεως—εἶναι αὐτόχρημα ἡ λέξις, ἡ ὁποία καθιερώθη εἰς τὴν Ἱστορίαν— Ἤτοι ἡ ἱεροτελεστία συντριβῆς τῶν ψυχῶν, τῶν διαδεχθεισῶν τοὺς ἄνδρας τῆς Κρομβελιανῆς ἐποχῆς, λειτουργία μεταμελείας διὰ τὸν φόνον τοῦ Καρόλου. Ἔγραφεν ὁ Σωβελὲν ὅτι τὸ ὄνομα τοῦ Ἄγγλου τυράννου καὶ σφαγέως εἶχε μεταπέσει εἰς ἔννοιαν ὑβριστικήν, καὶ τὴν λέξιν Κρόμβελ οὐδεὶς ἐν Ἰρλανδίᾳ θὰ ἐτόλμα νὰ ἐκτοξεύσῃ κατὰ τοῦ πλησίον του. Λοιπὸν ὁ Ἀθηναῖος τύραννος, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ προφήτης εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ κατείχετο ὑπό τινος προαισθήματος ὅτι θὰ ἤρχετο ἐν Ἑλλάδι ἡμέρα καθ’ ἣν εἰς ἀπομίμησιν τῆς ἀγγλικῆς μαρμαρογραφίας πλὰξ ἀπολυτρωτήριος ἐπὶ τῶν τοίχων τοῦ Κοινοβουλίου τούτου τὴν τύχην τῶν τυράννων. Ποῖον ἦτο τὸ πάθημα τοῦ Κρόμβελ; Ὁ περάσας τοὺς συμπολίτας του μετὰ τοῦ βασιλέως ἐν στόματι μαχαίρας, ἔσχε μὲν τὸν θάνατον καλόν, ἀλλὰ τὸν τάφον ἀφιλόξενον. Τὸν ἐξέθαψαν ἡμέραν τιναν οἱ ἄγγλοι καὶ τοῦ ἐξετίναξαν τὰ ὀστᾶ εἰς τὸν ἀέρα καὶ τὰ ἐκρέμασαν εἰς τὰ παλούκια, αὐτοῦ τε καὶ τοῦ γαμβροῦ καὶ γραμματέως του, Ἴρτωνος, ἑνὸς εἴδους Μαρκεζινάκη τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. (γέλωτες καὶ χειροκροτήματα). Αἱ γενεαί, αἱ ὁποῖαι θὰ ἤρχοντο μεθ’ ἡμᾶς, ἂν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι ὑπὸ τὸ πέλμα τοῦ τυράννου τῶν Ἀθηνῶν καὶ τὴν κλαγγὴν τῶν ξενικῶν λογχῶν δὲν προεφθάνομεν νὰ τοὺς ἀπαλλάξωμεν τοῦ κακοῦ ἤθελον ὑπενθυμίσει δι’ ὧν θὰ καθιέρουν τὸ θέσπισμα τῆς γαλλικῆς ἐπαναστάσεως, τῆς ὁποίας ὁ Δικτάτωρ τῶν Ἀθηνῶν αὐτοτιτλοφορεῖται τέκνον. Εἶναι τὸ θέσπισμα τῆς 10ης Ἰουλίου 1794 τὸ προσδιορίσαν τὴν 10ην Ἰουλίου ὡς «ἡμέραν μίσους κατὰ τυράννων καὶ προδοτῶν», πρὸς πανηγυρισμὸν τοῦ ἀποκεφαλισμοῦ τοῦ φρικτοῦ ἐκείνου τέρατος, τὸ ὁποῖον ἐλέχθη Ροβεσπιέρος, Βενιζέλος τῆς σήμερον. Τὴν τιμὴν τοῦ ὅτι ἐξετάφησαν τὰ ὀστᾶ τοῦ ἐν λύσσῃ μανίας καὶ διεσπάρησαν εἰς τοὺς τέσσαρας ἀνέμους ὑπὸ τοῦ τιμωροῦ τῶν τυράννων πλήθους, ἔσχε καὶ δικτάτωρ περισσότερον τοῦ Καρόλου τοῦ Ροβεσπιέρου εἰς ἡμᾶς γειτονικός, βούλγαρος Σταμπούλωφ, σφαγεὺς τοῦ Πανίτσα, μάρτυρος ὡς ὁ Δραγούμης. Εἶπον, κύριοι. Ἡ μεγαλεπήβολος ἐπινόησις τοῦ ἐντοιχισμοῦ μιᾶς πλακός, ἀκούσατε καὶ θαυμάσατε, αὐτὸς ἦτο ὁ κυριώτατος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ὁ τύραννος ἠνόει νὰ καλέσῃ Ἐθνοσυνέλευσιν! Ἀλλὰ ἡμεῖς δὲν θὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παρακολουθήσωμεν βέβαια τὰς ἀντιλήψεις, τὰς ὁποίας εἶχε τὸ πλακόστρωτον τυραννικὸν καθεστὼς περὶ τῆς σημασίας τῶν πλακῶν, τῶν βλακῶν, ἐν ταῖς ἀνάγκαις τῆς Συνελεύσεως, πολὺ καλῶς γνωρίζομεν ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐν τῇ μυχίᾳ ἰδέᾳ τοῦ τυράννου, σκοπὸν εἶχε νὰ τὸν ἀπαλλάξῃ τῶν φοβερῶν εὐθυνῶν, τὰς ὁποίας ὑπέσχεν, ἀφ’ ἧς ἐπραξικόπησε κατὰ τῆς πολιτείας καὶ τῶν πολιτῶν. Τὴν Συντακτικὴν Συνέλευσιν, Συντακτικὴν καὶ ὄχι Ἀναθεωρητικήν, ὑπαγορεύουσιν ἄλλοι λόγοι, ὑπαγορεύει τὸ πρῶτον, ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐκλήθη, προσῆλθε καὶ ἐψήφισεν εἰς ἐκλογὰς σκοπὸν κατάδηλον ἐχούσας, ἀδιάφορον δὲ ἂν κεκηρυγμένον ἐπισήμως ἢ ἀνεπισήμως ἀκήρυκτον, τὸ ὅτι αἱ ἐκλογαὶ αὐταὶ θὰ ἔδιδον Ἐθνοσυνέλευσιν τελείαν καὶ πλήρη εἰς τὸν τόπον. Ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ἐκτὸς τούτου ἐξηγγέλθη μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐν τῷ βασιλικῷ λόγῳ τῆς Α. Μ., ἡ ὁποία ἐξεπροσώπησε τὴν ἡμέραν ἐκείνην, τὴν λαϊκὴν βούλησιν, καὶ πραγματικῶς ἐγένετο διερμηνεὺς τῶν λαϊκῶν ἀξιώσεων. Ὁ λαὸς ἠθέλησε Συντακτικὴν Συνέλευσιν διὰ πολλοὺς λόγους, τῶν ὁποίων ὁ πλέον ἐπιβάλλων εἶναι ὅτι πραγματικῶς ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ ὁποία νὰ τιμωρήσῃ τοὺς τυράννους κατὰ τρόπον μὴ ἐπιτρέποντα πλέον τὴν ἐπιστροφὴν τῆς τυραννίας εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐχρειάζετο πραγματικῶς Συνέλευσις, κύρους συντακτικοῦ, διὰ νὰ θέσῃ ποινὰς ἄνευ χαρίτων καὶ ἀμνηστείας κατὰ τῶν προδοτῶν τῆς ἐπὶ τέλους τερματισθείσης ἐποχῆς ἐκείνης. Ἐχρειάζετο Συνέλευσις Συντακτικὴ, ἵνα ἀποσκορακίσῃ διὰ παντὸς ἀπὸ τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ τῆς διοικήσεως τῆς πολιτικῆς καὶ δημοτικῆς, ἀπὸ τοῦ δικαστικοῦ ἐπαγγέλματος ἐν Ἑλλάδι, ἀπὸ τοῦ στρατοῦ, ἀπὸ τοῦ ναυτικοῦ, ἀπὸ τῆς διπλωματίας, ἀπὸ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, ἀπὸ τῆς Χωροφυλακῆς, ἀπὸ τῆς δημοσίας ἀσφαλείας, ὅλα τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μετέσχον τῆς τυραννίας, ταλαιπωρήσαντα τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος διὰ τῶν καταδόσεων, διὰ τῆς ἀγοραπωλησίας τῶν χαρακτήρων, διὰ τοῦ ξύλου, διὰ τοῦ φόνου, διὰ τῆς ἐξορίας. Ἐχρειάζετο ἡ ψῆφος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἡ ἀπόφασις αὐτῆς ἀκλόνητος, διὰ νὰ ἐπιβάλῃ, λέγω, τιμωρίαν αἰωνίας ἀποχῆς ἀπὸ τοῦ περιβόλου τούτου καὶ παντὸς ἄλλου, ἔνθα συζητοῦσι καὶ συσκέπτονται περὶ τῶν κοινῶν Ἕλληνες ἀληθεῖς, καὶ εἰς ἐκεῖνον τὸν ἄνδρα (δεικνύει τὴν θέσιν τοῦ κ. Δαγκλῆ, ἀρχηγοῦντος ἐν τῇ ἀριστερᾷ, ἀλλ, ἀποχωρήσαντος τῆς αἰθούσης) — λυποῦμαι διότι ἀπουσιάζει ἐνῷ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἐκεῖ διὰ νὰ τὰ ἀκούσῃ— καὶ εἰς τοὺς ἄλλους δύο τριάνδρους, οἱ ὁποῖοι διεμέλισαντο τὴν πατρίδα, ἀποτολμήσαντες μετὰ ξένων λογχῶν, ἵδρυσιν κράτους ἰδίου ἐκ τῶν σαρκῶν τῆς Ἑλλάδος. Χρειάζεται Ἐθνοσυνέλευσις Ὑπερσυντακτικὴ ἵνα σβέσῃ ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς τὴν φοβερὰν τριάδα ἐκείνην, ἥτις δὲν ἦτο βεβαίως ἡ τοῦ Ἡρακλέους, ἡ τοῦ Θησέως καὶ τοῦ Πειριθόου, τῶν ἡμιθέων, ἀλλ’ ἦτο σύνθεσις, τῆς ὁποίας τὸ ὑπόδειγμα ἀνεζητήθη εἰς τοὺς περιβοήτους Ζούντας τῶν Δικτατόρων τῶν Ἱσπανοευοροδέρμων τῆς Ἀμερικῆς ἀνδρῶν ὅπως ὁ αἱμοβόρος Φράνθια, τύραννος τῆς Λαπλάτας, ὁ χιλιανὸς ἀνθρωποθύτης Ρόζας, ὁ Βόβε ἢ ὁ Μορίλος τῆς Βενεζουέλας, ὁ μεξικανὸς Σαντάνας, ἢ Ἀρτίγας ὁ ἀρχιληστὴς δικτάτωρ τῆς Παραγουάης. Διότι δὲν εἶσθε παρὰ οἱ Τρίανδροι τοῦ Ὀλέθρου! (Μέγας θόρυβος, χειροκροτήματα). Ἐχρειάζετο ἡ ψῆφος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀφ’ ἧς καὶ ζητῶ τὴν καταδίκην τῶν Τριάνδρων εἰς θάνατον. Εἰς δὲ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν αὐτὴν νὰ εἶσθε εὐγνώμονες, ὑμεῖς οἱ τὴν Τριάδα ἀντιπροσωπεύοντες ἐνταῦθα, ἂν δυνηθῆτε νὰ σώσητε ἀπὸ τῆς ἀγανακτήσεως τοῦ Συνεδρίου τούτου, καθὼς ἀπὸ τῆς ἀγανακτήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τὴν κεφαλὴν ὑμῶν τὴν ὁποίαν βαρεῖαν φέρετε ἐπὶ τοῦ τραχήλου. (χειροκροτήματα). Ὁ λόγος εἶναι σπουδαῖος δι’ ὃν θέλομεν Ἐθνοσυνέλευσιν Συντακτικήν. Αὐτὴ δύναται νὰ προβῇ εἰς τοιαύτας ἀποφάσεις, ἀποφάσεις ἀκλονήτους, καὶ αἱ ὁποῖαι νὰ ἐνδιαλάβωσι διάταξιν ἀπολύτως ἐπιτακτικὴν ὅτι ἐπὶ τῶν καταδικῶν καὶ ἀποφάσεων τῆς κατηγορίας ταύτης ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὸν Βασιλέα τὸ δικαίωμα τῆς χάριτος καὶ τῆς ἀμνηστείας. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς θελήσας Ἐθνοσυνέλευσιν, ἠθέλησε νὰ ἴδῃ τὸ τέρμα αὐτῶν τῶν δεινῶν, ἠννόησε νὰ μὴ ἴδῃ πλέον ἐκπηδῶντας, τὶς οἶδε πόθεν, τὶς οἶδε ἐκ τίνων ὀχετῶν, τόσους καὶ τόσους, οἱ ὁποῖοι τιθέμενοι ὄπισθεν τῶν ξένων νὰ προσκαλῶσι τὰς ξένας λόγχας, τοὺς ξένους στόλους καὶ τοὺς στρατοὺς διὰ νὰ περιαγάγωσι τὸν δείλαιον αὐτὸν τόπον εἰς τὴν πεῖναν καὶ τὴν δυστυχίαν, εἰς τὴν παράδοσιν τῶν ὅπλων, εἰς τὸ οἰκτρὸν θέαμα τῆς διαμοιρασιᾶς τῶν ἱματίων τῆς Ἑλλάδος, τὴν κατάληψιν καὶ τὴν ἁρπαγὴν τῶν νήσων της καὶ τῶν ἐπαρχιῶν της, ὑπ’ ἀνταρτῶν ἀναμίξ, εἰς τὸ φρικαλέον θέαμα τῆς διασπάσεως καὶ διαμελισμοῦ τῆς Ἑλληνικῆς γῆς εἰς τὰ δύο. Αὐτὸς εἶναι, κύριοι, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην ὁ σπουδαιότερος τῶν λόγων, δι’ οὓς θὰ ἐχρειάζετο Ἐθνοσυνέλευσις Συντακτικωτάτη καὶ οὐχὶ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς ἄλλην σειρὰν ἀντιλήψεων. Εἰδική τις ὑποχρέωσις ἐπιβάλλει τὸν χαρακτηρισμὸν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὡς Συντακτικῆς. Ἐδημιουργήθησαν ἀπὸ τοῦ πολέμου βάρη τινά, καθήκοντα, εἰς τρόπον τινα, δουλεῖαι σπουδαῖαι διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ἡ ὁποία ἐπαναλαμβάνει ρήτρας τῆς συνθήκης τῶν Βερσαλλιῶν καὶ τῆς συνθήκης τοῦ Ἁγίου Γερμανοῦ, ἐπιβάλλει εἰς τὴν Ἑλλάδα περιορισμοὺς βαρεῖς τῆς ἐσωτερικῆς κυριαρχικῆς, ἀνισότητας αὐτόχρημα περὶ τὴν ὑπακοὴν τῶν πολιτῶν πρὸς τὴν πολιτείαν, περὶ τὸ χρέος τῆς ἀποκλειστικῆς προσφυγῆς αὐτῶν εἰς τὸ ἴδιόν των Κράτος ἄνευ ἐπικλήσεως πρὸς ξένους. Δημιουργεῖ πράγματα ἐξόχως ἀνώμαλα καὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύναται νὰ κανονίσῃ ἁπλῶς. Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ περιάγει τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀναγνωρίσῃ ἐφ’ ἑαυτῆς καὶ εἰς τὰ ἑαυτῆς ὑπὲρ τῶν Δυνάμεων δικαίωμα ἐποπτείας καὶ ἐπεμβάσεως, νὰ ἀναγνωρίσῃ εἰς τὰ πλήθη τῶν ὑπηκόων της, τὰ ἀλλόθρησκα, τὰ ἀλλόγλωσσα καὶ ἀλλογενῆ ἐξουσίαν νὰ ἐπικαλῶνται κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους τὴν ἐπέμβασιν τῶν ξένων. Οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐλευθερία τῆς Ἑλλάδος περὶ τὸ συνάπτειν συνθήκας ἐμπορικὰς κολοβοῦται, καὶ αὐτὴ δὲ ἀκόμη ἡ συμμετοχή της, ὡς μέλους εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν δὲν ἐπιτελεῖται ἄνευ βαρέων μειώσεων τῆς κυριαρχίας αὐτῆς. Τὰ θέματα ὅμως ταῦτα θίγουσι θεμελιώδη περὶ τοῦ ἐναντίου Συνταγματικὰ δόγματα, δὲν εἶναι δυνατὸν ἑπομένως νὰ καθιερωθῶσι δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἀλλὰ χρειάζεται ψῆφος σαφὴς καὶ κατηγορηματικὴ Συντακτικῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία θὰ ἐξουσιοδοτήσῃ τὰς Κυβερνήσεις τῆς Ἑλλάδος νὰ ὑφίστανται ὡς καθεστὼς Ἑλληνικὸν τὰς ἐπεμβάσεις τῶν ξένων καὶ τοὺς περιορισμοὺς τῆς Ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας. Αὐτὸς εἶναι εἷς τῶν σπουδαιωτάτων λόγων, δι’ οὓς μοιραίως ἡ παροῦσα Βουλὴ ὑποχρεοῦται νὰ ἀνακηρυχθῇ Συντακτική.

§88Γ. ΠΩΠ. Μοὶ ἐπιτρέπετε, κύριε συνάδελφε, μίαν διακοπήν; Ἤκουσα τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλατε καὶ ἐκείνην τὴν ὑποβληθεῖσαν χθὲς ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργοῦ Συμβουλίου, ὑποστηριζομένην καὶ ὑπὸ ἑτέρου μέλους τοῦ Κοινοβουλίου τοῦ ἀξιοτίμου κ. πληρεξουσίου ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας. Ἀλλά, νομίζω, ὅτι δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ θίξῃ τὸ θέμα τοῦτο. Δὲν ἠθέλησα νὰ λάβω τὸν λόγον εὐθὺς ἀμέσως, μὴ ἐπιθυμῶν νὰ διαταράξω τὸ θέμα τῆς συζητήσεως, ἀλλ’ ἤδη ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅ,τι νομίζω, ὅτι ἀκριβῶς ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ ἀντίθετα συμπεράσματα ἐκ τοῦ λόγου τούτου, τὸν ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ κ. συνάδελφος. Οἱ περιορισμοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλονται εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς χώρας, δυνάμει τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἔπρεπε νὰ πείσωσι τὸν κ. συνάδελφον, διπλωμάτην παλαιὸν καὶ διακεκριμένον, ὅτι εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ αὕτη ἐκαλεῖτο Συντακτική, ὅτι ἔπρεπε διὰ παντὸς τρόπου, εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἡ ὀνομασία αὕτη περιέγει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κυρώσῃ διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς τὴν συνθήκην ταύτην, ἔπρεπεν ἡ Συνέλευσις αὕτη νὰ ἐπιδιώξῃ νὰ μὴ εἶναι Συντακτικὴ Συνέλευσις. Οἱ ὅροι, οἱ ὁποῖοι προκαλοῦσι τὴν μορφὴν τοῦ Σώματος εἰς Συνέλευσιν Συντακτικὴν εἶναι ἄλλοι καὶ διάφοροι, εἶναι λόγοι οἱ καθαρῶς ἐσωτερικοί. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ προβάλληται ὡς λόγος δημιουργίας Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἡ ἀναγνώρισις ὑποχρεώσεως, ὅπως τὸ Σῶμα τοῦτο κυρώσῃ τὸν ὅρον διὰ τοῦ ὁποίου ἀναγνωρίζονται πλεονεκτοῦντα τὰ δικαιώματα τῶν ἐν τῇ Χώρᾳ μειονοψηφιῶν. Θὰ ἔλαθεν ἴσως τὴν προσοχὴν τοῦ κ. συναδέλφου καὶ τὸ ἄλλο ἐκεῖνο, τῶν ἰσχυρῶν τῆς Γῆς, οἵτινες μὴ θέλοντες νὰ συμπληρώσωσι τὸ ἔργον τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀπελευθερώσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ, περιέλαβον καὶ ὅρον μὴ ἐπιτρέποντα τοῦτο. Θέλω ἐπ’ αὐτοῦ νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν σας, διότι ἔργον ἡμῶν εἶναι νὰ προστατέψωμεν τὴν ὑπόθεσιν ταύτην εἰς τὴν καθαρῶς νομοθετικὴν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς, διότι ἐλπίζομεν, ὅτι ταχέως διὰ τῶν ἀγώνων τῆς Φυλῆς, διὰ τῶν ἀγώνων καὶ τῶν θυσιῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ ὁ μειονεκτικὸς οὗτος ὅρος τῆς μειώσεως τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Ἔθνους Θ’ ἀποβληθῇ.

§89Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐχαριστῶ. Τὸ ἐρώτημα ὑμῶν μοὶ δίδει ἀφορμὴν νὰ σταθῶ εἰς σπουδαῖον σημεῖον. Τὴν εὐφυΐαν ὑμῶν, χωρὶς ἴσως νὰ τὸ παρατηρήσητε, διέλαθεν σημαντικὸν συμβεβηκός. Δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ὑμᾶς, καὶ ἀπὸ ἐμέ, καὶ ἀπὸ τὸ Συνέδριον τοῦτο νὰ περιορίσωμεν δι’ ἀτιδονῆς Ἀναθεωρητικῆς ἀντὶ Συντακτικῆς Συνελεύσεως τὸ κῦρος τῆς ψήφου, τὸ ὁποῖον ζητοῦσι τὰ πράγματα. Ἡ κύρωσις ἐθνικῶν δασμῶν ἔχει ἀνάγκην κυρώσεως συνελευσιακῆς. Οἱ ξένοι ἔχουσιν ἐν χερσὶν αὐτῶν ὑπογεγραμμένην ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος, ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς πλήρους ἐσωτερικῆς κυρώσεως, τὴν σύμβασιν, τὴν θέτουσαν εἰς τὴν Ἑλλάδα τοὺς εἰρημένους δεσμοὺς τῆς κυριαρχίας. Δὲν εἶναι πιθανὸν ὅτι θὰ ἀνεχθῶσι κύρωσιν ἀτελῆ καὶ ἐπαμφοτερίζουσαν, ὅταν πρὸ παντὸς συμβαίνῃ οἱ κυρωτέοι δεσμοὶ νὰ συνομολογήθησαν, κάκιστα τῇ ἀληθείᾳ, ὡς ὅρος καὶ προϋπόθεσις ἐδαφικῶν ἀνταλλαγμάτων ὑπὲρ ἡμῶν. Αὐτὸ ἦτο τὸ σφάλμα ἀτυχοῦς καὶ ἀνικάνου Ἑλληνικῆς διπλωματίας! Εἶναι δυστύχημα διὰ τὴν πρὸς τὴν Ἰταλίαν Ἑλληνικὴν φιλίαν, εἰρήσθω ἐν παρόδῳ, ὅτι ἡ Ἰταλία ὀνομαστί, ἐγένετο ἀφορμὴ τῆς ἀναγραφῆς τοῦ ὅρου τούτου, τοῦ ξενικοῦ ἐλέγχου ἐπὶ τῶν Ἑλληνικῶν μειονοψηφιῶν. Τῆς Ἰταλίας μάλιστα ἡ ἐπεμφάνισις διὰ τῶν ἀξιώσεων, ἃς ἐπαρουσίασεν ἐδίδαξεν ἡμᾶς πόσον αἱ Δυνάμεις ἀντιλαμβάνονται, ποῖαι εἶναι αἱ κυρώσεις, αἵτινες ταῖς χρησιμεύουσιν. Ἡ Ἰταλία εἶπεν ὅτι δὲν δύναται νὰ παραδώσῃ τὰ Δωδεκάνησα, πρὶν ἢ Σῶμα ἐν Ἑλλάδι, ἔχον κῦρος καταστήσῃ τὴν περὶ Δωδεκανήσου Ἑλληνικὴν συμφωνίαν τῆς 29ης Ἰουλίου 1920 ἀκλόνητον διὰ τοὺς Ἰταλούς. Εἶναι ἡ ἀξίωσις, ἥτις κολαφίζουσα τὴν Ἑλληνικὴν τυραννίαν, συνέτριψεν αὐτὴν ἐμμέσως, ἀρνηθεῖσα αὐτῇ, τὴν ἀναγνώρισιν τῆς παρασυναγωγικῆς Βουλῆς, ἐξ ἧς ὁ τύραννος ἔζῃ, καὶ οὕτω ἡ Ἰταλία ἐγένετο ἀφορμὴ τοῦ ὅτι ἐκηρύχθησαν ἐκλογαὶ ἐν Ἑλλάδι ἐξ ὧν ὁ βενιζελισμὸς ἐξέπνευσεν. Τώρα δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι χρειάζεται ἡ Ἰταλία διὰ νὰ δώσῃ εἰς τὰ Δωδεκάνησα Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἀλλὰ πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι μελετῶσι καλῶς οἱ ξένοι τίνος εἴδους ψηφίσματα ἐξ Ἑλλάδος τοὺς παρέχουσιν ἐγγύησιν τῶν συμφερόντων των. Ὁ κ. συνάδελφος ὅμως λέγει ὅτι ἡ ἐλάσσων κύρωσις ἡ δι’ Ἀναθεωρητικῆς παρεχομένη καὶ οὐχὶ ἡ ἀδιάσειστος κύρωσις τῆς Συντακτικῆς, ἐπιτρέπει εἰς τὸν πατριωτισμὸν ἡμῶν ἐλπίδα ὅτι θὰ ἤρομεν τὸν ξενικὸν δεσμὸν ἐπὶ τῆς ἡμετέρας κυριαρχίας. Ἀπαντῶ. Ἐὰν τύχῃ ἀγαθωτέρα αὔριον παρεῖχεν ἡμῖν τρόπον ἀπολυτρώσεως ἀπὸ τῶν μειώσεων τῆς κυριαρχίας ἡμῶν, τὶς λέγει ὅτι θὰ ἠγείρετο ἀκόμη πρόσκομμα ἡ ἐν τῷ μεταξὺ τεθεῖσα κύρωσις τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως; Ἡμεῖς θὰ ἀπελυτρούμεθα καὶ τὸ Σύνταγμα ἂς ἔλεγεν ὅ,τι ἔλεγεν. Πρὸς τὸ παρὸν ὅμως ἂς ὁμιλήσωμεν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ δικαίου· δὲν θὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις ἔχουσα συνείδησιν τῆς εὐθύνης αὑτῆς, ἥτις θὰ δεχθῇ ἐπέμβασιν ξενικὴν ἐν Ἑλλάδι, εἰς ζήτημα ὑπηκόων Ἑλλήνων, καὶ δὲν θὰ καταδιώξῃ Ἕλληνας πολίτας ἐπικαλουμένους ἐπέμβασιν ξένης Δυνάμεως, ἐφ’ ὅσον τὴν ἀγγαρείαν αὐτήν, τὴν θεμελιώδη δὲν τὴν συγχωρεῖ τὸ Σύνταγμα. Καὶ ἄλλο τι διέλαθε τὴν προσοχὴν ὑμῶν. Ἐγὼ δὲν ὡμίλησα περὶ τοῦ ἄλλου πολυθρυλήτου ζητήματος τῆς δῆθεν ὑπαρχούσης μειώσεως τῆς κυριαρχίας τῆς Ἑλλάδος τῆς κατὰ τὴν ἀνακάλυψιν τοῦ Βενιζέλου καὶ τοῦ Πολίτου ἀπορρεούσης διὰ τὰ Ἑλληνικὰ πράγματα ἐκ τῶν συνθηκῶν τοῦ 1830, τοῦ 1832 καὶ τοῦ 1864, ὡμίλησα περὶ τῶν περιορισμῶν τῶν ἐπελθόντων εἰς τὰ ἐσωτερικὰ Ἑλληνικὰ δίκαια, τῆς μεταξὺ Ἑλλήνων πολιτῶν ἰσοπολιτείας, τῆς ἰσονομίας καὶ τῆς πρὸς τὸ κράτος ὑπακοῆς διὰ τῆς προνομιακῆς, διὰ τῆς πλεονεκτικῆς Θέσεως, τῆς δημιουργηθείσης ὑπὲρ τῶν ἐν τῷ τόπῳ μειονοψηφιῶν, ὅσας διακρίνουσιν αἱ διαφοραὶ τῆς θρησκείας, τῆς λαλουμένης γλώσσης, τῆς ἐθνολογικῆς ἀρχικῆς προελεύσεως, καὶ ἀκόμη ὡμίλησα περὶ τοῦ περιορισμοῦ τῆς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐμπορίου. Αὐτοὶ εἶναι οἱ περιορισμοί, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι πλῆρες συνταγματικὸν καὶ δι’ αὐτοὺς φρονῶ, ὅτι δὲν ἐπαρκεῖ τὸ κῦρος τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, εἰς τὴν τῆς ὁποίαν προτίμησιν καὶ ἐγὼ θὰ προσεχώρουν, ἐὰν μὴ ἔμελλε νὰ γεννήσῃ ζητήματα ἄλυτα ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ θεσμοῦ τῶν μειονοτήτων. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται τώρα εἰδικῶς περὶ αὐτοῦ.

§90Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Θὰ συζητηθῶσιν ἐν καιρῷ τὰ πράγματα.

§91Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ συζητηθῶσιν· ἀλλὰ ῥητέον ἀπὸ τοῦδε, ὅτι τὴν ἀγγαρείαν αὐτὴν τῶν μειονοτήτων, τὴν ὀφείλομεν εἰς τὴν διπλωματικὴν ἀνεπάρκειαν τῆς τότε ἐν τῷ Συνεδρίῳ Ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἀπεδέχθη ἀσυζητητὶ εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος θεσμὸς, τοῦ ὁποίου δὲν εἶχε τὴν ἔμπνευσιν νὰ ζητήσῃ τοὐλάχιστον τὴν γενίκευσιν λόγῳ ἀνταποδόσεως εἰς ὄφελος τῆς Ἑλλάδος. Αἱ Δυνάμεις, ἦλθον νὰ θέσωσιν ἐφ’ ἡμῶν τὴν σφραγῖδα τῆς δυνάμεως αὐτῶν. Τὸ ζήτημα τῶν μειοψηφιῶν, τὸ ζήτημα τῶν περιορισμῶν, τῆς εἰρημένης κατηγορίας, δὲν εὑρίσκει ἀντίστοιχον πλεονέκτημα ὑπὲρ ἡμῶν ἐν ταῖς χώραις ἐκείναις τῶν Δυνάμεων, ἐν αἷς βιοῦσι πλήθη Ἑλληνικὰ καὶ ἑλληνόγλωσσα. Καὶ ἡμεῖς θὰ εἴχομεν ἀνάγκην νὰ ἴδωμεν ἀναγνωριζόμενον εἰδικῶς ἐν Ἰταλίᾳ τὸ κράτος δοσίλογον πρὸς τὴν ἐποπτείαν τῶν δυνάμεων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν εἰμὴ καὶ ἡμῶν διὰ τὰς μειονοψηφίας τὰς ἑλληνικὰς τὰς ἀρχαιόθεν περισωθείσας ἐν τῇ Ἰταλικῇ χώρᾳ. Διότι δὲν εἴδομεν ποσῶς ἐν τῷ Ἰταλικῷ κόσμῳ ὑποχρέωσιν ἀναλαμβανομένην ὑπὸ τῆς ἀδελφῆς Ἰταλίας, νὰ σεβασθῇ τὸ δικαίωμα τῶν Ἑλληνογλώσσων πληθυσμῶν της, νὰ διδάσκωνται τὰ ἑλληνικὰ γράμματα. Ὑπάρχουν ἐν Ἰταλίᾳ ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων πληθυσμοὶ ὁλόκληροι Ἑλληνικοὶ καὶ Ἑλληνοαλβανικοί, ὁλόκληρα χωρία ἐν Νοτίῳ Ἰταλίᾳ, τὰ ὁποῖα ὁμιλοῦν τὴν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν ἐκ λαλιᾶς γονέων, ἄνευ διδασκαλίας σχολείου.

§92Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι γνωστότατον.

§93Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἤμην εὐτυχής, ἂν ἤρχεσθε ὑμεῖς νὰ τὸ καταστήσετε πρὸ ἐμοῦ γνωστόν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶναι πιθανὸν ὅτι ὁ πολὺς κόσμος, ὅστις δὲν εἶναι σοφός, δὲν τὸ γνωρίζει ὅπως ὑμεῖς. Ἐνθυμοῦμαι, ἀντιπροσωπεύων ποτὲ τὴν Ἑλλάδα ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ζῶν ἔτη μακρὰ ἐν αὐτῇ ὅτι εἰς ἡμέρας ἑορτῶν ἀνεγίνωσκον ἐφημερίδας Ἰταλικὰς καὶ ἔβλεπον ἐν αὐταῖς ᾄσματα χωρικὰ δημοσιευόμενα, γεγραμμένα ἐν Ἰταλικῇ γλώσσῃ, μὲ λέξεις Ἑλληνικάς. Ἦσαν ᾄσματα παλαιὰ διατηρηθέντα καὶ ψαλλόμενα ὑπὸ τῶν πληθυσμῶν αὐτῶν. Ἰταλικοὶ γενόμενοι ἔπαυσαν ἆραγε ὄντες Ἑλληνικοί; Ἐνθυμοῦμαι ὅτι, ὅταν ἦλθεν ὁ ἀείμνηστος Βασιλεὺς Γεώργιος εἰς Ἰταλίαν πρὸς χαιρετισμὸν τοῦ Βασιλέως Βίκτωρος καὶ τοῦ Ἰταλικοῦ Ἔθνους, κατεκλύζετο τὸ Ἀλλαρχεῖον, τὸ ὁποῖον τὸν παρηκολούθει, ὑπὸ ἐπιστολῶν πλήρων λατρείας καὶ θαυμασμοῦ, προερχομένων ἐκ τῶν κέντρων ἐκείνων τοῦ ἀρχαίου Ἑλληνισμοῦ, Ἑλληνικῶν μεινάντων. Ἤρχοντο σωρηδὸν αἱ ἁγναὶ ἐκεῖναι ἐπιστολαί, ἤρχοντο ἀφιερώματα καὶ δῶρα πλεῖστα ὅσα. Μεθ’ ὅ, διατί νὰ μὴ τὸ εἴπω; Ἀναμὶξ πρὸς τὴν γοητείαν τῆς ἀναμνήσεως ἐκείνης, ἀπεκόμισα τὴν ἐντύπωσιν πικρᾶς τῶν πραγμάτων εἰρωνείας. Περὶ τὴν ὑπόδειξιν, τὴν ὁποίαν εἶχον διατυπώσει τότε πρὸς τὸν Αὐλάρχην Παπαρρηγόπουλον νὰ μὴ παρίδῃ νὰ εὐχαριστῇ καὶ ἐνθαρρύνῃ, οὐδὲ ἀπάντησιν κἄν ποτε τυπικὴν ἐκοπίασε νὰ δώσῃ ὁ περὶ ἄλλα ἀσχολούμενος μακαρίτης αὐλικὸς εἰς τοὺς εὐγενεῖς καὶ Ἑλληνικωτάτους πληθυσμούς, τοὺς ὁποίους, μὴ πταίων μεθ’ ὅλων τῶν Ἑλλήνων, ἐντεῦθεν χαιρετίζω ἐθνικῶς μετὰ πίστεως. Ἐν Ἰταλίᾳ λοιπὸν αἱ μειονοψηφίαι αἱ Ἑλληνικαὶ δὲν καλύπτονται ὑπὸ τῶν αὐτῶν εὐεργετημάτων, ὑπὸ τῶν ὁποίων θὰ καλυφθῶσιν αἱ Ἰταλικαὶ μειονοψηφίαι ἐν Ἑλλάδι. Δὲν θὰ διδάσκηται ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα· ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία δὲν θὰ ἐξυπηρετῆται. Ὁ διεξαγαγὼν τὰς διαπραγματεύσεις τοῦ οἰκτροῦ εἴδους τούτου, ἐν ἀγνοίᾳ παχυλῇ τοῦ πράγματος ἀναμφισβητήτως διατελῶν, ἴσως δ’ ἁπλῶς μόνον ἀμέριμνος, δὲν ἔσχε οὐδὲ κἄν τὴν ἔμπνευσιν, δὲν ἔσχε τὴν περιέργειαν νὰ ἐξετάσῃ καὶ μάθῃ ὅτι τοιαῦτά τινα συνέβαινον ἐν Ἰταλίᾳ, διὰ νὰ ἐπιδιώξῃ ἂν ὄχι τί περισσότερον, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπέτυχον ἄλλοι λαοί, ἔχοντες ἐν Ἰταλίᾳ πληθυσμοὺς ὁμογενεῖς, καὶ δὴ οἱ Σερβικοί. Δὲν ἐπέτυχε κἄν τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ἐπίσημον δήλωσιν, ἥν ἐπέτυχεν ἡ Σερβία ὅτι καὶ ἐκεῖ πραγματικῶς θὰ γίνῃ σεβαστὴ ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα. Καὶ τοιουτοτρόπως ἰδοὺ μία διαφορά, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη μεταξὺ ἡμῶν καὶ ἄλλων λαῶν, ἐπὶ βλάβῃ ἡμῶν.

§94Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Κύριε συνάδελφε, πρόκειται περὶ πληθυσμῶν ἐχόντων Ἑλληνικὴν συνείδησιν; Ἁπλῶς μίαν πληροφορίαν.

§95Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς κύριε· δὲν πρόκειται περὶ Ἑλληνικῆς συνειδήσεως ὅταν συγκινοῦνται εἰς τὸ ἄκουσμα, ὅτι ἐπάτησεν εἰς τὴν Ἰταλίαν Ἕλλην Βασιλεύς; Ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἐκείνου τοῦ ἀγαθοῦ, δὲν τὸ βλέπετε, τὸ ὁποῖον ἀγαθὸν ἄλλοι λαοί, καὶ χωρὶς νὰ ἔχωσιν ἐθνικὴν συνείδησιν νὰ ἐπικαλεσθῶσι, προσεπάθησαν νὰ διασώσωσι διὰ τοὺς ὁμογλώσσους αὑτῶν, οὐχὶ πρὸς ἄγραν ἐδαφῶν, οὐχὶ πρὸς προσαρτήσεις, ἀλλ’ ἁπλῶς διὰ νὰ μὴ ἐκλείψῃ ἐκεῖνο τὸ ἀνθρώπινον γνώρισμα, τὸ ὁποῖον λέγεται γλῶσσα καὶ δόγμα. Τοῦτο δὲν σᾶς ἀρκεῖ; Καὶ δὲν νομίζετε ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα πρέπει νὰ σωθῇ ὁπουδήποτε λαλεῖται; Ἐπιθυμεῖτε νὰ ὑπάρχῃ καὶ ἐθνικὴ συνείδησις, ἵνα ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῇ ἑλληνιστί; Ἀλλὰ δὲν διαφωνεῖτε ὅτι καὶ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις εὑρίσκεται καὶ αὐτὴ εἰς τὴν ἄκραν τοῦ θρησκευτικοῦ δόγματος, καὶ εἰς τὴν ἄκραν τῆς γλώσσης; Καὶ τί θὰ σᾶς ἔβλαπτεν ἂν καὶ τοῦτο ἐγένετο εἰς τὴν Ἰταλίαν διὰ τὴν Ἑλλάδα;

§96Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ σᾶς ἐζήτησα μίαν πληροφορίαν ἁπλῶς καὶ σᾶς εὐχαριστῶ.

§97Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρέταξα ἐν ὅσοις εἶπον, κύριοι, πλείονας τοῦ ἑνὸς λόγους, δι’ οὓς ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἀναγκάζεται νὰ εἶναι Συντακτική. Ἀλλὰ τὸ ὅτι εἶναι Συντακτικὴ τοῦτο συνεπάγεται συνεπείας σημαντικὰς, καὶ δι’ αὐτὴν ὡς πρὸς τὰ δικαιώματά της, καὶ διὰ τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις της. Καὶ ἡ πρώτη συνέπεια εἶναι ὅτι ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις εἶναι αὐτὴ αὕτη καὶ πλήρης ἡ κυριαρχία τοῦ Κράτους, ἐγκλείουσα ἐν ἑαυτῇ πᾶσαν ἐξουσίαν· καὶ τὸ νομοθετικὸν καὶ τὸ ἐκτελεστικόν. Τὸ ἐκτελεστικὸν δὲν ὑπάρχει ὡς αὐθυπόστατος ἐκ Συντάγματος Ἀρχή, ἀλλ’ ὡς Ἀρχὴ κατ’ ἐξουσιοδότησιν καὶ κατ’ ἐντολήν. Τοῦθ’ ὅπερ σημαίνει ὅτι ἡ Συνέλευσις, Συντακτικὴ οὖσα καὶ ἀμέσου ἐπιβλέψεως ἔχουσα ἐξουσίαν ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων τῶν σημαντικῶν τοὐλάχιστον τῆς Κυβερνήσεως, ἔχει ἓν δικαίωμα ἀμέσως σήμερον νὰ ἀσκήσῃ. Ὅπως δ’ ὁμιλήσω περὶ τούτου ἔχω τὴν ἀφορμὴν ἐπίκαιρον. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἔχει δικαίωμα καὶ συμφέρον νὰ καλέσῃ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ὑποδείξῃ εἰς τὸ Συνέδριον τοῦτο νὰ ἀναγγείλῃ οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν συγκατάθεσιν τῆς Συνελεύσεως, νὰ ἀναγγείλῃ, λέγω, ποῖα θὰ εἶναι τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα θὰ ἀποτελέσωσι τὴν ἀποστολὴν τὴν Ἑλληνικὴν εἰς τὴν Διάσκεψιν τοῦ Λονδίνου, τὴν τώρα ἀνοίγουσαν τὰς πύλας αὐτῆς. Εἶναι ὑποχρέωσις, τὴν ὁποίαν μία Κυβέρνησις φέρει οὐχὶ πρὸ Συντακτικῶν Συνελεύσεων, ἀλλὰ καὶ πρὸ ἁπλῶν Βουλῶν, κατὰ τὰ ἀλλαχοῦ ἤδη καθιερωθέντα. Ὑπομιμνήσκω τὸ παράδειγμα τῆς σειρᾶς τῶν Ἰταλικῶν Κυβερνήσεων ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Σαλάνδρα, τοῦ Μποζέλι, τοῦ Ὀρλάνδο, τοῦ Νίτζι, τῶν κυβερνήσεων, ὅσαι κατὰ συνέχειαν ἤλλαξαν τὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς Ἰταλίας εἰς τὴν Διεθνῆ Διάσκεψιν τῶν Παρισίων. Ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας αὐτῆς, ὡς καὶ αἱ κυβερνήσεις ὅλων τῶν ἄλλων κρατῶν προσήγαγον εἰς τὰς Βουλὰς των τὸν κατάλογον τῶν ὀνομάτων τῶν ἀντιπροσώπων των. Ἀλλ’ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τῶν Ἀθηνῶν περιωρίσθη νὰ ἀναγράψῃ ἐν ταῖς ἐφημερίσι τὰ ὀνόματα τῶν διορισθέντων, ἅτινα ἤθελον ἀποτελέσει τὴν Ἑλληνικὴν ἀποστολὴν εἰς τὴν Διάσκεψιν τοῦ Λονδίνου. Ἐπιθυμοῦμεν λοιπὸν νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ παρατήρησις ἡμῶν αὕτη. Καὶ δὴ τοσοῦτον περισσότερον ἐπικαίρως, ὅσον ἡ Ἐθνικὴ συνείδησις, κύριοι, ἡ ἐκτὸς τοῦ περιβάλοντος ἀλλὰ καὶ ἐντὸς αὐτοῦ, βεβαιωθεῖτε, δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ ἀνεχθῇ μίαν τοὐλάχιστον ἐκλογήν, τὴν χρησιμοποίησιν ἀνδρός, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ κ. Νικόλαος Πολίτης. Λυπούμεθα. Τὸ ὄνομά του ἐδημοσιεύθη (Θόρυβος). Ζητῶ ὅ,τι ζητῶ, καὶ καταγγέλλω ὅ,τι καταγγέλλω ἐν πληρεστάτῃ συνειδήσει τῆς ὀρθότητος τῆς ἀξιώσεώς μου, καὶ ἐφόσον δὲν εἶσθε διατεθειμένος ν’ ἀφαιρέσητε τὸν λόγον εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ μὲ ἀκούσητε. Ὁμιλῶ κατὰ τὰς σκέψεις μου καὶ τὰς πεποιθήσεις μου.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἔχει τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὴν δύναμιν νὰ σᾶς ἀφαιρέσῃ τὸν λόγον. Νομίζω ὅτι καθῆκον πάντων ἡμῶν εἶναι νὰ περιοριζώμεθα ἐντὸς τῶν ὁρίων καὶ τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα συζητῶνται. Ὁμολογῶ τὸ κατ’ ἐμὲ ὅτι δὲν βλέπω ποίαν δύναμιν δύναται νὰ ἔχῃ ἐπὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς Συνελεύσεως Συντακτικῆς ἢ μὴ ἐὰν ἀντιπροσωπεύσῃ τὴν Ἑλλάδα τὸ Α πρόσωπον ἢ μή.

§99Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Ἄλφα πρόσωπον ἢ τὸ Βῆτα; Οὕτω ἁπλῶς τὸ ἀποκαλεῖτε; Δὲν μὲ παρακολουθήσατε. Ὁμιλῶ περὶ τοῦ κ. Πολίτου, καὶ ὁμιλῶ περὶ τοῦ ὅτι ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἡ ἰδία κηρύττει τὴν Συνέλευσιν Συντακτικὴν, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὴν ἐρωτᾷ περὶ ἐθνικωτάτων ὑποθέσεων, καὶ νὰ μὴ τῇ κρύπτῃ τὸν κατάλογον τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα ἔσχε τὴν ἀτυχίαν νὰ ἐκλέξῃ διὰ τὴν Διάσκεψιν.

§100ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κάμετε ἐπερώτησιν.

§101Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐχὶ. Θέλω νὰ προλάβω. Ἡ ἐνταῦθα ἐπερώτησις θὰ ἤρχετο εἰς τὸ τέλος τοῦ Συνεδρίου τοῦ Λονδίνου. Τρέφετε ἴσως συμπάθειαν τινὰ πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Πολίτου, ἢ εὑρίσκεσθε εἰς ἄγνοιαν ἀναμφισβητήτως ἀσύγγνωστον ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἔργα καὶ τὰς ἡμέρας τοῦ ἐκλεκτοῦ τῆς Κυβερνήσεως; Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦμεν τὰ ἐξωτερικὰ πράγματα, ἔχομεν πληρέστατον δίκαιον νὰ προλάβωμεν τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους διατρέχομεν ἐκ τῆς ἐκλογῆς τῶν προσώπων, καὶ ὡς ἐκ τούτου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὲ διακόψητε μετ’ ὠφελείας τινός.

§102Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις, θὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ γεγονότα τὰ σχετιζόμενα πρὸς τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν καὶ σχετικῶς πρὸς τὴν ἀνακοίνωσιν ταύτην θὰ ἀνακοινώσῃ φυσικῶς καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ἀντιπροσώπων, οἱ ὁποῖοι θὰ μεταβῶσιν. Νομίζω ὅτι συμφέρον τοῦ τόπου εἶναι ἐπὶ τῇ ἀνακοινώσει τῆς Κυβερνήσεως, τὸ Ἐθνικὸν Συνέδριον νὰ ἐκφράσῃ γνώμας καὶ εὐχὰς περὶ τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν ἐθνικῶν δικαίων. Συμπλήρωσιν κάμνω.

§103Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔγκειται εἰς τὴν φύσιν τῶν διαπραγματεύσεων ὅτι καταλήγουσιν εἰς καλὸν ἀποτέλεσμα ἐὰν ὁ διαπραγματευόμενος εἶναι τὸ προσῆκον πρόσωπον διὰ τὴν διεξαγωγήν των. Δι’ αὐτὸ ὁμιλῶ. Καὶ ἀπέκλεισα ὄνομα τὸ ὁποῖον, κοινῇ γνώμῃ, εἶναι ἐπίφοβον. Ὤφειλον δὲ νὰ τὸ πράξω ταχέως. Διότι ἀνέγνωσα δήλωσιν τοῦ σεβαστοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ψάλλοντος διθυραμβικῶς τὰς ἀρετὰς τοῦ παραδόξου ἀπεσταλμένου, τὸν ὁποῖον καὶ σήμερον ἀκόμη, ὡς μὴ ὤφειλε, τολμῶμεν νὰ διατηρῶμεν εἰς τὴν Διεθνῆ Διάσκεψιν, διὰ τὰ ἑλληνικὰ πράγματα. Εἶναι ἀνήκουστον!

§104Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα πληροφορίαν, ἐὰν ἐξακολουθῇ νὰ εἶναι ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Νομίζω ὅτι εἶναι πασίγνωστον ὅτι τὸ ὄνομα τοῦ Πολίτου πρέπει νὰ διαγραφῇ ἐκ τοῦ καταλόγου τῆς Ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας.

§105Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δι’ αὐτὸ περιμένω ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀπάντησιν. Ἀλλὰ φαίνεται εἰς μάτην. Ὡς πολίτης Ἕλλην, ἠσθάνθην θλίψιν ἐκ τῆς περὶ Πολίτου δηλώσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἔλεγεν ὅτι ἀναγνωρίζει τὰς ὑψηλὰς ὑπηρεσίας τοῦ προσώπου αὐτοῦ, πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ ὅτι λυπεῖται, διότι, δὲν δύναται νὰ τὸν χρησιμοποιήσῃ καὶ εἰς περισσότερα ἔργα! Λοιπόν, κύριοι, τὸ διακηρύττω διαρρήδην. Ἐὰν τὸ πρόσωπον αὐτὸ δὲν ἐπαύθη ἤδη, ἀλλ’ ἐξακολουθεῖ διατηρούμενον, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραμείνῃ τοῦ λοιποῦ οὔτε μίαν ὥραν εἰς τὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς Ἑλλάδος. Δὲν δύναται νὰ παραμείνῃ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος διέπραξε τοῦτο τὸ βαρὺ καὶ μέγα ἔγκλημα. Προσέφερε τὰ φῶτα τῆς ἐπιστημονικῆς τάχα εἰδικότητος, τὴν ὁποίαν προέβαλλε, προσεκόμισε διπλωματικὸν βοήθημα φανταστικόν, ἀλλὰ καταχθόνιον εἰς τὸν τύραννον, ὅταν ὁ τύραννος κατρακυλῶν ἐν μέσῳ τῶν Ἑλλήνων ἐνόμισε τὴν στιγμὴν ἐλθοῦσαν νὰ σώσῃ πλέον διὰ τῶν ξένων τὴν θέσιν αὐτοῦ ἐν τῇ πατρίδι του; Τότε εἰς τὴν νοσοῦσαν ἐκείνην ψυχήν, προῆλθεν ἀρωγὸς ὁ καθηγητὴς κ. Πολίτης. Ἐπενόησε δικαιώματα κηδεμονίας, δῆθεν ὑπάρχοντα ἐπὶ καὶ κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας. Ἵνα σώσῃ τοῦ τυράννου του τὴν συμφορὰν ἐδημιούργησε συμφορὰν τῇ Ἑλλάδι. Εἶναι αὐτός, ὅστις ἀνεκάλυψε τὰ δῆθεν κείμενα ἐκεῖνα τῶν φαντασιωδῶν συνθηκῶν, ὅστις τὰ ἡρμήνευσε καθ’ ὃν τρόπον τοῦ ὑπηγόρευσε ἡ πατριωτικὴ καρδία τοῦ γαλλο–ἕλληνος τούτου. Εἶναι αὐτὸς ὅστις, ἐφευρῶν, ἐκοινοποίησεν τὰ καταχθόνια αὐτὰ κείμενα εἰς τὰς Δυνάμεις τριβούσας τοὺς ὀφθαλμούς των. Μὴ δυνάμενος νὰ πιστεύσῃ ὁ πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας ὅτι ἤθελεν ἡ Ἑλλὰς διὰ τοῦ στόματος τοῦ Πρωθυπουργοῦ της καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν της νὰ εἶναι ἡμικυρίαρχον ἐξάρτημα τῶν ξένων Δυνάμεων, ἐζήτησαν ἀπὸ τοῦ κ. Πολίτου νὰ διατυπῇ διὰ τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν ἐν ὑπομνήματι, τὴν ἀλλόκοτον θεωρίαν του. Καὶ εἶναι ἄνθρωπος αὐτός, ὅστις συνέταξε καὶ ὑπέγραψε τὸ ἱστορικὸν ὑπόμνημα, τὸ ὁποῖον ἐχρησιμοποιήθη ἀμέσως μετ’ ἀφθάστου χαρᾶς καὶ περιφρονήσεως ὑπὸ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως οὐχὶ ἵνα δείξῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ ἵνα πείσῃ τὸν Ἀγγλικὸν κόσμον, τὸν εὐγενέστατον καὶ μὴ ἀρεσκόμενον εἰς καταπατήσεις τῶν μεγάλων δικαιωμάτων τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν ὑπὸ τῶν ἰσχυρῶν, ἵνα τὸν πείσῃ ὅτι κατ’ οὐσίαν, Ἑλληνικὴ Ἐλευθερία δὲν ὑπῆρξεν ἀρχῆθεν, ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τῆς Ἑλλάδος, οὔτε ἐντελὴς καὶ πλήρης ἀνεξαρτησία, ὅτι ἡ Ἑλλὰς καθὼς τὸ ὁμολογεῖ ἡ ἰδία εἶχε δημιουργηθῆ ἡμικυρίαρχον κράτος καὶ ὅτι ὑφίστανται δι’ αὐτὴν ἐξ ἀρχῆς δεσμοὶ ἐκ συνθηκῶν, παρ’ αὐτῆς ὑπογεγραμμένοι, ἀναγορεύοντες τὴν ἐπιπροστασίαν, τὴν ἐπικηδεμονίαν, τὴν πολιτικὴν ἐγγύησιν τριῶν ξένων Δυνάμεων, ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἀναγορεύοντες ἐξουσίαν ἐπεμβάσεως εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τοῦ Κράτους. Τὸν ἄνθρωπον αὐτὸν ἀλγεῖ ἡ ἡμετέρα ψυχὴ καὶ βαρυθυμεῖ ὅτι δὲν εἶναι ὁ τύραννος καὶ συμπράκτωρ αὐτοῦ, ἀλλ’ εἶναι αὐτὴ ἡ Ἑλλὰς ἥτις τὸν χρησιμοποιεῖ ἀκόμη καὶ τώρα, ἀπὸ τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ ἀληθοῦς καθεστῶτος. Εἶναι βδελυγμία ὅτι ἐχρησιμοποιήθη ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς ἔστω καὶ μίαν ἡμέραν, ἔστω καὶ εἰς τὴν τελευταίαν θέσιν τοῦ Βασιλείου!

§106ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αἰωνία του ἡ μνήμη.

§107Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου. Ἡ δ’ ἀναγόρευσις τῆς Συνελεύσεως ταύτης ὡς Συντακτικῆς, ἐκτὸς τῆς ἣν ἀνέπτυξα πρώτης αὐτῆς συνεπείας, τοῦ ὅτι ἐδημιούργησε διὰ τὴν Κυβέρνησιν, καθῆκον νὰ θεωρήσῃ ἑαυτὴν ἁπλῶς ἐξάρτημα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ νὰ μὴ ἀρνῆται νὰ τῇ ἀνακοινῇ οὐδέν, ἀκόμη οὐδὲ καὶ τὸν κατάλογον, τὸν ὁποῖον ζητοῦμεν σήμερον, ἡ ἀναγόρευσις τῆς Συντακτικότητος τῆς Συνελεύσεως, δημιουργεῖ καὶ δι’ αὐτὴν τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἓν μέγα καθῆκον. Καθῆκον πρῶτον εἰς τὴν σειράν. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις εἶναι ἡ ὑπερτάτη συγκέντρωσις καὶ μορφὴ τῆς κυριαρχίας. Καθ’ ἣν ἐποχὴν ἔρχεται ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος νὰ διατρανώσῃ ἐν ταῖς τάξεσιν αὐτοῦ καὶ ἐν συνεδρίῳ τὴν ὑπερτάτην αὐτοῦ κυριαρχίαν, ἐσωτερικῶς, ὀφείλει ν’ ἀναγνωρίσῃ πρωτίστως ἐξωτερικῶς αὐτὴν ὑπάρχουσαν, νὰ τὴν ἐπιβάλῃ εἰς τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ σύμπαντος. Ὀφείλει, λέγω, διὰ ψηφίσματος, εὐθὺς ἀμέσως, ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν, νὰ προβῇ εἰς ἐπήκοον τοῦ κόσμου, εἰς τὴν ἀνακήρυξιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ὑπῆρξέ ποτε κηδευομένη χώρα. Ἡ Ἑλλὰς ὑπῆρξε χώρα ἀνεξάρτητος ἀπὸ τῶν ἀγώνων τοῦ 1821, μετ’ ἀνεξαρτησίας, ἡ ὁποία δὲν ἔσχε ἐπ’ αὐτῆς οὐδεμίαν δουλείαν, οὐδὲν βάρος, οὐδένα δεσμόν, οὐδεμίαν σκιάν. Νὰ ἀναγορεύσῃ παρ’ εὐθὺς καὶ ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τὴν πατρίδα αὐτοκυρίαρχον καὶ αὐτοτελῆ, καὶ νὰ μὴν ἐξαρτήσῃ, ὡς ἤθελεν ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Ψαρρῶν, τὴν τοῦ θέματος τούτου ἐμβάθυνσιν ἀπὸ τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ πρόκηται νὰ μελετηθῇ εἰδικῶς ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ἡ ὁποία, καθὼς γνωρίζετε, δηλοῦν ἐν πρώτῃ ρήτρᾳ, ὅτι αἱ Δυνάμεις αἱ προστάτιδες, αἱ Ἐγγυήτριαι τῆς πολιτικῆς τῆς συνταγματικῆς μορφῆς, ἐπακριβῶς, παραιτοῦνται τῶν δικαιωμάτων τῆς προστασίας τῆς ἐσωτερικῆς ἐγγυήσεως τοῦ πολιτεύματος, καὶ τοῦ δικαιώματος τῆς ἐπεμβάσεως, τῶν ἀναγνωρισθέντων ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος, ἢ κάλλιον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς μὴ Ἑλληνικῆς. Ὀφείλει τὸ ζήτημα νὰ τεθῇ αὐτομάτως, ὡς συνέπεια ἐπιβεβλημένη τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς συντακτικότητος τῆς Συνελεύσεως. Οἱ Ἕλληνες δὲν ἐζήσαμεν μέχρι τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἵνα ἀποκτήσωμεν ἀπὸ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν τὴν πρὸ ἑνὸς αἰῶνος ἀποκτηθεῖσαν αἱματόβρεκτον ἡμῶν ἀνεξαρτησίαν. Εἰς τὸ βενιζελικὸν αὐτὸ παιγνίδιον δὲν θὰ εἰσέλθωμεν. Συνέφερεν εἰς τὸν Τύραννον νὰ λέγῃ, ὅτι ὑπῆρχε δικαίωμα ἐπεμβάσεως, ὑπὲρ τῶν Δυνάμεων, διότι τότε καὶ αὐτὸς δὲν θὰ θεωρῆται ἔνοχος ὡς ἐσχάτης προδοσίας, ὅτι τὰς ἐπεισεκάλεσεν εἰς τὴν πατρίδα του! Συζήτησις περὶ ἀνεξαρτησίας δὲν μᾶς χρειάζεται. Μᾶς χρειάζεται ἀναγόρευσις πανηγυρικὴ τῆς ἀνεξαρτησίας. Ἄλλως, ἰδοὺ ποῖον θὰ εἶναι τὸ πρῶτον συμπέρασμα, τοῦ ὅτι ἡ ἀνεξαρτησία τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι ὁπλογέννητος, τοῦ 1921, ἀλλὰ προϊὸν συμβάσεως τοῦ 1920, θέμα συμβατικῆς συμφωνίας, τὸ ὁποῖον εὐθὺς ἀμέσως κηρύττω ὅτι δὲν τὸ ἀνεχόμεθα, δὲν τὸ δέχεται ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος, δὲν τὸ δέχονται αἱ γενεαὶ τῶν προπατόρων ἡμῶν, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ ἀμνημονεύτων χρόνων ἠργάσθησαν, ἐπόθησαν, ἐσφάγησαν διὰ τὴν Ἑλλάδα, διὰ τὴν τιμήν, καὶ τὸ ἀγαθὸν νὰ τὴν ἀφήσωσιν ἐσαεὶ ἐλευθέραν καὶ κυρίαρχον καὶ ἀνεξάρτητον χώραν. Ἐὰν ἐδεχόμεθα νὰ συζητήσωμεν περὶ τῆς ἀνεξαρτησίας ἡμῶν, ὡς γενομένης τελείας ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, τότε ἠθέλομεν ὑπαγάγει τὸ ἀδιασάλευτον προσὸν τῆς ἐξ ἀγώνων προελθούσης ἐλευθερίας, εἰς τὰ ἀνατρεπτὰ καὶ τὰ εὐκατάλυτα δημιουργήματα τοῦ ἐνοχικοῦ δικαίου τῶν συμβάσεων καὶ συμβολαίων. Καὶ λόγου χάριν· ὁ πόλεμος, πάντοτε ἐνδεχόμενος μεταξὺ λαῶν καὶ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν Ἐγγυητριῶν, συνεπάγεται λύσιν τῶν συνθηκῶν καὶ συμβάσεων, ὁποία καὶ ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ἡ διαλαμβάνουσα παραίτησιν τῶν Τριῶν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς κηδεμονίας. Ἐπανέρχεται δὲ τότε τὸ καθεστὼς τὸ πρὸ τῶν συνθηκῶν. Ἄρα ἐπανέρχεται αὐτοδικαίως διὰ τὴν Ἑλλάδα ἡ ξενικὴ κηδεμονία καὶ ἡ ἄνευ ἀνεξαρτησίας κατάστασις. Αὐτὴν τὴν διαθήκην ἀφῆκαν οἱ ἥρωες τοῦ 1821 εἰς τοὺς ἀπογόνους τοῦ 1920; Οὐχί· ἡ Ἑλληνικὴ ψυχὴ δὲν δέχεται νὰ δειχθῇ ἔκφυλος εἰς τὸ τέλος μιᾶς μόνης ἑκατονταετηρίδος! (Χειροκροτήματα). Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν παραδίδει τὴν ἀνεξαρτησίαν του. Ἵνα μὴ ἐπιτρέψωμεν νὰ τεθῇ χεὶρ ἐπ’ αὐτῆς, ἐστὲ βέβαιοι, θέλομεν κηρύξει ἐπανάστασιν ἄλλην μίαν φοράν. Τὴν ἀναγόρευσιν τῆς ἑλληνικῆς αὐτοτελείας, ὡς πλήρους καὶ ἀσκιάστου, ζητῶ λοιπὸν ὡς πρώτην πρᾶξιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ὁ συσχετισμὸς τῆς ἑλληνικῆς αὐτοκυριαρχίας πρὸς τὴν συνθήκην τοῦ 1920, δὲν δύναται νὰ γίνῃ, διότι ἂν ἐγίνετο θὰ ἐσήμαινεν ἀναγκαίως, ὅτι ἀκόμη καὶ σήμερον, νοήσατέ το καλῶς, μέχρι τῆς ὥρας, καθ’ ἣν θὰ κυρωθῇ ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ἐξακολουθοῦμεν παραμένοντες, δικαίῳ, κατὰ δόγμα, κατ’ ἀξίωμα τῆς ψυχρᾶς λογικῆς, παραμένομεν κατ’ οὐσίαν, ἔθνος ἄνευ κυριάρχου αὐτοτελείας, ἐξακολουθεῖ παραμένουσα ἡ δουλεία τῶν ξένων Τριῶν Δυνάμεων ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν εἶμαι διατεθιμένος ν’ ἀποδεχθῶ, διότι μοὶ ἐμποιεῖ φρίκην καὶ ἀηδίαν. Ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν, ὡς πᾶσα συνθήκη φέρει ἐν ἑαυτῇ τὸν θάνατον. Ἀλλ’ ἡ ἑλληνικὴ ἀνεξαρτησία θάνατον δὲν ἔχει. Θλίβομαι δ’ ὅτι ἀνὴρ ὀξυτάτης ἀντιλήψεως, ἀγορητὴς ἐνημερώτατος, βαθὺς διπλωματικὸς μελετητής, ὁ κ. Στράτος, Ἀρχηγὸς τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος, ἠθέλησεν νὰ εἴπῃ, χωρὶς νὰ συνδιατυπώσῃ ἐπιφυλάξεις καὶ περιορισμοὺς οἱουσδήποτε, κατὰ τὴν τελευταίαν αὑτοῦ ἀξιοσημείωτον ἀγόρευσιν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος θεωρεῖ τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν ὡς ἀφετηρίαν διὰ τὸ μέλλον, ἀλλ’ ὡς πράγματος βέβαια, τὸ ὁποῖον κατ’ αὐτὸν δὲν φέρει τὸν μέγα κίνδυνον, τὸν ὁποῖον ἐν τῇ συνθήκῃ τῶν Σεβρῶν ἐγὼ διαγιγνώσκω. Δὲν ἠθέλησε νὰ διίδῃ καὶ ὑποδείξῃ τὸν κίνδυνον αὐτὸν καὶ τρόπον τινὰ δὲν τὸν ἀπεδέχθη ὑπάρχοντα.

§108Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁμιλῶν περὶ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν χθὲς εἶχον δηλώσῃ, ὅτι ὁμιλῶ διὰ τὴν συνθήκην ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀναγνωρίζει ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος τὰς ἐθνικὰς διεκδικήσεις. Γνωρίζετε ὅτι πρόκειται περὶ τεσσάρων συνθηκῶν Σεβρῶν ἐνδιαφερουσῶν τὴν Ἑλλάδα, ἐκείνη δὲ περὶ τῆς ὁποίας ὁμιλεῖτε εἶναι ἡ εἰδικὴ συνθήκη τῶν μειονοψηφιῶν, ἐν τῇ ὁποία περιλαμβάνεται ἡ παραίτησις τῶν Δυνάμεων ἐκ τῶν δῆθεν δικαιωμάτων των ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων τῆς Ἑλλάδος. Ὡμίλησα περὶ τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων τῆς χώρας. Καὶ προκειμένου περὶ τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων τῆς χώρας εἶπον, ὅτι ἡ ψυχὴ ἡ Ἑλληνικὴ εἶναι προσκεκολλημένη εἰς τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, καὶ ἔχεται ταύτης ὡς ἱκανοποιοῦσαν τὸ ἐλάχιστον ὅριον τῶν Ἑλληνικῶν διεκδικήσεων, ἀπέναντι τῶν μεγάλων Ἑλληνικῶν θυσιῶν. Ἑπομένως τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν ἀνεγνώρισα, ὡς ἐλάχιστον ὅριον τῆς ἱκανοποιήσεως ἡμῶν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει περὶ τῶν ἄλλων συνθηκῶν δὲν ὡμίλησα. Εἶμαι σύμφωνος πρὸς τὴν ὑμετέραν γνώμην. Δὲν εἶναι δυνατόν, ἐν σχέσει πρὸς ταῦτα, νὰ συζητήσωμεν τὸ ζήτημα τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς χώρας. Εἴχομεν τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀποφανθῶμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, οὐχὶ μόνον ὡς μέλη τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἀλλὰ καὶ διότι τὸ πρόγραμμα ἡμῶν, τὸ ὁποῖον ἐξετέθη ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς νὰ ἀνακηρύξωμεν τὴν ἀνέκαθεν ὑπάρχουσαν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν.

§109Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπερηφανεύομαι, διότι τρέφετε τὴν αὐτὴν μετ’ ἐμοῦ γνώμην, ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ διάφραγμα ἀνυπέρβλητον μεταξὺ τῆς ἰδέας τῆς αὐτοτελοῦς καὶ ἀσκιάστου τῆς Ἑλληνικῆς κυριαρχίας ἀφ’ ἑνὸς, καὶ ἀφ’ ἑτέρου τῆς συζητήσεως τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Ἀλλ’ ἂν ἐγώ, ὁμιλῶν περὶ μειονοψηφιῶν, ἀνέφερον τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν, εἶναι διότι ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν εἶναι μία συλλήβδην ὀνομασία καὶ ἐπικεφαλὶς, ὑπὸ τὴν ὁποίαν νοοῦνται αἱ τέσσαρες αὗται διάφοροι συμφωνίαι. Ἐξέφερον δὲ κυρίως τὴν λύπην, τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθην, ὅτι μορφὴ τοῦ κύρους ὑμῶν εἶχε παρίδει τὸ σπουδαιότερον γεγονός, ὅτι δὲν ἤρκει ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν ἵνα ἐχώμεθα αὐτῆς ὡς ἐθνικῆς ἀφετηρίας καὶ ἐν τῷ ζητήματι τῆς ἑλληνικῆς αὐτοκυριαρχίας καὶ αὐτοτελείας, ὁποῖον ἐδημιουργήθη διὰ τῆς θεωρίας τῆς ξενικῆς ἐγγυήσεως τοῦ πολιτικοῦ τῆς χώρας καθεστῶτος, διότι ἡ ἐν τῇ Συνθήκῃ τῶν Σεβρῶν συμφωνία τῆς παραιτήσεως τῶν ξένων ἀπὸ τῆς εἰρημένης ἀνυπάρκτου ἐγγυήσεως, καὶ τὴν ἑλληνικὴν αὐτοτέλειαν πρόσφατον γέννημα τοῦ 1920, δῶρον συμβατικόν, ἄρα ὑποκείμενον οὐχὶ εἰς τὴν ἀδιασάλευτον αἰωνιότητα, ἀλλ’ εἰς τὴν ἀστάθειαν τοῦ ἐνοχικοῦ δικαίου τῶν συμφωνιῶν. Περὶ δὲ τοῦ ὁποία τις ἦτο, ἡ πρὸς τὴν Ἑλλάδα ἱστορικὴ ἐγγύησις τοῦ 1827, τοῦ 1830, τοῦ 1864, περὶ τούτου ἐὰν τὸ νομίζετε πρόσφορον, νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα συζητήσεως.

§110Γ. ΠΩΠ. Διὰ ποῖον;

§111Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα εἶχεν ἡ Ἑλλάς, ἵνα τὴν ἀφήσουν ἥσυχον.

§112Α. ΜΟΜΦΕΡΑΤΟΣ. Οὔτε ζήτημα τοιοῦτον δὲν δύναται νὰ γίνῃ.

§113Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑμεῖς εἶσθε νομοδιδάσκαλος καὶ γνωρίζετε πολὺ καλά, ὅτι ἡ ὑπάρχουσα ἐδαφικὴ ἐγγύησις εἶναι θέμα διεθνοῦς χαρακτῆρος, καὶ ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει, εἶναι συζητήσιμος. Μὴ συζητητέον εἶναι, τὸ μὴ ὑπάρχον, ἡ πολιτειακὴ ἐγγύησις. Περὶ αὐτῆς δ’ ἀκριβῶς ηὐχήθην νὰ γίνῃ ψήφισμα εἰδικὸν ἀπὸ τοῦδε καὶ πρὶν ἢ ἀναγραφῇ ἐν τῷ κειμένῳ τοῦ Συντάγματος ἐν εἰδικῷ ἄρθρῳ, ψήφισμα ἀπὸ τοῦδε ὡς πρώτη πρᾶξις τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὅτι δηλαδὴ ἡ ἑλληνικὴ ἀνεξαρτησία, εἶναι πλήρης· ὅτι ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖ τὴν αὐτοτέλειαν αὐτῆς συντετελεσμένην καὶ τελείαν, ἄνευ τῆς παραμικρᾶς ξενικῆς ἐπιπροστασίας ἢ ἐγγυήσεως τοῦ πολιτεύματος αὐτῆς ἀπὸ τῆς μεγάλης ἐπαναστάσεως τοῦ 1821. Λοιπόν, κύριοι, συγκεφαλαιῶν, ἵνα μὴ παρατείνω τὸν λόγον εἰς περισσότερα, διατυπῶ ἅπαξ ἔτι τὸ φρόνημά μου. Θεωρῶ ὅτι ἡ Συνέλευσις αὐτὴ δὲν δύναται νὰ εἶναι ἄλλο τι, παρὰ Συντακτική. Θεωρῶ ὅτι ὀφείλει νὰ εἶναι Συντακτική, ἵνα ἐπιτελέσῃ τὰ εἰδικὰ ἐκεῖνα καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ αὐτὴν καὶ μόνην ἀπόκεινται. Θὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκον, τὸ πρώτιστον ὅτι δι’ εἰδικῆς διατάξεως θὰ ἀποκλείσῃ ἐσαεὶ τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτεύματος, Θέλει ἀποκλείσει τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου τοῦ μέλλοντος, τῆς πολιτικῆς ζωῆς ὅλων τῶν κλάδων τῆς διοικήσεως ὅλων τῶν διαβαθμίσεων, τοῦ δικαστικοῦ σταδίου, τῆς διπλωματίας, τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου, θὰ ἀποκλείσῃ τοῦ κλήρου αὐτοῦ πρώτιστα, ὅλας ἐκείνας τὰς μορφὰς τῶν ἀνιέρων καταδοτῶν, κατασκόπων, προδοτῶν, ἀπεμπολητῶν τῆς συνειδήσεως, ἁρπάγων, βασανιστῶν, δολοφόνων, ὅσοι κατ’ ἀριθμὸν ἀπίστευτον μετέσχον τῆς τυραννίας ὡς τυφλὰ καὶ βάρβαρα ὄργανα, καταισχύναντες τὴν Ἑλλάδα. Αὐτοὺς διὰ ψηφίσματος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, δὲν θὰ δύνανται ποτὲ πλέον οἱ Ἕλληνες νὰ τοὺς συναντήσουν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος των. Καὶ δὲν θὰ ἐκπληρώσῃ πλῆρες τὸ χρέος αὐτῆς, ἐὰν δὲν στέρξῃ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ προβῇ καὶ εἰς τὴν πρᾶξιν, ἣν ἐζήτησα καὶ ἥτις θὰ τιμήσῃ τὴν ἑλληνικὴν ἱστορίαν· τοῦ ὅτι θὰ καταδικάσῃ τοὺς Τριάνδρους τοῦ Ὀλέθρου, τοὺς τρεῖς διαμελιστὰς τοῦ Κράτους εἰς τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου (Στρέφεται πρὸς τὴν πτέρυγα τῶν φιλελευθέρων). Δὲν βλέπω ἐδῶ τώρα τὸν τρίανδρον, ὑπαρχηγὸν, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ τὸ θεωρήσῃ ὡς δῶρον, δὲν ἐξεύρω τίνος ἀσώτου γενναιοδωρίας, τὸ ὅτι δύναται νὰ ἑδρεύῃ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ὁ Τρίανδρος, ὅστις ἔχει τὴν τόλμην νὰ ἐμφανίζηται ἐν τῷ κύκλῳ τούτῳ, ὁ χθὲς διαμελίζων τὴν Ἑλλάδα, ἔπρεπε νὰ εἶναι σήμερον ἐδῶ, ἵνα ἀκούσῃ ἰδίοις ὠσὶν ἐκ τῶν χειλέων μου τὴν κραυγήν, τὴν κατάραν τοῦ λαοῦ πρὸς τοὺς Τυράννους. (Χειροκροτήματα).

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον θὰ συνεχισθῇ ἡ συζήτησις. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5 μ. μ. αὔριον. (ὥρᾳ 8 μ. μ.).