1919.11.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 5η

τῆς 26ης Νοεμβρίου 1919

Προεδρία κ. Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

(Ὥρᾳ 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγιγνώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Οἱ Χαρ. Κωλέττης καὶ Γ. Νικολαΐδης δικαστικοὶ κλητῆρες Εἰσαγγελίας καὶ Πρωτοδικείου Κορίνθου, παρακαλοῦν, ὅπως τὸ 30δραχμον ἐπίδομα χορηγηθῇ καὶ εἰς τοὺς ἐμμίσθους δικαστικοὺς κλητῆρας. — Ἡ Καλλιόπη χήρα Β. Παπανδρέου παρακαλεῖ, ὅπως ἀπονεμηθῇ αὐτῇ σύνταξις ἴση τῷ μισθῷ τοῦ ἐν ὑπηρεσίᾳ ἀποβιώσαντος συζύγου της σχολάρχου. — Οἱ λειτουργοὶ Μέσης Ἐκπαιδεύσεως περιφερειῶν Λαρίσσης καὶ Φιλιατρῶν παρακαλοῦν, ὅπως βελτιωθῇ ἡ μισθοδοσία των. — Οἱ δημοδιδάσκαλοι Νεαπόλεως (Κρήτης), Καρπενησίου, Ἰθάκης, Ἰωαννίνων καὶ Λαυρίου παρακαλοῦσιν, ὅπως αὐξηθῇ ἡ μισθοδοσία των. — Οἱ κάτοικοι τῆς Κοινότητος Μεγάλου Προσγολίου Μαλακιαγοῦ διαμαρτύρονται κατὰ τῆς εἰσπράξεως τοῦ ὡς βοηθήματος χορηγηθέντος ἐπιδόματος κατὰ τὸ 1913 ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. — Οἱ κατάδικοι Σωφρονιστηρίου Καλαμίου Κρήτης παρακαλοῦν, ὅπως περιληφθῶσιν ἐν τῷ νόμῳ 295. — Αἱ διδασκάλισσαι τῶν περιφερειῶν Μαντινείας Κυνουρίας καὶ Λαρίσσης παρακαλοῦν, ὅπως ὁ μισθὸς των ἀφομοιωθῇ πρὸς τὸν τῶν διδασκάλων καὶ ἀπονέμεται αὐταῖς σύνταξις μετὰ 15ετῆ ὑπηρεσίαν. — Τὰ Σωματεῖα καὶ αἱ Συντεχνίαι Δράμας παρακαλοῦσιν, ὅπως βελτιωθῇ ἡ οἰκονομικὴ θέσις τῶν δημοδιδασκάλων. — Οἱ Νεφισὲ Ἐσρὲφ, Ἀτμὲ Βελῆ καὶ πολλοὶ ἄλλοι Μουσουλμᾶνοι, κάτοικοι Θεσσαλονίκης, παρακαλοῦσιν, ὅπως ἀποδοθοῦν αὐτοῖς τὰ κτήματά των. — Ὁ Δημ. Κωλέττης, ἔμμισθος πάρεδρος τοῦ Εἰρηνοδικείου Κορίνθου, παρακαλεῖ, ὅπως χορηγηθῇ αὐτῷ τὸ διὰ τοῦ νόμου 1087 30δραχμον ἐπίδομα. — Οἱ τροχιοδρομικοὶ καὶ ἠλεκτροτεχνῖται Θεσσαλονίκης παρακαλοῦν, ὅπως βελτιωθῇ ἡ κατάστασίς των. — Ἡ Χρυσάνθη Αὐσενίου, Διευθύντρια Δημοτικῆς Σχολῆς Διστόμου παρακαλεῖ, ὅπως ὁ χρόνος τῆς ὑπηρεσίας τῆς ἐν τῷ Ἀμαλιείῳ Ὀρφανοτροφείῳ καὶ Δημοτικῷ Βρεφοκομείῳ Ἀθηνῶν λογισθῇ σύνταξις. — Οἱ κάτοικοι τῶν Κοινοτήτων τέως Δήμων Οἰχαλίας καὶ Ἀνδανίας παρακαλοῦσιν, ὅπως διευθετηθῇ ἡ κοίτη τῶν διαφόρων χειμάρρων. — Οἱ διδάσκαλοι Σκιάθου καὶ Ζουπανίου παρακαλοῦσιν, ὅπως βελτιωθῇ ἡ μισθοδοσία των. — Οἱ λειτουργοὶ Μέσης Ἐκπαιδεύσεως Κεφαλληνίας παρακαλοῦσιν, ὅπως αὐξηθῇ ἡ μισθοδοσία των. — Οἱ καρροποιοὶ καὶ οἱ ἐργοστασιάρχαι ξύλων κατεργαζομένων παρακαλοῦσιν, ὅπως τροποποιηθῇ τὸ ἄρθρον 5 τοῦ περὶ διαχειρίσεως τῶν δασῶν καὶ φορολογίας τῶν δασικῶν προϊόντων, Ν. Διατάγματος. — Ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Ἀθήναις Πρωτοδικῶν δι’ αἰτήσεώς του, διαβιβαζομένης διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 50730 ἐ. ἔ. ἐγγράφου τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, ζητεῖ τὴν ἄδειαν διώξεως τοῦ βουλευτοῦ Ἀργολιδοκορινθίας Ἀθ. Χριστοπούλου. — Ἐπίσης ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Ἀθήναις Ἐφετῶν δι’ αἰτήσεώς του, διαβιβαζομένης διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 48833 ἐ. ἔ. ἐγγράφου τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, ζητεῖ τὴν ἄδειαν διώξεως τοῦ βουλευτοῦ Μεσσηνίας Π. Φλέσσα. — Ἐπίσης ὁ Ἀντεισαγγελεὺς τοῦ Ἐκτάκτου Στρατοδικείου Τριπόλεως διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 2044 ἐ. ἔ. αἰτήσεώς του ζητεῖ τὴν ἄδειαν διώξεως τοῦ βουλευτοῦ Χ. Παμφίλη καὶ Ν. Βάρβογλη. Καὶ αἱ τρεῖς αἰτήσεις παραπέμπονται εἰς τὴν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ἐπιτροπὴν τῆς Βουλῆς. — Ὁ Ὑπουργὸς τοῦ Ἐπισιτισμοῦ κ. Π. Βουρλούμης καταθέτει νομοσχέδιον «περὶ κυρώσεως τῆς ἀπὸ 7 Αὐγούστου 1919 Ν. Δ. περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ ἄρθρου 1 ἐδαφ. 1 τοῦ νόμου 1252 «περὶ λήψεως μέτρων πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἐπαρκείας τῆς χώρας». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Α. Κασσαβέτης καὶ Ι. Γιαμούζης ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαγραφῆς τῶν ὑπὸ τῶν συμμαχικῶν ἀρχῶν ἐνεργηθεισῶν εἰσπράξεων ἐν τῇ κατασταθείσῃ κατὰ τὸ 1916–1917 οὐδετέρᾳ ζώνῃ ἐν τῇ Μακεδονίᾳ κλπ.» — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Νεγρεπόντης ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς νομοσχέδια: 1) «Περὶ ἐξοφλήσεως τοῦ ἐν Ἀμερικῇ συνομολογηθέντος ἀτόκου δανείου». 2) «Περὶ παροχῆς ἀδείας πρὸς ἔκδοσιν κερματίων γραμματίων λεπτῶν 50». 3) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 12 Ἰουλίου 1919 Νομοθετικοῦ Διατάγματος περὶ τοῦ προσωπικοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου». 4) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 12)7βρίου Νομοθετικοῦ Διατάγματος τῆς 12 Ἰουνίου 1912 «περὶ ἐκδόσεως ἀντιγράφων γραμματίων παραλαβῆς ἢ χρηματικῶν». 5) «Περὶ κυρώσεως τοῦ νόμου 1999 περὶ παροχῆς πιστώσεως δι’ ἐπίσπευσιν ἀρξαμένων ἐπειγουσῶν ἐπισκευῶν καὶ μεταρρυθμίσεως Τελωνείου Πειραιῶς καὶ ἐκτελέσεως τοιούτων Τελωνείου Θεσσαλονίκης καὶ τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος τῆς 12 Ἰουνίου, «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων τοῦ νόμου 1165, περὶ τελωνειακοῦ κώδικος καὶ περὶ τίνων ἄλλων τροποποιήσεων τοῦ αὐτοῦ κώδικος». 6) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 19 Αὐγούστου 1919 Β. Διατάγματος περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν Γνωμοδοτ. Συμβουλίου, περὶ ὑπαγωγῆς ὑπὸ ἔλεγχον τῆς ἀγορᾶς καὶ πωλήσεως συναλλάγματος ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ὑπὸ πενταμελοῦς ἐπιτροπῆς κλπ.». 7) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 31 Ἰουλίου 1919 Νομοθ. Διατάγματος περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως ἐνίων φορολογικῶν νόμων», καὶ 8) «Περὶ κυρώσεως Β. Διαταγμάτων δι’ ὧν ἐχορηγήθησαν ἀναπληρωματικαὶ καὶ ἔκτακτοι πιστώσεις εἰς βάρος τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῆς χρήσεως τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους 1918–1919». (Ἅπαντα τὰ ἀνωτέρω νομοσχέδια παραπέμπονται εἰς τὰς ἐπὶ τῶν ἀμέσων φόρων καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπάς). Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ν. Πολίτης ὑποβάλλει τὰ κατωτέρω νομοσχέδια: 1) «Περὶ μονιμοποιήσεως τῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου διορισθέντων δυνάμει τοῦ νόμου 203 καὶ 370 προσωρινῶν ὑποπροξένων». 2) «Περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης μέχρι δραχμῶν πέντε ἑκατομμυρίων πρὸς ἀποζημίωσιν τῶν παθόντων ἐν Σμύρνῃ καὶ τοῖς πέριξ ἐκ τῶν γεγονότων τῆς 2ας καὶ 3ης Μαΐου 1919». 3) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 24 Ἰουλίου 1919 Νομοθετικοῦ Διατάγματος περὶ προσθήκης καὶ τροποποιήσεως διατάξεων εἰς τὸν νόμον ΓΨΙΑʹ «περὶ ὀργανώσεως τῆς Κεντρικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τῶν νόμων 205 τοῦ 1914 καὶ 803 τοῦ 1917». 4) «Περὶ διορισμοῦ εἰσηγητοῦ τῶν ἐκτελεστικῶν ὑποθέσεων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν». 5) «Περὶ τοῦ τρόπου διεξαγωγῆς διαγωνισμοῦ πρὸς κατάληψιν θέσεως γραμματέως προξενείου». 6) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 12 7)βρίου 1919 Νομοθετικοῦ Διατάγματος περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης 10,000 δραχμῶν ἐτησίως πρὸς λειτουργίαν μιᾶς ἕδρας Βυζαντινολογίας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τοῦ Louvain». 7) «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 27 Μαΐου ἐ. ἔ. Νομοθετικοῦ Διατάγματος «περὶ συστάσεως παρὰ τῇ ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἑλληνικῇ Ἁρμοστείᾳ τμήματος ἐξασκοῦντος προξενικὰ καθήκοντα», καὶ 8) «Περὶ ἀναγραφῆς πιστώσεως ἐν τῷ εἰδικῷ προϋπολογισμῷ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν δι’ ἀγορὰν ἢ οἰκοδόμησιν πρεσβευτικῶν μεγάρων». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Δ. Πάζης καὶ Κ. Πλατσούκας ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τῆς παρ. 2 τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ πρὸς κύρωσιν Νομοθετικοῦ Διατάγματος περὶ καταργήσεως τοῦ ἐξαγωγικοῦ τέλους ἐπὶ τοῦ ἐργαζομένου καπνοῦ εἰς φύλλα».

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ

§4Μ. ΚΑΒΑΛΛΙΕΡΑΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, προέχει τὸ πολιτικὸν ζήτημα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει καλῶς. Οἱ κ. κ. Δ. Χρυσοστάλης, Δ. Πετρακάκος καὶ Γ. Πὼπ ἐρωτῶσι τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἂν δὲν νομίζῃ ὅτι ἐπέστη ὁ καιρὸς πλέον νὰ ἀρθῇ ὁ στρατιωτικὸς νόμος, ἡ λογοκρισία καὶ νὰ δοθῇ ἀμνηστεία εἰς τοὺς πολιτικοὺς καταδίκους. Ὁ κ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§6Γ. ΠΩΠ. Ὁ κ. Χρυσοστάλης καὶ ὁ κ. Πετρακάκος εἶναι ἐγγεγραμμένοι ἐν τῇ ἀναφορᾷ, ἥτις προεκάλεσε τὴν πολιτικὴν συζήτησιν προχθές. Διὰ τοῦτο διὰ νὰ εἴμεθα ἐν τάξει πρὸς τὸν κανονισμὸν ἐδέχθησαν οἱ κ. κ. συνάδελφοι νὰ προηγηθῶσιν ἐμοῦ ἐν τῇ συζητήσει, καὶ εὐθὺς μετὰ τοῦτο θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ καλέσητε ἐμέ.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Ὁ κ. Χρυσοστάλης ἔχει τὸν λόγον.

§8Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Τὴν ἐρώτησίν μου ταύτην τὴν ἐξωτερικεύουσαν πάγκοινον ἐπιθυμίαν τῆς πλειονότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐνέγραψα ἐν τῷ πίνακι τῶν ἐρωτήσεων εὐθὺς ἀμέσως ἅμα μετὰ τὴν τέλεσιν τοῦ ἁγιασμοῦ ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς Συνόδου ταύτης, χωρὶς ὅμως νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν μου ἔκτοτε καὶ τὸν ξενοδόχον, τουτέστι τὸν Λυμπρίτην τὸν μαγειρεύσαντα τὴν ἀνακαλυφθεῖσαν ἐν τῷ μεταξὺ εἰδεχθῆ καὶ παράφρονα συνωμοσίαν, οὐχ’ ἧττον θὰ ἀναπτύξω τὴν ἐρώτησίν μου ταύτην ὡς τὴν προεσκέφθην καὶ τὴν ἀπεφάσισα χωρὶς νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν μου τὴν ὅσῳ γελοίαν τόσον καὶ ἄτιμον ἀνακαλυφθεῖσαν συνωμοσίαν. Λέγω γελοίαν διότι ἐν τῇ συλλήψει καὶ τῇ γενέσει αὐτῆς ἐσκέφθη ὅτι ἦτο δυνατὸν μία δράξ, μία σπεῖρα φθονερῶν καὶ μαινομένων ἀνθρώπων ὅτι ἦτο δυνατὸν λέγω νὰ ταράξῃ τὴν τοσοῦτον περιπόθητον εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἡσυχίαν καὶ τάξιν· λέγω δέ ἄτιμον, διότι ἐν τῇ ἐξελίξει της ἐσκέφθη νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὸ συντηρητικὸν εἰς τὸ οἰκοκυρίστικον Ἑλληνικὸν Κράτος τὸν Μπολσεβικισμὸν καὶ τὸν ἀναρχισμόν. Ἀκόμη δὲ περισσότερον ἄτιμον διότι ἐσκέφθη νὰ βιοπραγήσῃ κατὰ τοῦ προσώπου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον πᾶς Ἕλλην ὀφείλει νὰ φυλάττῃ ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ (χειροκροτήματα παρατεταμένα), ἀφοῦ ἀπέδειξαν αὐτὰ ταῦτα τὰ πράγματα ὅτι οὗτος κατέστη τὸ πολυτιμότερον πολιτικὸν κεφάλαιον τῆς χώρας. Δὲν θὰ λάβω, λέγω, ὑπ’ ὄψει μου τὴν συνωμοσίαν ταύτην, διότι ἔχω πεποίθησιν ὅτι τὸ ἀνακαλυφθὲν κακόηθες ἕλκος τῆς συνωμοσίας ταχέως θέλει ἀποκοπεῖ ἀπὸ τοῦ ὑγιοῦς ἐθνικοῦ σώματος, καὶ ἡ ἀποκοπὴ δὲ αὕτη τοῦ ἕλκους τῆς συνωμοσίας ἀπὸ τοῦ κυρίου σώματος εἶχον τὴν πεποίθησιν, τοὐλάχιστον πρὶν ἀκούσω τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ συνετέλει εἰς τὸ νὰ ἐγίνοντο εὐπροσδεκτώτερα ὅσα θὰ συνίστων εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Μετὰ τὰς προχθεσινὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν τριῶν θεμάτων τῶν ἀναφερομένων ἐν τῇ ὑπὸ συζήτησιν ἐρωτήσει μου τουτέστι τῆς ἀμνηστείας, τῆς λογοκρισίας καὶ τῆς ἄρσεως τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, βεβαίως θὰ ἐπερίττευε ἴσως πᾶσα συζήτησις, ἐὰν δὲν εἴχομεν τὴν ἐλπίδα καὶ ἐγὼ καὶ τὰ ἀξιότιμα λοιπὰ μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ὁποῖα θὰ ὡμιλήσουν μετ’ ἐμέ, ὅτι λέγω θὰ φέρωμεν ἴσως εἰς θέσιν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναθεωρήσῃ τὰς σκέψεις του. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐπανέρχομαι καὶ αὖθις ἐπὶ τῆς ἐρωτήσεώς μου, τὴν ὁποίαν κατὰ τὰς τελευταίας συνεδριάσεις τῆς πρὸ ἔτους σχεδὸν ληξάσης συνόδου τῆς Βουλῆς ἀνέπτυξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διατί, καίτοι παρῆλθεν ἔτος καὶ πλέον ἀπὸ τῆς λήξεως τοῦ πολέμου ἐξακολουθοῦν εἰσέτι πλεῖστοι ἐκ τῶν διὰ πολιτικὰ ἐγκλήματα διωκομένων νὰ εὑρίσκωνται ἀκόμη καὶ τήκονται εἰς τὰς φυλακὰς τοῦ Κράτους, ὡς ἐπίσης καὶ ἄλλοι ἐν ἐξορίᾳ εὑρισκόμενοι νὰ μὴ δύνανται νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὰς ἑστίας των καὶ νὰ ἀσχοληθοῦν εἰς τὰ ἔργα των; Διότι ἐφ’ ὅσον ἐξηκολούθει ὁ μέγας καὶ τρομερὸς πόλεμος δὲν ἦτο μόνον συγκεχωρημένον ἀλλὰ καὶ εἰς ἄκρον ἐπιβεβλημένον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἔκαμνε ὅπως ἔκαμε ἀγρίαν τὴν δίωξιν ἐναντίον τῶν ἀντιστρατευθέντων εἰς τὴν ὄντως ἐθνοσωτήριον πολιτικήν της. Ἀλλὰ λήξαντος ἤδη τοῦ πολέμου δὲν εἶναι παντάπασιν ὀρθόν, δὲν εἶναι οὔτε δίκαιον, δὲν εἶναι οὔτε ἐθνικῶς ὠφέλιμον, θὰ ἤθελον νὰ εἴπω ἀκόμη ὅτι δὲν εἶναι καὶ πολιτικῶς καὶ κομματικῶς κἄν ὠφέλιμον διὰ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐξακολουθῇ νὰ ἔχῃ ἐγκαθειργμένα ἐν ταῖς φυλακαῖς τοῦ Κράτους πλεῖστα ἄξια καὶ ἀνάξια λόγου πολιτικὰ πρόσωπα τῆς χώρας διὰ πολιτικὰ ἐγκλήματα. Αἱ ἐκλογαὶ ἐγγίζουν ἤδη καὶ ἐκλογαὶ δὲν δύνανται νὰ νοηθῶσι καὶ νὰ διεξαχθῶσι ἄνευ πληρεστάτης ἐλευθερίας λόγου καὶ πέννας καὶ ἄνευ πλήρους ἀμνηστείας τῶν πολιτικῶν ὑποδικοκαταδίκων, πλὴν ἴσως ἐλαχίστων ἵνα δυνηθοῦν καὶ συμμετάσχουν καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν προσεχῆ ἀγῶνα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως νὰ δοθῇ ἐπαναλέγω πλήρης ἀμνηστεία εἰς πάντας τοὺς πολιτικοὺς ὑποδικοκαταδίκους, ἵνα δυνηθῶσι νὰ μετάσχωσι καὶ οὗτοι τῶν προσεχῶν ἐκλογῶν. Βεβαιωθεῖτε, Κύριοι, ὅτι ἐὰν αἱ ἐκλογαὶ τῆς προσεχοῦς Ἐθνοσυνελεύσεως δὲν διεξαχθῶσι ἐν πληρεστάτῃ ἐλευθερίᾳ ἐστὲ βέβαιοι λέγω, ὅτι ἐπὶ ἄμμου θὰ θεμελιωθῇ καὶ τὸ νέον Σύνταγμα καὶ θὰ εἶναι προωρισμένον μὲ τὸν πρῶτον ἀντίθετον πολιτικὸν ἄνεμον ὁ ὁποῖος θὰ πνεύσῃ, νὰ καταπέσῃ τοῦτο εἰς ἐρείπια. Οὐδεμία πλέον δικαιολογία χωρεῖ. Ἐφ’ ὅσον ἐξηκολούθει ὁ πόλεμος ἠδύνατο νὰ ἔχῃ καὶ εἶχε τὴν δικαιολογίαν της, τώρα ὅμως ὁπόταν ὁ πόλεμος ἔχει πρὸ ἔτους λήξει δὲν ἐπιτρέπεται καμμία δικαιολογία. Πρέπει νὰ ἀποδόσητε εἰς τοὺς Ἕλληνας πολίτας τὴν ἐλευθερίαν των, πρέπει νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ ψυχικὴ τυραννία τῶν πολιτικῶν καταδιώξεων. Θὰ σκάσουν δώσατέ τους ἀέρα.

§9Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Ὅταν εἴχατε τὴν πραγματικὴν τυραννίαν καὶ τὴν ἀπολυταρχίαν δὲν διεμαρτύρεσθε, τώρα διαμαρτύρεσθε.

§10Δ. ΤΕΡΖΑΚΗΣ. Ἔχετε πεποίθησιν ὅτι μετενόησαν οἱ ἐξορισθέντες καὶ φυλακισθέντες;

§11Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Τοὐναντίον ἔχω πεποίθησιν ὅτι δὲν μετενόησαν· ἀλλ’ ἐπιμένω νὰ ἀφεθῶσιν ἐλεύθεροι ἵνα ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ ἀνανήψωσι καὶ ἴδωσι καὶ αὐτοὶ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον. Βλέπω πολλούς, πολὺ περισσοτέρους ἀνεξαρτήτους ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι σκέπτονται, ὅπως σκέπτομαι ἐγώ, καὶ οἱ ὁποῖοι εἴμεθα τὴν στιγμὴν ταύτην μαζύ σας ἕνεκα τῆς ἐπιτυχοῦς ἐξωτερικῆς σας πολιτικῆς καὶ ἀσχάλομεν ὅλοι οἱ ἀνεξάρτητοι διότι ὁρῶμεν ὅτι ἡ διαρκὴς δίωξις δὲν θ’ ἀφήσῃ νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ ἔθνος ἡ ποθητὴ ψυχικὴ ἐθνικὴ ἕνωσις. Εἶναι ὀδυνηρὸν κύριοι, ἐγκληματικὸν δι’ ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας ἤδη ὁπότε ἡ θεὰ εἰρήνη περιίπταται ἀνὰ τὸν κόσμον σύμπαντα καὶ δωρεῖται τὰ ἀγαθά της, εἶναι ἐγκληματικὸν λέγω δι’ ἡμᾶς νὰ στερούμεθα τῶν ἀγαθῶν τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς εἰρήνης ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι πρῶτοι ἐν τῷ κόσμῳ ἐθέσαμεν τὰ θεμέλια τοῦ ἐλευθέρου πολιτικοῦ βίου καὶ διεδώσαμεν τὸν πολιτισμὸν καὶ τὸ ἐλεύθερον πολίτευμα ἀνὰ τὸν κόσμον. Εἶναι πανθομολογούμενον κύριοι ὅτι ὁ ὑφιστάμενος ἤδη πραγματικὸς ἑλληνικὸς πολιτικὸς βίος εἶναι ἀνελεύθερος διότι ἡ τυραννία καταπιέζει τὴν καρδίαν τοῦ Ἕλληνος πολίτου. Ἀφοῦ ἐπικρατεῖ ἤδη ὁ σουλτανικὸς δεσποτισμὸς καὶ ἡ αὐθαιρεσία καὶ ἡ ἐσχάτη ἀσέβεια εἰς τὴν πολιτικὴν ἐλευθερίαν ὁ στρατιωτικὸς νόμος καὶ ἡ λογοκρισία κατασπαράσσουν τὴν ἐθνικὴν ψυχὴν ὡς γῦπες, φόβος καὶ τρόμος συνέχει τοὺς Ἕλληνας πολίτας. Δὲν ὑπάρχει κατ’ οὐσίαν σήμερον ἐλεύθερον συνταγματικὸν πολίτευμα διότι κατόπιν τῆς ὑφισταμένης πολιτικῆς τυραννίας ὁ Ἕλλην πολίτης μετεβλήθη ἁπλούστατα εἰς ἕνα ὑποζύγιον, συνταγματικὸν γαϊδοῦρι, τὸ ὁποῖον δέχεται τοὺς ραβδισμοὺς καὶ τὰ λακτίσματα τῶν στρατιωτικῶν καὶ γενικῶν διοικητῶν σας καὶ τὰ κεντρίσματα καὶ τὰ γρονθοκοπήματα τῶν δικαστικῶν συμβούλων καὶ τῶν λογοκριτῶν σας. Ἄρατε σεῖς οἱ κυβερνῆται τοῦ Ἔθνους τὸν ἐφιάλτην αὐτὸν διότι δὲν ἀγνοεῖται καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀγνοεῖτε ὅτι ἡ παρατεινομένη ψυχικὴ ἐθνικὴ ὀδύνη καὶ διέγερσις ἡ ὁλονὲν ἐξογκουμένη καὶ μεγαλυνομένη καὶ φρύττουσα κάμνει ὥστε τὸ ἐθνικὸν καζάνι τοῦ μίσους νὰ βράζῃ καὶ νὰ ἐξογκοῦται μέχρι διαρρήξεως καὶ ὅσον ἐνωρίτερον ἀνοίξετε τὰς βαλβίδας τοῦ καζανιοῦ αὐτοῦ νὰ ἐξέλθουν οἱ ἀτμοὶ τόσον περισσότερον θὰ φανῆτε ὠφέλιμοι εἰς τὸ ἔθνος· ἐν ὅσῳ ὅμως ἀφίνετε τὸ ἐθνικὸν καζάνι νὰ ὀγκοῦται μέχρι διαρρήξεως τόσο τὸ χειρότερον καὶ διὰ σᾶς καὶ διὰ τὸ ἔθνος τὸ ὁποῖον ἐμεγαλώσατε καὶ ἐδοξάσατε ἐξωτερικῶς, ἀλλὰ πρέπει νὰ φυλαχθῆτε ἵνα μὴ διὰ τῆς παρατεινομένης ἐσωτερικῆς διαιρέσεως τὸ καταβαραθρώσητε καὶ τότε θὰ πᾶνε ὅλα χαμένα. Ἀκούσατε ἕνα ἀνεξάρτητον βουλευτὴν ὁ ὁποῖος δὲν ἀνήκει οὔτε εἰς ὑμᾶς οὔτε εἰς τοὺς κυρίους ἀντιπάλους σας καὶ δώσατε ἀμνηστείαν πλήρη καὶ ἀμέσως τῶν ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον διωκομένων, ἀφίσατε ἐλευθερίαν λόγου καὶ τύπου μὲ ἕνα μόνον ἴσως περιορισμὸν ὅτι ὅστις ἀντιπράττει κατὰ τῶν συμμάχων μας, αὐτὸς νὰ θεωρῆται ὡς ἠλίθιος καὶ ξένος πρὸς τὸ ἀληθὲς Ἑλληνικὸν πνεῦμα τὸ ὁποῖον ἦτο, εἶναι καὶ θὰ εἶναι πάντοτε ἀφοσιωμένον πρὸς τοὺς καλούς μας συμμάχους. Ἀφίσατε ἐλευθερίαν πλήρη τοῦ λόγου καὶ τοῦ τύπου ἵνα ἀλληλοφαγωθῶμεν καὶ ξεθυμάνωμεν ἐν λόγοις (ἱλαρότης), ἵνα μὴ ἀργότερον ἀλληλοφαγωθῶμεν ἐν ἔργοις ἀλληλοσπαραγμοῦ. Ἀπὸ τὴν ἐν λόγοις ἀλληλοφαγοῦραν αὐτὴν κάτι καλὸν διὰ τὸ ἔθνος θὰ βγῇ ἀκόμη καὶ ἂν πέσητε ἀπὸ κυβερνῆται θὰ πέσητε ἐνδόξως· ἀλλὰ δὲν θὰ πέσετε, διότι ἡ συνταγματικὴ ἐλευθερία τὴν ὁποίαν ζητοῦμεν νὰ ἀποδώσητε θὰ φωτίσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ θὰ ἴδῃ οὗτος ὅτι ὅσα ἐπράξατε ὑπὲρ τοῦ Ἔθνους εἶναι ὄντως θαυμαστὰ διότι ὄντως ὅλα ὅσα ἐπράξατε ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ μεγαλείου ἀποτελοῦσιν ἕνα κυματοθραύστην ἄθραυστον ἀπέναντι τῶν ἀντιπάλων σας ἐπὶ τοῦ ὁποίου κυματοθραύστου θὰ θραύωνται ὡς κύματα, τῶν ἀντιπάλων σας τὰ ἐπιχειρήματα. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκόμη πέσητε, ἔνδοξος τότε καὶ φιλελευθέρα θὰ εἶναι ἡ πτῶσις σας, ἔνδοξος διὰ τὰ ἐξωτερικὰ πράγματα τὰ ὁποῖα ἐπετύχατε, φιλελευθέρα διὰ τὴν πλήρη ἐσωτερικὴν ἐλευθερίαν τὴν ὁποίαν θὰ ἐπαναφέρετε καὶ θὰ ἀφίσετε ἀπερχόμενοι ὡς σύμβολον καὶ ὑπόδειγμα εἰς τὰς μελλούσας Κυβερνήσεις. Ἀλλὰ δὲν θὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησίς σας διότι δὲν θὰ σᾶς ἀφίσῃ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον νὰ πέσητε. Πρέπει πρὶν ἀπέλθητε τῆς ἀρχῆς νὰ συμπληρώσητε τὸ ἐθνικὸν σας ἔργον ὁπόταν καὶ θὰ ἑνώσητε τὴν Ἑλληνικὴν τὴν ἐθνικὴν ψυχὴν μετὰ ἐθνικὴν ὁλοκληρωτικὴν ἕνωσιν. Ἦσαν περίεργοι αἱ δηλώσεις, δι’ ἐμὲ τοὐλάχιστον αἱ ἐξενεχθεῖσαι ὑπὸ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, διότι ἐνῷ ἔλεγον ὅτι μόλις ἔλθῃ ὁ κ. πρόεδρος ἀπὸ τὴν Εὐρώπην δὲν θὰ κάμῃ τίποτε ἄλλο παρὰ θὰ δώσῃ ἀμνηστείαν, δὲν ἐτηρήθησαν. Ἤμην εὔελπις γνωρίζων τὰ αἰσθήματά σας καὶ τὴν ψυχικήν σας καλωσύνην ἀπὸ τὸ 1911 ὅτι αἱ προβλέψεις μου θὰ ἐπαληθεύσωσι καὶ ὅτι δὲν θὰ ἀφίσητε νὰ παραταθῇ αὐτὴ ἡ τρομερὰ ἐθνικὴ κατάστασις. Ἔλεγον λέγω ὅτι ὁ κ. πρόεδρος θὰ ἔκαμνεν αὐτὰ τὰ πράγματα ἅτινα ὑπεσχέθη ἀλλὰ δυστυχῶς διεψεύσθην εἰς τὰς ἐλπίδας μου. Δὲν θὰ πέσητε τῆς ἀρχῆς διότι τὸ ἐθνικὸν συμφέρον δὲν ἐπιτρέπει νὰ πέσητε. Σεῖς οἱ ἕνεκα τοῦ ὑψίστου ἐθνικοῦ συμφέροντος τὸ ὁποῖον ἐξυπηρετεῖτε ἠναγκάσθητε νὰ χωρίσητε τὴν Ἑλλάδα ψυχικῶς, σεῖς καὶ νὰ τὴν ἑνώσητε, σεῖς ἐτρώσατε, σεῖς θὰ ἰάσητε. Ἐὰν ἐν μέσῳ αὐτῆς τῆς διαιρέσεως σᾶς διαδεχθοῦν οἱ ἀντίπαλοί σας, ὢ δυστυχία, ποία συμφορὰ θὰ ἐνσκήψῃ εἰς τὴν χώραν! Πρὶν κατέλθω τοῦ βήματος θὰ δώσω καὶ μερικὰς συνταγὰς (ἱλαρότης) διὰ τῶν ὁποίων φρονῶ ὅτι θὰ ἐπέλθῃ ἡ ψυχικὴ ἐθνικὴ ἕνωσις. Πρὸς τοῦτο νομίζω ὅτι θὰ συντελέσῃ ἡ σύστασις πρὸς τοὺς ἀξιοτίμους δημοσιογράφους τοῦ κόμματός σας ἵνα μὴ προκλητικώτερον ἀπαντοῦν εἰς τὰς προκλήσεις τῶν ἡττημένων (ἱλαρότης). Οἱ ἡττημένοι ἔχουν ἕνα λόγον παραπάνω. Ἀνέγνωσα χθεσινὸν ἄρθρον τῆς «Πατρίδος», τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου καὶ τῆς λογοκρισίας ἐνδιαφέρονται μόνον οἱ ἀναρχικοὶ καὶ οἱ κακοῦργοι. Ἂς μᾶς ἐπιτρέψῃ ὁ κύριος ἀρθρογράφος τῆς «Πατρίδος» νὰ τοῦ εἴπωμεν, ὅτι ἐνδιαφέρεται καὶ μία ἄλλη τάξις, περισσότερον πάσης ἄλλης, ἡ τάξις τῶν ἀνεξαρτήτων πολιτῶν τοῦ Ἔθνους, τοὺς ὁποίους ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀντιπροσωπεύων ὡς Ἕλλην Βουλευτὴς πολίτης τὴν στιγμὴν ταύτην. Πιστεύσατε, κύριοι, ὅτι εἶπον καὶ προηγουμένως, ὅτι οἱ ἀνεξάρτητοι εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν ἀποτελοῦν τὴν ἐθνικὴν πλειονότητα· εἴμεθα οἱ ἀνεξάρτητοι περισσότεροι τῶν ἀδιαλλάκτως ἀντιπολιτευομένων καὶ πολὺ περισσότεροι καὶ ἀπὸ σᾶς, τοὺς Κυβερνητικούς. Ὅταν ἡμεῖς οἱ ἀνεξάρτητοι, οἱ καλοὶ Ἕλληνες πολῖται, οἱ μηδὲν ἀντιδράσαντες εἰς τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως κατοπτριζόμεθα εἰς τὸ κάτοπτρον τῆς συνηδείσεώς μας, βλέπομεν χαρίεν τὸ πρόσωπόν μας, διότι συνετελέσαμεν νὰ συντελεσθῶσιν ὅλα τὰ ἐπικείμενα εὐτυχῆ ἐθνικὰ γεγονότα· ἀλλὰ ὅταν οὕτω ἥσυχοι ψυχικῶς κατοπτριζόμεθα εἰς τὸ κάτοπτρον τῆς συνειδήσεώς μας καὶ ἀνάγωμεν τὸ βλέμμα μας πρὸς τὰ ἄνω καὶ βλέπομεν ἄνωθέν μας αἰωρουμένην τὴν σπάθην τῶν στρατιωτικῶν σας διοικητῶν καὶ εἰς τὰ γραφόμενά μας τὴν λογοκόπτουσαν ψαλλίδα τοῦ κυρίου Αὐγέρη, μᾶς πιάνει τρέλλα κυριολεκτικῶς (γέλωτες), διὰ τὰ ἄσκοπα αὐτὰ δεσμὰ ποῦ μᾶς ὑποβάλλετε. Δόσατέ μας, βροντοφωνῶ, ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ τούτου βήματος, τὴν συνταγματικήν μας ἐλευθερίαν. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὄντως ἐπράξατε μεγάλα ὑπὲρ τοῦ Ἔθνους καλά, ἀλλὰ ὑπολείπεται νὰ κάμητε ἕνα ἀκόμη καλὸν, τὸ μεγαλείτερον. Πρὶν ἢ ἀπέλθητε τῆς ἐξουσίας ὀφείλετε νὰ ἑνώσητε τὴν ἐθνικὴν ψυχὴν, ἥτις διχασμένη οὖσα θὰ προξενήσῃ καταστροφὰς εἰς τὸ Ἔθνος ἅμα θὰ σᾶς διαδεχθῶσιν ἐκεῖνοι. Σεῖς ἤδη καταδιώκετε ἔστω ἐν δικαίῳ εὑρισκόμενος, διότι ἐκεῖνοι τότε θὰ καταδιώξουν τοὺς Φιλελευθέρους μετὰ πλειοτέρου πάθους ἢ σεῖς.

§12Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Θὰ τὴν πάρετε σεῖς τὴν ἐξουσίαν.

§13Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Ἅμα τὴν πάρωμεν ἡμεῖς εἶσθε καλὰ τότε, διότι δὲν θὰ καταδιωχθῆτε καὶ θὰ ἑνώσωμεν ἡμεῖς τὸ χάσμα καὶ θὰ γεφυρώσωμεν σᾶς καὶ τοὺς ἀδιαλλάκτους πολιτικοὺς σᾶς ἐχθρούς. Ἀλλ’ ἂν τὴν πάρουν ἄλλοι, δηλαδὴ οἱ ἀδιάλλακτοι ἀντιπολιτευόμενοι, ἔ, τότε χαιρέτα μου τὸν Ἀγγελῆν καὶ τὸν Μπάρμπα Μανώλη (γέλωτες). Ἐγὼ ἂν ἤμην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἂν ἤμην Βενιζέλος...

§14Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Θὰ γίνῃς σιγά–σιγά.

§15Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Δὲν θὰ γίνω Βενιζέλος, ἀλλὰ θὰ μείνω οἷος ἤμην καὶ εἶμαι, ἀνεξάρτητος Βουλευτὴς, κύριε Γκέκα. Ἐπέτυχα Βουλευτὴς ἀνεξάρτητος, μὴ ἀνήκων οὐδὲ εἰς τοὺς Γουναρικούς, οὐδὲ εἰς τοὺς Βενιζελικούς. Δὲν χρεωστῶ πολιτικῶς τίποτε εἰς τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς ἐμὲ ὅμως οὗτος χρεωστεῖ. Διότι ὅταν ἦλθεν ἀπὸ τὴν Κρήτην, ἐγὼ μετὰ τεσσαράκοντα ἄλλων εἰς τοῦ κυρίου Πὼπ τὸ σπίτι ἐβάλαμεν τὴν καλὴν πολιτικὴν κομματικὴν ζύμην καὶ παρήχθη ὁ καλὸς πολιτικὸς ἄρτος. Ἂν γεύεσθε σεῖς σήμερον, κύριε Γκέκα, ἀφειδῶς, ἐνῷ ἡμεῖς οἱ θέσαντες τὰ θεμέλια τοῦ κόμματος ἀπεχωρήσαμεν τοῦ κόμματός σας, δι’ ὃ καὶ ἔκτοτε ἀπεκλείσθην τοῦ συνδυασμοῦ τῶν Φιλελευθέρων ἕνεκεν τοῦ εὐθαρσοῦς τῆς πολιτικῆς μου γνώμης καὶ ἔχω ἀφορμὰς παραπόνων ἐναντίον τοῦ κυρίου Βενιζέλου, ἀλλ’ ὡς Ἕλλην αἰσθάνομαι ἀγαλλίασιν διὰ τὰ εὐτυχῆ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς του καὶ παρεκλήθην ὅταν ἐπέτυχα ὡς ἀνεξάρτητος νὰ γίνω φίλος του, ἀλλὰ δὲν ἐγενόμην, διότι μοῦ ἀρέσκει ἡ πολιτικὴ ἀνεξαρτησία.

§16Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Δὲν παρεκάλεσε κανένα. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τὸν ἔφερε.

§17Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Τὰ γνωρίζει ὁ κύριος Πρόεδρος αὐτὰ ποῦ εἶπον, διότι εἶναι ἀληθέστατα μέχρι κεραίας. Ἐὰν, λοιπὸν ἐγὼ ἤμην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἔδιδον γενικὴν ἀμνηστείαν εἰς ὅλους τοὺς πολιτικούς μου ἀντιπάλους, μηδ’ αὐτοῦ τοῦ φοβεροῦ Ἔσλιν ἐξαιρουμένου. Ταῦτα θὰ ἔκαμνον μέχρι τῆς ὑπογραφῆς τῆς Τουρκικῆς εἰρήνης. Μετὰ τὴν Τουρκικὴν εἰρήνην θὰ ἔδιδον ἀκόμη μεγαλειτέραν ἐλευθερίαν. Θὰ ἄφηνα νὰ παίζετε καὶ ὁ Γυιὸς τοῦ Ἀετοῦ. Καὶ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι τότε ἀπὸ τὴν πολλὴν αὐτὴν ἐλευθερίαν, τὴν ὁποίαν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἀπέκτα ἀπὸ τὸν κύριον Βενιζέλον, εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὁλόκληρος, τὰ τρία τέταρτα τοὐλάχιστον αὐτοῦ θὰ ἦσαν εἰς τὰς προσεχεῖς ἐκλογὰς μαζί του, ἐν ᾧ ὁ περιορισμὸς τῆς πολιτικῆς ἐλευθερίας ὁ ἐξασκούμενος ἤδη, θὰ προξενήσῃ εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων οἰκτρὰν πολιτικὴν ἧτταν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§19Γ. ΠΩΠ. Εἶναι, κύριοι συνάδελφοι, ἐξαιρετικῶς σημαντικὸν τὸ θέμα τῆς σημερινῆς συζητήσεως, μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου· διότι δὲν ἀφορᾷ μόνον γενικῶς τὴν παράστασιν τοῦ Κοινοβουλίου, ὡς ἐνώπιον ἡμῶν ἐμφανίζεται σήμερον, ἀλλ’ ἀφορᾷ καὶ τὴν παράστασιν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου, ἔξω ἴσως καὶ τῶν συνόρων καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ἐλυπήθην εἰλικρινῶς, ὅτι δὲν παριστάμην κατὰ τὰς ἀνακοινώσεις τοῦ κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ συγχρόνως ἡ ἀπουσία μου ἐκείνη μοῦ παρέσχεν καιρὸν τινά, ἵνα μελετήσω τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἄλλοι τινὲς ἐκ τῶν συναδέλφων, τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν δὲν ἠθέλησαν νὰ παρακολουθήσωσι τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς. Ἡ σύμπτωσις τῶν γεγονότων τούτων συμπίπτει καὶ μὲ τὴν ἀρχὴν τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τῶν ἀναγομένων εἰς τοὺς λόγους τῆς διατηρήσεως τῆς ἐνεστώσης Βουλῆς. Εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργός, ὅτι εἶναι ὄντως ἀνώμαλος συνταγματικῶς ἡ κατάστασις αὕτη, ἀλλ’ ὑπάρχουσι λόγοι, οἵτινες ἐπιβάλλουν τὴν διατήρησιν αὐτῆς. Θὰ ἦτο ἑπομένως διάρρηξις ὀρθανοίκτων πυλῶν εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἀγωνιζόμενος ἤθελον νὰ προσθέσω καὶ μίαν ἔστω λέξιν εἰς τὸν ἐπιγραμματισμὸν τὸν τεθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἵνα ἐντείνω τὸ γεγονός, ὅτι ὄντως ἀνωμάλως συνεδριάζομεν. Ἀλλὰ τὸ ἀνώμαλον τοῦτο δὲν εὗρεν οὐδὲ ἐμέ, οὐδὲ τοὺς ἐν τοῖς θρανίοις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως παρακαθημένους συναδέλφους, ἐπὶ τοσοῦτον δυσθύμους, ὥστε νὰ θελήσωμεν νὰ ἀπόσχωμεν τοῦ ἔργου τῆς Βουλῆς. Ἡ παρουσία τῆς πολυαρίθμου μερίδος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐνδεικνύει τὴν διάστασιν τῆς γνώμης αὐτῆς πρὸς τὴν μερίδα ἐκείνων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις εὕρηται ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ πρὶν ἢ ἔλθω, κύριοι Βουλευταί, εἰς ἔρευναν τῶν λόγων ἐκείνων, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔκρινεν, ὅτι ἐπιβάλεται ἡ παράτασις τοῦ ἀνωμάλου τούτου βίου τῆς Βουλῆς, νομίζω ἐπιτακτικὸν καθῆκον ὅπως ἐρευνήσω τοὺς λόγους, οἵτινες ἔπεισαν ἡμᾶς, ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ παρακολουθήσωμεν τὸ παράδειγμα τῶν ἄλλων ἀξιοτίμων ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει συναδέλφων, ὅπως μὴ μετάσχωμεν τοῦ ἔργου τῆς Βουλῆς καὶ ὅπως ἀφήσωμεν ἀνισοσκελὲς τὸ Κοινοβούλιον, ἀνισοσκελὲς τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν σύστημα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Μοὶ ἔκαμον τὴν τιμὴν νὰ ἀπευθυνθῶσι καὶ εἰς ἐμὲ καὶ ζητήσωσι τὰς ἀσθενεῖς μου δυνάμεις καὶ τὴν κρίσιν τῆς ἀσθενοῦς μου διανοίας καὶ ψυχῆς, ὅπως ἐπικυρώσω τὸ ἔργον αὐτῶν εἰς διαμαρτυρίαν κοινὴν τῆς κρατούσης ἀνωμάλου καταστάσεως καὶ δὲν ἐδίστασα νὰ εἴπω πρὸς αὐτούς, πρὶν ἢ ἀνταλλάξωμεν σκέψεις καὶ πρὶν ἴδωμεν τίς θὰ πείσῃ τὸν ἕτερον, εἶπον πρὸς αὐτοὺς, ὅτι ὀφείλομεν νὰ θέσωμεν τὰς συνεπείας καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῶν πράξεων, τὰς ὁποίας θὰ ἐπιχειρήσωμεν, ὀφείλομεν νὰ ἀναμετρήσωμεν τὴν θέσιν τῶν πραγμάτων, ἐθνικῶν τε καὶ ἐσωτερικῶν, καθ’ ὃν τρόπον παρίστανται ἐνώπιον ἡμῶν καὶ τὴν χρησιμότητα τῆς πράξεως, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ὡς ἀντιπολιτευόμενοι θὰ διενεργοῦμεν. Εἶπον δὲ πρὸς αὐτοὺς, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ μὲ πείσητε καὶ εὔχομαι νὰ μὲ πείσητε, ὅτι ἡ ἀνώμαλος αὐτὴ κατάστασις δύναται νὰ ἀποβῇ ἀφορμὴ στάσεως τῆς ἀντιπολιτεύσεως τοιαύτης, ὥστε ἐκ τῆς ἐμφανίσεώς της νὰ μὲ πείσητε νὰ σᾶς ἀκολουθήσω ἀλλὰ ἀκολουθῶν ὑμᾶς δὲν θὰ ἀφίσω οὔτε τοῦ πολιτικοῦ μου θάρρους τὴν τιμὴν νὰ καταπέσῃ οὔτε τοῦ ἀνδρισμοῦ τὴν ἀρετήν. Ἄν μὲ πείσητε, θὰ παραιτηθῶ τοῦ Βουλευτικοῦ ἀξιώματος. Οὕτω ἔθηκα τὸ ζήτημα, ἀλλὰ δὲν μοὶ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ μὲ πείσωσι, διότι δὲν ἀπεδέχθην τὴν πρώτην φάσιν, ἥτις ἐπεβάλλετο εἰς τοιαύτην συζήτησιν, δηλαδὴ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης συζητήσεως. Καὶ οὕτω δὲν ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ γνωρίσω ἔκτοτε τίνες λόγοι ἦσαν ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ ἔπειθον πολιτικοὺς ἄνδρας νὰ ἀπόσχουν τῶν περαιτέρω ἐργασιῶν τῆς παρούσης Βουλῆς. Καὶ μᾶς εἶπον ἐδέχθημεν τὴν Βουλὴν ταύτην ὡς ἀναβιώσασαν, ὑπεστηρίξαμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν διὰ τῆς παραστάσεώς μας ἵνα ἐνισχύσωμεν τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα. Σήμερον ὁ πόλεμος ἔληξε, ὁ βίος τῆς Βουλῆς ἔληξε, διότι ἡ Βουλὴ ἔθανε φυσιολογικῶς τὴν 31 Μαΐου, δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ παριστάμεθα ἐν αὐτῇ καὶ συμπράττομεν ἐν οὕτω ἀντισυνταγματικῷ καὶ ἐκνόμῳ καταστάσει. Καὶ ἀπήντησα εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο καὶ λέγω, ὅτι ἡμεῖς οἱ εὑρισκόμενοι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐδέχθημεν τὴν ἀναβίωσιν μιᾶς Βουλῆς καὶ δεχθέντες τὴν ἀναβίωσιν μιᾶς Βουλῆς, θὰ εἴμεθα ἀληθῶς εὔθυμοι ἐνστασιολόγοι εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἀναβιώσασα αὕτη Βουλὴ, ἡ ἔχουσα δικαίωμα νὰ παρατείνῃ ἔκτοτε ἐπὶ ἓν ἔτος, ἀντὶ ἐπὶ 6 μῆνας καὶ μόνον τὸν βίον αὐτῆς, θὰ παρίστατο ὡς τὸ κορύφωμα τῆς ἀντισυνταγματικότητος, ὡς τὸ δεινότερον πλῆγμα ἐναντίον τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐλευθεριῶν εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ παρέτεινε τὸν βίον αὐτῆς ἐπὶ 4 ἀκόμη μῆνας. Καὶ προσέθηκαν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα Κράτη διέλυσαν τὰς Βουλὰς αὐτῶν. Πολλὰ ἐξ αὐτῶν διέλυσαν τὰς Βουλὰς αὐτῶν, ὄχι μόνον διότι ἡττήθησαν καὶ οἱ ἡττημένοι δύνανται ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ προβαίνουν εἰς συγκρότησιν νέων Κυβερνήσεων, ἀλλὰ καὶ μεταξὺ νικητῶν. Καὶ παρατηρῶ πρὸς τοὺς εἰπόντας, ὅτι αἱ συνθῆκαι ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς ἐπολέμησε καὶ αἱ συνθῆκαι ὑπὸ τὰς ὁποίας διεξάγει καὶ νῦν ἔτι τὸ διπλωματικὸν τέρμα τῶν ἀγώνων αὐτῆς, δὲν ὁμοιάζουν πρὸς τὰς συνθήκας, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἀπεδύθησαν εἰς τοὺς ἀγῶνας τὰ ἄλλα σύμμαχα Κράτη τὰ ἐνεργήσαντα ἐκλογάς. Ἡ Ρουμανία, διότι αὐτὴν προέβαλον, ἔκαμε τὰς ἐκλογὰς αὐτῆς διὰ λόγους ὅλως διαφόρους ἐκείνων, τοὺς ὁποίους προβάλλουσι. Ἐν τῇ Ρουμανίᾳ δὲν ἐτέθη τὸ ζήτημα τὸ πολιτικὸν, ἐτέθη τὸ ζήτημα τὸ ἐθνικόν, τῆς ἀποδοχῆς ἢ μὴ τῆς εἰρήνης. Καὶ εἶπον πρὸς αὐτοὺς ἔχετε τὸ θάρρος ἐρχόμενοι εἰς τὴν Βουλὴν νὰ μὴ κυρώσητε τὴν συνθήκην τῆς εἰρήνης; Καὶ εἶπον ἡ Ἀμερικὴ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔκαμε ἐκλογὰς διαρκοῦντος τοῦ πολέμου καὶ εἶπον ἀκόμη δὲν βλέπετε τί γίνεται εἰς τὴν Ἀμερικήν. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῆτε κύρωσιν συνθήκης ὑπὸ Βουλῆς ἀντισυνταγματικῆς; Ὅταν θὰ ἔλθῃ αὔριον Ἐθνοσυνέλευσις νὰ κυρώσῃ τὰς πράξεις τῆς οὑτωσὶ λειτουργούσης Βουλῆς, πῶς θὰ κυρώσῃ τὴν συνθήκην; Θὰ ηὐχόμην, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἦτο ἡ Ἑλλὰς τόσον μεγάλη, ὥστε ἡ ἐρχομένη Ἐθνοσυνέλευσις νὰ ἀκυρώσῃ τὰς συνθήκας καὶ νὰ κηρύξῃ καὶ νέους πολέμους καὶ ὁμοία καὶ αὐτὴ πρὸς τὸ μεγαλεῖον τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν νὰ στραφῇ πρὸς ἄλλας κατευθύνσεις, οὐχὶ μόνον ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ ἐπ’ ἀγαθῷ ὁλοκλήρου τῆς ἀνθρωπότητος. Ἀτυχῶς ἡ πολιτικὴ ἐπιστήμη δὲν εἶναι θεωρία καὶ ἰδεολογία, εἶναι κατ’ ἐξοχὴν πρακτικὴ ἐπιστήμη, ἐκεῖνοι δὲ οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζουν νὰ ζοῦν ἐν περιβάλλοντι πραγματικότητος, ἀλλὰ προσπαθοῦσι δι’ ἀποπλανήσεων τῆς δημοσίας γνώμης ἐπὶ μακρὸν νὰ ἀρισθῶσι μεγάλα, δὲν εἶναι μόνον μικροὶ πολιτικοὶ ἄνδρες, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἀνεπιτήδιοι ὁδηγοὶ ἑνὸς λαοῦ. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τοὺς λόγους ἕνεκα τῶν ὁποίων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνόμισεν ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ αὐτὴ νὰ παρατείνῃ ἀνωμάλως τὸν βίον αὑτῆς ἐπὶ τετράμηνον. Καὶ πρέπει νὰ ὁμολογήσω ὅτι πρὶν ἢ ὁ κ. Πρόεδρος κατέλθῃ εἰς Ἑλλάδα, καὶ πρὶν ἢ γίνωσι συζητήσεις περὶ τῆς τύχης τῆς Βουλῆς ταύτης, ἐγὼ ἐφοβήθην ἄλλο τι. Ἐφοβήθην ὅτι ἦτο δυνατὸν, ἐπανερχόμενος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐν συνδιασκέψει μετὰ τῶν συναδέλφων αὑτοῦ, νὰ ἀποφασίσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Καὶ ἠθέλησα νὰ προλάβω τοῦτο. Καὶ πρὶν ἢ ἔτι ἀκουσθῇ ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως, ὑπῆρξεν ἡ γνώμη ἡ ἐμή, ὅτι ὁ βίος τῆς Βουλῆς ταύτης ἔπρεπε νὰ παραταθῇ μέχρις ὁριστικοῦ διακανονισμοῦ τοῦ Τουρκικοῦ ζητήματος. Καὶ ἔλεγον τοῦτο, ἀπὸ ἄλλης ἀρχόμενος ὁδοῦ, ἀλλὰ πρὸς τὸ αὐτὸ τέρμα ἀπολήγων μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Διότι ἐπιθυμῶ, εἰλικρινὴς ὡς ὑπῆρξα πάντοτε, νὰ δηλώσω ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ τὴν φορὰν αὐτὴν ὅτι εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν τυχὸν ἡ Βουλὴ διελύετο καὶ ἀπὸ τῶν καλπῶν ἐκαλεῖτο ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ κυβερνήσῃ τὴν χώραν, τὰ δὲ ἐθνικὰ ἡμῶν πράγματα, μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐκείνας εὐωδοῦντο, εἰς τὴν συνείδησίν μου θὰ ἦτο κλοπὴ τοῦ συντελεσθέντος ἔργου καὶ ἐκμετάλλευσις ξένων ἀγώνων, ὑπὲρ ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ἡ λαϊκὴ βούλησις τυχὸν θὰ ἔφερεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἐνῷ εἶπον τοῦτο, προσέθετον καὶ ἄλλο τι. Ἀτυχῶς παρ’ ἡμῖν δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν διὰ ποικίλους λόγους καὶ διὰ ποικιλωτάτας παρεξηγήσεις ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων ἐξ ἄλλου δὲν ὑπάρχουν αἱ μυστικαὶ ἐπιτροπαὶ αἱ συνεδριάζουσαι καὶ λαμβάνουσαι γνῶσιν τῶν πραγμάτων καὶ καλοῦσαι τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀκολουθήσῃ ὡρισμένας ὁδοὺς ἢ συμβουλεύουσαι αὐτήν. Παρ’ ἡμῖν δὲν συνέβη τοῦτο καὶ εἶμαι ἐν ἀγνοίᾳ τῶν πάντων καὶ ἐφοβούμην μήπως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐρχόμενος ἐνταῦθα, θέσῃ τὴν αἰσιοδοξίαν αὑτοῦ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ὅτι εἰς περίπτωσιν τυχὸν κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ ἐκλογαὶ εἶχον ἄλλο ἀποτέλεσμα, καὶ ἡμεῖς οἱ ἔξω τοῦ κόμματος τῆς πλειοψηφίας εὑρισκόμενοι καὶ ἐρχόμενοι νὰ συζητήσωμεν ἐθνικὰ ζητήματα, θὰ ἐδίδομεν ὅπλα καὶ θὰ μᾶς ἔλεγον, ὅτι σεῖς ὑπήρξατε ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀφήσατε νὰ συμπληρώσωμεν τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀνελάβομεν καὶ τὸ ὁποῖον ἐὰν ὑπῆρξε πολεμικὸν διὰ τῆς θελήσως ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, ὑπῆρξεν κατ’ ἐξοχὴν διὰ τῆς δεξιότητος τῶν κυβερνητῶν τῆς χώρας, καὶ δὲν ἠθέλομεν νὰ σᾶς ὑποκλέψωμεν τὴν δόξαν καὶ νὰ ἀναλάβωμεν εὐθύνας. Ἀπὸ τῶν σκέψεων τούτων ὁρμώμενος συνέπεσα καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν ἵνα εὑρεθῶ σύμφωνος μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν θὰ γίνωσιν αἱ ἐκλογαὶ, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς αὐτὸς ὁ ἀσθενὴς, ὅστις παρελήφθη ὑπὸ ὡρισμένου θεραπευτοῦ, θὰ μείνῃ ὑπὸ τὴν ἰδίαν θεραπείαν τοῦ ἰδίου μέχρι τῆς ὁριστικῆς ἀποκαταστάσεως τῆς ὑγείας καὶ δὲν θὰ ἀποδοθῇ εἰς ἄλλους, οἵτινες πρὸ τοῦ τέρματος τῆς θεραπείας θὰ ἠδύναντο νὰ ἐμφανίσωσιν ἔργα ἐπίσης σπουδῆς, ἀλλ’ ἔργα τῶν ὁποίων, ἐὰν μὲν ἡ σωτηρία ἐπήρχετο δὲν θὰ ἦτο αὐτῶν τῶν ἔργων ἀποτέλεσμα, ἐὰν δὲ εἶχεν ἐπέλθῃ ἡ ἐξασθένησις ἢ ὁ θάνατος δὲν θὰ ἦτο ἔργον τῶν νέων θεραπευτῶν ἢ ἐπιστημόνων. Οὕτως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι, ἐφ’ ὅσον ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, δὲν θὰ προβῇ εἰς ἐκλογὰς καὶ ἡ πλειονοψηφία ἐν τῇ Βουλῇ διὰ τῆς παραστάσεώς της ἐπέδειξεν ὅτι προκειμένου περὶ παρατάσεως τοῦ βίου τῆς Βουλῆς εἰς τὴν προθεσμίαν, τὴν ὁποίαν ἔθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ἔχῃ οὐδεμίαν ἀντίρρησιν, ἀλλ’ ἀντιλέγουσιν, ἐὰν ἡ εἰρήνη δὲν πραγματοποιηθῇ ἐντὸς τοῦ τετραμήνου; Καὶ προβάλλουσι τὰ διπλωματικὰ δεδομένα καὶ τὰς προφητείας. Ἀλλ’ ἐγὼ χωρὶς νὰ ἀξιώσω τὸ δικαίωμα τῆς προβλέψεως τοσούτων εὐχερῶν προβλημάτων φρονῶ ὅτι πολὺ ταχύτερον ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἑλλάδος θὰ λήξῃ τὸ τουρκικὸν πρόβλημα. Τοιαύτη μοὶ παρέχει τὴν ὄψιν ἡ ὅλη διεθνὴς κατάστασις. Αὐτὸ δὲ τὸ ἐπιχείρημα τῆς στάσεως τῆς Ἀμερικῆς τοὐναντίον μοὶ ἐνισχύει τὴν γνώμην ὅτι αὐτὸ θὰ εἶναι ἀντικείμενον ἐπιταχύνσεως τοῦ Τουρκικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ καὶ πάλιν θὰ ἔλεγον ἀναμένω νὰ παρέλθῃ τὸ τετράμηνον διὰ νὰ ἴδωμεν ἐὰν εἶναι δυνατὸν παράτασις τοῦ βίου τῆς Βουλῆς ἢ δέχομαι νὰ ρυθμισθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον τὸ ἔργον αὐτῆς. Καὶ ταῦτα προκειμένου περὶ τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ τεχνικὰ μέρη, τὰ ὁποῖα ἔθιξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς μελλούσης Ἐθνοσυνελεύσεως ἥτις θὰ διαδεχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην εἶναι εὔλογον νὰ ἀνησυχήσῃ τις καθ’ ἥν ἐποχὴν θὰ ὑποβληθῇ τὸ σχετικὸν νομοθέτημα, ἰδιαίτατα δὲ κατ’ ἐμὲ θὰ μεταβάλῃ καὶ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ἀνατρέπει τὴν δήλωσιν αὐτὴν κατὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν δύνανται νὰ ἐνεργηθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ ἐν ταῖς Νέαις Χώραις. Διότι ὁμολογῶ ἕνεκα τῆς γενικότητος μὲ τὴν ὁποίαν διετύπωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν ἐκλογῶν, ἐν τούτοις δὲν κατενόησα ἀσφαλῶς περὶ τίνος πρόκειται. Ἡ μέλλουσα Ἐθνοσυνέλευσις θὰ εἶναι ἀναθεωρητικὴ ἢ πρόκειται νὰ εἶναι Συντακτικὴ Ἐθνοσυνέλευσις; Ἀλλὰ καὶ τούτου δεδομένου ἡ Συντακτικὴ Ἐθνοσυνέλευσις θὰ κανονίσῃ τὸ ἔργον αὐτῆς, τὸ ὁποῖον ὡς κυριαρχοῦν Σῶμα ἔχει, θὰ εἶναι προϊὸν νέας ἐπαναστάσεως ἠρέμου, θὰ εἶναι ἀναθεωρητικὴ ἄλλης Βουλῆς διὰ καταλύσεως τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος τοῦ εἰδικοῦ, τὸ ὁποῖον κανονίζει τὸν τρόπον καθ’ ὃν καλοῦνται αἱ Βουλαί; Ἀλλὰ πλὴν τούτου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ ἄλλο τι νὰ πράξῃ ἐὰν θέλῃ νὰ ἐφαρμόσῃ αὐτὰ ποὺ εἶπε, νὰ ἐνθυμηθῇ τὸ ἄρθρον 64 τοῦ Συντάγματος κατὰ τὸ ὁποῖον αἱ ἐκλογαὶ γίνονται εἰς ὅλην ταὐτοχρόνως τὴν Ἐπικράτειαν. Εὔχομαι νὰ γίνωσιν εἰς ὅλα τὰ μέρη εἰς τὰ ὁποῖα ἡ ἀκλόνητος πίστις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατεδήλωσεν, ὅταν δὲ θὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν θὰ λάβωμεν τὸν λόγον, ὅπως ἐπίσης θὰ κρίνωμεν περὶ τῶν διπλωματικῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως τῶν Συνθηκῶν. Ἀλλὰ μετὰ τὸ μέρος αὐτὸ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἔχομεν τὸ μέρος περὶ τῶν ἐσωτερικῶν ἐλευθεριῶν. Ὅταν, κύριοι συνάδελφοι, ἀπευθύνεταί τις εἰς Σῶμα πολιτικὸν, ὅπως ὅταν ἀπευθύνεται πρὸς Σῶμά τι ξένον, ἀλλὰ κυρίαρχον Σῶμα, ὀφείλει νὰ προβάλῃ τοὺς τίτλους ἵνα δημιουργήσῃ περὶ αὐτοῦ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι πᾶν τὸ ὑπ’ αὐτοῦ λεγόμενον δὲν εἶναι προϊὸν συνήθους ἐμπνεύσεως ἢ συνήθους πολιτικῆς πρὸς τὰ ὦτα τῶν ἔξω ἀκουόντων. Ὅταν ὁμιλῶ περὶ ἐλευθεριῶν ἔχω τίτλους ὅσους ἴσως καὶ πᾶς ἐλεύθερος πολίτης, νὰ ἐπιδείξω ἀγῶνα συνεχῆ ὑπὲρ τῆς ἐννοίας τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀτόμου, ὑπὲρ τῆς ἐννοίας τῶν ἱερωτέρων δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ὁσωνδήποτε καὶ ἂν λέγωνται ἀτομικά, εἶναι δικαιώματα ἑδραιοῦντα αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ πολίτου, καὶ κανονίζοντα τὴν ἀσφάλειαν τοῦ Κράτους. Ἔχω τίτλους καὶ βλέπω μετὰ χαρᾶς παλαιοὺς συνεργάτας ὡραίων ἡμερῶν, ὅταν ἐκεῖνοι γνώριμοι μεταξὺ τῶν φίλων καὶ μαχητῶν ἀγωνιζόμενοι ἐν Κρήτῃ ἐναντίον μιᾶς προσωπικῆς πολιτικῆς εὕρισκον ἐν Ἑλλάδι ἄγνωστα εἰς αὐτοὺς πρόσωπα, μὴ γνώριμα, πρὸς οὐδὲν καὶ ἠγωνίζοντο ἐναντίον κινδύνων καὶ ἐκβιάσεων μεγάλων καὶ ἰσχυρῶν, ἕνα ἀγῶνα ἰδανικὸν καὶ ὁ ἀγὼν αὐτὸς τοῦ Θερίσου, τοῦ ὁποίου τὴν τιμὴν ἤθελον νὰ μοιρασθῶσιν εἰς στιγμὰς κατὰ τὰς ὁποίας ἄλλα συμφέροντα ἐκράτουν ἐν Ἑλλάδι, ὁ ἀγὼν αὐτὸς ἀπετέλει ἀντικείμενον μιᾶς προσπαθείας ἑνὸς ἀγνώστου ἀνθρώπου πρὸς ἀνάκτησιν τῆς ἐλευθερίας ὁλοκλήρου τῆς νήσου. Ὅταν δὲ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐμφανίζῃ τὴν ἱστορίαν εἰς τὸ ἔργον αὐτοῦ ἵνα ἀποδείξῃ ὅτι ὄντως φιλελεύθερος θέλει νὰ διατηρῆται, ὅταν ἔλεγε μετά τινος φιλαρεσκείας ὅτι πρὸς τὸ κατώφλιον τοῦ γήρατος εἰσῆλθε, θὰ ἔλεγον καὶ ἐγὼ χωρὶς νὰ ἐπιδείξω τὴν μορφὴν, ἐμφανίζουσαν, λέγω, πρὸς τὸ αἷμα, ἔχων ἴσως καὶ τὴν μορφὴν τοῦ συνωμότου θὰ ἠδυνάμην νὰ λέγω ὅτι καὶ ἐγώ, κάμψας ἤδη τὴν σκολιὰν ὁδόν, ἐκείνην ἥτις ὁδηγεῖ πρὸς τὴν κατωφέρειαν τῆς ἡλικίας τῆς ὁποίας χαράσσεται τὸ κατώφλιον τοῦ γήρατος, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν ὁμιλῶν περὶ ἐλευθεριῶν νὰ παρεξηγηθῶ διότι καὶ τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰ προτερήματα ἐν τῇ ἀνθρωπίνῃ ψυχῇ ὁμοιάζουν τὰς ῥίζας τῶν δένδρων, ὅσον ὁ κορμὸς αὐτῶν μεγεθύνεται ἐπὶ τοσοῦτον καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐκείνων ὀγκοῦνται εἰς μέγεθος. Οὕτως θὰ ἔλεγον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι προφανῶς εὑρισκόμενος μακρὰν τῆς χώρας του, ἦλθεν ἐδῶ καὶ περιεστοιχίσθη ὑπὸ τοῦ εὐλόγου τῶν φίλων του θαυμασμοῦ, ἐλησμόνησε τοὺς ἀγῶνας τοὺς πολλοὺς ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τῶν ἀτόμων, ἐλησμόνησε τὸ Σύνταγμα ὅπερ εἰσηγήθη ἐν τῇ Βουλῇ τῇ ἀναθεωρητικῇ κατὰ τὸ 1911 καὶ τινὲς τῶν συναδέλφων του ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς εἰσηγητὴς τότε τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, καὶ ἔπραξε καὶ ἐχάραξεν ὡς συνταγματικὸν ἀκρογωνιακὸν λίθον ὑπὲρ τῶν προσωπικῶν ἐλευθεριῶν εἶπε προκειμένου περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου ὅτι ἐθεώρει ἔγκλημα τὴν ἄρσιν αὐτοῦ καὶ ἐδικαιολόγησεν τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ ἀποφύγῃ τοιούτου ἐγκλήματος τὸ βάρος, ἀλλὰ καὶ οἱ λόγοι ἐκεῖνοι οἵτινες ὁδήγησαν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν πρὸς δηλώσεις τοιαύτας, δύναμαι νὰ εἴπω πρὸς αὐτὸν ὅτι νομοθετεῖ νέον Σύνταγμα, διότι ἐκ τοῦ Συντάγματος οὐδὲν ἀντλεῖ δικαίωμα πρὸς διατήρησιν τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου δι’ οὓς λόγους προέβαλλε πρὸς ἡμᾶς κ. Βουλευταί. Ὁ εἷς ἐκ τῶν λόγων αὐτῶν εἶναι ὅτι θέλει νὰ δώσῃ πλήρη γαλήνην πνευματικὴν εἰς τὸν λαὸν, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει αἰρομένου τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, ἦτο πιθανὸν ἡ τάσις τῶν σκέψεων τῶν πολιτῶν νὰ ὑποστῇ τοιαύτην διαταραχήν, ὥστε νὰ παύσῃ τὸ ἀγαθὸν τὸ προσγενόμενον ἐκ τῆς κοινωνικῆς τάξεως ὑπὲρ τῆς ἐσωτερικῆς εὐημερίας τῆς Χώρας. Καὶ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἤκουε τὸν λόγον τοῦτον καὶ θὰ παρέβαλλε πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ συντάγματος καὶ θὰ ἔβλεπεν ὅτι ἐὰν ὁμίλησαν οἱ ἱστορικοὶ μετὰ 20 ἔτη, δὲν νομίζω ὅτι εὑρίσκεται ἐνώπιον ἑνὸς λαοῦ ὅστις λέγει πρὸς τὸν Πρωθυπουργόν του: Πρὸς Θεοῦ, χάριν τῆς τάξεως δέστε με, ὁδηγήστε με δέσμιον μὲ τὸ φίμωτρον, ἵνα αἰσθάνωμαι ψυχικὴν γαλήνην καὶ ἀνακούφησιν καὶ δύναμαι ὢν δέσμιος νὰ ἐργάζωμαι ὑπὲρ τῆς εὐημερίας καὶ τῶν ἀγαθῶν τοῦ τόπου. Δὲν εἶναι ὑποθέτω ἄλλη ἑρμηνεία ἡ ὁποία νὰ δοθῇ εἰς τοιαύτην σκέψιν. Θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἂν ἐγὼ ἐνδεικνυόμην ὅτι σφάλλομαι εἰς τὴν τοιαύτην ἀντίληψιν ἐπὶ τοῦ μεγάλου τούτου θέματος. Καὶ εἶπε συγχρόνως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ θέλετε μετὰ μίαν συνομωσίαν νὰ ἄρω ἐγὼ τὸν στρατιωτικὸν νόμον; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ ἐπαναστάτης Πρωθυπουργὸς, ὁ Πρωθυπουργὸς, αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ ἀμυνθῇ ὑπὲρ τῶν γενικῶν ἐλευθεριῶν ἐναντίον πέντε ἢ δέκα ἢ ἑκατὸ ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ἔξω τὴν ἐθνικῆς συνειδήσεως, ἔξω τῆς δημοσίας τάξεως, ἔξω τῆς ψυχῆς αὐτῆς τοῦ λαοῦ, συνῆλθον ἐφ’ ὅσον συνῆλθον καὶ καθ’ ὃν τρόπον συνῆλθον, ἵνα διαπράξωσι πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν αὐτὴ αὕτη ἡ Ἑλληνικὴ συνείδησις θεωρεῖ ἀποκρουστέαν, πρᾶξιν τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκθρέψῃ ἐλεύθερον πολίτευμα, πρᾶξιν τῆς ὁποίας τροφὸς ὑπῆρξε πάντοτε ἡ ἀδυναμία τοῦ συζητεῖν, πρᾶξιν, ἡ ὁποία ἀπομένει ὡς ἱστορικὸν φαινόμενον διὰ τὰ κράτη τὰ φιλελεύθερα τὰ ἀναταρασσόμενα ὑπὸ ἐσωτερικῶν διαμαχῶν ὡς ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀγγλία.

§20Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Οὐδὲ λέξιν ἔγραψεν ὁ ἀντιπολιτευόμενος τύπος.

§21Γ. ΠΩΠ. Ἐὰν μοῦ ἐκάματε τὴν τιμὴν νὰ μὲ ἀναγινώσκετε.

§22Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Μοῦ εἶσθαι προσφιλέστατος πάντοτε.

§23Γ. ΠΩΠ. Δὲν ἐλάβετε τὸν κόπον νὰ ἀναγνώσετε τοῦτο, ὅτι τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἐθεώρησα τὴν συνομωσίαν ταύτην ἀσχέτως πρὸς τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον παρέχει, οὐχὶ πρὸς ἐμέ, ἀλλὰ πρὸς πάντα πολίτην, ἡ ἔννοια τῆς κακουργίας καὶ ἰδιαίτατα τῆς διὰ συνωμοσίας κακουργίας, ἄσκοπον καὶ μωρὰν καὶ εἶπον ὅτι συνωμοσίαι τῶν ὁποίων ὁ κίνδυνος εἶναι ἡ ἐπιτυχία, ἀποτελοῦσι πράξεις αἱ ὁποῖαι δὲν ἀνήκουσιν εἰς πολιτευομένους ἀνθρώπους καὶ ὑπέμνησα ἐν τῷ ἄρθρῳ μου ἐκείνῳ τὴν ἱστορίαν ἑνὸς Καγκελλαρίου, ἑνὸς μεγάλου τῆς Γαλλίας τέκνου, τοῦ Ρισελιέ, καὶ εἶπον ὅτι μᾶς ἐνεθύμιζε τὴν περιπέτειαν τοῦ Καρδιναλίου ἐκείνου ὅστις περὶ τὰς δυσμὰς τοῦ βίου του κατελήφθη ὑπὸ πάθους ἐρωτικοῦ πρὸς τιμίαν γυναῖκα τῆς Γαλλίας καὶ ἡ ὁποία εἰς μάτην προσεπάθη νὰ τὸν μεταπείσῃ. Ἀφήσατέ με, τοῦ ἔλεγε, εἶμαι τιμία γυνή. Ἀλλὰ τὸ ἐρωτικὸν πάθος εἶχε τυφλώσει τοὺς ὀφθαλμούς του, ὅτε ἐκείνη ὑποκριθεῖσα τοῦ εἶπεν καὶ ἐὰν σᾶς ἤνοιγον τὴν θύραν, τὶ θὰ ἐκάματε; Ἔχεις δίκαιον τέκνον μου, τῆς ἀπήντησεν, αὐτὸ δὲν τὸ ἐσκέφθην. (Γέλωτες). Καὶ πρὸς τοὺς οὕτω συνωμοτοῦντας θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ: Σᾶς ἀνοίγομεν τὴν θύραν· κρούσατέ την. Ὁρίστε. Δὲν εἶχον σκεφθῆ τοῦτο μόνον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπλανῶντο, ὅσοι ἐπλανῶντο.

§24Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Σεῖς βέβαια δύνασθε νὰ τὰ ἀποτροπιάζεσθε. Ἡ ἄλλη ὅμως ἀντιπολίτευσις ἡ ἀξιωματοῦχος δὲν ἔγραψε τίποτα. Σεῖς δὲν τὰ παραδέχεσθε, ὡς ἓν τμῆμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἴσως τὸ ἐλάχιστον. Οἱ ἄλλοι οἱ ἔχοντες τὰ δικαιώματα τὰ ἐγκρίνουν.

§25Γ. ΠΩΠ. Δὲν γνωρίζω ἐπὶ ποίων δικαιωμάτων ὁμιλεῖτε. Ἐὰν νομίζετε ὅτι ὑπάρχουν δικαιώματα ἐπὶ τοῦ ἀποτρέπειν τὰς κακουργίας ἢ ἀποδέχεσθαι αὐτάς, τοιαῦτα δικαιώματα ἐγὼ δὲν εἶχον οὔτε ὡς Κυβερνητικὸς οὔτε ὡς ἀντιπολιτευόμενος, καίτοι οὐδέποτε ὑπῆρξα Κυβερνητικός.

§26Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Ἡ πεποίθησίς μας εἶναι ὅτι μετεῖχον τῆς συνωμοσίας.

§27Γ. ΠΩΠ. Κάμνω τὴν δήλωσιν οὐχὶ πρὸς τιμὴν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀπόντες δὲν δύνανται νὰ ἀπαντήσωσι, ἀλλὰ πρὸς τιμὴν αὐτῆς τῆς ἐννοίας τοῦ Ἕλληνος ἀντιπολιτευομένου ὅτι οὐδεὶς θὰ ἦτο δυνατὸν ὄχι μόνον λόγῳ τῆς κωμικότητος τοῦ θέματος, περὶ τῆς ὁποίας ὁμιλεῖτε, ἀλλὰ λόγῳ αὐτῆς ταύτης τῆς πράξεως νὰ ἀποδεχθῇ καὶ νὰ μὴν ἀποκρούσῃ μετὰ βδελυγμίας ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα καὶ ὁ ὕστατος πολίτης δὲν ἠδύνατο νὰ ἀποδεχθῇ. Θὰ ἦτο θλιβερὸν ἐὰν τοῦτο ἐγίνετο συνεπείᾳ εὐχῶν ὑμῶν, ὅπως θὰ ἦτο καὶ ἐπικίνδυνον ἐὰν ἐχρειάζοντο αἱ πιέσεις ἵνα ἐκδηλωθῇ τοιαύτη θέλησις καὶ ἐπικίνδυνος οὐχὶ ἀπὸ ἐσωτερικῆς ἐννοίας, ἀλλὰ ἀπὸ διεθνοῦς μορφῆς. Καὶ ἐπὶ τοῦτο εἶναι πράγματι ὀρθὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔπραξεν ὁ ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐν Ρώμῃ ὁ Λ. Κορομηλᾶς, Χαρακτηρίσας καθ’ ὃν τρόπον ἐχαρακτήρισε τὴν συνωμοσίαν, καθ’ ὃν τρόπον σεῖς ὁ ἴδιος πρὸ μικροῦ μετὰ τῆς γενναίας σας ψυχῆς τοῦ ἐπαναστάτου καὶ τοῦ ἀτρόμου πρὸς τοιαῦτα μικρολογήματα παραστήσατε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Μετὰ τὴν ἐκτροπὴν ταύτην τῆς συνωμοσίας καὶ τῶν λόγων τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως, ἂς ἴδωμεν ἐπὶ τίνι δικαιώματι συνταγματικῷ ζητεῖτε τὴν διατήρησιν τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου; Ὑπάρχει εἰδικὸν ἄρθρον τοῦ συντάγματος, τὸ 95, δι’ οὗ καθορίζονται σαφῶς καὶ ρητῶς τὰ δικαιώματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔχει μία Κυβέρνησις μετὰ τοῦ Βασιλέως τῆς χώρας, ἵνα ρυθμίσῃ τρόπον περιστολῆς τῶν ἐσωτερικῶν ἐλευθεριῶν, δὲν εἶναι οὔτε τὸ πρῶτον οὔτε τὸ δεύτερον σημεῖον, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Οἱ λόγοι ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπεβλήθη εἰς τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν ἡ δημιουργία τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ συντάγματος, εἶναι λόγοι σαφεῖς ἀναπτυχθέντες καὶ ἐκδηλωθέντες ὑφ’ ὁλοκλήρου τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας κατὰ τὴν Βʹ Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν τοῦ 1911. Ἐγὼ τότε κατεπολέμησα τὴν δημιουργίαν τοῦ ἄρθρου τούτου ἀπὸ τῆς αὐτῆς πάντοτε φιλελευθέρας ἀρχῆς ὁρμώμενος, καὶ εἶπον, ὅτι τὸ Κράτος εἶναι ἐπαρκὲς νὰ συντηρῇ ἑαυτὸ ἄνευ τοιούτων μέσων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐμφανίζωνται πάντοτε, ἵνα μεταχειρισθῶ ἐπὶ ἄλλῃ ἀφορμῇ λογοπαίγνιον γενόμενον πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, θὰ ἐμφανίζωσι τὴν Ἑλλάδα δρῶσαν πάντοτε Pour le roi de Prousse ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν ἐλευθεριῶν. Διότι εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν μιλιταριστικὸν καὶ ἀνελεύθερον ἄρθρον, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνουσι τὰ νέα Συντάγματα, διὰ δὲ τὴν Ἑλληνικὴν ψυχὴν τὴν ἀπὸ φύσεως φιλελευθέραν καὶ δημοκρατικὴν ἀποκρούεται ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἡ διαγραφὴ ἐν τῷ Συντάγματι τῷ καθιερωθέντι διὰ τῆς λαϊκῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1842, τοῦ 1863 καὶ τοῦ 1911, ἵνα σημειωθῶσι περιστολαί, αἵτινες περιερχόμεναι εἰς χεῖρας Κυβερνήτου τινὸς ὅστις δὲν θὰ εἶχεν οὔτε τὴν προσωπικὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ ἡμέτερος ἀρχηγός, οὔτε τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν προσεκτήσατε σεῖς διὰ τῆς ἐπαναστάσεως, θὰ ἠδύνατο νὰ ἐκμεταλλευθῇ ἐν πάσῃ στιγμῇ καθ’ ἣν περίπτωσιν ἤθελεν ἀκολουθήσει ὅσα ἐνώπιον τῆς νομοθετικῆς ἀντιπροσωπείας διετύπωσεν ὡς δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Τὸ ἄρθρον τοῦτο ἐγράφη, διότι κατὰ τὸν ἀτυχῆ πόλεμον τοῦ 1897 δημοσιογράφοι τινὲς ἀπὸ τὸν μικρὸν ἐκεῖνον ἀνταγωνισμὸν τοῦ τύπου, ὅστις ἔχει τὴν μέθην τοῦ χαρτοπαιγνίου καὶ τὴν μέθην τοῦ ἀλκοολισμοῦ, ἔγραψαν εἰδήσεις, αἵτινες ἔβλαψαν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ εἴπομεν τότε πάντες· ἂν θὰ ὑποχωρήσωμεν, ἀλλὰ ὑπὸ ῥητὰς ἐπιφυλάξεις, ὅτι μόνον διαρκοῦντος τοῦ πολέμου θὰ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐφαρμόζηται τὸ ἄρθρον 91 τοῦ Συντάγματος, τόση δὲ ἦτο ἡ ἀμφιβολία πάντων ἡμῶν, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐκείνη φιλελευθέρα θὰ ἐψήφιζεν, ὥστε ἐν τῷ ἀναθεωρηθέντι ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος περὶ ἐλευθεριῶν τοῦ τύπου, προσεθέσαμεν ἰδίας διατάξεις αὐστηρῶς κανονιζούσας τὰς ἐφημερίδας αἵτινες τυχὸν δημοσιεύσωσι στρατιωτικὰς εἰδήσεις, εἰδήσεις οἱασδήποτε κινήσεως, οἱωνδήποτε ὀχυρώσεων. Τὸ ἄρθρον ἐψηφίσθη καὶ ἐφηρμόσθη, καὶ ὁμολογῶ, ὅτι μὴ ὢν βουλευτὴς τότε ἀλλὰ δημοσιογράφος ἁπλοῦς κατὰ τὸ 1912 καὶ 1913 κατὰ τοὺς δύο ἐνδόξους πολέμους, ἐφηρμόσθη τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο τοῦ Συντάγματος, μετὰ πάσης ἀληθοῦς εὐμενείας, μετὰ πάσης ἀληθοῦς μαλακότητος. Δὲν ὑπῆρχε ἐν τούτῳ ἀμφιβολία καὶ τότε ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ ἄρθρου ἐκείνου ἐπέδρα καὶ ἐπ’ ἐκείνων, οἵτινες ἐκτάκτως ἐδικάζοντο. Ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι συνεπείᾳ ἄρθρου τινὸς, τὸ ὁποῖον ἔγραψα, ὅπως κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας, ὀλίγας ἀκριβῶς ἡμέρας πρὸ τῆς κηρύξεώς του, παρεπέμφθην εἰς τὸ Στρατοδικεῖον. Ἦσαν σύμμαχοί μας οἱ Βούλγαροι τότε. Καὶ εἶπον εἰς τὸ Στρατοδικεῖον: ναὶ, κύριοι, τὸ ἄρθρον ἔγραψα ἐγὼ, διότι οὕτω νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ διεκδικήσωμεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὁ προαιώνιος ἐχθρὸς διὰ ποικίλων συνδυασμῶν διπλωματικῶν ἦτο πιθανὸν νὰ μᾶς ἀφαιρέσῃ, καὶ τὸ Στρατοδικεῖον μὲ ἀπήλλαξε τῆς κατηγορίας. Τί δὲ ἐσήμαινεν τοῦτο, ὅτι εἶναι ἀδύνατος ἡ ἐφαρμογὴ ἑνὸς συστήματος κατὰ τρόπον ὑπερμέτρως αὐστηρὸν, ὅταν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας δὲν ἐκπηγάζῃ ἡ αὐστηρότης περὶ τὴν ἐφαρμογὴν διατάξεων ὁμοίας φύσεως. Ἀλλ’ ἔχομεν πόλεμον, ὥστε νὰ διατηρῶμεν τὴν κατάστασιν πολιορκίας. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁ μετὰ τόσης εὐμενείας ἀναζητήσας καὶ ἐμὲ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἀπόντα ἀτυχῶς, ἵνα ἀπαντήσῃ εἰς ὅσα ἔχουν γράψῃ, καὶ μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ ἀναγνώσῃ ὀλίγα, εἶπεν: ἂς ἔλθῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς καὶ ἂν μᾶς πείσῃ, ὅτι δὲν ἔχομεν πόλεμον, τότε εἴμεθα πρόθυμοι νὰ ἀναθεωρήσωμεν τὰς ἀποφάσεις μας, ἀλλὰ νομίζομεν ὅτι δὲν θὰ μᾶς πείσῃ. Δὲν ἐκλαμβάνω τὸ πρᾶγμα τοῦτο, ὡς δήλωσις τοῦ, «οὐ μὲ πείσῃς κἂν μὲ πείσῃς». Τουναντίον ἀποδέχομαι, ὅτι εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ τῶν ἀσθενῶν δυνάμεών μου, ἀλλὰ διὰ τῶν ἀκλονήτων συνταγματικῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα θὰ προβάλλω ἐνώπιον ὑμῶν πεισθῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι μόνον ἐν πολέμῳ ἔχει δικαίωμα νὰ προβάλῃ τοιοῦτον περιορισμὸν τῶν ἀτομικῶν ἐλευθεριῶν, τότε θὰ θελήσῃ νὰ ἄρῃ τὸν στρατιωτικὸν νόμον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπε, νὰ τὸν πείσω, ἐὰν ἐτελείωσεν ὁ πόλεμος. Ἀλλὰ μὲ ἔπεισεν ὁ ἴδιος. Ἡ ὡραία καὶ εὐοίωνος ἐκείνη ἀγόρευσίς του ἅμα τῇ ἐλεύσει του, μὲ ἔπεισεν ἡ φράσις τὴν ὁποίαν εἶπεν, ὅτι μετ’ ἀκραδάντου πεποιθήσεως θεωρεῖ τὰ ζητήματα τῆς Τουρκίας ὡς λήξαντα. Δὲν εἶναι δὲ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐξ ἐκείνων οἵτινες θὰ θελήσωσιν ἁπλᾶς συστάσεις μόνον νὰ προβάλωσι. Καὶ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, πότε λήγει ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις; Τὸ ἄρθρον 91 τοῦ Συντάγματος λέγει, ὅτι ὁ στρατιωτικὸς νόμος δὲν τηρεῖται πέραν τοῦ πολέμου. Αἴρεται αὐτοδικαίως. Ἔχομεν πόλεμον; Ὄχι. Ἐὰν ἀπευθυνόμην πρὸς ἄλλον θὰ ἀνέμενον μίαν ἀπάντησιν καὶ θὰ σᾶς τὴν εἴπω. Θὰ ἐγείρετο καὶ θὰ μοὶ ἔλεγεν, τὶ λησμονεῖτε, ὅτι δὲν ἔχομεν τὴν νομικὴν λῆξιν τοῦ πολέμου. Λησμονεῖτε, ὅτι διὰ νὰ λήξῃ ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν κατ’ οὐσίαν νομικὴν λῆξιν, ἡ δὲ νομικὴ λῆξις κατὰ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις διεθνεῖς, σημειοῦται ἀφ’ ἧς στιγμῆς γίνῃ ἡ κύρωσις τῶν συνθηκῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν, δὲν εἶναι ἄξιον τοῦ πολιτικοῦ ἀναστήματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ νὰ μοὶ προβάλῃ τοιαύτας ἀντιρρήσεις καὶ θὰ ἀπευθύνω οὕτως ἐγὼ εἰς αὐτὸν ἄλλο τι ἐρώτημα. Ἂν νομίζητε, ὅτι δὲν ἔληξεν ὁ πόλεμος δύνασθε νὰ βεβαιώσητε τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εὕρηνται εἰς χεῖρας τῶν φίλων καὶ ἰσχυρῶν ἡμῶν συμμάχων ἐν τῷ Συνεδρίῳ τῆς εἰρήνης, δύνασθε, ἂν θελήσητε, νὰ τὰ διεκδικήσητε καὶ διὰ πολέμου; Καὶ ἀπαντῶ ἐγώ, διότι ἡ ἀπάντησις ἡ ἐμὴ εἶναι ἀνεύθυνος, ἐνῷ ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν τυχὸν θὰ ἔδιδεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ συνεπήγετο σκέψεις καὶ εὐθύνας ἔξω τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν δὲν ἐπεθύμουν νὰ εἶμαι ἐγὼ ἔνοχος. Καὶ ἀπαντῶ ἐγώ. Ὄχι, κύριοι, δὲν θὰ ἠδυνάμην. Μὲ ἔπεισε, κύριοι, ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶμαι ἀκραδάντως πεπεισμένος, ὅτι θὰ λάβωμεν δὲν εἶναι πλέον θέματα ἀναγόμενα εἰς ἀναμετρήσεις δυνάμεων ὅπλων, ἀλλὰ θέματα ἀναγόμενα εἰς ἔρευναν διπλωματικὴν. Καὶ διὰ τοῦτο προκειμένου καὶ περὶ τῆς Βουλῆς καὶ περὶ τοῦ ἔργου αὐτῆς εἶπον, ὅτι ὀφείλει νὰ μείνῃ ἡ Κυβέρνησις μέχρι τέρματος ἀκριβῶς καὶ τῆς νομικῆς λήξεως τοῦ πολέμου. Προκειμένου ὅμως περὶ ἐφαρμογῆς τῶν νόμων πρέπει νὰ ἔχωμεν πιστοτάτην ἑρμηνείαν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Καὶ μετὰ τὸν στρατιωτικὸν νόμον ἔρχεται ἀφ’ ἑαυτοῦ τὸ ζήτημα τῆς λογοκρισίας. Διὰ τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου αἴρονται ἐν μέρει ἢ ἐν ὅλῳ ὡρισμέναι ἀτομικαὶ ἐλευθερίαι. Θὰ μοὶ ἦτο δυνατὸν ἴσως εἴτε εὑρισκόμενος εἰς θέσιν νὰ δικαιολογήσω, εἴτε ἄλλως διατυπῶν τὴν γνώμην, νὰ ὑποδείξω κατὰ ποῖον τρόπον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συμβιβάσῃ τις τὰ πράγματα, ὥστε καὶ οἱ δισταγμοὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναθεωρηθῶσι καὶ αἱ ἐλευθερίαι ν’ ἀποδοθῶσι. Διότι τὰ ἄρθρα, τῶν ὁποίων γίνεται ἡ ἀναστολὴ διὰ τοῦ νόμου περὶ καταστάσεως πολιορκίας, ἔχουσι ποικιλόμορφον τὴν ὄψιν αὐτῶν, δύνανται δὲ καὶ αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις εἴτε ἐν ὅλῳ εἴτε ἐν μέρει ν’ ἀναστέλλωνται, ὅπως δύνανται εἴτε ἐν ὅλῳ εἴτε ἐν μέρει νὰ ἐφαρμόζωνται εἰς ὁλόκληρον τὴν χώραν, εἴτε κατὰ μέρος. Ἀλλὰ ἡ λογοκρισία. Καὶ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς «θέλετε, κύριοι, νὰ ἄρω τὴν λογοκρισίαν»; Καὶ ἀνέφερε τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην, ἵνα ἐπαναφέρῃ τὴν λογοκρισίαν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἄρῃ. Καὶ ἤμην καὶ ἐγὼ σύμφωνος, ὅτι ἔπρεπε τότε ἡ λογοκρισία νὰ ἐπανέλθῃ ἐν ἰσχύϊ ὅπως καὶ σήμερον, προκειμένου περὶ τῆς ἐρεύνης τοῦ θέματος τῆς λογοκρισίας σταθερῶς καὶ ἀλληλενδέτως συνυπάρχοντος μετὰ τοῦ νόμου τοῦ στρατιωτικοῦ περὶ καταστάσεως πολιορκίας. Ἀλλὰ δὲν θέλω ν’ ἀποδεχθῶ, ὅτι οἱ λόγοι ἐκεῖνοι περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἶναι οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ τηρήσωσι τὴν λογοκρισίαν εἰς τὸν τύπον, δὲν θέλω νὰ δεχθῶ διὰ τὸν Ἑλληνικὸν τύπον, ἀδιαφόρως ὕφους καὶ μορφῆς αὐτοῦ, διὰ τὸν Ἑλληνικὸν τύπον, ὅστις σήμερον δὲν ἐκπροσωπεῖ ἐν πλείστοις κόμματα, ἀλλὰ ἀρχάς, δὲν θέλω νὰ δεχθῶ, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξωσιν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἱκανοὶ νὰ μιμηθῶσι τὸ παράδειγμα τοῦ ἀγνώστου ἐκείνου τοῦ παραμένοντος ἐν Ἰταλίᾳ καὶ δημοσιεύσαντος τὸ ἐπαισχυντότερον τῶν ἐθνικῶν ἀνουσιουργημάτων, τοῦ ἀποκηρύξαντος αὐτὴν ταύτην τὴν ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ διὰ τοῦ χαρακτηρισμοῦ, ὃν ἔθηκε περὶ ἐκστρατείας τῆς Ἑλλάδος ἐν Σμύρνῃ. Τοῦτο θὰ ἀπετέλῃ ὕβριν κατὰ τοῦ φωτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος, διότι πεπειθότως φρονῶ, ὅτι ἂν ὑπῆρχεν Ἕλλην ἐν Ἑλλάδι ζῶν οὕτω σκεπτόμενος νὰ συντάξῃ τὴν ἐφημερίδα αὐτοῦ, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἐλιθοβόλει αὐτὸν καὶ πρῶτος ἐγὼ θὰ ἐτιθέμην ἐπὶ κεφαλῆς τούτου, ἵνα μετάσχω τοῦ τοιούτου λιθοβολισμοῦ. Ἀλλ’ ἀτυχῶς ἐν τῇ περιόδῳ ταύτῃ, τὴν ὁποίαν διερχόμεθα, ὑπάρχει μία συνεχὴς ἐμφάνισις καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τῆς ἐκδηλώσεως τοῦ Κυβερνητικοῦ, τοῦ διοικητικοῦ βίου, ὑπάρχει ἡ παρεξήγησις τῶν ἀτόμων πρὸς τὸν λαόν. Ὁμιλεῖτε περὶ ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ καὶ καταδυναστεύετε διὰ τοιούτων νομοθετημάτων καὶ τοιούτων περιορισμῶν τὸν λαόν, διότι ζητεῖτε νὰ περιφρουρήσητε τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ ἀπὸ 100– 200–1000, ἂν θέλετε ἄτομα. Ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ πταίσαντες ἢ ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ ἐγκληματοῦντες, ἔχετε τὴν δύναμιν νὰ τοὺς κολάσητε. Ἀλλοίμονον εἰς τὰς πολιτείας ἐκείνας, αἵτινες θὰ εὑρίσκωνται ἑκάστοτε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δημιουργήσωσι στρατιωτικοὺς νόμους καὶ περιορισμούς, ἵνα περιορίσωσιν ἀδικήματα τῶν μερικῶν κακοποιῶν. Ἀλλὰ τίνα ἄλλον λόγον περὶ διατηρήσεως τῆς λογοκρισίας ἐπρόβαλεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου; Δὲν ἐπρόβαλε κανένα ἄλλον διότι δὲν ὑπῆρχεν ἄλλος τις λόγος. Εἶπεν ἐν τούτοις, ὅτι διὰ τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα ὑπάρχει ἀπόλυτος ἐλευθερία. Ἦτο περιττὸν νὰ τὸ εἴπῃ τοῦτο. Ἡ λογοκρισία τῶν ἐσωτερικῶν θεμάτων ἠσκήθη κατὰ τρόπον ἀληθῶς φιλελεύθερον. Δύνανται οἱ κ. δημοσιογράφοι, οἱ συνάδελφοί μου, τῶν ὁποίων καὶ τὴν ψυχικὴν διάθεσιν καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὰ εἰλικρινῆ πατριωτικὰ αἰσθήματα οὐδέποτε παρεῖδον, δύνανται δυσθύμως ν’ ἀκούσωσι τὴν φράσιν ταύτην, ὅτι ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν θεμάτων καὶ μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐγὼ λέγω, ὅτι δὲν ὑπάρχει λογοκρισία. Ἀπορῶ δὲ πῶς διέφυγε τὸ ἕρκος τῶν ὀδόντων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἡ δήλωσις αὕτη, τῆς ὁποίας ἀνέγνωσα μόνον τὸ κείμενον, ἀλλὰ δὲν ηὐτύχησα, ἀπουσιάζων τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης, νὰ τὴν ἀκούσω ἀπὸ τοῦ στόματος αὐτοῦ. Λοιπὸν λέγει, ὅτι ἐπιτρέπομεν τὴν ἀναγραφὴν διαφόρων εἰδήσεων, ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν θεμάτων τῆς Χώρας, τῶν ἀτοπημάτων, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπομεν καὶ ἐπὶ τῶν θεμάτων τούτων κρίσεις. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι περὶ λάθους τινὸς πρόκειται, πρόκειται περὶ λάθους διατυπώσεως τῶν ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντων καὶ οὐχὶ περὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πραγματικῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελε νὰ εἴπῃ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο τὸ δεινότερον. Καὶ τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, ἐὰν μὲν ὡς δημοσιογράφος, ἐὰν ὑπῆρχον τοιαῦται δυσχερεῖς ἐθνικαὶ περιστάσεις, ἐὰν δὲν εἶχον τὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν ἐπέδειξα καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς ἐκκρεμότητος τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων ἵνα παρακολουθῶ ταῦτα σιωπῶν, θὰ παρεκάλουν ἐφ’ ὅσον δὲν αἴρεται ὁ στρατιωτικὸς νόμος ἰδιαίτατα ἐὰν προσωπικῶς ἐφοβούμην, ἀλλὰ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν θὰ παρεκάλουν ἵνα μοὶ καθορίζητε ὑπὸ ταύτης τῆς Κυβερνήσεως ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συντάσσωμαι ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων καὶ τὰ ἄρθρα καὶ αἱ εἰδήσεις τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ τὸ ἐθεώρουν τοῦτο ὅτι ἦτο στοιχειώδης ὑποχρέωσις καὶ στοιχειῶδες καθῆκον νὰ πράττω τοῦτο. Ἀτυχῶς καὶ εἰς τοῦτο δὲν εἶναι ὑπεύθυνος ὁ τύπος. Ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ ὑπάρχει ἄλλη ἀρχή, ὑπάρχει ἡ ἔμμεσος γνώμη, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δι’ ὡρισμένας τυχὸν πράξεις καὶ δι’ ὡρισμένα θέματα δὲν θέλουσι ν’ ἀναγνωρίσωσι εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι καλῶς γίγονται, ἐκεῖνοι θεωροῦνται ὅτι δὲν εἶναι ἱκανοὶ οὐδὲ κἂν νὰ ἐργασθῶσι ὡς ἡ Κυβέρνησις ἐργάζεται. Προκειμένου ἄλλως τε περὶ τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων τὸ ἐπ’ ἐμοὶ θὰ συνεβούλευον τὰς ἀντιπολιτευομένας ἐφημερίδας νὰ μὴ ἀσκήσωσι κανένα ἔλεγχον. Διότι προκειμένου περὶ τῶν ἐσωτερικῶν θεμάτων θὰ ἤθελον ὡς ἀντιπολιτευόμενος ν’ ἀφήσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐφαρμόζουσα τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐφήρμοσε. Δὲν τὸ λέγω δὲ τοῦτο χαιρεκάκως, διότι φρονῶ ὅτι ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον ἐφαρμόζεται τὸ σύστημα οὐχὶ τὰ ἄτομα τὰ ἐφαρμόζοντα τὸ σύστημα—διότι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει παρ’ ἑαυτῷ ἱκανοὺς ἐντίμους καὶ ἰσχυροὺς συνεργάτας—ἀλλὰ τὸ σύστημα, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ἐφαρμοζόμενον, ἐγὼ ὡς ἀντιπολιτευόμενος, ὡς ἐπιθυμῶν τὴν διὰ τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα μείωσιν τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἐπόθουν νὰ τὸ εἴδω συνεχιζόμενον καὶ οὕτω προκειμένου περὶ ἐλέγχου ἐσωτερικοῦ θὰ συνεβούλευον τὸν ἀντιπολιτευόμενον τύπον ν’ ἀφήσῃ τὰ πράγματα νὰ διαρρέωσι καθ’ ὃν τρόπον διαρρέουσιν ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἐν τῷ τρόπῳ τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν μεγαλύτερον σύμμαχον. Ἀλλὰ πλὴν τούτων ἔρχομαι εἰς τὸ τελευταῖον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔθιξαν αἱ δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὸ ζήτημα τῆς ἀμνηστείας. Ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὑπεμνήσθη τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ τῷ ἀποστείλω κατὰ τὴν πρώτην τοῦ ἔτους εἰς Παρισίους ἐπικαλούμενος τὴν παροχὴν χάριτος καὶ ἀμνηστείας ὑπὲρ ἐκείνων οἵτινες μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶχον ἐκτραπεῖ εἴτε ἀπὸ πλάνης εἴτε καὶ ἀπὸ δόλου μικροῦ καὶ περὶ τὰ ἀσήμαντα περὶ τὰ πολιτικὰ θέματα. Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐθεώρησεν ὅτι τὸν συνέδεε πρὸς τὴν δόσιν τῆς ἀμνηστείας ἐκείνης ὑπόσχεσις, τὴν ὁποίαν εἶχε παράσχει εἰς ἐμὲ καὶ εὐχαριστῶ ἐξ ὅλης ψυχῆς διὰ τὴν μνήμην τοῦ γεγονότος. Ἀλλὰ προφανῶς καὶ ἐν τῷ θέματι τούτῳ ὑπάρχουσι δύο κεφαλαιώδεις παρεξηγήσεις. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου φαντάζεται καὶ ἐδήλωσε τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας παροχὴ ἀμνηστείας θὰ ἦτο κήρυγμα ἀδυναμίας. Ὄχι, Κύριε Πρόεδρε τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἡ παροχὴ ἀμνηστείας εἶναι πρᾶξις γενναιοφροσύνης ἀπὸ μέρους νικητοῦ, γενναιοφροσύνης ὅμως ἥτις ἀποβαίνει καθῆκον ὑπὲρ εἰρηνεύσεως μιᾶς χώρας. Ἡ μὴ παροχὴ ἀμνηστείας ἀποτελεῖ καὶ κατὰ τὸν ἐπιστημονικὸν ὅρον ἀλλὰ καὶ κατ’ αὐτὴν ταύτην τὴν ἱστορίαν τῶν πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν καὶ τῶν πολιτικῶν ἀνατροπῶν εἰς τὰ διάφορα κράτη, τὴν ἔννοιαν τῆς κατισχύσεως μιᾶς καταστάσεως καὶ τὴν ἀπὸ μέρους τῆς καταστάσεως ἐκείνης παροχῆς λήθης πρὸς τὸ παρελθόν, λήθης πρὸς τὰ ἄτομα ἅτινα ἐδημιούργησαν τὸ κατανικηθὲν παρελθόν. Πῶς εἶναι δυνατὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ φαντάζεται ὅτι, θὰ παρεξηγεῖτο ἡ παροχὴ τῆς ἀμνηστείας; Πῶς εἶναι δυνατὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ νομίζῃ ὅτι μία τοιαύτη πρᾶξις ὑπὸ νικητοῦ παρεχομένη, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ χρησιμοποιηθῇ πρὸς ἐκμετάλλευσιν ἀπὸ μέρους ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ὠνόμασεν ἀθώας κεφαλάς, μωρὰς κεφαλάς, ἐπηρεαζόμενος ἐξ εἰσηγήσεων ἔξωθεν ἐρχομένων, ἐξ εἰσηγήσεων αἵτινες στηρίζονται ἐπὶ τοῦ γεγονότος ὅτι ὁ ἡγούμενος τῆς πλειονοψηφίας καὶ οἱ συνεργάται αὐτοῦ ἀποτελοῦσι τυραννικήν τινα δύναμιν καὶ πῶς ἀκριβῶς διὰ τῆς παροχῆς τῶν ἐλευθεριῶν δὲν θὰ ἀπεστόμωνεν ὅλους ἐκείνους κηρύσσων ὅτι εἴμεθα ἀρκετὰ ἰσχυροὶ ἐνταῦθα ὥστε νὰ παράσχωμεν τὰς ἐλευθερίας ἀπολύτως καὶ πλήρεις καὶ τὰς δίδομεν ἀπὸ τοῦδε καὶ ὄχι μόνον καθ’ ἣν ἡμέραν θὰ διαλύσωμεν τὴν Βουλήν, διότι τότε δὲν θὰ εἶναι κἂν οὐδ’ ἀπόδοσις ἐλευθεριῶν, θὰ εἶναι μία στοιχειώδης ὑποχρέωσίς σας, θὰ εἶναι τὶ τὸ ὁποῖον δὲν θὰ σᾶς ἀνήκῃ καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ἔχητε κἂν καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσητε ἐπὶ τῇ παροχῇ οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην εὐχαρίστησιν ἀπὸ μέρους ἐκείνων, εἰς τοὺς ὁποίους θὰ τὸ παράσχητε. Λέγετε ὅτι σᾶς συκοφαντοῦν ἐπὶ τυραννικότητι καὶ νομίζετε ὅτι δὲν εἶναι ἐπαρκὲς δι’ ὑμᾶς ἐπιχείρημα εὐθὺς ἀπὸ τοῦ νῦν ἐφ’ ὅσον οὕτω βαρὺ αἰσθάνεσθε τὸ κατηγόρημα τοῦτο νὰ εἴπητε: ὄχι, Κύριοι, εἴμεθα καὶ ἰσχυροὶ εἴμεθα καὶ φιλελεύθεροι, καὶ δίδομεν ὅσα δυνάμεθα σήμερον νὰ δώσωμεν καὶ ἔχομεν δικαίωμα νὰ δώσωμεν καὶ ἐν πλείστοις ὑποχρέωσιν νὰ δώσωμεν καὶ αὐτὰ ὅσα χωρὶς νὰ κατέχητε κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην θὰ ἀναλάβῃ ἀφ’ ἑαυτοῦ ὁ Ἑλληνικὸς λαός; Εἶναι ὡραία ἡ πρᾶξις, εἶναι καὶ χρήσιμη. Δὲν θέλει ὅμως ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ ἐννοήσῃ καὶ ἄλλο τι, ὅτι ἐγὼ ὁμιλῶν περὶ ἀμνηστείας δὲν ὑπελόγισα οὐδέποτε ἐπὶ καταλόγου κρατουμένων, οὐδ’ ὑπελόγισα ἐπὶ παροχῆς ἐλευθερίας ἔξω τῶν τειχῶν μιᾶς φυλακῆς. Ἐν τῇ ἐμοὶ συνειδήσει δὲν ὑπῆρχε κἂν ἡ ἔννοια τῆς εὐαγγελικότητος καὶ τῆς ἐπιεικείας ἀπὸ μέρους τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, ὅταν ἐζήτουν τοῦτο, καί, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, τὸ τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἀπευθύνω, ὡμίλει περὶ παροχῆς ἰσοπολιτείας πρὸς κοινὸν ἀγαθὸν τῆς χώρας, ὡμίλουν περὶ ἀμνηστείας ἀποκαθιστώσης οὐχὶ ἐλευθέρους τοὺς φυλακισμένους, ἀλλ’ ἀρτίαν καὶ ἀκεραίαν τὴν κοινωνικὴν ὑπόστασιν πάντων ἐκείνων, οἵτινες ὑπῆρξαν θύματα ἔστω μιᾶς καταστάσεως, θύματα μιᾶς πλάνης, ἀπὸ πολλοὺς τῶν ὁποίων ἀφῃρέθη ἡ τιμὴ καὶ ὑπὲρ πατρίδος ἀκόμη νὰ ἀγωνισθῶσι καὶ νὰ πέσωσιν, ἀπὸ πολλούς, οἵτινες φθάσαντες εἰς τὸ ὅριον τοῦ βίου μὲ ὡρισμένα ἰδανικὰ εἶδον τὰ ἰδανικὰ ταῦτα προσκρούοντα ἐπὶ μιᾶς καταστάσεως ἀνυπερβλήτου, καὶ εἶδον ἑαυτοὺς καὶ τὰς οἰκογενείας καὶ τὰ τέκνα τους συρόμενα ράκη τῆς ζωῆς ἐντὸς ἑνὸς βίου, τὸν ὁποῖον κατέστησε πολυτελέστερον διά τινας ἡ ὅλη διεθνὴς κατάστασις, ἀλλ’ ἐπὶ τοσοῦτον μαρτυρικὸν καὶ ἀτυχῆ βίον τῶν θυμάτων ἐκείνων, διὰ τὰ ὁποῖα ἐζήτουν τὴν ἀμνηστείαν τὴν πολιτικήν, τὴν ἀμνηστείαν τὴν ὑπαλληλικήν, τὴν ἀμνηστείαν τῆς κοινωνικῆς ἐμφανίσεως, τὴν ἀμνηστείαν, ἥτις θὰ ἐξῆγεν ἀπὸ πείνης καὶ τῆς δυστυχίας, αὐτοὺς καὶ τὰς οἰκογενείας των. Καὶ ἐπίστευον, ὅτι θὰ εἶχον ἐν τούτῳ πλήρη καὶ ἀκεραίαν τὴν ἀντίληψιν ἀπὸ μέρους τοῦ κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι αὐτὸς ἀγαθὸς καὶ τίμιος οἰκογενειάρχης, ὅτι αὐτὸς πολίτης δειχθεὶς ὑπέρτερος καὶ σκληρότερος ἠθικῶς παντὸς ἄλλου, θὰ κατενόει βαθύτερον τὸ αἴσθημα τὸ ὁποῖον μὲ ὡδήγει νὰ ἀξιώσω τὴν τοσοῦτο ποθουμένην ἀμνηστείαν. Καὶ ἐπίστευον καὶ θέλω νὰ πιστεύω ἀκόμη, ὅτι θὰ πράξῃ αὐτὸ ἐν τῇ ἀντιλήψει, ὅτι εἶναι τὸ ἐπιστέγασμα τῆς νίκης, περὶ ἧς ὡμίλησεν, ὡς κορύφωμα τοῦ ὁποίου ἐδήλωσεν, ὅτι θὰ παράσχῃ τὴν ἀμνηστείαν καὶ θὰ παρακαλέσω, ἵνα πεισθῇ εἰς τὴν παρατήρησίν μου ταύτην νὰ ἀπευθυνθῇ πρὸς τοὺς φίλους αὐτοῦ, πρὸς τοὺς οἰκειοτάτους αὐτοῦ καὶ νὰ ἴδῃ ποῖος ψυχικὸς κλονισμὸς κρατεῖ ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ Ἑλληνικῷ οἴκῳ. Θὰ ἴδῃ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐπεμβαίνοντας ἐνταῦθα νὰ θελήσωσι νὰ φέρωσι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ ὡς ἀληθῆ καὶ θὰ ἴδῃ, ὅτι οὐδὲν ἀγαθώτερον, οὐδὲν ὡραιότερον ἢ νὰ ἀπομείνῃ ὡς ἀνάμνησις τοῦ πολιτικοῦ βίου εἰς ἕνα πολιτικὸν ἄνδρα ἡ μνήμη τῆς τελέσεως τοῦ ἀγαθοῦ. Θὰ τῷ εἴπωσιν οἱ φίλοι αὐτοῦ, εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ὑπάρχουν οἱ σκεπτόμενοι, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ καὶ τὸ πολιτικὸν αὐτὸ εὐαγγέλιον ὁμοιάζει ὀλίγον πρὸς τὴν ρῆσιν καὶ ἰδέαν, ἃς εἴπω καί, ἐγὼ τοῦ Μεσσίου, «οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν». Θὰ εἴπωσιν πρὸς τὸν κύριον Πρωθυπουργόν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς οἶκος, συμφώνως πρὸς τὴν ρῆσιν ἐκείνην τοῦ Εὐαγγελίου, ἔχει διχοτομηθῆ, ἔχει πατέρα κατὰ υἱοῦ καὶ ἔχει, ὡς λέγει τὸ Εὐαγγέλιον, τοὺς οἰκειοτάτους αὐτοῦ ἐχθροὺς ὁ ἄνθρωπος. Ἀποδώσατε τὴν γαλήνην εἰς τὴν χώραν. Βεβαιωθῆτε ὅτι οὕτω πράττοντες πράττετε σύμφωνα πρὸς ὅσα καὶ ἡ παράδοσις ἡ ἑλληνικὴ ἐπεφύλαξε. Δώσατε πᾶσαν ἐλευθερίαν εἰς τοὺς πολίτας, διότι εἶναι ἀλήθεια ἑλληνική, ἐλέχθη ἀπὸ τὴν μεγάλην καὶ τὴν πρώτην ἐκλάμψασαν ἑλληνικὴν διάνοιαν· «ὅπου τοῦ Διὸς ἡ κατάρα πέσει καὶ γεννηθεῖ δουλόφρων λαὸς καὶ μορφωθεῖ λαὸς πρὸς δουλικὰ ρέπων, ἐκεῖ ἀπόλλυται τὸ ἥμισυ τῆς ἀνθρωπίνης ἀρετῆς». Ἔχομεν δὲ ἀνάγκην ἀρετῆς καὶ ἔχομεν ἀνάγκην ἀνδρῶν. Δὲν εἶναι ἀκένωτος ἡ πηγή τῆς παροχῆς ἐμψύχου ὑλικοῦ διανοιῶν, ψυχῶν, σωμάτων, ὑπὲρ ἑνὸς κοινοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος.

§28Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Χαρακτήρων.

§29Γ. ΠΩΠ. Καὶ πρὸ πάντων χαρακτήρων. Ἀλλ’ ἡ ἔννοια τοῦ χαρακτῆρος, κύριε συνάδελφε, ἔχει διπλῆν τὴν ὄψιν. Ὑπάρχουν χαρακτῆρες, οἵτινες ἐπίστευον καὶ ὑπὲρ τῶν χαρακτήρων ἐκείνων ὁμιλῶ ἐγὼ —ἐπιστεύετε καὶ σεῖς καὶ τῆς πίστεώς σας εἶμαι ἕτοιμος νὰ γίνω ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν συνήγορος. Δὲν ὁμιλῶ περὶ ἐκείνων τῶν ἀχαρακτηρίστων, τῶν ἄνευ χαρακτῆρος· ὁμιλῶ περὶ ἐκείνων, οἵτινες ἡττήθησαν ὑφ’ ὑμῶν πολιτικῶς, ἀλλ’ εἶχον χαρακτῆρα καὶ ἀπὸ χαρακτῆρος ἐνέμειναν εἰς τὴν πολιτικὴν αὑτῶν ἐκείνην. Δὲ εἶναι εὔκολον νὰ τοὺς εὕρητε ἀνὰ πᾶσαν στιγμήν. Δὲν εἶναι δὲ πολὺ μεγάλη οὐδ’ ἀνεξάντλητος ἡ πηγὴ τῆς ἀντλήσεως ἀνδρῶν δυναμένων νὰ φέρωσιν ἀγαθὰ ὑπὲρ τῆς χώρας. Καὶ εἶπεν ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι ἴσως θὰ δώσῃ ψῆφον εἰς ἐκείνους οἵτινες ἐχάραξαν τὰ σύνορα τῆς Νέας Ἑλλάδος. Καὶ θὰ ἔλεγον ἐγὼ πρὸς τὸν κύριον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου· ἀντὶ νὰ δώσητε τὴν ψῆφον κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ὑποβάλω τὴν σκέψιν ν’ ἀπευθυνθῆτε ἀμέσως πρὸς ἐκείνους, ἵνα ἴδωμεν ἂν ὄντως ἀκολουθῶσι τὰς γενναίας παραδόσεις, τὰς ὁποίας πιστεύω ὅτι ἀκολουθοῦσι, καὶ ἐρωτήσατέ τους διὰ δημοψηφίσματος· σεῖς οἱ νικηταὶ ποίας παραδόσεις ἀκολουθεῖτε, σεῖς οἱ νικηταὶ τί ποθεῖτε διὰ τὴν Ἑλλάδα; Δὲν θὰ σᾶς εἴπωσιν οὐδέποτε ὅτι τὰ ξίφη αὐτῶν τὰ δαφνοστεφῆ, θὰ τὰ ρίψουν ἐπὶ τῆς ζυγοῦ πρὸς τὸ μέρος ἔνθα βαρύνει τοῦ νικητοῦ τὸ κέρδος διὰ νὰ εἴπουν «οὐαὶ τοῖς ἡττημένοις». Ὄχι. Οἱ νικηταί, οἱ μεγαλύναντες τὴν Ἑλλάδα, τὰ ξίφη αὐτῶν τὰ δαφνοστεφῆ, συμφώνως πρὸς τὰς ἑλληνικὰς παραδόσεις θὰ τὰ περιβάλουν καὶ μὲ κλωνία ἐλαίας· καὶ ἂν δὲν εἴπωσι δόξα εἰς τοὺς ἡττημένους, ὅπως ἔλεγον εἰς τοὺς εὐγενεῖς ἀγῶνας οἱ πρόγονοι ἡμῶν, θὰ εἴπωσιν ὅμως· ἡμεῖς οἱ ἐλευθερώσαντες ὑποδούλους ἀξιοῦμεν ἀκεραίαν τὴν ἐλευθερίαν καὶ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, ὅπως οὕτως ἡνωμένοι ὡς μία ψυχή, ὡς μία δύναμις, βαδίσωμεν εἰς τὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐλαμπρύναμεν, εἰς τὴν ὁδὸν τῆς προόδου.

§30Ν. ΞΗΡΟΣ. Ἂς μᾶς εἴπῃ ὁ κύριος συνάδελφος, κύριε Πρόεδρε, ἂν ὑπάρχουν δύο σκεπτόμενοι ὅπως σκέπτεται καὶ ὅπως ὡμίλησεν ἐκεῖνος.

§31Γ. ΠΩΠ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι εἶμαι ὁ ὕστατος.

§32Ν. ΞΗΡΟΣ. Ὄχι, εἶσθε ὁ μόνος· διότι, ὅταν ἡμεῖς θὰ δίδωμεν τὸ χέρι, σεῖς δίδετε τὸ ἐγχειρίδιον.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Σοκόλης ἔχει τὸν λόγον.

§34Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην, κύριοι, νὰ σᾶς ὑπομνήσω γεγονότα ἀφορῶντα τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀειμνήστου ἀρχηγοῦ μου Γεωργίου Θεοτόκη ὡς εἷς τῶν στρατιωτῶν αὐτοῦ, ἐκπροσωπῶν ἐν τῇ Βουλῇ τὸ παλαιὸν Θεοτοκικὸν κόμμα ν’ ἀναφέρω διὰ νὰ ἀποδείξω τὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας προσέφερε πρὸς τὸ Ἔθνος, καὶ τὰ διανοήματα, τὰ ὁποῖα πολλάκις ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐξωτερικεύσῃ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπῃ τις τοιαῦτα τινά, ἔχων τὸν φόβον ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παρεξηγηθῇ ἀπαντῶν εἰς τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ ἐκείνη μερίς, ἡ ὁποία εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ χαράξῃ εἰς παλαιὰν ἐποχὴν μίαν πολιτικήν, ἡ ὁποία εὑρίσκεται ἢ τοὐλάχιστον εὑρίσκετο εἰς ἄμεσον ἀντίθεσιν μὲ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ μερὶς τῶν Φιλελευθέρων, δὲν ἕπεται ἐξ αὐτοῦ, κύριοι, ὅτι ἠκολούθησε τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, προϊὸν ἀνάγκης, προϊὸν καταστάσεως, ἡ ὁποία μᾶς ἐπεβλήθη ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων καὶ ὡς τοιαύτη ἠκολουθήθη παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ ἡμῶν καὶ παρ’ ὅλων ἡμῶν, δὲν ἕπεται ἐξ αὐτοῦ ὅτι ἐπειδὴ ἡμεῖς εἴχομεν αὐτὴν τὴν ἀντίθετον πολιτικὴν τότε, ὅτι εἴμεθα προδόται καὶ ἐπιθυμοῦμεν τὸ κακὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ὅτι δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ συγχαρῶμεν τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν αὕτη θὰ ἐμεγαλούργῃ ἐργαζομένη διὰ τὴν δόξαν καὶ τὸ μεγαλεῖον τῆς Ἑλληνικῆς πατρίδος, μὲ τὸ ὁποῖον ἀπὸ μικρὰ παιδιὰ ἀνετράφημεν καὶ ἐγαλουχήθημεν. Καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις ὅτι τὴν πραγματοποίησιν τοῦ ὀνείρου τούτου δὲν ποθοῦμεν; Ὑπάρχουν ἴσως ἀξιότιμοί τινες συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἀξιοῦσιν ἀπὸ ἡμᾶς πανηγυρικὸν τύπον ἐκδηλώσεως τῶν αἰσθημάτων μας, ἀλλ’ ἐὰν διὰ τὴν ἐκδήλωσιν τῶν αἰσθημάτων ἀπαιτεῖτε παρ’ ἑνὸς ἀνθρώπου ὡρισμένος τύπος πανηγυρικός, τότε ἴσως αὐτὴ ἡ ἐκδήλωσις διὰ τοῦ πανηγυρικοῦ τύπου θὰ μειώσῃ τὸ βάθος τῆς ἀληθείας τῶν αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα ἐντός του αἰσθάνεται καὶ εἶναι ἕτοιμος, ἐὰν παραστῇ ἀνάγκη, νὰ τὰ ἐκδηλώσῃ. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι ἀντιπολιτευόμενος τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Δὲν πιστεύω, κύριοι, νὰ ἐπίστευσε κανεὶς ἐξ ὑμῶν ὅτι ἐπέρασε ποτὲ ἀπὸ τὴν διάνοιάν μου, ἤ ἀπὸ τὴν διάνοιαν οἱουδήποτε συναδέλφου—ἐγὼ ὁμιλῶ ἐξ ὀνόματός μου—δὲν ἀνήκω, ὡς γνωρίζετε, εἰς κόμμα—δὲν πιστεύω νὰ ἐπέρασεν ἀπὸ τὸν νοῦν κανενὸς ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ποτὲ ἀντιπολιτευόμενος τῆς Ἑλλάδος. Ἐὰν ἔτυχε κανεὶς νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, τῆς ὁποίας τὰς γνώμας ἀκολουθεῖ, βεβαίως δὲν παύει νὰ εἶναι Ἕλλην, βεβαίως δὲν παύει νὰ θέλῃ τὸ καλὸν τῆς πατρίδος του, τὸ μεγαλεῖον αὐτῆς, διότι ἀκριβῶς μὲ αὐτὸ ἀνετράφημεν καὶ μὲ αὐτὸ ἐγαλουχήθημεν. Θὰ ἐνθυμεῖσθε δὲ ὅτι καθ’ ἣν ἡμέραν ἡ παροῦσα Βουλὴ συνῆλθεν πρῶτος ἐξ ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως προσῆλθον. Καὶ προσῆλθον ἀκριβῶς ἀγόμενος ὑπὸ τῶν ἀρχῶν τὰς ὁποίας εἶχε θέσει ἐν τῇ πολιτικῇ του ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγός μου, διὰ νὰ δείξω ἀκριβῶς ὅτι τὸ καθεστὼς τῶν Προστατίδων Δυνάμεων, τὸ ὁποῖον ἦλθε νὰ ἐγκαθιδρύσῃ ἐν Ἑλλάδι μία ἐπανάστασις, πρῶτος ἐγὼ τὸ σέβομαι, διότι εἶναι καθεστὼς τῶν Προστατίδων Δυνάμεων. Δὲν εἶδον ὅμως ἐγὼ τότε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ πρᾶξις κατόπιν διὰ διαφόρων γεγονότων ἐπέδειξε, ὅτι ὑπάρχει ἡ ἀνάγκη συμπτώσεως μεταξὺ καθεστῶτος καὶ κόμματος φιλελευθέρων. Τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων εἶναι μία πολιτικὴ μερίς, ἡ ὁποία κυβερνᾷ τὸν τόπον αὐτὸν ὑπὸ τὸ καθεστὼς αὐτό. Διότι ἕνεκα τοῦ γεγονότος τούτου ἐπῆλθον πολλαὶ παρεξηγήσεις, ἐπῆλθον γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἴσως δὲν θὰ ἦτο ἀνάγκη κἄν νὰ δημιουργηθοῦν διότι ἐστηρίχθησαν ἁπλούστατα ἐπὶ μιᾶς παρεξηγήσεως. Πῶς ἦτο δυνατὸ νὰ φαντασθῇ τις ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον ἐναντίον Μ. Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἐδημιούργησαν τὴν Ἑλλάδα; Οὐδεὶς ὑπῆρξεν φιλανταντικώτερος, οὐδεὶς ὑπῆρξε πλέον ἀγαπῶν τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὸν μακαρίτην ἀρχηγόν μου.

§35Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀγαπῶν τὴν Γαλλίαν μπορεῖ, φιλανταντικώτερος ὅμως ὄχι.

§36Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἴσως δὲν ἐνθυμεῖσθε, κύριε Πρόεδρε. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι ὅταν ἔγινε ἡ Κυβέρνησις Θεοτόκη, δὲν ἔκαμε τίποτε ἄλλο, παρὰ ἔσπευσε νὰ ζητήσῃ τὴν βοήθειαν τῆς Ἀγγλίας. Ἦτο ἡ πρώτη πρᾶξίς του. Μὴ λησμονεῖτε δὲ κύριοι ὅτι εὗρε διαρκῶς τὴν θύραν κλεισμένην. Ἡ συνέντευξις τῆς Ἀμπατζίας τοῦ 1902 πρὸς συνεννόησιν μὲ τὴν Ρουμανίαν, σύμμαχον ἤδη, ἡ ὁποία ἦτο ἡ πρώτη ἐκδήλωσις τῆς Γερμανικῆς πολιτικῆς τοῦ μακαρίτου Θεοτόκη, ἐγένετο διὰ τίποτε ἄλλο ἢ ὡς μία πρόκλησις πρὸς τοὺς παλαιοὺς προστάτας μας οἱ ὁποῖοι μᾶς ἐγκατέλειπον. Τοὺς ἐκάμαμε μίαν πρόκλησιν διὰ νὰ δείξωμεν ὅτι πιθανὸν νὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ζητήσωμεν τὴν προστασίαν ἄλλων.

§37Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μοῦ ἐπιτρέπετε;

§38Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Εἰς σᾶς δὲν ἐπιτρέπω διότι εἰμπορεῖ νὰ νομισθῇ ὅτι τὸ κάμετε ἀπὸ προσωπικοὺς λόγους.

§39Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ....

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπει ὁ ἀγορεύων, κύριε Βελλιανίτη.

§41Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἔχομεν λοιπὸν τὸ γεγονὸς αὐτὸ, μὴ λησμονεῖτε δὲ ὅτι ὡς ἀπάντησιν εἰς ἐκείνην τὴν συνέντευξιν ἔχομεν τὴ ἀποστολὴ τοῦ Μπάουτσερ εἰς Σόφιαν. Ἡ δὲ ἀγάπη τοῦ ἀρχηγοῦ μου πρὸς τὴν Γαλλίαν ἦτο τοιαύτη, ὥστε μόνον ὁ φόβος ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν ἐν μιᾷ συγκρούσει νὰ εὑρεθῇ ἡ Ἑλλὰς ἀπομεμονωμένη, τὸν ἠνάγκασε νὰ προσανατολισθῇ εἰς μίαν πολιτικήν, ἡ ὁποία ἐξελίχθη εἰς ἄλλην μορφήν. Ταῦτα λέγω ἀκριβῶς διὰ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ, διὰ νὰ μὴ νομίσητε ὅτι ἐγὼ δὲν ἀγαπῶ τὴν Ἑλλάδα...

§42ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§43Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἤκουσα ὅτι ἐκάματε ἐξαιρέσεις σεῖς προσωπικῶς.

§44Ν. ΞΗΡΟΣ. Εἶναι ἡ πρώτη φορὰ ποῦ φαίνεσθε μετανοῶν.

§45Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Τὸ νομίζετε; Ἀπὸ σήμερον περιμένετε νὰ μὲ κρίνετε;

§46Ν. ΞΗΡΟΣ. Βεβαίως.

§47Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Δὲν ἤξευρα ὅτι εἶσθε καὶ διπλωμάτης. Αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς παρατάσεως τοῦ βίου τῆς Βουλῆς ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, κύριε, ὅτι δὲν μὲ πείθουν. Καὶ δὲν μὲ πείθουν διότι δὲν γνωρίζω βεβαίως τὰ παρασκήνια, δὲν γνωρίζω ἂν ὑπάρχουν λόγοι ἐθνικοὶ ἄλλοι, ἐκτὸς ἐκείνων τοὺς ὁποίους ἀνέφερεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Βουλὴ αὐτή, ἡ ὁποία καλεῖται νὰ κυρώσῃ Συνθήκας περιεχούσας ἐκχωρήσεις τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τῆς χώρας πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ἐκτὸς δὲ τούτου νὰ κανονίσῃ ζήτημα διεθνοῦς ἐργατικῆς νομοθεσίας ἔχει τὴν δέουσαν λαϊκὴν ἐντολήν; Ἡμεῖς εἴμεθα ἔθνος ἀριθμοῦν ἱστορίαν ὁλοκλήρων αἰώνων, μὲ παραδόσεις, μὲ δικαιώματα, καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν ἀκριβῶς ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων αἱ ἐργατικαὶ τάξεις ἠνώθησαν εἰς σωματεῖα, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προσεπάθησε νὰ δημιουργήσῃ πρὸς προστασίαν τῆς ἐργατικῆς τάξεως, ἐρωτῶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφίζωμεν ἐργατικὴν νομοθεσίαν διεθνῆ χωρὶς νὰ ἐρωτηθοῦν οἱ ἁρμόδιοι, οἱ δυνάμενοι νὰ ἔχωσι γνώμην ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, οἱ ἐργάται; Αὐτὰ εἶναι τὰ σημεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων νομίζω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παραταθῇ ὁ βίος τῆς Βουλῆς, οὐχὶ βεβαίως διὰ ζητήματα συνταγματικά. Εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς ἐπαναστάσεως. Θὰ κανονίσῃ ἡ ἐπανάστασις τὸν βίον, ὅπως αὐτὴ θέλει, ἀλλὰ ἡ Βουλὴ αὐτή, ἡ ὁποία σήμερον καλεῖται νὰ ψηφίσῃ ἐκχωρήσεις κυριαρχικῶν δικαιωμάτων πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, πρέπει νὰ ἔχῃ εἰδικὴν ἐντολὴν ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ πρὸς τοῦτο, ὅσον καὶ ἂν εἶναι τοῦτο ἐπιβεβλημένον ἐκ μιᾶς μεγάλης ἰδέας. Μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς ὅλας τὰς εὐθύνας τῶν συνταγματικῶν διαταγμάτων τὰς ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησις. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς ἐμφανίζεται ἡ Βουλή, ἡ ὁποία θὰ συμμετάσχῃ τῆς εὐθύνης αὐτῆς χωρὶς πρὸς τοῦτο νὰ ἐρωτηθῇ ὁ λαὸς, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ μόνος ἁρμόδιος νὰ παράσχῃ τοιαῦτα δικαιώματα εἰς μίαν Βουλήν, ἡ ὁποία δὲν ἐκλήθη πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτόν, διότι οὐδεὶς ἐγνώριζεν, ὅτι θὰ εἶναι τὸ τελικὸν τοῦτο ἀποτέλεσμα. Ἑπομένως χάριν τοῦ σεβασμοῦ, τὸν ὁποῖον πάντοτε ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἔδειξε πρὸς τὰς συνταγματικὰς διατάξεις, τὴν εὐθύνην αὐτῶν τῶν γεγονότων ὀφείλει ν’ ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐγὼ ν’ ἀναλάβω εὐθύνην, ὅταν ψηφίζω κάτι τι, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι νόμιμον, διότι δὲν ἔχω ἐντολὴν ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ.

§48Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Δὲν ἀξιοῦμεν καθόλου παρ’ ὑμῶν νὰ ψηφίσετε.

§49Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Τὴν γνώμην μου λέγω, κύριε Πρόεδρε. Τὸ ἴδιον ζήτημα ἐμφανίζεται. Τὸ ἴδιον ζήτημα ἐμφανίζεται ἐπὶ τῆς ἐργατικῆς νομοθεσίας. Συνέδριον ἐργατῶν ἐγένετο ἐν Βασικτῶνι, ὅπου διὰ λόγους συγκοινωνίας δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ συμμετάσχωσιν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Κυβερνήσεως.

§50Ν. ΠΟΛΙΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν εἶναι ἀληθές, ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἀντιπροσώπους.

§51Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀντεπροσωπεύετο.

§52Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἐπρόφθασαν;

§53Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Μάλιστα.

§54Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἔχω τὴν πληροφορίαν ὅτι ἐστάλη ἀντιπρόσωπος καὶ ὅτι ἕνεκα τῆς ἀπεργίας, ἡ ὁποία ἐγένετο δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ λάβῃ μέρος.

§55Ν. ΠΟΛΙΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως παρευρέθη ἀπ’ ἀρχῆς καὶ ἔλαβε λίαν ἐνεργὸν μέρος.

§56Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὁ ἀντιπρόσωπος τῶν ἐργατῶν ἦτο ἐστερημένος τοῦ κύρους τῆς ἀντιπροσωπείας.

§57Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Προκειμένου ν’ ἀναλάβῃ ἡ Βουλὴ εὐ☐ τῶν ὁποίων φρονῶ ὅτι ἔπρεπε νὰ ζητηθῇ ἡ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι εἶναι σημαντικώτατα γεγονότα τῶν ὁποίων καὶ ἡ ἔλλειψις διαμαρτυρίας θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ κριθῇ οὐχὶ ἐπιεικῶς παρ’ ἐκείνων ἐνώπιον τῶν ὁποίων θὰ ἐμφανισθῶμεν μετ’ ὀλίγον διὰ νὰ δώσωμεν λόγον τῶν πράξεών μας καὶ νὰ ζητήσωμεν ψῆφον διὰ νὰ τοὺς ἀντιπροσωπεύσωμεν ἐνταῦθα. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἐκλογῶν τὸ ἐτόνισε μόνος του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δύνανται νὰ γίνωσι μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν τῆς Τουρκικῆς συνθήκης, διατὶ νὰ μὴ γίνωσιν ἀπὸ σήμερον ἀφοῦ θὰ ψηφίσωσι καὶ οἱ ἐν ἐπιστρατείᾳ στρατιῶται, διατὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ γίνῃ μετὰ τέσσαρας μῆνας διατὶ νὰ μὴ γίνῃ σήμερον διὰ νὰ εἴμεθα καὶ ἐντὸς τοῦ Συντάγματος, ὄχι διὰ τοὺς συνταγματικοὺς λόγους, ἀλλὰ διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέφερον.

§58Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εὑρίσκετε πλέον οὐσιαστικῶς ἀνταποκρινόμενον εἰς τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας νὰ ζητήσητε....

§59Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Προκειμένου νὰ ἀναλάβῃ ἡ Βουλὴ εὐθύνας, τὰς ὁποίας δὲν ἔχει ἐντολὴν ν’ ἀναλάβῃ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν θὰ ἐπροτίμων ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπατε. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς λογοκρισίας καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου νὰ τοῦ παρατηρήσω κἄτι τι τὸ ὁποῖον τὸν παρακαλῶ νὰ μὴ τὸ παρεξηγήσῃ. Ὅταν εἰς τὰ 1910 ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν τοῦ Κράτους ἐπὶ τῇ βάσει νομοθεσίας ὑπαρχούσης, ἐπὶ τῇ βάσει ὀργανισμοῦ κρατικοῦ 80 καὶ πλέον ἐτῶν, ἑπομένως τὰ ὑπάρχοντα μέσα ἐν τῷ Κράτει ἀφεώρων μέσα ψηφισθέντα κατὰ τὸ παρελθόν, ὅταν ἀνέλαβε, λέγω τὴν ἐξουσίαν εἰς τὰ 1910 ἡ πεποίθησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἦτο τοιαύτη ἐπ’ αὐτοῦ, ὥστε, κύριοι, εἰς αὐτὸν τὸν νομὸν Κερκύρας, ὁ ὁποῖος λόγῳ τῆς ὑπάρξεως πολιτικοῦ ἀρχηγοῦ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι φιλικὰ διατεθειμένος πρὸς ἄλλην μερίδα, ἠκούομεν ἀπὸ τοὺς χωρικούς, ὅτι δὲν ἔχουν ἀνάγκην νὰ φυλάξουν τὰ πρόβατα καὶ τὰ κτήνη των, διότι τοὺς τὰ φυλάττει ὁ Βενιζέλος. Ἡ ἡσυχία, τὴν ὁποίαν εἶχε τότε ὁ τόπος ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μέτρων τῆς εἰρήνης τῶν δημιουργηθέντων μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1821 ἔργον πρὸ 86ετίας, ἐπέφερεν αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα καὶ σήμερον ἔχετε ἀνάγκην τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου; Ἔχετε ἀνάγκην ἑνὸς τοιούτου βαρυτάτου, ἐκτάκτου μέτρου, διὰ νὰ τηρήσητε ὄχι πλέον τὴν περιουσίαν τοῦ ἁπλοῦ χωρικοῦ, ἀλλὰ τὴν τάξιν, τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἐσκέφθη τις τοὐλάχιστον νὰ ταράξῃ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὑπαρχόντων νόμων. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι καὶ ἄλλοτε ἐγένετο ἀπόπειρα κατὰ τῆς ὑμετέρας ζωῆς, ὅλοι διεμαρτυρήθημεν, μάλιστα εἴχομεν φθάσει μέχρι τοῦ σημείου νὰ μὴ τὸ πιστεύσωμεν καὶ δὲν θέλω νὰ τὸ πιστεύσωμεν, διότι εἶναι κάτι τι, τὸ ὁποῖον δὲν ἐνεφανίσθη οὐδέποτε παρ’ ἡμῖν, ὅπου ἔχομεν μόνον μίαν πολιτικὴν δολοφονίαν, γενομένην ἀπὸ χαρτοπαίκτην, ἀπὸ ἔκφυλον. Εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις, ὅτι ἐγένετο συνωμοσία ἐναντίον σας, καθ’ ὑμῶν, ὁ ὁποῖος ἔχετε εἰς τὸ ἐνεργητικόν σας, ὅτι κατὰ τὸ 1912 ἐδιπλασιάσθη ἡ Ἑλλὰς καὶ σήμερον τὴν ἐμφανίζετε ἐκ νέου διπλασιαζομένην. Εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ πιστεύσητε σεῖς, ἐγὼ νομίζω, ὅτι δὲν τὸ πιστεύετε. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπῆρξαν πέριξ ὑμῶν ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι νὰ θέλωσι νὰ ἐμβάλωσι πέριξ ὑμῶν ἰδέας, ἀλλὰ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν δύναται νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ὑπῆρξε πολιτικὴ συνωμοσία ἀφορῶσα τὴν ζωὴν ἑνὸς πολιτικοῦ ἀρχηγοῦ.

§60Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζετε, ὅτι ὁ φόβος κατὰ τῆς ζωῆς μου μὲ ἀνησυχεῖ; Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ σφαῖρα δὲν μὲ διαπερᾷ, ἐὰν πυροβοληθῶ θὰ ἀλλαξοδρομήσῃ καὶ θὰ φύγῃ. Ὥστε ὅταν ἔχω τὴν πεποίθησιν αὐτὴν δὲν φοβοῦμαι.

§61Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἐθίξατε τὸ ζήτημα ὅτι ἐπατήσατε τὸ κατώφλιον τοῦ γήρατος πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ὅλος ὁ κόσμος βλέπει ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές.

§62Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εὐχαριστῶ πολύ.

§63Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Μήπως εἴπατε, ὅτι ἐπατήσατε τὸ κατώφλιον τοῦ γήρατος διὰ νὰ δείξητε ὅτι ἠδυνάτησεν ἡ πυγμὴ ὥστε νὰ ἔχητε ἀνάγκην τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου; Βεβαίως θὰ εἴπατε. Ἀλλ’ ἔρχομαι νὰ ἐρωτήσω διατὶ τὸ εἴπατε αὐτὸ τὸ πρᾶγμα; Βεβαίως δὲν ἐπατήσατε εἰς τὸ κατώφλιον τοῦ γήρατος, διατὶ ἔχετε ἀνάγκην τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχουν ὅλα αὐτὰ τὰ προσόντα, τὰ ὁποῖα εἴχατε πρὸ ὀλίγων ἐτῶν καὶ μὲ τὰ ὁποῖα ἐδιοικήσατε τὴν Ἑλλάδα. Μὴ λησμονεῖτε, κύριε Πρόεδρε, καὶ παρακαλῶ τοὺς κυρίους συναδέλφους νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἀνετράφη τουλάχιστον ἡ γενεά μας καὶ αἱ προγενέστεραι μὲ ἄλλας ἰδέας, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἀλλάξῃ ἕνας ἄνθρωπος εὐκόλως.

§64Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Ἄλλαξεν ὅλη ἡ Ἑλλάς.

§65Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ὥστε νὰ φθάσητε εἰς τὸ σημεῖον νὰ πιστεύητε εἰς τὰς παρεξηγήσεις τῶν ὀργάνων διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου. Ἐξεύρετε, ὅτι ἐκατηγορούμην ἐγὼ ὡς φιλοβούλγαρος, τὸ πιστεύετε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι εἶμαι φιλοβούλγαρος;

§66Ν. ΠΟΛΙΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Καλῇ τῇ πίστει, ὄχι.

§67Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Κακῇ τῇ πίστει;

§68Ν. ΠΟΛΙΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Καλῇ τῇ πίστει ὄχι, ἐν ἀγνοίᾳ.

§69Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Συνεζήτουν μετὰ Ἐφέτου, ὄχι μὲ τὸν πρῶτον τυχόντα, συνεζήτουν ὄχι πολιτικά, διότι δὲν συζητῶ πολιτικὰ πολύ, συνεζήτουν τὴν ἱστορίαν ἑνὸς μικροῦ βιβλίου ποῦ εἶχε δημοσιευθῇ καὶ τὸ ὁποῖον γνωρίζετε καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου εὑρέθη ἐφέτος ἀνώτερος δικαστής, ὁ ὁποῖος διέστρεψεν εἰς τοιοῦτον σημεῖον τοὺς λόγους μου, ὥστε νὰ μεταβιβασθῶσιν εἰς τρίτον πρόσωπον καὶ νὰ μὲ παραστήσωσιν ὡς φιλοβούλγαρον καὶ νὰ μὲ καταγγείλωσιν εἰς τὸ στρατοδικεῖον ὅτι ἐνδιαφέρομαι διὰ τοὺς Βουλγάρους καὶ κατὰ συνέπειαν ἤμην μηνυτέος ἐπὶ δυσμενείᾳ τοῦ καθεστῶτος.

§70Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Δηλαδὴ ἀποδοκιμάσατε τὴν πολιτικὴν τοῦ 1916–1917.

§71Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ περιμένητε αὐτό. Καὶ ἐπειδὴ ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μὲ ἐγνώριζε πολὺ καλὰ καὶ τὸ βιβλίον μου, ἐφρόντισε καὶ ἡ κατηγορία ἐματαιώθη. Ἀλλὰ τὶς γνωρίζει ὅλους τοὺς καταδιωκομένους;

§72Ν. ΞΗΡΟΣ. Ἀλλὰ τὶ πταίουν τὰ ὄργανα αὐτὰ ὅταν καταγγέλουν ὡρισμένα γεγονότα;

§73Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ποῖος εἶναι ὁ Ἐφέτης διὰ νὰ ἴδωμεν τὴν διανοητικότητά του;

§74Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Δὲν ἐνδιαφέρει τὸ ὄνομα. Εἶναι δικαστὴς αὐτὸς παρερμηνεύσας τοιαῦτα γεγονότα ἱστορικὰ τὰ ὁποῖα ἐδημοσιεύθησαν εἰς βιβλίον.

§75Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θὰ ἐπλανήθη.

§76Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τὸν γνωρίζει καὶ ἐκράτησε τὴν μήνυσιν. Βεβαίως αὐτὸς εἶνε τοὐλάχιστον λίαν ἀπρόσεκτος καὶ χρειάζεται προσοχή.

§77Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Σᾶς βεβαιῶ ὅτι εἶναι δικαστὴς ἐντιμώτατος καὶ ἄριστος. Ἐὰν διέστρεψε τὰ πράγματα ἐκ κακῆς ἀντιλήψεως, δὲν γνωρίζω.

§78Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι εἶναι ἔντιμος. Ἐπιμένω ὅμως ὅτι εἶνε, ὡς ἄγω εἶπον· καίτοι δυνατὸν νὰ εἶνε, ὅπως τὸν παριστάνετε.

§79Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Ἐγὼ δὲν ἐνθυμοῦμαι ἐὰν εἶδον τὴν ἔκθεσιν τοῦ δικαστοῦ περὶ οὗ ὁμιλεῖτε, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι μοῦ ἀνεφέρθη ἐμμέσως παρ’ ὑμῶν περὶ τῆς ὑποθέσεως. Ὁμολογῶ ὅτι, τότε μελετήσας τὴν ἔκθεσιν εἶδον ὅτι πρόκειται περὶ παρερμηνείας. Ἐνόμιζα ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμένον νὰ γείνῃ δίωξις βουλευτοῦ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐκθέσεως.

§80Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ὥστε βλέπετε, ὅτι πρόκειται περὶ παρερμηνείας, ἀλλὰ οὔτε παρερμηνεία ἐπιτρέπεται νὰ κάμῃ δικαστὴς ἀνώτερος.

§81Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ποῖος Παρίστατο εἰς τὴν συνομιλίαν αὐτήν;

§82Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Εἴμεθα οἱ δύο ὁλομόναχοι τὸ βράδυ εἰς τὰς δέκα εἰς τὸ ξενοδοχεῖον Πατρῶν. Ἀνέφερα τὸ ἐπεισόδιον διὰ νὰ εἴδητε εἰς ποίας χεῖρας εὑρίσκεται ἡ καταδίωξις τῶν πολιτῶν. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ αὐτὴ ἡ κατάστασις, νὰ κινδυνεύῃ τις νὰ ὁμιλήσῃ καὶ νὰ μὴν παρερμηνευθῇ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνεται σοβαρῶς λόγος ὅτι ὁ στρατιωτικὸς νόμος πρέπει νὰ ὑφίσταται ἵνα ὑπάρχῃ γαλήνη ψυχῆς. Ἵνα ὑπάρχῃ τοιαύτη ἡσυχία πρέπει ν’ ἀρθῇ ὁ στρατιωτικὸς νόμος, διότι ἡ λογοκρισία εἶναι ἄμεσος συνέπεια τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου. Ἀπαντῶν εἰς ὅτι εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργός, θέτω εἰς αὐτὸν τὸ ἐρώτημα· ἆραγε ἔπρεπε κατὰ τὴν ἀρχαιότητα νὰ κλείσωμεν τὸν ναὸν τῆς Ἀρτέμιδος ἐν Ἐφέσῳ καὶ νὰ μὴν ἐπιτρέψωμεν τὴν εἴσοδον οὐδενὸς διὰ ν’ ἀποφύγωμεν τὴν πυρπόλησιν τοῦ Ἡροστράτου, οὕτω καὶ σήμερον κλείετε τὸν ναὸν τῆς ἐλευθερίας, ἀπαγορεύετε τὴν ἐν αὐτῷ μυσταγωγίαν, ὅπως πρὸ αἰώνων συνήθισεν ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ἐπὶ τῇ προφάσει, ὅτι φοβεῖσθε νέον Ἡρόστρατον. Φυλάγετε ἁπλῶς τὸν λαόν, μὴν τὸν κλείετε ὅμως. Πρέπει νὰ καταλύσωμεν τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ διότι θὰ εὑρεθῇ εἷς ὁ ὁποῖος πιθανὸν δὲν θὰ ἔχῃ συνείδησιν τῶν ἐλευθεριῶν αὐτῶν, ποῦ εἶναι τὰ ὄργανα τὰ ὁποῖα θὰ προστατεύσωσι τὰς ἐλευθερίας. Δὲν νομίζω σοβαρὸν τὸ τοιοῦτον ἐπιχείρημα, ὅτι ἡ λογοκρισία καὶ ὁ στρατιωτικὸς νόμος πρέπει νὰ ἐξακολουθήσωσιν, διότι αὐτὰ τοὐναντίον ἀντὶ γαλήνης διαταράσσουσι τὸν λαόν. Ἐπαναλαμβάνω δὲ ὅτι εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Ψαρρῶν, ὅτι αὐτὰ ἐκφαυλίζωσι τὸν λαόν, ὁ ὁποῖος ἀνατρεφόμενος μὲ αὐτὰς τὰς ἰδέας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὸ ἐγγὺς καὶ εἰς τὸ ἀπώτερον μέλλον τοὺς ἄνδρας τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην τὸ Ἔθνος.

§83Ν. ΞΗΡΟΣ. Ὁ λόγος τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἐδημοσιεύθη· καὶ εἶναι γνωστὰ πλέον τὰ ἐπιχειρήματά του. Δὲν εἴδαμεν ἕως τώρα νὰ τοῦ ἀνερέσητε κανέν.

§84Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι αὐτὸ κάμνω, δὲν εἶμαι δὲ ἔνοχος ἐγὼ διὰ τὴν ἰδικήν σας ἀντίληψιν. Ἀκόμη προσθέτω, ὡς εἶπε καὶ ὁ κύριος βουλευτὴς ἐκ Ψαρρῶν, τοὐλάχιστον διὰ τὰ ἀδικήματα διὰ τὰ ὁποῖα εἶναι ὑπεύθυνος ἡ Κυβέρνησις ἡ κατέχουσα τὴν ἀρχήν, ὅταν ἦλθεν ὁ Ὕπατος Ἁρμοστής τῶν Προστατίδων Δυνάμεων καὶ ἡ τότε Κυβέρνησις δὲν ἐφρόντισε νὰ ἀμνηστευθοῦν, δι’ αὐτὰ δὲν νομίζετε ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἐξαίρεσις; Ἐγένοντο ὑπὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον τὰ ἐπροστάτευσεν, ὅταν δὲ ἦλθεν ἄλλο καθεστὼς καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ ὁποία διεπραγματεύθη τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν δὲν ἐφρόντισεν εἴτε ἐξ ἀμελείας εἴτε ἐξ ἄλλου λόγου νὰ λάβουν ἀμνηστείαν, αὐτὰ πρέπει νὰ τιμωρηθοῦν; Εἶναι ἄδικον διότι εἶναι καὶ τυπικὰ ἀδικήματα, καὶ ἐὰν ἐφρόντιζεν ἡ τότε Κυβέρνησις δὲν θὰ κατεδιώκοντο. Δὲν ἀναφέρω τὰ κοινὰ ἀδικήματα, διότι εἰς αὐτὰ δὲν ὑπάγονται τὰ πολιτικὰ διὰ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ γίνῃ ἐξαίρεσις.

§85Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Ἔχομεν πουθενὰ περίπτωσιν πολιτικῶν ἐγκλημάτων καὶ ὄχι ποινῶν;

§86Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Ἐὰν πρόκειται διὰ τὸν Γιάνναρον, βεβαίως πρέπει νὰ γείνῃ ἐξαίρεσις. (Γέλωτες).

§87Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Νὰ τὰ διακρίνητε.

§88Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ διὰ πολιτικὰ ἀδικήματα. Ἐπίσης προκειμένου περὶ τῆς τελευταίας συνωμοσίας καὶ τῶν προϋποθέσεων ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται, βεβαιῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸν διευθύνοντα ὅλην αὐτὴν τὴν καταδίωξιν καθὼς καὶ τὴν Βουλὴν ὅτι ἐξωθίσθησαν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι δὲν διέπραξαν οὔτε μίαν ἀδικίαν. Εἶναι δίκαιον; Ἅμα πῆτε αὐτὰ τὰ πράγματα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὁ ὁποῖος εἶναι ἐκ τῶν ἐγκριτωτάτων δικηγόρων, θὰ σᾶς ἀπαντήσῃ μὲ τὰ ἄρθρα τῆς πολιτικῆς δικονομίας. Ἀλλὰ μὲ τὰ ἄρθρα τῆς Πολιτικῆς καὶ Ποιν. Δικονομίας δὲν λύονται τὰ ζητήματα αὐτά, διότι πρόκειται περὶ ὅλως ἐξαιρετικοῦ μέτρου, τὸ ὁποῖον δίδει τὸ δικαίωμα εἰς ἓν οἱονδήποτε ὄργανον τῆς Ἀστυνομίας νὰ συλλαμβάνῃ καὶ νὰ ἐξορίζῃ διότι ὑπάρχει μία ὑπόνοια μὴ ἀποδεικνυομένη, μὴ ἐπιβεβαιουμένη. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν πρέπει νὰ μὴ σπεύδῃ, ἀλλὰ νὰ ἐξετάζῃ πρότερον κατὰ πόσον ἡ πρᾶξις εἶναι ἄδικος. Νομίζω, ὅτι αὐτὸ ὑπερβαίνει πᾶν ὅριον, ὅριον τὸ ὁποῖον, βεβαίως, ἐὰν ἦτο εἰς γνῶσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θὰ ἐγένετο. Δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀπελαύνωνται ἄνθρωποι ἀθῶοι τελείως. Δὲν ὁμιλῶ βεβαίως περὶ ἐκείνων τῶν ὁποίων ὑπάρχουν στοιχεῖα κατηγορίας, ἀλλὰ προκειμένου περὶ ἀθώων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουσιν εἴδησιν, οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζουσι τίποτε, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνεμίχθησαν εἰς τίποτε, νὰ ἐξορίζωνται, διότι τυχὸν εἶχον ἐξορισθῆ εἰς περασμένην ἐποχήν, βεβαίως δὲν εἶναι δίκαιον.

§89Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Ἀπὸ τὴν Χαλκίδα προχθὲς διὰ τὴν συνωμοσίαν ἐξωρίσθησαν μετὰ τῶν ἄλλων ἀποτάκτων ἀξιωματικῶν καὶ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ 4ου Σώματος, καὶ 10 πολῖται πρώην κατηγορηθέντες διὰ τὰ ἐπιστρατικά, ἀμνηστευθέντες δὲ καί, μηδὲν πράξαντες. Οὗτοι ἐξωρίσθησαν εἰς τὴν Μῆλον. Τὸ ὅτι δὲ ἐξωρίσθησαν ἀδίκως ἐμφαίνεται ἐκ τοῦ ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διὰ τηλεγραφήματός του τοὺς ἀνεκάλεσε προχθὲς ἀπὸ τὴν Μῆλον.

§90Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Θὰ εἶχον νὰ ἀπευθύνω πρὸς ὑμᾶς ἓν ἐρώτημα. Ὑποτεθήστω ὅτι εἶσθε Ὑπουργὸς, εἴχατε δὲ ἀκόμη καὶ ἐλεγχθῆ ἐπὶ ὑπερβολικῇ ἐπιεικείᾳ πρὸς ἐκείνους τῶν ὁποίων ἡ προτέρα διαγωγὴ παρεῖχεν ὑποψίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ ἐνεργειῶν ἀνατρεπτικῶν τοῦ καθεστῶτος, εἰς στιγμὰς δὲ τοιαύτας ἐν τῇ συναισθήσει τῆς εὐθύνης τὴν ὁποίαν ὀφείλατε νὰ εἴχατε ὡς Ὑπουργός, εὑρίσκεσθε ἀπέναντι μιᾶς ἀνακαλύψεως συνωμοσίας ὅπως αὐτή, ὅλα δὲ τὰ τεκμήρια σᾶς ἐπεδείκνυον ὅτι ὑπάρχει γενικὴ κίνησις, γενικὴ συνεννόησις ὅλων τῶν ἀποτάκτων τούτων, σᾶς ἔλεγον δὲ ὅλαι αἱ ἁρμόδιαι ἀρχαὶ αὐτό, σᾶς ἐρωτῶ τί θὰ ἐκάματε καὶ ποῖον τὸ πρῶτον μέτρον τὸ ὁποῖον ὀφείλατε νὰ λάβητε; Τί νομίζετε ἐκάμαμεν ἡμεῖς;

§91Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Δὲν ἐξεδιώξατε ἀποτάκτους μόνον.

§92Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Ὑπῆρξα τόσον φειδωλὸς. Δὲν ἐνηργεῖτο δὲ συνεννόησις μόνον μεταξὺ ἀποτάκτων. Ὑπῆρξε τόση ἐπιφυλακτικότης καὶ ἐκινδύνευσα τόσον βάρος εὐθύνης, ὥστε κατὰ τὰς πρώτας τέσσαρας ἡμέρας νὰ μὴ γνωσθῇ οὔτε γρῦ περὶ τῆς ἐνεργείας ἐκείνων, καὶ περὶ τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ αὐτὸς ἀνέλαβα τὴν εὐθύνην νὰ μὴ γίνωσι συλλήψεις οὔτε ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ἐβάρυνον αἱ πρῶται ἐνδείξεις, αἱ πρῶται ἀποδείξεις ἐνοχῆς εἰς τοιαύτην καταχθονίαν, κακοῦργον συνωμοσίαν. Καὶ αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι συνελήφθησαν, συνελήφθησαν πότε φαντάζεσθε; Ὅταν οἱ προσυλληφθέντες μᾶς εἶπον ὅτι αὐτοὶ εἶναι οἱ ἀρχηγοί μας καὶ μᾶς ὡμολόγησαν τὰ πάντα, τότε καὶ μόνον διετάχθη ἡ σύλληψις καὶ ἐκείνων τοὺς ὁποίους ἀπὸ μηνῶν ἠκούομεν ὅτι εὑρίσκονται ἐπὶ κεφαλῆς τοιαύτης συνωμοσίας. Ποῖον ἦτο τὸ πρῶτον μέτρον τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία ἔχει τὴν εὐθύνην; Οὐδέποτε διὰ κινδύνους τοιούτων γεγονότων ὄχι ἐγὼ σήμερον καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐν συνόλῳ, ὄχι σήμερον ἀλλὰ ἀπὸ διετίας, ὅτε ὑπῆρχον πολλοὶ καὶ μεταξὺ Φιλελευθέρων οἱ πράγματι φοβούμενοι καὶ εὐλόγως φοβούμενοι, ὅτε ὑπῆρχον οἱ τρομοκρατούμενοι καὶ εὐλόγως τρομοκρατούμενοι, οὐδέποτε ἐπιστεύθη ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφανισθῇ κίνδυνος ἱκανὸς νὰ κλονίσῃ τὸ καθεστώς. Καὶ ἐὰν πρὸ διετίας ἦτο τόση ἡ πεποίθησις, ὁπότε ἀκόμη εὑρισκόμεθα εἰς τὰς ἀρχὰς τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς ἑνότητος τοῦ Κράτους εἰς τὸ ἔργον τῆς ἐξελίξεως τῆς πολεμικῆς ἡμῶν πολιτικῆς διὰ τοῦ Κράτους τοῦ ἑνιαίου, ὁπότε ἄγνωστα ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα ὄχι κἂν τῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ καὶ τοῦ πολέμου ἐν τῷ συνόλῳ, ἐὰν τότε δὲν εἴχομεν φόβον, διότι δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἔχωμεν, διότι ἔπρεπε νὰ εἴμεθα ἁψίδεοι τῆς ψυχολογίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἔπρεπε νὰ εἴχωμεν πέσει ἐκ τοῦ Ἄρεως Κυβερνῆται διὰ νὰ φαντασθῶμεν ὅτι διέτρεχε φόβον τὸ καθεστώς, ἐὰν τότε δὲν εἴχομεν φόβον, ἐφαντάσθη κανεὶς ὅτι ὁ φόβος μᾶς παρεκίνησεν εἰς διαταγὰς κάπως αὐθαιρέτους. Ἀλλ’ ὅταν εὑρέθημεν ἀπέναντι τοιαύτης συνεννοήσεως, γενικῆς συνεννοήσεως, πρῶτον μέτρον τὸ ὁποῖον ὤφειλον νὰ λάβωσιν αἱ Ἀρχαὶ ἦτο ἡ διαταγὴ ἀπελάσεως, ὅταν δὲ αἱ κατὰ τόπους Ἀρχαὶ ἀνέφερον εἰς σᾶς ὡς Ὑπουργόν, δι’ αὐτὸ ἀντιστρέφω τὸ ἐρώτημα καὶ τὸ θέτω εἰς ἡμᾶς παρακαλῶ νὰ ὑποθέσητε τὸν ἑαυτόν σας Ὑπουργὸν, ὅταν αἱ ἀρχαὶ σᾶς ἔλεγον προτείνω νὰ φύγῃ ὁ Α. ἢ Β. τοὺς ὁποίους σεῖς δὲν ἐγνωρίζατε, θὰ ἐτολμᾶτε νὰ ἐνεργήσητε τὸ πρῶτον ἀνακρίσεις ποῖοι ἦσαν οἱ Πρόεδροι ἐπιστράτων, πόσοι οἱ ἐπίστρατοι, ποῖοι οἱ ἀρχιεπίστρατοι, ποῖοι ὑπῆρξαν τοιοῦτοι καὶ τότε νὰ ἐπιτρέψητε τὴν ἀπέλασιν; Τί δὲ ἐγένετο; Ἐν συνεννοήσει τῶν Ὑπουργῶν, ἐκείνων ἐξ ἡμῶν οἱ ὁποῖοι εἴμεθα ἁρμόδιοι πρὸς τὸ ἔργον τοῦτο, τὸ ἀρκετὰ δυσάρεστον, τί ἐγένετο; Εἴπομεν θὰ γίνωσιν αἱ ἀπελάσεις, ἐν τῷ μεταξὺ δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ ἐρευνῶμεν τὰ πράγματα κατὰ πόσον ἐνέχονται ἄλλοι. Ἐγὼ αὐτὸς δὲν ἐδίστασα νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐγὼ αὐτὸς θεωρῶ πολὺ φυσικόν, προκειμένου καὶ περὶ τῶν ἀποτάκτων, ὅτι ὅλοι οἱ ἀπότακτοι καὶ ὅσοι δὲν συμμερίζονται τὴν λογικότητα τῆς τοιαύτης ἐνεργείας τοῦ κινήματος, θεωρῶ φυσικὸν καὶ οὗτοι νὰ ἐφάνησαν στέργοντες καὶ ἑπομένως ὅτι συμπράττουσιν. Ἐν τούτοις εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπόκειται νὰ κρίνῃ μέχρι τίνος ὁρίου ἐξικνεῖται ἡ εὐθύνη ἑνὸς ἑκάστου ἐκ τῶν ἀποτάκτων, νὰ εἶσθε δὲ βέβαιος ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐφάνη τόσον ἐπιεικής, ἡ Κυβέρνησις οὐδέποτε ἐσκέφθη μεταχειριζομένη τὸν στρατιωτικὸν νόμον νὰ πιέσῃ καὶ νὰ τυραννήσῃ. Γνωρίζετε δὲ τὴν ψυχολογίαν τῶν φιλελευθέρων, ἡ ὁποία ἀπεδείχθη ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς. Οἱ Κωνσταντινικοὶ πρίν, καὶ οὐχὶ μόνον οἱ Κωνσταντινικοί, οἱ Ἀντιβενιζελικοί, γνωρίζετε τί ἔκαμνον; Προεκάλουν, ἐξηρέθιζον εἰς ὕβρεις, εἰς διαρπαγάς, εἰς λεηλασίας ἐναντίον τῶν φιλελευθέρων, ἐνῷ οἱ Φιλελεύθεροι ἐκίνουν πάντα λίθον ὑπὲρ τῶν πρώτων διωκτῶν των. Αὐτὴ εἶναι ἡ ψυχολογία τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, αὐτὴ δὲ κατ’ ἀνάγκην εἶναι καὶ ἡ ψυχολογία τῆς Κυβερνήσεως, ψυχολογία τὴν ὁποίαν ἐξεδήλωσε πάλιν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καθ’ ἣν ὡμίλησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§93Κ. ΣΟΚΚΟΛΗΣ. Ὁ παραλληλισμὸς τὸν ὁποῖον ἐκάματε βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ ὡς συνέπειαν τὸ ὅτι, ἐπειδὴ ἐπὶ τοῦ παλαιοῦ καθεστῶτος ἔγιναν ἀδικίαι, ἔγιναν καταδιώξεις, πρέπει νὰ γίνωσι καὶ σήμερον. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ ὅτι πρέπει νὰ ἐξακολουθῆτε καὶ ὑμεῖς τὸν τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι τὸν ἴδιον. Γνωρίζω τὰ νόμιμα ἀξιώματα. Δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀδικήσητε ἕνα ἀθῶον ἐπὶ τῇ ὑποψίᾳ, δὲν θέλω νὰ εἴπω ἐπὶ τῇ προφάσει, ἐπὶ τῇ ὑποψίᾳ ὅτι εἶναι πολλοὶ ἔνοχοι. Διατὶ δίδετε τόσην ἀκλόνητον ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ ὄργανά σας τὰ ὁποῖα σᾶς λέγουν ὅτι ὁ τάδε εἶναι συνωμότης. Ἐδόσατε τόσην μεγάλην ἐμπιστοσύνην ὥστε νὰ μὴ φοβῆσθε, ὅτι οὕτω πράττοντες προβαίνετε εἰς ἀδικήματα. Δὲν σώζει τὰ ἀδικήματα, ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἔγιναν ὁ παραλληλισμός.

§94Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων ἐλέγχεται διὰ τὴν ἐπιείκειάν της.

§95Κ. ΣΟΚΚΟΛΗΣ. Αὐτὸ ζητῶ καὶ ἐγώ. Θέλω ἀκριβῶς νὰ γίνῃ δικαιοσύνη. Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔκαμε κάτι τι νὰ τιμωρῆται ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιάνετε τὸν κόσμον νὰ τὸν ἀπελαύνητε ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι εἶναι συνωμότης χωρὶς νὰ εἶναι, χωρὶς νὰ ἔχῃ εἴδησιν.

§96Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Σᾶς εἶπε τοὺς λόγους ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος.

§97Κ. ΣΟΚΚΟΛΗΣ. Δὲν μὲ ἔπεισεν. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω καὶ παρακαλῶ ὅπως ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἀντελήφθη τὴν κατάστασιν ἐκ τοῦ πλησίον μεταβάλῃ ἐπὶ τὸ δικαιώτερον καὶ ἐὰν θέλητε καὶ ἐπὶ τὸ ἐπιεικέστερον σκέψεις, καὶ ἀλλάξῃ τὸ κείμενον τῶν δηλώσεων, τὰς ☐ ἀρχίσῃ τοὐλάχιστον νὰ ἀποδίδηται ἡ δικαιοσύνη, διότι περὶ δικαιοσύνης πρόκειται ὅταν ἀθῶοι ἄνθρωποι συλλαμβάνονται καὶ ἀπελαύνονται καὶ ὅταν ἀποδοθῇ ἡ δικαιοσύνη διὰ νὰ μὴ καταδιώκωνται ἀθῶοι τότε νὰ σκεφθῆτε καὶ περὶ τῶν ἐνόχων. Πρὸ παντὸς ἀποδόσατε τὴν γαλήνην εἰς τὴν χώραν.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σίδερης ἔχει τὸν λόγον.

§99Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπενθυμίσω εἰς ὑμᾶς τὴν ἔννοιαν καθ’ ἣν ἐννοῶ, καὶ ὑφ’ ἣν ἀσκῶ ἐγὼ τὴν ἀντιπολίτευσιν. Εἶναι γνωσταὶ αἱ ἰδέαι μου, ἡ ἰδεολογία μου, καὶ τὸ κόμμα εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκω. Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἔχω ὑποχρέωσιν συνειδήσεως νὰ μὴ ἀφήσω ἀδιαμαρτύρητον ἢ τοὐλάχιστον ἄνευ ἀντιρρήσεων τὰς δηλώσεις τὰς ὁποίας ἔκαμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ μάλιστα προσεκλήθημεν εἰς τὸ νὰ ὑποβάλωμεν τὰς ἀντιρρήσεις τὰς ὁποίας ἔχομεν. Νομίζω ὅτι ἡ ὅλη συζήτησις ἡ ὁποία διεξήχθη τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ μάλιστα ὅπως ἤρχισεν αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, περιωρίσθη μόνον εἰς νομικὰς ἀντιρρήσεις περὶ τῆς παρατάσεως τοῦ βίου τῆς Βουλῆς, περὶ τῆς παρατάσεως τῆς λογοκρισίας καὶ τοῦ Στρατιωτικοῦ νόμου, ἐνῷ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο πρέπει ν’ ἐξετασθῇ ὄχι ἀπὸ τῆς νομικῆς του ἀπόψεως ὄχι ἐὰν καὶ κατὰ πόσον συντρέχωσιν οἱ νομικοὶ ὅροι οἱ ἐπιτρέποντες τὴν παράτασιν τοῦ βίου τῆς Βουλῆς ἢ τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου καὶ τῆς λογοκρισίας, ἀλλὰ ὅτι ἔπρεπε νὰ κριθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπὸ τῆς πολιτικῆς του σημασίας. Εὑρισκόμεθα ἀπὸ τὸ 1917 πρὸ μιᾶς ἐπαναστάσεως, ἐπαναστάσεως ἔργῳ, ἐπαναστάσεως μιᾶς μειονοψηφίας τῆς χώρας, διότι ἀσφαλῶς, αἱ ἐπαναστάσεις ἐνεργοῦνται ἀπὸ μειονοψηφίας.

§100Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν δὲν πρόκειται περὶ μειονοψηφίας. Κάθε ἄλλο καὶ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε ἀμέσως νὰ σᾶς διακόψω. Δὲν εἶναι ἐπανάστασις τὴν ὁποίαν ἔκαμε μία μειονοψηφία, εἶναι ἐπανάστασις ἡ ὁποία ἐγένετο καθ’ ἑνὸς Βασιλέως ὁ ὁποῖος κατεπάτησε τὸ πολίτευμα, ἐσφετερίσθη πᾶσαν ἐξουσίαν ἐπικαλούμενος τὰς ἰδιαιτέρας σχέσεις του μὲ τὸν Θεόν, διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν προσωπικήν του πολιτικήν. Τὸ ἔθνος ἐξηγέρθη τότε διὰ νὰ καταρρίψῃ τὸν δεσποτισμόν. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἐπαναστάσεως μειονοψηφίας· ἐπρόκειτο περὶ ἀμύνης περὶ τῶν ἰδεῶν του τῶν πολιτικῶν καὶ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ὑπὲρ τῆς ὁποίας κατεπάτη ὁ Βασιλεὺς ἐξ ἀφορμῆς τῶν σχέσεών του μὲ τὸν Θεόν. (Χειροκροτήματα).

§101Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἂν δέχησθε ὅτι ἡ διαίσθησίς σας εἶναι ὅτι ἡ πλειονοψηφία τοῦ λαοῦ θέλει ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικήν, εἰς τὴν ὁποίαν τὸν ἄγετε, τότε ἔχετε δίκαιον, τὸ ὁμολογῶ.

§102Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἔχω περὶ αὐτοῦ ὅλας τὰς ἀποδείξεις. Κατὰ Μάϊον εἴχομεν ἐκλογὰς αἱ ὁποῖαι, καθὼς γνωρίζετε, ἔγιναν ἐν ἀπουσίᾳ ἐμοῦ διὰ γνωστοὺς λόγους καὶ ὁ λαὸς ἐπεκύρωσε τὴν πολιτικὴν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐγένετο νέα διάλυσις τῆς Βουλῆς καὶ ὁ λαὸς ἐψήφισε κατὰ τρόπον, ὅστις ἐνεδείκνυεν ἄλλη μιὰ φορὰ τὰ ἴδια πράγματα. Πῶς λοιπὸν ἔχετε ἀμφιβολίαν ὅτι ὁ λαὸς ἐπεθύμει τὴν πολιτικὴν αὐτῶν; Καὶ νομίζετε ὅτι θὰ εἶχον τὸ θάρρος νὰ κάμω ὅσα ἔκαμα ἐὰν δὲν εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι στηρίζομαι εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ;

§103ΑΡ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐγὼ θὰ σᾶς ἀνεγνώριζα τὸ θάρρος καὶ δυνάμει τῆς ἠθικότητος τοῦ ἀγῶνος.

§104Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶχον τὴν πεποίθησιν καὶ ὄχι καὶ τὴν πεποίθησιν, εἶχον τὴν ἀπόδειξιν ὅτι στηρίζομαι εἰς τὸν λαόν.

§105Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Εἴχατε τὴν πεποίθησιν καὶ ἐγὼ τὸ δέχομαι ἀλλ’ ὁπωσδήποτε σᾶς λέγω ὅτι αἱ ἐκλογαί, αἱ τελευταῖαι, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο πολιτικῶς, ἐνεδείκνυον ὅτι δὲν εἶσθε τὸ κόμμα τὸ πλειονοψηφοῦν.

§106Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εὑρισκόμεθα ἐνώπιον μιᾶς καταπατήσεως τοῦ πολιτεύματος, ἀπέναντι μιᾶς τυραννίας.

§107Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δέχομαι τὸ ἁμαρτωλὸν τῶν ἐκλογῶν· πάντως ὅμως ἐπρόκειτο περὶ ἐκλογῶν.

§108Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ συγχωρεῖτε· καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον μόλις πρὸ ἓξ μηνῶν εἶχεν ἐξέλθει τῶν ἐκλογῶν μὲ πλειονοψηφίαν ἰσχυράν, ἐδήλου ὅτι αἱ ἐκλογαὶ τὰς ὁποίας σκέπτεσθε νὰ κάμετε εἶναι τερατωδία, διότι ἔχετε 370.000 ὑπὸ τὰ ὅπλα καὶ ἐξεύρομεν τὶ σκέπτεσθε νὰ κάμητε, νὰ δώσητε ἀδείας εἰς τοὺς φίλους σας καὶ περιορίσητε εἰς τοὺς στρατῶνας τοὺς ἰδικούς μας· ἑπομένως δὲν προσερχόμεθα εἰς τὰς κάλπας. Καὶ ἅμα ὡς ἐτίθετο τὸ ζήτημα οὕτω, ἦτο ἑπομένως ὅτι θὰ ἀντετασσόμεθα διὰ τῆς βίας κατὰ τῆς καταπατήσεως τοῦ πολιτεύματος. Κατεκρίθην μάλιστα, διότι δὲν ἔκαμον ἀμέσως τὴν ἐξέγερσιν καὶ ἀπήντησα ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐξεγερθῶμεν, διότι τῶν Βουλγάρων εὑρισκομένων εἰς τὰ σύνορα, θὰ ἔδιδεν ἡ ἐξέγερσις ἀφορμὴν εἰσόδου εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ ὅλη ἡ δρᾶσίς μου θὰ κατεκρίνετο ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰς τὸν ὁποῖον θὰ ἔλεγαν: νὰ ὁ Βενιζέλος, ἂν εἶχεν ὑπομονὴν καὶ δὲν ἔκαμεν τὴν ἐξέγερσιν, θὰ προελαμβάνετο ἡ εἰσβολὴ καὶ ἑπομένως ὅσα ἐγίνοντο κατόπιν· εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν ἐξ αἰτίας τοῦ ἐπαναστατικοῦ καθεστῶτος θὰ ἐρρίπτοντο εἰς βάρος μου. Τὴν ἐξέγερσιν τὴν ἔκαμα ἀργότερον, ὅταν ἐπῆγαν οἱ Σύμμαχοι εἰς τὴν Μακεδονίαν, ἀλλ’ ἦτο φανερὸν ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐδηλώσαμεν ὅτι δὲν πηγαίνομεν εἰς τὰς ἐκλογὰς διότι τὰς θεωροῦμεν παρωδίαν ἐτίθετο πλέον τὸ ζήτημα μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ δεσποτισμοῦ τοῦ ἐκμανέντος.

§109Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐγὼ οὐδέποτε ἠθέλησα νὰ δικαιολογήσω τὰς ἐκλογάς· τοὐναντίον ἐφ’ ὅσον ἐξηρτᾶτο ἀπὸ ἐμὲ ὡς πολιτευόμενον, ὡς ὑποψήφιον, προσῆλθον καὶ ἐδήλωσα ὅτι πρέπει ν’ ἀπόσχωμεν ἀπὸ τὰς ἐκλογάς. Ἐν πάσῃ ὅμως περιπτώσει πρόκειται περὶ μιᾶς μεταβολῆς, ἂν θέλετε οὕτως, ἀνωμάλου, παρανόμου, βιαίας πάντως μεταβολῆς.

§110Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως.

§111Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. .. ἥτις ὅμως διὰ νὰ κυρωθῇ ἀπὸ τὸν λαὸν νομίμως, νομοτύπως, οὕτως εἰπεῖν, θὰ ἔπρεπε νὰ προσέλθητε εἰς νέας ἐκλογάς. Διὰ τοῦτο καίτοι μὴ ἰσχυριζόμενος ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ καλέσητε τὴν Βουλὴν τῆς 31 Μαΐου ἢ ὅτι ἔπρεπε νὰ καλέσητε τὴν ἄλλην Βουλήν, ὅπως λέγουν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι, ἐν τούτοις ἔσπευσα νὰ διαμαρτυρηθῶ καὶ νὰ εἴπω, ὅτι τὸ ταχύτερον πρέπει νὰ προκηρύξητε ἐκλογάς, ὅταν δὲ τότε ἔλεγον τοῦτο βεβαίως τώρα εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τὴν παράτασιν τοῦ βίου τῆς Βουλῆς. Ὁπωσδήποτε διὰ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸν κανονικὸν βίον νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται ἡ ταχυτέρα ἐνέργεια ἐκλογῶν, τοσούτῳ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἐφρόνουν, ὡς ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἀναπτύξω ἄλλοτε, ὅτι καὶ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα εἶναι ἐν ἐκκρεμότητι, καὶ ἐννοεῖτε πῶς ἐννοῶ ἐγὼ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, καὶ πῶς τὸ ἐννοοῦν οἱ ἄλλοι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ πρέπει νὰ σπεύσωμεν εἰς ἐκλογὰς καὶ μάλιστα Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὅπως συντάξῃ τὸ Ἔθνος τὸ πολίτευμα κατὰ τὰς πλέον προοδευτικὰς ἰδέας, αἵτινες κρατοῦν σήμερον καὶ τὰς ὁποίας παρακολουθεῖ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὁ ὁποῖος δὲν ἔμεινε ὀπίσω ἀπὸ τοὺς λαοὺς τοὺς ἄλλους. Ἵνα ἐπανέλθωμεν, λέγω, εἰς τὸν κανονικὸν βίον, εἶναι ἀναγκαῖον νὰ προβῶμεν εἰς ἐκλογάς... Ἐκ τῆς ἀδυναμίας τοῦ νὰ διαλύσητε τὴν Βουλὴν καὶ νὰ προβῆτε, εἰς νέας ἐκλογὰς ἐφέρατε ὡς ἐπιχείρημα, ὅτι ἐξακολουθεῖ ὁ πόλεμος μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ ὅτι ἐφ’ ὅσον δὲν ἐπερατώθη ἡ ἐκτέλεσις τοῦ ἔργου τῆς ὅλης πολιτικῆς σας, δὲν θὰ ἦτο ὀρθὸν ὁ λαὸς ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῆς πολιτικῆς σας ταύτης. Τοῦτο δὲν εἶναι ἐπιχείρημα. Ὁ βίος τῶν ἀντιπροσωπευτικῶν σωμάτων δὲν κανονίζεται οὕτω, διότι λέγετε ὅτι τότε θὰ διαλύσητε τὴν Βουλήν, ὅταν θὰ λυθῇ τὸ Τουρκικὸν ζήτημα, ἐὰν δὲ τὸ Τουρκικὸν ζήτημα δὲν λυθῇ, θὰ ἔπρεπε καὶ ἡ Βουλὴ αὐτὴ νὰ μὴ διαλυθῇ ποτέ. Καὶ τὸ παράδειγμα τὸ ὁποῖον ἐφέρατε τῶν ἄλλων ἀγροτῶν δὲν εἶναι ἀληθές, διότι ἐκεῖ, ὄχι μόνον ἅμα ὡς ὑπεγράφη ἡ εἰρήνη, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς εἰρήνης, ἐγένοντο ἐκλογαὶ καὶ μάλιστα εἰς κράτη τὰ ὁποῖα δὲν εἶχον λελυμένα τὰ ζητήματά των, ὅπως εἶναι ἡ Ἰταλία, ἡ ὁποία Ἰταλία εὑρίσκετο ὑπὸ διαφόρους ἡμῶν περιστάσεις, διότι αἱ ἐκλογαὶ θὰ ἀπεδείκνυον ὅτι ὁ ἰταλικὸς λαὸς δὲν θὰ ἐφρόνει ὅτι ἡ Ἰταλία ἔπρεπε νὰ ἐπεκταθῇ μέχρι Φιοῦμε, καὶ ὅμως αἱ ἐκλογαὶ ἔγιναν. Ἐπίσης ἐκλογαὶ ἐνεργήθησαν καὶ εἰς ἄλλα κράτη, τὰ ὁποῖα διῆλθον, ὅπως καὶ ἡμεῖς, δι’ ἐμφυλίου πολέμου, ὅπως φθάσωμεν εἰς τὸν ἐξωτερικὸν καὶ τὸ κράτος αὐτὸ εἶναι ἡ Ρουμανία, ὅπου εἶναι γνωστὸν ὅτι ὁ οἶκος Χοεντζόλλερν εἶχε προκαλέσει παρόμοια μὲ ἡμᾶς ζητήματα καὶ ὅπου ἡ πολιτικὴ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως κατὰ τῆς Οὐγγαρίας ἀπεδοκιμάζετο ὑπὸ πάντων καὶ ὑπὸ αὐτῆς τῆς Ἀντὰντ καὶ ὅμως ἐκλογαὶ ἔγιναν. Εἶμαι σύμφωνος μὲ ὑμᾶς, ὅτι ἴσως πράγματι δὲν θὰ εἴχατε ν’ ἀποδοκιμασθῆτε ἀπὸ τὸν λαὸν προβαίνοντες εἰς ἐκλογάς, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δύνασθε νὰ προβῆτε εἰς ἐκλογάς. Ἐν πάσῃ ὅμως περιπτώσει ὀφείλετε καὶ δύνασθε ἀπὸ τώρα νὰ δηλώσητε καθωρισμένως καὶ σαφῶς τὸν χρόνον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου θὰ διαλύσητε τὴν Βουλὴν ἀνεξαρτήτως τῆς λύσεως τοῦ Τουρκικοῦ ζητήματος. Δύνασθε νὰ δηλώσητε ἀπὸ τοῦδε, ὅτι τρεῖς ἢ τέσσαρας μόνον μῆνας θὰ διαρκέσῃ καὶ κατόπιν θὰ διαλυθῇ ἡ Βουλὴ αὕτη, ἵνα ἀπὸ τοῦδε προπαρασκευασθῇ ὁ λαὸς διὰ τὰς ἐκλογάς. Τὸ ὅτι, ὡς εἴπατε, εὑρισκόμεθα σήμερον πρὸ μιᾶς συνωμοσίας, ἡ ὁποία σημειωθήτω κάθε ἄλλον εἶχε σκοπόν, ὅπως ἀνεγράφη, ἢ τὴν ἀνατροπὴν τοῦ κοινωνικοῦ καθεστῶτος, τὸν Μπολσεβικισμόν, ἀφοῦ μεταξὺ τῶν πρώτων προγραφέντων ὑπῆρχον οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ σοσιαλιστικοῦ κόμματος καὶ ἡ ἐφημερὶς «Ριζοσπάστης».

§112Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ συνωμοσία ἐλέχθη, ὅτι ἐσκόπει γενικὰς ἀνατροπάς, οὐχὶ μόνον πολιτικὰς καὶ κοινωνικάς, ἀλλὰ ἡ ἔννοια δὲν ἀποδίδεται εἰς συνεννοήσεις μὲ τοὺς σοσιαλιστὰς εἴτε σοβιετιστικάς. Ἐκεῖνοι ἐγύρευον γενικὴν ἀνατροπήν. Θὰ εἴχομεν δὲ ὄχι μίαν πολιτικὴν ἀνατροπήν ἀλλὰ καὶ διαρπαγὰς καὶ ἄλλα. Ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω εἰς αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἠρωτήσατε. Ἡ ἔνδειξις ὅτι δὲν θέλομεν ν’ ἀναβάλωμεν οὔτε ἐπ’ ἄπειρον οὔτε ἐπὶ κακὸν τὰς ἐκλογὰς εἶναι, ὅτι ἐζητήσαμεν μόνον παράτασιν 4 μηνῶν μὲ τὴν ἐλπίδα τὴν στερρὰν, ὅτι θὰ ἠμπορέσωμεν νὰ τελειώσωμεν ἐντὸς τοῦ τετραμήνου. Ἐὰν ὑποτεθῇ, ὅτι τὸ Τουρκικὸν ζήτημα θ’ ἀναβληθῇ μακρότερον καὶ δὲν λυθῇ ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ χρονικοῦ διαστήματος, βέβαια δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναβάλληται ἐπὶ μακρὸν ἡ ἡμέρα τῆς λύσεως τῶν ἐσωτερικῶν μας ζητημάτων. Ἐὰν δὲν λυθῇ ἐντὸς 2 ἢ 3 μηνῶν, βεβαίως δὲν θὰ λυθῇ οὔτε ἐντὸς 6, θὰ εἰπῇ, ὅτι πρόκειται περὶ μακροτέρας διαρκείας χρόνου. Θὰ ἔχωμεν μπροστά μας τότε 45 ἢ 60 ἡμέρας ποῦ μᾶς εἶναι ἀναγκαῖαι διὰ νὰ ἀσχοληθῶμεν νὰ διορθώσωμεν τὰ καθ’ ἡμᾶς. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν εἶχον νὰ δώσω.

§113Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὥστε ὁ λαὸς ἔχει νὰ πιστεύῃ, ὅτι δὲν ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς λύσεως τοῦ Τουρκικοῦ ζητήματος καὶ ὅτι πάντως μετὰ πάροδον τοῦ τριμήνου θὰ ἔχωμεν ἐκλογάς;

§114Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς εἶπα ὅτι εἶναι δίκαιον καὶ ὀρθὸν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ κρίνῃ ἐπὶ τῶν γενομένων ὄχι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν προσδοκιῶν καὶ τῶν πεποιθήσεων καὶ τῶν αἰσιοδοξιῶν τῶν ἰδικῶν μου, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γεγονότων. Ἐγὼ θὰ λέγω ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡ ἰδική μας θὰ μᾶς φέρῃ τὴν Θράκην, τὰ Δωδεκάνησα, τὴν Βόρειον Ἤπειρον καὶ οἱ ἄλλοι θὰ λέγουν: ψέμματα σᾶς λέγει ὁ Βενιζέλος, δὲν θὰ πάρωμεν τίποτε. Εἶναι ὀρθὸν νὰ ξέρῃ ὁ λαὸς τὰ γεγονότα καὶ δι’ αὐτὸ εἶναι δίκαιον νὰ δυνηθῇ νὰ κρίνῃ μετὰ τὴν λῆξιν τῆς προπολεμικῆς περιόδου καὶ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συνθήκης μὲ τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ ἂν παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα, δὲν ἐπιτευχθῇ ἡ ὑπογραφὴ τῆς συνθήκης μὲ τὴν Τουρκίαν, εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ ἀναθεωρήσωμεν τὰς ἀποφάσεις μας καὶ θὰ τὰς ἀναθεωρήσωμεν, εἶμαι βέβαιος, ἂν πρόκειται νὰ παραταθῇ, καὶ βεβαίως θὰ σκεφθῶμεν ἄλλως.

§115Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἐκάματε, ὅτι δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι ἡ συνωμοσία εἶναι ἐγγὺς πρὸς τὰς ἰδέας μας, διότι δυστυχῶς ἐξ ὑπερβολικοῦ ἴσως ζήλου οἱ φίλοι σας ἐφάνησαν πρόθυμοι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου νὰ ἐμπλέξωσι καὶ ἡμᾶς εἰς τὴν συνωμοσίαν αὐτὴν διὰ λόγους κομματικούς.

§116Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Τὸ «Ἀβάντι».

§117Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Τὸ «Ἀβάντι» ἐδήλου ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστευθῇ ὅτι εἰς μίαν τοιαύτην μοναρχικὴν συνωμοσίαν θὰ ἦσαν μέτοχοι καὶ σοσιαλισταί! Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἄλλο θέλω διὰ νὰ συμπεράνω καὶ τελειώσω νὰ δεχθῶ τὴν δήλωσιν σας κ. Πρόεδρε, ὡς μίαν ὑπόσχεσιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι πάντες καὶ ἐὰν παρ’ ἐλπίδα δὲν λυθῇ τὸ Τουρκικὸν ζήτημα ἐντὸς τοῦ τετραμήνου, πέραν τοῦ ὁρίου τούτου δὲν θὰ ζήσῃ ἡ Βουλὴ αὕτη.

§118Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Θὰ ἀναθεωρήσῃ τὰς ἀποφάσεις του.

§119Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἀναθεωρήσῃ.

§120Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Καίτοι κατ’ ἐμὲ κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἠδυνάμην νὰ σᾶς εἴπω ὅτι καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὑποσχέσεών σας ἀκόμη θὰ ἠδύνατο ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ κρίνῃ τὴν πολιτικήν σας, ἀφοῦ αὕτη ἐτίθετο καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν. Κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Βουλῆς τοῦ 1917 ἔδωσα ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς ὑμᾶς, δι’ ἣν σήμερον διὰ τὴν ἀσκηθεῖσαν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν μετανοῶ. Διότι κατ’ ἐμὲ ἡ πολιτική σας θὰ ἐκρίνετο οὐχὶ ὡς μία κερδοσκοπικὴ ἐπιχείρησις, ἀλλ’ ὡς μία πρᾶξις ἠθικὴ ἀπέναντι μιᾶς ἀνηθικότητος, ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀπέβλεψα μόνον εἰς τὴν ἠθικὴν ἀρχὴν καὶ δι’ αὐτὸ σᾶς ἔδωκα τὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης.

§121Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Δὲν νομίζετε, ὅτι αἱ διάφοροι πολιτικαὶ κρίνονται ἀπὸ τὰ ἀποτελέσματα καὶ ὄχι ἀπὸ τὰς ἠθικὰς ἀρχάς;

§122Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κι’ ἀπὸ τὰς ἠθικὰς ἀρχάς.

§123Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κρίνονται ἀπὸ τὰς ἠθικὰς ἀρχάς. Ὡς τοιαύτη δὲ κρινομένη θὰ ἐκρίνετο ἐπὶ στερεᾶς βάσεως. Ἐπιθυμῶ ὅμως νὰ προχωρήσω καὶ εἰς τὰ ἄλλα ζητήματα τὰ ὁποῖα ἔθιξαν αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Παρετείνατε τὸν βίον τῆς Βουλῆς. Διετελέσαμεν ὑπὸ ἓν καθεστὼς συνταγματικῶς νόθον. Ποία ὑπῆρξεν ἡ κατὰ τὸ στάδιον ἐκεῖνο διοίκησις τῆς χώρας καὶ χρῆσις τῶν ἐξαιρετικῶν δυνάμεων, τὰς ὁποίας ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἔδωκεν εἰς τὴν ἐκτελεστικήν; Νομίζω ὅτι ἡ χρῆσις αὐτῶν τῶν δυνάμεων ὑπῆρξε πραγματικῶς ὄχι ὀρθή, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλην λέξιν. Ἡ ἐσωτερικὴ πολιτική, ἡ διαχείρισις τῶν δημοσίων πραγμάτων ἐδημιούργησε παντοῦ, εἰς ὅλα τὰ πέρατα τῆς χώρας μίαν διαμαρτυρίαν, μίαν ἀντιπολίτευσιν ἐναντίον ὑμῶν, ἀντιπολίτευσιν εὑρισκομένην καὶ ἐντὸς τῶν φίλων ὑμῶν, ἀντιπολίτευσιν ἂν ὄχι ἀντιβενιζελικήν, ἀντιπρωθυπουργικήν, ἂν θέλετε νὰ τὴν ὀνομάσητε. Ὑπῆρξε μία διαχείρισις, ἡ ὁποία ἐξ ὑπερμέτρου κομματικοῦ ζήλου ἔστεργε νὰ παρεξηγῇ πᾶσαν ἀντιπολιτευτικὴν ἐνέργειαν καὶ μάλιστα κατὰ παράδοξον τρόπον, ἐν ᾧ κατ’ ἄλλων ἀντιδραστικῶν πραγματικῶς, οἱ ὁποῖοι ἀπήλαυον καὶ ἀπολαύουν, καὶ θὰ σᾶς εἴπω παραδείγματα, πολὺ μεγαλυτέρων εὐκολιῶν καὶ ἀπὸ τοὺς φίλους σας ἀκόμη. Κατὰ τῆς ἐργατικῆς καὶ σοσιαλιστικῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὑπῆρξε διοίκησις ἄδικος καὶ βιαία, τοιαύτη δὲ πρὸ παντὸς κατὰ παντός, ὁ ὁποῖος ἤγετο καὶ ἔγραφεν ἀπὸ μίαν ἀπολύτως ἁγνὴν ἰδεολογίαν. Σᾶς λέγω μόνον τοῦτο, ὅτι τόσον ἀπηγορεύθη, τόσον κατεδιώχθη ἡ συγκέντρωσις τῶν ἐργατῶν, αἱ συνεδριάσεις τῶν ἐργατικῶν σωματείων, τὸ ἐργατικὸν καὶ σοσιαλιστικὸν Συνέδριον, τόσον ἡ λογοκρισία περιέκοπτε τὰ ἄρθρα καὶ πᾶν ἐν γένει σχετικὸν δημοσίευμα πρὸς τὰ ἐργατικὰ ζητήματα, ὥστε μεγάλην ἀγανάκτησιν προεκάλεσε εἰς τοὺς ἐργάτας εἰς τὴν Εὐρώπην. Τελευταίως δὲ ἐλήφθησαν ἐνταῦθα Ἀμερικανικαὶ ἐφημερίδες, αἱ ὁποῖαι εἶχον φωτογραφίαν σελίδος τῆς ἐνταῦθα ἐκδιδομένης ἐφημερίδος «Ἐργατικὸς Ἀγὼν» καὶ ἐν τέλει ἔλεγε: «Θαυμάσατε τὸ εἶδος τῆς ἀσκουμένης τυραννίας εἰς τὴν Ἑλλάδα!» Ἀλλ’ οὐ μόνον Ἀμερικανικαὶ ἐφημερίδες, ἀλλὰ καὶ Γαλλική, ὡς ἡ ἐφημερὶς «Λαβὺ– Οὐβριὲρ» ἐπανειλημμένως ἔγραψε μὲ μεγάλα θαυμαστικὰ μάλιστα διὰ τοῦτο, λέγουσα: «ἰδοὺ ἡ στάσις τῶν διοικούντων τὴν Ἑλλάδα σήμερον ἀπέναντι τῶν σοσιαλιστικῶν, οἵτινες οὐδὲν ἄλλο ἐλάττωμα ἔχουν εἰμὴ νὰ θέλουν νὰ διαδώσουν τὰς ἰδέας των, πρὸς τὰς ὁποίας δὲν συμφωνεῖ ὁ διευθυντὴς τῆς λογοκρισίας». Ἰδοὺ ἓν φύλλον τοῦ «Ἐργατικοῦ Ἀγῶνος» εἰς τὸ ὁποῖον νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναγνώσω μίαν διαταγὴν τοῦ Στρατιωτικοῦ Διοικητοῦ Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος, ἡ ὁποία λέγει τὰ ἑξῆς «Ἐγὼ ὁ Στρατιωτικὸς Διοικητὴς Φθιωτιδοφωκίδος χρώμενος ταῖς δυνάμεσιν, ἃς θέλω, ἀπαγορεύω τὴν εἰσαγωγὴν τῶν ἐφημερίδων «Ριζοσπάστου» καὶ «Ἐργατικοῦ Ἀγῶνος» εἰς τὴν περιφέρειάν μου!» Μόνον ὁ λήσταρχος Μαργώνης ἔλεγε «ἐγὼ διατάσσω νὰ γίνῃ αὐτὸ κι’ αὐτό». Οὐδέποτε ἠκούσθη παρόμοιον αὐθαίρετον πρᾶγμα.

§124Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἴπατε ὅτι ἔπαυσεν ἐφημερίδας ἐκδιδομένας ἐκεῖ; διότι δὲν ἀντελήφθην καλῶς.

§125Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐδῶ ἐκδιδομένας ἀπηγόρευε νὰ κυκλοφοροῦν ἐκεῖ. Ἐπίσης θὰ σᾶς ἀναφέρω τοῦτο: Τελευταίως κατεδικάσθη εἰς τὸ Στρατοδικεῖον Δράμας ὁ γραμματεὺς τοῦ ἐκεῖ ἐργατικοῦ Σωματείου ὀνόματι Ζώγας διατί; ἐπὶ Μπολσεβικισμῷ!, ἠξεύρετε δέ, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, πῶς αἱ Ἑλληνικαὶ Ἀρχαὶ ἀντιλαμβάνονται αὐτὴν τὴν λέξιν ὑπὸ ποίαν ἔννοιαν. Λοιπὸν αὐτὸς κατεδικάσθη διότι συνελήφθη ἀναγινώσκων ἓν βιβλίον. Ἐγένετο ἔρευνα ἐπὶ τοῦ νέου τοῦ Μπολσεβικίζοντος καὶ τρομοκρατοῦντος τὴν Ἑλλάδα καὶ εὑρέθησαν ἐπ’ αὐτοῦ τὰ ἑξῆς τρία βιβλία: Ἡ Πολιτεία τοῦ Πλάτωνος, οἱ Ἄθλιοι τοῦ Οὐγκώ, τὸ de Profundis τοῦ Ὀσκὰρ Οὐάελτ!!

§126Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δι’ αὐτὸ κατεδικάσθη;

§127Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δι’ αὐτὸ κατεδικάσθη.

§128Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ παρακαλῶ τὸ Γραφεῖον νὰ μοῦ στείλῃ αὔριον αὐτὸ τὸ μέρος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. βουλευτοῦ διὰ νὰ ἐξετάσω ἀμέσως.

§129Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Καὶ αἱ αὐθαιρεσίαι. Ἄλλο θὰ σᾶς εἴπω. Ἠγέρθη εἰς τὸν Ἀθηναϊκὸν Τύπον μία συζήτησις περὶ Μπολσεβικισμοῦ, συζήτησις θεωρητικὴ ἐντελῶς. Τὴν συζήτησιν ἤνοιξεν ἀπὸ τὰς στήλας τῆς «Πατρίδος» εἷς Σουηδὸς δημοσιογράφος ὁ κ. Χόρνεϋ. Ἀνέπτυξε τὴν γνώμην του, γνώμην, ἥτις κρατεῖ καὶ εἰς μερικοὺς σοσιαλιστὰς τῆς Εὐρώπης, ὅτι ἀνεξαρτήτως τῆς δράσεως καὶ ἐκτελέσεως τῶν ἰδεῶν αὐτῶν, ἡ ἰδεολογία, ἂς εἴπωμεν ἔτσι, ἡ Μπολσεβικικὴ δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὸν Σοσιαλισμόν. Αὐτὸ ὑπεστηρίχθη παρ’ αὐτοῦ, καὶ ἀπήντησα ἐγὼ εἰς τὴν ἐφημερίδα «Ριζοσπάστη» καίτοι δηλῶ μάλιστα κατηγορηματικῶς ὅτι δὲν εἶμαι Μπολσεβῖκος ὄχι δι’ ἄλλον λόγον — διότι ἂν ἤμην, θὰ εἶχον τὸ θάρρος νὰ τὸ δηλώσω — ἀλλὰ διότι φρονῶ ὅτι οἱ ἐθνικοοικονομικοὶ ὅροι τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι τοιοῦτοι ὥστε νὰ εἶμαι μπολσεβῖκος, ὅμως τὴν ἑπομένην ἀναγινώσκω εἰς τὴν «Ἑστίαν» ὅτι ὁ διευθυντὴς τῆς ἀστυνομίας Ἀθηνῶν ὑπέβαλε μήνυσιν κατ’ ἐμοῦ ἐπὶ τίνι φοβερῷ ἀδικήματι νομίζετε, ἐπὶ κεκαλυμένῃ ὑποθάλψει τοῦ μπολσεβικισμοῦ. Ἐὰν εἰς ἐμὲ ἔγινεν αὐτὸ καὶ ἐν μέσαις Ἀθήναις, φαντάζεσθε τί γίνεται εἰς τὰς ἐπαρχίας τοῦ κράτους. Καὶ θὰ μοῦ εἴπωσιν οἱ Κυβερνῶντες, ὅτι εἴμεθα νομικῶς ὑπεύθυνοι, ἀλλὰ ἐπὶ τέλους εἴμεθα ἡμεῖς διὰ τὰς πράξεις τῶν ὀργάνων, ἐὰν αὐτὰ ὑπερβαίνουν τὰ ἐσκεμμένα; Ναὶ κύριοι βουλευταί. Ὁσάκις διεμαρτυρήθημεν περὶ τούτων διὰ τοῦ Τύπου, πάντοτε ἡ Λογοκρισία ἀπήλειψε τὰς διαμαρτυρίας μας. Ἀπηυθύνθημεν ἐπανειλημμένως εἰς τὸν κύριον Ἀντιπρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Οὐδὲν ἔγινε. Οὐδέποτε ἡ Λογοκρισία ἐπέτρεψεν εἰς τὸν «Ριζοσπάστην» νὰ δημοσιεύσῃ ἀκριβῆ τὰ ἐργατικὰ πράγματα, τὰς ἐργατικὰς σκέψεις, τὴν σοσιαλιστικὴν ἄποψιν πλήρη. Εἴπομεν εἰς τὸν διευθυντὴν τῆς Λογοκρισίας, ὅτι ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπέτρεψε τὴν τάδε ἢ τάδε δημοσίευσιν, ὡς ἄλλος πασσᾶς ἀπήντησε: «ἐγὼ δὲν ἀναγνωρίζω οὐδὲ Ἀντιπρόεδρον Κυβερνήσεως, οὐδὲ κανένα, παρὰ μόνον τὴν στρατιωτικὴν ἀρχήν». Φαντάζεσθε δὲ πῶς λύει τὰ ζητήματα αὐτὰ ἡ στρατιωτικὴ ἀρχή. Ὀφείλω νὰ ὑπενθυμίσω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι εἰς τὴν πρώην ἀπολυταρχικὴν Γερμανίαν οὐδέποτε ἡ λογοκρισία ἠσκήθη ἐπ’ ὀνόματι τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ πάντοτε ἐπ’ ὀνόματι τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς, ὑπ’ εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἀλλὰ καὶ ἄλλο τι θὰ σᾶς εἴπω, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ ἴδητε πῶς ἐξησκήθη καὶ ἡ λογοκρισία καὶ ὁ στρατιωτικὸς νόμος. Δὲν γνωρίζω, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως κανένα μέρος τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲ τῆς παλαιᾶς οὐδὲ τῆς μελλούσης νὰ προσαρτηθῇ, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ μὴ κυκλοφοροῦν ἐλευθέρως ὅλαι αἱ ἀντιδραστικαὶ ἐφημερίδες. Γνωρίζω ὅμως πολλὰ μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιτρέπεται ἡ κυκλοφορία τοῦ «Ριζοσπάστη». Νομίζετε ὅτι τοῦτο δὲν ἐνέχει μίαν ἀδικίαν, ἀδικίαν τρομερὰν, προερχομένην ἐκ καταχρήσεως τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου; Σᾶς εἶπον πρὶν διὰ τὴν Λαμίαν καὶ τοιαῦτα μέρη εἶνε καὶ ἡ Χαλκὶς ἐπ’ ὀλίγον, ἡ Καβάλλα, ἡ Δράμα, ἡ Σμύρνη καὶ ἄλλα μέρη ποῦ τώρα δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§130Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μοῦ γίνεται λόγος, κύριε Βουλευτά, διὰ τὴν Σμύρνην. Ἡ Σμύρνη εἶνε στρατιωτικὴ ζώνη. Δὲν ἔχω νὰ εἴπω τίποτε. Εὐμπορεῖ ὁ ὑπεύθυνος ἐκεῖ διὰ τὴν κατάστασιν νὰ λάβῃ ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἤθελε κρίνῃ ἀναγκαῖα, ἐφόσον εἶνε στρατιωτικὴ ζώνη.

§131Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Περὶ τῶν μέτρων αὐτῶν σᾶς ὁμιλῶ ἀκριβῶς. Διατὶ αἱ ἄλλαι ἐφημερίδες κυκλοφοροῦσι; Ὑπενθυμίζω καὶ ἄλλο τι· ἐζητήσαμεν νὰ γίνῃ τὸ συνέδριον τὸ σοσιαλιστικόν. Ἀπηγορεύθη. Τὸ ἐργατικὸν ἀπηγορεύθη. Ἐγένετο ἡ μεγάλη ἀπεργία τῶν ἐργατῶν. Ἐμάθατε βεβαίως καὶ γνωρίζετε πῶς ἐξελίχθη ἡ ἀπεργία αὕτη.

§132Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω, δι’ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν περίστασιν, τὴν περιστολὴν καὶ ματαίωσιν τῆς ἀπεργίας, ὅτι συνεχάρην εἰδικῶς τὸν ἀναπληροῦντα ἐμὲ κύριον Ἀντιπρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.

§133Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δύνασθε νὰ φρονεῖτε τοῦτο.

§134Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως ἦτο ἀδύνατον νὰ ἐπιτρέψῃ ἡ κυβέρνησις ἀπεργίαν γενικήν, ἐφόσον διατελοῦμεν ἐν πολέμῳ.

§135Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Παρακαλῶ νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν περὶ τῆς ἀπεργίας πότε ἐλύθη καὶ πῶς ἐλύθη. Ἡ ἀπεργία ἀπηγορεύθη, τὸ δικαίωμα τῆς ἀπεργίας ἀπηγορεύθη εἰς ἄλλους ὑπαλλήλους πλὴν τῶν ἐπιστρατευμένων; Ἐγὼ αὐτὸς κατ’ ἐπανάληψιν ἐδήλωσα καὶ παρήγγειλα εἰς ὅλας τὰς ἐργατικὰς τάξεις, τὰς ὑπαγομένας εἰς τὰς κατηγορίας τὰς ἐπιστρατευμένας, ὅτι μολονότι εἶναι ἐπιστρατευμέναι, δὲν ἐννοῶ εἰς πᾶσαν ἀπεργίαν νὰ ἐπιβάλλω τὸν στρατιωτικὸν νόμον, οὐδεμία δὲ ἐπέμβασις ἐπετράπη. Ὅταν δὲ ἐκηρύχθη γενικὴ ἀπεργία, εἶπον ὅτι δύο πράγματα πρέπει νὰ ἔχουν ὑπ’ ὄψει ὅτι οἱ μὲν ἐπιστρατευμένοι ὑπάλληλοι δὲν ἔχουν δικαίωμα νὰ ἀπεργήσουν, ἐκεῖνοι δὲ οἱ ὁποῖοι ἤθελον ἐμποδίσῃ τοὺς ἄλλους τοὺς θέλοντας νὰ ἐργασθοῦν, θὰ κτυπηθοῦν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἴτε ὑπάρχει στρατιωτικὸς νόμος εἴτε δὲν ὑπάρχει, ἔχει στοιχειῶδες καθῆκον πᾶσα κυβέρνησις νὰ τὸ διατάξῃ (χειροκροτήματα).

§136Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κύριε Ἀντιπρόεδρε, πράγματι οἱ λόγοι σας εἶναι φιλελεύθεροι, λέγετε ὅτι εἶχον δικαίωμα οἱ ἐργάται νὰ ἀπεργήσουν, ἀλλ’ ἡ ἐνέργειά σας ἐξεδηλώθη κατ’ αὐτῶν.

§137Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Ἐπικαλοῦμαι τὰ γενόμενα εἰς τόσας ἄλλας χώρας ἐξ ἀφορμῆς ἀπεργιῶν καὶ θὰ παρακαλέσω νὰ μοὶ δείξητε ἂν ὑπῆρξεν ἄλλη χώρα εἰς τὴν ὁποίαν ἐλύθη ἀπεργία χωρὶς νὰ ἀνοίξῃ οὔτε μία μύτη.

§138Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Βεβαίως τοῦτο εἶναι ἀκριβές, ἀλλ’ οὐδαμοῦ τοῦ κόσμου ὁ ἐργάτης εἶναι τόσον νομοταγὴς ὅσον ἐν Ἑλλάδι.

§139Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μοῦ εἴπητε εἰς ποίαν ἄλλην χώραν ἐνεφανίσθη τὸ ἑξῆς φαινόμενον ὅτι τὸ ὄργανον τῶν ἐργατῶν τῶν σοσιαλιστῶν ἦτο τὸ ὄργανον τῶν ἐκπροσωπούντων τὰς ἁρπακτικὰς ἰδέας ἐν Ἑλλάδι. Δὲν ἀποδίδω εἰς ὑμᾶς οὐδεμίαν διὰ τοῦτο εὐθύνην, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ στάσις εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο καὶ εὑρίσκεται ἡ χώρα, καὶ ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως ὑποχρεωμένης νὰ παρακολουθῇ κατὰ πόδας τοὺς ἐλλοχεύοντας ἐχθρούς, ἦσαν λόγοι ἀνωτέρας πολιτικῆς, ἀνωτέρων ἐθνικῶν συμφερόντων οἱ ὁποῖοι ἐπέτρεπον εἰς τὴν Κυβέρνησιν οἱαδήποτε μέτρα. Πρόθεσιν δὲν ἀποδίδω εἰς οὐδένα, ἀλλ’ ἦτο τοσοῦτον νοσηρὰ ἡ κατάστασις ὥστε ἡ Κυβέρνησις πᾶν μέτρον ἐδικαιοῦτο νὰ λάβῃ ὅπως ἀμυνθῇ.

§140Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Θὰ μοὶ εἴπετε ὅτι εἶναι τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα σοβαρά; Ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ἡμεῖς παραπονούμεθα εἶναι, διατὶ ἡ Κυβέρνησις πρὶν φθάσῃ εἰς τὰ ἔσχατα μέτρα δὲν ἀνελάμβανεν, ἐν μέτρῳ τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀνάλυσιν τῶν αἰτημάτων, ἀλλ’ ὁ μὲν κύριος Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας ἐδήλου ὅτι πρόκειται νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν ἠλεκτρικὴν ἑταιρείαν διὰ τοὺς ἐργαζομένους εἰς αὐτὴν τὸ ὀκτάωρον ἀλλ’ ὅτι ἤθελεν νὰ κανονίσῃ τοῦτο τεχνικῶς ὥστε νὰ δύνωνται οἱ ἐργαζόμενοι ἐπὶ ὀκτάωρον νὰ παρέχωσι καὶ ἐργασίαν, καὶ εὑρίσκοντο οἱ ἐργάται πρὸ τῆς ἰδέας ὅτι πράγματι προστατεύονται. Ἔφθασεν μέχρι τοῦ σημείου ὥστε ἡ λογοκρισία —δέχομαι ὅτι κατὰ διαταγὴν ἀλλὰ πάντοτε νομίζουσα ὅτι οὕτω ἐξυπηρετεῖ τὸ φρόνημα τῆς Κυβερνήσεως— νὰ διαγράφῃ ἀπὸ τὸν «Ριζοσπάστην» ἀνηλεῶς πᾶν ὅτι ἐνόμιζεν ὅτι θὰ ἔθιγε πρόσωπα. Θέλετε νὰ σᾶς ἀναγνώσω μέρη διαγραφέντα ὑπὸ τῆς λογοκρισίας;

§141Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Πράγματι εἰς τοὺς ἐργάτας τῆς ἠλεκτρικῆς ἑταιρείας εἶχαν ἐπανειλημμένως δηλώσει ὅτι ἡ Κυβέρνησις βλέπει εὐμενῶς εἰς τὸν περιορισμὸν γενικῶς τοῦ ὀκταώρου εἰς τὰς πλέον βαρείας ἐργασίας καὶ ἐξεδήλωσα ὅτι ὅπου εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσάγηται ἄνευ ζημίας μεγάλης τῆς ἐργασίας θὰ εἰσαχθῇ, καὶ πράγματι εἰς τὰς ἐργασίας τῆς ἠλεκτρικῆς ἑταιρείας εἰσήχθη τὸ ὀκτάωρον. Εἰς αὐτὸ δὲν ὑπάρχει διαφωνία μεταξὺ Κυβερνήσεως, γνωρίζετε τὴν ἰδιαιτέραν εὐμένειαν τὴν ὁποίαν ἐπέδειξεν αὕτη εἰς τὰ ἐργατικὰ ζητήματα. Καὶ ὅταν σᾶς ἐκάλεσα νὰ συμπράξετε, σᾶς ἐδήλωσα κατηγορηματικῶς ὅτι ἡ σκέψις καὶ ἐνέργεια τῆς ἀπεργίας εἶναι μία πρᾶξις οὐχὶ ἐργατική, ἀλλὰ πολιτική. Καὶ ἦτο πολιτικὴ διότι οἱ σκοποὶ τοὺς ὁποίους εἶχον θέσει οἱ ἐργάται τῆς ἠλεκτρικῆς ἑταιρείας ἦσαν ἐντελῶς ἀπραγματοποίητοι καὶ τὸ ὅτι ἦσαν ἐντελῶς ἀπραγματοποίητοι ἦτο ἐν πλήρει γνώσει τῶν ἐργατῶν. Καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐκ τῶν αἰτημάτων τῶν ἐργατῶν ἦτο νὰ ἐλατωθῇ ἡ τιμὴ τῶν τροφίμων κατὰ 50%. Διὰ τοῦτο παρεκάλεσα καὶ ὑμᾶς νὰ εἰδοποιήσητε αὐτούς, δὲν εἶναι δὲ ἀκριβὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἴπατε ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν μετῆλθε πνεῦμα διαλλακτικὸν ἀπέναντι τῶν ἐργατῶν. Γνωρίζετε ὅτι καὶ πρὶν κηρυχθῇ ἡ ἀπεργία εὑρισκόμεθα εἰς διαπραγματεύσεις μετὰ τῶν ἐργατῶν, ἐνθυμεῖσθε πολὺ καλὰ ὅτι καὶ μετὰ τὴν κήρυξιν τῆς ἀπεργίας ἤλθομεν εἰς συνεννόησιν μεθ’ ὑμῶν ἐπὶ 24 ὥρας δὲν προέβημεν εἰς καμμίαν καταδίωξιν. Σᾶς εἶπον ὅτι θὰ ἐξετασθῇ μὲ πνεῦμα ἐπιεικείας τὸ ζήτημα τῶν 4 ἀπελαθέντων καὶ πράγματι ἐξητάσθη καὶ ἡ Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ διατάξῃ τὴν ἐπιστροφήν.

§142Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐν τούτοις ὑμεῖς κύριε Ὑπουργέ, γνωρίζετε ἀκριβῶς πῶς ἐπείσθησαν οἱ ἐργάται νὰ κάμουν ἀπεργίαν. Νομίζω ὅτι ἔχετε τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐὰν δὲν ἐγένετο ἡ ἀπέλασις δὲν θὰ ἐπήρχετο ἡ ἀπεργία, διότι ἡ ἀπεργία δὲν ἐγένετο διὰ τὰ αἰτήματα ἀλλ’ ἀκριβῶς διὰ λόγους τιμῆς, διότι ἀπηλάθησαν οἱ ἀντιπρόσωποί των.

§143Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Αἱ πεποιθήσεις μου εἶναι ὅτι ὁ Μπεναρόγιας.....

§144Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι προτοῦ ἔλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐξυπηρέτει τὰ συμφέροντα τῶν Βουλγάρων εἰς τὴν Σόφιαν.

§145Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ἡ πεποίθησίς μου τότε ἦτο ὅτι ἀπέβλεπε νὰ ἐπιδείξῃ ποίαν ὀργάνωσιν ἔχει κάμῃ εἰς τοὺς ἐργάτας καὶ κατὰ δεύτερον λόγον διὰ νὰ δείξῃ ἀλληλεγγύην διὰ τὴν μελετωμένην γενικὴν ἀπεργίαν εἰς τὴν Εὐρώπην.

§146Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Αὐτοὶ δὲν ἐπήγεναν νὰ κάμουν ἀπεργίαν.

§147Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος Κυβερνήσεως). Λυποῦμαι πολὺ διότι ἡ συζήτησις εἶναι γενικὴ καὶ ὀφείλω, ἀντὶ νὰ ἀναμένω νὰ κατέλθῃ ὁ κ. συνάδελφος νὰ τὸν διαδεχθῶ, ὀφείλω νὰ τὸν διακόψω, διότι ἐγὼ δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ὁμιλήσω. Φαίνεται ὅτι ὁ κ. συνάδελφος δὲν ἐνθυμεῖται τὴν ἐξέλιξιν τῶν γεγονότων. Καὶ πρῶτον δὲν ἐνθυμῆται ἢ δὲν ἀνεκοινώθη εἰς αὐτόν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὁσάκις τοὐλάχιστον ἀπηυθύνθησαν πρὸς ἐμέ, δύναμαι δὲ νὰ εἴπω καὶ ὁσάκις ἀπηυθύνθησαν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας, ὄχι μόνον δὲν ἔπαυσα νὰ δέχωμαι, ἀλλὰ πρέπει νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι ἐὰν ἐν τῷ μεταξὺ ἦλθον συνάδελφοι ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν καὶ ἐζήτησαν νὰ μὲ ἴδουν, θὰ ἐδυσκολεύθησαν πολὺ περισσότερον, παρ’ ὅσον ἐδυσκολεύθησαν οἱ ἐργάται. Ὡμίλουν συνεχῶς, πολλάκις ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας, ὡμίλουν πρὸς ἐπιτροπὰς ἐργατῶν. Ὁμολογῶ ὅτι τὸ ἔκαμα εὐχαρίστως, διότι μοὶ ἐδίδετο εὐκαιρία νὰ ἀναπτύξω τὰς ἰδέας τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ καταστήσω ἀντιληπτὸν εἰς αὐτοὺς ποῖαι εἶναι αἱ ἰδέαι τῆς Κυβερνήσεως αἱ ἐκδηλωθεῖσαι ἀπὸ τῆς πρώτης ἐργατικῆς νομοθεσίας, τὴν ὁποίαν εἶδεν ἡ Ἑλλὰς καὶ μέλλουσαι νὰ ἐξελιχθοῦν κατὰ τὰς γνώμας τὰς ὁποίας ἐπανειλημμένως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ἐκδηλώσῃ, ὄχι μόνον λόγῳ, ἀλλὰ ἔργῳ. Ἦλθεν ὅμως αὐτὴ ἡ ἀπεργία, ἡ ὁποία διέφυγε ἴσως τὸν κ. συνάδελφον ὅτι ἔγινε διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἀπεργίαν τῶν τραπεζικῶν ὑπαλλήλων. Εἰς ἐμὲ τότε ἐγεννήθη μία ὑποψία, ὅτι ἡ ἀπεργία τῶν τραπεζικῶν ὑπαλλήλων θὰ εἶχε λήξῃ διότι χάρις εἰς τὸν Βουλευτὴν Ἰωαννίνων κ. Καραπάνον, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μεσολαβήσῃ κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις, καὶ εἰς τὰς ἐνεργείας, τὰς ὁποίας κατεβάλομεν ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ἐπετεύχθη κατὰ τὴν γνώμην μου τοὐλάχιστον, πλήρης ἀναγνώρισις σχεδὸν τοῦ ὅλου τῶν αἰτημάτων τῶν ὑπαλλήλων. Κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην εὑρέθην ἀπέναντι ἀπειλῆς μιᾶς νέας ἀπεργίας. Ἐθεώρησα ὅτι τὸ ὑπόμνημα, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς ὁμοσπονδίας τῶν ἐργατῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἦτο πρόσχημα ἁπλοῦν, τοῦτο δὲ ἀπεδείχθη ἐκ τοῦ συνόλου τῶν αἰτημάτων, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλλεν. Ἐζήτουν εὐθὺς ἀμέσως διὰ Διατάγματος τὴν ἐλάττωσιν τῶν τιμῶν ὅλων τῶν τροφίμων καὶ εὐθὺς ἀμέσως τὸν καθορισμὸν δι’ ἄλλου Διατάγματος τοῦ 8ώρου τῆς ἐργασίας καὶ τὴν εἰσαγωγὴν τῆς Ἀγγλικῆς ἑβδομάδος. Ἀπήντησα ὡς πρὸς τὸ δεύτερον ὅτι πλανῶνται ἂν φαντάζωνται ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχουν καὶ εἰσαγωγὴν τοῦ 8ώρου εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ Διατάγματος. Τοὺς ἐξήγησα ὅλας τὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως, τοὺς παρέστησα τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα αὐτοὶ ἐγνώριζον καλλίτερα ἀπὸ ἐμέ, τοὺς εἶπον ὅτι καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι ἡ ἐργασία, ἡ ὁποία γίνεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας εἶχε συντελεσθῆ, καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἀναμείνωμεν τὸ συμπέρασμα τῶν ἔξω ἀποφάσεων, ἀφοῦ βλέπετε ὅτι εἶναι ζήτημα διεθνῶν ἀποφάσεων, καὶ ἂν ὅλα ἦσαν ἕτοιμα, πάλιν δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ αὐτὸ ποῦ ἐζήτουν διότι ὁ καθορισμὸς τοῦ 8ώρου θὰ γίνῃ μόνον ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ἐδῶ συσχετίζεται καὶ τὸ ἄλλο ζήτημα τῆς Ἀγγλικῆς ἑβδομάδος καὶ ἑπομένως δὲν ἔχω νὰ κάμω ἄλλην ἀπάντησιν ἀπὸ αὐτήν. Τοὺς ἐξέθηκα τὰς ἑκάστοτε ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως εἰς ἐπεμβάσεις εἰς ἀπεργίας, κατὰ τὰς ὁποίας σχεδὸν πάντοτε δυσηρεστήσαμεν τὸ μέρος τῶν ἐργοδοτῶν. Καὶ τότε ἦλθα εἰς τὸ ἄλλο ζήτημα τῶν τροφίμων καὶ τοὺς εἶπα, ὅτι ἴσως ἐδιαβάσατε καὶ σεῖς εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι τὴν Κυβέρνησιν ἀπασχολεῖ σοβαρῶς τὸ ζήτημα τῆς τιμῆς τῶν τροφίμων, ἀλλὰ χαρὰ εἰς ἡμᾶς, ἐὰν ἠδυνάμεθα δι’ ἑνὸς Διατάγματος νὰ καταβιβάσωμεν ἀμέσως τὰς τιμὰς ὅλων τῶν τροφίμων. Μάλιστα, ἐπειδὴ ἔχω τὴν κακὴν ἕξιν νὰ ὁμιλῶ πολὺ πρὸς ἐπιτροπὰς λαϊκῶν ἀντιπροσωπειῶν ἐξέθηκα καὶ τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας θὰ εἶχε τοιοῦτον μέτρον. Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν σοβαρῶς νὰ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ αἰτήματός σας, ἐπὶ δὲ τοῦ δευτέρου δὲν ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν τίποτε περαιτέρω τοῦ μέτρου, τὸ ὁποῖον ἔχομεν λάβει, τοῦ νὰ μελετᾷ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ἐλάττωσις ἐργασίας. Διὰ τοῦ ὑπομνήματος τούτου λοιπὸν δὲν διεσαλπίζετο τίποτε ὀλιγώτερον, παρ’ ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἀπεργίας προμελετημένης ἵνα ἔλθῃ ἐπίκουρος εἰς τὴν ἀπεργίαν τῶν τραπεζιτικῶν ὑπαλλήλων, εἰς τὴν ὁποίαν προσεταιρίσθησαν καὶ ἄλλα στοιχεῖα τῆς ὁμοσπονδίας τῶν ἐργατῶν. Ἡ Κυβέρνησις ἔπραξεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον προηγουμένως, ὅτι προκειμένου περὶ ὑπαλλήλων ἐργατῶν, αὐτοὶ εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ἐμμείνουν, προκειμένου ὅμως περὶ τῶν ἐπιστρατευομένων, οὗτοι δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἀπεργήσουν διότι θὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὸ στρατοδικεῖον. Γενικώτερον εἶπα, ὅτι δὲν πρέπει νὰ φαντάζωνται, ὅτι θὰ ἐπιτραπῇ εἰς κανένα νὰ παρεμποδίσῃ τὸν ἐπιθυμοῦντα νὰ ἐργασθῇ. Τότε δὲ ἐγὼ ἐκινδύνευσα νὰ εὑρεθῶ πρὸ δύο στάσεων, διότι βλέπετε λησμονεῖτε τὰς ἑκάστοτε περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐξελίχθησαν τὰ πράγματα, ἐκινδύνευσα νὰ εὑρεθῶ ἀντιμέτωπος ὁλοκλήρου τῆς φιλοτίμου κοινωνίας, ἐὰν δὲν ἐλαμβάνοντο μέτρα. Πρὸ αὐτῆς τῆς ἀπεργίας, τί ἔκαμα; Δὲν ἠθέλησα νὰ πλήξω διὰ τῆς βίας αὐτοὺς, οἱ ὁποῖοι ἠρνοῦντο νὰ ἐργασθοῦν, πρὶν προβῶ εἰς τὴν δήλωσιν, εἰς ἣν προέβην, διότι δὲν ἐδίστασα νὰ διατάξω σχετικῶς καὶ τὰς στρατιωτικὰς ἀρχάς. Τὸ πρᾶγμα τὸ ὁποῖον λέγω εἶναι ὅτι σᾶς παρακαλῶ, ὅτι θὰ σᾶς συγχαρῶ, ἐὰν θὰ ἐπιβάλλετε τὴν τάξιν, χωρὶς νὰ χυθῇ οὔτε σταγὼν αἵματος, καὶ ἔταξα τὴν προθεσμίαν, διότι εἶχον ἀλλεπαλλήλους διαμαρτυρίας ἀνηκόντων εἰς τὰ σωματεῖα καὶ ἐκάλεσα τοὺς θέλοντας νὰ ἐργασθῶσιν. Τί ἀπεκάλυψεν ἡ ἐνέργεια περὶ τῆς περιφήμου αὐτῆς ἀπεργίας; τὸ εὑρίσκεται φανερὸν εἰς ἕνα λεξιλόγιον, τὸ ὁποῖον κατεσχέθη εἰς ἕνα ἐξ αὐτῶν, εἶναι λεξιλόγιον συνθηματικῆς συνεννοήσεως, ὑπάρχει δὲ ἀκόμη καὶ συνθηματικὴ φράσις, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἀνεκοίνουν εἰς αὐτοὺς τὸν τουφεκισμὸν τῶν ἐργατῶν. Ἐπρόκειτο λοιπὸν περὶ ἀπεργίας, διὰ τῆς ὁποίας ἤθελον λύσει τὰ αἰτήματά των. Ἔμαθον, ὅτι εἰς τὴν ἀκοὴν τοῦ συναδέλφου μου ἔφθασαν ὄχι φῆμαι, ἀλλὰ ἡμιανακοινώσεις περὶ τῶν ἀποφάσεων, τὰς ὁποίας ἐσκέφθησαν νὰ ἐφαρμόσουν οἱ ἀπεργοί, ἀποφάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπέβαλον εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐστηρότερα μέτρα. Ὡς πρὸς τὸ τελευταῖον σημεῖον, διὰ τὸ ὁποῖον μὲ ἐρωτᾶτε διατὶ συνελήφθησαν, ἀπαντῶ διότι ἔπρεπε νὰ συλληφθῶσι· πρόνοια στοιχειώδης κυβερνητικὴ ἐπέβαλλε τοῦτο διὰ τὴν ἐνέργειαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔτεινον εἰς δημιουργίαν ταραχῶν. Δὲν ἐνθυμοῦμαι οὐδὲν κλονισμὸν καθεστῶτος. Ἔλεγον, ὅτι εἶναι μεγίστη ἐθνικὴ ζημία ἡ ἐμφάνισις ἔστω καὶ μικροῦ ἀποστήματος διαταράξεως τῆς δημοσίας τάξεως ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἀπόστημα μαζὺ μὲ τὸ πῦον, ἐπρόκειτο νὰ ἐκρεύσῃ καὶ ὀλίγον αἷμα. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ δηλώσω, εἶναι ὅτι θὰ ἦτο μεγίστη εὐθύνη ἐὰν δὲν κατεφεύγαμεν εἰς τὰς ἀποφάσεις. Ἡ ἀστυνομία μοὶ εἶπεν ὅτι εἶναι ἐπικίνδυνοι. Ἠρώτησα τὸν συνάδελφόν μου ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν τίνας πληροφορίας ἔχει περὶ τοῦ Μπεναρόγια.

§148Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀρχηγὸς ὅλων τῶν κινημάτων.

§149Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Καὶ τότε συνεζητήσαμεν περὶ ἀπελάσεως ἐκείνων. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἀνεξαρτήτως τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τῆς ἀπεργίας, νὰ πιστεύσητε, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἦτο φιλεργατική, ἀλλ’ ἐφοβήθη μάλιστα καὶ παρεξηγήθη, ὅτι ἐν τῷ μέτρῳ τῆς τάξεως θὰ λάβῃ μέτρα, τὰ ὁποῖα θίγουσι τὰς ἐργατικὰς τάξεις. Θὰ ηὐχόμην ὅπως καὶ εἰς τὸ μέλλον πᾶσα Κυβέρνησις δυνηθῇ νὰ εἶναι τόσον φιλεργατικὴ ὅσον ἡ Κυβέρνησις τοῦ Βενιζέλου.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Σίδερης ὅπως συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§151Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου νὰ εἴπω μερικά, ἀφ’ οὗ ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος ἠθέλησε νὰ μὲ διακόψῃ. Θὰ ἀρχίσω ἀπὸ τὸ τελευταῖον σημεῖον, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν. Ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος εἶπεν, ὅτι ἠθέλησε νὰ ἐμφανισθῇ ὡς ἓν σύνολον τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος. Περὶ τούτου ἐφ’ ὅσον τοὐλάχιστον ἐξαρτᾶται ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ ἐμφανίζωνται ὡς ἀντιπρόσωποι τῆς ἐργατικῆς τάξεως τὸ σύνολον εἶναι ἑνιαῖον.

§152ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ Μπεναρόγιας.

§153Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Μὴ λέγετε Μπεναρόγιας, ἔχετε ἐμὲ ὡς ἀντιπρόσωπον τῶν ἐργατῶν καὶ ἔχετε λάβει τὴν ψῆφον αὐτῶν. Τὸ Ἔθνος ἄρα διὰ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν του ἦτο ἓν ἐθνικὸν σύνολον. Τί σημασίαν ἔχουν αἱ ἐργατικαὶ διαφοραί, αἱ ἐργατικαὶ συγκρούσεις; Ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι διέταξεν νὰ συλληφθῶσιν ἐκεῖνοι, διότι ἔπρεπε νὰ συλληφθῶσιν. Νομίζετε ὅτι μόνον εἰς κατωτέρους ὑπαλλήλους δύναται νὰ λέγηται τοῦτο; Σᾶς ἠρώτησα, κύριε Ἀντιπρόεδρε, ἀκριβῶς διὰ τὰ αἴτια τὰ ποινικῶς διώξιμα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ δικαιολογήσωσιν αὐτὸ τὸ μέτρον καὶ οὐδὲν μοὶ ἀπαντήσατε, διατὶ κρατεῖται ὁ Μπεναρόγιας: Διότι εἶναι πρωτουργὸς τοῦ κινήματος εἴπατε: Τοῦτο σημαίνει, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς λόγος νὰ κρατῆται αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος. Ἀλλ’ ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος ἀπήντησεν, ὅπως καὶ πρίν, δηλαδή, περὶ τῶν φιλελευθέρων ἀντιλήψεών του πρὸς τὸ ἐργατικὸν ζήτημα καὶ ὅτι οἱ ἐργάται πρεσέρχονται καθ’ ἑκάστην καὶ ἀπὸ πρωΐας μέχρι δείλης ὁμιλεῖ μετὰ τῶν ἐπιτροπῶν αὐτῶν. Τὸ δέχομαι καὶ ἐγώ. Ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος ὅλην τὴν ἡμέραν συνεζήτει, εἶναι ἀληθές, περὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐκπτώσεως τῶν τροφίμων, ἀλλὰ τὶ ἔκαμε;

§154Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Ἡ κοινωνία ἐγνώριζεν, ὅτι αὐτὸ ἦτο πρόσχημα, ἡ κοινωνία ἐκινδύνευε νὰ εἶναι κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν ἐλάμβανε μέτρα αὐστηρὰ διὰ νὰ περιστείλῃ τὴν ἀπεργίαν ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ νόμου, διότι ἡ κοινωνία ἐνδιαφέρεται περισσότερον.

§155Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Σᾶς εἶπον, οἱ ἐργάται νὰ σχηματίσητε μίαν ἐπιτροπὴν καὶ νὰ βάλητε καὶ ἀντιπροσώπους τῶν ἐργατῶν. Τέλος πάντων μετὰ τὸ τελεσίγραφον, ὅπως τὸ λέγετε, ἀντὶ συζητήσεως διατάξατε τὴν ἐκτόπισιν καὶ τὸ ὡμολόγησεν καὶ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας, καὶ εἶναι φανερόν, ὅτι ἡ ἐκτόπισις αὐτὴ ἐπροκάλεσε καὶ τὴν ἀπεργίαν, ὡς διαμαρτυρίαν διὰ τὴν παρανομίαν αὐτὴν κατὰ τῆς Διοικητικῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Γενικῆς τῶν Ἐργατῶν Συνομοσπονδίας. Δὲν ἦτο σκοπός των ἡ ἀπεργία. Ἡ ἐκτόπισις προεκάλεσε τὴν ἀπεργίαν. Σεῖς ἐσπεύσατε διὰ νὰ δικαιολογήσητε τὴν εὐθύνην σας.

§156Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Οἱ ἀπεργοὶ μετετοπίσθησαν καὶ ἡ ἀπεργία ἀπεφασίσθη κατόπιν ἀναγκασμοῦ.

§157Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἀλλὰ καὶ ἄλλο τι δὲν εἶναι ἀκριβές, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ κύριος Ἀντιπρόεδρος εἶπεν, ὅτι δηλαδὴ τὸ ζήτημα τὸ τραπεζιτικὸν ἐλύθη ὑπὲρ τῶν ἐργατῶν.

§158Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ λύωνται ὅλα τὰ ζητήματα ὑπὲρ τῶν ἐργατῶν.

§159Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δὲν ἐννοῶ αὐτό, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ζήτημά τι ἐλύθη ὑπὲρ αὐτῶν.

§160Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἐργατῶν ποίαν στάσιν ἐτήρησεν ἡ Κυβέρνησις καὶ εἰδικώτερον ἐγὼ ὁ ὁποῖος ἤμην ἁρμόδιος; Ὁ κ. Βουλευτὴς Ἄρτης, ὁ ὁποῖος ἐπὶ κεφαλῆς τῶν ὑπαλλήλων ἦλθε καὶ μοῦ εἶπε μετὰ τὸ πέρας τῶν διαπραγματεύσεων, τὰς ὁποίας εἶδον καὶ ἐγώ, καὶ αὐτός, ὅτι ἦσαν δυσχερέσταται καὶ εἶπεν, ὅτι ἐγὼ ὁμολογῶ, δὲν ἐνθυμοῦμαι τὰς λέξεις ἀκριβῶς, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχουν τίποτε περισσότερον ἀπὸ τὰς Τραπέζας καὶ θὰ τοὺς συμβουλεύσω τοὺς κυρίους αὐτοὺς νὰ στέρξουν εἰς συμφωνίας....

§161Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δὲν λέγω ὅτι δὲν ἐγένοντο εὐμενῶς δεκτὰ τὰ αἰτήματά των. Ἐγὼ ἐξετάζω τί ἔγεινε καὶ λέγω, ὅτι ἦτο δίκαιον νὰ τοὺς καλέσητε, ἀλλὰ ἠδύνασθε καὶ νὰ τοὺς ἀφήσετε νὰ λύσουν τὰς διαφοράς των μονάχοι των. Ὠφείλετε νὰ ἀναλάβητε τὴν πραγματοποίησιν τῶν αἰτημάτων των, πιέζοντες τὴν Τράπεζαν, ἐν ᾧ ἐξ ἀντιθέτου εἴχομεν ἀθρόας ἀπολύσεις τῶν ὑπαλλήλων, ὑπὸ τῶν Τραπεζῶν.

§162Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δικαίωμά των εἶναι.

§163Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὅπως καὶ τῶν ἐργαζομένων δικαίωμά των νὰ ἀπεργήσουν, ἀλλὰ καὶ τὸ ζήτημα τῶν ἐργατῶν λιμένος δὲν ἐλύθη ὑπὲρ τῶν ἐργατῶν. Ἦσαν μάλιστα ἐξ αὐτῶν οἱ περισσότεροι βενιζελικοὶ καὶ δυσαρεστηθέντες ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἐχωρίσθησαν ἀπ’ αὐτῆς οὐχὶ διὰ νὰ ἔλθωσι πάντες δυστυχῶς πρὸς ἡμᾶς. Καὶ τὸ καπνεργατικὸν δὲν ἐλύθη, ἐνῷ εἰς πάντα μὲ ἀντιθέτους ὑποσχέσεις παρενέβαινεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἐνῷ συμβαίνουν αὐτὰ ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν ζητημάτων αὐτῶν ἡ λογοκρισία ἀπαγορεύει σφοδρότατα κάθε ἔλεγχον, κάθε κρίσιν, κάθε ἀναγραφὴν γεγονότων. Ἔφθασε δ’ αὕτη εἰς τὸ σημεῖον οὔτε κἂν ἐπιστημονικὰς συζητήσεις νὰ ἐπιτρέπῃ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ διευθυντὴς τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» ἤνοιξε μίαν ἐπιστημονικὴν συζήτησιν μὲ τὴν ἐπιγραφὴν «ὁ νόμος τοῦ ἀποκτᾶν», συζήτησιν εἰς τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξε τὴν θεωρίαν τῆς ὀρθοδόξου λεγομένης οἰκονομικῆς σχολῆς, τὴν ὁποίαν ἐπολέμησα ἐγὼ εἰς τὸν «Ριζοσπάστην». Ἡ λογοκρισία ἀπέκοψε τόσον πολὺ τὸ ἄρθρον ὥστε καὶ διὰ τοῦτον ἀκόμη τὸν λόγον ὁ διευθυντὴς τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» παρῄτησε τὴν συζήτησιν ἀφοῦ ἦσαν τόσον ἄνισα τὰ ὅπλα. Εἰς δὲ δημοσίευμα ἐργατικὸν εἰς τὸ ὁποῖον ἀνεγράφετο ὁ τίμιος ἡμῶν σύντροφος Μπεναρόγιας, ἡ λογοκρισία ἐπέμεινε νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ λέξις τίμιος. Ἔφθασε δὲ μέχρι τοιούτου σημείου αὐθαιρεσίας ὥστε νὰ δηλώσῃ κατηγορηματικῶς ὁ διευθυντὴς αὐτῆς κ. Αὐγέρης, ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ νὰ κάμωμεν σοσιαλιστικὴν πολιτικήν.

§164Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι σοσιαλιστικὴν, εἶπεν ἴσως ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ σοβιετικὴν πολιτικήν.

§165Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὄχι, νὰ σᾶς εἴπω καὶ τὴν λέξιν τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη· «δὲν θὰ ἐπιστρέψω εἶπε Μαρξικὰς θεωρίας». Σᾶς παρακαλῶ νὰ ὁρίσητε ἡμέραν καὶ ὥραν νὰ σᾶς φέρω τοὺς ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι ἐπῆγαν νὰ πάρουν τὰ χειρόγραφα, ἵνα τοὺς ἐξετάσητε παρόντος τοῦ κ. Αὐγέρη, δὲν πιστεύω δὲ νὰ ἀρνηθῇ οὗτος ὅτι εἶπε: «δὲν θὰ σᾶς ἐπιτρέψω νὰ ἀναπτύξητε τὴν Μαρξικὴν θεωρίαν». Εἶναι δυνατὸν νὰ λάβητε αὐτὰ τὰ ἔκτακτα μέτρα διὰ νὰ σταματήσητε τὰς ἰδέας; εἶναι δυνατὸν τὸ Κράτος διὰ τῶν ὀργάνων του νὰ λαμβάνῃ ἔκτακτα μέτρα κατὰ τῆς ἐκδηλώσεως τῶν ἰδεῶν; Εὑρισκόμεθα πρὸ....... (Διαμαρτυρίαι καὶ θόρυβος ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§166Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ γίνῃ ἡσυχία κ. Πρόεδρε, διότι δὲν ἀκούεται ὁ ρήτωρ.

§167Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Συλλαμβάνονται δὲ καὶ καταδικάζονται δι’ αὐτὰ τὰ ζητήματα. Φαντασθῆτε ποῦ ἔφθασεν ἡ καταδίωξις, φαντασθῆτε ὅτι οἱ διάφοροι ἐργάται, ἐξ ἐκείνων τοὺς ὁποίους σᾶς ἀνέφερα, συνελαμβάνοντο καὶ κατεδικάζοντο, μικροϋπάλληλοι δὲ ἐπαύοντο διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀπεργίας. Κατεδικάσθησαν οἱ ἐργάται ὑποδηματοποιοί, διατί; Διότι εἶχεν ἀπαγορευθῆ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἀπεργίας νὰ συνεδριάσωσι καὶ αὐτοὶ συνεδρίασαν, διὰ νὰ..... λύσωσι τὴν ἀπεργίαν.

§168Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Καὶ μετὰ τὴν καταδίκην τί ἔγειναν; εἶναι εἰς τὴν φυλακήν;

§169Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Βεβαίως.

§170Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ἀντιπρόεδρος Κυβερνήσεως). Ὑποθέτω ὅτι περιῆλθεν εἰς γνῶσιν σας διαταγὴ ἡ ὁποία ἐδόθη πρὸς γενικὴν ἀποφυλάκισιν τῶν δικασθέντων μόνον διότι ἀπήργησαν. Ὅσαι ὁμάδες ἐργατῶν ἐνεφανίσθησαν καὶ ἀνέφερον εἰς ἐμὲ ὅτι πρόκειται νὰ γίνῃ δίκη, διότι ἀπήργησαν, ὅλαι αὐταὶ αἱ κατηγορίαι δὲν εἰσήχθησαν, κατόπιν δὲ ἀφοῦ ἐρώτησαν τὸν κ. συνάδελφον τῆς Δικαιοσύνης μετὰ τῶν καταδίκων καὶ ὡμολόγησεν ἡ ἐπιτροπὴ ἡ ὁποία ἦλθεν εἰς ἐμὲ ὅτι κακῶς ἔκαμε νὰ τοὺς ἐπαναφέρῃ, ἐπληροφορήθη ὅτι ἔγινε δίκη ἐπὶ κατηγορίας, διὰ τὴν ὁποίαν εἶχον δώσει ἐντολὴν νὰ μὴ γίνῃ ἡ καταδίωξις. Διὰ τοὺς ὑποδηματοποιοὺς ἔκτοτε ἀνέφερον πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ὅτι πρέπει νὰ ληφθῶσι μέτρα ἀποφυλακίσεως καὶ αὐτῶν.

§171Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Ὡς προσωρινὸς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐγὼ παρέπεμψα τὸ ἐρώτημα εἰς τὸ Συμβούλιον καὶ ἔχω πάντα λόγον νὰ πιστεύω, ὅτι ἐξεδόθη τὸ Διάταγμα πρὸ πολλοῦ.

§172Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Καταλήγω ἀνεξαρτήτως πρὸς τὴν ἀμνηστείαν καὶ ἀνεξαρτήτως τοῦ σημειώματος τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον ἐδόθησαν χάριτες εἰς πολλοὺς δι’ ἀδικήματα ὄχι πολιτικά, ἀλλὰ δι’ ἀδικήματα τοῦ κοινοῦ δικαίου.....

§173Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἔχω τὸ σημείωμα τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ σημείωμα τοῦτο εἶναι ἀκριβές. Πᾶσα ἄλλη πληροφορία τὴν ὁποίαν τυχὸν ἔχετε σεῖς δὲν εἶναι ἀκριβής. Ὅλα τὰ ἀδικήματα καὶ τὰ 960 εἶναι ἀδικήματα τῶν περιστάσεων, διότι δὲν εἰμπορεῖ ν’ ἀναγραφῶσιν ὡς πολιτικὰ ἀδικήματα.

§174Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Τότε θὰ δεχθῆτε, ἵνα εἶσθε συνεπὴς πρὸς ὅσα λέγετε, νὰ σᾶς ὑποβάλω σημείωμα ὅσων ἐργατῶν κρατοῦνται διὰ λόγους ἐργατικούς, ἂς εἴπωμεν οὕτω, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰς ἀπαγορεύσεις τοῦ στρατιωτικοῦ διοικητοῦ καὶ τότε εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ τοὺς ἀμνηστεύσητε.

§175Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐὰν ἐνήργησαν ἐναντίον τῶν ἀπαγορεύσεων αἵτινες νομίμως ἐπεβλήθησαν;

§176Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Σᾶς ἔφερον παράδειγμα τοὺς ὑποδηματοποιοὺς πρὸ ὀλίγου;

§177Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ μὴ τὸ γενικεύσωμεν, νὰ μὴ βεβαιωθῇ ὅτι ἐξ ὅλων τῶν πολιτῶν ἡ τάξις ἡ ἐργατικὴ εἶναι προνομιοῦχος, δυναμένη νὰ παραβιάζῃ τοὺς νόμους καὶ νὰ ἐπιβάλλῃ τὴν θέλησίν της κατόπιν.

§178Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δὲν θέλω τοῦτο. Θὰ δεχθῆτε, ὅμως ὅτι τὰ τοιαῦτα ἀδικήματα τῶν ἐργατῶν εἶναι τὰ ὀλιγώτερον θίγοντα τὸ κοινωνικὸν σύνολον.

§179Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὀφείλετε νὰ ὁμολογήσητε ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι πᾶσαν σύστασιν ἐργατικήν, πᾶσαν αἴτησιν περὶ ἀπονομῆς χάριτος, ἡ Κυβέρνησις ἐξήτασεν αὐτὴν μετὰ ἰδιαιτέρας εὐμενείας καὶ προέβη μετὰ σπουδῆς εἰς ἀπονομὴν χάριτος, ὅτε εὕρισκεν, ὅτι κατεδικάσθη ἐργάτης τις, εἴτε ἀδίκως, εἴτε δικαίως.

§180Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Τότε νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ὑποβάλω σημείωμα.

§181Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὀφείλετε νὰ εἶσθε πλήρως πεπεισμένος δι’ ἐκείνους τοὺς ἐργάτας οἱ ὁποῖοι κρατοῦνται καὶ ὄχι νὰ μὴ γνωρίζετε οὔτε κἂν ὀλίγα ὀνόματα τῶν ἐργατῶν τοὺς ὁποίους ὑποστηρίζετε.

§182Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Θὰ σᾶς ὑποβάλω τὰ ὀνόματα καὶ θὰ τ’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλήν. Καταλήγων δύναμαι νὰ ζητήσω τοῦτο. Ὅσον ἀφορᾶ τὴν λογοκρισίαν εἶχον τὴν τιμὴν κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑποβάλω τὸ ἐρώτημα, ὅταν συνεζητεῖτο ἡ εἰσαγωγὴ τῆς λογοκρισίας, ἐὰν μὲ τὴν λογοκρισίαν δὲν νομίζετε, ὅτι δεσμεύεται τῶν πολιτῶν ἡ ἐλευθέρα σκέψις. Μοῦ ἀπαντήσατε ὅτι αὕτη θὰ περιορισθῇ αὐστηρῶς εἰς τὰ στρατιωτικὰ ζητήματα καὶ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, οὐχὶ δὲ τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα. Νομίζω ὅθεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ δώσῃ ὁδηγίας τινὰς, πῶς πρέπει νὰ ἐξασκηθῇ ἡ λογοκρισία, ἡ ὁποία ἀφοῦ καὶ εἰς μίαν συζήτησιν ἐπιστημονικὴν δύναται νὰ ἐπέμβῃ διὰ σειρᾶς συλλογισμῶν ἐμμέσων, συλλογισμῶν λίαν ἐπικινδύνων, κατέστη πλέον τυραννική. Νομίζω ὅτι καὶ τὴν λογοκρισίαν ὀφείλετε νὰ τὴν περιορίσητε ἐντὸς στενῶν ὁρίων, καὶ ἀμνηστείαν νὰ δώσητε, εἰς τοὺς δι’ ἐργατικὰ ζητήματα δικασθέντας, ἐπίσης δὲ ν’ ἀνακαλέσητε καὶ τὸν Μπεναρόγιαν.

§183ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§184Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Γνωρίζετε καλῶς ποίαν ψυχολογίαν προξενεῖ εἰς τοὺς ἐργάτας τὸ ἐργατικὸν ζήτημα. Ὁ ἀγὼν αὐτὸς τὸν ὁποῖον ἐνεργοῦν οἱ ἐργάται ἀναγνωρίζω καὶ ἐγὼ ὅτι εἶναι δυνατόν, ὡς ἐκ τοῦ πνευματικοῦ των ἐπιπέδου, νὰ ἔφθασε καὶ εἰς ὑπερβολήν τινα. Εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶ καὶ τοῦτο ὅτι ἐν τῇ ὑποβολῇ ἢ ἐν τῇ συμβολῇ τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖον θὰ ἐπεδίωκον τὴν ἐπιτυχίαν τῶν αἰτημάτων των, νὰ ὑπῆρξε ὑπερβολικὸς καὶ ὁ Μπεναρόγιας. Ἀλλ’ οὔτε σεῖς δὲν ἔχετε ὅμως γεγονός τι τὸ ὁποῖον νὰ δικαιολογῇ, ὅτι οὗτος ἠδίκησεν ἢ ὅτι εἶναι ἐπικίνδυνος εἰς τὸ καθεστώς, καὶ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τὸν ἐπαναφέρητε. Ἐπίσης δέον νὰ περιορίσητε τὸν στρατιωτικὸν νόμον, βεβαίως ὄχι διὰ τὰ στρατιωτικὰ ζητήματα, ἀλλὰ διὰ μικρότερα ζητήματα, διότι ἀφ’ ἧς ἐκηρύχθη ὁ στρατιωτικὸς νόμος, ὅλα τὰ ἀδικήματα καὶ τὰ ἐργατικὰ ὑπάγονται εἰς τὸ Στρατοδικεῖον. Γνωρίζετε δὲ κατὰ πόσον εἶναι δυνατὸν στρατιωτικοὶ νὰ κρίνωσι ζητήματα ἐργατικά, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι παρὰ κυρίως ζητήματα οἰκονομικὰ καὶ τὰ ὁποῖα προέρχονται κυρίως ἐκ τῆς συγκρούσεως τῶν οἰκονομικῶν ὅρων ὑπὸ τοὺς ὁποίους διατελεῖ ἡ κοινωνία. Εἰς τοὺς ἀνθρώπους τούτους ἐπικρατεῖ ἡ ἀντίληψις ὅτι κάθε ἐργάτης εἶναι μπολσεβῖκος. Διὰ τοῦτο νομίζω, κ, Πρόεδρε, ὅτι πρέπει νὰ τὸ δεχθῆτε, καὶ νὰ ὑπαγάγητε τὰ μικρὰ αὐτὰ ἀδικήματα ὑπὸ τὴν δικαιοδοσίαν τῶν τακτικῶν δικαστηρίων, ὅπου οἱ δικασταὶ ἔχουσι περισσοτέραν κοινωνικὴν πεῖραν καὶ ἑπομένως καλλίτερον δύνανται νὰ δικάσωσι τὰ ζητήματα αὐτὰ οὐ μόνον πρὸς ἐπίτευξιν ἀποδόσεως τοῦ δικαίου, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ καλῷ κοινωνικῷ, διότι ἄλλως οἱ ἐργάται δικαιοῦνται νὰ νομίζουν, καὶ τὸ νομίζω οὕτω καὶ ἐγώ, ὅτι τὸ Κράτος προβάλλει τὸν στρατιωτικὸν νόμον εἰς πᾶν παράπονον αὐτῶν καὶ εὐνοεῖ οὕτω τοὺς ἐργοδότας.

§185Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Μπενακόγιας δι’ αὐτὸ ἕως ὅτου ἀρθοῦν τὰ ἐξαιρετικὰ μέτρα θὰ μείνῃ μακράν. Αὐτὸς καὶ μερικοὶ ἄλλοι μὲ αὐτὸν, φωνάζουν ὅτι τὸ Κράτος εὐνοεῖ πάντοτε μόνον τοὺς ἐργοδότας. Ἡ ἀλήθεια εἶναι ἀλλοῦ, ὅτι ἡ πλάστιγξ ἡ κοινωνικὴ κατά τι ἔκλεινε μᾶλλον πρὸς τοὺς ἐργάτας παρὰ πρὸς τοὺς ἐργοδότας.

§186Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω μόνον τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Μπεναρόγιας..... (Θόρυβος παρατεταμένος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ μέρους πολλῶν βουλευτῶν ἐκ τῆς αἰθούσης).

§187ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὅλο διὰ τὸν Μπεναρόγια;

§188Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, λυποῦμαι, διότι φιλελεύθεροι βουλευταὶ διὰ τῶν διακοπῶν των παρεμποδίζουσι τὸν ρήτορα, ἵνα οὕτω δικαιολογήσωσι τοὺς Μποσελβίκους, λέγοντες ὅτι, νὰ ἐμεῖς εἴμεθα διατεθειμένοι κατὰ τῶν ἐργατῶν. Ἀφήσατε, κύριοι βουλευταί, τοὺς ἀντιπροσώπους των νὰ ὁμιλήσουν.

§189Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀντιπρόσωπος τῶν ἐργατῶν μόνον ὁ κ. συνάδελφος, εἴμεθα ὅλη ἡ Βουλή. (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος).

§190Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσοι ἐκ τῶν κ.κ. βουλευτῶν δὲν θέλουσι νὰ ἀκούσωσι δύνανται ν’ ἀποσυρθοῦν. Ἐγὼ ὅμως ἐξ ὀνόματος τῆς πλειοψηφίας, ἐπειδὴ ἀντιπροσωπεύω αὐτήν, θὰ τὸν ἀκούσω.

§191Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Λυποῦμαι πραγματικῶς ὅτι ἐμποδίζομαι νὰ ἐκφράσω τὰς ἰδέας μου. Ἂν ἔχω ἄδικον δύναται οἱοσδήποτε τῶν κυρίων βουλευτῶν νὰ ἔλθῃ νὰ μοῦ τὸ ἀποδείξῃ. Νομίζω ὅτι τὰ ὄργανά σας κ. Πρόεδρε εἰς ὑπέρμετρον ζῆλον ἐνήργησαν διὰ τὸν Μπεναρόγιαν. Ἀποδέχομαι καὶ ὑποστηρίζω καὶ δὲν θὰ ἠρχόμην ἐγὼ ἐδῶ νὰ ὑποστηρίξω καὶ νὰ ζητήσω τὴν ἀπελευθέρωσίν του, ἐὰν δὲν ἤμην ἀκραδάντως πεπεισμένος, ὅτι εἶναι ἄνθρωπος ἀγαθῶν προθέσεων. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ καὶ σᾶς, ἵνα ἐξετάσητε, εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι θὰ πεισθῆτε ὅτι οὐδὲν κακὸν ἔκαμε καὶ συνεπῶς θὰ πεισθῆτε ὅτι καὶ οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν τὴν ἀπομάκρυνσίν του ἐντεῦθεν δὲν ἦσαν βάσιμοι, ἀλλὰ ἀπὸ συστηματικῆς ἀντιπαθείας. Δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ δαίμων ἀφοῦ ἄλλως τε πᾶσα ἀπόφασις, ἡ ὁποία λαμβάνεται εἰς τὰς συνεδριάσεις τῶν ἐργατικῶν σωματείων, λαμβάνεται κατὰ πλειοψηφίαν καὶ μάλιστα μετὰ μακρὰς συζητήσεις, δι’ ὅλα τὰ ζητήματα.

§192Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἅμα ἀρθοῦν τὰ ἐξαιρετικὰ μέτρα τότε θὰ ἐπιστρέψῃ καὶ ὁ Μπεναρόγιας.

§193Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐφ’ ὅσον εἶσθε τόσον κατηγορηματικὸς δὲν θὰ ἐπιμείνω περισσότερον.

§194Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως μὴ ἐπιμένετε περισσότερον· τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐξηντλήθη.

§195Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Θὰ δεχθῆτε ὅμως νὰ ἐξετάσητε τὸ γεγονὸς αὐτὸ καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ πεισθῆτε περὶ τοῦ ἐναντίου, ὅπως ἐπείσθην καὶ ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἂν δὲν εἶχον πεισθῆ σᾶς βεβαιῶ ὅτι δὲν θὰ ἔλεγον ταῦτα. Ὅσον ἀφορᾶ τὰ Στρατοδικεῖα καὶ τὸν στρατιωτικὸν νόμον, ὑποβάλλω καὶ πάλιν τὴν εὐχὴν ἵνα περιορισθῶσι τὰ στρατοδικεῖα εἰς μόνα τὰ καθαρῶς στρατιωτικὰ ἀδικήματα ἢ τοὐλάχιστον νὰ ἐξαιρεθῶσι τῶν στρατοδικείων αἱ ἐργατικαὶ παραβάσεις.

§196ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι τέσσαρες ἀκόμη ἐγγεγραμμένοι νὰ ὁμιλήσουν.

§197ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν. Νὰ διακόψωμεν.

§198Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ τελειώσωμεν ἀπόψε καλύτερα. Οἱ κ. κ. βουλευταὶ εἰμποροῦν νὰ γευματίζουν ἐκ περιτροπῆς καὶ νὰ προσέρχωνται.

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Ἀργυρὸς ἔχει τὸν λόγον.

§200Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Λυποῦμαι, κύριοι βουλευταί, ὅτι λαμβάνω τὸν λόγον καθ’ ἣν ὥραν ἡ Βουλὴ ἐκδηλώνει ὅτι εἶναι κατάκοπος. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ζητήσω τὴν συνδρομὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅπως συστηθῇ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ δεχθῇ τοὐλάχιστον μίαν μικρὰν διακοπὴν καὶ κατόπιν νὰ ἐπανέλθωμεν.

§201Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ χάσωμεν τὴν ὥραν μας μὲ τὴν διακοπήν. Νομίζω ὅτι ἀφ’ οὗ θὰ καθήσῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ τόσοι βουλευταὶ νὰ σᾶς ἀκούσουν, θὰ διεξαχθῇ καλῶς ἡ συζήτησις.

§202Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ εἶχον σκεφθῆ ἀμέσως μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ παρίστατο ἴσως λόγος νὰ ἀνέλθω τὸ βῆμα καὶ νὰ φέρω τὰς γνώμας μου ἐπὶ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, πάντως ὅμως θὰ εἶχον τὴν ἐπιφύλαξιν ὅτι ἂν ὅσοι ἤθελον ὁμιλήσει θὰ ἔλεγον πᾶν ὅ,τι ἦτο σύμφωνον πρὸς τὴν γνώμην μου, θὰ παρῃτούμην τοῦ λόγου. Ἐν τοσούτῳ διπλοῦς λόγος μὲ ἄγει ἐπὶ τὸ βῆμα, πρῶτον ὁ λόγος τῆς ἀντιρρήσεως, τὴν ὁποίαν ἔχω καθ’ ὅλων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐν σχέσει μὲ τὴν ἀντιπολίτευσιν ἐξέφερεν ὁ κ. ἐκ Ψαρρῶν βουλευτής, δεύτερον διότι ἀληθῶς ἡ συζήτησις ἡ ὁποία διεξήχθη κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην μὲ συνεκίνησε, μὲ ἔθλιψε καὶ κυρίως αὐτὴν τὴν συγκίνησιν καὶ τὴν θλίψιν μου ἤθελον νὰ ὑποβάλω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἔρημος καὶ κυρίως ἐνώπιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. ἐκ Ψαρρῶν βουλευτὴς ἐνεφανίσθη εἰς τὸ βῆμα οἱονεὶ ἐκπροσωπῶν τὰς γνώμας καὶ σκέψεις τῶν βουλευτῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦν τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς. Ἐπιθυμῶ νὰ δηλώσω ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει οὕτω· ἐπίσης ἐπιθυμῶ νὰ δηλώσω....

§203Ε. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Σεῖς ἐκπροσωπεῖτε καὶ κανένα ἄλλον ἢ τὴν γνώμην σας;

§204Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Πάντως ἐκπροσωπῶ κατὰ τὴν γνώμην μου τὴν γνώμην περισσοτέρων βουλευτῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἢ ὅσοι εἶναι ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἐκπροσωπεῖ κατὰ τὴν γνώμην του πάλιν ὁ κ. ἐκ Ψαρρῶν βουλευτής. Ὁ κ. ἐκ Ψαρρῶν βουλευτὴς διεξήγαγεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς μακρὰν συζήτησιν μετὰ φανταστικῆς ἀντιπολιτεύσεως εὑρισκομένης ἐκτὸς τοῦ κοινοβουλίου, καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις αὐτὴ εἶναι ἁπλῶς ὁ ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας βουλευτής, διότι ὑπάρχουν βουλευταὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, οἱ ὁποῖοι δὲν παρακολουθοῦν σήμερον τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ οἱ βουλευταὶ ἤρχισαν νὰ μὴ παρακολουθοῦν τὰς συνεδριάσεις, καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ μὴ παρακολουθοῦν αὐτὰς ἀπὸ πολλοῦ μακροτέρου χρόνου. Σήμερον παρουσιάσθη νέον στοιχεῖον, τὸ στοιχεῖον τῆς λήξεως τῆς περιόδου τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον ἤγαγε τὸν κ. βουλευτὴν Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας νὰ ἀπόσχῃ τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς, ὁ λόγος δὲ διὰ τὸν ὁποῖον πολλοὶ τῶν συναδέλφων παρακολουθοῦν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς δὲν συμπίπτει διόλου πρὸς τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους ὁ κ. βουλευτὴς Ψαρρῶν νομίζει ὅτι ὀφείλει νὰ παρακολουθῇ τὴν Βουλήν. Δὲν θέλω νὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Θὰ εἴπω ὅμως ἐν σχέσει πρὸς τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους ὁ κ. ἐκ Ψαρρῶν βουλευτὴς νομίζει ὅτι πρέπει νὰ παρίσταται εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι προσέθεσεν εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν παράστασιν τῆς Βουλῆς λόγους ὅλως διόλου ἰδίους. Ἀλλ’ ἐκ τῶν λόγων τούτων δὲν δύναται νὰ κρίνῃ ἡ ἀντιπολίτευσις· ἡ ἀντιπολίτευσις θὰ κρίνῃ ἐκ τῶν λόγων τοὺς ὁποίους ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρουσίασεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐπεθύμουν πρὶν ἐπιληφθῶ τῶν παρατηρήσεών μου νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν πρὸς τὴν Βουλὴν καθὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀντίληψίν μου ἐπὶ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως τῆς χώρας ἀπὸ ἀπόψεως καθαρῶς πολιτειακῆς. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν σχέσει πρὸς τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον παρηκολούθησαν οἱ περισσότεροι τῶν ἀντιπολιτευομένων βουλευτῶν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν ἡ πολιτειακὴ κατάστασις παρουσιάζει κἄτι τι τὸ ἐπ’ ἀμφοτερίζον. Εὑρισκόμεθα ἐνώπιον οἱονεὶ νομίμου καταστάσεως καὶ ἐνώπιον οἱονεὶ ἐπαναστατικῆς καταστάσεως. Ποία ἀκριβῶς εἶναι ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι εἶμαι βουλευτὴς καὶ παρακολουθῶ καὶ τὰς γνώμας καὶ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, δηλῶ ὅτι δὲν ἔχω σαφῆ γνῶσιν. Ἤθελα νὰ γνωρίζω ἂν ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ τὴν κατάστασιν ἐπαναστατικὴν ἢ ἂν θεωρῇ αὐτὴν νόμιμον κατάστασιν, ἐκ τῆς λύσεως δὲ τῆς ἀπορίας μου ταύτης θὰ ἠδυνάμην κατὰ ἕνα ἢ ἄλλον τρόπον νὰ ἐξετάσω τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν δεχθῶμεν τὴν πρώτην ἀντίληψιν, τὴν ἀντίληψιν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐφρόνει ἡ Κυβέρνησις ὅτι νομίμως ἀσκεῖ τὰ ἔργα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, θὰ ἔλεγον ὅτι αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ἔφερε πρὸς ὑποστήριξιν τῶν δηλώσεών του ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς παρατάσεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς λογοκρισίας, τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, τῆς ἀμνηστείας, ὅτι οἱ λόγοι αὐτοὶ δὲν μὲ πείθουσι ποσῶς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀξιοῖ ὅτι εἶναι νόμιμος ἐξουσία· ὅλοι οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ἐπικαλεῖται διὰ νὰ δικαιολογήσῃ καὶ τὴν παράτασιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν παράτασιν τῆς λογοκρισίας καὶ τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, δὲν συνάδουν πρὸς κατάστασιν νομιμότητος, δὲν συνάδουν πρὸς τὸν νόμον καὶ πρὸς τὸ Σύνταγμα. Ἀλλὰ ἂν ἤθελον λάβει ὑπ’ ὄψει τὴν ἄλλην ἀντίληψιν τῆς ἐπαναστατικῆς καταστάσεως βεβαίως εἶναι περιττὸς πᾶς λόγος, διότι ἡ ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις ἐπιβάλλει τοῦτο. Καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι νομίζουν καὶ ὁμιλοῦν περὶ τῶν βουλευτῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι δύνανται νὰ παρακολουθήσωσι τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ πραγματικὸν ἔδαφος, τὸ ὁποῖον δημιουργεῖται διὰ τῆς ἐπαναστάσεως αὐτῆς, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ παρακολουθήσωσι ταύτην ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τούτου καὶ ἐπ’ αὐτοῦ νὰ διεξαγάγωσι τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας τοὺς ὁποίους δὲν δύνανται νὰ διεξαγάγωσιν ἐπὶ ἐδάφους καθαρᾶς νομιμότητος. Κατόπιν τῆς ἐκθέσεως τῶν σκέψεών μου αὐτῶν, νομίζω ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω διὰ μακρῶν, ὅπως ἀναπτύξω, ὅτι οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ἐπικαλεῖται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν παράτασιν τοῦ βίου τῆς Βουλῆς δὲν μὲ πείθουσιν. Ὁ λόγος ὅτι τὸ πρᾶγμα γίνεται καὶ ἀλλαχοῦ δὲν νομίζω, ὅτι δύναται νὰ ἀποτελέσῃ κριτήριον ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ μείνῃ τὸ ἴδιον καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Διότι μὲ τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ἐξέθεσε τὸ πρᾶγμα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν δύναταί τις νὰ φαντασθῇ ὅτι ἂν οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι συντρέχουν ἐκεῖ διὰ νὰ γίνῃ παράτασις τοῦ βίου τῆς Βουλῆς, συντρέχουν διὰ νὰ γίνῃ τὸ ἴδιον καὶ ἐνταῦθα. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐσχέτισε τὴν παράτασιν τοῦ βίου τῆς Βουλῆς πρὸς τὸ ἐπικίνδυνον ἔργον τῆς διαπραγματεύσεως τῆς συνθήκης μετὰ τῆς Τουρκίας. Καὶ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἢ θὰ ὑπάγῃ εἰς τὴν Εὐρώπην διὰ τὰς διαπραγματεύσεις, ἢ θὰ μείνῃ ἐδῶ διὰ νὰ διεξαγάγῃ τὰς ἐκλογάς. Νομίζω, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ θὰ ἠδύναντο νὰ διεξαχθῶσι χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ φόβος νὰ ἀπουσιάσῃ ὡς ἐκ τῆς προκηρύξεως τῶν ἐκλογῶν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὰς διαπραγματεύσεις ἐν Εὐρώπῃ. Διότι, ἂν ἀφ’ ὅτου ἐπέστρεψεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξ Εὐρώπης προεκηρύσσοντο ἐκλογαὶ θὰ ἦσαν περατωμέναι καὶ θὰ ἦτο πάντοτε ἐν καιρῷ νὰ προλάβῃ τὴν ἔναρξιν τῶν διαπραγματεύσεων ἐν Εὐρώπῃ. Ἑπομένως δὲν πείθομαι, ὅτι ἡ ἀνάγκη τοῦ νὰ παρίσταται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὰς διαπραγματεύσεις καὶ εἰς τὰς ἐκλογὰς εἶναι ἀνάγκη, ἡ ὁποία δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων. Αἱ διαπραγματεύσεις κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θὰ ἀρχίσουν ἀργά, καὶ δίδεται ἐν τῷ μεταξὺ ἱκανὸς χρόνος ἵνα γίνουν ἐκλογαί. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δικαιολογεῖ οὐσιαστικώτερον τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν πρέπει νὰ γίνουν ἐκλογαί, ὡς ἐκ τῶν ἐπειγομένων διαπραγματεύσεων. Ὁ λόγος εἶναι ὅτι θέλει νὰ ὑποβάλῃ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, οὐχὶ τὴν αἰσιοδοξίαν του, ἀλλὰ τὰ γεγονότα τῆς πολιτικῆς του. Νομίζω ὅτι τὸ ἐπιχείρημα εἶναι ἐξ ἴσου συνταγματικῶς σόλικον. Ἂν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ νὰ ἐπεκαλεσθῇ τις λόγους ἀνάγκης, ὡς εἶναι ὁ λόγος τῆς διεξαγωγῆς πολέμου, θὰ ἠδυνάμην νὰ παραδεχθῶ ὡς ἕνα λόγον ἀνάγκης καὶ ν’ ἀποδεχθῶ τὴν παράτασιν τοῦ βίου τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία δύναται νὰ εἴπῃ πρὸς τὸν λαόν: Ἐπειδὴ δὲν δύναμαι νὰ σοῦ παρουσιάσω τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς μου, διὰ τοῦτο δὲν διατάσσω, ὅπως εἶμαι ἐκ τοῦ Συντάγματος ὑποχρεωμένος, τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον τοῦ σκέπτεσθαι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀποβαίνει ὁ αὐθαίρετος κριτὴς τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦτο, θὰ ἔλεγον καλλίτερον, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία μεταβάλλεται αὐτόχρημα εἰς συντακτικὴν ἐξουσίαν. Καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον ἐπικαλεῖται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι λόγος ἀληθῶς, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ ἐκτιμηθῇ, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θέλει τὴν αἰσιοδοξίαν του, ἀλλὰ τὰ γεγονότα νὰ παρουσιάσῃ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ μᾶς ἄφησε νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι τὰ γεγονότα δύνανται νὰ εἶναι κατώτερα τῶν αἰσιοδοξιῶν του καὶ ὁ λόγος αὐτὸς μᾶς συγκινεῖ καὶ μᾶς δικαιολογεῖ τὴν αἰσιοδοξίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τοσούτῳ ἂν τὸ πρᾶγμα ἐγίνετο κατ’ ἀρχὴν δεκτόν, φαντάζεται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ποίαν κατάχρησιν αὐτοῦ τοῦ προηγουμένου θὰ ἠδύνατο νὰ κάμῃ πᾶσα Κυβέρνησις καὶ πᾶσα ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία θὰ ἤθελε νὰ παραβιάζῃ τὸ Σύνταγμα καὶ νὰ μένῃ ἐν τῇ ἀρχῇ παραλείπουσα νὰ διαλύῃ τὴν Βουλὴν εἰς τὸ τέλος τῆς χρονικῆς περιόδου; Ἐπὶ τῶν θεμάτων τῆς λογοκρισίας, τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου καὶ τῆς ἀμνηστείας δὲν θέλω νὰ εἴπω σχεδὸν τίποτε. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα τόσον εὐφραδῶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ψαρῶν βουλευτής, καὶ τὰ ὁποῖα καὶ οἱ ἄλλοι ρήτορες ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀνέπτυξαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι ἱκανά, διὰ νὰ πείσωσιν ἴσως τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι πρέπει, ὅπως εἶπον καὶ οἱ ἄλλοι ρήτορες, νὰ ἀναθεωρήσῃ τὰς δηλώσεις, εἰς τὰς ὁποίας προέβη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ εἶπον, ὅτι ἡ παρακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ ἐγέννησεν ἐν ἐμοὶ αἴσθημά τι συγκινήσεως καὶ θλίψεως, τὸ ὁποῖον ἤθελον νὰ φέρω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἐνώπιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Μὲ συνεκίνησε νὰ βλέπω ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλή, τῆς ὁποίας τὰς ἐργασίας διευθύνει τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ περιέρχεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συζητῇ περὶ παραμονῆς ἢ περὶ ἄρσεως μέτρων ἀνελευθέρων. Μὲ συγκινεῖ νὰ ἀκούω ὅλα τὰ δεινοπαθήματα, τὰ ὁποῖα διεξετραγῳδήθησαν τὴν ἑσπέραν ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, μὲ συγκινεῖ ν’ ἀναλογίζομαι, ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐγκαταστάσεως τοῦ σημερινοῦ καθεστῶτος,.....

§205Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Δὲν συνεκινήθητε ἀπὸ τὰ δεινοπαθήματα τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας καὶ συνεκινήθητε ἀπὸ τὴν ἑσπέραν ταύτην;

§206Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Τὸ ζήτημα τῶν δεινοπαθημάτων τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας δὲν εἶναι ζήτημα συζητήσεως τῆς ἑσπέρας ταύτης. Κυττάξετε νὰ συγκινηθῆτε σεῖς ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως τῶν φιλελευθέρων. Δὲν δύναμαι νὰ μὴ συγκινηθῶ, ὅταν ἀναλογίζωμαι ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ— καὶ ἡ ἡμέρα αὕτη ἀπέχει 2½ περίπου ἔτη — ἀπὸ τῆς ἐποχῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἐφηρμόσθησαν καὶ ἐξακολουθοῦσι νὰ ἐφαρμόζωνται μέτρα κατασταλτικά, μέτρα περισταλτικὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ μετὰ πάροδον 2½ ὁλοκλήρων ἐτῶν εὑρισκόμεθα ἐδῶ ἐν τῇ Βουλῇ διὰ νὰ συζητῶμεν, ἂν πρέπει νὰ ἄρωμεν ἢ ὄχι ταῦτα.

§207ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν ἀφήσαμεν νὰ τὰ ἐφαρμόσουν αὐτὰ τὰ μέτρα οἱ φίλοι σας οἱ Βούλγαροι!

§208Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι ἀναμφιβόλως ἐν τῇ φιλελευθέρᾳ του ψυχῇ ὑπέστη παρομοίαν συγκίνησιν πρὸς ἐκείνην, τῆς ὁποίας δὲν δύναμαι νὰ εἶμαι κατάλληλος διερμηνεύς. Δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἀναλογίζεται ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ μετέρχεται μέτρα περισταλτικὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἤθελα νὰ παρακαλέσω τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐμβαθύνῃ περισσότερον εἰς τὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία μᾶς ἀναγκάζει νὰ διϊστάμεθα. Νὰ ἐξετάσῃ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μὴ τυχὸν οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι προκαλοῦσι τὰ μέτρα περὶ τῶν ὁποίων πρόκειται, εἶναι λόγοι οἱ ὁποῖοι δὲν κρίνονται ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω δὲν κινοῦνται ἐκ τοῦ καθεστῶτος, ἀλλὰ μήπως κινοῦνται ἐκτὸς τοῦ περιβόλου τῆς Κυβερνήσεως, ἐκτὸς τῆς σφαίρας τοῦ καθεστῶτος. Ὀφείλει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ σκεφθῇ, ὅτι καθεστὼς, τὸ ὁποῖον ἐπὶ 2½ ἔτη εἶναι ἠναγκασμένον νὰ μετέρχεται τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα μετέρχεται, καὶ νὰ δικαιολογῇ τὰ μέτρα ταῦτα καθ’ ὃν τρόπον δὲν δύναται εἷς ἀντιπρόσωπος εἰλικρινὴς τοῦ λαοῦ νὰ ἀποδέχηται, ὅτι εἶναι ὀρθὰ, ὀφείλει ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐξετάσῃ βαθύτερον τὴν κατάστασιν αὐτὴν, νὰ τὴν συσχετίσῃ πρὸς τὸ αἴσθημα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, νὰ σκεφθῇ ἐὰν ἐπιτρέπεται νὰ ἀκούεται ἐν Ἑλλάδι, ὅτι ἡ κοινὴ γνώμη, ἡ μερὶς ἡ πολιτική, ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἀξέστων μομφῶν αἱ ὁποῖαι ἀποτείνονται κατ’ αὐτοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρατείνεται ἡ κατάστασις αὐτὴ εἰς τὴν ὁποίαν μία Κυβέρνησις ἐξακολουθεῖ νὰ εὑρίσκεται ἐν ἀντιθέσει πρὸς μίαν μεγάλην μερίδα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς μίαν χώραν φιλελευθέραν, ὁποία εἶναι ἡ Ἑλλὰς, εἰς τὴν ὁποίαν ἀξιοῖ κόμμα φιλελεύθερον νὰ διευθύνῃ τὰς τύχας της, νὰ σιγήσῃ ἐν τῇ καταστάσει ἐν τῇ ὁποία ἐπιρρίπτονται μομφαὶ κατὰ μεγάλης μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ὑπάρχῃ κάτι τι διὰ νὰ καταδιώκωνται καὶ νὰ ἀποστέλλωνται εἰς ἀπέλασιν κατὰ χιλιάδας, κατὰ μυριάδας τὰ μέλη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§209ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖαι εἶναι αὐταὶ αἱ χιλιάδες, θέλετε τὸν κατάλογον;

§210Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε, ὅτι καθ’ ἑκάστην ἀκούομεν ἀπελάσεις πολλῶν μελῶν τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, ὅτι σήμερον στρατοδικεῖα ἀποτελούμενα ἀπὸ ἐπαναστάτας δικάζουσιν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν μέχρι πρὸ τίνος χρόνου τὸ νόμιμον καθεστὼς τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐφ’ ὅσῳ ταῦτα γίνονται, ἡ Κυβέρνησις δὲν πρέπει νὰ ζητῇ τὴν βελτίωσιν ἔξω αὐτῆς, ἀλλ’ ἐντὸς τοῦ ἰδίου αὐτῆς οἴκου.

§211ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κουριὲλ ἔχει τὸν λόγον.

§212Α. ΚΟΥΡΙΕΛ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω νὰ ὁμιλήσω περὶ τὴν μίαν ὥραν, ὥστε θὰ παρακαλέσω νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις δι’ αὔριον.

§213ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ἐξακολουθήσωμεν.

§214Α. ΚΟΥΡΙΕΛ. Νομίζω, ὅτι μετὰ ἑνὸς ἔτους σιωπὴν εἶναι δίκαιον νὰ μὴ φέρετε δυσκολίας.

§215Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἴμεθα διατεθιμένοι νὰ μείνωμεν καὶ πέραν τοῦ μεσονυκτίου, δὲν ἐννοῶ διὰ τίνα λόγον ἀρνεῖσθε νὰ ὁμιλήσητε.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅλοι οἱ ἐγγεγραμμένοι εἶναι ἀπόντες.

§217Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ὁμιλήσω ἐγώ.

§218ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§219Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι Βουλευταί· παρηκολούθησα μετὰ τοῦ μεγαλειτέρου ἐνδιαφέροντος τὰς ἀγορεύσεις τῶν κυρίων Βουλευτῶν, λυποῦμαι δέ, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Ψαρρῶν δὲν κατώρθωσε μὲ ὅλην τὴν λεκτικὴν δεινότητά του νὰ μὲ πείσῃ ὅτι ὁ πόλεμος πράγματι ἔληξε. Μοὶ εἶπεν ὅτι τὸ ζήτημα τῆς Δυτικῆς Μικρᾶς Ἀσίας θὰ λυθῇ κατὰ τὰς ἰδικάς μου προβλέψεις. Δὲν ὡμίλησα μὲ τὴν αὐτὴν πεποίθησιν διὰ τὸ ζήτημα τῆς Θράκης· ἀλλὰ καὶ ἂν ὡμίλουν μὲ τὴν αὐτὴν πεποίθησιν περὶ τοῦ ζητήματος τῆς Θράκης, δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ λεχθῇ ὅτι ἔληξεν ὁ πόλεμος πρὸς τὴν Τουρκίαν. Ἀφίνω δέ, ὅτι ἔχομεν καθημερινῶς ἐχθροπραξίας εἰς τὴν περιφέρειαν τῆς κατοχῆς μας, ὅτι δὲν εἶναι μόνον δι’ ἡμᾶς ἐνδεχόμενον καὶ δυνατὸν νὰ ἐπαναληφθοῦν αἱ ἐχθροπραξίαι ἐν Τουρκίᾳ, ἀλλὰ εὑρισκόμεθα καὶ σήμερον οὐσιαστικῶς οὐχὶ ὑπὸ τὸ καθεστὼς τῆς ἀνακοχῆς, ἀλλὰ ὑπὸ τὸ καθεστὼς τοῦ ἀκηρύκτου πολέμου. Δὲν δύναται λοιπὸν κανεὶς νὰ ἰσχυρισθῇ σοβαρῶς, ὅτι ἡ περίοδος τοῦ πολέμου ἔληξε. Καί, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔληξεν ἡ περίοδος τοῦ πολέμου, ὅλα τὰ ἄλλα πλέον ἐπακολουθοῦν φυσικῶς. Ἐὰν ἡ Γαλλία δὲν ἔκαμε τὰς ἐκλογάς της, παρὰ μῆνας πολλοὺς μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συνθήκης τῆς εἰρήνης μετὰ τῆς Γερμανίας, ἡ ὁποία ἦτο ἡ κυρίως ἐνδιαφέρουσα αὐτὴν εἰρήνη, ἐὰν ἡ Γαλλία δὲν ἦρε τὴν λογοκρισίαν, παρὰ μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν ὑπὸ τῆς Γερμανίας τῆς συνθήκης τῆς εἰρήνης, βεβαίως, κύριοι, θὰ ἀναγνωρίσητε ὅτι δὲν ἀποδεικνύει τάσεις δεσποτικὰς ἢ τυραννικὰς τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ὅτι παρατείνομεν ὑπ’ εὐθύνην ἡμῶν τὸν βίον τῆς παρούσης Βουλῆς, μέχρις οὗ κατορθώσωμεν νὰ τερματισθῇ ἡ πολεμικὴ περίοδος. Ἀλλ’ ἐὰν ἔχομεν τοῦτο δεδομένον, ὅτι εὑρισκόμεθα ἀκόμη ἐν πολέμῳ, δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι καὶ ὁ στρατιωτικὸς νόμος εἶναι συνταγματικὸς καὶ ἡ ἐφαρμογὴ τῆς λογοκρισίας ἐπίσης. Ἐὰν δ’ ἐξερχόμενος κανεὶς ἀπὸ τὴν συνταγματικὴν ἄποψιν, ἤθελε συζητήσει πολιτικῶς, διὰ νὰ ἐρωτήσῃ διατί ἐνδεικνύονται τὰ μέτρα αὐτά, τότε θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, ὅτι αὐτὸ ἀφορᾷ τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία εἶναι ὑπεύθυνος ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Καὶ δικαίωμα τῆς Βουλῆς βεβαίως εἶναι νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν συμφωνεῖ μὲ τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς συμφωνεῖ μὲ τὴν Κυβέρνησιν, δὲν δύνανται νὰ παραπονῶνται οἱ ἐκπροσωποῦντες τὴν μειονοψηφίαν διὰ τὴν ὁμογνωμίαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς. Ὁ κύριος Χρυσοστάλης ἔκαμε μίαν ἔκκλησιν, ἡ ὁποία ἀληθῶς μὲ συνεκίνησε. Μοῦ εἶπε: «Κύριε Βενιζέλε, ἓν ἀπὸ τὰ μεγαλείτερα τὰ ὁποῖα ἔχεις νὰ κάμῃς, εἶναι νὰ ἀποκαταστήσῃς τὴν ἑνότητα τοῦ Κράτους τὴν ἐσωτερικήν». Καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ πιστεύσητε, ὅτι δὲν ὑπάρχει τίποτε πραγματικῶς, μετὰ τὴν ὁριστικὴν περάτωσιν τοῦ πολεμικοῦ μας ἔργου καὶ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ ἐθνικοῦ μας προγράμματος, δὲν ὑπάρχει τίποτε, διὰ τὸ ὁποῖον νὰ ἠμπορῇ κανεὶς νὰ ἐνδιαφέρηται περισσότερον, παρὰ τὸ νὰ ἠμπορέσῃ νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν διασπασθεῖσαν ἑνότητα, τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν τοῦ Κράτους. Ἀλλά, κύριοι, δυστυχῶς, ἡ ἀποκατάστασις τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος, τῆς ἐσωτερικῆς, δὲν δύναται νὰ ἐπέλθῃ μόνον παρ’ ἡμῶν. Ἐφ’ ὅσον, κύριοι Βουλευταὶ—ἂς ἴδωμεν τὰ πράγματα ὅπως ἔχουν—ἐφ’ ὅσον ἐκτὸς τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος ὑπάρχει ὁ τέως Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, ὁ ὁποῖος μὴ ἀρκούμενος εἰς τὰς συμφοράς, τὰς ὁποίας ἐπισώρευσεν ἐπὶ τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος τόσον τὸν ἠγάπησε καὶ τόσον τὸν ἐδόξασε, μένει ἐκεῖ χωρὶς νὰ παύῃ καθόλου ἐπιβουλεύων ὄχι μόνον τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθη, ἀλλὰ καὶ τὸ μέλλον τοῦ υἱοῦ του, ὁ ὁποῖος ἀνῆλθεν εἰς τὸν Θρόνον· ἐφ’ ὅσον ἐξακολουθεῖ ὁ πρώην Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος οὕτω πολιτευόμενος, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ πιστεύσητε, ὅτι ἡ ἐσωτερικὴ γαλήνη θ’ ἀποκατασταθῇ. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε, ὅτι αὐτὸς ἠμπορεῖ νὰ ἐξακολουθήσῃ πολιτευόμενος κατὰ τὸν τρόπον αὐτὸν ἐπ’ ἄπειρον, καὶ τότε λοιπὸν θὰ εἴμεθα καταδικασμένοι νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν διάσπασιν τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος; Ἐλπίζω, ἂν δὲν εἶμαι βέβαιος, ὅτι αὐτὸ δὲν θὰ παραταθῇ ἐπ’ ἄπειρον. Ὅταν περατωθῶσιν αἱ ἐξωτερικαὶ περιπέτειαι, ὅταν ἡ πολιτικὴ τῶν Φιλελευθέρων, ὅπως πιστεύω, θὰ δικαιωθῇ ὑπὸ τῶν πραγμάτων, διὰ τῆς πραγματοποιήσεως κατὰ τὸ μέτρον τοῦ δυνατοῦ τῶν ἐθνικῶν μας ὀνείρων, ὅταν ὁ λαὸς κληθῇ εἰς ἐκλογὰς, καὶ, ὡς εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ἤθελεν ἐγκρίνῃ τὴν πολιτικὴν ἡμῶν, τότε ὁ πρώην Βασιλεὺς θὰ ἐννοήσῃ ὅτι ἡ ἐπιμονή του νὰ σωρεύσῃ νέας συμφορὰς εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι ἀπραγματοποίητος καὶ ἄνευ σκοποῦ, διότι ἡ πολιτική του αὕτη δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ τὸν ἐκθέσῃ ἁπλῶς εἰς περαιτέρω περιφρόνησιν τῆς Κοινῆς Γνώμης. Διὰ τοῦτο περιμένω, ὅτι, ὅταν περατωθῇ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα καὶ ὅταν ὁ λαὸς κληθῇ εἰς ἐκλογὰς νὰ δικαιώσῃ τὴν πολιτικὴν τῶν Φιλελευθέρων, τότε τὸ ζήτημα τῆς ἐπιμονῆς αὐτῆς τῶν ἐν Ἑλβετίᾳ θέλει λυθῆ. Ἀλλὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει εἷς πρώην Βασιλεὺς, εὑρισκόμενος ἐκεῖ, ἐπιβουλεύων τὸ καθεστώς, διατελῶν ἐν σχέσεις μὲ τοὺς ἐδῶ σκεπτομένους ἀνατροπὰς, μὴ φαντασθῆτε, ὅτι θὰ παύσῃ νὰ σαλεύηται ἡ ἐσωτερικὴ τάξις, ὄχι εἰς τρόπον ὥστε νὰ σαλεύηται τὸ καθεστὼς, ἀλλὰ εἰς τρόπον ὥστε νὰ παρεμποδίζηται τὸ καθεστὼς ν’ ἀσκήσῃ ὅλην τὴν ἐπιείκειαν τὴν ὁποίαν ζητεῖτε παρ’ αὐτοῦ νὰ ἀσκήσῃ, καὶ ἡ ὁποία ὑποχρεωτικῶς παρ’ αὐτοῦ θὰ ἀσκηθῇ. Θὰ φθάσῃ ποτὲ νὰ κατορθώσῃ, ὥστε νὰ καταπαύσουν αὐταὶ αἱ ἀδικίαι; Δὲν τὸ ἠξεύρω· ἀλλὰ φέρεται πρὸς αὐτὸν τὸν δρόμον. Βλέπετε, ὅτι εἰς τὴν συνθήκη τῆς εἰρήνης τῆς σημερινῆς μετὰ τὸν παγκόσμιον πόλεμον ἔρχονται ὅλα σχεδὸν τὰ Κράτη, εἰς τὰ ὁποῖα περιλαμβάνονται καὶ ὅλαι αἱ μεγάλαι δυνάμεις, ἔρχονται, ὅπως θέσωσιν ἓν τῶν θεμελίων τῆς εἰρήνης, ὡς εἶπεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν προχθὲς, τὴν ὀργάνωσιν τῆς ἐργασίας, ἄνευ τῆς ὁποίας θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ ληφθοῦν, ἐφ’ ὅσον θὰ ὑπάρχῃ ὁ συναγωνισμὸς ἄλλων Κρατῶν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν διεύθυνσιν αὐτὴν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνεφάνη εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀπέδειξε διαθέσεις εὐμενεστάτας πρὸς τὸν ἐργατικὸν κόσμον τῆς Ἑλλάδος, ἐπέδειξε τὰς διαθέσεις αὐτὰς οὐχὶ πρὸς μίαν ὑπηρεσίαν, πρὸς τὸν ἐργατικὸν κόσμον, ἀλλ’ ὡς δικαιοσύνην πρὸς αὐτόν. Μάλιστα παρεξηγήθη πολλάκις ἀπὸ τὴν μεγάλην πλειονοψηφίαν ἐκείνων, ἐπὶ τῆς ψήφου τῶν ὁποίων στηρίζει τὴν πολιτικήν του τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, παρεξηγήθη ὡς τάχα διὰ τῆς πολιτείας του, φερόμενο, ἄγαν εὐνοϊκῶς πρὸς τὸν ἐργατικὸν κόσμον καὶ συντελοῦν ἴσως ὅπως αἱ ἐργατικαὶ δυσχέρειαι ἐπαυξάνονται μᾶλλον παρὰ νὰ ἐλαττοῦνται. Καὶ ἔχω καθῆκον πρὸς τὴν μεγάλην αὐτὴν τάξιν τῶν φίλων μου νὰ διαμαρτυθῶ ἐντόνως, διότι δὲν εἶναι μόνον ἔργον δικαιοσύνης ἡ ἐργατικὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἤσκησε τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, εἶναι καὶ ἔργον πολιτικῆς προνοίας, ἐὰν θέλωμεν νὰ προλάβωμεν, ὥστε ὁ θαυμάσιος ἐργατικός μας κόσμος, τὸν ὁποῖον ἀκόμα δὲν προσέβαλεν οὐσιωδῶς οὔτε τὸ πνεῦμα κατὰ τῆς οἰκογενείας, οὔτε τὸ πνεῦμα τὸ ἀντιστρατιωτικόν, διὰ νὰ εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι ὁ θαυμάσιος αὐτὸς κόσμος δὲν θὰ φθάσῃ μίαν ἡμέραν νὰ ἐκτραπῇ πρὸς τὸν Μπολσεβικισμόν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ διατρίψω περισσότερον ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου διὰ νὰ ἐπαναλάβω τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμα καὶ κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ φέρω τὸν λόγον εἰς ὅσα εἶπεν ὁ κύριος Σίδερης διότι νομίζω, ὅτι μοὶ ἐπιβάλλεται μία ἐξήγησις μεταξὺ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων καὶ τοῦ ἐργατικοῦ κόσμου ἐν Ἑλλάδι. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν νομίζω, ὅτι ὁ κόσμος εἶναι ὀργανωμένος ἄριστα καὶ ὅτι δὲν ἔχει παρὰ νὰ κάθηται νὰ θαυμάζῃ τὸ καθεστώς. Νομίζω, ὅτι ὑπὸ τὸ καθεστὼς αὐτὸ ἐγκρύπτονται ἀκόμη καὶ σοβοῦσιν ἀδικίαι κατάφωροι· καὶ πιστεύω ὅτι ἡ ἀνθροπότης φέρεται καθ’ ἡμέραν εἰς θεραπείαν τῶν ἀδικιῶν τούτων. Τοῦτο θὰ τὸ ἐπιτύχωμεν μόνον ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν πορευόμενοι τὴν αὐτὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν ἐχαράξαμεν ἀπὸ μιᾶς ὅλης ἐννεαετίας. Διότι, κύριοι, ἔχω καθῆκον νὰ εἶμαι εἰλικρινὴς καὶ νὰ εἴπω, ἢ μᾶλλον νὰ ἐπαναλάβω πρὸς τὴν μεγάλην μερίδα ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν στηρίζεται τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ φερόμεθα πρὸς μεταβολὰς εἰρηνικάς, αἱ ὁποῖαι ἀποτέλεσμα θὰ ἔχουν, ὅπως ἡ μὲν ἐργασία ἀμείβεται πληρέστερον, τὸ δὲ κεφάλαιον, ἀμειβόμενον ὡς πρέπει νὰ ἀμείβεται δι’ ὅλους τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἀντιμετωπίζει καὶ δι’ ὅλην τὴν χρησιμότητα τὴν ὁποίαν ἔχει ἐν τῷ παραγωγικῷ ἔργῳ, θ’ ἀπολαμβάνῃ κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ὀλιγώτερα. Γνωρίζω, ὅτι λέγων ταῦτα δὲν ἔχω νὰ εὐχαριστήσω πολλοὺς ἐκ τῶν φίλων μου, ἀλλὰ δὲν θὰ εἶμαι εἰλικρινής, ἐάν, τυχούσης εὐκαιρίας δὲν κάμω τὴν ἐξομολόγησιν ταύτην. Ἀλλά, νομίζω, κύριοι, ὅτι τότε μόνον ὁ ἀγὼν αὐτὸς τῆς καθ’ ἡμέραν βελτιώσεως τῆς ἐργατικῆς τάξεως θὰ συμβαδίσῃ μὲ τὴν ἀληθῆ πρόοδον τῆς χώρας, ὅταν θὰ κατορθώσωμεν νὰ ἀποσπάσωμεν τοὺς ἐργάτας ἀπὸ τοὺς ὄνυχας τῶν νέων ἐκμεταλλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνεδρεύουν ἐπ’ αὐτῶν. (Χειροκροτήματα). Ἐὰν πρό τινων ἐτῶν, κύριοι, πραγματικὸς ἐκμεταλλευτὴς ὑπῆρξεν ὁ ἐργοδότης, (σᾶς ὑπενθυμίζω τὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἐπεκράτει πρὸ μιᾶς γενεᾶς εἰς τὰ ἀνθρακωρυχεῖα· ἐὰν πρότινος χρόνου ἦτο ὁ ἐργοδότης ἐκμεταλλευτής, καὶ ἐνίοτε ἀκόμη καὶ σήμερον, νέον κίνδυνον διατρέχομεν σήμερον, ὅπως μία εὐγενὴς ἰδέα, ἡ ὁποία περικλείει τὴν βελτίωσιν ὁσημέραι τῆς θέσεως τῶν ἐργατῶν, ἐκτραπῇ τοῦ σκοποῦ της ὑπὸ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ζητοῦν τὰς κοινωνικὰς ἀνατροπάς. Καὶ ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω πρὸς τὴν μειονοψηφίαν τὴν μικρὰν τῶν φίλων μου, οἱ ὁποῖοι εἶναι οἱ ἐργάται καὶ οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ὅτι ἐὰν δὲν προσέξουν καὶ ἂν παρασυρθοῦν ἀπὸ τοὺς ἐκμεταλλευτὰς περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα, δὲν θὰ μεταβάλουν βεβαίως τὰς διαθέσεις τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ἀγῶνα αὐτῶν, ἀλλὰ θὰ καταστήσουν τὴν θέσιν τῆς Κυβερνήσεως πολὺ δυσχερεστέραν, ὅπως μὴ ἀφήσῃ ἀτελὲς τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἤρξατο πρὸ μιᾶς δεκαετίας, ἐφ’ ὅσον κινδυνεύουν τὰ ἐργατικὰ κινήματα ἐν Ἑλλάδι νὰ κλίνουν πρὸς τὸν Μπολσεβικισμόν, ἐφ’ ὅσον ὁ ἀγὼν τῶν τάξεων κηρυσσόμενος λαμβάνει τὴν κατεύθυνσιν, ἡ ὁποία φέρει τόσας καταστροφὰς ἐν Ρωσσίᾳ. Ὁ κύριος Σίδερης παρεπονέθη δι’ ὅσα ἐγένοντο κατὰ τὴν ἀπόπειραν τῆς γενικῆς ἀπεργίας. Τί συνέβη, κύριοι Βουλευταί; Ἤθελε μία μερὶς τοῦ ἐργατικοῦ κόσμου —δέχομαι, ἂν θέλετε, διότι δὲν θὰ μεταβάλω τὴν ἐπιχειρηματολογίαν μου— ὁλόκληρος ὁ ἐργατικὸς κόσμος, τὶ ἠξίου; Ἠξίου ὄχι χρησιμοποιῶν τὸ ὅπλον τῆς ἀπεργίας νὰ ἐπιβάλῃ ἀπέναντι τῶν ἐργοδοτῶν ὡρισμένας ἀξιώσεις, ἀλλὰ ἠξίου, ἀφ’ οὗ διετύπωσαν δέκα ὅλα αἰτήματα, ἔφθασαν λέγοντες ὄχι πλέον πρὸς τοὺς ἐργοδότας, ἀλλὰ πρὸς τὸ Κράτος. (Ἀναγινώσκει τὸ γνωστὸν ὑπόμνημα τῶν ἐργατῶν, τονίζων τὴν τελευταίαν παράγραφον τοῦ ὑπομνήματος τούτου λέγουσαν: «Ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει θὰ λάβητε τὴν καλωσύνην νὰ δεχθῆτε εὐμενῶς τὴν δήλωσιν, ὅτι ἀπεκδυόμεθα πάσης εὐθύνης, ἐὰν τὰ πράγματα λάβουν τὸν δρόμον των». Σᾶς ἐρωτῶ, τί ἄλλο περιεῖχε τὸ ἔγγραφον αὐτὸ παρὰ τελεσιγραφικὴν δήλωσιν πρὸς τὸ Κράτος, ὅτι ἀξιοῦμεν τὴν ἐπιβολὴν τῶν αἰτήσεών μας, ἐὰν δὲ αὐτὸ δὲν γίνῃ θὰ προσφύγωμεν εἰς τὴν γενικὴν ἀπεργίαν; Ἐὰν ἔχω ἀνάγκην νὰ εἴπω τὴν ἀντίληψίν μου, ἡ γενικὴ ἀπεργία, κύριοι, κατὰ τὴν ἔννοιαν ἰδίως ταύτην ἀσκουμένη, εἶναι κίνημα καθαρῶς ἐπαναστατικόν. Ὁ ἐργατικὸς κόσμος, δηλαδή, ἐκπροσωπούμενος τότε ἀπὸ τοὺς διαφόρους Μπεναρόγηδες, ἦλθε καὶ ὠρθώθη ἀπέναντι τοῦ Κράτους λέγων: «Θέλω ταῦτα καὶ ταῦτα. Ἐὰν δὲν τὰ κάμῃς θὰ σοῦ ἐπιβάλω τὰς ἀντιλήψεις μου, σταματῶν τὴν κίνησιν, τὴν κοινωνικὴν ζωήν». Ἔ, κύριοι, τί ἄλλο εἶναι ὁ Μπολσεβικισμός; Καὶ, ἐπειδὴ νομίζω, ὅτι ὅλοι δὲν γνωρίζουν τί εἶναι Μπολσεβικισμὸς, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ σᾶς εἴπω τὶ σημαίνει. Διότι εἶναι ἀνάγκη νὰ διευκρινισθῇ, ὥστε νὰ μὴ καταντᾷ πολλάκις ἄνθρωποι χρηστότατοι ἀκούοντες τὴν λέξιν «σοσιαλισμὸς» νὰ ταράσσωνται καὶ νὰ νομίζουν, ὅτι βλέπουν τὸν διάβολον ἐμπρός των. Λοιπὸν δὲν ὑπάρχει τὶ καλλίτερον καὶ εὐγενέστερον ἀπὸ τὸν Σοσιαλισμόν, ὅλα δὲ τὰ Εὐρωπαϊκὰ Κράτη ἀσκοῦν Σοσιαλισμὸν ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν. Ὁ Σοσιαλισμὸς ἐπιδιώκει τὴν βελτίωσιν τῆς τάξεως τῶν ἐργατῶν. Τώρα μὲ ποῖα μέσα θὰ ἐπιδιωχθῇ αὐτὴ ἡ βελτίωσις; Ἐκεῖ ἀρχίζουν καὶ διαιροῦνται εἰς σοσιαλισμὸν τοῦ Κράτους καὶ Μαρξικὸν Σοσιαλισμόν. Ἄν ὁ Μὰρξ στηρίζεται ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως, οὐσιαστικῶς ὅμως προβαίνει εἰς τὴν ὀργάνωσιν τοῦ ἐργατικοῦ κόσμου, ἵνα διὰ τῆς προπαρασκευῆς αὐτοῦ ἔλθῃ μίαν ἡμέραν νὰ κατακτήσῃ τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἰσχύει, ὁμαλῶς, ἀλλ’ ὄχι καθ’ ὃν τρόπον ἐννοοῦν οἱ Μπολσεβῖκοι. Οἱ Μπολσεβῖκοι κηρύττουν τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ νέου Σοσιαλισμοῦ· μᾶς λέγουν τοῦτο: Κύριοι, ἡμεῖς δὲν ἔχομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν εἴμεθα πολλοὶ ἢ ὀλίγοι· ἡμεῖς δὲν ἔχομεν νὰ δεχθῶμεν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ἀπηρχαιωμένα. Ἡμεῖς ἀξιοῦμεν ὅτι δέον, ἐπειδὴ εἴμεθα ἰσχυρότεροι, ἔστω καὶ ἂν εἴμεθα ὀλιγώτεροι, ἀξιοῦμεν, ὅτι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἔχωμεν τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν. Καὶ λέγω, ὅτι κατὰ τῆς θεωρίας αὐτῆς, δὲν δύναται παρὰ κάθε ἄνθρωπος νὰ ἐξεγείρεται. Ἡ ἀνθρωπότης ἠγωνίσθη ἐπὶ αἰῶνας διὰ νὰ καταρρίψῃ τὰς ἀντιλήψεις τοῦ μοναρχισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀξιοῖ, ἐπειδὴ ἐγεννήθη ἀπὸ ὡρισμένην οἰκογένειαν, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κυβερνᾷ ὡρισμένην χώραν. Ἔπειτα ἐχρειάσθησαν πολλοὺς αἰῶνας ἐπίσης διὰ νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὰς ἀξιώσεις τῆς ἀριστοκρατίας, ἡ ὁποία καὶ ἐκείνη περίπου κατ’ ἀνάλογον τρόπον ἠξίου νὰ κυβερνᾷ τὸν λαὸν διότι κατήγετο ἀπὸ ὡρισμένας οἰκογενείας. Ἐφθάσαμεν ἐπὶ τέλους, ἰδίως ἀπὸ τῆς Γαλλικῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἐντεῦθεν, εἰς τὰς καθαρῶς δημοκρατικὰς ἀρχὰς ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἑκάστοτε ὁ λαὸς καλούμενος εἰς τὰς ἐκλογὰς διὰ τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας ἀνεδείκνυε τοὺς κυβερνήτας του καὶ ἀπεφάσιζε περὶ τῶν πραγμάτων του κατ’ ἰδίαν βούλησιν. Δὲν λέγω, ὅτι τὸ Δημοκρατικὸν Πολίτευμα, εἰς τὸ ὁποῖον συγκαταλέγεται καὶ ἡ Συνταγματικὴ Δημοκρατία — ὄχι ὅπως τὸ ἀντελαμβάνετο ὁ ἔκπτωτος — ἀποτελεῖ τὸ τέλειον ἀπολύτως. Οὐδὲν ἀνθρώπινον πρᾶγμα εἶναι τέλειον, ἀλλ’ εἶναι βεβαίως τὸ τελειότερον σύστημα, τὸ ὁποῖον εὑρέθη μέχρι σήμερον καὶ εἰς τὸ ὁποῖον τοὐλάχιστον καλούμενος ὁ λαὸς ἔχει τὴν ἑξῆς παρηγορίαν ὅτι, καὶ ἂν ἔκαμαν κακὸν, λέγει ὁ ἴδιος, πταίω καὶ ἐγὼ εἰς αὐτό. Οἱ σοβιετισταί, οἱ Μπολσεβῖκοι, σήμερον χωρὶς οὐδένα ἐνδοιασμὸν, χωρὶς καθόλου νὰ ἐντρέπωνται, κηρύττουν, ὅτι αἱ ἰδέαι αὐταὶ αἱ Δημοκρατικαί, εἶναι ἀπηρχαιωμέναι ἀντιλήψεις τῆς παλαιᾶς κοινωνίας καὶ ὅτι ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν, ὅτι δύνανται νὰ κάμωσιν ὅ,τι θέλουσιν οἱ πολλοὶ, ἡμεῖς θὰ κάμωμεν ὅ,τι θέλομεν ἔστω καὶ ἂν εἴμεθα ὀλίγοι, διότι ἡμεῖς εἴμεθα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀξιοῦμεν νὰ ἔχωμεν τὸν δεσποτισμόν. Ἐφύγαμεν ἀπὸ τὴν ἀπολυταρχίαν τὴν ἀτομικὴν καὶ εὑρισκόμεθα σήμερον εἰς τὸν κίνδυνον τῆς ἀπολυταρχίας τοῦ προλεταριάτου. Ἔ, κύριοι, ἐὰν ἡ ἀνθρωπότης ἐξηγέρθη κατὰ τῆς ἀπολυταρχίας τοῦ ἑνὸς καὶ κατὰ τῆς ἀπολυταρχίας τῶν ὀλίγων, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἐξεγερθῇ ἀκόμη πεπεισσότερον ἔστω καὶ κατὰ τῆς ἀπολυταρχίας τῶν πλειόνων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐμφανίζονται μὲ οὐδένα ἱστορικὸν τίτλον, τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον ποτὲ καὶ τώρα προσπαθοῦν νὰ δημιουργήσωσιν. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο κατὰ τὴν ἀπεργίαν τὴν τελευταίαν ἦτο ἀντίδρασις τῆς ὠργανωμένης κοινωνίας κατὰ τῆς ἐκδηλωθείσης τάσεως τοῦ ἐργάτου ἢ μᾶλλον τοῦ ἐργατικοῦ ἐν μέρει κόσμου τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἐπιβάλλῃ τὰς ἀντιλήψεις του εἰς τὴν Κοινωνίαν. Ἐφ’ ὅσον ὁ ἐργατικὸς κόσμος ὀργανούμενος παρουσιάζει τὰ αἰτήματά του, συζητεῖ αὐτά, τὸ Κράτος, ἡ Κοινωνία εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ἐξετάζῃ αὐτὰ μετὰ προσοχῆς, ἀλλὰ δὲν ἔχουσιν οἱ ἐργάται, ἰδίως εἰς χώρας, ὅπου ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἀποτελεῖ μειοψηφίαν μικρὰν ἀπέναντι τῶν ἄλλων κοινωνικῶν τάξεων, δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ νομίζουν, ὅτι θὰ ἐπιβάλωσι τὴν ἀξίωσίν των διότι ἀπειλοῦν. Ἐὰν θέλωσι ἀπὸ τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ὑποστήριξιν τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ὀρθοῦ νὰ καταφύγωσιν εἰς τὴν δύναμιν τότε θὰ ἔχωσι νὰ ἀντιμετωπίσωσιν ὠργανωμένην τὴν δύναμιν, καὶ ἡ δύναμις εἶναι ἀνωτέρα διότι εὑρίσκουν κοινωνίαν ὠργανωμένην, κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἐννοοῦν νὰ ἐπιβάλωσι τὰς ἀντιλήψεις των εἰς τὸ Κράτος. Νομίζω, ὅτι εἶχον καθῆκον, ἀφ’ οὗ ἦλθε τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νὰ εἴπω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπον, διὰ νὰ καθορίσω τὴν θέσιν τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τοῦ ἐργατικοῦ κόσμου. Δὲν θὰ φέρω οὐδεμίαν δυσκολίαν ἐὰν ὅλοι οἱ ἐργάται θελήσωσι νὰ ἀποσπασθῶσιν ἀπὸ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ θέλουσι νὰ κάμωσιν ἓν κόμμα σοσιαλιστικὸν ἐργατικόν. Μὲ τὴν εὐχήν μου.

§220Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Μόνον σεῖς τὸ λέγετε αὐτό...

§221Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πρέπει τὴν θέσιν νὰ τὴν ξεκαθαρίσω. Θέλετε νὰ κάμετε κόμμα ἰδιαίτερον; Σχηματίσατέ το, ἀλλὰ προσέξατε νὰ μὴ παρασυρθῆτε ἀπὸ τοὺς Μπεναρόγηδες. Εἶναι οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πιστεύουν, ὅτι ἐπειδὴ ἡ ἐργατικὴ τάξις εἶναι περισσότερον ὠργανωμένη ἀπὸ τὴν ἀστικήν, δι’ αὐτὸ κινοῦν λίθους πρὸς ὅλας τὰς διευθύνσεις. Τώρα μὲ τὴν ὀργάνωσιν ὁ ἐργάτης κατόρθωσε νὰ εἶναι ἴσος καὶ κινδυνεύει νὰ γίνῃ ἰσχυρότερος ἀπὸ τὸν ἐργοδότην. Οἱ ἐργάται ἐσκέφθησαν, ὅτι ὠργανωμένοι ὄντες ἔχουσιν ἐνώπιόν των τὴν κοινωνίαν ἀνοργάνωτον καὶ πρέπει νὰ τῆς ἐπιτεθῶσι διὰ νὰ κάμωσιν τὸν Παράδεισον, τὸν ὁποῖον ἀπολαμβάνωσιν οἱ Ρῶσσοι. (Χειροκροτήματα). Δὲν ζητῶ τίποτε. Εἶπον καὶ ἐλάλησα καὶ ἁμαρτίαν δὲν ἔχω. Καὶ εἰς τὸν ἐργατικὸν κόσμον ὡμίλησα, ὅτι δὲν θὰ παύσῃ ἡ φιλεργατικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων, διότι θὰ ἐγκαταλείψωσι τὸ κόμμα. Δὲν θὰ μεταβάλω τὴν στάσιν τῶν Φιλελευθέρων, ἐπειδὴ νομίζω, ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ γενικώτερον συμφέρον. Εἶναι ἔργον πολιτικῆς προνοίας. Εἶναι ἀδύνατον νὰ χωρήσωμεν εἰς τὴν πρόοδον, ἐὰν δὲν παρακολουθήσωμεν τὴν κίνησιν αὐτήν, ἡ ὁποία εἶναι παγκόσμιος. Ἂς γνωρίζουν μόνον τὴν στιγμὴν αὐτήν, καθ’ ἣν κινδυνεύομεν νὰ χωρισθῶμεν, ἂς γνωρίζουν τὴν στιγμὴν αὐτήν, ὅτι παρασυρόμενοι ἀπὸ μπολσεβικικὰς ἀντιλήψεις, ἀνακατεύοντες τὸν ἀγῶνα τὸν γενικὸν μὲ τὸ δηλητήριον τοῦ προλεταριάτου, τίποτε ἄλλο δὲν θὰ κατορθώσωσι παρὰ νὰ ἐνισχύσουν τὸν πόλεμον τῆς ἀστικῆς τάξεως, ἡ ὁποία εἶναι πολυαριθμοτέρα καὶ θὰ εἶναι ἀδύνατον ἡ ἀνησυχία αὐτὴ νὰ μὴ ἔχῃ τὴν ἐπίδρασίν της εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἑκάστοτε κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐκπορεύηται ἀπὸ τῆς πλειονοψηφίας. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω. (Χειροκροτήματα).

§222ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§223Γ. ΠΩΠ. Δύο λέξεις θὰ εἴπω, ἵνα ἐπιγραμματίσω σαφέστερον τὰ πράγματα, ὅσα ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διετύπωσε καὶ κατὰ τὰς διακοπὰς τῶν ρητόρων καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν αὐτοῦ ἀγόρευσιν. Δὲν εἶχον, φαίνεται, τὸ ἀτύχημα μόνον, ὅπως ἔχωσιν αὗται ὀπαδὸν τῶν ἰδεῶν τὰς ὁποίας διετύπωσεν ἔγκριτος συνάδελφος εἰς τὸν βουλευτὴν Σερρῶν, κύριον Ἀργυρόν, ἀλλὰ μεγαλύτερον ἀτύχημα νὰ μὴ πείσουν καὶ εἰλικρινῶς διὰ τοῦτο θλίβομαι, τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δι’ ὅσα ἔλαβε τὴν τιμὴν νὰ διατυπώσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐὰν θὰ μοῦ ἦτο δυνατόν, ὡς ἐδήλωσα ἀπὸ τοῦ βήματος, νὰ προηρχόμην εἰς ἐλάχιστον συμβιβασμὸν, ὅπως μέρος τῶν ἐλευθεριῶν ἀποδοθῇ τουλάχιστον ἐν τῷ μεταξὺ καὶ ἰδιαίτατα χάριν αὐτῆς ταύτης τῆς ἐννοίας τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀνταλλάσσειν γνώμας, τὸ δικαίωμα ὅπερ καθορίζει εἰδικὸν ἄρθρον, τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι, καὶ ἂν πλὴν τούτου ἦτο δυνατὸν νὰ δοθῇ ἐπίσης ἀπὸ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἡ εὐχέρεια ἥτις παρέχεται προκειμένου περὶ ἀδικημάτων πολιτικῶν διὰ τῶν ἄρθρων 5, 6 καὶ 95 τοῦ Συντάγματος, τὰ ὁποῖα ἀναστέλλει ὁ στρατιωτικὸς νόμος. Θὰ προσπαθήσω νὰ μεταπείσω τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ νὰ τοῦ ὑποδείξω ὅτι θὰ ἠδύνατο εὐθὺς ἀμέσως νὰ εἶναι πεπεισμένος, ὅτι ὅταν προσέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογάς, ἵνα ζητήσῃ τὸ ἀναβάπτισμα, ὡς εἶπεν ὁ ἴδιος, εἰς τὴν κολυμβήθραν τῆς λαϊκῆς θελήσεως, θὰ εὕρῃ ἀνάδοχον, ἵνα ὀνομάσῃ αὐτὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων. Δὲν γνωρίζω ὅμως, ἐὰν ἐπιμένει εἰς τὰς ἰδέας του ἂν θὰ εὑρεθῇ ἀνάδοχος, ὅστις θὰ διατηρήσῃ τὸ ὄνομα τῶν φιλελευθέρων κατὰ τὸ προεκλογικὸν ἐκεῖνο στάδιον καὶ τὴν ἐκ τῆς λαϊκῆς κολυμβήθρας ἐμφάνισίν του. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐδήλωσεν ἐν πάσῃ περιπτώσει τὰ ἑξῆς, αʹ) ὅτι ὁ στρατιωτικὸς νόμος δὲν θὰ ἀρθῇ πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς εἰρήνης, δηλαδὴ πρὸ τῆς τυπικῆς ἄρσεως τῆς λέξεως «πόλεμος».

§224Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διατὶ τῆς τυπικῆς; ὁ στρατός μας εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν μάχεται καθ’ ἡμέραν.

§225Γ. ΠΩΠ. Δὲν θεωρῶ τοῦτο πόλεμον. Δὲν θεωρῶ πόλεμον ἀντίδρασιν ἐναντίον συμμοριῶν, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἦτο πόλεμος καὶ πᾶσα δίωξις λῃστείας. Ἐγὼ τὴν Μ. Ἀσίαν τὴν θεωρῶ Ἑλληνικήν, διότι σεῖς τὸ εἴπατε καὶ διότι θέλω νὰ πιστεύω εἰς τοῦτο.

§226Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχετε εἰρήνην μὲ τὴν Τουρκίαν, καὶ ἔχετε τὴν Τουρκίαν θέλουσαν τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ πολέμου ἐπ’ ἄπειρον παρὰ νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὰς ἀξιώσεις τὰς ἰδικάς μας, μὴ λέγετε, ὅτι ἔχομεν εἰρήνην.

§227Γ. ΠΩΠ. Θέλετε νὰ μὲ μεταπείσετε, ὅτι δὲν ἐτελείωσε ὁ πόλεμος, θλίβομαι εἰλικρινῶς, διότι ἀληθῶς μὲ μεταπείθετε, ἀλλὰ ἐγὼ ἐπίστευον καὶ θέλω νὰ πιστεύω, ὅτι τὸ Μικρασιατικὸν ἔδαφος εἶναι Ἑλληνικὸν καὶ ὅτι αἱ συμμορίαι προσομοιάζουσι συμμορίας ἐμφανιζομένας καὶ ἐπὶ ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Κατὰ τῶν συμμοριῶν αὐτῶν ἔχετε τὰ μέσα, ἵνα ἀμυνθῆτε καὶ ἐκεῖθεν τὰς ἐκδιώξητε, ἀλλ’ ἀσχέτως πρὸς τοῦτο ἐπανέρχομαι εἰς τὸν ἐπιγραμματισμὸν τῶν διατυπώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἑπομένως, ὅταν ὑπογραφῇ καὶ κυρωθῇ συνθήκη μετὰ τῆς Τουρκίας θὰ ἀρθῇ ὁ στρατιωτικὸς νόμος. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἡ ἑξῆς ἐπιφύλαξις εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἡ εἰρήνη αὕτη βραδύνει πέραν τοῦ τετραμήνου. Τότε πάντως θὰ ἀρθῇ ὁ στρατιωτικὸς νόμος μετὰ τὸ τετράμηνον.

§228Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ ἀναγκάζετε νὰ εἴπω τὰ ἴδια, ὅτε μὲ διέκοψεν ὁ κ. Σίδερης. Εἶπον ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου, ὅτι βεβαίως ἡ παράτασις τῶν ἐργασιῶν, πιστεύομεν ὅτι θὰ λυθῇ ἐντὸς τῶν 4 μηνῶν. Καὶ ἂν διεψεύδοντο ἀκόμη αἱ ἐλπίδες μας; ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἐκτελέσωμεν τὰς ἀποφάσεις μας, διότι μέγα μέρος τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτῶν τὸ δέχομαι.

§229Γ. ΠΩΠ. Εἴμεθα σύμφωνοι, ὅτι μετὰ τὴν λῆξιν τῶν 4 μηνῶν θὰ ἔχωμεν καθ’ ἕνα οἱονδήποτε τρόπον ἀναθεώρησιν τῶν ἀποφάσεων, διότι θὰ χρονίσῃ τὸ Τουρκικὸν ζήτημα. Προκειμένου ὅμως περὶ παροχῆς ἀμνηστείας ἡ Κυβέρνησις δηλοῖ τοῦτο, ὅτι ἐννοεῖ ἡ ἀμνηστεία αὕτη νὰ εἶναι ἐπιστέγασμα, δι’ οὓς λόγους διετύπωσε μεταγενεστέρως τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὄχι ἁπλῶς τῆς καταστάσεως τὴν ὁποίαν θὰ δημιουργήσῃ ἡ συνθήκη τῆς εἰρήνης, ἀλλὰ τῆς πίστεως τῆς ἀκραδάντου, ὅτι μετὰ τὰς ἐκλογὰς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων ἐξερχόμενον τῆς νίκης θὰ εἶναι εἰς θέσιν ν’ ἀντιδράσῃ κατὰ πάσης ὑπόπτου ἐνεργείας περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν. Συνεπῶς πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δηλοῖ τοῦτο, ἐὰν ἐπαναλαμβάνω, καλῶς ἀντελήφθην, ὅτι προκειμένου περὶ ἀμνηστείας θὰ δύναται νὰ ἐλπίζῃ τοιαύτην μετὰ τὰς ἐκλογάς. Ταῦτα ἔχω νὰ εἴπω.

§230Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καλλίτερον νὰ ἀκούσητε ἐμένα, ὅπως ἐγὼ τὰ εἶπον. Ἐὰν καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν ἤθελον ἐκλείψει οἱ λόγοι ἐκεῖνοι ἕνεκα τῶν ὁποίων θεωρῶ ἀναγκαῖον τοῦτο, θὰ εἶμαι πολὺ εὐτυχὴς νὰ τὸ κάμω καὶ ἐνωρίτερον, ἀλλὰ δὲν ἀναλαμβάνω πρὸ τῶν ἐκλογῶν.

§231Γ. ΠΩΠ. Αὐτὰ ἤθελον νὰ εἴπω. Θὰ ηὐχόμην νὰ ἤρχοντο μετὰ τῆς αὐτῆς εἰλικρινείας καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὡς καὶ ἐγὼ ἀναγνωρίζουσι καὶ τῶν ἀντιπάλων αὐτῶν τὰς ἀρετὰς καὶ τὴν δύναμιν, θὰ ηὐχόμην νὰ ἤρχοντο ἵνα σᾶς εἴπωσι, ὅτι ἔχουσι δικαίωμα ἐκ τοῦ Συντάγματος τὸ ὁποῖον ἐφαρμόζεται, ὅτι ἔχουσι δικαίωμα ἐκ τῆς στοιχειώδους ἐννοίας τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ ἀτόμου, ἵνα ἀξιώσωσι τοὐλάχιστον τὴν ἠθικὴν αὐτῶν καὶ τὴν κοινωνικὴν ἀποκατάστασιν, διότι εἶναι ἀθῶοι τῶν ὑπονοιῶν τὰς ὁποίας ἔχετε. Εὔχομαι, ὅπως ἡ ἐν μέσῳ τῶν συμπολιτῶν σας διαμονὴ κατορθώσῃ ὥστε τὴν ἀτμόσφαιραν, ἥτις ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς περιέβαλλον ὄχι διὰ τῆς πραγματικότητος τοῦ συγχρόνου ἐσωτερικοῦ βίου τῆς Ἑλλάδος, τὴν διαλύσῃ διὰ τοῦ ἡλίου τῆς ἀληθείας. Βεβαιωθῆτε, ὅτι αἱ λέξεις τὰς ὁποίας διετύπωσα ἐγὼ ὑπῆρξαν εἰλικρινεῖς, ὑπῆρξαν λόγοι πολίτου, ὅστις ποθεῖ τὴν εἰρήνευσιν, τὴν ἀπόλυτον καὶ τὴν σταθερὰν ἐν τῇ χώρᾳ, εἰρήνευσιν, ἥτις θὰ ἔχῃ μείζονα ἀγαθὰ τῆς κοινωνικῆς εἰρηνεύσεως περὶ τῆς ὁποίας ὡμιλήσατε. Ἀγορεύων καὶ ἀπαντῶν περὶ τοῦ ἐργατικοῦ ζητήματος. Βεβαιωθῆτε δέ, ὅτι οἱ λόγοι μου ἐκεῖνοι εἶναι αἱ πρῶται ἀκτῖνες τοῦ φωτός, αἱ πρῶται ἀκτῖνες τῆς θερμότητος, αἵτινες θὰ διαλύσωσι τὰ νέφη τυχὸν τὰ ὁποῖα σκιάζουσι τὸν πόθον σας, ἵνα ἐμφανισθῆτε ὄντως ἡγούμενοι ἰδεῶν εἰρηνεύσεως ἐν τῇ χώρᾳ. Αὐτὰ δὲ τὰ ὁποῖα λέγω δὲν τὰ λέγω διὰ νὰ ἐμφανίσω ἐμαυτὸν ὡς ῥίπτοντα σπινθῆρας πνεύματος, εἶναι ἀνταύγεια πυρὸς ψυχῆς καὶ ἐπιθυμῶ ἡ φωνὴ αὕτη οὕτω θερμή, οὕτω εἰλικρινὴς νὰ διαθερμάνῃ καὶ τὴν ψυχήν σας καὶ νὰ ἀναλύσῃ τὸν πάγον, τὸν ὁποῖον βλέπω ἐναντίον τῆς δυστυχίας ἑνὸς λαοῦ διωκομένου.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σίδερης ἔχει τὸν λόγον.

§233Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἄν, κύριοι βουλευταί, ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀντιλαμβάνεται καὶ ἐξέθεσε τὰ δικαιώματα τῶν ἐργατῶν εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας καὶ τὸ δικαίωμά των νὰ ἔχωσι τὸ τάδε ἢ τὸ τάδε κόμμα, νὰ ἔχουσι σοσιαλιστικὸν κόμμα, ἂν ἀπετέλει τὴν ἀντίληψιν καὶ τῶν ἄλλων ὀργάνων τοῦ Κράτους, βεβαίως δὲν θὰ εἶχον λάβει οὔτε πρὶν τὸν λόγον, ἀλλὰ δυστυχῶς κανὲν ἐκ τῶν δημοσίων ὀργάνων ἔχει τὴν ἀντίληψιν αὐτὴν καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα, μολονότι δὲν ἔχει εἰσαχθῆ ἐδῶ αὐτὴ ἡ συνήθεια, θὰ ἠμποροῦσα νὰ προτείνω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συμβαίνει ἐν Γαλλίᾳ, τὸ μέρος αὐτὸ τοῦ λόγου, νὰ ἀποσταλῇ ἐν ἐγκυκλίῳ εἰς ὅλους τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους διὰ νὰ γνωρίσωσι πῶς πρέπει νὰ ἀντιλαμβάνωνται τὰ πράγματα.

§234Μ. ΝΕΓΡΟΠΟΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δύνασθε νὰ βεβαιώσητε σεῖς προσωπικῶς ὅτι ἡ ἐφημερὶς «Ριζοσπάστης» οὐδέποτε ἐπῄνεσε καὶ οὐδέποτε ἔλαβεν ὑπόστασιν μπολσεβικικήν;

§235Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω ὅτι οὐδέποτε ἔκαμε πολιτικὴν μπολσεβικικήν.

§236Μ. ΝΕΓΡΟΠΟΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Οὐδέποτε ἐπῄνεσε καὶ οὐδέποτε εἶπεν ὅτι ἡ κατάστασις ἐν Ρωσσίᾳ εἶναι λαμπρά;

§237Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἠμπορεῖ ἡ ἐφημερὶς «Ριζοσπάστης» νὰ εἶπε ὅ,τι καὶ αἱ ἄλλαι ἐφημερίδες εἶπον ἐν Εὐρώπῃ χωρὶς νὰ εἶναι μπολσεβικικαί.

§238Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δυστυχῶς ἐπιτρέψατέ μου νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἓν μέγα μέρος τοῦ σοσιαλισμοῦ ἐν Εὐρώπῃ εἶναι μπολσεβικικόν. Ἐν Γαλλίᾳ οἱ sosialiste muifiès εἶναι μπολσεβικικοί. Τώρα ἠμποροῦν νὰ μὲ ὑβρίσουν δι’ αὐτὰ ἀλλὰ μὴ νομίζετε ὅτι ἔχω ἀνησυχίαν, ὅπως ἐδῶ νομίζουν πολλοί, ὅταν γράφεται τι ἐναντίον μου εἰς τὸν σοσιαλιστικὸν τύπον. Βεβαίως ὁ Thomas δὲν ἔχει αὐτὰς τὰς ἰδέας, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ἔχει τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσῃ τοὺς ἄλλους. Ἀλλὰ ὁ Γαλλικὸς λαὸς ἀπήντησε ἀποκόψας τὴν κεφαλὴν 60 ἐκ τοῦ σοσιαλιστικοῦ κόμματος, τοὺς ὁποίους θὰ ἀπέστελλεν ἂν δὲν ὑπῆρχεν αὐτὴ ἡ τάσις· θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα ἀνάλογα μὲ τὸ Βέλγιον. Ὁ Thomas δὲν εἶχε τὸ θάρρος νὰ ἀντιταχθῇ καὶ ἄφησε νὰ ἐπικρατήσῃ ὁ Longuet Προσέξατε λοιπὸν διότι καὶ ἐκεῖ εἰς τὰς βιομηχανικὰς χώρας τὰς μεγάλας ὅπου ὁ ἐργατικὸς πληθυσμός, ὁ βιομηχανικὸς εἶναι κολοσσιαῖος δύνανται νὰ ὁμιλοῦν μετὰ μεγαλυτέρου κύρους· σεῖς δὲν δύνασθε διότι εἶσθε ὀλίγοι. Ὁ βιομηχανικὸς κόσμος τῆς Ἑλλάδος ἀποτελεῖ τμῆμα τοῦ πληθυσμοῦ τὸ ὁποῖον εἶναι μικρότερον παρὰ εἰς κάθε ἄλλην χώραν —διότι δὲν ἐξεύρω ἂν ἡ βιομηχανία μας εἶναι περισσότερον ἀνεπτυγμένη ἀπὸ καμμίαν ἄλλην χώραν, εἰμπορεῖ νὰ εἶναι μὲ μερικὰς χώρας εἰς τὸ ἴδιον σημεῖον —ἀποτελεῖ λοιπὸν μικρὸν τμῆμα, δὲν εἰμπορεῖ νὰ ὁμιλῇ μετὰ κύρους καὶ ὅταν θελήσῃ νὰ ἐκτραπῇ εἰς τὸν μπολσεβικισμόν, ὅπως ἐξετράπη κατὰ τὴν ἀπόπειραν τῆς ἀπεργίας τοῦ Ἰουνίου, θὰ πάθῃ ἡ ἐργατικὴ τάξις καὶ ὄχι ἡ ἀστική, διότι ἡ ἀντίδρασις θὰ φέρῃ μίαν ἀναστολὴν εἰς τὸ ἔργον τὸ καθημερινόν, τὸ ὁποῖον ἐπεχειρήσαμεν, τῆς βελτιώσεως τῆς θέσεως τῶν ἐργατῶν.

§239Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐπειδὴ εἴπετε, Κύριε Πρόεδρε, ὅτι οἱ Γάλλοι εἶναι μπολσεβῖκοι καὶ οἱ Βέλγοι.....

§240Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι· τοὐναντίον οἱ Βέλγοι.

§241Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐνῷ εἰς τὴν Ἰταλίαν ἐκηρύχθη τὸ σοσιαλιστικὸν κόμμα ὡς μπολσεβικικόν.....

§242Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Τουράτι δὲν εἶναι μπολσεβῖκος.

§243Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Τὸ κόμμα ὡς ὀργανισμὸς ἐκηρύχθη ὡς μπολσεβικικὸν καὶ ἐπεκράτησεν.

§244Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἄλλοι λόγοι τὸ ἔφεραν.

§245Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Εἰς τὴν Γαλλίαν δὲν συνέβη τοῦτο καὶ διατὶ ἀπεκόπησαν αὐταὶ αἱ κεφαλαὶ καὶ αὐτὸ κάθε ἄλλο ἀποδεικνύει παρὰ μείωσιν τοῦ σοσιαλιστικοῦ κόμματος. Εἰξεύρετε πολὺ καλὰ ὅτι ἐλειτούργησε τὸ εἰσαχθὲν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως Κλεμανσὼ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας.

§246Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ εἰσήγαγεν, ἡ Κυβέρνησις Κλεμανσὼ τὸ ἠνέχθη. Ὁ δυστυχὴς μάλιστα ὁ Κλεμανσὼ εἶπεν ὅτι ἐκάματε ἕνα μεγάλο λάθος. Κυρίως οἱ φίλοι σας οἱ unifié τὸ ὑπεστήριξαν. Μὴ ἀρχίσετε λοιπὸν νὰ λέγετε ὅτι σᾶς πταίει τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τὸ ὁποῖον ὑπεστηρίξατε.

§247Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Θέλετε νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι πταίει τὸ ἐκλογικὸν σύστημα; ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος. Μόνον τοῦτο ἤθελον νὰ σᾶς εἴπω, διότι σεῖς ἀρχίσατε—βλέπω ὅτι βιάζεσθε καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ κάμω τώρα μίαν Ἀκαδημαϊκὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ σοσιαλισμοῦ καὶ τοῦ Μπολσεβικισμοῦ, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ τὴν γράψω καὶ θὰ παρακαλέσω νὰ μὴν τὴν ἀφαιρέσῃ ἡ λογοκρισία—θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω ὅτι δὲν παραδέχομαι ὅτι οἱ γενικὴν ἀπεργίαν κάμνοντες εἶναι μπολσεβῖκοι.

§248Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπεθύμουν νὰ ἐξηγηθῶμεν μὲ τὴν ἐργατικὴν τάξιν. Διὰ τῆς ἀπεργίας σκοπὸν εἶχον νὰ ἐπιβάλλουν τὰς ἀντιλήψεις των τὰς ἐργατικὰς εἰς τὸ Κράτος· αὐτὸ εἶναι μπολσεβικισμός, διότι, γνωρίζουν ὅτι ἀποτελοῦν τὴν μειοψηφίαν καὶ δὲν ἔρχονται διὰ τοῦ σφαιριδίου των εἰς τὰς ἐκλογὰς ἢ διὰ τῆς ἀναπτύξεως τῶν ἰδεῶν των ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νὰ ἐπιτύχωσιν ὅ,τι θέλωσιν, ἀλλὰ ἔρχονται καὶ λέγουσιν: Σταματῶ τὸν βίον τῆς κοινωνίας διὰ νὰ ἐπιβάλω τὰς ἀντιλήψεις μου. Αὐτὸ κατ’ ἐμὲ εἶναι μπολσεβικισμός. Ἂν ὑπάρχει ἀγὼν μεταξὺ ἐργοδότου καὶ ἐργάτου καὶ προστίθεται καὶ εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτὸν καὶ μία ἄλλη τάξις τὸ ἐννοῶ, ἀλλ’ ὅταν γενικεύεται ἡ ἀπεργία διὰ νὰ σταματήσῃ τὴν οἰκονομικὴν ζωήν, αὐτὸ ἀποτελεῖ μίαν ἐκβίασιν, ἡ ὁποία ἀσκεῖται κατὰ τῆς ὠργανωμένης τάξεως· αὐτὸ εἶναι μπολσεβικισμός.

§249Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Χωρὶς ν’ ἀμφισβητῶ ὅτι αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε εἶναι ἐκβίασις ἔχω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς γενικῆς ἀπεργίας ὑπῆρχε εἰς τὰ σοσιαλιστικὰ κόμματα πρὶν ἐμφανισθῇ ὁ μπολσεβικισμός· ἡ γενικὴ ἀπεργία τότε εἶναι μπολσεβικισμὸς ὅταν δὲν χρησιμοποιεῖται διὰ νὰ ἐφαρμοσθῇ ἕνα αἴτημα τῶν ἐργατῶν, τὸ ὀκτάωρον τῆς ἐργασίας, ἢ ἡ μεταβολὴ τῆς τιμῆς τῶν τροφίμων, ἀλλὰ χρησιμοποιεῖται πρὸς μεταβολὴν τοῦ καθεστῶτος;

§250Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι εὔκολον νὰ μείνωμεν σύμφωνοι ἐπὶ τῶν θεμάτων αὐτῶν.

§251Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Βλέπετε πόσον εἶναι δύσκολον νὰ μείνωμεν σύμφωνοι; καὶ δι’ αὐτὸ δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ αἱ ἀρχαὶ νὰ ἔχουσιν ὀρθὴν ἀντίληψιν ὡς πρὸς τὸν τρόπον διὰ τὸν ὁποῖον ἀντιλαμβάνονται καὶ καταδιώκουσι τὸν μπολσεβικισμόν. Σᾶς εἶπον προηγουμένως τί συμβαίνει μὲ τὴν λογοκρισίαν τὸ ὁποῖον νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ συμβαίνει.

§252Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἐξετάσω καὶ ἂν εἶναι ἀληθὲς νὰ εἶσθε βέβαιος ὅτι θὰ λάβω τὰ μέτρα μου, ἀλλὰ βεβαίως κάθε τι τὸ ὁποῖον θὰ τείνῃ πρὸς τὸν μπολσεβικισμὸν θὰ εὕρῃ ἀντιμέτωπον τὴν λογοκρισίαν.

§253ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5ην μ. μ. αὔριον. (Ὥρᾳ 10,20′ μ. μ.)