1916.01.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ Βʹ.

ΤΗΣ 23 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1916

Προεδρία Αʹ Ἀντιπροέδρου κ. Α. ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗ.

(Ὥρα 10.30′ π. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως εἶναι ἡ ἐκλογὴ τῶν Ἐπιτροπῶν τῆς Βουλῆς πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ καταρτισμοῦ τοῦ Σώματος. Παρακαλῶ νὰ προσέλθουν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Ν. Βελέντζας καὶ Δ. Λόντος. (Περατωθείσης τῆς ψηφοφορίας καὶ γενομένης τῆς διαλογῆς, προέκυψε τὸ ἑξῆς ἀποτέλεσμα, ὅπερ ὁ κ. Πρόεδρος ἀναγγέλλει εἰς τὴν Βουλήν)

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 239: ἐξ ὧν 166 ὑπὲρ τοῦ ψηφοδελτίου τῆς πλειονοψηφίας καὶ 72 ὑπὲρ τοῦ ψηφοδελτίου τῆς μειονοψηφίας. Εὑρέθη καὶ 1 λευκὸν ψηφοδέλτιον. Ἑπομένως αἱ Ἐπιτροπαὶ κατηρτίσθησαν ὡς ἑξῆς:

Αʹ

Ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, Ἀπολογισμοῦ καὶ τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους. 1) Δ. Τσιτσάρας. 2) Γ. Ἀναστασόπουλος. 3) Χ. Πολογεώργης. 4) Κ. Λομβάρδος. 5) Γ. Ἀλεξανδρόπουλος. 6) Ἰωσὴφ Μαλλάχ. 7) Κ. Καζαντζῆς. 8) Κ. Σοκόλης. 9) Γ. Μπούσιος. 10) Ν. Χατζίσκος. 11) Ν. Γάτσος. 12) Ἀντ. Καρτάλης. 13) Γρηγ. Εὐστρατιάδης. 14) Ἀθαν. Κριμπᾶς. 15) Ἀθαν. Ἀργυρός. 16) Ν. Βελέντζας. 17) Κ. Φούμης. 18) Γεώργιος Πὼπ.

Βʹ

Ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. 1) Ἀλέξανδρος Καραπάνος. 2) Ι. Καυτατζόγλου. 3) Ἐμμανουὴλ Ὑψηλάντης. 4) Ἀρ. Ζάχος. 5) Ἐμμανουὴλ Λαδόπουλος. 6) Μιχαὴλ Στελλάκης. 7) Ι. Δραγούμης. 8) Ἄγ. Σλῆμαν.

9) Χρῆστος Μητσόπουλος

Γʹ

Ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. 1) Π. Στάϊκος. 2) Δημήτριος Παπούλας. 3) Στέφανος Σακελλαριάδης 4) Γεώργ. Δημ. Ράλλης. 5) Α. Μάτεσις. 6) Ι. Βογιατζῆς. 7) Π. Ἀγγελόπουλος Ἀθάνατος. 8) Κ. Γεράκης. 9) Δ. Κρεμεζῆς.

Δʹ

Ἐπὶ τῶν Δημοσίων Ἔργων, τῶν Σιδηροδρόμων τοῦ Κράτους καὶ τῶν λοιπῶν τῆς Συγκοινωνίας μέσων. 1) Θεόδωρος Λυμπρίτης. 2) Γεώργιος Δούμας. 3) Π. Πετροπουλάκης. 4) Δ. Μέλφος. 5) Φώτης Μοσχούλας. 6) Σπυρίδων Κριτσελῆς. 7) Μιχαὴλ Στεφανίδης. 8) Β. Μεϊμαράκης. 9) Κ. Τερτίπης.

Εʹ

Ἐπὶ τῶν Ταχυδρομείων καὶ Τηλεγράφων. 1) Κ. Χαιρόπουλος. 2) Γ. Παπαγιαννόπουλος 3) Γεώργιος Κρεστενίτης. 4) Λάζαρος Σταματιάδης 5) Ν. Φίλιος 6) Κ. Αἰγιαλείδης. 7) Σπυρίδων Τρικούπης. 8) Γεώργιος Χατζηγεωργίου 9) Σαῒτ Χουσαμεδίν.

ΣΤʹ

Ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ὑγείας. 1) Ξενοφῶν Μαυρομμάτης 2) Ι. Μαλλιαρόπουλος 3) Γεώργιος Τουρκοβασίλης 4) Ι. Χριστοδουλιᾶς 5) Ἐπαμεινώνδας Χαριτιάδης 6) Ἠλίας Πανταζόπουλος 7) Ν. Τσιριγώτης 8) Α. Παπαδόπουλος

9) Μιχαὴλ Κακαρᾶς

Ζʹ

Ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἀσφαλείας, τῆς Κεντρικῆς καὶ Τοπικῆς Διοικήσεως. 1) Σῖμος Μπαλᾶνος 2) Ἐπαμ. Λαμπρακάκης 3) Σπ. Σπυρομήλιος 4) Εὐάγγελος Γαρουφαλιᾶς 5) Ἐμμανουὴλ Λογιάδης 6) Ἰωσὴφ Ἀδαμίδης 7) Λ. Λυωνάκης 8) Σπυρίδων Δηλιγιάννης 9) Νικόλαος Γκιουλέκας.

Ηʹ

Ἐπὶ τῶν Θρησκευμάτων. 1) Ὁμὲρ Λουφτῆς 2) Ι. Γάτος 3) Π. Δαμαλᾶς 4) Β. Γρίβας 5) Δημ. Κλωνάρης 6) Μιχαὴλ Τσελεπίδης 7) Γ. Μαρκέτος 8) Ι. Ψηλογαλάνης 9) Μουσλῆς Ἐμὶν Ῥαμίζ.

Θʹ

Ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, τῶν Ἀρχαιοτήτων, τῶν Καλῶν Τεχνῶν καὶ τῶν Διδακτηρίων. 1) Θ. Φαρμακόπουλος 2) Λ. Καλλιφρονᾶς 3) Ἀνδρέας Παναγιωτόπουλος 4) Ἀνδρέας Στεφανόπουλος 5) Κωνστ. Γιολδάσης 6) Στυλιανὸς Κωστογιάννης 7) Μιλτιάδης Καβαλιεράτος 8) Ἄγγελος Παπαζαχαρίου

9) Μαυρίκιος Κοφφίνας

Ιʹ

Ἐπὶ τῶν Ἀμέσων καὶ Ἐμμέσων Φόρων. 1) Ι. Βαλαλᾶς 2) Εὐθύμιος Βελλιανίτης 3) Εὐστάθιος Δουβαλετέλλης 4) Ι. Σπέντζας 5) Ἐμμανουὴλ Μοδάτσος 6) Λ. Γατένιο 7) Δημ. Τζωρτζόπουλος 8) Σπήλιος Ντολιόπουλος

9) Μανοῦσος Κούνδουρος

ΙΑʹ

Ἐπὶ τῆς Γεωργίας. 1) Δ. Κατσάνος 2) Χρ. Χατζηλάζαρος 3) Δημήτριος Μαλλιόπουλος 4) Χρ. Καρᾶς 5) Ι. Γκρίζας 6) Δεμήρ Ἀλῆ Βέης 7) Ἀλῆ Φερήτ 8) Ἀνδρέας Πρωτοπαπᾶς

9) Μίνως Ἡσυχάκης

ΙΒʹ

Ἐπὶ τοῦ Ἐμπορίου, Βιομηχανίας, Ἐργασίας, Ἀσφαλείας καὶ Κοινωνικῆς Προνοίας. 1) Ἀπόστολος Ζούζουλας 2) Ἰωάννης Βατίστας 3) Ὄθων Ρουσόπουλος 4) Παναγιώτης Πουρῆς 5) Ἄγγελος Κανελλόπουλος 6) Κ. Πλατσούκας 7) Δ. Σαπουντζῆς 8) Στέφανος Κόφφας

9) Σῖμος Λιούμπης

ΙΓʹ

Ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. 1) Ν. Βάρβογλης 2) Δ. Δούλης 3) Ἀθανάσιος Βότσαρης 4) Π. Σπυράκης 5) Ἀντώνιος Βιτάλης 6) Ι. Κωνσταντινίδης 7) Κ. Κουμουνδοῦρος 8) Μανοῦσος Δερλερές

9) Ἀρ. Ἀναγνωστόπουλος

ΙΔʹ

Ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν. 1) Μιχαὴλ Γούδας 2) Λυκοῦργος Τσουκαλᾶς 3) Κωνσταντῖνος Δόσιος 4) Ἀλέξ. Κανάρης 5) Σπυρίδων Βαλαωρίτης 6) Ν. Ραυτόπουλος 7) Ἀλέξανδρος Κάπαρης 8) Ν. Γιαννουλάτος

9) Ι. Λεβέντης

ΙΕʹ

Ἐπὶ τῆς Ἐμπορικῆς Ναυτιλίας. 1) Θ. Μπασιᾶς 2) Δημ. Καλλιμασιώτης 3) Π. Βερβενιώτης 4) Ἰω. Λεωνίδας 5) Π. Ἰακωβᾶτος 6) Ι. Λιγυνὸς 7) Ἀντ. Τσιροπινᾶς 8) Ἰ. Καλαμάρης

9) Γεώργιος Ράλλης

ΙΣΤʹ

Ἐπὶ τῶν Ἀναφορῶν. 1) Εὐστάθιος Παπακωνσταντίνου 2) Περ. Φλέσσας 3) Ἄγγελος Μισυρλῆς 4) Ἠλίας Μπασδέκης 5) Σωτήριος Χατζηγάκης 6) Δ. Ἀντωνιάδης 7) Σπυρ. Καρρέρ. 8) Ἄγγελος Ἀγγελόπουλος

9) Π. Μποῦτος

ΙΖʹ

Ἐπὶ τοῦ Λογιστικοῦ τῆς Βουλῆς. 1) Δ. Σπηλιωτόπουλος 2) Κωνστ. Οἰκονομίδης (Κοζάνης) 3) Θ. Κουτρούκης 4) Ἄγγελος Πετραλιᾶς 5) Γεώργιος Θούας 6) Γ. Χατζηκωνσταντῆς 7) Κίρκος Κότσανος 8) Τεφὶκ Τσέλιος 9) Γεώργιος Δημάκης Ἐπίσης ἀνακοινῶ ὅτι, συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 14 τοῦ Κανονισμοῦ, κατήρτισα τὴν ἐπὶ τοῦ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ ΔΙΑΡ-ΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗΝ ἐκ τῶν κ. κ. Β. Πυρσινέλα, Γ. Γαλάνη, Δ. Πολιουδάκη, Γ. Γκανίλα καὶ Ν. Τουλιανοῦ. Ἐπίσης γνωρίζω ὅτι τὴν ἐφορευτικὴν ἐπὶ τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς Ἐπιτροπὴν κατήρτισα ἐκ τῶν δύο κοσμητόρων καὶ τῶν κ.κ. Ἰωσ. Ἀδαμίδη, Σπ. Τρικούπη καὶ Δ. Ζαχαριάδου. Ἤδη, Κύριοι Βουλευταί, μετὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, ἀναγγέλλω μετὰ βαθυτάτης θλίψεως πρὸς τὴν Βουλὴν τὸν θάνατον δύο διαπρεπῶν τέκνων τῆς Ἑλλάδος, τοῦ βουλευτοῦ Κερκύρας, τέως Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ἐπ’ ἐσχάτων Γεωργίου Θεοτόκη καὶ τοῦ τέως βουλευτοῦ Οἰτύλου καὶ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. Ὁ θάνατος τῶν διαπρεπῶν τούτων τέκνων τῆς Ἑλλάδος, ἐπελθὼν, ἐν κρισιμωτάτῃ περιόδῳ τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν σταδιοδρομίας, δὲν ἦτο δυνατόν, παρὰ νὰ βυθίσῃ εἰς πένθος τὸν ἑλληνικὸν λαόν, ὄχι μόνον ἐξ αἰσθήματος εὐγνωμοσύνης πρὸς τὸ μακρὸν καὶ κοπιῶδες ἔργον αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς συναισθήσεως, ὅτι, εἰς τόσον κρίσιμον στιγμήν, τὸ Ἔθνος ἀπώλεσε τὰ φῶτα τῆς πείρας τοσούτων ἀνδρῶν, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ πρῶτος, παρὰ τὸ προβεβηκὸς τῆς ἡλικίας αὐτοῦ, μέχρι τῆς τελευταίας του πνοῆς εἰργάζετο ἐπὶ τῶν ἐπάλξεων, ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Τὸ πένθος τοῦτο πρώτιστα πάντων ᾐσθάνθη τὸ Κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον ἐτίμησεν ἐπὶ ὁλόκληρον τριακονταετίαν περίπου διὰ τῆς παροιμιώδους εὐγενείας τοῦ ἤθους αὐτῶν καὶ διὰ τῆς ἐν γένει πατριωτικῆς αὐτῶν ἐργασίας. Τὸ Κοινοβούλιον, ἐν τῷ ὁποίῳ διέπρεψαν ἐπὶ τοσοῦτον μακρὸν χρόνον, δὲν εἶναι δυνατόν, παρὰ νὰ ἀναμιμνήσκηται ἐπὶ μακρὸν ἐπίσης χρόνον τῶν ἀρετῶν αὐτῶν, αἱ ὁποῖαι ἀπετέλεσαν ἐθνικὸν κεφάλαιον δυσαναπλήρωτον εἰς τὰς παρούσας στιγμάς. Διότι δὲν ἀπομακρύνομαι τῆς ἀληθείας, νομίζω, Κύριοι, ἐὰν εἴπω ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, τῆς περιωπῆς τῶν ἐκλιπόντων, ὁμοιάζουσι τοὺς ἀστέρας, οἱ ὁποῖοι καθοδηγοῦσι τοὺς λαούς, ἐν μέσῳ τῆς περιπετειώδους ἱστορίας αὐτῶν, ὡς ὁ πολικὸς ἀστὴρ καθοδηγεῖ τοὺς ναυτιλομένους ἐν μέσῳ τρικυμιῶν. Φρονῶ ἑπομένως, ὅτι ἀντιπροσωπεύω τὴν γνώμην πάντων ὑμῶν, ἐὰν προτείνω, ὅπως ἡ Βουλή, εἰς ἔνδειξιν εὐλαβείας, πρὸς τὴν μνήμην αὐτῶν καὶ πένθους διὰ τὴν ἀπώλειαν τοιούτων ἀνδρῶν, διακόψῃ τὰς ἐργασίας αὐτῆς ἐπὶ τριήμερον καὶ ἐκφράσῃ τὰ συλλυπητήρια αὐτῆς εἰς τὰς οἰκογενείας τῶν μεταστάντων.

§4ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§5ΣΤ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι Βουλευταί, εἰς τὰς θερμὰς ἐκφράσεις τοῦ κ. Προέδρου περὶ τῆς λύπης, τὴν ὁποίαν δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι αἰσθάνεται τὸ Κοινοβούλιον διὰ τὴν ἀπώλειαν τῶν δύο ἐξόχων ἀνδρῶν, ἔχω νὰ προσθέσω καὶ τὴν ἄφατον λύπην τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διὰ τὴν ἀπώλειαν, τὴν ἀναντικατάστατον, ἰδίως τοῦ μέλους τῆς Κυβερνήσεως Γεωργίου Θεοτόκη. Ἐλπίζω ὅτι ἡ μνήμη τῶν δύο ἀνδρῶν καὶ τὸ παράδειγμά των θὰ μείνῃ ἀνεξάλειπτον ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ θὰ παρίσταται πάντα ὡς ὑπόδειγμα εἰς τοὺς νεωτέρους.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δημητρακόπουλος.

§7Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ πάντες βεβαίως συνενούμεθα εἰς τὰ ἐκδηλωθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου αἰσθήματα διὰ τὴν ἀπώλειαν τῶν δύο πολιτικῶν ἀνδρῶν, τῶν ὁποίων ὁ βίος ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν συνυφάνθη πρὸς τὸν ἐπίσημον βίον τοῦ Κράτους. Οἱ νεώτεροι, ἰδίᾳ, τῶν στρατευομένων εἰς τὰς πολιτικὰς τάξεις, ἀντικειμενικώτερον ἀνασκοποῦντες καὶ μελετῶντες τὸ παρελθόν, πλειστάκις ὠφελοῦνται ἀπὸ τὰ φῶτα καὶ τὴν πεῖραν τῶν προγενεστέρων, οὐχὶ δὲ σπανίως λαμβάνουσιν ἀφορμὴν ἐκδηλώσεως τιμῆς καὶ εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς καθοσιώσαντας τὸν βίον αὐτῶν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν κοινῶν. Εἰς τὸν Γεώργιον Θεοτόκην καὶ εἰς τὸν Κυριακούλην Μαυρομιχάλην, ἡ νεωτέρα πολιτικὴ ἱστορία τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὴν ὁποίαν ἀρρήκτως συνεδέθησαν εἰς χρόνους χαλεπούς, ψυχρὰ καὶ ἀδέκαστος, ξένη πρὸς τὰς ἀκρότητας, τὰς ὁποίας δημιουργεῖ πολλάκις καὶ αὐτὸς ὁ εὐγενὴς πολιτικὸς ἀνταγωνισμός, ἐμπνεόμενος ὑπὸ τοῦ πόθου τῆς διαρκοῦς βελτιώσεως καὶ προκοπῆς, ἀλλ’ ἀπηλλαγμένη ἐκ τῶν πρώτων ἐκ τοῦ θανάτου αὐτῶν ἀνθρωπίνων ἐντυπώσεων, θέλει ἀφιερώσει τὰς σπουδαίας σελίδας της.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γιολδάσης.

§9Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Δύο ὑψηκάρηνοι δρῦς, αἱ ὁποῖαι ἐκόσμουν τὸν ἐθνικὸν κῆπον καὶ ὑπὸ τὴν σκιὰν τῶν ὁποίων ἐστεγάσθη ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἡ χειμαζομένη Πατρίς, κατέπεσαν πρόρριζα ὑπὸ τὸ βάρος τῶν ἐτῶν. Δύο κορυφαὶ τῆς ἑλληνικῆς πολιτείας, αἱ ὁποῖαι σημαντικὰς παρέσχον εἰς αὐτὴν ὑπηρεσίας καὶ τῶν ὁποίων μεγίστην εἶχεν αὕτη ἀνάγκην τῆς μακρᾶς πείρας, τῆς φωτεινῆς διανοίας καὶ τοῦ θερμοῦ αὐτῶν πατριωτισμοῦ, ἔφυγον ἐκ τοῦ μέσου ἡμῶν, εἰς τόσον κρισίμους περιστάσεις διὰ τὴν Πατρίδα. Δύο στυλοβάται τοῦ ἐθνικοῦ οἰκοδομήματος ἐκηδεύθησαν, ὁ εἷς μετὰ τὸν ἄλλον, ἐγκαταλείψαντες σαλευόμενον τὸ οἰκοδόμημα τοῦτο, καθ’ ἣν στιγμὴν βάλλεται πανταχόθεν, τόσον ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ὅσον, δυστυχῶς, καὶ ἀπὸ ἐσωτερικοὺς ἐχθρούς. Μετὰ τὴν ἰδεώδη, δύναταί τις εἰπεῖν, τὴν Θουκυδίδειον, τὴν ἀρχαιοπρεπῆ προσλαλιάν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πρὸς τὸν νεκρὸν τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Ἐθνικοφρόνων κ. Γούναρης, ὁ ὁποῖος ἐχαρακτήρισεν ἐπαρκῶς τὸν ἐκλιπόντα πολιτευτὴν καὶ ἐπαρουσίασε πρὸ τῶν ὀμμάτων μας παραστατικωτάτην τὴν εἰκόνα τῆς ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τοῦ ἀειμνήστου Θεοτόκη πολιτικῆς καταστάσεως, θὰ παρεῖλκεν ἴσως πᾶν ἄλλο ἐγκώμιον διὰ τὸν ἄνδρα. Ἐθεώρησα ὅμως ὅτι, καὶ μετὰ τὴν ὡραίαν ὁμιλίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς, ἐπεβάλλετο νὰ ἀκουσθῇ εἰς εὐρυτέραν κλίμακα ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, ὅπου τοσάκις ἀντήχησεν ἡ φωνή τοῦ Γ. Θεοτόκη, ὁ ἔπαινος αὐτοῦ, διότι ὁ Γ. Θεοτόκης ἀπετέλεσεν ἐξαιρετικὴν μορφὴν ἐν τῇ νεωτέρᾳ Ἑλλάδι. Ὁ Γ. Θεοτόκης, ἄρχοντας καθ’ ὅλην τὴν σημασίαν τῆς λέξεως, ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ ταῖς πολιτικαῖς αὐτοῦ ἀναστροφαῖς, ὑπῆρξεν ἀληθὴς «ὁμ ντ’ ἐτάτ», ὡς κυβερνήτης τῆς Χώρας. Ὁ Θεοτόκης ἐνεκαινίασε πραγματικῶς ἐθνικὴν πολιτικήν, ἡ ἐθνικὴ δὲ αὐτοῦ δρᾶσις θὰ παραμείνῃ ἐν τῇ ἱστορίᾳ παραδειγματικὴ διὰ τοὺς νεωτέρους, διότι ἀπὸ τῶν ἡμερῶν αὐτοῦ ἄρχεται ἡ καθαρῶς ἐθνικὴ τῆς Ἑλλάδος πολιτική. Οὐδεὶς βεβαίως ἀρνεῖται ὅτι οἱ παλαιότεροι πολιτικοὶ εἰργάσθησαν ἐν τῷ μέτρῳ τῶν δυνάμεών των καὶ εἰργάσθησαν ἵνα δημιουργήσουν, διότι εὑρέθησαν ἐν τῷ μέσῳ χάους καὶ εἶναι ἄξιοι τιμῆς διὰ τοῦτο. Ὅμως ὁ Θεοτόκης ἔθεσε τὰ θεμέλια ἐθνικῆς ἐργασίας, τῆς ὁποίας τὸ ἀποτέλεσμα ἐνεφανίσθη ἐνώπιον ἡμῶν κατὰ τοὺς δύο ἐνδόξους πολέμους. Εἰς τὸν Θεοτόκην ὀφείλεται ὁ σιδηρόδρομος Πειραιῶς–Λαρίσης, ὅστις πολλαπλῶς ἀπέβη εὐεργετικὸς εἰς τὴν Χώραν, εἰς τὸν Θεοτόκην ὁ Μακεδονικὸς ἀγών, ἡ ἐποποιΐα αὐτή, τῆς ὁποίας τὰς λεπτομερείας θὰ ἀναγράψῃ μὲ χρυσᾶ γράμματα ἡ ἱστορία, λεπτομερείας ἡρωϊσμῶν καὶ γενναίων πράξεων, τὰς ὁποίας ἀγνοεῖ καὶ νῦν ὁ ἑλληνικὸς κόσμος. Ὁ Μακεδονικὸς ἀγών, ἀντίλαλος τῶν ἀγώνων τῶν Ἁρματωλῶν καὶ Κλεφτῶν τῆς πρὸ τοῦ 1821 Ἑλλάδος, ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἥρωας καὶ μάρτυρας. Κατὰ τὸν Μακεδονικὸν ἀγῶνα οἱ ἥρωες οὗτοι καὶ οἱ μάρτυρες ἤρδευσαν διὰ τοῦ τιμίου αἵματός των τῆς ἐλευθερίας τὸ δένδρον, τὸ ὁποῖον ἐπέπρωτο μετὰ τοὺς δύο πολέμους νὰ δώσῃ δαψιλεῖς, ὅπως καὶ ἔδωκε, τοὺς καρποὺς αὐτοῦ. Ὁ Γεώργιος Θεοτόκης εἶναι ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον ὀφείλεται ἡ προμήθεια τῶν ὅπλων, ἡ προμήθεια τῶν στόλων καὶ τῶν ἀντιτορπιλλικῶν. Ὁ Γεώργιος Θεοτόκης προητοίμασε τὸν στρατὸν καὶ ἐξετέλεσεν ἐπανειλημμένα γυμνάσια, ὄχι γυμνάσια χάριν ρεκλάμας καὶ χάριν ἐπιδείξεως, ἀλλὰ γυμνάσια, τὰ ὁποῖα ἀπέβησαν εἰς ὄφελος τοῦ στρατεύματος. Ἐπιβάλλεται δὲ νὰ τονισθῇ, ὅτι διὰ τὰ γυμνάσια ἐκεῖνα, δὲν κατηνάλωσεν ὁ Θεοτόκης πυρομαχικὰ ἀπὸ ἐκεῖνα διὰ τῶν ὁποίων εἶχε πληρώσει τὰς ἀποθήκας καὶ τὰ ὁποῖα εἶχον ἄλλον προορισμόν, ἀλλ’ ἐπρομηθεύετο ἑκάστοτε ἴδια πυρομαχικά, ἀντιθέτως πρὸς ὅ,τι ἔπραξεν ὁ μέχρι πρό τινος κυβερνήτης τῆς Χώρας, ὁ ὁποῖος κατηνάλωσε διὰ τὰ ρεκλαμαδοειδῆ γυμνάσιά του τὰ πυρομαχικά, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀποθηκευμένα διὰ μελλούσας ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ, εἰς τρόπον ὥστε, ἐὰν ἀνεβάλλετο καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον ἡ Βαλκανικὴ συμμαχία καὶ ὁ ἐπακολουθήσας πόλεμος κατὰ τῆς Τουρκίας, ἡ Ἑλλὰς θὰ εὑρίσκετο ἄνευ ὅπλων καὶ ἄνευ πυρομαχικῶν διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι οὔτε τὴν Βαλκανικὴν συμμαχίαν ἐγνώριζεν ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος, οὔτε τὸν πόλεμον προεῖδεν. Καὶ μεθ’ ὅλην τὴν ἐργασίαν ταύτην, παροραθεὶς ὁ Γεώργιος Θεοτόκης ἀπὸ τὸν λαόν, τὸν ὁποῖον οἱ δημαγωγοὶ εἶχον παραπλανήσει, δὲν ἐμεμψιμοίρησε, δὲν διεμαρτυρήθη, διότι εἶχεν ἤρεμον τὴν συνείδησιν, ὅτι ἐξεπλήρωσε τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον, δὲν ἐξῆλθεν εἰς τὰς ὁδοὺς ἵνα ἐνσπείρῃ μίση καὶ πάθη, ἵνα ὑβρίσῃ, ἵνα βυσσοδομήσῃ συνωμοσίας καὶ ἀνατροπάς. Ὁ Γεώργιος Θεοτόκης, ἱστάμενος πρὸ τοῦ ἀγάλματος τῆς μεγαλυνθείσης Πατρίδος, ἔβλεπε μετ’ εὐχαριστήσεως, μετὰ ψυχικῆς ἀγαλλιάσεως, μετὰ χαρᾶς ἀνυποκρίτου, ὅτι εἰς αὐτὸν ὠφείλετο τὸ βάθρον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου εἶχε τὸ ἄγαλμα τοῦτο στηθῆ καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἦτο ἐπιβεβλημένον νὰ γραφῇ «Θεοτόκης ἐποίει». Ὁμιλῶν περὶ τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη, ἀναμιμνήσκομαι χαρακτηριστικῆς σελίδος τῆς Ρωμαϊκῆς ἱστορίας, κατὰ τὴν ὁποίαν, ὁ Γάϊος Γράκχος, μετὰ τὴν ἐπιδειχθεῖσαν πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς τὸν μεγάλον πατέρα του, εἰς τὸν ὁποῖον μέγα μέρος τῆς δόξης αὐτῆς ὤφειλεν ἡ κοσμοκράτειρα Ρώμη, ἀχαριστίαν τοῦ Ρωμαϊκοῦ λαοῦ, κατέρριψε μεμψιμοιρῶν καὶ καταρώμενος καὶ κατασυνέτριψε διὰ τῶν ἰδίων χειρῶν τὸν ἀνδριάντα τοῦ πατρός του, ὁ ὁποῖος εὑρίσκετο εἰς μίαν τῶν κεντρικωτέρων πλατειῶν τῆς αἰωνίας πόλεως. Ὁ Γεώργιος Θεοτόκης ὑπῆρξε πολὺ διάφορος καὶ τοῦ Ρωμαίου ἐκείνου, διότι δὲν ἐμεμψιμοίρησεν, ἐπαναλαμβάνω, δὲν ἐθορύβησε, δὲν ἐδείχθη ἀνευλαβὴς πρὸς οὐδένα, ἀλλ’ ἐσιώπησεν, ἀναμένων ὅπως τὸ ἔργον αὐτοῦ στεφανωθῇ, ὅπως καὶ ἐστεφανώθη. Ἐκτὸς ὅμως τοῦ Θεοτόκη καὶ ἕτερον ἐπίλεκτον μέλος τῆς πολιτείας, ἕτερον ἔξοχον ἀληθῶς πολιτευτήν, συνωδεύσαμεν εἰς τὸν τάφον, τὸν Κυριακούλην Μαυρομιχάλην, τὸν σεμνόν, τὸν ἠθικόν, τὸν σώφρονα καὶ μεμετρημένον πολιτικόν, ὁ ὁποῖος, ἀναλαβὼν τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, μετὰ τὴν ἐπανάστασιν, εἰργάσθη ἀνενδότως, τόσον ὑπέρ τῆς βελτιώσεως ὅλων τῶν κλάδων τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ὅσον καὶ ὑπὲρ τῆς τακτοποιήσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους καὶ ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς τοῦ τόπου ὀργανώσεως. Εἰς τὸν Μαυρομιχάλην δὲ ὀφείλονται δύο τινά· ἐπαρκές χρηματικὸν ποσόν, τὸ ὁποῖον ἀπεκομίσθη ἐκ τῶν γενομένων οἰκονομιῶν καὶ τὸ ὁποῖον ἀπετέλεσε τὴν βάσιν τῆς μετέπειτα πολεμικῆς δράσεως καὶ ἡ παραγγελία τοῦ «Ἀβέρωφ», ὁ ὁποῖος μᾶς ἔδωκε τὴν ὑπεροπλίαν κατὰ θάλασσαν, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ τὴν νίκην, ἡ ὁποία ἔστεψε τὰ ἑλληνικὰ ὅπλα. Τοιοῦτοι ἐν ὀλίγοις ὑπῆρξαν οἱ δύο πολιτικοὶ ἄνδρες, τοὺς ὁποίους ἐθρήνησεν ἡ Πατρίς. Τοιοῦτοι ὑπῆρξαν οἱ ἐκλιπόντες πολιτικοί, οἱ ὁποῖοι πρῶτοι ἔθεσαν τὰ θεμέλια τῆς νίκης καὶ τοῦ θριάμβου. Διότι, ὅπως δὲν δύναταί τις νὰ ἀρνηθῇ ὅτι ὀφείλονται μὲν κυρίως καὶ κατ’ ἐξοχὴν αἱ νίκαι εἰς τὴν ἐθελοθυσίαν τῶν ἑλλήνων ἀξιωματικῶν καὶ εἰς τὴν στρατηγικότητα τοῦ Μεγάλου ἡμῶν Βασιλέως, ἐὰν δὲν ὑπῆρχον ὅμως τὰ ἐφόδια, τὰ ὁποῖα παρεσκεύασαν οἱ ἐκλιπόντες πολιτικοὶ ἄνδρες, ἦτο πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ μὴ εἴχομεν τὰ ἀποτελέσματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα, ἐνῷ ἔδωσαν τὴν ἐλευθερίαν εἰς τόσους ἀλυτρώτους ἀδελφούς, ἀνύψωσαν τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπροκάλεσαν τοὺς ἐπαίνους ὁλοκλήρου τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου. Δικαίως, ἐντεῦθεν, τόσον ζωηρὸν ἐξεδηλώθη τὸ πένθος τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ τὸν θάνατον τῶν δύο ἐπιφανῶν πολιτικῶν, οἱ ὁποῖοι ἀπῆλθον εἰς τὰς αἰωνίους μονὰς μὲ ἀναπαυμένην τὴν συνείδησιν ὅτι ἐξεπλήρωσαν πλήρως τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον. (Χειροκροτήματα).

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λομβάρδος.

§11Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μετὰ τὰ λεχθέντα παρὰ τῶν ἀξιοτίμων προαγορευσάντων, ἂς ἐπιτραπῇ, κ. Πρόεδρε, καὶ εἰς ἐμὲ νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις εὐλαβοῦς ἀναμνήσεως πρὸς τὸν μεγάλον πολιτικὸν Ἀρχηγόν, παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ὁποίου ηὐτύχησα νὰ ἀγωνισθῶ καὶ ἐγὼ μετὰ τῶν ὁμοφρόνων συναδέλφων μου καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ πολιτικοῦ αὐτοῦ βίου. Δέν προσήκει βεβαίως εἰς ἐμὲ νὰ κρίνω τὸ ἔργον τὸ πολιτικὸν τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη, οὐδ’ εἶναι σήμερον ἡ στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ ἔργον αὐτοῦ θέλει κριθῇ. Ὁ μέλλων ἱστορικὸς τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος θέλει κατ’ ἀνάγκην σταματήσῃ πρὸ τοῦ ἔργου τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη καὶ ἡ ἀμερόληπτος ἱστορία, ἀπηλλαγμένη τῶν συγχρόνων προκαταλήψεων καὶ παθῶν, θέλει ἐπιφυλάξει πολλὰς φωτεινὰς σελίδας διὰ τὸ ἔργον ἐκείνου, ὁ ὁποῖος, παλαίων κατὰ μυρίων δυσχερειῶν, ἠδυνήθη νὰ θέσῃ τὰς βάσεις καὶ τὰ θεμέλια ἀληθοῦς καὶ πραγματικῆς ἐθν. πολιτικῆς καὶ νὰ προπαρασκευάσῃ τὸ ὑλικὸν καὶ τὸν δρόμον, ὅστις καθωδήγησε τὴν Ἑλλάδα εἰς τοὺς πολεμικοὺς θριάμβους καὶ τὰς νίκας τῶν δύο τελευταίων μας πολέμων. Οὐδὲ πρέπει νὰ λησμονηθῇ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἡ μεγάλη αὐταπάρνησις τοῦ ὑπερόχου ἀνδρός, ὅστις, ἀδικούμενος παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠθέλησαν ἢ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐμβαθύνωσιν εἰς τὴν ἀληθῆ τῶν πραγμάτων ἐξέτασιν, ἔσωσε διὰ τῆς μετριοπαθείας αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ ὄγκου τῆς κοινοβουλευτικῆς του δυνάμεως τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ σοβαρωτάτων ἐσωτερικῶν κινδύνων, συντελέσας, ἵνα τὰ τῆς πολιτείας ἡμῶν διαρρυθμισθῶσι κατὰ τρόπον συμφωνότερον πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς ἐποχῆς. Εἰς τὴν κρισιμωτέραν στιγμὴν τοῦ ἐθνικοῦ βίου τῆς πανταχόθεν ἀπειλουμένης Ἑλλάδος, ὁ θάνατος ἀφήρπασεν ἕνα τῶν ἐπιφανεστάτων καὶ σωφρονεστάτων πολιτικῶν αὐτῆς παραγόντων, καὶ σύμπαν τὸ ἑλληνικὸν κοινὸν βαθύτατα συναισθάνεται τὴν θλίψιν ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ ταύτῃ. Ἀλλ’ ἡ εὐγενὴς τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη μορφὴ θέλει παραμείνῃ ἐπὶ χρόνον μακρὸν ζωηρὰ εἰς τὴν καρδίαν παντὸς Ἕλληνος, μίαν ἀναδίδουσα ἐκ τοῦ τάφου αὐτῆς εὐχήν, ὅπως ὁ Θεὸς τῆς Ἑλλάδος ἐξαγάγῃ τὴν Πατρίδα ἡμῶν ἀλώβητον ἐκ τῶν δοκιμασιῶν, τὰς ὁποίας διέρχεται καὶ ἐπιτρέψῃ εἰς αὐτήν νὰ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν προαιωνίων πόθων τοῦ Ἑλληνισμοῦ. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσουκαλᾶς.

§13Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ἔχω ἐπὶ τοῦ νεκροῦ νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, ἀλλὰ κυρίως ἐπὶ τῆς διακοπῆς. Ὥστε ἂς προτιμηθῶσιν οἱ μέλλοντες νὰ ὁμιλήσωσιν εἰδικῶς ἐπὶ τοῦ νεκροῦ.

§14ΔΗΜ. ΡΑΛΛΗΣ. Εἴπετε, κ. Πρόεδρε, ὅτι θὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις λόγῳ πένθους. Λύσατε τὴν συνεδρίασιν. Δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄλλη συζήτησις.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁμιλήσωσι μόνον οἱ μέλλοντες νὰ ἐκφράσωσι τὴν λύπην των. Ὁ κ. Σοκόλης.

§16Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Κερκύρας, τῆς βαρυπενθούσης Κερκύρας, διὰ τὴν ἀπώλειαν τοῦ μεγάλου αὐτῆς πολίτου, πολίτου, ὅστις εἶναι τὸ δεύτερον τέκνον, τὸ ὁποῖον ἡ Κέρκυρα προσέφερεν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, τέκνον, τὸ ὁποῖον ὑπέστη τὸν αὐτὸν μαρτυρικὸν θάνατον, οὗ ἔτυχε καὶ τὸ πρῶτον αὐτῆς τέκνον, τὸ ὁποῖον εὐθὺς μετὰ τὰ ἐρείπια τῆς ἐπαναστάσεως προσῆλθε νὰ προσφέρῃ τὰς ὑπηρεσίας του πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ὡς ἀντιπρόσωπος, λέγω, τῆς Κερκύρας, εὐχαριστῶ τοὺς ἀξιοτίμους κυρίους, οἱ ὁποῖοι μὲ τόσον ὡραίους λόγους ἐτόνισαν τὸ ἔργον τοῦ μεγάλου ἐκείνου ἀνδρός. Εὐχαριστῶ τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ Ἔθνους, εὐχαριστῶ τὸν ἑλληνικὸν λαόν, ὁ ὁποῖος σύσσωμος κατέδειξε τὰ θλιβερὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα κατεῖχον τὴν καρδίαν του ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ μεγάλου πολίτου, δὲν δύναμαι δὲ ἢ συγκεκινημένος νὰ ἀναμνησθῶ τῆς προπομπῆς, τὴν ὁποίαν ὁ Ἀθηναϊκὸς λαὸς καὶ ὁ λαὸς τοῦ Πειραιῶς ἔκαμεν εἰς τὸν νεκρὸν τοῦ μεγάλου πολίτου, καὶ δὲν δύναμαι παρὰ θλιβερώτερον ἀκόμη νὰ ἀναμνησθῶ ὅτι τὴν σεπτὴν τοῦ ἀνδρὸς σορὸν ἐδέχθησαν ἐν Κερκύρᾳ καὶ ἐχαιρέτησαν κλίνουσαι πρὸ αὐτοῦ ξενικαὶ λόγχαι, λόγχαι, τὰς ὁποίας κρατοῦσιν οἱ ἀπόγονοι τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐκράτησαν τὰς λόγχας τοῦ Μαιζῶνος, λόγχαι, αἵτινες συνέτειναν διὰ τῶν αἰχμῶν των εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς ἑλληνικῆς γῆς. Εὐχαριστῶν, Κύριοι, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ τῆς Κερκύρας, σᾶς εὐχαριστῶ ἐξ ὅλης καρδίας, σᾶς παρακαλῶ δὲ νὰ βεβαιωθῆτε ὅτι δὲν θὰ λησμονήσῃ ποτὲ ἡ Κέρκυρα τὴν ἔκφρασιν τῆς εὐλαβείας, καὶ τοῦ σεβασμοῦ καὶ τῆς ἀγάπης, τὴν ὁποίαν ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία καὶ ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἔδειξαν, συμμετέχοντες εἰς τὸ πένθος αὐτῆς.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης.

§18Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ εἰς τὴν Κέρκυραν ἐπὶ τῆς σοροῦ τοῦ ἐπιφανοῦς πολιτευτοῦ Γεωργίου Θεοτόκη ἐξέφρασα ἐκ μέρους τῶν Μακεδόνων τὴν εὐγνωμοσύνην αὐτῶν διὰ τὴν βοήθειαν, τὴν ὁποίαν ὁ Γεώργιος Θεοτόκης παρέσχεν εἰς τὸν Μακεδονικὸν ἀγῶνα, θεωρῶ δὲ καθῆκόν μου καὶ ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας νὰ ἐπαναλάβω τοῦτο, καὶ ἔχω πεποίθησιν ὅτι ἐκφράζω τὴν γνώμην, τὸ αἴσθημα καὶ τὴν θέλησιν ὅλων τῶν Μακεδόνων, ὄχι μόνον τῶν συναδέλφων μου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων Μακεδόνων ἐν γένει, ἀποτίων καὶ ἐνταῦθα φόρον εὐγνωμοσύνης εἰς τὸν ἀποθανόντα. Καθ’ ὃν χρόνον ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος ἦτο ἐστραμμένη ἀποκλειστικῶς εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα, λησμονοῦσα ὅτι ὑπῆρχον καὶ ἄλλα ὑπόδουλα τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἔχοντα ἀνάγκην μερίμνης καὶ στοργῆς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, Μακεδόνες τινὲς καὶ ἄλλοι Ἕλληνες ἔλαβον τὴν πρωτοβουλίαν νὰ ἀντιδράσουν κατὰ τῆς ὀργανώσεως τῶν ποδοπατούντων τὸ Μακεδονικὸν ἔδαφος Βουλγάρων καὶ ὠργάνωσαν τὴν Μακεδονικὴν ἄμυναν. Κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος ἦτο ὁ Γεώργιος Θεοτόκης, ὁ ὁποῖος βεβαίως, ὡς ἐκ τῆς θέσεως αὐτοῦ, δὲν ἠδύνατο νὰ λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ἀγῶνος αὐτὸς, ὡς ἐκ τῆς θέσεως αὐτοῦ δὲν ἠδύνατο ἐμφανῶς νὰ ὑποστηρίξῃ αὐτόν, ἐν τούτοις ἀντελήφθη ὅλην τὴν ἀξίαν καὶ ὅλον τὸ μέγεθος τοῦ ἀναληφθέντος ἀγῶνος καὶ ὑπεστήριξεν αὐτὸν ἐφ’ ὅσον τῷ ἦτο δυνατόν. Διὰ τοῦτο ἡ μνήμη τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη θὰ συγκεντρώνῃ πάντοτε τὴν εὐγνωμοσύνην ὅλων τῶν Μακεδόνων.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀργυρός.

§20Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἁρμοδιότητα διὰ νὰ κρίνω τὸ ἔργον τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη καὶ τοῦ Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. Ὡς ἀντιπρόσωπος ὅμως τῆς Μακεδονίας δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ἐκφράσω λόγους εὐγνωμοσύνης πρὸς τὴν μνήμην ἀμφοτέρων τῶν ἀνδρῶν. Ἰδιαίτατα ὅμως ἐθεώρησα ἐπιβεβλημένον καθῆκον νὰ ἐκφράσω τοὺς λόγους τῆς εὐγνωμοσύνης καὶ θαυμασμοῦ μου πρὸς τὸ ἔργον τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη, ὅστις ἀνέλαβε τὸν ἀγῶνα τὸν Μακεδονικὸν καὶ διεξήγαγε καὶ διεχειρίσθη αὐτὸν κατὰ τρόπον, ὥστε, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, θεωρῶ τὸ ἔργον τοῦ Μακεδονικοῦ ἀγῶνος, τοῦ ὁποίου προέστη ὁ Γεώργιος Θεοτόκης, ὡς ἐγγραφὴν προσημειώσεως ἐπὶ τῆς Μακεδονίας, τὴν ὁποίαν προσημείωσιν μετέβαλον εἰς κατακύρωσιν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κυριαρχίαν τὰ ἐπακολουθήσαντα γεγονότα. Ηὐτύχησα νὰ ἔλθω ἐν ταῖς ἐργασίαις μου, ταῖς ὑπὲρ τοῦ Μακεδονικοῦ ἀγῶνος, εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ ἀνδρὸς καὶ ἐθεώρησα ὡς ἰδιαιτέρως προσωπικόν μου καθῆκον καὶ μετὰ τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος, ἐξ ὀνόματος τῶν Μακεδόνων, ἐθεώρησα προσωπικόν μου καθῆκον, νὰ καθυποβάλω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἐθνικὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτοῦ πρὸς τὴν μνήμην τοῦ ἐκλιπόντος ἀνδρός.

§21ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε! Εὖγε!

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τζέτζος.

§23Γ. ΤΖΕΤΖΟΣ. Μολονότι οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες, διερμηνεύοντες τὰ βαθύτατα αἰσθήματα εὐγνωμοσύνης σύμπαντος τοῦ ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ἐξῆραν τὰς ἀρετὰς τῶν μεταστάντων ἐπιφανῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, Γεωργίου Θεοτόκη καὶ Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, καὶ ἔπλεξαν τὸν προσήκοντα ἑκατέρῳ τούτων πανηγυρικόν, ἐν τούτοις ἐθεώρησα ἐπιβαλλόμενόν μοι καθῆκον ἵνα, ἐξ ὀνόματος τῆς Ἠπείρου, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω, ἀποτίσω φόρον εὐγνωμοσύνης καὶ τὴν ἀΐδιον εὐγνωμοσύνην τῆς Ἠπείρου, ἀποτυπώσω ἐν ταῖς δέλτοις τῆς Βουλῆς. Ἡ Ἤπειρος οὐδέποτε θὰ ἐπιλάθηται, ὅτι ὁ Γεώργιος Θεοτόκης συνετέλεσεν εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ στόλου καὶ εἰς τὸν πλήρη ἐφοδιασμὸν αὐτοῦ. Ἡ Ἤπειρος ἀείποτε θὰ εἶναι μνήμων, ὅτι ὁ ἀείμνηστος Θεοτόκης, εἰσηγούμενος καὶ ὑποστηρίζων τὸν θεσμὸν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἀνέθετο τὴν ἀναδιοργάνωσιν αὐτοῦ εἰς τὴν πατριωτικὴν πρωτοβουλίαν, εἰς τὴν φωτεινὴν καθοδηγίαν καὶ εἰς τὴν ἀκαταπόνητον ἐργασίαν τοῦ τότε Διαδόχου καὶ νῦν εὐκλεῶς βασιλεύοντος δαφνοστεφοῦς Βασιλέως μας καὶ οὕτω ἐσφυρηλάτησε τοὺς δύο παράγοντας, εἰς τοὺς ὁποίους ὀφείλονται οἱ δύο εὐκλεεῖς πόλεμοι, τὰ μετ’ αὐτοὺς τρόπαια καὶ αἱ δόξαι καὶ ἡ ἀπελευθέρωσις ἡμῶν, τῶν τέως ὑποδούλων, ἐν οἷς καὶ τῆς εὐγνωμονούσης Ἠπείρου. Ἀλλ’ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀφύπνισις τῆς ἑλληνικῆς ψυχῆς, εἶνε ἔργον τοῦ Θεοτόκη, διότι αὐτὸς διωργάνωσε τὸν Μακεδονικὸν ἀγῶνα, αὐτὸς ἐνέσπειρε νέαν ζωὴν εἰς τὸ Ἔθνος μας καὶ εἶτα αὐτὸς ὠργάνωσε εἰς τὸν, κατ’ ἀπομίμησιν τοῦ Μακεδονικοῦ, ἐν μικροτέρᾳ κλίμακι, γενόμενον Ἠπειρωτικὸν ἀγῶνα. Καὶ ταῦτα μὲν ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀείμνηστον Γεώργιον Θεοτόκην. Ὡς πρὸς δὲ τὸν ἀείμνηστον Κυριακούλην Μαυρομιχάλην δύναται νὰ λεχθῇ, ὅτι οὗτος ἦτο ὁ πρῶτος ἐνστερνισθεὶς τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς ἐπαναστάσεως, ἦτο ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος εἰργάσθη σθεναρῶς εἰς τὸ ἀναμορφωτικὸν ἔργον. Ἀπόδειξις τούτου εἶναι ὅλη ἡ ὄντως ἀνορθωτικὴ ἐργασία, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐπὶ τῆς πρωθυπουργίας αὐτοῦ. Ἐκτὸς δὲ τούτου, ἡ πρωθυπουργία αὐτοῦ συνδέεται καὶ μὲ ἓν ἕτερον εὐτυχὲς γεγονός, τῆς ἀποκτήσεως τοῦ «Ἀβέρωφ», τοῦ παλλαδίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον διέσωσε τὴν ἐθνικὴν τιμὴν καὶ δόξαν ἡμῶν καὶ τὰ συμφέροντα ὅλων τῶν συμμάχων κατὰ τὸν Βαλκανικὸν πόλεμον. Ἀνασκοπῶν οὕτω τὴν ἐθνικὴν δρᾶσιν ἀμφοτέρων τῶν ἐκλιπόντων πολιτευτῶν, δρᾶσιν, ἥτις ὡδήγησεν εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ ὑποδούλου Ἑλληνισμοῦ, αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ γίνω σήμερον διερμηνεὺς τῶν αἰσθημάτων τῆς εὐγνωμοσύνης, τὰ ὁποῖα κατακλύζουν τὴν ψυχὴν παντὸς Ἠπειρώτου.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γάτσος.

§25Ν. ΓΑΤΣΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὰ εὔγλωττα καὶ σεμνὰ χείλη τῆς ἱστορίας θὰ μνημονεύσωσιν ἀναμφισβητήτως, προσηκόντως, τὸ μέγα ἔργον τοῦ μεγάλου πολιτικοῦ τῆς Ἑλλάδος Γεωργίου Θεοτόκη καὶ θὰ ἀνομολογήσωσι τὴν ἐπίδρασιν, τὴν ὁποίαν τὸ ἔργον τοῦτο ἔσχεν ἐπὶ τῆς προόδου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ ἐπίσημος φωνὴ τοῦ Κράτους καὶ διακεκριμένων συναδέλφων βουλευτῶν ἐξιστόρησαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ποῖα καὶ πόσα ὀφείλει ἡ πολιτεία εἰς τὸν Γ. Θεοτόκην, ὁ δὲ ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῆς συμμετοχῆς του, τῆς τοσοῦτον αὐθορμήτου καὶ συνεπῶς εἰλικρινοῦς εἰς τὸ πένθος τὸ πλῆξαν τὴν Ἑλλάδα σύμπασαν, προεξώφλησεν, οὕτως εἰπεῖν, τὴν γνώμην τῆς ἱστορίας καὶ ἐπεκύρωσεν ἐκ τῶν προτέρων πᾶν ὅ,τι ἠκούσθη καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ὑποθέτω, ὅτι δὲν θὰ θεωρηθῇ, ἐν τῇ συναυλίᾳ ταύτῃ τῶν εὐλόγως λεχθέντων, ὡς παράχορδος ἡ συμμετοχὴ μιᾶς Θεσσαλικῆς φωνῆς, τὴν ὁποίαν ὑπαγορεύει ἡ εὐγνωμοσύνη, διότι ὁ Γεώργιος Θεοτόκης, ἐκτὸς τῆς εὐεργετικῆς αὐτοῦ δράσεως ἐπὶ τοῦ συνόλου τῶν πραγμάτων τῶν ἀφορώντων τὸν Ἑλληνισμόν, ὑπῆρξε κατ’ ἐξοχὴν εὐεργέτης πρὸς τὸν Θεσσαλικὸν λαόν. Εἶναι ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος ὀξύτατα ἀντελήφθη, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος Πειραιῶς–Συνόρων, ἐκτὸς τοῦ ὅτι θὰ εἶχεν ἐπίπτωσιν εὐεργετικὴν ἐπὶ τῆς ἐνισχύσεως τῆς παντοειδοῦς τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, θὰ ἐξυπηρέτει εἰδικῶς καὶ τὴν Θεσσαλίαν, συμβάλλων εἴπερ τι καὶ ἄλλο εἰς τὴν πρόοδον καὶ ἀνάπτυξιν τῶν πλουτολογικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας. Διότι ὁ Γεώργιος Θεοτόκης εἶνε ὁ πρῶτος, ὅστις, ὅτε ἀνεφάνη εἰς τὴν ἑλληνικὴν κοινωνίαν τὸ κοινωνικὸν φαινόμενον, τὸ ἐπικληθὲν γεωργικὸν Θεσσαλικὸν ζήτημα, ὁ Γεώργιος Θεοτόκης, ἀποβλέπων εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Θεσσαλικοῦ λαοῦ, οὐχὶ διὰ νὰ τὰς ἐκμεταλλευθῇ, ἀλλὰ διὰ νὰ τὰς ἐξυπηρετήσῃ, προέβη εἰς τὴν ἀγορὰν τῶν Στεφανοβικείων κτημάτων καὶ εἰς τὴν σύστασιν τοῦ γεωργικοῦ Θεσσαλικοῦ Ταμείου, τὰ ὁποῖα ὑπῆρξαν ἡ μόνη βάσις καὶ τὸ μόνον θεμέλιον, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀποκατάστασις τῶν Θεσσαλῶν γεωργῶν. Καὶ ὅταν, κ. Πρόεδρε καὶ κ. Βουλευταί, ἀποκατασταθῇ ἐλεύθερος καὶ ἐν τῇ γεωργικῇ ἐννοίᾳ ὁ Θεσσαλικὸς λαός, οὐδέποτε θὰ λησμονήσῃ τὸν ἐργάτην τῶν χαλεπῶν ἡμερῶν.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαρκεζίνης.

§27Β. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ὁ θάνατος τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη στερεῖ τὸ ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, ἑνὸς τῶν διαπρεπεστέρων καὶ ἀγλαεστέρων αὐτοῦ μελῶν, τὸν θετικώτερον αὐτοῦ φωτοδότην, καθόλου δὲ τὴν Πατρίδα, ἑνὸς τῶν ἐρρωμενεστέρων καὶ ἀληθῶν προμάχων τῶν ἐθνικῶν αὐτῆς συμφερόντων. Ὅτε τὸ πρῶτον, διὰ τῆς ψήφου τῆς 7ης Ἀπριλίου, ἠνοίγετο ἡ αἴθουσα αὕτη εἰς τὸν Γεώργιον Θεοτόκην, εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐπεδείχθησαν τὰ πλαίσια, φυσικὰ καὶ ἐπίκτητα δῶρα, ὑφ’ ὧν περιεκοσμεῖτο ὁ ἀνὴρ καὶ εὐθὺς ἔκτοτε ἐμορφώθη ἡ καθολικὴ πεποίθησις, ὅτι οὐχὶ συνήθης μορφὴ προέβαλλεν ὑπὸ τὸν θόλον τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν στερεώματος. Τὰ γεγονότα τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμυλίας, δονήσαντα τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, εἰς τὴν ὁποίαν εὗρον τὸν ζωηρότερον ἀντίκτυπον, ἐπεζήτουν κατ’ ἀρχὰς τὴν ἐθνικὴν ἔμπρακτον διαμαρτυρίαν. Αἱ περιστάσεις ὅμως, τὰς ὁποίας διέτρεχε τότε ἡ Χώρα, ἰδίως, ὡς ἐκ τῆς ἀτελεστάτης ὀργανώσεως τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἦσον τοιαῦται, ὥστε οὐχὶ μετὰ μικρὸν ἤρχισε νὰ προκαλῆται ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου κατ’ ἀρχὰς δυσφορία, ὅτε ἐπλισθεῖσα μὲ θάρρος, τὸ ὁποῖον ἐνέπνευσεν ἡ ἀκριβὴς ἀποσκόπησις τῶν πραγμάτων καὶ ὁ ἀκραιφνὴς πατριωτισμός, ἡ φωνὴ ἑνὸς τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους, ἀπεκάλεσε τὸν στρατόν, ὅστις ἠθροίζετο ὅπως προασπίσῃ τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος, ἀγέλην. Ἡ φωνὴ αὕτη ἦτο ἡ φωνὴ τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας, καθ’ οὗ σύσσωμος ἐξηγέρθη τότε τὸ Κοινοβούλιον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἄλλου, σύσσωμος ἐξηνέχθη ἡ δημοσία συνείδησις. Καὶ ἦτο τοῦτο τὸ πρῶτον ἐπὶ προόδῳ βῆμα τοῦ εὐθαρσοῦς πολιτευτοῦ. Ἐπὶ τοιοῦτον, ἐνωρὶς δειχθέντα τὸν Θεοτόκην, ἔπεσεν εὐθὺς ἅμα, μεταστραφείσης τῆς πολιτικῆς μορφῆς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ δεχθέντος, ὅπως σχηματίσῃ τὴν νέαν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας τοῦ μεγάλου ἐκ Μεσολογγίου πολιτευτοῦ, ἔπεσε, λέγω, ἡ ἐπ’ αὐτὸν ἐκλογή, ὡς συνεργάτην, εἰς ὃν καὶ ἀνετέθη ἡ διοίκησις ἑνὸς τῶν οὐσιωδεστέρων κλάδων τῶν δημοσίων ἡμῶν ὑπηρεσιῶν, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη, εὗρε τὸν δεξιώτατον αὐτοῦ οἰακοστρόφον, διότι παρ’ οὐδενὸς δύναται νὰ ἀμφισβητηθῇ, ὅτι ἀπὸ τῆς σοβαρᾶς ἐκείνης ὑπουργίας χρονολογεῖται πᾶσα μεθοδικὴ καὶ σπουδαία πρόνοια περὶ τῶν ναυτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἀληθὴς αὐτόχρημα τοῦ κλάδου τούτου ἀναμόρφωσις. Ἀλλὰ τὰ πολλὰ καὶ σπάνια τοῦ ἀνδρὸς πλεονεκτήματα προέκειτο νὰ ἐμπεδωθῶσι καὶ ἀναδειχθῶσιν εἰς εὐρύτερον κύκλον, ὅτε βαρὺς κλῆρος, βαρεῖα ἀποστολή, ἐλάγχανεν ἐπ’ αὐτόν, τοῦ νὰ διαδεχθῇ ἐπὶ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς τὴν μεγάλην ἐκείνην καὶ ἀλησμόνητον πολιτικὴν φυσιογνωμίαν τῆς Χώρας Ἀλλ’ αἱ περιστάσεις, ὑφ’ ἃς ἐτέλει τότε ὁ πολιτικὸς κόσμος παρ’ ἡμῖν, ἦσαν τοιαῦται, ὥστε ἄφευκτον ναυάγιον ἠπειλεῖτο διὰ πάντα, ὅστις, χωρὶς νὰ ἀναμετρήσῃ καλῶς τὰ πράγματα, χωρὶς νὰ ἐμβαθύνῃ εἰς τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἀξίαν τῶν περιστάσεων καὶ τῶν συνθηκῶν, αἵτινες πάντως θὰ προέκυπτον, ὡς ἐκ τῆς ἐκλείψεως δεινοτάτου καὶ ἰσχυροτάτου πολιτικοῦ παράγοντος, ὅστις διὰ τῆς βαρείας καὶ μεγάλης αὑτοῦ ἐπιβολῆς, ἐκράτει καὶ ἐδέσποζε τοῦ Κοινοβουλίου, ἐπὶ τῶν ὁρμῶν αὐτοῦ, ὡς βαρὺς καταπέλτης, καταπίπτων, ὅστις, λέγω, ἄνευ ὑπολογισμοῦ θὰ ἐνόει νὰ βαδίσῃ τὴν κεχαραγμένην. Βλέπων, λοιπόν, τότε ὁ νέος πολιτικὸς Ἀρχηγός, ὅτι ἀλλαχοῦ ἔπρεπε νὰ στρέψῃ τὸ πηδάλιον, καὶ ὅτι ἐκεῖ ὅπου ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἐκυριάρχησεν ἡ πυγμὴ ἔπρεπε νὰ κρατήσῃ ἤδη ἡ εὐστροφία, καὶ διὰ ρητορικῆς, οὐχὶ μὲν χειμαρρώδους, ἀλλὰ χυμώδους, οὐχὶ ἐμφαντικῆς καὶ ἐπιδεικτικῆς, ἀλλὰ θετικῆς καὶ οὐσιαστικῆς, καὶ κατὰ τρόπον ἀληθῶς ἄξιον μνείας, εἰς τὸ ὁποῖον συνήργησε καὶ συνεπικούρησεν ἡ μεγάλη τοῦ ἀνδρὸς μετριοπάθεια καὶ ἡ ἄκρατος σύνεσις, ἐπήνεγκε τὴν μεταστροφὴν τῶν πολιτικῶν παρ’ ἡμῖν ἠθῶν. Διότι, ἐκεῖ ἔνθα ἐθεωρεῖτο ἀδύνατον νὰ ἀποτολμηθῇ μείωσις τῆς ἐντάσεως τῶν πολιτικῶν παθῶν, ἐπέτυχε τὴν οὐσιώδη χαλάρωσιν τούτων, προβάλλων τὴν ζεῦξιν ἐκεῖ ἔνθα ἀντετίθετο ἡ συγκόλλησις τῶν διεστώτων, προχέων δὲ καὶ διαχέων μετ’ ἀφειδίας τὸ ἔλαιον ἐπὶ τῆς τρικυμιώσης πολιτικῆς ἐπιφανείας. Καὶ ὄντως, ἄνευ τοιαύτης μετατροπῆς τῶν πολιτικῶν ἡμῶν ἠθῶν ἐπὶ τὸ ἠπιώτερον, θὰ ἦτο ἀδύνατον εἰς οἱονδήποτε νὰ ἀντέσχῃ, καὶ μάλιστα πρὸ τῆς ἀφορήτου κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους πιέσεως τῆς ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ μειονοψηφίας, τὴν ὁποίαν πολλάκις ἀντίκρυζε καὶ ἀντιμετώπιζε, καὶ τὴν ὁποίαν οὕτω ἠδυνήθη, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, νὰ δαμάσῃ καὶ διαγράψῃ ἐκ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἡμῶν ἐθίμων, ἐξυψώσας οὕτω τὸ Κοινοβούλιον, οὐδέποτε δὲ διανοηθεὶς νὰ παρεμβάλῃ καὶ τὸ ἐλάχιστον ἔστω πρόσκομμα εἰς τὰς ἐργασίας καὶ τὴν ἐν γένει λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλίου, ἐξυψώσας ἑπομένως τοῦτο, τοῦτο δὲ ὡς ἀληθὴς πολιτικός, ἄριστα ἐχόμενος τῶν ὑγιῶν πολιτικῶν ἀρχῶν, ἐφ’ ὧν ἐδράζεται ὁ ἐλεύθερος κοινοβουλευτικός–συνταγματικὸς βίος τῶν Κρατῶν. Ἀλλ’ ἐὰν τοιοῦτος ἐδείχθη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, τοιοῦτος ἐπίσης ἐδείχθη, ἀληθῶς ὑπέροχος καὶ ἐν τῇ μακρᾷ διοικήσει αὐτοῦ, ὁ Θεοτόκης. Διότι ἐξωτερικῶς, ἐπεδείξατο θαυμαστὴν εὐστοχίαν ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ὅπερ καὶ μέχρι σχεδὸν λύσεως ἐπαρκῶς προήγαγεν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν Μακεδονικὸν ἀγῶνα, ὃν αὐτὸς ἐξέθρεψε καὶ οὗτινος ἡ μεγάλη σημασία ἀνεγνωρίσθη ἐν τῷ εὐθέτῳ χρόνῳ καὶ γενικῶς ἐπεκροτήθη. Ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλας εὐρυτέρας βλέψεις ἀνήγετο ὁ ἀνήρ, ποθῶν, ἐν τῷ μέτρῳ τῆς ἀσθενείας τῶν μικρῶν Κρατῶν, νὰ προοδοποιήσῃ πως καὶ ρυθμίσῃ τὰς διεθνεῖς σχέσεις τοῦ Κράτους. Ἐσωτερικῶς, ἐμβριθὴς καὶ ὀξύνους τῶν πραγμάτων ἐξεταστής, ἀκολουθῶν δὲ τὸ μέγα παράδειγμα τοῦ μεγάλου Ἀρχηγοῦ, ἐπεψήφισε πολλοὺς ἀποκεντρωτικοὺς νόμους, τὰ προσόντα τῶν δημοσίων λειτουργῶν, τὴν μείωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, τὴν μεταβολὴν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος ἀπὸ ἀπόψεως εὐρύνσεως τῆς περιφερείας, τὴν διαστολὴν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς τοῦ στρατεύματος. Ὑπὲρ τοῦ στρατεύματος δὲ μάλιστα, ὑπὲρ οὗ καὶ ἄλλο μέγα ἀληθῶς ἐθνικὸν ἔργον ἐπετέλεσε, τὸν σιδηρόδρομον τῶν συνόρων, ἐπεφύλασσεν ἑαυτῷ ὁ Θεοτόκης τὴν ἐργωδεστέραν μέν, οὐσιωδεστέραν δὲ καὶ ἀνυσιμωτέραν ἐργασίαν, ἥτις καὶ θὰ παραμείνῃ ὡς τὸ ἀσφαλέστερον ἔρεισμα τοῦ ὑστεροφήμου αὐτοῦ, διότι αὕτη θὰ χρησιμεύσῃ αὐτῷ, ὡς ὁ ἰσχυρότερος ἄκμων, ἐφ’ οὗ τοῦτο μίαν ἡμέραν πρόκειται ἀνεξαλείπτως νὰ σφυρηλατηθῇ. Διότι μετὰ τὸν ἀτυχῆ ἡμῶν πρὸς τὴν τότε γείτονα Ἐπικράτειαν πόλεμον ἐπέτυχε τὴν ἐξυγίανσιν καὶ ἐν τῷ δυνατῷ μέτρῳ παγίωσιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, οὕτως ὥστε νὰ δύναται, ἄνευ κινδύνου διασαλεύσεως τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν, νὰ ἀποσπάσῃ ἀπὸ τῶν τακτικῶν πόρων τοῦ Προϋπολογισμοῦ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης κατ’ ἀρχάς, τὸ Ταμεῖον τοῦ Στόλου μετέπειτα, ἐφ’ ὧν ἐρειδόμενος, ψηφίσας δὲ καὶ τὸν Ὀργανισμὸν τοῦ 1904, ἠδυνήθη νὰ προέλθῃ ἐρρωμένως μὲν, ἐρυμνῶς δὲ εἰς τάς τε κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν στρατιωτικὰς παρασκευὰς τῆς Χώρας. Τὸ πάντων δὲ κυριωδέστερον ἵδρυσε, μοχθήσας καὶ παλαίσας, τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ Στρατεύματος, τάξας ἐπὶ κεφαλῆς τὸν θαλερὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, αὕτη δὲ καὶ ἐθεωρήθη ἡ κορωνὶς τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν ὀργανώσεως. Ἐὰν ἤδη ἡ πολιτικὴ τῶν Λαῶν παρουσιάζηται ἔστιν ὅτε, κατὰ διαστήματα μακρὰ ἢ βραχέα, ἀλλοπρόσαλλος καὶ ἀχαρακτήριστος, καὶ ἦλθε καὶ παρ’ ἡμῖν στιγμή, ἥτις ἠπείλησε νὰ συμπαρασύρῃ τὰ πάντα, ἥτις ἐπεσκότισε τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα καὶ ἐδημιούργησεν ἀτμόσφαιραν πυκνήν καὶ συγκεχυμένην, μεστὴν δὲ σκότους καὶ ἀχλύος ἐπὶ τῶν ἑκάστῳ πολιτικῷ προσηκόντων κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ, ὅμως οἱ δύο εὐτυχεῖς ἡμῶν πόλεμοι ἐπέδειξαν καὶ ἀπέδειξαν ὁποίαν καὶ ὁπόσην ἐνεῖχον ἐν ἑαυτοῖς τὴν σημασίαν τὰ ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ἐν γένει τοῦ παρελθόντος τελεσθέντα, διότι καὶ ἔχων ταῦτα συνεπίκουρα ὁ τοῦ οὕτω ὀργανωθέντος, οὕτω διοικηθέντος, οὕτω παρασκευασθέντος στρατεύματος, δεινὸς Ὑψηλὸς Ἀρχηγός, ἠδυνήθη καὶ αὐτοὺς νὰ περισυλλέξῃ ἀφειδῶς ὅθεν διήρχετο κλέα καὶ δάφνας, καὶ νὰ κοσμῇ διὰ τούτων τὸ σεπτὸν τῆς περιδόξου Πατρίδος μέτωπον, καὶ νὰ στέφῃ δι’ αὐτῶν ἐστεμμένος ἤδη Οὗτος Συνταγματικὸς Μονάρχης τὴν ἀθλοφόρον καὶ ὑπέρτιμον Αὐτοῦ κεφαλήν. Τοιαῦται αἱ θετικαί, ἀψευδεῖς δὲ καὶ παμμαρτύρητοι ἤδη πρὸς τὸ Ἔθνος ὑπηρεσίαι τοῦ θρηνουμένου πολιτικοῦ, ὅστις, πρὸς ταῖς ἄλλαις αὐτοῦ πολιτικαῖς ἀρεταῖς, ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ κυρίαν καὶ ταύτην, ὅτι διέτρεψεν ἀκράδαντον πίστιν ἐπί τε τὸ Πολίτευμα τῆς Χώρας καὶ ἐπὶ τὴν Ἑλληνικὴν ἡμῶν Δυναστείαν, φρονῶν ἀδιασείστως καὶ ἀμεταπείστως, ὅτι μόνον διὰ τούτων θὰ δυνηθῇ ποτὲ ἡ Πατρὶς νὰ διεκδικήσῃ ἐμπραγμάτως τὰ τιμαλφῆ αὐτῆς ἰδανικά, αὐτὸν τὸν προγονικὸν κλῆρον, ὅτι δι’ αὐτῶν, τῇ συνεπικουρίᾳ τοῦ Ὑψίστου, θὰ δυνηθῇ μίαν εἱμαρμένην ἡμέραν νὰ πραγματώσῃ τὴν ἐθνικὴν αὐτῆς ἀποστολὴν καὶ ἑνότητα. Τοιοῦτος ὁ Θεοτόκης κατὰ τὴν γνώμην τῶν συγχρόνων ἀξιοῦται νὰ πλαισιωθῇ μετὰ τῶν ἐξοχωτέρων πολιτικῶν μορφῶν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, παραδιδόμενος, ὅταν ἐπιστῇ ἡ ὥρα, ὑπὸ τῆς Ἱστορίας εἰς τὴν ἐπίζηλον ὑστεροφημίαν τῶν ἐπιγενομένων γενεῶν. (Χειροκροτήματα).

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πολογεώργης.

§29Χ. ΠΟΛΟΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀφοῦ πᾶσαι αἱ ἐπαρχίαι, Κύριοι Βουλευταί, ἐξέφρασαν τὴν εὐγνωμοσύνην των εἰς τὸν πόνον των διὰ τὴν ἀπώλειαν δύο ἐπιφανῶν ἀνδρῶν, ἡ Κρήτη βεβαίως δὲν ἠδύνατο νὰ ὑστερήσῃ. Ἡ Κρήτη, παλαίσασα ἐπὶ μακρὸν κατὰ γνωστῆς τυραννίας, εὑρῆκε πάντοτε εἰς τὸ πλευρόν της πάντας τοὺς διευθύνοντας τὰ τῆς Ἑλλάδος. Τοὺς εὑρῆκε ζωηροὺς καὶ ἐνθέρμους ὑποστηρικτάς, εἰς τὸ πλευρὸν δὲ αὐτῆς εὑρῆκε καὶ τὸν ἀείμνηστον Θεοτόκην καὶ Μαυρομιχάλην. Ὡς τοιαύτη ἡ Κρήτη τοὺς ἐγνώρισεν ἐν τῇ ἀληθεῖ δράσει, ἐν τῇ δράσει τῇ ἐθνικῇ, αἰσθάνεται δ’ ἴσως λύπην ἀνωτέραν τῆς κοινῆς λύπης, διὰ τὴν ἀπώλειαν τῶν δύο τούτων ἐξόχων ἀνδρῶν, ἰδιαίτατα διὰ τὸν ἀείμνηστον Θεοτόκην. Ἀφοῦ τόσα πολλὰ ἐλέχθησαν περὶ αὐτοῦ, ὀφείλω νὰ ὑπομνήσω εἰς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους δύο γεγονότα πολιτικά, τὰ ὁποῖα συνδέονται μὲ τὸν πολιτικὸν ἡμῶν βίον, συνδέονται δὲ καὶ μὲ τὴν ἱστορίαν τῆς Κρήτης. Τὸ πρῶτον ἀναφέρεται εἰς τὸ 1905, ὁπότε ἔλαβε χώραν ἡ Ἐπανάστασις τοῦ Θερίσσου ἐν Κρήτῃ, καὶ ἡ ὁποία ἔδωσεν εἰς τὴν Κρήτην μίαν διακοίνωσιν τῶν Δυνάμεων, διὰ τῆς ὁποίας ἐπεβάλλετο εἰς αὐτὴν ὁ οἰκονομικὸς καὶ διοικητικὸς ἔλεγχος. Τὰ βάρη ταῦτα ἐπεβάλλοντο κυρίως διὰ νὰ φέρουν εἰς στενόχωρον θέσιν τὸν Πρίγκηπα Γεώργιον τῆς Ἑλλάδος, τὸν τότε Ὕπατον Ἁρμοστὴν τῆς Κρήτης, καὶ διὰ νὰ περιστείλουν τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπέβαλον τὰ βάρη ταῦτα, ἠθέλησαν κυρίως νὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν τοῦ τόπου, διὰ νὰ κατορθώσουν κατὰ τὸν τρόπον αὐτὸν νὰ περιστείλουν τὴν ἐξουσίαν τοῦ Πρίγκηπος Γεωργίου, καὶ ἐμμέσως νὰ προκαλέσωσι τὴν παραίτησιν αὐτοῦ. Τὸ ὀξὺ βλέμμα τοῦ Θεοτόκη, διεῖδεν ἀσφαλῶς τὴν δημιουργουμένην ἐκ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ Θερίσσου πολιτικὴν κατάστασιν καὶ κατώρθωσεν ὁμολογουμένως, διὰ τῆς διπλωματικῆς του ἱκανότητος νὰ φέρῃ λύσιν ἐντελῶς ἀντίθετον ἀπὸ ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἐπεδίωκεν ἡ διακοίνωσις τῶν Δυνάμεων. Τὴν λύσιν τὴν γνωρίζετε πάντες· κατέπεισε τὸν Πρίγκηπα Γεώργιον, διὰ τοῦ Βασελέως, νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του, ἐπὶ τῇ προφάσει, ὅτι διὰ τῆς παραιτήσεως ταύτης θὰ ἠναγκάζοντο αἱ Δυνάμεις ν’ ἀνακαλέσωσι τὴν περιοριστικὴν ἐκείνην διακοίνωσιν. Ἀλλ’ ὁ Γεώργιος Θεοτόκης εἶχε σχηματίσῃ ἤδη τὴν πεποίθησιν ὅτι, κατόπιν τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης, ὁ Πρίγκηψ Γεώργιος δὲν ἠδύνατο πλέον νὰ παραμένῃ ἐν Κρήτῃ. Ἡ παραίτησις ὑπεβλήθη. Μετὰ τὴν παραίτησιν ἐκείνην, βεβαίως, ἤρχισεν ἡ ἐργασία τῆς ἀνακλήσεως τῆς Διακοινώσεως, ἡ ὁποία καὶ ἐγένετο, ἀντὶ δὲ νὰ ἔχωμεν ἐν Κρήτῃ διοικητικὸν καὶ οἰκονομικὸν ἔλεγχον, διαχειριζόμενον ὑπὸ τοῦ ἀντιπροσώπου τῶν Δυνάμεων, ἀπεκτήσαμεν Ἁρμοστήν, ὁ ὁποῖος διωρίσθη, προτάσει τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, ἀπεκτήσαμεν στρατόν, ἀξιωματικοὺς Ἕλληνας, οἱ ὁποῖοι διωργάνωσαν τὴν πολιτοφυλακὴν καὶ χωροφυλακὴν τῆς Κρήτης, ἀντὶ δὲ τοῦ διοικητικοῦ ἐλέγχου, ὁ ὁποῖος ἐξηλείφθη παντελῶς, τὶ παρέμεινε; Παρέμεινε μία προστασία διὰ τὰ οἰκονομικὰ τῆς Κρήτης, ἡ ὁποία προστασία, θὰ διεξήγετο δι’ ἑνὸς ἀντιπροσώπου τῶν Μεγ. Δυνάμεων, καλουμένου Ἐπιθεωρητοῦ, καὶ διὰ τοῦ Ἀντιπροσώπου ἐκείνου, ἡ Κρήτη, ἀντὶ νὰ αἰσθανθῇ οἰκονομικὴν στενοχωρίαν, ἀπεναντίας ἀπέκτα οἰκονομικὴν προστασίαν, διότι θὰ κατώρθου νὰ κάμῃ δάνειον μέγα καὶ νὰ κατασκευάσῃ μεγάλα κοινωφελῆ δημόσια ἔργα. Οὐδεὶς λοιπὸν Κρητικὸς δύναται νὰ λησμονήσῃ τὴν λεπτὴν διαχείρισιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, οὐδεὶς δὲ δύναται νὰ λησμονήσῃ πῶς ἐκίνησε κατόπιν τὸν χόλον τοῦ ἀκραιφνοῦς Ἑλληνόπαιδος Πρίγκηπος Γεωργίου ὁ Γεώργιος Θεοτόκης καὶ ποίων ὕβρεων κατόπιν ἐγένετο ἀντικείμενον διὰ τὴν χρῆσιν τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Ἐν τούτοις τὸ μέγα ἔργον ἦτο τοιοῦτον, ὥστε τὴν λύσιν τὴν ἐπέβαλε καὶ τὴν λύσιν ἐκείνην τὴν ἐπετύχομεν μόνον διὰ τῆς παραιτήσεως τοῦ Ἕλληνος Πρίγκηπος, ὁ ὁποῖος πράγματι ἐθυσιάσθη, ὅπως ἐπιτύχωμεν τὴν ἐθνικὴν ἐκείνην λύσιν. Δευτέραν περίστασιν, ἐπίσης ἐξαιρετικήν, τῆς διπλωματικῆς δράσεως τοῦ Γεωργίου Θεοτόκη, ἔχομεν νὰ μνημονεύσωμεν κατὰ τὰ 1908. Ὁ ἀείμνηστος Γεώργιος Θεοτόκης ἐπρωτοστάτησε διὰ τὸ πολιτικὸν κίνημα, τὸ ὁποῖον ἐγένετο κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Πρωτοβουλία ἐκείνου ἦτο ἡ κήρυξις τῆς ἑνώσεως καὶ ἡ κατάργησις τῆς Ἁρμοστείας. Βαθμηδὸν δέ, ἀναχωρήσαντες ἀπὸ τὸ ψήφισμα ἐκεῖνο, ἐφθάσαμε κατόπιν εἰς τὴν ὁριστικὴν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἐὰν βεβαίως ἐπὶ τῶν ἡμερῶν του καὶ πρὸ τοῦ Ἑλληνοτουρκικοῦ πολέμου δὲν συνετελέσθη ἡ ὁριστικὴ λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, βεβαίως τὴν εὐθύνην τῆς τότε ἀποτυχίας δὲν τὴν φέρει ὁ Γεώργιος Θεοτόκης· ἦτο ἀποτέλεσμα τῶν γενικῶν περιστάσεων καὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν, βεβαίως, πάντοτε ὑπεράνω τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων, ἡ Εὐρωπαϊκὴ διπλωματία ἔθετο τὸ ἴδιον αὐτῆς συμφέρον. Τὰ δύο περιστατικὰ ταῦτα, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται πολὺ ἐγγύτατα ἡμῶν, δὲν ἠδύνατο νὰ μὴ τὰ μνημονεύσῃ ἡ Κρήτη ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου καὶ νὰ μὴ ἐκφράσῃ τὴν βαθεῖαν αὐτῆς λύπην καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην πρὸς τοὺς μεταστάντας δύο ἐπιφανεῖς πολιτικοὺς τῆς Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα ζωηρά).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, ἀντιλαμβάνομαι, ὅτι ἡ Βουλὴ θεωρεῖ ἐξηντλημένον τὸ ζήτημα τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν της, εἰς ἔνδειξιν πένθους καὶ ὅτι δέχεται νὰ διακόψῃ ἐπὶ τριήμερον, νὰ ἐπαναλάβῃ δὲ τὰς ἐργασίας της τὴν Τετάρτην εἰς τὰς 5 μετὰ μεσημβρίαν.

§31Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὸν λόγον. Ἐζήτησα τὸν λόγον ἐπὶ τῆς διακοπῆς. Πρέπει νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ διὰ νὰ γίνῃ διακοπή.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπεφάνθη.

§33Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Πῶς ἀπεφάνθη, ἀφοῦ ἐζήτησα τὸν λόγον; Δὲν εἶνε ὀρθὸν αὐτό. Εἶσθε παρὰ τὸν Κανονισμόν.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτᾶται ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφανθῇ δι’ ἀναστάσεως, ἂν δέχεται, ὅπως διακοπῶσιν ἐπὶ τριήμερον αἱ ἐργασίαι της καὶ ἐπαναληφθῶσι τὴν Τετάρτην, κατὰ τὴν 5ην μετὰ μεσημβρίαν.

§35ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 1 καὶ 5′ μ. μεσημβρίαν)