1920.04.30

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 55η

τῆς 30ῆς Ἀπριλίου 1920

Προεδρία κ. Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

(Ὥρᾳ 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§3Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι εὐτυχὴς κύριοι, δυνάμενος νὰ ἀνακοινώσω σήμερον πρὸς ὑμᾶς ἐν περιλήψει τοὺς ὅρους τῆς μετὰ τῆς Τουρκίας συνθήκης, ἥτις ἐπεδόθη χθὲς ἐν Παρισίοις, εἰς τοὺς Τούρκους πληρεξουσίους (χειροκροτήματα). Κατὰ τὰς διατάξεις τῆς συνθήκης ταύτης, ἡ Ἑλλὰς ἐπεκτείνεται μέχρι τοῦ Εὐξείνου Πόντου, περιερχομένης εἰς αὐτὴν ὁλοκλήρου τῆς Θράκης ἐκείνης, ἡ ὁποία ἔμεινεν ἐκτὸς τῶν ὁρίων τῆς Βουλγαρίας, μετὰ τὴν συνθήκην τοῦ Νεϊγύ. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς δείξω μᾶλλον τὸν χάρτην, καίτοι γνωρίζω ὅτι θὰ γραφῶσι πολλὰ διὰ τὴν ἐπίδειξιν αὐτοῦ (χειροκροτήματα). Δὲν ὑπάρχει οὐδὲν ἀσφαλέστερον μέσον, νὰ ἀντιληφθῆτε τὴν ἔκτασιν τῶν νέων ὁρίων, παρὰ νὰ ἰδῆτε αὐτὴν ἐντὸς τοῦ χάρτου, διότι πολλὰ τῶν ὀνομάτων εἶναι ξενικὰ καὶ δὲν θὰ ἐδήλουν τίποτε. Ἡ Θράκη, ἡ ὁποία περιέρχεται εἰς ἡμᾶς, ἐκτείνεται ἀπὸ τῶν σημερινῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται ἐπὶ τοῦ Νέστου πρὸς τὴν Δυτικὴν λεγομένην Θράκην καὶ πρὸς ὁλόκληρον τὴν ἀνατολικὴν τοιαύτην φθάνουσα μέχρι τοῦ Εὐξείνου Πόντου, καὶ εἰς τὴν θάλασσαν τοῦ Μαρμαρᾶ. Διὰ τῆς προσκυρώσεως τῆς Θράκης εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὸ Κράτος ἡμῶν ἐπεκτείνεται ἐπὶ σειρᾶς πόλεων αἱ ὁποῖαι ἐπὶ μακροὺς αἰῶνας ἀπετέλεσαν κέντρα σφρυζώσης Ἑλληνικῆς ζωῆς. Περιέρχονται εἰς ἡμᾶς καὶ ἡ Ξάνθη καὶ ἡ Γκιουμουλτζίνα καὶ τὸ Δεδεαγάτς καὶ τὸ Σουφλὶ καὶ τὸ Διδυμότειχον καὶ ἡ Ἀδριανούπολις καὶ αἱ Σαράντα Ἐκκλησίαι καὶ ἡ Βιζύη καὶ ἡ Μήδεια καὶ ἡ Καλλίπολις καὶ ἡ Μάδητος καὶ ἡ Ραιδεστός.

§4Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ζήτω ἡ Μεγάλη Ἑλλὰς (χειροκροτήματα).

§5Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Εἰς τὴν Βουλγαρίαν ἐξασφαλίζεται οἰκονομικὴ διέξοδος διὰ τοῦ Δεδεαγάτς σύμφωνα μὲ τὴν πρότασιν ἡ ὁποία ἐγένετο ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας, διὰ τῆς συτάσεως ἐπιτροπῆς πενταμελοῦς, τῆς ὁποίας θὰ εἶναι ἕν μέλος Ἕλλην, ἕν μέλος Βούλγαρος, ἕν μέλος Ἄγγλος, ἕν μέλος Ἰταλὸς καὶ ἕν μέλος Γάλλος. Ἡ πενταμελὴς Ἐπιτροπὴ θὰ ἐξασφαλίζῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν προτάσεων τῆς συνθήκης καὶ τῆς ἐλευθέρας διαμετακομίσεως διὰ τοῦ λιμένος Δεδεαγάτς. Συγχρόνως εἰς τὴν ἔκτασιν τῆς Θράκης τὴν πρὸς τὴν θάλασσαν τοῦ Μαρμαρᾶ εἰς βάθος περίπου 15 χιλιομέτρων κηρύσσεται τὸ ἔδαφος οὐδέτερον. Δὲν ἐπιτρέπεται ἐκεῖ οὔτε διατήρησις φρουρίων ἐκ μέρους ἡμῶν οὔτε στρατιωτικῶν ὁδῶν, καὶ ἐν γένει ἐξουδετεροῦται τὸ ἔδαφος αὐτό. Σημειωτέον ὅτι ἐπὶ τοῦ ἀντιθέτου μέρους ἀπὸ τῆς Τουρκίας, ἡ ἐξουδετέρωσις περιλαμβάνει πλάτος ἐδάφους τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι πλέον τῶν 15 χιλιομέτρων. Ἀλλοῦ φθάνει μέχρις 100, διαρκούσης δὲ τῆς ὁμιλίας μου θὰ ἔχω τὸ κείμενον διὰ νὰ σᾶς τὸ δείξω Θὰ ἰδῆτε, φθάνει μέχρι 100 χιλιομέτρων, ἡ ὁποία ἀπαγορεύει εἰς τὴν Τουρκίαν νὰ πλησιάζῃ στρατεύματα πρὸς τὴν θάλασσαν τοῦ Μαρμαρᾶ μέχρι τῆς ἀποστάσεως αὐτῆς. Ἴσως πρὶν ἐγκαταλείψω τὴν Θράκην, κύριοι, θὰ ἔπρεπε νὰ εἴπω δύο λέξεις διὰ νὰ ὑπομνήσω διότι μοὶ ὑπεμνήσθη συχνά, κύριοι, τὶ εἶχον ἄλλοτε εἰπῇ διὰ τὴν Θράκην καὶ πάλιν ὅτε πρὸ τοῦ δευτέρου Βαλκανικοῦ πολέμου μοῦ ἐζήτουν νὰ ποσκρτήσω καὶ τὴν Θράκην εἰς τὴν Ἑλλάδα. Καὶ ἐδήλωσα ὅτι ἀσχέτως πρὸς ἄλλους λόγους ὅτι δὲν θὰ εἶχον τὴν ἀνοησίαν νὰ κάμω αὐτό, διότι τὸ Κράτος θὰ ἦτο ἄνευ σπονδυλικῆς στήλης, καὶ ἑπομένως δὲν ἠνόουν νὰ ἀναλάβω τοιαύτας εὐθύνας ἀπέναντι τῆς χώρας. Καὶ νομίζω ὅτι εἶχον δίκαιον τὴν ἐποχὴν ἐκείνην νὰ λέγω ταῦτα, διότι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην αἱ σταφυλαὶ ἦσαν ἀκόμη ὄμφακες. Καὶ ἦσαν ὄμφακες οὐ μόνον, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διανοηθῶμεν νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν κυριαρχίαν τοῦ Κράτους ἡμῶν πρὸς τὰ μέρη ἐκεῖνα, ἀφοῦ μόνον δι’ ἀμοιβαίων ὑποχωρήσεων ἠδυνάμεθα νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἀποφύγωμεν τὸν δεύτερον πόλεμον ἀλλὰ καὶ διότι μετὰ τὸν πρῶτον Βαλκανικὸν πόλεμον, μὴ ἐπιτυχόντες εὐτυχῶς τὴν ἔξωσιν τῆς Τουρκίας ἐκ τῆς Εὐρώπης, Τουρκίας μάλιστα δυναμένης νὰ ἔχῃ στρατόν, ἦτο ἀδύνατον νὰ εἰσχωρήσωμεν μεταξὺ μιᾶς Βουλγαρίας πρὸς βορρᾶν καὶ μιᾶς Τουρκίας πρὸς νότον, Τουρκίας, ἐπαναλαμβάνω ἐχούσης τὸ δικαίωμα νὰ ἔχῃ στρατὸν πρὸς τὰ μέρη ἐκεῖνα. Σήμερον ἐπεκτεινόμεθα πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο καὶ αὐξάνει οὐσιωδῶς ἡ ἐπέκτασις τῶν συνόρων μας, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐπεκτάσεως ταύτης δὲν ἐπεκτείνονται οἱ κίνδυνοι οἱ στρατιωτικοὶ κατὰ τῆς Ἑλλάδος οὔτε κατὰ κεραίαν. Διότι ἡ ἐπέκτασις τῶν συνόρων πρὸς ἕν ὡρισμένον ἔθνος θὰ ἔχῃ μεγάλην σημασίαν ἄν τὰ σύνορα ταῦτα εἶναι μεγάλα ἢ βραχέα, ὅταν τὸ ἔθνος τοῦτο εἶναι ἀσθενές, διότι τὸ ἀσθενέστερον ἔθνος ἔχει συμφέρον νὰ εἶνε ὅσον τὸ δυνατὸν τὰ σύνορά του βραχύτερα διὰ νὰ δύναται νὰ ἀμυνθῇ καλλίτερον. Τὸ ἰσχυρότερον ὅμως ἔθνος ἀδιαφορεῖ διὰ τὴν ἐπέκτασιν πλέον τῶν συνόρων του. Ἐφόσον δὲ γινόμεθα ἀσφαλῶς μεγαλείτερον Κράτος τῆς Βουλγαρίας, ἡ ἐπέκτασις αὕτη δὲν αὐξάνει τοὺς στρατιωτικοὺς κινδύνους τῆς Ἑλλάδος. Ἀφ’ ἑτέρου δὲ πρὸς νότον δὲν ὑπάρχει πλέον ἡ Τουρκία ἡ ὁποία ὑπῆρχε κατὰ τὸ 1913 διότι ἡ διατήρησις τῆς Τουρκίας παραμένει μόνον ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὅπως θὰ ἐκθέσω κατωτέρω ἄνευ οὐδενὸς δικαιώματος νὰ διατηρῇ στρατὸν καὶ οὕτω πως ἡ Ἑλλὰς θὰ εἶνε ἐν πλήρει ἀσφαλείᾳ ἐκ τῶν νότων ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὸν πρὸς βορρᾶν κίνδυνον. Ἡ συνθήκη ὁμιλεῖ περὶ τῶν νήσων. Προσηρτήθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα αἱ νῆσοι Ἴμβρος καὶ Τένεδος ὑποχρεουμένης τῆς Τουρκίας νὰ παραιτηθῇ τῶν διαμαρτυριῶν καὶ τῶν ἀξιώσεων τῶν ἄλλων νήσων Λήμνου, Σάμου καὶ λοιπῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι εἶχον παραχωρηθῆ διὰ τῆς Πρεσβευτικῆς ἀποφάσεως τῆς Συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου. «Συγχρόνως προσεπικυρώθησαν εἰς τὴν Ἰταλίαν τὰ Δωδεκάνησα ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συνθήκης τοῦ Λονδίνου. Θὰ σᾶς φανῇ περίεργον ὅτι μνημονεύω ὅτι τὰ Δωδεκάνησα παραχωροῦνται διὰ τῆς συνθήκης εἰς τὴν Ἰταλίαν, ἐνῷ κατὰ τὴν προηγουμένην δήλωσίν μου εἶπον ὅτι ἐξευρέθη ἱκανοποιητικὴ λύσις διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἡ ἱκανοποιητικὴ λύσις εἶναι ὄντως διὰ συνθήκης μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἰταλίας, ἡ ὁποία θὰ ὑπογραφῇ τὴν αὐτὴν ἡμέραν καὶ τὴν αὐτὴν ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ὑπογραφῇ ἡ Τουρκικὴ συνθήκη, ἡ Ἰταλία παραχωρεῖ τὰς Δωδεκανήσους εἰς τὴν Ἑλλάδα πλὴν τῆς Ρόδου, ἡ ὁποία θὰ παραμείνῃ ὑπὸ τὴν Ἰταλικὴν κατοχήν, ἀλλὰ καὶ ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο νὰ προσεπικυρωθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ αὐτὴ ὀψέποτε καὶ ἡ Κύπρος θὰ ἠδύνατο νὰ παραχωρηθῇ ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλίας εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δυστυχῶς τὸ Καστελόριζον ἀποξενοῦται ἀπὸ ἡμᾶς ἐντελῶς. Δὲν θέλω κατὰ τὴν σημερινὴν ἡμέραν νὰ φανῶ πικρὸς πρὸς κανένα καὶ δὲν ἀναφέρω ποῦ ὀφείλεται ἡ εὐθύνη αὐτή, ὅτι ἐνῷ τὸ Καστελόριζον κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς πολέμους καὶ ἀρχομένου τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, εὑρίσκεται εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κατοχὴν ἔπαυσε δυστυχῶς νὰ εὑρίσκεται πλέον εἰς τὴν ἑλληνικὴν κατοχήν, τὸ ὁποῖον γεγονὸς εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα σήμερον ὁριστικῶς τοῦτο νὰ περιέλθῃ εἰς μεγάλην δύναμιν. Δεύτερον ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τῆς Σμύρνης καὶ τῆ ἐνδοχώρας αὐτῆς. Κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης ἡ Σμύρνη μετὰ τῆς περιοχῆς αὐτῆς οἵαν θὰ ἴδητε ἐπὶ τοῦ χάρτου μετὰ μικρόν, συγκροτεῖται εἰς ἰδιαίτερον κράτος Μικρασιατικῆς Ἑλλάδος, δημιουργεῖται εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τὰς δυτικάς, μία νέα Ἑλλὰς ὑπὸ τοὺς ὅρους τοὺς ὁποίους ἀμέσως τώρα θὰ ἐκθέσω πρὸς ὑμᾶς. Ἀλλὰ πρὸ τούτου εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκτασιν τῆς Μικρασιατικῆς αὐτῆς Ἑλλάδος. Ἡ γραμμὴ ἡ πρασίνη τὴν ὁποίαν ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας εἶναι ἡ γραμμὴ τῆς σημερινῆς κατοχῆς ἐν τῇ περιφερείᾳ τῆς Σμύρνης. Ἡ γραμμή, ἡ κιτρίνη, ἡ πορτοκαλόχρους εἶναι ἡ γραμμὴ τῶν ὁριστικῶν ὁρίων τῆς Μικρασιατικῆς αὐτῆς Ἑλλάδος. Ὅπως βλέπετε πρὸς νότον τῆς περιφερείας αὐτῆς ἐγκαταλείπεται παρ’ ἡμῶν ἕν τμῆμα, τὸ ὁποῖον εἶναι τμῆμα μικρὸν τῆς κοιλάδος τοῦ Ἀϊδινίου ἀντὶ τούτου δὲ προσκυροῦται πρὸς τὴν Ἑλλάδα ὁλόκληρον τὸ σαντζάκι τῆς Σμύρνης καζάδες τινὲς τοῦ σαντζακίου τῆς Μαγνησίας, ἐν αἷς οὐσιωδεστάτην σημασίαν ἔχει ὁ καζᾶς τοῦ Ἀξαρίου, ὁ ὁποῖος ἀπομακρύνει τὰ σύνορα ἀπὸ τῆς Σμύρνης εἰς ἀπόστασιν περίπου διπλασίαν ἐκείνης, ἡ ὁποία ὑπάρχει σήμερον μὲ τὴν στρατιωτικήν μας κατοχήν. Ἐνῷ ἡ ἀπόστασις σήμερον εἶναι 50 χιλιόμετρα γίνεται περίπου 100 χιλιόμετρα διὰ τῆς διαγραφῆς αὐτῶν τῶν ὁρίων. Συγχρόνως πρὸς βορρᾶν ἐπεκτείνονται ἐπίσης τὰ ὅρια, δυστυχῶς οὐχὶ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν, τὴν ὁποίαν ἐπεδίωξα, ὅπως περιλάβῃ ὁλόκληρον τὸν Κόλπον τοῦ Ἀδραμυτίου, ἀλλὰ κατ’ ἔκτασιν ἐξικνουμένην μέχρι τοῦ μέσου τοῦ κόλπου πρὸς νότον τοῦ κεμερίου. Οὕτως αἱ Κυδωνίαι αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ἤδη πολὺ πλησίον τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους αὐτοῦ ἀπομακρύνονται ἱκανῶς ἤδη, μέγα δὲ μέρος τῶν ἰδιοκτησιῶν τῶν Ἀϊβαλιωτῶν εὑρίσκεται εἰς τὰ μέρη αὐτά, τὰ ὁποῖα κεῖνται ἐκτὸς τῆς σήμερον κατεχομένης ζώνης καὶ τὰ ὁποῖα σήμερον ἐκχωροῦνται εἰς ἡμᾶς. Οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους δημιουργεῖται αὐτὸ τὸ δεύτερον Ἑλληνικὸν κράτος εἶναι οἱ ἑξῆς: «Κατὰ τὸ ἄρθρον 1 ἡ πόλις τῆς Σμύρνης καὶ ἡ περὶ αὐτὴν ἐνδοχώρα, ἡ περιγραφομένη εἰς τὸν ἄρθρον 2 εἶναι αὐτή, τὴν ὁποίαν εἴδατε εἰς τὸν χάρτην μέχρι τῆς ὁριστικῆς ρυθμίσεως τοῦ ζητήματος τούτου συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 16—καὶ θὰ ἴδωμεν τὶ ὁρίζει τὸ ἄρθρον 16—ὑπόκεινται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ παρόντος τμήματος τῆς συνθήκης. Τὸ ἄρθρον 2 περιγράφει τὴν περιφέρειαν αὐτήν. Τὸ ἄρθρον 3 ὁρίζει ὅτι ὑπὸ τὴν ἐπιφύλαξιν τῶν διατάξεων τῆς παρούσης συνθήκης ἡ πόλις τῆς Σμύρνης καὶ τὸ ἔδαφος, τὸ περιγραφόμενον εἰς τὸ ἄρθρον 2 θεωροῦνται διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς παρούσης συνθήκης ὡς ἐξομοιούμενα πρὸς ἔδαφος ἀποσπασθὲν τῆς Τουρκίας. Τὸ ἄρθρον 4 ὁρίζει ὅτι ἡ πόλις τῆς Σμύρνης καὶ ἡ περιφέρεια αὐτῆς, τὴν ὁποίαν περιγράφει ἤδη, παραμένει ὑπὸ τὴν Ὀθωμανικὴν κυριαρχίαν, ἀλλ’ ἡ Τουρκία μεταβιβάζει εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐξάσκησιν τῶν διαιωμάτων τῆς κυριαρχίας αὐτῆς ἐπὶ τῆς Σμύρνης καὶ τῆς συνημμένης περιφερείας. (ζητωκραυγαὶ καὶ χειροκροτήματα). Πρὸς ἐμφάνισιν ἐν τούτοις τῆς κυριαρχίας ταύτης μία σημαία Ὀθωμανικὴ θὰ ὑψοῦται εἰς ἕν τῶν περὶ τὴν πόλιν φρουρίων τῆς Σμύρνης ὁρισθησόμενον ὑπὸ τῶν συμμάχων δυνάμεων. Εἰς τὸ ἄρθρον 5 ὁρίζει ὅτι ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶναι ὑπεύθυνος διὰ τὴν διοίκησιν τῆς πόλεως τῆς Σμύρνης καὶ τῆς περιοχῆς αὐτῆς καὶ θὰ ἐξασκῇ τὴν διοίκησιν ταύτην διὰ σώματος ὑπαλλήλων τὸ ὁποῖον θὰ ὁρίσῃ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Τὸ ἄρθρον 3 ὁρίζει ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διατηρῇ εἰς τὴν πόλιν τῆς Σμύρνης καὶ τῆς περιοχῆς της τὴν ἀναγκαίαν στρατιωτικὴν δύναμιν διὰ τὴν τήρησιν τῆς τάξεως καὶ τὴν ἀσφάλειαν. Τὸ ἄρθρον 4 ὁρίζει ὅτι θὰ ἐγκατασταθῇ τοπικὸν κοινοβούλιον ἐπὶ τῇ βάσει συστήματος ἐκλογικοῦ ἱκανὸν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἀνάλογον ἀντιπροσωπείαν εἰς ὅλα τὰ τμήματα τοῦ πληθυσμοῦ περιλαμβανομένων καὶ τῶν ἐθνικῶν μειονοτήτων ἢ τῶν μειονοτήτων τῆς γλώσσης καὶ τῆς θρησκείας. Εἰς διάστημα 6 μηνῶν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς παρούσης συνθήκης ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν τὸ σχέδιον τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου τὸ ὁποῖον θὰ πληρῇ τοὺς ὅρους τούτους ὅπως ἐγκριθῇ, δύναται δὲ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἀναβάλῃ τὰς ἐκλογὰς εἰς τὴν ἀναγκαίαν περίοδον ὅπως κάτοικοι οἱ ὁποῖοι ἐξώσθησαν ἢ οἱ ὁποῖοι μετετοπίσθησαν ὑπὸ τῶν Ὀθωμανικῶν ἀρχῶν κατορθώσουν νὰ ἐπανέλθουν, ἀλλὰ χωρὶς νὰ ὑπερβῇ τὸ διάστημα τοῦτο τὴν προθεσμίαν ἑνὸς ἔτους ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς συνθήκης. Κατὰ τὸ ἄρθρον 8 αἱ σχέσεις μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς διοικήσεως καὶ τοῦ τοπικοῦ κοινοβουλίου ρυθμίζονται ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐν συμφωνίᾳ πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ Συντάγματος. Κατὰ τὸ ἄρθρον 10 ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐγκαταστήσῃ γραμμὴν τελωνειακὴν ἐπὶ τῆς περιφερείας τῆς πόλεως Σμύρνης καὶ τοῦ ἐδάφους αὐτῆς καὶ νὰ ἐνσωματώσῃ τὴν περιφέρειαν ταύτην ὑπὸ τελωνειακὴν ἔποψιν μετὰ τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος. Τὸ ἄρθρον δηλ. καθιεροῖ τὸ δικαίωμα τῆς Ἑλλάδος νὰ κηρύξῃ τελωνειακῶς ἡνωμένην τὴν περιφέρειαν, τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ βοηθήσῃ μεγάλως ὄχι μόνον διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς ἐπικοινωνίας μεταξὺ τοῦ ἑνὸς μέρους καὶ τοῦ ἄλλου, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀπόψεως, διότι θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀναπτύξωμεν οἰκονομικὴν πολιτικὴν ἐπὶ τῶν δύο χωρῶν ἂν δὲν ἔχῃ τὴν τελωνειακὴν ἕνωσιν μετὰ τοῦ τμήματος ἐκείνου. Εἰς τὴν Τουρκίαν δίδεται τὸ δικαίωμα, ἀνάλογον ἐκείνου τὸ ὁποῖον ἔχει εἰς τὸ Δεδεαγάτς νὰ ἔχῃ μίαν τελωνειακὴν ζώνην ἐντὸς τοῦ λιμένος τῆς Σμύρνης, ἐν τῇ ὁποίᾳ νὰ δύναται νὰ ἐνεργῇ τὸ ἐμπόριον εἰσαγωγῆς καὶ ἐξαγωγῆς ἐν πλήρῃ ἐλευθερίᾳ καὶ χωρὶς πληρωμὴν τελωνειακῶν δασμῶν. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ εἴπω ὅτι καὶ χωρὶς τὴν διάταξιν ταύτην οἱ Ἕλληνες, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἔμποροι καὶ ναυτίλοι δὲν θὰ εἶχον παρὰ νὰ εὐχηθοῦν εἰς τὸ διηνεκὲς νὰ ἐξακολουθήσῃ οὕτω ὁ λιμὴν τῆς Σμύρνης νὰ εἶναι λιμὴν διὰ τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Σμύρνης, ἵνα μὴ οἰκονομικῶς ἡ Σμύρνη ὑποστῇ ζημίαν. Κατὰ τὸ ἄρθρον 13 ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐθνικότητος ἢ κατοικίας οἱ ἐκ τῶν κατοίκων, οἱ ὁποῖοι εἶναι Ὀθωμανικῆς ὑπηκοότητος καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν δύνανται νὰ ἐπικαλεσθῶσι ἄλλην ὑπηκοότητα, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν διατάξεων τῆς παρούσης συνθήκης ἐξομοιοῦνται πρὸς πολίτας Ἕλληνας καὶ ἡ προξενικὴ ἢ διπλωματικὴ προστασία αὐτῶν ἀνήκει εἰς τὴν Ἑλλάδα. Κατὰ τὸ ἄρθρον 14 αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 11 ἐδάφιον 8 τῶν οἰκονομικῶν ὅρων, ἐφαρμόζονται ἐπίσης εἰς ὅ, τι ἀφορᾷ τὴν Σμύρνην καὶ τὸ ἔδαφος αὐτῆς δηλαδὴ ἀπὸ τοῦδε καὶ πρίν ἐκπληρωθοῦν οἱ ἄλλοι ὅροι, καθόσον ἀφορᾷ τὸ μέρος τοῦτο ἡ Σμύρνη ἐξομοιοῦται πρὸς ἔδαφος ὁριστικῶς ἀποσπασθὲν τῆς Τουρκίας. Διὰ νὰ μὴ ἐπανέρχωμαι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, ἔχω ἀνάγκην νὰ εἴπω ὅτι ἡ ρητὴ διάταξις τῆς συνθήκης ὁρίζει ὅτι τὰ Βαλκανικὰ Κράτη θέλουσιν ἀναλάβει μέρος τοῦ Ὀθωμανικοῦ δημοσίου χρέους τὸ ἀναλογοῦν εἰς τὰς ἐπαρχίας, αἱ ὁποῖαι ἐπεκυρώθησαν εἰς αὐτὰ διὰ τῆς συνθήκης μετὰ τοὺς Βαλκανίους πολέμους, ἐπίσης δὲ ὅλα τὰ κράτη τὰ ὁποῖα σήμερον διαδέχονται τὴν Τουρκίαν εἰς τὰ ἐδάφη θὰ ἀναλάβωσι μέρος ἀνάλογον μὲ τοὺς πόρους ἐν συναφείᾳ πρὸς τοὺς ὅλους πόρους. Εἶναι ἐφαρμογὴ τῆς διατάξεως τοῦ Διεθνοῦς δικαίου, σταθερῶς ἐφαρμοζομένη κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη. Τὸ ἄρθρον 16 ὁρίζει ὅτι μετὰ πάροδον 5 ἐτῶν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς συνθήκης ἡ τοπικὴ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα διὰ ψηφίσματος ἐκδιδομένου κατὰ πλειονοψηφίαν νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὸ Συμβούλιον τῆς Κ.Τ.Ε. τὴν οὐσιαστικὴν ἐνσωμάτωσιν, τὴν τελικὴν ἕνωσιν μετὰ τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος τῆς πόλεως τῆς Σμύρνης καὶ τῆς περιοχῆς αὐτῆς. Τὸ δὲ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ζητῇ ὅπως δημοψήφισμα προηγουμένως ἐκδοθῇ κατὰ τοὺς ὅρους τοὺς ὁποίους θὰ ὁρίσῃ ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, καθ’ ἣν περίστασιν ἡ ὁριστικὴ προσάρτισις θὰ προκύψῃ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἐδαφίου τούτου τοῦ ἐν λόγῳ ἄρθρου. Ὅλα τὰ δικαιώματα τῆς κυριαρχίας τῆς Τουρκίας, τὰ ὁποῖα προβλέπονται εἰς τὸ 4 ἄρθρον λαμβάνουν τέλος, ἡ δὲ Τουρκία δηλοῖ ἀπὸ τοῦδε ὅτι παραιτεῖται ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ὅλων τῶν δικαιωμάτων καὶ ὅλων τῶν τίτλων τοὺς ὁποίους ἐνδεχομένως ἔχει ἐπὶ τῆς Σμύρνης καὶ τῆς περιφερείας αὐτῆς. (ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα παρατεταμμένα). Νομίζω, κύριοι, ὅτι οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους γίνεται ἡ οὐσιαστικὴ παραχώρησις τῆς Σμύρνης εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι τοιοῦτοι ὥστε πράγματι νὰ μὴ παραμένῃ οὐσιώδης τις δυσχέρεια εἰς τὴν περαιτέρω ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τῶν πραγμάτων. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ δὲ κύριοι, ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ τοῦ λόγου εὑρισκόμενος νὰ ἀπευθύνω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς ζωηρὰς εὐχαριστίας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ἐν Σμύρνῃ ἀντιπρόσωπον κ. Στεργιάδην, ὁ ὁποῖος ἐνεφάνισεν τὴν διοίκησιν τὴν ἑλληνικὴν, ἀπέναντι τῶν ἀλλογενῶν, ἀπέναντι τῶν ξένων κατὰ τὸν λαμπρότατον τρόπον, καθ’ ὃν δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ διοίκησις αὕτη (χειροκροτήματα). Δύναμαι κύριοι νὰ εἴπω ἄνευ ὑπερβολῆς ὅτι οἱ κίνδυνοι οἱ ὁποῖοι ἐπὶ πολὺ ἐπεκρεμάσθησαν κατὰ τῆς παραμονῆς μας ἐν Σμύρνῃ ὡς ἐκ τῶν ἀτυχῶν γεγονότων τῶν πρώτων ἡμερῶν τῶν ὁποίων χωρὶς νὰ θέλω νὰ μειώσω τὴν σημασίαν, ἐξωγκώθη μεγάλως ἡ σημασία, οἱ κίνδυνοι, λέγω, αὐτοὶ ἀπετράπησαν τελικῶς καὶ μεγάλη χάρις ὀφείλεται εἰς τὸν κ. Στεργιάδην, ὁ ὁποῖος διὰ τῆς διοικήσεως αὐτοῦ τῆς ἐξόχου πραγματικῶς ἀπέδειξεν ὅτι τὰ γεγονότα ἠδύναντο νὰ εἶναι τυχαῖα, νὰ εἶναι περιστατικά, ἀλλὰ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ὄντως τὴν δύναμιν νὰ ἐπεκτείνῃ τὴν ἐξουσίαν της ἐπὶ πληθυσμοῦ ἔστω καὶ μικτοῦ καὶ δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ εἰς πάντας τὴν ἰσότητα καὶ τὴν δικαιοσύνην. (χειροκροτήματα). Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀμεσώτερον ἐνδιαφέροντα ἡμᾶς ὑπὸ ἐδαφικὴν κυρίως ἔποψιν ζητήματα τὰ ρυθμιζόμενα διὰ τῆς συνθήκης τῆς εἰρήνης. Πρὶν ἐκταθῶ περισσότερον περὶ τοῦ τί γίνεται ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία καὶ ὁποῖα θὰ ἐξέλθῃ κατὰ τὰς διατάξεις τῆς συνθήκης αὐτῆς ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐντρίψω ἐπὶ ὀλίγον ἐπὶ τοῦ ἰδιαιτέρου καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον καθιεροῦται διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τῆς ἐλευθερίας τῶν στενῶν λεγομένων. Κατὰ τὰς διατάξεις τῆς συνθήκης κύριοι, ἐπιτροπὴ ὀνομαζομένη ἐπιτροπὴ τῶν Στενῶν, τῆς ὁποίας μετέχουν ἀντιπρόσωποι τῆς Ἀμερικῆς ἐν ᾗ περιπτώσει θὰ ἤθελον νὰ μετάσχωσιν, τῆς Μεγάλης Βρεττανίας, τῆς Γαλλίας τῆς Ἰταλίας, τῆς Ἰαπωνίας, τῆς Ρωσσίας, ἐὰν αὕτη καταστῇ καὶ ἀπὸ τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελε καταστῇ μέλος τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, τῆς Ἑλλάδος, τῆς Ρουμανίας καὶ τῆς Βουλγαρίας, ἐὰν αὕτη καταστῇ καὶ ἀπὸ τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελε καταστῇ μέλος τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Δηλαδὴ ἡ ἐπιτροπὴ ἀποτελεῖται ἀπὸ τὰς νικητρίας Μεγάλας Δυνάμεις καί ἀπὸ τὰ Κράτη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀνήκουν εἰς τὴν περιοχὴν τῆς Μαύρης Θαλάσσης. Ἡ ἐξουσία αὕτη κατὰ τὸ ἄρθρον 3 ἐκτείνεται εἰς ὅλα τὰ ὕδατα, τὰ περιλαμβανόμενα ἐντὸς τῆς ἐξόδου τῶν Δαρδανελίων ἐπὸ τοῦ μέρους τῆς Μεσογείου καὶ ἐξόδου τοῦ Βοσπόρου ἀπὸ τοῦ μέρους τῆς Μαύρης Θαλάσσης μέχρις ἀποστάσεως τριῶν μιλλίων ἑκατέρωθεν τῶν ἐξόδων τούτων. Ἡ ἐξουσία τῆς ἐπιτροπῆς δύναται νὰ ἀσκηθῇ ἐπὶ τῆς παραλίας, καθόσον θὰ ἐπέβαινεν τοῦτο ἀναγκαῖον διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν διατάξεων τοῦ παρόντος τμήματος τῆς συνθήκης κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη ἔχει ἰδιαίτερον σῶμα ἀστυνομίας τὸ ὁποῖον συγκροτεῖται ἀπὸ τὴν περιφέρειαν ἀκριβῶς τὴν πέριξ τῆς θαλάσσης τοῦ Μαρμαρᾶ. Κατὰ τὸ ἄρθρον 13 τὰ ἀδικήματα, τὰ ὁποῖα διαπράττονται εἰς τὴν περιφέρειαν ταύτην τὴν ὑπαγομένην εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς ἐπιτροπῆς ὑπὸ τῶν ὑπηκόων τῶν δυνάμεων, οἱ ὁποῖοι ἀπολαμβάνουσι τῶν δικαιωμάτων διομολογήσεων, τὰ ἀδικήματα αὐτὰ κατὰ τῶν κανονισμῶν καὶ διαταγῶν τῶν ἐκδιδομένων ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς αὐτῆς, αὐτὰ τὰ ἀδικήματα ὑπάγονται εἰς τὰ δικαστήρια τὰ προξενικὰ τῶν εἰρημένων δυνάμεων, ἀλλὰ τοῦτο ἰσχύει μόνον ὅσον ἀφορᾷ τὸ μέρος τῆς θαλάσσης τοῦ Μαρμαρᾶ τὸ ἀνῆκον εἰς τὴν Τουρκίαν. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ μέρος, τὸ ἀνῆκον εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὸ δεύτερον ἐδάφιον ὁρίζει ὅτι εἰς τὸ μέρος τῆς εἰρημένης ζώνης, τὸ τιθέμενον ὑπὸ τὴν ἑλληνικὴν κυριαρχίαν, αἱ ἄνω εἰρημέναι παραβάσεις ὑπάγονται εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῶν ἁρμοδίων ἑλληνικῶν δικαστικῶν ἀρχῶν. Ὡμίλησα ἤδη περὶ τῆς ἐξουδετερώσεως τῆς ἑκατέρωθεν ζώνης τοῦ ἐδάφους, τῆς μὲν ἰδικῆς μας εἰς βάθος 15 χιλιομέτρων, τῆς δὲ τουρκικῆς εἰς βάθος, τὸ ὁποῖον ἀρχίζει ἀπὸ 100 χιλιόμετρα. Εἶναι εἰς μικρὸν χάρτην αὐτό. (δεικνύει τὸν χάρτην). Ἀρχίζει ἀπὸ ἐδῶ ἀκριβῶς τοῦ σημείου ὅπου φθάνει τὸ σύνολον τῆς Μικρασιατικῆς Ἑλλάδος πρὸς βορρᾶν, καὶ φθάνει ἐδῶ πρὸς δυσμὰς εἰς ἀπόστασιν περίπου, 70 χιλιομέτρων ἀπὸ τῆς εἰσόδου τῶν στενῶν. Πρέπει νὰ προσθέσω ἀκόμη ὅτι στρατιωτικῶς αἱ τρεῖς Δυνάμεις, Ἀγγλία, Γαλλία καὶ Ἰταλία ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ διατηρῶσι δύναμιν στρατιωτικὴν εἰς μικρὰ σημεῖα τῆς παραλίας τῆς θαλάσσης τοῦ Μαρμαρᾶ διὰ νὰ εἶναι ἀσφαλισμένη κατὰ ἐνδεχομένης ἐπιβουλῆς ἡ ἐλευθερία αὐτὴ τῶν Στενῶν. Ἤδη ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τί ἀπογίνεται τὸ Τουρκικὸν Κράτος μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν περιφερειῶν, αἱ ὁποῖαι περιέρχονται εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ μετὰ τὴν δημιουργίαν τοῦ ἰδιαιτέρου θεσμοῦ τῶν Στενῶν. Ἡ Τουρκία κύριοι, χάνει ὁριστικῶς τὴν Συρίαν, τὴν Κιλικίαν, τὴν Μεσοποταμίαν, τὴν Παλαιστίνην, τὴν Ἀραβίαν, τὴν Αἴγυπτον. Χάνει ἐπίσης καὶ τὴν Ἀρμενίαν, τῆς ὁποίας ὅμως τὰ ὅρια δὲν καθορίζονται ἐν τῇ συνθήκῃ ταύτῃ ἀλλὰ ἀφίνονται νὰ ὁρισθοῦν ὑπὸ τοῦ Προέδρου Οὐΐλσωνος ὡς διαιτητοῦ τῆς Τουρκίας δηλούσης ὅτι ἀποδέχεται ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἀπόφασιν τοῦ Προέδρου Οὐΐλσωνος. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ εἴπω μετὰ ποίας συμπαθείας παρηκολούθησεν ἡ Ἑλληνικὴ ἀποστολὴ διαρκῶς τὰ ἐνδιαφέροντα τὴν Ἀρμενίαν ζητήματα. Διαθέσαμεν διὰ τὸν Ἀρμενικὸν ἀγῶνα τὴν ἀσθενῆ συνδρομὴν τὴν ὁποίαν ἠδυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν. Εὐχόμεθα ἑπομένως ὅπως ἡ ἀπόφασις τοῦ Προέδρου Οὐΐλσωνος — ὁ ὁποῖος εἶναι ὑπὲρ τῆς δημιουργίας μεγάλης ὅσον ἔνεστι Ἀρμενίας — εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν συμφωνοτέρα πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἀρμενίας. Θὰ ἤθελα μόνον τὴν στιγμὴν αὐτὴν νὰ εἴπω ὅτι πιστεύω ὅτι ὁ Πρόεδρος Οὐΐλσων θὰ ἀρκεσθῇ εἰς τὴν ἐξασφάλισιν ἡ ὁποία δίδεται εἰς τὴν Ἀρμενίαν, πρὸς ἐμπορικὴν διέξοδον διὰ τῆς Τραπεζοῦντος καὶ ὅτι δὲν θὰ θελήσῃ νὰ ἀποσπάσῃ μέρος τοῦ βιλαετίου τῆς Τραπεζοῦντος ὅπως ἐξασφαλίσῃ καὶ ἐδαφικὴν διέξοδον εἰς τὴν Ἀρμενίαν. Ἐγὼ κατὰ τοῦτο ὅμως οὐδαμῶς διερμηνεύω τὰς ἰδέας τῶν Ποντίων. Εἶχον σκεφθῆ ἐν ἀρχῇ τῶν διαπραγματεύσεων ὅτι θὰ ἦτο δίκαιον ὁ Πόντος ὁ ὁποῖος δὲν ἀποτελεῖ μέρος τοῦ βιλαετίου τῆς Τραπεζοῦντος θὰ ἠδύνατο νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ ἐντολὴν μιᾶς μεγάλης δυνάμεως ὅπως ἠλπίζετο ὅτι θὰ ὑπεβάλλετο ἡ Ἀρμενία, διαρρυθμιζομένων τῶν τοπικῶν διαιρέσεων κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὥστε νὰ ὑπάρχῃ μία ὁμοσπονδία τῶν δύο αὐτῶν Κρατῶν. Δυστυχῶς ἢ εὐτυχῶς δὲν γνωρίζω οἱ κάτοικοι, οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἀπέκλεισαν τὴν λύσιν ταύτην. Ἐγὼ καὶ σήμερον ἐὰν θὰ ἐπρόκειτο νὰ ἀπαλλαχθῇ τῆς τουρκικῆς κυριαρχίας ὁλόκληρον τὸ βιλαέτιον τῆς Τραπεζοῦντος δὲν θὰ δυσηρεστούμην ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ συνδεθῇ μετὰ τῆς Ἀρμενίας, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι ὁ ἑλληνισμὸς τοῦ μέρους ἐκείνου εἶναι τόσον ἰσχυρὸς ὥστε δὲν ἔχει νὰ φοβηθῇ ἀπολύτως τίποτε ἐκ τῆς συνεργασίας μετ’ ἄλλου χριστιανικοῦ Κράτους. Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ ἡ γνώμη μου αὕτη δὲν εἶχεν ἀξίαν τινά, ἀφοῦ ἐνώπιον ὑμῶν ὁμολογῶ, ἀλλὰ καὶ ἐνώπιον τῆς συνδιασκέψεως ἐδήλωσα ὅτι κατὰ τοῦτο δὲν ἐκπροσωπῶ τὴν θέλησιν τῶν κατοίκων κατὰ τὸ μέρος ἐκεῖνο. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ὅμως ποὺ δὲν γνωρίζω ἂν ὁλόκληρος ὁ Πόντος ἀποσπασθῇ τοῦ Τουρκικοῦ κράτους δὲν δύναμαι παρὰ νὰ διακηρύξω καὶ ἐγὼ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν διὰ διασπασθῇ ὁ Πόντος ἀποσπωμένου ἑνὸς τμήματος αὐτοῦ διὰ νὰ ὑποβληθῇ εἰς ἄλλην κυριαρχίαν. Πρέπει δὲ νὰ προσθέσω ὅτι ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ οἱ δύο ἀντιπρόσωποι τῆς Ἀρμενίας ἐν τῷ συνεδρίῳ τῆς εἰρήνης ἐδήλωσαν ὅτι εἶναι ἐντελῶς σύμφωνοι μὲ τὰς ἀντιλήψεις μου καὶ ἑπομένως δὲν ἐννοοῦν νὰ διεκδικήσουν ἐδαφικὴν διέξοδον διὰ τῆς Τραπεζοῦντος. Ἐὰν ὁμίλησα μακρότερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου τὸ ἔπραξα διότι ὁ κ. Οὐΐλσων εἰς ἕν ἐκ τῶν ἐγγράφων του ὁμιλεῖ περὶ ἐδαφικῆς ἐξόδου τῆς Ἀρμενίας πρὸς τὸν Εὔξεινον Πόντον καὶ διὰ τοῦτο ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ἐκθέσω ταῦτα ἐντεῦθεν. Διὰ τῶν διατάξεων τῆς συνθήκης ἐπίσης προβλέπεται ἡ χορήγησις αὐτονομίας τοπικῆς εἰς τὸ Κουρδιστάν, ἀλλὰ συγχρόνως ὁρίζεται ὅτι οἱ κάτοικοι τοῦ Κουρδιστὰν δύνανται ἐντὸς ἑνὸς ἔτους νὰ ζητήσουν ὅπως ἡ Αὐτονομία αὐτὴ ἡ τοπικὴ ἐπεκταθῇ εἰς πλήρη ἀνεξαρτησίαν, ἡ δὲ Τουρκία δηλοῖ διὰ τῶν ὅρων τῆς συνθήκης ὅταν θὰ ὑπογραφῇ, ὅτι ἀποδέχεται ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἀπόφασιν ἥτις θὰ ληφθῇ ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, διὰ τῆς ὁποίας τὸ Κουρδιστὰν θὰ ἀναγνωρίζεται ὡς Κράτος ἐντελῶς ἀνεξάρτητον. Τοιουτοτρόπως κύριοι ὑπολείπεται ἐκ τῆς ἄλλοτε μεγάλης τουρκικῆς αὐτοκρατορίας τῆς ἐκτεινομένης ἐπὶ τριῶν Ἠπείρων ἕν κράτος τοῦ ὁποίου ὁ πληθυσμὸς δὲν θὰ ὑπερβαίνῃ οὐδαμῶς τὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Θὰ εἶναι νομίζω μὲ τὰς καταστροφὰς τὰς ἐκ τοῦ πολέμου μικρότερος τῶν 9 ἑκατομμυρίων ἐκ τῶν ὁποίων δύο ἑκατομμύρια τριακόσιαι χιλιάδες θὰ εἶναι ἀκόμη μουσουλμανικοὶ πληθυσμοί, κάτι τι δὲ ὀλιγώτερον τῶν 7 ἑκατομμυρίων θὰ εἶναι οἱ μουσουλμανικοὶ πληθυσμοί, ἐκ τῶν ὁποίων τμῆμα μόνον τὸ σπουδαιότερον βεβαίως ἀλλὰ τὸ ὁποῖον δὲν δύναμαι νὰ ὁρίσω εἶναι Τουρκικόν. Τὸ ἄλλο ἀποτελούμενον ἀπὸ διαφόρους ἐθνότητας ἀπὸ τμήματα πολλῶν ἐθνικοτήτων. Ἡ Τουρκία οὐσιαστικῶς παύει νὰ εἶναι Εὐρωπαϊκὴ δύναμις, μολονότι τὸ ἄρθρον πρῶτον τοῦ τμήματος πρώτου τῶν πολιτικῶν ὅρων τῆς συνθήκης ὁρίζει ὅτι ὑπὸ τὴν ἐπιφύλαξιν τῶν διατάξεων τῆς παρούσης συνθήκης τὰ ὑψηλὰ συμβαλλόμενα μέρη συμφωνοῦν ὅπως μὴ παραβλεφθοῦν τὰ δικαιώματα καὶ οἱ τίτλοι τῆς Τουρκικῆς κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ ὅπως δι’ αὐτῶν ἔχουν τὴν ἐλευθερίαν νὰ διατηρήσουν ἐκεῖ τὴν πρωτεύουσαν τοῦ κράτους των». Καὶ δὲν εἶναι μόνον αὐτὴ ἡ διάταξις ὑπάρχει καὶ τὸ δεύτερον ἐδάφιον διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἔλεγον ὅτι ἡ Τουρκία παύει οὐσιαστικῶς νὰ εἶναι δύναμις Εὐρωπαϊκὴ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ συνθήκη ὁρίζει ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρχῃ ἐπὶ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ ἐδάφους δύναμις ἄλλη Τουρκικὴ παρὰ μόνον μία φρουρὰ τῆς ὁποίας ἡ δύναμις θὰ ἀνέρχεται εἰς 700 ἄνδρας περιλαμβανομένων τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶνε τοῦτο μόνον ἕνεκα τοῦ ὁποίου παύει ἡ Τουρκία νὰ εἶναι δύναμις Εὐρωπαϊκή εἶναι καὶ ἄλλο. Μένει μὲν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀλλὰ μένει ὑπὸ τὸν ὅρον (2 ἐδάφιον) «ἐν πάσῃ περιπτώσει εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἡ Τουρκία ἤθελεν παραβιάσει τὴν εἰλικρινῆ ἐφαρμογὴν τῶν διατάξεων τῆς παρούσης συνθήκης ἢ τῶν συνθηκῶν καὶ τῶν συμβάσεων τῶν συμπληρωματικῶν, ἰδίως δὲ ὅσον ἀφορᾷ τὸν σεβασμὸν πρὸς τὰ δικαιώματα τῶν μειονοψηφιῶν τῶν ἐθνικῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν μειονοψηφιῶν αἱ Σύμμαχοι Δυνάμεις ἐπιφυλλάσσουν ῥητῶς τὸ δικαίωμα νὰ τροποποιήσουν τὴν ἀνωτέρω ἀπόφασιν, τὴν ἀνωτέρω διάταξιν, καὶ ἡ Τουρκία ὑποχρεοῦται ἀπὸ τοῦδε νὰ συμφωνήσῃ εἰς πᾶσαν ἀπόφασιν ἡ ὁποία θὰ ἐλαμβάνετο ἐπὶ τούτου». (Χειροκροτήματα). Δηλαδὴ σαφῶς καὶ ρητῶς ὁρίζει ἡ συνθήκη ὅτι ἡ Τουρκία τόσον μόνον θὰ παραμείνῃ ἐν Κωνσταντινουπόλει καθόσον θὰ σεβασθῇ εἰλικρινῶς τὰς διατάξεις τῆς συνθήκης καὶ ἰδιαιτέρως τὰς διατάξεις διὰ τῶν ὁποίων καθορίζονται οἱ ὅροι τῆς ἐξασφαλίσεως τῶν μειονοψηφιῶν. Καὶ δὲν ὑπάρχει, κύριοι, καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἡ ἐξασφάλισις τῶν μειονοψηφιῶν δὲν πρόκειται τόσον νὰ γίνῃ διὰ τῶν ὅρων οἱ ὁποῖοι ἀναγράφονται εἰς τὴν συνθήκην καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι πολύτιμοι ἄλλως τε, ὅσον διὰ τῆς δυνάμεως, καὶ ἡ δύναμις ἡ προχειροτέρα θὰ εἶναι τοῦ λοιποῦ ἡ παρουσία τῆς Ἑλλάδος παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Τουρκίας (χειροκροτήματα) δυναμένης νὰ ἐπιβάλλῃ τὸν σεβασμὸν πρὸς τὰς διατάξεις ταύτας περὶ μειονοψηφιῶν. Ἀλλὰ πλὴν τούτων τῶν διατάξεων, ὑπάρχει καὶ αὐτὴ ἡ διάταξις ἡ ὁποία εἶναι μία οὐσιώδης ἀνασταλτικὴ δύναμις διότι ἡ Τουρκία μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν δύναται νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν Εὐρώπην ἄν καὶ ὑπάρχουν μερικοὶ νεότουρκοι φρονοῦντες τὸ ἐναντίον. Ἐφόσον λοιπὸν θέλουν νὰ διατηρήσουν τὴν Τουρκίαν ἐν Εὐρώπῃ δὲν θὰ θελήσουν νὰ δώσουν ἀφορμὴν ὅπως στερηθοῦν τῆς κατοχῆς τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Κατὰ τὸ κεφάλαιον τῆς συνθήκης τὸ σχετικὸν πρὸς τοὺς στρατιωτικοὺς ὅρους ἡ Τουρκία παύει οὐσιαστικῶς νὰ ἔχῃ στρατόν. Λέγω παύει οὐσιαστικῶς νὰ ἔχῃ στρατόν, διότι δὲν διατηρεῖ παρὰ μόνον χωροφυλακὴν τῆς ὁποίας ὁ ἀριθμὸς ὁρίζεται εἰς 35 χιλιάδας ἄνδρας. Οὐδαμῶς ἀνώτερος πραγματικῶς τῶν ἀναγκῶν τῆς ἐκτάσεως καὶ τῶν ἐσωτερικῶν περιστάσεων τῆς Τουρκίας. Ἡ χωροφυλακὴ αὕτη θὰ ὀργανωθῇ ὑπὸ ἐπιτροπῆς Εὐρωπαϊκῆς θὰ μετέχουν δὲ αὐτῆς εἰς τὰς ἀνωτέρας θέσεις κατ’ ἀναλογίαν 15% ξένοι ἀξιωματικοί. Κατὰ τὰ λοιπὰ δὲ καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ οἱ ὑπαξιωματικοὶ καὶ οἱ ἄνδρες θὰ προσλαμβάνωνται ἐκ τῶν διαφόρων στοιχείων πληθυσμοῦ, ὅσον τὸ δυνατὸν κατ’ ἀναλογίαν πρὸς τὰ στοιχεῖα τοῦ πληθυσμοῦ. Δεύτερον. Ἡ χωροφυλακὴ αὕτη θὰ εὑρίσκεται κατανεμημένη εἰς περιφερείας, αἱ ὁποῖαι θὰ ὁρισθῶσιν ὑπὸ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιτροπῆς, Δὲν θὰ ἐπιτρέπεται μεταφορὰ ἀπὸ τῆς μιᾶς περιφερείας εἰς τὴν ἄλλην τῆς χωροφυλακῆς, ἄνευ τῆς ἐγκρίσεως τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης. Κατὰ τὸν αὐτὸν ὅρον στρατολογεῖται καὶ ἡ ἀστυνομία εἴτε ἀστικὴ τῶν πόλεων εἴτε ἀγροτική, καθὼς καὶ ἡ δασοφυλακή, τῶν ὁποίων ὁ ἀριθμὸς δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸν πρὸ τοῦ πολέμου ἀριθμόν. Παρὰ τὴν χωροφυλακὴν ταύτην ὡς μόνη δύναμις δυναμένη νὰ θεωρηθῇ στρατός τις εἶναι δύναμις ἐπικουρικὴ τῆς χωροφυλακῆς, ὅπως ὁρίζεται, ἐκ 15 χιλιάδων ἀνδρῶν, καὶ αὕτη κατανεμομένη ὑπὸ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιτροπῆς εἰς τὰς διαφόρους αὐτὰς περιφερείας τῆς χωροφυλακῆς χωρὶς νὰ εἶναι δυνατὸς ὁ συνδυασμὸς τμημάτων, ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς ἐν Κων)πόλει διεθνοῦς ἐπιτροπῆς. Ἡ ἐπικουρικὴ δύναμις τῶν 15 χιλιάδων ἀνδρῶν δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἔχῃ οὔτε πυροβόλα βαρέα ἀλλ’ οὔτε καὶ πυροβόλα πεδινά. Ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἔχῃ ὀρειβατικὸν μόνον πυροβολικὸν καὶ μυδραλλιοβόλα, διὰ τὴν ὑποστήριξιν τῆς χωροφυλακῆς καὶ τὴν προάσπισιν τῶν συνόρων εἰς περίστασιν ἀνάγκης. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω βεβαίως ὅτι δὲν ἔχει οὔτε ἀεροπλοΐαν. Ἀλλὰ συγχρόνως κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης ἡ Τουρκία παύει νὰ εἶναι ναυτικὴ δύναμις διότι καταργεῖται ἐντελῶς ὁ τουρκικὸς στόλος ὁ ὁποῖος καὶ παραδίδεται εἰς τὰς δυνάμεις. Δὲν ἔχει δικαίωμα ἡ Τουρκία οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι ν’ ἀποκτήσῃ πλοῖα πολεμικά. Ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ συντηρήσῃ ἐκ τῶν ὑπολλειμμάτων καὶ νὰ ἀνανεώσῃ εἰς τὸ μέλλον πλοῖά τινα 10 ἢ 12, τῶν ὁποίων τὰ ἥμισυ εἶναι ἑκατὸν τόννων ἕκαστον καὶ ἕτερα 600 τόννων διὰ τὴν δίωξιν τοῦ λαθρεμπορίου καὶ χρησιμοποίησιν αὐτῶν δ’ ἀκταιωρούς. Ἔρχομαι κύριοι εἰς τὸ κεφάλαιον τῆς συνθήκης τὸ πραγματευόμενον τῆς προστασίας τῶν μειονοψηφιῶν. Νομίζω ὅτι εἶναι ἕν ἐκ τῶν καλλιτέρων διατυπουμένων κεφαλαίων τῆς συνθήκης. Κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 9 τοῦ σχετικοῦ τμήματος ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται ν’ ἀναγνωρίσῃ καὶ σεβασθῇ τὴν σχολικὴν αὐτονομίαν ὅλην τῶν ἐθνικῶν μειονοτήτων ἐν Τουρκίᾳ. Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον καὶ ὑπὸ τὴν ἐπιφύλαξιν ἄλλων διατάξεων τῆς παρούσης συνθήκης ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ἐπιβεβαιοῖ καὶ θέλει ἐξασφαλίσῃ ἐν τῷ μέλλοντι, καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τὰ προνόμια φύσεως θρησκευτικῆς, σχολικῆς καὶ δικαστικῆς τὰ ὁποῖα παρεχωρήθησαν ὑπὸ τῶν Σουλτάνων εἰς τὰς μὴ μουσουλμανικὰς φυλὰς ἐπὶ τῇ βάσει εἰδικῶν διατάξεων ἢ αὐτοκρατορικῶν διαταγμάτων, φιρμανίων, βερατίων κλπ, καθὼς καὶ δι’ ὑπουργικῶν διαταγμάτων ἢ μεγαλοβεζυρικῶν διαταγῶν. Σημειώσατε ὅτι ὑπάρχουν προνόμια στηριζόμενα ἐπὶ τοιούτων διατάξεων καὶ δι’ αὐτὸ μνημονεύονται. Δεύτερον ἐδάφιον «κάθε διάταγμα, κάθε νόμος ἢ κανονισμὸς ἢ ἐγκύκλιος προερχομένη ἀπὸ τὴν Ὀθωμανικὴν Κυβέρνησιν, καὶ περιέχουσα διατάξεις ἢ τροποποιήσεις τῶν εἰλημμένων προνομίων καὶ δικαιωμάτων, θεωροῦνται τοῦ λοιποῦ ὡς ἀνύπαρκτα καὶ μὴ ἰσχύοντα». Ὥστε κάθε διάταξις ἡ ὁποία καθ’ οἱονδήποτε διάστημα ἐξεδόθη καθιεροῦσα τὰς προνομίας αὐτὰς εἶναι ἐν ἰσχύϊ, κάθε δὲ διάταξις οἱαδήποτε, ἐκδοθεῖσα μεταγενεστέρως δὲν ἰσχύει ἐφόσον ἀντίκειται εἰς τὰς προνομίας αὐτάς. Ἀλλὰ κύριοι ἡ διάταξις αὕτη συμπληροῦται κατὰ τρόπον εὐτυχῆ ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 7 τοῦ αὐτοῦ τμήματος τῆς συνθήκης. Κατὰ τὸ ἄρθρον αὐτὸ οἱ ὑπήκοοι οἱ ἀνήκοντες εἰς τὰς ἐθνικὰς μειονοψηφίας ἢ θρησκευτικὰς ἢ γλωσσικὰς μειονοψηφίας θὰ ἀπολαμβάνουν τῶν αὐτῶν ἀσφαλιῶν δικαίῳ καὶ πράγματι καθὼς καὶ οἱ λοιποὶ Μουσουλμᾶνοι ὑπήκοοι. Ἀλλὰ θὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα ἰδίως νὰ ἱδρύουν, νὰ διευθύνουν, νὰ ἐποπτεύουν δι’ ἰδίων δαπανῶν ἀνεξαρτήτως καὶ ἄνευ τινὸς ἀναμίξεως τῶν Ὀθωμανικῶν Ἀρχῶν τὰ φιλανθρωπικά, θρησκευτικά, κοινοτικὰ ἱδρύματα, καθὼς καὶ σχολεῖα στοιχειώδους, μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως καὶ πάντα τὰ ἄλλα σχολεῖα μὲ τὸ δικαίωμα νὰ κάμνωσι χρῆσιν ἐλευθέρως τῆς γλώσσης των καὶ ἐξασκῶσιν ἐλευθέρως τὴν θρησκεία των (χειροκροτήματα). Ἡ διάταξις αὕτη ἐπεκτείνει ἐντονώτατα τὸ κεκτημένον πρὸ τοῦ πολέμου δίκαιον τῶν μειονοψηφιῶν, ὄχι δηλαδὴ τὸ ὀλίγον πρὸ τοῦ πολέμου διότι μετὰ τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ Συντάγματος τὰ προνόμια τὰ ἐκκλησιαστικὰ εἶχον καταρακωθῇ, ἀλλὰ τὰ πρὸ 20 ἢ τριάκοντα ἐτῶν ὅτε ἦσαν εἰς ὅλην των τὴν ἔκτασιν τὰ προνόμια. Καὶ τότε τὸ δικαίωμα τῆς ἐποπτείας τῆς Τουρκίας ἐπὶ τῶν σχολείων δὲν ἠδύνατο νὰ ἀμφισβητηθῇ σοβαρῶς. Ἤδη τίθεται ἐκποδὼν ῥητῶς ἀναγνωριζομένου ὅτι γίνεται πλήρης ἀνεξαρτησία καὶ χωρὶς κανὲν δικαίωμα ἀναμίξεως τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως οὔτε ἐποπτείας κἄν ἐπὶ τῶν σχολείων τούτων ἢ τῶν ἄλλων εὐαγῶν ἱδρυμάτων. Ἐνδιαφέρουσα, κύριοι, εἶναι ἐπίσης ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ αὐτοῦ τμήματος τῆς συνθήκης. Κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ἀναγνωρίζει τὸ ἄδικον τοῦ νόμου τοῦ 1915 περὶ ἐγκαταλελειμένων περιουσιῶν καὶ τῶν συμπληρωματικῶν αὐτοῦ διατάξεων καὶ κηρύσσει αὐτὰς ἀκύρους καὶ ἄνευ ἀποτελέσματος ἕν τε τῷ παρελθόντι καὶ τῷ μέλλοντι. Πολλοὶ ἴσως δὲν θὰ γνωρίζουν ὅτι κατὰ τὸ 1915 ἡ Τουρκία ἀφοῦ ἐξεδίωξε τόσους ὁμογενεῖς ἡμῶν καὶ ἤρχισε νὰ μετατωπίζῃ πρὸς τὸ ἐσωτερικὸν Ἕλληνας καὶ Ἀρμενίους, ἀπηύθυνεν κατηγορίαν κατὰ τῶν ἀπελθόντων λέγουσα ὅτι ἐγκατέλειψαν τὰ κτήματα, καὶ ἐπειδὴ τὰ κτήματα δὲν ἠμποροῦν νὰ μένουν ἐγκατατελειμμένα διὰ νόμου ἐφρόντιζαν νὰ περιβάλλουν μὲ μίαν ἐπίφασιν νομιμότητος τὰς πράξεις των, αὐτὸ δὲ ἀπεμιμήθησαν δυστυχῶς καὶ εἰς ἄλλο κράτος ἐγγὺς κείμενον, ὥρισεν ὅτι ὅλαι αἱ περιουσίαι αὐταί, θεωροῦνται ἐγκαταλελειμμέναι, περιέρχονται εἰς τὸ δημόσιον καὶ ἐκποιοῦνται. Ἐξεποιήθησαν δὲ πράγματι καὶ εὑρίσκονται εἰς χεῖρας τρίτων. Κατὰ τὸ σχετικὸν ἄρθρον, τὸ ὁποῖον δὲν ἀναγινώσκω διότι εἶναι ὑπὲρ τὴν σελίδα συνιστᾶται ἐπιτροπὴ ἀποτελουμένη ἀπὸ ἕνα ἀντιπρόσωπον τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως ἕνα ἀντιπρόσωπον τῆς κοινότητος εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει ὁ ζημιωθεὶς καὶ ἕνα πρόεδρον διοριζόμενον ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ἡ ὁποία θὰ προβῇ εἰς τὴν ἀκύρωσιν κάθε μεταβιβάσεως ἡ ὁποία ἐγένετο ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου τούτου περὶ ἐγκαταλελειμμένων περιουσιῶν. Τὰ κτήματα θὰ ἐπανέλθουν εἰς χεῖρας τῶν ἀρχικῶς τῶν ἀληθῶν δικαιούχων ἐλεύθερα παντὸς βάρους, τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως ἀναλαμβανούσης νὰ ἀποζημιώσῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀπέκτησαν ἐν τῷ μεταξὺ δικαιώματα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου τούτου. Νομίζω, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι μία τῶν δικαιοτέρων, ἡ ὁποία ἐπεβάλλετο νὰ θεσπισθῇ καὶ θὰ ἀνακουφίσῃ ἐν μεγάλῳ μέτρῳ μέρος τῶν συμφορῶν, τὰς ὁποίας ὑπέστησαν οἱ ὁμογενεῖς πληθυσμοί, καθὼς καὶ οἱ Ἀρμενικοὶ πληθυσμοί. Συγχρόνως δέ, διὰ τῆς αὐτῆς διατάξεως, ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις, ἀναλαμβάνει ἐπισήμως τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διευκολύνῃ ἐν ὅλῳ τῷ δυνατῷ μέτρῳ εἰς τοὺς μὴ μουσουλμανικῆς φυλῆς ὀθωμανοὺς ὑπηκόους, τοὺς ἐκδιωχθέντας βιαίως τῶν ἑστιῶν, εἴτε ἕνεκα φόβου σφαγῆς, εἴτε δι’ οἱουδήποτε ἄλλου μέσου ἐξαναγκασμοῦ, ἀπὸ τῆς 1ης Αὐγούστου 1914, τὴν ἐπάνοδον εἰς τὰς ἑστίας των καὶ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν των. Τὰ ἀκίνητα κτήματα καὶ τὰ κινητὰ ἐκεῖνα τῶν ὁποίων θὰ καταστῇ ἡ ἀνεύρεσις δυνατὴ καὶ ἀνήκουσι κατὰ κυριότητα εἰς ὀθωμανοὺς ὑπηκόους θὰ ἀποδοθῶσι. Ἡ χρονολογία τῆς 1 Αὐγούστου 1914 θὰ ξενίσῃ διότι θὰ εἴρητε ὅτι μέγα μέρος ἐξώσθη προηγουμένως. Ἡ παρατήρησις αὕτη ἐγένετο καὶ ὑπ’ ἐμοῦ προηγουμένως, ἀλλὰ μοῦ ἀντεπαρετηρήθη ὅτι τὰ μέρη αὐτά, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἐξώσθησαν περιέρχονται εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ὑποχρεώσωμεν τὴν Τουρκίαν νὰ ἐπαναφέρῃ τοὺς κατοίκους εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα. Ὑπάρχει ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ διάταξις, καθ’ ἥν, ἐν ᾗ περιπτώσει ὁλόκληρος ἡ οἰκογένεια ἔχει ἐξαφανισθῆ καὶ δὲν ὑφίσταται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κειμένου δικαίου κληρονόμος τοῦ ἀποθανόντος, αἱ περιουσίαι αὐταὶ θὰ μεταβιβασθῶσιν ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν αὐτήν, ὄχι εἰς τὸ Κράτος τὸ ὁποῖον κατὰ κείμενον δίκαιον εἶναι κληρονόμος, ἀλλ’ εἰς τὴν κοινότητα, εἰς ἣν ἀνῆκεν ἡ οἰκογένεια ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐξηφανίσθη ἐκ τῶν διωγμῶν. Ἀξία ἰδιαιτέρας προσοχῆς, εἶναι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 4. Κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου τούτου, «ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νὰ καθορίσῃ τὰς διατάξεις τὰς ὁποίας οἱ Σύμμαχοι Δυνάμεις θὰ ἐθεώρουν χρησίμους, ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἀμοιβαίαν καὶ ἑκουσίαν μετανάστευσιν τῶν κατοίκων τῶν ἀνηκόντων εἰς τὰς διαφόρους Ἐθνικὰς Ἀντιπροσωπείας» Ἀλλὰ συγχρόνως τὸ ἄρθρον 16 ὁρίζει ὅτι «ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ὑποχρεοῦται νὰ μὴ ἐπωφεληθῇ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 16 τῆς συνθήκης μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας, τῆς σχετικῆς πρὸς τὴν μετανάστευσιν καὶ ὑπογραφείσης ἐν Νεϊγύ». Ἡ σύμβασις ἐκείνη μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας ὥριζεν ἐν τελευταίῳ ἄρθρῳ ὅτι εἰς αὐτὴν δύνανται νὰ προσχωρήσωσι καὶ ὅλα τὰ ἄλλα γειτονικὰ κράτη. Ὅταν ἐπρόκειτο νὰ καταρτισθῇ ὁριστικῶς ἡ σύμβασις ἐκείνη, παρετήρησα ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν ὅπως αὐτῆς τῆς διατάξεως δύναται νὰ ἐπωφεληθῇ καὶ ἡ Τουρκία. Οἱ ὅροι εἶναι ἐντελῶς διάφοροι καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πεκταθῇ ἡ διάταξις αὐτὴ καὶ διὰ τὴν Τουρκίαν, θὰ ἐπροτιμῶμεν μάλιστα νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὰς ἀξιώσεις ἡμῶν, τὰς ἐκ τῆς ὑπογραφείσης συμβάσεως μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἐπωφεληθῇ ταύτης καὶ ἡ Τουρκία. Μοὶ ἐδηλώθη ὅτι αἱ ἀντιρρήσεις μου εἶναι ἄξιαι προσοχῆς, ὅτι ὅμως δυστυχῶς ἡ ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία ἐπεξηργάσθη τὸ κείμενον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συνέλθῃ πλέον, διότι εἶχον ἀπέλθῃ τὰ περισσότερα τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ τροποποίησις. Ὡς ἐκ τούτου εὑρισκόμην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑπογράψω τὸ κείμενον ὡς εἶχεν διατυπωθῆ ἢ νὰ τὸ ἀφήσω ἄνευ ὑπογραφῆς. Συνεννοήθην μετὰ τοῦ Προέδρου τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἔστειλα πρὸς τὴν Γραμματείαν τῆς Συνδιασκέψεως μίαν δήλωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τροποποιηθῇ τὸ ἄρθρον 16 τῆς συμβάσεως, ἀλλ’ ὅτι τὸ ἄρθρον αὐτὸ δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐπὶ τῆς Τουρκίας ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν καὶ ὅτι ὑπ’ αὐτὴν τὴν γνώμην ὑπογράψω. Συνεπείᾳ αὐτῆς τῆς αἰτήσεως ἀναγράφεται ἡ διάταξις αὐτή, ὅπως μὴ ἡ Τουρκία δύναται νὰ προσχωρήσῃ εἰς τὴν διάταξιν ἐκείνην. Κατὰ τὰ λοιπὰ ὁρίζεται ὅτι μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν θὰ γίνῃ μία σύμβασις κανονίζουσα κατὰ ποῖον τρόπον θὰ δύναται ἕκαστος νὰ ἀναχωρῇ κατὰ τρόπον μὴ προσκρούοντα εἰς τὰ συμφέροντά των, ἐπιτρέποντα τὴν ἐλευθέραν ἐξαγωγὴν παντὸς κινητοῦ πράγματος ἀνήκοντος αὐτῷ. Ἐν περιπτώσει διαφωνίας. Θὰ γίνεται προσφυγὴ εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Τὸ ἄρθρον 6ον ἐξασφαλίζει τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν τῶν ἐθνικῶν μειονοψηφιῶν εἰς ὅλα τὰ αἱρετὰ σώματα ἐν Τουρκίᾳ. Τὸ ἄρθρον 6ον δὶς ὁρίζει ὅτι «ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν ἰσχὺν τῶν διπλωμάτων τῶν ξένων Πανεπιστημίων καὶ ἀποδέχεται τοὺς τιτλούχους τῶν διπλωμάτων αὐτῶν διὰ τὴν ἐλευθέραν ἐξάσκησιν τῶν ἐπαγγελμάτων των». Τοῦτο τὸ ἄρθρον ἐτέθη διότι κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἡ Τουρκία ἔχει παρεμβάλει μεγάλα προσκόμματα εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Νομίζω, ὅτι δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐνδιαντρίψω περισσότερον ἐπὶ τῶν διατάξεων, διότι σᾶς ἀνέγνωσα πράγματι τὰς οὐσιωδεστέρας τῶν διατάξεων τῆς συνθήκης ταύτης. Τὸ μέρος 7ον πραγματεύεται περὶ τῶν κυρώσεων. Ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις κατὰ τὸ ἄρθρον 1ον ἀναγνωρίζει εἰς τὰς Συμμάχους Δυνάμεις τὸ δικαίωμα νὰ παραπέμπουν ἐνώπιον τῶν στρατιωτικῶν δικαστηρίων πάντας ἐκείνους τοὺς πολίτας, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἔνοχοι παραβάσεων τῶν διεθνῶν νομίμων τοῦ πολέμου. Ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις θὰ παραδώσῃ εἰς τὰς Συμμάχους Δυνάμεις ὅλα τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα κατηγοροῦνται ὅτι διέπραξαν πράξεις ἀντιθέτους πρὸς τοὺς νόμους καὶ τὰ ἔθιμα τοῦ πολέμου, καὶ τὰ ὁποῖα θὰ μνημονεύωνται πρὸς αὐτὴν εἴτε ὀνομαστικῶς, εἴτε διὰ τοῦ βαθμοῦ των, εἴτε διὰ τῆς ὑπηρεσίας τὴν ὁποίαν εἶχον κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου. Κατὰ τὸ ἄρθρον 5 «ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νὰ παραδώσῃ εἰς τὰς Συμμάχους Δυνάμεις τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα θὰ ζητηθῶσιν ὑπ’ αὐτῶν καὶ τὰ ὁποῖα εἰδικῶς κατηγορήθησαν.» Ἐκτὸς τῶν διαφόρων κατ’ ἰδίαν πράξεων, ἡ Τουρκία ἀναλαμβάνει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ παραδώσῃ εἰς τὰς Συμμάχους Δυνάμεις ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατηγοροῦνται διὰ τὰς σφαγὰς αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου ἐν Τουρκίᾳ καὶ τοὺς διωγμούς. Κατὰ τὸ ἄρθρον 5 τοῦ μέρους τῆς συνθήκης 8ου «ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νὰ ἀποζημιώσῃ χρηματικῶς συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τῆς παρούσης συνθήκης τὰς ἀπωλείας, τὰς ζημίας, τὰς ὁποίας ὑπέστησαν οἱ ὑπήκοοι τῶν Συμμάχων Δυνάμεων, εἰς τὰ πρόσωπα καὶ τὰς περιουσίας των, συνεπείᾳ πράξεων ἢ παραλείψεων τῶν Ὀθωμανικῶν ἀρχῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου καὶ μέχρι τῆς θέσεως ἐν ἰσχύι τῆς παρούσης συνθήκης.» Κατὰ τὸ ἄρθρον 1ον τοῦ μέρους 9ου τῶν Οἰκονομικῶν ὅρων, τὸ καθεστὼς τῶν διομολογήσεων τὸ ὁποῖον προκύπτει ἐκ τῶν συνθηκῶν καὶ τῶν ἐθίμων, ἀποκαθίσταται πρὸς ὄφελος τῶν Συμμάχων Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἀπελάμβανον αὐτῶν ἀμέσως ἢ ἐμμέσως πρὸ τῆς 1ης Αὐγούστου 1914 καὶ τὸ εὐεργέτημα αὐτὸ ἐκτείνεται καὶ εἰς τὰς ἄλλας συμμάχους Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀπελάμβανον αὐτῶν πρὸ τῆς 1ης Αὐγούστου 1914. Ἀλλὰ τὸ καθεστὼς τῶν διομολογήσεων δὲν ἀποκαθίσταται ὡς μόνιμον. Εὐτυχῶς ὑπάρχει μία διάταξις τοῦ ἄρθρου 5ου τοῦ 11ου τμήματος τοῦ 3ου μέρους τῆς συνθήκης τὸ ὁποῖον ὁρίζει ὅτι, ἐπιτροπὴ ἀποτελουμένη ἀπὸ τέσσαρα μέλη, διοριζόμενα ὑπὸ τῆς Μ. Βρεττανίας, τῆς Γαλλίας, τῆς Ἰταλίας καὶ τῆς Ἰαπωνίας θέλει καταρτισθῆ ἐντὸς ἕξ μηνῶν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς παρούσης συνθήκης, ἵνα παρασκευάσῃ τῇ συνδρομῇ καὶ τῶν τεχνικῶν Συμβούλων τῶν ἄλλων Δυνάμεων αἱ ὁποῖαι ἀπολαμβάνουν τῶν διομολογήσεων εἴτε συμμάχων εἴτε οὐδετέρων, αἵτινες θὰ προσκληθῶσιν νὰ διορίσωσι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἑκάστη ἕνα ἀντιπρόσωπον ἵνα παρασκευάσωσι σχέδιον Δικαστικῶν μεταρρυθμίσεων, προωρισμένων νὰ ἀντικαταστήσωσι ἐν Τουρκία τὸ παρὸν καθεστὼς τῶν Διομολογήσεων ὅσον ἀφορᾶ τὴν Δικαστικὴν ἐξουσίαν. Ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη δύναται νὰ συστήσῃ ἀφοῦ λάβῃ τὴν γνώμην τῆς Ὀθωμανικῆς Κυβερνήσεως, τὴν παραδοχὴν συστήματος δικαστικοῦ εἴτε μικτοῦ εἴτε ἑνιαίου. Ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται ἀπὸ τοῦδε νὰ ἀποδεχθῇ τὸ νέον αὐτὸ Δικαστικὸν σύστημα τὸ ὁποῖον θὰ ἐκπονήσῃ ἡ ἐπιτροπὴ καὶ τὸ ὁποῖον θὰ ἀνακοινωθῇ εἰς αὐτήν. Ἡ διάταξις αὕτη ἔχει εὐρυτάτην σημασίαν. Ὁ μὴ γνωρίζων τὰς σχετικὰς διαπραγματεύσεις, θὰ νομίζῃ ὅτι πραγματεύεται μόνον περὶ μεταβολῆς τοῦ συστήματος τῶν Διομολογήσεων καὶ περὶ δικαστικοῦ συστήματος ἀναφερομένου εἰς τὰς δίκας, αἱ ὁποῖαι τέως ὑπήγοντο εἰς τὸ Καθεστὼς τῶν Διομολογήσεων καὶ τῶν σχετικῶν συνθηκῶν. Ἡ διάταξις αὕτη ἔχει μεγαλειτέραν σημασίαν. Ἀφορμὴν εἰς τὴν ἐγκατάστασιν τῶν Δικαστηρίων τῶν Προξενικῶν ἐν Τουρκίᾳ ἔδωσεν ἡ ἀνυποληψία, ἃς εἴπω οὕτω, πρὸς τὰς τουρκικὰς δικαστικὰς ἀρχάς. Τὰ Κράτη τὰ πεπολιτισμένα τὰ ὁποῖα εἶχον συμφέροντα ἐν Τουρκίᾳ, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ δεχθῶσιν ὅπως ὁσάκις ὑπήκοοί των ἦσαν ἢ εἶναι ἐνδιαφερόμενοι εἰς δίκας, ὑπάγωνται ὑπὸ τὴν δικαιοδοσίαν τῶν ἐγχωρίων δικαστηρίων χωρὶς τὴν παρέμβασιν τοῦ διερμηνέως ἢ χωρὶς νὰ ὑπάγεται ἡ ὑπόθεσις εἰς τὰ προξενικὰ δικαστήρια ἐν ᾗ περιπτώσει ἀμφότεροι οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἦσαν ξένοι. Τοῦτο λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν ἀπὸ ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ τουρκικὸν δικαστικὸν καθεστὼς διὰ νὰ ὁρισθῇ ὅτι ζητοῦμεν νὰ μεταβληθῇ τὸ καθεστὼς τὸ δικαστικὸν ἐν Τουρκίᾳ καὶ ἀφοῦ μεταβληθῇ τότε ἀναγνωρίζομεν καὶ ἡμεῖς ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ διατηρηθοῦν αἱ Διομολογήσεις. Προβλέπει δὲ τὸ τὸ ἄρθρον ὅτι δύναται νὰ καθορισθῇ τὸ σύστημα τὸ δικαστικὸν εἴτε ἑνιαῖον διὰ τὰς δίκας διὰ τὰς ὁποίας ἐνδιαφέρονται οἱ ξένοι, εἴτε καὶ μικτόν, ἄλλο μὲν διὰ τὰς δίκας διὰ τὰς ὁποίας ἐνδιαφέρονται οἱ ξένοι, καὶ ἄλλο διὰ τὰς δίκας διὰ τὰς ὁποίας ἐνδιαφέρονται οἱ ἐντόπιοι. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἀπὸ τὰς διατάξεις, τὰς ὁποίας περιέχει ἡ συνθήκη εἶναι μία ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων ἡ σχετιζομένη πρὸς τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ δικαστικοῦ καθεστῶτος, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀποφάσεων Εὐρωπαϊκῆς Ἐπιτροπῆς, τὰς ὁποίας ὑποχρεοῦται, ἐκ τῶν προτέρων, ἡ Τουρκία νὰ ἀποδεχθῇ. Αὐτὴ εἶναι κύριοι, ἡ συνθήκη τῶν διατάξεων τῆς ὁποίας ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς κάμω βραχυτάτην περίληψιν. Ἡ συνθήκη βεβαίως, δὲν ὑπεγράφη ἀκόμη, ἀλλὰ θὰ ὑπογραφῇ, ὅπως ὑπεγράφησαν αἱ συνθῆκαι μετὰ τῆς Γερμανίας, μετὰ τῆς Αὐστρίας, μετὰ τῆς Βουλγαρίας. Διότι οἱ σύμμαχοι δὲν ἔχουν μόνον τὴν δύναμιν, ἀλλὰ καὶ τὴν θέλησιν νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν ὑπογραφὴν καὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συνθήκης. Ἡ χθεσινὴ ἡμέρα κύριοι, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ κείμενον αὐτῆς τῆς συνθήκης ἀνεκοινώθη εἰς τοὺς Τούρκους πληρεξουσίους ἐν Παρισίοις εἶνε ἀληθῶς μία μεγάλη ἡμέρα διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. Σημειώνει, νομίζω, μίαν ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων χρονικῶν περιόδων τῆς Ἐθνικῆς μας ἱστορίας. Ἡ Ἑλλὰς ἐπεκτείνεται διὰ τῆς συνθήκης ταύτης, εἰς ὅλα σχεδὸν τὰ ἐδάφη, ἐν τοῖς ὁποίοις ζῇ τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον, κατὰ πλειονοψηφίαν. Συμπληροῖ οὕτω ὁ Ἑλληνισμὸς τὴν Ἐθνικήν του ἀποκατάστασιν, καὶ ἀποκτᾷ τὸ Κράτος ὅλους τοὺς ἀναγκαίους ὅρους, ὅπως γίνῃ πλούσιον καὶ ἰσχυρόν. (Ζητωκραυγαί). Ὁ κυριώτερος τῶν κληρονομικῶν μας ἀντιπάλων βλέπων, ποίας συμφορὰς ἐπεσώρευσεν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς του ἡ ἀξίωσις ὅπως ἐγκαθιδρύσῃ εἰς τὴν Βαλκανικὴν μίαν ἡγεμονίαν, ἤρχισε νὰ μᾶς κατηγορῇ ἀπό τινος χρόνου, ὅτι τίποτε ἄλλο δὲν σκεπτόμεθα καὶ ἡμεῖς, ἢ νὰ τὸν διαδεχθῶμεν εἰς τὰς βλέψεις αὐτοῦ, τῆς ἡγεμονίας. Ἡ Ἑλλάς, λέγει, θέλει ἐγκαθιδρύσῃ εἰς τὴν Βαλκανικὴν τὴν ἡγεμονίαν. Τίποτε δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι μᾶλλον ξένον τούτου, πρὸς τὰς ἀντιλήψεις τὰς ἰδικάς μας, κύριοι. Ἡ καλλιτέρα ἄλλωστε ἀπόδειξις θὰ ἦτο ὅτι, ὄχι μόνον δὲν ἐφθονήσαμεν οὐδὲ φθονοῦμεν τὴν συγκρότησιν μεγάλης Σερβίας, μεγάλης Γιουγκοσλαβίας, μεγαλειτέρας τῆς Ἑλλάδος, καὶ μιᾶς Ρουμανίας ἀκόμη μεγαλειτέρας τῆς Ἑλλάδος, ὄχι μόνον δὲν ἐφθονήσαμεν καὶ δὲν φθονοῦμεν ἀλλὰ καὶ χειροκροτοῦμεν καὶ εἴμεθα εὐτυχεῖς, διότι τὰ Κράτη αὐτὰ ἀπέκτησαν τὴν ἐθνικήν των ἑνότητα. Ἐὰν δὲ τὰ κράτη αὐτὰ ἔτυχε νὰ εἶνε πολυαριθμότερα ἡμῶν, οὐδεὶς φθόνος. Δυστυχῶς ἡμεῖς εἴμεθα ἐκ τῶν ὀλιγώτερον κατ’ ἀριθμὸν ἐξωγκωμένων Ἐθνῶν. Ἄλλα εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα διέκριναν τὴν Ἑλλάδα, τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα τοῦ ἐλευθέρου πολισμοῦ καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καὶ εἰς τὸ μέλλον ἐλπίζω ἢ μᾶλλον εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ διακρίνουν ἡμᾶς. Ἡ κατηγορία λοιπὸν ὅτι ἀποβλέπομεν εἰς τὴν ἡγεμονίαν ἐν Βαλκανικῇ εἶναι ὅλως διόλου ἀσύστατος καὶ ὅλως διόλου ξένη πρὸς τὰς ἀντιλήψεις ἡμῶν. Καὶ δὲν θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω καὶ σήμερον τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι μετὰ τὴν προσδοκωμένην λύσιν τοῦ Βορειοηπειρωτικοῦ ζητήματος, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει καμμίαν βλέψιν πρὸς βορρᾶν τῶν συνόρων, δὲν ἔχει οὐδὲ πρὸς τὴν διεύθυνσιν πρὸς τὴν ὁποίαν κεῖται ὁ κυριώτερος τῶν κληρονομικῶν της ἐχθρῶν. Ἀλλὰ δὲν κάμνω μόνον αὐτὴν τὴν δήλωσιν, κύριοι βουλευταί. Δηλῶ ἀκόμη, τοὐλάχιστον ἐφ’ ὅσον ἐκπροσωπῶ τὴν πολιτικὴν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει βλέψεις οὐδὲ πρὸς ἀνατολάς, θὰ εἴμεθα δὲ ἰδιαζόντως εὐτυχεῖς, ἐὰν τῆς Τουρκίας ἐφαρμοζούσης πιστῶς τοὺς ὅρους τῆς Συνθήκης διὰ τῶν ὁποίων ψηφίζονται καὶ κατοχυροῦνται τὰ δικαιώματα τῶν Ἐθνικῶν μειοψηφιῶν, ἠδυνάμεθα νὰ ζήσωμεν εἰς τὸ μέλλον μετὰ τῆς γείτονος ἤδη καθισταμένης χώρας εἰς τὰς ἀρίστας γειτονικὰς σχέσεις. Ἀλλὰ ἐὰν δὲν ἔχωμεν, κύριοι, βλέψεις ἡγεμονικάς, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ εἴμεθα ὑπερήφανοι διότι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, ἀφ’ οὗ διῆλθεν διὰ μέσου περιστάσεων ἑκατονταετηρίδων ὅλων, ἀνακύπτει καὶ πάλιν πραγματοποιοῦν τὴν ἐθνικήν του ἑνότητα καὶ ἐπικρατοῦν ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἀκριβῶς χωρῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔδρασε ἐν συνεχείᾳ ἐπὶ 3.000 περίπου ἔτη. Βεβαίως κύριοι τὸ ὑπολειπόμενον ἔργον εἶναι μέγα. Πρόκειται νὰ στερεώσωμεν τὴν δημιουργηθεῖσαν μεγαλειτέραν Ἑλλάδα. Πρόκειται νὰ ὀργανώσομεν τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας μας ἐπαρκῶς πρὸς τὰς νέας ὑποχρεώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλονται εἰς ἡμᾶς. Πρόκειται νὰ ἐκμεταλλευθῶμεν τοὺς πλουσίους πόρους τῆς χώρας, πρόκειται ἀκόμη νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς τοὺς συμπολίτας μας τοὺς νέους τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν εἶναι ὑπήκοοι, ἀλλὰ πολῖται τοῦ Κράτους, ἐντὸς τοῦ ὁποίου διανοίγονται εἰς ὅλους ἐξ ἴσου, ὅλοι οἱ ὁρίζοντες τῆς ἀνθρωπίνης δραστηριότητος, καὶ ἐν τῷ ὁποίῳ αὐτὴ ἡ ἄσκησις τῆς ὑπερτάτης ἀρχῆς εἶναι προσιτὴ εἰς ὅλους κατὰ λόγον τῆς ἱκανότητος καὶ τῆς ἀφοσιώσεως αὐτῶν πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον, ὅλως δὲ ἀνεξαιρέτως πρὸς τὴν καταγωγήν των ἢ τὰς θρησκευτικάς των πεποιθήσεις (χειροκροτήματα). Τὸ ἔργον ὅπως εἶπον, εἶναι μέγα, ἀλλ’ οὐδαμῶς ὑπερβαίνει τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις. Ὅ,τι κατώρθωσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν, καλῶς ὁδηγούμενος, ἀποδεικνύει ὅτι ἔχει ὅλην τὴν δύναμιν ἵνα συμπληρωθῇ καὶ τὸ ἔργον τοῦτο. (χειροκροτήματα), ἤδη μάλιστα ὅτε αἱ καταπλήσσουσαι ἐπιτυχίαι τοῦ Ἔθνους εἶναι φυσικὸν νὰ αὐξήσουν τὴν αὐτοπεποίθησιν αὐτοῦ καὶ νὰ πολλαπλασιάσωσιν ἑπομένως τὰς παντοίας τοῦ Ἔθνους δυνάμεις (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Κοινοβουλευτικὴ ἐπιτροπὴ καταθέτει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τῶν λόγων τοῦ διαζυγίου καὶ συνεπειῶν τινῶν αὐτοῦ.» Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10ην π.μ. τοῦ προσεχοῦς Σαββάτου. (Ὥρᾳ 7.10′ μ. μ.)