1916.01.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ Γʹ.

ΤΗΣ 27 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1916

Προεδρία κ. Α. ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗ.

(Ὥρα 5 καὶ 30 μ.μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Προσέρχονται οἱ μήπω ὁρκισθέντες βουλευταὶ κ. Ι. Χριστοδουλιᾶς, Ι. Σπέντζας, Θ. Κουτρούκης, Α. Πολεμίδης καὶ Δ. Κρεμεζῆς καὶ δίδουσι τὸν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος τεταγμένον ὅρκον).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§3Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, παρακαλῶ ἐπὶ τῶν πρακτικῶν.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν:

§5Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ὄχι. Μετά.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσουκαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§8Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριοι Βουλευταί, κατὰ τὴν προελθοῦσαν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς τοῦ Σαββάτου, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνήγγειλε τὸν θάνατον τῶν δύο ἐπιφανῶν ἀληθῶς πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Χώρας, καὶ ταὐτοχρόνως ὁ ἀξιότιμος Ἀντιπρόεδρος, προεδρεύων τῆς Βουλῆς, ᾐτήσατο παρὰ τῆς Βουλῆς τὴν ἄδειαν διακοπῆς τριῶν ἡμερῶν εἰς ἔνδειξιν πένθους. Αὐθωρεὶ ἐζήτησα τὸν λόγον καὶ ἐνεγράφην, ὅπως ὁμιλήσω, οὐ μόνον ἐπὶ τῆς νεκρολογίας, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς διακοπῆς, ἐνεγράφην τρίτος ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει, προκειμένου ὅμως νὰ συνηγορήσωσιν οἱ ρήτορες ἐπὶ τῆς νεκρολογίας, ἐζήτησα τὸν λόγον καὶ τὴν ἄδειαν παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως ὁμιλήσω ἐπὶ τῆς διακοπῆς, μετὰ τοὺς ρήτορας ἐκείνους, οἵτινες ἤθελον νὰ ὁμιλήσωσιν ἐπὶ τῆς νεκρολογίας. Ἡ Βουλὴ ἐδέχθη, ἀλλ’ ἀμέσως παρετήρησα μίαν κίνησιν μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ ἀντελήφθην, ὅτι ἐζητήθη ὅπως μὴ ὁμιλήσω. Μετέβην εἰς τὸ Προεδρεῖον μόνος καὶ ἐνεγράφην ἐκ νέου καὶ ἐδήλωσα, ὅτι θὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς διακοπῆς, ὅτε αἰφνηδίως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς διέλυσε τὴν συνεδρίασιν, εἰπὼν ὅτι ἐξηντλήθη τὸ θέμα, ἐπανέλαβον δὲ τότε ὅτι ἐπιθυμῶ νὰ ὁμιλήσω, ἀλλ’ αἰφνηδίως ἡ Βουλὴ διέκοψε τὰς ἐργασίας της. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ, διότι παρεβιάσθη ρητὸν ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, προκειμένου νὰ λάβῃ ἀποφάσεις περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ, ὅτι παρεβιάσθη ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου εἰς ἀντιπρόσωπον τοῦ λαοῦ καὶ νὰ δηλώσω, ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψω ἐν τῷ προσώπῳ μου τοιαύτας τοῦ Κανονισμοῦ παραβιάσεις.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς ἔδωκα πλήρεις καὶ προχθὲς ἐξηγήσεις, κ. Βουλευτά, Ἡ ἀντίληψίς μου ἦτο, ὅτι παρῃτήθητε τοῦ λόγου, ἀφοῦ ἄλλωστε μεθ’ ὑμᾶς ὡμίλησαν δέκα ἕως ἕνδεκα βουλευταί. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας σᾶς ἔδωκα καὶ προχθές, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπιμείνητε, τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον πρέπει νὰ γνωρίζητε, ὅτι εἴπέρ τις καὶ ἄλλος καὶ ἐγὼ εἶμαι ὑπέρμαχος τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: —Οἱ ἐν ταῖς φυλακαῖς τοῦ Πύργου κρατούμενοι κατάδικοι παρακαλοῦσιν, ὅπως τροποποιηθῇ ὁ νόμος ΓΩΜʹ τοῦ ἔτους 1911 «περὶ ἀναστολῆς τῶν ποινῶν». —Οἱ κάτοικοι Σιδηροκάστρου ὑποβάλλουσι ψήφισμα διαμαρτυρίας κατὰ τῆς μερίδος τοῦ τύπου, τοῦ πολεμοῦντος τὴν Κυβέρνησιν. —Ὁ λαὸς Γυθείου παρακαλεῖ, ὅπως παραχωρηθῶσιν ἄλευρα καὶ σῖτος. —Οἱ κάτοικοι Προσγολίου Ἰωαννίνων, παρακαλοῦσιν, ὅπως τοῖς πληρωθῇ τὸ ἀντίτιμον τῶν κτηνῶν των, παύσῃ τὸ παράνομον διπλοῦν τζελέπι καὶ δοθῇ παράτασις εἰς τὴν πληρωμὴν τοῦ ἁπλοῦ. — Ὁ Κωνστ. Γιαννάκος, ἐκ Γορτυνίας, παρακαλεῖ, ὅπως τῷ ἀνατεθῇ δημοσία τις ὑπηρεσία. — Οἱ ἐν ταῖς ποιν. φυλακαῖς Τρικκάλων κρατούμενοι κατάδικοι παρακαλοῦσιν, ὅπως τροποποιηθῇ ὁ νόμος περὶ ἀναστολῆς τῶν ποινῶν. — Ὁ Τουρκομαθὴς δικηγόρος Μιχ. Χριστοδουλίδης παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ διορισθῇ ἑρμηνεὺς ἢ βοηθὸς ἑρμηνέως τοῦ Πρωτοδικείου Ἀργυροκάστρου. — Οἱ κάτοικοι Ξελίστης Ἰωαννίνων παρακαλοῦσιν, ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ αὐτῶν, ὑποστάντων καταστροφὰς ἐξ ἐδαφικῆς καθιζήσεως. — Ὁ ἐκ Βόλου Κωνστ. Χριστοδούλου παρακαλεῖ, ὅπως τῷ πληρωθῇ ἡ ἐπιδικασθεῖσα ἀποζημίωσις διὰ τὴν ἐπίταξιν τριῶν φορτηγίδων του. — Οἱ ἐνοικιασταὶ τοῦ φόρου τῆς δεκάτης Χαλκιδικῆς παρακαλοῦσιν, ὅπως ἐγκριθῇ παράτασις πληρωμῆς τῆς τελευταίας δόσεως. — Οἱ κάτοικοι Τετραπόλεως τῆς Δωρίδος παρακαλοῦσιν, ὅπως ληφθῇ μέτρον διὰ τὴν παροχὴν τοῦ βοηθήματος τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἐπιστράτων, σταλῇ συγχρόνως καὶ σῖτος οὗτινος ὑπάρχει ἔλλειψις. — Οἱ Δημ. Κάμπρος, Ἀπόστ. Χατζηδάκης καὶ Κωνστ. Καλλιτεράκης, διδάκτορες τῆς ἰατρικῆς, παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσι καὶ οὗτοι εἰς τὸν περὶ ἀτελείας τῶν ἐπιστράτων φοιτητῶν νόμον. — Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Περιβόλια Ρεθύμνης παρακαλοῦσιν, ὅπως τοῖς πληρωθῇ ἡ ἐπιδικασθεῖσα ἀποζημίωσις διὰ τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν κτημάτων των, καταληφθέντων ὑπὸ τῆς δημοσίας ὁδοῦ Ρεθύμνης–Μυλοποτάμου. — Οἱ ἰατροὶ καὶ φαρμακοποιοὶ Ἰωαννίνων, οἱ μὴ ἔχοντες ἄδειαν παρακαλοῦσιν, ὅπως τύχωσι τῆς εὐνοίας, ἧς ἔτυχον οἱ συνάδελφοί των Κρήτης. — Ὁ ὅμιλος ἐργοληπτῶν δημοσίων ἔργων Κρήτης παρακαλεῖ, ἵνα ληφθῇ παρὰ τῆς Βουλῆς πρόνοια περὶ καταργήσεως τῆς διατάξεως τοῦ νόμου ΔΡΛΔʹ περὶ ἐπιβολῆς φόρου 1% ἐπὶ τῶν εἰς τοὺς ἐργολάβους Κρήτης πληρωτέων ἐνταλμάτων. — Οἱ κάτοικοι περιφερείας Τεπελενίου ἐκφράζουσι τὴν χαράν των ἐπὶ τῇ εἰσόδῳ τῶν βουλευτῶν τῆς Βορ. Ἠπείρου εἰς τὸ Κοινοβούλιον. — Ὁ λαὸς τῆς περιφερείας Πρεμετῆς ἐκφράζει τὴν χαράν του ἐπὶ τῇ εἰσόδῳ τῶν βουλευτῶν τῆς Βορ. Ἠπείρου εἰς τὸ Κοινοβούλιον. — Οἱ Θεόδ. Μπουλοῦκος, Ἰωάν. Μητρόπουλος, Δημ. Πέρρος καὶ Κωνστ. Τσάγης, ἐκ Καλαμῶν, παρακαλοῦσιν, ὅπως προσκληθῶσι καὶ καταταχθῶσιν εἰς τὴν Χωροφυλακὴν ὡς Ὑπενωμοτάρχαι. — Οἱ κάτοικοι Δοξάτου παρακαλοῦσιν, ὅπως ἀπαλλαγῶσι τοῦ κτηματικοῦ φόρου ἐπὶ μίαν πενταετίαν. — Οἱ κατάδικοι τῶν φυλακῶν Ζακύνθου παρακαλοῦσιν, ὅπως ληφθῇ καὶ δι’ αὐτοὺς πρόνοια δι’ ἀναστολῆς τῆς ποινῆς των. — Οἱ ὑπάλληλοι τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν Ν. Μπόνης, Σ. Ὀθωναῖος κλπ. παρακαλοῦσιν, ὅπως τροποποιηθῇ ὁ περὶ διαχειριστῶν τοῦ στρατοῦ νόμος 357, ἵνα διορισθῶσι καὶ οἱ ἀπόφοιτοι τῶν ἀνεγνωρισμένων Ἐμπορ. Σχολῶν. — Ὁ βουλευτὴς Χίου κ. Μ. Τζελεπίδης ὑποβάλλει πρότασιν νόμου: «Περὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τοῦ νόμου 671 καὶ περὶ ἐκλογῆς ἐφόρων τῶν Ἐκπαιδευτικῶν καὶ Φιλανθρωπικῶν Ἱδρυμάτων καὶ Ἐπιτρόπων τοῦ Μητροπολιτικοῦ καὶ ἐνοριακῶν Ναῶν Χίου». —Οἱ Βουλευταὶ κ. κ. Δελαγραμμάτης, Λόντος, Κωνσταντινίδης, Γκανίλας, Τεφφήκ, Τσέλιος, Κριμπᾶς, Ἀγγελόπουλος, Γιολδάσης, Παπαζαχαρίου, Ἔξαρχος, Καρᾶς, Κανούτας, Ἰωάν. Χριστοδουλιᾶς, Τρικούπης, Ἀλεξανδρόπουλος, Τσιτσάρας, Χατζηγάκης, Πολυγένης καὶ Πετροπουλάκης ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου: «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου 696». —Οἱ βουλευταὶ Κεφαλληνίας κ. κ. Μ. Καβαλλιερᾶτος, Α. Μπασιᾶς. Ν. Ραυτόπουλος, Κ. Γεράκης, Π. Ἰακωβᾶτος Τυπάλδος, Γ. Μαρκέτος, Ι. Βρυώνης καὶ Ε. Βελλιανίτης (Κερκύρας) ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου: «Περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῶν νόμων ΑΦΚΖʹ καὶ ΓΨΚΗʹ «περὶ διαχειρίσεως τῆς ἐγχωρίου περιουσίας Κεφαλληνίας». Ἐπίσης ἀνακοινῶ, ὅτι πρὸς τὴν ἐρίτιμον χήραν τοῦ Γ. Θεοτόκη ἀπεστάλη ἡ κάτωθι ἐπιστολή: (ἀναγινώσκει). Ἀξιότιμος Κυρία, Αἰσθανόμενος βαθύτατα τὴν ὀδύνην τῆς πληξάσης ὑμᾶς συμφορᾶς καὶ βέβαιος, ὅτι διερμηνεύω ὁλοκλήρου τοῦ Σώματος τὰ αἰσθήματα, παρακαλῶ νὰ δεχθῆτε τὴν ἔκφρασιν τῆς βαθυτάτης λύπης τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἐν ᾗ ὁ ἐκλείψας Ὑμέτερος σύζυγος ἀφῆκεν ἀναπλήρωτον θέσιν. Ὑπάρχουσι θλίψεις, ἀνώτεραι πάσης ἐγκαρτερήσεως, ὑπάρχουσιν ὀδύναι, συντρίβουσαι καὶ τὴν ἰσχυροτέραν ψυχήν. Εὐχόμενος μετὰ τῶν λοιπῶν ἀντιπροσώπων, ὅπως κατισχύσητε τῆς σκληρᾶς ταύτης δοκιμασίας, ἐλπίζω ὅτι διερμηνεύω τὰ αἰσθήματα ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους. Εὐαρεστηθῆτε, παρακαλῶ, νὰ δεχθῆτε τὴν ἔκφρασιν τῆς βαθυτάτης ὑπολήψεώς μου.

Ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς

Ι. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ

Ἐπίσης γνωρίζω ὅτι ὁ προσωρινὸς Πρόεδρος κ. Κωνσταντινίδης, καταθέτων στέφανον ἐπὶ τῆς σοροῦ τοῦ ἀειμνήστου Γεωργίου Θεοτόκη, προσεφώνησε τὸν νεκρὸν ὡς ἑξῆς. «Μεγάλε Νεκρέ, Τὸ βάθος τοῦ πένθους, τὸ ὁποῖον αἰσθάνεται σήμερον ἡ ἑλληνικὴ ψυχή, διὰ τὴν ἀπώλειαν τόσον μεγάλης πολιτικῆς φυσιογνωμίας, οἵα ἡ σή, εἶναι ἄμετρον. Ἡ Ἑλληνικὴ Βουλή, τῆς ὁποίας ἐπὶ σειρὰν μακρὰν ἐτῶν ὑπῆρξες διακεκριμένον μέλος καὶ ἰσχυρότατος καὶ ἀδιάσειστος στυλοβάτης, συμμερίζεται τὸ πένθος τοῦτο. Εὐγνωμονοῦσα δὲ διὰ τὰς ἐξόχους ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας πάντοτε προσέφερες εἰς αὐτὴν καὶ δι’ αὐτῆς εἰς ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, μοὶ ἀνέθηκε τὴν ἐντολὴν νὰ καταθέσω ἐπὶ τῆς ἱερᾶς σοροῦ σου τὸν στέφανον τοῦτον. Ἀγαθὴ καὶ αἰωνία εἴη ἡ μνήμη σου εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων». Πρὸς τὸν νεκρὸν τοῦ Κυριακούλη Μαυρομιχάλη ὁ προσωρινὸς Πρόεδρος κ. Κωνσταντινίδης ἀπηύθυνε τὴν ἑξῆς προσφώνησιν. Μεγάλε Πατριῶτα, Γόνος ἀρχαίας ἐνδόξου οἰκογενείας, ἡ ὁποία καὶ κατὰ τὸν ἱερὸν ἀγῶνα τοῦ 21, καὶ πρὸ, καὶ μετὰ διεκρίθη διὰ τὸ ἄφθονον αἷμα καὶ τὰς ἀπείρους θυσίας, τὰς ὁποίας πάντοτε προσέφερεν εἰς τὸν βωμὸν τῆς Πατρίδος, ἠσθάνεσο ψυχικῶς εἰς τὸ βάθος τῆς εὐγενοῦς καρδίας σου τὴν ὀδύνην, ὑπὸ τῆς ὁποίας ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος κατατρύχεται κατὰ τὰς παρούσας ἀποφράδας ἡμέρας. Μὴ δυνάμενος δ’ ἕνεκα τῆς μακρᾶς δεινῆς ἀσθενείας σου νὰ συντελέσῃς πρὸς ἀνακούφισιν τῶν δεινοπαθημάτων τῆς Πατρίδος, δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ καταληφθῇς ὑπὸ δεινοῦ ψυχικοῦ ἄλγους, τὸ ὁποῖον καὶ εἰς τὸν τάφον σὲ ἔφερε. Καὶ σὺ μὲν ἀναπαύεσαι τώρα ἐν τῇ γαλήνῃ τοῦ τάφου, ἡ τετιμημένη ὅμως οἰκογένειά σου, οἱ φίλοι σου, τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον πενθοῦσιν ἀπαρηγόρητοι. Τὸ πένθος δὲ τοῦτο ἡ Βουλὴ συμμεριζομένη καὶ τιμῶσα τὰς ἐξόχους προσωπικὰς καὶ πολιτικὰς ἀρετάς σου, μοὶ ἀνέθηκεν, ὅπως καταθέσω ἐπὶ τῆς ἱερᾶς σοροῦ σου τὸν στέφανον τοῦτον. Αἰωνία καὶ ἀγαθὴ ἡ μνήμη σου εἰς τοὺς αἰῶνας». Ἐπίσης γνωρίζω, ὅτι ὁ προεδρεύων Ἀντιπρόεδρος, μετὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ ὁριστικοῦ Προεδρείου, ἀπηύθυνε τὴν κάτωθι ἐπιστολὴν πρὸς τὴν ἐρίτιμον χήραν Γ. Θεοτόκη. «Ἀξιότιμος Κυρία, Ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων, τῆς ὁποίας ὁ ἀείμνηστος σύζυγος ὑμῶν, ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν, ὑπῆρξε διακεκριμένον μέλος καὶ πολύτιμος ἡγέτης, ἐκτιμῶσα τὰς μεγάλας αὐτοῦ ἀρετὰς καὶ τὰς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα ἐξόχους ὑπηρεσίας του, τὰ συμφέροντα τῆς ὁποίας δὲν ἔπαυσεν ἐξυπηρετῶν μέχρι τῆς τελευταίας του πνοῆς, διακόψασα ἐπὶ τριήμερον τὰς ἐργασίας αὐτῆς, ἐξ εὐλαβείας πρὸς τὴν μνήμην αὐτοῦ καὶ εἰς ἔνδειξιν πένθους διὰ τὸ δυσαναπλήρωτον κενόν, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησεν ὁ θάνατος, ἐπελθὼν ἐν τῇ κρισιμωτέρᾳ περιόδῳ τῆς ἐθνικῆς σταδιοδρομίας, ἐνετείλατό μοι, ὅπως χρησιμεύσω παρ’ Ὑμῖν διερμηνεὺς τῆς ἐπὶ τούτῳ βαθυτάτης αὐτῆς θλίψεως. Φέρων ὅθεν εἰς γνῶσιν ὑμῶν τὴν ἀπόφασιν ταύτην τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ παρακαλέσω ὑμᾶς, ὅπως μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ὑποβάλω ὑμῖν τὰ θερμότερά μου συλλυπητήρια ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ πολυτίμου συζύγου ὑμῶν, τοῦ ἐξόχου πολίτου καὶ πολιτικοῦ Ἀρχηγοῦ, οὗτινος ἡ μνήμη θέλει παραμείνει ἀνεξάλειπτος ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Εὐαρεστηθῆτε, παρακαλῶ, ἀξιότιμος Κυρία, νὰ δεχθῆτε τὴν ἔκφρασιν τῆς βαθυτάτης μου ὑπολήψεως. Ἐν Ἀθήναις τῇ 23 Ἰανουαρίου 1915

Ὁ Προεδρεύων Ἀντιπρόεδρος

ΑΝΤ. ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗΣ

Ἐπίσης γνωρίζω ὅτι πρὸς τὴν ἐρίτιμον χήραν Λίναν Κ. Μαυρομιχάλη ἀπεστάλη ἐκ μέρους τοῦ προεδρεύοντος Ἀντιπροέδρου ἡ κάτωθι ἐπιστολή. (Ἀναγινώσκει). «Ἀξιότιμος Κυρία, Ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων, τῆς ὁποίας ὁ ἀείμνηστος σύζυγος ὑμῶν ὑπῆρξεν ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν διακεκριμένον μέλος καὶ πολιτικὸς ἡγέτης, ἐκτιμῶσα τὰς μεγάλας αὐτοῦ ἀρετὰς καὶ τὰς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα ἐξόχους ὑπηρεσίας του, διακόψασα ἐπὶ τριήμερον τὰς ἐργασίας αὐτῆς, ἐξ εὐλαβείας πρὸς τὴν μνήμην αὐτοῦ καὶ εἰς ἔνδειξιν πένθους διὰ τὸ δυσαναπλήρωτον κενόν, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησεν ὁ θάνατος, ἐπελθὼν ἐν τῇ κρισιμωτέρᾳ περιόδῳ τῆς ἐθνικῆς σταδιοδρομίας, ἐνετείλατό μοι, ὅπως χρησιμεύσω παρ’ ὑμῖν διερμηνεὺς τῆς ἐπὶ τούτῳ βαθυτάτης αὐτῆς θλίψεως. Φέρων ὅθεν εἰς γνῶσιν ὑμῶν τὴν ἀπόφασιν ταύτην τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ παρακαλέσω ὑμᾶς, ὅπως μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ὑποβάλω ὑμῖν τὰ θερμότερά μου συλλυπητήρια ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τοῦ πολυτίμου συζύγου ὑμῶν, τοῦ ἐξόχου πολίτου καὶ πολυτίμου Ἀρχηγοῦ, οὗτινος ἡ μνήμη θέλει παραμείνει ἀνεξάλειπτος ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Εὐαρεστηθῆτε, παρακαλῶ, ἀξιότιμος Κυρία, νὰ δεχθῆτε τὴν ἔκφρασιν τῆς βαθυτάτης μου ὑπολήψεως. Ἐν Ἀθήναις τῇ 23 Ἰανουαρίου 1915

Ὁ Προεδρεύων Ἀντιπρόεδρος

ΑΝΤ. ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗΣ.

Γνωρίζω προσέτι εἰς τὴν Βουλήν, τὸ κάτωθι τηλεγράφημα τοῦ ἐκλεγέντος τακτικοῦ Προέδρου κ. Μ. Θεοτόκη πρὸς τὴν Βουλήν (ἀναγινώσκει). Προεδρεύοντα Βουλῆς Ἑλλήνων Εὑρισκόμενος μακρὰν τῆς Πρωτευούσης, λόγῳ ἀσθενείας, παρακαλῶ ὑμᾶς, κ. Ἀντιπρόεδρε, ὅπως εὐαρεστούμενος διερμηνεύσητε πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν ἄπειρον εὐγνωμοσύνην μου διὰ τὸ νέον δεῖγμα εὐλαβείας πρὸς τὴν ἱερὰν μνήμην τοῦ ἀειμνήστου ἀδελφοῦ μου, ἐκλέξασάν με Πρόεδρον αὐτῆς καὶ συγχρόνως διαβεβαιώσητε ὅτι πᾶσαν θέλω καταβάλῃ προσπάθειαν, ἵνα ἀνταποκριθῶ εἰς τὴν τόσον περιφανῶς δηλωθεῖσαν πρός με ἐμπιστοσύνην αὐτῆς.

Μεθ’ ὑπολήψεως καὶ τιμῆς

ΜΙΧΑΗΛ ΘΕΟΤΟΚΗΣ

Ἐπίσης γνωρίζω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐχορηγήθησαν ἄδειαι. Εἰς τὸν κ. Κ. Κουμουνδοῦρον ἑνὸς μηνός. Εἰς τὸν κ. Ἀλῆ Φερήτ 40 ἡμερῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§11ΣΤ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις θέλει συνεχίσει τὴν πολιτικήν, χάριν τῆς ὁποίας συνεκροτήθη καὶ ἡ ὁποία ἀπετέλεσε τὸ πρόγραμμα αὐτῆς· τὴν πολιτικὴν νὰ συντηρήσῃ ἀθίκτους τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις καὶ νὰ χρησιμοποιήσῃ αὐτὰς ἀποκλειστικῶς ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἡ ἐξέλιξις τῶν γεγονότων κατέδειξε κατὰ τρόπον ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως, ὅτι ἡ ἐπικράτησις τῆς πολιτικῆς ταύτης διασώζει τὴν Πατρίδα ἀπὸ ἀνυπολογίστων συμφορῶν, τὴν πολιτικὴν δέ, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν, ἐνέκρινε διὰ τῆς μεγίστης αὐτοῦ πλειονοψηφίας καὶ ὁ ἑλληνικὸς λαός, πρὸς τὸν ὁποῖον ἐγένετο ἔκκλησις διὰ τῆς παρὰ τῆς Α.Μ. τοῦ Βασιλέως ἀσκήσεως τῆς συνταγματικῆς Αὐτοῦ προνομίας, τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, συμφώνως πρὸς τὰ διὰ τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Πολιτείας κεκανονισμένα. Ἡ ψῆφος ὑμῶν, διὰ τῆς ὁποίας πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐδηλώσατε τὴν ὑμετέραν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, κατὰ τὰ παρ’ ἡμῖν εἰθισμένα, διὰ τῆς ἐκλογῆς σχεδὸν παμψηφεὶ ὡς Προέδρου τῆς Βουλῆς τοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποδειχθέντος, βεβαιοῦσα τόσῳ πανηγυρικῶς τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον μόνον σεῖς, κατὰ τὸ ἡμέτερον πολίτευμα, ἀντιπροσωπεύετε, καταδεικνύει ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν, δικαιωθεῖσα ὑπὸ τῶν πραγμάτων, περιβάλλεται καὶ τὸ κῦρος τῆς λαϊκῆς θελήσεως, πρὸς τὴν ὁποίαν πληρέστατα ἀνταποκρίνεται. Ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Ἔθνους ἐνισχυόμεθα ἔτι μᾶλλον εἰς τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη, ὅπως ἀνταπεκρίθη μέχρι τοῦδε εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας, οὕτω καὶ συνεχιζομένη θὰ διασώσῃ αὐτὴν ἐν τῷ μέλλοντι ἀπὸ μεγάλους κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἐπάγεται διὰ πάντας τοὺς μικροὺς λαοὺς ἡ περὶ ἡμᾶς διεξαγομένη κολοσσιαία διεθνὴς σύρραξις. Τοὺς κινδύνους τούτους οὐδαμῶς παραγνωρίζομεν, οὐδὲ διαφεύγει ἡμᾶς ἡ ἐπιτείνουσα αὐτοὺς ἔξωθεν ὤθησις πρὸς κατεύθυνσιν ἀντίθετον ἐκείνης, ἥν ἐχάραξεν ἡ πολιτικὴ ἡμῶν, στηριζόμενοι ὅμως ἐπὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἔχομεν δι’ ἐλπίδος, ὅτι θέλομεν ἐπιτύχει τὴν ἀποσόβησιν τῶν ἐκ τῆς ὠθήσεως ταύτης κινδύνων. Ἐξακολουθοῦντες τὴν ἀρχῆθεν χαραχθεῖσαν πολιτικήν, εὑρέθημεν πρὸ δυσχερειῶν καὶ περιπλοκῶν, αἱ ὁποῖαι ἄγουσιν ἡμᾶς εἰς τὴν πρόγνωσιν ὡς πιθανῶν καὶ μεγαλειτέρων τοιούτων ἐν τῇ ἐξελίξει τῶν γεγονότων. Ἡ ἐκ τῶν ἔξωθεν ὤθησις, τῆς ὁποίας πρὸ μικροῦ ἐμνήσθην, συνεπείᾳ παραγνωρίσεως τῶν εἰλικρινῶν ἡμῶν προθέσεων καὶ τοῦ ἀναμφισβητήτου δικαιώματος νὰ μείνωμεν ἀμέτοχοι ἀγῶνος ἀλλοτρίου πρὸς τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα καὶ τὰς ἡμετέρας ὑποχρεώσεις, κατέστη ἀπό τινος καὶ διὰ τῶν ἔργων πιεστική. Δὲν ἀπαριθμοῦμεν ἐνταῦθα τὰς ἄλλας προσβολὰς τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν κυριαρχίας, ὀφείλομεν ὅμως νὰ μνημονεύσωμεν εἰδικῶς τὴν παραβίασιν τῆς διὰ διεθνῶν συνθηκῶν ἠγγυημένης διαρκοῦς οὐδετερότητος τῆς Κερκύρας καὶ τὴν διὰ ἀπειλῆς βίας κατάληψιν τοῦ φρουρίου Καραμπουρνοῦ. Ἡ πίεσις αὕτη ἐνδεχόμενον εἶνε νὰ ἐξακολουθήσῃ’ ἡ ἀριδήλως ὅμως καταδειχθεῖσα ἀπαραμείωτος σταθερότης τοῦ φρονήματος τῆς Χώρας ἄγει εἰς ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον αἱ πιέσεις αὗται θέλουσιν ἐκτρέψει τὴν Χώραν ἐκ τῆς ὑπὸ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ὑπαγορευομένης πολιτικῆς. Ἐν τῇ πατριωτικῇ αὐτοῦ ὑπερηφανείᾳ καὶ τῇ συναισθήσει τῶν δικαιωμάτων, τῶν ἀπορρεόντων ἐκ τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτοῦ, τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον θὰ ὑποστῇ πᾶσαν πίεσιν μετὰ καρτερίας κρατυνομένης ἐκ τῆς βασίμου ἐλπίδος, ὅτι τὸ δίκαιον δὲν θὰ βραδύνῃ νὰ ἀνακτήσῃ τὸ κῦρος αὐτοῦ ἐν τῇ συνειδήσει τῶν ἰσχυρῶν, ὅσον καὶ ἂν ἡ μαινομένη καταιγὶς καταπνίγῃ τὴν φωνὴν αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ παρόντος. Ἀδύνατον δὲ εἶναι νὰ παραγνωρίσῃ ἡ Χώρα ὅτι, ὅσον ὀδυνηρὰ καὶ ἂν ὦσι τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα συνεπάγεται ἡ μὴ πλήρης ἁρμονία τῆς πολιτικῆς ἡμῶν πρὸς τὰς ἀξιώσεις τῶν ἐχόντων δύναμιν ἐπιβολῆς, ἡ ἐκ τούτου ζημία εἶνε ἀπείρως μικροτέρα τῆς καταστροφῆς, τὴν ὁποίαν θὰ εἶχεν ὡς ἀναπόφευκτον συνέπειαν ἀλλοία πολιτικὴ κατεύθυνσις, ἐὰν τοιαύτη ἐπεκράτει. Εἰς τὸν ἀγῶνα, ἵνα τὴν πολιτικὴν ἡμῶν, πολιτικὴν τοῦ Ἔθνους, πραγματοποιήσωμεν, θὰ ἔχωμεν ὑμᾶς ὑποστηρικτάς, ὡς διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν ἄρτι ἐδηλώσατε, ἀλλὰ καὶ συνεργάτας, παρὰ τῶν ὁποίων θὰ ζητήσωμεν τὴν ἔγκρισιν ἐκείνων τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα διὰ τὸ ἔργον ἡμῶν. Δὲν εἶναι εὔθετος ὁ χρόνος, ὅπως ἐπιληφθῶμεν νῦν τῶν μεγάλων ἐσωτερικῶν προβλημάτων’ θέλομεν ἀποβλέψει μόνον εἰς τὰ κυριώτερα θέματα, ὑποβάλλοντες εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ὑπὸ τῶν περιστάσεων ὑπαγορευόμενα μέτρα. Κατὰ τὴν ἀπουσίαν αὐτῆς, ἡ Κυβέρνησις, ἕνεκα τοῦ ἐπείγοντος, ἠναγκάσθη νὰ προβῇ εἰς τὴν ὑποβολὴν καὶ τὴν ἔκδοσιν νομοθετικῶν τινων Διαταγμάτων, τὰ ὁποῖα, ὑποβάλλουσα εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος, πέποιθεν ὅτι θέλει τύχει τῆς συγγνώμης αὐτοῦ.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πὼπ.

§13Γ. ΠΩΠ. Αἱ δηλώσεις, εἰς τὰς ὁποίας προέβη ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀνεμένοντο οὐχὶ μόνον ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐχὶ μόνον μέσῳ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔδωσαν ὑμῖν τὴν ἐντολὴν νὰ τοὺς ἀντιπροσωπεύσητε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἀλλὰ καὶ πολὺ πέρα τῶν ἑλληνικῶν συνόρων καὶ παρὰ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων τῶν ἐμπολέμων, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Αἱ δηλώσεις αὗται δὲν εἶναι ἡ σειρὰ δηλώσεων ἄλλων, τὰς ὁποίας ἐποιήσατο ἡ Κυβέρνησις διὰ στόματος τῆς Α.Μ. τοῦ Βασιλέως, ἤδη, ἀφ’ ἧς συνεκροτεῖτο, ὅπως ἐνεργήσῃ τὰς κατὰ τὸ Σύνταγμα καὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν ἡμῶν πολίτευμα ἐκλογάς. Αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅστις διαχειρίζεται ὑπευθύνως καὶ τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους, ὡς Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, συνωψίζοντο εἰς ταῦτα: α) Ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐννοεῖ νὰ ἐμμείνῃ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, τὴν ὁποίαν ἀπεδέξατο, β) Ὅτι, παρὰ πάντα νόμον καὶ παρὰ πᾶν δίκαιον, ἠσκήθησαν πιέσεις κατὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀναμένει νέας πιέσεις καὶ νέας ὠθήσεις, αἵτινες ὅμως οὐδόλως θὰ ἐπιδράσουν, ὅπως ἀποτρέψωσιν αὐτὴν τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως, τὴν ὁποίαν καθώρισε καὶ γ) Ὅτι, συνεχιζομένης τῆς πολιτικῆς ταύτης, εἶναι ἀδύνατον ἡ Ἑλλὰς νὰ ὑποστῇ τὰ ὑπὸ τῆς πιέσεως ἐκείνης προσδοκώμενα ὑπὸ τῶν δυνάμεων τῆς Ἀντάντ, δηλαδὴ νὰ ἐξωθηθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον. Ἐὰν δὲν πλανῶμαι, νομίζω, ὅτι καλῶς συνώψισα τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπιτροχάδην ἀτυχῶς ἀναγνωσθέντα, ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πρὸ μικροῦ. Καὶ ὅσον ἀφορᾶ τὴν διαμαρτυρίαν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διὰ τὰς πιέσεις τὰς ἀσκουμένας ὑπὸ τῶν ἰσχυρῶν τῆς γῆς, τῶν ἰσχυρῶν ἐκείνων, οἵτινες, λόγῳ τῆς θέσεως τῆς γεωγραφικῆς τῆς Ἑλλάδος, ἠδύναντο νὰ παρεμβάλωσιν ἀπειλὰς καὶ νὰ εὑρίσκωσι ποικίλας δικαιολογίας, νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει ἑλληνικὴ φωνή, ἥτις νὰ μὴ τεθῇ παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως κατακεραυνώσῃ διὰ τῆς διαμαρτυρίας της... (παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ) ... διὰ τῆς διαμαρτυρίας της, τῆς ἀκαδημαϊκῆς ἔστω, ἀλλὰ τῆς διαμαρτυρίας, τῆς ἐγκλειούσης ὅλην τὴν ἀγανάκτησιν τῆς ψυχῆς τῆς ἑλληνικῆς, διὰ διαμαρτυρίας, ἥτις ἐν ἑαυτῇ ἐγκλείει καὶ τὴν περιφρόνησιν καὶ τὴν ἀγανάκτησιν. Ἡ δὲ διαμαρτυρία καὶ ἡ ἀγανάκτησις τῶν μικρῶν, οὐχὶ σπανίως, εἶναι ἰσχυροτέρα καὶ τοῦ μίσους, τὸ ὁποῖον χωρίζει τοὺς μεγάλους ἀπὸ τὸν μεγάλον. Ἡ διαμαρτυρία, ἡ ἑλληνική, ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ βήματος ἐκπορευομένη, θὰ συμπληρώσῃ βεβαίως τὰς συνεχεῖς διαμαρτυρίας, εἰς τὰς ὁποίας προβαίνουσα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἠθέλησε νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι πάντα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ βήματος μεγάλων καὶ ἰσχυρῶν Κρατῶν περὶ ἐλευθεριῶν τῶν μικρῶν, περὶ καταστροφῆς τοῦ μιλιταρισμοῦ τῶν ἰσχυρῶν, ὅλα, ἦσαν ἁπλοῖ ταρτουφισμοὶ καὶ ἰησουϊτισμοί, οἱ ὁποῖοι διὰ διαφόρων προσχημάτων μετεβάλλοντο. Καὶ βλέπομεν τὸν χειροκτιοφοροῦντα πολιτισμὸν σπεύδοντα νὰ ἀφαιρέσῃ, εἰ δυνατόν, καὶ τὸν ἄρτον, ἀπὸ πληθυσμὸν ἀπόλεμον, ὅστις δὲν ἠθέλησε νὰ μετάσχῃ τοῦ ἀγῶνος, διότι ἐφρόνει, ὅτι τοῦτο ἦτο τὸ συμπίπτον πρὸς τὰ συμφέροντα αὐτοῦ, καὶ τὸν ὁποῖον ἠθέλησε νὰ ἐξωθήσῃ εἰς ἀγέλην μισθοφόρων, νὰ πολεμήσῃ παρὰ τὸ πλευρὸν αὐτοῦ, κατὰ μέθοδον ἀνθρωπεμπορικήν, ἀπαισίαν καὶ ἀνιστόρητον. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Ἀλλὰ ταῦτα πάντα, κ. Βουλευταί, ἀποτελοῦντα, τὸ εἰδικόν, τὸ καθαρῶς ἀκαδημαϊκὸν μέρος τῆς συζητήσεως, δὲν ἀποτελοῦσι καὶ τὸ κύριον ἔργον τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, κατὰ τὴν εἰσήγησιν αὐτοῦ, ὡμίλησε καὶ περὶ παρεξηγήσεων, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν τὰς πιέσεις ταύτας. Ἀλλὰ δὲν εἶπε τοῦτο μόνον ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου· ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἐποιήσατο διὰ τῶν βασιλικῶν χειλέων, ἐκ τῶν ὁποίων βλέπομεν σαφῶς τοῦτο καταδηλούμενον, τοῦτο διατυμπανιζόμενον. Διότι αἱ συνεντεύξεις πρὸς τὸν «Ἐγχώριον Ἀγγελιαφόρον» τοῦ Λονδίνου, πρὸς τὸν «Ἡνωμένον Ἀμερικανικὸν Τύπον», πρὸς τὸν «Ἡμερήσιον Χρονογράφον» τοῦ Λονδίνου, πρὸς τοὺς «Τάϊμς» διατυμπανίζουσι τὴν δυσπιστίαν. Ἀλλ’ αἱ ὑπόνοιαι αὗται εἶναι αὐτόματόν τι, ἢ μὴ τυχὸν ἐνυπῆρχε σπέρμά τι, τὸ ὁποῖον, καλλιεργηθὲν δι’ ἀδεξίας πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν πάντες ἡμεῖς ἀκολουθοῦμεν καὶ τὴν ὁποίαν φρονοῦμεν, ὅτι ἔχομεν βάσιν τοῦ μέλλοντος τοῦ Ἔθνους ἡμῶν, μὴ τάχα ἡ διαχείρισις τῆς πολιτικῆς ταύτης εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔρριψε τὸ σπέρμα τῆς ὑπονοίας, τῆς ὀγκωθείσης εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε ἡ Κυβέρνησις νὰ θέτῃ τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα καὶ νὰ δίδῃ οὗτος τὸν λόγον τῆς τιμῆς Αὐτοῦ, ὅτι δὲν θὰ θιχθῶσιν οἱ σύμμαχοι, διότι δὲν ὑπῆρχεν ἴσως ἐμπιστοσύνη εἰς τὸν λόγον, τὸν ὁποῖον θὰ ἔδιδεν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ἀντιπροσωπεύουσα τὸν ἑλληνικὸν λαόν; Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶπεν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος, τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦμεν, θὰ ὁδηγήσῃ εἰς ἀσφαλὲς τέρμα εὐτυχίας διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τις πολιτικὴν καθωρισμένην καὶ ἀγαθὰς προθέσεις διὰ τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ διαχειρίζηται αὐτὴν κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ εὐοδῶνται πᾶσαι αἱ προσπάθειαι ἡμῶν, ἅστινας παρέσχομεν καὶ καλούμεθα νὰ παράσχωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν εἰς τοὺς ἐκλεγέντας διαχειριστὰς τῆς τοιαύτης πολιτικῆς. Ἡ δὲ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, καὶ τὴν ὁποίαν διαχειρίζεται κατ’ ἰδίας εὐθύνας, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δὲν εἶναι ἀτυχῶς ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ χρησιμεύσῃ, ὅπως ἐπαληθεύσωσιν αἱ προρρήσεις τῆς αἰσιοδοξίας, τὰς ὁποίας διετύπωσε διὰ τῶν δηλώσεών του. Δὲν ἀρκεῖ, περιβαλλόμενοι τὸ ἦθος ἱκετῶν ἢ Ἡγουμένων, νὰ ἀνατείνωμεν τὰς χεῖρας πρὸς τὸν οὐρανὸν καὶ νὰ εὐχώμεθα ὑπὲρ εὐκρασίας ἀέρων, εὐκαρπίας τῶν καρπῶν τῆς γῆς καὶ καιρῶν εἰρηνικῶν. Χρειάζεται διὰ τὴν προσπάθειαν τῆς τηρήσεως τῆς εἰρήνης ἐν Ἑλλάδι ἄλλη τις ἐργασία, πολὺ ἐντονωτέρα, πολὺ ἰσχυροτέρα, μὲ μείζονα πρόβλεψιν. Ἀλλ’ ἡ μέχρι τοῦδε ἐργασία ἐμφανίζει τὴν πρόβλεψιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἰδιαιτέρως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, τοῦ διαχειριζομένου ὑπευθύνως τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, ὁμοίαν πρὸς τὴν πρόβλεψιν ἐκείνου, ὅστις, περιβληθεὶς τὰ νέα αὑτοῦ ἐνδύματα, ἀνέβη νὰ ἀναγνώσῃ ἐπιγραφήν τινα ἐπί τινος στύλου, καὶ μόνον ὅταν ἔφθασεν ἕως ἐκεῖ εἶδε: «προσέχετε, διότι ὁ στύλος εἶναι νεοβαμμένος». Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τοῦτο τὸ πάθημα ὑφίσταται. Ἐγγίζει πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, βλέπει τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ἐκ τῆς ἰδίας ἀβλεψίας ὑφίσταται ἡ Χώρα καὶ τότε ἀντιλαμβάνεται τοὺς κινδύνους. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ πολιτικὴ τῆς σήμερον, ἡ προκαλέσασα τὰς ὑπονοίας, αἵτινες προεκάλεσαν τὰς πιέσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ προκαλέσωσι τὰς νέας ὠθήσεις, δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ μόνον τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἔρριψε τὸ σπέρμα τῆς τοιαύτης ὑπονοίας, διὰ τὴν ὁποίαν εἴδομεν τί εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, διὰ τοῦ στόματος τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως. Τὸ σπέρμα ἐρρίφθη ἀφ’ ἧς, κατὰ Φεβρουάριον, τὴν Κυβέρνησιν Βενιζέλου διεδέχετο ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου νῦν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ, ἡ δὲ πολιτεία, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἔκτοτε, δὲν ἦτο σύμφωνος πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ ἀνεκοίνωσεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὡς σταθερὰν ἔννοιαν τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, μὴ στηριζομένη ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ὅτι ἡ οὐδετερότης ἀποτελεῖ ἀνάγκην ἐθνικήν, ὅτι ἡ οὐδετερότης εἶναι κανὼν ἀπαράβατος τῆς συμμετοχῆς τοῦ Ἔθνους εἰς τὸν ἀγῶνα ὁπόταν καὶ καθ’ ὅσον τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα θὰ ἐπέβαλλον τοῦτο, προέβη εἰς συζητήσεις πρὸς τὰς Δυνάμεις τὰς ἀσκούσας σήμερον τὰς πιέσεις, καὶ ζητεῖ τὴν πρώτην φορὰν νὰ ἐξέλθῃ ἡ Ἑλλὰς τῆς οὐδετερότητος, νὰ πολεμήσῃ παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Ἀντάντ, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον ὅπως ἡ σύμπραξις αὐτῆς γίνῃ διὰ Θράκης καὶ ὅπως αἱ Δυνάμεις, αἱ αἰτοῦσαι τὴν βοήθειαν εἰς ἄνδρας, τὴν ἑλληνικήν, παράσχωσι στρατὸν μείζονα ἴσως ἢ ἀνάλογον ἢ ἔστω καὶ κατά τι κατώτερον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον παρεῖχεν ἡ μέλλουσα νὰ συμπράξῃ Ἑλλάς. Εἶναι φυσικὸν πρότασις τοιαύτη νὰ ἔχῃ ἐν ἑαυτῇ τὴν ἀποτυχίαν, ἀλλ’ ἐξέθετε τὴν Ἑλλάδα.

§14ΔΗΜ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Προκειμένου περὶ τῆς στάσεως, ἣν ἡ Ἑλλὰς ἐτήρησε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωσθῶσι πολλαὶ λεπτομέρειαι. Φρονῶν, ὅτι δὲν εἶναι εὔθετος ὁ χρόνος πρὸς συζήτησιν τοιαύτην, παρακαλῶ τὸν κ. Βουλευτὴν νὰ ἀναμετρήσῃ τὰ λεχθέντα καὶ νὰ κανονίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§15Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν νὰ μὴ συγχέῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τῆς νῦν πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τῆς πρώην, τῆς ὑπὸ τὸν νῦν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς δὲν ἀποτελεῖ ἤδη μόνος τὴν Κυβέρνησιν καὶ δὲν δικαιοῦταί τις τῆς Κυβερνήσεως τῆς νῦν, τὴν πολιτείαν, οἱανδήποτε καὶ ἂν ἔχῃ γνώμην περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως τῆς πρώην, νὰ τὴν συγχέῃ πρὸς τὴν τῆς προηγουμένης, οὐδὲ δύναται νὰ ἐγκαλῇ τὴν νῦν διὰ τὴν πολιτείαν ἐκείνης.

§16Γ. ΠΩΠ. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας μοὶ ἀπηύθυναν ἀξιότιμα μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπεκαλέσθη τὸν πατριωτισμόν μου, ὅπως μὴ προβῶ εἰς συζήτησιν, τῆς ὁποίας αἱ λεπτομέρειαι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωσθῶσι. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ εἰσέλθω οὐδέποτε εἰς λεπτομερείας. Ἐπρόκειτο νὰ ὁμιλήσω ἐν γενικαῖς γραμμαῖς. Αἱ γενικαὶ αὗται γραμμαί, καθ’ ὃν τρόπον πρόκειται νὰ διατυπωθῶσι, δὲν εἶναι μυστικαί, εἶναι τοσοῦτον γνωσταί, ὥστε μόνον ἡμεῖς θέλομεν νὰ τὰς κρύπτωμεν ἀπὸ ἡμᾶς αὐτούς. Αἱ γενικαὶ γραμμαὶ δὲν ἀποτελοῦν τι, τὸ ὁποῖον, ἐν τῷ πατριωτισμῷ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῷ πατριωτισμῷ πάντων ἡμῶν, θὰ ὑπηγόρευεν, ὅπως μὴ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ ἐκεῖ ὅπου δὲν πρέπει νὰ γίνῃ γνωστή. Ἀλλὰ, δυστυχῶς εἶναι παγκοίνως γνωστή. Ἡ γενικὴ αὐτὴ γραμμὴ καθορίζει τὴν περαιτέρω σκέψιν, καθ’ ἣν εἶναι δυνατὴ ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας καὶ ἡ διαχείρισις τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων.

§17Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Δὲν εἶναι δυνατόν, κ. Βουλευτά, νὰ καθορίσητε ἐν γενικαῖς γραμμαῖς τὰ πράγματα, ἐὰν δὲν λάβητε γνῶσιν τῶν λεπτομερειῶν.

§18Γ. ΠΩΠ. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ γνωρίζωμεν, διατὶ ἡ διαχείρισις τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος ἔδωκεν ὅπλα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἀντίθετον ἡμῶν πολιτικήν, νὰ κραυγάζωσιν ἀνὰ πᾶσαν στιγμήν, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηρίζομεν αὐτὰς ταύτας τὰς ἐθνικὰς ἡμῶν ὑποθήκας, δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ πολιτικὴ αὐτὴ νὰ μὴ χρεωκοπήσῃ ἀλλ’ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος ὡδήγησεν ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον γίνεται ἡ διαχείρισις καὶ τὸν ὁποῖον ὡδήγησεν ἔν τινι μέτρῳ ἡ Κυβέρνησις ἡ νῦν. Ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ σεβαστός μοι φίλος, ἀναμφισβητήτως, ὀρθῶς παρετήρησεν, ὅτι ὁ τρόπος τῆς πολιτικῆς διαχειρίσεως τοῦ θέματος τούτου, δὲν ἀφορᾷ τὴν νῦν Κυβέρνησιν ὁλόκληρον, ἐφόσον ἡ διαχείρισις ἐγένετο ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας ὁ Πρόεδρος μετεῖχε τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Δὲν ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης τὸν πατριωτισμόν μου, ὅπως ἀναστείλω τὰς λεπτομερείας ταύτας, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης θὰ ἔχῃ ἀναμφισβητήτως τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχω καὶ ἐγὼ καὶ τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν πάντες, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δυνάμεθα νὰ λέγωμεν μόνον τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος καὶ νὰ ἀκούωμεν τὴν ἀλήθειαν ὅταν ἕκαστος ἡμῶν καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἐκτὸς αὐτῆς οἱοσδήποτε πολίτης ὑπέχει ἐπίσης εὐθύνην, νομίζω ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον εἰς ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι διαβλέπομεν κινδύνους ἐν τῷ τρόπῳ, κατὰ τὸν ὁποῖον γίνεται ἡ διαχείρισις τῆς οὐδετερότητος, τὴν χρεοκοπίαν τὴν ὁριστικὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης, ἐπιβάλλεται τὸ καθῆκον νὰ πολεμήσωμεν. Συγχρόνως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας, ὀρθότατα πράττων, διέστειλε τὴν μέχρι τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν συνεκροτεῖτο ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, εὐθύνην πρὸς τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου μέχρι τοῦ Αὐγούστου διεχειρίσθη τὰ κοινά, θὰ ἦτο δὲ λίαν τολμηρόν, ἐὰν μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, μὴ μετέχον τῶν εὐθυνῶν ἐκείνων, καὶ θὰ ἦτο θυσία ὑπερτέρα καὶ ὑπεράνθρωπος, ἂν ἀνελάμβανε καὶ τὰς εὐθύνας τῆς διαχειρίσεως ἐκείνης. Δὲν εἶχον δὲ καὶ ἀνάγκην τῆς ὑποδείξεως ταύτης, διότι γνωρίζω τὰς πολιτικὰς γνώμας τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ, ὅπως κατανοήσω ὅτι εἶναι ἀνεύθυνος τῶν διαπραχθέντων κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ὅπως ἴσως δὲν πρέπει νὰ θέλῃ νὰ φέρῃ εἰς τοὺς ὤμους αὐτοῦ τοὺς πολιτικοὺς καὶ τὸ βάρος διαχειρίσεως ἐπὶ πολλῶν θεμάτων τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι δὲ τοῦτο θέμα ἱπποτισμοῦ καὶ ὑπουργικῆς ἀλληλεγγύης, τὸ ὁποῖον ὑποδεικνύει εἶναι ὑπόθεσις, ἡ ὁποία ἀφορᾷ αὐτὸ τοῦτο τὸ Κράτος. Διότι θὰ εἶναι ἀξιοθρήνητον ἐὰν, ὅπως ἐγὼ προβλέπω καὶ ὅπως ἀσφαλῶς θὰ συμβῇ, προστριβαὶ μεγάλαι μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς τοσαύτας προκαλεσάσης δυσπιστίας καὶ ἐκείνων, οἵτινες, λόγῳ τῶν δυσπιστιῶν τούτων, ὠθήσωσι μοιραίως τὰ πράγματα καὶ ὑπὸ τοιαύτας προστριβάς, τὸ μόνον κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ καὶ ἡ πολιτικὴ φυσιογνωμία τοῦ ἄλλα φρονοῦντος πρὸς τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος τούτου κ. Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας θὰ εἶχε κατατριβῆ καὶ τοῦτο ὑπὸ τὸ βάρος τῶν εὐθυνῶν, τὰς ὁποίας δὲν εἶναι δίκαιον νὰ ὑπέχῃ.

§19Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς Δικαιοσύνης καὶ Συγκοινωνίας). Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε; Πρέπε νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψει ὅτι ἤθελον χαρακτηρίσει ὡς ὕβριν πρὸς τὸ πολίτευμα, ὡς ὕβριν πρὸς ἐμὲ αὐτόν, τὴν ὑπόνοιαν ὅτι, ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ διεφώνουν πρὸς τοὺς συναδέλφους μου, ἤθελον παραμείνῃ εἰς τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχω ἤδη, καὶ ἐπὶ τούτου παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ μὴ ἐπιμείνητε εἰς τὰς σκέψεις, τὰς ὁποίας διετυπώσατε πρὸ ὀλίγου. Ὡς πρὸς δὲ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶπον ἤδη, διακόπτων ὑμᾶς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὴν συγχέητε πρὸς τὴν τῆς νῦν, οὐδὲ τὰς εὐθύνας τῆς πολιτικῆς ἐκείνης πρὸς τὰς εὐθύνας, τὰς ὀφειλομένας παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς διαχειριζομένης ἤδη τὴν Ἀρχήν. Τὰς εὐθύνας ἐκείνης βεβαίως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου δὲν θέλει ἀποκρούσῃ, προβάλλων ὅτι κατηναλώθησαν καὶ ἀπετίθησαν, ὅτε κατηρτίσθη διάδοχος Κυβέρνησις, ἡ ὑποδειχθεῖσα παρὰ τῆς πλειονοψηφίας τῆς προηγουμένης Βουλῆς. Εἶναι ἕτοιμος ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅταν αἱ περιστάσεις, αἱ ἐθνικαί, τὸ ἐπιτρέψωσι, νὰ ἐκθέσῃ ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ὡς ἀξιοῖ ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους ἠκολούθησε τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν. Ὀφείλω δὲ νὰ εἴπω ἐπὶ πλέον καὶ νὰ βεβαιώσω ὑμᾶς, ὅτι κατὰ τὰς περιστάσεις, καθ’ ἃς διετέλεσεν ἐν τῇ Ἀρχῇ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἡ διεθνὴς πολιτική, ἡ ἐνδεδειγμένη, ἦτο ἐκείνη, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ἡ ὑπ’ αὐτὸν Κυβέρνησις. (Χειροκροτήματα). Κατόπιν τῶν περιστάσεων, τὰς ὁποίας ἤδη διερχόμεθα, ἡ πολιτικὴ τῆς ἐμμονῆς ἐν τῇ οὐδετερότητι ἐνεκαινιάσθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς συσταθείσης πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς καὶ ἀμέσως μετὰ τὴν διαφωνίαν τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ, τοῦ κ. Βενιζέλου. Ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ, τοῦ κ. Ζαΐμη, εἶναι ἡ πολιτικὴ καὶ τῆς νῦν Κυβερνήσεως ὑπὸ τὸν νῦν Πρόεδρον, διότι ἐσχηματίσαμεν τὴν πεποίθησιν ὅτι, ὑπὸ τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους διατελεῖ ἡ μικρὰ Ἑλλάς, ἐν τῇ ἀδυναμίᾳ της, δὲν ὤφειλε νὰ συγκομίσῃ ἢ τοὺς κινδύνους τοῦ γιγαντιαίου ἀγῶνος, ὁ ὁποῖος διεξάγεται, εἰς οὓς δὲν ἔχομεν συμφέρον, ἀλλὰ δὲν ἔχομεν καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ἐκθέσωμεν τὴν Χώραν ἡμῶν.

§20Γ. ΠΩΠ. Δύναμαι, κ. Συνάδελφοι, νὰ θεωρήσω τὰ χειροκροτήματα, τὰ ἀπευθυνόμενα καὶ πρὸς τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι οὐδαμῶς διαφέρει ἀπὸ ὅ,τι εἶπον. Εἶπον ἀκριβῶς, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος, εἶναι ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, ἥτις ἑνώνει πρὸς ἄλληλα τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλ’ εἶπον ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν γίνεται ἡ διαχείρισις τῆς πολιτικῆς ταύτης εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος χωρίζει ἡμᾶς, καὶ ὁ ὁποῖος κινδυνεύει ὅπως χωρίσῃ καὶ ἕνα τῶν συγκαθημένων ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, ὅπως ἐν δεδομένῃ στιγμῇ ὑπάρχῃ, ὅταν ἐνταθῶσιν αἱ προστριβαί, ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ δυνηθῇ νὰ συγκροτήσῃ Κυβέρνησιν καθαρῶς συνταγματικὴν καὶ ὁ ὁποῖος θὰ δυνηθῇ νὰ ἀντιμετωπίσῃ... (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§21ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι συνταγματική.

§22Γ. ΠΩΠ. Μὴ θορυβῆτε, Κύριοι, δὲν ἐνδιαφέρομαι περὶ τοῦ προσώπου, ἂς εἶναι οἱοσδήποτε θέλει, ἀλλ’ ὀφείλετε νὰ ὁμολογήσητε ὅτι μέχρι τοῦδε τοὺς Ἀρχηγοὺς τῶν Κυβερνήσεων ὑπεδείκνυον αἱ Βουλαὶ καὶ ἐκύρου ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Ἔθνους. Εὑρισκόμεθα ὅμως ἐνώπιον καταστάσεως, ἡ ὁποία ἀνέτρεψε τὰ πράγματα. Ἔχομεν Ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως, ὑποδειχθέντα ἔξω τῆς Βουλῆς, μὴ προερχόμενον ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἐνεργήσαντα ἐκλογάς, χωρὶς νὰ συμμετάσχῃ αὐτῶν καὶ ἐρχόμενον ἵνα ζητήσῃ τὴν κύρωσιν τῆς θέσεώς του ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἐὰν τοῦτο εἶναι σύμφωνον πρὸς τὰς παραδόσεις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ ἐὰν νομίζετε ὅτι ἑδραιοῦται ἡ θέσις τοῦ Κοινοβουλίου ἐν Ἑλλάδι, εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ τὸ πιστεύητε, ἀλλ’ ἐπιτρέψατε καὶ εἰς τοὺς διαφωνοῦντας νὰ ἔχωσιν ἀντίθετον γνώμην καὶ νὰ πιστεύωσιν, ὅτι ἐκτροπὴ ἐκ τοῦ πολιτεύματος δὲν εἶναι καθ’ ἣν περίπτωσιν ἕν μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διαφωνεῖ πρὸς ἕτερον, ἀλλ’ ἐκτροπὴ εἶναι, ὅταν ἔρχονται οἱ Ἀρχηγοὶ τῶν Κυβερνήσεων ἔξωθεν καὶ ζητοῦσι παρὰ τῆς Βουλῆς τὸ κῦρος αὐτῶν. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτε ἐθεορυβήσατε, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη τῆς ὑπάρξεως καὶ ἀνευθύνου ἀθίκτου τινὸς ἐθνικοῦ κεφαλαίου ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, ὅπως μή, ἐπερχομένης κυβερνητικῆς ἀνατροπῆς, βαρύνωσιν αἱ εὐθῦναι πάντα τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὰ ὁποῖα ἔτυχον νὰ εἶναι ἡγέται κομμάτων. Διότι θὰ εὑρεθῆτε εἰς τὴν ἀνάγκην, καὶ δὲν θὰ παρέλθῃ πολὺς χρόνος, ὅπως κυρώσητε νέον Ἀρχηγὸν Κυβερνήσεως, μὲ νέα μέλη, ἴσως δὲ τὴν φορὰν ταύτην ὅλα ἔξωθεν τῆς Βουλῆς προερχόμενα.

§23Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἡ παροῦσα Βουλὴ δείξῃ τοιαύτην διαγωγήν, θὰ εἶναι ἀξία ἀγχόνης.

§24Γ. ΠΩΠ. Μὴ μὲ διακόπτετε, ἀλλ’ ἀφήσατέ με νὰ συμπληρώσω τὰς σκέψεις μου. Καὶ οὕτω, Κύριοι, διὰ νὰ ἐπανέλθω ἐκεῖ ὅπου ἐμείναμεν, ἐγένετο ἡ πρότασις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἀπερρίφθη· δὲν ἐδόθη ἴσως ἀπάντησις, ἀγνοῶ, ἀλλ’ εἶναι ἀδιάφορον, οὐδὲ θέλω νὰ γνωρίζω τὰς λεπτομερείας. Ὑπεδείχθη τότε ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ τῆς ὑποδείξεως πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Ἀντάντ, ὅτι δὲν καλοῦσι τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα, νὰ μετάσχωμεν τοῦ ἀγῶνος, θὰ προὐκάλουν πιέσεις καὶ θὰ ἠνάγκαζαν τὴν Ἑλλάδα, ὅπως προβῇ εἰς νέας ὑποχωρήσεις. Καὶ ἐγένετο τοῦτο ἀργότερον, ἐγένετο δὲ κατὰ τρόπον, ὅστις ὤφειλε νὰ θίγῃ τὴν κοινοβουλευτικὴν εὐαισθησίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως ὤφειλε νὰ θίξῃ τὴν κοινοβουλευτικὴν εὐαισθησίαν πάντων ἡμῶν. Ἐγένετο δὲ ἔκτακτος ἀποστολὴ προσώπων ἀνευθύνων (καὶ δὲν ὑπάρχει ἄγνωστόν τι, ὥστε νὰ μὴ λεχθῇ) διὰ τοῦ Πρίγκηπος Γεωργίου ἐν Παρισίοις διαμένοντος. Ἐγένετο νέα πρότασις πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Ἀντάντ, ὅπως ἐξέλθωμεν, καὶ ἐκεῖνοι ἠρνοῦντο νὰ ἐγγυηθῶσι τὴν ἀκεραιότητα μόνον εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἡ πρότασις ἐκείνη.....

§25Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Δὲν εἶναι ἀκριβῆ αὐτά, τὰ ὁποῖα λέγετε.

§26Γ. ΠΩΠ. Ἐκεῖθεν ὅπου ποριζόμεθα τὰς πληροφορίας, ἔχουσιν ἀκριβεῖς τὰς βάσεις των.

§27Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Σᾶς δηλῶ ὅτι αὐτά, τὰ ὁποῖα ἐκθέτετε, δὲν ἔχουσιν οὕτω.

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀφοῦ δὲν γνωρίζετε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λέγετε, χάνομεν τὸν καιρόν μας ἀδίκως.

§29Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Καὶ πάλιν σᾶς ἐπαναλαμβάνω, ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε, δὲν ἔχουσιν οὕτω.

§30Γ. ΠΩΠ. Ὅπως τὰ ἐκθέτω δὲν ἔχουσιν, ἀλλ’ ἔχουσιν ὅπως ὄντως συνέβησαν. Τοῦτο δὲ ἀκριβῶς συνέβη, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπον. Ἐκάματε τὴν δήλωσιν ταύτην. Αὐτὸ δέ, τὸ ὁποῖον λέγετε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἐπαυξάνει καὶ τείνει νὰ ἐπαυξήσῃ τὰς δυσπιστίας, τὰς ὁποίας, σεῖς πρῶτος, προὐκαλέσατε, ἐρρίψατε τὸ σπέρμα τῆς δυσπιστίας πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως, αἱ ὁποῖαι σήμερον ἀπειλοῦσι καὶ αὐτὸν τὸν ἄρτον ἀπὸ τὸν ἑλληνικὸν λαόν. Ἀλλὰ τάχα ἀνάγκη νὰ περιορισθῶ εἰς τοῦτο μόνον; Ἔχομεν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς σήμερον. Τί εἶπε πρὸς τὴν Βουλήν; Ὅσα ἠκούσατε. Κύριοι Συνάδελφοι, εἶναι ἡ πολιτική, ἡ ὁποία, προκαλέσασα τὰς δυσπιστίας, προεκάλεσε τὰς πιέσεις καὶ θὰ προκαλέσῃ τὴν ὤθησιν ἐκείνην, ἥτις μοιραίως θὰ φέρῃ δεινὰ εἰς τὴν Χώραν, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν θὰ δυνηθῇ νὰ προλάβῃ, πολὺ ὀλιγώτερον δὲ ἐκεῖνοι, οἵτινες, διακόπτοντες, δὲν θέλουσι νὰ ἀκούσωσι τὴν ἀλήθειαν, τὴν διατυπουμένην ἐντεῦθεν δι’ ἐπισήμων κειμένων καὶ δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων.

§31Λ. ΛΥΩΝΑΚΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§32Γ. ΠΩΠ. Ὁρίστε, παρακαλῶ.

§33Λ. ΛΥΩΝΑΚΗΣ. Τὰς προτάσεις τῆς Ἑλλάδος, τὰς γενομένας πρὸς τὴν Ἀντάντ, βεβαιοῦται ὅτι τὰς ἀπεδέχθη ἡ Ἀντάντ; Διότι, ἐὰν τὰς ἀποδέχεται καὶ κατόπιν τὰς ἀντικρούει ἡ Ἀντάντ...

§34Γ. ΠΩΠ. Ἐὰν τὰς ἀπεδέχετο, κ. Συνάδελφε, οὔτε σεῖς, οὔτε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε ἐγὼ θὰ ὡμίλουν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ἀλλὰ θὰ εὑρίσκετο ἐπὶ τῆς θέσεως ταύτης ὁ συμπολίτης σας κ. Ε. Βενιζέλος καὶ οἱ συνυπουργοί του. Καὶ εἶνε εὐτύχημα, ὅτι δὲν ἀπεδέξατο τὰς προτάσεις ἐκείνας, τὰς ἀνατρεπούσας τὴν ἔννοιαν τῆς οὐδετερότητος, τὰς προτάσεις ὅμως, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν τὰς συμφωνίας, κατέστησαν τὴν Ἑλλάδα ἔρμαιον τοιούτων πιέσεων, ὥστε ἀνερμάτιστοι νὰ βαίνωμεν, καὶ ἐνῷ δηλοῦμεν ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ ὑποχωρήσωμεν, τιμωροῦμεν δύο ἀξιωματικούς, διότι ἄφησαν τὸ Καραμπουρνοῦ νὰ ἐγκαταλειφθῇ, τὸ ἐγκαταλελειμμένον Καραμπουρνοῦ, διὰ τὸ ὁποῖον οὐδέποτε ἐδώσατε ἐντολὴν νὰ τὸ ὑποστηρίξωσι, καὶ διότι παρέδωκαν ἕνα ἢ δύο Γάλλους ἀεροπόρους, καταδικάζετε αὐτοὺς εἰς ἀργίαν δι’ ἀπολύσεως, ἐνῷ ποῖος εἶναι ὁ ὑπεύθυνος;

§35Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§36Γ. ΠΩΠ. Ἀλλ’ εἶναι τοῦτο μόνον, εἶναι αἱ ἁπλαῖ δηλώσεις, αἱ διαφωνοῦσαι πρὸς τὰ ἔργα ταῦτα, αἱ δηλώσεις ὅμως αὗται ἀποτελοῦσι διαφωνίαν πρὸς τὸ ὕψιστον μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔχει λάβει ἡ Κυβέρνησις, τὸ μέτρον τῆς ἐπικρατείας τῆς Ἑλλάδος. Περὶ τούτου οὐδὲν μᾶς ἀνέφερεν ἐν ταῖς δηλώσεσιν αὐτοῦ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἀπέφυγεν ὡς ἄνθρακας ἀνημμένους, λησμονῶν, ὅτι ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἀπὸ πενταμήνου ὁλοκλήρου εὑρίσκεται εἰς ἄμαχον πόλεμον, ὅτι ἐξήντλησε πᾶσαν τὴν ὑλικὴν καὶ ἠθικὴν ῥώμην καὶ ἀλκμήν, τὴν ὁποίαν ἠθέλομεν ἀκμαίαν κατὰ τὸ τέρμα τῆς περιόδου τῆς οὐδετερότητος τῆς Ἑλλάδος, ὅπως τὴν ἀντιτάξωμεν κατὰ τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων, κρατεῖτε δὲ τὸν ἑλληνικὸν λαὸν εἰς ἐπιστράτευσιν, ἐνῷ ταὐτοχρόνως μᾶς λέγετε, δὲν ἐννοῦμεν νὰ ἐξέλθωμεν παντάπασι τῆς οὐδετερότητος. Εἶναι μικρὸν τοῦτο; Καὶ ἤθελον ἐρωτήσει πάντας ὑμᾶς, ὅπως ἐν συνειδήσει ἀπαντήσητε, ἐὰν ὑπῆρχε τρόπος νὰ τεθῇ εἰς τὴν ψῆφον καὶ κρίσιν ἡμῶν τὸ ἐρώτημα αὐτὸ πρὸς παροχὴν ἐμπιστοσύνης, ὅτι ὑμεῖς, ἐγκρίνοντες τὰς δηλώσεις καὶ τὴν ὑποκρυπτομένην δήλωσιν τῆς συντηρήσεως τῆς ἐπιστρατείας, παρέχοντες τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην, καὶ τότε θὰ ἔβλεπετε, ἐὰν ἀληθεύωσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρὸ ὀλίγου ἔλεγον, ὅτι διεξάγετε τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος κατὰ τρόπον ἀντίθετον καὶ πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ συμφέροντα καὶ τὰς ἀντιλήψεις τοῦ δεινῶς πάσχοντος καὶ δεινῶς δοκιμαζομένου ψυχικῶς καὶ ὑλικῶς ἑλληνικοῦ λαοῦ. Συντηρεῖτε τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ θέλετε τιμὰς ὅπλων εἰς τοὺς συνεχεῖς ἐξευτελισμούς καὶ τὰς ταπεινώσεις τῆς Πατρίδος. Συντηρεῖτε στρατιὰν ὁλόκληρον διὰ νὰ ἀσφαλίσῃ τὴν ἑλληνικὴν οὐδετερότητα καὶ κατεστήσατε τὴν ἔννοιαν τῆς οὐδετερότητος ῥάκος καὶ καταλαμβάνουσι τὸ φρούριον τοῦ Καραμπουρνοῦ, ὑμῶν περιοριζομένων νὰ ῥίπτητε ἀκαδημαϊκὰς διαμαρτυρίας. Ἴσως διὰ τῆς μεθόδου ταύτης νὰ ἐπιτυγχάνητε τί ἄλλο, ἀλλὰ ἐμφανίζεται ἡ Ἑλλάς, κύπτουσα διαρκῶς καὶ δεχομένη τῶν κυπτόντων τοὺς ἐξευτελισμοὺς καὶ ἔχετε τὸν ἑλληνικὸν λαὸν ὑπηρετοῦντα ὑπὸ τὰς σημαίας, ἐνῷ ἀπὸ ἄλλο μέρος τοῦ λέγετε: ὑπηρετεῖς ὑπὸ τὰς σημαίας, ἀλλὰ δὲν θὰ πολεμήσῃς, διότι οὐδέποτε θὰ ἐξέλθωμεν τῆς οὐδετερότητος, καὶ θέτετε τὸν ἑλληνικὸν λαὸν ὑπὸ τὰ ὅπλα, ἐνῷ βεβαιοῦτε καὶ ἐβεβαιώσατε διὰ τῶν βασιλικῶν χειλέων, καὶ ἔχω τὰ κείμενα ἐνώπιόν μου, ἐβεβαιώσατε, ὅτι ἔχετε ἀκεραίας καὶ ἀσφαλεῖς καὶ πλήρεις τὰς ἐγγυήσεις ἐκ μέρους τῆς ἑτέρας τῶν ἐμπολέμων ὁμάδων, ὅτι ἡ ἀκεραιότης ἡ ἑλληνική, θὰ διατηρηθῇ καὶ ὅτι ἡ Γερμανία εἶναι ἐγγυήτρια δι’ ἑαυτὴν καὶ διὰ τοὺς συμμάχους αὐτῆς. Ἐπὶ τίνι δικαιώματι καὶ ἐπὶ τίνι λόγῳ διατηρεῖτε τὸν ἑλληνικὸν λαὸν ἐν ἐπιστρατεύσει, καὶ ἐὰν ἔχετε προβλέψεις πῶς δὲν ἐκψύχετε τὴν ψυχὴν καὶ τὸ ἦθος τοῦ Ἕλληνος, λέγοντες εἰς αὐτόν: μεῖνε ὑπὸ τὰ ὅπλα, διότι αὔριον ἢ μεθαύριον θὰ πολεμήσῃς. Πῶς ἀφ’ ἑνὸς κηρύσσετε ὅτι τὸ Κράτος στηρίζει καὶ ἑδράζει τὴν δύναμιν καὶ τὸ μέλλον αὐτοῦ εἰς διαρκῆ οὐδετερότητα, πῶς ἐπὶ τέλους, τηρεῖτε ὑπὸ τὰ ὅπλα τοὺς ἄνδρας καὶ τοὺς λέγετε, ὅτι δὲν θὰ ἀμυνθῆτε οὐδέποτε ὑπὲρ τῆς σημαίας, ἥτις σκέπει ὑπὸ τὰς πτυχάς της ὅλους μας καὶ ὑφίσταται ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζομεν πάντες. Καὶ εὑρίσκεσθε ἐνώπιον τοιούτου δέους, ὥστε εἰσηγεῖσθε εἰς τὸ Στέμμα ἀνακρίβειαν καὶ τὸ Στέμμα διατυπώνει δημοσίᾳ τὴν ἀνακρίβειαν ταύτην, καὶ ἔρχεσθε σεῖς καὶ ὁμιλεῖτε περὶ κοινοβουλευτισμοῦ, καὶ θέτοντες τὴν ἀνακρίβειαν ταύτην εἰς τὰ χείλη τοῦ Βασιλέως, χωρὶς νὰ θέλητε τῶν γενομένων διάψευσιν τῆς ἀνακριβείας ὑπὸ τῶν τεσάρων Δυνάμεων νὰ τὴν ἀποδείξητε ὅτι ἢ ἐξαπατᾶται τὸ Στέμμα, ἢ ἀνακριβῆ ἔλεγον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐτόλμησαν τὸ σύμβολον τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν ἑνότητος τῶν Ἑλλήνων, τὸν θρόνον, νὰ καταστήσωσιν ἀντικείμενον τῆς τοιαύτης διαψεύσεως οὕτω πανηγυρικῶς, καὶ οὕτω ἐπισήμως, διότι εἴπετε ὅτι τὴν ἐπιστράτευσιν φοβουμένη, διαισθανομένη ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προετείνατε ἐν τῇ συντηρήσει τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἴπετε ὅτι τὴν ἐπιστράτευσιν συντηρεῖτε, διότι τοῦτο ὑπέδειξαν καὶ τοῦτο ποθοῦσιν αἱ τέσσαρες Δυνάμεις. Ὁμιλεῖτε περὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ περὶ ἀντιπροσωπείας κοινοβουλευτικῆς, ὅταν ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας ἐμφανίζεται τοῦτο καὶ μόνον τὸ δεδομένον τῆς ἀτελείας, ὑπὸ τὴν ὁποίαν γίνεται, οὐχὶ διαχείρισις τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος, ἀλλὰ καὶ ἡ διαχείρισις τῆς ἐπικοινωνίας τῆς Κυβερνήσεως ταύτης πρὸς τὸν ἑλληνικὸν λαόν. Αἴ, Κύριοι Συνάδελφοι, οὔτε μικρά, οὔτε ἁπλᾶ εἶναι τὰ συμβαίνοντα. Ἡ πολιτεία τῆς οὐδετερότητος, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν πίστιν πάντων, δὲν θὰ ἀπολήξῃ εἰς τὸ αἴσιον τέρμα, περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς ὡμίλησε μετὰ τόσης πίστεως ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ζητεῖτε νὰ ἀποφύγητε τὸν πόλεμον, καὶ γνωρίζοντες ὅτι δὲν θὰ τὸν ἀποφύγητε, συντηρεῖτε τὴν ἐπιστράτευσιν. Ζητεῖτε νὰ ἀποφύγητε καὶ δρᾶτε κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ προσεγγίζητε τὸν πόλεμον. Δὲν ἀπέχει δὲ ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι σᾶς πιέζουσι καὶ αἱ ὁποῖαι δηλοῦσιν ὅτι δὲν ἐνδιαφέρονται διὰ τὴν ἐπιστράτευσιν, θὰ σᾶς πιέσουν καὶ θὰ εὑρεθῆτε εἰς τὴν δυσχέρειαν ἐξωτερικῆς ἴσως φύσεως, νὰ ταχθῆτε πρὸς τὴν ἀντίθετον ὁμάδα, ὅταν δὲν θὰ εἶσθε πρὸς αὐτὰς ἐπιβλαβεῖς. Καὶ τότε θὰ συμβῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς λέγει ἡ ἱστορία, ἡ ἱστορία ἡ ἑλληνική. Θὰ συμβῇ ὅ,τι συνέβη μὲ τοὺς ἀρχαίους Ἀθηναίους καὶ τοὺς Ἠλίους. Θὰ σᾶς εἴπωσιν: ἢ μὲ ἡμᾶς, ἢ μὲ ἐκείνους. Καὶ θὰ εὑρεθῆτε ἐνώπιον τῆς ἀνάγκης τοῦ πολέμου, τὸν ὁποῖον ζητεῖτε νὰ ἀποφύγητε, πολέμου ὅμως, ὅστις οὔτε κἄν εἰς διπλωματικὰ γραφεῖα δὲν θὰ ἐνεργηθῇ, πολέμου, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ εἶναι πόλεμος ἐθνικός, ἀλλὰ πόλεμος ἀνάγκης, πόλεμος, ὁ ὁποῖος θὰ κατευθύνηται οὐχὶ συμφώνως πρὸς τὰς ἱστορικὰς ἡμῶν βλέψεις, ἀλλὰ συμφώνως πρὸς τὰς ἐσωτερικὰς ἀνάγκας τῆς στιγμῆς. Ἀλλὰ τοιοῦτον πόλεμον ὀφείλομεν νὰ τὸν ἀποφύγωμεν, ὀφείλομεν, διδάσκοντες ὅτι ἡ οὐδετερότης μίαν ἡμέραν μοιραίως, ὅταν ἄλλοι συνδυασμοὶ ἐπέλθωσιν, ὅταν ἡ Ἑλλάς, μέσῳ ἄλλων συνδυασμῶν εὑρισκομένη, θελήσῃ νὰ πολεμήσῃ, ὅτι ἡ οὐδετερότης θὰ δώσῃ ἀκμαῖον τὸ Κράτος, ἵνα συνεχίσῃ τοὺς ἐθνικοὺς ἀγῶνας καὶ τότε θὰ δύνασθε νὰ κάμητε πόλεμον ἐθνικόν, πόλεμον, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν θὰ ὑπάρξῃ συμπολίτευσις καὶ ἀντιπολίτευσις, ἀλλὰ μία μόνον ἐθνικὴ ψυχή, ἐπὶ κεφαλῆς ἔχουσα τὸν στρατηλάτην Βασιλέα καὶ ὁδηγοῦσα πρὸς ὁλοκληρωτικὴν ἀποκατάστασιν τοῦ Ἔθνους ἡμῶν. Πρὸς τὸν πόλεμον τοῦτον δὲν ὁδηγεῖ ἡ πολιτικὴ ὑμῶν, πρὸς τὸν πόλεμον αὐτὸν θὰ ὁδηγήσωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ γνωρίζωσι νὰ διαχειρίζωνται τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος καὶ μόνον αὐτήν.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.

§38ΔΗΜ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Ὁ κύριος ἐκ Ψαρῶν βουλευτής, λαβὼν τὸν λόγον καὶ ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Βουλήν, ἤρξατο διὰ τῆς δηλώσεως, ὅτι συμμερίζεται τὴν δυσφορίαν, ἥτις ἐξεδηλώθη διὰ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἕνεκεν τῆς πιέσεως, ἡ ὁποία ἐξησκεῖται ἐκ μέρους τῶν ἰσχυρῶν κατὰ τῆς μικρᾶς Ἑλλάδος. Ἦτο φυσικὸν καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, ὡς σύμπασα ἡ Βουλή, νὰ αἰσθανθῇ τὴν ἀπήχησιν τῆς διαμαρτυρίας, τὴν ἀπήχησιν τοῦ παραπόνου, τὸ ὁποῖον, ἐπὶ τῇ πιέσει ταύτῃ, ἐπανελήφθη ἐν ταῖς δηλώσεσι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἦτο δυνατὸν ὡς πρὸς τοῦτο νὰ ὑπάρξῃ οὐδ’ εἷς ὁ διαφωνῶν καὶ διὰ τοῦτο δὲν ὑπῆρξε δυνατὸν οὔτε εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Ψαρῶν νὰ διαφωνήσῃ. Ἀλλ’ ἀμέσως ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν ἔκρινεν ἀναγκαῖον νὰ δηλώσῃ τὴν πλήρη διαφωνίαν αὑτοῦ πρὸς τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν μετέρχεται ἡ Κυβέρνησις, οὐχὶ διὰ τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἡ πολιτικὴ αὕτη ἐπιδιώκει, ἀλλὰ διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ πολιτικὴ αὕτη ἀσκεῖται. Καὶ μὴ ἀρκούμενος εἰς τὴν ἐπίκρισιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν τὴν πολιτικὴν ταύτην ἤσκησεν, ἀνέτρεξε καὶ μέχρι τῆς Κυβερνήσεως τοῦ παρελθόντος Φεβρουαρίου, τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προΐσταμαι ἐγώ, καὶ ἠθέλησε καὶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἤσκησε τὴν πολιτικὴν αὐτήν, νὰ ἐπικρίνῃ. Ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν εἶναι σύμφωνος ὅτι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν μετερχόμεθα, εἶναι ἡ προσήκουσα, ἀλλὰ λέγει, ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἀσκοῦμεν τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἄγει εἰς ἀντίθετον ἀποτέλεσμα τοῦ ἐπιδιωκομένου, δι’ αὐτὸν δὲ τὸν λόγον κατέκρινε καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Φεβρουαρίου. Ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἠσκήσαμεν τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐπεδιώκομεν κατὰ Φεβρουάριον, ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἀσκοῦμεν τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν σήμερον ἐπιδιώκομεν, εἶναι ἀδύνατον νὰ γνωσθῇ, ἄνευ γνώσεως τῶν λεπτομερειῶν, ἐκεῖνο δὲ τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ γνωσθῇ, δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ νὰ κριθῇ. Καὶ διὰ τοῦτο ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ διακόψω τὸν κ. Βουλευτὴν Ψαρῶν καὶ νὰ εἴπω εἰς αὐτόν. Ὁμιλεῖτε περὶ ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ παρελθόντος Φεβρουαρίου καὶ τὴν διὰ τὰς ἐνεργείας ταύτας γενομένην ἔγκρισιν τῆς πολιτικῆς τῆς τότε Κυβερνήσεως; Ἀλλὰ τὰς ἐνεργείας ταύτας ἠγνοεῖτε. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ ἀνακοινώσωμεν τὰς ἐνεργείας ἐκείνας, τὰς ὁποίας ὑπαινίττεσθε καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐνεργειῶν στηρίζετε καὶ τὴν ἐπίθεσιν ὑμῶν κατὰ τῆς τότε πολιτικῆς. Καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν καὶ αὐτὸς ἀπεδέχθη τὴν ὀρθότητα τῆς παρατηρήσεως, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἀνακοινωθῶσιν αἱ λεπτομέρειαι. Ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν εἶπεν, ὅτι ἐγὼ θὰ κρίνω τὴν πολιτικὴν ταύτην ἐπὶ τῇ βάσει τῆς γενικῆς γραμμῆς. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, Κύριοι, εἶναι δυνατὸν νὰ ὁμιλῇ τις περὶ γενικῆς γραμμῆς πολιτικῆς, ὅταν θὰ κατακρίνῃ τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἐπεδίωκεν ἡ πολιτικὴ ἐκείνη; Ἀλλὰ κατέκρινε τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἠσκήθη ἡ πολιτικὴ ἐκείνη. Καὶ τί ἄλλο εἶναι ὁ τρόπος τῆς πολιτικῆς, παρὰ αἱ λεπτομέρειαι καὶ αἱ κατ’ ἰδίαν πράξεις, αἱ ὁποῖαι δὲν δύνανται νὰ κριθῶσι καὶ νὰ ἀχθῶσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, παρὰ ὅταν γνωσθῶσι πάντες οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους αἱ πράξεις ἐκεῖναι ἐξετελέσθησαν. (Μπράβο. Χειροκροτήματα). Φέρω τὴν εὐθύνην καὶ δὲν θὰ ἠδυνάμην, καὶ ἐὰν ἤθελον, νὰ ἀπωθήσω τὰ κατὰ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἤσκησεν ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προΐσταμαι ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου καὶ πέρα. Τὴν εὐθύνην ταύτην εἶμαι πρόθυμος εἰς πᾶσαν στιγμὴν νὰ δώσω, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι διατεθειμένοι τὴν πολιτικὴν ταύτην νὰ ἐπικρίνωσι, νὰ μὴ φέρωσιν ἡμᾶς εἰς τὴν δυσχερῆ, καὶ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν νὰ προσθέσω, ἄδικον θέσιν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος κατηγορεῖται καὶ δὲν δύνανται νὰ κριθῶσι τὰ γεγονότα ὡς ἔχουσιν, ἵνα ἐκ τῆς μορφῆς αὐτῆς συναγάγῃ τὰ στοιχεῖα τὰ δικαιολογοῦντα αὐτόν. Θεωρῶ κοινοβουλευτικὴν ἀνάγκην, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀνακοινωθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν τὰ πράγματα, ὡς συνέβησαν, θεωρῶ κοινοβουλευτικὴν ἀνάγκην ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιληφθῇ τῆς κρίσεως περὶ τῶν πραγμάτων τούτων.

§39Γ. ΠΩΠ. Ἴσως δὲν ἐνόησα καλῶς. Εἴπετε, ὅτι περὶ τῶν λεπτομερειῶν ἐνδιαφέρεσθε. Δὲν διαψεύδετε τοῦτο, ὅτι ἐγένοντο διαβήματα ἐξόδου τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Τοῦτο θέλω νὰ ἀκούσω.

§40Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Εἶπον ὅτι δὲν δύνασθε νὰ ἀξιώσητε παρὰ τῆς Βουλῆς νὰ κρίνῃ, διότι ἡ Βουλὴ θὰ κρίνῃ οὐχὶ συμμεριζομένη τὴν γνώμην ὑμῶν, ἀλλὰ τὰ πράγματα ἐκτιμῶσα. Ἡ Βουλὴ θὰ κρίνῃ, οὐχὶ ἐκ τοῦ πνεύματος τοῦ προδεδουλευμένου νὰ καταδικάσῃ, ἀλλὰ θὰ κρίνῃ ἐκ τῆς ἐρεύνης καὶ τῆς ἀναλύσεως τῶν πραγμάτων, καὶ δὲν δύνασθε νὰ ἀξιώσητε παρὰ τῆς Βουλῆς νὰ κρίνῃ, ὅτι κακῶς ἐγένετο μία ἐνέργεια, τῆς ὁποίας ἐνεργείας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνακοινωθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν πάντα τὰ στοιχεῖα. Τοῦτο εἶπον, τοῦτο διετύπωσα καὶ τοῦτο ἐπαναλαμβάνω. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Καὶ λέγει ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν· Κύριοι, ἔχετε τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ σεῖς, τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος; σκεφθέντες ὅτι ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ἐξέλθητε, ἀποδεχόμενοι, ὑπὸ δεδομένας περιστάσεις, καὶ τὴν ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος· σεῖς τὴν πολιτικὴν ταύτην τὴν ἠσκήσατε κατὰ τρόπον, ὥστε σᾶς κατέστησεν ὑπόπτους καὶ ἕνεκα τῆς ἐνεργείας ἡμῶν κατέστη δυνατὸν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἦτο δυνατὸν νὰ σᾶς πιέσουν, νὰ ἀσκήσωσι τὴν πίεσιν ταύτην. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ὁ συλλογισμὸς αὐτός, κ. Βουλευτὰ Ψαρῶν; Τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος. Δὲν ὑπάρχει, Κύριοι, εἰς οὐδὲν Ἔθνος πολιτικὴ οὐδετερότητος σταθερὰ καὶ ἀμετάβλητος. Δὲν δύναται κανεὶς νὰ εἴπῃ ὅτι, ὑπὸ οἱασδήποτε περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἐμφανισθῶσι, θέλω μείνῃ εἰς τὴν οὐδετερότητα. Τοῦτο δὲν δύναται σήμερον νὰ γίνῃ. Ὡς ἀποδεικνύει ἡ πρὸ ἡμῶν ἐξελισσομένη ἱστορία, οὔτε εἰς ἄλλα Κράτη, Κράτη, τὰ ὁποῖα διὰ διεθνῶν πράξεων ἐκηρύχθησαν ἐσαεὶ οὐδέτερα, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον δὲν δύναμαι νὰ εἴπω διὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα συντηροῦσι στρατοὺς καὶ στόλους καὶ ἔχουσιν ἐθνικὰς βλέψεις καὶ ἱστορίαν, νὰ δημιουργήσωσι καὶ ἱστορίαν νὰ συμπληρώσωσιν. (Χειροκροτήματα). Δὲν δύναται νὰ εἴπῃ τοιοῦτο Κράτος, οὔτε ἡ Κυβέρνησις τοιούτου Κράτους, ὅτι θὰ μετέλθῃ ἐσαεὶ τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, λέγω μόνον, ὅτι ὑπὸ τὰς περιστάσεις τὰς σήμερον ἐμφανιζομένας, δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχουσιν ἐθνικὰ συμφέροντα, ὑπαγορεύοντα εἰς ἡμᾶς νὰ ἐπιχειρήσωμεν τὴν ὑψίστην τῶν ἀποφάσεων, νὰ προβῶμεν εἰς ἔνοπλον ἐνέργειαν, ἀλλ’ ὁ πολιτικός, ὁ τοιαῦτα λέγων ἐν τῇ οὕτω διατυπουμένῃ ὑφ’ ἡμῶν πολιτικῇ, λέγει καὶ ἕτερόν τι, τὸ ὁποῖον καὶ ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων ἕπεται, καὶ ἐκ τῆς φύσεως τῆς Χώρας, ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει τὰ πράγματα ἤθελον διαμορφωθῇ ἄλλως καὶ ἐπιβληθῇ ὑπὸ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ἡ ἔξοδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος, βεβαίως θέλομεν ἐξέλθει τῆς οὐδετερότητος, καὶ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι θέλει παραμείνῃ τὸ Κράτος ἐσαεὶ οὐδέτερον. Ὅταν λοιπὸν κατηγορεῖτε ἡμᾶς, κ. Βουλευτὰ ἐκ Ψαρῶν, ὅτι διά τινος ἐνεργείας, τὴν ὁποίαν ἐπεχειρήσαμεν καὶ τῆς ὁποίας αἱ λεπτομέρειαι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνακοινωθῶσι, διὰ τίνος ἐνεργείας ἐδέχθημεν, ἵνα, ὑπὸ δεδομένας περιστάσεις, μὴ καθοριζομένας, ἐξέλθωμεν τῆς οὐδετερότητος, ἐὰν αὗται θὰ ὑπῆρχον. Ἐξεδηλώσαμεν διάθεσιν νὰ ἐξέλθωμεν τῆς οὐδετερότητος, ὑπὸ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπῆρχον, αἱ ὁποῖαι ὅμως, ἐὰν ὑπῆρχον, αἱ ἐθνικαὶ βλέψεις, ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν ἱστορία, θὰ ἐτίθετο ἐπὶ τάπητος. Ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι τοιαύτην πολιτικὴν μετήλθομεν τότε, πῶς δύνασθε νὰ εἴπητε ὅτι ἐξησθενήσαμεν τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, ἀφοῦ τὴν τοιαύτην πολιτικὴν συμμερίζεται πᾶς ὅστις ἀξιοῖ νὰ ὀνομάζηται Ἕλλην, νὰ ἔχῃ ἱστορίαν ἐθνικήν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐν τῇ αἰθούσῃ). Ἦτο ἀναγκαία, Κύριοι, ἡ ἐξήγησις αὕτη τῆς ἐννοίας τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος. Κατεδείχθη, ἐλπίζω ἐκ ταύτης, τὸ ἄδικον τῶν αἰτιάσεων, τὰς ὁποίας ἀπηύθυνε καθ’ ἡμῶν, χωρὶς νὰ δύναται νὰ γνωρίζῃ τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐγένετο ἡ συζήτησις ἐκείνη, ἡ ἐπίκρισις τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε καθ’ ἡμῶν διὰ τὰς τότε ἐνεργείας ἡμῶν, ἀλλά, Κύριοι, τίνα ἔννοιαν εἶχεν ἡ τοιαύτη ἐπίθεσις κατὰ τῆς τότε Κυβερνήσεως; Εἶχε τὴν ἔννοιαν νὰ ἀποκρυσταλλωθῇ μία ἱστορικὴ μομφὴ κατὰ τῶν τότε διαχειρισαμένων τὰ κοινά; Εἶνε πρόωρος ἡ τοιαύτη μομφή, ἢ ἔχουσι τὴν ἔννοιαν, ἵνα ἐκ τῆς τότε ἐπικρίσεως συναχθῶσι πορίσματα καὶ περὶ τῆς νῦν πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως; Ἐὰν ἔχωσι τὴν πρώτην ἔννοιαν, μολονότι ὁ διακόψας με κ. Βουλευτὴς εἶπε: «καθόλου, νομίζω, ὅτι πρόωρος εἶναι». Ἐὰν ἔχωσι τὴν δευτέραν ἔννοιαν, εἶχε τὸν λόγον νὰ κάμῃ τὴν τοιαύτην ἐπίκρισιν.

§41Γ. ΠΩΠ. Ἠθέλησα νὰ εἴπω, ὅτι εἶχε τὴν ἔννοιαν τὴν δευτέραν, τῆς συνεχείας τῆς πολιτικῆς, τῆς ἀποληξάσης εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον.

§42Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ὡς πρὸς τὴν δευτέραν ταύτην ἔννοιαν ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Ψαρῶν, διὰ νὰ στηρίξῃ τὸν ἰσχυρισμόν, τὸν ὁποῖον, ἀρχόμενος τοῦ λόγου του, ὑπεδήλωσεν, ὅτι ἡ διαχείρισις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς πολιτικῆς, τῆς ὑπ’ αὐτῆς ἀκολουθουμένης, καίτοι ἐχούσης τὸν αὐτὸν ἐπιδιωκόμενον σκοπόν, ἐν τούτοις ἡ διαχείρισις αὕτη θέτει εἰς κίνδυνον τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ὡς καὶ εἰς τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας του κατέληξεν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι. Καὶ ὡς παράδειγμα τοῦ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ συμβαίνῃ τοιοῦτό τι, ἐπεκαλέσθη καὶ τοῦτο, τὴν διαχείρισιν τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως τοῦ Φεβρουαρίου. Καὶ ἐστήριξεν ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν τὴν τοιαύτην αἰτίασίν του εἰς σημεῖόν τι τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, κατὰ τὸ ὁποῖον, ὡς αἰτίαν τῶν πιέσεων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐμνημόνευσε τὴν παραγνώρισιν τῆς εἰλικρινείας τῶν προθέσεων ἡμῶν καὶ εἶπεν, ἡ τοιαύτη παραγνώρισις τῆς εἰλικρινείας τῶν προθέσεών σας, τὴν ὁποίαν καὶ σεῖς μνημονεύητε ὡς μίαν αἰτίαν τῶν πιέσεων, αἱ ὁποῖαι ἀσκοῦνται κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἡ τοιαύτη παραγνώρισις, εἶναί τι διὰ τὸ ὁποῖον ὑμεῖς δὲν εὐθύνεσθε; Ὄχι, εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, εἶναί τι, τὸ ὁποῖον σεῖς εὐθύνεσθε, καὶ εὐθύνεσθε, διότι, καθ’ ὃν τρόπον διαχειρίζεσθε τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, γεννᾶτε τὰς τοιαύτας ὑποψίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατηγορία καὶ πρὸς ἀπόδειξιν ταύτης ἐπεκαλέσθη τινὸς γεγονότος παρακαλῶ; Ποῖον εἶναι τὸ γεγονός, τὸ ὁποῖον, τελεσθὲν ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ ἀποτελοῦν διαχείρισιν τῆς πολιτικῆς, ἥν ἀσκεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἐγέννησε τὰς τοιαύτας ὑπονοίας, νὰ ἐγέννησεν αὐτὰς τὰς δυσπιστίας, παρ’ ἐκείνοις οἱ ὁποῖοι πιέζουσιν ἡμᾶς; Ὅταν ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν διατυποῖ ῥητῶς καὶ σαφῶς τὴν τοιαύτην κατηγορίαν καὶ ζητεῖ νὰ στηρίξῃ ταύτην, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀναφέρῃ ἕν τοιοῦτον γεγονός, ἄλλως ἂν ἔχῃ τὴν ἁπλῆν ὑποψίαν, ὅτι ἔλαβον χώραν τοιαῦτα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀγνοεῖ, τότε εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν, οὐχὶ νὰ κατηγορήσῃ ἡμᾶς, ἀλλὰ, φιλύποπτος ὤν, νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν καὶ τῶν μελῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὑμῶν τῶν κρινόντων ἡμᾶς ἐν τῇ Βουλῇ, περὶ τοῦ ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον, ὑπὸ τὸ φιλύποπτον αὐτοῦ πνεῦμα, νὰ λάβωσι χώραν τοιαῦται πράξεις, αἱ ὁποῖαι νὰ δικαιολογῶσιν ὑπονοίας. Ὅταν ὅμως δὲν ἔχει τοιοῦτό τι νὰ ἀναφέρῃ, ἐρωτῶ τὸν κ. Βουλευτὴν Ψαρῶν, ποῦ στηρίζει τὴν κατηγορίαν αὐτοῦ; Δὲν ἔχει τοιοῦτον γεγονὸς ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, καὶ δι’ αὐτὸ καταφεύγει εἰς τὴν παρὰ προηγουμένης Κυβερνήσεως κακὴν διαχείρισιν τῆς ὑποθέσεως διὰ νὰ εἴπῃ τί; Νὰ εἴπῃ τὸ ὅτι ἡ διαχείρισις δικαιολογεῖ τὰς νῦν δυσπιστίας. Ἀλλὰ τότε δὲν ὑπέχει οὐδεμίαν εὐθύνην ἡ Κυβέρνησις ἡ παροῦσα δι’ αὐτό. Ἡ κατηγορία εἶπεν, ὅτι, ὅπως τότε, ἐγένετο κακὴ διαχείρισις, τοιουτοτρόπως θὰ συνέβαινε καὶ τώρα κακὴ διαχείρισις καὶ ἐπ’ αὐτοῦ νὰ στηρίξῃ τὴν κατηγορίαν. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ παρατηρήσω, ὅτι κατηγορία ἐπὶ τοιαύτης ὑποθετικῆς βάσεως, μὴ καθοριζομένης κἄν οὐδὲ ταύτης, στηριζομένη, δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ κατηγορία σοβαρά. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Ψαρῶν εἰσῆλθε καὶ εἰς ἕτερον θέμα, τῆς ἐπιστρατεύσεως. Καὶ ἀπὸ τῆς θέσεώς μου ἐδήλωσα καὶ ἀπὸ ταύτης τῆς θέσεως ἐπανέλαβον, ὅτι δὲν ἦτο δυνατόν, εἶναι ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων ἀδύνατον καὶ πᾶς τις τὸ ἐννοεῖ, νὰ γίνῃ συζήτησις περὶ τῆς καθόλου πολιτικῆς τῆς ἐξωτερικῆς καταστάσεως καὶ περὶ τῶν περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι ὑπηγόρευσαν εἰς ἡμᾶς τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ μέτρον. Ἂς εἶναι ὅμως πεπεισμένος πᾶς τις, καὶ μετὰ παντὸς ἐλπίζω ὅτι, ἵνα μὴ μείνῃ ἐντελῶς μόνος, θὰ εἶναι καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, ἂς εἶναι πεπεισμένος πᾶς τις, ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ τις ἐν τῇ Χώρᾳ, ὁ ὁποῖος τὸ βάρος τῆς ἐπιστρατεύσεως τὸ αἰσθάνεται ἀφορήτως πιέζον τὰ στήθη αὐτοῦ, ὅτι ὁ εἷς οὗτος εἶναι τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ὑπέρ πάντας ἐκείνους, καὶ ἀκόμη ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι στρατεύονται, τὸ βάρος τοῦτο αἰσθάνονται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι διευθύνουν τὰς τύχας τῆς Πατρίδος καὶ οἱ ὁποῖοι γνωρίζουν ὁποίων τινῶν δεινῶν κινδύνων μεστὴ εἶναι ἡ κατάστασις τῆς ἐπιστρατεύσεως. Καὶ ἂς εἶναι πάντες βέβαιοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἵνα κρατῇ τὴν ἐπιστράτευσιν, ἧς τόσον ὀδυνηρῶς αἰσθητήν ἔχει τὴν συνείδησιν, θὰ εὑρίσκεται πρὸ ἀναποτρέπτου ἀνάγκης. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς αὐτὴν νὰ ἀναπτύξῃ τοὺς λόγους τῆς ἀνάγκης ταύτης. Ἡ ἐμπιστοσύνη ὑμῶν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα τηρήσῃ μέτρον, τὸ ὁποῖον βαρύνει ἐπαχθέστατα καὶ τὴν Χώραν, καὶ αὐτήν, θέλει τηρήσῃ μέχρι τοῦ σημείου, τὸ ὁποῖον αἱ ἐθνικαὶ περιστάσεις θέλουσιν ἐπιτρέψει τὴν διάλυσιν αὐτοῦ. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§43Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Νομίζω σκόπιμον, κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν, παύουσα περαιτέρω πᾶσαν συζήτησιν.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δημητρακόπουλος.

§45Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν προτίθεμαι νὰ φέρω κρίσεις ἐπὶ τῆς καθόλου πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις· ἀκόμη δὲν προτίθεμαι νὰ φέρω κρίσεις οὔτε ἐπὶ τοῦ τρόπου τῆς διαχειρίσεως τῆς εἰρημένης πολιτικῆς. Διότι ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην, ὅτι αἱ γενικώτεραι προγραμματικαὶ δηλώσεις, εἰς τὰς ὁποίας προέβη ἡ Κυβέρνησις, διὰ τοῦ κ. Προέδρου αὐτῆς, εἶναι τοιαῦται, ὥστε δὲν παρέχουσιν ἔδαφος εἰς κρίσεις καὶ ἐπικρίσεις. Ἴσως ὅμως προβῶ εἰς κρίσεις τοιαύτας εἰς περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἤθελε κρίνῃ προσῆκον νὰ παράσχῃ πληροφορίας τινὰς καὶ ἐξηγήσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχὴν αὐτῆς. Διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀνεξαρτήτως τῆς ὀδύνης καὶ τῆς ἀγανακτήσεως, ἡ ὁποία διαθέτει ταύτας διὰ τὰς ἀδικοπραγίας, αἱ ὁποῖαι γίνονται κατὰ τοῦ Ἔθνους ἡμῶν, ὀδύνης καὶ ἀγανακτήσεως, ἡ ὁποία εὑρίσκει ἡνωμένην καὶ ἀδιαίρετον, ὄχι μόνον τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, ἀλλὰ καὶ ἐν γένει τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, ἀνεξαρτήτως, λέγω, τούτων, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, οὑτωσὶ γενικαὶ καὶ ἀόριστοι, δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς συγχρόνου καταστάσεως. Ἀκόμη θὰ ἠδυνάμην νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἱκανοποιοῦσι τὰς εὐλόγους προσδοκίας τῆς Βουλῆς. Ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἡ ὁποία ἀπὸ τεσσάρων περίπου μηνῶν ἔπαυσεν ἐρχομένη εἰς συνάφειαν πρὸς τὴν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν, ἀνέμενεν εὐλόγως νὰ ἀκούσῃ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τίνα μέτρα μετῆλθεν αὕτη ἐν τῷ μεταξύ, εἰς τίνας ἐνεργείας προέβη ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν αὐτῆς καὶ ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἀδικοπραγίας, αἱ ὁποῖαι γίνονται κατὰ τοῦ ἐλευθέρου Κράτους, ἵνα ἐκ τούτων καὶ τῶν στοιχείων, τὰ ὁποῖα ἤθελε θέσει ὑπ’ ὄψει τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, δυνηθῇ αὕτη νὰ κρίνῃ τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἐκτιμήσῃ τὴν παροῦσαν κατάστασιν καὶ δικάσῃ, ἐφόσον εἶναι δυνατόν, τὸ προσεχὲς μέλλον. Εἶναι ἀνάγκη ἴσως νὰ ἐνθυμηθῶμεν ὅτι πρὸ τεσσάρων καὶ πλέον μηνῶν ἡ Κυβέρνησις, σχεδὸν ὑπὸ τὴν αὐτὴν σύνθεσιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν παρουσιάζεται καὶ σήμερον, ἐνεφανίσθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διὰ προγραμματικῶν δηλώσεων γενικωτάτης φύσεως, δηλώσεων, κατὰ τὰς ὁποίας ὑπέσχετο ὅτι θὰ ἐκράτει ἐπὶ τοῦ παρόντος πολιτικὴν ἐνόπλου οὐδετερότητος πρὸς προστασίαν τῶν ζωτικῶν συμφερόντων τῆς Χώρας, ὅτι διὰ προσοχῆς ἐντεταμένης θέλει παρακολουθήσῃ τὴν ἐξέλιξιν τῶν γεγονότων καὶ πρὸς τὴν ἐξέλιξιν ταύτην θέλει συναρμόσῃ τὰς ἐνεργείας της. Ἦτο ἄρα εὔλογον, νομίζω, μετὰ τὰ ἐπακολουθήσαντα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀνέτρεψαν ἀπὸ ρίζης τὴν κατάστασιν ἐκείνην, ἐπὶ τῆς ὁποίας προέβη εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις, ἦτο εὔλογον νὰ καταστήσῃ ἐνήμερον τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς νέας καταστάσεως καὶ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῆς, ἐφόσον ἐκ τῶν τοιούτων δηλώσεων δὲν ἤθελον παραβλάπτεσθαι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Διότι ἡ κατάστασις ἐκείνη, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐνεφανίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον τῆς Ἀντιπροσωπείας, ἄρδην κατὰ τὸ μεσολαβῆσαν χρονικὸν διάστημα ἀνετράπη. Ὡμιλοῦμεν τότε περὶ οὐδετερότητος καὶ διατηρήσεως τῆς οὐδετερότητος καὶ εὑρισκόμεθα ἤδη ἐν πλήρει καταλύσει τῆς οὐδετερότητος, εὑρισκόμεθα ἀπέναντι βίας, ἡ ὁποία ἀνῄρεσε πᾶσαν ἔννοιαν ἐθνικῆς κυριαρχίας, πᾶσαν ἔννοιαν ἐλευθέρου Κράτους. Καταλήψεις πόλεων καὶ λιμένων ἀλλεπάλληλοι, ἀνατινάξεις γεφυρῶν, συλλήψεις συνεχεῖς καὶ βιαιοπραγίαι ἄλλαι πολλαί, περιήγαγον ἡμᾶς ἄκοντας εἰς κατάστασιν Κράτους ἐμπολέμου, εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν τῆς ἀπραξίας τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Ἡ κατάστασις αὕτη ἐγείρει εἰς τὴν συνείδησιν παντὸς ἀπορίας, ἐπὶ τῶν ὁποίων καθίσταται ἀδύνατος ἡ ἐξήγησις εἰς πάντα μὴ παρακολουθοῦντα καὶ μὴ δυνάμενον νὰ παρακολουθῇ ἐκ τῶν ἐπισήμων στοιχείων, τὰ ὁποῖα ἔχει ἐνώπιον αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις, τὴν καθόλου κατάστασιν. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κατανοηθῇ, ὅτι αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι θεμέλιον ἠθικὸν τοῦ ἀγῶνος αὐτῶν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἔθεσαν τὸν σεβασμὸν τῶν μικρῶν Κρατῶν, τὸν σεβασμὸν τῆς οὐδετερότητος αὐτῶν καὶ τῶν ἐθνικῶν αὐτῶν δικαίων καὶ ἀνύψωσαν τὰς ἀρχὰς ταύτας εἰς δόγμα θεμελιῶδες τοῦ ἀγῶνος αὐτῶν, τὸ ὁποῖον διὰ ποικίλων μέσων ἐκήρυξαν εἰς ὁλόκληρον τὸν κόσμον, πῶς συνέβη νὰ ἀνατρέψωσι κατὰ τὸν ὀδυνηρότερον τρόπον τὸ θεμέλιον τοῦτο τοῦ ὅλου αὐτῶν ἀγῶνος, μετερχόμεναι κατὰ τῆς μικρᾶς Ἑλλάδος συστηματικὴν βίαν, προκαλοῦσαν ἀγανάκτησιν, διὰ τὴν ὁποίαν ἐπαρκὴς τρόπος διατυπώσεως εἶναι δύσκολον νὰ ἐξευρεθῇ. Καὶ θὰ προσέθετον ἀκόμη ὅτι ἀνεξήγητον ἀποβαίνει, πῶς ἡ Ἑλλάς, εἰς τοιοῦτο σημεῖον περιελθοῦσα, τοιαύτας κατ’ οὐσίαν παρέχουσα ὑπηρεσίας ἀλαλήτως σχεδὸν καὶ σχεδὸν ἀδιαμαρτυρήτως, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν διαγράφει πολιτικὴν οὐδετερότητος, πῶς κατωρθώθη νὰ καταστῇ συγχρόνως ἀντικείμενον τοιαύτης ἐχθρότητος καὶ τοιαύτης δυσμενείας, διαδηλουμένης κατὰ πᾶσαν ἡμέραν· καὶ πῶς παρέχονται ἐκ τῆς στάσεως τῶν Δυνάμεων τούτω, τοιαῦτα δεδομένα καὶ τοιαῦτα στοιχεῖα, ὥστε νὰ δίδηται ἀπὸ μέρους τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, ἡ πληροφορία, ἡ ὀδυνηρά, ὅτι καὶ ἐφεξῆς νέας πιέσεις καὶ νέας ἐκβιάσεις θὰ ὑποστῇ τὸ Κράτος. Ἔχω τὴν γνώμην, Κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἐφόσον πάντως ἐκ τῶν πληροφοριῶν αὐτῆς, δὲν ἤθελον ὑποστῇ βλάβην τινὰ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἔχει καθῆκον νὰ προβῇ εἰς ἀνακοινώσεις καὶ εἰς πληροφορίας πρὸς τὴν Βουλὴν· νὰ θέσῃ ὑπ’ ὄψει αὐτῆς τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, δυνάμει τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο νὰ κρίνῃ αὕτη τὴν καθόλου κατάστασιν, νὰ κρίνῃ τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἤθελον προχωρήσει καὶ περαιτέρω. Διότι καὶ ἐκεῖναι, αἱ γενικαὶ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου αὐτῆς παρέσχεν εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ἐκεῖναι γεννῶσιν ἐρωτήματά τινα καὶ γεννῶσιν ἀπορίας τινάς, ἐπὶ τῶν ὁποίων κατὰ μείζονα λόγον θὰ ἐδικαιοῦτο νὰ ἀναμένῃ ἐξηγήσεις ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία. Διότι ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν ὅτι θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ἅμα τῇ ἐμφανίσει αὐτῆς, τῇ πρώτῃ, ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Τότε δὲ εἶχε δηλώσῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι θὰ μετέλθῃ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος. Εἶνε δὲ ἀνάγκη νὰ ἐνθυμηθῇ τις, ὅτι τότε ἀκριβῶς, τὰς παραμονὰς τῆς ἀνόδου τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀρχήν, εἶχεν ἀνακοινωθῇ εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἡ κατάληψις τῆς Θεσσαλονίκης, ἔναυλοι δὲ εἶναι εἰς τὰς ἀκοὰς ὅλων τῶν παραστάντων ἐνταῦθα αἱ ζωηραὶ καὶ εὔλογοι διαμαρτυρίαι, αἱ ὁποῖαι εἰς ὁμόθυμον κραυγὴν ἥνωσαν τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Εἶναι ἔναυλοι οἱ λόγοι, οἱ βαρεῖς, τοὺς ὁποίους εἷς τῶν πολιτευομένων, τῶν μετεχόντων ἤδη εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους, διετύπωσεν εἰς ἐκδήλωσιν τῆς ἐθνικῆς διαμαρτυρίας καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀγανακτήσεως. Θὰ ἦτο ἑπομένως εὔλογον καὶ ἀναγκαῖον νὰ μάθῃ ἤδη ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία εἰς τίνας δηλώσεις πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας προέβη ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἅμα ὡς ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχήν, τίνα μέτρα μετῆλθεν ἐν σχέσει πρὸς τὴν διατήρησιν τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, τίνα ἀποδίδει ἔννοιαν εἰς τὴν οὐδετερότητα, τὴν ὁποίαν ὑπόσχεται ὅτι θὰ διατηρήσῃ, καὶ τίνες ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου αἱ ἀντιλήψεις τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, αἵτινες τοιαύτην καθ’ ἡμῶν μετέρχονται τακτικήν. Τοῦτο θὰ ἦτο κατ’ ἐξοχὴν ἀναγκαῖον, διὰ νὰ διαγνώσωμεν τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν καὶ διὰ νὰ προεικάσωμεν τί μᾶς περιμένει. Ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ὁπωσδήποτε προῆλθεν εἰς δηλώσεις, περὶ καταλήψεως τῆς Κερκύρας καὶ τοῦ Καραμπουρνοῦ, θὰ ἦτο εὔλογον καὶ ἀναγκαῖον νὰ παράσχῃ ἐξηγήσεις εἰδικωτέρας, ἐὰν προέβη εἰς διαμαρτυρίαν διὰ τὰς καταλήψεις ταύτας, καὶ ἐν καταφατικῇ περιπτώσει νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα τῶν διαμαρτυριῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἀπαντήσεων, εἰς τὰς ὁποίας προέβησαν αἱ Δυνάμεις ἐπὶ τῶν διαμαρτυριῶν τούτων. Τὰς πληροφορίας αὐτὰς καὶ τὰς ἐξηγήσεις ἐνόμισα προσῆκον νὰ ζητήσω παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι θέλουσι δοθῇ, ἐφόσον δὲν παραβλάπτονται ἐκ τούτων τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἔχω δὲ πάντα λόγον νὰ πιστεύω ὅτι συμπληρωματικαὶ πληροφορίαι ἐπὶ τῶν σημείων, τὰ ὁποῖα ὑπέδειξα, πληροφορίαι ἀναγκαῖαι πρὸς διάγνωσιν τῆς καταστάσεως καὶ πρὸς ἐκτίμησιν τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως, οὐδεμίαν δύνανται νὰ φέρωσι βλάβην εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὄχι μόνον, διότι δὲν ἔχομεν περὶ τούτου δήλωσιν τῆς Κυβερνήσεως, δήλωσιν, ἡ ὁποία θὰ ἦτο πάντως ἀναγκαία εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, καὶ ὅταν μετὰ πάροδον τοσούτου χρόνου ἐμφανίζεται ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, χωρὶς νὰ καθιστᾷ ταύτην ἐνήμερον τῶν ἐνεργειῶν της, ἀλλὰ καὶ διότι ἔχομεν δεδομένα σαφῆ, πείθοντα ἡμᾶς ὅτι πληροφορίαι καὶ ἐξηγήσεις σχετικαί, πολὺ πληρέστεραι ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι πρὸς τὴν Βουλὴν ἐδόθησαν, δύνανται καὶ κατ’ αὐτὰς τὰς γνώμας καὶ τὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως, νὰ προέλθωσιν εἰς τὴν δημοσιότητα, ἄνευ βλάβης τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων.

§46ΣΤ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος, ἀφορᾷ εἰς τὸ ζήτημα τῆς γενικῆς καταστάσεως, τῆς ἐξωτερικῆς, ἡ Κυβέρνησις κρίνει, ὅτι τὴν στιγμὴν ταύτην πᾶσα συζήτησις ἐπὶ ταύτης εἶναι ἀσύμφορος.

§47Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ συζητήσεως.

§48ΣΤ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἔκθεσις τῶν πραγμάτων εἶναι ἐκείνη, ἥν ἀνέφερεν ἡ Κυβέρνησις. Τὴν συζήτησιν τὴν ὥραν ταύτην ἐπὶ τῶν πραγμάτων αὐτῶν τὴν θεωροῦμεν ἀσύμφορον. Ἑπομένως, ἡ Κυβέρνησις, ποιουμένη καὶ αὖθις ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμὸν τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος, παρατηρεῖ νὰ μὴ ἐπιμείνῃ καὶ δηλοῖ ἐν ταὐτῷ, ὅτι εἶναι ὑποχρεωμένη, ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως, ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ μετάσχῃ αὐτῆς.

§49Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀρκοῦμαι εἰς τὰς δηλώσεις αὐτάς.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§51Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, κ. Συνάδελφοι, βεβαίως, ὅπως ἐπικρίνω τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ποιοῦμαι δὲ τὴν δήλωσιν, ὅτι δὲν ἀνῆλθον ἵνα ἐπικρίνω τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τοσοῦτον γενικοῦ, ἠδύνατό τις, ἂν ἤθελε νὰ ἔχῃ, καίτοι φίλος καὶ ὑποστηρικτὴς τῆς Κυβερνήσεως, διάφορον ἐν ταῖς λεπτομερείαις γνώμην. Ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα, συμφωνῶν καθ’ ὅλα πρὸς ὅσας δηλώσεις ἐποιήσατο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἵνα ἀκουσθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ φωνὴ ἁπλοῦ βουλευτοῦ, ὡς φωνὴ διαμαρτυρίας διὰ τὰ περὶ τὴν Ἑλλάδα τελούμενα, φωνὴ ἁπλοῦ βουλευτοῦ, ὑποστηρίζοντος διὰ τῆς ψήφου αὑτοῦ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐνέχοντος τοῦτο τὸ ἰδιαίτερον, ὅπερ ἐνέχει ἡ φωνὴ παντὸς ἐξ ἡμῶν τῶν ἀποτελούντων τὸ ἐθνικὸν συνέδριον, ὅτι προερχόμεθα ἄρτι ἐκ τῶν καλπῶν καὶ ἀποτελοῦμεν τὴν ἐνσυνείδητον γνώμην τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ περὶ τῆς τηρητέας πολιτικῆς. Ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, φρονῶν ὅτι τοιαύτη ἐθνικὴ περίστασις, τοιαύτης ἐπιβολῆς καὶ τοσαύτης σοβαρότητος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τύχῃ μόνον τῆς ἁπλῆς ἀνακοινώσεως τῶν γεγονότων καὶ τῶν κρίσεων περὶ τῆς τηρητέας πολιτικῆς ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ἡ διαμαρτυρία εἴτε ἔντεχνος, εἴτε διάτορος περὶ τῶν συμβαινόντων περὶ τὴν Ἑλλάδα, δὲν πρέπει νὰ ἀκουσθῇ διὰ μόνων τῶν δηλώσεων τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργ. Συμβουλίου, ἀλλὰ πρέπει διὰ συζητήσεως τῆς Βουλῆς ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι τυγχάνει αὕτη τῆς ἀπολύτου συναινέσεως ὅλων τῶν ἀποτελούντων τὸ ἐθνικὸν συνέδριον, οὐχὶ διότι ὑποστηρίζουσι τὴν Κυβέρνησιν οἱ βουλευταί, ἀλλὰ διότι πράγματι ἐνσυνειδήτως φρονοῦσιν, ὅτι ἡ διαμαρτυρία τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ὀρθῶς.

§52Χ. ΠΟΛΟΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα.

§53Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀπὸ τοιαύτης ἀρχῆς ὁρμώμενος, Κύριοι Συνάδελφοι, ζητῶ τὴν ἄδειαν ὅπως ἀπασχολήσω ὑμᾶς ἐπὶ μικρόν, ἐκθέτων τὴν γνώμην μου περὶ τῆς καταστάσεως, ἥτις παρήχθη εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐκ τῆς ἀνακοινώσεως τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου προκύπτει ἕν ἀναμφισβήτητον γεγονός, ὅτι, κατὰ τὴν ἀνακοίνωσιν, τὴν κυβερνητικήν, πρὸς τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἐν Ἑλλάδι διαφωνεῖ, πᾶσαι αἱ πιέσεις, αἱ ὁποῖαι τοιαύτας πικρίας ἐγέννησαν εἰς τὴν ἐθνικὴν ψυχὴν καὶ αἱ ὁποῖαι τοιαύτας δυσχερείας ἐδημιούργησαν διὰ τὸ Κράτος, αἱ πιέσεις αὗται πᾶσαι, δὲν ὀφείλονται μόνον εἰς παραγνώρισιν τῶν εἰλικρινῶν καὶ πραγματικῶν διαθέσεων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ εἰς πρόθεσιν τῶν πιεζόντων ὅπως, διὰ τῶν πιέσεων, ἐπιβάλωσι πολιτικὴν ἐνέργειαν, τὴν ὁποίαν ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ ἀποστέργει. Τοῦτο νομίζω εἶναι τὸ ἀκριβὲς ἐξαγόμενον τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων. Ἐὰν δὲ τοιαύτην διάγνωσιν δικαιοῦται πᾶς τις νὰ ἐξαγάγῃ ἐκ τοῦ νοήματος τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων, δικαιούμεθα καὶ ὀφείλομεν οἱ ἐκπροσωποῦντες ἐνταῦθα τὸν ἑλληνικὸν λαόν, νὰ ἐξετάσωμεν ἄν ὑπάρχῃ πράγματι παραγνώρισις τῶν ἐθνικῶν αἰσθημάτων καὶ ἄν ἡ πίεσις, ἡ ὁποία ἀσκεῖται σήμερον ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος, κατὰ τρόπον πρωτοφανῆ, εἶναι πίεσις, ἡ ὁποία στηρίζεται ἐπὶ τοῦ δικαίου καὶ τῶν δογμάτων ἠθικῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων μόνον πρέπει νὰ στηρίζωνται οἱ πολεμοῦντες λαοί, οἱ διεξάγοντες πολέμους, οἵων ὁμοίους δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἀναγράψῃ ἡ παγκόσμιος ἱστορία. Ἐκάλεσαν τὴν Ἑλλάδα εἰς συνεργασίαν καὶ ἐκ τῆς ἀρνήσεως τῆς ἐμπράκτου συνεργασίας τῆς Ἑλλάδος προέκυψαν ὅλα τὰ γεγονότα, τὰ ἀπασχολοῦντα ἡμᾶς. Ἀλλ’ εἰς τίνα ἀγῶνα ἐκάλεσαν τὴν Ἑλλάδα; Ἐζήτησαν τὴν Ἑλλάδα νὰ ἀγωνισθῇ ὑπὲρ γενικῶν ἀρχῶν δικαίου, ὑπὲρ γενικῶν ἀρχῶν ἱερῶν, χάριν τῆς διατηρήσεως τῶν ὁποίων ἠδύνατο καὶ ὤφειλεν ἴσως ἡ Ἑλλάς, ἔχουσα πρὸ αὐτῆς τὴν μεγάλην καὶ ἔνδοξον αὐτῆς ἱστορίαν, νὰ πέσῃ ἀγωνιζομένη εἰς τὸ πλευρὸν τῶν ἐλευθερωτῶν, ἢ μήπως ἐκάλεσαν τὴν Ἑλλάδα νὰ ἀγωνισθῇ ὑπὲρ τοῦ ἰδίου αὐτῆς συμφέροντος; Ταῦτα εἶναι τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἀκουσθῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς πραγματικὴ διαμαρτυρία τῶν μὴ ἐχόντων τὴν κυβερνητικὴν εὐθύνην βουλευτῶν. Ἐδημιούργησαν διὰ τῶν δηλώσεων αὐτῶν, ἐδημιούργησαν διὰ τῶν ἐπικλήσεων, ἃς δι’ ὅλου τοῦ τύπου, τοῦ παγκοσμίου ἀπηύθυναν, ὅστις ἐκπροσωπεῖ τὰς ἰδίας αὐτῶν γνώμας, ἐδημιούργησαν τὸ δόγμα, ὅτι ἀγωνίζονται αὐτοὶ ὑπὲρ ἀρχῶν δικαίου, ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ κόσμου. Καὶ εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον, τὸν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ κόσμου, ἐκάλεσαν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἵνα πέσῃ θῦμα καὶ αὐτὸ συναγωνιζόμενον, ἵνα μετάσχῃ τῆς νίκης ἢ τῆς ἐνδόξου πτώσεως. Εἶναι τιμητικὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα, ὅτι ἐθεωρήθη αὕτη ἔχουσα θέσιν ἐν τοιούτῳ ἀγῶνι ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ κόσμου. Εἶναι τιμητικόν, ὅτι εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα ἐθεωρήθη ἔχουσα θέσιν. Ἀλλὰ διὰ τὴν Ἑλλάδα δὲν ἦτο ἀνάγκη ἀναγνωρίσεως τοιαύτης τιμῆς παρ’ οἱουδήποτε, διότι τοιαύτης τιμῆς ἡ Ἑλλὰς δικαιοῦται ἐκ τῆς ἱστορίας αὐτῆς, τῆς τρισχιλιετοῦς. Εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα ἠδύνατο νὰ ἀντιτάξῃ ἡ Ἑλλὰς ὅτι ἔχει ὑπὲρ πάντα ἄλλον δικαιώματα νὰ συμμεθέξῃ καὶ ὅτι τοιούτου ἀγῶνος θὰ τὴν ἔθετε παράπλευρον παντὸς ἀγωνιστοῦ ἡ ἱστορία, ἡ ἔξοχος ἱστορία αὐτῆς ὑπὲρ τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς ἐλευθερίας τοῦ κόσμου! (Χειροκροτήματα). Ἡ Ἑλλὰς δὲ αὐτὴ ἡ μικρὰ, ἡ ἀσφαλίσασα πρὸ δισχιλίων καὶ πεντακοσίων ἐτῶν τὸν πολιτισμὸν τῆς Εὐρώπης, ἡ ὁποία ἀβοήθητος διὰ τῆς πτώσεως αὐτῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐδημιούργησε τὴν ἀφετηρίαν τοῦ πολιτισμοῦ ἐν τῇ Ἀνατολικῇ λεκάνῃ τῆς Μεσογείου, ἡ Ἑλλὰς αὐτὴ δὲν δὲν ἔχει ἀνάγκην προσκλήσεων, ἵνα ἀντιληφθῇ ποῖον ἦτο τὸ καθῆκον αὐτῆς, ἐὰν πράγματι ὁ ἀγὼν ἦτο ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ κόσμου. Ἀλλ’ εἶναι ὁ διεξαγόμενος ἀγὼν πράγματι ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ κόσμου; Τίς εἶναι ὁ βάρβαρος καθ’ οὗ στρέφονται οἱ ἀγωνισταί; Ὑπάρχει ἀγὼν πεπολιτισμένων λαῶν κατ’ ἄλλων ἐπίσης πεπολιτισμένων λαῶν, μεταξὺ των, δυστυχῶς, ἐργαζομένων τὴν βάρβαρον αὐτὴν καταστροφήν. Οὐδεὶς δύναται νὰ ῥίψῃ κατὰ τοῦ ἄλλου τὴν κατηγορίαν ὅτι στερεῖται πολιτισμοῦ. Δυστυχῶς, κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην τῶν φώτων καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προήγαγον πράγματι τὸν πολιτισμόν, καθ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς ἐκδηλώσεις, ἀγωνίζονται, ῥίπτοντες ὁ εἷς κατὰ τοῦ ἄλλου τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ βαρβάρου, ἀγωνισταί, οἱ ὁποῖοι ἠσφάλισαν πράγματι τὴν πρόοδον τοῦ νεωτέρου πολιτισμοῦ. Δὲν εἶναι ὁ ἀγὼν οὗτος λοιπὸν ὑπὲρ τοῦ πολιτισμοῦ. Ἀλλὰ μὴ εἶναι ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν; Οὔτε τοῦτο δυστυχῶς εἶναι! Ἐκεῖνοι, οἵτινες σήμερον διακηρύττουσιν ὅτι ἀγωνίζονται ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν, περὶ τρία ζητήματα, ἀναγόμενα εἰς τὸ δόγμα τοῦτο, ἠσχολήθησαν κατὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ πολέμου. Ἠσχολήθησαν περὶ τὸ ζήτημα τῆς Σερβίας, διότι ἡ ἀφορμὴ τοῦ πολέμου ὑπῆρξεν ἡ κατὰ τῆς Σερβίας Αὐστριακὴ ἀπειλή. Ἀλλὰ μήπως ὑπὲρ τῆς Σερβίας ἐκηρύχθησαν ἅπασαι ἀμέσως αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι, αἵτινες σήμερον ἀγωνίζονται τὸν ὑπὲρ τῶν Σέρβων ἀγῶνα; Ὑπὲρ τῆς Σερβίας ἐκηρύχθη μόνον ἡ ὅμαιμος, ἡ ὁμόφυλος ἐκείνη Δύναμις, ἡ ὁποία προστατεύει τὴν ἀλληλεγγύην τῆς Σλαυϊκῆς φυλῆς, καὶ ἡ ἀλληλεγγύη αὕτη τῆς φυλῆς ὑπῆρξεν ἡ αἰτία, δι’ ἣν προεκλήθη ἡ ἄμυνα ὑπὲρ τῆς Σερβίας. Ἐὰν θέλετε νὰ ἀκούσητε τὶ διὰ τὴν ἄμυναν ὑπὲρ τῆς Σερβίας ἐγράφη εἰς ἐπίσημα διεθνῆ κείμενα, θ’ ἀναγνώσω εἰς ὑμᾶς περικοπάς τινας. Καὶ λέγει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, τῇ 27ῃ Ἰουλίου, ὅτε τὸ ζήτημα μεταξὺ Αὐστρίας καὶ Σερβίας εἶχε τεθῆ ἐπὶ τάπητος (ἀναγινώσκει). «Μανθάνομεν ἐκ πηγῶν Γερμανικῶν καὶ Αὐστριακῶν, ὅτι πιστεύουσιν ὅτι ἡ Ρωσσία δὲν θὰ ἐνεργήσῃ, ἐφόσον ἡ Αὐστρία συναινεῖ νὰ μὴ λάβῃ Σερβικὸν ἔδαφος. Ἐσημείωσα τοῦτο καὶ προσέθηκα ὅτι θὰ ἦτο ἠλίθιον δι’ ἡμᾶς νὰ δειχθῶμεν Σερβικώτεροι τῶν Ρώσσων ἐν ταῖς σχέσεσιν ἡμῶν μετὰ τῆς Γερμανικῆς καὶ Αὐστριακῆς Κυβερνήσεως». Τοῦτο ἦτο τὸ δόγμα τῆς ἀμύνης ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τοῦ μικροῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον ἐπρυτάνευε πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου ἐν τῇ πολιτικῇ μιᾶς μεγάλης Δυνάμεως, ἐξ ἐκείνων, αἵτινες κηρύττουσι σήμερον, ὅτι ἀγωνίζονται ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν μικρῶν Κρατῶν. Καὶ ἕτερον κείμενον, ἐπίσης τοῦ αὐτοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, λέγει, (ἀναγινώσκει). «Διεκήρυξα (εἰς τὸν πρεσβευτὴν τῆς Αὐστρίας), ὅτι ἡ Αὐστριακὴ Κυβέρνησις μοὶ ἐφαίνετο πιστεύουσα, ὅτι καὶ μετὰ τὴν Σερβικὴν ἀπάντησιν, ὅτι ἠδύνατο νὰ κάμῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Σερβίας, κατὰ τρόπον, ὥστε νὰ μὴ διακινδυνεύῃ ἀνάμιξιν τῆς Ρωσσίας εἰς τὴν ἔριδα. Ἐὰν ἦτο εἰς αὐτὴν δυνατὸν νὰ κάμῃ πόλεμον κατὰ τῆς Σερβίας καὶ ταὐτοχρόνως νὰ παράσχῃ ἱκανοποίησιν τῇ Ρωσσίᾳ, τοῦτο θὰ εἶχεν ἄριστα. Ἄν δ’ ὅμως τοῦτο ἦτο ἀδύνατον, αἱ συνέπειαι τότε θὰ ἦσαν ἀνυπολόγιστοι». Ζήτημα λοιπὸν μεταξὺ τῶν συμμάχων, τῶν καλούντων ὑμᾶς εἰς τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, ποῖον ἦτο; Νὰ μὴ γεννηθῇ ἡ ῥῆξις τῆς Γερμανίας καὶ Αὐστρίας πρὸς τὴν Ρωσσίαν, ἵνα μὴ συμπαρασυρθῶσι καὶ αἱ λοιπαὶ σύμμαχοι δυνάμεις εἰς τὸν ἀγῶνα. Ὑπὲρ τῆς Σερβίας μία καὶ μόνον Δύναμις ἐδικαιοῦτο νὰ μεριμνήσῃ καὶ ἐμερίμνησεν, ἡ ὅμαιμος, ἡ ὁμόφυλος, ἡ προσιταμένη τῶν σλαυϊκῶν φυλῶν Ρωσσικὴ αὐτοκρατορία. Ταῦτα ἐγένοντο ἐν σχέσει πρὸς τὸ Σερβικὸν ζήτημα. Ἀλλ’ ἐγεννήθη καὶ τὸ ζήτημα κατόπιν τὸ Βελγικόν. Τὰ γεγονότα ἱστορικῶς ἔχουσιν οὕτω. Ἡ Ρωσσία ἐπεστρατεύθη πρὸς ἄμυναν τῆς Σερβικῆς ἀκεραιότητος, ἡ Αὐστρία, ἤδη μερικῶς ἐπιστρατευμένη, διὰ νὰ ἐπιχειρήσῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Σερβίας, ἐπεστρατεύθη καθ’ ὁλοκληρίαν, ἡ Γερμανία ἐπεστρατεύθη ἀμέσως καὶ προέβη εἰς ἐπίδοσιν τελεσιγράφου πρὸς τὴν Ρωσσίαν καὶ τὴν Γαλλίαν καὶ εἰς ἐρώτησιν πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, ποίαν θὰ τηρήσῃ στάσιν, ἐν περιπτώσει γενικῆς συρράξεως; Καὶ ἐγεννήθη ἀμέσως τὸ ζήτημα τῆς Βελγικῆς οὐδετερότητος. Ἀλλ’ ἐγεννήθη καὶ ἕτερον ζήτημα ἀκόμη, τὸ ζήτημα τῆς Λουξεμβουργιακῆς οὐδετερότητος. Διότι δύο Κράτη, μεγαλείτερον τὸ ἕν, μικρότερον τὸ ἕτερον, εὑρίσκοντο εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν συμβατικῆς οὐδετερότητος. Καὶ τὸ Βέλγιον, καὶ τὸ Λουξεμβοῦργον ἦσαν, συμβατικῶς, ἐξησφαλισμένα, διὰ τὴν οὐδετερότητα αὐτῶν. Ἀλλὰ μήπως τὸ δόγμα τῆς ἀμύνης διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῶν μικρῶν Κρατῶν, δὲν ἔπρεπε νὰ προστατεύσῃ ἀμφότερα τὰ Κράτη ταῦτα, διὰ τὴν καταπάτησιν τῆς οὐδετερότητος αὐτῶν ὑπὸ τοῦ Γερμανικοῦ στρατοῦ; Διὰ τὴν καταπάτησιν τοῦ Λουξεμβούργου, οὐδεμία διαμαρτυρία ἐγένετο, παρ’ οὐδενός. Διὰ τὴν καταπάτησιν τῆς οὐδετερότητος τοῦ Βελγίου, ἐκινήθη ἡ Ἀγγλία πρὸς πόλεμον κατὰ τῆς Γερμανίας καὶ Αὐστρίας. Διὰ ποῖον λόγον; Ἐξεδόθησαν κείμενα αὐθεντικά, ἐξεδόθησαν βιβλία, αὐθεντικῆς προελεύσεως, ἐξηγοῦντα τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἕκαστον τῶν Κρατῶν ἐξῆλθε πρὸς πόλεμον. Διότι, ὅτε ὁ ἀγὼν οὗτος, ὁ τρομερός, ἐκηρύχθη, πᾶν Κράτος, οὐδ’ αὐτῶν τῶν ἰσχυροτέρων ἐξαιρουμένων, ᾐσθάνθη ἐν ἑαυτῷ τὴν ὑποχρέωσιν, ὅπως, διὰ πάσης μεθόδου, δικαιολογηθῇ ἀπέναντι τῆς παγκοσμίου ἱστορίας καὶ τῶν μελλουσῶν ἀνθρωπίνων ὑπάρξεων, περὶ τῶν λόγων, τῶν ἠθικῶν, δι’ οὓς συνεκύλισαν τὸν κόσμον ὅλον εἰς τὸ αἷμα. Εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον τῶν παμμεγίστων συμφερόντων, ὅστις κατήρξατο διὰ τῆς διαπάλης τῶν Σλαυϊκῶν καὶ Γερμανικῶν φυλῶν, καὶ ὅστις κατέληξεν εἰς τὴν διαπάλην τῆς ἐμπορικῆς καὶ τῆς θαλασσίας ἐπικρατήσεως μεταξὺ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γερμανικῆς Αὐτοκρατορίας, πρὸς ἐπικράτησιν ἐν τῷ κόσμῳ, εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον οὐδὲν Κράτος, μικρὸν καὶ μέγα, ἔξω τῶν συμπολεμούντων εἰς αὐτόν, ὑποχρεοῦται νὰ ἀναμιχθῇ, ἐπὶ κινδύνῳ τῶν ὑπερτάτων αὐτοῦ συμφερόντων, ἐὰν μὴ συμφέρόν τι ἐθνικὸν καλῆται νὰ ἐξυπηρετήσῃ, διὰ τῆς παρεμβάσεώς του. (Χειροκροτήματα ζωηρὰ ἐκ τῆς αἰθούσης). Εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ἐν τῷ ὁποίῳ, διὰ συμφέροντα καθαρῶς πολιτειακῆς φύσεως, αἱ ἄλλαι ἀνθρώπιναι ὑπάρξεις χύνουσι τὸ αἷμά των, τὸ αἷμα τὸ ἑλληνικόν, τὸ τίμιον ἑλληνικὸν αἷμα, τὸ ὁποῖον ἐχύθη μόνον ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἐλευθερίας, θὰ χυθῇ μόνον ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Ἐπιτρέψατέ μοι δέ, νὰ ἐξετάσω καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, ἐὰν καὶ ἐν τῷ θέματι τούτῳ ὑπάρχῃ παραγνώρισις τελεία τῶν συμφερόντων μεταξὺ ἐκείνων καὶ ἡμῶν, ἐὰν ἔχωσι δικαίωμα οἱ ἰσχυροὶ τῆς σήμερον νὰ ἐπιβάλλωσι, νὰ προσπαθῶσι νὰ ἐπιβάλλωσι ἐφ’ ἡμᾶς τὴν θέλησιν αὐτῶν, διὰ τῶν μέσων τῆς ἰσχύος, καὶ ἐὰν ἔχωσι τὸ δικαίωμα καὶ οἱ μικροί, πιεζόμενοι, νὰ εἴπωσι πρὸς αὐτοὺς τὴν ἀλήθειαν, ἀνδρικῶς ἀντιτασσόμενοι ὑπὲρ τοῦ δικαίου των. Τὸ ἐθνικὸν συμφέρον τῆς Ἑλλάδος, δὲν εἶναι ἀνάγκη σήμερον νὰ διαπλασθῇ παρ’ οἱουδήποτε. Ἐκεῖνος, ὅστις νομίζει, ὅτι δύναται νὰ καθορίσῃ ἐν Ἑλλάδι τὴν γενικὴν γραμμὴν τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος, ἐκεῖνος, ὅστις νομίζει, ὅτι εἶνε δυνατὸν ν’ ἀπαγγείλῃ κατηγορίαν κατὰ τῶν ἄλλων, ὡς μὴ ἐκπροσωπούντων τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, ἐκεῖνος, εἶνε μικρὸς τὴν διάνοιαν, μικρὸς τὸ διανοεῖσθαι. Τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, μίαν ἔχει γενικὴν γραμμήν, καὶ τὴν γενικὴν γραμμὴν διέγραψε μία ἱστορία ὁλόκληρος, τριῶν χιλιάδων ἐτῶν, μία ἱστορία, ἡ ὁποία ἐπαρουσίασεν Ἑλλάδα, ἀπελαύνουσαν τὴν βαρβαρότητα ἀπὸ τῆς Ἀνατολῆς, Ἑλλάδα, εἰσάγουσαν τὸν πολιτισμὸν εἰς τὴν Ἀσίαν, Ἑλλάδα, κρατοῦσαν τὸν πολιτισμόν, διὰ τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, Ἑλλάδα, ἀβοήθητον, ἀλλὰ, δημιουργοῦσαν τὴν ἀφετηρίαν τῶν νέων ἀγώνων τοῦ πολιτισμοῦ, διὰ τῆς πτώσεώς της ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ἡ Ἑλλὰς τοῦ Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, δὲν ἔχει ἀνάγκην οὐδενὸς, ὅστις νὰ δύναται νὰ ἀναγράφῃ τὴν γενικὴν γραμμὴν τῆς ἐθνικῆς αὐτῆς πολιτικῆς. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτῆς τῆς γραμμῆς. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς γραμμῆς, τὴν ὁποίαν πᾶς Ἕλλην αἰσθάνεται, δὲν πρόκειται περὶ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε καὶ ἀποτελεῖ πάντοτε τὸ ὄνειρον, τὸ ὑπάρχον εἰς τὸ λίκνον παντὸς βρέφους, καὶ τοῦ βρέφους τοῦ ἐσχάτου ἀκόμη Ἕλληνος ἀγρότου. Πρόκειται μόνον περὶ τοῦ ἐντοπισμοῦ ἑκάστοτε τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς. Κράτη, σωφρονοῦντα, Κράτη, καλῶς διοικούμενα, Κράτη, φιλοσοφοῦντα, δὲν εἶναι δυνατὸν ὁρμητικῶς νὰ ἐλαύνωσιν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν πρὸς νέας κτήσεις. Πρὸς νέας κτήσεις βαίνει μόνον ὁ ρωμαλέος ὀργανισμός, ὁ δυνάμενος ἐν τῇ ἐπιχειρήσει νὰ ὑποστῇ καὶ τῆς μοίρας τὸ τυχαίως ἀντίθετον πλῆγμα. Ἡ Ἑλλὰς δὲ μετὰ τὰ τελευταῖα γεγονότα, καθ’ ἃ ἐκτήσατο δόξαν καὶ χώραν, καθ’ ἃ ἔλαβε τὸν τίτλον τοῦ ἐνδόξου καὶ τοῦ ἐλευθερωτοῦ ἴσου πληθυσμοῦ, πρὸς ὃν εἶχε πρότερον, ἔχει καθῆκον, καὶ πρὸς ἑαυτήν, καὶ πρὸς τὸν νέον της πληθυσμόν, καὶ πρὸς ἐκεῖνον τὸν πληθυσμόν, τοῦ ὁποίου θὰ εἶναι ὁ κραταιὸς καὶ μόνος καὶ ἀέναος ἀμύντωρ, ἔχει καθῆκον, λέγω, ἵνα διαπλάσῃ ἑαυτὴν ρωμαλέαν καὶ δυναμένην ν’ ἀνταπεξέλθῃ πρὸς νέους κλύδωνας. Ἡ Ἑλλὰς εἰσῆλθεν εἰς τὸν ἀγῶνα ἐκ τοῦ καμάτου ἡλικίας νεανικῆς, ἡ ὁποία ὑπῆρξε πλήρης ἀντιθέσεων τῆς μοίρας. Ἐγεννήθη καχεκτικὸν προϊὸν τῶν ἀγώνων τῆς ἐπαναστάσεως, τὸ μικρὸν ἐκεῖνο Ἑλληνικὸν Κράτος, τὸ ὁποῖον εἶχε νὰ λύσῃ πρόγραμμα μεγάλου ἀπελευθερωτικοῦ ἀγῶνος, ἐν συνεχείᾳ δὲ νὰ ἀντεπεξέρχηται εἰς τὰς ἀνάγκας, τὰς ἀπορρεούσας ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως τῆς Χώρας. Ὑπὸ τὰς ἀνάγκας ταύτας τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως, ὑπὸ τοὺς ἀγῶνας τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν ἐθνικῶν ἰδεωδῶν, ἐκάμφθη τὸ Κράτος καὶ ὑπέστη βάρη παμμέγιστα, τὰ ὁποῖα ἐπολλαπλασιάσθησαν, διὰ τῶν βαρῶν, ἅτινα ἐπεβλήθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα, διὰ τῶν νέων ἀγώνων, διὰ τῶν νέων θυσιῶν, τὰς ὁποίας ὑπέστη. Ἐὰν τὸ Κράτος, πρὶν στερεωθῇ οἰκονομικῶς, πρὶν στερεωθῇ ἀσφαλῶς ἐν τῇ ἐσωτερικῇ ἑνότητι τῆς διοικήσεως αὑτοῦ, ἔσπευδε πρὸς νέους ἀγῶνας, ἔχον πρὸ αὐτοῦ, οὐχὶ ἀσφάλειαν, ἀλλὰ τυχοδιωξίαν, θὰ ἀπεδεικνύετο τὸ Κράτος τοῦτο ἀνάξιον σοβαρᾶς διακυβερνήσεως καὶ ἀνάξιον μέλλοντος. Πατριῶται δὲν εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιδεικνύουσι καθημερινῶς χάριτας καὶ ὄνειρα. Πατριῶται εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι, σοβαρῶς ἐξετάζοντες τὴν κατάστασιν, σοβαρῶς μελετῶντες τὰ τοῦ Κράτους, ἀντιλαμβάνονται, ὅτι δὲν εἶναι Κράτος τοῦτο, προωρισμένον νὰ παίξῃ τὸν ρόλον τοῦ χαρτοπαίκτου, ἀλλ’ ὅτι οἱ ἀγῶνες, οἱ νέοι, πρὸς νέας κτήσεις, πρὸς νέας δόξας, εἶναι ἀγῶνες, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ στηρίζωνται ἐπὶ ἐδάφους πραγματικοῦ καὶ ἀσαλεύτου. Ἐὰν ἡ Γερμανία ἀπεδείχθη, οἵα ὑπῆρξε, κραταιά, καὶ σήμερον μόνη αὐτὴ συγκρατεῖ ὁλόκληρον τὴν λοιπὴν Εὐρώπην, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι εἰς τὸν ἀγῶνα δὲν ἐξωρμήθη, σπεύδουσα ἐκ τοῦ προχείρου, ἀλλ’ ὅτι ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη, ἀπὸ τῆς περατώσεως τοῦ ἀγῶνος, τοῦ Γαλλογερμανικοῦ, εἰργάσθη, οὐχὶ ζητοῦσα ἀντεκδίκησιν, ἀλλ’ ἀμυνομένη κατὰ τῆς μελλούσης ἀντεκδικήσεως καὶ προετοιμάζουσα τὰ γεγονότα. Ἐκραταίωσεν ἡ Γερμανία Κράτος, τοῦ ὁποίου ἔμβλημα ὑπῆρξεν: «οὐδὲν Κράτος ὀφείλει νὰ ἐπιθυμῇ τὸν πόλεμον, ἀλλὰ Κράτος τι δύναται τότε μόνον νὰ εἶναι ἀσφαλές, ὅταν κατὰ πᾶσαν στιγμήν, ἡ ὀργάνωσις αὐτοῦ, κατὰ πάσας αὐτῆς τὰς ἐξελίξεις, παρέχει τὴν εὐχέρειαν τῆς ἀμέσου ἀναλήψεως τοῦ πολέμου». Καὶ ὑπὸ τοιοῦτον δόγμα, κατερχομένη εἰς τὸν πόλεμον ἡ Γερμανία, ἐκράτησε καὶ κρατεῖ ἀκόμη τὴν Εὐρώπην πᾶσαν ἀκίνητον. Καὶ ἐνῷ ἐκεῖνο τὸ Κράτος, τὸ μέγα, τοιοῦτον εἶχε δόγμα ἐθνικῆς παρασκευῆς, ζητοῦσι παρ’ ἡμῶν, ἵνα ἡ Ἑλλάς, ἡ ὁποία δὲν ἔσχε τὸν καιρὸν ἀκόμη νὰ ἀντιληφθῇ τὴν οἰκιακὴν αὐτῆς κατάστασιν καὶ νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ὀργανώσεως τῶν δυνάμεών της, ζητοῦσιν, ὅπως ἡ Ἑλλὰς αὐτὴ σπεύσῃ πρὸς νέους ἀγῶνας, ἀγνοοῦσα εἰς ποῖον τοῖχον θὰ συντρίψῃ τὴν κεφαλὴν αὐτῆς. Καί, ὅταν τοιοῦτος ἐντοπισμὸς πρέπει νὰ γίνηται τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, τῆς ἑκάστοτε ἐθνικῆς πολιτικῆς, εἴχομεν τοὐλάχιστον δεδομένον τι, ἵνα ὁρμήσωμεν πρὸς ἀγῶνα μετά τινος ἀσφαλείας; Μὴ ἐνεθαρρύνθημεν κἂν πρὸς τοῦτο προσηκόντως; Διότι, τοιοῦτό τι, ἐὰν ἤθελε συμβῆ, ἀναμφισβητήτως, οὐδεὶς ἐν Ἑλλάδι θὰ ἀπέκρουε τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ἀλλὰ πάντες ἤθελον σπεύσει ἐκεῖ ὅπου τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος ἤθελον ἐξυπηρετηθῇ καὶ μετὰ νέων θυσιῶν. Ἀλλ’ ὁ πόλεμος ἤρξατο. Τίνες δὲ ὑπῆρξαν αἱ συμβουλαί, αἱ πρῶται, τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι πιέζουσι σήμερον ἡμᾶς, εἰς ἐνέργειαν πολεμικήν; Συνεβούλευσαν τὴν τότε Κυβέρνησιν νὰ παραμείνῃ οὐδετέρα. Ἡ πρώτη συμβουλὴ ὑπῆρξεν αὐτή. Αἱ αὐταὶ Δυνάμεις, αἴφνης, κατόπιν, ἐζήτησαν τὴν συνδρομὴν τῆς Ἑλλάδος, ἵνα στραφῇ αὕτη πρὸς τὰ Δαρδανέλλια καὶ ἵνα θυσιάσῃ τὸν ἑλληνικὸν στρατόν, εἰς ἀγῶνα καταδεδικασμένον νὰ ἀποτύχῃ. Ἀλλ’ αἱ αὐταὶ Δυνάμεις, αἱ θέλουσαι νὰ στρέψωσι τὴν Ἑλλάδα κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀφῆκαν πρότερον τὰ Γερμανικὰ πλοῖα ἀνενόχλητα νὰ εἰσέλθουν εἰς τὰ Δαρδανέλλια. Καὶ ἡ Τουρκικὴ Αὐτοκρατορία ἀφίετο οὕτω ἥσυχος, ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς, νὰ παρασκευασθῇ. Οἱ ἀπρονόητοι ἐκεῖνοι, οἵτινες εὑρέθησαν κατόπιν εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀφήσαντες πρότερον τὴν Τουρκίαν νὰ παρασκευασθῇ, ἐξηκολούθησαν ὕστερον νὰ δυσανασχετῶσι, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔστερξε νὰ συντρίψῃ τὴν κεφαλήν της εἰς τοὺς βράχους τῶν Δαρδανελλίων.

§54ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀπρονόητοι ἴσως;

§55Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀλλ’ ἦσαν ἆρά γε ἀπρονόητοι; Βεβαίως, ὄχι. Ἦσαν προγενοημένοι, διότι, κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ πολέμου, ὁ ἀγὼν κατὰ τῆς Τουρκίας δὲν ἐσκοπεῖτο ὑπὸ τῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἠγωνίζοντο ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν. Κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, οἱ ἔχοντες τὰ μεγαλείτερα συμφέροντα ἐν τῇ Μεσογείῳ καὶ τῷ Ἰνδικῷ Ὠκεανῷ, δὲν ἤθελον νὰ κινήσωσι καθ’ ἑαυτῶν τὸν ὄγκον τῶν Μουσουλμανικῶν πληθυσμῶν καὶ τὴν δυσμένειαν αὐτῶν. Καὶ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἔπραξαν τὸ πᾶν, ὅπως μὴ κινηθῇ ἡ Τουρκία, ἀλλ’ ἡ Τουρκία ἔφθασεν ἀφ’ ἑαυτῆς νὰ κινήσῃ τὸν πόλεμον. Ἀλλ’ αἱ αὐταὶ Δυνάμεις εἶχον ἐν ἑαυταῖς τὸ σπέρμα τῆς διαφωνίας περὶ τὸν σκοπόν, τὸν ἐπιδιωκτέον, ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἐφόσον τέρμα τοῦ ἀγῶνος θὰ ἦτο ἡ ἔνδοξος πόλις, ἐφόσον τέρμα τοῦ ἀγῶνος θὰ ἦτο αὐτῆς ἡ ἅλωσις. Καὶ ἐνῷ ταῦτα συνέβαινον, αἱ Δυνάμεις ἄφηναν τὴν τότε Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, τὴν πολεμοχαρῆ ἐκείνην, νὰ σπεύδῃ εἰς Βουκουρέστιον, ἵνα διαπραγματεύηται τὴν ἀναγνώρισιν τῆς ἐπικυριαρχίας τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου εἰς τὴν Τουρκικὴν Αὐτοκρατορίαν. Αὐταὶ αἱ ἀντιθέσεις συνέβαινον κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Καὶ κατόπιν προεβλήθη τὸ φάσμα τοῦ ἀντιβουλγαρισμοῦ τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς. Ἀλλά, καθ’ ὃν χρόνον ἐζητήθη παρ’ ἡμῶν, νὰ ἀγωνισθῶμεν κατὰ τῆς Τουρκίας καὶ τῆς Βουλγαρίας, ὁλόκληρος ἡ πολιτικὴ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου, ὑπῆρξε πολιτικὴ θωπειῶν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν καὶ ἐπαγγελιῶν πρὸς αὐτὴν καὶ προκλήσεων πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἵνα μειώσῃ τὸ ἔδαφος αὐτῆς ὑπὲρ αὐξήσεως τοῦ Βουλγαρικοῦ ἐδάφους! (Παταγώδη χειροκροτήματα). Ὅτι ἦτο φυσικόν, Κύριοι Βουλευταί, νὰ συμβῇ τοῦτο, ἡ πολιτικὴ τῶν Δυνάμεων ἦτο καταφανὴς καὶ ὀφθαλμοφανής, μόνον δὲ οἱ θέλοντες νὰ πλανῶνται καὶ νὰ πλανῶσι τοὺς περὶ αὐτούς, ἵνα ἐπιβάλωσι τὴν γνώμην αὐτῶν, αὐτοὶ μόνον ἠδύναντο νὰ φαίνωνται πλανώμενοι περὶ τῶν διαθέσεων τῶν Δυνάμεων. Ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου, παρετηρήθη ἡ μεγίστη ναυτικὴ ὑπεροχὴ τῆς Ἀγγλίας, καθιστῶσα ἀδύνατον τὸν τερματισμὸν τοῦ πολέμου, κατὰ τὰς ἀπολύτους ἐνδείξεις τῆς κατὰ ξηρὰν ἐπικρατήσεως τῶν ἀντιπάλων Δυνάμεων, ὡς κατεφάνη ἡ στρατιωτικὴ ὑπεροχὴ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Ἵνα κατανοηθῇ ἡ κατὰ ξηρὰν ὑπεροχή, ἔδει νὰ δημιουργηθῇ ἑτέρα δύναμις, δυναμένη νὰ παράσχῃ στρατιωτικὴν εἰσφορὰν εἰς τὸν ἀγῶνα τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως. Καὶ ἡ δύναμις αὕτη ἠδύνατο νὰ εἶναι μόνον ἡ δύναμις τῆς Βαλκανικῆς Ὁμοσπονδίας. Ἐπειδὴ δὲ ἡ Βουλγαρία, ἔχουσα περιωρισμένα τὰ ὅρια καὶ ὡρισμένην κατεύθυνσιν, δὲν ἠδύνατο νὰ ἀποζημιωθῇ διὰ παραχωρήσεων ἐκ τῶν ἄλλων ἡμισφαιρίων, ἦτο ἀνάγκη, διότι οὕτω μόνον ἠδύνατο νὰ ἱκανοποιηθῶσιν αἱ ἐθνικαὶ βλέψεις τῆς Βουλγαρίας, νὰ παραχωρηθῇ εἰς αὐτὴν ἔδαφος τῆς Σερβίας καὶ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐκλήθη ἡ Ἑλλὰς νὰ συμπράξῃ εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς Βαλκανικῆς Ὁμοσπονδίας, διὰ θυσίας ἐδάφους, χάριν κτήσεως τοῦ ὁποίου ἐχύθη αἷμα ἑλληνικὸν καὶ ὑψώθη εἰς ὕψη δυσθεώρητα ἡ δόξα τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Εἰς τὴν θυσίαν ταύτην ἐκλήθη ἡ Ἑλλὰς ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν. Καὶ ἐρωτῶ: ποίαν ἐλευθερίαν τῶν λαῶν θὰ ἐξυπηρέτει ἡ Ἑλλάς, παραδίδουσα εἰς τοὺς Βουλγάρους καὶ εἰς τὴν δουλείαν αὐτῶν πληθυσμούς, τοὺς ὁποίους ἀπέσπασεν ἀπὸ τῶν χειρῶν των; Εἰς τοιοῦτον μᾶς ἐκάλουν συνασπισμόν, καὶ μόνον, ὅταν ἡ Τουρκία ἐκήρυξε κατ’ αὐτῶν τὸν πόλεμον, ἐνεθυμήθησαν τὴν συνεργασίαν τῆς Ἑλλάδος, καὶ μόνον, ὅταν ἡ Βουλγαρία, τὴν τελευταίαν στιγμήν, διαψεύσασα πᾶσαν ἐλπίδα αὐτῶν, ἐτάχθη ἀντιμέτωπος, τότε ἐνεθυμήθησαν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλάς, ὑπὸ τοιούτους ὅρους, καλουμένη νὰ παράσχῃ τὴν συνδρομὴν αὐτῆς, ὤφειλε νὰ αἰσθανθῇ τὸ πρώτιστον αἴσθημα, τὸ αἴσθημα τῆς ἰδίας ἀσφαλείας. Ἡ Ἑλλὰς, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐκλήθη πλέον εἰς ἀγῶνα, σκοποῦντα τὴν ἐπικράτησιν συμφερόντων τρίτων, καὶ οὐχὶ εἰς ἀγῶνα, σκοποῦντα τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν πληθυσμῶν, οἵτινες ἤθελον ἐνισχύσει τὴν σπονδυλικὴν αὐτῆς στήλην, ἡ Ἑλλάς, τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ἐδικαιοῦτο νὰ κρίνῃ, ἄν, ὑπὸ τοιούτους ὅρους, καλουμένη νὰ ἐξυπηρετήσῃ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ βλέψεις ξένας, ἠδύνατο νὰ ἐξυπηρετήσῃ καὶ τὸ ἴδιον αὑτῆς συμφέρον. Τὸ συμφέρον αὐτῆς, κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμήν, ἦτο νὰ φροντίσῃ περὶ τῆς ἀσφαλείας τῶν συνόρων αὐτῆς καὶ τῆς ἀκεραιότητός της. Καὶ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐτάσσετο εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τοὺς ἁρμοδίους κύκλους, τοὺς ἁρμοδίους νὰ ἀποφαίνωνται γνώμας τεχνικάς, τὸ ζήτημα, ἂν ὁ ἑλληνικὸς στρατός, τασσόμενος εἰς τὸ πλευρὸν τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, θὰ ἠδύνατο αὐτός, διὰ τῆς δυνάμεώς του, νὰ φέρῃ τὴν νίκην, τὴν ὁριστικήν. Καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι τὸ τελευταῖον θέμα, τοῦ ὁποίου, μοιραίως, ἔρχεται ἡ ἐξέτασις, ἢ συναφὴς πρὸς τὰς διατυπωθείσας διαμαρτυρίας. Καθ’ ἣν στιγμὴν ἀπέκειτο εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ ἐξετάσῃ τὰς ἑκατέρωθεν ἀντιπαρατασσομένας δυνάμεις, ἵνα ἀποφανθῇ περὶ τοῦ πρακτέου, κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην εἶχε νὰ ἐξετάσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ποῖοι ἦσαν ἠθικῶς καὶ στρατιωτικῶς οἱ νικηταὶ μέχρι τότε. Καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ἀναπολοῦν τὴν ἱστορίαν, τὴν πρὸ δύο ἐτῶν, τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, εἶχε νὰ σημειώσῃ, δυστυχῶς καὶ μετὰ λύπης του, μετὰ λύπης του εἰλικρινοῦς, ὅτι, ἀπὸ ἐτῶν πολλῶν, ἀπὸ σειρᾶς μακρᾶς ἐτῶν, διεδηλοῦτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν παραμονὴν τῶν Βαλκανικῶν πολέμων, ἀριδήλως κατεδηλώθη, ὅτι ὑπῆρχεν ἀνὰ τὴν Εὐρώπην ἡ ἠθικὴ νίκη τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ Βαλκανικὸς πόλεμος ἐξερράγη, φοβούμεναι αἱ Δυνάμεις τὴν ἔκρηξιν μεγαλειτέρας Εὐρωπαϊκῆς συρράξεως, ἔσπευσαν ἀμέσως, τῇ πρωτοβουλίᾳ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, νὰ διακηρύξωσιν, ὅτι οὐδεὶς θὰ ὠφεληθῇ ἐκ τοῦ ἀγῶνος. Μόνον δέ, ὅταν ἡ νίκη ἔστεψε τὰ ὅπλα τῶν συμμάχων, τότε ἀφῆκαν πλέον ἐλεύθερον τὸν διακανονισμὸν τῶν τυχῶν τοῦ ἀγῶνος τούτου. Ἀλλ’ ὅταν ἐγεννήθησαν ζητήματα, στενώτατα συνδεόμενα μετὰ τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν συμφερόντων, καὶ θίγοντα τὴν ἑλληνικὴν ψυχήν, ὡς τὸ ζήτημα τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου Πελάγους, τὸ ζήτημα τῆς Βορ. Ἠπείρου καὶ τῶν Δωδεκανήσων, ἐγένετο συμβιβασμὸς περὶ τούτων, τῇ πρωτοβουλίᾳ τῶν μεγάλων Δυνάμεων, οὐχὶ διότι δὲν ἀνεγνωρίζοντο τὰ δίκαια τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀλλά, διότι, οἱ ἀναγνωρίζοντες τὰ ἑλληνικὰ δίκαια καὶ οἱ ἔχοντες πρὸς ταῦτα συμπίπτοντα συμφέροντα, ᾐσθάνοντο ἑαυτούς, μὴ δυναμένους ν’ ἀντιμετωπίσωσιν ἐν τῷ σταδίῳ τῶν στρατιωτικῶν ἐνεργειῶν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὰ ἀντίθετα συμφέροντα. Καὶ παρέμεινεν ὁ Ἰταλικὸς στρατὸς ἐν τοῖς Δωδεκανήσοις καὶ ἀπεσπάσθη ἡ Βόρειος Ἤπειρος ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ δοθῇ εἰς αὐτὴν συμβιβαστικῶς ἡ ἀναγνώρισις τῆς κυριαρχίας τῆς Χίου, Μυτιλήνης καὶ τῶν λοιπῶν νήσων, καὶ καθ’ ὃν τρόπον μάλιστα σήμερον, διεθνῶς ἀτελῆ, ἐδόθη. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ ἠθικὴ κατάστασις τῶν ἀντιπάλων, πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Καὶ ὅταν ὁ εὐρωπαϊκὸς πόλεμος ἐκηρύχθη, τότε πλέον, διὰ τὸν κριτικὸν τοῦ παρόντος καὶ τοῦ μέλλοντος, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν ἀναγνώρισιν πλέον τῶν ἰδίων ἐμπολέμων, παρουσιάσθη μία ὁμὰς Δυνάμεων, τελείως στρατιωτικῶς ὠργανωμένων, ἀπέναντι μιᾶς ὁμάδος, ἐν τῇ ὁποίᾳ δύο Δυνάμεις ἦσαν ἀνεπαρκῶς ὠργανωμέναι στρατιωτικῶς, πᾶσαι δὲ ὁμοῦ δὲν εἶχον τὴν πολιτικὴν ἑνότητα συστήσει, δι’ ἧς καὶ μόνον θὰ ἠδύναντο νὰ διεξαγάγουν τὸν ἀγῶνα ἐπιτυχῶς. Ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων, ἥτις ἐξεδηλώθη δι’ ἀλλεπαλλήλων ἡττῶν, ἥτις παρουσιάζει σήμερον στασιμότητα τοῦ Ἰταλικοῦ στρατοῦ εἰς τὰ σύνορα, κατοχὴν μέρους τοῦ Ρωσσικοῦ ἐδάφους, μέρους τοῦ Γαλλικοῦ καὶ ὁλοκλήρου τοῦ Βελγίου, καταστροφὴν τῆς Σερβίας καὶ προέλασιν τῶν Γερμανῶν ἐν τῇ Βαλκανικῇ χερσονήσῳ, ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων θὰ ἠδύνατο ἡ συμμετοχὴ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ νὰ μεταβάλῃ τὴν στρατιωτικὴν τάξιν καὶ μεταφέρῃ τὴν νίκην ἐκεῖ ὅπου ἐπιθυμοῦν, οἱ σήμερον πιέζοντες ἡμᾶς; Ἀρκεῖ νὰ ἀναμνησθῇ τις ποῖαι ὑπῆρξαν αἱ ἀπώλειαι εἰς μάχας τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου καὶ ποία ἡ δύναμις τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἵνα ἀντιληφθῇ ὅτι ἑνὸς καὶ μόνου στρατιωτικοῦ σφάλματος ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο ἡ ἐκμηδένισις ὁλοκλήρου τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Αἱ μάχαι τῆς Μάρνης καὶ τῆς Καμπανίας ἐπέφερον ἀπωλείας, ἑκατέρα 200 χιλιάδων περίπου ἀνδρῶν· ἤρκει λοιπὸν μία ἀτυχὴς ἐπιχείρησις ἢ μία πολιτικὴ ἀδεξιότης, ἵνα ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ἐκμηδενισθῇ· τοιαύτην συμβολὴν ἠδύνατο νὰ παράσχῃ ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς τῶν διακοσίων πεντήκοντα χιλιάδων ἀνδρῶν. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους, Κύριοι, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἐντεῦθεν δύναμαι ἐν πλήρει πεποιθήσει νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἀδικοῦμεν, ἐὰν διακηρύξωμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς παρεγνωρίσθη ἐν τῇ προθέσει αὐτῆς. Ἡ Ἑλλάς, ἡ ὁποία, ἀρξαμένου τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, εὑρίσκετο, οὐχὶ διὰ δηλώσεων κυβερνητικῶν, αἵτινες οὐδεμίαν ἔχουσιν ἀξίαν, ἀλλὰ, διὰ τελείως ἐγκαρδίου συνειδήσεως τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, εὑρίσκετο εἰς τὸ πλευρὸν τῶν Δυνάμεων, εἰς τὰς ὁποίας ὀφείλει εὐγνωμοσύνην διὰ τὴν συμμετοχὴν αὐτῶν εἰς τὸν ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα, ἡ Ἑλλὰς αὐτὴ πιέζεται ἤδη, ἵνα ἀναγκασθῇ νὰ πολεμήσῃ. Ἀλλὰ μὴ νομίζῃ τις, ὅτι ἄγεται λαός τις εἰς πόλεμον διὰ τῆς βίας; Καὶ οἱ μισθοφόροι εἶναι ἱκανοί, διὰ τῆς βίας ἀγόμενοι, νὰ δραπετεύσουν. Σήμερον οἱ πόλεμοι ἀφῃρέθησαν ἀπὸ τῶν χειρῶν καὶ τῶν βασιλέων, καὶ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν. Σήμερον οἱ πόλεμοι εἶνε εἰς χεῖρας τῆς λαϊκῆς ψυχῆς, τῆς ἐθνικῆς ἱστορίας. Ἐὰν δὲ οἱ δύο πόλεμοι, οἱ Βαλκανικοί, ἐσημείωσαν τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἔδωσαν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ἔδωκαν ταῦτα, διότι πρὸς πόλεμον ὥρμησεν, οὐχὶ τῇ διαταγῇ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐν τῇ συνειδήσει τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, ὁ ἑλληνικὸς λαός ἐν ὅλῃ τῇ μεγαλοπρεπείᾳ αὐτοῦ. Εἰς τοιοῦτον πόλεμον μόνον δύνανται ν’ ἀχθῶσιν οἱ λαοί, κυρίως δὲ οἱ μεσημβρινοί λαοί, ἀλλ’ εἰς πόλεμον, ἐν τῷ ὁποίῳ οὔτε ἰδέα δικαίου, οὔτε ἰδέα συμφέροντος ἐθνικοῦ ὑπάρχει, οὐδεὶς δύναται νὰ ἀχθῇ. Τὰ γεγονότα σήμερον μίαν ἔχουσι σημασίαν: ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ ταλαιπωρηθῇ εἰσέτι ἐπὶ μακρὸν καὶ θὰ ταλαιπωρηθῇ, διότι, δυστυχῶς, καὶ ἡ παράταξις τῶν ἀντιπάλων εἶναι ζήτημα πότε θὰ καταλήξῃ εἰς ὡρισμένην νίκην, καὶ ἡ πολιτικὴ ὀργάνωσις τῶν ἀντιπάλων ἀποδεικνύει, ὅτι ἐλλείπει ἐν Εὐρώπῃ μία διευθύνουσα μεγαλοφυΐα. Δυστυχῶς, τὸν σημερινὸν πόλεμον, πρὸς τοῖς ἄλλοις, διακρίνει καὶ ἡ ἔλλειψις μιᾶς μεγάλης πολιτικῆς μεγαλοφυΐας, ἥτις νὰ διευθύνῃ τὸν ἕνα τουλάχιστον τῶν συνασπισμῶν. Ἰθύνουσι συνήθεις ἄνδρες καὶ ὀργανισμοὶ ἑκατέρωθεν, σήμερον δὲ ὁ ἀγών, δυστυχῶς, δὲν θὰ περατωθῇ διὰ τῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ διὰ στρατιωτικῶν ἐπιτυχιῶν. Καὶ ἐν ὅσῳ ἡ τοιαύτη κατάστασις τῶν συναγωνιζομένων θὰ παραταθῇ, θὰ ταλαιπωρῆται ἡ δυστυχὴς Ἑλλάς, ἐφόσον τὸ δίκαιον, ἡ εὐθυδικία καὶ ἡ εἰλικρίνεια αὐτῆς δὲν ἀναγνωρίζονται ὑπὸ τῶν προστατίδων Δυνάμεων. Καὶ θὰ ταλαιπωρηθῇ ἡ Ἑλλάς, ἔχουσα τὸν πόνον, ὅτι πιέζουσιν αὐτὴν ἐκεῖνοι, οἵτινες δικαίως μέχρι τοῦδε εἶχον τὸν τίτλον τῶν προστατῶν της. Καὶ θὰ ταλαιπωρηθῇ ἡ Ἑλλάς, ἐφόσον μεταφέρονται, ὡς ζιζάνια, διὰ τὰ αἰσθήματά της, οἱ στρατιῶται ἐκείνου τοῦ ἔθνους, τοῦ ὁποίου οἱ στρατιῶται, πρὸ ἐτῶν ἐνενήκοντα, εὐηγγελίσθησαν τὴν ἀσφάλειαν τῆς ἐλευθερίας της. Καὶ αἰσθάνεται ἔτι ἡ Ἑλλὰς τὴν μυχίαν αὐτῆς λύπην, διότι οἱ κυβερνῶντες ἔρχονται καὶ παρέρχονται, αἱ πράξεις αἱ ἀτυχεῖς διορθοῦνται, ἀλλ’ οἱ λαοὶ παραμένουσι καὶ τὰ συμφέροντα αὐτῶν διαιωνίζονται. Γνωρίζει δὲ ἡ Ἑλλάς, ὅτι, ἀφ’ ἧς, μικρὰ αὐτή, διὰ τοῦ ἀγῶνος, τοῦ ἐνδόξου, αὐτῆς, ἠλευθερώθη, καὶ τὴν ἐξασφάλισιν τῆς ἐλευθερίας, τὴν ὁποίαν ἐκτήσατο, παρέσχον εἰς αὐτὴν αἱ τρεῖς προστάτιδες καὶ εὐγενεῖς ἐλευθερώτριαι Δυνάμεις, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἡ Βαλκανικὴ κατάστασις καὶ ἡ Μεσογειακὴ κατάστασις ὤθουν τὴν Ἑλλάδα ἰσχυρῶς, ἀκαταγωνίστως, πρὸς τὸ πλευρὸν ἐκείνων τῶν Δυνάμεων, αἵτινες σήμερον πιέζουσιν αὐτήν, καὶ τὴν ὤθουν πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι μέχρι τοῦδε εἶχον δώσει ἀγάπης δείγματα, δείγματα φίλτρου, πρὸς τὰς Δυνάμεις ὅμως ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι σήμερον προσπαθοῦσι νὰ θέσωσι τὴν Ἑλλάδα ὑπὸ τὸ γόνυ αὐτῶν, ἵνα ἐπιβάλωσι τὴν θέλησίν των, ἐναντίον παντὸς δικαίου, ἐναντίον παντὸς ἐθνικοῦ αὐτῆς συμφέροντος. Καὶ αἰσθάνεται λύπην, ἕνεκα τῆς ταλαιπωρίας ἥν ὑφίσταται, τὸ μικρὸν τοῦτο Κράτος, αἰσθάνεται τὸ μύχιον ἄλγος, ὅτι ἔχει κατόπιν νὰ παλαίσῃ ἐν ἑαυτῷ ἐνσυνειδήτως κατὰ πάσης μνησικακίας, κατὰ παντὸς σπέρματος, ἀντιθέτων αἰσθημάτων, ἵνα μή, ὅταν, τὸ πέρας τοῦ πολέμου ἐπέλθῃ, μὴ μείνῃ εἰς τὸν ἑλληνικὸν λαὸν οὐδὲν ἀπολύτως αἴσθημα μνησικακίας πρὸς τοὺς λαοὺς ἐκείνων τῶν Δυνάμεων, τῶν ὁποίων σήμερον αἱ Κυβερνήσεις παρεγνώρισαν τὰ δίκαια αὐτοῦ. Τοῦτον τὸν ἀγῶνα ἔχει νὰ διεξαγάγῃ ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἐν ἑαυτῷ. Θὰ τὸν διεξαγάγῃ φιλοτίμως, ὡς διεξήγαγε πάντας τοὺς ἀγῶνας. Εἶναι δὲ δυσχερὴς ἀγών, ὁ ἀγὼν οὗτος, τὸν ὁποῖον ἐδημιούργησεν εἰς ἡμᾶς ἡ παραγνώρισις τῶν αἰσθημάτων ἡμῶν καὶ ἡ ἐκ τῆς ἀγωνίας τοῦ πολέμου ὑπερέντασις τῶν ἀξιώσεων, τῶν προσπαθειῶν, τῶν ἀπαιτήσεων τῶν ἀγωνιζομένων. Δὲν παραγνωρίζω τὴν θέσιν ἐκείνων. Ὁ ἀγωνιζόμενος ζητεῖ τὴν συνδρομὴν παρὰ παντός. Ὁ ἀγωνιζόμενος ἔχει ἀνάγκην πᾶσαν δύναμιν νὰ χρησιμοποιήσῃ, πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ. Οὐδαμῶς παραγνωρίζω τὴν δυσχέρειαν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται καὶ τὰ ψυχολογικὰ συναισθήματα, τὰ ὁποῖα ἡ δυσχέρεια αὕτη παράγει εἰς αὐτούς. Ἀλλ’ ὀφείλουσιν ὅμως καὶ ἐκεῖνοι, ψυχραίμως ἐξετάζοντες τὰ πράγματα, νὰ ἀναγνωρίσωσιν, ὅτι τὸ Ἔθνος αὐτό, τὸ μικρόν, μὲ τὴν ἀποστολήν, ἡ ὁποία ἀνήκει αὐτῷ, ὡς κοιτίδι τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς ἐλευθερίας ἐν τῇ Ἀνατολῇ, τὸ Ἔθνος τοῦτο παρεγνώρισαν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε καθ’ ὃν χρόνον ἀκόμη ἀτενίζουσι πρὸς τοὺς ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἰδίων θεωρηθέντας ἀντιπάλους τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἀτενίζουσι πρὸς αὐτοὺς φιλομειδῶς πρὸς ἀνάκτησιν φιλίας ἀπολεσθείσης, πρὸς τὴν Ἑλλάδα, τὴν φίλην Ἑλλάδα, ἡ ὁποία ἐλάτρευσεν αὐτούς, πρὸς τὴν Ἑλλάδα ταύτην, φέρονται κατὰ τρόπον ἄστοργον, κατὰ τὸν ὁποῖον μόνον μητρυιὰ ἠδύνατο νὰ προσενεχθῇ. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλάς θὰ φέρῃ καὶ τοὺς πόνους τούτους. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλάς, μνήμων τῆς ἱστορίας αὐτῆς, φρουρὸς μόνον τῶν ἐθνικῶν αὐτῆς δικαίων, θὰ παραμείνῃ ἐν τῇ πολιτικῇ τὴν ὁποίαν χαράσσουσι τὰ ἐθνικὰ αὐτῆς συμφέροντα. Καὶ τότε καὶ μόνον, — ἀδιαφόρως πρὸς παραγνώρισιν ἢ ἀναγνώρισιν τῆς πολιτικῆς της, — καὶ ἕνα καὶ μόνον θὰ κινήσῃ Ἕλληνα στρατιώτην, ἵνα φονευθῇ ὑπὲρ τῆς Πατρίδος, ὅταν τὸ συμφέρον τῆς ἀσφαλείας τῆς Χώρας, ἢ τὸ συμφέρον τῆς δόξης καὶ τοῦ μεγαλείου τῆς Φυλῆς ἐπιβάλῃ τοῦτο ἀκαταγωνίστως. Καὶ τότε δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη οὐδενός, νὰ ὑποδείξῃ οὔτε εἰς τὸν ἑλληνικὸν λαόν, οὔτε εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλήν, οὔτε εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν γενικὴν γραμμὴν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Τότε ὑπάρχει εἷς, ὅστις ἡγεῖται τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ εἷς λαὸς ἑλληνικός, ὁ ὁποῖος γνωρίζει, καὶ ἐν ἀτυχίαις, καὶ ἐν εὐτυχίαις νὰ θυσιάζηται ὑπὲρ τῆς δόξης τοῦ Ἔθνους καὶ τότε λαὸς καὶ πολιτικοὶ ἄνδρες καὶ Βασιλεὺς τῆς Χώρας, ἀδιαφοροῦντες περὶ οἱουδήποτε ζιζανίου, θὰ χωρήσωσι πρὸς τὰ ἐμπρός, μαχόμενοι καὶ ὑπερμαχοῦντες τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος, ὡς ὑπερμαχοῦσι σήμερον, κατὰ τρόπον ὀδυνηρὸν δι’ αὐτούς, τοῦ συμφέροντος τῆς Χώρας. (Χειροκροτήματα ζωηρὰ καὶ παρατεταμένα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου).

§56ΓΕΩΡΓ. ΠΩΠ. Ὀλίγας μόνον λέξεις πρόκειται νὰ τονίσω· θέλω νὰ εἴπω τοῦτο, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἠθέλησε νὰ ἐμφανίσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, μονονουχί, ὡς βλάπτοντας τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐκείνους τυχόν, οἱ ὁποῖοι θὰ εἶχον ἀντίληψιν τοῦ Κοινοβουλίου, ὡς Κοινοβουλίου, καὶ οὐχὶ ὡς Ἀκαδημίας κεκλημένης νὰ ἀναπτύξῃ θεωρίας, στεναγμοὺς καὶ ἀποστροφάς. Ἀλλ’ ἐπρόκειτο διὰ στεναγμῶν πατριωτικῶν, ἐὰν ἐπρόκειτο δι’ ἀποστροφῶν περὶ τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς, νὰ ἱκανοποιηθῶσιν αἱ ἀνάγκαι αἱ σημεριναὶ καὶ αἱ ἀνάγκαι τοῦ μέλλοντος τῆς Πατρίδος, αἴ! βεβαίως, δὲν εἴμεθα ἀνεκτοί. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Πρόκειται περὶ πολιτικῆς, ἡ ὁποία, ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐκ τῶν ἀγορεύσεων ἐκείνων, αἵτινες ἐπηκολούθησαν, οὔτε ἔχει κἂν ἐννοηθῆ, διότι εὑρίσκεται ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν εἰσηγήθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς Πρωθυπουργός, εἰς πλήρη ἀντίθεσιν πρὸς τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκούσαμεν, ὅτι ἀκολουθεῖ ἡ Ἑλλὰς, καὶ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο, εὑρίσκεται δ’ εἰς πλήρη καὶ ἀκεραίαν ἀντίθεσιν πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος. Ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος, κ. Συνάδελφοι, εἶχε ταύτην τὴν ἔννοιαν, ὅταν, ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου, ἐνεφανίζετο, τὸ πρῶτον, διὰ τῆς βασιλικῆς διαφωνίας πρὸς τὴν πεσοῦσαν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὸ κόμμα, τὸ ὁποῖον δὲν ὑφίσταται ἐν μέσῳ ἡμῶν, ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος, ἦτο χάραξις γραμμῆς κατευθύνσεως τοιαύτης, ὥστε ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐμφανισθῇ ἐνώπιον τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ὡς ἀποκρούουσα ἐκ παντὸς τρόπου τὴν συμμετοχὴν αὐτῆς εἰς πόλεμον, ὄχι μόνον διότι διέβλεπεν, ὅτι τὰ συμφέροντα αὐτῆς δὲν συνέπιπτον πρὸς τὴν νίκην τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἀλλά, συγχρόνως, διότι ἦτο ἄγνωστον τὸ τέρμα τοῦ πολέμου καὶ ἦσαν ἄγνωστα τὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ. Ἐπὶ τούτων ἡδράζετο ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος. Ταῦτα ἔχουσιν, ὡς πίστιν, πάντες οἱ παρακολουθοῦντες τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος. Ἀλλά, παραδόξως, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀντιθέτως καὶ πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ εἰσηγήθη ἡ Κυβέρνησις, διὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν ἔχει τοιαύτην ἔννοιαν καὶ τοιαύτην ἀντίληψιν περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, καὶ διὰ τοῦτο, καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, ὡς ὡμολόγησεν, εἶπεν εἰς τὰς Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως: «Μάλιστα. Τάσσομαι παρὰ τὸ πλευρόν σας καὶ μάχομαι, ἀλλὰ πράττω τοῦτο ὑπὸ ὡρισμένας λεπτομερείας, τὰς ὁποίας δὲν ὀφείλετε νὰ γνωρίζητε καὶ δὲν ὀφείλετε νὰ ἐγκρίνητε, καὶ δὲν ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ σᾶς γνωρίσω». Ἀλλ’ οὐδεὶς θέλει τὰς λεπτομερείας, διότι αἱ λεπτομέρειαι ἐν τῇ πολιτικῇ τῆς οὐδετερότητος εἶναι μηδέν. Ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος, καθ’ ὃν τρόπον ἐχαράχθη ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου, εἶναι πολιτικὴ ἐμμονῆς ἔξω τῆς τραγῳδίας, ἥτις βάφει μὲ αἷμα, ὁλόκληρον τὸν εὐρωπαϊκὸν κόσμον. Εἶναι ἀστεῖον τὸ νὰ λέγῃ τις, καὶ εἶναι φυσικὸν τὸ νὰ φαντάζεταί τις, ὅτι περίσσεια ἀνταλλαγμάτων, μεριζομένων ἐκεῖ ὅπου οὐδὲ κἂν τὰ ἐθνικὰ ὄνειρα θὰ ἠδύναντό ποτὲ νὰ φθάσωσιν, εἶναι δυνατὸν νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς μέσον, ὅπως ἐξαγάγωσι τὴν Ἑλλάδα τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος. Ἀλλὰ τοῦτο, ἀτυχῶς, δὲν ὑπῆρχεν ἐν τῇ ἀντιλήψει τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅταν σᾶς ἔλεγεν, ὅτι: «Ναὶ, ἔκαμον τοιαύτας προτάσεις, ἀλλὰ τὰς ἔκαμον ὑπὸ ὅρους καὶ συνθήκας, αἱ ὁποῖαι θὰ συνεπλήρουν τὰ ἱερώτερα καὶ ἐντιμότερα καὶ μεγαλύτερα ἑλληνικὰ ὄνειρα».

§57ΔΗΜ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Ὄχι, δὲν εἶπον τοιαῦτα πράγματα.

§58ΓΕΩΡΓ. ΠΩΠ. Τοῦτο εἴπετε.

§59Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Δὲν τὸ εἶπον. Δύνασθε νὰ ἀποκρούσητε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶπον, ἀλλὰ νὰ μὴ τὰ δημιουργῆτε σεῖς.

§60ΓΕΩΡ. ΠΩΠ. Παρακαλῶ. Εἴπετε τοῦτο ἐπὶ λέξει, καὶ τὸ ἔχω σημειωμένον.

§61Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Κακῶς ἐσημειώσατε.

§62ΓΕΩΡΓ. ΠΩΠ. Ἐπανορθώσατέ με, παρακαλῶ. Ἐν νῷ ὑμῶν ὑπῆρχε τοῦτο, ὅτι, ὅτε ἐγένοντο προτάσεις περὶ ἐξόδου τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ὑπῆρχον λεπτομέρειαι, αἱ ὁποῖαι, ἂν ἐξεπληροῦντο, θὰ παρεῖχον εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν πλήρωσιν τῶν ὀνείρων αὐτῆς.

§63Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Ὄχι. Δὲν εἶπον, οὔτε ἠδυνάμην τοιοῦτό τι νὰ εἴπω, διότι ταῦτα ἀκριβῶς εἶπον, καὶ τονίζω, ὅτι δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα, ἐμποδίζομαι ὑπὸ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων νὰ δηλώσω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχω ἐν νῷ. Ἑπομένως δὲν ἠθέλησα νὰ εἴπω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζω, οὔτε δικαιοῦμαι νὰ εἴπω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχω ἐν νῷ. Εἶπον μόνον, ὅτι δὲν δύνασθε ἀπὸ γενικῆς καταστάσεως νὰ κατακρίνητε τὴν πολιτικὴν αὐτὴν καὶ νὰ λέγητε, ὅτι, ἐπειδὴ ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος εἶνε ἡ πολιτικὴ τῆς μετοχῆς εἰς πόλεμον, δὲν δύνασθε νὰ λέγητε, ὅτι τοῦτο ἀποκλείει καὶ τὴν μὴ συμμετοχὴν εἰς τὸν πόλεμον.

§64ΓΕΩΡΓ. ΠΩΠ. Ὑμεῖς ὁμιλεῖτε περὶ τοῦ μέλλοντος, ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ τοῦ παρελθόντος.

§65ΔΗΜ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Ἠρνήθην νὰ κάμω οἱανδήποτε δήλωσιν διὰ τὸ παρελθόν.

§66Γ. ΠΩΠ. Ἄριστα πράττετε. Θὰ ἤμην εὐτυχής, ἐὰν ὄντως καὶ ὑμεῖς ἀντιλαμβάνεσθε τὴν ἔννοιαν τῆς οὐδετερότητος, διότι τοιαύτη εἶνε ἡ ἔννοια τῆς οὐδετερότητος. Δὲν εἶνε ἡ ἐμμονὴ ἔξω τῆς οὐδετερότητος, ἐν καραδοκίᾳ ἀνταλλαγμάτων ὑπὸ τῆς Ἀντάντ...

§67Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν). Ὄχι.

§68Γ. ΠΩΠ. Ἐμμονὴ εἰς τὴν οὐδετερότητα δὲν σημαίνει, ὅτι, καθ’ ἣν περίπτωσιν θὰ φανῶσιν εὐνοϊκαὶ αἱ παραχωρήσεις καὶ καθ’ ἣν περίπτωσιν ἐπεκταθῶσι τὰ ὅρια τῆς παραχωρήσεως μέχρι τοῦ βάθους τῆς Μ. Ἀσίας, θὰ ἐξέλθωμεν πάντως εἰς πόλεμον. Δὲν σημαίνει τοῦτο πολιτικὴν οὐδετερότητα. Ἀλλ’ ὅταν σεῖς ἐπράξατε τοῦτο, μὲ ἠρωτήσατε πῶς τολμῶ νὰ εἴπω πὼς ὑπάρχει τὸ σπέρμα τῆς δυσπιστίας, καὶ ἔρχεσθε καὶ λέγετε, ὅτι αὐτὸ, διὰ τὸ ὁποῖον διαμαρτύρεσθε, ὅτι ρίπτομεν σπέρμα δυσπιστίας. Αὐτὸ εἶνε σἂν νὰ συγκαλύπτετε ἐκεῖνο, ὅπερ πράττει ἡ Τετραπλῆ Συνεννόησις, καὶ κατὰ τοῦ ὁποίου ἐγὼ πρῶτος διαμαρτύρομαι, καὶ σᾶς λέγω, ἀκριβῶς, λαβὼν ἀφορμὴν ἐκ τῶν εἰσηγήσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὸν πατριωτισμόν του, νὰ ποιήσωμεν ἔκκλησιν πρὸς τὰ αἰσθήματα, τὰ πατριωτικὰ καὶ τὰς ἀγαθὰς αὐτοῦ προθέσεις καὶ νὰ εἴπωμεν αὐτῷ: Ἔρχεσθε καὶ λέγετε εἰς τὴν Βουλήν. Θωρακίσου. Ἔπρεπεν Ἑλλὰς νὰ ἔχῃς ἑκατὸν πικρίας, ὥστε ραπιζομένης τῆς μιᾶς, νὰ στρέφηται ἡ ἑτέρα διὰ νὰ φθάσῃ ἡ ἑκατοστή. Ἔχει ἡ Ἑλλὰς νὰ ὑποστῇ ὠθήσεις μείζονας ἐκείνων, τὰς ὁποίας ὑπέστη μέχρι τοῦδε, καὶ θέλετε νὰ μὴ ἡσυχάσῃ ἡ συνείδησις ἡμῶν, ἐνώπιον τοιαύτης δηλώσεως. Καὶ νομίζετε, ὅτι ἡ εὐχέρεια τοῦ λέγειν, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς ἐπιβάλλει σιγήν, ὁ πατριωτισμὸς δὲν ἐπιτρέπει νὰ συζητῶμεν τὰ θέματα αὐτά, εἶναι ὁ τρόπος καὶ ἡ μέθοδος, διὰ τῆς ὁποίας θὰ σωθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα; Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ τὸ φῶς, τὴν ὁποίαν εἰς τοὺς κομματικοὺς ἀνταγωνισμοὺς ἔρριψαν πάντες οἱ κατὰ καιρούς, καὶ διὰ τοῦ τύπου καὶ δι’ ἄλλων ὀργάνων, καὶ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, ὥστε νὰ ἐξεγείρηται ἡ συνείδησις πάντων, ὅσοι ἤκουσαν καὶ παρηκολούθησαν καὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ διδαχθῶσι τὴν ἀλήθειαν κατὰ τὰς προτελευταίας συνεδριάσεις τῆς ληξάσης περιόδου. Τοιαύτην ἔννοιαν πατριωτισμοῦ δύνανται νὰ ἔχωσιν οἱ λαοί, εἰς τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλουν τὰς Κυβερνήσεις καὶ τοὺς λέγουσιν: ἀκολουθήσατε ὡς πρόβατα ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς σᾶς ὑποδεικνύομεν, διότι αὐταὶ ἔχουσι τὴν γνώμην, αὐταὶ εἶναι αἱ κεφαλαί σεῖς εἶσθε ἁπλᾶ ὄργανα στομάχου καὶ ποδός. Ἀλλὰ σεῖς, κοινοβουλευτικοί, τοὐλάχιστον καὶ κατὰ πρόσχημα, κοινοβουλευτικοὶ κυβερνῆται, ἔχετε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εἴπητε τὰ πράγματα, καθ’ ὃν τρόπον διεξήχθησαν καὶ λαμβάνουσι χώραν, ἵνα ἴδωμεν μὴ τυχὸν ἡ παρουσία ἁπάντων ὑμῶν ἢ καὶ ἑνὸς ἐξ ὑμῶν ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμπλέγματι εἶνε ἀφορμὴ ἐντάσεως τῶν ὑπονοιῶν, τὰς ὁποίας εἶπε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐκραύγασε καὶ ὁ Βασιλεύς. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, διότι μοὶ ἐζητήσατε νὰ σᾶς εἴπω ποῖα εἶναι τὰ σπέρματα τῶν ὑπονοιῶν, ἐρωτῶ ὑμᾶς, καὶ ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ ἀπαντήσητε, διότι πρόκειται περὶ τῶν λόγων τοῦ Βασιλέως, καὶ ἔχετε ὑποχρέωσιν, ὡς Κυβέρνησις, νὰ καλύψητε διὰ τῶν εὐθυνῶν σας καὶ τὰς βασιλικὰς πράξεις. Εἶπεν ὁ Βασιλεύς: Εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω τὸν λόγον τῆς τιμῆς μου, ὅτι οὐδέποτε τὰ ἑλληνικὰ στρατεύματα θὰ θίξωσι τοὺς συμμάχους, εὑρισκομένους ἐν Μακεδονίᾳ. Διατὶ ὁ Βασιλεὺς ἠναγκάσθη νὰ δώσῃ λόγον τιμῆς, ὅτι δὲν θὰ διαλύσῃ τὸν στρατόν, τὸν ὁποῖον ἐκεῖνοι τοσοῦτον ἐπεζήτησαν, καὶ, δυστυχῶς, κατώρθωσαν τὴν διάσπασιν τῆς ἑνότητός του, ἵνα τοῦ δυσχεράνωσι καὶ τὸν ἐπισιτισμὸν αὐτοῦ; Δὲν θὰ τὸ εἴπητε, διότι νομίζετε, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς ἀπαγορεύει νὰ τὸ εἴπητε, ἀλλὰ (θὰ σᾶς τὸ εἴπω ἐγὼ καὶ σεῖς ἀρνηθῆτε το, ἐὰν θέλετε, διότι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λέγονται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐν τῇ Βουλῇ, δὲν εἶναί τι μυστικόν. Εἶναι κτῆμα τῶν ξένων, εἶναι κτῆμα τῶν ἐχθρῶν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ εἶναι τρομερὸν νὰ λέγητε πρὸς μίαν Βουλήν, πρὸς μίαν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν δύνασαι νὰ γνωρίζῃς σὺ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζουν οἱ ἐχθροί σας. Γεννᾶται τὸ ζήτημα τοῦτο, διότι ἡ Ἑλλάς, μὴ ἔχουσα τὴν δύναμιν νὰ ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος, μὴ ἔχουσα τὴν δύναμιν νὰ καταστῇ ἀντιληπτή αἰφνηδίως, ἔρχονται τὰ ἀποτελέσματα τῆς Λάγγης, τοῦ συνεδρίου ἐκείνου, καὶ δημιουργοῦν πρόσφορον τὸ ἔδαφος νὰ ἐγερθῇ ὑπόνοια, ὅτι ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλλάς, ἀπὸ ἄλλων σκέψεων ὁρμωμένη, ν’ ἀφοπλίσῃ τοὺς Ἀγγλογάλλους καὶ τοὺς Σέρβους, ὑποχωροῦντας. Ἀνέχεσθε σεῖς, ὡς Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ ἐκπορεύητε τὴν ἐμπιστοσύνην, ὡς Κυβέρνησις ἔρχεσθε καὶ ἐπικαλεῖσθε τὸν Βασιλέα. Θὰ φρονῆτε τοῦτο συνεχῶς καὶ ὁσάκις ἡ δυσπιστία καὶ ἡ διχόνοια ἐμφανίζεται, θὰ καλῆτε τὸν Βασιλέα, ὅπως κυροῖ ἐκεῖνα, ἅτινα σεῖς ἠθέλατε, διὰ τοῦ λόγου του; Καὶ δὲν ἐπιβάλλετε εἰς ὑμᾶς, κ. Συνάδελφοι, καὶ δὲν ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω, ὅτι ὀφείλομεν, διὰ παντὸς τρόπου νὰ μεταβάλωμεν τὴν διαχείρισιν τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, καὶ δὲν εἶχον δίκαιον νὰ εἴπω, ὅτι ὁ τρόπος οὗτος, περὶ τοῦ ὁποίου μᾶς ὡμιλήσατε, δὲν ἄγει εἰς τὸν πόλεμον ἐκεῖνον, ὃν ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ ἀναμένει;

§69ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Νὰ ἔβγωμεν ἀπὸ τὴν οὐδετερότητα;

§70Γ. ΠΩΠ. Ἔλεγον, κ. Συνάδελφοι, καὶ τότε, καὶ εἶνε εὔλογος ἡ διακοπή σας, λοιπόν, καὶ πρίν, καὶ ἐν προκειμένῳ, ἔλεγον, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος ἀνήκει εἰς πάντας ἡμᾶς, ὡς σύμβολον πίστεως, ἔλεγον δὲ μέχρι τίνος σημείου ἐξικνεῖται ἡ πίστις αὕτη. Παρετήρησα καὶ τότε ὅτι ὁ εἷς ἢ ὁ ἄλλος τρόπος τῆς διαχειρίσεως δίδει ἀντίθετα ἀποτελέσματα πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προσδοκῶμεν ἐκ τῆς τηρήσεως τῆς πολιτικῆς ταύτης. Θέλω δὲ νὰ παραδεχθῶ, ὅτι τὸ λάθος εἶνε ἰδικόν μου, ὅτι δὲν ἔγινα καταληπτός. Ἀλλὰ συγχρόνως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος ἐκπροσωπεῖ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, εἶπε καὶ πάλιν, ἐν ὀνόματι τῆς Πατρίδος, θὰ κρατήσω τὸν ἑλληνικὸν στρατὸν ὑπὸ τὰ ὅπλα, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω διατί θὰ τὸν κρατῶ. Καὶ ἐνῷ δὲν δύναται νὰ εἴπῃ, τὸ λέγει διὰ τῶν χειλέων τοῦ Βασιλέως εἰς ὅλον τὸν κόσμον, καὶ λέγει τὴν ἀνακρίβειαν ἐκείνην περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησα, ἥτις προεκάλεσε τὴν τερατώδη πρᾶξιν, ἥτις καὶ αὐτὴ καὶ μόνη θὰ ἤρκει νὰ βαρύνῃ δι’ εὐθυνῶν ἀνυπολογίστων τὴν Κυβέρνησιν, τὸ τερατῶδες γεγονὸς, ὥστε λόγοι τοῦ Βασιλέως διεψεύσθησαν ὑπὸ τῶν προεδρευτῶν τῶν Κυβερνήσεων τῶν τεσσάρων Δυνάμεων, ἔρχεται διὰ τοῦ στόματος τοῦ Βασιλέως, ἡ Κυβέρνησις καὶ λέγει, ὅτι τὴν ἐπιστράτευσιν τὴν διατηρεῖ, διότι, οὕτω θέλει ἡ Τετραπλῆ Συνεννόησις, καὶ ἡ Τετραπλῆ Συνεννόησις διαψεύδει τοῦτο. Καὶ δὲν ἔχομεν ἡμεῖς δικαίωμα νὰ ἐρωτήσωμεν τότε, διατί συντηρεῖτε τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ δὲν θέλετε νὰ ὑπάρχῃ ὑπόνοια, καὶ δὲν εἶσθε δημιουργοὶ ὑπονοίας, ὅταν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς μέρους σκέπτεσθε περὶ τηρήσεως οὐδετερότητος ἀπὸ μίαν διαμαρτυρίαν. Καὶ θέλετε νὰ μὴ γεννᾶται ὑπόνοια σεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους ἐμφανίζεται τὴν ἑλληνικὴν τιμὴν ῥομφαιοφόρον καὶ διαμαρτυρομένην, ἐνῷ πράγματι κρατεῖ κάλαμον διαμαρτυρίας, ἀντὶ ῥομφαίας, καὶ ἐκ τῆς ἀριστερᾶς λαμβάνει ἐλεημοσύνην παρ’ ἐκείνου, καθ’ οὗ διαμαρτύρεσθε, καὶ νομίζετε, ὅτι ἡ διαχείρισις τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος ἀντίκειται πρὸς τὴν ὑπερηφάνειαν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τὴν ἀποστολὴν τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους; Δὲν θὰ ἐπιμείνωμεν νὰ ζητήσωμεν ἐξηγήσεις παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἶμαι δὲ πεπεισμένος, ὅτι μόνος θὰ παραμένω ἐν τῇ διαμαρτυρίᾳ ταύτῃ, ἀλλ’ εἶμαι συγχρόνως καὶ πεπεισμένος ἀκραδάντως, ὅτι, ἀτυχῶς, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προλέγω, θὰ συμβοῦν μέχρις ἑνός. Αἱ ἐξωθήσεις, τὰς ὁποίας μᾶς ἀνεκήρυξε μετὰ τόσου θάρρους, ἐπικαλούμενος τὴν ἐγκαρτέρησιν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, θὰ εἶναι καὶ ἡ ἐξώθησις πρὸς τὸν πόλεμον, καὶ τότε, ἐπαναλαμβάνω, δὲν θὰ ἐπαρκέσουν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὅπως ὁδηγήσωσι τὸν ἑλληνικὸν λαὸν πρὸς τὸν ἀγῶνα. Ὁ πόλεμος, καθ’ ὃν τρόπον τὸν ἐδημιούργησεν, ἡ διαχείρισις τῆς οὐδετερότητος ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, θὰ εἶναι πόλεμος ἐσωτερικῆς βίας καὶ ἐσωτερικῆς ἀνάγκης. Αὐτὴ εἶναι, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, ἡ θέσις τῶν πραγμάτων. Ἐπικαλοῦμαι τὸν πατριωτισμὸν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ποιοῦμαι ἀκριβῶς ἔκκλησιν πρὸς τὰ αἰσθήματα τῆς φιλοπατρίας αὐτῆς, καὶ τῇ λέγω, κάκιστα διεχειρίσθη μέχρι τοῦδε τὴν ὑπόθεσιν, καὶ εἰς ταύτην ὀφείλεται ὅτι εἰς τοὺς ἐχθροὺς τῆς Ἑλλάδος παρέσχε ὅπλα, ἵνα δικαιολογηθῇ μέσῳ τῶν λαῶν καὶ τῶν Κ)σεων, καὶ μέσῳ τῶν οὐδετέρων λαῶν, οὕς οὔτε ἐσκέφθητε νὰ ἐπικαλεσθῆτε, συμπράττοντας μετὰ τῆς οὐδετέρας Ἑλλάδος καὶ βασανιζομένους. Παρέχεται ὅπλα καὶ δικαιολογίας εἰς τοὺς βαναύσους ἐκπορθητὰς τῆς ἑλληνικῆς τιμῆς καὶ κυριαρχίας. Ἀλλά, λέγοντες ταῦτα, νομίζομεν, ὅτι ἔχομεν καθῆκον καὶ δικαίωμα, ὅπως ἀπαλλασσόμενοι τῆς εὐθύνης ταύτης, διαμαρτυρηθῶμεν ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ εὐχηθῶμεν, ὅπως ἡ εὐθύνη βαρύνει μόνον τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἔρχεται ἐδῶ καὶ ἐπικαλεῖται τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν σιωπήν μας, ὅπως βαρύνῃ μόνον τὴν Κυβέρνησιν, διότι φοβοῦμαι, ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν πολιτεύεται ἡ Κυβέρνησις, ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐπικαλεῖται καὶ τῆς ἀνευθύνου ἀρχῆς τὴν παρέμβασιν, εἶναι τρόπος οὐχὶ ἀντικοινοβουλευτικός, διότι τοῦτο θὰ ἦτο παρῳδία, εἶναι τρόπος ἐπικίνδυνος. Ἂς ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ τῆς μιᾶς, καὶ τῆς ἑτέρας τὴν εὐθύνην, ἀλλὰ μὴ ζητεῖτε, ἐπ’ ὀνόματι τοῦ πατριωτισμοῦ δῆθεν, ὅπως σιγήσῃ ἡ φωνὴ τῆς διαμαρτυρίας ἡμῶν.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσουκαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§72Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Αἱ δηλώσεις...

§73Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ διακόψωμεν.

§74ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βεβαίως.

§75ΔΗΜ. ΡΑΛΛΗΣ. Πολιτικὴ συζήτησις δὲν διακόπτεται, καὶ παρακαλῶ νὰ ἐξακολουθήσῃ μέχρι πέρατος. Εἶναι συζήτησις αὐτή, ἡ ὁποία συνεπάγεται καὶ ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, Κύριοι.

§77Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν προεκάλεσαν, ὡς εἰκός, συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ἐπὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσῃ ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ μέσῳ τῆς κρίσεως, ἐν ᾗ ἱστάμεθα. Βεβαίως δὲν πρόκειται σήμερον ζήτημα ἐπικρίσεως τῆς Κυβερνήσεως, διότι ὀφείλει νὰ ὁμολογήσῃ πᾶς, ὅτι ἡ θέσις, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι εἴπερ ποτε δυσχερής, ὅτι ἀληθῶς οἱ ἄνδρες, οἱ κυβερνῶντες σήμερον, εἰσὶ μάρτυρες καὶ ἀληθεῖς ἥρωες, τῶν ὁποίων βεβαίως τὴν θέσιν οὐδείς, πέποιθα, ὅτι φιλοδοξεῖ, οὔτε τὶς δύναται νὰ συζητήσῃ, οὔτε τὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ἀνεξαρτήτως τῆς ἐκβάσεως τῶν πραγμάτων, καὶ ἄν αὕτη, ὅπερ ἀπευχόμεθα ἀπὸ καρδίας, ἤθελε καταλήξει εἰς ἐθνικὰς ζημίας, οὐδεὶς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις δὲν ἤθελεν ἀναγνωρίσει σεβασμὸν καὶ τιμὴν εἰς τοὺς ἀληθῶς μετὰ πατριωτισμοῦ διαχειριζομένους τὰ ἐθνικὰ ζητήματα σήμερον. Ἀλλ’ ἐνῷ τοιαῦτα εἶνε τὰ καθήκοντα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ εἰς ἡμᾶς, τοὺς ἐκτὸς τῆς Κυβερνήσεως εὑρισκομένους, ἐπιβάλλεται ὑπέρτατον καὶ ἐπιτακτικὸν καθῆκον, ὅπως ἕκαστος, ἀναλόγως τῶν δυνάμεών του, πρασθέσῃ καὶ βοηθήσῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἐπίλυσιν τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων. Δὲν πρόκειται ζήτημα ἁπλοῦν, πρόκειται περὶ τῆς τιμῆς, πρόκειται περὶ τῆς ὑποστάσεως, ὄχι πλέον τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Γένους, τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει καὶ εἰς ἡμᾶς, λέγω, ἐπιβάλλεται, ὅπως ἕκαστος, τὸ κατὰ δύναμιν, συνεισφέρῃ, διαφωτίζων εἴτε τὴν Βουλήν, εἴτε τὸ Ἔθνος καὶ συντελῶν εἰς τὴν ὁπωσδήποτε ἐθνικωτέραν καὶ ἐπωφελεστέραν ἐπίλυσιν τῶν ζητημάτων. Καὶ πρὶν ἢ ἐκφέρω γνώμας τινάς, διὰ τὰς ὁποίας, ἐπιτραπήτω μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἁρμοδιότητα μεγαλειτέραν ἔχω, καθόσον μόλις πρὸ μικροῦ κατέλιπον τὰς τάξεις τοῦ στρατεύματος, θεωρῶ καθῆκόν μου ν’ ἀσχοληθῶ εἰς ζήτημα, τὸ ὁποῖον παρῆλθεν ἀπαρατήρητον, τὸ ὁποῖον ὅμως, σπουδαιότατον ὄν, πρέπει νὰ ἐπισπάσῃ ἀμέριστον τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Ἀπό τινος χρόνου παριστάμεθα, Κύριοι, θεαταί, κατακτήσεως τοῦ ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Ἡ ἑλληνικὴ ἀνεξαρτησία δὲν ὑφίσταται πλέον. Τὰ κυριαρχικὰ τοῦ Κράτους δικαιώματα ἐμειώθησαν, ἵνα μὴ εἴπω, ὅτι ἐξεμηδενίσθησαν. Ἡ τοιαύτη κατάστασις, ὡς ἦτο ἑπόμενον, προὐκάλεσε ψυχικὴν ὀδύνην σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀπὸ τοῦ Βασιλέως μέχρι τοῦ τελευταίου ἀστοῦ. Τὰ κυριαρχικὰ ἡμῶν δικαιώματα ἐξεμηδενίσθησαν πλέον καὶ βεβαίως ὀρθὸν καὶ δίκαιον εἶναι, ὅπως κρίνῃ τις ὡς ἀληθῆ, ὡς δικαίαν τὴν ψυχικὴν ὀδύνην, τὴν ὁποίαν πᾶς Ἕλλην αἰσθάνεται ἐπὶ τοιαύτῃ καταπατήσει τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν. Προφανῶς τὴν ὀδύνην ταύτην καὶ τὴν θλίψιν τῆς ψυχῆς, τὴν ὁποίαν πάντες ἡμεῖς αἰσθανόμεθα, ᾐσθάνθη καὶ ἐδοκίμασεν ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν, ὅστις πλειότερον ἴσως πάντων ἔχει τὸ πρὸς τοῦτο δικαίωμα. Βασιλεύς, ὁ ἀληθῶς ἔνδοξος Βασιλεύς, ὅστις, ἡγούμενος τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων, ὡδήγησε τὸν ἑλληνικὸν στρατὸν εἰς δάφνας καὶ τρόπαια, ὅστις ἀποκατέστησε τὸ ἐθνικὸν μεγαλεῖον, δὲν ἦτο δυνατόν, βεβαίως, νὰ παρίδῃ, οὐδὲ ν’ ἀνεχθῇ τὴν τοιαύτην καταπάτησιν τῶν ἐθνικῶν δικαίων, καὶ συμμεριζόμενος καὶ οὗτος τὴν θλίψιν, δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, ὅτι πάντα ἀληθῶς ὑπέστη καὶ ψυχικὴν ἀληθῶς ὀδύνην μεγίστην ἠσθάνθη ἐπὶ τοιαύτῃ τροπῇ τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Προϊὸν βεβαίως τῆς τοιαύτης ἀγωνίας καὶ θλίψεως τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος ὑπῆρξαν καὶ αἱ δηλώσεις αὐτοῦ εἰς τὰς εὐρωπαϊκὰς ἐφημερίδας. Ὁ Βασιλεὺς, πρὸ ὀλίγων ἀκριβῶς ἡμερῶν, εἰς συνεντεύξεις, ἅς ἐποιήσατο, ἐζήτησε νὰ καθορίσῃ τὴν θέσιν Αὐτοῦ καὶ ἔδειξε πράγματι τὸν χόλον καὶ τὴν πικρίαν, διὰ τὴν καταπάτησιν τῶν ἐθνικῶν δικαιωμάτων. Δὲν γνωρίζω, κ. Βουλευταί, ἂν αἱ δηλώσεις αὗται τοῦ Βασιλέως προῆλθον παρὰ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως, ὀφείλω ὅμως, συμμορφούμενος πρὸς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχω, ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, παρ’ ὅλην τὴν δόξαν καὶ τὴν λατρείαν, τὴν ὁποίαν ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἐπεδείξατο εἰς Αὐτόν, συνεμορφώθη πάντοτε πρὸς τὰς συνταγματικὰς τοῦ Κράτους διατάξεις, ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐσεβάσθη πάντοτε τὸ πολίτευμα τῆς Χώρας, καὶ ἂν λατρεύω καὶ τιμῶ Αὐτὸν ἔτι πλειότερον, τοῦτο εἶναι διὰ τὸν σεβασμὸν, τὸν ὁποῖον πάντοτε ἐπεδείξατο πρὸς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δικαιοῦμαι νὰ πιστεύω, ὅτι αἱ δηλώσεις τοῦ Βασιλέως προῆλθον παρὰ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις, διὰ τῶν βασιλικῶν χειλέων, διεμαρτυρήθη διὰ τὴν καταπάτησιν τῶν κυριαρχικῶν τοῦ Κράτους δικαιωμάτων. Ἐν ταῖς δηλώσεσι ταύταις ἀνευρίσκεται ἀληθῶς ὁ πόνος, ἡ πικρία, ἡ διαμαρτυρία διὰ τὴν καταπάτησιν τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ἐπικρίνω δρυμαίως τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία, ἀντὶ νὰ προβῇ αὐτὴ εἰς τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἐξεδήλωσε, διὰ τῶν χειλέων τοῦ Βασιλέως, ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις αὐτή, νὰ προβῇ εἰς τὰς δηλώσεις ταύτας. Δὲν πρόκειται νὰ ἐπικρίνω τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὴν παράβασιν τῶν συνταγματικῶν διατάξεων. Δὲν προτίθεμαι νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα ἀπὸ συνταγματικῆς ἀπόψεως. Θὰ ἐξετάσω αὐτὸ ὑπὸ ἀπόψεως οὐσίας τῶν πραγμάτων. Ἡ Κυβέρνησις, διὰ τῶν βασιλικῶν χειλέων, ἐζήτησε νὰ ἐκφράσῃ τὴν ὀργὴν τῆς Ἑλλάδος διὰ τὰ κατὰ τοῦ ἑλληνικοῦ ἐδάφους τελούμενα, ἀλλ’ ἐπιθυμῶ νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, διὰ νὰ ἐκθέσῃ τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως; δὲν προσέβη αὕτη εἰς τὰς δηλώσεις; Ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν δὲν θὰ ἦτο πολὺ καλλιτέρα ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος, κατὰ τὴν περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις, αὐτὴ αὕτη, ὑπέβαλλε ταύτην, καὶ οὐχὶ διὰ τῶν χειλέων τοῦ Βασιλέως; Ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅτι αὔριον ὑπεισδύουν αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως καὶ θελήσωσι νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς ἡμᾶς ἀντίποινα, ποία ἡ θέσις τοῦ Στέμματος, τὴν ὁποίαν παραλόγως ἐδημιούργησεν ἡ Κυβέρνησις; Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐποιεῖτο τὰς δηλώσεις ἐκείνας, ἡ Κυβέρνησις θὰ παρῃτεῖτο καὶ πᾶν ζήτημα θὰ ἐλύετο. Τολμῶ, λοιπόν, νὰ εἴπω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ λάβῃ ἐν τῷ μέλλοντι πρόνοιαν περὶ τούτου, νὰ μὴ ἐκθέτῃ τὸν Βασιλέα εἰς τοιαύτας δηλώσεις, αἵτινες εἶναι πιθανὸν νὰ φέρωσιν Αὐτὸν ἀντιμέτωπον πρὸς τὰς Δυνάμεις καὶ συνεπαγάγωσιν ἐχθρότητας, αἱ ὁποῖαι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπολήξωσιν εἰς ζημίαν τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων. Ἐπαναλαμβάνω, ἐνῶ, ὁ ὁποῖος τιμῶ καὶ θαυμάζω τὸν Βασιλέα, ὅτι ὁ Θρόνος δὲν εἶνε κτῆμα τοῦ Βασιλέως. Εἶνε ἐθνικὸν παλλάδιον, διὰ τὸ ὁποῖον πάντας πρέπει νὰ ἐνδιαφερώμεθα. Δὲν ἔπραξε, λοιπόν, καλῶς ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὰς γνωστὰς ἐκείνας δηλώσεις, διὰ τῶν χειλέων τοῦ Βασιλέως.

§78Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονεῖτε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, οἷος εἶναι, εἶναι τὸ ἀνδρείκελον, τὸ ὁποῖον ἔχει κατασκευάσῃ τὸ Σύνταγμα, ὥστε νὰ Τῷ ὑπαγορεύσωσιν οἱ Ὑπουργοὶ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ ἐξαγγείλῃ εἰς τὴν Εὐρώπην;

§79Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ὥστε φρονεῖτε, ὅτι, παρὰ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, εἶπεν ὁ Βασιλεύς, ὅσα εἶπεν;

§80Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, εἶναι τοσοῦτον μέγας, ὥστε, δι’ ὅσων εἶπε, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκφράζῃ καὶ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐξέφραζεν ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ τὴν ψυχήν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§81Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ὥστε παραδέχεσθε σεῖς, ὅτι, ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Κυβερνήσεως προέβη; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀκριβές, ἡ Κυβέρνησις ἀποδεικνύεται, ὅτι δὲν ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Βαικλέως, ὁ ὁποῖος προέβη μόνος καὶ ἄνευ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως εἰς τοιαύτας πράξεις, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, καθῆκον ἔχει ἡ Κυβέρνησις, σώζουσα τὸν τόπον, νὰ καταλίπῃ τὴν Ἀρχὴν ταύτην τὴν στιγμήν.

§82Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Βασιλεὺς ἐξωτερίκευσεν, οὐ μόνον τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὰ ἰδεώδη, περὶ τῆς ἐθνικῆς ἰδέας καὶ τὸν πόνον, δι’ ὅσα γίνονται ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος. Λυποῦμαι, ὅτι βουλευτὴς τῆς περιωπῆς σας, τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνοίγει τὴν νέαν ἱστορίαν ἡ νῦν ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, διαχειρίζεται θέμα, τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, δὲν εἶναι ἄξιον τῶν περιστάσεων, τὰς ὁποίας διέρχεται τὸ Κράτος. Θέλω τοῦτο μόνον νὰ εἴπω, ὅτι ἀδικεῖτε τὸν Βασιλέα. Δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ λάβῃ εἰς τὴν γνώμην του τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ εἴπῃ τοὺς λόγους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀπαύγασμα τῶν πόθων ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§83Κ. ΑΙΓΙΑΛΕΙΔΗΣ. Εἶναι παράδοξοι θεωρίαι αὐταὶ καὶ ἀπορῶ πῶς, σεῖς, τὰς λέγετε. Ἐδῶ ἔχομεν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν.

§84Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἀποδεικνύεται, ὅτι δὲν ἀπολεύει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος, ὀφείλει νὰ καταλίπῃ τὴν Ἀρχὴν καὶ νὰ ἔλθῃ ἄλλη Κυβέρνησις, ἡ ὁποία νὰ ἀναλάβῃ τὰς εὐθύνας τῶν πράξεων αὐτῆς. Διότι σεῖς, διὰ τοῦ τρόπου, τὸν ὁποῖον λέγετε, ἐπιρρίπτετε εὐθύνας εἰς τὸν ἀνεύθυνον. Τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δὲν εἶναί τι προϊόν ἐπιπολαίας τινὸς μελέτης. Τὸ κοινοβουλευτικὸν συνταγματικὸν πολίτευμα εἶναι προϊὸν μεγαλειτέρας σοφίας καὶ αἰώνων, ὅρισαν δ’ ὅτι ὅλαι αἱ πράξεις τοῦ Βασιλέως πρέπει νὰ γίνωνται διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, ἔπραξε τοῦτο ἀκριβῶς, ἵνα ὑπερασπίσῃ τὸ Στέμμα καὶ ρίψῃ τὰς εὐθύνας ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως, διότι αὔριον, εἰς ἕν ἀντίστροφον καὶ ἀντίξοον ἀποτέλεσμα, ἡ Κυβέρνησις παραιτεῖται, ἀλλὰ τὸ Στέμμα δὲν δύναται νὰ παραιτηθῇ. Ἰδοὺ διατὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐν τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ πείρᾳ τῶν αἰώνων, ὥρισεν αὐτὰς τὰς διατάξεις, αἵτινες, κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, παρεβιάσθησαν. Δὲν θέλω δὲ νὰ εἴπω ταῦτα, ἵνα κατακρίνω τὸν Βασιλέα, τὸν ὁποῖον, ἐπαναλαμβάνω, τιμῶ καὶ θαυμάζω ὅσον οὐδεὶς, διότι τῷ ἀναγνωρίζω τὰ θαυμαστὰ καὶ μεγάλα, τὰ ὁποῖα ἐπετέλεσε διὰ τὴν δόξαν καὶ τὸ μεγαλεῖον τῆς Πατρίδος.

§85Μ. ΚΑΒΑΛΛΙΕΡΑΤΟΣ. Ὑποστηρίζετε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κάμνῃ συνεντεύξεις;

§86Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει διὰ τῶν βασιλικῶν χειλέων νὰ γίνωνται δηλώσεις, ἐφόσον διὰ τὰς δηλώσεις ταύτας πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ὁ ὑπεύθυνος, διότι αὐτὸς δύναται νὰ παραιτηθῇ, ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς, μὴ δυνάμενος νὰ παραιτηθῇ, θέτει εἰς δυσχερεστάτην θέσιν καὶ αὐτὸ τὸ Ἔθνος, καὶ διὰ τοῦτο ἀκριβῶς, ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐνδιαφερόμεθα ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως, ὀφείλομεν νὰ σώσωμεν αὐτὸν ἀπὸ τὰς εὐθύνας, καὶ διὰ τοῦτο σᾶς εἶπον ὅτι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ καὶ τῇ πείρᾳ τῶν αἰώνων ἐθέσπισε τὰς διατάξεις αὐτάς, ἵνα αὗται καλύπτωσι τὸ Στέμμα τοιούτου εἴδους εὐθυνῶν.

§87Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, κ. Συνάδελφε, ὅτι τοῦτο προέρχεται ἐξ ἑνὸς κακοῦ, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τοῦ Βασιλέως, ἀφήνει νὰ γίνεται ὁ Βασιλεὺς πραγματικὸς διερμηνεὺς καὶ νὰ ἐκφράζῃ τὸν πόνον, τὸν ὁποῖον θὰ ἠσθάνετο πᾶσα ἑλληνικὴ ψυχή, καὶ πρὸ παντός, ἡ ἰδική του, λόγῳ τῆς Μοναρχικῆς ἐξουσίας, ἥν ἀσκεῖ, διότι Μοναρχικὸν εἶνε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον τηρεῖ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπέναντι τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ,— δὲν ὁμιλῶ μόνον περὶ τῆς παρούσης,— καὶ ὁ Βασιλεὺς αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκφράζηται καὶ νὰ διασαφανίζῃ τὰ πράγματα, καὶ νὰ δίδῃ ἕνα τόνον εἰς τὸ ἑλληνικὸν Δημόσιον, ἵνα τὸ διαφωτίσῃ πραγματικῶς περὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα περὶ αὐτὸ τελοῦνται. Δὲν εἴμεθα, δυστυχῶς, εἰς τὴν Ἀγγλίαν.

§88Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριε Συνάδελφε, οὐδόλως συμφωνῶ πρὸς τὰς ἰδέας σας. Πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω τὰ ἑξῆς. Ἡ Κυβέρνησις διαχειρίζεται τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα καὶ πᾶσαν τὴν εὐθύνην τὴν φέρει αὐτή, καὶ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν πολιτικὴν αὐτῆς εἶναι ἀξία τῆς τιμῆς καὶ τῆς εὐγνωμοσύνης τοῦ Ἔθνους, εἴτε μή. Ἐγὼ ἤλεγξα μίαν πρᾶξιν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία, κατὰ τὴν γνώμην μου, εἶναι ἐπιβλαβὴς, καὶ ἐζήτησα νὰ ὑποδείξω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι πρέπει ν’ ἀποφύγῃ τὴν ἐπανάληψιν τοιαύτης πράξεως. Ὀφείλει δὲ νὰ ἀποφύγῃ τοῦτο, διότι εἶναι δυνατὸν ἡ ἐπανάληψις νὰ φέρῃ ζημίας, καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς φέρῃ εἰς ζητήματα ἀκανθώδη, καὶ διὰ τὸν Βασιλέα, καὶ διὰ τὸ Ἔθνος. Καὶ ἀκριβῶς, τιμῶν τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν ἀξίαν τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἐτόλμησα νὰ ὑποδείξω γνώμην, ἥτις, ἂν μὴ εἶναι πεπλανημένη, ὀφείλετε νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι εἶναι ἐμπνευσμένη ἀπὸ εὐσυνειδήτους κρίσεις ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὸ παρεμπεσὸν ζήτημα τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἤδη ὀφείλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἔρευναν ζητημάτων τινῶν, ἐφ’ ὧν πρέπει νὰ ἐρείδεται ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ Κράτος, ἵνα ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ἥτις θὰ ὡδήγει αὐτὴν εἰς τὴν ἀνωτέραν λύσιν τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι τόσον ἁπλοῦν. Εὑρισκόμεθα ἐνώπιον καταστάσεως, ἡ ὁποία εἶναι εἰς ἄκρον δυσχερής. Ἡ Εὐρώπη ὁλόκληρος εἶναι διῃρημένη εἰς δύο συνδυασμούς. Ὁ πόλεμος τελεῖται κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν. Ἐμελέτησα τὸ ζήτημα καὶ εἶμαι ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν στιγμήν, ὅπου ὅλοι ἐθεώρουν, ὅτι τὰ ἀγγλογαλλικὰ στρατεύματα θὰ εἰσεχώρουν εἰς Βερολῖνον, εἶμαι ὁ πρῶτος ἴσως, ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἶχον τὸ θάρρος, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς μελέτης τῶν πραγμάτων, νὰ εἴπω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἡττηθῇ ἡ Γερμανία. Καὶ αἱ προρρήσεις μου ἐπηλήθευσαν μέχρι κεραίας. Σήμερον εἶναι ἀποδεδειγμένον ὑπὸ τῶν πραγμάτων, ὅτι ὅ,τι εἶπον τότε, ἦτο ἀκριβές. Ἡ Γερμανία καὶ ἡ Αὐστρία ὑπερέχουσι κατὰ ξηράν, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἡττηθῶσιν. Εἶναι ἐκτὸς πάσης ἀμφιβολίας, ὅτι θὰ ἐπέβαλλε τὴν νίκην ὁ κατὰ ξηρὰν πόλεμος, ἀλλ’ αἱ κατὰ θάλασσαν ἐπιχειρήσεις συντελοῦσι τὰ μέγιστα ἀκριβῶς εἰς τὴν κατὰ ξηρὰν ὑπερίσχυσιν. Εἶναι ζήτημα ἐξεταστέον, ποία ἔσεται κατὰ ξηρὰν καὶ ποία ἔσεται κατὰ θάλασσαν ἡ ἔκβασις τοῦ πολέμου. Κατὰ τὴν γνώμην μου, οὐχὶ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει μελέτης τῶν πραγμάτων, καθόσον καὶ ἐγὼ διετέλεσα ἀξιωματικός, πρὸ μικροῦ ἐγκαταλείψας τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ὅτι κατὰ ξηρὰν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἡττηθῇ ἡ Γερμανία. Ποῖον ὅμως τὸ μέγεθος τῆς νίκης τῆς Γερμανίας καὶ τῶν λοιπῶν αὐτοκρατοριῶν; Θὰ κατορθώσουν νὰ εἰσέλθωσιν εἰς Παρισίους ἢ Πετρούπολιν, νὰ δώσωσι τὸ πλῆγμα κατὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως καὶ ἐπιβάλωσι τοὺς ὅρους των; Κατὰ τὴν γνώμην μου, δὲν ὑφίσταται κίνδυνος, ὅτι ὁ πόλεμος τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν ὑπερίσχυσε τὰ μέγιστα. Ὁ πόλεμος οὗτος κατὰ ξηρὰν θὰ διαρκέσῃ ἐπὶ μακρόν, τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν εὑρισκομένων πάντοτε ἐν ἰσχύϊ. Ἀλλ’ ἂν τοιοῦτος ὁ πόλεμος, κατὰ ξηρὰν, κατὰ θάλασσαν εἶνε ἐκτὸς πάσης ἀμφιβολίας, ὅτι ἡ Τετραπλῆ Συνεννόησις θὰ ἔχῃ ἀπόλυτον τὸ κῦρος τῆς θαλάσσης. Καὶ δὲν φθάνει τοῦτο. Μέχρι τοῦδε πολλαὶ ἐλπίδες ἀνεφάνησαν ἀπὸ μέρους πλείστων ὅτι ἡ Γερμανία, διὰ τῶν ὑποβρυχίων, θὰ κατορθώσῃ ἐπὶ τέλους νὰ ὑπερισχύσῃ. Πλεῖστοι ἐνόμισαν ὅτι ἡ ἀπώλεια δέκα τεσσάρων θωρηκτῶν ἐκ μέρους τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ἠδύνατο νὰ μειώσῃ τὴν δύναμιν αὐτῆς. Πλὴν πάντα ταῦτα, διὰ τοὺς ἐπιστημονικῶς κρίνοντας τὰ πράγματα, εἶναι φενάκη. Τὰ δέκα τέσσαρα ἀπολεσθέντα πλοῖα, πολεμικὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, δὲν εἶναι πλοῖα πολεμικὰ μάχιμα, δὲν εἶνε ἀναγεγραμμένα εἰς τοὺς καταλόγους τοῦ Ἀγγλικοῦ Στόλου. Εἶνε πλοῖα, τεθέντα, ἐκτὸς μάχης, λόγῳ παλαιότητος. Καὶ ἐνῷ ἀπωλέσθησαν τὰ πλοῖα ταῦτα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐθεωροῦντο ὡς πλοῖα μάχης, προσετέθησαν ἓξ ὑπερντρένωτ, τὰ μεγαλείτερα καὶ ἰσχυρότερα τοῦ κόσμου, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἀγγλία, διὰ μόνον αὑτῶν ἠδύνατο νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὁλόκληρον τὸν Γερμανικὸν στόλον. Ἑπομένως σήμερον ἡ δύναμις τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, εἶναι ἀνωτέρα ἐν σχέσει πρὸς τοὺς ἀντιπάλους, τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀρχομένου τοῦ πολέμου. Καὶ διὰ πάντα ἐπιστημονικῶς κρίνοντα τὰ πράγματα, οὐδεὶς ὑπάρχει, λέγω, ὅστις νὰ δύναται νὰ νομίσῃ, ὅτι δύνανται αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ν’ ἀπολέσωσι τὸ κατὰ θάλασσαν κράτος. Πολλὰ ἐλέχθησαν ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῶν ὑποβρυχίων, καὶ πολλοὶ ἐνόμισαν, ὅτι κατεστράφη ἡ Ἀγγλία. Ἀλλὰ ποῖαι εἶναι αἱ ἀπώλειαι τοῦ ἐμπορικοῦ Ἀγγλικοῦ στόλου; Διακόσια περίπου πλοῖα ἐβυθίσθησαν, ἐνῷ ἐν τῷ μεταξὺ τὰ ἐν Ἀγγλικοῖς ναυπηγείοις ναυπηγηθέντα, τὰ ἀγορασθέντα ξένα πλοῖα καὶ τὰ κατασχεθέντα ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας, εἶναι βεβαίως περισσότερα. Δὲν δύναταί τις ν’ ἀξιώσῃ κατὰ θάλασσαν ὑπεροχὴν ἄνευ ἀπωλειῶν, ὅπως δὲν θὰ ἀξιώσῃ οὐδεὶς ἀπὸ τοὺς κατὰ ξηρὰν ἀγωνιζομένους νὰ νικήσωσιν ἄνευ ζημιῶν, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον πρέπει νὰ ὑπολάβῃ τις, ὅτι δὲν εἶνε δυνατὸν αἱ Δυνάμεις τῆς Τετρ. Συνεννοήσεως νὰ κατισχύσουν ἄνευ ἀπωλειῶν. Ἀλλ’ αἱ ἀπώλειαι αὗται εἶναι ἐλάχισται. Δὲν ἐπιδρῶσιν οὔτε ἐπὶ τῆς ἰσχύος, οὔτε ἐπὶ τοῦ ἐμπορικοῦ ναυτικοῦ. Τούτου τεθέντος, εὑρισκόμεθα, Κύριοι, ἀπέναντι τῆς καταστάσεως τῆς ἑξῆς: κατὰ ξηρὰν ὑπερτεροῦσιν αἱ Δυνάμεις τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, κατὰ θάλασσαν ὑπερτεροῦσιν αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ποῖον θὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ διεξαγομένου πολέμου; Προφανῶς ὁ πόλεμος θὰ παραταθῇ ἐπ’ ἄπειρον· εἶνε ζήτημα ἐξαντλήσεως, εἶνε, ἴσως, ζήτημα οἰκονομικόν. Βεβαίως, ἐγὼ δὲν ἔχω ἐπαρκεῖς οἰκονομικὰς γνώσεις, διὰ νὰ ἐκφέρω γνώμην σαφῆ, ἐσχημάτισα ὅμως τὴν πεποίθησιν, ὅτι βεβαίως ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀπόψεως δὲν εἶναι δυνατόν, παρὰ νὰ ὑποκύψουν αἱ Δυνάμεις τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Εἴμεθα, Κύριοι, ἀπέναντι μιᾶς πιθανότητος, ὅτι, κατόπιν μακροῦ ἀγῶνος, κατόπιν πολέμου, ὅστις δύναται νὰ διαρκέσῃ δύο ἕως τρία ἔτη, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπερισχύσωσιν αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἐὰν δὲ λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος, τῆς ὁποίας πᾶσαι αἱ πόλεις εἶναι παράλιοι, ἐκτεθειμέναι εἰς τὴν ἀπὸ θαλάσσης βίαν, ἄγεται εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι δὲν δύναται νὰ εἴπῃ τις, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως συμφωνῶ πλήρως πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν διὰ τοῦ στόματος τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως χαραχθεῖσαν, πρὸς τὴν πολιτικὴν τοῦ Στέμματος, τὸ ὁποῖον, ἐπαναλαμβάνω, προέβη εἰς δηλώσεις, καὶ πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τὴν πολιτικὴν τῆς εὐμενοῦς οὐδετερότητος ὑπὲρ τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως.

§89Χ. ΠΟΛΟΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ «εὐμενοῦς» εἶναι νέος ὅρος.

§90Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Οἱ ὅροι εἶναι διὰ νὰ ὑποδηλῶσι τὰ γεγονότα. Δι’ αὐτὸ ἀκριβῶς ἐθεώρησα καλόν, ὅπως ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἐκφέρω τὴν γνώμην μου, διότι δὲν φρονῶ, ὅτι εἶναι ὀρθὸν καὶ δίκαιον νὰ παρασυρώμεθα εἰς κρίσεις καὶ σκέψεις, αἵτινες εἶναι πιθανὸν νὰ καταλήξωσιν εἰς ζημίας ἐθνικάς. Ἐπαναλαμβάνω, οὐδένα κατηγορῶ. Καὶ ὄχι μόνον δὲν κατηγορῶ, ἀλλ’ ὁμολογῶ, ὅτι καὶ ἐγὼ τὴν αὐτὴν ἠκολούθησα πολιτικήν. Ἀλλὰ μεταξύ, τῶν ἀνευθύνως ὁμιλούντων, καὶ τῶν γνωμῶν τῆς Κυβερνήσεως ὑπάρχει διαφορὰ μεγάλη. Αἱ Κυβερνήσεις ὀφείλουσι νὰ εἶναι πάντοτε ἐπιφυλακτικοὶ εἰς τὰς κρίσεις των. Οἱ λαοὶ ἐξανίστανται, παρασυρόμενοι ὑπὸ αἰσθημάτων, καὶ παρασυρόμενοι δύνανται νὰ διαπράξωσι σφάλματα, ἀλλ’ αἱ Κυβερνήσεις ὀφείλουσι νὰ ὦσιν ἐν σωφροσύνῃ καὶ νὰ ὦσι μεμετρημέναι. Καὶ τὸ πρῶτον στοιχεῖον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου, ὡς εἶπον προηγουμένως, ἐρείδεται ἡ γνώμη, ἐπὶ τῆς ὁποίας ὀφείλομεν νὰ στηριχθῶμεν διὰ νὰ κανονίσωμεν τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἡμῶν, εἶναι τὰ πιθανὰ ἀποτελέσματα τοῦ τελουμένου Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἕτερον στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ παρίδωμεν. Εἶναι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἐν τῇ Βαλκανικῇ. Διότι τί τὸ ὄφελος, ἄν μετὰ τρία ἢ τέσσαρα ἔτη κατορθώσωμεν νὰ ὑπερισχύσωμεν αὔριον, ὅταν, κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο, καταστραφῶμεν καὶ ὑποδουλωθῶμεν, ὡς συνέβη καὶ εἰς ἄλλα Κράτη; Ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως ἐξεταζομένου τοῦ ζητήματος, γεννᾶται ἡ ἀπορία καὶ τὸ ζήτημα: Δυνάμεθα ἤδη νὰ ἀποδυθῶμεν εἰς τὸν τελούμενον ἀγῶνα; Εἶπον καὶ ἄλλοτε, κ. Βουλευταί, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ν’ ἀποδυθῶμεν εἰς τὸν ἀγῶνα, δὲν ἐπιτρέπται νὰ ἐξέλθωμεν τῆς οὐδετερότητος, ἄν δὲν κανονισθῇ ἡ πορεία τῆς Ρουμανίας, διότι ἡ θέσις τῆς Ρουμανίας εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία δύναται νὰ μεταβάλῃ τὰ πράγματα καὶ νὰ δώσῃ τὴν νίκην εἰς τὴν μίαν ἢ τὴν ἄλλην πλευράν, εἰς τὴν πλευρὰν ἐκείνην, μετὰ τῆς ὁποίας ἤθελε ταχθῆ. Τὰ γεγονότα ἀπέδειξαν, ὅτι αἱ σκέψεις μου αὗται ἦσαν ὀρθαί. Ἐὰν ἡ Ρουμανία ἐξήρχετο ὑπὲρ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, ἀναμφισβητήτως ἡ νίκη θὰ ἦτο ὑπὲρ αὐτῶν, ὅπως ἐπίσης ἡ νίκη θὰ ἦτο ὑπὲρ τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἄν ἡ Ρουμανία ἐτάσσετο ὑπὲρ αὐτῆς. Ἐὰν ἡ Ρουμανία τεθῇ εἰς τὸ πλευρὸν τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ τεθῶμεν εἰς τὴν ἄλλην πλευράν. Ἐὰν ἡ Ρουμανία τεθῇ εἰς τὸ πλευρὸν τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως, βεβαίως ἐπιβάλλεται νὰ ἐξέλθωμεν, διότι ἔχομεν τὴν νίκην ἄμεσον, ἐπὶ μεγάλῃ ὠφελείᾳ τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ζητημάτων. Δὲν δύναμαι νὰ εὕρω στοιχεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐρειδόμενος, νὰ σκεφθῶ καὶ ἐκφέρω γνώμην, ἐὰν ἡ στάσις τῆς Ρουμανίας ἦτο τοιαύτη ἢ τοιαύτη. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἐγεννήθη, Κύριοι, εὐρεῖα συζήτησις ἐν τῇ Ρουμανικῇ Βουλῇ, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς ἀπαντήσεως τῆς Βουλῆς εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ Ρουμανικῇ Βουλῇ ἐπετέθη λαῦρος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Βρατιᾶνο, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι δὲν ἐξῆλθε τῆς οὐδετερότητος, κατεκρίθη ἡ Κυβέρνησις, διότι, ὅταν ἐγένετο ἡ ἐπιστράτευσις τῆς Βουλγαρίας, ἡ Ρουμανικὴ Κυβέρνησις ἠρώτησε τὴν Ἑλλάδα, ἄν ἦτο διατεθειμένη νὰ προβῇ εἰς μέτρα τινά. Ἡ Ρουμανικὴ Κυβέρνησις ἀπήντησε τότε ἀρνητικῶς. Ὁμιλῶ, Κύριοι, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν διεξαχθεισῶν συζητήσεων ἐν τῇ Ρουμανικῇ Βουλῇ εἰς ἀπάντησιν τοῦ βασιλικοῦ λόγου. Καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ Ρουμανικῇ Βουλῇ ἐπετέθη, ὡς εἶπον, λαῦρος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀφῆκε νὰ παρέλθωσι τοιαῦται περιστάσεις, αἵτινες ἠδύναντο νὰ ἀπειλήσωσι τὰ Ρουμανικὰ συμφέροντα. Ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ Ρουμανικῇ Βουλῇ ἐδήλωσεν, ὅτι ἀρνεῖται ν’ ἀπαντήσῃ, ὅτι φρονεῖ, ὅτι ἡ περίστασις δὲν εἶναι κατάλληλος, διὰ τοιαύτας συζητήσεις. Ἀλλ’ ἐνῷ ταῦτα ἐδήλου ἐπισήμως, ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ρουμανίας, ὁ Βουλγαρικὸς τύπος, ὁ φίλα φρονῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διεκήρυττεν, ὅτι ἡ Ρουμανία δὲν θὰ ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος σήμερον, διότι ἡ Ρουμανία εἶνε Κράτος μικρὸν καὶ δὲν δύναται νὰ ἀποδυθῇ εἰς ἀγῶνα μακροχρόνιον, εἰς ἀγῶνα, τοῦ ὁποίου ἴσως τὸ πέρας δὲν θὰ κανονίσῃ ὁ πόλεμος, ἀλλ’ ἡ οἰκονομικὴ ἐξάντλησις, καὶ διὰ τοῦτο ἡ νῦν οὐδετέρα Ρουμανία θὰ ἐξέλθῃ τότε μόνον, ὅταν εὕρῃ ὅτι εἶναι εὔθετος στιγμή, διότι τὰ Κράτη, τὰ μικρά, δὲν δύνανται νὰ ἀποδυθῶσιν εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα, ὅστις εἶναι δυνατὸν, διαρκῶν ἐπὶ μακρὸν χρόνον, νὰ καταστρέψῃ ἕν ἔθνος μικρόν. Βεβαίως, αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἔχουσι δύναμιν, ἔχουσι χρήματα, ἔχουσι μεγίστην ἀντοχήν, ἀλλ’ ἡ Ρουμανία, εἶπεν ὁ κυβερνητικὸς τύπος, ἐγὼ δὲν θὰ ὑπακούσω. Ἑπομένως, Κύριοι, εὑρισκόμεθα ἀπέναντι μιᾶς νέας καταστάσεως τῶν πραγμάτων. Ἡ Ρουμανία δηλοῖ ἐπισήμως, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀναλάβῃ τὸν ἀγῶνα πρὶν ἢ ἴδῃ καθοριζομένην τὴν νίκην ἢ τὴν ἧτταν τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν ἀντιμαχομένων συνδυασμῶν. Φρονῶ, λοιπόν, ἀξιότιμοι κ. Συνάδελφοι, ὅτι τὸ παράδειγμα ἔδωκεν ἡμῖν ἡ Ρουμανία καὶ ἀκριβῶς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, τὰ λέγει σήμερον ἡ Ρουμανία, ἀλλὰ δὲν διστάζω καὶ νὰ ἀποτυπώσω, ὅτι ὑπάρχουσι πολλαὶ ὑποψίαι, ὅτι εἶναι πιθανὸν αὔριον ἡ Ρουμανία νὰ ἐξέλθῃ, καὶ νὰ ἐξέλθῃ ὑπὲρ τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Τὴν στιγμὴν δὲ, κατὰ τὴν ὁποίαν, ἐξέλθῃ ὑπὲρ τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἐξ ἀνάγκης θὰ ἀκολουθήσωμεν. Ὥστε τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μὲ ἤγαγεν εἰς τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς. Πρέπει νὰ εἴμεθα ἐπιφυλακτικοί, τοὐλάχιστον αἱ Κυβερνήσεις πρέπει νὰ ὦσιν ἐπιφυλακτικαί, διότι δὲν γνωρίζομεν αὔριον ποία φορὰ τῶν πραγμάτων θὰ μᾶς θέσῃ πρὸς τὴν μίαν ἢ τὴν ἑτέραν κατεύθυνσιν. (Χειροκροτήματα)

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Γαρουφαλιᾶς.

§92Χ. ΠΟΛΟΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐτελείωσε, κ. Πρόεδρε, ἡ συζήτησις.

§93Μ. ΚΑΒΑΛΛΙΕΡΑΤΟΣ. Παραιτοῦνται οἱ λοιποί;

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον, παραιτηθέντων τῶν ἐν τῷ μεταξὺ.

§95Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ἐὰν αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως περιωρίζοντο ἁπλῶς εἰς τὸ ζήτημα τῆς διαμαρτυρίας διὰ τὴν ἐπανειλημμένην καταπάτησιν τῆς οὐδετερότητος τῆς ἑλληνικῆς ὑπὸ τῆς μιᾶς ὁμάδος τῶν Δυνάμεων, τῶν ἐμπολέμων, βεβαίως οὐδεμία φωνὴ παράχορδος θὰ ἐξήρχετο ἀπὸ τὸ Βουλευτήριον τοῦτο, ἵνα ἐκφράσῃ ἀντίθετον γνώμην. Εἶναι τῷ ὄντι τραγικὸς ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκβιάζεται ἡ ἑλληνικὴ οὐδετερότης, καὶ πᾶσα ψυχὴ ἑλληνικὴ πονεῖ καὶ διαμαρτύρεται διὰ τοῦτο, ὄχι μόνον ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου τούτου, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ Βασιλέως μέχρι τοῦ τελευταίου πολίτου. Ἀλλ’ αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως δὲν περιωρίσθησαν εἰς τοῦτο, δὲν περιωρίσθησαν εἰς τὴν διαμαρτυρίαν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐγένετο τόσος λόγος. Αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἀναφέρουσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ μείνῃ πιστὴ εἰς τὴν πολιτικήν, ἥν ἐχάραξεν ἐρχομένη εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐπαναλαμβάνουσα δὲ, κατὰ κόρον, ὅτι ἐξακολουθεῖ νὰ ἐμμένῃ πιστὴ εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην, δὲν καθορίζει ὅμως καὶ ποία εἶνε ἡ πολιτικὴ αὐτή. Ἐρωτῶ, ποία εἶναι αὐτὴ ἡ πολιτική, διότι οὐδέποτε ἐδόθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην ἀφορμὴ νὰ δηλώσῃ ποία εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ, ἐὰν εἶναι πολιτικὴ ἐνόπλου οὐδετερότητος, ἐὰν εἶναι πολιτικὴ ἀπολύτου οὐδετερότητος, ἐὰν εἶναι πολιτικὴ οὐδετερότητος εὐμενοῦς ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς ἢ ὑπὲρ τοῦ ἑτέρου ἐκ τῶν ἐμπολέμων ὁμίλων. Ἐγώ, τοὐλάχιστον, δὲν γνωρίζω, ἐὰν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι πολιτικὴ ἀπολύτου οὐδετερότητος καὶ ἐνόπλου, ἐὰν εἶναι πολιτικὴ οὐδετερότητος εὐμενοῦς ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς ἢ ὑπὲρ τοῦ ἄλλου. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι, ἀφ’ ἧς στιγμῆς, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἡ εὑρισκομένη εἰς τὴν ἐξουσίαν κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς κηρύξεως τοῦ Πανευρωπαϊκοῦ πολέμου, ἐδήλωσεν εὐμενῆ οὐδετερότητα ὑπὲρ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, εἶναι ἐντελῶς ἀσύμφορον νὰ ἀλλάξῃ πολιτικὴν οἱαδήποτε ἄλλη Κυβέρνησις, ἐρχομένη κατόπιν, διότι δίδει λαβὴν εἰς παρεξηγήσεις. Δὲν εἶναι βεβαίως αὐτὸς ὁ μόνος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον λέγω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται ἢ νὰ ἀκολουθήσῃ πολιτικὴν εὐμενοῦς οὐδετερότητος πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, ἀλλ’ εἷς τῶν λόγων εἶναι καὶ αὐτός. Ἠκούσθησαν ἐνταῦθα ἐπανειλημμένως αἱ λέξεις «παρεξήγησις», «παραγνώρισις τῶν εἰλικρινῶν προθέσεων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως». Αἱ λέξεις αὗται, ὡς καὶ αἱ σχετικαὶ πρὸς ταύτας ἔννοιαι, ἔπρεπε νὰ μὴ ὑπάρχουν. Δὲν ἔπρεπε νὰ ἐμφιλοχωροῦν παρεξηγήσεις μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, διότι εἰς οὐδὲν καλὸν φέρουσιν. Εἶναι ἄσκοποι, περιτταὶ καὶ ἐπιβλαβεῖς εἰς τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα. Οἱαδήποτε δὲ αἰτία, ἥτις δίδει ἀφορμὴν εἰς παρεξηγήσεις μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, πρέπει νὰ ἀρθῇ ἀπὸ τοῦ μέσου. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ τονίσω ἐνταῦθα, ὅτι εἶναι ἀπόλυτος καὶ ἐπείγουσα ἀνάγκη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ προσπαθήσῃ νὰ ἀρθῇ πᾶσα αἰτία παρεξηγήσεως ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, ἢ μᾶλλον νὰ ἀρθῇ πᾶσα μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως ἀμοιβαία παρεξήγησις, διότι συμβαίνει καὶ τὸ ἀντίθετον. Τοῦτο ἤθελον νὰ εἴπω. Πρὸς τούτοις θέλω νὰ προσθέσω, ὅτι, ἐὰν ἡ δήλωσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως περὶ τηρήσεως οὐδετερότητος δὲν προβλέπει καὶ τὸ πιθανὸν ἐνδεχόμενον τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος ἐν δεδομένῃ στιγμῇ, οὐχὶ βεβαίως ὑπὸ πίεσιν, οἱουδήποτε ἐκβιασμοῦ, ἀλλ’ ἐξ ἐλευθέρας βουλήσεως τῆς Ἑλλάδος, συμφώνως πρὸς τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα, νομίζω, ὅτι εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως πρέπει νὰ περιληφθῇ καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος ἐν δεδομένῃ στιγμῇ. Δὲν πρέπει νὰ ἀποκλείηται τοῦτο, καὶ δὲν πρέπει νὰ παραπλανᾶται ὁ ἑλληνικὸς λαός, ὅτι δὲν δύναται νὰ παρουσιασθῇ περίστασις νὰ ἐξέλθῃ ἡ Ἑλλὰς μέχρι τέλους ἐκ τῆς οὐδετερότητος.

§96Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἡρμηνεύθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὑπῆρξαν προφανῶς σαφεῖς καὶ ὡρισμέναι. Ἀνταποκρίνονται πληρέστατα εἰς τοὺς ἐθνικοὺς πόθους τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ δικαίως ἐπισύρουσιν ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν τρέφει ἡ Βουλὴ πρὸς αὐτήν. Ἀλλὰ νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἡ συζήτησις, γενικευθεῖσα ἀρκούντως ἐξετροχιάσθη καὶ ἐπετράπη καὶ ἐπὶ σημείων, ἐπὶ τῶν ὁποίων πρέπει πάντες νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι ἡ στιγμὴ δὲν εἶναι ἐπίκαιρος, ἵνα τοιαύτη συζήτησις διεξάγηται. Παρακαλῶ, ὅπως κηρυχθῇ λήξασα, ἡ μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἐπακολουθήσασα συζήτησις, ἥτις ὅμως πρέπει καὶ νὰ καταλήξῃ εἰς ἕν πολιτικὸν ἀποτέλεσμα. Ἡ Βουλή, ἐπαναπαυομένη εἰς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως ἐκφράζει τὴν ἀπόλυτον αὐτῆς ἐμπιστοσύνην. Δὲν γνωρίζω ὅμως, κατὰ πόσον, θὰ ἐγίνετο δεκτὴ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἄν ἦτο δυνατὸν ἢ ἐπιτετραμμένον, ὅπως ἡ Βουλή, ὡς Βουλή, ὡς Κοινοβούλιον, ἀπευθύνῃ διαμαρτυρίαν εἰς πάντα τὰ Κοινοβούλια ὅλων τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, καὶ αὐτῶν τῶν οὐδετέρων.

§97Κ. ΔΟΣΙΟΣ. Αὐτὸ θὰ τὸ πράξῃ ἡ Βουλή.

§98Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Θεωρῶ δὲ περιττὸν, ὅπως ἡ Βουλὴ ψηφίσῃ ὡρισμένην πρότασιν, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, διότι οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει, ὅτι ἡ Βουλὴ τρέφει ἀπόλυτον καὶ ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Εὔχομαι μόνον, ὅπως ἡ θεία πρόνοια ἐπιστέψῃ τὰς ἐνεργείας αὐτῆς, ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Πατρίδος. (ἐπιδοκιμασίαι).

§99Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἐναντίον τῆς ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀναγνωσθείσης δηλώσεως περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς της, ἐγένετο διεξοδικὴ ὁμιλία ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Νέων Ψαρῶν Βουλευτοῦ. Ἐπίσης, ἐγένετο καὶ πρόκλησις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀρκαδίας συναδέλφου, εἰς τὴν ὁποίαν ἀπήντησεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀδυνατεῖ νὰ δώσῃ τὰς αἰτουμένας πληροφορίας, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ συμμετάσχῃ εἰς συζήτησιν, ἡ ὁποία τυχὸν θὰ ἐπηκολούθει. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἀντίληψιν, ὅτι, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις, μόνη της, εἰς τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας, διὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου της, ἀνέγνωσε πρὸς τὴν Βουλήν, παρεδέχθη ὅτι ὑπάρχουν πιέσεις εἰς βάρος τοῦ ἔθνους καὶ ὅτι ὑπάρχουν πιθανότητες νὰ αὐξήσουν εἰς τὸ ἑξῆς αὐταὶ αἱ πιέσεις, ἕνεκα τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων, ὡμολόγησε δὲ ὅτι αἱ πιέσεις αὗται ἔχουσιν ἐν μέρει ἢ ἐν ὅλῳ, τὴν ἀφορμήν των ἐν παρεννοήσεσι καὶ παρεξηγήσεσιν. Ἐφόσον, λέγω, ὅλα αὐτὰ δηλοῦνται, οὐχὶ εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Νέων Ψαρῶν βουλευτοῦ, οὐδ’ εἰς τὴν πρόκλησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀρκαδίας συναδέλφου, ἀλλ’ εἰς αὐτὰς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, φρονῶ, ὅτι θὰ συνέφερεν εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὴν ὑπ’ αὐτῆς διεξαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν μερικὰς ἐξηγήσεις, ἀφοῦ πρῶτον ἡ ἰδία, κατόπιν σκέψεως, ὁρίσῃ τὰ σχετικὰ σημεῖα, ποῖα εἶναι αὐτὰ τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα προὐκάλεσαν τὰς παρεξηγήσεις μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν Δυνάμεων, τῶν ἀσκουσῶν τὰς πιέσεις.

§100Χ. ΠΟΛΟΓΕΩΡΓΗΣ. Ποῖος εἶπεν, ὅτι ὑπάρχουν παρεξηγήσεις;

§101Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§102Χ. ΠΟΛΟΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν εἶπεν αὐτό.

§103ΑΓ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ δημιουργοῦνται ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου.

§104Σ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον, ὅτι ὑπάρχει παραγνώρισις τῆς εἰλικρινείας.

§105Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Διὰ νὰ ὑπάρχῃ παραγνώρισις τῆς εἰλικρινείας, θὰ εἴπῃ, ὅτι ὑπάρχουν ἀφορμαί. Παραδέχομαι ὅτι αἱ ἀφορμαὶ αὐταὶ δὲν προέρχονται ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ὅπως αἱ ἄλλαι, ἀλλ’ εἶναι Κυβέρνησις τῶν περιστάσεων, ἀπολαύουσα, ὡς τοιαύτη, τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ τῆς παμψηφίας σχεδὸν τῆς Βουλῆς, καὶ θὰ εἶναι ἑπομένως ἄδικον νὰ ἀποδοθῇ ἡ παραγνώρισις αὕτη, τῆς ὁποίας ἡ ἀφορμὴ πιθανὸν νὰ εὑρίσκηται ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ἢ μᾶλλον εἰς ἓν τμῆμα τοῦ ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἔθνους, ν’ ἀποδοθῇ, λέγω, εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν, καθὼς διατείνεται σήμερον εἷς βουλευτής; αὔριον ἴσως δύο, μεθαύριον εἴκοσι καὶ οὕτω καθεξῆς. Τόσῳ δὲ μᾶλλον ἐγὼ φρονῶ, ὅτι θὰ εἶναι συμφέρον διὰ τὴν διεξαγωγὴν καὶ διαχείρισιν τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος νὰ δείξῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο κάπως ὀλιγωτέραν ἐπιφύλαξιν, καθόσον ὀφείλομεν νὰ μὴ φαινώμεθα, ὅτι ἀγνοοῦμεν μερικὰ πράγματα. Παρετήρησα εἰς τὰς ἀγορεύσεις ἄλλων συναδέλφων τοῦτο, καὶ ἰδίᾳ τοῦ συναδέλφου κ. Στράτου, ὅστις ὡμίλησε διὰ μακρῶν, περὶ τῆς δυσμενείας τῆς μιᾶς μερίδος τῶν ἐμπολέμων Δυνάμεων εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος καὶ μετεχειρίσθη ἀληθῶς ρητορικὴν δεινότητα, ἵνα δείξῃ τὸ ἄδικον, τὸ ὁποῖον γίνεται εἰς βάρος τοῦ Ἔθνους. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ εἴμεθα τόσον μονομερεῖς εἰς τὰς κρίσεις μας καὶ τὰς ἐπικρίσεις μας εἰς βάρος ἀκριβῶς ἐκείνων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἐκ μέρους τῶν ὁποίων αἰσθανόμεθα σήμερον τόσας ἀδίκους πιέσεις. Πρέπει νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι, ἐὰν τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ἐν τῇ ἐξωτερικεύσει τῶν ἐθνικῶν αὐτοῦ δυνάμεων, δηλαδὴ ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ αὐτοῦ παραστάσει, κατώρθωσεν ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου νὰ δείξῃ ἑνιαίαν ἀντίληψιν περὶ τῆς διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς του, δὲν θὰ ἔφθανον αἱ Δυνάμεις αὗται, αἱ τόσον δυσμενῶς ἐφαρμόζουσαι τὰς πιέσεις, εἰς τὸ σημεῖον νὰ τὰς ἐφαρμόζουν εἰς βάρος ἡμῶν, κατὰ τοιοῦτον τρόπον. Δὲν εἶναι μόνον τῶν Δυνάμεων τὸ λάθος· δὲν εἶναι μόνον τῶν Δυνάμεων ἡ κακὴ ἀντίληψις, ἡ ἐπιβάλλουσα τὰς πιέσεις· εἶνε ἐσωτερικοὶ οἱ λόγοι, εἶνε λόγοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν ἀρχήν των, τὴν ἀφορμήν των, ἐντὸς τοῦ Κράτους, ἐντὸς τοῦ Ἔθνους. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι, πολὺ πρὶν ἢ αἱ Δυνάμεις αὗται καλέσουν ἡμᾶς εἰς συμμετοχὴν ἐν τῷ πολέμῳ, καθ’ ὃν τρόπον ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Αἰτωλοακαρνανίας ὑπέδειξεν, ὑπῆρξεν ἰδική μας αὐθόρμητος πρὸς τὰς Δυνάμεις μετάστασις, ὑπῆρξεν ἰδική μας πρόκλησις, ὅπως αἱ Δυνάμεις μᾶς ζητήσουν τὸ ταχύτερον, ἡ δὲ πρόκλησις αὕτη δὲν ἦτο ἁπλῆ προθυμία πέντε ἢ δέκα προσώπων, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἔπρεπε κἂν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ἀλλ’ ἦτο πολιτικὴ διαχειρισθεῖσα ὑπὸ Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἥτις μέχρι χθὲς ἀπήλαυε τῆς ἐμπιστοσύνης, τῆς μεγάλης, καὶ μέχρι προχθὲς τῆς μεγίστης, πλειονοψηφίας τοῦ ἔθνους. Ἑπομένως θὰ ἔπρεπε μᾶλλον, παρακολουθοῦντες τὴν ἐξέλιξιν τῶν ἐσωτερικῶν, τῶν ἰδικῶν μας ἀφορμῶν, νὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος ὅλα τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα δικαιούμεθα βεβαίως μέχρι πρό τινος νὰ ἔχωμεν ἐναντίον τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες παραγνωρίζουν τὴν εἰλικρίνειαν τῶν προθέσεών μας, νὰ ἀφήσωμεν αὐτά, καὶ νὰ προσπαθήσωμεν νὰ πείσωμεν ἑαυτοὺς καὶ ἀλλήλους, ὅτι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐπιδοκιμάζει μία μερὶς τοῦ ἔθνους, ἐκπροσωπουμένη διὰ τῆς μέχρι χθὲς ἀπολαυούσης τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Κυβερνήσεως, δὲν εἶναι ὀρθὴ πολιτική. Ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία, μὲ μικρὰν παραλλαγὴν προσώπων, ἀπό τινος καιροῦ ἐκπροσωπεῖ τὴν ἀντίθετον πρὸς ἐκείνην πολιτικήν, ἔχει ἀνάγκην, οὐχὶ τῆς τυπικῆς μόνον ἐκδηλώσεως τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς παρούσης Βουλῆς. Ἔχει ἀνάγκην νὰ κάμῃ ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἐντὸς τοῦ ἔθνους ἔχει ἀνάγκην νὰ προκαλέσῃ τὴν ἄρσιν τοῦ ῥήγματος, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει μεταξὺ τῶν δύο τμημάτων τοῦ Ἔθνους. Ἄν ἡμεῖς ἰσχυριζόμεθα, καὶ δυνάμεθα ὀρθῶς ἀπὸ συνταγματικῆς καὶ κοινοβουλευτικῆς ἀπόψεως νὰ τὸ ἰσχυρισθῶμεν, ὅτι ἐκπροσωποῦμεν τὴν ὁλομέλειαν τοῦ Ἔθνους, καθόσον, οἱ μὴ μετέχοντες εἰς τὸν καταρτισμὸν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, δὲν δύνανται νὰ διεκδικήσουν ἀξιώσεις εἰς βάρος τῶν μετεχόντων, ὡς πρὸς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν, δὲν πρέπει ὅμως νὰ λησμονῶμεν, ὅτι εἰς τὰς Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς πιέζουν σήμερον, ἐπικρατεῖ ἡ πεπλανημένη ἀντίθετος ἰδέα. Διὰ νὰ τὸ πιστεύσουν δὲ αὐτὸ αἱ Δυνάμεις, ἐπαναλαμβάνω καὶ λέγω, ὅτι ἡ μερική, ἄν ὄχι ἡ ὁλική, αἰτία τοῦ κακοῦ ὑφίσταται ἐντὸς ἡμῶν. Διὰ τὸν λόγον αὐτὸν θὰ ἤθελον νὰ γίνῃ κάποια συζήτησις, ἐντὸς τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις θὰ κρίνῃ καλόν, κατόπιν ὡρίμου σκέψεως, νὰ θέσῃ, ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπὶ τῶν σημείων, τὰ ὁποῖα ἐθεώρησε καλὸν νὰ τονίσῃ ἡ Κυβέρνησις, προοιωνιζομένη ἐπαύξησιν πιέσεων, τὰς ὁποίας ἔχομεν χρέος νὰ λάβωμεν ἀπὸ τώρα ὑπ’ ὄψιν, ἵνα τὰς ἀντιμετωπίσωμεν, κατὰ τὸν σημερινὸν ἢ ἄλλον νέον τρόπον. Θὰ ἤθελον, λέγω, νὰ προκληθῇ κάπως εὐρυτέρα συζήτησις, ἵνα δυνηθῇ νὰ ἐννοήσῃ καὶ τὸ μειονοψηφοῦν ἀκόμη Ἔθνος, καὶ τὸ ἀπέχον τῆς διευθύνσεως τῶν κοινῶν τμῆμα τοῦ Ἔθνους, νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι ἡ σημερινὴ πολιτικὴ εἶναι ὄντως ἡ συμφέρουσα διὰ τὴν διαχείρισιν τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος. Νομίζω, ὅτι δὲν θὰ μειωθῇ τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε θὰ παραβλαφθοῦν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐκ μιᾶς τοιαύτης συζητήσεως ἐπὶ ζητημάτων, παγκοίνως γνωστῶν. Δυνάμεθα νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅσον θέλει χρονικὸν διάστημα, ἵνα καθορίσῃ τὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα ἐτόνισεν ἰδιαιτέρως, καὶ νὰ ἐπιτρέψῃ τὴν ἐντὸς τῶν ὁρίων αὐτῶν διαφώτισιν πρῶτον τῆς Βουλῆς καὶ δεύτερον τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου. Πρέπει ἐκ τῆς συζητήσεως ἐδῶ ταύτης νὰ προέλθῃ ἡ ἀλήθεια, ἵνα ἄρωμεν τὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι γίνονται εἰς τὰς τριόδους καὶ εἰς τὰ καφενεῖα καὶ εἰς τὰ γραφεῖα τῶν ἐφημερίδων, τῶν ἐμπαθῶς κομματιζομένων.

§106ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐκείνη ἡ μερίς, τὴν ὁποίαν ὑπονοεῖτε, ἔχει, ὡς γνώμονα, τὸ «οὐ μὲ πείσεις κἄν μὲ πείσῃς».

§107Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Οὐδεὶς ἰατρὸς παραιτεῖται τῆς θεραπείας ἀσθενοῦς, ἔστω καὶ ἄν διαγνώσῃ, ὅτι ὁ ἀσθενὴς εἶναι ἑτοιμοθάνατος. Ἔχομεν χρέος καὶ τὸν πλέον δύστροπον χαρακτῆρα νὰ τὸν πείσωμεν, ὅτι ἔχει ἄδικον. Δὲν λέγω, ὅτι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι θὰ τοὺς μεταστρέψωμεν καὶ θὰ τοὺς προσηλυτίσωμεν εἰς τὴν γνώμην μας. Ὁ καθεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἔχῃ τὴν γνώμην του, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίζητε, ὅτι ἡ τοιαύτη διάκρισις γνωμῶν ἐντὸς τοῦ ἔθνους ἡμῶν, ἔφερεν ἀρκετὴν μείωσιν εἰς τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν ἠνάγκασεν, ἑκοῦσαν, ἄκουσαν, νὰ ἐπιστρατεύσῃ καὶ τὸ ἀνεύθυνον Στέμμα εἰς ἐπικουρίαν της.

§108Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ φρονῶ, ὅτι ὀρθῶς ὁμιλεῖτε, καλὸν εἶναι νὰ εὐρύνητε σεῖς ὁ ἴδιος τὸ θέμα τῆς συζητήσεως.

§109Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν τὸ ἐπιθυμῶ, διότι δὲν θέλω νὰ προσκρούσω εἰς σημεῖα, τὰ ὁποῖα αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐθεώρει, ὅτι εἶναι ἀσύμφορον νὰ συζητηθῶσι. Δι’ αὐτό, λέγω, ὅτι δὲν ἐπείγει ἀπόψε ἡ συζήτησις. Δὲν ἔπεσεν ἡ ζάκχαρις εἰς τὸ νερό. Δυνάμεθα νὰ δώσωμεν καιρὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γραπτῶν δηλώσεων, ὁρίσῃ τὰ σημεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο νὰ γίνῃ μία ψύχραιμος καὶ ἤρεμος συζήτησις ἐδῶ, εἰς τὴν Βουλήν, ἄνευ ἐξάρσεων ποιητικῶν καὶ λυρισμῶν, ἵνα διαφωτίσωμεν ἑαυτοὺς καὶ ἀλλήλους, καὶ ἵνα, διὰ τῆς διεξαχθησομένης ἐνταῦθα συζητήσεως καὶ διὰ τοῦ τύπου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος θὰ θελήσῃ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν γενησομένην συζήτησιν, διαφωτισθῇ καὶ τὸ λοιπὸν μέρος τοῦ Ἔθνους.

§110Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ σημεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ γίνῃ ἡ συζήτησις, τὰ ἔχετε ἤδη ἐκ τῶν λόγων τῆς Α. Μεγαλειότητος, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐπαρκέστατοι, ἵνα χρησιμεύσωσιν, ὡς βάσις, εὐρυτάτης συζητήσεως. Εἶναι τόσον ἁδροὶ καὶ τόσον εἰλικρινεῖς οἱ λόγοι τῆς Α. Μ., ὥστε, ὑποθέτω, ὅτι, ἐπ’ αὐτῶν καὶ μόνων στηριζόμενοι οἱ ῥήτορες, θὰ δυνηθῶσι νὰ διαφωτίσωσι τὴν κοινὴν γνώμην. Ὥστε δὲν ἔχετε παρὰ καὶ ὑμεῖς νὰ εὑρύνητε τὸ θέμα σας.

§111Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς Δικαιοσύνης καὶ Συγκοινωνίας). Ὀφείλω νὰ προβῶ εἰς τὴν δήλωσιν, ὅτι ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λέγονται ἐνταῦθα περὶ τῶν λόγων τοῦ Βασιλέως, βεβαίως, δὲν ἔχουσι τὸν τόπον των. Ἡ Κυβέρνησις, πρόθυμος νὰ ἀναλάβῃ, κατὰ πᾶσαν στιγμήν, ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην, δὲν δύναται νὰ ἀνεχθῇ, ὅπως ἐξακολουθήσῃ ἐνταῦθα συζήτησις εἰς βάρος τοῦ ἀνευθύνου ἐκ τοῦ Συντάγματος. Ὁ Βασιλεὺς ὁμιλεῖ καὶ ὁμιλεῖ καὶ πρὸς τὴν Βουλήν. Ὁ Βασιλεὺς δὲ, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐθίγοντο τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Χώρας, ἐπὶ τῆς ὁποίας βασιλεύει καὶ τὴν ὁποίαν ἐδιπλασίασε διὰ τῆς σπάθης του, δὲν ἠδύνατο νὰ σιγήσῃ. Εἶχε, φρονῶ, τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ὑψώσῃ φωνὴν ὑπὲρ αὐτῶν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων καὶ τοῦτο ἔπραξε, τῆς Κυβερνήσεως ἀναλαβούσης πάσας τὰς εὐθύνας, αἱ ὁποῖαι ἀπορρέουσιν ἐκ τῶν δηλώσεων αὐτοῦ.

§112Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ὡμίλησα ἐγὼ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον περὶ τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος.

§113Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Δὲν λέγω, ὅτι ὡμιλήσατε σεῖς. Σᾶς διέκοψα, διότι ὤφειλον νὰ ἐκδηλώσω τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ἀπαντῶν εἰς τὸν διακόψαντα ὑμᾶς. Δι’ αὐτὸ καὶ σᾶς ἐζήτησα συγγνώμην. Δὲν ἐνόουν ὑμᾶς.

§114Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Συνοψίζω, λοιπόν, τὴν γνώμην μου, ὡς ἑξῆς: Ἐφόσον αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, μόνη της, διὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου αὐτῆς, λέγει, ὅτι ὑπάρχει παραγνώρισις τῆς ἑλληνικῆς εἰλικρινείας ἐκ μέρους τῆς μιᾶς μερίδος τῶν ἐμπολέμων Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ λέγει, ὅτι εἰς αὐτὰς τὰς παρεννοήσεις ὀφείλονται αἱ σημεριναὶ πιέσεις καὶ αἱ ἀναμενόμεναι μείζονες πιέσεις, καὶ ἐφόσον ἔχομεν τὰς ἐπιπροσθέτους δηλώσεις ἑτέρου ἀξιοτίμου μέλους τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ἑλληνικὴ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος δὲν εἶναι κατ’ ἀνάγκην διαρκὴς καὶ ἀμετάβλητος, ἀλλ’ ὅτι εἶναι μᾶλλον καιροσκοπική, καὶ ὅτι, ἅμα τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα τὸ ἀπαιτήσουν, εἶνε δυνατὸν νὰ τὴν μετατρέψωμεν εἰς δρᾶσιν, καὶ ἐφόσον, ἐγκαταλείποντες τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, πρόκειται, κατὰ πᾶσαν πιθανότητα, ἢ μᾶλλον βεβαιότητα, νὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὸ πλευρὸν αὐτῶν ἀκριβῶς τῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν εἰς βάρος μας παρεννοήσεις τοιαύτας, νομίζω, ὅτι ἔχομεν συμφέρον, ἵνα αἱ παρεννοήσεις αὗται ἀρθῶσι καὶ δὲν εὑρίσκω, ὅτι πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν δύναται νὰ ὑπάρξῃ καλλίτερον ἔδαφος, ἀπὸ τοῦτο, εἰς τὸ ὁποῖον τώρα συζητοῦμεν... (Χειροκροτήματα).

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Αἰγιαλείδης.

§116Κ. ΑΙΓΙΑΛΕΙΔΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον, Κύριοι, καθ’ ὃν χρόνον ἠγόρευεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Ψαρῶν, φρονῶν ὅτι πολλὰ ἐκ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντων δὲν ἔπρεπε νὰ λεχθῶσι. Καὶ ἀναγνωρίζω, ὅτι ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπῆρξεν ἡ προσήκουσα ἀπάντησις καὶ ἔπρεπε νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὴν περαιτέρω συζήτησιν. Ἡ ἐπακολουθήσασα ὅμως δευτερολογία ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ψαρῶν καὶ τὰ λεχθέντα ὑπὸ ἄλλων συναδέλφων μὲ ἔκαμον νὰ μὴ παραιτηθῶ τοῦ λόγου, κολακευόμενος νὰ πιστεύω, ὅτι δὲν θὰ θεωρηθῶσιν ὡς περιττὰ καὶ μάταια τὰ ὅσα θὰ εἴπω. Τὰ θέματα ἐπὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐπ’ ἀφορμῇ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, εἰσὶ δύο, τὸ μὲν ἡ διαχείρισις τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, τὸ δὲ ἡ συνταγματικὴ ἢ μὴ συγκρότησις αὐτῆς. Καὶ εἶδον μετ’ εὐχαριστήσεως, ὅτι εἶναι σύμφωνος καὶ ἐπιδοκιμάζει τὴν πολιτικήν, ἥν ἀκολουθεῖ ἡ Κυβ)σις, πολιτικήν, τὴν ὁποίαν σύμπας ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἐπιδοκιμάζει καὶ ἀποδέχεται, ὡς ἀπέδειξε καὶ κατὰ τὰς ἄρτι διεξαχθείσας ἐκλογάς, καὶ εἰς τὰς κατὰ Μάϊον. Ἀλλ’ ἐνῷ ἐπιδοκιμάζει ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, κατέκρινεν ὡς ἀδεξίαν τὴν διαχείρισιν αὐτῆς, ἰσχυρισθείς, ὅτι ἐκ τῆς ἀδεξίας διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος ἐγεννήθησαν παρεξηγήσεις καὶ προέκυψαν ὑποψίαι ἐπακόλουθα, τῶν ὁποίων εἶνε, ὡς εἶπε, πάντα τὰ καθ’ ἡμῶν γενόμενα, πᾶσαι αἱ κατὰ τῆς Πατρίδος ἡμῶν πιέσεις. Καὶ λέγων ταῦτα, ἀνέφερε λεπτομερείας, ἐξ ἰδίων αὑτοῦ πληροφοριῶν, καὶ προεκλήθη ἀτέρμων συζήτησις, καθ’ ὃν χρόνον ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ προέλθῃ εἰς περισσοτέρας ἐξηγήσεις καὶ δὲν ἀποδέχεται τὴν συζήτησιν, δεσμευομένη ὑπὸ τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος.

§117Γ. ΠΩΠ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν ἐξήγησιν; Εἰς τὰς δηλώσεις της, τὰς ἀναγνωσθείσας ὑπὸ τοῦ Προέδρου αὐτῆς, ἡ Κυβέρνησις εἶπεν, ὅτι ὑπάρχει παραγνώρισις τῆς εἰλικρινείας της. Ἠθέλησα νὰ ἑρμηνεύσω εἰς τὴν Βουλὴν πόθεν ἡ παραγνώρισις.

§118Κ. ΑΙΓΙΑΛΕΙΔΗΣ. Ἂν δὲν ἐβιάζεσθε, δὲν θὰ ὑπεβάλλεσθε εἰς τὴν ἐνόχλησιν νὰ μὲ διακόψητε. Ἀλλ’ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ τοῦ λόγου εὑρισκόμενος, κ. Βουλευταί, δὲν θέλω ἐκταθῆ, διὰ νὰ καταδείξω πόσον ἄστοχος καὶ μὴ σκόπιμος ὑπῆρξεν ἡ πρόθεσις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ψαρῶν νὰ ἑρμηνεύσῃ, ὡς λέγει, πόθεν αἱ παρεξηγήσεις καὶ πόσον ἄκαιρος ἡ ἐπακολουθήσασα συζήτησις. Λέγω μόνον, ὅτι, ἐὰν, προκειμένου περὶ θεμάτων, οἷον τὸ περὶ οὗ ἡ συζήτησις, ἐπὶ θεμάτων ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ἀνετρέχομεν εἰς τὸ παρελθόν, χρήσιμα καὶ ὠφέλιμα θὰ ἠντλοῦμεν διδάγματα, περὶ τῆς τηρητέας στάσεως καὶ πορείας ἡμῶν, διότι θὰ ἐβλέπομεν πῶς ἄλλοι σοφώτεροι καὶ ἐμπειρότεροι ἡμῶν ἐπολιτεύοντο καὶ πῶς ἐσκέπτοντο ἐν ὁμοίαις περιστάσεσιν. Ὁ πολὺς Τρικούπης, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ λεχθῇ, ὅτι δὲν ἦτο ὁ κοινοβουλευτικώτερος ὅλων, ἀλλὰ πρὸ παντός, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ ἀρνηθῇ τις, ὅτι δὲν ἦτο ἐξ ἐκείνων τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ ὑποδουλώσωσι τὴν γνώμην των καὶ νὰ ἄγωνται ὡς πρόβατα — μεταχειρίζομαι τὴν φράσιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ — ἀκολουθοῦντα τὰς Κυβερνήσεις καὶ ὅταν αὗται συγκροτοῦνται ἀπὸ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀπολαμβάνουν τῆς ἐμπιστοσύνης του, ὁ μακαρίτης, λέγω, Τρικούπης, ἐπανερχόμενος κατὰ τὸ 1885 ἐκ Λονδίνου καὶ προσφωνῶν ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τὸν Ἀθηναϊκὸν λαόν, ὁ ὁποῖος, συνταραχθεὶς μετὰ σύμπαντος τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἐπὶ τῇ καταλήψει τῆς Φιλιππουπόλεως ὑπὸ τῶν Βουλγάρων, μετ’ ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτὸν ἀπέβλεψε, ταῦτα τὰ σοφὰ ἔλεγεν εἰς τοὺς κυβερνῶντας, ἦτο δὲ τότε Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν Θ. Δηλιγιάννην. «Ὀφείλομεν ἀνεπιφύλακτον ἀρωγήν..... πρωτίστη δ’ ἀρωγὴ εἶναι ἡ πάνδημος ἀναγνώρισις, ὅτι εἰς αὐτοὺς προσήκει νὰ ἡγῶνται, εἰς αὐτοὺς ἀνῆκε ἀποκλειστικῶς ἡ διαρρύθμισις τοῦ τρόπου καὶ τοῦ χρόνου τῆς ἐνεργείας». Καὶ ἔλεγε ταῦτα ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης, ἐνῷ γνωστὸν ἦτο ὁποίαν γνώμην εἶχε περὶ τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν προσώπων, ἡ ὁποία διεχειρίζετο τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Χώρας. Ἔλεγε δὲ ταῦτα ὁ πολιτικώτατος ἐκεῖνος ἀνήρ, ὁρμώμενος ἀπὸ μιᾶς κεφαλαιώδους ἀρχῆς, ἀπὸ μιᾶς ἐθνικωτάτης ἰδέας, ὅτι, προκειμένου περὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, εἶναι χρήσιμον, εἶναι ἐπιβεβλημένον, πρὸς ὀρθὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν, ὅπως καὶ ἡ πρωτοβουλία, καὶ πᾶσα συνδρομὴ παρέχηται εἰς τοὺς κατὰ νόμους συγκροτοῦντας τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας, οὐ μόνον, διότι κάτοχος αὕτη τῶν στοιχείων καὶ πληροφοριῶν, τῶν ὁποίων στεροῦνται οἱ ἐκτὸς αὐτῆς, εἶναι εἰς κρείσσονα θέσιν νὰ κανονίζῃ τὰς ἐνεργείας της, ἀλλὰ καὶ ὅπως ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος, ἐκπροσωπούμενον διὰ τῆς Βουλῆς, παρουσιάζεται συνηνωμένον, ἐνισχύον τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὄχι διαιρούμενον εἰς κόμματα. «Οἱοιδήποτε, προσέθετε, ἂν ὦσιν οἱ κεκλημένοι εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας, ὀφείλομεν αὐτοῖς ἀμέριστον σύμπραξιν ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ σκοποῦ, ὡσὰν νὰ ἦσαν προϊὸν τῆς ἰδίας ἑκάστου ἡμῶν ἐκλογῆς, διότι μόνον, διὰ τοιαύτης ἐνεργείας, πραγματοποιοῦνται αἱ ἐθνικαὶ ὑποχρεώσεις ἐλευθέρων λαῶν». Διότι ἐγνώριζεν ὁ πατριωτικώτατος ἐκεῖνος ἀνήρ, ὅτι ἡ διαίρεσις τοῦ Ἔθνους ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς ζητήμασιν εἴτε ἐντεῦθεν, εἴτε ἄλλοθεν ἐκδηλουμένη, ἐξασθενεῖ τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀποτελεῖ κίνδυνον κατὰ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ὁ κίνδυνος, λοιπόν, κ. Συνάδελφε, δὲν ἔγκειται εἰς τὴν κακήν, ὡς νομίζετε, διαχείρισιν τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, ἀλλ’ ἔγκειται ἐν τῷ διχασμῷ τοῦ ἔθνους περὶ τῆς τηρητέας πολιτικῆς καὶ ἐν τῷ διχασμῷ τῆς γνώμης περὶ τοῦ τόπου τῆς διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς, ἣν ἐνστερνίσθη τὸ ἔθνος καὶ ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις. Ὅταν ἐγένετο τὸ πασίγνωστον ἐκεῖνο ἐπεισόδιον τοῦ Ρούμπωλδ, ἐγεννήθη ἡ ὑπόνοια καὶ εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς τότε Κυβερνήσεως ἐσχηματίσθη γνώμη, ὅτι ἐπέκειντο βίαια πιεστικὰ μέτρα κατὰ τῆς Ἑλλάδος ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἧς ἀντιπρόσωπος ἦτο ὁ Ρούμπωλδ. Ἀλλ’ ἐγνώσθη τὸ ἐπεισόδιον ἐκεῖνο, ἐξηγέρθη ὁ ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἀπέναντι τῆς ἐξεγερθείσης κοινῆς γνώμης συσώμου καὶ ἀδιακρίτως κομμάτων, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις εἰς οὐδὲν προέβη διάβημα, καὶ μόνον, ὅταν μετὰ μῆνας, ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις ἐκήρυξεν, ὅτι ἦτο καιρὸς νὰ ἀποστρατευθῶμεν, τότε καὶ μόνον, παρουσιασθείσης διχογνωμίας εἰς τὴν Χώραν, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις εἰσηγήθη τὰ μέτρα, τὰ πιεστικά, καὶ ἐγένετο ὁ ναυτικὸς ἀποκλεισμός. Ἀλλὰ καὶ ὅταν, κατὰ παρελθόντα Φεβρουάριον, ἐδημοσιεύθη, διὰ τῶν ἐφημερίδων, ἡ ἀνακοίνωσις ἐκείνη τοῦ Ἄγγλου Ναυάρχου περὶ νηοψιῶν, καὶ σύσσωμος ἡ κοινὴ γνώμη, ἐν ὁμοφωνίᾳ, ἐξηγέρθη, εἴδετε καὶ ἐνθυμεῖσθε μετὰ πόσης προσπαθείας οἱ ὑπάλληλοι τῆς Ἀγγλικῆς Πρεσβείας ἠγωνίσθησαν νὰ ἀπορρίψωσι τὴν εὐθύνην, λέγοντες, ὅτι τοῦτο ἐγένετο ἐκ πρωτοβουλίας τοῦ ναυάρχου, ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Πρεσβείας, ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ μήπως, ὅταν πρὸ μικροῦ ἐγένετο ἡ πρώτη σύλληψις ἑλληνικῶν πλοίων καὶ ὡδηγήθησαν ταῦτα εἰς Μάλταν, δὲν ἔσπευσεν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις νὰ δικαιολογηθῇ, νὰ ἀπαρνηθῇ τὰς πράξεις τοῦ στόλου της, ἀντιληφθεῖσα τὴν γεννηθεῖσαν δυσφορίαν, καὶ δὲν εἴδομεν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν αὐτῆς, λέγοντα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν μέτρον διέταξε καὶ οὐδὲν πλοῖον κατεκρατήθη; Τοιαύτην ἐπίδρασιν, Κύριοι Βουλευταί, εἶχε καὶ ἔχει ἡ ὁμοφωνία ἑνὸς ἔθνους καὶ ἡ ἐξέγερσις ἑνὸς λαοῦ ἡνωμένου κατὰ τῆς ἐνεργείας τῶν ξένων καὶ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐπιβολὰς κατὰ τῶν δικαιωμάτων καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτῶν. Καὶ βεβαίως, ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἀποδοκιμάζει τὰς κατ’ αὐτοῦ ἐπιβολὰς καὶ δυσφορεῖ καὶ ἀγανακτεῖ δι’ ὅσα ἐμελετήθησαν καὶ δι’ ὅσα ἐγένοντο πιεστικὰ μέτρα κατὰ τοῦ Κράτους. Οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι εἶναι πιθανὸν νὰ ὑπῆρξαν καί τινες, — ἐγὼ δὲ λέγω καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν ὑπῆρξαν, — οἱ ὁποῖοι νὰ ἐδείχθησαν ἐπιχαίροντες ἢ καὶ ἁπλῶς ἀδιαφοροῦντες, αὐτοὶ δὲν εἶναι Ἕλληνες, οὔτε τὴν ὑπηκοότητα, οὔτε τὴν ἐθνικότητα. Τὴν δυσφορίαν καὶ ἀγανάκτησιν ταύτην σύσσωμος ἐξεδήλωσε καὶ ἡ Βουλή, κατὰ τὴν συνεδρίασιν ταύτην, διερμηνεύουσα τὰ αἰσθήματα τοῦ ἔθνους, ἐπροθυμοποιήθη δὲ νὰ ἐκδηλώσῃ καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, συσσωρεύων κατὰ τῶν πιέσεων τῶν Δυνάμεων ὅλα τὰ κοσμητικὰ ἐπίθετα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα παρέχει ἡ πλουσία εἰς χαρακτηρισμοὺς ἑλληνικὴ γλῶσσα, πλὴν ταῦτα λέγων, κατέκρινε συνάμα τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος καὶ νὰ συμπεράνῃ ὅτι τὰ γινόμενα εἶναι συνέπεια τῆς ἀδεξιότητος τῆς Κυβερνήσεως, ἀφήνων οὕτω νὰ νοηθῇ, ὅτι δὲν εἶναι ἀδικαιολόγητοι αἱ σύμμαχοι Δυνάμεις, δι’ ὅσα πράττουν. Ἀλλ’ ὅταν ἐρχόμεθα ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος καὶ παρέχομεν ἐπιχειρήματα πρὸς δικαιολογίαν εἰς τοὺς ξένους, δι’ ὅσα καθ’ ἡμῶν πράττουσι, τί θέλετε νὰ κάμωσιν οὗτοι, καὶ τί ἀναμένετε πλέον; Ποῦ εἶναι πλέον ἡ ἐμφάνισις τοῦ Ἔθνους ἡνωμένου καὶ ἀδιαιρέτου κατὰ τῆς αὐθαιρεσίας τῶν ἰσχυρῶν καὶ πῶς συμβιβάζεται ἡ ἀγανάκτησις, τὴν ὁποίαν ἐκδηλοῖτε, κ. Συνάδελφε ἐκ Ψαρῶν, διὰ τὰς κατὰ τῆς Πατρίδος μας ὕβρεις, ὅταν οὕτω προφρόνως παρέχητε δικαιολογήματα εἰς αὐτούς; Εἶπον ἄλλοι τινές, ὅτι πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἄρωμεν τὰς παρεξηγήσεις, πρέπει νὰ πείσωμεν τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, ὅτι τὸ ἔθνος εἶναι σύμφωνον εἰς τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀκολουθουμένην πολιτικήν. Ἀλλὰ διὰ τίνος τρόπου; Ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ ἐξεδηλώθη ἐν διαστήματι ὀλίγων μηνῶν, κατὰ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον δίς. Ἐξεδηλώθη κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ Μαΐου καὶ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 6 Δεκεμβρίου. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἐρωτῶ πάντα εἰλικρινῆ καὶ μὴ ὑπὸ τοῦ πολιτικοῦ συμφέροντος τυφλούμενον, ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἡ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ Μαΐου δοθεῖσα πλειονοψηφία ὑπὲρ ἄλλης πολιτικῆς μερίδος, δὲν ἦτο ψῆφος κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ ψῆφος ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς μερίδος ἐκείνης; Διότι, ὄχι μόνον δὲν ἐτέθη τότε πρὸ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ζήτημα ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ καὶ πᾶσα προσπάθεια κατεβλήθη, ὅπως πεισθῇ ὁ ἑλληνικὸς λαός, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, καθόσον, ὡς ἔλεγον τότε, εἶχε παρέλθῃ ἡ εὐκαιρία. Προσέθετον δὲ μάλιστα, ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ὡμίλει, μετὰ τὰ ἐπακολουθήσαντα γεγονότα περὶ συμμετοχῆς εἰς τὴν ἐκστρατείαν τῶν Δαρδανελλίων καὶ ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, θὰ ἦτο ἄξιος νὰ περιβληθῇ τὸν ζουρλομανδύαν. Καὶ ὅταν, Κύριοι, κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ Δεκεμβρίου, ἔχομεν τὸ γεγονὸς τῆς ἀποχῆς, τὸ γεγονὸς τοῦ ὅτι δὲν ἐτόλμησαν νὰ ἐμφανισθῶσι πρὸ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ νὰ κατέλθωσιν εἰς τὰς ἐκλογὰς μὲ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἀλλ’ ἐφυγομάχησαν, κρυβέντες εἰς τὴν πρόφασιν τῆς ἀντισυνταγματικότητος, ὑπάρχει καταδηλωτέρα ἀπόδειξις περὶ τῆς γνώμης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία, ὅτι ἡ γνώμη του εἶναι ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, ἡ γνώμη, λέγω, τοῦ φορολογουμένου καὶ στρατευομένου λαοῦ καὶ ὄχι τῶν ἀπὸ πάσης γῆς δι’ ἓν παράσημον ἢ μίαν εὔνοιαν διεμπολούντων τὴν ἑλληνικὴν συνείδησίν των. (χειροκροτήματα). Ὅταν λοιπὸν τοιαῦται ὑπάρχουν ἀποδείξεις, πανηγυρικῶς ἐκδηλωθεῖσαι περὶ τῆς πολιτικῆς γνώμης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, τίνες ἄλλαι εἶναι ἱκαναὶ νὰ πείσωσι περὶ τούτου τοὺς ἐνδιαφερομένους, διὰ νὰ ἀρθῶσιν αἱ παρεξηγήσεις; Μὴ πλανώμεθα, Κύριοι. Ὅστις δὲν θέλει νὰ πεισθῇ, διότι δὲν τὸν συμφέρει, καὶ ὁλόκληρον τὸν ἥλιον ἂν θέσητε πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, θὰ κλείσῃ μὲν αὐτοὺς θαμβούμενος, ἀλλὰ θὰ λέγῃ, ὅτι εἶναι σκότος. Ἐν τῇ διεξαγωγῇ ὅμως τῆς συζητήσεως, συζητήσεως ἀκαίρου καὶ δυναμένης νὰ φέρῃ βλάβην εἰς τὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους, ἀνέμιξαν τινὲς καὶ τὸ ὄνομα τοῦ σεπτοῦ ἡμῶν Βασιλέως, καὶ ὡμίλησαν περὶ τῶν γνωστῶν δηλώσεων Αὐτοῦ. Ἀλλ’ αἱ γνῶμαι καὶ αἱ θεωρίαι, τὰς ὁποίας ὑπεστήριξαν οἱ ἀσχοληθέντες μὲ τὸ θέμα τοῦτο ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ἀναμφισβητήτως δὲν εἶναι ὀρθαί. Ὑποθέτω, ὅτι προῆλθον ἐκ παρανοήσεως τῶν συνταγματικῶν ἀρχῶν. Τὸ Σύνταγμα δὲν ἀπαγορεύει εἰς τὸν Βασιλέα νὰ ἔχῃ γνώμην περὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας καὶ νὰ ἐκδηλοῖ ταύτην, ἀλλὰ, ὁρίζον, ὅτι ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς Ὑπουργοὺς ἐξ ἄλλου δὲ καὶ τούτων δικαιουμένων νὰ παραιτῶνται, ὁσάκις ἔχουσι διαφέρουσαν γνώμην πρὸς τὴν βασιλικήν, σαφῶς ἀναγνωρίζει τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Βασιλέα νὰ ἔχῃ γνώμην ἰδίαν καὶ νὰ ἐκδηλοῖ ταύτην, διότι μόνον, ὁ ἔχων γνώμην ἰδίαν, δύναται νὰ διαφωνῇ, καὶ μόνον ὁ δικαιούμενος νὰ ἐκδηλοῖ γνώμην, ἔχει δικαίωμα νὰ καταλήγῃ εἰς ἀποφάσεις, οἵα ἡ περὶ παύσεως τῶν Ὑπουργῶν. Καὶ ταῦτα μὲν γενικῶς, προκειμένου περὶ παντὸς Βασιλέως ἐν συνταγματικῷ πολιτεύματι, οἷον τὸ ἡμέτερον. Εἰδικώτερον δὲ ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, ὁ εὐκλεῶς τῆς Χώρας ταύτης ἀνάσσων καὶ τὸν θρόνον Του ἐν τῇ καρδίᾳ τῶν Ἑλλήνων ἀσαλεύτως, διὰ τῶν μεγαλουργῶν ἔργων Του, θεμελιώσας, εἶχε τὸ δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ τὸ καθῆκον, ὡς ὀρθῶς εἶπεν ὁ σεβαστὸς κ. Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας, νὰ ὁμιλήσῃ ὡς ὡμίλησε, διότι, Αὐτὸς εἶναι ὁ ἐκπροσωπῶν ἐν τῷ ἔξω κόσμῳ τὸ Κράτος, Αὐτὸς εἶναι ὁ συμβολίζων τὴν ἐθνικὴν ἑνότητα, Αὐτὸς εἶναι ἡ ἐνσωμάτωσις ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, ἡ ἐνσάρκωσις τῶν ἐθνικῶν ὀνείρων καὶ Αὐτὸς ἦτο ὁ ἁρμοδιώτερος νὰ ἐκδηλώσῃ τὸν πόνον τοῦ Ἔθνους, δι’ ὅσα πρωτοφανῆ καὶ ἀνήκουστα ἐγένοντο, καὶ νὰ διαμαρτυρηθῇ πρός τε τοὺς ζῶντας καὶ πρὸς τοὺς μεταγενεστέρους διὰ τὴν καταπάτησιν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων Του. (χειροκροτήματα). Εἶναι δὲ ἐδῶ ἡ Κυβέρνησις, διὰ νὰ ζητηθῶσιν εὐθῦναι, ἐάν τις τυχὸν νομίζῃ, ὅτι ὑπάρχει ἀφορμὴ εὐθυνῶν, διότι ἐν συνταγματικῷ πολιτεύματι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία φέρει τὴν εὐθύνην δι’ ὅσα λέγει ὁ Βασιλεύς. Δὲν εἶναι ὀρθόν, δὲν εἶναι κοινοβουλευτικόν, νὰ ἀναμιγνύωμεν τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως εἰς τὰς πολιτικὰς συζητήσεις, ἀλλὰ συμφέρον ἐθνικὸν εἶναι νὰ μένῃ ἄθικτον τὸ γόητρον Αὐτοῦ, ὡς εἶναι ἱερὸν καὶ ἀπαραβίαστον τὸ πρόσωπόν Του. Ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, ἐπωφελήθη τῆς εὐκαιρίας, ἵνα καὶ τὸν τρόπον τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως κακίσῃ καὶ νὰ χαρακτηρίσῃ ὡς ἀντισυνταγματικόν. Ἀλλ’ ἐγώ, Κύριοι, δὲν γνωρίζω ἄλλο χαρακτηριστικώτερον τῆς συνταγματικότητος μιᾶς Κυβερνήσεως, ἢ τὸ ὅτι αὕτη ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος καὶ τῆς Βουλῆς. Οὐδ’ ἀναιρεῖ τὴν ἔννοιαν τῆς συνταγματικῆς ὑποστάσεως αὐτῆς, τὸ ὅτι τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα συγκροτοῦσιν αὐτὴν, εἶναι Ἀρχηγοὶ διαφόρων ἐν τῷ τόπῳ πολιτικῶν μερίδων. Σήμερον δὲν πρόκειται περὶ ἐσωτερικῆς πολιτικῆς· πρόκειται περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος, διὰ τὴν ὁποίαν δύο κεφαλαιώδεις ὑπάρχουσι διαιρέσεις: Ὑπάρχει ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος καὶ ἡ πολιτικὴ τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἡ πολιτικὴ τῆς συμμετοχῆς εἰς τὸν πόλεμον. Καὶ ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἀσπάζεται καὶ ἀκολουθεῖ τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν σύμπας ὁ ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῶν ἐκλογῶν ἐνέκρινε, δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνεται λόγος σοβαρὸς περὶ τοῦ ἄν οἱ συνιστῶντες τὴν Κυβέρνησιν εὑρίσκονται ἐν ὁμογνωμίᾳ. Εἰς ἐξαιρετικῶς ἐκτάκτους περιστάσεις δὲν εἶναι ἀσυνήθης, οὐδ’ ἐθεωρήθη ἀντισυνταγματική, ἡ κατὰ τοιοῦτον τρόπον συγκρότησις ἢ ἀνασυγκρότησις αὐτῆς εἶναι συνταγματική, ἐκ τοῦ ὅτι καὶ μόνον οἱ ἀποτελοῦντες αὐτὴν δὲν προέρχονται ἐκ τοῦ αὐτοῦ πολιτικοῦ κόμματος, διότι ἀπόδειξις ἡ σημερινὴ ἐν Ἀγγλίᾳ Κυβέρνησις καὶ ἡ ἐν Γαλλίᾳ τοιαύτη. Τοῦτο εἶνε καὶ τὸ παρ’ ἡμῖν σήμερον συμβαῖνον, διότι ὄντως κατ’ ἐξοχὴν κρίσιμοι καὶ ἐξαιρετικαί εἰσιν αἱ περιστάσεις, τὰς ὁποίας διέρχεται τὸ Ἔθνος. Τοῦτο δὲ ἐγένετο καὶ κατὰ τὸ 1878, ὅτε εἶχε σχηματισθῆ Κυβέρνησις ἐξ ὅλων τῶν Ἀρχηγῶν τῶν τότε κομμάτων, ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ ναυάρχου Κ. Κανάρη, μὴ ὄντος κἄν βουλευτοῦ, τοῦτο ἐπανελήφθη τῷ 1878, ὅτε εἶχε σχηματισθῆ Κυβέρνησις ἐξ ὅλων τῶν Ἀρχηδιότι ἐν Ἑλλάδι εἰς κρισίμους, ὡς σήμερον, περιστάσεις, καὶ προκειμένου περὶ ὑψίστων ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ ἀπέναντι τοῦ κινδύνου αὐτῶν, λησμονοῦνται αἱ ἐσωτερικαὶ διαιρέσεις, κόμματα δὲν ὑπάρχουσι πλέον, οὔτε ἐντὸς, οὔτε ἐκτὸς τοῦ κοινοβουλίου, ἀλλὰ πάντες συνενοῦνται εἰς ἕν, εἰς ἕν ἀποσκοποῦντες, εἰς τὴν σωτηρίαν τῆς Πατρίδος. Ἀφήσωμεν λοιπόν, Κύριοι, τὰς μεμψιμοιρίας καὶ ἂς παύσωμεν ζητοῦντες λεπτομερείας, ἃς παύσωμεν ἐπιμένοντες εἰς τὴν συζήτησιν, ὅταν ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ ταύτην, δυναμένην νὰ φέρῃ ζημίας. Ἀφήσωμεν τὴν πρωτοβουλίαν τῆς διαχειρίσεως τῆς πολιτικῆς εἰς τοὺς κυβερνῶντας, τῶν ὁποίων αἱ κεφαλαὶ ἐλευκάνθησαν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῆς Πατρίδος, οἱ ὁποῖοι, ἐκτὸς τῆς γνώσεως, τὴν ὁποίαν ἔχουσι περὶ τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων, ὡς ἐκ τῆς μακρᾶς πολιτείας των, ἔχουσιν ὡς ἐφόδιον καὶ τὴν πεῖραν ἐκ τῆς διαχειρίσεως αὐτῶν. (Χειροκροτήματα).

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσόπουλος.

§120Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ πολὺς πατριώτης, τὸν ὁποῖον τὰ Νέα Ψαρὰ εἶχον τὴν εὐφυΐαν νὰ ἀποστείλωσιν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ πάλιν, ἤλεγξε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὸν χειρισμὸν, τὸν ὁποῖον ἐποιήσατο τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος ἢ τῆς τηρήσεως αὐτῆς. Εἶναι φυσικὸν νὰ ζητῇ τις εὐθύνην, ὁπωσδήποτε διὰ συμφορὰς, τῶν ὁποίων παρίσταται μάρτυς. Ἀλλ’ ἐγώ, ὁ ὁποῖος δὲν θαυμάζω τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὁμολογῶ, ὅτι δὲν δύναμαι οὐδὲ καὶ νὰ αἰτιαθῶ αὐτὴν, ὅτι ὑπέστη τὸν κατακλυσμὸν, τὸν παρασύραντα τὸ ἡμισφαίριον, καὶ δὲν ἐσκέφθη νὰ ἀναπετάσῃ ὑπὲρ τὴν Ἑλλάδα σωτηρίως τὸ ἀλεξιβρόχιόν της! Ἄλλωστε, διὰ τὸν ἔλεγχον τοῦ χειρισμοῦ, ὃν ἐποιήσατο ἡ Κυβέρνησις, τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, ἐφόσον αὐτὴ ἡ ἰδία δὲν δύναται νὰ ἐξαναγκασθῇ ὑφ’ ἡμῶν νὰ προσκομίσῃ στοιχεῖα ἐρεύνης, οὐδὲ καὶ τὰ ἁδρώτερα κἄν, ἠθέλομεν, τὸ καθ’ ἡμᾶς, καταδικασθῆ νὰ ὁμιλήσωμεν ἐπὶ σφαλμάτων, ἁπλῶς ὑποθετικῶν. Καὶ ἀφ’ ἑτέρου, τοῦτο πρὸ πάντων. Ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἐκύρωσε, μόλις πρὸ ὀλίγου, διὰ τῆς ψήφου τῶν καλπῶν, καὶ ὄχι τῆς κληρωτίδος, τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, τουλάχιστον ἐν ταῖς γενικαῖς αὐτῆς γραμμαῖς. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς δὲ ἐκείνης, δηλαδὴ ἀπὸ ἑνὸς καὶ ἡμίσεος μηνός, ὁμολογῶ, τὸ κατ’ ἐμέ, δὲν γνωρίζω οὐδὲν σφάλμα αὐτῆς εἰδικώτερον καὶ νεώτερον τελεσθέν, ὅπερ νὰ ἔχω τὸ καθῆκον νὰ ἐπικρίνω. Καὶ ἕως οὗ τὸ νεώτερον τοῦτο σφάλμα ἀποκαλυφθῇ γενόμενον, ἂς ἴδωμεν καλλίτερον πῶς, ἀντὶ λόγων ἀποδοκιμασίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, θὰ εὑρίσκομεν ἐκ τῆς πεπονημένης ψυχῆς φθόγγους πικρίας καὶ ἀγανακτήσεως, δι’ ὅσα ἀνοσιουργήματα, δι’ ὅσα μαρτύρια ἡ τλήμων Ἑλλὰς ὑφίσταται ἐξ ἐθνῶν ἐνδόξων τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου. Ἀλλοίμονον! Ἡ εὐγενὴς καὶ ἱπποτικὴ ἑλληνικὴ λαλιὰ δὲν ἔχει λέξεις, ἐπαρκῶς ἀπαισίας, πρὸς ἔκφρασιν τοσοῦτο βαθέος ἀποτροπιασμοῦ, καὶ ἴσως τὰ ἑλληνικὰ χείλη νὰ ὤφειλον νὰ ἀναζητήσωσι πρὸς τηλικοῦτον λυρισμὸν ἀπὸ τῆς γλώσσης τῶν τυράννων ἡμῶν τοὺς τραχυτέρους λόγους διὰ τὰ ὦτα των. Διότι, πραγματικῶς, παρατηρήσατε τί ὑφιστάμεθα. Ὁποία κακοδαιμονία. Δὲν εἶναι μόνον τὸ ποσὸν τοῦ κακοῦ, εἶναι τοῦ κακοῦ τὸ εἶδος. Εἶναι ἡ λήθη τῶν νόμων τῆς εὐσχημοσύνης, τῆς πλέον τετριμμένης. Καταλαμβάνουσι τὸ μακρυνόν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ περισσότερον προσφιλές, Καστελλόρριζον, καλῶς ἐχόντων τῶν πραγμάτων. Καλῶς; Συγχωρεῖτε. Δὲν εἶναι ἡ προσήκουσα ἔκφρασις. Καταλαμβάνουσι τὸ Καστελλόρριζον, κακῶς ἐχόντων τῶν πραγμάτων. Τὸ δὲ κακῶς ἀναφέρεται αὐτὴν τὴν φορὰν εἰς τὸν χειρισμὸν, μάλιστα τὸν χειρισμὸν, τὸν ὁποῖον ἐποιήσατο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τῶν ζητημάτων τοῦ Καστελλορρίζου. Διότι αἱ διόπτραι αὐτῆς μέχρι Καστελλορρίζου δὲν εἶχον φθάσει. Διότι εἶχεν ἀγνοήσει τὴν σημασίαν τῆς νησῖδος ταύτης, τῆς μολαταῦτα κυρίας τοῦ Προσυρικοῦ πελάγους. Διότι εἶχον ἐπιτρέψει ἐπὶ μακρότατον χρόνον νὰ δημιουργηθῇ τοιαύτη ἀναρχία ἐν Καστελλορρίζῳ, ὥστε νὰ εὕρωσιν ἀφορμὴν αἱ καραδοκοῦσαι ξέναι Δυνάμεις, νὰ εὕρῃ ἀφορμὴν ἡ Γαλλία νὰ καταλάβῃ τὸν τόπον τὴν κατάλληλον στιγμήν, ὑπὸ τὴν δικαιολογίαν, τὴν διασαλπισθεῖσαν, ὅτι εἶχε περιέλθη οὗτος εἰς ἀναρχίαν, πλέον ἢ τοῦτο, ὅτι ἦτο τὸ Καστελλόρριζον ἡ ἀδέσποτος νησὶς τοῦ Ροβινσῶνος! Καὶ ἰδοὺ μία εὐθύνη τὴν φορὰν ταύτην σοβαρά, τὴν ὁποίαν ὑπέχει ἡ Κυβέρνησις καὶ τὴν ὁποίαν παρεῖδεν. Ἐὰν τὴν ἠμνήστευσα πρὸ ὀλίγου, τώρα τὴν ψέγω πικρῶς. Παρατηρήσατε μετὰ τοῦτο ἀλλαγοῦ, πρὸς ἄλλο μέρος τοῦ ὁρίζοντος, πῶς καταλαμβάνεται ἐξ ἀπίνης ἡ Κέρκυρα, τὴν ὁποίαν ἐπροστάτευσαν μολαταῦτα κοιναὶ τῶν παρασπόνδων Κρατῶν συνθῆκαι, ὑπογεγραμμέναι σαφῶς δι’ ὑπογραφῆς εὐδιακρίτου, σεσημασμέναι διὰ περισσῶν σφραγίδων βουλοκερίου. Καταλαμβάνουσι τὴν Κέρκυραν, καὶ διὰ τὴν κατάληψιν τῆς Κερκύρας προσάγουσι πρὸς τὴν φρουρὰν τῆς νήσου κείμενα γραπτά, λέγοντες ὅτι ἔχουσι συνεννοηθῆ μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ οὕτω περιάγουσι τὸν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ τῆς Κερκύρας, γενναῖον ἄνδρα, εἰς ἀληθὲς ψυχικὸν ἀδιέξοδον, μὴ γνωρίζοντα πραγματικῶς ἂν ὤφειλε νὰ δώσῃ πίστιν εἰς τοὺς λόγους ἀνδρῶν ὑπερόχων, ἀντιπροσωπευόντων πεπολιτισμένα Κράτη, ἢ ἂν ὤφειλε νὰ ἀμφιβάλῃ περὶ τῆς πατριωτικῆς εὐσταθείας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία θὰ προήρχετο, ἡ ὁποία θὰ κατήντα εἰς τὸ ἔγκλημα τοῦ νὰ ἐπιτρέψῃ, αὐτὴ ἡ ἰδία, εἰς τὰς ξένας Δυνάμεις νὰ καταλάβωσι διὰ τοῦ στρατοῦ των χώραν ἑλληνικήν. Τὴν κατέλαβον ἐν τούτοις, διϊσχυριζόμεναι, ὅτι ἡ συμφωνία ἦτο, ὡς πρὸς τοῦτο, πλήρης μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐπαναλαμβάνουσι τὸ πραξικόπημα, τὸ ἐλεεινόν, καὶ πάλιν εἰς τὸ Καράμπουρνου. Εἰσέρχονται δι’ ἀπάτης, οὐχὶ ἐν κοιλίᾳ Δουρείου ἵππου, ἀλλά, κομίζοντες χαρτιὰ γεγραμμένα, προσβάλλοντες καὶ πάλιν τὴν αὐτὴν ἐπιτυχῆ ἀνακρίβειαν, ὅτι εἶχον συνεννοηθῆ μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὴν παράδοσιν τοῦ φρουρίου. Οὕτως ἀπὸ ἀπάτης εἰς ἀπάτην καὶ ἀπὸ ἀνουσιουργήματος εἰς ἀνοσιούργημα, ἀπὸ τοῦ Καστελλορρίζου εἰς τὴν Κέρκυραν, καταλήγουσιν εἰς τὸ νὰ ἐκδιώξωσι κακὴν κακῶς τὴν μάρτυρα φρουρὰν τοῦ Καραμπουρνοῦ. Ἡ Ἀγγλογαλλικὴ ἱστορία ἔχει ἀληθῶς ἡρωϊκωτέρας σελίδας.... Καταλαμβάνουσι τὰς νήσους. Ἡ διὰ τοῦτο εὐθύνη ἡμῶν δὲν δύναται βεβαίως νὰ πέσῃ ἐπὶ τὴν σημερινὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἐτελέσθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν αὐτῆς. Καταλαμβάνουσι τὴν Τένεδον, καταλαμβάνουσι τὴν Ἴμβρον, τὸ Γουνί, εἶχον καταλάβει πρὶν τὴν Λῆμνον. Αἱ ἑλληνικαὶ νῆσοι τρέχουσιν εἰς τὰ δάκτυλά των, ὡς οἱ κόμβοι τοῦ κομβολογίου!... Ἐπὶ τέλους, ἀπειλοῦσι τὸν Βόλον, θέλουσι νὰ κλείσωσι τὴν ἔξοδον τοῦ Παγασητικοῦ, ἀπειλοῦσι τὸ Τσάγεζι, τὸ Γιδά, τὴν Στυλίδα, ἀπειλοῦσιν ἀκόμη καὶ τὴν Σκάλαν τοῦ Ὠρωποῦ, ἀπειλοῦσι τὸν Πειραιᾶ, ἐπίσης. Πῶς οὔ; Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ὡμολόγησε, διὰ τοῦ στόματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἡ κλῖμαξ τῶν συμφορῶν διὰ τὴν Ἑλλάδα εἶνε ἀνιοῦσα; Ὀφείλει τις λοιπόν, χωρὶς ἴσως νὰ λανθάνηται, νὰ προΐδῃ καὶ τὸ κακὸν τοῦτο, τὸ ὑπέρτατον, ὅτι καὶ ὁ Πειραιεύς, ἴσως, ἀκόμη θὰ καταληφθῇ, ἵνα καὶ ἡ πρωτεύουσα ζωσθῇ. Καὶ ἐνῷ αἱ γαῖαι ἡμῶν καταλιμπάνονται, δημεύονται, ἐν ταὐτῷ καὶ αἱ τροφαὶ ἡμῶν, μετρεῖται ἡμῖν τὸ σιτηρέσιον. Εἴμεθα ὑπότροφοι τῆς Ἀγγλίας! Ἰδοὺ τὰ κακὰ, διὰ τὰ ὁποῖα θὰ συνεχωρεῖτο, εἶπον, ἡ οἰμωγὴ καὶ πεπυρακτωμένη κατάρα. Ἀλλ’ εἴμεθα Ἕλληνες. Γένος προαιώνιον καὶ ὑπομονητικόν. Συνηθίσαμεν ἀπὸ πολλῶν χιλιάδων ἐτῶν εἰς τὸ ταλαιπωρεῖσθαι. Λοιπόν. Μακροθυμήσωμεν! Πραγματικῶς, ἀτενίσωμεν μακροθύμως τοὺς εἰσελαύνοντας ἐκμεταλλευτὰς ἡμῶν. Πῶς ἄλλως; Ἔρχονται εἰς τὸν τόπον ἡμῶν, οὐχὶ ἵνα τὸν κατακτήσωσιν, ἀλλ’ ἵνα ζητήσωσιν ἄσυλον καὶ σωτηρίαν εἰς τὰς πεδιάδας καὶ τὰς φάραγγας τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν σκιὰν τῶν ἑλληνικῶν ὀρέων καὶ τοὺς κόλπους τῶν ἑλληνικῶν αἰγιαλῶν, διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ὁποίων ἔχυσαν καὶ αὐτοί ποτε τὸ αἷμά των. Μάχονται εἰς τὴν Μακεδονίαν, ἵνα σωθῶσιν εἰς τὴν Αἴγυπτον, εἰς τὸν Λίβανον, εἰς τὴν Συρίαν, εἰς τὸν Περσικὸν Κόλπον. Δὲν ἔχομεν λέξεις, ἵνα ἐπαρκῶς ἀγανακτήσωμεν, ὅτι κατεπάτησαν χώρας ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ δὲν ἔχομεν λέξεις, ἵνα ἐκφράσωμεν τὸν οἶκτον ἡμῶν πρὸς ἀρχαίους εὐεργέτας καὶ προστάτας, ὅτι ἐζήτησαν κρησφύγετον εἰς τὴν Πατρίδα ἡμῶν. Χρειάζεται οἶκτος, ὅταν πνίστρια εἶναι ἡ Ἀγγλία. Αἰσθάνεταί τις θλῖψιν, διὰ τὴν πατρίδα τοῦ Γεωργίου Κάνιγγος. Ποῖος δὲ δύναται νὰ καταρασθῇ τὴν Γαλλίαν; Τὴν Γαλλίαν, τὴν συγκλαύσασαν, τὴν συμπονέσασαν, τὴν μοχθήσασαν, τὴν αἱματωθεῖσαν διὰ τὴν Ἑλλάδα, τὴν περισώσασαν τὸ ἀρχαῖον ἑλληνικὸν κάλλος καὶ τὸ πνεῦμα; Τὴν Γαλλίαν, τὸ ἔθνος, τὸ ἴσον πρὸς ἡμᾶς!... Ὀφείλομεν τοσαῦτα καὶ τόσα πρὸς αὐτήν, ὅσα οὐδεμία καρδία, οὐδεμία διάνοια ἑλληνική, ἐφόσον ὁ ἥλιος θὰ λάμπῃ ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος, οὐδεμία διάνοια θὰ λησμονήσῃ ποτέ. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Μέγας Αὐτοκράτωρ τῶν Γερμανῶν, ὅστις εἶναι ἐν ταὐτῷ Μέγας ἱππότης, διῃσθάνθη ὅτι συνευχόμεθα οἱ Ἕλληνες ὑπὸ τῶν δεσμῶν τῆς πρὸς ἱστορικοὺς εὐεργέτας εὐγνωμοσύνης, ἐὰν ὑφιστάμεθα μετὰ σιγηρᾶς ὀδύνης τὰς ἐπελάσεις αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο, ἐν τῷ μεγαλείῳ τῆς ψυχῆς του, δὲν ἀντεξεδικήθη τὴν Ἑλλάδα, ὅτε αὕτη κατέλυσε, κατὰ τῆς Γερμανίας, τὰ διεθνῆ νόμιμα καὶ ἀφῆκεν ἄνευ ἀντιδράσεως νὰ μετατραπῇ ἡ Μακεδονικὴ γῆ καὶ αἱ ἑλληνικαὶ νῆσοι εἰς ἔδαφος πολέμου. Ἀλλὰ τώρα, ἡμεῖς, οἵτινες ζητοῦμεν τοὺς ὑπευθύνους τῶν νωπῶν συμφορῶν εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Κυβερνήσεις, ἃς ἴδωμεν μὴ ὀφείλομεν νὰ ἀποδώσωμεν τὰς συμφορὰς αὐτὰς ὀλίγον καὶ εἰς τὸν δημιουργὸν τῆς Ἑλλάδος, τὸν Ὕψιστον, ὁ ὁποῖος τὴν ἐμαρτύρησεν, ἐπειδὴ τὴν ἠγάπησε, καὶ τὴν ἐτοποθέτησεν εἰς τὸ μέρος τῆς γῆς, τὸ περισσότερον περιμάχητον καὶ κινδυνῶδες. Ὑπῆρξεν ἡ γωνία αὕτη ὑπὸ τὸν ὡραιότατον οὐρανὸν τοῦ κόσμου, χώρα ἡδονῆς, ἀλλὰ καὶ μαρτυρίου δι’ ὅλους τοὺς λαούς, οἵτινες τὴν κατώκησαν, καὶ πρὶν ἢ ἀκόμη ἔλθωσιν ἐπ’ αὐτῆς ὅσοι ὠνομάσθησαν ἔπειτα Ἕλληνες. Ἡ Ἑλλάς, τὶς δὲν τὸ ἠξεύρει, ἐκτείνεται, κατέχει καὶ οἰκειοποιεῖται τὸ μέρος τῆς γῆς καὶ τὰ πελάγη, τὰ ὁποῖα, αὐτὰ καὶ ὄχι ἄλλα, ἀποτελοῦσι τὸ κέντρον τοῦ κόσμου. Περισσότερον, παρὰ τὸ κέντρον τοῦ κόσμου, ἡ Ἑλλὰς εἶναι τὸ μέγα σταυροδρόμιον αὐτοῦ. Εὑρίσκεται εἰς τὸ μέσον τῆς γῆς, διὰ τοῦ ὁποίου διέρχονται ἀκριβῶς ὅλαι αἱ ὁδοὶ τῆς ἀνθρωπίνης συγκοινωνίας. Τουλάχιστον αἱ μεταξὺ τεσσάρων Ἠπείρων, Εὐρώπης, Ἀσίας, Ἀφρικῆς, Ὠκεανίας. Πρέπει νὰ τὸ ἐνθυμηθῶμεν; Τὸ κέντρον ἦτο εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἤδη ἀπὸ τῆς ἀρχαιότητος. Ἡ συγκοινωνία τοῦ Αἰγαίου, πρὸς τὴν Ἰωνίαν, τὴν Συρίαν, τὴν Περσίαν, τὴν Αἴγυπτον, τὸν Νεῖλον. Ἀπὸ τῆς ἀνακαλύψεως τοῦ περίπλου τῆς Ἀφρικῆς, τὸ κέντρον μεταφέρεται ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος, ὑψηλότερον, πρὸς τὰς Ἁνσεατικὰς πόλεις τοῦ Βορρᾶ, ἵνα μετατοπισθῇ καὶ πάλιν εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ τῆς ἐπιτευχθείσης τομῆς τοῦ Ἰσθμοῦ τοῦ Σουέζ, διὰ τῆς εἰς τὸν πολιτισμὸν διόδου τῶν Ἰνδιῶν, τῆς Κίνας καὶ τῆς Ὠκεανίας, διὰ τῶν ἐγκαταστάσεων τῆς Ἀφρικῆς καὶ τῆς ἐμφανίσεως τῆς Μεγάλης Ἰαπωνίας. Σήμερον ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἡ μεγάλη διακάτοχος, λέγω, τῶν συγκοινωνιῶν πασῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παροραθῇ τὸ γεγονὸς τοῦτο παρ’ ἐκείνων, οἵτινες θέλουσι νὰ ἐννοήσωσι τὸν συσχετισμὸν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὰ Ἔθνη τῆς Γῆς, καὶ νὰ ἐννοήσωσι τὸν πρὸς αὐτὸ συμπεπλεγμένον βίον της. Τῶν κακῶν αὐτῆς εἶναι πταίστρια ἡ Γεωγραφία. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις, ὅτι ἡ Ἑλλάς, ἐν πολέμῳ ἢ ἐν εἰρήνῃ, ἤθελε κηρυχθῇ τόπος κλειστὸς παντελῶς διὰ τὰς Δυνάμεις, ὁπότε αἱ Δυνάμεις, ἵνα ἀμυνθῶσι διὰ τὴν ἰδίαν των ὑπόστασιν, θὰ εἶχον ἀνάγκην τῆς εὐκινησίας αὐτῶν ἐπὶ τοῦ πλάτους τῆς ἑλληνικῆς γῆς καὶ τῶν θαλασσῶν τῆς Ἑλλάδος. Δὲν ζῶμεν ἐν Παταγωνίᾳ, ἀλλ’ ἐν τῇ ἀνατολικῇ λεκάνῃ τῆς Μεσογείου, καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ εἴμεθα σώφρονες, ὡς οἱ Ἑλβετοί, ἵνα καταστήσωμεν τὴν Χώραν ἡμῶν ἀδιαπέραστον ὡς ἐκεῖνοι. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ζῶμεν ἐν τῇ Μεσογείῳ, διὰ τοῦτο βλέπετε τοὺς Ἄγγλους καταλαμβάνοντας νήσους τῆς Ἑλλάδος, ὑπὸ τὴν διαβεβαίωσιν, ἂς εἴπωμεν, ὅτι ἡ κατάληψις ἔσται προσωρινή, εἴθε, ἄλλως πως ἢ ὅσον ἡ τῆς Κύπρου!...Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον μετέβησαν εἰς τὴν Κέρκυραν οἱ Γάλλοι. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον κατέσχον ἄνευ προθέσεως ἐπιγραφῆς, τὰ Δωδεκάνησα οἱ Ἰταλοί, καὶ πᾶν ὅ,τι ἄλλο κατέλαβον ἢ ἐποφθαλμιῶσιν ἐπὶ ἑλληνικῆς γῆς; Ἀλλά, Κύριοι, ἐπαρκῶς θρηνοῦμεν. Ἂς ρίψωμεν καὶ εἰς τὸ κακὸν, τὸ ὁποῖον ὑφίσταται ἡ Ἑλλάς, ἕν εὔελπι βλέμμα. Δὲν εἶναι καὶ τοῦτο ἴσως ἀπολύτως ἄμικτον καλοῦ. Τὸν ζόφον διαπερᾷ μία ἀκτίς. Πάντες πονοῦμεν, διότι κατελήφθη ἡ Κέρκυρα, πονοῦμεν, διότι κατελήφθη τὸ Καστελλόρριζον. Ἀναλογισθῆτε. Ἐὰν δὲν κατελαμβάνετο ἡ Κέρκυρα μετὰ σπουδῆς ὑπὸ τῆς εὐγενοῦς Γαλλίας, μετ’ ὀξυδερκείας διϊδούσης τὴν ψυχολογικὴν ἐπικαιρότητα, τὴν Κέρκυραν θὰ κατελάμβανεν ἡ Ἰταλία, ὁπότε θὰ ἠδύνασθε νὰ τὴν ἀποχαιρετήσητε τὴν μυροβόλον νῆσον. Διότι θὰ ἦτο ζήτημα, ἐὰν ἡ Ἰταλία θὰ ἀπεχώρει αὐτῆς ποτέ. Ἐνῷ εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ Γαλλία θὰ φύγῃ. (χειροκροτήματα). Ἀλλὰ συλλογισθῆτε, λέγω, ἐάν, προλαμβάνουσα, δὲν ἔσπευδεν ἡ Γαλλία νὰ καταλάβῃ τὸ Καστελλόρριζον, ρινηλατοῦσα, δι’ ἑαυτὴν ἔστω, οὐχὶ δι’ ἡμᾶς, τὸ Καστελλόρριζον θὰ κατελαμβάνετο ὑπὸ τῶν Ἰταλῶν, οἱ ὁποῖοι δι’ αὐτὸ τρέφουσι πόθους ἱστορικούς.

§121Κ. ΔΟΣΙΟΣ. Θὰ καταλάβῃ καὶ ἡμᾶς.

§122Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Συνάδελφε, βιάζεσθε...

§123Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Προκειμένου περὶ κινδύνου, περὶ καταλήψεως μερῶν ὑπὸ τῶν Ἰταλῶν, αὐτὸ ἀνάγεται εἰς κύκλους διπλωματικούς. Σεῖς, ὁ ὁποῖος ἀπερρεύσατε ἐκ τῆς Διπλωματίας, γνωρίζετε, ὅτι ἡ πρώτη ἀρετὴ τῆς διπλωματίας εἶναι ἡ σιγή.

§124Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ πρᾶγμα ὑπάγεται εἰς τὴν παγκοσμίως γνωστὴν ἁπλῶς, καὶ οὐχὶ εἰς τὴν σκοτεινὴν διπλωματίαν. Εἴμεθα ἐνταῦθα πολιτικοί. Σεῖς εἶσθε ἐπὶ πλέον καὶ δικηγόρος. Ἡ πρώτη δ’ ἀρετὴ τῶν δικηγόρων, ἀπὸ τοῦδε εἶναι, ἴσως, καὶ τὸ νὰ διδάσκωσιν, ἀλλ’ ἐγώ, ἐπειδὴ ἐπιθυμῶ τὰς διδαχὰς ὀλιγώτερον, ἀκούω ἁπλῶς καὶ προχωρῶ.

§125Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ εἶπον διὰ νὰ σᾶς διδάξω, ἀλλὰ νὰ σᾶς παρακαλέσω, ὅτι εἶναι, ἐὰν ὄχι ἐπικίνδυνον, ἀλλ’ ἀσύμφορον εἰς τὴν κατάστασιν τὴν σημερινήν...

§126Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τοῦτο διαφωνοῦμεν ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον, καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἐξακολουθήσω, ἐπίγνωσιν ἔχων, ὡς καὶ ὑμεῖς, τοῦ καθήκοντός μου. Καὶ θὰ διεκινδύνευε πραγματικῶς ἡ Κέρκυρα νὰ καταληφθῇ ὑπὸ τῶν Ἰταλῶν, καὶ ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε περὶ διπλωματικῆς τινος ἀποκρυφολογίας, ἡ ὁποία νομίζετε, ὅτι πρέπει νὰ μὴ λέγηται, τοὐλάχιστον ἂς ἀκουσθῇ καὶ ἀπὸ ὑμᾶς τοῦτο, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι κρυφόν, ὡς μὴ μόνον διὰ τὴν Ἑλλάδα, καθόσον ἠκούσθη ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ἐν τῇ Ἰταλικῇ Βουλῇ ὑπὸ ἐπισήμων ἀνθρώπων λεχθέν, ὅταν, οὐ πρὸ πολλοῦ, συνεζητεῖτο ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ τὸ θέμα, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς θὰ ἠδύνατο νὰ καταλάβῃ ἀπὸ δύο ὀχθῶν τὸ στενὸν τῆς Κερκύρας. Οὐ πρὸ πολλοῦ, λέγω, δηλαδή, πρὶν ἢ τὸ στενὸν ἐκδοθῇ ὑπὸ τοῦ τότε κυβερνήτου, γενναιοφρόνως, χάριν τῆς ψυχῆς τοῦ πατρὸς ἡμῶν, σχεδὸν μέχρι Σαγιάδας, παρὰ τοὺς ἐρριζωμένους πόθους τῶν ἑλλήνων πατριωτῶν. Ἡ Ἰταλία τὸ προσδιώρισε σαφῶς καὶ εἶπεν, ἡ Ἑλλὰς ἔχει νὰ ἐκλέξῃ μεταξὺ τῶν δύο, μεταξὺ τῆς ὄχθης τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Κερκύρας, ἡμεῖς δὲ ἔχομεν νὰ ἐκλέξωμεν μεταξὺ τῶν δύο ὡσαύτως, καὶ ἡ Ἰταλία θὰ ἔχῃ ἢ τὸ ἕν ἢ τὸ ἄλλο. Αὐτὸ τὸ ἄλλο ἦλθε νὰ σώσῃ ἡ Γαλλία. Καί, ἐπαναλαμβάνω, δὲν εἶναι μυστικόν, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἀποκαλύπτω. Εἶναι γνωστόν, διακεκηρυγμένον ῥῆμα, τὸ ὁποῖον μόνον ἡμεῖς, οἱ Ἕλληνες, νομίζομεν, ἐπικινδύνως, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀκούσωμεν ποτέ. Αὐτὸ τὸ ἄλλο, λοιπόν, λέγω, τὴν Κέρκυραν, ἦλθεν ἴσως νὰ σώσῃ ἡ Γαλλία.

§127Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε ὁ μόνος Ἕλλην, ὁ ὁποῖος ἐκφράζει εὐγνωμοσύνην, διότι τὴν Κέρκυραν τὴν κατέλαβεν ἡ Γαλλία.

§128Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν βλέπετε λοιπόν, ὅτι ὀδύρομαι; Ἀλλὰ δὲν εἶπον ὑμῖν, ὅτι δὲν ἔχω λέξεις ἐπαρκεῖς εἰς τὴν φαρέτραν, ἵνα στηλιτεύσω τὴν ἀπαισίαν ἀγριότητα τῶν ἐπιδρομέων; Ἐκφράζω ἐλπίδα μόνον, ὅτι ἡ Γαλλία θὰ ἀποδώσῃ ἐκεῖνο, ὅπερ ἄλλος θὰ κατεκράτει. Τὸ παρεξηγεῖν εἶναι εὐχερές, ἀλλὰ καλλίτερον τὸ παρακολουθεῖν. Καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον δὲν ἐκμυστηριεύομαι ἐγώ, παρὰ τὰς ρηρητορευμένας ἕξεις τῆς διπλωματικῆς σιγῆς, ἀλλ’ ἐκμυστηριεύεται, ἡ ἐκδεδομένη πρὸ πολλοῦ καὶ εἰς πώλησιν τεθειμένη διπλωματικὴ Βίβλος τῆς Αὐστρίας, ὅτι, διὰ τὸ Καστελλόρριζον ἡ Ἰταλία ἦτο ἡ ὑπέρτατα ἐνδιαφερομένη. Διότι ἡ Αὐστριακὴ Βίβλος ἐνδιαλαμβάνει τηλεγράφημα ἐπίσημον, ἐν ᾧ μαρτυρεῖται, ὅτι ἡ Ἰταλικὴ Κυβέρνησις ἀπῄτησεν ἀπὸ τῶν Δυνάμεων νὰ ἐξαναγκασθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ Καστελλόρριζον, τὸ ὁποῖον νὰ ἐπιστραφῇ εἰς τὴν Τουρκίαν. Τὸ Καστελλόρριζον γειτονεύει πρὸς τὰς Ἰταλοκρατουμένας Δωδεκανήσους. Ἐὰν εὐθύνη τις ὑφίσταται λοιπὸν διὰ τὰς ὅλας συμφορὰς τῆς Ἑλλάδος, ἂς ἀναζητήσωμεν αὐτὴν ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει. Καὶ εἰς τοὺς ἀνθρώπους, καὶ εἰς τὴν δημιουργίαν. Ἀλλὰ πόσα καὶ ἄλλα δὲν θὰ εἶχε τις νὰ εἴπῃ! Ὁ κοινοβουλευτικώτατος ρήτωρ, ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας βουλευτής, ὁ δεξιῶς πρὸ ἐμοῦ κατασχὼν τὸ βῆμα, διῃσθάνθη κἄτί τι, ὅπερ εἶναι ἀκριβές. Ἤκουσεν, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν βῆμα, δὲν εἶναι βῆμα, ἐστηριγμένον μόνον διὰ τὰς σχέσεις, τὰς πρὸς ἀλλήλους, Βουλευτῶν καὶ Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ εἶναι βῆμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐσφυρηλατημένον, ἵνα διαφωτίζῃ εἰς ἀκτίνα εὐρυτάτην τοὺς δώδεκα ἕως δέκα πέντε ἑκατομμύρια Ἕλληνας, τοὺς ποθοῦντας, τοὺς διψῶντας νὰ μάθωσιν ἀπ’ αὐτοῦ τὰ τῆς τύχης των, καὶ τοὺς ἀπὸ πέντε ἐτῶν, μὴ κατορθώσαντας νὰ διαφωτισθῶσι περὶ οὐδενός, οὐδ’ ἀπ’ αὐτοῦ. Ταύτην τὴν εὐρύτητα ἔδει, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, νὰ ἀντικρύσῃ, οὐχὶ μόνον περὶ εὐθυνῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ περὶ τῆς ὅλης ἐξωτερικῆς καταστάσεως πολιτικωτέρα τις συζήτησις. Ὁπωσδήποτε ὅμως, ἀφοῦ εἰς τὰ περὶ εὐθυνῶν κυρίως περιωρίσθη, ἂς ζητήσωμεν ἐκεῖνον, ὅστις πραγματικῶς ἔπταισεν. Ἂς ἀναζητηθῇ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ ὑπαίτιος τῶν ἀτυχιῶν, ἐξ ὧν ταλαιπωρεῖται ἡ Πατρίς, ὅτι δὲν ἐξῆλθε τῆς οὐδετερότητος. Τί ὠφελεῖ, Κύριοι, νὰ ἀποκρύπτηται ἡ ἀλήθεια; Ὑπαίτιος εἶναι, ὁ φυγὼν τὴν τιμωρίαν τῶν καλπῶν, τέως πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, ὅστις ἔφερε τοὺς Ἀγγλογάλλους εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Καὶ ὅτι εἶναι αὐτὸς δὲν δύναται νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ οὐδεὶς πλέον. Τὸ ὁμολογεῖ ὁ Βασιλεὺς εἰς τὰς δηλώσεις, εἰς ἃς προῆλθε πρὸς τὸν κ. Ντενὺ Κοσὲν καὶ τὸν Στρατάρχην Κίτσενερ, δηλώσεις δημοσιευθείσας. Τὸ ὁμολογοῦσι, παραλλήλως, πρὸς τὰς δηλώσεις τοῦ Βασιλέως, καὶ ὁ Κοσὲν, καὶ ὁ λόρδος Κίτσενερ. Τὸ ὁμολογεῖ ὁ Ἄγγλος Πρωθυπουργός, κ. Ἄσκουϊθ καὶ ὁ λόρδος Λάνδσδάουν, ὁ Ρῶσσος Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας κ. Μπριάν, τὸ ἐκραύγασαν τὰ ἐν Γαλλίᾳ, ἐν Ἰταλίᾳ, ἐν Γερμανίᾳ Κοινοβούλια, ὅτι οἱ Ἀγγλογάλλοι ἦλθον, κληθέντες ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος. Τούτων δ’ ἐλθόντων εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὰ ἐκ τῆς ἐλεύσεως αὐτῶν συμπεράσματα εἶναι φανερὰ καὶ δι’ ἡμᾶς, καὶ δι’ αὐτούς. «Μᾶς ἐκαλέσατε, λέγουσιν ἡμῖν, καὶ μᾶς ἠπατήσατε. Ἀφ’ ἧς δὲ μᾶς ἠπατήσατε, θὰ σᾶς μεταχειρισθῶμεν μετὰ τῆς μεγαλειτέρας σκληρότητος, καὶ θὰ σᾶς τιμωρήσωμεν. Καὶ μᾶς λέγετε, ὅτι δὲν πταίετε, διότι καὶ σεῖς ἠπατήθητε ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ὑμῶν. Τοῦτο δὲ μᾶς ἐνδιαφέρει ποσῶς. Τόσον τὸ χειρότερον διὰ σᾶς, ἐὰν ἔχητε Πρωθυπουργόν, ὅστις σᾶς ἀποπλανᾷ καὶ δὲν τὸν τιμωρεῖτε, ἀλλὰ τὸν κρατεῖτε Πρωθυπουργόν. Ἡμᾶς ἐνδιαφέρει, ὅτι μᾶς ἐκαλέσατε, ἵνα συμπολεμήσητε μεθ’ ἡμῶν, καὶ ὅταν ἤλθομεν μᾶς ἐγκαταλείψατε. Καὶ ἡμεῖς θὰ σᾶς μεταχειρισθῶμεν ὡς Κράτος ἀδιαμόρφωτον, μὴ ἀνῆκον εἰς τὴν εὐρωπαϊκὴν οἰκογένειαν».

§129Γ. ΠΩΠ. Μοὶ ἐπιτρέπετε, κ. Συνάδελφε; Δὲν εἶναι ἀκριβές, ὅτι ἐκάλεσε τοὺς Ἀγγλογάλλους εἰς Θεσσαλονίκην ὁ τέως Πρωθυπουργός. Ἔχομεν ὑπεύθυνον δήλωσιν, καὶ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς τότε, καὶ τῆς παρούσης, γενομένην καὶ ἔκπαλαι ὑπὸ τοῦ νῦν κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ διὰ τοῦ στόματος τοῦ Βασιλέως, εἰς ἀνακοινώσεις πρὸς τὸν τύπον. Τὰς δηλώσεις δὲ τὰς βασιλικάς, χωρὶς νὰ εἶναι ἀνάγκη, υἱοθέτησεν ἡ Κυβέρνησις, διότι ἐξ αὐτῆς προήρχοντο.

§130Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ εἶναι ἀληθές, ἀφοῦ ὑμεῖς τὸ βεβαιοῦτε. Ἀλλ’ ἐγὼ ὅμως σᾶς λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις υἱοθέτησε μὲν δηλώσεις βασιλικάς, ἄλλως προφανῶς ἐχούσας, ἢ ὡς ὑμεῖς τὰς ἐνθυμεῖσθε, καὶ ἐγὼ τηρῶ τὴν μνήμην αὐτῶν. Δὲν ἐλέγετο ἐν αὐταῖς ἢ τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι δὲν ἐνήργησεν ὁ τότε Πρωθυπουργός, ἐν τῇ ἰδιότητι τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἀλλ’ ὡς ἄλλο τι, ὅ,τι δήποτε, ὡς ἰδιώτης, δὲν ἠξεύρω ποίαν ἄλλην λέξιν νὰ εἴπω. Αὐτὸ νομίζω, ὅτι ἐγράφη τότε, αὐτὸ περιέχεται εἰς τὰς δηλώσεις τοῦ Βασιλέως. Καὶ ἡ δήλωσις αὕτη τῆς Α.Μ., δὲν εἶναι πλέον ἢ ἡ ἔμφανσις, ἡ διατράνωσις τῆς ὑπερτάτης γενναιότητος τῆς ψυχῆς του. Ἀλλὰ, δι’ ἡμᾶς, τὸ πρᾶγμα εἶναι κατ’ οὐσίαν τοῦτο: Ὅταν τις ἀνέρχεται εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ, καὶ λησμονῇ αὐτὸ κατὰ τὰς ὥρας, ἵνα πράττῃ ὡς ἰδιώτης ὅ,τι τῷ ἀρέσῃ, δὲν γνωρίζω ἐὰν εἶναι Πρωθυπουργὸς ἢ ἂν ἔπαυσε νὰ εἶναι καὶ ἰδιώτης ἀκόμη. Διότι οὐδεὶς ἰδιώτης ὑπάρχει εἰς τὴν Ἑλλάδα, δυνάμενος νὰ φέρῃ τοὺς Ἀγγλογάλλους εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ἐκτὸς αὐτοῦ.

§131Θ. ΛΥΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀκριβές, μὴ λησμονῆτε ὅμως ὅτι ἡ πρόσκλησις δὲν περιεβλήθη μὲ τοὺς τύπους, μὲ τοὺς ὁποίους ἔπρεπε νὰ περιβληθῇ, διὰ νὰ εἶναι νόμιμος, διότι δὲν ἐγένετο νόμος. Νομίζω, ὅτι, οἱ ἀποδεχόμενοι αὐτὴν τὴν προσφοράν, ἔπρεπε νὰ ζητήσωσι νὰ γίνῃ ὅ,τι ἀπῃτεῖτο διὰ νὰ νομιμοποιηθῇ ἡ τοιαύτη παραχώρησις.

§132Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο, ἐὰν ἔπραττον, σημαίνει τῇ ἀληθείᾳ, ὅτι θὰ εἶχον εὕρει τρόπον εὐσχημότερον, διὰ τὴν ἀξιοθρήνητον ἐπιδρομήν των. Ἐν πάσῃ περιπτώσει. Εἶχον ἢ δὲν εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν οἱ Ἀγγλογάλλοι ἐπήλυδες, νὰ ἀπαιτήσωσιν ἀπὸ τὴν προσκαλοῦσαν Ἑλλάδα νομιμοποίησιν τῆς προσκλήσεως αὐτῆς; Δι’ ἡμᾶς ἓν εἶναι τὸ ἀναμφισβήτητον, ὅτι δὲν ἐπετρέπετο, ὄχι μόνον εἰς Πρωθυπουργόν, ἀλλ’ οὐδ’ εἰς τὸν τελευταῖον ἰδιώτην, νὰ καλέσῃ τοὺς ξένους στρατοὺς εἰς τὴν Πατρίδα του. Καὶ μετὰ τοῦτο ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Συνάδελφον, τὸν ἐκ Νέων Ψαρῶν. Ἡ ἀνάπτυξις τοῦ ζητήματος, εἶναι ὁποία ἠδυνήθην νὰ τὴν σκιαγραφήσω, δὲν βλέπω δὲ κατά τι οἱ δισχυρισμοί μου μετεβλήθησαν ἢ δύναται νὰ μειωθῇ ἡ βασιμότης αὐτῶν ἐκ τῆς δηλώσεως, τὴν ὁποίαν παρενεθέσατε. Ἐκλήθησαν λοιπὸν αἱ Δυνάμεις εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐνῷ, κατ’ οὐσίαν, ὡς λέγει ὁ στρατηγὸς κ. Λυμπρίτης, δὲν εἶναι δεδικαιολογημέναι, ὡς καὶ δὲν εἶναι, ἐν τούτοις ταῖς ἐδώσαμεν, ἡμεῖς αὐτοί, διὰ τῆς προσκλήσεως αὐτῶν, μίαν εἰς τὴν πρᾶξιν των δικαιολογίαν, ἵνα τὴν προτάξωσιν εἰς τὴν ἐξαναστᾶσαν δημοσίαν γνώμην τοῦ τόπου των, πρὸς τὴν ὁποίαν εἰσὶ δοσίλογοι, διὰ τὰς βιαιότητάς των καὶ τὰς πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος καταφρονήσεις των. Ἔχουσι πλέον ἓν ἐπιχείρημα, ἐὰν τυραννῶσι τὴν ἀγαπητὴν Ἑλλάδα, (ἀγαπητὴν ὄντως εἰς τοὺς εὐγενεῖς λαοὺς καὶ εἰς τοὺς ἰδικούς των! Ἐὰν κατατυρρανῶσιν αὐτήν, λόγον προβάλλουσιν ὅτι τὸ ἀξίζει! Ἰδοὺ αἱ εὐθῦναι. Πρὸς τί ζητεῖτε ἄλλας; Φύγωμεν ὅμως ὀλίγον ἀπὸ τοῦ ζητήματος τοῦ καθ’ ἑαυτὸ κοινοβουλευτικοῦ, τοῦ τῶν σχέσεων, ἤτοι μεταξὺ ἡμῶν, τῶν λαλούντων καὶ τῆς Κυβερνήσεως, περὶ τοῦ ἂν ὑπάρχῃ δι’ αὐτὴν εὐθύνης ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις, τὴν ὁποίαν νὰ ἐλέγξωμεν. Ἤθελον, τὸ κατ’ ἐμέ, ἀναζητήσει πολὺ καλλίτερον, ποῖος ὑπῆρξεν ὁ σκοπός, διὰ τὸν ὁποῖον σήμερον ἡ Ἑλλάς, ἡ καραδοκοῦσα σήμερον ἐν ἐπιφυλακῇ, χθὲς ἐβιάζετο νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς οὐδετερότητος, καίτοι καλῶς ἔβλεπεν, ὅτι θὰ ἐρρίπτετο εἰς τὸν μέγιστον καὶ τὸν πεζότατον τῶν πολέμων, εἰς τὴν μεγαλειτέραν συμφορὰν τῆς ἱστορίας. Πρᾶγμα ἄξιον θαυμασμοῦ! Ὅταν ἠκούομεν τὴν φωνὴν τῶν Σλαύων καὶ τῶν Ἀγγλογάλλων, διὰ τὴν γενικὴν σφαγήν, εἴμεθα ἐν πληρεστάτῃ ἐπιγνώσει, ὅτι κἄτι μὲν θετικὸν εἴχομεν νὰ δώσωμεν, οὐδὲν δ’ ἴσως θὰ ἐκερδαίνομεν. Εἶχε καταλάβει τὸν Ἑλληνισμὸν ἡ ἀγγλομανία μέχρι τοῦ βαθμοῦ, ὥστε νὰ ἀπεδέχετο ἐκ σεβασμοῦ ρωμαντικοῦ τὴν γνώμην τοῦ Ἄγγλου Πρωθυπουργοῦ, εἰπόντος, καθ’ ἣν στιγμὴν κατελύοντο οἱ Σέρβοι, ὅτι ἡ Ἑλλάς, οὖσα συνδεδεμένη πρὸς τὴν Σερβίαν, ὤφειλε νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν τύχην! Αἴ, λοιπόν, ὄχι, Κύριοι. Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐζήσαμεν πρὸ τῶν Ἄγγλων, ἔχομεν τὴν σταθερὰν ἀπόφασιν νὰ ἐπιζήσωμεν καὶ αὐτῶν. (Χειροκροτήματα). Εὐτυχῶς ἔσχομεν Βασιλέα. Ἀλλά, διὰ ποῖον λόγον, ἐπαναλαμβάνω, ἡ ὤθησις αὐτὴ πρὸς τὸν πόλεμον, τὸν καταστρεπτικόν; Εἰς τὶ προσδιώριζον τὴν Ἑλλάδα οἱ σύμμαχοί της; Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι εὔκολον. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνατρέξῃ τις εἰς ὅσα ἡ ἱστορία κατέλιπε διδάγματα, ἵνα κατορθώσῃ ὁ νοῦς νὰ ἰδίδῃ πως εἰς τὸ σύγχρονον σκότος. Μᾶς σύρει ἡ Ἀγγλία. Ποῦ; Εἶναι ἀγγλικὴ πεποίθησις. Εἶναι πεποίθησις τοῦ ἀγγλικοῦ κόσμου, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι Ἀνατολή, δὲν θὰ ὤφειλε νὰ μὴ ζητήσῃ καθολοκληρίαν εἰς τὴν Ἠπειρωτικὴν Τουρκίαν τὰς νέας κτήσεις της, ὅτι θὰ ὤφειλε νὰ μετοικήσῃ.... Ἦτο πεποίθησις τοῦ ἀγγλικοῦ κόσμου, ὅτι ἑλληνικὴ Μακεδονία δὲν ὑπάρχει καὶ ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ ὤφειλε νὰ ζητήσῃ διέξοδον καὶ κτήσεις καὶ μεγεθύνσεις εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Τὸ πρᾶγμα τὸ γνωρίζω ὁ ἴδιος, οὐχὶ ἁπλῶς, διότι τὸ ἀνέγνωσα. Μοὶ τὸ εἶπεν ὁ Πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας ἐν Ρώμῃ, ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω ἐκεῖ τὴν Ἑλλάδα. Μοὶ τὸ εἶπεν ἀνήρ, ὁ ὁποῖος, κατὰ τὰ ἄλλα, ἐθεωρεῖτο φιλέλλην, ὁ ὁποῖος ἔζησεν ἐπὶ δεκαετίαν ἐν Ἑλλάδι, καὶ ὁ ὁποῖος παρέσχε δείγματα, πράγματι ἁπτά, τοῦ φιλελληνισμοῦ του, ἀφοῦ κατέβαλέ ποτε 1.000 δραχμὰς καὶ μερικὰ ἀρχαιολογικὰ ἔργα ἐν Κρήτῃ, καὶ ἀφοῦ ἐκ παραλλήλου πρὸς τὴν διπλωματικήν του δρᾶσιν, ὑπεβοήθησε καὶ ἡ οἰκογένεια αὐτοῦ τὰς ἑλληνίδας θυγατέρας εἰς τὸ νὰ ἐκμάθωσι τὴν λεπτοτάτην τέχνην τῶν τριχάπτων, χωρὶς νὰ ὑποβοηθήσῃ, ἐννοεῖται, αὐτὰς νὰ ἐκμάθωσι καὶ τὴν ἑλληνικὴν τὴν ἱστορίαν ἀρκετά, ἵνα διακρίνωσι τὰς πλάνας τῆς Ἀγγλίας. Μοὶ τὸ εἶπεν ὁ ἴδιος: «Τὶ ζητεῖτε ἐν Μακεδονίᾳ; Δὲν ἔχετε δικαιώματα ἐν αὐτῇ. Εἶναι Βουλγαρικὴ ἁπαξάπασα. Διατὶ ταράσσετε τὴν Εὐρώπην; Νὰ ζητήσητε κτήσεις ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Ἐκεῖ εἶνε τὸ ὑμέτερον μέλλον». Τὸ περὶ τούτου ἔγγραφόν μου κατέχει ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Αὐταὶ ἦσαν αἱ ἀποδείξεις τῆς ἀγγλικῆς πολιτικῆς, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον καὶ ὑπάρχουσι, ἀφοῦ τὰς λέγει πρὸς ἡμᾶς εἷς μεγιστάν, τρόπον τινά, τῆς Ἀγγλικῆς διπλωματίας, ὁ κ. Ἔντζερτον, τὸν ὁποῖον πάντες ὑμεῖς ἐνθυμεῖσθε. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἰδέα, εἰς τὴν ὁποίαν βλέπετε καὶ τὸν τότε Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, δίδοντα οὐχὶ τυχαίως ἐφαρμογήν. Ἐζήτησαν ἀπὸ ἡμᾶς τὴν ἐκχώρησιν τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, ὡς γέρας τοῦ αἱματηροῦ πολέμου, ὃν θὰ ὑφιστάμεθα. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἐπίσημον. Τὸ θέλει ἡ Ἀγγλία, ὁ Ἀγγλικὸς κόσμος, ἡ Ἀγγλικὴ διπλωματία, τὸ θέλει ἡ Ἀγγλικὴ Ἐκκλησία! Καὶ αὐτὴ ἀκόμη. Τοῦτο φαίνεται περίεργον, ἀλλ’ εἶναι ἀναμφισβήτητον. Αἱ περισσότεραι ἐνθαρρύνσεις, αἱ ὑλικαί, αἱ ἠθικαί, καὶ αἱ ἀντίχριστοι, αἱ ὁποῖαι ἦλθον εἰς τοὺς Βουλγάρους, κατὰ τὴν μακρὰν περίοδον τῶν σφαγῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τοῖς ἦλθον ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλικῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὸ τὸ πρόγραμμα ἡ Ἀγγλία ἐφήρμοζε λοιπὸν τότε καὶ ἦτο πρὸς ἑαυτὴν συνεπής, ὅταν εἰς τὸ τέλος, καλοῦσα ἡμᾶς εἰς τὸν πόλεμον, ἐξέδιδε τοῖς Βουλγάροις τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν. Ἡ ἀγγλικὴ καὶ ἡ βενιζελικὴ πολιτική, ἡ ἀγγλοβενιζελικὴ πολιτική, ἔχει τόσον πολὺ συνδέσει ἡμᾶς πρὸς τοὺς Σλαύους, μετὰ καὶ ἄνευ τῆς οὐδετερότητος, ὥστε ἢ πρέπει νὰ συναποθάνωμεν μετὰ τῶν Σέρβων, ἢ νὰ διαμοιρασθῶμεν τὰ ἡμέτερα μετὰ τῆς Βουλγαρίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀκρίβεια. Ἀλλ’ ἡμεῖς, οἱ Ἕλληνες, ψέγομεν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἐν ἐπιστρατεύσει τηρήσεως τῆς Ἑλλάδος. Ἐρωτῶ ὅμως: τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπεστράτευε τὴν Ἑλλάδα σύσσωμον ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βενιζέλου, πῶς ἡ διαμαρτυρία δὲν ὑψώθη κατ’ αὐτοῦ ἀμέσως τότε ἐπαρκῶς; Πᾶν ὅ,τι σήμερον ὑφιστάμεθα, τὸ ὑφιστάμεθα ἕνεκα τῆς ματαίας αὐτῆς ἐπιστρατεύσεως, τῆς μέχρι χθὲς ματαίας. Καὶ ἡ ἐπιστράτευσις αὐτὴ ἡ ματαία, ἡ συγχρόνως γενομένη μετὰ τῆς προσκλήσεως τῶν ξένων στρατῶν, λόγον εἶχε τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἡ εἰς τὰ σύνορα συσσώρευσις θὰ ἤναπτε τὴν θρυαλλίδα, θὰ ἐδημιούργει τὰ ποθητὰ ἐπεισόδια, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἑλλὰς θὰ εὑρίσκετο ἐξαπίνης ἐμπεπλεγμένη εἰς τὸν εὐρωπαϊκὸν πόλεμον, παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Ἀγγλογάλλων. Τοῦτο εἶναι τὸ βέβαιον. Ἀλλ’ ἐνταῦθα καταστρέφω τὸν λόγον. Δὲν ἔχω τὴν ἐπιθυμίαν νὰ κρατήσω ἡμᾶς περισσότερον. Καὶ τὸ θέμα ἡ Βουλὴ δὲν ἠθέλησε νὰ θέση ἐξ ὁλοκλήρου καὶ θὰ ἐπανέλθῃ ἀναμφιβόλως ἡ περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς συζήτησις, ἀποδεχομένης τὸν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως, ὁπότε θὰ ὁμιλήσωμεν ἐνταῦθα καὶ θὰ ἐξετάσωμεν ἀκόμη καλλίτερον τὴν κατάστασιν. Ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ καὶ πάλιν δηλῶ, ὅτι, μολονότι δὲν ἀρέσκομαι εἰς τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν μετέρχεται ἡ Κυβέρνησις, ἐν τούτοις δὲν εὑρίσκω ἀφορμὴν νὰ τὴν καταψηφίσω διὰ τὴν πολιτείαν, τὴν ὁποίαν ἐξακολουθεῖ εἰδικώτερον ἐν τῷ ζητήματι τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξαντληθείσης τῆς συζητήσεως, ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς πρότασιν, ὑπογεγραμμένην ὑπὸ εἴκοσι καὶ πλέον βουλευτῶν, τὴν ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει).

§134Γ. ΠΩΠ. Πρόκειται, κ. Συνάδελφοι, νὰ ἀρνηθῶ ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἔχω δὲ ὑποχρέωσιν νὰ ἑρμηνεύσω δι’ ὀλίγων ποία ἡ αἰτία, ἡ ὁποία μὲ φέρει ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ ἐξηγήσω τοὺς λόγους τῆς ἀρνήσεως τῆς ἐμπιστοσύνης ταύτης. Ἡ πρότασις ἔχει γενικωτάτην μορφὴν καὶ δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς παρεξηγήσεις, φρονῶ δὲ, ὅτι εἰς τὴν κρίσιμον ταύτην περίοδον τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου δὲν ἐπιτρέπεται παρεξήγησις, οὔτε κἂν διὰ λόγων, πολλῷ μᾶλλον διὰ ψήφου διδομένης. Ἡ Κυβέρνησις, κατὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν, ζητεῖ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, μετὰ τὰς γενομένας ὑπ’ αὐτῆς δηλώσεις. Ἔχομεν δύο εἴδη δηλώσεων, τὰς ἐγγράφους δηλώσεις, τὰς ἀναγνωσθείσας ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τὰς προφορικάς, τὰς ἀναπτυχθείσας ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἐπὶ τῶν γραπτῶν δηλώσεων καὶ ἐπὶ τῶν προφορικῶν δηλώσεων ὑπάρχει ἡ γενικὴ γραμμή, ἡ γραμμὴ τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος, τὴν γραμμὴν τῆς τηρήσεως τῆς οὐδετερότητος, ἧς τοὺς ὅρους ἐξέθηκα διὰ τῶν δύο ἀγορεύσεών μου. Ἀλλὰ πέρα τοῦ σημείου τούτου ὑφίσταται ἄκρα διάστασις μεταξὺ τῆς ἐμῆς συνειδήσεως καὶ τῶν σκέψεων τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τῶν ἐγγράφων ἐξηγήσεών της ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσε τοῦτο, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ εὑρεθῇ ἐνώπιον νέων δεινῶν πιέσεων, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἐνώπιον τῶν πιέσεων τούτων ἐννοεῖ νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν πορείαν αὐτῆς. Συγχρόνως δηλοῖ, ὅτι τὰς πιέσεις ταύτας διαβλέπει καὶ δι’ ἄλλας αἰτίας, καὶ διότι ὑφίσταται παρεννόησις, μεταξὺ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, ἀπὸ τῶν ὁποίων ἀναμένει τὰς πιέσεις. Ἐπὶ τῶν δύο αὐτῶν θεμάτων εἶναι ἀδύνατον εἰς ἐμὲ νὰ παράσχω ψῆφον εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἔχομεν καὶ προφορικὴν δήλωσιν, τρίτην, ὑπαγομένην κατ’ οὐσίαν καὶ τύπον ἐντὸς τῶν κυβερνητικῶν ἰδεῶν, τὰς δηλώσεις περὶ ἀποστρατεύσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Κατὰ τὰς δηλώσεις ταύτας ἡ Κυβέρνησις, ἀρνουμένη νὰ εἴπῃ τοὺς λόγους πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ προβάλλουσα τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, δηλοῖ, ὅτι ἐννοεῖ νὰ συντηρήσῃ τὴν ἐπιστράτευσιν, ἐφ’ ὅσον θέλει διάστημα, πονοῦσα καὶ αὐτὴ διὰ τὴν διατήρησιν αὐτῆς. Διαφωνῶ ἄρδην καὶ δὲν δύναμαι νὰ παράσχω τὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τὸ τρίτον τοῦτο θέμα, διότι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς μίαν Κυβέρνησιν νὰ διατηρῇ ἐπιστράτευσιν, πονοῦσα διὰ τοῦτο. Ὀφείλει νὰ διατηρῇ μία Κυβέρνησις ἐπιστράτευσιν μετ’ ἐνθουσιασμοῦ καὶ μετὰ ζέσεως. Διαφωνῶ πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς διατηρήσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἄνευ διατυπώσεως τῶν λόγων, διότι ἐν τῇ συνειδήσει μου καὶ ἐν τῇ γνώσει τῶν θεμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μὲ ἔπεισαν, ὅπως δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης ὑπὲρ τῆς οὐδετερότητος, γνωρίζω, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις οὐδένα λόγον σοβαρὸν ὑπάρξεως ἔχει. Ἐδηλώθη δὲ καὶ ἐπισήμως, ὅτι οὐδὲν ἔχει νὰ φοβηθῇ ἡ Ἑλλὰς οὔτε ἐκ τῆς Γερμανίας, οὔτε ἐκ τῆς Βουλγαρίας, ἐκεῖθεν δὲ ἀναμένεται ἐπίθεσις. Ὅταν δὲ ἔχωμεν ῥητὴν τὴν δήλωσιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἔχει σκοπὸν νὰ ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος, διὰ νὰ ἐπιτεθῇ ἐναντίον τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἡ διατήρησις τῆς ἐπιστρατεύσεως προκαλεῖ παρεξήγησιν καὶ ἐπαύξησιν τῆς παραγνωρίσεως τῆς εἰλικρινείας τῆς Κυβερνήσεως, χρησιμεύει εἰς ἐξώθησιν τῶν πιέσεων ὑπὸ μέρους τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, αἱ ὁποῖαι πάντοτε ἐλπίζουν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ μετάσχῃ ἡ Ἑλλάς. Διὰ τρία θέματα θὰ ἀρνηθῶ τὴν ψῆφον μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλοῦνται οἱ κ. κ. Βουλευταὶ νὰ καταλάβωσι τὰς θέσεις των, διότι θὰ γίνῃ ψηφοφορία.

§136Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τοιούτου θέματος νὰ γίνῃ ψηφοφορία; Πρέπει ἡ Βουλὴ, διὰ βοῆς, νὰ ἀποδεχθῇ καὶ δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρξῃ κανείς, ὅστις θὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμόν, αἱ ψηφοφορίαι αὗται γίνονται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἡ πρότασις ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλή, μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἐκφράζουσα τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην, μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». (Καλοῦνται ὡς ψηφολέκται οἱ βουλευταὶ κ. κ. Γ. Τσίμας καὶ Θ. Μπασιᾶς, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν ὁποίων ἄρχεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.) (Περατωθείσης τῆς ψηφοφορίας καὶ γενομένης τῆς διαλογῆς, προέκυψε τὸ ἑξῆς ἀποτέλεσμα: Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 272, ὑπὲρ τῆς προτάσεως 266, κατ’ αὐτῆς 1, τῶν λοιπῶν ἀρνηθέντων ψῆφον, κατὰ τὸ παρατιθέμενον πρωτόκολλον.)

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις ἐγένετο ἀποδεκτή. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον καὶ ὥραν 5 μ. μ. (Ὥρα 11 μ. μ.)