1915.10.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 25η

(Τετάρτη 21 Ὀκτωβρίου 1915)

Προεδρία κ. Κ. Ζαβιτζιάνου.

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ Συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Παρακαλεῖται ὁ κ. Γραμματεὺς νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν τῆς χθεσινῆς Συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης Συνεδριάσεως). Τὸν λόγον ἔχει ἐπὶ τῶν Πρακτικῶν ὁ κ. Χατζηγεωργίου.

§2Γ. ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ. Μετ’ εὐχαριστήσεως παρετήρησα, κ. Πρόεδρε, ὅτι δὲν ἀναγράφεται ἐν τοῖς πρακτικοῖς φράσις ἀναγραφομένη εἰς τὰς σημερινὰς ἐφημερίδας ὡς λεχθεῖσα δῆθεν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. βουλευτοῦ Ἰωαννίνων κατὰ τοῦ ὑποναυάρχου κ. Μ. Γούδα, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λεχθῇ οὔτε νὰ γραφῇ φράσις, ἥτις δὲν θὰ εἶχε τὴν θέσιν της ἐν τῷ ἱερῷ τούτῳ περιβόλῳ.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ν. Ξηρός.

§4Ν. ΞΗΡΟΣ. Ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. — Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§6ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὑποβάλλω ἔγγραφα ζητηθέντα ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Εὐβοίας κ. Χρυσοστάλη διὰ τῆς ἐρωτήσεώς του τῆς 25 Ὀκτωβρίου 1915 ἀφορῶντα εἰς τὴν προμήθειαν τῆς κινίνης. Ὑποβάλλω καὶ νομοσχέδιον «περὶ τοῦ χρόνου καὶ τοῦ τρόπου καταβολῆς τῶν ὑπὲρ συντάξεων κρατήσεων τῶν ἀφομοιωθέντων ὑπαλλήλων τῶν νήσων Κρήτης καὶ Σάμου», καθόσον ἡ ταχθεῖσα προθεσμία διὰ διατάξεως προγενεστέρας ἤθελεν ὑποχρεώσει ἐντὸς 5 ἐτῶν τοὺς ὑπαλλήλους τοὺς οὕτω μέλλοντας νὰ ὑπαχθῶσι εἰς τὰς συντάξεις εἰς τὸ νὰ καταβάλωσι ποσὰ σχεδὸν ἐκμηδενίζοντα τὸν μηνιαῖον μισθόν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας. Ὁ κ. Ξηρὸς ἔχει τὸν λόγον.

§8Ν. ΞΗΡΟΣ. Θὰ παραπονεθῶ κατὰ τοῦ Προεδρείου ὅτι παρέλειψε νὰ ἀναγράψῃ εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν πρότασιν νόμου ὑποβληθεῖσαν ἀπὸ τῆς 1 Ὀκτωβρίου 1915, ἀφορῶσαν τὴν μονιμοποίησιν ἀξιωματικῶν τοῦ πίνακος Β καὶ ἡ ὁποία παρεπέμφθη μοὶ φαίνεται εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ μεγάλη, ἀπεφάνθη ὑπὲρ αὐτῆς καὶ ἐκφράζει τὴν εὐχὴν ὅπως ψηφισθῇ. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν, ὅπως ἀναγραφῇ.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι ὑποβάλλεται καὶ ὡς τροπολογία.

§10Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ τῶν Στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, ἔχουσα ὑπ’ ὄψει τὴν πρότασιν τοῦ κ. συναδέλφου εἰς τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ μονιμοποιήσεως ἀξιωματικῶν, ὑποβάλει τὴν εὐχὴν νὰ υἱοθετηθῇ ἡ πρότασις παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ὑπουργοῦ.

§11Ν. ΞΗΡΟΣ. Νὰ τελειώσω κ. συνάδελφε· δὲν θὰ πάρω μόνος μου τὴν δόξαν (ἱλαρότης) Ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει ὑποβεβλημμένη πρότασις νόμου ἔχει δὲ ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν νομοσχεδίου ἐκφράσει τὴν εὐχὴν ὅπως διὰ νομοσχεδίου κανονισθῇ τὸ ζήτημα, φρονῶ ὅτι δύναται ἡ Βουλή, ἐρωτωμένη, νὰ κηρύξῃ κατεπείγουσαν τὴν πρότασιν καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ υἱοθετήσῃ ταύτην καὶ νὰ εἰσηγηθῇ τὴν ἐπιψήφισίν της ἀμέσως, ἐκτὸς ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς νομίζῃ ὅτι πρέπει νὰ ψηφισθῇ ὡς τροπολογία.

§12Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω κατόπιν· νὰ σκεφθῶ.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αʹ συζήτησις τῆς προτάσεως περὶ προσθήκης παραγράφων εἰς τὸ ἄρθρον 98 τοῦ κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§14Ν. ΞΗΡΟΣ. Αὐτὸ πρέπει νὰ γείνῃ ἀσυζητητεὶ δεκτόν.

§15ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα εἶναι δικαιότατον.

§16ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρόκειται περὶ ἀφομοιώσεως μισθῶν τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων καὶ δὲν θὰ μοὶ ἐπετρέπετο νὰ ἀντιτάξω οὐδεμίαν ἀντίρρησιν.

§17Μ. ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΤΟΣ. Νομίζω ὅτι διὰ τοὺς κατωτέρους ὑπαλλήλους γίνεται παράλειψις.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν θὰ ἦτο ἐξίσωσις· θὰ ἦτό τι ἀνώτερον ἀπὸ τοὺς ἄλλους.

§19Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Πρέπει νὰ συμπεριληφθοῦν καὶ οἱ κλητῆρες.

§20ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι ἄδικον διὰ τοὺς δυστυχεῖς κλητῆρας.

§21Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, πάντοτε ηὐξήθησαν οἱ μισθοὶ τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων, παρετήρησα δὲ καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς εὑρισκόμενος ὅτι ηὐξήθησαν οἱ μισθοὶ τοῦ κέντρου καὶ διὰ τοὺς ἄλλους κατωτέρους ὑπαλλήλους οὐδεμία ἐλήφθη φροντίς. Ὑποβάλλω τὴν πρότασιν ν’ αὐξηθοῦνε οἱ μισθοὶ καὶ τῶν δημοδιδασκάλων, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἡ βάσις τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ Κράτους. Λοιπὸν παρακαλῶ, ὅπως ἡ πρότασις αὐτή ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τοὺς ὑπαλλήλους αὐτούς.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν περὶ προσθήκης παραγράφου εἰς τὸ ἄρθρον 98 τοῦ κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ ὑπ’ ἀριθμὸν 358 νόμου τῆς 6ης Νοεμβρίου 1914 περὶ διαλύσεως τῶν σωμάτων Οἰκονομικοῦ καὶ φαρμακευτικοῦ». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον μόνον καὶ τὸ σύνολον).

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως ἄρθρων τινῶν τοῦ νόμου ͵ΔΡΞΑʹ (4161) περὶ προσθέτου μισθοῦ ἀξιωματικῶν, ἀνθυπασπιστῶν καὶ ὁπλιτῶν ἐν ἐκστρατείᾳ»

§24Ν. ΞΗΡΟΣ. Πρῶτον θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ δηλώσῃ ἐπὶ τίνος νομοσχεδίου θὰ γίνῃ ἡ συζήτησις. Ἐπὶ τοῦ ὑποβληθέντος ὑπ’ αὐτοῦ ἢ ἐπὶ τοῦ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς;

§25Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐπὶ τοῦ ὑποβληθέντος ὑπ’ ἐμοῦ, διότι ὑποθέτω ὅτι τῆς ἐπιτροπῆς αἱ προτάσεις εἶναι προτάσεις πρὸς τὸν Ὑπουργὸν ὑπὸ μελέτην τιθέμεναι. Κατὰ πόσον αὐταὶ θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ προσαρμοσθῶσι πρὸς τὸ νομοσχέδιον, ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν Βουλήν. Αὐτὴν τὴν γνώμην ἔχω ἐγώ.

§26Ν. ΞΗΡΟΣ. Τὸ νομοσχέδιον διὰ τοῦ ὁποίου, ἀπὸ τῆς ἰσχύος τοῦ παρόντος νόμου πλὴν τοῦ ἐν εἰρήνῃ μισθοῦ χορηγεῖται ἐν ἐπιστρατεύσει κ. τ. λ., συζητεῖται διότι τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι ἀντίθετον. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος μὲ τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου, διότι δίκαιον εἶναι οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ λαμβάνωσιν ἐπιμίσθια ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἀφοῦ συντρέχει ὁ αὐτὸς λόγος ὁ ὁποῖος συνέτρεχε καὶ διὰ τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν.

§27Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ὂχι δά.

§28Ν. ΞΗΡΟΣ. Ὅταν γίνεται πόλεμος, οἱ ἀξιωματικοὶ δαπανῶσιν ὀλιγώτερα. Εὑρίσκω λοιπὸν ὅτι ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως ἀπὸ τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου δοθῶσι τὰ ἐπιμίσθια, δὲν εἶναι ὀρθή· καὶ δὲν εἶναι ὀρθή, διότι δὲν στηρίζεται ἐπὶ βάσεως ὀρθῆς. Κηρύσσομαι ἀπολύτως ὑπὲρ τῆς γνώμης ὅτι τὰ ἐπιμίσθια πρέπει νὰ ἀρχίσωσιν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως. Μίαν παρατήρησιν ἔχω νὰ κάμω, ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἐλεγκτὰς τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας, οἱ ὁποῖοι εἶναι τέσσαρες μόνον. Καὶ αὐτοὶ ἐπίσης βαρύνονται μὲ σωρείαν ὑπηρεσίας λόγω τῆς ἐπιστρατεύσεως. Φρονῶ ὅτι καὶ αὐτοὶ δύνανται νὰ συμπεριληφθῶσιν, ἐκτὸς ἐὰν θέλητε ἐν τῷ νομοσχεδίῳ νὰ τοὺς χαρακτηρίσητε ὡς καθαρῶς οἰκονομικοὺς ὑπαλλήλους, ὁπότε δὲν δύνασθε νὰ τοὺς περιλάβητε. Ἐὰν ὅμως χαρακτηρισθῶσι στρατιωτικοὶ ὑπάλληλοι — ὅπως εἶναι — ἔχετε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τοὺς συμπεριλάβητε, ἰδιαίτατα δὲ νὰ μὴ τοὺς ἐξομοιώσητε μὲ τοὺς γραφεῖς δευτέρας τάξεως. Θὰ σᾶς παρακαλέσω λοιπὸν κ. Ὑπουργέ, ν’ ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις, ἡ ἀφορῶσα τοὺς διαχειριστὰς τῶν οἰκονομικῶν ὑπηρεσιῶν, ὁπότε φρονῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον δύναται κάλλιστα νὰ ψηφισθῇ. Ἀντιλέγω προσέτι εἰς ὑπαινιγμοὺς συναδέλφων ὅτι ἐν ἐπιστρατεύσει οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν ἔχουσι δαπάνας. Ἐγὼ ἀντιτάσσω ὅτι ἐν ἐπιστρατεύσει ἔχουσι περισσοτέρας δαπάνας, διότι παραμένουσιν ἐν ταῖς πόλεσι μακρὰν τῶν οἰκογενειῶν των, ἐνῶ ἐν πολέμῳ διατρέφονται ἀπὸ τὸ στράτευμα, τὸ ὁποῖον παρακολουθοῦσι. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τοῦτο παρὰ τὴν ἀντίρρησιν τὴν ὁποίαν θὰ εὕρῃ ἡ σχετικὴ διάταξις.

§29Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ εἶχον μίαν δήλωσιν τί προϋπολογισμὸν ἔχετε ὑπ’ ὄψει, ἢ μᾶλλον ποίαν δαπάνην ἔχετε ὑπ’ ὄψει ὅτι θὰ ἔχωμεν ψηφίζοντες τὸ ὑμέτερον νομοσχέδιον.

§30Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Θὰ τὸ εἴπω ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα.

§31Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Καλλίτερον ν’ ἀναγνωρίζῃ ἡ Βουλὴ ἀπὸ τοῦδε.

§32Ι. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, κύριοι, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐπέδειξαν αὐτοθυσίαν καὶ αὐταπάρνησιν ἀπαράμιλλον, πάλιν δὲ ὅταν κληθῶσι πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν Ἐθνικῶν δικαίων θέλουσιν ἐπιδείξῃ αὐταπάρνησιν. Εἶναι ὅμως ἐπίσης ἀναμφισβητήτως ἀληθὲς ὅτι καὶ τὸ Κράτος ἡμῶν οὐδόλως ὑστέρησεν εἰς τὴν ἀπονομὴν τῆς πρὸς αὐτοὺς ὀφειλομένης ἀμοιβῆς. Κατὰ διάφορα μικρὰ χρονικὰ διαστήματα νέοι βαθμοὶ καὶ νέα ἀξιώματα ἐκόσμουν τὰς ἐπωμίδας τῶν γενναίων μας ἀξιωματικῶν. Ἀλλά, κύριοι, καθ’ ἣν στιγμὴν περικόπτομεν ἀπὸ τοὺς ὁπλίτας ἐπιστράτους τὸ γλίσχρον ἐπίδομα τὸ ὁποῖον ἀπονέμομεν πρὸς ἄνεσιν, καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους κατατρύχεται ὑπὸ οἰκονομικῆς καχεξίας, καθ’ ἣν στιγμὴν οἱ πολῖται ἐπίστρατοι, ὑπείκοντες εἰς τὴν φωνὴν τῆς πατρίδος καὶ προσερχόμενοι εἰς τὰς σημαίας αὐτῆς, ἐγκαταλείπουσι τὰς οἰκογενείας αὐτῶν πρὸς ἃς ἀδυνατοῦμεν νὰ προσέλθωμεν ἀρωγοί, καθ’ ἣν στιγμὴν θέλει τὸ δημόσιον ταμεῖον νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὰς πλέον κρισίμους καὶ πλέον δυσχερεῖς περιστάσεις, σκέπτομαι, κύριοι, ἐὰν δὲν εἶναι ἐπιβεβλημένον εἰς ἡμᾶς νὰ σκεφθῶμεν καὶ προέλθωμεν εἰς ἀποφάσεις περὶ μειώσεως τῶν μισθῶν τῶν διαφόρων ὑπαλλήλων πρὸς ἀνακούφισιν τοῦ δημοσίου ταμείου. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι δὲν εἶναι δεδικαιολογημένον τὸ πρόσθετον ἐπίδομα περὶ τοῦ ὁποίου φροντίζει τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Ἐν τούτοις, κύριε Πρόεδρε, θέλω λάβῃ τὴν τιμὴν νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι, καίτοι ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταλέγωμαι μεταξὺ τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως, θὰ καταψηφίσω τὸ νομοσχέδιον.

§33Α. ΠΕΡΡΩΤΗΣ. Φρονῶ ὅτι δὲν δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ τις καὶ ν’ ἀμφισβητήσῃ σοβαρῶς, ὅτι ὁ πρόσθετος μισθὸς, ὁ ὁποῖος πρόκειται νὰ δοθῇ πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς, ὅτι πρέπει νὰ ἀρχίσῃ ἀπὸ τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου καὶ οὐχὶ ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως, διότι ἂν παρέχεται ἀποζημίωσίς τις πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς, βεβαίως δὲν παρέχεται αὕτη πρὸς τόνωσιν τοῦ πολεμικοῦ φρονήματος, ἀλλ’ ὅπως ἀντιμετωπίζῃ τὰς ἀνάγκας αἱ ὁποῖαι δημιουργοῦνται ἐκ τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ αἱ ὁποῖαι εἶναι πολὺ μεγαλύτεραι κατὰ τὴν ἐπιστράτευσιν παρὰ κατὰ τὸν πόλεμον, ὁπότε ὁ βίος καθίσταται ἁπλούστερος. Ἀλλ’ ἐνῷ τοιαύτην γνώμην ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἤθελον ἐπιστήσει τὴν προσοχὴν αὐτοῦ ἐπὶ σημείου τινὸς ἄλλου, διότι ἀναγινώσκων τις μετὰ προσοχῆς τὴν τελευταίαν παράγραφον τοῦ δευτέρου ἄρθρου, τοῦ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς νομοσχεδίου, παρατηρεῖ ὅτι ἀναιρεῖται δι’ αὐτῆς καὶ ὁλόκληρος ἡ αἰτιολογικὴ βάσις τῆς εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, διότι ἐνῷ εἷς τῶν σκοπῶν τοῦ νομοσχεδίου, ὁ κυριώτερος, εἶναι καὶ ἡ ἐξομοίωσις τῶν στρατιωτικῶν ὑπαλλήλων τῶν ἐξομοιοθέντων δυνάμει νόμων πρὸς ἀξιωματικούς, κάθε ἄλλο παρὰ ἐπιτυγχάνεται τοῦτο διὰ τοῦ ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς νομοσχεδίου. Καὶ πρῶτον, ἀποκλείονται οἱ στρατιωτικοὶ ὑπάλληλοι, οἱ ὁποῖοι (Ὁ κ. ρήτωρ ὁμιλῶν ἀπὸ τῆς θέσεώς του δὲν ἀκούετο καλῶς), καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ μετάσχωσι τῆς ἐκστρατείας, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς, μαχίμους ἢ μή, οἱ ὁποῖοι καὶ μὴ μετασχόντες θὰ λάβωσι πρόσθετον ἀποζημίωσιν. Διὰ τίνα λόγον καὶ ἐκεῖνοι, ἀφοῦ θὰ μετάσχωσι τῆς ἐκστρατείας, δὲν πρέπει νὰ λάβωσιν ἀποζημίωσιν, ἀφοῦ θὰ λάβωσι τοιαύτην καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ μετακινηθῶσι; Προχωρῶν περαιτέρω βλέπω ὅτι δὲν θὰ δοθῇ ἀποζημίωσις εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπαλλήλους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ μετάσχωσι τῆς ἐκστρατείας, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς, μαχίμους ἢ μή, οἱ ὁποῖοι καὶ ἂν δὲν μετάσχωσι τῆς ἐκστρατείας, θὰ μετάσχωσιν ὅμως ἀποζημιώσεως. Προχωρῶν εἰς τὴν τελευταίαν παράγραφον βλέπω ὅτι εὑρίσκεται τάξις ὑπαλλήλων, ἡ ἀναφερομένη ἐν τῇ τελευταίᾳ παραγράφῳ ἥτις καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι μετέσχε τῆς ἐκστρατείας, δὲν θὰ λάβῃ οὔτε πρόσθετον μισθὸν οὔτε ἀποζημίωσιν. Ταῦτα ὑποδεικνύων πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν ἐννοῶ νὰ συστήσω πρὸς αὐτόν, ἐὰν πρέπῃ νὰ λάβωσιν ἢ οὔ, οἱ μὴ μετέχοντες τῆς ἐκστρατείας ἀποζημίωσιν, ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω πρὸς αὐτὸν τοῦτο, ὅτι τὸ μέτρον τοῦτο πρέπει νὰ ἀποβῇ σύμφωνον πρὸς τὴν δικαιολογητικὴν, ἔκθεσιν δηλαδὴ μέτρον γενικόν Διότι, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι θὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἔχει, θὰ ἀποβῇ μέτρον διακρίσεων, αἱ ὁποῖαι πάντοτε μέν, ἰδιαίτατα δὲ εἰς τὰς παρούσας στιγμάς, κάθε ἄλλο εἶναι ἢ ἐποικοδομητικὸν διὰ τὸ στράτευμα.

§34Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. Ἡ ἐπεξεργασθεῖσα τὸ νομοσχέδιον ἐπιτροπὴ προῆλθεν εἰς τὴν ἐπεξεργασίαν ἐκ δύο λόγων. Κατ’ ἀρχὴν εὑρῆκεν ὀρθότατον τὸ νομοσχέδιον, διότι ἦτο ἀνάγκη ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου, καθὼς ἐψηφίσθη κατὰ τὸν προηγούμενον πόλεμον καὶ καθὼς ὑπάρχουσι τοιαῦτα μέτρα εἰς ὅλους τοὺς στρατοὺς τοῦ κόσμου. Ἡ Ἐπιτροπὴ, λαβοῦσα ὑπ’ ὄψιν τὴν μεγίστην οἰκονομικὴν στενοχωρίαν τοῦ Κράτους, ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της ἐπὶ δύο σημείων τοῦ νομοσχεδίου, πρῶτον ἐπὶ τοῦ ποσοῦ τοῦ ὁριζομένου ἐπιμισθίου καὶ δεύτερον ἐπὶ τοῦ χρόνου, ἀφ’ οὗ πρέπει νὰ ἄρξηται ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, καὶ κατὰ πλειονοψηφίαν ἀπεδέχθη, ὅπως ὁ μὲν μισθὸς καὶ ἡ πρόσθετος ἀποζημίωσις ἐλαττωθῶσιν ἀρκετά, ὁ δὲ πρόσθετος μισθὸς δίδεται ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου. Καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐλάττωσιν τῶν ποσῶν τῶν ὁρισθέντων ἐξ ἀρχῆς ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, εἶμαι καθ’ ὁλοκληρίαν σύμφωνος, ὡς πρὸς δὲ τὸν χρόνον τῆς ἐνάρξεως τῆς πληρωμῆς προσθέτου μισθοῦ, μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ἦσαν τῆς ἰδέας ὅτι πρέπει νὰ ἄρξηται πληρωνόμενος ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἶμαι δὲ καὶ ἐγὼ τῆς δέας αὐτῆς, διότι πραγματικῶς ὁ ἀξιωματικὸς ὑποβάλλεται εἰς μεγάλας δαπάνας» εἴτε γείνῃ ὁ πόλεμος εἴτε ὄχι. Ναὶ μὲν εἶναι μέγισται αἱ στενοχωρίαι τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὅταν ὡς Κράτος ἐπιχειρῇ νὰ κάμῃ ἐπιστράτευσιν, ὅταν προτίθεται μάλιστα νὰ πολεμήσῃ, δὲν συλλογίζεται τοιαύτας δαπάνας, διότι θὰ εἶναι πολοστημόριον μικρὸν τῆς ὅλης δαπάνης, ἡ ὁποία θὰ ἀπαιτηθῇ διὰ τὸν στρατὸν, εἴτε ἐν ἐπιστρατείᾳ μένοντα εἴτε καὶ πολεμοῦντα. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι πρέπει νὰ ἐλαττωθῶσι κατ’ ἀρχὴν τὰ ποσὰ ταῦτα, νὰ ἀρχίσῃ δὲ ὁ πρόσθετος μισθὸς ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐπιστρατείας καὶ νὰ δοθῇ εἰς πάντας τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπαλλήλους, τοὺς ἐξομοιουμένους μὲ τοὺς στρατιωτικούς, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἐξαίρεσις. Παρετήρησα ἔτι ὅτι διέφυγε τὴν προσοχὴν καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι ἡ ἀποζημίωσις ἱματισμοῦ δὲν δίδεται εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπαλλήλους. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπαλλήλους τοὐλάχιστον ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ μετάσχωσι τῆς ἐκστρατείας. Αὐτὰ τὰ ὀλίγα εἶχον νὰ προσθέσω, παρακαλῶ δὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ τὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν.

§35Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ὅλοι γνωρίζομεν τὰς οἰκονομικὰς στενοχωρίας τοῦ κράτους, καὶ ὅλοι εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ὑποστῶμεν θυσίας, Τοῦτο εἶναι τὸ ὑπέρτατον καθῆκον τῆς Πατρίδος. Ἀλλὰ θὰ ἔλεγον μετὰ τόλμης καὶ θὰ παρεκάλουν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μειωθῇ ἡ ἀποζημίωσις διὰ τοὺς ἀνωτέρους ἀξιωματικούς. Εἶναι ἀληθές, ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἔχουσιν ἀνάγκας, διότι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν εἶναι παιδιὰ τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα ἀνῆλθον εἰς τὰ ἀνώτατα ἀξιώματα τοῦ στρατοῦ ὡς καὶ τῆς Πολιτείας, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι τόσον μεγάλα ποσὰ τὸ δημόσιον ταμεῖον δὲν θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ πληρώσῃ εἰς τοὺς ἀνωτέρους ἀξιωματικούς. Πρὸς τοὺς ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς νὰ δοθῇ τὸ ἐπιμίσθιον τὸ διὰ τοῦ νομοσχεδίου διότι οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, ἐκτὸς ἐκείνων διὰ τοὺς ὁποίους ἡ Πολιτεία διὰ τοῦ τέως κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐμερίμνησεν, εἶναι πτωχοὶ καὶ διότι δι’ αὐτοὺς εἶναι τοῦτο ἀπαραίτητον διὰ τὴν ζωήν. Θὰ ἔλεγον ὅτι πρέπει νὰ δώσωμεν τὸν μισθὸν ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως, διότι μοὶ ἔλεγεν ἀξιωματικὸς ἀνώτερος ὅτι, ἐὰν πρόκειται νὰ μᾶς φρονηματίσῃ ἡ Πατρὶς διὰ τοῦ μισθοῦ ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἴμεθα ἀνάξιοι νὰ φέρωμεν τὰς ἐπωμίδας. Ἀλλ’ εἶναι ἐπὶ πλέον ἀληθὲς ὅτι ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου αἱ δαπάναι γίνονται ὀλιγώτεραι διὰ τοὺς ἀξιωματικούς, διότι ἔκτοτε τρώγουσιν ἀπὸ τοῦ συσσιτίου τὸ ὁποῖον οἱ ὁπλῖται καὶ δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην κατοικίας καὶ λοιπά. Ἀλλ’ ἐπὶ πλέον θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ διαφωτίσῃ τὴν Βουλὴν διὰ τὸ ἑξῆς· ὁ νόμος περὶ ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, διότι ἔλαβον γνῶσιν, κατόπιν πολλῶν ἐπιστολῶν, ὁμιλεῖ περὶ λοχαγῶν. Οἱ μόνιμοι εἶναι πρώτης καὶ δευτέρας τάξεως. Οἱ ἔφεδροι λοχαγοί, ἐφόσον δὲν μνημονεύεται διάκρισις αὐτῶν πρώτης καὶ δευτέρας τάξεως, πῶς θὰ μισθοδοτῶνται;

§36Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Ὑπάρχει ἄλλο νομοσχέδιον.

§37Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Θὰ ἤθελον νὰ μάθω ἀπὸ τὰ χείλη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ὡς λοχαγοὶ πρώτης ἢ βʹ τάξεως θὰ μισθοδοτηθῶσιν; Διότι ἂν μισθοδοτηθῶσιν ὡς βʹ τάξεως, οἱ ἔφεδροι ἀνθυπολοχαγοὶ θὰ λάβωσιν ἀνώτερον μισθὸν ἀπὸ τὸν μισθὸν τῶν ἐφέδρων λοχαγῶν αʹ τάξεως. Διότι εἶναι ἀληθὲς ὅτι, ἐὰν δὲν ἔπραξαν ἀνώτερα, ἔπραξαν ἐξ ἴσου τὸ καθῆκον αὐτῶν· συνεπῶς δὲν πρέπει νὰ μειώσωμεν τὸν ζῆλον τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν καὶ νὰ τοὺς διχάσωμεν. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μοῦ δώσῃ τὴν πληροφορίαν αὐτήν, διότι θὰ μοὶ ἦτο χρήσιμος ὅπως ὑποβάλλω πρότασιν νὰ αὐξηθῇ ἐπὶ πλέον ἡ ἐπιχορήγησις αὐτῶν.

§38Θ. ΓΟΥΣΚΟΣ. Οἱ ἀξιωματικοὶ τῆς χωροφυλακῆς ἀποτελοῦν μέρος τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ;

§39Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Μάλιστα.

§40Θ. ΓΟΥΣΚΟΣ. Διατὶ ἀποκλείονται αὐτοὶ τοῦ προσθέτου μισθοῦ; Νομίζω ὅτι δίκαιον εἶναι νὰ δοθῇ καὶ εἰς αὐτοὺς καθόσον καὶ αὐτοὶ ἀποτελοῦσι μέρος τῆς ἐν πολέμῳ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ. Νομίζω ὅτι χάριν τῆς ἰσότητος πρέπει νὰ δοθῇ τὸ ἐπίδομα. Ἔχω ὑποβάλει τροπολογίαν ἐπ’ αὐτοῦ, διότι δὲν πρέπει νὰ ὑπάρξῃ ἀνισότης.

§41Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Εἰς τὴν δευτέραν ἀνάγνωσιν.

§42Δ. ΤΕΡΖΑΚΗΣ. Ἐπὶ τοῦ πρώτου ἄρθρου, κ. Ὑπουργέ, παρατηρῶ ὅτι ἔχετε τὴν ἑξῆς φράσιν εἰς τὴν τελευταίαν παράγραφον. (Ἀναγινώσκει). «Ἐπίσης παρέχεται....» Ἐκ τούτου προκύπτει ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ ὑπάλληλοι, οἱ μετέχοντες τῆς ἐκστρατείας, λαμβάνουν μισθὸν διπλοῦν; Ἀλλ’ οἱ μὴ μετέχοντες δὲν μετέχουσιν οἰκειοθελῶς ἢ διότι ἡ ὑπηρεσία δὲν τοὺς διατάσσει νὰ μετάσχωσιν; Δὲν νομίζετε λοιπὸν ὅτι πρέπει νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις αὐτὴ, διότι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν εἶναι ὑπεύθυνοι ἐὰν δὲν μετάσχουν τῆς ἐκστρατείας. Θὰ παρακαλέσω νὰ ἀπαλείψητε τὴν φράσιν αὐτὴν καὶ τὰ πάντα ἔχωσι καλῶς.

§43Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Τὰ ζητήματα, κύριοι βουλευταί, τὰ ὁποῖα γεννῶνται ἐκ τῆς ὑποβολῆς τοῦ παρόντος νομοσχεδίου εἶναι τὰ ἑξῆς: 1) Ἐὰν ὁ πρόσθετος μισθὸς θὰ δοθῇ ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἢ ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐχθροπραξιῶν, 2) Ἐὰν θὰ δοθῇ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ὅλους τοὺς μετέχοντας τῆς ἐκστρατείας ἢ θὰ ἐξαιρεθοῦν οἱ ἐν τῇ ζώνῃ τοῦ ἐσωτερικοῦ καὶ 3) ὡς πρὸς τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ δοθῇ ὡς πρόσθετος μισθὸς διὰ τὴν ἀποζημίωσιν αὐτῶν. Ἐγὼ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὁ πρόσθετος μισθὸς πρέπει νὰ δοθῇ ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τὴν γνώμην αὐτὴν ὑπεστήριξα μετέχων τῆς ἐπιτροπῆς τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων. Ἡ παροχὴ δὲ αὕτη εἶναι σύμφωνος καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον ζητεῖται νὰ δοθῇ. Ὁ πρόσθετος μισθὸς χρησιμεύει διὰ νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς δαπάνας τὰς προσθέτους αἱ ὁποῖαι συμπαρομαρτοῦσιν ἐκ τῆς ἀπομακρύνσεως αὐτῶν ἐκ τῆς οἰκογενείας των. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ τῆς χώρας κατάστασις εἶναι τοιαύτη ὥστε νὰ μὴν ἀντέχῃ διὰ πολλὰ ἐπιδόματα καὶ πολλοὺς μισθοὺς καὶ γεννᾶται ἀμέσως τὸ ἐρώτημα, ἐὰν οἱ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι λαμβάνουν πάντοτε τὸν μισθόν, ἐὰν οἱ ἀξιωματικοὶ, οἱ ὁποῖοι προορισμὸν ἔχουσι νὰ ὑπηρετῶσι τὴν πατρίδα ἐν τῇ ἐπιστρατεύσει καὶ ἐν τῷ πολέμῳ πρέπει νὰ λαμβάνουν πρόσθετον μισθὸν καὶ τὶ θὰ γείνουν οἱ στρατιῶται οἱ ἔφεδροι; Δὲν λησμονεῖ βεβαίως ἡ Βουλὴ ὅτι εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐπιστρατεύσεως ἡ πρώτη μέριμνα τῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον περὶ περιθάλψεως τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἐφέδρων καὶ τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ διατεθῇ διὰ τὰς οἰκογενείας αὐτῶν, ὑπερβαίνει τὰ 5.000.000. Ἐὰν διὰ τὸν αὐτὸν σκοπὸν πρὸς περίθαλψιν πλέον τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἀξιωματικῶν, ἐὰν πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν δίδεται ὁ πρόσθετος μισθός, μοῦ φαίνεται, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ ἐξαίρεσις, διότι τοῦτο ἐγένετο διὰ τοὺς ἐφέδρους.

§44ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρόκειτε περὶ ἀπόψεως.

§45Γ. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀνάμεσα συγκρίνετε, κύριε συνάδελφε.

§46Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Καὶ νομίζετε, κ. συνάδελφε, ὅτι εἶναι εὔπορος ὁ κατώτερος ἀξιωματικὸς ὅταν γίνεται σκέψις σοβαρὰ περὶ αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ τῶν κατωτέρων ἀξιωματικῶν, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ συλλογισθῇ τίς ὅτι εἶναι γλίσχρος, ὅταν γίνεται τοιαύτη σκέψις διότι ὁ ἀξιωματικὸς δὲν δύναται νὰ ἐπαρκῇ εἰς τὰς ἀνάγκας αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ, νομίζω ὅτι καὶ αὐτὸς ὡς ἄπορος δέον νὰ χαρακτηρισθῇ, ὅπως ὁ ἐπιστρατευόμενος ἔφεδρος. Ὅταν πλέον τὸ ζήτημα τοῦτο ἔχει ἀποκρυσταλλωθῇ εἰς ἀποφάσεις παρὰ τοῖς διαφόροις Ὑπουργοῖς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως αὐξηθῇ ἡ μισθοδοσία τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ μάλιστα τῶν κατωτέρων, ὅταν ὁ ἀξιωματικὸς ἀπομακρύνεται ἐκ τῆς οἰκογενείας αὐτοῦ, βεβαίως πρέπει νὰ δοθῇ ὡς συνδρομὴ καὶ περίθαλψις εἰς τὸν ἄπορον ἀξιωματικὸν διὰ τὸν ὁποῖον δὲν εἶναι ἐπαρκὴς ὁ μισθός, ὅταν συμβιοῖ μετὰ τῆς οἰκογενείας του. Διὰ τοὺς λόγους τούτους φρονῶ, ὅτι πρέπει τὸ ἐπιμίσθιον νὰ δοθῇ ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐγεννήθη τὸ ζήτημα ἂν πρέπει νὰ δοθῇ ἐξαιρετικῶς εἰς τοὺς ἐν ἐκστρατείᾳ ὑπηρετοῦντας. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ εἰς πάντας, διότι εἶναι εἰς πάντας γνωστὸν ὅτι ὁ ἐν ἐκστρατείᾳ ἀξιωματικὸς δὲν ἔχει τὰς δαπάνας τοῦ ἀξιωματικοῦ τοῦ ἐν ταῖς πόλεσι διαμένοντος. Ὁ ἐν ἐκστρατείᾳ ἀξιωματικὸς ζῇ καὶ διαιτᾶται ἐκ τοῦ συσσιτίου τοῦ στρατιώτου ὅπως καὶ ὁ στρατιώτης.

§47ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὰς στερήσεις;

§48Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ὅλοι ὑπόκεινται εἰς αὐτάς· ὁ ἐν τοῖς πόλεσι ἔχει μεγαλειτέρας δαπάνας. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε ἂς ὑπάγῃ καὶ αὐτὸς εἰς τὴν ἐκστρατείαν. Ἀλλὰ ποῖος εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἐκεῖ παραμένει; Καὶ ἐὰν λόγοι ὑπηρεσιακοὶ τὸν ἐξαναγκάζουσι νὰ μένῃ μακρὰν τοῦ τόπου τῆς ἐκστρατείας, καὶ ἴσως ἴσως προσφέρει μεγαλειτέρας ὑπηρεσίας, πρέπει νὰ τὸν στερήσωμεν τοῦ προσθέτου μισθοῦ;

§49Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Καὶ ὅταν μένῃ εἰς τὴν ἕδραν του, ὡς π.χ. ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπιμελητείας ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν.

§50Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Αὐταὶ εἶναι ἐξαιρέσεις. Τὸ νομοσχέδιον ἐξαιρεῖ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς μισθοδοτουμένους ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, τοὺς ἀξιωματικοὺς τῆς Χωροφυλακῆς. Μὴ λησμονεῖτε, Κύριοι, ὅτι εἰς πολλοὺς τῶν ἀξιωματικῶν αὐτῶν ἔχουσι ἀνατεθῆ καθήκοντα στρατιώτου. Αὐτοὶ ἀκολουθοῦν τὴν ἐκστρατείαν, διότι συμπίπτει νὰ μισθοδοτῶνται ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν· δὲν λαμβάνουν πρόσθετον μισθόν. Νομίζω ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ δοθῇ εἰς ὅλους ὁ πρόσθετος μισθὸς καὶ νὰ δοθῇ καὶ εἰς τοὺς στρατευσίμους ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι ἕνεκα τῶν καθηκόντων αὐτῶν ἀκολουθοῦν τὴν ἐκστρατείαν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ποσά, Κύριοι, τὰ ὁποῖα δίδονται διὰ τοῦ νομοσχεδίου, δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι, τὰ εἰς τοὺς ἀνωτάτους ἀξιωματικοὺς εἶναι δυνατὸν νὰ περιορισθῶσι κατά τι, ἀλλὰ τὰ διὰ τοὺς ἀνωτέρους καὶ κατωτέρους ἀξιωματικοὺς μοῦ φαίνεται ὅτι οὐ μόνον δὲν πρέπει νὰ ἐλαττωθοῦν, ἀλλὰ νὰ παραμένουν ὡς ἔχουν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, θὰ ἐπεθύμουν δὲ ἵνα δοθοῦν οἱ αὐτοὶ καὶ περισσότεροι μισθοὶ εἰς τοὺς ἐφέδρους ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦν μὲν καὶ αὐτοὶ ὡς πάντες ἐκ καθήκοντος τὴν πατρίδα καὶ ἐξ ὑποχρεώσεως, ἀλλ’ ἀπομακρύνονται τῶν ἐπαγγελματικῶν αὐτῶν ἔργων καὶ τοιουτοτρόπως ζημιοῦνται πολὺ θετικώτερον τῶν ἄλλων ἀξιωματικῶν. Πρὶν ἢ καταλείπω τὸ βῆμα ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κάμω μίαν σύστασιν πρὸς τον κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Δηλῶ ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ τὸν παρακαλῶ νὰ μὴ λησμονήσῃ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς τοῦ στρατεύματος, τούς τε ἐφέδρους καὶ μονίμους, εἰς τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ δοθῇ, δι’ οὓς λόγους ἐδόθη εἰς ὅλους, πρόσθετος μισθὸς κατὰ τὴν ἐπιστρατείαν.

§51Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν), Κύριοι Βουλευταί· ἤκουσα τὰς ἐκεῖθεν καὶ ἐντεῦθεν γενομένας πρός με συστάσεις καὶ παρατηρήσεις. Ἐπ’ αὐτῶν θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἀπαντήσω θετικῶς κατὰ τὴν βʹ. ἀνάγνωσιν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τινὲς τῶν συστάσεων τούτων μοὶ ἐπροξένησαν τὴν προσήκουσαν ἐντύπωσιν, καὶ ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ταύτην θὰ ἐξετάσω ταύτας, καὶ ἴσως ἀνταποκριθῶ εἰς τὰς ἀξιώσεις τῶν κ. κ. συναδέλφων. Ἀλλὰ Κύριοι βουλευταί, ἡ ἀνεπάρκεια τοῦ μισθοῦ τῶν ἀξιωματικῶν εἶναι εἰς πάντας ἡμᾶς γνωστή. Καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, τοὐλάχιστον καθ’ ἣν ἐποχὴν καὶ ἐγὼ διετέλουν βουλευτής, καὶ ἐκτὸς ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ εἴτε κατ’ ἐπανάληψιν ἐγένοντο συζητήσεις, ἀνεγνωρίσθη ἡ ἀνάγκη τῆς βελτιώσεως τῆς μισθοδοσίας τῶν ἀξιωματικῶν. Ἐὰν αἱ ἀνώμαλοι περιστάσεις, ὑφ’ ἃς τελεῖ τὸ Κράτος ἡμῶν ἀπὸ ἐτῶν δὲν ἐπέτρεψαν εἰς αὐτὸ ἵνα ῥυθμησθῶσιν ἀκόμη κατὰ τρόπον ἀσφαλῆ τὰ οἰκονομικὰ αὐτοῦ καὶ συνεπῶς δυνηθῇ ὥστε ῥιζικὰ μέτρα νὰ ληφθῶσι ὑπὲρ τῆς βελτιώσεως τῆς μισθοδοσίας τῶν ἀξιωματικῶν, τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ αἰτίαν ὥστε νὰ μὴ ἀναγνωρισθῇ τὸ βάσιμον τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου, περὶ τῆς ἀνεπαρκείας τῆς μισθοδοσίας τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ τῆς ἀνάγκης τῆς βελτιώσεως αὐτῆς. Ἡ ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς Κυβέρνησις, ἔλαβε πρόνοιάν τινα ὡς γνωστόν, καὶ ηὔξησε καίτοι γλίσχρως τὸν μισθὸν τῶν ὑπολοχαγῶν καὶ ἀνθυπολοχαγῶν. Κύριοι βουλευταί, αἱ συνθῆκαι τοῦ σημερινοῦ βίου ἤλλαξαν τόσον τεραστίως ἀπὸ τῆς ἐποχῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκανονίσθησαν οἱ μισθοὶ τῶν ἀξιωματικῶν, τουτέστι ἀπὸ τὸ 1864, ὥστε θὰ ἦτο καὶ μάταιον καὶ ἄσκοπον εἰς ἐμὲ νὰ θελήσω ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης νὰ ἀναπτύξω πρὸς ὑμᾶς τὰς ποικίλας καὶ ἀναμφισβητήτου συζητήσεως ἀνάγκας τοῦ κοινωνικοῦ βίου τοῦ ἀνθρώπου. Οἱ καθ’ ἑκάστην ἀκουόμενοι καὶ ὁλονὲν ἀτυχῶς ὀγκούμενοι γογγυσμοὶ διὰ τὸ δυσβάστακτον τοῦ ἀπηνοῦς ἀλλὰ καὶ ἀναποφεύκτου φόρτου τῶν ἀτομικῶν καὶ κοινωνικῶν ἀναγκῶν πρόκειται εἰς πάντας ἡμᾶς δείγματα τρανὰ τῆς δυσφορίας πάντων μὲν, ἰδιαιτάτα δὲ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λόγῳ θέσεως ὀφείλουσι νὰ παρίστανται παντοῦ ἀξιοπρεπῶς ἐν τῇ συναισθήσει τῆς παρ’ αὐτῶν ἰδιαιτέρως, ἐκπροσωπήσεως τοῦ Κράτους, τῆς Πολιτείας, εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ δεικνύνται ἐν παντὶ ὑπερήφανοι, ἀξιοπρεπεῖς — γενναιόδωροι, ἀσκοῦντες διὰ τῆς ἐξωτερικῆς αὐτῶν ἐμφανίσεως τὴν ἀπαραίτητον ἐπιβολὴν τόσον παρὰ τῇ κοινωνίᾳ, ἡ ὁποία καμαρώνει βλέπουσα τοὺς ἐκπροσωποῦντας τὸ ἐπίσημον Κράτος εἰς τὸ ὕψος τῆς θέσεώς του, ὅσον καὶ ἐντὸς τοῦ ἐπαγγελματικοῦ των περιβάλλοντος. Κύριοι· ἔχω τὴν γνώμην ὅτι οἱ ὑπάλληλοι παντὸς Κράτους εἶναι τὰ ὄργανα, ἐκ τῆς μορφώσεως καὶ τῆς ἀξιοπρεποῦς παραστάσεως τῶν ὁποίων ἐκπηγάζει τὸ ἀσφαλὲς τεκμήριον τῆς ἐκπολιτιστικῆς δράσεως καὶ τῆς προόδου τοῦ Κράτους. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ παράστασις τῶν ὀργάνων τούτων, πλὴν τῆς γενικωτέρας ἐπιρροῆς, τὴν ὁποίαν ἀσκεῖ ἐπὶ τῆς καθόλου καταστάσεως τοῦ Κράτους, ἀσκεῖ ἐπίσης μεγίστην ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ ποιοῦ ἐπὶ τοῦ χαρακτῆρος τῶν ὀργάνων τούτων. Ὁ ὑπερήφανος οὐδέποτε ἐκτρέπεται· ὁ ὑπερήφανος οὐδέποτε λησμονεῖ ἑαυτόν. Ὁ κακομοίρης ἀποβαίνει ἔρμαιον τῶν ἀναγκῶν του, ὑποκύπτει, ὑποχωρεῖ, ἐξευτελίζεται. Ἀλλὰ ἐὰν, Κύριοι, πᾶσα ἡ λοιπὴ ὑπαλληλικὴ ἱεραρχία τοῦ Κράτους ὀφείλει, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐξωτερικεύῃ τὴν παράστασιν τοῦ Κράτους τόσον εἰς τὰς κατ’ ἰδίαν, ὅσον καὶ εἰς τὰς ἐπισήμους σχέσεις αὐτῆς, ποία ἡ ὑποχρέωσις, ἢ μᾶλλον ἡ ἀξίωσις τῆς Πολιτείας παρὰ τῶν ἀξιωματικῶν, οἵτινες πλὴν τῶν ἄλλων ὑποχρεώσεων αὐτῶν καὶ ὡς μελῶν τῆς κοινωνίας, ἔχουσι καὶ τὴν μεγίστην πασῶν ἵνα πανταχοῦ παρίστανται πανταχοῦ βιοῦσι κατὰ τρόπον μαρτυροῦντα ὡς ἐκ τῆς ἐξωτερικῆς ἐμφανίσεως αὐτῶν αὐτὴν ταύτην τὴν ἔννοιαν τοῦ Κράτους, τῆς ἰσχύος — τοῦ κύρους αὐτοῦ; Ὁ στρατὸς κατ’ ἐμὲ ἀποτελεῖ τὸ κάτοπτρον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἀναπαρίσταται ἡ καθόλου κατάστασις παντὸς Κράτους τόσον ἡ ἐπίσημος ὅσον καὶ ἡ ἰδιωτική. Ὁ στρατὸς καὶ ἰδίως οἱ ἡγήτορες αὐτοῦ εἶναι οἱ δίδοντες τὴν ἐντύπωσιν τῆς ἐθνικῆς ζωῆς, οἱ δίδοντες τὴν ἐντύπωσιν τοῦ βαθμοῦ καὶ τῆς ζωτικότητος τοῦ Κράτους, ὁ στρατὸς καὶ οἱ ἡγήτορες τοῦ στρατεύματος εἶναι οἱ ἐμπνέοντες τὴν πεποίθησιν, τὴν πίστιν διὰ τὸ μέλλον, οἱ ἀποτελοῦντες τὸν παλμὸν τῆς ἐθνικῆς ψυχολογίας. Τούτων, Κύριοι, τὴν ἐλευθερίαν τὴν ἀπαλλαγὴν καὶ τὴν ἀνακούφισιν, ἐν τῷ δυνατῷ μέτρῳ, ἀπὸ τῶν ἰδιωτικῶν μεριμνῶν, ζητοῦμεν, ἵνα ἐπιτύχωμεν τὴν ἀποκλειστικὴν τὴν ἀπερίσπαστον ἀφοσίωσιν αὐτῶν εἰς τὸ ἔργον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν των. Ἀλλ’ ἐάν, Κύριοι βουλευταί, καλῶς ἐχόντων τῶν πραγμάτων, αἱ ἀνάγκαι τῶν ἀξιωματικῶν ἐπιβάλλουσι μέτρα ἀνάλογα πρὸς τὴν θέσιν καὶ τὰς ἐκ τῆς θέσεως ταύτης καὶ χάριν τοῦ γοήτρου αὐτῶν καὶ χάριν τοῦ Κράτους ἀπορρεούσας ὑποχρεώσεις, δὲν νομίζετε ὅτι σήμερον αἱ ἀνάγκαι αὗται εἶναι πλέον ἢ ἄλλοτε ἐπιτακτικαί; Ἐρωτήσατε τὰς οἰκογενείας σας, ἐρωτήσατε ὑμᾶς αὐτούς, ἐρωτήσατε τὰ σπίτια σας, ἐπαναλαμβάνω, καὶ θὰ ἴδητε ποίους λογαριασμοὺς ἔχουν νὰ σᾶς παρουσιάσουν, οἱ διαχειριζόμενοι τὰς δαπάνας τοῦ καθημερινοῦ βίου τῶν οἰκογενειῶν σας. Οἱ ἀξιωματικοὶ καλούμενοι εἰς ὑπηρεσίας ἐξόχως ἐξαιρετικάς, εἰς ὑπηρεσίας ἐπιβαλλούσας τὸν κλονισμόν, τὴν διατάραξιν τῆς οἰκονομικῆς αὐτῶν ἰσορροπίας, τῆς οἰκονομικῆς ὑποστάσεως τόσον τούτων ἀτομικῶς ὅσον καὶ τῶν οἰκογενειῶν αὐτῶν...

§52Ι. ΞΗΡΟΣ. Εἶναι καθῆκόν των!

§53Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Εἶναι καθῆκόν των καὶ θὰ σᾶς ὁμιλήσω περὶ καθήκοντος, Κύριε βουλευτά. Οἱ ἀξιωματικοί, λέγω, οἱ ἄνευ παραπόνου ἀπὸ καταβολῆς τοῦ στρατεύματος σύροντες τὴν χρυσίζουσαν πενίαν, οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ φιλότιμοι Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ δὲν ζητοῦσι τι, ὄχι — μυριάκις ὄχι, — καὶ τονίζω τοῦτο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, — ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ Πολιτεία ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν ἐκ στοιχειώδους καθήκοντος πρὸς ἐκείνους ὑπὲρ τῶν ὁποίων ἡ τελευταία ἐποποιΐα βεβαίως ἐδημιούργησε δικαιώματα ἐν τῇ συνειδήσει τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ παρέσχεν ἀφορμὰς περιστάσεων ἐξαιρετικῶν ὑπὲρ τῆς ἀμερίστου καὶ ἀναμφισβητήτου ἐκτιμήσεως, τῆς ὁποίας ἀπολαύουσιν ἐκ μέρους ἡμῶν, καὶ τοῦτο πιστεύουσιν ἀκλονήτως οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ ὁ στρατός. Ἡ Ἑλληνικὴ λοιπὸν Πολιτεία, ἔχει οἴκοθεν ὑποχρέωσιν ἵνα παράσχῃ τὴν ὑλικὴν αὑτῆς ὑποστήριξιν, ἵνα ἄρῃ πάσας τὰς ἐπιβαρύνσεις καὶ τὰς ἀνθρωπίνους ἐπιδράσεις τὰς ἐκ τῶν καθημερινῶν ἀναγκῶν αὐτομάτως γεννωμένας εἰς πάντας, ἰδίᾳ κατὰ τὰς περιστάσεις καθ’ ἃς στρατεύεται τὸ ἔθνος, καὶ διαταράσσεται πᾶσα ἡ οἰκονομικὴ ζωὴ καὶ κίνησις τῆς χώρας, ἀσθμαινούσης κυριολεκτικῶς σήμερον λόγῳ τῆς γενικωτέρας ὄχι πλέον τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ τοῦ κόσμου ὅλου καταστάσεως. Ἀλλὰ Κύριοι, ἡ κατάστασις αὐτὴ δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω ἐντεῦθεν, ἐξιδανικεύει ἔτι μᾶλλον τοὺς ἀξιωματικοὺς ἡμῶν, ἀδιαφοροῦντας καὶ σπεύδοντας εἰς τὸ καθῆκόν των μετὰ τῆς αὐτῆς ὁρμῆς, μετὰ τῆς αὐτῆς αὐταπαρνήσεως καὶ μετὰ τοῦ αὐτοῦ ἐνθουσιασμοῦ. Οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ ἀπόφασις ὑμῶν, δὲν θὰ δυσφορήσωμεν ποτέ. Ἀφωσιωμένοι ὡς πάντοτε εἰς τὴν Πατρίδα καὶ τὸν Βασιλέα των, οἱ ἀξιωματικοί, εὐλαβῶς θὰ ἀποδεχθῶσι τὰς ἀποφάσεις τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους. Οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ ἔθεντο πάντοτε ὑπεράνω παντὸς ξένου ὑπολογισμοῦ τὴν τιμὴν τῆς Πατρίδος, χάριν δὲ ταύτης οὗτοι μετὰ τοῦ γενναίου στρατοῦ μας ἔπραξαν τὸ καθῆκόν των καὶ θὰ πράξωσι πάλιν τοῦτο, ἐὰν καὶ ὅταν τὸ ἔθνος τὸ θελήσῃ. Ἠκούσθη ὅτι εἶναι καθῆκόν των. Ναί, ἀπαντῶ εἰς τὸν διακόψαντά με κ. βουλευτήν, ἀλλ’ ἂς μὴ λησμονηθῇ Κύριοι, ὅτι τὸ καθῆκον ἀκριβῶς, ὡς τοῦτο ἐξετελέσθη κατὰ τὸ πρὸ μικροῦ παρελθόν, ὡς τοῦτο ἀναμφισβητήτως θὰ ἐκτελεσθῇ καὶ πάλιν, ὑποχρεοῖ ἡμᾶς νὰ λάβωμεν ἀνάλογα μέτρα ὑπὲρ τῶν πτωχῶν ἀλλ’ ὑπερηφάνων ἀξιωματικῶν μας. Ἠκούσθη ἐπίσης, ὅτι ὑπέρογκα—μεγάλα εἰσί τὰ ποσά, ἅτινα ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιον. Κύριοι, ἐπεθύμουν νὰ μὴ λεχθῇ νὰ μὴ ψυθιρισθῇ τοῦτο· ἡ τιμὴ τοῦ ὑπηρετεῖν τὴν πατρίδα δὲν διατιμᾶται, δὲν παζαρεύεται. Μόνον ἐξαγοράζεται διὰ τοῦ αἵματος διὰ θυσιῶν, καὶ τοιαῦτα δείγματα Σᾶς ἔδωκαν τὰ παιδιά σας, οἱ γονεῖς Σας, οἱ συγγενεῖς Σας ἀξιωματικοὶ περὶ ὧν σήμερον ἀσχολούμεθα, καὶ διὰ τοὺς ὁποίους δικαιοῦσθε καὶ ὀφείλετε νὰ εἶσθε ὑπερήφανοι. Ἕν μόνον δύναμαι νὰ ἐπαναλάβω πρὸς ὑμᾶς, ἐὰν ἀρνηθῇ ἡ Πολιτεία νὰ παράσχῃ εἰς αὐτοὺς ἐκεῖνο ὅπερ τὸ ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν ὑμῶν εὑρισκόμενον νομοσχέδιον ζητεῖ, οὐδόλως θὰ δυσφορήσωσι, θὰ ἐπιτελέσωσι τὸ καθῆκον αὐτῶν καθ’ ὃν τρόπον ἐπετέλεσαν τοῦτο καὶ χθές. (Χειροκροτήματα). Ἡ Κυβέρνησις ἐκτιμῶσα τὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται ἡ χώρα, καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτῆς ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Μὴ νομίσητε ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν συμμερίζονται πλήρως τὴν κατάστασιν ὑφ’ ἣν τὸ Κράτος τελεῖ, διότι ἠκούσθη ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ Κράτους δὲν ἐπιτρέπει νὰ δοθῇ αὔξησις. Οἱ ἀξιωματικοὶ συναισθάνονται τὸ βάρος, ὅπερ θὰ προστεθῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους. Ἐννοοῦσι τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας, διότι τούτων τῶν δυσχερειῶν τὸν ἄμεσον ἀντίκτυπον ὁ στρατὸς ὑφίσταται κατὰ τὰς περιστάσεις ταύτας· ἀλλὰ μετάβητε εἰς οἱονδήποτε κέντρον καὶ θὰ πληροφορηθῆτε, ὅτι ὁ βίος τοῦ ἀξιωματικοῦ ἀποβαίνει σήμερον μαρτυρικός. Ἐν Θ)νίκῃ δι’ ἐνοίκιον μόνον δὲν ἀρκοῦσι 10–15 δραχμαὶ τὴν ἡμέραν, ἀναλόγως δὲ καὶ εἰς τὰς λοιπὰς πόλεις ὁ βίος κατέστη ὡσαύτως δαπανηρός διὰ τὸν ἀξιωματικόν, ἰδικιτέρως τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ. Ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις καὶ ἀντίληψιν κρίνων τὴν κατάστασιν τοῦ ἀξιωματικοῦ ἀφ’ ἑνός, καὶ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς Πολιτείας χάριν τοῦ συμφέροντος τοῦ στρατεύματος αὐτοῦ ἀφ’ ἑτέρου, θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ ὑποβάλῃ τὰς παρατηρήσεις αὐτῆς τὰς ὁποίας θὰ μελετήσω ἐν πάσῃ προσοχῇ, ἐλπίζω δὲ ν’ ἀνταποκριθῶ εἰς τε τὰς συστάσεις αὐτῆς καὶ εἰς τὸν σκοπὸν ὃν προτίθεται τὸ Νομοσχέδιον τοῦτο, οὗτινος τὴν ἐπιψήφισιν ἀπεκδέχομαι παρὰ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους, ἐν πεποιθήσει ὅτι δὲν ζητοῦμεν ἔλεος ἀλλὰ δικαιοσύνην, ἥτις δὲν θὰ μᾶς ἀρνηθῇ. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν συμβῇ τὸ ἀντίθετον, ὡς εἶπον ἀνωτέρω, δὲν θὰ δυσφορήσωμεν, ἀλλὰ θὰ ἐπιτελέσωμεν καὶ αὖθις τὸ καθῆκον ἡμῶν, ὡς ἁρμόζει καὶ ὡς τοῦτο ἐπράξαμεν καὶ ἄλλοτε. (Χειροκροτήματα).

§54Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ὁμολογῶ, κύριοι βουλευταί, ὅτι εἶχον αἰσθανθῇ λύπην τινὰ ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς τοῦ Νομοσχεδίου τούτου πρὸς τὴν Βουλήν, λύπην οὐχὶ διὰ τὸ πρᾶγμα, οὐχὶ διὰ τὸ αἰτούμενον τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὑποβάλλεται τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἡ λύπη μου δὲ αὕτη ἐπετάθη ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἀποδεικνύει ὅτι ἦτο ἀκατάλληλος ἡ περίστασις, ὅτι ἦτο ἀκατάλληλος ἡ ἐποχὴ πρὸς ὑποβολὴν τοιούτου νομοσχεδίου, διότι μονονουχὶ παρουσιάσθη ὡς ζητῶν ὑλικὴν ἀμοιβὴν ὑπὲρ τῶν ἀξιωματικῶν, ὑποστηρίξας τὰ δίκαια τούτων, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ τις ἔχων ἀντίθετον γνώμην. Οὐδεὶς ὑπάρχει ὅστις θὰ παραγνωρίσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ βίου τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ οὐδεὶς ἐπίσης ὑπάρχει παραγνωρίζων τὰς ἀνάγκας τῶν ἄλλων τάξεων καὶ τῶν ἄλλων ὑπαλλήλων τοῦ Κράτους. Παρουσιάζει ἡμᾶς διῃρημένους εἰς πρᾶγμα, εἰς τὸ ὁποῖον εἴμεθα σύμφωνοι. Καὶ ἔρχεται ὑπερασπιστὴς τόσον θερμός, ἵνα ἡμεῖς οἱ ἔχοντες ἀντίθετον γνώμην, μὴ ἀντικρούσωμεν τὸ ζήτημα μετὰ τῆς αὐτῆς θέρμης. Τοιαῦτα νομοσχέδια δὲν εἰσάγονται τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ χώρα κηρύσσεται ἐν ἐπιστρατεύσει. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῇ τις ὡρίμως, νὰ μελετήσῃ ἀλλὰ οὔτε νὰ ἀποφασίσῃ. Ὅταν ἡ χώρα εἶναι ἐν ἐπιστρατεύσει, πῶς θέλετε νὰ μελετηθῇ τὸ πρᾶγμα, ἐὰν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι ὀρθὰ ἢ ἐὰν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζουσιν οἱ ἔχοντες ἀντίθετον γνώμην εἶναι ὀρθά; Εἰς τοιαύτην περίστασιν εἶναι ἀδύνατον ἐντὸς τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς νὰ μὴ ὑπάρχωσιν ἀντεγκλήσεις καὶ ἀντίθετοι γνῶμαι. Διὰ τοῦτο, εἶπον, ἐλυπήθην πολὺ ὅταν εἶδον ὑποβαλλόμενον νομοσχέδιον εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Τὸ παρελθὸν ἴσως θὰ ἐδικαιολογεῖτο ἐὰν κατ’ αὐτὸ δὲν εἶχε ληφθῆ πρόνοιά τις, διότι αἱ ἐπιστρατεύσεις καὶ οἱ πόλεμοι δὲν ἦσαν συνήθεις. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ὅμως τοῦ 1912, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ χώρα ἡμῶν ἐπιστρατεύθη καὶ ἐγένοντο 2 ἔνδοξοι πόλεμοι, ἐλήφθη μέτρον διὰ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, καὶ ἐδόθησαν πρόσθετοι μισθοὶ εἰς τοὺς ἀξιωματικούς. Κατόπιν διωρθώθησαν τὰ πράγματα καὶ ἡ Βουλὴ ἐν ἠρεμίᾳ, ὄχι ἐν ἀπολύτῳ ἠρεμίᾳ, διότι ἦτο ὑπὸ τὴν ἐπίδρασιν τῶν δύο πολέμων, ἐκανόνισε τὰ πράγματα, ἠρέμως σκεπτομένη, παρίσταντο μάλιστα, καὶ ἐκ τῶν νῦν κ. Βουλευτῶν οἱ περισσότεροι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐκανόνισε, λέγω, τὰ πράγματα, κατὰ διατάξεις τοιαύτας, ὅπως προνοεῖ ὁ Νόμος ᾼΡΞΑʹ. Δὲν λέγω, ὅτι ὁ Νόμος εἶναι τέλειος, ἀλλὰ δύναται νὰ σκεφθῇ τις ὅτι ἐψηφίσθη χωρὶς τὴν ἐπίδρασιν τῶν ἐξωτερικῶν πραγμάτων. Ἡ Βουλὴ ψήφισασα ἀπεφάνθη ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ δοθῇ πρόσθετος μισθὸς εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἀπὸ τῆς κηρύξεως τοῦ Πολέμου· ἄλλοι ἔχοντες ἀντίθετον γνώμην τότε ἔπρεπε νὰ ψηφίσουν ἀντιθέτως ὅτι ὁ πρόσθετος μισθὸς ἄρχεται ἀπὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ οὐχὶ σήμερον ἐν ἐπιστρατεύσει εὑρισκόμενοι νὰ λαμβάνωμεν πρόνοιαν περὶ μέρους τῶν στρατευομένων, διότι δημιουργοῦνται τάξεις προνομιούχων. Τοῦτο τὸ ἄτοπον ἔχει τὸ νομοσχέδιον καὶ ὄχι μόνον τὴν ἐπιβάρυνσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ διὰ τοσούτων δαπανῶν σήμερον. Ἔχει τὸ ἄτοπον ὅτι συζητεῖται ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς Βουλῆς σήμερον πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ συζητῆται. Συζητοῦμεν περὶ τοῦ βίου τῶν ἀξιωματικῶν, ἐνῷ δὲν ἔπρεπε, δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ ἔπρεπε νὰ ἀφήσωμεν τούτους νὰ ἐκτελέσωσι τὸ καθῆκόν των, ὅπως πολὺ ὀρθῶς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Εἶδον εἰς τὰς ἐφημερίδας δήλωσιν ἐκ μέρους κ. ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι δηλοῦσιν ὅτι δὲν εἶναι καιρὸς διὰ μισθοὺς καὶ συζητήσεις τοιαύτας, οὔτε δύναται νὰ λύσῃ τὴν κατάστασιν τῶν ἀξιωματικῶν ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, μόνον θὰ προκύψωσι κακὰ ἐκ τῆς συζητήσεως κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, καὶ λέγουσιν ὅτι· ἀντὶ νὰ συζητῆτε περὶ προσθήκης μισθῶν, καλὸν θὰ ἦτο νὰ σκεφθῇ ἡ Βουλὴ εἰς ἄλλην περίστασιν περὶ τῆς συντάξεως τῶν ἀξιωματικῶν, ἡ ὁποία εἶναι ἀτελὴς ἐν σχέσει πρὸς τοὺς λοιποὺς ὑπαλλήλους, τοὺς ἀπολαμβάνοντας σύνταξιν. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ Κυβέρνησις, εἰσαγαγοῦσα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἐμελέτησε βεβαίως τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς Χώρας πλήρως, τὴν εὗρεν ἀντέχουσαν εἰς τὸ νὰ ὑποστῇ καὶ τὴν δαπάνην αὐτήν, διὰ τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ βεβαίως ὄχι, ἀλλὰ τὴν ἐθεώρησε πολεμικὴν δαπάνην ὡς καὶ τόσας ἄλλας. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν πλήρει γνώσει πόσον εἶναι τὸ ποσὸν εἰς τὸ ὁποῖον θὰ φθάσῃ ἡ δαπάνη ἡ ζητουμένη διὰ τοῦ ψηφισθησομένου νομοσχεδίου, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι γνωστὸν πόσος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν. Ἐὰν ἐκ τῆς ἐπετηρίδος γνωρίζει τὸν ἀριθμὸν τῶν μονίμων ἀξιωματικῶν, δὲν γνωρίζει ὅμως τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐφέδρων· δὲν γνωρίζομεν ποῖοι ἐκλήθησαν, ποῖοι θὰ κληθῶσι καὶ προκειμένου νὰ κρίνῃ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τοιούτου ζητήματος, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὸ σύνολον τῆς δαπάνης.

§55ΙΩ. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸ σύνολον τῆς δαπάνης ἀνέρχεται περίπου εἰς 1,000,000 κατὰ μῆνα.

§56Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἔχω ἀμφιβολίαν τινά. Ὑπελογίσατε, ὡς εἰσάγετε τὸ νομοσχέδιον, ὑπελογίσατε τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπαλλήλους διὰ τοὺς ὁποίους πολλοὶ τῶν κυρίων βουλευτῶν ζητοῦσιν νὰ περιληφθῶσιν; ὑπελογίσατε ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς, δημιουργοῦνται ἔφεδροι ἀξιωματικοί; διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐφέδρων διαχειριστῶν δημιουργοῦνται 400 ἔφεδροι ἀξιωματικοί, διὰ τῶν τροπολογιῶν τὰς ὁποίας ὑποβάλλουσιν κύριοι βουλευταὶ νὰ ὀνομασθῶσιν οἱ δεῖνα καὶ δεῖνα ἀξιωματικοί, δημιουργεῖται μέγιστος ἀριθμὸς ἀξιωματικῶν ἐφέδρων οἱ ὁποῖοι θὰ λάβωσιν τὸν πρόσθετον μισθόν; Κύριοι βουλευταί, ὁ μὴ ἔχων ὑπ’ ὄψει τὸ νομοσχέδιον καὶ ἀκούσας τὸν κύριον Ὑπουργὸν ὁμιλοῦντα πρὸ ὀλίγου, θὰ φαντάζεται ἴσως ὅτι πρόκειται περὶ αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ τῶν ἀξιωματικῶν μονίμως. Ὅτι πρόκειται νὰ προκύψωσιν ὅλα ἐκεῖνα τὰ καλά, τὰ ὁποῖα μετὰ λυρισμοῦ καὶ εὐγλωττίας μεγίστης ἀνέπτυξε ὁ κ. Ὑπουργός, ὅτι θὰ προκύψωσι μονίμως καὶ θὰ μεταβάλωσι τὰς ὄντως δυσχερεῖς περιστάσεις τῶν κυρίων ἀξιωματικῶν. Μὲ τὴν αὔξησιν κατὰ 45 δραχμὰς διὰ τὸν ἀνθυπασπιστὴν καὶ 70 διὰ τὸν ἀνθυπολοχαγὸν, θὰ προκύψωσιν ὅλα αὐτὰ τὰ καλὰ τὰ ὁποῖα ἠκούσατε πρὸ ὀλίγου. Ἄλλοτε, ὅτε ἐν τῇ Βουλῇ συνεζητήθη ἡ αὔξησις τοῦ μισθοῦ τῶν κατωτέρων ἀξιωματικῶν, ὑπῆρξα θερμῶς συνήγορος εἰς τὴν πρότασιν ἐκείνην καὶ εἶπον ὅτι λυποῦμαι ὅτι δὲν ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ μεγαλυτέραν αὔξησιν. Καὶ σήμερον δὲν εἶμαι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου διὰ τὰς αὐξήσεις· εἶπον ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἄν ἐγίνετο ἐν καιρῷ εἰρήνης, θὰ εἶχε τὴν ὑποστήρηξίν μου ἀλλὰ σήμερον δὲν εἶναι ἡ κατάστασις οὔτε τῆς Βουλῆς, οὔτε τῆς κοινωνίας, νὰ δεχθῇ τοιαύτας αὐξήσεις μισθοῦ αἱ ὁποῖαι βλάπτωσιν καὶ τοὺς ἀξιωματικούς καὶ ἡμᾶς, χωρὶς οὐδὲν νὰ πορίζηται ὄφελος ὁ στρατός, διότι ὡς ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀναπτύξω, ὑπάρχουσι καὶ ἄλλαι τάξεις καὶ ὅταν ἡ χώρα εὑρίσκεται ἐν ἐπιστρατεύσει εἶναι αἰσθηταὶ αἱ ἀνάγκαι. Δικηγόρος ἡλικιωμένος, μὴ ὑποκείμενος εἰς στράτευσιν, μᾶς ἔλεγεν σήμερον εἰς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος, τὶ θὰ κάμητε ἡμᾶς; ποῦ μᾶς ἀφήσατε εἰς τὰ γραφεῖα μας; Δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ μᾶς λάβητε διὰ τὴν χωροφυλακήν; Διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς πατρίδος ἐγένετο ἡ ἐπιστράτευσις, ἐκηρύχθη τὸ δικαιοστάσιον καὶ ἐκλείσαμεν τὰ γραφεῖα μας. Καὶ ἄλλαι τάξεις εὑρίσκονται ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας. Οἱ ὁπλῖται, οἱ ὁποῖοι ἀκολουθοῦσι τοὺς ἀξιωματικοὺς ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας εὑρίσκονται, τὰς δυσχερεῖς. Ἄν ἡ χώρα εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην οἰκονομικὴν κατάστασιν, ὥστε νὰ βελτιώσῃ τὴν τύχην τῶν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι λαμβάνουσι ἀπὸ 200 δραχμὰς καὶ κάτω, διατὶ αἱ ἄλλαι τάξεις δὲν ἔχουσι τὰς αὐτὰς ἀνάγκας καὶ δὲν αὐξάνεται καὶ αὐτῶν ὁ μισθός, ἀφοῦ καὶ αὗται στρατεύονται; Ἄν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἐπιτρέπωσιν, αὐξήσατε καὶ αὐτῶν τοὺς μισθούς, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ἐπιτρέπουσι καὶ προχθὲς ἀκόμη δηλώσεις ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἠκούσατε ποῖον ἔλειμμα παρουσιάζεται.

§57Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Πότε ἐγένοντο αἱ αὐξήσεις τοῦ μισθοῦ τῶν ἀξιωματικῶν;

§58Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Πρὸ ἑνὸς ἔτους. Διοικοῦντος τοῦ πολέμου ἐξεδόθη Διάταγμα νομοθετικόν, τὸ ὁποῖον ἐν ἀρχῇ μάλιστα δὲν ἔδωκε τὸν πρόσθετον μισθὸν εἰς ὅλους τοὺς ἀξιωματικούς, ἀλλὰ τοὺς διήρεσεν εἰς δύο, εἰς ἐφέδρους καὶ μονίμους, κατόπιν ἐπηκολούθησαν κραυγαὶ καὶ διαμαρτυρίαι καὶ παρεσχέθη ἡ αὔξησις εἰς ὅλους τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐν καιρῷ πολέμου.

§59Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Διὰ ποίους μῆνας;

§60Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ὡς γνωρίζετε κατὰ τὸ 1912 ἡ ἔναρξις τοῦ πολέμου δὲν ἀπεῖχε πολὺ ἀπὸ τὴν ἔναρξιν τῆς ἐπιστρατεύσεως· ἐδόθησαν τότε αἱ αὐξήσεις, ἀλλὰ κατόπιν, ὅταν τὰ πράγματα ἡσύχασαν, ὅταν ἡ Βουλὴ ἠρέμως ἐσκέφθη, χωρὶς νὰ εὑρισκώμεθα εἰς πόλεμον, ἐψήφισε τὸν νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου τὸν πρόσθετον μισθὸν οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ τὰς ἀποζημιώσεις δι’ ἱματισμὸν κλπ. λαμβάνουσι διὰ τὰς μελλούσας ἐπιστρατεύσεις ἀπὸ τοῦ πολέμου. Λοιπὸν ἰσχυρίζομαι ὅτι, ἐνῶ ἔχομεν κείμενον νόμον, ὁ ὁποῖος πιθανὸν νὰ ἔχῃ καὶ ἐλαττώματά τινα, δὲν ἦτο ὀρθὸν εἰς τὴν σημερινὴν περίστασιν νὰ τροποποιήσωμεν τὸν νόμον τοῦτον. Ἠδυνάμεθα, προχωρούσης τῆς ἐπιστρατεύσεως ἢ μετὰ τὸ τέλος ἀκόμη αὐτῆς, πάλιν ἠρέμως σκεπτόμενοι, νὰ δώσωμεν μίαν ἀποζημίωσιν γενναιοτέραν εἰς τοὺς πράγματι ἀδικουμένους ἀξιωματικούς, ἐὰν ἦτο ἀνάγκη. Σήμερον ὅμως ἐν ἐπιστρατεύσει ἰσχυρίζομαι ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ τεθῇ τοιοῦτον ζήτημα. Ἡ δικαιολογία τῆς αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ εἶναι αἱ δαπάναι τῆς ἐκστρατείας. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ κάμνω μίαν παρατήρησιν ὅτι εἰς τὸ 1 ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, κύριε Ὑπουργέ, ὁμιλοῦμεν γενικῶς περὶ ἐπιστρατεύσεως, οὔτε κἂν περὶ γενικῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐν πάσῃ ἐπιστρατεύσει ὑπάρχει μία διαφορὰ, μοῦ φαίνεται, μεταξὺ ἐπιστρατεύσεως ἁπλῆς καὶ μιᾶς γενικῆς ἐπιστρατεύσεως.

§61Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Γενικῆς.

§62Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν λέγεται τοῦτο ἐν τῷ ἄρθρῳ.

§63Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Τὸ καθορίζομεν.

§64Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ὁ νόμος ἐκεῖνος ἔχει καθορίσει πρῶτον· ἱματισμὸν ἀξιωματικῶν, ἀποζημίωσιν ἀπὸ 1200 δρ. ἐφάπαξ μέχρις 100 διὰ τοὺς ἀνθυπασπιστάς· ἔχει ὁ νόμος ἐκεῖνος κανονίσει προσθέτους ἀπὸ 500 δραχμὰς τοῦ ἀρχιστρατήγου μέχρι 45 τοῦ ἀνθυπασπιστοῦ· ἔχει κανονίσει εἰς ἄρθρον 7 καὶ ἄλλο τι ἀκόμη καὶ λέγει ὅτι πάντες οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸν στρατὸν ἐκστρατείας ἀξιωματικοὶ καὶ ἀνθυπασπισταὶ λαμβάνουσιν ἐν ἐκστρατείᾳ ἀδαπάνως εἰς εἶδος τὴν διὰ Β. Διατάγματος κανονιζομένην τροφήν, θέρμανσιν καὶ νομήν, ἀλλὰ μόνον καθ’ ἡμέραν· ὅ,τι ἦτο δυνατὸν καὶ ἐνόμιζεν ὀρθὸν νὰ παράσχῃ ἡ Βουλὴ τὴν περίστασιν ἐκείνην, χωρὶς νὰ ἦναι ἡ Χώρα εἰς κατάστασιν ἐπιστρατεύσεως οὔτε πολέμου, τὸ παρέσχεν. Διότι δὲ ὁμιλεῖ περὶ τοῦ ἄρθρου 7, θέλω νὰ εἴπω, ὅτι καὶ τότε ἡ Βουλὴ νομοθετήσασα ἀνεγνώρισε μίαν διάκρισιν μεταξὺ ἀξιωματικῶν παρακολουθούντων τὴν ἐκστρατείαν καὶ ἀξιωματικῶν μενόντων εἰς τὰς θέσεις των. Διὰ τοῦτο εἶπεν εἰς τὸν στρατὸν τῆς ἐκστρατείας οἱ ἀξιωματικοὶ τῆς ἐκστρατείας λαμβάνουσι τροφήν, νομὴν καὶ θέρμανσιν, οἱ ἄλλοι ὄχι. Εἶναι δὲ δεδικαιολογημένη ἡ διαφορά. Διότι τί ζητεῖται καὶ πρὸς τί δίδεται ὁ πρόσθετος αὐτὸς μισθός; Δίδεται πρὸς ἀνακούφισιν βαρῶν, τὰ ὁποῖα ὑφίστανται οἱ ἀξιωματικοὶ μεταβαίνοντες εἰς τὴν ἐκστρατείαν καὶ ἐγκαταλείποντες τὰς οἰκογενείας των. Ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως βεβαίως ὑπάρχει εὔλογος ἡ αἰτία διὰ τὴν ὁποίαν ζητεῖται ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλὰ οἱ μένοντες εἰς τὰς θέσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἔμενον καὶ ἐν εἰρήνῃ, μὲ ποίαν δικαιολογητικὴν βάσιν καὶ ποίαν δικαιολογητικὴν αἰτίαν θὰ λάβωσιν αὐτὸν τὸν πρόσθετον μισθὸν, τὸν ὁποῖον οἱ παρακολουθοῦντες τὴν ἐκστρατείαν; Ἀλλὰ ἐλέχθη παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἢ καὶ παρ’ ἄλλου συναδέλφου, νομίζω, ὅτι, τίς διατασσόμενος δὲν θὰ μεταβῇ; Ἀλλὰ ἡ ἀπάντησις εἶναι ἁπλῆ; ὅτι ὁ πρόσθετος αὐτὸς μισθὸς δὲν δίδεται ὡς ἀμοιβὴ τῆς μεταβάσεως, ἀλλὰ δίδεται ὡς ἀνακούφισις βαρῶν ἐκστρατείας. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ ἐνεργῶν κατὰ πόλεμον ἢ τὴν ἐκστρατείαν ὑπηρεσίαν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τῆς χώρας, τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐξετέλει καὶ ἐν εἰρήνει, κατὰ τί δικαιοῦται προσθέτου ἀμοιβῆς; Καὶ ποία εἶναι ἡ δικαιολογητικὴ αἰτία ὥστε νὰ θεωρηθῇ ἐξ ἴσου πρὸς τὸν ἐν ἐκστρατείᾳ μένοντα; Διότι λέγω ὅτι βεβαίως δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ὁ πρόσθετος μισθὸς δίδεται ὡς ἀμοιβή. Ἀπεκρούσθη παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀποκρούεται παρ’ ὅλων, καὶ ἀποκρούεται κυρίως παρὰ τῶν κυρίων ἀξιωματικῶν. Εἶναι ἄλλη τάξις ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν εὐτυχίαν ἢ τὴν ἀτυχίαν νὰ ἦναι ἀξιωματικοὶ ἔφεδροι· οἱ συνάδελφοί των εἶναι ὁπλῖται· εἶναι τοῦ αὐτοῦ ἐπαγγέλματος, τῆς αὐτῆς κοινωνικῆς ὑποστάσεως· συμπίπτει μάλιστα πολλοὶ τῶν κυρίων ἐφέδρων ἀξιωματικῶν νὰ εἶναι πλουσιώτεροι ἀπὸ τοὺς ὁπλίτας· καλοῦνται ταυτοχρόνως εἰς τὸ στράτευμα· ὁ εἷς ἔχει μισθὸν ὁπλίτου, δηλαδὴ τὸ συσσίτιον ἁπλῶς, ὁ δὲ ἄλλος, ἐὰν εἶναι λοχαγὸς, ἔχει νὰ λαμβάνῃ 500 δραχμὰς τὸν μῆνα μένων ἐν τῷ ἐσωτερικῷ. Κατὰ τί βαρύνει τοῦτον ἡ ἐπιστρατεία, ἑπομένως κατὰ τί εἶναι ἴση πλέον ἡ διανομὴ τῶν βαρῶν εἰς τὰς κοινωνικὰς τάξεις ὅταν ὁ εἷς λαμβάνῃ 500 δραχμὰς καὶ ὁ τῆς αὐτῆς κοινωνικῆς ὑποστάσεως δὲν λαμβάνει τίποτε; Τουναντίον δύναται νὰ κλείσῃ ἓν κατάστημα, ἓν ἐπάγγελμα; Διὰ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον καὶ ἐὰν ἦναι δίκαιον εἰς αὔξησίν τινα εἰς ἀνθρώπους δικαιουμένους πρὸς σχετικὴν καὶ μικρὰν ἀνακούφισιν — διότι, ἐπαναλαμβάνω, αἱ 45 δραχμαὶ δὲν ἀνακουφίζουσιν ἀνθρώπους — δὲν εἶναι ὀρθῶς τακτοποιημένον ὥστε ν’ ἀποδώσῃ ὄχι τὸ δίκαιον ἀλλὰ τὴν ἀνακούφισιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ζητοῦν, ἐκεῖ ἔνθα πρέπει, διότι θὰ δώσῃ εἰς ἐφέδρους λοχαγοὺς 400 δραχμὰς τὸν μῆνα, ἐνῶ θὰ μένωσιν εἰς τὰ ἔμπεδα τῶν Ἀθηνῶν, ἢ τὰ ἔμπεδα τῶν Πατρῶν, ἢ εἰς τὰ ἔμπεδα τῆς Τριπόλεως καὶ οἱ ἄλλοι συνάδελφοί των οἱ ὁμότιμοί των μεταβαίνουσιν γογγύζοντες τέλος ἐναντίον ἐκείνων οἱ ὁποῖοι καθιεροῦσι τὴν διάταξιν ταύτην. Ἐὰν προχωρήσητε ἔτι πλέον καὶ εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπαλλήλους, μὲ ποίαν δικαιολογητικὴν βάσιν θὰ δικαιολογήσητε τοὺς γραφεῖς τοῦ Ὑπουργείου τοὺς ἐργαζομένους ἐκεῖ ἔνθα εἰργάζοντο καὶ ἐν εἰρήνῃ; τί θὰ προσεφέρετε αὐτοῖς ἐὰν ἔμενον εἰς τὰς Ἀθήνας, ἐν καιρῷ εἰρήνης, ἐὰν ἐξετέλουν τὴν ἐργασίαν κ. τ. λ.; Δὲν εἶναι δικαιολογημένον τοῦτο καθόλου μοῦ φαίνεται. Ἐὰν δέ, ὡς βλέπω, δημιουργήσωμεν ἀκόμη καὶ ἑτέρους 500 ἐφέδρους ἀξιωματικούς, τῶν ὁποίων τὸν μισθὸν ὁρίζετε πρὸς 120 τὸν μῆνα, θὰ δώσητε καὶ ἐκείνων πρὸς 240 τὸν μῆνα. Ὅλα ταῦτα μὲ ἔκαμνον νὰ εἴπω ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν παρεσκευάσθη καλῶς, δὲν εἰσάγεται εἰς κατάλληλον ἐποχὴν ψυχολογικήν, δὲν ἔχει ἐξετασθῆ καθ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, δὲν εἶναι δίκαιον, δὲν εἶναι ἴσον οὔτε μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν, οὔτε μεταξὺ τῶν ἐκ πολιτῶν προερχομένων ἀξιωματικῶν διὰ νὰ εὕρῃ τὴν κοινωνικὴν τάξιν τὰς κοινωνικὰς ἀνάγκας καὶ τὴν θέσιν ἑκάστου διὰ νὰ δώσῃ ἀνακούφισιν. Δὲν πρόκειται περὶ τῶν ζημιῶν μόνον τοῦ προϋπολογισμοῦ· πρόκειται περὶ τοῦ κακοῦ τῆς ἀνισότητος τὸ ὁποῖον δημιουργεῖται, ἀφήνω δὲ ὅτι παρουσιάζεται μία διαφορὰ μεταξὺ τοῦ νόμου ͵ΔΡΞΗʹ τοῦ ψηφισθέντος ἐν εἰρήνῃ.

§65Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Πότε ἐψηφίσθη;

§66Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Τῷ 1913.

§67Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Δὲν ὑποθέτω νὰ ἤμεθα ἐν εἰρήνῃ τότε. Ἤμεθα ἐν ἐπιστρατεύσει.

§68Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἔτι περισσότερον εἶναι ὑπὲρ ἐμοῦ, κύριε Ὑπουργέ, διότι ἐνῷ ἤμεθα ἐν ἐπιστρατεύσει ἐψηφίσαμεν τότε καὶ λέγομεν· ἐν πολέμῳ θὰ ἄρχηται ὁ πρόσθετος μισθός.

§69Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Ἡ ἐκστρατεία τῆς Ἠπείρου δὲν εἶχε τελειώσει ἀκόμη.

§70Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐνῷ δὲν εἴχομεν πόλεμον καὶ ὅμως ἡμεῖς ἐψηφίσαμεν ὅτι ἄρχεται ἀπὸ τοῦ πολέμου.

§71Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Τότε ὁ πόλεμος ἐκηρύχθη ἀμέσως. Φυσικώτατα.

§72Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Καὶ τότε ἐψηφίσαμεν διὰ τὸν ἀρχιστράτηγον 500. Σήμερον 1500. Προχωροῦμεν πάρα κάτω. Εἰς τὸν διοικητὴν στρατιᾶς 800, εἰς τοὺς ἀντιστρατήγους 600.

§73Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Τότε δὲν ὑπῆρχον ἀντιστράτηγοι.

§74Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἔκαμον τὴν προσθήκην ἀμέσως. Τὸ ἀνέφερον. Διότι τὸ εἶδον καὶ ἀμέσως ἔσπευσα νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπῆρχον τότε. Ὁ ἀντιστράτηγος τότε ἐλάμβανε 500. Ὁ διοικητὴς σήμερον στρατιᾶς λαμβάνει 800 καὶ ὁ ὑποστράτηγος 600. Οἱ συνταγματάρχαι κτλ. ἐλάμβανον 180. Σήμερον τὸ νομοσχέδιον ζητεῖ 500. Ἀλλ’ ἐδῶ, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον τοιαύτην στιγμὴν νὰ προχωρῶμεν εἰς τοιαύτην συζήτησιν καὶ νὰ γίνεται γνωστὸν ὅτι αὐξάνεται ὁ μισθὸς μιᾶς τάξεως.

§75Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Μὴ συζητεῖτε.

§76Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Διὰ νὰ μὴ συζητοῦμεν ἔπρεπε νὰ μὴ ὑποβάλητε νομοσχέδιον. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, παρὰ τὸν κλονισμὸν τὸν ὁποῖον θὰ ἐπιφέρῃ, καὶ ὁ ὁποῖος θὰ μειώσῃ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος, θὰ προκαλέσῃ καὶ συζητήσεις ἔξωθεν, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τοὺς ὀρθῶς σκεπτομένους, οἱ ὁποῖοι δικαίως θὰ σκεφθῶσι, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ψηφισθῇ εἰς τοιαύτην ἐποχήν. Ἡ ἀπόρριψις τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ οὐδὲν αἴσθημα δυσφορίας θέλει προκαλέσει. Ἐὰν τὸ Κράτος νομίζει ὅτι δύναται νὰ αὐξήσῃ τοὺς μισθοὺς τῶν ἀξιωματικῶν, νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον νὰ τοὺς αὐξήσῃ μονίμως καὶ κυρίως τῶν κατωτέρων βαθμῶν, διότι πρῶτος ἐγὼ ἀναγνωρίζω τὴν τοιαύτην ἀνάγκην· οὐδέποτε ὅμως νὰ γίνῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γίνεται σήμερον.

§77Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριοι Βουλευταί· συζητουμένου τοῦ νομοσχεδίου περὶ αὐξήσεως τῆς μισθοδοσίας τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ναυτικοῦ ἔλαβον τὸν λόγον καὶ διετύπωσα τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐφρόνουν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Ἀλλὰ καὶ ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἐπεξεργασίας τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων ἤμην ὁ εἰσηγητὴς τῆς γνώμης, ἥτις καὶ συνεζητήθη, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὡς ἔχει. Ἐνόμισα καὶ νομίζω ὅτι οἱ μισθοὶ τῶν ἀξιωματικῶν ἔδει ν’ αὐξηθῶσι μόνον ἐν καιρῷ πολέμου, οὐχὶ δὲ ἀπὸ τῆς κηρύξεως τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ὑφίσταται νόμος ψηφισθεὶς κατὰ τὸ 1913 καθ’ ὃν ἀπὸ τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου δίδεται ἐπιμίσθιον εἰς τοὺς ἀξιωματικούς. Οὐδένα βλέπω λόγον ὅπως ὁ νόμος οὗτος μεταβληθῇ. Ἂν ἀνατρέξωμεν, ὑφ’ ἃς συνθήκας ἐψηφίσθη ὁ νόμος ἐκεῖνος καὶ ἐξετάσωμεν καὶ τὰς συνθήκας ὑφ’ ἃς ὑποβάλλεται ὁ νόμος οὗτος, βλέπομεν ὅτι οὐδεὶς λόγος ὑφίσταται, ὅπως ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὸ κράτος ἦτο ἐν οἰκονομικῇ καταστάσει ἀρίστῃ, διότι καὶ δάνεια ἐδίδοντο ἡμῖν, 100 ἑκατομύρια παρεχωροῦντο εἰς τὴν Ἑλλάδα Σήμερον ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις εἶναι ἐντελῶς διάφορος. Τὸ Κράτος εὑρίσκεται ἐν ἐπιστρατεύσει, ἐὰν δὲ ἐρωτήσω: Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐψηφίσθη ὁ νόμος, διατί νὰ μεταβληθῇ σήμερον, ὅτε εὑρισκόμεθα εἰς χειροτέραν οἰκονομικὴν κατάστασιν; Διότι, κύριοι, πρὶν ἢ ἐξετάσωμεν τὰς συνθήκας τοῦ βίου, τοὺς ὅρους, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἄλλα ζητήματα, ἂν τὸ Κράτος εἶναι εἰς θέσιν νὰ χορηγήσῃ τὰ ἐπιμίσθια. Ὄχι μόνον ἐγώ, ὅστις τυγχάνω βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἀλλὰ ὑποθέτω, ὅτι ὅλοι οἱ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ καθ’ ἑκάστην ἤκουσαν παράπονα παρὰ τῶν ἰδιωτῶν, ὅτι ἐπιτάσσουσι τὰ κτήνη αὐτῶν, τὰς ἁμάξας, οἰκίας. Μόλις πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἐπιτροπὴ σαγματοποιῶν προσῆλθεν εἰς τὴν οἰκίαν μου καὶ μοῦ κατήγγειλεν ὅτι ἡ ἀστυνομία ἐπέταξεν ὅλα τὰ εἴδη τῶν καταστημάτων των. Ἔχω εἰς χεῖράς μου δύο δελτία ἐπιτάξεως ζώων δύο χωρικῶν ἐκ Μεγάρων, οἱ ὁποῖοι προσῆλθον εἰς τὴν οἰκίαν μου καὶ οἱ ὁποῖοι ἔκλαιον καὶ μοῦ ἔλεγον: «Δύο ἀδελφοί μας ἐπιστρατεύθησαν, τὰ ζῷα μας ἐπετάχθησαν, ἡ οἰκογένειά μας ἔμεινεν ἄνευ οὐδενὸς ὑποστηρικτοῦ, ἐπέταξαν τὰ ζῷα μας ἐκτιμήσαντες αὐτὰ τὸ μὲν ἓν διὰ 400 δραχμάς, τὸ δ’ ἕτερον διὰ 300, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ δὲν μᾶς τὰ δίδουσι καὶ ἀποθνήσκομεν τῆς πείνης Σᾶς ἱκετεύομεν νὰ μᾶς δώσωσιν αὐτὰ τὰ χρήματα». Καὶ ἠναγκάσθην νὰ λάβω τὰ δελτία καὶ μεταβῶ εἰς τὸν Ὑπουργὸν καὶ νὰ ἐξηγήσω ὅτι πρόκειται περὶ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἀποθνήσκουν τῆς πείνης. Ὅταν ἔρχεται ἡ Πολιτεία καὶ ζητεῖ θυσίας αἵματος, περιουσίας ἀπὸ ὅλα τὰ τέκνα, ἵνα ὑπερασπίσῃ τὴν τιμὴν τῆς Πατρίδος, ἐπιτρέπεται νὰ ἔρχηται τὸ Κράτος καὶ νὰ δίδῃ ἐπιδόματα εἰς τοὺς ἀξιωματικούς; Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν τὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας προσέφεραν οἱ ἀξιωματικοί. Βεβαίως οἱ ἀξιωματικοὶ ἐπετέλεσαν τὸ καθῆκόν των καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἔδρεψε δάφνας καὶ τρόπαια. Καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῶν ἀξιωματικῶν ἀγωνίζομαι, διότι ὅταν αἱ οἰκογένειαι τῶν στρατιωτῶν πεινῶσι καὶ μένωσιν εἰς τοὺς δρόμους, ἕνεκα τῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, ὁποία θὰ εἶναι ἡ ἐντύπωσις ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι οὐδὲν ἀπώλεσαν καὶ ἐξακολουθοῦσι νὰ λαμβάνωσι τὰς μισθοδοσίας των, σκέπτεται δὲ τὸ Κράτος νὰ χορηγήσῃ ἐπίδομα, τὸ ὁποῖον θὰ στοιχίσῃ ἓν ἑκατομμύριον μηνιαίως, ὡς ὁμολογεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν; Κύριοι, ἐνθυμεῖσθε ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν ἦσαν ποσῶς συμπαθεῖς πρὸ τοῦ πολέμου. Μόλις πρὸ μικροῦ κατέλιπον τὰς τάξεις τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ᾐσθανόμην δὲ ψυχικὴν ὀδύνην ὅταν ἔβλεπον ὅτι ἡ κοινωνία δὲν ἀπέδιδε τὸν ὀφειλόμενον σεβασμὸν πρὸς αὐτούς. Ἐπῆλθον οἱ δύο πόλεμοι καὶ αἱ δάφναι, τὰς ὁποίας ἔδρεψεν ὁ Στρατὸς, ἀπεκατέστησαν τὰ πράγματα καὶ ἐπανέφεραν τὸν σεβασμὸν πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς. Δὲν νομίζω ἑπομένως τὴν στιγμὴν ταύτην ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπαναφέρωμεν την δυσπιστίαν ταύτην. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἀγωνίζομαι πλειότερον ὑπὲρ τῶν ἀξιωματικῶν, διότι ὑπῆρξα ἀξιωματικὸς καὶ ἴσως ὁ πενέστερος, ἀλλὰ θὰ ἠσθανόμην μεγαλειτέραν θλίψιν βλέπων ὅτι ὁ κόσμος γογγύζει ἐναντίον μου παρὰ νὰ λάβω τὰς ὀλίγας αὐτὰς δραχμάς. Κύριοι βουλευταί, ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει τὸ αὐτὸ σύστημα ἀπαντήσεως εἰς ὅλας τὰς ἐρωτήσεις. Καταγγέλλονται παρ’ ἀξιοτίμων βουλευτῶν ἀδικίαι τῶν Στρατιωτικῶν ὀργάνων, καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν ὡμίλησα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἀλλὰ τὰ καταγγελλόμενα εἶναι τὸ ἓν δέκατον τῶν λαβόντων χώραν, ἀστυνομικὰ ὄργανα δέρουσι τοὺς πολίτας καὶ ἀποστέλλουσιν εἰς τὰς φυλακὰς ἄνευ λόγου καὶ οἱ ὁποῖοι ἀπευθύνονται πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις εἶναι καὶ κοινοβουλευτικὸς ἀνήρ, πράττει τὸ καθῆκόν του, ἀλλ’ ὑπόκειται εἰς μίαν πλάνην, τὴν ὁποίαν ὀφείλω νὰ ὑποδείξω. Ἀνέρχεται εἰς τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς, καὶ ἀντὶ νὰ βεβαιώνῃ τὴν Βουλὴν ὅτι αὐστηρῶς θὰ τιμωρήσῃ, ὁμιλεῖ περὶ Πατρίδος καὶ προβαίνει εἰς πατριωτικὰς ἐξάρσεις. Ἐὰν αἱ πατριωτικαὶ ἐξάρσεις εἶναι κατάλληλοι, ὅπως προκαλέσωσι τὰ χειροκροτήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, δὲν μεταβάλλουσιν ὅμως τὰ πράγματα, οὔτε ἔξω τὸν ἀναγκαῖον ἀντίκτυπον εἰς τὸν Στρατόν, ὁ ὁποῖος πρόκειται αὔριον νὰ δοξάσῃ τὰ Ἑλληνικὰ ὅπλα. Κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐὰν θέλητε ἐνθουσιασμόν, ὀφείλετε νὰ ἔχητε ἰσότητα καὶ δικαιοσύνην αὐτὰ εἶναι τὰ στοιχεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐρείδεται ὁ ἐνθουσιασμὸς τοῦ Στρατοῦ. Οἱ ἀξιωματικοί, λέγω, Κύριε Ὑπουργέ, ὑφίστανται δαπάνας. Ἀλλά, Κύριε Ὑπουργέ, τὶ θὰ γίνωσι οἱ δικηγόροι οἱ ὁποῖοι ἔκλεισαν τὰ γραφεῖά των, διότι εἶναι τρία ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα δὲν εἰργάσθησαν, οἱ ἰατροί, οἱ ἀστοί;

§78ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Οἱ γεωργοί.

§79Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ἀλλ’ ὅταν οἱ ἀξιωματικοὶ καλοῦνται εἰς τὸν ὑπὲρ τῶν ὅλων ἀγῶνα, οἱ ἀξιωματικοὶ ἔχουσιν ἔξοδα παραστάσεως· βεβαίως ἔχουσιν ἀνάγκας καὶ πολλάς, ἀλλὰ δὲν ἕπεται ὅτι πρέπει ν’ αὐξηθοῦν οἱ μισθοὶ τῶν ἀξιωματικῶν ὅταν τὸ Κράτος εὑρίσκεται ἐν κινδύνῳ καὶ ὅταν δὲν γνωρίζετε αὔριον ἂν θὰ πληρώσητε τὰς περιθάλψεις τῶν χηρῶν καὶ ὀρφανῶν, ὅταν ἐπαναλαμβάνω ζητεῖτε ἀπὸ τοὺς ἀστοὺς θυσίας αἵματος καὶ χρήματος, δὲν δύνασθε νὰ ἐπικαλεσθῆτε τὰς δαπάνας τῶν ἀξιωματικῶν. Ἐπαναλαμβάνω καὶ λέγω πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος ἔλεγε κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ὅτι ἀγωνίζεται περισσότερον ὑπὲρ τῶν ἀξιωματικῶν, ὅτι εἶμαι πεπεισμένος ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ οὐχὶ μετ’ εὐχαριστήσεως εἶδον τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Μόνη ἡ ἀνάγνωσις ἡ γενομένη παρὰ τοῦ Λαοῦ ἐπέφερε γογγυσμόν. Δὲν εἶναι οἱ πατριωτικοὶ λόγοι καὶ αἱ ἐξάρσεις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ οἱ ὁποῖοι ἀποκαθιστῶσιν τὸν ἐνθουσιασμὸν καὶ τὸ γόητρον ἐν τῷ στρατῷ. Καὶ γνωρίζει κάλλιον ἐμοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι διὰ νὰ διοικήσῃ τις, ἀπαιτεῖται οὐχὶ ἔξαρσις πατριωτική, ἀλλ’ ἰσότης καὶ δικαιοσύνη. Κύριοι ἤμην καὶ ἐγὼ ἀνώτερος ἀξιωματικὸς καὶ διῴκησα καὶ σᾶς βεβαιῶ ὅτι οὐδέποτε ἠναγκάσθην νὰ ὁμιλήσω καὶ νὰ προβῶ εἰς ἐξάρσεις πατριωτικάς· καὶ ἐν τούτοις ἐνέπνεον πάντοτε τὸν ἐνθουσιασμὸν, ὅστις ἐξ ὑμῶν θέλει, ἂς στραφῇ νὰ συναντήσῃ ἕνα ναύτην ἢ ὑπαξιωματικόν, διὰ νὰ ἴδῃ πόσην λατρείαν εἶχον τὰ πληρώματα. Ἀλλὰ ἐὰν τέλος πάντων διὰ τοὺς εὑρισκομένους ἐν ἐπιστρατείᾳ ἦτο δυνατὸν νὰ δικαιολογηθῇ τὸ μέτρον, ἤθελον παρακαλέσει τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν νὰ μὲ πληροφορήσῃ διὰ τίνα λόγον αὐξάνει τὰ ἐπιδόματα τῶν ἐν Ἀθήναις παραμενόντων ἀξιωματικῶν; Διότι ηὐξήθησαν αἱ δαπάναι αὐτῶν; Διὰ τοὺς βουλευτὰς δὲν ηὔξησαν αἱ δαπάναι; Διὰ τοὺς ὑπαλλήλους; Κάμετε τοὐλάχιστον τὴν διάκρισιν μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ἀσχολημένων εἰς τὰ ἔργα των καὶ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν παραμενόντων ἐν Ἀθήναις, διότι τὸ μέτρον τοῦτο θὰ ἦτο δίκαιον, ἐλπίζω δὲ ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀντικρούσῃ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο. Αἱ πατριωτικαὶ ἐξάρσεις φρονῶ ὅτι δὲν ἀπολήγουσιν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει ὁ κ. Ὑπουργός. Θὰ προετίμων ἀπὸ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἀνωμολόγει τὰ τρωτὰ καὶ νὰ ἐβεβαίου ὅτι θὰ τὰ ἐπανορθώσῃ, διότι τότε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἔβλεπεν τοὐλάχιστον ὅτι τὰ ἀδικήματα, τὰ ὁποῖα γίνονται παρὰ τῶν κατωτέρων ὀργάνων δὲν εἶναι ἀνεκτὰ παρὰ τῶν ἀνωτέρων ἀρχῶν. Ὅταν ὅμως ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀνέρχεται τὸ βῆμα καὶ μᾶς ἐκφωνῇ λόγους πατριωτικούς, ἐμβάλλει τὴν ἰδέαν εἰς τὸ στράτευμα ὅτι τὰ παράπονα αὐτοῦ καὶ τὰ ἀδικήματα αὐτοῦ οὐδαμοῦ εὕρισκον ἠχώ. Κύριοι δὲν εἶμαι κατὰ τῶν ἐπιδομάτων τῶν ἀξιωματικῶν· κατ’ ἀρχὴν συμφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἡ Πολιτεία ἐφάνη λίαν φειδωλή, προκειμένου περὶ τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν. Τὸ Κράτος εὑρίσκεται εἰς ὀξυτάτην οἰκονομικὴν κρίσιν, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν μᾶς ὑπελόγισε 280,000,000 ἔλλειμμα. Ὁ κ. βουλευτὴς Φθιώτιδος ἀνέφερεν ὅτι ἐν Λαμίᾳ τὸ ἐκεῖ Σῶμα στρατοῦ ὀφείλει εἰς τὴν ἀγορὰν 80.000 δρχ., τὰς ὁποίας δὲν ἔχει νὰ πληρώσῃ τὸ Κράτος καὶ πάντες γνωρίζετε κατὰ ποῖον τρόπον ἐξοφλεῖ τὸ Κράτος τὰς οἰκονομικὰς αὐτοῦ ὑποχρεώσεις. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι δὲν δυνάμεθα εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε νὰ αὐξάνωμεν τὰ κονδύλια καὶ προσθέτωμεν μισθοδοσίας. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν μᾶς ηὔξησε τὰς μισθοδοσίας τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ζητεῖ τὴν αὔξησιν τοῦ μισθοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει ποίας σκέψεως; Τὸ ζήτημα τὸ οἰκονομικὸν ἀποτελεῖ ἐν Ἑλλάδι τὸν μεγαλείτερον κίνδυνον, δέον δὲ νὰ μὴ λησμονεῖτε ὅτι τὰς κοινωνικὰς ἀνατροπὰς δὲν τὰς ἐπέφεραν ἐθνικὰ ἀτυχήματα· ἡ ἱστορία διδάσκει ὅτι τὰς κοινωνικὰς ἀνατροπὰς τὰς ἐπέφερεν ἡ οἰκονομικὴ στενοχωρία καὶ ἡ πεῖνα τοῦ λαοῦ. Μὴ διασπαθίζετε τὸ δημόσιον χρῆμα, διότι αὔριον δὲν γνωρίζω ἂν θὰ ἐπαρκέσητε εἰς τὴν περίθαλψιν τῶν χηρῶν καὶ ὀρφανῶν. Δὲν εἶναι ἡ ἐποχὴ ἐκείνη, καθ’ ἣν μᾶς ἔδιδον δάνεια καὶ ἠδυνάμεθα νὰ λέγωμεν ὅτι προκειμένου νὰ δαπανήσωμεν 200,000,000 ἃς δαπανήσωμεν 210,000,000. Σήμερον διατρέχομεν ὕψιστον κίνδυνον. Ἐὰν παραταθῇ ἡ ἐπιστράτευσις 4–5 μῆνας θὰ εὑρεθῆτε πρὸ ἀνυπερβλήτων δυσχερειῶν. Δὲν θέλω νὰ ἐπαναλάβω τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν εἴπατε, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ συνετάγη ἐπὶ τῇ βάσει κακοῦ ὑπολογισμοῦ, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δὲν δύναται νὰ βεβαιώσῃ τὴν Βουλὴν ὅτι θὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις αὐτάς. Δὲν θέλω νὰ δημιουργήσω ἀνυπέρβλητα ἐμπόδια, καθ’ ἣν στιγμὴν γνωρίζω τὶ ἀναμένει τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος.

§80Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ὅταν, κύριοι συνάδελφοι, οἱ κ. κ. βουλευταὶ ἠθέλησαν νὰ ὑποδείξουν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Πολιτεία ἵνα χορηγήσῃ ἄρτον εἰς τὰς οἰκογενείας τῶν ἐπιστράτων, οἱ ὁποῖοι εἶναι προσκεκολλημένοι εἰς διαφόρους λόχους, ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶπε πρὸς ἡμᾶς, κύριοι βουλευταί, μὴ θίγετε τοιαῦτα ζητήματα, διότι ἔξω τῆς Βουλῆς ὑπάρχουν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν συμφέρον νὰ ἀκούωσι τοιαῦτα. Ἀλλ’ ἔχω δικαίωμα νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι, ὅταν ἴδωσιν εἰς τὰς ἐφημερίδας αἱ οἰκογένειαι τῶν ἐπιστράτων, αἵτινες πένονται κυριολεκτικῶς καὶ αἵτινες παρὰ τῆς Πολιτείας λαμβάνουσι μόνον 30 καὶ 60 λεπτά, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ λαμβάνουσι τοιαῦτα ἐπιδόματα, δὲν νομίζετε, κύριε Ὑπουργὲ ὅτι θὰ γεννηθῶσι διαμαρτυρίαι ἀπὸ τοὺς ἐπιστράτους; Εἶναι γνωστὸν ὅτι οἱ διάφοροι πολῖται καὶ οἱ διάφοροι ἐργάται ἄνευ γογγυσμοῦ μόλις τοὺς ἐκάλεσεν ἡ Πολιτεία, ἀμέσως προσῆλθον εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ ὅταν ἡ πατρὶς τοὺς καλέσῃ θὰ ἐκτελέσουν τὸ καθῆκον των ἀγογγύστως. Ἔρχεσθε ὑμεῖς καὶ λέγετε πρὸς ἡμᾶς, κύριοι βουλευταί, οἱ ὁποῖοι ἀντιπροσωπεύετε τὸν λαόν, θὰ σᾶς παρακαλέσω πολὺ νὰ δεχθῆτε ἵνα ἡ περιουσία, ἡ κινητή, τῶν ἀγροτῶν ἥτις ἐπετάχθη παρὰ τῆς Πολιτείας, θὰ σᾶς παρακαλέσω πολὺ νὰ δεχθῆτε ἵνα δημευθῇ, διότι εἶναι γνωσταὶ αἱ παρανομίαι, τὰς ὁποίας διέπραξαν αἱ διάφοραι ἐπιτροπαὶ τῆς ἐπιτάξεως, εἶναι γνωστὸν, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ κύριε Ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἄλογα ἀξίας 1000 δραχμῶν διετιμήθησαν εἰς τὸ τέταρτον τῆς τιμῆς των. Ἐφ’ ὅσον ταῦτα εἶναι γνωστά, σεῖς θέλετε τὸ αἷμα τοῦ Λαοῦ νὰ τὸ δώσητε εἰς τὰς οἰκογενείας τῶν ἀνωτέρων καὶ ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν. Ἀλλὰ σταματήσατε τὴν εὔνοιάν σας ἐπὶ πέντε ἢ ἕξ μῆνας, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μοῦ εἴπητε, ὅτι ἡ γυναῖκα τοῦ συνταγματάρχου πένεται. Ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ ἀξιωματικὸς ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του, δὲν εἶναι δυνατόν, κ. Ὑπουργέ, νὰ μοὶ εἴπητε ὅτι αἱ γυναῖκες τῶν διαφόρων ὑποστρατήγων καὶ διοικητῶν εἰς τοὺς ὁποίους χορηγεῖται ἐπιμίσθιον 1000 καὶ 1500 δρ. ἔχουσι ἀνάγκην, ἐνῷ εἰς τοὺς ὁπλίτας εἶναι τὸ πεντάλεπτον κεκομμένον. Ἔρχεσθε καὶ λέγετε πρὸς ἡμᾶς, ὅτι εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ ψηφίσητε αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον. Ἀλλ’ ἀδικεῖτε τὸν ἀξιωματικὸν ἐὰν τῷ εἴπητέ τι διὰ τὴν ὕλην καὶ ὄχι διὰ τὸ αἴσθημά του, ὅτι οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην ὕλης, θὰ ἐκτελέσωσιν τὸ καθῆκον των, ὡς καὶ οἱ ἀγρόται θὰ ἐκτελέσωσι τὸ καθῆκον των· ἔρχεσθε δὲ νὰ ἐπιβάλητε νὰ ψηφισθῇ τοιοῦτον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ αἷμα καὶ ἡ περιουσία αὐτῶν. Ἔχω τὴν γνώμην, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ, διότι σήμερον δὲν ἀντιπροσωπεύετε τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡμεῖς ἀντιπροσωπεύομεν αὐτήν, οἱ ὁποῖοι γνωρίζομεν τὰ βάσανα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ γνωρίζομεν, ὅτι οἱ ἐπίστρατοι ἐδανείσθησαν ἀπὸ ἡμᾶς μίαν δραχμήν, ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀντιταχθῶμεν ἐναντίον τοιούτου νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλεται ἄνευ συστολῆς...(Θόρυβος).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε βουλευτὰ παρακαλῶ νὰ ἀνακαλέσητε.

§82Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ἀνακαλῶ.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν.

§84Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μὲ συγχωρεῖτε. Νὰ τὸ ἀκούσω καὶ ἐγώ. Ἐὰν δὲν ἀντιπροσωπεύω ἐγὼ τὸν λαὸν ἐνταῦθα, ἔχω καὶ ἐγὼ τὸ δικαίωμα νὰ παρίσταμαι. (Θόρυβος). Νὰ ἀκούσω καὶ ἐγώ.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακαλέσατε, κ. βουλευτά. (Θόρυβος).

§86Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. Βουλευτὴς ἀπηύθυνεν αὐτὴν τὴν φράσιν, ἐγὼ δὲν ἔχω θέσιν ἐνταῦθα· (χειροκροτήματα). (Ὁ κ. Γιαννακίτσας ἀπέρχεται τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς).

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἐπὶ πέντε λεπτὰ ἡ συνεδρίασις.

§88ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι. (Τὴν θέσιν τοῦ Προέδρου καταλαμβάνει ὁ κ. Ζαβιτζιάνος).

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βλάχε νὰ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν.

§90Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ἀνακαλῶ κ. Πρόεδρε· ὅτι εἶπον τὸ εἶπον ἄνευ μελέτης.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολύ καλά. (Θόρυβος).

§92Π. ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Αὐτὰ λέγονται εἰς τὰ καφενεῖα.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις πέντε λεπτά. Μετὰ τὴν διακοπήν. (Ὥρα 8 μ. μ.)

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Βενιζέλος ἔχει τὸν λόγον.

§95ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ μάθω ἐὰν πρὶν ἢ λάβω τὸν λόγον, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἤθελε νὰ ζητήσῃ πρὸ ἐμοῦ τὸν λόγον. (Ὁ κ. Γιαννακίτσας ἀνανεύει). Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν νομίζει ἀναγκαῖον νὰ ζητήσῃ τὸν λόγον, ἐγὼ δὲ νομίζω, κύριοι, ὅτι εἶνε ἀδύνατον ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ περαιτέρω εἰς τὰς ἐργασίας αὐτῆς, ἐφόσον εἰς τὴν ἕδραν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν παρακάθηται ὁ ἀξιότιμος ὑποστράτηγος κ. Ἰω. Γιαννακίτσας. (Χειροκροτήματα καὶ εὖγε ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§96Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Ζήτω ὁ Γιαννακίτσας (χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§97ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι, συζητουμένου τοῦ νομοσχεδίου περὶ παροχῆς ἀποζημιώσεως καὶ προσθέτου μισθοῦ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐν περιπτώσει ἐπιστρατεύσεως, ἔλαβε χώραν λυπηρὸν ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσεν ὁ κ. βουλευτὴς Λαρίσης κ. Βλάχος. Ὁμιλήσας ὡς ὡμίλησεν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, καθ’ ὅ εἶχε δικαίωμα ὁ κ. βουλευτής, ἔφθασεν εἰς τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ προφέρῃ μίαν λέξιν, ἡ ὁποία ἦτο βεβαίως λέξις ἥκιστα κοινοβουλευτική, θὰ προσέθετον ὅτι ἦτο λέξις ἥκιστα εὐπρεπής. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς μόλις ἐξεστόμισεν τὴν λέξιν αὐτὴν καὶ εἶδε τὴν ἐντύπωσιν, ἡ ὁποία ἐκ τῆς λέξεως παρήχθη, ὄχι ἁπλῶς εἰς μέρος τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ εἰς ὁλόκληρον τὴν Βουλήν, ἰδιαίτατα δὲ εἰς τοὺς φίλους του, τοὺς καθημένους πλησίον αὐτοῦ, ἔσπευσε νὰ δηλώσῃ ὅτι ἡ λέξις ἐξέφυγε τῶν χειλέων του, ὅτι ἀνακαλεῖ αὐτήν, καὶ ἐπὶ πλέον ἀκόμη ὅτι ζητεῖ συγγνώμην διὰ τὴν λέξιν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς εἰς τὸν δικαίως ἀγανακτήσαντα διὰ τὴν ἐκστόμισιν τῆς λέξεως ἀρχικῶς κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἔσπευσε νὰ δηλώσῃ ὅτι ἡ λέξις ἀνεκλήθη καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει πλέον ζήτημα. Καὶ θὰ ἐδεχόμην τὸ πολὺ πολὺ ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐν τῇ στιγμῇ τῆς δικαίας ἀγανακτήσεώς του, δὲν εἶχεν ἀντιληφθῇ τὶ ἐγένετο ἀκριβῶς καὶ ὁποία ἡ δοθεῖσα ἱκανοποίησις, καὶ θὰ ἐξηρτᾶτο βεβαίως ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἀφοῦ ἐμάνθατε ποία ἦτο ἡ δοθεῖσα ἱκανοποίησις, θὰ ἐξηρτᾶτο ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἐὰν θὰ ἐνόμιζεν ἀναγκαῖον, νὰ παράσχῃ τοιαύτην εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀντὶ τούτου ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, λησμονῶν ὅτι εὑρίσκεται ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, παρασυρόμενος ἴσως ἐκ τοῦ χαρακτηρισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἔδωκα εἰς τὴν Βουλὴν αὐτὴν πρό τινων ἡμερῶν εἰς στιγμὰς βαθείας ἐθνικῆς ὀδύνης ὡς εἰς σύλλογον προκρίτων, συμπεριεφέρθη πρὸς τὴν Βουλὴν καθ’ ὅν τρόπον δὲν ἥρμοζε νὰ συμπεριφερθῇ. Ὕβρεις, κύριοι, δὲν γίνονται διὰ λόγου μόνον, γίνονται καὶ διὰ σχημάτων, διὰ τῆς συμπεριφορᾶς ἀκόμη, καὶ δὲν δύναμαι νὰ φαντασθῶ μεγαλυτέραν ὕβριν, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ γίνῃ εἰς τὴν Ἐθν. Ἀντιπροσωπείαν, παρὰ τὴν ὕβριν, ἡ ὁποία ἐγένετο ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅταν ἀπήρχετο ἐντεῦθεν ἐν παραφορᾷ καὶ ὀργῇ, λέγων ὅτι ἡ θέσις του δὲν ἦτο ἐδῶ! Διατί δὲν ἦτο ἡ θέσις σας ἐν μέσῳ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας; Διότι τυχὸν ἕνεκα περιστάσεων ἐξαιρετικῶς τόσον μεγάλων τὰ πράγματα λειτουργοῦν ὄχι βεβαίως κατὰ τὸν ἀπολύτως κοινοβουλευτικὸν τρόπον, διὰ τοῦτο νομίζετε ὅτι δύνασθε νὰ συμπεριφέρησθε πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν κατὰ τοιοῦτον τρόπον; Σεῖς μάλιστα, ἔχοντες διπλῆν εὐθύνην, καὶ διότι ὑπήρξατε βουλευτὴς ἄλλοτε, ὥστε νὰ ἔχητε ὀξὺ τὸ αἴσθημα τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἀλλὰ καὶ διότι ὑπήρξατε ἄλλοτε βουλευτής, δὲν εἶσθε σήμερον βουλευτής, ἀλλ’ ἁπλῶς ἔξωθεν ἐπιβεβλημένος φέροντες τὴν στολὴν τοῦ Στρατηγοῦ; Τὸ ἐπ’ ἐμοί, κύριοι, ἔχω καθῆκον νὰ δηλώσω ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐκφράσῃ τὴν λύπην του διὰ τὸ ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον προεκλήθη ἐν στιγμῇ ἀγανακτήσεως, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ διστάσω νὰ ὁμολογήσω καὶ δικαίαν, ἀφοῦ δὲν εἶχε προλάβει νὰ ἐννοήσῃ ὅτι τοῦ εἶχε δοθῆ πλήρης ἱκανοποίησις — ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐκφράσῃ τὴν λύπην του καὶ δὲν προσθέσῃ ὅτι οὔτε διενοήθη ποτὲ νὰ ἐκφράσῃ καὶ τὴν ἐλαχίστην ὕβριν πρὸς τὴν Βουλήν, νομίζω ὅτι εἰς τὰς ἐργασίας μας κανονικῶς δὲν δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν.

§98ΑΛ. ΖΑΪΜΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἀναγνώσω πρὸς τὴν Βουλὴν τὰς ἑπομένας δηλώσεις. Ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως εἶνε ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐξ ἀφορμῆς τῶν ὑπὸ κ. βουλευτοῦ Λαρίσης ἐξενεχθεισῶν προσβλητικῶν φράσεων εἰπὼν αὐτολεξεὶ ὅτι δὲν ἔχει θέσιν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἀπελθὼν τῆς αἰθούσης οὐδαμῶς ἔθιξε τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς. Ἡ ἀναγνώρισις τῆς τοιαύτης ἀντιλήψεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, εἶναι ζήτημα ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα).

§99ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναμαι νὰ θεωρήσω ἱκανοποιητικὴν διὰ τὴν Βουλήν. Δὲν πρόκειται νὰ ἴδωμεν ἐνταῦθα ὁποία ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁποία ἡ ἀντίληψις τῆς Βουλῆς. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ὡς ἔθεσα τὸ ζήτημα, ὡς ἐπροκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ δηλώσῃ ὅτι λυπεῖται διὰ τὸ ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον προεκλήθη εἰς στιγμὴν δικαίας ἀγανακτήσεως καὶ ὅτι δὲν εἶχε καμμίαν πρόθεσιν οὐδὲ πόρρωθεν νὰ προσβάλῃ τὴν Βουλήν, νομίζω ὅτι ὡς ἔθεσα τὸ ζήτημα, εἶχε καθῆκον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ παράσχῃ τὴν στοιχειώδη ταύτην ἱκανοποίησιν πρὸς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν συμπεριφερθεὶς ὡς συμπεριεφέρθη καὶ ἀρνηθεὶς νὰ παράσχῃ τὴν ἱκανοποίησιν ταύτην, δὲν ἐνόμιζεν ὅτι εὑρίσκετο ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλ’ ἐν τῷ στρατῶνι καὶ ὅτι εἶχε νὰ κάμῃ μὲ ἁπλοῦς στρατιώτας. (Χειροκροτήματα). Κύριοι, ἐδείξαμεν καὶ ἐξακολουθοῦμεν δεικνύοντες καθ’ ἑκάστην μέχρι τίνος σημείου δύναται νὰ φθάσῃ ἡ πατριωτικὴ ἡμῶν αὐταπάρνησις, ἐδείξαμεν ποίαν προθυμίαν εἴχομεν νὰ ψηφίσωμεν τὰ νομοθετικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ἀναγκαῖα διὰ τὰς παρούσας περιστάσεις· ἐφθάσαμεν ἀκόμη νὰ παριστάμεθα ψηφίζοντες μέτρα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν ἀπαραίτητα ἐκ τῶν περιστάσεων. Ἀλλά, κύριοι, σημαίνει ὅτι ὑπερβάλλετε ἐντελῶς τὴν ἀνοχήν, τὴν ὁποίαν δύνασθε νὰ ἀξιώσητε ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, ἐὰν δὲν ἀρκεῖσθε μόνον εἰς τὴν συμπεριφορὰν ἡμῶν ταύτην πρὸς ὑμᾶς, ἀλλὰ φθάνετε μέχρι τοῦ σημείου νὰ ἀρνεῖσθε καὶ αὐτὴν τὴν ἱκανοποίησιν, τὴν τόσον μετρίαν, τὴν ὁποίαν ἐζητήσαμεν παρ’ ὑμῶν. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ μακρυγορήσω περισσότερον. Θὰ ὑποβληθῇ πρότασις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ μὴ εὑρίσκουσα ἐπαρκῆ τὴν δοθεῖσαν ἱκανοποίησιν διὰ τῆς ἀναγνώσεως δηλώσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐκφράζουσα τὴν λύπην της διὰ τὸ ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§100ΑΛ. ΖΑΪΜΗΣ. (Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως). Ὀφείλω νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔθεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἐνώπιον τῆς Βουλῆς.

§101Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι λυπηρὰ βεβαίως ἡ τροπὴ, τὴν ὁποίαν ἔλαβε τὸ ἐπεισόδιον, τὸ προκύψαν κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν. Ἐγὼ αὐτός, καὶ ὑποθέτω, ὁλόκληρος ἡ Βουλή, ὄχι μόνον δὲν ἐπεδοκιμάσαμεν ἀλλὰ καὶ κατεκρίναμεν τὴν φράσιν ἐκείνην τοῦ κ. βουλευτοῦ Λαρίσης, τὴν ὁποίαν ἐν τῇ ὁρμῇ τῆς συζητήσεως ἐξεστόμισε καὶ ἡ ὁποία ἔθιγε βεβαίως τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ ὄχι μόνον Ὑπουργὸς κοινοβουλευτικός, ἀλλὰ καὶ ὁποιονδήποτε μέλος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἐμφανιζόμενον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἔχον εὔλογον ἀξίωσιν νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς, θὰ ἠδύνατο καὶ θὰ εἶχε δικαίωμα νὰ θεωρήσῃ ἀμφισβητουμένην τὴν θέσιν αὐτοῦ, οὐχὶ εἰς περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἷς βουλευτής, ἀλλ’ εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία, ἤτοι ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς δὲν ἤθελεν ἐκφράσῃ εἰς αὐτὸν ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην της. Ἐν προκειμένῳ ὅμως, ὅτε καὶ αὐτὸς ἀκόμη ὁ κ. Βουλευτὴς Λαρίσης ἔσπευσεν ὄχι νὰ ἐξηγήσῃ ἁπλῶς, ἀλλὰ νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν φράσιν, ἡ ὁποία ὑπέπεσεν εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς Βουλῆς, οὐδὲν ἀπὸ ἀπόψεως κοινοβουλευτικῆς ὑπῆρχε τὸ θίγον τὴν θέσιν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὥστε νὰ ἀπέλθῃ, ὡς ἀπῆλθεν, ἐκ τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην συμμερίζομαι πλήρως τὰς ἐν ἀρχῇ διατυπωθείσας ἰδέας ἐκ μέρους τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς. Νομίζω ἐν τούτοις ὅτι, τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπανῆλθεν εἰς τὴν θέσιν του, καὶ αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀνταποκρίνονται εἰς ὅ,τι εὐλόγως ἀξιοῦμεν, ἐνέχουσι τοὐτέστι τὴν ἔννοιαν ὅτι, ὅτε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀπῆλθεν ὡς ἀπῆλθεν τῆς αἰθούσης, δὲν ἐσκόπει νὰ θίξῃ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν ἐσκόπει νὰ δείξῃ οἱανδήποτε πρὸς αὐτὴν ἀνευλάβειαν. Ἐνισχύομα δὲ εἰς τὴν ἀντίληψιν ταύτην ὑπ’ ὄψει ἔχων τὴν ὅλην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ παράστασιν καθ’ ὅλας τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ὑπ’ ὄψει ἔχων ὅτι ἀπετέλεσε κατ’ ἐπανάληψιν μέλος τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ σκεφθῇ οὗτος ἕνεκα μεμονωμένης παρεκτροπῆς νὰ δείξῃ ἀνευλάβειαν κατὰ τῆς Βουλῆς. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι κατ’ ἀρχὴν ἀμειώτως δέχομαι τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας διετύπωσεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων καὶ τὴν ἀξίωσιν, τὴν ὁποίαν διετύπωσε διὰ νὰ διατηρήσῃ ἀκεραίαν τὴν ὑπερηφάνειαν τῆς Ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας· δέχομαι ἐν τούτοις ὅτι ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ἀνακοινωθέντος τῆς Κυβερνήσεως, περιέχεται ἐκεῖνο ἀκριβῶς, τὸ ὁποῖον εὐλόγως ἠξιώθη ἀπὸ μέρους τῆς Βουλῆς, ὅτι τοὐτέστιν δὲν ἐσκόπει τὸ παράπαν ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ θίξῃ τὴν Ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Οὕτω τιθεμένου τοῦ ζητήματος, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ θεωρηθῇ λῆξαν τὸ ἐπεισόδιον.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλεται πρότασις ἔχουσα ὡς ἑξῆς. Ἡ Βουλὴ μὴ εὑρίσκουσα ἐπαρκεῖς τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκφράζουσα τὴν λύπην αὑτῆς διὰ τὴν συμπεριφορὰν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν μεταβαίνει εἰς ἡμερησίαν διάταξιν.

§103Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης καὶ Συγκοινωνίας). Κύριοι, ἡ Βουλὴ ἔχει ὑπ’ ὄψιν της δύο προτάσεις, τὴν πρότασιν περὶ ψήφου ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν πρότασιν τὴν ὑποβληθεῖσαν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου. Ἀναμφισβητήτως ἡ πρότασις τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς προέχει. Ἡ Κυβέρνησις θὰ ἤθελεν χαρακτηρίσει ὡς ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης καὶ αὐτὴν τὴν μὴ πρόταξιν τῆς προτάσεως. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου διὰ τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας διετύπωσεν ἐντεῦθεν, ἔθιξεν εἰς τὰ καίρια τὴν ἀξιοπρέπειαν ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς, διότι ἐκήρυξεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη εἶναι Κυβέρνησις ἀνοχῆς, καίτοι ἀπὸ τῆς συγκροτήσεως αὐτῆς καὶ τῆς ἐμφανίσεως αὐτῆς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐπανειλημμέναι ἐπῆλθον αἱ δηλώσεις τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τῶν μέτρων αὐτῆς περὶ τῆς ἀμερίστου ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὰ μέλη αὐτῆς. Ἡ Κυβέρνησις αὕτη δὲν εἶναι Κυβέρνησις ἀνοχῆς, οὔτε δέχεται τὴν θέσιν αὐτήν. Ἡ Κυβέρνησις ἀξιοῖ παρὰ τῆς Βουλῆς ψῆφον ἐμπιστοσύνης καθαρὰν καὶ σαφῆ. Ἀλλὰ ὑπὸ τὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται τὸ κράτος, βεβαίως ἡ Κυβέρνησις ἄνευ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, χωρὶς τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς ἀλλὰ κατ’ ἀνοχὴν, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπεραμυνθῇ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῶν Ἐθνικῶν μὲ τὸ κῦρος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀπολείψῃ αὐτῇ. Ἐν ὀνόματι λοιπὸν τῆς Κυβερνήσεως δηλῶ, Κύριοι, ὅτι ὄχι μόνον τὴν ψηφοφορίαν τὴν ἀρνητικὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ τὴν πρόταξιν τῆς προτάσεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἤθελεν χαρακτηρίσει ἡ Κυβέρνησις ὡς ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης. Ἀλλ’ ὀφείλω, κύριοι, ἀνελθὼν τὸ βῆμα νὰ ἀνασκευάσω τὰ πλημμελῶς διατυπωθέντα ἐντεῦθεν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, ὡς πρὸς τὸ θλιβερὸν ἐπεισόδιον τὸ ὁποῖον ἐπῆλθε. Νὰ ἀνασκευάσω δὲ ταῦτα οὐχὶ διὰ τῆς φαντασίας μου, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν, τὰ ὁποῖα ἀπετύπωσαν τὴν ὅλην σκηνήν. Ἀτυχῶς τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπῆλθε τὸ ἐπεισόδιον, τὰ πλεῖστα μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὲν ἦσαν παρόντα ἐν τῇ αἰθούσῃ, διότι ἡ συνεδρίασις ἔβαινεν ὁμαλῶς μέχρι τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. βουλευτὴς Λαρίσης ἐνόμισεν ὅτι ἐπετρέπετο αὐτῷ νὰ εἴπῃ τὰ ἑξῆς· (Ἀναγινώσκει). «Ἔχω τὴν γνώμην ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ κλπ». «Οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι γνωρίζουν τὰ βάσανα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ». Ὁ κ. Βλάχος γνωρίζει τὰ βάσανα, καὶ ὁ κ. Γιαννακίτσας δὲν τὰ γνωρίζει. (Ἀναγινώσκει). Καὶ πρὶν προβῶ εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν μέχρι τῆς διακοπῆς, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν εἶναι ἡ φράσις, ἡ λέξις «ἄνευ συστολῆς» ἡ ὁποία κατέστησε τὴν ὕβριν, εἶναι ἡ ὅλη ὁμιλία, ἡ καταστροφὴ τοῦ λόγου τοῦ κ. Βουλευτοῦ Λαρίσης, ἡ ὁποία ἔστρεψε τὴν ὕβριν πρὸς τὴν ὅλην Κυβέρνησιν, καὶ ἐπὶ τῆς βάσεως ἐκείνης ἐννοοῦμεν ὑμεῖς νὰ ἀποφανθῆτε. Ἠρνήθη ὁ κ. Βουλευτὴς εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν παράστασιν αὐτῆς ὡς κοινοβουλευτικῆς. Ἡμεῖς οὐδένα ἐκπροσωποῦμεν, διότι ἐὰν δὲν ἐκπροσωπεῖ οὐδένα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, μὴ ὄντες Βουλευταί, καὶ ἡμεῖς βεβαίως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐδένα ἐκπροσωποῦμεν. Ἦλθε δὲ ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου νὰ ἐπιδεινώσῃ τὴν ὕβριν, ἡ ὁποία ἐξηνέχθη κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. (Ἀναγινώσκει). «Πρόεδρος. Παρακαλῶ νὰ ἀνακαλέσητε....... Διακόπτεται ἐπὶ 2 λεπτὰ ἡ συνεδρίασις.» Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορία τὴν ὁποίαν ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου.......

§104Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἀνταποδίδεται αὕτη πιστῶς διὰ τῶν πρακτικῶν.

§105Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι αὐτή, καὶ ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι μία, ὅτι ἐξηνέχθη κατ’ αὐτῆς σκληρὰ ὕβρις, καὶ τοιαύτη εἶναι ἡ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐξενεχθεῖσα, ἡ ὁποία συμπεριεφέρθη μετὰ τῆς μεγαλυτέρας ἁβρότητος. Ἡ ὕβρις αὕτη, ἡ σκληρά, δὲν ἀπηυθύνετο μόνον κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ καθ’ ὁλοκλήρου τῆς Κυβερνήσεως.

§106ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, ὁ ἀξιότιμος κύριος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς δὲν ἦτο ἁρμόδιος νὰ ἀναπαραστήσῃ ἐνώπιον τῆν Βουλῆς τὰ γεγονότα ὡς ἔλαβον χώραν, διότι δὲν ἦτο παρὼν καὶ ἔχω καθῆκον νὰ τὰ ἀναπαραστήσω καὶ πάλιν. Καὶ ταῦτα ἔλαβον χώραν ὡς πρὸ μικροῦ τὰ ἐξέθηκα ἐγώ. Ἡ φράσις, ἡ ὁποία ἀνεγνώσθη, ὡς ἀντελήφθην αὐτήν, λεγομένην ἀπὸ τὸν κ. Βλάχον δὲν εἶναι αὐτὴ καὶ κακῶς μὲ ἤλεγξεν ὁ κ. βουλευτής.

§107Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Κακῶς τὴν ἀντελήφθητε· ἐγὼ δὲν ἤμην παρών. Τὰ πρακτικὰ ἀνεγράφησαν παρὰ παρόντος. Ἐγὼ δὲν σᾶς ἤλεγξα· σᾶς εἶπον μόνον ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς, ὅτι ἴσως ἐν μέσῳ τοῦ θορύβου δὲν ἀντελήφθητε τὰ λεχθέντα.

§108ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐλέχθη ἡ φράσις εἰς τὴν Βουλή, θόρυβος δὲν ὑπῆρχε. Λέγω, ἡ ἀντίληψις, ἡ ἐμή, καὶ ὅλων τῶν ἀκουόντων εἶναι, ὅτι ὁ κ. Βλάχος, ὁ ἀντιπροσωπεύων τὸν λαὸν τῆς Λαρίσης δὲν ἔχει τὴν ἀξίωσιν, ὅτι ἀντιπροσωπεύει εὐρύτερα στρώματα τῆς Βουλῆς ταύτης, λέγω ὅτι ὁ κ. Βλάχος εἶπεν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι ἐκεῖνος ὡς βουλευτὴς δύναται νὰ γνωρίζῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ, ἐνῷ ὁ κ. Γιαννακίτσας ὡς μὴ βουλευτὴς δὲν δύναται νὰ τὰ γνωρίζῃ.

§109Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Εἶπεν ὁ κ. Βλάχος ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν ἀντιπροσωπεύει οὐδένα.

§110ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶπεν ὅτι δὲν ἀντιπροσωπεύει τὸν λαόν, δὲν ἠμφισβήτησε τὸ δικαίωμα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ νὰ ἀντιπροσωπεύει ἐδῶ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Βασιλέως. Οὔτε αὐτὴ ἡ φράσις τοῦ κ. Βουλευτοῦ προεκάλεσε τὸ ἐπεισόδιον. Τὸ ἐπεισόδιον προεκλήθη ἐκ τῆς λέξεως τῆς τόσον ἀτυχοῦς, τὴν ὁποίαν ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς Λαρίσης καὶ πρὶν ἐκδηλωθῇ ἐν τῇ Βουλῇ ἡ γενικωτέρα ἀποδοκιμασία τοῦ Σώματος, ἔσπευσε νὰ δηλώσῃ ὅτι τοῦ διέφυγεν καὶ τὴν ἀνακαλεῖ, ἠκούσθη δὲ παρὰ πολλῶν κυρίων συναδέλφων, ὅτι προσέθηκεν, ὅτι ζητεῖ καὶ συγγνώμην.

§111ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§112Κ. ΣΠΥΡΙΔΗΣ. Τὸ ἤκουσα ἐγώ.

§113ΧΡ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Τὸ ἤκουσα καὶ ἐγώ.

§114ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη μαρτύρων διὰ νὰ βεβαιωθῶμεν ὅτι τὰ γεγονότα ἔλαβον χώραν ὡς ἐξετέθησαν παρ’ ἐμοῦ. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπανήλθομεν εἰς τὴν αἴθουσαν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διέλθῃ ἀπαρατήρητον τοιοῦτον ἐπεισόδιον. Ἔλαβον τὸν λόγον καὶ ἐξέθηκα, ὅτι ταῦτα οὕτως ἐγένοντο· ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἤθελε νὰ ἐπαναληφθῇ ἡ γενομένη ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἀνάκλησις, ἠδύνατο νὰ τὸ διατυπώσῃ.

§115ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ διετύπωσεν ὅτε εἶπεν, νὰ τὸ ἀκούσω καὶ ἐγώ. Ἐζήτησε νὰ τὸ ἀκούσῃ· ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν τὸ ἤκουσε.

§116ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν πταίει ἡ Βουλὴ ὅτι δὲν τὸ ἤκουσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, οὔτε ἡ Βουλὴ ἠδύνατο νὰ ὑβρισθῇ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ τῆς συμπεριφορᾶς ἐκείνης, διότι οὗτος δὲν τὸ ἤκουσεν. Κύριοι, τὰ πράγματα πρέπει νὰ τεθῶσιν σαφῶς καὶ ἐνώπιον ἡμῶν, διότι δέον νὰ τεθῶσιν σαφῶς καὶ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐὰν ζητῶμεν αἰτίας, ἐὰν ζητῶμεν ἀφορμὰς διαστάσεως δυνάμεθα εἰς πᾶσαν στιγμὴν νὰ τὰς εὕρωμεν. Ὑπάρχουσι τόσαι, ὑπάρχει τὸ κολοσσιαῖον ἐξωτερικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς χωρίζει τόσον ἀποτόμως, ὡς γνωρίζετε. Ἀλλ’ ἐὰν θελήσωμεν ἐπὶ τοῦ ἐπεισοδίου αὐτοῦ νὰ προκαλέσωμεν διάστασιν καὶ κρίσιν, πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅτι ὅλη ἡ εὐθύνη ἀνήκει εἰς Ὑμᾶς διὰ τὸ ἐπεισόδιον αὐτό. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐν τῇ αἰθούσῃ). Τί ἐζητήθη ὑφ’ ἡμῶν, ὑπὸ τῆς Βουλῆς δηλαδή; Νὰ δηλώσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι λυπεῖται δι’ αὐτό, ὅτι λυπεῖται διὰ τὸ ἐπεισόδιον τὸ προκληθὲν ἐκ τῆς ἀνοικείου φράσεως, ἡ ὁποία ἐξεστομίσθη, ἡ ὁποία τὸν περιήγαγεν εἰς ἀγανάκτησιν, ὥστε ἐν στιγμῇ ψυχικῆς ταραχῆς νὰ ἀπομακρυνθῇ ἀποτόμως τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἠθέλησεν εἰς τὸ ἐπεισόδιον νὰ δώσῃ γενικωτέραν σημασίαν· εἶπε δηλαδὴ ὅτι ἀξιοῖ νὰ δοθῇ γενικωτέρα σημασία, διότι ἡ Κυβέρνησις μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ὑπελάμβανεν ὅτι ἀπολαμβάνει καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ὄχι μόνον ὅτι ἔχει τὴν Βουλὴν συνεργαζομένην ἕνεκα τῶν ἐξωτερικῶν περιστάσεων ἀλλ’ ὅτι ἀπολαμβάνει καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἐκπλήττομαι ὅτι τόσον βραδέως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἀποτελῶν μέρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀντελήφθη ὅτι ἡ Βουλὴ ἁπλῶς συνεργάζεται καὶ συνεργάζεται προθύμως πρὸς ἐκπεραίωσιν ὅλων τῶν νομοθετικῶν μέτρων ὅσα κρίνονται ἀναγκαῖα διὰ τὰς περιστάσεις, ἀλλὰ πέραν τούτου οὐδαμῶς ἐγκρίνει τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, Χαίρω δὲ ὅτι, ἔστω καὶ βραδέως, ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ ἀρθῇ ἡ παρεξήγησις αὕτη, διότι ἐὰν ἡ ψηφοφορία ἤθελεν ἀποδείξῃ ὅτι ἡ πλειονοψηφία δὲν εἶναι πρὸς τὸ μέρος τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο δεινὸν νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι εὑρίσκεσθε εἰς τοιαύτην πλάνην, ὥστε νὰ ὑπολαμβάνητε ὅτι ὄχι μόνον συνεργαζόμεθα μεθ’ ὑμῶν, ἀλλὰ καὶ ἐγκρίνομεν τὴν πολιτικήν σας, καὶ νὰ ὑποθέτητε ἴσως ὅτι ἡμεῖς ἀναγνωρίζοντες τυχὸν τὴν πλάνην εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα προσήλθομεν εἰς τὸ στρατόπεδον ὑμῶν καὶ ἔχομεν πλήρη ἐμπιστοσύνην ὅτι ἡ πολιτική σας εἶναι ἡ ἁρμόζουσα εἰς τὰς περιστάσεις. Χαίρω διότι ἐδόθη ἡ εὐκαιρία, ὥστε νὰ ἐξαγάγωμεν ὄχι τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν εὑρίσκεται ἐν τῇ πλάνῃ ἀλλὰ τὴν Κυβέρνησιν ἐκ τῆς πλάνης ταύτης εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται. Διακηρύττω δὲ πρὸς ὑμᾶς, προκαλούμενος, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἔχετε τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, ὄχι μόνον δὲν ἔπαυσαν οὗτοι ἀναγνωρίζοντες ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν εἰσηγούμην ἦτο ἡ μόνη ἐνδεδειγμένη πρὸς τὰς περιστάσεις, ἀλλ’ ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν πένθει αὐτὰς τὰς ἡμέρας, ἐν πένθει στυγνῷ, διότι βλέπομεν ποῦ φέρεται ἡ χώρα ἀκολουθοῦσα αὐτὴν τὴν πολιτικήν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐν τῇ αἰθούσῃ). Κατεχόμεθα, κύριοι, ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἀπὸ τὴν ὁποίαν διεγράφη σαφέστερον ἡ πολιτικὴ Ὑμῶν, ἰδίως ἀφ’ οὗ χρόνου ἤρξατο ἡ ἐπίθεσις ἡ βουλγαρικὴ κατὰ τῆς Σερβίας, κατεχόμεθα ἀπὸ μίαν ὀδύνην στυγνήν, διὰ τὸ μέλλον τὸ ὁποῖον παρασκευάζετε εἰς τὴν χώραν. Κατὰ τὴν πεποίθησιν ἡμῶν, ἀφίνοντες σήμερον ὡς ἀφήνομεν, ἢ μᾶλλον ὡς ἀφήσαμεν — διότι ἴσως ἀνάγεται πλέον εἰς τὸ παρελθὸν τὸ πρᾶγμα — ἀφήσαντες, λέγω, τὸν ἀπὸ 13 αἰώνων ἀντίπαλον ἐν τῇ Βαλκανικῇ χερσονήσῳ νὰ συντρίψῃ τὸν σύμμαχον καὶ φίλον ἡμῶν, ν’ ἀνατρέψῃ δὲ τὴν ἰσορροπίαν, ἡ ὁποία εἶχε κατασταθῆ διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου καὶ νὰ δημιουργήσῃ μίαν μεγάλην καὶ κολοσσαίαν Βουλγαρίαν, ἀφίνετε νὰ δημιουργηθῇ μία κατάστασις πραγμάτων, ἡ ὁποία δὲν δύναται παρὰ ἀσφαλῶς ἐντὸς βραχυτάτου χρόνου, ἐὰν μὴ διαρκοῦντος τοῦ πολέμου διὰ τὴν ὕπαρξιν τυχὸν ἐγγυήσεων, ἀλλὰ πάντως μετὰ τὴν λῆξιν αὐτοῦ καὶ οὐχὶ εἰς μακρὸν χρόνον, ἀφήνετε, λέγω, ὅπως εἰς χρόνον οὐχὶ μακρὸν ἀντιμετωπίσητε ἀγῶνα, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀναπότρεπτος μεταξὺ τῶν δύο τούτων λαῶν, ἐφ’ ὅσον ὁ ἕτερος ἐξ αὐτῶν, ὁ ἀντίπαλος, ἀξιοῖ ἡγεμονίαν ἐν τῇ Βαλκανικῇ Χερσονήσῳ, ἀφήνετε, λέγω, νὰ διεξαχθῇ ὁ ἀγὼν αὐτός, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀναπότρεπτος ὑπὸ τὰς δυσμενεστάτας τῶν περιστάσεων. Διότι τὸ ζήτημα κακῶς παρεστάθη ἐνώπιον τοῦ λαοῦ ὡς ζήτημα εἰρηνοφίλων καὶ πολεμοφίλων. Δὲν πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν ἂν εἶναι καλύτερον νὰ ζήσωμεν εἰρήνῃ πρὸς τοὺς λοιποὺς λαοὺς τῆς Βαλκανικῆς ἢ ἂν πρέπει νὰ πολεμήσωμεν κατ’ αὐτῶν. Ἔχω, κύριοι, τὴν ἀξίωσιν ὅτι ὑπῆρξα καὶ εἶμαι ἐκ τῶν μᾶλλον εἰρηνοφίλων, ὑπῆρξα διατεθειμένος εἰς σκληρὰς θυσίας, διὰ ν’ ἀσφαλίσω τὴν διαρκῆ εἰρήνην μεταξὺ τῶν Βαλκανικῶν λαῶν, διὰ εἰρηνικῆς διανομῆς πρὸς δημιουργίαν, εἰ δυνατόν, μιᾶς Βαλκανικῆς ὁμοσπονδίας. Ἀλλ’ ἐφόσον, μεθ’ ὅλας τὰς θυσίας, τὰς σκληράς, εἰς τὰς ὁποίας ἤμεθα διατεθειμένοι τότε νὰ προβῶμεν, δὲν κατωρθώσαμεν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν διανομὴν ἄνευ πολέμου, ἐφόσον ἐξηκριβώσαμεν ἐκ τῆς στάσεως τοῦ ἀντιπάλου μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ παραιτηθῇ τῶν βλέψεων πρὸς δημιουργίαν ἀποκλειστικῆς ἡγεμονίας ἐν τοῖς Βαλκανίοις, ἐφόσον ἐφθάσαμεν εἰς τὸν δεύτερον πόλεμον καὶ εἰς τὰς διαμαρτυρήσεις τὰς ἐγγράφους, ὑπὸ τὰς ὁποίας ὑπεγράφη ἡ συνθήκη τοῦ Βουκουρεστίου, διὰ πάντα μὴ θέλοντα νὰ τυφλώττῃ, ὁ πόλεμος ὁ νέος μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας εἶναι ἀναπόφευκτος καὶ εἶναι ἐπὶ θύραις. Δὲν θ’ ἀρκεσθῇ, κύριοι, τὸ ἀντίπαλον ἔθνος νὰ καταλάβῃ ἓν μέγα μέρος τῆς συμμάχου χώρας καὶ νὰ προσαρτήσῃ αὐτό· δὲν ἀποκρύπτει οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν τὰς βλέψεις αὐτοῦ, τὰς ἀξιώσεις αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τῆς χώρας, τὴν ὁποίαν κατελάβομεν κατὰ ξηρὰν προελαύνοντες κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1913. Αἱ ἀξιώσεις αὐτοῦ ἐκτείνονται μέχρι τοῦ Ἁλιάκμονος, μέχρις αὐτῶν σχεδὸν τῶν παλαιῶν συνόρων τῆς Ἑλλάδος. Ὅταν δὲ βλέπωμεν παρασκευαζομένην τὴν καταστροφὴν αὐτὴν διὰ τῆς πολιτείας τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσατε, ὅταν βλέπωμεν ὅτι ἔχομεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν μετὰ ἓν ἢ δύο ἢ τρία ἢ τέσσαρα ἔτη, προτοῦ ἴσως ἑορτάσωμεν τὴν ἑκατονταετηρίδα τῆς Ἐθνικῆς ἀνεξαρτησίας, τὴν σύγκρουσιν, ἐν μονομαχίᾳ πλέον, πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ταύτην, κολοσσιαίως ἐν τῷ μεταξὺ ηὐξημένην, ἡμεῖς ὄντες ἄνευ πλέον συμμάχων καὶ ἄνευ φίλων δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ ἐξηγηθῇ διατί διατελοῦμεν εἰς ὀδύνην στυγνὴν κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας.

§117Γ. ΝΟΤΑΡΑΣ. Ὥστε ὁ Βασιλεὺς θέλει τὴν καταστροφὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, κύριε συνάδελφε;

§118ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας βουλευτὴν διὰ τὴν διακοπήν, τὴν ὁποίαν μοῦ ἔκαμε. Θὰ ἀπέφευγον νὰ μνημονεύσω τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως, ἐὰν δὲν προεκαλούμην εἰς τοῦτο, ἀλλὰ εἶναι ἀδύνατον προκαλούμενος νὰ μὴ φέρω τὸν λόγον καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, μὲ ὅλην τὴν ὀφειλομένην εὐλάβειαν καὶ μὲ ὅλην τὴν τήρησιν καὶ τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ φιλελευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος. Ἐξεφέρατε φράσιν; ἡ ὁποία εἶναι κατ’ ἐξοχὴν ἀντικοινοβουλευτική. Ὁ Βασιλεὺς ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι δὲν ἔχει πολιτικήν. Μόνον μικροὶ πολιτικοὶ ἄνδρες δύνανται νὰ ὀχυροῦνται, ἐν περιπτώσει ἀνάγκης ὄπισθεν αὐτοῦ· (χειροκροτήματα παρατεταμένα καὶ ζητωκραυγαὶ ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων), μόνον μικροὶ πολιτικοὶ ἄνδρες δύνανται νὰ διεξάγωσι τοὺς ἀγῶνας κατὰ τῶν ἰσχυροτέρων ἀντιπάλων, κρυπτόμενοι ὄπισθεν τῆς Ἀνευθύνου Βασιλικῆς Ἀρχῆς, ταύτης ἐπικαλούμενοι ὅτι ὑποστηρίζουσι τὴν πολιτικὴν (ἐπιδοκιμασίαι καὶ νέα χειροκροτήματα.) Οἱ ἄνδρες αὐτοὶ, ἐὰν πιστεύωσιν εἰς ὅ,τι λέγουσιν, ἐὰν ἀληθῶς ἀξιῶσιν ὅτι δύναται ἐν κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι νὰ ὑπάρχῃ πολιτικὴ βασιλικὴ οὐχὶ κἂν προσωρινὴ, διὰ τὴν πρόκλησιν Κυβερνητικῆς μεταβολῆς, ὅπως γίνῃ ἔκκλησις πρὸς τὸν λαὸν, ἀλλὰ καὶ θετικὴ διὰ τὴν ἄσκησιν ὑπευθύνου πολιτικῆς, ἀποδεικνύονται ἀνάξιοι νὰ ἦναι ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· (νέαι ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα ῥαγδαῖα). Μὲ ἠρώτησεν ὁ κ. βουλευτὴς ἂν ὁ βασιλεὺς θέλῃ τὴν καταστροφὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὄχι, κύριοι! Δὲν διῆλθεν οὔτε δύναται νὰ διέλθῃ ἀπὸ τὴν διάνοιαν οὐδενὸς ὅτι ὁ βασιλεὺς ἑνὸς Κράτους δύναται νὰ θέλῃ τὴν καταστροφὴν τοῦ Κράτους. Εἶναι τόσον ἀνόητον τὸ πρᾶγμα καὶ νὰ τὸ διανοηθῇ τις, ὥστε εἶναι ἔκτροπον δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι μοῦ ἀποτείνεται ἡ ἐρώτησις. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ· γνωρίζετε ὅτι ἡ τοιαύτη διοίκησις τῶν λαῶν δὲν εἶναι ἡ συνταγματικὴ βασιλεία, δὲν εἶναι ἡ βασιλευομένη δημοκρατία, ὑπὸ τὴν ὁποίαν τελοῦμεν ἀπὸ ἡμίσεως αἰῶνος, ἀλλ’ εἶναι πολίτευμα μοναρχικὸν κατὰ τὸ ὁποῖον αἱ τύχαι τῆς χώρας πρέπει νὰ ἀνατίθενται εἰς τὰς χεῖρας ἑνὸς ἀνδρός; Ἐὰν γινώσκητε τοῦτο, ἔχετε καθῆκον νὰ διεξαγάγητε μίαν προπαγάνδαν, ὅπως πείσητε τὸν λαὸν καὶ ὅπως ζητήσητε ἐν καιρῷ καὶ νομίμως τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλὰ γνωρίζετε ὅτι ἐὰν ἐπιχειρήσητε τοιοῦτό τι, ὁ ἀγὼν ὑμῶν θὰ ἦτο ἄκαρπος. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς γνωρίζει ὅτι τὸ μόνον πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ζήσῃ καὶ προαχθῇ, εἶναι ἡ συνταγματικὴ βασιλεία, εἶναι ἡ βασιλευομένη δημοκρατία (ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα). Ἀφοῦ δὲ ἤχθη ἅπαξ τὸ ὄνομα τοῦ βασιλέως εἰς τὴν Βουλήν, καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένως ἐπ’ αὐτοῦ νὰ ἐξηγηθῶ εὐρύτερον, σᾶς λέγω ὅτι δέχομαι τὴν συμφώνως πρὸς τὸ πολίτευμα διαφωνίαν τοῦ Στέμματος πρὸς τὴν γνώμην τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως ὅταν τὸ Στέμμα πιστεύῃ ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὑπεύθυνος, δὲν εὑρίσκεται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν λαϊκὴν γνώμην. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐγένετο ἡ πολιτικὴ μεταβολὴ τοῦ Φεβρουαρίου τοῦ 1915.

§119Σ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς.

§120ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐγένετο ἡ διαφωνία μεταξὺ τοῦ Στέμματος καὶ τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸν Φ)άριον 1915, ἀλλ’ ἡ διαφωνία ἐκείνη ἤρθη διὰ τῆς λαϊκῆς ψήφου. Ἐὰν νομίζητε ὅτι εἰς τὸ Στέμμα εἶναι συγκεχωρημένον, κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος, νὰ μὴ λαμβάνῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἐκδηλωθεῖσαν δι’ ἐλευθέρων ἐκλογῶν, ἐλευθέρων τοὐλάχιστον ἐν τῇ σημασίᾳ τοῦ ἀγῶνος τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὄχι ἐλευθέρων ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῆς διαθέσεως καὶ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα μετεχειρίσθη ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν, ἂν νομίζητε ὅτι τὸ Στέμμα δικαιοῦται, καὶ ἀφοῦ ἔγεινεν ἔκκλησις καὶ ἀπεφάνθη ὁ λαὸς, νὰ μὴ ἀκολουθήσῃ τὴν ἐκδηλωθεῖσαν θέλησιν αὐτοῦ, ἀλλὰ νὰ προβαίνῃ εἰς νέαν διάλυσιν διὰ νὰ ζητήσῃ τάχα νέαν ἐτυμηγορίαν τοῦ λαοῦ καὶ πάλιν ἄλλην ἐτυμηγορίαν αὐτοῦ, σημαίνει ὅτι δέχεσθε, ὅτι τὸ φιλελεύθερον Ἑλληνικὸν πολίτευμα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐβιώσαμεν ἐπὶ ἥμισυ αἰῶνα, κατέστη χειρότερον ἀπὸ τὸ κουρέλι, ὁποῖον ἐθεώρησάν τινες τὰς συνθήκας, τὰς διεθνεῖς.

§121Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ποῖον πρόγραμμα εἴχετε εἰς τὰς ἐκλογάς; (Θόρυβος)

§122Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἤκουσα τὶ εἶπεν ὁ κ. βουλευτής.

§123ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μὴν ἀπαντᾶτε.

§124Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ποῖος εἶπε νὰ μὴν ἀπαντήσῃ; (νέος θόρυβος).

§125Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ ζήτημα, κύριοι, δὲν τίθεται μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν ὡς ζήτημα πατριωτισμοῦ. Κανεὶς δὲν δικαιοῦται νὰ ἀρνηθῇ τὸν πατριωτισμὸν τοῦ ἄλλου. Τὸ ζήτημα τίθεται ὡς ζήτημα πολιτικῆς, σκοπίμου πολιτικῆς, ὀρθῆς πολιτικῆς. Ἂν μοῦ εἴπητε ὅτι ἔχετε ὑπὲρ τῆς γνώμης σας τυχὸν τὴν γνώμην τοῦ ἀνευθύνου ἄρχοντος, θὰ σᾶς εἴπω ὅτι διαπράττετε συνταγματικὴν ἀτοπίαν, ἀλλὰ θὰ σᾶς προσθέσω ὅτι ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς πολιτικῆς ὀρθότητος, τοῦτο δι’ ἐμὲ δὲν ἔχει σημασίαν τινά. Γνωρίζω ὅτι ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων εἶναι διακεκριμένος στρατηγός, ἔχει ἐξαιρετικὴν εἰδικότητα εἰς τὰ στρατιωτικὰ πράγματα, ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε, κύριοι, μὲ ὅλην τὴν εὐλάβειαν τὴν ὀφειλομένην πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ ἡγεμόνος, νὰ εἴπω ὅτι ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων ἐκ τοῦ Συντάγματος δὲν ἔλαβε ποτὲ ἀφορμὴν ν’ ἀσκήσῃ ὡς πολιτικὸς ἀνὴρ ὑπεύθυνος τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν διὰ νὰ ἔχῃ τοὐλάχιστον τὴν ἀπαιτουμένην πρὸς τοῦτο ἐμπειρίαν.

§126Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπεδείχθη ὅμως ὀρθὴ ἡ πολιτική του. (Διαμαρτυρίαι καὶ θόρυβος).

§127ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ ἦτο δυνατόν, Κύριε Πρόεδρε, νὰ μοὶ λεχθῇ τί εἶπεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτής, διότι δὲν ἤκουσα;

§128Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶπον εἰς τὸν κ. βουλευτήν... (θόρυβος).

§129ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Κάτω, κάτω· βγάλε τὸ καπέλλο σου.

§130ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δυστυχῶς καὶ πάλιν δὲν ἤκουσα τὸν κ. Βουλευτήν. Ἀλλά, Κύριοι, θὰ μὲ ἐρωτήσητε ἴσως ἂν τοιαύτη εἶναι ἡ γνώμη καὶ ἡ πεποίθησίς μου περὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἠκολουθοῦμεν, διατί ἦλθον καὶ ἐγὼ νὰ συντελέσω ἐν τῷ μέτρῳ τῶν δυνάμεών μου, ὅπως διευκολυνθῇ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀνελάβατε διὰ τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν ἐξωτερικῶν περιστάσεων; Τὴν ἐξήγησιν, Κύριοι, τὴν παρέσχον, λαβὼν ἀφορμὴν νὰ ὁμιλήσω εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ταύτης. Θεωρῶν ὅτι εὑρισκόμεθα ἐντελῶς ἔξω τῆς βάσεως τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος, θεωρῶν ὅτι τὸ Στέμμα ἔλαβε εἰς χεῖρας αὑτοῦ τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων τῆς Πολιτείας καὶ ὅτι εὗρεν ὑμᾶς ἑτοίμους νὰ ἀναδεχθῆτε τὴν εὐθύνην τοιαύτης πολιτικῆς, ἔκρινα ὅτι μοὶ ἐπεβάλλετο νὰ ἀφήσω ὑμᾶς νὰ ἐφαρμόσητε τὴν πολιτικὴν αὐτήν, ἀφοῦ ἐζήτησα νὰ διαφωτίσω ὑμᾶς δι’ ὅσων εἶπον πρὸς τὴν Βουλὴν εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν, ἀλλὰ δὲν κατώρθωσα τοῦτο, καὶ ἀφοῦ δὲν εἶχον κανὲν ἄλλο μέσον διὰ νὰ ἀποτρέψω τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς, τῆς ὁποίας ἐγίνεσθε εἰσηγηταὶ πρὸς τὸ Στέμμα καὶ τὴν Βουλήν...

§131Σ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Νὰ θέσητε ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§132ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν εἶχον κανὲν ἄλλο μέσον, διότι ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ἦτο φανερὸν ὅτι δὲν ἐλαμβάνετο ὑπ’ ὄψιν, ἀφοῦ εἶχεν ἐκδηλωθῆ κατὰ τὴν παραμονὴν τῆς παραιτήσεως ἡμῶν, ἦτο φανερὸν ὅτι ἡ γνώμη τῆς Χώρας δὲν ἐλαμβάνετο ὑπ’ ὄψιν, ἀφοῦ εἶχεν ἐκδηλωθῆ μόλις πρὸ τριῶν μηνῶν. Τί θὰ ἐπετύγχανον, θέλων νὰ ἀντιδράσω κατὰ τῆς πολιτικῆς ὑμῶν, ἐκδηλῶν, ἂν ἐτύγχανον νὰ ἐκπροσωπῶ ἀκόμη τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἐκδηλῶν τὴν δυσπιστίαν αὐτῆς τί εἶχον νὰ ὑπηρετήσω; Μήπως τὴν ἐπιοῦσαν ἡ Κυβέρνησις θὰ μετεβάλλετο; Μήπως θὰ ἐκαλούμην τὴν ἐπιοῦσαν, ὡς ἔχων τὴν δεδηλωμένην γνώμην τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, διὰ νὰ ἐφαρμόσω τὴν πολιτικήν μου, ἡ ὁποία εἶχεν ἐγκριθῆ πρὸ τριῶν μηνῶν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ;

§133ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν τὴν ἐνέκρινεν ὁ λαός. (θόρυβος).

§134Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἴσως θὰ ἦτο τόσον μᾶλλον ἐπιβεβλημένη ἡ ἀποφυγὴ διακοπῶν, διότι οἱ διακόπτοντες δὲν λέγουσι τι, τὸ ὁποῖον νὰ δύναται νὰ ἀκουσθῇ· ὥστε μόνον θόρυβον προκαλοῦσιν. Τί θὰ ἐξυπηρέτουν λοιπὸν μὴ δεχόμενος νὰ βοηθήσω ὑμᾶς εἰς τὴν διεκπεραίωσιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία σᾶς ἦτο ἀπολύτως ἀναγκαία; Ὑπετέθη, κύριοι, ὅτι ἡ πολιτικὴ τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, ἡ πολιτικὴ τῆς ἀνοχῆς πρὸς τὸ δημιουργηθὲν κυβερνητικὸν καθεστώς, αἰτίαν εἶχεν, ὅτι τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων δὲν ἤθελε νὰ προσέλθῃ εἰς νέας ἐκλογάς. Ἡ ὑπόθεσις ἦτο ἀσύστατος κατὰ τοῦτο, ὅτι εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν παρέμενεν ἀκέραιον τὸ δικαίωμα νὰ διεξαγάγῃ τὰς ἐκλογάς, καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἐνόμιζε προσφορώτερον διὰ τὸ πολιτικὸν αὐτῆς συμφέρον. Κατὰ τί θὰ ἐμπόδιζον, δεχόμενος νὰ βοηθήσω τὴν διεκπεραίωσιν τῆς ἀπαραιτήτου νομοθετικῆς ἐργασίας κατὰ τί θὰ παρεμπόδιζον τὴν ἐνέργειαν ἐκλογῶν, ὅταν θὰ ἐνομίζετε σεῖς εὔθετον πρὸς τοῦτο τὸν χρόνον; Ἀλλ’ ἂν ἐξεβίαζον τὰ πράγματα διὰ ψήφου δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, θὰ ἀνελάμβανον ἄνευ λόγου εὐθύνας, τὰς ὁποίας δὲν ἤθελον νὰ ἀναλάβῃ τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων. Θὰ ἠδύνασθε διὰ νὰ διεξαγάγητε ἐκλογὰς νὰ προβῆτε εἰς ἀποστράτευσιν, τὴν ὁποίαν ἴσως αἱ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις δὲν σᾶς ἐπέτρεπον νὰ ἐνεργήσητε καὶ ἂν ἐκ τῆς ἀποστρατεύσεως ταύτης ἐπήρχετο κίνδυνος κατὰ τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας, θὰ ἦτο ἐνδεχόμενον ὄχι βεβαίως παρ’ ὑμῶν ἀλλὰ παρὰ τῆς κοινῆς γνώμης νὰ ἀποδοθῇ ἡ εὐθύνη ὅλη ὁλόκληρος, ἀλλ’ ἐν μέτρῳ μεγάλῳ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὴν ἐκπροσωπουμένην ὑπὸ τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, ἡ ὁποία διὰ τῆς ψήφου δυσπιστίας προεκάλεσεν ἀκαίρως τὴν διεξαγωγὴν ἐκλογῶν. Βλέπετε λοιπὸν ποῖος ἦτο ὁ λόγος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων, ἐδέχθη νὰ συνεργασθῇ μεθ’ ὑμῶν μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης καὶ θὰ ἦτο διατεθειμένον νὰ συνεργασθῇ καὶ περαιτέρω, ἐὰν ὑμεῖς δὲν εἶσθε διατεθειμένοι — ὅπως εἶσθε τὴν ἑσπέραν ταύτην — νὰ διακόψητε τὴν συνεργασίαν αὐτήν. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου μέχρι τῆς ὑποθέσεως, τὴν ὁποίαν κατὰ πλάνην συνέλαβεν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, μέχρι τῆς ὑποθέσεως, λέγω, ὅτι τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων ἐνέκρινε τὴν πολιτικήν, τὴν ἀκολουθουμένην ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐνίσχυε τὴν Κυβέρνησιν διὰ τῆς πλήρους αὐτοῦ ἐμπιστοσύνης, ὑπάρχει ἄβυσσος, τὴν ὁποίαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπερβῶμεν. Ἡ Κυβέρνησις τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐπιλαμβανομένη ἑνὸς ἐπεισοδίου, τὸ ὁποῖον ἠγέρθη, ἐζήτησε νὰ φέρῃ τὴν ῥῆξιν τῆς συνεργασίας αὐτῆς. Ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν ἄλλως νὰ πράξωμεν παρὰ νὰ δεχθῶμεν τὴν ῥῆξιν τῆς συνεργασίας αὐτῆς, διότι δι’ ἡμᾶς θὰ ἦτο ἀδύνατον, ὅπως ἀνεχόμενοι τὴν ἔξω τοῦ πολιτεύματος φορὰν τῆς Κυβερνητικῆς μηχανῆς, δεχθῶμεν συγχρόνως, ὅπως εἰς τὴν Ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, ἡ ὁποία εἶναι φορεὺς τῆς κυριαρχίας τοῦ λαοῦ, ἀπὸ τὴν ὁποίαν πηγάζουν κατὰ τὸ ἐλεύθερον πολίτευμα πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι, ὅπως λέγω, εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν ἐκδηλωθῇ οἱαδήποτε περιφρόνησις ἐκ μέρους τῶν ἀντιπροσώπων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Καθ’ ὃν τρόπον ἐζήτησα νὰ ῥυθμισθῇ τὸ ζήτημα τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἔδειξα ὁποία εἶναι ἡ διάθεσις τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, ὅπως μὴ δημιουργηθῇ ἄνευ ὑπερτέρας αἰτίας δυσχέρεια εἰς ὑμᾶς, καίτοι, ὅπως ἐξήγησα, θεωρῶ τὴν πολιτικὴν ὑμῶν ὡς ὁδηγοῦσαν εἰς ἐθνικὴν καταστροφήν· ἐξήγησα πῶς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων δὲν θέλει νὰ δημιουργήσῃ δυσχερείας εἰς ὑμᾶς. Ἀλλ’ ἂν νομίζητε ὅτι τὴν διάθεσιν ἡμῶν, ὅπως μὴ δημιουργήσωμεν δυσχερείας, δυνάμεθα νὰ ἀγάγωμεν μέχρι τοῦ σημείου νὰ ἀνεχθῶμεν, ὅπως ἡ Ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ὄχι μόνον παύσῃ ῥυθμίζουσα διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς τὰς τύχας τῆς χώρας, ἀλλ’ ἀρχίσῃ νὰ ἀνέχηται τὰς προσβολὰς καὶ τοὺς προπηλακισμοὺς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, εὑρίσκεσθε ἠπατημένοι. Ἐγὼ δὲ θὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς ὅτι μία ἐπιβάλλεται πολιτική. Ἀφοῦ ἐξερχόμεθα ἐντελῶς ἐκ τῆς βάσεως τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος· ἀφοῦ τὴν Βουλὴν ταύτην, οὔτε ὡς συνεργάτιδα ἀνεχόμεθα, ἐφ’ ὅσον δὲν θὰ εἶναι διατεθειμένη νὰ δέχεται τὰς περιφρονήσεις ὑμῶν, θὰ ἐκάματε καλὰ νὰ ἀναστείλητε καὶ ἐπισήμως τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος. Μικροτέρα θὰ εἶναι ἡ εὐθύνη ὑμῶν, ἐὰν ἔχητε τὸ θάρρος νὰ εἰσηγηθῆτε εἰς τὸ Στέμμα τὴν γνώμην τῆς ἐκδόσεως διατάγματος διὰ τοῦ ὁποίου ἡ λειτουργία αὐτοῦ θὰ ἀνεστέλλετο τοὐλάχιστον μέχρι τοῦ πέρατος τοῦ πολέμου. Θὰ ἐγνώριζεν ὁ καθεὶς ποῦ εὑρίσκονται αἱ εὐθύναι καὶ ἑπομένως δὲν θὰ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον τῆς συγχύσεως τῶν συνταγματικῶν ἀντιλήψεων, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας ἡ Βουλὴ καλεῖται νὰ ἐκφέρῃ γνώμην καθ’ ἧς γίνεται, ἔκκλησις εἰς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, καὶ μετὰ τὴν ἐτυμηγορίαν τῆς τελευταίας ταύτης ἡ ἐκ τῶν ἐκλογῶν προσελθοῦσα Βουλὴ νὰ συνεργάζηται μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀπεδοκιμάσθησαν ὑπὸ τῆς λαϊκῆς ἐτυμηγορίας ἵνα ἔχωσιν οὗτοι τὸ δικαίωμα νὰ ἐξευτελίζωσιν καὶ ταπεινώνωσι τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν.

§135Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ διὰ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἤρξατο τοῦ λόγου, καὶ διὰ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον κατέστρεψε αὐτόν, ἠθέλησε νὰ μεταθέσῃ ἐντελῶς τὸ πεδίον τῆς συζητήσεως. Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ἠθέλησεν νὰ καταγγείλῃ πρὸν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τὴν Βουλὴν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἐπροπηλάκισεν, ὅτι ὕβρισεν, ὅτι δὲν ἠξεύρω τὶ ἄλλο διέπραξε πρὸς τὴν Βουλήν. Τὸ θέμα δὲν εἶναι τοῦτο μόνον, Κύριε βουλευτὰ ἐξ Ἀττικῆς· εἶναι ἐὰν ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον συμπεριεφέρθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀπετέλεσεν ὕβριν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον κατὰ τῆς Βουλῆς. Τὸ θέμα ἔγκειται καὶ ἐν τούτῳ ἀκόμη· ὅτι ἡμεῖς μὲν νομίζομεν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐνεργήσας, ὡς ἐνήργησεν, οὐδαμῶς ἔθιξε τὴν Βουλήν, ὑμεῖς δὲ νομίζετε ἢ μᾶλλον προφασίζεσθε ὅτι νομίζετε... (Πλεῖστοι Βουλευταί). Ὄχι, ὄχι.

§136Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Διὰ νὰ δύνασθε νὰ τίθεσθε εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν προφασίζεσθε ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὕβρισε τὴν Βουλήν. Ἐν τούτῳ ἔγκειται ἡ διαφορά. Οὐδεὶς εἶπεν οὐδ’ ἠξίωσεν οὐδὲ διενοήθη νὰ ἀξιώσῃ ὅτι ἦτο δυνατὸν οἱοσδήποτε νὰ θίξῃ τὴν Ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν.

§137ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἂς τὸ πῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν τὸ λέγει (θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§138Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀξιώσῃ τὶς παρ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος οὐδὲν τοιοῦτον διενοήθη, ὅτι πρέπει νὰ προέλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ἐκφράσῃ τὴν λύπην του, διότι ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη οὐχὶ βεβαίως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὑφ’ ἑνὸς βουλευτοῦ καὶ ὑποστὰς τὴν ὕβριν ταύτην ἠσθάνθη τὸν δίκαιον ἐρεθισμόν, τὸ ὁποῖον ἦτο φυσικὸν νὰ αἰσθανθῇ πᾶς ἄνθρωπος, καὶ πρὸ παντὸς νὰ αἰσθανθῇ εἷς διακεκριμένος στρατιωτικός. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον. Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἠθέλησε νὰ ἐπιρρίψῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰς εὐθύνας τῆς προκαλουμένης ἀπόψε ψήφου τῆς Βουλῆς. Κριτὰς καλεῖ ὑμᾶς, ἀλλὰ θὰ κρίνῃ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φέρουσι τὰς εὐθύνας. Τὴν εὐθύνην φέρουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προσέρχονται προβάλλοντες πρότασιν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως ἀπαράδεκτον, διότι πρότασις ἐνέχουσα ἐν ἑαυτῇ τὴν ταπείνωσιν ἐκείνου, πρὸς τὸν ὁποῖον ἀπευθύνεται, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτή. Ταπείνωσις δὲ εἶναι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅταν ζητεῖται νὰ ἐκφρασθῇ ἡ λύπη του δι’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπραξε, οὐδὲ διενοήθη νὰ πράξῃ. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐνόμισεν εὔθετον τὴν περίστασιν ἵνα ἐξέλθῃ ἐντελῶς τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἔχει τεθῆ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἀνέτρεξεν εἰς τὴν διαφορὰν τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς εἰσηγήθη καὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀντιπροσωπεύομεν. Καὶ εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὅτι αἰσθάνεται ὀδύνην, καὶ ὀδύνην στυγνὴν, διότι δὲν προετιμήθη ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν αὐτὸς νομίζει ὀρθοτέραν. Καὶ ἡμεῖς λέγομεν ὅτι θὰ ἠσθανόμεθα ὀδύνην, καὶ ὀδύνην στυγνοτέραν ἐκείνης τὴν ὁποίαν αἰσθάνεται ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἐὰν παρείχετο εἰς αὐτὸν ἡ εὐκαιρία νὰ διαπράξῃ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν αὐτὸς λέγει ὅτι ἔχει ὡς σῆμα τοῦ κόμματός του, διότι ἡ μὲν πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς μετερχόμεθα, καταγγέλεται ἀπὸ τὸν κ. βουλευτὴν Ἀττικῆς ὅτι ἐνέχει κινδύνους, οἱ ὁποῖοι θὰ πραγματοποιηθῶσιν μετὰ 2 ἢ 3 ἢ 5 ἔτη, ἡ δὲ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν εἰσηγῆτο ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ἦτο τοιαύτη, ὥστε θὰ ἔφερε τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν εἰς τελείαν καταστροφήν, εἰς τέλειον ὄλεθρον.

§139Ν. ΞΗΡΟΣ. Μόνον εἰς θρίαμβον.

§140Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἡ διαφορὰ τῆς γνώμης μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν εἶναι μεγίστη. Ἡ ἀντίθεσις τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν εἰσηγηθέντες τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν μετερχόμεθα ἡμεῖς, εἶναι καταφανής. Εἴπετε καὶ σεῖς, τὸ ἐπαναλαμάνω καὶ ἐγὼ ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τοῦ ἑτέρου τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν ἀπὸ ἀγαθοῦ συνειδότος τοιαύτην τῶν πραγμάτων ἐκτίμησιν. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ἀναπτύξῃ καὶ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ θεωρεῖ ὀρθοτέραν. Δὲν νομίζω εὔθετον τὴν στιγμὴν ἵνα ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως συζητήσωμεν. Καὶ εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν ἐγένετο λόγος ὑπὲρ τῆς διαφορᾶς τῶν δύο τούτων πολιτικῶν κατευθύνσεων, δὲν εἶναι δὲ ἡ στιγμὴ εὔθετος ἵνα συζητήσωμεν μετὰ τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς περὶ τοῦ ἐὰν ἐχάσαμεν μίαν εὐκαιρίαν ἵνα πραγματοποιηθῇ ὑπὸ εὐμενεῖς συνθήκας ὁ ἀγὼν, τὸν ὁποῖον ὁ. κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς νομίζει ὡς ἀναπόφευκτον ἐν διαστήματι σειρᾶς τινων ἐτῶν, ἢ ἐὰν ἐξεφύγομεν τὸν κίνδυνον νὰ ἐμπέσωμεν εἰς τὰς δυσμενεστέρας τῶν περιστάσεων, διότι οὐδένα ἐξ ὑμῶν διαφεύγει μετὰ τίνων καὶ ὁποίαν ἰσχὺν ἐκπροσωπούντων τῶν δευτέρων τούτων, συμπράττουσιν ἐκεῖνοι, μεθ’ ὧν τονίζει ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὅτι θὰ εἶναι ἀναπόφευκτος ἡ σύγκρουσις τῆς Ἑλλάδος. Ἐὰν δὲ νομίζῃ ὅτι εἶναι εὔθετος ἡ στιγμὴ ἵνα πολεμήσωμεν κατὰ πάντων ἐκείνων μετὰ τῶν ὁποίων ἐκεῖνοι καθ’ ἡμῶν θὰ ἐπήρχοντο, ἐὰν ἡμεῖς ἐπετιθέμεθα κατ’ αὐτῶν, λέγει τι τὸ ὁποῖον δὲν δύναμαι τῇ ἀληθείᾳ νὰ ἐννοήσω πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθῇ. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς δὲν παρέλειψε νὰ ἐκθέσῃ γενικωτέρας τινὰς πολιτικὰς γνώμας ἐκ τῆς διακοπῆς ἑνὸς τῶν κ. βουλευτῶν ἀτόπως ἀναμίξαντος τὸν Ἀνεύθυνον Παράγοντα ἐν τῇ συζητήσει. Ἐνόμισεν ὅτι, ἵνα κολάσῃ τὴν ἀτονίαν τῆς συζητήσεως, ἔπρεπε νὰ καταστήσῃ ἀντικείμενον συζητήσεως τὴν θέσιν τοῦ Ἀνευθύνου Παράγοντος καὶ οὐ μόνον τὴν θέσιν ἀλλὰ καὶ τὸ Πρόσωπον Αὐτοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, οὔτε νὰ προκληθῇ ἀλλ’ οὔτε καὶ νὰ παρακολουθηθῇ προκληθεῖσα συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τούτου. Περὶ τοῦ ποία εἶναι ἡ προσωπικὴ ἐπὶ τοῦ α ἢ β πεδίου ἐνεργείας ἱκανότης τοῦ προσώπου, τοῦ σήμερον κατέχοντος τὴν θέσιν τοῦ Ἀνευθύνου Παράγοντος, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον δυνάμεθα καὶ ὀφείλομεν νὰ συζητήσωμεν, εἶναι, ἐὰν τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα πολιτικῶς προσήκουσιν, εἰς τὸν Ἀνεύθυνον Παράγοντα, ἐξησκήθησαν καὶ ἠδύναντο νὰ ἐξασκηθῶσιν συμφώνως πρὸς τὸ ἔργον τοῦ διέποντος ἡμᾶς πολιτεύματος. Ὡμολόγησεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὅτι ἡ γενομένη κατὰ Φεβρουάριον κρίσις ὀρθῶς ἐγένετο κατὰ τοὺς ὅρους πολιτεύματος. Ὡμολόγησεν ὅτι δὲν ἦτο ἐστερημένος τῆς ἐξουσίας ὁ Ἀνεύθυνος Παράγων νὰ διαφωνήσῃ πρὸς τὸν ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας ἐνδεδειγμένον Κυβερνήτην. Ἀλλ’ ἐδέχθη, καὶ ἦτο ὀρθὴ ἡ θεωρία του, ὅτι ἐὰν τοῦτο πράξῃ πρέπει νὰ στηρίζηται ἐπὶ τῆς προϋποθέσεως ὅτι πρὸς τὸν Κυβερνήτην τοῦτον διαφωνεῖ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ κατὰ συνέπειαν ἔκαμεν ἔκκλησιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Οὕτω ἐγένοντο τὰ πράγματα κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς μεταπολιτεύσεως τῆς κατὰ Φεβρουάριον συντελεσθείσης. Ἀλλ’ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, λέγει, ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ἀπεφάνθη, καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπεφάνθη ὁ λαὸς, δὲν εἶναι πλέον ἐπιτετραμμένη ἡ διαφωνία. Διατί; διότι εἶναι αὐτὸ ἀντικείμενον περὶ τοῦ ὁποίου ἀπεφάνθη ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὥστε μετὰ τὴν βραχεῖαν περίοδον νὰ τεκμαίρηται ὅτι ἐξακολουθεῖ ἡ ἐμπιστοσύνη, ἡ ἀπόλυτος, πρὸς ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον διὰ τῆς ἐκλογῆς αὐτοῦ ἀνέδειξεν. Περὶ ταὐτότητος τοῦ ἀντικειμένου δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ λόγος, διότι ἡ διαφωνία κατὰ τὸν Φεβρουάριον περιεστράφη εἰς γεγονὸς, τὸ ὁποῖον ὁμολογῶ ὅτι ἀμέσως ἐξέλιπε καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν οὔτε ἐπρόκειτο ἡ μετὰ τὰς ἐκλογὰς συγκροτηθεῖσα Κυβέρνησις νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν κατὰ Φεβρουάριον ὑπεστήριζεν καὶ ἕνεκα τὰς ὁποίας προέκυψεν ἡ διαφωνία. Περὶ πολιτικῆς οἷα ἐπρόκειτο νὰ ἀκολουθηθῇ κατὰ τὸν τελευταῖον καιρόν, ὅταν προέκυψεν ἡ νέα διαφωνία, περὶ πολιτικῆς τοιαύτης, ἀναφυείσης μετὰ τὰς ἐκλογὰς δὲν δύναται νὰ γίνῃ λόγος, ἐὰν ἐπῆλθε μεταβολὴ εἰς τὰ φρονήματα διότι τοιαύτη πολιτικὴ δὲν ὑπεβλήθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἦτο μικρὰ ἡ χρονικὴ ἀπόστασις, ὥστε δὲν δύναται νὰ γίνῃ λόγος ἐὰν ἐπῆλθε μεταβολὴ εἰς τὰ φρονήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι εὑρισκόμεθα εἰς ἐποχὴν ὅπου τόσον ραγδαίως ἐξελίσσονται τὰ γεγονότα, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐπεχειροῦντο αἱ ἐκλογαὶ νὰ ἐμφανισθῶσιν ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐμφανισθῆ μετὰ βραχύτατον διάστημα. Καὶ ὅταν ἤχθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἤχθη ἐνώπιον τῆς Κυβερνήσεως τὸ ζήτημα τίνα πολιτικὴν θὰ ἀκολουθήσωμεν μετὰ τὰ τελευταῖα γεγονότα, οὐδὲν ἐκώλυε τὸν ἀνεύθυνον παράγοντα νὰ μορφώσῃ τὴν γνώμην ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς περὶ τοῦ νέου ζητήματος, περὶ τῆς νέας καταστάσεως, ἀλλοίαν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ γνώμην παρὰ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐξεδήλωσε κατὰ τὰς ἐκλογάς.

§141Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ πόλεμος μεταξὺ Βουλγαρίας καὶ Σερβίας ἦτο γεγονὸς τὸ ὁποῖον δὲν ἐλαμβάνετο ὑπ’ ὄψιν;

§142Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὄχι. Ἐλαμβάνετο ὑπ’ ὄψιν ἡ ἐπίθεσις κατὰ τῆς Σερβίας καθ’ ὃν τρόπον ἐγένετο.

§143Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐχάραξα καὶ ἐγὼ καὶ τὴν ὁποίαν καὶ ὑμεῖς ἠκολουθήσατε δὲν προέβλεπε, τὸ λέγετε σοβαρῶς, τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλγαρία θὰ ἐπετίθετο κατὰ τῆς Σερβίας;

§144Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὁμιλεῖτε περὶ συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, ὅταν ἐκ τῆς συνθήκης γνωρίζετε ὅτι ἡ Σερβία εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν, ἵνα ἡμεῖς ἀντεπεξέλθωμεν κατὰ τῆς Βουλγαρίας νὰ συνεισφέρῃ καὶ αὐτὴ διὰ δυνάμεων, τὰς ὁποίας οὐδέποτε διέθεσε, διὰ δυνάμεων τὰς ὁποίας σεῖς ἐζητήσατε νὰ ἀντικαταστήσωσιν οἱ σύμμαχοι τῶν Σέρβων δίδοντες αὐτοὶ τὴν δύναμιν, διὰ δυνάμεων τὰς ὁποίας οὐδὲ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης εἴδετε ἐρχομένας, ἵνα ἀντικαταστήσωσι ἐκείνας, ἃς εἶχεν ὑποχρέωσιν ἡ Σερβία νὰ συνεισφέρῃ; (χειροκροτήματα). Καὶ ἐπῆλθε καὶ ἡ νέα διαφωνία, κατηρτίσθη δὲ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐνεφανίσθη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἡ ὁποία ἔδωκε πᾶσαν εὐκαιρίαν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Ἀττικῆς, τὸν θεωροῦντα τοιαύτην τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ ἐπιδιώξῃ, ὥστε νὰ καταλαμβάνηται ὑπὸ στυγνῆς ὀδύνης, ἔδωκε, λέγω, πᾶσαν εὐκαιρίαν εἰς αὐτὸν ἵνα ἀντὶ τῆς στυγνῆς ταύτης ὀδύνης ἀπορρίψῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς λέγει πρὸς ἡμᾶς ὅτι δὲν ἐνόμιζε ὅτι τοῦτο ἦτο ἐνδεδειγμένον καὶ ὅτι ἐνόμισε πρέπον τὴν Κυβέρνησιν, τὴν τοιαύτην ἀκολουθοῦσαν πολιτικὴν ὥστε νὰ τὸν πληροῖ στυγνῆς ὀδύνης, νὰ τὴν συνδράμῃ καὶ νὰ ἔλθῃ εἰς σύμβασιν μετ’ αὐτῆς καὶ ὄχι νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς αὐτήν. Κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἐξακολουθήσω ἐπὶ τοιούτου ἐδάφους συζήτησιν. Ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ παρὰ τῆς Βουλῆς τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς. Ἡ Βουλὴ γνωρίζει τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν μετέρχεται ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Βουλὴ γνωρίζει τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς εἰσηγήθη, εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόκειται νὰ δώσῃ τὴν ψῆφον τῆς ἐκλογῆς μεταξὺ τῆς πολιτικῆς ταύτης καὶ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. (Χειροκροτήματα).

§145Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου πρὸ ὀλίγου μὲ ἤλεγξε, διότι ἀργὰ ἀντελήφθην ὅτι δὲν χαίρομεν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς καὶ ὅτι δὲν εἴμεθα ἡ Κυβέρνησις ἀνοχῆς, ἐπέρριψε δὲ καθ’ ἡμῶν καὶ τὴν μομφὴν ὅτι κατηντήσαμεν τὸ πολίτευμα κουρέλι. Αὐτὴ εἶναι ἡ λέξις τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη ὁ συμπολίτης μου. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ἀντελήφθην ὅτι δὲν χαίρομεν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἐὰν εἰς χεῖρας ἡμῶν ἀπέβη τὸ πολίτευμα κουρέλι, αὐτὸ δὲν ὀφείλεται εἰς ἡμᾶς ἀλλ’ ὀφείλεται εἰς ὑμᾶς. Ἡ Κυβέρνησις ἐμφανισθεῖσα τὴν ἐπιοῦσαν τῆς συγκροτήσεώς της εἰς τὴν Βουλήν, διετύπωσε σαφῶς καὶ καθαρῶς τὴν πολιτικὴν αὑτῆς καὶ προσεκάλεσεν ἀκριβῶς ὑμᾶς εἰς τὸ νὰ ἀποφανθῆτε ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν. Σεῖς ὅμως, ἐὰν εἴχετε τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν σήμερον ἐξηνέγκατε περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, παρελείψατε καθῆκον ἐπιτακτικὸν ἐπιβαλλόμενον εἰς τὰς ἀντιπολιτεύσεις. Αἱ ἀντιπολιτεύσεις δὲν ἐλλοχεύουν. Αἱ ἀντιπολιτεύσεις καθ’ ὅσον ἔχουσι μίαν Εἴχατε δὲ καθῆκον νὰ μὴ καταντήσητε τὸ πολίτευμα κουρέλι διὰ τῆς σιωπῆς ὑμῶν.

§146Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐσιώπησα ὅταν ἐπαρουσιάσθητε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἢ ὡμίλησα διὰ μακρῶν ἐξηγῶν τὰς ἰδέας μου καὶ τὰς σκέψεις μου;

§147Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ὅτι ζήτημα ἐμπιστοσύνης δὲν ἐθέσατε.

§148Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Σεῖς ἔπρεπε νὰ τὸ θέσητε, ἀφοῦ ἐπρόκειτο νὰ σᾶς ἀνεχθῶμεν.

§149Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κατὰ τί τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον ἐτέθη σήμερον διὰ τῆς ὑμετέρας προτάσεως διαφέρει, διότι ἀναμφισβητήτως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποθέσητε ὅτι θέλομεν ἀνεχθῆ τὴν ὕβριν, ἡ ὁποία ἐγένετο πρὸς τὸν συνάδελφον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν....

§150Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀληθῶς ἐνόμιζον ὅτι κοινοβουλευτικοὶ ἄνδρες, ὡς ὑμεῖς, δὲν θὰ ἠνέχεσθε τὴν ὕβριν. Εἶχον δὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶχε καθῆκον νὰ ἑρμηνεύσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι οὐδέποτε διὰ τῶν λόγων του εἶχε σκοπὸν νὰ προσβάλῃ αὐτήν. Τὸ περιέμενον αὐτὸ καὶ ἀπὸ ὑμᾶς καὶ ἀπὸ τὸν κ. Θεοτόκην καὶ ἀπὸ τὸν κ. Ζαΐμην καὶ ἀπὸ ὅλους τοὺς κοινοβουλευτικοὺς ἄνδρας, τοὺς ὁποίους περιέχει ἡ Κυβέρνησις.

§151Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς δὲν ἀντελήφθημεν ὕβριν· ἀντελήφθημεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν, ἀντελήφθημεν ὅτι ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἀφῃρέθη τὸ δικαίωμα νὰ παρίσταται ἐνταῦθα ὡς μέλος Κυβερνήσεως καθαρῶς κοινοβουλευτικῆς, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν οὐδεμίαν ἐξέφερε λέξιν ὑβριστικήν· εἶπε μόνον ὅτι δὲν ἔχει θέσιν ἐνταῦθα. Ἠθέλετε νὰ κατέλθῃ ὁ κ. βουλευτὴς Λαρίσης νὰ πάρῃ ἀπὸ τοῦ ὠτὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ νὰ ἐξαγάγῃ ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης διὰ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐμπιστοσύνη;

§152Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐθεώρει αὑτὸν ἱκανοποιηθέντα ἠδύνατο νὰ διατυπώσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν ἀξίωσίν του ταύτην καὶ ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐξέφραζε τὴν μὴ ἐμπιστοσύνην της, θὰ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ δίκαιον. Ἀλλὰ δι’ ἓν προσωπικὸν ζήτημα μὲ ἕνα βουλευτὴν, δὲν δύνασθε νὰ λέγητε ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐμπιστοσύνη παρ’ ὅλης τῆς Βουλῆς. Γνωρίζετε ἀκόμη ὅτι χθὲς ἀκόμη παρεκάλεσα τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως, ἐπιψηφιζομένων ἐν τάχει τῶν λίαν ἐπειγόντων νομοσχεδίων, κατορθωθῇ καὶ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς μέχρις τοῦ Σαββάτου διὰ νὰ μείνητε ἥσυχοι νὰ ἐργασθῆτε.

§153Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι λέγετε ταῦτα διὰ νὰ ἐξέλθῃ ἡ Κυβέρνησις μειωμένη ἐντεῦθεν. Ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησεν ὡς ἀναγκαῖα πάντα τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλει πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς πολιτείας αὐτῆς, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἀφ’ ἧς δι’ ἐπανειλημμένων ψηφοφοριῶν ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς ἀπεδείχθη ὅτι δὲν ἦτο πλέον Κυβέρνησις ἀνοχῆς, ἀλλὰ Κυβέρνησις ἐμπιστοσύνης, διότι πάντα τὰ μέτρα αὐτῆς ἐψηφίσθησαν ὅπως αὐτὴ ἠθέλησεν, ἦτο ἐνδεδειγμένον νὰ μὴ ἀνεχθῇ τὴν ὕβριν, τὴν γενομένην πρὸς ἕνα τῶν συναδέλφων, ἀντανακλῶσαν πρὸς ὅλην τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὕβριν, ὅτι τὰ μέλη αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως οὐδὲν ἔχουσι δικαίωμα νὰ ἀντιπροσωπεύωσι τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Εἶδον ὅτι ἀνεκάλεσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς εἰς τὴν τάξιν τὸν κ. βουλευτὴν Λαρίσης διὰ τὴν λέξιν ἐκείνην, τὴν ὑβριστικὴν, ἀλλὰ δὲν εἶδον ἀνάκλησιν τῆς ὕβρεως, ἡ ὁποία ἐγένετο πρὸς ὁλόκληρον τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐκπροσωπεῖ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐνταῦθα. Ἐπανέρχομαι εἰς τὸ θέμα, καὶ τὸ θέμα εἶναι ἐὰν ἡμεῖς προκαλοῦμεν τὴν ψηφοφορίαν, ἡ ὁποία ἀναγκαίως θὰ λάβῃ χώραν μετ’ ὀλίγον, ἢ ἂν ὁ συμπολίτης μου εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος τὴν προεκάλεσεν. Εἴπετε, ὅτι ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ ὁ βουλευτὴς εἶχε τὴν ἰδίαν του πολιτικήν. Πρὸ ὀλίγου ἠρωτᾶτο ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν παρ’ ὑμῶν· δὲν ἀντελήφθητε τὴν ἐπίθεσιν παρὰ τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας; Καὶ σᾶς ἐρωτῶ· ὑμεῖς δὲν τὴν ἀντελήφθητε; Ἐὰν δὲ τὴν ἀντελήφθητε, ὅπως τὴν ἀντελήφθητε, διότι ἐλέγξατε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὅτι δὲν τὴν ἀντελήφθη, διατὶ δὲν ἐπροκαλεῖτε ψῆφον ἐμπιστοσύνης κατὰ τῆς Κυβερνήσεως; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ καλύψητε τὴν παράλειψίν σας ταύτην ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι δὲν ἠθελήσατε νὰ ἐκδηλώσητε τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας ἐπὶ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως. Μὴ δὲν ἦτο δυνατὸν τὴν ἐπιοῦσαν νὰ ἐπανέλθητε εἰς τὴν ἐξουσίαν; Καὶ προεξοφλεῖτε τοιαῦτα λέγοντες, τὴν ἐκτίμησιν τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος. Ἐν ᾗ περιπτώσει ἐξεδηλοῦτε τὴν γνώμην ὑμῶν καὶ τὴν σκέψιν ὑμῶν καὶ τὴν πολιτείαν ὑμῶν, τὶς δύναται νὰ βεβαιώσῃ ὅτι δὲν θὰ ἐφθάνομεν εἰς τὴν ἐπάνοδον ὑμῶν ἐν τῇ ἀρχῇ; Πῶς δύνασθε νὰ προεξοφλῆτε δι’ ὑποθέσεων τὴν γνώμην τοῦ Στέμματος; Εἶναι θλιβερὸν ὅτι πολιτευόμενος, ὅστις ἐπὶ 4½ ὁλόκληρα ἔτη ἐκυβέρνησε τὴν Ἑλλάδα κατὰ τρόπον οὕτω αὐταρχικόν, ὡς τὴν ἐκυβέρνησεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου καὶ ὅστις ἔφθασεν εἰς εὐτυχῆ ἀποτελέσματα διὰ τῆς συνεργασίας του πρὸς τὸ Στέμμα, σήμερον, λησμονῶν τὴν συνδρομήν, ἡ ὁποία παρεσχέθη αὐτῷ παρὰ τοῦ Στέμματος, νὰ ἔρχηται νὰ ἐκφέρῃ ἐντεῦθεν σκέψεις καὶ γνώμας, οἵας ἐξήνεγκεν οὗτος πρὸ ὀλίγου, καὶ ἃς, ἐὰν ἐξήνεγκε ἄλλος, θὰ προεκάλει ζήτημα ἀποδοκιμασίας κατὰ τοῦ τολμηροῦ ἐκείνου βουλευτοῦ, ὁ ὁποῖος ἤθελε τοιαῦτα ἐκφέρει. Ἀλλὰ λησμονῶν τὴν παρασχεθεῖσαν αὐτῷ συνδρομήν, λησμονῶν τὴν ἀπεριόριστον ἐμπιστοσύνην καὶ τὴν ἀπεριόριστον ὑποστήριξιν ἡ ὁποία τῷ παρεσχέθη, λησμονῶν τὰ μεγαλουργήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν τοῦ νέου Βασιλέως, ἔρχεται νὰ διασύρῃ αὐτὸν (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς ζωηραί).

§154Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἠκούσαμεν μετὰ σεβασμοῦ πάντα ἀξιοῦμεν νὰ ἀκουσθῶμεν καὶ ἡμεῖς οὕτω.

§155Π. ΛΑΓΟΠΑΤΗΣ. Τὶς διασύρῃ αὐτόν; Διασύρονται ὑπεύθυνοι.

§156ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τώρα ἤλθετε σεῖς.

§157Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι πάντες ἠκούσατε ὅσα ἐλέχθησαν, ὑποθέτω ὅτι πάντες τὰ ἠκούσατε.

§158Ι. ΛΕΚΑΝΙΔΗΣ. Ὅτι διέσυρε τὸ Στέμμα;

§159Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν δύναταί τις νὰ χαρακτηρίσῃ ὡς ὑπαινιγμοὺς τὰ λεχθέντα του· πρόκειται περὶ καταγγελιῶν. Πρόκειται περὶ τῆς καταγγελίας, ὅτι ἔπαυσε πλέον νὰ λειτουργῇ παρ’ ἡμῖν τὸ Σύνταγμα καὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα.

§160ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ λέγουν ὅλοι.

§161Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἔλεγον πρὸ ὀλίγου, ὅτι, διασύρετε τὸ Στέμμα....

§162Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Εἶπε κἄτι τι πλέον τούτου, ὅτι δὲν ἔχει ἀντίληψιν ὁ Βασιλεὺς τῶν Συνταγματικῶν ὑποχρεώσεων.

§163ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι ὄχι.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶπε τίποτε, κύριοι συνάδελφοι, οὔτε ἡ ἀντίληψις τῆς Βουλῆς εἶνε τοιαύτη.

§165Σ. ΤΣΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ πρακτικά.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπεν.

§167ΕΛΕΥΘ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπιτρέπεται, διὰ νὰ ἄρω μίαν παρεξήγησιν πρὸς τὸν κ. Ἀλεξάκην;

§168Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἔχω τὸν λόγον. Ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι μία, ὅτι ἀναμφισβητήτως διὰ τῶν ὅσων εἴπετε, ἠθελήσατε νὰ παραστήσητε ὅτι τὸ Σύνταγμα σήμερον δὲν λειτουργεῖ.

§169Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως, καὶ εἶσθε ὑπεύθυνοι δι’ αὐτὸ μὴ μετατιθέμενοι τὰς εὐθύνας, ἐὰν ὑμεῖς ἐλέγετε πρὸς τὸ Στέμμα, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ ἀναλάβητε καὶ νὰ διαχειρισθῆτε τὴν ἐξουσίαν ἐν διαφωνίᾳ πρὸς τὴν Βουλήν. Ἐὰν τοιαύτην ἐδίδετε γνώμην ὑμεῖς, ὁ κ. Θεοτόκης, ὁ κ. Ζαΐμης, ὁ κ. Γούναρης καὶ ὁ κ. Δραγούμης, νομίζω ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ Στέμμα θὰ ἠκολούθει τὴν γνώμην ἡμῶν. Σεῖς λοιπὸν εἶσθε ὑπεύθυνοι καὶ πῶς θέλομεν νὰ μεταθέσωμεν σήμερον τὰς εὐθύνας; Ἡ καταγγελία εἶνε ἐναντίον σας· σᾶς κατεστήσαμεν ὑπευθύνους.

§170Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Κατεστήσατε ἡμᾶς ὑπευθύνους, ἀντὶ νὰ καταγγείλητε τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἀντικοινοβουλευτικῶς καταρτισθεῖσαν, ἔπειτα εἴπετε εἰς τὶ ἤθελε χρησιμεύσει ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελεν ἔλθῃ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ ἔρριπτον τὴν Κυβέρνησιν ἀποδεικνύων ὅτι ἐγὼ ἐξακολουθῶ νὰ εἶμαι ἐνδεδειγμένος.

§171ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἤκουσα τὸ τελευταῖον.

§172Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἐπερρίψατε τὴν εὐθύνην τῆς καταστάσεως τῆς σημερινῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἀπεδώκατε τὸν χαρακτηρισμόν, ὅτι ἐκουρελιάσθη τὸ πολίτευμα;

§173ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Νομίζετε ὅτι τὸ Στέμμα, ἐὰν ἤκουε τὴν γνώμην ὅλων τῶν πολιτικῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνησαν τὴν Ἑλλάδα, θὰ εἶχε ἀντίθετον γνώμην;

§174Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε τώρα δὲν εἶναι γενναῖον, διότι λησμονεῖτε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξηνέγκατε πρὸ ὀλίγου ὅταν ἐλέγετε εἰς τὶ θὰ ἐχρησίμευον ἐὰν ἔρριπτον τὴν κυβέρνησιν;

§175ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διότι εἶμαι βέβαιος, δυστυχῶς, ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἀποδοκιμασίαν αὐτὴν ὅπως καὶ αὔριον καλούμενος δὲν θὰ καλέσῃ τὸν ἐκλεκτὸν τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλὰ θὰ μένωμεν ἐκτὸς τοῦ πολιτεύματος ἀκόμη.

§176Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Εἰς τὸν Βασιλέα ἡ Κυβέρνησις ἐὰν ἡ Βουλὴ ἀποδειχθῇ αὐτῇ δυσμενής, θὰ ἀφήσῃ πλήρη ἐλευθερίαν. Εἰς τὸν Βασιλέα θέλει ὑποβάλει ἡ Κυβέρνησις πρῶτον, ὅτι ὀφείλει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τοὺς κινδύνους τοὺς ὑπερτάτους καὶ τοὺς ἀμέσους, εἰς τοὺς ὁποίους ἤγαγεν ἡ πολιτικὴ ὑμῶν. Ἐὰν συντρίβωνται οἱ σύμμαχοι ἡμῶν, βεβαίως δὲν εἶναι σφάλμα ἰδικόν μας.

§177Σ. ΤΣΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τῶν συμμάχων;

§178Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ σφάλμα εἶναι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠθέλησαν νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν πραγματικὴν κατάστασιν, οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον ὑποχρεώσεις ὑπὲρ τὰς δυνάμεις τοῦ μικροῦ αὐτοῦ Κράτους, τοῦ γενναίου, πρὸς ἄλλα μικρὰ κράτη. Ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πρὸ ὀλίγου σᾶς ἔλεγεν εἰς τίνα θέσιν ἠθέλομεν εὑρεθῆ, ἐν ᾗ περιπτώσει ἠκολουθεῖτο ἡ πολιτικὴ ὑμῶν. Νομίζετε ὅτι ὁ γενναῖος στρατὸς ἡμῶν ἀλλὰ σχετικῶς μὲ τοὺς κολοσσοὺς τῶν δύο ὁμάδων ὀλιγάριθμος, ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ ἀνταπεξέλθῃ κατὰ τῶν κινδύνων, οἱ ὁποῖοι σήμερον συγκλονίζουσιν ἐκ βάθρων ὁλόκληρον τὴν Βαλκανικήν, νομίζετε ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος δὲν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ μέλλον ἡμῶν καὶ θέλετε νὰ καταστήσετε ἐχθρὸν τὰς δυνάμεις ἐκείνας ἀπέναντι τῶν ὁποίων σήμερον δύναται νὰ εἴπῃ τις ὅτι εὑρίσκονται ἐν ἰσορροπίᾳ πρὸς τὰς ἀντιθέτους δυνάμεις; Θέλετε δηλαδὴ νὰ ῥίψετε τὸν κύβον ἄνευ οὐδεμιᾶς πεποιθήσεως περὶ τοῦ μέλλοντος. Τὴν πολιτικὴν αὐτὴν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβουλεύσητε εἰς τὸν Βασιλέα. Ἔχομεν ἀληθῶς μεγίστας εὐθύνας ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι ἀνελάβομεν τὴν Κυβέρνησιν ὑπὸ περιστάσεις δεινοτάτας. Ἀνεγνωρίσατε σήμερον ἐκ τοῦ βήματος τούτου τὴν δολιότητα τῶν συμμάχων ἡμῶν, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι παρίσταντο κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Βουλγαρίας, θὰ ἀναμιμνήσκωνται ὡς καὶ ἡμεῖς τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξήνεγκον ἐντεῦθεν σχετικῶς μὲ τὴν συμμαχίαν. Οἱ κίνδυνοι ἐνεφώλευον καὶ εἷρπον ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, ἀπὸ τῆς ὁποίας εὑρίσκεσθε ἐν Λονδίνῳ ὅτε διὰ παντὸς τρόπου προσεπαθεῖτε νὰ ἀποσπάσητε μίαν ὑπόσχεσιν περὶ τοῦ μέλλοντος ἐκ μέρους τῶν συμμάχων ἡμῶν, κινδύνους οὓς μέχρι τοῦ Ἰουνίου 1913 εἴχατε παρίδει. Σήμερον βλέπετε τὸν κίνδυνον, ἀλλ’ ὁ κίνδυνος προδιεγράφετο ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἐὰν δὲ ἤχθημεν εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα, εἶναι σφάλμα ὑμῶν διότι εἴχετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ Βουλγαρία ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποβάλῃ τὸν χαρακτῆρα αὐτῆς. Καὶ νομίζετε ὅτι διὰ τῶν γνωμῶν, τὰς ὁποίας διετυπώσατε ὅτι ἠδύνασθε νὰ κορέσητε τὸν Μινώταυρον; Μὴ λησμονεῖτε τὰ ὑπομνήματα καὶ τὰς παραχωρήσεις. Τὰ ὑπομνήματά σας τὰ ἐκαλύψατε, τὰ ἀπεκρύψατε εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§179ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἐγὼ τὰ ἐδημοσίευσα.

§180Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὰ ἀπεκρύψατε μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὰ ἀποκρύψητε. Οἱ κίνδυνοι ὑπῆρχον ἔκτοτε καὶ πρὸς ἀποσόβησιν τῶν κινδύνων ἐπρόκειτο ὁλόκληρον τὴν Μακεδονίαν νὰ τὴν ἐγκαταλείψητε, ἀλλὰ δὲν ἐπρολάβατε, ἐν ᾗ δὲ περιπτώσει ἐπραγματοποιεῖτο τὸ σχέδιον ὑμῶν, ἐπιθυμῶ νὰ μοὶ εἴπητε ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις ἡμῶν ἐν τῷ μέλλοντι παραχωρουμένων τῶν Σερρῶν; Παραχωροῦμεν τὰς Σέρρας τὴν Δράμαν καὶ τὴν Καβάλλαν εἰς τοὺς Βουλγάρους κατὰ τὸ σχέδιον ὑμῶν. Νομίζετε ὅτι ἦτο δυνατὴ ἡ πολιτεία ὑμῶν νὰ ἀγάγῃ εἰς ἀποτελέσματα εὐτυχῆ, καὶ ὅτι δὲν θὰ εἴχομεν μετ’ ὀλίγον μετὰ 2, – 3, – 4–5 ἔτη τὴν ἐπίθεσιν κατὰ τῆς Θεσσαλονίκης; Καὶ δὲν θὰ περιωριζόμεθα εἰς τὰ παλαιὰ ἡμῶν σύνορα μετὰ τόσας θυσίας καὶ τόσους ἐνδόξους ἀγῶνας; Αὐτὴ ὑπῆρξε ἡ πολιτεία ὑμῶν. Οἱ κίνδυνοι ἔκτοτε διεγράφησαν. Σήμερον θέλετε νὰ ἐπιρρίψητε τοὺς κινδύνους αὐτοὺς εἰς ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὸ Στέμμα. Ἡ Κυβέρνησις ὑπέχει πάσας τὰς εὐθύνας, εἶναι δὲ σόλοικον τὸ λεχθὲν παρ’ οἱουδήποτε βουλευτοῦ, ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ κρίνῃ περὶ τῆς πολιτείας. Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ὁ ρυθμιστὴς τοῦ πολιτεύματος καὶ ὁ Βασιλεὺς ἀναμφισβητήτως θὰ κρίνῃ ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος τοῦ Κράτους καὶ ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος τοῦ Ἔθνους. Ὁ προσεχὴς χρόνος θέλει τὸ ἀποδείξει. Δυστυχῶς δὲν ὑπολείπεται πολὺς χρόνος μέχρι τῆς ἡμέρας τῆς ὑπερτάτης κρίσεως, καὶ μετ’ ὀλίγον θὰ ἔχῃ διαγραφῆ ἡ ἐν γένει κατάστασις κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι καμμύουν τοὺς ὀφθαλμοὺς σήμερον, μὴ βλέποντες τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἤθελον συναγάγει κατὰ τοῦ μικροῦ ἀλλὰ καὶ γενναίου αὐτοῦ Κράτους, θέλουσιν ἀνοίξει τοὺς ὀφθαλμούς των καὶ θέλουσιν ὁμολογήσει τὰ σφάλματα, τὰ ὁποῖα διέπραξαν.

§181Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. (Ὑπουργὸς Ἐθν. Οἰκονομίας). Τὸ ἐπεισόδιον, κύριοι Βουλευταὶ, τὸ γνωρίζετε. Ἐκ τοῦ ἐπεισοδίου δὲ τούτου ἐνόμισεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτὴς ὅτι ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς κρίσεις ὡς πρὸς τὴν ἐνέργειαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ εἰς διατύπωσιν ἀπαιτήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐὰν ἤθελον γίνῃ δεκταὶ, ἤθελον ἀποτελέσει μείωσιν τῆς Κυβερνήσεως, μείωσιν τοῦ γοήτρου αὐτῆς. Διότι ἀπῄτησεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτὴς ὅπως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ κατ’ οὐδὲν πταίσας, ὁ ὑβρισθεὶς σκαιῶς καὶ ὁ ὁποῖος ἁπλῶς εἶπεν ὅτι «ὑπὸ τοιούτους ὅρους δὲν δύναμαι νὰ μείνω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀπέρχομαι», ἐκφράσῃ τὴν λύπην του διὰ τὴν ἐνέργειάν του ταύτην, ἠθέλησε τουτέστι διὰ τῆς ἀπαντήσεώς του νὰ ἐπιρρίψῃ μομφὴν κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ. Διότι ἡ πρόκλησις ὅπως ζητήσῃ συγγνώμην παρὰ τῆς Βουλῆς...

§182Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὐδεμίαν εἶπον νὰ ζητήσῃ συγγνώμην.

§183Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἡ αἴτησις ὑμῶν οὐδὲν ἕτερον ἐσήμαινεν ἢ τοῦτο. Τότε ἡ ἔκφρασις λύπης πρὸς τὴν Βουλὴν διὰ τὴν ἔξοδόν του ἐκ τῆς αἰθούσης, ἀποτελεῖ ἀναγνώρισιν διαπραχθέντος σφάλματος, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ προβῇ εἰς τοιαύτην ἀναγνώρισιν ὅταν ἐν τῇ συνειδήσει αὐτοῦ ἐγνώριζεν ὅτι οὐδόλως προσέβαλε τὴν Βουλήν. Ἄλλως τε μὴ λησμονῶμεν ὅτι οἱ συνάδελφοι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἦλθον καὶ ἐδήλωσαν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ἐξ ὀνόματος τοῦ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὅτι κατ’ οὐδὲν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔθιξε τὴν φιλοτιμίαν τῆς Βουλῆς· ἠδύνατο εἰς ταῦτα ν’ ἀρκεσθῇ ὁ κ. βουλευτής. Ἀλλ’ ἐνόμισε φαίνεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἤθελε δεχθῆ καὶ τὸ ῥάπισμα τοῦτο, λησμονῶν ὅτι ἡ Κυβέρνησις μεθ’ ὑπομονῆς ὑπέστη τὰς γενομένας κατ’ αὐτῆς ἐπιθέσεις εἰς ἄλλην συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἡ ὑπομονὴ ἔχει τὰ ὅριά της, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὅτι ἀπέναντι προσπαθειῶν, αἵτινες τείνουσιν νὰ μειώσουν τὸ γόητρον αὐτῆς, ἔδει νὰ θέσῃ καθαρὰ ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ νὰ προκαλέσῃ τὴν ἐπ’ αὐτοῦ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Ἔχετε ἐμπιστοσύνην εἰς ἡμᾶς; Θὰ μείνωμεν εἰς τὰ ἐδώλια ἐκεῖνα. Δὲν ἔχετε; Θὰ ἀπέλθωμεν.

§184ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ποτὲ δὲν τὴν εἴχετε!

§185Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μοῦ εἴπετε δὲν προεκαλέσατε ζήτημα ἐμπιστοσύνης! Ἀλλ’ ἂν ἐνθυμῆσθε τὰ λαβόντα χώραν, δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε ὅτι καὶ ἐγὼ προεκάλεσα ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καὶ μετ’ ἐμοῦ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς τοιοῦτον ζήτημα προεκάλεσεν. Εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν λοιπὸν ἀπέκειτο ἵνα τὴν πρόκλησιν ἀποδεχθῇ, ἡ δὲ μὴ ἀποδοχὴ τῆς προκλήσεως ἐπέτρεπεν εἰς ἡμᾶς νὰ νομίσωμεν ὅτι εἴχομεν τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς ἐνόμισε πρέπον ἐκ τοῦ ἐπεισοδίου, περὶ τοῦ ὁποίου ἐπρόκειτο, νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐνόμισεν ὅτι κατάλληλος ἦτο ἡ στιγμὴ ἵνα ἐλέγξῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Κύριοι, ἐνόμιζον ὅτι τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον, καὶ τὰ ὁποῖα εἰς ὅλους εἶναι γνωστά, θὰ ἠμπόδιζον τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτοῦ ἤθελε σώσῃ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, εἶναι τοιαύτη, ὥστε αἰσθάνεται τὴν στυγνὴν ὀδύνην περὶ τῆς τύχης τῆς χώρας ἡμῶν, περὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἑλλάδος. Ἐγώ, Κύριοι, διαφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς· ἡ διαφωνία μας εἶναι παλαιά· δὲν εἶναι τῆς σήμερον· δὲν εἶναι τῆς χθές. Τὰ γεγονότα ὅμως δυστυχῶς διὰ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴν ἔρχονται ἀποδεικνύοντα τὸ ἐσφαλμένον τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐσκόπευε νὰ μετέλθῃ. Διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν, κύριοι, ὅτι ἡ πρώτη διαφωνία, ἡ ὁποία ἐπῆλθε μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ τοῦ Στέμματος, προεκλήθη ἐκ τῆς ἀποφάσεως, τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἵνα ἐκστρατεύσῃ παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Συμμάχων, ὅπως εἰσέλθῃ μετ’ αὐτῶν εἰς Κων)πολιν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς παρίστανε τότε εἰς τὸ Στέμμα ὅτι ἐντὸς ὀκτὼ ἡμερῶν οἱ Σύμμαχοι θὰ εἶναι εἰς Κων)πολιν. Καὶ ἔλεγεν: ἐντὸς 24 ὡρῶν πρέπει ν’ ἀποφασισθῇ ἡ ἔξοδος τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος, καὶ ἡ πρὸς τὴν Κων)πολιν ἐκστρατεία. Διετείνετο δὲ ὅτι, ἐὰν τοιαύτη ἀπόφασις δὲν ἐλαμβάνετο ἀμέσως, οἱ Βούλγαροι ἤθελον μετὰ τῶν συμμάχων ἐκστρατεύσει. Πόσοι μῆνες παρῆλθον, κύριοι, ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου ὅτε ἡ διαφωνία αὕτη ἠγέρθη μέχρι σήμερον; Εἰσῆλθον ἀκόμη οἱ σύμμαχοι εἰς Κ)πολιν; Ἐξεστράτευσαν μετ’ αὐτῶν οἱ Βούλγαροι; (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς) Παρακαλῶ νὰ ἡσυχάσητε, διότι ἐκ πείρας γινώσκετε ὅτι αἱ διακοπαὶ καὶ ὁ θόρυβος οὐδόλως μὲ ταράττουν. Διὰ τοῦ θορύβου καὶ τῶν διακοπῶν οὐδὲν ἕτερον πράττετε ἢ νὰ θέλητε, ὅπως μερικαὶ ἀλήθειαι, αἵτινες δὲν εἶναι ἀρεσταὶ νὰ μὴ ἀκουσθῶσιν. Ἀλλ’ ὁ θόρυβος δὲν θὰ μὲ ἐμποδίσῃ ἵνα ἐπιμείνω εἰς τὰς ἀληθείας αὐτὰς καὶ τοῦτο θ’ ἀκούσητε διότι τοῦτο θὰ εἴπω παρὰ τὰς διαμαρτυρίας καὶ ὑμῶν καὶ παρ’ ὅλον τὸν θόρυβον! Ἐπρόκειτο λοιπόν, Κύριοι, κατὰ τὸν κύριον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν ἐντὸς ἑβδομάδος νὰ εἰσέλθωσιν οἱ σύμμαχοι εἰς τὴν Κ)πολιν, καὶ ἔλεγεν τότε: Ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ταχθῇ παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν συμμάχων! Καὶ ἐπῆλθε διαφωνία, ἡ ὁποία ἐπεβάλλετο ἐκ τῶν συμφερόντων τῆς χώρας, διότι οἱ ἁρμόδιοι στρατιωτικοὶ ἔλεγον ὅτι ἡ ἐπιχείρησις τῶν Δαρδανελλίων δὲν ἦτο προωρισμένη νὰ ἐπιτύχῃ, καὶ οἱ εἰδικοὶ ἐκεῖνοι τῶν ὁποίων οἱ θιασῶται τῶν ξένων δὲν θέλουσι νὰ ἀναγνωρίσωσι τὴν εἰδικότητα καὶ τὴν ἁρμοδιότητα τὴν ὁποίαν τὰ γεγονότα ἐπιστοποίησαν ὑπεστήριζον ὅτι ἡ ἐπιχείρησις ἐκείνη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ οὔτε κατὰ θάλασσαν οὔτε κατὰ ξηρὰν ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους αὕτη εἶχε παρὰ τῶν συμμάχων παρασκευασθῇ. Τὰ γεγονότα λοιπόν, Κύριοι, τί ἀπέδειξαν; Διότι ἀπέναντι τῶν γεγονότων πᾶσα ρητορικὴ προσπάθεια εἶναι ἐντελῶς ἀνίσχυρος. Τὰ γεγονότα ἀπέδειξαν ὅτι ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἤθελε λάβῃ μέρος εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην, καὶ ὁ στόλος ὁ Ἑλληνικὸς ἤθελε καταστραφῇ καὶ ὁ στρατὸς ὁ Ἑλληνικὸς δὲν ἤθελεν ὑπάρχῃ. Αὕτη εἶναι ἡ ἀλήθεια, τὴν ὁποίαν δὲν δύναται κανεὶς νὰ ἀρνηθῇ, διότι τὰ γεγονότα εἶναι ὑπέρτερα πάσης, ἐπαναλαμβάνω, ρητορικῆς ἀξίας. Ἐπῆλθε, λοιπόν ἡ διαφωνία αὕτη, ἡ ὁποία προεκάλεσε τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία κατ’ ἀνάγκην προέβη εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς καὶ εἰς ἐκλογάς. Καὶ ἐνταῦθα, Κύριοι, ἐπιβάλλεται εἰς ἐμὲ νὰ ἐξετάσω...

§186Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι κατ’ ἀνάγκην, ὑποχρέωσιν.

§187Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δέχομαι τὴν ὑποχρέωσιν. Ἐξεταστέον, Κύριοι, ὅταν ἐκλήθη ὁ Λαός, ἵν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς διαφωνίας ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ὑπεστήριξε τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ὑπεστήριξεν εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἐκ τῆς ἀρχῆς ἐξόδου; Ὄχι, Κύριοι, τοῦτο δὲν ἔπραξεν· ἀπ’ ἐναντίας εἴδομεν τὸν κύριον βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, δηλώσαντα διὰ τῶν ἐφημερίδων, διὰ τοῦ μᾶλλον ἐπισήμου τρόπου ὅτι ἀπέναντι τῆς διαφωνίας, τῆς ἐπελθούσης μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ Στέμματος, ὑπεχρεοῦτο ν’ ἀποσυρθῇ ἀπὸ τὴν πολιτικήν, καὶ ἀπεσύρθη πράγματι ἀπὸ τὴν πολιτικὴν καὶ ἐβαίνομεν πρὸς τὰς ἐκλογάς, καὶ δὲν ἠκούσθη φωνὴ ἐπίσημος δηλοῦσα ὅτι τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων κατέρχεται εἰς τὰς ἐκλογὰς μὲ τὰς ἰδέας, ἃς ὁ ἀρχηγὸς αὐτοῦ διετύπωσεν καὶ αἵτινες προὐκάλεσαν τὴν πρὸς τὸ Στέμμα διαφωνίαν. Γινώσκω ὅτι πολλὰ ἐλέχθησαν, πολλὰ ἐγράφησαν παρ’ ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν ἀπετέλουν ἀξιότιμα πρόσωπα, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα, ἂς μοὶ ἐπιτρέψουν οἱ κ. κ. βουλευταὶ Ἀργολιδοκορινθίας νὰ εἴπω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντικαταστήσωσι τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων. Βεβαίως ἐλέχθησαν τινὰ περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ πρόγραμμα καθαρὸν ἐξωτερικῆς πολιτικῆς δὲν διετυπώθη. Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν εἶδεν πρόγραμμα καθαρὸν λέγον ὅτι, ἐὰν ἐπιτύχῃ τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων, θέλει ἀκολουθήσει τὴν πολιτικὴν, τὴν προκαλέσασαν τὴν διαφωνίαν καὶ τῆς ὁποίας ἄμεσος συνέπεια θὰ ἦτο πόλεμος.

§188Β. ΣΚΟΥΛΑΣ. Τὸ ἔθηκεν ὁ κ. Γούναρης σαφέστατα τὸ πρόγραμμα.

§189Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγὼ δέχομαι οἱανδήποτε διακοπὴν ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ διακόπτητε κατὰ σειρὰν καὶ τοῦτο, ὅπως δυνηθῶ ν’ ἀντιληφθῶ τῆς διακοπῆς καὶ προσπαθήσω ν’ ἀπαντήσω εἰς αὐτήν. Διεξήχθησαν ἐκλογαί, συνῆλθον οἱ Βουλευταί, ἐγένετο ἡ ἐκλογὴ τοῦ Προέδρου καὶ ἀπεδείχθη ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶχε τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Ἡ κυβέρνησις Γούναρη παρῃτήθη καὶ εἶχε καθῆκον νὰ παραιτηθῇ εὐθὺς ὡς ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἐπεδείξατο ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων καὶ ἀνέλαβε τὴν ἀρχὴν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς. Πολλὰ ἐγράφησαν περὶ τῶν διαθέσεων τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀνελάμβανε τὴν ἀρχήν. Πολλοὶ ὑπεστήριζον ὅτι εἶχεν ἐπέλθει συμφωνία μεταξὺ τοῦ Στέμματος καὶ τοῦ κληθέντος ὅπως ἀναλάβῃ τὴν ἀρχήν· ἄλλοι διετείνοντο ὅτι τοιαύτη συμφωνία δὲν εἶχε τελεσθῆ. Τὸ ζήτημα ἔμεινε σκοτεινόν. Αἱ περιστάσεις ἐν τούτοις εἶχον μεταβληθῇ· κατὰ Φεβρουάριον ἐπρόκειτο νὰ πολεμήσωμεν κατὰ τῆς Τουρκίας, καὶ ἦτο ἄγνωστον ἂν εἰς τὸν πόλεμον αὐτὸν ἐπρόκειτο νὰ ἔχωμεν τοὺς Βουλγάρους ὡς συμμάχους ἢ ὡς ἐχθρούς, διότι κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν δὲν ἦτο γνωστὴ ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἀκολουθήσει ἡ Βουλγαρία, καὶ μὲ ὅλον τὸ πολιτικὸν αἰσθητήριον περὶ τοῦ ὁποίου μᾶς ὡμίλησεν ὁ κύριος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἀμφισβητῶν τὸ πολιτικὸν αἰσθητήριον τοῦ Βασιλέως, δὲν κατώρθωσε νὰ διαγνώσῃ ἂν ἡ Βουλγαρία ἐτάσσετο μετὰ τῶν Συμμάχων ἢ ὄχι. Ἀπόδειξις δὲ τούτου εἶναι ὅτι ἐκ τῶν δημοσιευθέντων ὑπομνημάτων ἐξάγεται ὅτι ἦτο διατεθειμένος μεγάλας νὰ κάμῃ πρὸς τὴν Βουλγαρίαν θυσίας, αἱ ὁποῖαι θυσίαι μὲ τὰς θυσίας τῆς συμμάχου ἡμῶν, τῆς Σερβίας, ἤθελον πείσει τὴν Βουλγαρίαν νὰ ταχθῇ μετὰ τῶν Συμμάχων. Τότε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐνόμιζεν ὅτι ἡ Βουλγαρία θὰ ἦτο σύμμαχος ἡμῶν, καὶ τὸ περίεργον εἶναι ὅτι ἐνῷ σήμερον αἰσθάνονται στυγνὴν ὀδύνην ἐπὶ τῇ ἰδέᾳ τῆς ἐπεκτάσεως, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἐπιτύχῃ ἡ Βουλγαρία, κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην συνεβούλευε ὅπως τὴν ἐπέκτασιν αὐτὴν ἐξασφαλίσωμεν διὰ παραχωρήσεων μέρους τῆς κτηθείσης διὰ τοσούτων θυσιῶν χώρας. (Ἀκούονται διαμαρτυρίαι). Δύνασθε νὰ διαμαρτύρεσθε ὅσον θέλετε ἀλλ’ ὅταν ὑμεῖς ὑπεδείξατε διάθεσιν ὅπως παραχωρήσητε τὴν Καβάλλαν, Σέρρας, Δράμαν....

§190Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἀντὶ ποίων ἀνταλλαγμάτων;

§191Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Περὶ τῶν ἀνταλλαγμάτων θέλω ἀσχοληθῆ. Τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὅμως ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐπρότεινεν ὅπως θυσιάσωμεν Σέρρας, Δράμαν, καὶ Καβάλλαν, καὶ ἡ Σερβία ὅλα τὰ κτηθέντα παρ’ αὐτῆς ἐν Μακεδονίᾳ διὰ τοῦ δευτέρου πολέμου, ὅπως ἐξασφαλισθῇ ἡ συμμαχία τῆς Βουλγαρίας. Κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἀπέναντι ἔστω τῶν ἀνταλλαγμάτων, περὶ τῶν ὁποίων τοσοῦτος ἐγένετο λόγος, κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἐνόμιζεν ὁ κ. βουλευτὴς ὅτι ὁ κίνδυνος τῆς ἐπεκτάσεως τῆς Βουλγαρίας, ὁ ὁποῖος γεννᾷ εἰς αὐτὸν στυγνὴν ὀδύνην, δὲν ἦτο κίνδυνος τὸν ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλὰ μήπως τὰ ἀνταλλάγματα, περὶ ὧν τοσοῦτος ἐγένετο λόγος καὶ τὰ ὁποῖα ἐφέροντο ὡς δικαιολογοῦντα τὰς ἐν Μακεδονίᾳ παραχωρήσεις ἡμῶν, ἐβασίζοντο ἐπὶ ὁριστικῶν ὑποσχέσεων, μήπως πράγματι ἐγένετο ποτὲ λόγος περὶ παραχωρήσεως 140 χιλιάδων τετραγωνικῶν χιλιομέτρων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ἀπέναντι τῶν ἐν Μακεδονίᾳ παραχωρήσεων; Ὄχι, κύριοι, ἐκ τῆς ἐξετάσεως τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων προέκυψεν ὅτι αἱ Δυνάμεις ἠρκέσθησαν ἵνα ὁμιλήσωσι «περὶ παραχωρήσεων αἱ ὁποῖαι ἤθελον γίνει εἰς τὴν παραλίαν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας». Τὰ 140 χιλιόμετρα ἐγεννήθησαν ἐν τῷ νῷ τοῦ συντάξαντος τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πολλάκις ἐπεδείχθη, ἀλλὰ δὲν περιελαμβάνοντο εἰς τὰς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἐπισήμους ἀνακοινώσεις. Αὐταὶ εἶναι αἱ παραχωρήσεις, ἀξιότιμε κ. βουλευτὰ ἐξ Ἀργολιδο–Κορινθίας, αἱ ὁποῖαι ἐδίδοντο ἢ μᾶλλον αἱ ὁποῖαι ἐξῆλθον ἐκ τοῦ νοῦ τοῦ συντάξαντος τὸ περίφημον σχέδιον ἀπέναντι Δράμας, Καβάλλας, Σερρῶν. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου πρέπει κἄτι νὰ προσθέσω, νὰ προσθέσω ὅτι ἀργότερον ἐγένετο πρότασις ῥητὴ ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὅπως παραχωρήσῃ Δράμαν, Καβάλλαν, Σέρρας εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Ἐγένετο δὲ καὶ πρότασις τῆς Σερβίας, ἵνα καὶ αὕτη παραχωρήσῃ τὰς ἐν Μακεδονίᾳ προελθούσας ἐκ τοῦ δευτέρου πολέμου κτήσεις αὐτῆς, καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν εἰς τὴν Σερβίαν ὅτι δὲν ἀνθίσταται νὰ προβῇ καὶ αὕτη εἰς παραχωρήσεις ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς Βαλκανικῆς ὁμοσπονδίας, μίαν μόνον ἐποιήσατο ἐξαίρεσιν, ἐζήτησε τουτέστι ὅπως ἡ Δοϊράνη καὶ Γευγελῆ μείνωσιν εἰς τὴν Σερβίαν, διότι δὲν ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ ἔχωμεν τοὺς Βουλγάρους εἰς νέον σημεῖον τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς μας. Καὶ τίθεται τὸ ἐρώτημα, τὸ ἁπλούστατον, ἂν ἡ Βουλγαρία ἐδέχετο τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας τῇ ἔκαμον οἱ Σύμμαχοι, δὲν θὰ ἀπετέλει δύναμιν ἐπίφοβον σήμερον; Ἢ νομίζετε ὅτι μὲ τὰς 140 χιλιάδας χιλιόμετρα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τῶν ὁποίων ἡ κατοχὴ διὰ σήμερον τοὐλάχιστον δὲν φαίνεται ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑπέσχοντο δῆθεν νὰ τὰς δώσωσι, ἢ νομίζετε, λέγω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἦτο ἀνίσχυρος ἀπέναντι τῆς Βουλγαρίας, ἢ φρονεῖτε ὅτι ὁ κίνδυνος, ὁ Βουλγαρικός, παρουσιάζεται μόνον σήμερον, ὅτε πολεμῶσα ἡ Βουλγαρία θὰ λάβῃ ἐπέκτασίν τινα, ἀλλὰ θὰ ἀδυνατήσῃ στρατιωτικῶς ἐκ τοῦ πολέμου. Ὄχι, κύριοι, κίνδυνος θὰ ἦτο μεγαλύτερος ἂν ἡ λύσις ἡ προταθεῖσα πρὸς ἡμᾶς ἤθελε τελεσφορήσῃ. Αὕτη, κύριοι, εἶναι ἡ γνώμη μου ἐπὶ αὐτῶν, τῶν μετὰ τόσης ζέσεως παρὰ τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς ὑποστηριχθέντων. Ἡ πολιτικὴ ἑπομένως τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς, ἐὰν εἶχε γείνῃ δεκτὴ κατὰ Φεβρουάριον, θὰ ἤγαγεν ἀσφαλῶς εἰς καταστροφὴν, τὰ πράγματα δὲ ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ καταστροφὴ θὰ ἦτο πλήρης. Καὶ ταῦτα ὡς πρὸς τὴν πρώτην διαφωνίαν, ἀλλ’ ἔχομεν καὶ δευτέραν. Παραιτηθείσης τῆς Κυβερνήσεως Γούναρη ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν ὁ κύριος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς καὶ τότε δὲν ἐγένετο πλέον λόγος περὶ ἐκστρατείας πρὸς κατάληψιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀλλὰ περὶ ἐκστρατείας πρὸς βοήθειαν τῶν Σέρβων παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Συμμάχων καὶ μὲ πόλεμον οὐχὶ πλέον μετὰ Βουλγαρίας κατὰ τῆς Τουρκίας καὶ τῶν συμμάχων αὐτῆς, ἀλλὰ μὲ πόλεμον κατὰ Βουλγάρων, Τούρκων καὶ τῶν κραταιῶν συμμάχων αὐτῶν. Καὶ ἐλέχθη ὅτι ἡ ἐκστρατεία αὕτη ἐπεβάλλετο ὑπὸ τῆς μετὰ τῆς Σερβίας συνθήκης, ἀλλὰ γεννῶνται αἱ ἑξῆς ἀπορίαι. Ἐὰν ἡ συνθήκη μετὰ τῆς Σερβίας ὑποχρεοῖ τὴν Ἑλλάδα νὰ βοηθήσῃ τὴν Σερβίαν, σήμερον τὴν τοιαύτην ὑποχρέωσιν δὲν εἶχεν ἡ Ἑλλάς, ὅτε προσβληθείσης τῆς Σερβίας ὑπὸ τῆς Αὐστρίας, ἐζητήθη ὁποίαν εἶχε γνώμην ἡ Ἑλλὰς περὶ τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ γνώμη τοῦ κυρίου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ἡ ὀρθοτάτη κατ’ ἐμὲ τότε, ἦτο ὅτι δὲν ὑπεχρεοῦτο ἡ Ἑλλὰς νὰ βοηθήσῃ τὴν Σερβίαν. Ἀλλὰ μήπως ὁ συμμαχικὸς ὅρος ἐξετελέσθη ὑπὸ τῆς Σερβίας; Προεκλήθη ἡ Σερβία ὅπως βοηθήσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀπειλουμένην ὑπὸ τῆς Τουρκίας, καὶ ἡ ἀπάντησις τῆς Σερβίας ποία ἦτο; Ἀρνητική. Ἄρα ἔχομεν καὶ ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ ἐκ τοῦ ἄλλου μέρους ἄρνησιν ἀναγνωρίσεως ἐφαρμογῆς τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου. Ἀλλὰ μήπως ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς δὲν ἡρμήνευσε κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τὴν συνθήκην ὅτε ἐζητήθη ὅπως ἐκστρατεύσῃ ἡ Ἑλλὰς κατὰ τῆς Βουλγαρίας; Μήπως δὲν εἶναι ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὁ ὁποῖος ἐζήτησε, ὅπως ἡ Ἑλλὰς ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος, ἵνα 150.000 Ἀγγλογάλλοι ἀποβιβασθῶσιν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην; Ἐδῶ, κύριοι, ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι ἐγὼ ἐδοκίμασα στυγνὴν ὀδύνην, ὅταν ἐπείσθην ὅτι ἡ ἀποβίβασις τῶν Ἀγγλογάλλων ἐγένετο τῇ προκλήσει τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἐγνώρισεν ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς ὅτι ἄνευ 150.000 Ἀγγλογάλλων, δυναμένων ν’ ἀντικαταστήσωσι τὰς 150.000 Σέρβων, οἱ ὁποῖοι ἦτο ἀδύνατον νὰ ἔλθουν εἰς βοήθειαν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῇ τις περὶ ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Καὶ ἐρωτῶ, Κύριοι, ἔφθασαν εἰσέτι αἱ 150 χιλιάδες Ἀγγλογάλλων; Καὶ ἡ Σερβία, ἡ ὁποία ἐβασίσθη ἐπ’ αὐτῶν τῶν 150 χιλιάδων ἢ τῶν 300 χιλιάδων, τὰς ὁποίας ὑπέσχοντο εἰς αὐτὴν ὑπόκειται σήμερον εἰς τὰς καταστροφάς, αἵτινες ἐπιπίπτουν ἐπὶ τοῦ ἀτυχοῦς ἐκείνου καὶ ἡρωϊκοῦ Κράτους. Εἴπατέ μου, ἐὰν ἠθέλομεν ἐξέλθῃ ἐκ τῆς οὐδετερότητος, δὲν θὰ ἐτρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ πάθωμεν καὶ ἡμεῖς ὅ,τι ἔπαθεν ἡ Σερβία; Δύνασθε ν’ ἀπαντήσητε εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην καὶ νὰ βεβαιώσητε ὅτι τοῦτο ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποφύγωμεν; Βεβαίως θὰ εἴπητε, ὅτι ἂν ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν ἀναμιχθῇ εἰς τὸν πόλεμον, ἡ πλάστιγξ ἤθελε κλίνει πρὸς τὸ μέρος τῆς Ἀντάντ. Καὶ ἐγὼ λέγω, Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς αἱ Ἑλληνικαὶ δυνάμεις ὅπως ἴδωμεν τὴν πλάστιγγα κλίνουσαν πρὸς τὸ μέρος τῆς Ἀντάντ ἐν τῷ Βαλκανικῷ πολέμῳ, ὅτι ὁπωσδήποτε ἡ βραδύτης μετὰ τῆς ὁποίας αἱ δυνάμεις ἔρχονται, βραδύτης ἡ ὁποία ἤθελεν εἶναι μεγαλυτέρα, ἐὰν 200 χιλ. Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον ὑποστῇ τὴν πρώτην τῶν Βουλγάρων ἐπίθεσιν, προσήρχοντο εἰς τὸν ἀγῶνα, ἡ βραδύτης μὲ τὴν ὁποίαν ἔρχονται, ὅτε ἡ ἀνάγκη εἶναι ἐπιτακτικωτέρα, ἀποδεικνύει ὅτι ἤθελον φθάσει πολὺ ἀργά, ὅτι ἤθελον φθάσει μετὰ τὴν καταστροφὴν τῆς Ἑλλάδος. Λέγω, λοιπόν, ὅτι ὅταν ἐπῆλθεν ἡ δευτέρα διαφωνία μεταξὺ Στέμματος καὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ἡ διαφωνία προῆλθεν, οὐχὶ ἐκ τοῦ λόγου ἐκ τοῦ ὁποίου προῆλθεν ἡ πρώτη διαφωνία τοῦ Φεβρουαρίου, ἀλλὰ ἐκ λόγων, οἱ ὁποῖοι προέκυψαν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἡμερῶν, κατὰ τὰς ὁποίας ἐπῆλθεν ἡ διαφωνία. Κύριοι, ἐκ τούτων ὅλων συνάγεται ὅτι τὰ γεγονότα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι διὰ τῆς προκληθείσης κατὰ Φεβρουάριον παραιτήσεως τῆς ὑπὸ τὴν Προεδρίαν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς Κυβερνήσεως, ἐσώθη ἡ Ἑλλὰς διὰ πρώτην φοράν, διὰ τῆς προκλήσεως τῆς δευτέρας παραιτήσεως ἡ Ἑλλὰς ἐσώθη διὰ δευτέραν φοράν. Αὕτη εἶναι, κύριοι, ἡ ἀκράδαντος πεποίθησίς μου. Ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους, διατρέχομεν καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι μεγάλοι, θὰ ἦσαν ἀσυγκρίτως μεγαλείτεροι, ἐὰν ἐφηρμόζετο ἡ πολιτικὴ τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς. Τοὺς κινδύνους τούτους ἀναγνωρίζω καὶ λέγω ὅτι ὁ μόνος τρόπος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἵνα ἀντιμετωπίσῃ τοὺς κινδύνους τούτους, εἶναι νὰ διατηρήσῃ τὴν ἔνοπλον οὐδετερότητα. Ἡ διατήρησις τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος ἐπιβάλλεται μέχρις οὗ ὁ ὁρίζων καθαρισθῇ, δὲν εἶναι δυνατὸν δὲ νὰ εἴπῃ τις ὅτι ὁ ὁρίζων τῆς Βαλκανικῆς εἶναι τοιοῦτος, ὥστε νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς οἱονδήποτε, πολὺ ὀλιγώτερον δὲ εἰς τὸν κ. βουλευτὴν Ἀττικῆς, νὰ ὑποστηρίζῃ ὅτι, ἂν ἤθελε ταχθῇ μετὰ τῆς Ἀντάντ, ἤθελε σώσῃ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ὄχι μόνον τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ’ ἤθελε σώσῃ καὶ τὴν Σερβίαν. Ἐγὼ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι δὲν ἤθελε σώσῃ τὴν Σερβίαν, ἀλλ’ ἤθελε καταστρέψῃ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἂν εἶναι πρᾶξις, διὰ τὴν ὁποίαν ὁμολογῶ ὅτι ὑπερηφανεύομαι, εἶναι ὅτι ἔλαβα μέρος εἰς Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία διὰ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν, ἠδυνήθη μέχρι τοῦδε νὰ ἀντιμετωπίσῃ πολλοὺς κινδύνους, ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐξακολουθοῦσα τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης δὲν θέλει καταστρέψῃ τὴν Ἑλλάδα, ὡς διατείνεται ὁ κύριος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἀλλὰ θέλει σώσῃ αὐτήν. Μὴ ἀνησυχῆτε, κύριοι, τὸ μέλλον δὲν δύναται νὰ τὸ προΐδῃ κανείς.

§192ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ παρόν;

§193Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὸ παρὸν μᾶς λέγει, ὅτι ἐσώθη ἡ Ἑλλάς, διότι δὲν ἀνεμίχθη εἰς τὸν πόλεμον. Τὸ μέλλον εἶναι ἄγνωστον, ἀλλ’ ἐλπίζω ὅτι καὶ τοῦτο θέλει δικαιώσει τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, κύριοι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θέλει εὑρεθῆ εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν, τὴν ὁποίαν παρέστησεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὅτι θέλει εὑρεθῆ. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου δὲν θὰ ὦσι τοιαῦτα, ὥστε νὰ μεταμεληθῶμεν διὰ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ ἔλθῃ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐπιτραπῇ εἰς ἡμᾶς νὰ εἴπωμεν οὐχὶ μετ’ ὀδύνης ἀλλὰ μετὰ χαρᾶς: ἰδοὺ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, ἰδοὺ ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς.

§194Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀγόμεθα, κύριοι, εἰς ψηφοφορίαν, ἐκ τῆς ὁποίας θὰ ἐξαρτηθῇ ἡ τύχη τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐξηγήσω τὴν ἔννοιαν τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν ἐπὶ τῆς προτάσεως, ἥν ὑποβάλλει ἡ Κυβέρνησις. Ἡ συζήτησις ἤρξατο ἀπὸ τοῦ ζητήματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐγέννησεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Λαρίσης· ἀλλ’ ἐξετάθη εἰς γενικωτέραν τοιαύτην ἀφορῶσαν τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν τύχην αὐτῆς ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ἀτυχοῦς ἐκείνου ἐπεισοδίου διετύπωσα ἤδη. Νομίζω ὅτι αἱ ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἁρμοδίως διὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δηλώσαντος ὅτι δὲν ἐσκόπει νὰ θίξῃ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν καὶ αἱ ἀναλυτικώτεραι δηλώσεις τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργοῦ, δηλώσαντος ὅτι οὐδεὶς διενοήθη νὰ θίξῃ τὴν Βουλήν, ἀνταπεκρίθησαν, κατ’ οὐσίαν καὶ κατ’ ἔννοιαν, ἄν οὐχὶ κατὰ τὴν μορφήν, πρὸς τὰς ἀξιώσεις, τὰς ὁποίας εὐλόγως ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην διετύπωσεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὅπως παραμείνῃ ἀμείωτον τὸ κῦρος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ ῥυθμισθῇ ἡ ἀπέναντι αὐτῆς θέσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Καθόσον ἀφορᾷ τὴν γενικωτέραν τροπήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐξετάθη ἡ συζήτησις, ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν ὑπόστασιν αὐτῆς ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἔχω προβῆ ἤδη εἰς δηλώσεις, ἐκ τῶν ὁποίων συνάγεται ἐπαρκῶς ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θέλω δώσῃ ἐπὶ τῆς ὑποβληθείσης προτάσεως καὶ ἡ πολιτικὴ ἔννοια τῆς ψήφου ταύτης. Κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐμφανίσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν προέβη αὕτη εἰς τὰς ἀναγκαίας πολιτικὰς δηλώσεις, ἔσπευσα νὰ ἐξηγήσω ποία θὰ ἦτο ἡ στάσις μου ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως καὶ τίνες οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευον τὴν στάσιν ταύτην Ἔκτοτε οὐδὲν συνέβη μεταβαλὸν τὰς περιστάσεις ἐκείνας καὶ ἐνδεικνύον τὴν ἀνάγκην νὰ μεταβάλλω γνώμην καὶ στάσιν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ὑποβαλλομένη ἤδη πρότασις, διὰ τῆς ὁποίας ζητεῖται ἵνα ἡ Ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἐκφράσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν δὲν μεταβάλλει τὰς σκέψεις ἡμῶν, καθ’ ἥν πολιτικὴν ἔννοιαν ἡμεῖς ἀποδίδομεν εἰς τὰς τοιαύτας προτάσεις. Διότι καθ’ ἡμᾶς πρότασις τοιαύτη ἀποτελεῖ τὴν συνήθη, τὴν κατὰ συνθήκην κοινοβουλευτικὴν διατύπωσιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν τὰ πολιτικὰ σώματα ἐκφράζουσι ταύτην καὶ μόνην τὴν γνώμην: ὅπως ἡ Κυβέρνησις παραμείνῃ ἐπὶ τὴν ἀρχήν, ἀνεξαρτήτως τοῦ λόγου ἐκ τοῦ ὁποίου ἀφορμᾶται ἕκαστος, νομίζων ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν ἀρχήν, εἴτε διότι κατ’ οὐσίαν ἐγκρίνει τὴν πολιτικὴν αὐτῆς, εἴτε διότι ἐκ τῶν τοιούτων ἢ τοιούτων ἐξαιρετικῶν περιστάσεων θεωρεῖ τὴν διατήρησιν ταύτης ἐκ τῆς ἀνάγκης ἐπιβαλλομένην πρὸς ἀποφυγὴν ἐπικινδύνων κλονισμῶν. Ὁ ἐσωτερικὸς λόγος, ἐκ τοῦ ὁποίου ἕκαστος ἀφορμᾶται ψηφίζων ὑπὲρ τῆς παραμονῆς τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἀρχήν, ἑρμηνεύεται ἑκάστοτε ἐκ τῶν δηλώσεων αὐτοῦ καὶ καθορίζεται ἐκ τῆς καθόλου πορείας του Ἡμεῖς ἔχομεν ἤδη προβῆ ἐν τούτῳ εἰς σαφεῖς δηλώσεις, ἐξηγούσας τὴν στάσιν ἡμῶν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ συμφώνως πρὸς τὰς δηλώσεις ἡμῶν ἐκείνας καὶ πρὸς τὰς σήμερον γενομένας, εἶναι φανερὸν ὅτι ἀποσκοποῦντες εἰς τὰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας καὶ ἐσχηματίσθη καὶ παραμένει εἰς τὴν ἀρχὴν ἡ Κυβέρνησις, θέλομεν ὑπερψηφίσῃ τῆς Κυβερνητικῆς προτάσεως. (Χειροκροτήματα).

§195ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ λάβω καὶ πάλιν τὸν λόγον, διότι ἔχω καθῆκον ν’ ἀπαντήσω εἰς τὰ ἀξιότιμα μέλη τῆς Κυβερνήσεως ὅσα προηγήθησαν ἐμοῦ ἐπὶ τοῦ βήματος μετὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν μου. Θὰ ἀπαντήσω εἰς πολλὰ σημεῖα τῶν ἀγορεύσεων καὶ τοῦ ἀξιοτίμου κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας καὶ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου. Εἰς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος θὰ λάβω ἀφορμὴν νὰ ἀπαντήσω πολὺ ὀλίγα πράγματα. Θ’ ἀρχίσω ἀπὸ τὴν τελευταίαν ἀγόρευσιν τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἰσχυρίσθη, ὅτι τὰ γεγονότα ἔρχονται ἀποδεικνύοντα τὸ ἐσφαλμένον τῆς πολιτικῆς μου καὶ κατὰ Φεβρουάριον καὶ κατὰ Σεπτέμβριον. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, θέλων ν’ ἀποδείξῃ πόσον ἐσφαλμένη ἦτο ἡ πολιτική μου κατὰ Φεβρουάριον, εἶπε πρὸς ὑμᾶς ὅτι ἐγὼ τότε ἐφρόνουν καὶ ἰσχυριζόμην ὅτι ἡ ἐπίθεσις τῶν Συμμάχων κατὰ τῆς Καλλιπόλεως ἐπρόκειτο νὰ ἀχθῇ εἰς πέρας ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν καὶ ἤμην βέβαιος περὶ τῆς ἐπιτυχίας τῆς ἐπιχειρήσεως ἐκείνης. Ἐν τούτοις ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἦτο ἀδύνατον, ἀφοῦ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν ἐγένετο λόγος περὶ τῶν ὑπομνημάτων, τὰ ὁποῖα εἶχον ἐπιδώσει εἰς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα καὶ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ μάθῃ ὅτι πλὴν τῶν δημοσιευθέντων δύο ὑπῆρχε καὶ τρίτον τοιοῦτον, ἀδύνατον ἦτο ἀφοῦ ἦλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν νὰ μὴ ζητήσῃ νὰ μάθῃ τὶ ἔλεγεν καὶ τὸ τρίτον ἐκεῖνο ὑπόμνημα. Ἐὰν ἀνεγίνωσκε τοῦτο θὰ ἔβλεπεν ὅτι οὐδαμῶς οὔτε ἐτόλμησα οὔτε ἠδυνάμην νὰ ἀποφανθῶ περὶ ἐπιτυχίας τῆς ἐπιχειρήσεως τῶν Δαρδανελλίων δι’ ὀλίγων δυνάμεων στρατοῦ.

§196Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγὼ θὰ σᾶς ἐρωτήσω ὅταν ἤθελε καταστραφῆ αὐτὴ ἡ μεραρχία δὲν θὰ ἐστέλατε ἄλλην;

§197ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν εἶχον ὑποχρέωσιν.

§198Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἐλέγατε ὅτι εἶσθε σύμμαχος ἐφ’ ὅσον ἤθελεν ἀρκέσῃ ἡ μία μεραρχία.

§199ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μάλιστα, σύμμαχος ὑπὸ τὸν ῥητὸν ὅρον μετοχῆς εἰς τὸν πόλεμον δι’ ὡρισμένης στρατιωτικῆς δυνάμεως.

§200Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἦτο δυνατὸν αὐτό.

§201ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀκριβές.

§202Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Εἶχε γίνει δεκτὴ ἡ πρότασις;

§203ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος κύριος βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος μὲ ἐρωτᾷ, εἶχε γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις; Τοῦ ἀπαντῶ ὄχι, διότι οὔτε εἶχεν ἀκόμη ἐγκριθῇ ἡ εἰσήγησίς μου ὑπὸ τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος.

§204Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἡ πρότασις αὕτη ὑπευθύνως δὲν εἶχεν ὑποβληθῆ. Ἐρωτῶ ὅμως ὑμᾶς εἶχε δοθῇ ἀφορμὴ νὰ καταστῇ ἀντικείμενον ἐρεύνης παρ’ ἐκείνων πρὸς τοὺς ὁποίους ἐπρόκειτο νὰ χορηγηθῇ ἡ τοιαύτη συνδρομὴ καὶ ὁποία ἦτο ἡ ὑποδοχή, τῆς ὁποίας ἔτυχε ἡ τοιαύτη ἡμῶν πρότασις;

§205ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως εἶχον βολιδοσκοπηθῆ προηγουμένως καὶ γνωρίζω ὅτι ἡ μετοχὴ ἦτο δεκτή, ἀλλὰ ὑπὸ ποίους ὅρους δὲν γνωρίζω. Μετὰ τὸ δεύτερον συμβούλιον τοῦ Στέμματος, τὸ γενόμενον ἐνώπιον τοῦ Ἄνακτος, κατὰ τὸ ὁποῖον πάντες οἱ ἄλλοι, πλὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας κ. βουλευτοῦ, συνέστησαν τὴν ἀποδοχὴν τῆς πολιτικῆς μου καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς συνέστησεν εἰς τὸ Στέμμα τὴν ἀποδοχὴν τῆς πολιτικῆς μου, διότι εἶπεν ὅτι δὲν εἶναι σύμφωνος πρὸς τὴν πολιτικὴν αὐτήν, ἀλλ’ ἀναγνωρίζει ὅτι αἱ ἰδέαι του εἶναι ἀπηρχαιωμέναι λίαν καὶ δὲν εὑρίσκονται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην.

§206Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶπον τότε κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον πάντοτε θὰ ἀκολουθήσω τῆς ἀπολύτου εἰλικρινείας, ἀφοῦ διὰ μακρῶν ἐξέθηκα ποῖαι εἶναι αἱ ἰδέαι μου, κατόπιν εἶπον, ὅτι αἱ ἰδέαι μου δὲν εἶναι δεκταὶ παρὰ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Αὐταὶ εἶναι αἱ λέξεις, εἶχον δὲ καθῆκον νὰ εἴπω ταῦτα πρὸς τὸ Στέμμα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην μου.

§207ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἴπατε ὅτι αἱ ἰδέαι σας εἶναι ἀπηρχαιωμέναι καὶ δὲν ἀσπάζεται ταύτας ἡ πλειονοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Λέγω δὲ ὅτι μετὰ τὰς δηλώσεις σας αὐτὰς τίποτε ἄλλο δὲν ἐλέγετε εἰς τὸ Στέμμα παρά: «Σᾶς συνιστῶ καὶ ἐγὼ νὰ ἀκολουθήσητε τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν σᾶς συνιστᾷ ὁ ἐκλεκτὸς τῆς πλειοψηφίας. Ἐγὼ εἶμαι ὁ μόνος ὅστις διαφωνῶ πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον, ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζητε ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐφαρμόσω τὴν ἐμὴν πολιτικὴν διότι ὁ λαὸς δὲν θέλει νὰ ἀκολουθήσῃ αὐτήν». Καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν σεῖς τότε δὲν ἐτολμᾶτε νὰ ἀναλάβητε τὴν Κυβέρνησιν μὲ ἀντίθετον πολιτικήν, τὶ ἄλλο ἐκάμετε πρὸς τὸ Στέμμα εἰ μὴ νὰ εἴπητε πρὸς αὐτό: «μὴ νομίσετε ὅτι ἐγὼ δύναμαι νὰ ἔλθω εἰς τὴν Κυβέρνησιν διότι ἐγὼ ἀκολουθῶ πολιτικήν, ἡ ὁποία δὲν ἐπιδοκιμάζεται ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ».

§208Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι σαφές, διότι ἐγὼ διετήρουν τὰς ἰδέας μου τὰς ὁποίας ὑπεστήριζον. Τί ἠδυνάμην νὰ εἴπω εἰς τὸ Στέμμα;

§209ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν σᾶς κατηγορῶ διὰ τοῦτο. Σεῖς ἐλέγατε ὅτι διαφωνεῖτε μὲν πρὸς τὴν ἐμὴν πολιτικήν, ἀλλὰ δὲν ἐτολμᾶτε ν’ ἀναλάβητε τὴν ἐφαρμογὴν ἀντιθέτου πολιτικῆς, διότι πρὸς ταύτην ἐγνωρίζατε ἀντίθετον τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Μετὰ τὸ δεύτερον δὲ αὐτὸ συμβούλιον, νομίζων ἀληθῶς ὅτι ἡ πολιτικὴ, ἡ ἐμὴ, ἐπρόκειτο πάλιν νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἀφοῦ ὑπὲρ ταύτης ὑπῆρχεν καὶ συμφωνία τῆς γνώμης καὶ πάντων τῶν κατὰ καιροὺς Κυβερνησάντων τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ γνώμη τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας, ἐκάλεσα τὴν ἑσπέραν ἐκείνην τοὺς τρεῖς ἀντιπροσώπους τῶν Δυνάμεων τῆς Συννενοήσεως καὶ τοῖς εἶπον: σήμερον ἐγένετο ἡ δευτέρα συνεδρίασις τοῦ συμβουλίου τοῦ Στέμματος· εἶναι ἐνδεχόμενον ὅτι ἡ πολιτική μου θὰ γίνῃ δεκτή, ὁ Βασιλεὺς ἐπεφυλάχθη νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ αὔριον, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ κάμω ἀπὸ σήμερον ἐπίσημον διάβημα διὰ τῶν ἰδικῶν μας πρεσβευτῶν, τῶν ἐμπεπιστευμένων παρὰ ταῖς αὐλαῖς τῶν Δυνάμεων τῆς Συννενοήσεως, διότι δὲν ἔχω ἀκόμη τὴν συναίνεσιν τοῦ Βασιλέως, σᾶς πληροφορῶ ὅμως, ὅπως σεῖς ἔχετε παρασκευασμένας τὰς Κυβερνήσεις σας, καὶ ἂν λάβω τὴν συναίνεσιν τοῦ Βασιλέως αὔριον, θὰ δυνηθῶ νὰ ἀποταθῶ διὰ τῶν πρεσβευτῶν μας, οἵτινες θὰ εὕρουν οὕτω παρασκευασμένον τὸ ἔδαφος·

§210Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐπὶ τῶν βολιδοσκοπήσεων τούτων, αἱ ὁποῖαι διεβιβάσθησαν πρὸς τὰς οἰκείας κυβερνήσεις, ἐλάβατε ἀφορμὴν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ νὰ ἴδητε ποῖαι ἦσαν αἱ ἀπαντήσεις; Ἐὰν δηλαδὴ ἐγένοντο αἱ βολιδοσκοπήσεις αὗται ἀποδεκταὶ ὑπὸ τὴν μορφὴν τὴν ὁποίαν ἐδώσατε.

§211ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ παρῃτήθην τὸ Σάββατον, δὲν νομίζω ὅτι εἶχον προφθάσει νὰ ἔλθωσιν αἱ ἀπαντήσεις τῶν Δυνάμεων.

§212Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Παρεμείνατε μέχρι τῆς Τετάρτης.

§213ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι, ἀλλὰ σεῖς, ὅστις ἔχετε τὴν μνήμην καλλιτέραν, νὰ μοῦ τὸ ὑπενθυμίσητε.

§214Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Αἱ ἀπαντήσεις εἶναι αὐταί. Ἡ μία τῶν δυνάμεων ἀπήντησεν ὅτι θὰ ἠξιοῦτο δι’ ὅλων τῶν δυνάμεων ἡμῶν νὰ μετάσχωμεν εἰς τὴν ἐπιχείρησιν· ἡ ἄλλη ὅτι ἡ πρότασίς σας δὲν ἦτο παρὰ πολὺ εὐάρεστος εἰς αὐτὴν, διότι δὲν ἦτο σύμφωνος πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην τῆς χώρας ἡ συμμετοχὴ ἡμῶν εἰς τὸν ἀγῶνα ἐφ’ ὅσον οὗτος θὰ εἶχε τέρμα τὴν ἅλωσιν τῆς Πρωτευούσης τῆς ὁμόρου τότε ἐπικρατείας.

§215ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν αὗται ἦσαν αἱ ἀπαντήσεις τῶν Δυνάμεων ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐνθυμοῦμαι· γνωρίζω ὅτι μία τῶν δυνάμεων δὲν ἦτο εὐμενῶς διατεθειμένη διὰ τὴν συμμετοχὴν τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν ἐπιχείρησιν αὐτήν, ἀλλ’ ἐγνώριζον ὅτι αἱ δύο ἄλλαι δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι καὶ διεξῆγον τὴν ἐπιχείρησιν ἦσαν εὐνοϊκῶς διατεθειμέναι καὶ ἀνέλαβον νὰ πείσωσιν καὶ τὴν τρίτην· ἀλλ’ ἐὰν ἐβλέπομεν ὅτι δὲν θὰ ἐγίνοντο ἀποδεκταὶ αἱ προτάσεις μας, αὐτὸ σημαίνει ὅτι δὲν θὰ ἐγίνετο καὶ ἡ συμμετοχή μας εἰς τὸν ἀγῶνα. Εἶσθε ὀλιγώτερον δεδικαιολογημένος τότε, ἀφοῦ ἀνελάβατε σεῖς ἂν καὶ μειονοψηφία ἂν καὶ μικροτάτη μειονοψηφία νὰ κυβερνήσητε τὴν Ἑλλάδα καὶ διεξαγάγητε τὰς ἐκλογάς, τὰς ὁποίας διεξαγάγετε διὰ νὰ ἀποτρέψητε ἓν σχέδιον, τὸ ὁποῖον δὲν ἠδύνατο νὰ τελεσφορήσῃ. Ἀλλὰ δὲν δικαιοῦσθε νὰ μοὶ εἴπητε ὅτι τὸ σχέδιον ἐκεῖνο ἦτο καταδεδικασμένον εἰς ἀποτυχίαν. Σᾶς ὑπενθύμισα δὲ ὅτι τόσον εἶναι βέβαιον ὅτι ἡ μετοχή μας εἰς τὸν ἀγῶνα διὰ μικροτάτων στρατιωτικῶν δυνάμεων θὰ ἐγένετο δεκτή, ὥστε καὶ μετὰ τὴν ἀποχώρησίν μου ἐκ τῆς ἀρχῆς σᾶς ὑπεδηλώθη ὅτι θὰ ἐγίνετο δεκτὴ ἡ μετοχὴ τῆς Ἑλλάδος καὶ μόνον μὲ τὸν στόλον της, ὅτι θὰ ἐγίνετο μάλιστα δεκτὴ ἡ μετοχὴ τῆς Ἑλλάδος καὶ μόνον μὲ τὸν ἐλαφρὸν στόλον της.

§216Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Αὐτὸ εἶναι πολὺ μεταγενέστερον.

§217ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν εἶναι μεταγενέστερον· ἐνθυμοῦμαι καλῶς ὅτι τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἀναλήψεως τῆς ἀρχῆς ὑφ’ ὑμῶν, δὲν εἶχον περάσει οὔτε 2 οὔτε 3 ἡμέραι, δὲν εἶχε περάσει οὔτε μία ἑβδομάς, ἀπὸ τῆς ἀποχωρήσεώς μου ἐκ τῆς ἀρχῆς, σᾶς ἦλθε τηλεγράφημα ἐκ Λονδίνου παρὰ προσώπου, ἐπίσημον κατέχοντος θέσιν, τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο ὁ ἐν Λονδίνῳ ἡμέτερος πρεσβευτής, καὶ τὸ ὁποῖον σᾶς μετεβίβαζεν ἐμπιστευτικὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν τῆς Ἀγγλίας, νῦν Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν προμηθειῶν, τοῦ Λόϋδ Τζώρτζ περὶ τοῦ τί εἶχε γίνει ἐν τῷ Ὑπουργικῷ συμβουλίῳ. Λυποῦμαι ὅτι τὴν ἀνακοίνωσιν ἐκείνην ἐθεωρήσατε ἀναξίαν προσοχῆς, ὡς μὴ προερχομένην παρ’ αὐτοῦ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν.

§218Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Σεῖς δὲν ἐνθυμεῖσθε τί ἐγένετο ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας καὶ ἐνθυμεῖσθε τί ἐπράξαμεν ἡμεῖς, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἐμάθατε.

§219ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μοῦ λέγετε ὅτι ἡ πρότασις τῆς μετοχῆς τῆς Ἑλλάδος δὲν θὰ ἐγένετο δεκτή, σᾶς λέγω ὅτι ἐὰν δὲν θὰ ἐγένετο δεκτὴ εἶσθε περισσότερον ἀσυγχώρητος ἀναδεχθεὶς νὰ λάβητε τὴν ἀρχήν. Βραδύτερον ἐγένοντο παρ’ ὑμῶν διαπραγματεύσεις περὶ συμμετοχῆς ἡμῶν διὰ μόνου τοῦ στόλου καὶ αὐτὸ ἀποδεικνύει πόσον σοβαρὰ ἦτο ἡ ὑπόδειξις τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν Λόϋδ Τζώρτζ τὴν ὁποίαν ἐθεωρήσατε ἀναξίαν προσοχῆς διότι δὲν προήρχετο ἀπὸ τὸν Σὲρ Ἔδουαρδ Γκρέϋ.

§220Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐγὼ ἠρώτησα ὑμᾶς ἂν ἡ πρότασις περὶ τῆς ὁποίας ὁμιλεῖτε εἶχε γίνει δεκτή, διότι πάντοτε παρίσταται ἡ πρότασις αὐτὴ ὡς κἄτι τι, τὸ ὁποῖον προελθὸν ἐκεῖθεν ἢ προελθὸν ἐντεῦθεν ἐγένετο ἐκεῖθεν δεκτόν. Καὶ προέκυψεν ἐκ τῆς συζητήσεως, ὅτι καὶ ἀντιρρήσεις ἐκεῖθεν ὑπῆρξαν, καὶ δυσχέρειαι ἐκεῖθεν ὑπῆρξαν. Θὰ σᾶς παρακαλέσω δὲ νὰ δεχθῆτε τὴν ἐξήγησιν, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ δώσω καμμίαν βαρύτητα εἰς τὸ ἐπιχείρημά σας, ὅτι τότε, ἐὰν ἐνόμιζον τὴν πρότασιν μὴ δυνατὴν νὰ γίνῃ δεκτή, ἔπρεπε νὰ μὴ δεχθῶ τὴν ἀντικατάστασιν ὑμῶν, διότι καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐδέχθην νὰ ἀντικαταστήσω ὑμᾶς, εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς πολιτικῆς, ἡ ὁποία ἠνόει νὰ διατυπώσῃ τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὑμεῖς εἴχετε ἐν τῇ προτάσει σας διατυπώσει. Τοῦτο ἐγὼ ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιδιώξῃ ἡ Ἑλλὰς καὶ πᾶσαν ἐνέργειαν, ἡ ὁποία ἔτεινε νὰ ἐπιδιώξῃ τοῦτο εἶχον καθῆκον νὰ τὴν πολεμήσω.

§221ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἔχετε ὅμως δικαίωμα νὰ ἔλθητε νὰ λέγητε, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεδίωξα δὲν ἦτο κατορθωτόν.

§222Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον κατορθωτόν. Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν ἦτο πρότασις ἐντεῦθεν προελθοῦσα.

§223ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἦτο πρότασις ἐντεῦθεν προελθοῦσα. Τὴν ἐποχὴν λοιπὸν ἐκείνην ἐάν, ἐπαναλαμβάνω, ἀξιότιμε βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, εἴχετε τὸ ἐνδιαφέρον νὰ ἀναγνώσητε τὸ ὑπόμνημά μου, θὰ ἐβλέπετε ὅτι ἔλεγον ὅτι ἡ ἐπιχείρησις, ἐὰν ἐπιτύχῃ, θὰ εἶναι ἐντελῶς σύμφωνος πρὸς τὴν πολιτικήν μας καὶ θὰ μᾶς φέρῃ τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα περιεμένομεν, δηλαδὴ τὰς παραχωρήσεις, τὰς ἐν τῇ Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ἐὰν δέ, ἔλεγον, ἀποτύχῃ ἡ ἐπιχείρησις, τότε θὰ ἐγκατελείπετο, καὶ τότε ἡ μεραρχία, τὴν ὁποίαν θὰ ἐστέλλομεν μετὰ τῶν Εὐρωπαϊκῶν στρατευμάτων, θὰ μετέβαινεν εἰς τὴν Μακεδονίαν, ἐὰν παρουσιάζετο ὁ Βουλγαρικὸς ὁ κίνδυνος, τὸν ὁποῖον τότε ὑπερετιμᾶτε.

§224Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δηλαδὴ οὔτε αὐτὸ δὲν ἦτο βέβαιον.

§225ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀξιότιμε κ. βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, δὲν θὰ γνωρίζητε ἴσως, ὅτι ἐὰν ἡ ἐπιχείρησις, ἡ κατὰ τῶν Δαρδανελλίων, ὅτε ἤρξατο γενομένη ὑπὸ τοῦ Ἀγγλικοῦ στόλου, συνωδεύετο ἀπὸ μίαν μόνον μεραρχίαν στρατοῦ, ἡ ἐπιχείρησις ἤθελεν ἐπιτύχει. (Χειροκροτήματα). Εἰς τοὺς θέλοντας νὰ μὴ γνωρίζωσιν ὅ,τι γίνεται ἐπιτρέπεται νὰ ἀρνῶνται τοῦτο. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς μόνον ἐκ τῆς πολιτικῆς μου τοῦ Φεβρουαρίου ὑπελάμβανε, φαίνεται, ὅτι ἐν τῇ διανοίᾳ, τῇ ἐμῇ, ἔκειτο ἡ ἰδέα ὅτι μετέχοντες τοῦ πολέμου αὐτοῦ διὰ μιᾶς μεραρχίας, θὰ ἐδίδομεν τοιαύτην βαρύτητα καὶ τοιαύτην δύναμιν εἰς τὴν ἐπιχείρησιν τῶν συμμάχων, ὥστε αὐτὴ θὰ εἶχεν ἀσφαλῶς καὶ στρατιωτικῶς νὰ φέρῃ τὸ ποθούμενον ἀποτέλεσμα. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, καίτοι ἔχων τοσαύτην πολιτικὴν ἐμπειρίαν, δὲν κατώρθωσε νὰ διΐδῃ μέσῳ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν τότε εἶχον ἐκλέξει, τὸν εὐρύτερον πολιτικόν μου σκοπόν, δὲν κατώρθωσε νὰ διΐδῃ ὅτι ἐὰν ἐξηρχόμεθα ἡμεῖς τότε τῆς οὐδετερότητος, δι’ αὐτῆς τῆς ἀσθενοῦς στρατιωτικῆς μετοχῆς μας, ὅλαι αἱ πιθανότητες ὑπῆρχον ὅτι θὰ ἐξήρχετο καὶ ἡ Βουλγαρία, θὰ ἐξήρχετο καὶ ἡ Ρουμανία, θὰ ἐξήρχετο καὶ ἡ Ἰταλία αὐτή, ὅπως καὶ ἐξῆλθεν ἄλλως τε μετ’ ὀλίγον χρόνον (χειροκροτήματα ῥαγδαῖα). Ὅτι τοῦτο εἶναι, ὅπως λέγω, ἀποδεικνύεται ἐξ ἑνὸς γεγονότος, τὸ ὁποῖον περιῆλθεν εἰς τὴν γνῶσιν πάντων ἡμῶν, ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι τὴν ἐπιοῦσαν ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Βουλγαρίας, ὁ ὁποῖος μετὰ τοῦ Γεννάδιεφ ἦσαν οἱ δύο μόνοι πολιτικοί, οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν φιλαυστρογερμανικὴν πολιτικὴν ἐν Βουλγαρίᾳ, ὁ Ραδοσλάβωφ, ἀνελθὼν εἰς τὰ ἀνάκτορα ἐζήτησε παρὰ τοῦ βασιλέως, νομίζων ὅτι ἡμεῖς ἐξηρχόμεθα ἤδη διότι οὕτως εἶχε γραφῇ μετὰ τὸ δεύτερον συμβούλιον τῶν ἀνακτόρων — νὰ ὑπογραφῇ διάταγμα ἐπιστρατεύσεως καὶ τῆς Βουλγαρίας καὶ μόνον, ὅταν τὴν ἐπιοῦσαν ἐβεβαιώθη ὅτι ἡ ἰδική μας ἐπιχείρησις ἐματαιώθη, μόνον τὴν ἐπιοῦσαν καὶ ἡ Ὑπουργικὴ κρίσις ἐν Βουλγαρίᾳ ἀπεσοβήθη.

§226Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι ἦτο ἀδύνατον μὲ μίαν μεραρχίαν, διότι ἐὰν αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγετε, ἤθελε συμβῇ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι ἀπέναντι τῆς ἐπιστρατεύσεως αὐτῆς ἠθέλετε ἀρκεσθῇ εἰς τὴν μίαν μεραρχίαν.

§227ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι, θὰ ἔκαμνον ἀμέσως καὶ ἐγὼ γενικὴν ἐπιστράτευσιν. Κύριε βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, νομίζω ὅτι συζητοῦντες περὶ τόσων σπουδαίων πραγμάτων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φέρωμεν τοιαῦτα ἐπιχειρήματα. Εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῆτε, ὅτι ἐὰν ἐγίνετο δεκτὴ ἡ μετοχή μας μετὰ μιᾶς μεραρχίας καὶ ἂν συνεπείᾳ τούτου ἐξήρχετο τῆς οὐδετερότητος καὶ ἡ Βουλγαρία καὶ ἐβάδιζε κατὰ τῆς Κων)πόλεως δι’ ὅλων της τῶν δυνάμεων, θὰ ἐμένομεν ἡμεῖς μὲ ἐπιστράτευσιν μιᾶς μεραρχίας καὶ μὲ τοιαύτην ἀσήμαντον μετοχὴν εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις; ἀλλ’ ἦτο φυσικὸν ὅτι ἐν τῇ ἐποχῇ, καθ’ ἣν θὰ εἴχομεν καὶ τοὺς Βουλγάρους καὶ τοὺς Ρουμάνους συναγωνιστὰς, θὰ ἐξεστρατεύωμεν δι’ ὅλων τῶν δυνάμεών μας, ὅπως καταλάβωμεν ἐκεῖνα τὰ ἐδάφη τὰ ὁποῖα παρεχωροῦντο εἰς ἡμᾶς. (Θόρυβος ἐξ ἀριστερῶν).

§228ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἐντόνως). Παρακαλῶ νὰ μὴ διακόπτητε.

§229ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ ἑπομένως ἡ παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας βουλευτοῦ, ὅτι θὰ ἐζητοῦμεν ὕστερον νὰ μετάσχωμεν δι’ ὅλων μας τῶν δυνάμεων τίνα σημασίαν ἔχει.

§230Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἔχει σημασίαν. Εἶπον τοῦτο διότι μὲ εἴχετε διακόψει ἀντιλέγοντες ἴσια — ἴσια, διὰ νὰ μοὶ ὑπενθυμίσητε αὐτό, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ μιᾶς μεραρχίας καὶ ἐγὼ εἶπον τότε ὅτι ὅταν ἓν κράτος λαμβάνῃ μέρος εἰς πόλεμον δὲν δύναται ποτὲ νὰ ἀρκεῖται εἰς μίαν μεραρχίαν, διότι ἡ καταστροφὴ τῆς μιᾶς μεραρχίας θὰ ἔχῃ ὡς συνέπειαν τὴν ἀποστολὴν δευτέρας, τρίτης, καὶ φέρω εἰς ὑμᾶς ἓν παράδειγμα.

§231ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μὴ φύγετε εἰς ἄλλο ζήτημα. Ἐγὼ σᾶς ἐρωτῶ τοῦτο: διατὶ ὅταν ἐστέλλομεν μίαν μεραρχίαν θὰ ἠναγκαζόμεθα καὶ ἡμεῖς νὰ ἐπιστρατευθῶμεν;

§232Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι ἡ πρόσκλησις μιᾶς μεραρχίας δὲν ἦτό ποτε δυνατὸν νὰ ἀρκέσῃ.

§233ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω: ὅ,τι μὲν ἀφορᾷ τὴν μετοχὴν ἡμῶν διὰ μιᾶς μεραρχίας, δὲν δύναμαι ν’ ἀποδεχθῶ τὴν θεωρίαν ὑμῶν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ μετάσχῃ ἓν Κράτος εἰς συμμαχικὸν πόλεμον διὰ περιωρισμένων στρατιωτικῶν δυνάμεων. Ὅ,τι ἀφορᾷ τὸ δεύτερον, μήπως ἐγὼ ἐνόμιζον ὅτι δὲν συμφέρει εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ πολεμήσῃ καὶ δι’ ὅλης της τῆς δυνάμεως διὰ νὰ ἱδρύσῃ τὸ Κράτος αὐτό, τὸ μέγα, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ἱδρύσῃ κατὰ τὴν ἔκτασιν, τὴν ὁποίαν περιελάμβανον αἱ ἰδικαί μου προβλέψεις; μήπως ἐγὼ ἠξίουν ὅλας αὐτὰς τὰς μεγάλας ἐπιτυχίας νὰ τὰς ἐπιτύχῃ ἡ Ἑλλὰς ἀσφαλῶς μόνον διὰ μιᾶς μεραρχίας; Ἐὰν ἐπρότεινα τὴν μετοχήν μας εἰς τὸν ἀγῶνα διὰ μιᾶς μεραρχίας, τοῦτο ἐγένετο διότι δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀπασχολήσω μεγαλείτερον μέρος τοῦ στρατοῦ μας εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ἐκείνην, ἐφόσον ἡ στάσις τῆς Βουλγαρίας δὲν ἦτο καθωρισμένη· ἀλλ’ ἐὰν παρεσύρετο καὶ ἡ Βουλγαρία — ὅπως πιθανῶς θὰ παρεσύρετο νὰ συμπράξῃ εἰς τὸν ἀγῶνα — βεβαίως θὰ μετείχομεν καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτὸν δι’ ὅλων πλέον τῶν δυνάμεών μας. Ταῦτα μὲν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιχείρησιν τῶν Δαρδανελλίων, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἔφθασε καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἐκλογῶν τῆς 31 Μαΐου. Καὶ ἠρώτησε: «Τί ἀπεφάνθη ὁ λαὸς κατὰ τὰς ἐκλογὰς ταύτας; Μήπως ἀπεφάνθη περὶ τῆς ἐπιχειρήσεως τῶν Δαρδανελλίων;» — Ὄχι βέβαια· περὶ αὐτοῦ πλέον δὲν ἐπρόκειτο. Ἀλλ’ ἀπεφάνθη περὶ ἑνὸς πράγματος κατὰ τὰς ἐκλογὰς ὁ λαός, ὅτι γνωρίζων τὴν πολιτικήν μου καὶ τὴν ἐσωτερικὴν καὶ τὴν ἐξωτερικὴν εἰς τὰς γενικάς της γραμμάς, προσανατολισμένην ὄχι πρὸς τὸν ἰδικόν σας συνδυασμὸν ἀλλὰ πρὸς τὸν ἀντίθετον, καὶ μὲ τὴν εὐλάβειαν πρὸς τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, ὁ λαὸς ἔλεγεν εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἐρωτήματος, τὸ ὁποῖον ἔθηκε τὸ Στέμμα, ὅτι θέλει νὰ ἐμπιστευθῇ καὶ πάλιν τὴν τύχην του, διαρκοῦντος τοῦ πολέμου, τὸ εἰς κόμμα τῶν φιλελευθέρων. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς σᾶς εἶπεν ὅτι ἐπειδὴ εἶχον παραιτηθῆ τῆς πολιτικῆς δὲν ἐξέθηκα πρόγραμμα εἰς τὸν λαόν, ἡ δὲ ἐπιτροπή, ἡ διευθύνουσα τὰς ἐργασίας τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, δὲν ἠδύνατο νὰ ἀναπληρώσῃ τὴν προσωπικότητά μου. Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἔλειπον ἐκ τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος, τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν μετέσχον αὐτοῦ ἐνεργῶς καὶ ἀμέσως, ἀγορεύων καὶ μεταβαίνων εἰς τὰς διαφόρους ἐπαρχίας ὅπως ἐκθέσω τὰς ἰδέας μου, νομίζετε ὅτι εἶναι ἐναντίον μου καὶ ὑπὲρ ὑμῶν; Καὶ δὲν νομίζετε ὅτι ἡ ἐπιδοκιμασία τῆς πολιτικῆς μου, τῆς γνωστῆς εἰς τὸν λαὸν πρὸ τῆς ἀποχωρήσεώς μου ἐκ τῆς πολιτικῆς, εἶναι ἔτι μᾶλλον ἀξία προσοχῆς διότι ἐγένετο ὑπὸ τὰς περιστάσεις αὐτὰς τῆς μὴ ἀναμίξεώς μου, τῆς προσωπικῆς, κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος; Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν εἶπε καὶ εἰς τοῦτο νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀπαντήσω, διότι δὲν δύναμαι νὰ ἀπαντήσω εἰς ὅλα, εἶπεν ὅτι ἀπρονόητοι ἦσαν αἱ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐνεφανίσθησαν μετὰ τὰς ἐκλογάς. ☐ γνώμην περὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν γνώμην αὐτὴν τὴν διατυποῦσιν εἰς ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§234Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Εἶπον τοῦτο, ὅτι ἡ πολιτεία ἡμῶν ἦτο πολιτεία συναρμοζομένη πρὸς τὰς περιστάσεις.

§235ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶπεν ὅτι ἐμπιστεύεται εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῶν φιλελευθέρων, ἐγνώριζε τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ εἰς τὰς γενικὰς γραμμὰς καὶ τὴν ἐξωτερικὴν καὶ τὴν ἐσωτερικήν, πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς ὁποίας ἐνεπιστεύετο εἰς αὐτὸν τὴν διακυβέρνησιν τοῦ σκάφους τῆς πολιτείας. Δὲν νομίζετε δὲ ὅτι τοῦτο περιεῖχε ἐκ τῶν προτέρων ἀκριβῶς τὴν ἀπόφασιν ὅτι εἰς ἐμὲ πρέπει νὰ ἀνήκῃ, ὁ ἐπικρατῶν λόγος καὶ ὄχι εἰς ὑμᾶς, τοὺς μὴ ἐπιδοκιμασθέντας ὑπ’ αὐτοῦ;

§236Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἀπέκλειε τοῦτο τὴν διαφωνίαν τυχὸν πρὸς τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐνεφανίσθη συγκεκριμένη περίστασις.

§237ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν νομίζετε ὅτι θὰ μετεβάλλετο εἰς ῥάκος τὸ πολίτευμα, ἐὰν διεξαγομένου ἑνὸς τοιούτου ἀγῶνος παγκοσμίου καὶ κρινομένης τῆς κατά τινα τρόπον μετοχῆς ἢ μὴ μετοχῆς εἰς αὐτὸν τῆς Ἑλλάδος, ὑμεῖς μὲν κ. βουλευτὰ ἐκ Πατρῶν, συνεβουλεύετε εἰς τὸ Στέμμα τὴν πρώτην φορὰν νὰ ἀπομακρύνῃ τὸν ἐκλεκτὸν τῆς πλειοψηφίας ὅπως κάμῃ ἔκκλησιν εἰς τὸν λαὸν καὶ παρέλθουν οὕτω ἐπὶ ματαίῳ πέντε καὶ ἥμισυ μῆνες, ἔπειτα δὲ μετὰ τὴν ἐτυμηγορίαν τοῦ λαοῦ πάντες πλέον, ἀποτελοῦντες τὴν νῦν κυβέρνησιν, συνεβουλεύετε καὶ πάλιν τὸ Στέμμα νὰ μὴ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν ἐτυμηγορίαν ταύτην τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ νὰ κάμῃ νέαν δῆθεν ἔκκλησιν εἰς τὸν λαόν, ὅπως οὕτω κερδηθοῦν πάλιν ἢ μᾶλλον ἀπολεσθοῦν πέντε καὶ ἕξ ἐκ νέου μῆνες καὶ κατορθωθῇ ἴσως οὕτω νὰ λήξῃ ὁ πόλεμος πρὶν ἡμεῖς ἀποφασίσωμεν ἂν θὰ μετάσχωμεν ἢ ὄχι εἰς αὐτόν; Δὲν νομίζετε, λέγω, ὅτι οὕτω καθίσταται ῥάκος τὸ πολίτευμα, ἀλλὰ τοῦτο νομίζετε ἀκριβῆ ἐφαρμογὴν τοῦ πολιτεύματος; (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἀριστερόθεν).

§238Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἀσφαλῶς.

§239ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λυποῦμαι πολύ, διότι διϊστάμεθα τόσον ῥιζικῶς ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου τοῦ τόσον οὐσιώδους. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας καὶ ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὡμίλησαν καὶ περὶ τῶν παραχωρήσεων τὰς ὁποίας ἐγὼ ἤμην διατεθειμένος νὰ κάμω εἰς τὴν Βουλγαρίαν κατ’ Ἰανουάριον τοῦ 1915, διὰ νὰ ἐπιτύχω τὴν σύμπραξιν αὐτῆς ἐναντίον τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Καὶ πρῶτον μὲν ἔχω καθῆκον νὰ παρατηρήσω καὶ εἰς τοὺς δύο, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτοὺς νὰ μὴ ἔχωσι ἀκριβῆ γνῶσιν τῶν προταθέντων ὑπ’ ἐμοῦ τότε, ἀφ’ οὗ εἶχα τὴν πρόνοιαν νὰ τὰ διατυπώσω εἰς ἐπίσημα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα καὶ ἐδημοσιεύθησαν, δὲν νομίζω λοιπὸν ἀφ’ οὗ εἶχον ὑπ’ ὄψει τὰ ὑπομνήματά μου ὅτι ἐπετρέπετο εἰς αὐτοὺς νὰ λάβουν τὰς πληροφορίας αὐτῶν ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας· αἱ ἐφημερίδες ἀνακριβῶς ἔγραψαν ὅτι εἶχα προτείνει τὴν παραχώρησιν ὁλοκλήρου τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας.

§240Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Σαρὶ Σαμπάν.

§241ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀφ’ οὗ τὸ παραδέχεσθε ὑμεῖς ἀπαντῶ τότε εἰς τὸν κ. βουλευτὴν Κερκύρας.

§242Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶπα οὔτε ἐγώ.

§243ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πολὺ καλά. Ἐπρόκειτο λοιπὸν περὶ τῶν τριῶν μόνον καζάδων Καβάλλας, Δράμας καὶ Σαρὶ Σαμπάν· ἐπρόκειτο δηλαδὴ περὶ ἐκτάσεως δύο χιλιάδων περίπου τετραγωνικῶν χιλιομέτρων. Ἀλλ’ ὑπὸ ποίους ὅρους καὶ ὑπὸ ποίας προϋποθέσεις ἐπροτείνετο ἡ παραχώρησις εἰς τὴν Βουλγαρίαν τῶν μερῶν τούτων;

§244Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν περιελαμβάνοντο καὶ αἱ Σέρραι πόσα θὰ ἦτο;

§245ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω ἀκριβῶς· δύναται νὰ μᾶς δώσῃ ὅμως ὁ κ. Δέλλιος πιστεύω τὴν πληροφορίαν αὐτήν.

§246Ι. ΔΕΛΛΙΟΣ. Δὲν γνωρίζω κατὰ τετραγωνικὰ μέτρα, ἀλλὰ στρατηγικῶς....

§247ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀφήσατε τὸ στρατηγικὸν μέρος. Δύνασθε νὰ μοὶ δώσητε αὐτὴν τὴν πληροφορίαν; ἐὰν δὲν δύνασθε ἐγὼ τὴν δίδω. Εἶναι περὶ τὰς 7½ χιλιάδ. τετρ. χιλιόμετρα. Δὲν ἔχει κἄν τὴν ἔκτασιν τῆς Κρήτης ὁλόκληρος ἡ Ἀνατολικὴ Μακεδονία. Ἀπὸ τὴν ἔκτασιν αὐτὴν τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας ἐπρότεινα τὴν παραχώρησιν τῶν 3 καζάδων ἑκάστης 2.000 περίπου τετραγωνικῶν χιλιομέτρων ὑπὸ τοὺς ἑξῆς ὅρους καὶ προϋποθέσεις. Πρῶτον ὅτι θὰ ἐδίδοντο εἰς ἡμᾶς οἱ Καζάδες Δοϊράνης καὶ Γευγελῆς ἐκτάσεως 1.000 ἢ 1.200 τετραγ. χιλιομέτρων, ἤτοι ἐκτάσεως ἴσης πρὸς τὸ ἥμισυ περίπου τῆς ἐκτάσεως τῆς παραχωρουμένης ἐν Ἀνατολικῇ Μακεδονίᾳ καὶ ὑπὸ ἔποψιν μὲν πλούτου βεβαίως πολὺ μικροτέρας ἀξίας, ἀλλ’ ὑπὸ ἔποψιν στρατηγικὴν ἦσαν πολυτιμότατοι. Αὐταὶ ἦσαν αἱ ἀντιπαραχωρήσεις ἃς ἐζήτουν εἰς τὴν Βαλκανικήν. Ἀλλὰ ἐπὶ πλέον αἱ παραχωρήσεις ἡμῶν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ἐγίνοντο πρὸς ἐξαγορὰν οὐχὶ τῆς οὐδετερότητος τῆς Βουλγαρίας, ἀλλ’ τῆς ἐνεργοῦ συμπράξεως αὐτῆς κατὰ τῆς Τουρκίας, ὥστε ταύτης ἐπιτιθεμένης ἐκ Θράκης καὶ ἡμῶν ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας νὰ ἐπέλθῃ ταχυτέρα ἡ καταστροφὴ τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Ἐγίνετο δὲ ἀκόμη ἡ ἐκ μέρους ἡμῶν παραχώρησις τῶν 2.000 τετραγ. χιλιομέτρων ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι αἱ δυνάμεις τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως θὰ ἀνεγνώριζον ὅτι αἱ παραχωρήσεις τὰς ὁποίας εἶχον ὑποσχεθῆ πρὸς ἡμᾶς, εὐρυτάτας ἐδαφικὰς παραχωρήσεις, θὰ ἐλάμβανον τὴν ἔκτασιν ἣν διέγραψα διὰ τοῦ δευτέρου ὑπομνήματός μου πρὸς τὸν Βασιλέα.

§248Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ......

§249ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι αἱ συνεννοήσεις ὑμῶν περὶ τῆς ἐκτάσεως τῶν παραχωρήσεων ἐγένοντο πολὺ βραδύτερον τῆς ἀποχωρήσεώς μου ἐκ τῆς ἀρχῆς. Λέγετε ὅτι ἐγένοντο πρὸ τῆς ἀναμίξεως τῆς Ἰταλίας εἰς τὸν πόλεμον ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι αὗται ἐγένοντο καθ’ ἣν στιγμὴν εἶχον ἤδη προχωρήσει πολὺ αἱ συνεννοήσεις τῆς Συνεννοήσεως πρὸς τὴν Ἰταλίαν διὰ τὴν μετοχὴν αὐτῆς εἰς τὸν πόλεμον. Ἐὰν δὲ ἀκόμη δὲν εἶχεν ἐξέλθει ἡ Ἰταλία ἐκ τῆς οὐδετερότητος, δὲν δύνασθε νὰ ἰσχυρισθῆτε ὅτι ἡ ἔξοδος αὐτῆς ἐγένετο ἄνευ προηγουμένων συνεννοήσεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι φυσικὸν νὰ διήρκεσαν 2 ἕως 3 μῆνας. Προσθέτω ἀκόμη ὅτι ἡ ἔκτασις τῶν παραχωρήσεων δὲν θὰ ἦτο πλέον ἢ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς ἐμῆς Κυβερνήσεως.

§250Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐδηλώθη ὅτι ἦτον ἡ ἰδία.

§251ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διότι μετὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως ἐπρόκειτο νὰ μετάσχητε εἰς βραδύτερον στάδιον τοῦ ἀγῶνος καὶ μόνον διὰ τοῦ στόλου, οὐχὶ κἂν καὶ διὰ μιᾶς μεραρχίας.

§252Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἡ δήλωσις ἐγένετο πρὶν ἢ προβῶμεν ἡμεῖς εἰς οἰανδήποτε πρότασιν. Ἐζητήθη νὰ προκληθῇ ἐκ μέρους ἡμῶν πρότασις γενικωτέρα τῆς προτάσεως ταύτης. Πρὶν ἢ γείνῃ ἐκ μέρους ἡμῶν οἱονδήποτε διάβημα προηγήθη ἡ δήλωσις, ἵνα χρησιμεύσῃ ὡς βάσις καὶ καθεστὼς ἐξ οὗ νὰ δυνάμεθα νὰ κινηθῶμεν. Δηλαδὴ αἱ προτάσεις αἱ γενόμεναι πρὸς ἡμᾶς ἦσαν αἱ αὐταί.

§253ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν αἱ προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο πρὸς ὑμᾶς πολὺ βραδύτερον, ὅτε βεβαίως εἶχον ἀρχίσει αἱ συνενοήσεις μετὰ τῆς Ἰταλίας, ἐὰν αἱ προτάσεις αἱ περιλαμβάνουσαι τὸ βιλαέτιον τοῦ Ἀϊδινίου.

§254Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Καὶ τὸ βιλαέτιον.

§255ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὅταν θέλετε ν’ ἀνεύρετε ποίαν πιθανὴν ἔκτασιν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἡ παραχώρησις τῆς Σμύρνης, μετὰ οὐσιώδους μέρους τοῦ ἴντερλανδ αὐτῆς περὶ οὗ ὁμιλεῖτε, πρέπει νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἰς τὸ ἴντερλανδ τοῦτο ἀνήκουν φυσικῶς οἱ ποταμοὶ Ἕρμος καὶ Μέανδρος ὧν αἱ κοιλάδες φθάνουν εἰς ἀπόστασιν 275 χιλιομέτρων εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας.

§256Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε;

§257ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν Δέχομαι πλέον διακοπάς. Ἀλλὰ τίνα σημασίαν...;

§258Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν ἀπαντῶ καὶ ἐγώ.

§259ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶναι τρόπος ἐκφράσεως. Δὲν προκαλῶ ἀπάντησιν. Ἐγὼ ζητῶν νὰ τύχω τῆς συγκαταθέσεως τοῦ Στέμματος εἰς παραχωρήσεις ὡρισμένας, θιγούσας βαθύτατα τὴν Ἐθνικὴν ψυχήν, ἔπραττον τοῦτο ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις, ὧν κυριωτάτη ἦτο ὅτι ἡ θυσία αὐτή, ἡ ὀδυνηρὰ δι’ ἡμᾶς, θὰ ἐξαγορασθῇ διὰ παραχωρήσεων τόσων εὐρειῶν ἐν τῇ Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Δύνασθε νὰ ἰσχυρισθῆτε ὅτι αὗται δὲν θὰ ἐπετυγχάνοντο. Ἀλλὰ δὲν δύνασθε νὰ κρίνετε τὴν ἐν τούτῳ πολιτικήν μου παρὰ ἐκ τῆς ἐκτάσεως ἣν ἐγὼ ἔδιδον εἰς τὰς ἀντιπαραχωρήσεις ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ἃς ἐζήτουν ὡς ἀναγκαίαν προϋπόθεσιν τῶν ἐκ μέρους ἡμῶν παραχωρήσεων πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Οὐδὲ δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε ὅτι αἱ παραχωρήσεις ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ θὰ ἐλάμβανον ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μου ἔκτασιν πολὺ μεγαλειτέραν, ὅταν ἐγὼ ὅπως ἐπιτύχω τὴν εὔρυνσιν τῶν παραχωρήσεων τούτων ἤμην διατεθειμένος νὰ κάμω ἐν Ἀνατολικῇ Μακεδονίᾳ παραχωρήσεις ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας, ὅπως ἐξασφαλισθῇ οὕτω καὶ ταύτης ἡ μετοχὴ εἰς τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν συμμάχων. Ἀλλὰ πλὴν τούτου ὡς ἀντάλλαγμα τῶν παραχωρήσεων ἐκείνων, ἐζήτουν τὸν διορισμὸν διεθνοῦς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία θὰ προέβαινεν εἰς ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν μετὰ τὴν διαχάραξιν τῶν ὁριστικῶν ὁρίων τῶν δύο κρατῶν Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας καὶ τὴν ἐξαγορὰν τῶν περιουσιῶν ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρίας ὅλων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι κατοικοῦντες εἰς τὰ παραχωρούμενα ἐδάφη, θὰ ἤθελον νὰ μετοικήσωσιν εἰς τὴν νέαν Ἑλλάδα τὴν Μεγάλην, ἡ ὁποία ἐπρόκειτο νὰ δημιουργηθῇ διὰ τῆς πολιτικῆς μου τῆς μὴ ἀκολουθηθείσης παρ’ ὑμῶν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ὅταν ἔρχεσθε νὰ ὁμιλῆτε περὶ τῶν παραχωρήσεων τὰς ὁποίας ἤμην διατεθειμένος νὰ κάμω πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, σᾶς ἐπεβάλετο ἐκ τῆς εὐλαβείας πρὸς τοὺς ἀκούοντας καὶ πρὸς τὴν Βουλήν, ἔστω καὶ σύλλογον προκρίτων ἂν τὴν θεωρῆτε, ὅτι ἔχετε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκθέτετε τὰ γεγονότα ταῦτα ὡς ἔλαβον χώραν. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν κύριον βουλευτὴν Κερκύρας νὰ λέγῃ, ὅτι ἀφοῦ εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ παραχωρήσωμεν τὴν Δράμαν, τὴν Καβάλλαν καὶ τὸ Σαρῆ–Σαμπάν, πρέπει νὰ εἶναί τις τυφλὸς διὰ νὰ μὴ ἐννοῇ ὅτι ἡ Βουλγαρία λαμβάνουσα ταῦτα καὶ λαμβάνουσα καὶ ἀπὸ τὴν Σερβίαν ὅλας τὰς ἐν Μακεδονίᾳ Σερβικὰς κτήσεις θὰ καθίστατο καὶ πάλιν ὑπερόγκως ἰσχυρὰ καὶ ἐπικίνδυνος δι’ ἡμᾶς· Διότι ἀπὸ τὴν Σερβίαν δὲν ἐπρόκειτο νὰ λάβῃ ἡ Βουλγαρία παρὰ μόνον τὴν ἀναμφισβήτητον λεγομένην ζώνην, ἥτις ῥητῶς εἶχε συμφωνηθῆ νὰ περιέλθῃ εἰς τὴν Βουλγαρίαν διὰ τῆς πρὸ τοῦ πολέμου συνομολογηθείσης Βουλγαροσερβικῆς συνθήκης. Ἡ ἀναμφισβήτητος αὕτη ζώνη ἔχει ἔκτασιν 10,000 περίπου τετραγωνικῶν χιλιομέτρων. Ἐὰν εἰς τὴν ἔκτασιν ταύτην προσθέσετε τὰς 2,000 τετραγωνικῶν χιλιομέτρων, ἃς θὰ παρεχωροῦμεν ἡμεῖς ἐν Ἀνατολικῇ Μακεδονίᾳ καὶ προσθέσετε εἰς ταῦτα ἑτέρας 14000 τετραγωνικὰ χιλιόμετρα, ἅτινα θὰ ἐλάμβανεν ἐν Θράκῃ ἡ Βουλγαρία διὰ τῆς γραμμῆς Αἴνου–Μηδείας, εὑρίσκετε ὅτι ἡ Βουλγαρία ἐπρόκειτο ν’ αὐξηθῇ κατὰ 26.000 περίπου τετραγωνικὰ χιλιόμετρα, ἤτοι νὰ λάβῃ ἐν συνόλῳ ἔκτασιν 140.000 τετραγωνικῶν χιλιομέτρων. Κατὰ τίνα δὲ τρόπον δύνασθε νὰ ὑποστηρίξετε ὅτι ἡ τοιαύτη Βουλγαρία θὰ ἦτο ἐπικίνδυνος ἀπέναντι Ἑλλάδος ἡ ὁποία διὰ τῆς ἐπεκτάσεώς της ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἐπρόκειτο νὰ λάβῃ ἐν συνόλῳ ἔκτασιν 250.000 τετραγωνικῶν χιλιομέτρων; Ἐξώφλησα ἤδη μὲ τὸν κ. βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας. Ἐπιστρέφω εἰς τὸν συμπολίτην μου κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης. Μὲ κατηγόρησεν οὗτος ἐπὶ ἐλλείψει εἰλικρινείας, διότι δεχθεὶς τὴν Κυβέρνησιν ἐμφανιζομένην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, δὲν εἶχον τὸ θάρρος νὰ τῇ εἴπω ὅτι δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην πρὸς αὐτήν. Ἔπρεπε — λέγει — νὰ τὸ δηλώσω τοῦτο διὰ νὰ γνωρίζῃ ἡ Κυβέρνησις τὶ ὤφειλε νὰ πράξῃ. Μόνον οὐχὶ ἐγκαλεῖ ὅτι τοὺς παρέσυρα εἰς πλάνην καὶ συνεπῶς ὅτι εἶναι ἡ εὐθύνη ἰδική μου, διότι ἐπὶ τόσας ἡμέρας τοὺς ἔκαμον νὰ παραμείνωσιν εἰς τὴν ἀρχήν. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι καλῶς ὅτι προσῆλθον τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς ἐμφανίσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ὡμίλησα χωρὶς ἀληθῶς νὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρὸν τὴν Βουλήν, ἀλλ’ ὡμίλησα ἐκθέσας σαφέστατα τὴν γνώμην μου, ἐξηγήσας διατὶ θὰ συνεργασθῶ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ὑποθέτω ὅτι δι’ ὅσων εἶπον κάθε ἄλλο ἐξεδήλωσα ἢ ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἣν ἐθεώρουν ὀλεθρίαν διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἡ Κυβέρνησις εἶχε δικαίωμα, ταῦτα μανθάνουσα, παρ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος εἶχεν ἐκδεδηλωμένην ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, εἶχε δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ὀρθῶς ἔκρινεν ὅτι πρὸς διευκόλυνσιν τῶν περιστάσεων ἔτυχε τῆς συνεργασίας ἡμῶν καὶ ὄχι ἐξ ἐμπιστοσύνης ἡμῶν πρὸς αὐτήν. Ἐάν τις ὑπάρχει ὁ πταίων δὲν εἶμαι ἐγώ. Ἐγὼ δὲν ἔκρυψα τὴν γνώμην μου περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἠθέλησεν νὰ μὲ ἐγκαλέσῃ καὶ ὡς ἀντισυνταγματικὸν ἢ ἀντικοινοβουλευτικόν, διότι θέλω δῆθεν νὰ ἐπιρρίψω εὐθύνας εἰς τὸν Βασιλέα. Ἐξηγήθην σαφῶς ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, δὲν θὰ ἐπέμενα δὲ περισσότερον, ἀλλ’ εἶναι τόσον σοβαρὸν τὸ ζήτημα, ὥστε δὲν περιττεύει νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι ἡ εὐθύνη διὰ τὰ γενόμενα ὑπάρχει ἐνσαρκωμένη τότε μὲν κατὰ Φεβρουάριον εἰς τὸν κ. βουλευτὴν Πατρῶν, σήμερον δὲ εἰς ὑμᾶς. Ὑπεύθυνοι τῆς καταστάσεως δὲν εἶναι ἡ Βουλὴ οὔτε ἄλλος τις ἐκτὸς ὑμῶν, διότι, ὅταν ἐκλήθητε πρὸ 20 ἡμερῶν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως δὲν εἴπετε πρὸς Αὐτόν, ὅτι δὲν κρίνετε ἑαυτοὺς ἐνδεικνυομένους διὰ τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας συμφώνως πρὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀναθέσῃ εἰς ἡμᾶς τὴν Κυβέρνησιν, ἐνῷ χθὲς ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἐξέφρασεν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων. Ἐὰν οὕτω διετυποῦτε τὰς ἰδέας σας, τότε κατ’ ἀνάγκην ὁ Ἀνώτατος Ἄρχων θὰ ἐστρέφετο πρὸς τὸν Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων. Ἐὰν τὰ πράγματα δὲν ἠκολούθησαν τὴν κατ’ ἐμὲ ὀρθὴν γνώμην, ὑπεύθυνοι εἶναι οἱ δώσαντες τοιαύτας συμβουλὰς πρὸς τὸν Βασιλέα.

§260Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Χαίρω διὰ τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν δίδετε, διότι νομίζω ὅτι εἶναι διάφορος.

§261Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι δὲν εἶναι διάφορος. Θ’ ἀπαντήσω δὲ εἰς τὸν πρώην συμπολίτην σας κ. Ἀλεξάκην, ὁ ὁποῖος μοῦ εἶπε ὅτι ὡμίλησα ἀνευλαβῶς καὶ περὶ τοῦ Στέμματος διὰ νὰ εἴπω ὅτι σαφῶς ὡμίλησα. Εἶπον ὅτι ἀπαντῶν εἰς τὸν κ. βουλευτὴν Ἀργολιδοκορινθίας, ὁ ὁποῖος παρενέβαλε τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως εἰς τὴν συζήτησιν, ὅτι γνωρίζω ὅτι ὁ βασιλεὺς εἶναι διακεκριμμένος στρατηγός, ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ παρατηρήσω ὅτι εἰς τὸν Βασιλέα οὐδέποτε ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἐδόθη ἡ εὐκαιρία τῆς ὑπευθύνου ἀσκήσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ὥστε ν’ ἀποκτήσῃ τὴν ἀναγκαίαν πρὸς ἄσκησιν ὑπευθύνου ἀρχῆς πεῖραν.

§262Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ ἔννοια, τὴν ὁποίαν ἐδώσατε, τελείως εἶναι ἀντίθετος πρὸς τὴν εὐθύνην τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Κυβέρνησις παρισταμένη ἐδῶ.

§263ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διατί;

§264Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Διότι ἀποδίδετε εἰς τὴν μὴ ἐμπειρίαν τὴν κοινοβουλευτικὴν τοῦ Βασιλέως τὴν σημερινὴν κατάστασιν καὶ τὰς συνεπείας αὐτῆς.

§265Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀπήντησα εἰς τὸν κ. βουλευτὴν ὁ ὁποῖος....

§266Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Εὑρίσκεσθε εἰς ἀντίφασιν, καθ’ ὅσον σᾶς συνεχάρην μὲν ὅταν ἀπεδώσατε εἰς ἡμᾶς τὴν εὐθύνην καὶ τὴν νῦν καὶ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι, ἀλλ’ ἐν τούτοις αὐτὴν τὴν εὐθύνην τὴν περιορίζετε καθ’ ὅσον φαίνεται, ὅτι δὲν ἀναλαμβάνομεν ἡμεῖς τὴν εὐθύνην παρὰ μόνον διότι ὁ Βασιλεὺς ἐκ τῆς ἀπειρίας, τῆς κοινοβουλευτικῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀσκήσῃ ὡς ὤφειλε τὰς προνομίας Του.

§267ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὀφείλω νὰ σᾶς πείσω, διότι ἄλλως θὰ εἶμαι ὑποχρεωμένος ν’ ἀμφιβάλλω ἂν μὲ παρακολουθῆτε ὅταν ὁμιλῶ, ὀφείλω νὰ σᾶς πείσω ὅτι ἐπλανᾶσθε. Τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως ἦλθεν εἰς τὸ μέσον διὰ μιᾶς διακοπῆς, δι’ ἧς ἠρωτήθην ἂν ἡ πολιτική μου, εἶναι καλλιτέρα τῆς τοῦ Βασιλέως, καὶ ἂν ὁ Βασιλεὺς δὲν θέλῃ τὸ καλὸν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐγὼ εἶπον ἀπαντῶν εἰς αὐτά. Ὅλοι θέλομεν τὸ καλὸν τῆς Ἑλλάδος. Τὸ ζήτημα εἶναι ποῖος σκέπτεται καλλίτερον. Ἐγὼ λέγω ὅτι ἐγὼ σκέπτομαι καλλίτερον. Τὴν γνώμην τοῦ Βασιλέως δὲν θέλω νὰ μοῦ τὴν ἐπικαλεσθῆτε ἀφοῦ καὶ ἀντικοινοβουλευτικὸν εἶναι τὸ πρᾶγμα. Ἀλλὰ ἐλησμόνησα δυστυχῶς μερικὰς σημειώσεις τὰς ὁποίας ἔχω ἐδῶ διὰ τὸν κ. Βουλευτὴν Κερκύρας καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐγκαταλείψω προσωρινῶς πάλιν τὸν συμπολίτην μου, ἵνα συμπληρώσω ἐν τῷ μεταξὺ τὴν ἀπάντησίν μου εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Κερκύρας. Ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας σᾶς εἶπεν ὅτι καὶ πάλιν ἐπεκαλέσθην τὴν συνθήκην μετὰ τῆς Σερβίας· ἐγὼ δὲν ἐπικαλέσθην τὴν συνθήκην μετὰ τῆς Σερβίας ἀπόψε ἀλλ’ οὔτε κἂν ἐμνημόνευσα αὐτὴν εἰς τὴν ὁμιλίαν μου, τὴν γενομένην κατὰ τὴν πρώτην ἐμφάνισιν τῆς νῦν Κυβερνήσεως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Σᾶς εἶπον ὅτι ὑποθέσατε ὅτι δὲν ἔχομεν κἂν συνθήκην μὲ τὴν Σερβίαν, ἐλᾶτε νὰ ἐξετάσωμεν τί εἶναι τὸ συμφέρον μας νὰ πράξωμεν; Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἀφήσω ἀνανταπάντητον τὴν ἀνακρίβειαν εἰς τὴν ὁποίαν ὑπεπέσατε. Εἴπατε ὅτι ἀφοῦ ἀνεγνώριζα ὑποχρεωτικὴν τὴν συνθήκην μετὰ τῆς Σερβίας διατί ἠρνήθην νὰ προσέλθω κατὰ Ἰανουάριον 1915 εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας; Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι ἀκριβές, διότι ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας καθ’ ἣν ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος παρουσιάσθη συνενοήθην μετὰ τῆς Σερβίας ποία θὰ εἶναι ἡ συνδρομὴ τὴν ὁποίαν, καλοπίστως ἐφαρμοζομένης τῆς συνθήκης, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Σερβίαν. Καὶ εἶπον ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐκστρατεύσωμεν μέχρι τοῦ Δουνάβεως, διότι ἔχομεν τοὺς Βουλγάρους, οἱ ὁποῖοι θὰ μᾶς κτυπήσωσι εἰς τὰ πλάγια καὶ θὰ καταστραφῶμεν ἀμφότεροι. Αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ ἄρνησιν τῆς ἐκτελέσεως τῶν Συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, ἀλλὰ τὴν ἐν τῷ κοινῷ συμφέροντι ἐκτέλεσιν αὐτῶν.

§268Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Αὐτὸ ποῦ λέγομεν καὶ ἡμεῖς σήμερον.

§269Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπίσης ἔχω καθῆκον νὰ σᾶς ὑπενθυμήσω ὅ,τι εἶπον ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλήν, εἰς διακοπὴν ἀπαντῶν, ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ἡ Σερβία εἰς ἀναλόγους περιστάσεις, ἠρνήθη τὴν πρὸς ἡμᾶς συνδρομήν της. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπανέλθω, ἐπὶ τούτου, διότι εἶναι πρόσφατα τὰ λεχθέντα. Ἀλλὰ μοῦ λέγετε ὅτι ἀνεγνώρισα ἐγὼ ἐπίσης ὅτι θὰ εἴχομεν ὑποχρέωσιν νὰ συνδράμωμεν τὴν Σερβίαν, μόνον ἐὰν ἡ Σερβία διέθετε 150,000 στρατοῦ εἰς τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς Βουλγαρίας, ὅτι δὲ αἱ 150.000 αὗται ἔλειπον, διότι δὲν ἐστάλησαν ἐγκαίρως αἱ πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τούτου ζητηθεῖσαι ἐπικουρίαι τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως. Ἀλλ’ ἐὰν θέλετε νὰ ὁμιλήσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ σᾶς λέγω ὅτι ἠρωτήσαμεν μὲν ἂν θὰ μᾶς ἐδίδοντο 150000 Ἀγγλογαλλικοῦ στρατοῦ καὶ ταύτας μᾶς ὑπεσχέθησαν, ἀλλ’ ἡμεῖς ἐδηλώσαμεν εὐθὺς ἀμέσως ὅτι δὲν ἀποδεχόμεθα τὴν προσφορὰν ἐν τῷ παρόντι. Σημειωτέον δὲ ἀκόμη ὅτι ἡ Σερβία κατὰ τῆς Βουλγαρίας ἀντέταξε 120000 στρατοῦ ὥστε δὲν ἔλειπον ἀπὸ τὴν συμμαχικὴν ὑποχρέωσιν παρὰ 30000 στρατοῦ. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν θὰ ὡμίλουν καθόλου ἐὰν δὲν εἶχον νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως καθ’ ὑμῶν καὶ νὰ ἐκφράσω τὴν ἀπορίαν μου πῶς πολιτικὸς ἀνὴρ καὶ τῆς ἐμπειρίας σας καὶ τῆς περιωπῆς σας, ἠδύνατο νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ μὲ καταγγείλῃ ὡς προκαλέσαντα τὴν ἀποβίβασιν τοῦ Ἀγγλογαλλικοῦ στρατοῦ εἰς Θεσσαλονίκην. Ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐκθέσω ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ ποίας περιστάσεις ἐγένετο ἡ ἀποβίβασις τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων εἰς Θεσσαλονίκην καὶ ν’ ἀναγνώσω μάλιστα εἰς αὐτὴν τὴν σχετικὴν πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο ἐπίσημον ἀλληλογραφίαν. Ἐκ τῆς ἀλληλογραφίας δὲ ταύτης ἀπεδείχθη ὅτι ἡ ἀποβίβασις τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων εἰς Θεσσαλονίκην ἐγένετο ὅλως ἀσχέτως πρὸς τὴν προηγουμένως γενομένην παρ’ ἡμῶν ἐρώτησιν πρὸς τὰς Δυνάμεις, ἂν ἦσαν διατεθειμέναι ν’ ἀποστείλουν δύναμιν 150000 ἀνδρῶν, ὅπως συμπράξῃ αὕτη μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ κατὰ τῶν Βουλγάρων. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας μὲ ἐρωτᾷ: Ἐπὶ τέλους ἔφθασαν αἱ 150 χιλ. διὰ νὰ τὰς ἔχετε τοὐλάχιστον ἐπικουρίαν ἐν ᾗ περιπτώσει μετείχετε σεῖς τοῦ πολέμου. Πάλιν σημειώσατε ἡ αὐτὴ μέθοδος πολεμικῆς ἐναντίον μου. Μολονότι ἡ πολιτική, ἡ παρ’ ἐμοῦ προταθεῖσα, δὲν ἐπετράπη νὰ ἐφαρμοσθῇ διὰ τῆς παρεμβάσεως τῶν κυρίων τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, ἐν τούτοις μοῦ ἀπευθύνεται ἡ κατηγορία αὐτή. Ἀλλὰ—διατὶ ἀφοῦ δὲν ἐπετράπη νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ πολιτική μου καὶ δὲν εἶχον ὑποχρέωσιν αἱ Δυνάμεις νὰ μᾶς στείλωσι τὰς 150 χιλ. ἀνδρῶν, τὰς ὁποίας τὰς ἐδέχθημεν προσφερθείσας, διατὶ μὲ μέμφεσθε ὅτι ἡ δύναμις αὕτη δὲν ἦλθεν ἀκόμη; Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας, λέγει: βλέπετε τί ἠθέλαμεν πάθει ἂν μὲ τὴν βραδύτητα τῆς ἀφίξεως ἐπικουριῶν τῶν συμμάχων εἴχομεν ἀναμιχθῆ εἰς τὸν πόλεμον; Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λέγῃ τοῦτο, τὸν διαβεβαιῶ ὅμως ὅτι τὸ μόνον τὸ ὁποῖον θὰ ἐκινδυνεύομεν εἶναι νὰ εὑρισκόμεθα ὀλίγον μακρὰν τῆς Σόφιας ἂν οἱ Βούλγαροι ἐπετίθεντο μὲ τὰς αὐτὰς δυνάμεις ἐναντίον τῶν Σέρβων (χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἐὰν δὲ ἡ Βουλγαρία ἔστρεφε καθ’ ἡμῶν ἱκανὸν μέρος τῶν δυνάμεών τῆς τότε θὰ εἴχομεν ἀπηλλαγμένους καὶ ἀνακουφισμένους τοὺς Σέρβους ἐν μεγάλῳ μέτρῳ ἀπὸ τῆς Βουλγαρικῆς πιέσεως καὶ συνεπῶς ἱκανοὺς ν’ ἀντιμετωπίσουν ἀποτελεσματικώτερον τὴν ἀπὸ βορρᾶ προσβολήν, ἀπέναντι δὲ ἡμῶν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἴχομεν βουλγαρικὰς δυνάμεις ὄχι ὑπερτέρας ἀλλ’ οὐδ’ ἴσας τῶν Ἑλληνικῶν, μὲ τὴν ἀνάγκην τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Βουλγαρία νὰ κρατήσῃ τὰ σύνορά της πρὸς τὴν Ρουμανίαν, μὲ τὴν ἀνάγκην τοῦ νὰ διαθέσῃ εἰς τὰ πρὸς τὴν Σερβίαν σύνορά της, ἔστω καὶ πρὸς ἄμυναν μόνον μέρος τοῦ στρατοῦ της. Βέβαια προσπαθοῦντες, ὅπως προσπαθεῖτε ἐπὶ τόσον ἤδη χρόνον νὰ ἐμβάλητε τὴν ἀπογοήτευσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, προσπαθοῦντες νὰ καταστρέψητε ἂν εἶναι δυνατὸν τὸ ἠθικὸν καὶ λαοῦ καὶ στρατοῦ, βεβαίως δύνασθε νὰ μοῦ εἴπητε σήμερον ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν Βουλγαρικόν, ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἰσχυρίζωμαι μετὰ πεποιθήσεως ὅτι ἐὰν μὴ ἐνεφιλοχώρει ἡ παρέμβασίς σας, ἂν διεξήγοντο τὰ πράγματα ὅπως ἐσχεδίασα αὐτὰ, ἂν εἴχομεν κοινὴν τὴν κατεύθυνσιν πρὸς τὰ ἐξωτερικὰ πράγματα, ὅπως καὶ κατὰ τὸ 1912 ἔστω καὶ μὲ τὰς ἐξωτερικὰς διαμαρτυρίας καὶ τοὺς φόβους ὑμῶν, ἂν δὲν ἐνεβάλλομεν τὸν κλονισμὸν εἰς τὴν ἐθνικὴν ψυχὴν ἂν εἴχομεν, ὅπως θὰ εἴχομεν διάγγελμα τοῦ νικητοῦ Βασιλέως, πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν παρορμοῦντος αὐτὸν εἰς νέους ἀγῶνας, δυστυχῶς ἀναποτρέπτους, βεβαίως διὰ νὰ εἴπω τὸ ἐλάχιστον ἰσχυρίζομαι, ὅτι ἐδικαιούμεθα νὰ ἀποβλέπωμεν μετ’ ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν ἔκβασιν ἀγῶνος εἰς τὸν ὁποῖον θὰ εἴχαμεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν ἴσας Βουλγαρικὰς δυνάμεις. Καὶ ἀνωτέρας κατ’ ἀριθμὸν δυνάμεις Βουλγαρικοῦ στρατοῦ θὰ ἠδύνατο νὰ καταπολεμήσῃ ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, ὁ ὁποῖος πρὸ δύο μόλις ἐτῶν εἶχε νικήσει εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν τὸν Βουλγαρικόν, τὸν ὁποῖον εἶχεν ὠθήσει μέχρι τῶν παλαιῶν βουλγαρικῶν συνόρων, ἀλλὰ δὲν δύνασθε νὰ ἀμφισβητήσητε ὅτι τοὐλάχιστον θὰ διεξῆγε τὸν πόλεμον νικηφόρως ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους τῆς ἀντιμετωπίσεως δηλαδὴ ἴσων κατ’ ἀριθμὸν δυνάμεων (χειροκροτήματα) Ὅταν δὲ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ἀξιότιμε κ. Βουλευτὰ Κερκύρας ὅτι αἱ πληροφορίαι αἱ ὁποῖαι μᾶς ἐδίδοντο, ὅτι ἡ ἐκστρατεία κατὰ τῆς Σερβίας θὰ γείνῃ μὲ 800.000 στρατοῦ μὲ 600.000 ἢ τοὐλάχιστον μὲ 500.000, ὅταν ἔχετε δεδομένον ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι αἱ πληροφορίαι αὗται δὲν εἶναι ἀκριβεῖς καὶ ὅτι ἄλλαι πληροφορίαι, τὰς ὁποίας εἴχαμεν ἀπὸ ἄλλας πρωτευούσας ἀμέσως ἐπίσης ἐνδιαφερομένας καὶ δυναμένας ἄριστα νὰ γνωρίζουν τὰ πράγματα, δὲν συνεφώνουν μὲ αὐτάς, ὅταν ἔχετε λέγω ταῦτα ὑπ’ ὄψιν καὶ ὅταν ἠξεύρετε ὅτι ὁ στρατὸς ὁ Αὐστρογερμανικὸς, ὁ ὁποῖος ἐπετέθη κατὰ τῆς Σερβίας δὲν ἦτο ἀνώτερος ἀπὸ τὸν Σερβικὸν στρατόν, τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ἀντιμετωπίσῃ τότε, δὲν εὑρίσκετε τολμηρὸν νὰ ἔρχεσθε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ νὰ διαβεβαιώνετε τὸν λαὸν καὶ τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ παρέμβασίς σας πρὸς παρακώλυσιν τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἰδικῆς μας πολιτικῆς ἔσωσε σήμερον τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὰς καταστροφάς, διότι ἀδιαφορεῖτε διὰ τὸ μέλλον;

§270Α. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Ποῖος τὰς ἔδωκε τὰς πληροφορίας, κ. Πρόεδρε;

§271ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶναι ὑπηρεσιακαὶ πληροφορίαι ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν νομίζω ὅτι δικαιοῦμαι νὰ εἴπω ἄλλο τι εἰς τὴν Βουλήν, λέγω μόνον ὅτι ὑπῆρχον ἀντιφατικαὶ ἐντελῶς πληροφορίαι ἀπὸ τὰς δύο πρωτευούσας τῶν δύο ἐνδιαφερομένων δυνάμεων, ἐντελῶς ἀντιφατικαὶ πληροφορίαι καὶ ἀπεδείχθησαν ἀκριβεῖς ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι παρίστανον κατωτέραν τὴν δύναμιν, ἡ ὁποία ἐπρόκειτο νὰ ἐκστρατεύσῃ κατὰ τῆς Σερβίας. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας σᾶς εἶπε: κίνδυνοι ὑπάρχουσιν ἀλλ’ ὁ μόνος τρόπος νὰ τοὺς ἀποφύγωμεν εἶναι ἡ ἔνοπλος οὐδετερότης, σᾶς εἶπεν καὶ μίαν γνώμην ἄλλην, ὅτι διὰ τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος εἰμποροῦμεν νὰ κατορθώσωμεν σήμερον νὰ ἀποφύγωμεν τὸν πόλεμον. Ἂν ὅτι ἐπιδιώκετε εἶναι ἁπλῶς ἡ ἀποφυγὴ τοῦ πολέμου σήμερον πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς σας ἐπιτυγχάνεται τοῦτο πιθανώτατα, δὲν λέγω ὅτι εἶναι ἀπολύτως βέβαιον, δὲν λέγω ὅτι ἡ Βουλγαρία συντρίβουσα τὴν Σερβίαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτεθῇ ὕστερον καθ’ ἡμῶν, δὲν τὸ βεβαιώνω τοῦτο, ἀλλὰ δέχομαι ὡς ἐνδεχόμενον ὅτι ἡ Βουλγαρία κουρασμένη ἐκ τοῦ πολέμου καὶ συνεχομένη ἴσως ἄλλοθεν δὲν θὰ ἐπιτεθῇ καθ’ ἡμῶν σήμερον. Ἀλλὰ ποῖον θὰ εἶναι τὸ κατόρθωμά σας; Εἶναι ἄξιον τοῦ κόπου νὰ ἔχητε ἐπιστρατευμένον τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐπὶ μῆνας μακρούς, ὅσους θὰ χρειασθοῦν διὰ νὰ λήξῃ τῆς Βαλκανικῆς ἡ ἐμπόλεμος ὑπόθεσις, διότι δὲν ὑποθέτω νὰ πιστεύετε καὶ σεῖς τὰ ἀναγραφόμενα εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι θὰ λήξῃ ὁ βαλκανικὸς ἀγὼν ἐντὸς 15 ἡμερῶν, νὰ εἴμεθα ἐπιστρατευμένοι, ὅσον οἱ Βούλγαροι, φθείροντες τὰ οἰκονομικὰ καὶ τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας διὰ νὰ ἔχητε τί; Διὰ νὰ μὴ σᾶς ἐπιτεθῇ σήμερον ἡ Βουλγαρία ἀλλὰ διὰ νὰ παριστάμεθα μὲ ὅλας τὰς τιμὰς παρουσιάζοντες ὅπλα εἰς τὴν Βουλγαρίαν μεγεθυνομένην εἰς βάρος τῶν συμμάχων μας καὶ εἰς βάρος ἑπομένως ἡμῶν. (χειροκροτήματα). Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας σᾶς εἶπεν ὅτι εἶναι ὑπερήφανος, διότι κληθεὶς εἰς τὴν ἀρχὴν συνετέλεσε καὶ ἐκεῖνος εἰς τὴν μὴ ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς μου. Βέβαια πιστεύω ὅτι ἀπὸ ὅλους τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους του, τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν Κυβέρνησιν, ὁ δικαιούμενος νὰ εἶναι περισσότερον ὑπερήφανος εἶναι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας, διότι χωρὶς νὰ τὸ προσδοκᾷ ἐκ τῆς ἐξελίξεως τῶν καθ’ ἡμᾶς πραγμάτων ἔφθασε μετὰ τόσα ἔτη νὰ ἴδῃ τὴν πολιτικήν του, τῆς ὁποίας ἐγένετο εἰσηγητὴς πρὸ πολλῶν ἐτῶν, κατορθώνουσαν νὰ ἐφαρμοσθῇ πράγματι ὄχι ἀπὸ διαθέσεως τῆς Κυβερνήσεως ἀλλὰ ἐν τοῖς ἀποτελέσμασιν. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας ἐνόμισε πάντοτε, παραγνωρίζων καὶ τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ὅλην τὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Ἐθνικῆς παλιγγενεσίας καὶ ὅλην τὴν παράδοσιν τὴν πολιτικὴν καὶ διπλωματικὴν τῆς Ἑλλάδος, ἐνόμισε ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ στρέψῃ τὰ βλέμματά της ἀπὸ τῶν Μεσογειακῶν δυνάμεων εἰς τὰς Κεντρικὰς Αὐτοκρατορίας. Ἠναγκάσθη νὰ ἀναγνωρίσῃ ποτέ, ὅτε ἔτυχε νὰ συναντηθῶμεν εἰς ἐπίσημον ὥραν καὶ ὅτε τῷ εἶπον: βλέπετε ἂν εἴμεθα σύμμαχοι μὲ τὴν Γερμανίαν ἀρχομένου τοῦ πολέμου, ὅτι θὰ ἐβλέπομεν καταστρεφομένας ὅλας τὰς πόλεις καὶ τὴν πρωτεύουσάν μας, αἱ ὁποῖαι κεῖνται εἰς τὰ παράλια, ὅτι θὰ ἐβλέπομεν τὴν ἐμπορικὴν ναυτιλίαν ἐξαφανιζομένην ἀπὸ τοῦ προσώπου τῆς γῆς, ὅτι θὰ ἐκινδυνεύομεν νὰ ἀποθάνωμεν τῆς πείνης διὰ τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν παραλίων μας· καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας ἔμεινεν ἀναπολόγητος ὅταν τοῦ ἔλεγον ταῦτα, ἀλλὰ σήμερον εἶναι εὐχαριστημένος, διότι κατόρθωσεν χωρὶς νὰ ὑποστῇ ἐκεῖνα, νὰ φθάσωμεν ὄχι, ἐπαναλαμβάνω, ἐν τῇ προθέσει ἀλλ’ ἐν τοῖς ἀποτελέσμασιν, ὅπως ἐξήγησα ἀπὸ τοῦ βήματος, νὰ πλησιάζωμεν πρὸς τὴν πολιτικὴν ἐκείνην. Περιμένει τὴν σωτηρίαν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας ἀπὸ τῶν μεσευρωπαϊκῶν δυνάμεων, ἐγὼ δὲ λέγω εἰς αὐτὸν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται ὄχι νὰ μεγαλυνθῇ ἀλλ’ οὔτε νὰ ζήσῃ κἂν οἵα εἶναι σήμερον, εὑρισκομένη ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰς κρατούσας τῆς θαλάσσης δυνάμεις.

§272Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἐσκέφθημεν τοιοῦτον.

§273ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐχώρησα τὴν Κυβέρνησιν, ἠξεύρω ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐν τῷ συνόλῳ της δὲν ἀκολουθεῖ φιλογερμανικὴν πολιτικήν.

§274Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Κανείς.

§275ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Παρακαλῶ μὴ γίνεσθε δικηγόρος τῶν ἄλλων, ἐξηγῶ τὴν ψυχολογίαν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κερκύρας καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι ἡ πολιτικὴ ὑμῶν χωρὶς νὰ θέλετε νὰ τὴν καταστήσητε φιλογερμανικήν, διότι τὴν θεωρεῖτε χρήσιμον πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἐντούτοις δυστυχῶς ἐξυπηρετεῖ ἀποκλειστικῶς τὰ συμφέροντα τῶν μεσευρωπαϊκῶν δυνάμεων. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας εἶπεν καὶ ἕν ἄλο πρᾶγμα.: Δὲν βλέπετε, λέγει, ὅτι δι’ αὐτῆς τῆς πολιτικῆς τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος, ἐὰν, κατωρθώσαμεν, ὡς λέγω ἐγώ, νὰ ἐξαντλήσωμεν τὴν χώραν οἰκονομικῶς, θὰ κατωρθώσωμεν ὅμως τοὐλάχιστον νὰ ἀποτρέψωμεν σήμερον τὸν πόλεμον; Δὲν ἀρκεῖσθε εἰς αὐτὸ εὐλογημένοι παρὰ θέλετε νὰ σκέπτεσθε καὶ δι’ αὔριον καὶ μεθαύριον; Καὶ εἶνε ἔργον ἡμῶν τῶν πολιτικῶν νὰ σκεπτώμεθα δι’ αὔριον καὶ μεθαύριον;

§276Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶπον ἐγώ;

§277ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μάλιστα. Ἰδοὺ τὶ εἴπατε, καὶ παρακαλῶ νὰ προσέξητε ὅταν θὰ κάμετε τὴν διόρθωσιν τῆς ἀγορεύσεώς σας. «Τὸ μέλλον κανεὶς δὲν δύναται νὰ τὸ προΐδῃ».

§278Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶπον τοῦτο καὶ εἶμαι σύμφωνος. Πρὸ ὀλίγου καὶ σεῖς δὲν εἴπατε ὅτι κανεὶς δὲν δύναται νὰ προΐδῃ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου; Λοιπὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἴπατε σεῖς εἶναι ὀρθόν, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγω ἐγὼ δὲν εἶναι ὀρθόν;

§279ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τίνος πολέμου εἶπον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προΐδω νὰ ἀποτελέσματα;

§280Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου.

§281ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶπον πρὸ ἡμερῶν ὅτι κανεὶς δὲν δύναται ἀσφαλῶς ἀπὸ σήμερον νὰ προΐδῃ ποία θὰ εἶναι ἡ τύχη τοῦ μεγάλου ἀγῶνος ὁ ὁποῖος διεξάγεται ὑπὸ τῶν δύο μεγάλων ὁμάδων. Ἀλλὰ δι’ ἐμὲ λαμβάνοντα, ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἀφ’ οὗ ἡ Γερμανία δὲν ἐνίκησεν ἀπ’ ἀρχῆς, ὅταν οἱ Σύμμαχοι δὲν ἦσαν παρασκευασμένοι ἐπαρκῶς ὅπως ἀντιμετωπίσωσι ἕνα τοιοῦτον ἀγῶνα, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ δι’ ἐμέ ἡ λύσις νὰ φαίνεται εὐνοϊκὴ ὑπὲρ τῶν Συμμάχων. Κατὰ τὶ σᾶς δικαιολογεῖ τοῦτο, ὥστε νὰ εἴπητε ὅτι τὸ μέλλον δὲν δύναταί τις νὰ τὸ προΐδῃ; Τὸ ὅτι εἶπον ἐγὼ ὅτι δὲν δύναταί τις νὰ ἴδῃ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ὅλου πολέμου ἐν τῷ ὅλῳ θεάτρῳ εἰς τὸ ὁποῖον ἐξελίσσεται, νομίζετε ὅτι τοῦτο σᾶς δικαιολογεῖ, ἵνα σᾶς ἐπιτραπῇ νὰ εἴπητε ὅτι ἀρκεῖσθε, διότι σώζετε τὴν σήμερον ἀποφεύγοντες τὸν πόλεμον, ἀλλ’ ὑφιστάμενοι τὰς συνεπείας μιᾶς γενικῆς ἐπιστρατεύσεως, τὴν ὁποίαν ἔχετε;

§282Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μοῦ ἀποδίδετε λέξεις καὶ ἰδέας, τὰς ὁποίας δὲν εἶπον.

§283ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὰ εἴπατε.

§284Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὄχι...

§285ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὰ εἴπατε, καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπω...

§286Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἔχετε κανὲν δικαίωμα.

§287ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. ...... ὅτι δὲν σᾶς ἐπετρέπετο νὰ εἴπητε ὅτι: — ἀρκούμεθα εἰς τὸ ὅτι ἐξασφαλίζομεν τὴν σήμερον ἀποφεύγοντες τὸν πόλεμον, ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὸ μέλλον οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ προΐδῃ.

§288Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγὼ εἶπον ὅτι σώζομεν τὴν Ἑλλάδα!

§289ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὁ μὴ δυνάμενος εἰς τοιαύτας κρισίμους περιστάσεις νὰ προΐδῃ τὸ μέλλον δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀναλαμβάνῃ τὰς εὐθύνας τῆς ἀρχῆς (χειροκροτήματα, εὖγε, εὖγε). Δὲν δύναται ἐν μέσῳ μιᾶς παγκοσμίου κρίσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν κρίνονται αἱ τύχαι ὅλων τῶν Ἐθνῶν, ἰδιαίτατα δὲ ὑπὲρ πάντα τὰ ἄλλα τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, οὐ μόνον τοῦ Κράτους, ἀλλὰ καὶ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου, δὲν δύνασθε εἰς τοιαύτην στιγμὴν νὰ ἔρχεσθε εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ λέγετε πρὸς αὐτὴν ὅτι ἀρκεῖσθε ἀποφεύγοντες ἕνα πόλεμον ἀναπόφευκτον, διότι οὐδεὶς αὐτὸ ἠμφισβήτησε, ὅτι ὁ πόλεμος εἶναι ἀναπόφευκτος κατὰ τῆς Βουλγαρίας—ὅτι ἀρκεῖσθε, λέγω, ὅτι ἀποφεύγετε σήμερον τὸν πόλεμον, διότι τὴν αὔριον δὲν εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ τὴν προΐδητε.

§290Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὰ λέγετε σεῖς αὐτὰ καὶ ὄχι ἐγώ.

§291ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὅταν συντελεῖτε διὰ τῆς πολιτικῆς σας εἰς τὸ νὰ δημιουργήσωμεν μίαν ὀγκώδη Βουλγαρίαν παρὰ τὰ σύνορά μας ...

§292Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶπον ἐγὼ τὶ θὰ καταρτισθῇ. Δὲν εἶπον ἐγὼ ὀγκώδης.

§293ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αὐτὸ τὸ λέγω ἐγώ.

§294Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Κατὰ τὰς ἰδέας τὰς ἰδικάς σας. Κατὰ τὰς ἰδέας μου δὲν θὰ γίνῃ ὀγκωδεστάτη ἡ Βουλγαρία. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορά μας.

§295ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εὔχομαι, κύριε βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, τὰ πράγματα νὰ ἀποδείξουν ὅτι ἐγὼ πλανῶμαι εἰς τὰς προβλέψεις μου, καὶ ὅτι σεῖς βλέπετε ὀρθῶς. Ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπω ὅτι τυφλώττετε σήμερον ἐὰν δέχεσθε ὅτι συντριβομένης τυχὸν τῆς Σερβίας καὶ καταλαμβανούσης τῆς Βουλγαρίας τὸ μέγιστον μέρος τῆς Σερβικῆς ἐπικρατείας, θὰ εἶναι εὔκολον οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ τελικὴ ἔκβασις τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, νὰ ἀπομακρυνθῇ ἡ Βουλγαρία ἀπὸ τῶν μερῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα αὐτὴ θὰ ἔχῃ καταλάβῃ ἄνευ πραγματοποιήσεως τῶν ἐπιμόνων ἐδαφικῶν ἀξιώσεών της. Νομίζετε ὅτι κατὰ τὴν λῆξιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι, θὰ ἐπιτρέψωσιν οἱ λαοὶ τῶν Μεγάλων Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι μετέχουσι τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀγῶνος, τοῦ ἐξαντλητικοῦ, νὰ σημειώσουν τὴν ὑπογραφὴν τῆς εἰρήνης μὲ τὴν ἔναρξιν νέου πολέμου κατὰ τῆς Βουλγαρίας διὰ νὰ τὴν ἐξαναγκάσουν νὰ ἀποσύρῃ τὰ στρατεύματά της ἐκ τῶν μερῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα αὕτη διεκδικεῖ;

§296Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν θὰ ὑπάρχῃ διόλου τοιαύτη ἀνάγκη.

§297ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι δὲν θὰ εἶναι δυνατὴ τοιαύτη ἐνέργεια. Σᾶς ἐπαναλαμβάνω δὲ ὅτι ἐξακολουθοῦντες τοιαύτην πολιτικὴν τοῦτο καὶ μόνον ἐξασφαλίζετε, τὸν καταρτισμὸν μιᾶς ὀγκώδους Βουλγαρίας, ἡ ὁποία πρὶν ἑορτάσωμεν τὴν ἑκατονταετηρίδα τῆς Ἐθνικῆς παλιγγενεσίας, θὰ ἔχῃ ἐπιτεθῇ καθ’ ἡμῶν, ὄντων στρατιωτικῶς ἀσθενεστέρων, ἀφίλων δὲ καὶ ἄνευ συμμάχων. Δὲν γνωρίζετε ἴσως, κύριε βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, ὅτι μόνον τὸ γεγονὸς τῆς εἰσβολῆς εἰς τὸ Μακεδονικὸν ἔδαφος τοῦ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ φέρει ὡς ἀποτέλεσμα τὴν λιποταξίαν δεκάδων χιλιάδων μαχητῶν ἐκ τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ πρὸς τὸν Βουλγαρικόν; Ὥστε ἔχετε καὶ διαρκοῦντος τοῦ πολέμου στρατιωτικὴν ἐνίσχυσιν τῆς Βουλγαρίας, διότι τῆς ἐπετρέψατε ἀκώλυτον τὴν ἐπίθεσιν κατὰ τῆς Σερβίας Ἐλπίζω νὰ ἐξήντλησα ὅλα τὰ θέματα τῶν διαφωνιῶν μας μὲ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας. Θὰ παρεκάλουν τὴν Βουλὴν ὅπως στέρξῃ εἰς διακοπὴν 10 λεπτῶν, διότι εἶμαι κουρασμένος.

§298ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ 10 λεπτά. (Μετὰ τὴν διακοπὴν) (Ὥρα 6. 45′. μ. μ.)

§299ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Βενιζέλος καλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ.

§300ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μοὶ ὑπολείπετε νὰ ἀπαντήσω διὰ βραχέων εἰς τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ἐκφράσω τὴν ἀπορίαν μου, πῶς, μὴ παριστάμενος ἐκεῖνος εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ ἐπεισοδίου, ἐνόμισεν ὅτι ἠδύνατο νὰ κρίνῃ αὐτὸ ἐξ ὀνόματος τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ πῶς κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ τόσον ὀρθοδόξων παραδόσεων, ὅσον εἶναι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς κύριος βουλευτής, εὑρῆκεν ὅτι ἦτο ὑπερβολικὴ ἀξίωσις τῆς Βουλῆς ζητούσης νὰ δηλώσῃ ὁ ἁρμόδιος κ. Ὑπουργὸς ὅτι λυπεῖται διὰ τὸ ἐπεισόδιον, τὸ προκληθὲν ἐκ τῆς φράσεως ἐκείνης περὶ τῆς ὁποίας ὁ λόγος, λυπεῖται διότι παραφερθεὶς ἀπῆλθε τῆς αἰθούσης, θεωρήσας τὴν Βουλὴν ὑπεύθυνον διὰ τὸ ἐπεισόδιον χωρὶς νὰ ἔχῃ οὐδένα σκοπὸν νὰ προσβάλῃ τὴν Βουλήν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ἀκόμη νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς θὰ συμβιβάσω καὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ ὅλης τῆς Κυβερνήσεως τὴν πολιτείαν αὐτῆς ζητούσης, ἐνῷ δὲν ὑπάρχει ἀληθὴς αἰτία, τὴν πρόκλησιν κυβερνητικῆς κρίσεως, πῶς δύναται νὰ συμβιβάσῃ ταύτην τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς, πρὸς τὴν διακήρυξιν τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας λέγοντος, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἡ τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος. Πῶς θὰ δυνηθῇ νὰ ἐξηγήσῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι προκαλεῖ νέαν Κυβερνητικὴν κρίσιν, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἀγάγῃ πάλιν εἰς ἐκλογάς, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Κυβέρνησις δι’ ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς δηλοῖ, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτῆς εἶναι πολιτικὴ ἐνόπλου οὐδετερότητος, ἑπομένως τῆς διατηρήσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως κατὰ τὸ διάστημα τῆς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐνεργηθῶσιν ἐκλογαί. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν καταντῶσι νὰ εἶναι ἴσως ἐσωτερικὰ ζητήματα μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, μέχρι τουλάχιστον τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐκαλεῖτο ὁ λαὸς νὰ ἔχῃ καὶ αὐτὸς τὴν γνώμην του ἐπ’ αὐτῶν. Ἀλλὰ θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου: τίνα λόγον εἶχε νὰ μοὶ ὑπομνήσῃ ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς πενταετοῦς περίπου Ἀρχῆς μου ἀπήλαυσα τῆς διαρκοῦς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος, τὴν ὁποίαν τάχα ἐλησμόνησα δι’ ὅσων εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; Τὶ κοινὸν μεταξὺ τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν μοὶ παρεῖχε τὸ Στέμμα κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἀρχῆς μου πρὸς τὰς ὁμιλίας μου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ πρὸς τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα μᾶς χωρίζουσι τὴν ἑσπέραν ταύτην; Μοῦ εἴπετε ὅτι τὸ ἐλησμόνησα; Διὰ τὶ ἦτο ἀνάγκη νὰ τὸ ἐνθυμηθῶ; καὶ διὰ τίνα ἰδιαίτερον λόγον ἠδύνασθε νὰ μοὶ ὑπενθυμίσητε τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτήν, τὴν τόσον μακρὰν καὶ τόσον τιμητικήν, ἀφοῦ τουλάχιστον δὲν εἴχετε νὰ ὑπενθυμίσητε ὅτι ἐγὼ ἐστηρίχθην εἰς ταύτην μονομερῶς διὰ νὰ μείνω εἰς τὴν Ἀρχήν, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Στέμματος μοὶ ἐδόθη ἀμέριστος, ἀληθῶς, ἀλλὰ μοὶ ἐδόθη ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι ἀπολαμβάνω τῆς ἀμερίστου λαϊκῆς ἐμπιστοσύνης; Ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω καὶ ἓν ἄλλο ἀκόμη, πῶς ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἐθεώρησεν εὔθετον τὸν χρόνον νὰ μὲ κατηγορήσῃ ἐπὶ δεσποτισμῷ ἐμέ! — ἐξ ἀφορμῆς τοῦ ἐπεισοδίου, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὴν ἑσπέραν ταύτην τὴν Βουλήν. Ἔχει κανὲν παράδειγμα ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ὅτι ἐγὼ κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἀρχῆς μου ἐπὶ 4½ ἔτη ἔχων τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς παμψηφίας σχεδὸν τῆς Βουλῆς ἔκαμον κατάχρησίν ποτε τῆς ἐξουσίας αὐτῆς διὰ ζητήματα ἀνάλογα, διὰ νὰ περιφρονήσω ὄχι τὴν Βουλήν, ἀλλ’ ἕνα κἄν Βουλευτήν; Καὶ ὀνομάζει δεσποτισμὸν τὴν ἀμέριστον αὐτὴν ὑποστήριξιν μὲ τὴν ὁποίαν μὲ περιέβαλεν ὁ λαὸς ἐπὶ 4½ ἔτη;

§301Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Αὐταρχικός, εἶπον.

§302ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αὐταρχικός; Ἐὰν αὐταρχικὸς δὲν σημαίνῃ δεσποτικός, τότε τί θὰ σημαίνῃ; Πρέπει νὰ ἀνατρέψωμεν εἰς κανὲν λεξικὸν τῆς νεωτέρας γλώσσης τὸ ὁποῖον καὶ δὲν ἔχομεν. Τότε μένει εἰς ἐμὲ ἡ σημασία τῆς λέξεως ἀκατανόητος. Ἀλλὰ ταῦτα εἶναι τὰ δευτερεύοντα Ὅπου κυρίως θέλω νὰ ἔλθω εἶναι τὸ σημεῖον τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, ὅπου ἠθέλησεν, ἀντιμετωπίζων τὰς δυσχερείας τῶν σημερινῶν περιστάσεων, καὶ τοὺς κινδύνους αὐτῆς, νὰ ἐπιρρίψῃ ταύτας εἰς ἐμὲ ἐξ ἀφορμῆς τῆς Συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας.

§303Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τῆς Βουλγαρίας.

§304ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐξ ἀφορμῆς τῶν ὅρων ἐλέχθησαν μὲ τὴν συνθήκην τῆς Σερβίας μοῦ εἴπετε: — Τί ἐπικαλεῖσθε τὴν συμμαχίαν; καὶ ἄλλοτε δὲν σᾶς τὰ εἶπον ἐγώ...;

§305Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου τῆς Βουλγαρίας σᾶς ὑπέμνησα...

§306ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. ... Τὰ ἀποτελέσματα; Ἀκριβῶς. Ἐκεῖ θὰ ἔλθω. Θέλω νὰ ἔλθω εἰς τοῦτο τὸ σημεῖον, εἰς τὴν πολιτικὴν ὑμῶν, ὁ ὁποῖος ἐὰν ὑπὸ τοῦ πατριωτισμοῦ σας ἐθεωρήσατε ἐπιβεβλημένον κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Τουρκίας νὰ σιωπήσητε καὶ περιεβάλετε τὴν τότε Κυβέρνησιν μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς ὅλης Βουλῆς, δὲν ἐδιστάσατε ὅμως παρελθόντος τοῦ πρώτου πολέμου, κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ δευτέρου—τὸ ἐνθυμοῦμαι κάλλιστα τοῦτο—νὰ μὲ κατακρίνητε διότι ἔκαμον τὸν πρῶτον πόλεμον ἐν συμμαχίᾳ μετὰ τῶν Σλαυϊκῶν λαῶν τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου! Καὶ ἐδῶ ἤθελον νὰ ἔλθω. Διότι θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι ἡ ὑπόμνησις αὐτὴ τῶν ἰδεῶν αὐτῶν, τὰς ὁποίας καὶ τότε ἀνεπτύξατε, εἰς τίποτε ἄλλο δὲν καταλήγει, παρὰ εἰς τὴν καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐπίκρισιν τῆς πολιτικῆς μου, ἡ ὁποία ἤγαγεν εἰς τὸν πρῶτον πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἡ ὁποία προεκάλεσε τὸν δεύτερον πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ ἡ ὁποία μετέθεσε τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν Νέστον. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς καὶ τότε εἶχε τὴν πολιτικήν του, τὴν ὁποίαν δὲν ἀνέπτυξεν ἀληθῶς, ἀρχομένου τοῦ πολέμου ἐκ πατριωτισμοῦ, τὴν ὁποίαν ὅμως ἐξέθηκεν εἰς τὰς παραμονὰς τοῦ δευτέρου πολέμου. Ἡ πολιτική του ἦτο καὶ τότε αὐτή, τήν ὁποίαν ἔχει καὶ σήμερον. Καὶ τότε ἤθελε πολιτικὴν ἐνόπλου οὐδετερότητος, καὶ τότε, ἐνθυμεῖσθε, ὅταν τὸν ἠρώτησα τί ἔπρεπε νὰ κάμωμεν, ὅτι μοῦ ἀπήντησε ἵνα μείνωμεν ἱστάμενοι, ἀναμένοντες τὴν κατάλληλον στιγμὴν διὰ νὰ ἐπέμβωμεν. Καὶ ἐνθυμεῖσθε τί τοῦ εἶπον: Τί σημασίαν θὰ εἶχε τότε νὰ μείνωμεν ὄχι ἐπὶ μῆνας ἐπιστρατευμένοι, κατὰ τὰς παλαιὰς ἀντιλήψεις μας, καὶ καραδοκοῦντες, ἀλλὰ νὰ μείνωμεν μὴ ὁρμῶντες εἰς τὸν πόλεμον μόνον δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας, ὁπότε θὰ εἴχομεν τὴν κατοχὴν τὴν Βουλγαρικὴν ἐπὶ τῆς Θεσσαλονίκης προηγουμένην ἀπὸ τὴν ἰδικήν μας κατοχήν; Πῶς θέλετε λοιπὸν νὰ μὴ καταλαμβάνωμαι σήμερον ὑπὸ ἀληθοῦς ἀπογοητεύσεως βλέπων ὅτι εἰς τὰς Κυβερνητικὰς τάξεις κρατοῦσιν ἀκόμη αἱ ἴδιαι ἀντιλήψεις, αἱ ὁποῖαι ἐκράτουν κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ πρώτου πολέμου κατὰ τῆς Τουρκίας καὶ κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ δευτέρου πολέμου κατὰ τῆς Βουλγαρίας; Καὶ αἱ ἀντιλήψεις αὐταὶ δὲν εἶναι ἀντιλήψεις μόνον τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, εἶναι ἀντιλήψεις, δυστυχῶς, τοῦ παλαιοῦ πολιτικοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος, τοὐλάχιστον τοῦ ἐν ζωῇ ἀκόμη εὑρισκομένου — διότι βεβαίως πρέπει νὰ ἐξαιρέσω μίαν φυσιογνωμίαν ἐκ τῶν μᾶλλον ἐξεχουσῶν, τὴν τοῦ μακαρίτου Τρικούπη — ἡ πολιτική, λέγω, αὕτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ παλαιοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος, τοῦ σήμερον ἀκόμη ζῶντος καὶ δρῶντος ἐν τῇ πολιτικῇ, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς λαμπρᾶς ἀπομονώσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν κανένα φίλον καὶ κανένα σύμμαχον, ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν πάντας ἐχθρούς! Ἐὰν καὶ τότε, κύριοι, ἦσθε ὑμεῖς εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καμμίαν δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι δὲν θὰ ἐτολμᾶτε νὰ προσέλθητε εἰς συμμαχίαν μὲ τὴν Βουλγαρίαν, ὅτι δὲν θὰ ἐτολμᾶτε νὰ προσέλθητε εἰς πόλεμον ἐν συμμαχίᾳ κατὰ τῆς Τουρκίας, διότι θὰ ἐφοβεῖσθε τὸν ἐνδεχόμενον πόλεμον μετὰ τῆς Βουλγαρίας, καὶ μὴ τολμῶντες ταῦτα νὰ πράξητε, θὰ εἴχετε τὴν Ἑλλάδα ἀκόμη εὑρισκομένην εἰς τὰ σύνορα τὰ πρὸ τοῦ 1912, ἐνῷ θὰ εἴχετε τὰ Κράτη τοῦ Αἵμου ἐκτείνοντα, ἐπαναλαμβάνω, τὰς ἐκτάσεις των μέχρι τῶν Ἑλληνικῶν συνόρων! (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Καὶ μοῦ δίδεται τοιουτοτρόπως, κύριοι, ἡ εὐκολία πρὸς ἀνεύρεσιν τῆς ψυχολογικῆς καὶ ὅλης τῆς πολιτικῆς ἰδεολογίας τοῦ σημερινοῦ Κυβερνητικοῦ καθεστῶτος, ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μὲ ἤλεγχον καὶ τότε, διότι ἐτόλμων, ἐμπιστευόμενος εἰς τὰς δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος, νὰ λάβω μέρος εἰς τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς Τουρκίας ἄνευ προσυμφωνίας περὶ τῆς διανομῆς. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μὲ ἤλεγχον τότε, καὶ σήμερον ἀκόμη ἔχουσι τὸ θάρρος νὰ μὲ ἐλέγχωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου! Εἶναι οἱ ἴδιοι, φυσικά, οἱ ὁποῖοι δὲν τολμῶσι νὰ προσίδωσιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἡ φθάσασα τόσον παραδόξως, κατὰ τὰς ἀντιλήψεις των, μέχρι τοῦ Νέστου, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκταθῇ καὶ μέχρι τοῦ Ἕβρου ἀφ’ ἑνός, καὶ μέχρι τοῦ Ἕρμου καὶ τοῦ Μαιάνδρου ἀφ’ ἑτέρου. (Χειροκροτήματα). Εἶναι βεβαίως γνῶμαι, καὶ γνῶμαι σεβασταί, ὡς πᾶσα γνώμη ἀπὸ καλῆς πίστεως. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, ὅτι ὅταν αἱ γνῶμαι αὗται ἐτέθησαν ὑπὸ τὴν βάσανον τῆς πραγματικότητος καὶ ὅταν τ’ ἀποτελέσματα τὰ μέχρι σήμερον εἶναι τοιαῦτα οἷα ἐμφανίζονται, πρέπει νὰ ὀνομάσῃ κανεὶς μονονουχὶ ἐθελοτυφλοῦντα τὸν θέλοντα ἀκόμη νὰ ἐπιμένῃ ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ κάμωμεν τὸν πόλεμον τοῦ 1912 μὲ τοιούτους συμμάχους, διότι μετὰ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας θὰ ἤρχετο πόλεμος κατὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ ἴσως καὶ δεύτερος πόλεμος κατὰ τῆς Βουλγαρίας! Ἀλλὰ μήπως, κύριοι, ἔχετε ἀνακαλύψει καμίαν μέθοδον, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἡ μέχρι τῶν συνόρων τοῦ 1912, ἡ Ἑλλὰς ἡ λακτιζομένη καὶ κολαφιζομένη καθ’ ἑκάστην, ἠδύνατο δι’ οἱασδήποτε ἐσωτερικῆς ἀναπλάσεως νὰ δημιουργήσῃ μίαν τοιαύτην στρατιωτικὴν δύναμιν, ὥστε μόνη αὐτή, ἄνευ συμμαχίας πρὸς τοὺς συνοίκους λαούς, ν’ ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, καὶ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Σερβίας, ὅπως μόνη αὐτὴ λύσῃ τὰ Ἑλληνικὰ καὶ τὰ Ἐθνικὰ ζητήματα κατὰ τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας; ἢ μήπως συμμερίζεσθε τὴν γνώμην ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μετὰ τὸν πρῶτον πόλεμον καὶ μετὰ τὸν δεύτερον πόλεμον ἀπολοφύροντο διὰ τὴν συμφορὰν τὴν ὁποίαν ἔπαθεν ἡ Ἑλλὰς ἡ ὁποία ἔκαμε δύο πολέμους οὐδὲν ἄλλο κατορθώσασα παρὰ νὰ ἐξασθενίσῃ τὸν ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμόν, διότι καὶ τοῦτο ἐλέχθη, Κύριοι, ὅτι ἐξησθενήσθη ὁ Ἑλληνισμὸς ἐν Τουρκίᾳ, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν θεωρίαν αὐτὴν μάλιστα μετὰ τὸ Νεοτουρκικὸν καθεστώς, θὰ ἠδύνατο νὰ ἀναπλάσῃ τὴν Ὀθωμανικὴν Αὐτοκρατορίαν ὑπὸ Ἑλληνικὴν μορφὴν νέαν καὶ νὰ μᾶς δημιουργήσῃ νέαν ἐξέλιξιν ὁμοίαν τῆς Βυζαντινῆς ἐποχῆς; Ἐὰν τοιαύτας μωρίας ἐλέγετε θὰ ἦσθε μᾶλλον δεδικαιολογημένοι παρὰ νὰ ἰσχυρίζεσθε καὶ σήμερον ἀκόμη ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ κάμωμεν συμμαχίαν καὶ πολέμους διότι θὰ ἔχωμεν περιπλοκάς. Ἐὰν μὴ ἐλέγετε ἀκόμη ὅτι τὸ Κράτος αὐτὸ ἠδύνατο νὰ ἀδιαφορήσῃ καὶ διὰ τὰς Ἐθνικάς του βλέψεις καὶ ὑποχρεώσεις καὶ ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀπεμπολουμένων ἐντελῶς πάντων τούτων νὰ ζήσῃ καὶ νὰ ζήσῃ ὡς Κράτος αὔταρκες περιοριζόμενον ἐντὸς τῶν παλαιῶν ὁρίων. Ἐὰν ταῦτα ἐλέγετε, θὰ σᾶς ἠννόουν ἀκόμη. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον τοιαῦτα τινα δὲν λέγετε, ἐφ’ ὅσον τὴν ἀνάδειξιν τοῦ Κράτους, ὅπως κατὰ τὸ δυνατὸν ταυτισθοῦν τὰ ὅρια αὐτοῦ πρὸς τὰ ὅρια τῆς Ἐθνικῆς ἐπικρατήσεως θεωρεῖτε ἀναγκαίαν ὄχι ἁπλῶς δι’ ἠθικοὺς καὶ αἰσθηματικοὺς λόγους ἀλλὰ καὶ διὰ πολιτικοὺς καὶ οἰκονομικούς, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ θεωρήσω ἀκατανόητον τὴν πολιτικὴν ὑμῶν, τολμώντων καὶ σήμερον ἀκόμη μετὰ τὰ ἐπελθόντα ἀποτελέσματα νὰ μὲ μέμφεσθε διότι συνέπραξα συμμαχικῶς μετὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ Σερβίας, ὅπως ἐπεκτείνῃ ἡ Ἑλλὰς τὰ ὅριά της μέχρι τοῦ Νέστου. Μὰ ἐγεννήθησαν σήμερον δυσχέρειαι, καὶ αἱ δυσχέρειαι αὐταὶ εἶναι ἐνδεχόμενον ὅτι δὲν θὰ εἶχον δημιουργηθῆ ἐὰν δὲν εἶχον ἐκταθῆ ἕως ἐκεῖ τὰ ὅριά μας καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον ἐὰν ἐπεκταθῶσι καὶ περαιτέρω τὰ ὅριά μας νὰ ἔχωμεν καὶ ἄλλας δυσχερείας, διότι ὅσον μεγαλείτερα τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους τόσον εἶναι φυσικὸν νὰ ἐφάπτωνται τῶν συμφερόντων τῶν ἄλλων καὶ νὰ προκαλῶσι προστριβάς. Τότε ἔχετε πολιτικὴν μικροελλαδικὴν ἂς τὴν ὀνομάσω οὕτω καὶ τότε καλύτερον θὰ ἦτο νὰ ἐρωτήσωμεν ὅλους τοὺς συνοίκους λαούς, τί θέλουν νὰ τοὺς δώσωμεν ὅπως μᾶς ὑπογράψουν ἐξοφλητήριον, περιωρισθῶμεν δὲ εἰς τὸ λοιπὸν Κράτος μετὰ τὴν προεξόφλησιν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ζήσωμεν εἰς αὐτὸ τὸ Κρατίδιον ἄνευ περισπασμῶν. Καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψετε καὶ πάλιν, Κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω ὅτι εὑρίσκομαι ἐνώπιον ἑνὸς φαινομένου, τοῦ ὁποίου αἱ ἐκδηλώσεις ἐγένοντο κατ’ ἐπανάληψιν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ἀπὸ μιᾶς ὅλης πενταετίας. Ἔχομεν τὸν παλαιὸν κόσμον τῆς Ἑλλάδος ἀντιπροσωπευόμενον ἀπὸ τὴν νέαν Κυβέρνησιν ἔχομεν τὸν νέον κόσμον τὸν μετεπαναστατικὸν ἀντιπροσωπευόμενον ἀπὸ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ἡ παλαιὰ ἰδεολογία, τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύει ἡ νῦν Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐνόμιζεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἠδύνατο νὰ κάμῃ στρατὸν περισσότερον τῶν 60.000 εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐνόμιζεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν πρέπει νὰ συμμαχήσῃ μὲ κανένα πρὸς πραγματοποίησιν τῶν ἐθνικῶν της διεκδικήσεων, εἶναι ἡ Ἑλλὰς ἡ ὁποῖα εἶχεν ἀπεριορίστους ὅσον καὶ ἀσαφεῖς καὶ νεφελώδεις τὰς βλέψεις τῶν Ἐθνικῶν διεκδικήσεων, διὰ νὰ ἔχῃ τὴν πραγματικὴν παρασκευὴν ἀντιστρόφως ἀνάλογον πρὸς τὸ μέγεθος τῶν διεκδικήσεών της. Δὲν ἐγνωρίζομεν τότε ὡς ποῦ δύνανται νὰ ἐκτείνονται αἱ ἐθνικαί μας διεκδικήσεις, τόσον πολὺ τὰς ἐξηπλώναμεν πολλάκις, ὥστε ἐκεῖνοι ἐκ τῶν πολιτικῶν, οἱ ὁποῖοι ἠρκοῦντο νὰ ἐκταθῶσι τὰ πρὸς βορρᾶν ὅριά μας μέχρι Κρουσόβου ἐχαρακτηρίζοντο ὡς ἀπεμπολοῦντες τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος. Εἰς τὴν Κυβέρνησιν μετέχει ὁ πολιτικὸς τῆς Ἑλλάδος ὅστις τότε κατηγορεῖτο ὡς ἀπεμπολῶν τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος διότι ἐφρόντιζε ὁ δυστυχὴς νὰ ἀφήσῃ ἐν τῇ ρυθμίσει καὶ ἐν τῇ ἀντιλήψει τῶν Μακεδονικῶν πραγμάτων ἔξω τῶν δύο ἄλλων βιλαετίων τὸ βιλαέτιον τοῦ Κοσσυφοπεδίου. Εἶναι λοιπὸν φυσικὸν καὶ σήμερον, ὅτε ἐνώπιον τῆς Ἑλλάδος ἐμφανίζονται καὶ πάλιν ζητήματα ἀνάλογα πρὸς τὰ τοῦ 1912 νὰ εὑρισκώμεθα εἰς τοὺς δύο πόλους τῶν πολιτικῶν ἀντιλήψεων. Σεῖς καὶ τώρα καὶ τότε δὲν θέλετε τὸν πόλεμον μετὰ συμμάχων. Σεῖς καὶ σήμερον λέγετε παρελθέτω ἐπ’ ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο. Καὶ ὅταν σᾶς λέγω ὅτι τὸ ποτήριον δὲν πρόκειται νὰ παρέλθῃ ὁριστικῶς ἀλλ’ ὅλως διόλου προσωρινῶς, διὰ νὰ ἐπανέλθω καὶ πάλιν, ὅπως τὸ πίετε μέχρι τρυγὸς, μᾶς λέγετε: Σεῖς πταίετε σεῖς οἵτινες μᾶς ὡδηγήσητε μέχρι τοῦ Νέστου (Χειροκροτήματα). Καὶ δὲν νομίζετε τότε, Κύριοι, ὅτι ἡ νέα Ἑλλὰς δικαιοῦται νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα. Κύριοι, ἔχετε τὴν ὑποχρέωσιν ἐνώπιον καὶ πάλιν δυσχερειῶν τόσον μεγάλων καὶ τόσον πολυπλόκων νὰ παραμερήσετε καὶ νὰ ἀφήσητε τὸν τόπον εἰς τὴν νέαν Ἑλλάδα τὴν ἔχουσαν τὸ ψυχικὸν σθένος ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὰς νέας περιστάσεις; (παρατεταμένα χειροκροτήματα) Καὶ ἐπωφελοῦμαι Κύριοι τῆς στιγμῆς διὰ νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν ἐλέχθησαν εἰσέτι καὶ τὰ ὁποῖα ἄφησαν ἴσως εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀμφιβολίας τινὰς περὶ ἐκείνων τὰ ὁποῖα δυνάμεθα τολμῶντες καὶ ἀκολουθοῦντες τὰς ὑπαγορεύσεις καὶ τῶν ὑποχρεώσεων ἡμῶν τῶν συμμαχικῶν ἀλλὰ καὶ τῶν στοιχειωδῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, νὰ ἀποκτήσωμεν. Διότι δὲν θέλω νὰ ἀφήσω τὴν κοινὴν γνώμην πλανωμένην ὡς πρὸς τὸ μέγεθος ἐκείνων τὰ ὁποῖα τολμῶντες θὰ ἀποκτήσωμεν. Ἀφέθη νὰ πιστευθῇ ὅτι τὰ ὠφελήματα ἡμῶν εἰς ἐνδεχομένην μετοχὴν εἰς τὸν ἀγῶνα δὲν θὰ ἦσαν παρὰ ἡ παραχώρησις τῆς Κύπρου. Σημειωτέον ὅτι ἡ Κύπρος εἶναι ὀλίγον μεγαλειτέρα ἀπὸ τὴν ἰδιαιτέραν μου πατρίδα, ἔχει πληθυσμὸν ἀπὸ διακοσίας τριάκοντα πέντε χιλιάδων ἀρίστων Ἑλλήνων συνολικῶς δὲ πληθυσμὸν 285.000 κατοίκων. Καὶ ὅμως περὶ αὐτῆς ἐγένετο λόγος ἀτυχῶς ἐν τῷ τύπῳ ὡς περὶ πράγματος μικρᾶς τινος σημασίας ὡς περὶ παρωνυχίδος κατὰ τὴν κοινὴν ἔκφρασιν. Οὐδεμία συγκίνησις ἐξεδηλώθη ἐκ μέρους πολλῆς μερίδος τοῦ τύπου.

§307Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὅτι γράφονται εἰς τὸν τύπον δὲν δύνανται νὰ ἐπαναλαμβάνωνται καὶ νὰ στηρίζωνται εἰς αὐτὰ ἐπιχειρήματα.

§308ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλὰ κύριοι δὲν ἐπρόκειτο μόνον νὰ ἀποκτήσωμεν 235 χιλ. πληθυσμοῦ ἀληθῶς Ἑλληνικοῦ ἔχοντος μόρφωσιν ἡ ὁποία βεβαίως ἕνεκα τῆς μακρᾶς Ἀγγλικῆς κατοχῆς ἀπὸ 37ετίας εὑρίσκεται εἰς ἐπίπεδον οὐχὶ κατώτερον τοῦ μέσου ὅρου τοῦ ἐπιπέδου τῆς ὅλης Ἑλλάδος.

§309Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ὑπέρτερος.

§310ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Χαίρω διότι αὐτὴν τὴν γνώμην ἔχετε καὶ τοῦτο ἤθελον καὶ ἐγὼ νὰ εἴπω ἀλλὰ ἐφοβήθην μήπως ἔχω διαμαρτυρίας.

§311Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὰς σκέψεις αὐτὰς καὶ τὰς γνώμας αὐτὰς περὶ τῆς Κύπρου τὰς ἔχομεν βαθύτερον ἡμεῖς ἐγκεχαραγμένας.

§312ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω ὅτι θὰ ἐλαμβάνομεν ἕνα λαὸν εἰθισμένον εἰς τὴν εὐνομίαν ἀπὸ πολλοῦ χρόνου καὶ ὁ ὁποῖος θὰ μᾶς ἔδιδε ἕνα διοικητικὸν προσωπικὸν ἄριστον. Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο περὶ τῆς Κύπρου μόνον. Ἡ Κύπρος προορίζετο πρὸς ἡμᾶς ἀσχέτως πρὸς οἱανδήποτε ἔκβασιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, ὡς ἀντάλλαγμα τῆς συμμετοχῆς μας εἰς τὸν ἀγῶνα.

§313Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Πότε προσεφέρετο;

§314Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τώρα πρὸς ὑμᾶς. Τὰ περὶ Κύπρου, ἀξιότιμε συμπολῖτα, ἀνάγονται εἰς ὀλίγον παλαιοτέραν ἐποχήν. Ἀνάγονται εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ 1913. Ἔφθασαν εἰς τὴν διατύπωσιν αὐτὴν κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἴχατε τὴν τιμὴν σεῖς νὰ εἶσθε εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω τίποτε περισσότερον. Ἀρκοῦμαι εἰς τοῦτο. Πρὸς ὑμᾶς προσεφέρετο ἡ Κύπρος, ἐπαναλαμβάνω, ὡς ἀντάλλαγμα τῆς μετοχῆς ἡμῶν εἰς τὸν ἀγῶνα ἀσχέτως πρὸς οἱανδήποτε ἔκβασιν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ ἔκβασις τοῦ ἀγῶνος ἦτο εὐτυχὴς αἱ παραχωρήσεις εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν ἔμενον ἰσχύουσαι πάντοτε. Ὁσονδήποτε δὲ καὶ ἂν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀχαϊοήλιδος ἤθελε νὰ μετριάσῃ τὴν σημασίαν τῶν παραχωρήσεων ἐκείνων, ἔχω καθῆκον νὰ σᾶς εἴπω ὅτι μόνον τὸ Βιλαέτιον Ἀϊδινίου εἶναι κατ’ ἔκτασιν εὐρύτερον τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος τῆς πρὸ τοῦ πολέμου τοῦ 1912, ὑπὸ ἔποψιν δὲ πλούτου καὶ παραγωγῆς εἶναι ἀσυγκρίτως ἀνώτερον. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ταῦτα μόνον τὰ ὁποῖα θὰ εἴχομεν μετέχοντες εἰς τὸν πόλεμον, ἐὰν ἡ λῆξις αὐτοῦ ἦτο σύμφωνος πρὸς τὰς εὐχὰς ἡμῶν Εἴχομεν καὶ ἄλλα νὰ ἐπιτύχωμεν μεγίστης καὶ ταῦτα σημασίας Εἴχομεν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἀπώθησιν τῆς Βουλγαρίας ἀπὸ τῆς θαλάσσης τοῦ Αἰγαίου καὶ τὸν περιορισμὸν αὐτῆς πέραν τῆς γραμμῆς τῆς Ροδόπης.

§315Γ. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Κινεῖται ἡ τέφρα τῶν Μεσολογγιτῶν.

§316ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Γνωρίζω, κύριοι, ὅτι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου δὲν ἐγένετο πρὸς ὑμᾶς ἀνακοίνωσις ἐπίσημος, ἀλλὰ δικαιοῦμαι νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, διότι αἱ περὶ τούτου συνεννοήσεις εἶχον ἀρχίσῃ ἀπὸ τὴν ἐποχὴν καθ’ ἥν ἤμην εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἠδυνάμην νὰ παρακολουθήσω καὶ μετὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐνεργείας, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐνεργείας ἔφθασεν εἰς τοῦτο, ὅτι αἱ Δυνάμεις εὑρέθησαν σύμφωνοι ὅτι ἡ διατυπωθεῖσα παρ’ ἐμοῦ ἀξίωσις ἦτο δικαία, ἀλλὰ δὲν ἤθελον ὅμως νὰ προβῶσιν εἰς νέας προτάσεις πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἔχωσι καὶ νέας πάλιν ἀποτυχίας, ἀλλὰ περιέμενον νὰ ζητηθῇ τοῦτο παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἡ περὶ τούτου πληροφορία μου ἔχει χαρακτῆρα ἐπίσημον, καὶ σημειώσατε, κύριοι, ὅτι ἡ ἀπομάκρυνσις τῆς Βουλγαρίας ἀπὸ τῆς θαλάσσης τοῦ Αἰγαίου κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, ἔχει πολὺ ἀνωτέραν ἀξίαν παρὰ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἠδυνάμεθα ν’ ἀποδώσωμεν εἰς αὐτὴν μέχρι τοῦ 1912 καὶ μέχρι τῆς ἀρχῆς τοῦ παρόντος πολέμου, διότι ἡ ἀποτελεσματικότης τῆς δράσεως τοῦ ὑποθαλασσίου στόλου ἀπεδείχθη τοιαύτη ὥστε ἡ Βουλγαρία ἐξακολουθοῦσα νὰ ἔχῃ τρεῖς λιμένας εἰς τὸ Αἰγαῖον, τοῦ Πόρτο–λαγό, τῆς Μάκρης καὶ τοῦ Δεδέαγατς θὰ ἔχῃ τρία ὁρμητήρια ἀπὸ τῶν ὁποίων δεκὰς μόνον ὑποβρυχίων θὰ ἠδύναντο ἐν περιπτώσει πολεμικῆς συγκρούσεως πρὸς ἡμᾶς νὰ καταστήσῃ λίαν δυσχερῆ καὶ λίαν ἐπικίνδυνον καὶ λίαν βραδυτέραν τὴν συγκέντρωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ ἰδίᾳ τοῦ προερχομένου ἐκ τῶν Νήσων, Νήσων αἱ ὁποῖαι ἔχουσι πληθυσμόν, ἐκτὸς τῆς Κύπρου, 1.300,000 καὶ ἐν περιπτώσει ἐπιστρατεύσεως ἔχουσι νὰ δώσωσι δύναμιν στρατιωτικὴν 130,000 ἀνδρῶν. Ἔχω ἀκόμη νὰ παρατηρήσω ὅτι ἡ μετοχὴ ἡμῶν εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ ἡ εὐτυχὴς ἔκβασις αὐτοῦ θὰ εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἐκ μέρους τῆς Σερβίας παραχώρησιν τῆς σφηνὸς Δοϊράνης Γευγελῆς μὲ τὴν δήλωσιν τῆς Σερβίας ὅτι παραιτεῖται πάσης διεκδικήσεως ἐπὶ τῆς κοιλάδος τῆς Στρωμνίτσης ἡ ὁποία κατὰ τὴν συνθήκην τοῦ 1913 ὑπήγετο εἰς τὸν κύκλον τῆς ἐθνικῆς Σερβικῆς ἐπιρροῆς. Ἡ Σερβία ὅπως γνωρίζῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἔκαμε δήλωσιν ὅτι τοῦ λοιποῦ παραιτεῖται, ἀδιαφορεῖ πλέον διὰ τὴν κοιλάδα τῆς Στρωμνίτσης ὥστε ἐὰν ἦτο αἰσία ἡ ἔκβασις τοῦ πολέμου ν’ ἀποθήσωμεν τὴν Βουλγαρίαν μέχρι τῶν παλαιῶν αὐτῆς συνόρων καταλαμβάνοντες ὅλην τὴν Βουλγαρικὴν Θράκην καὶ τὴν κοιλάδα τῆς Στρωμνίτσης ἵνα μεταφέρωμεν τὰ ὅρια ἀπὸ τοῦ Μπέλεση εἰς τὸ ὄρος Μάλες...... Ποίαν σημασίαν θὰ εἶχεν τοῦτο διὰ τὴν μέλλουσαν διαμόρφωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἕκαστος ἐξ ὑμῶν ἐννοεῖ. Καὶ μὴ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς ὑμῶν σήμερον ἁπλῶς ἀπορρίπτομεν ὅλας αὐτὰς τὰς πιθανὰς αὐξήσεις τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ διεξαγωγῆς ἑνὸς ἀναποτρέπτου πολέμου πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Δὲν ἀπορρίπτομεν μόνον ἐν τῷ παρόντι, ἀλλὰ καθιστῶμεν ἀδύνατον τὴν εἰς τὸ μέλλον τοιαύτην τινὰ πραγματοποίησιν ὀνείρων ἐθνικῶν. Διὰ τῆς πολιτικῆς ὑμῶν οὐχὶ μόνον δὲν πρόκειται νὰ ἀποκόψωμεν γενικῶς ὅλα τὰ ὄνειρα τὰ Βουλγαρικὰ περὶ ἡγεμονίας εἰς τὰ Βαλκάνια καὶ περιορίσωμεν αὐτὴν ἐκεῖ ὅπου ὁ Ἐθνικός της ὄγκος τῆς δίδει δικαίωμα νὰ ζήσῃ μετὰ τῶν λοιπῶν λαῶν τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου, οὐχὶ μόνον καθιστῶμεν ἀδύνατον ἐν τῷ παρόντι τὴν ὁριστικὴν τερμάτισιν τοῦ ἀγῶνος, ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὁ ὁποῖος διεξάγεται ἀπὸ 13 αἰώνων μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Βουλγαρίας, ἀλλὰ κινδυνεύομεν διὰ τῆς πολιτικῆς ὑμῶν, ἡ ὁποία χωρὶς νὰ τὸ θέλωμεν ἐξυπηρετεῖ τὰ συμφέροντα τοῦ ἑτέρου τῶν Εὐρωπαϊκῶν συνδυασμῶν, νὰ καταστήσωμεν δυνατὴν τὴν καὶ μετὰ τὸν πόλεμον διατήρησιν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι εἶναι τυφλὸς ὁ μὴ βλέπων ἀπὸ τοῦδε τί ἔχει νὰ συμβῇ ἐὰν, λήγοντος τοῦ πολέμου, ἡ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία ἐξέλθῃ ἄνευ βλάβης. Θὰ γίνῃ ὁριστικὸν καὶ ὁλοσχερὲς τὸ ἐκρίζωμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἤρξατο ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1914. Αὐτὸ ὅλον τὸ ἐθνικὸν οἰκοδόμημα, τὸ ἐν τῇ Ὀθωμανικῇ Αὐτοκρατορίᾳ, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι δημιούργημα τῶν τελευταίων τούτων αἰώνων, ἀλλ’ εἶναι γεγονὸς πολὺ προγενέστερον κατὰ χιλιετηρίδας ἀπὸ τὴν Ὀθωμανικὴν κατάκτησιν, ὅλον ἐκεῖνο τὸ οἰκοδόμημα πρόκειται νὰ σαρωθῇ ἐντελῶς, ἀποστελλομένων ὅλων τῶν ἑκατομμυρίων ἐκείνων τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου ἐδῶ εἰς τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα. Τὰ γενόμενα μέχρι τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου σᾶς πείθουσι ποία θὰ εἶναι ἡ τύχη τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Τουρκίας ἐὰν αὕτη ἐπιζήσῃ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Εἰς τοῦτο δὲ δυστυχῶς, εἰς τὸ ἐκρίζωμα τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου δὲν εἶνε μόνη ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἡ ἔχουσα σαφῶς διαγεγραμμένην τὴν πολιτικήν της, ἐκδηλωθεῖσαν ἤδη ἐπαρκῶς κατ’ ἄλλου στοιχείου, τοῦ Ἀρμενικοῦ, ἀναβαλλομένην δὲ εὐλόγως σήμερον, ἵνα πάλιν ἐκδηλωθῇ μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἀκατάσχετος, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἄλλοι ἰσχυρότεροι τῶν Τούρκων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι συμφέροντα ἐντελῶς ταὐτιζόμενα πρὸς τούτους. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ, ὅταν διὰ τῆς πολιτικῆς σας αὐτῆς συντελέσητε ὥστε ἡ μὲν Βουλγαρία νὰ ἐξογκωθῇ ἡ δὲ Τουρκία νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκρίζωσιν τοῦ ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμοῦ καὶ νὰ σᾶς στείλῃ ἐδῶ ἑκατομμύρια προσφύγων, πῶς πιστεύετε ὅτι θὰ δυνηθῆτε νὰ ἀντιμετωπίσητε τὸν κίνδυνον τὸν Βουλγαρικὸν, ὁ ὁποῖος ἐπέρχεται καὶ τὸν ὁποῖον ὅλοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουν νὰ κλείουν τοὺς ὀφθαλμούς των δὲν εἰμπορεῖ παρὰ νὰ τὸν βλέπουν; Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας σᾶς εἶπε, καὶ δυστυχῶς ὑποχρεοῦμαι νὰ ἐπανέλθω καὶ πάλιν εἰς τὸ αὐτό, σᾶς εἶπεν ὅτι βλέπει τοὺς κινδύνους ἀλλὰ προτιμᾷ νὰ ἀποφύγῃ τοὺς παρόντας διὰ νὰ ἀφήσῃ πιθανῶς εἰς ἄλλους νὰ ἀντιμετωπίσωσι τοὺς μέλλοντας. Ἀλλά, Κύριοι, εἶναι πολιτικὴ ἑνὸς Κράτους, Κράτους ὅπως τὸ Ἑλληνικόν, ἔχοντος νὰ ἀντιμετωπίσῃ αὐτὰ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀντιμετωπίζει τὸ ἀτυχὲς τοῦτο ἔθνος, εἶναι πολιτικὴ αὐτὴ νὰ θέλωμεν νὰ ἀποφύγωμεν σήμερον μίαν ῥῆξιν, ἕνα πόλεμον ἀναπότρεπτον ἐντὸς βραχείας προθεσμίας, λέγοντες ὅτι ὁ Θεὸς δύναται νὰ μᾶς βοηθήσῃ αὔριον; Ποῖος Θεὸς θὰ μᾶς βοηθήσῃ ὅταν ὁ ἀντίπαλος ἡμῶν, ὁ μετὰ τοῦ ὁποίου πόλεμος εἶναι ἀναπότρεπτος, ἐξογκωθῇ εἰς δύναμιν, ἡμεῖς δὲ μείνωμεν ἄνευ συμμάχων καὶ ἄνευ φίλων, ὅταν θὰ ἔχωμεν νὰ μεριμνῶμεν περὶ ἑκατομμυρίων προσφύγων ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους, ὅταν θὰ ἔχωμεν νὰ μεριμνῶμεν δι’ ὅλας τὰς δαπάνας τῆς μακρᾶς ἐνόπλου οὐδετερότητος πρὸς τὴν ὁποίαν φέρεσθε, νὰ μεριμνῶμεν περὶ ὅλων αὐτῶν μὲ τὰς ἀνάγκας συγχρόνως τῆς ἐντάσεως τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν διὰ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸν κίνδυνον, τὸν Βουλγαρικόν; Δὲν φαντάζεσθε ὅτι παρασκευάζετε τραγικὴν τύχην τοῦ ἔθνους, ἀπὸ τοῦ πέρατος τοῦ πολέμου καὶ μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν θὰ ἐκραγῇ ὁ πόλεμος κατὰ τῆς Βουλγαρίας, δὲν φαντάζεσθε ὅτι ἀπὸ τῆς ἐπιούσης τοῦ πολέμου, ὅταν τὰ ἀποτελέσματα εἶναι, οἷα φαντάζομαι, ὑπερεξογκώσεως τῆς Βουλγαρίας, ὅταν ἡ Ἑλλὰς θὰ εὑρίσκεται ὄχι ἁπλῶς εἰς ὑποδεῆ θέσιν ἀπέναντι τῆς Βουλγαρίας, ἀλλ’ ἀκριβῶς εἰς τὴν θέσιν, τὴν τραγικὴν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο μετὰ τὸ 1897 ἀπέναντι τῆς Τουρκίας δεχομένη διαρκῶς κολάφους καὶ ἐξευτελισμούς; Δὲν αἰσθάνεσθε μετὰ τὸ πέρας τοῦ πολέμου ὅταν ἐξογκωθῇ ἡ Βουλγαρία καὶ ἀνατραπῇ ἡ ἰσορροπία, ἡ κατασταθεῖσα διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, δὲν αἰσθάνεσθε μὲ ποίαν θρασύτητα θὰ μεταβαίνῃ ὁ Βούλγαρος Πρόξενος τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τῆς Καβάλλας εἰς τὰς ἀρχὰς ὄχι τὰς διοικητικὰς ἁπλῶς ἀλλὰ καὶ τὰς δικαστικὰς διὰ νὰ ζητῇ τὴν ἀποφυλάκισιν ἑνὸς Βουλγάρου, τὸν ὁποῖον θὰ ἀξιοῖ μίαν ἡμέραν νὰ τὸν λάβῃ, διότι θὰ σᾶς ἀπειλῇ διὰ πολέμου, τὸν ὁποῖον θὰ αἰσθάνεσθε ὅτι εἶναι δύσκολον πλέον νὰ διεξαγάγητε ὑπὸ αἰσίους ὅρους διὰ τὴν Ἑλλάδα; Θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι, ἂν τὰ πράγματα δὲν ἀποβῶσι κατὰ τοὺς φόβους μου, ἂν τὰ πράγματα ἀποβῶσι κατὰ τὰς ἰδικάς μου προσδοκίας καὶ τὰς ἰδικάς μου εὐχὰς διὰ τῆς νίκης δηλ. τῶν δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι αἱ ζημίαι αὐταὶ θὰ μετριασθῶσι. Βεβαίως δὲν ὑποθέτω νὰ ὑπάρχῃ κίνδυνος ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐξογκώσεως τῆς Βουλγαρίας, ἐκτὸς τῆς περιπτώσεως, τῆς ὄχι ἀπιθάνου, καθ’ ἡ Βουλγαρία, ἀφ’ οὗ πολεμήσῃ μὲ τοὺς μὲν κατά τι διάστημα τοῦ πολέμου, εἰς τὸ τέλος θὰ γυρίσῃ πρὸς τοὺς ἄλλους διὰ νὰ πολεμήσῃ εἰς τὸ ὑπόλοιπον στάδιον τοῦ πολέμου, ὑπάρχει λοιπὸν καὶ αὐτὴ ἡ περίπτωσις, ἡ μή ἀποκλειομένη, ἀλλὰ καὶ ἂν ἀποφύγητε τὴν περιπέτειαν αὐτὴν δὲν εὑρίσκετε ὅτι μὲ τὴν συμπεριφορὰν αὐτὴν τῆς Ἑλλάδος νίκη τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, ἡ ὁποία θὰ ἐδημιούργει μίαν ἰσχυρὰν Σερβίαν μὲ μίαν Ἑλλάδα ὁμοίαν πρὸς τὴν σημερινήν, μία νίκη τοιαύτη τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως θὰ ἦτο ἐξ ἴσου ἐπικίνδυνος διὰ τὴν Ἑλλάδα, ὄχι διότι οἱ ἀτυχεῖς Σέρβοι ἦσαν ἐχθροὶ τῶν Ἑλλήνων καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τόσων χιλιετηρίδων, ἀλλὰ διότι οἱ Σέρβοι μετὰ τὴν ἀθέτησιν ἐκ μέρους μας τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων εἶναι φυσικὸν νὰ εἶναι διατεθειμένοι πρὸς ἡμᾶς ἀγρίως δυσμενῶς διὰ τὸ μέλλον; Καὶ δὲν νομίζετε, Κύριοι, διὰ νὰ γενικεύσωμεν τὴν ἀντίληψιν, ἡ ὁποία πρέπει νὰ μᾶς ἀπασχολῇ, ὅτι, ἀφ’ οὗ κανεὶς δὲν ἀμφισβητεῖ τὸ παρ’ ἐμοῦ τοσάκις ἐπαναληφθὲν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὁ πόλεμος μετὰ τῆς Βουλγαρίας εἶναι ἀναπότρεπτος, ἐφ’ ὅσον διεκδικεῖ ὅλην τὴν Ἑλληνικὴν Μακεδονίαν, ἀφ’ οὗ δὲν ἐννοοῦμεν νὰ θυσιάσωμεν οὐδὲ σπιθαμὴν ἔστω καὶ μὲ μεγάλα ἀνταλλάγματα ἀλλαχοῦ, ἀφ’ οὗ δὲν ἀμφισβητεῖ κανεὶς τὴν ἀλήθειαν ταύτην, δὲν νομίζετε ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀφήσωμεν νὰ διεξαχθῇ ὁ πόλεμος οὗτος μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ πολέμου, ὅταν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἰδικῆς σας πολιτικῆς — διότι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκέψεών σας πρέπει νὰ κρίνητε τὰ πιθανὰ ἀποτελέσματα — ὅταν ἡ Βουλγαρία θὰ εἶναι ἐξωγκωμένη σεῖς δὲ θὰ εἶσθε ἄνευ συμμάχων ἐν τῇ Βαλκανικῇ καὶ ἄνευ φίλων δὲν πρέπει νὰ ἀφήσητε νὰ διεξαχθῇ τότε ὁ ἀναπότρεπτος πόλεμος, ἀλλὰ σήμερον ὅτε ὄχι μόνον τοιαῦτα ἀνταλλάγματα δύνασθε νὰ ἔχητε ἐν περιπτώσει ἐπιτυχοῦς ἐκβάσεως, ἀλλὰ καὶ δύνασθε διὰ τῆς μετοχῆς σας ν’ ἀσφαλίσητε καὶ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἀγῶνος τῆς Συνεννοήσεως ἐν τῷ εἰδικῷ θεάτρῳ τοῦ πολέμου τῆς Βαλκανικῆς, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ μόνον ὑπολειφθὲν εἰς τὰς μεσευρωπαϊκὰς Δυνάμεις, ὅπως ἐπιτύχωσιν ὁριστικήν τινα ἐπιτυχίαν, ἣν ματαίως ἐπεδίωξαν εἰς τὰ λοιπὰ θέατρα τοῦ πολέμου; Ἄν, Κύριοι, ἠδυνάμεθα νὰ μείνωμεν οὐδέτεροι καὶ νὰ ἀποφύγωμεν ἕνα πόλεμον τηροῦντες τὴν ὑπάρχουσαν θέσιν καὶ τὴν κεκτημένην ἀναλογίαν ἡμῶν πρὸς τοὺς συνοίκους λαοὺς καὶ ἀντὶ τούτου παρουσιάζετο ἡ ἄποψις τοῦ νὰ πολεμήσωμεν μὲ τὴν πιθανὴν αὔξησιν, τὴν ὑπεραύξησιν τῆς Ἑλλάδος, θὰ ἐνόουν τοὺς δισταγμούς, θὰ ἔλεγον βεβαίως εἶναι πολιτικὴ συντηρητική, πρόκειται βεβαίως διὰ τῆς ἄλλης πολιτικῆς νὰ πληρωθοῦν τὰ ἐθνικὰ ὄνειρα, τὰ μᾶλλον ὑψιπετῆ, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ἄλλης μένομεν ὁποῖοι εἴμεθα ἀλλὰ καὶ δὲν μειούμεθα καθόλου ἀπέναντι τῶν ἀνταγωνιστῶν μας. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ τούτου, ἢ πρόκειται νὰ ἀνατραπῇ ἡ ἰσορροπία, ἡ κατασταθεῖσα διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, σεῖς νὰ μείνητε τὸ πολύ πολὺ οἷοι εἶσθε, οἱ ἄλλοι δὲ νὰ ὑπερεξογκωθοῦν καὶ νὰ ἀντιμετωπίσητε τὸν ἀναπότρεπτον πόλεμον ὑπὸ περιστάσεις πολὺ δεινοτέρας διὰ σᾶς, ἐν μονομαχίᾳ μὲ τὸν ἐχθρὸν καὶ μὴ ἔχοντες ἐν περιπτώσει ἐπιτυχίας παρὰ νὰ ἐπιδιώξητε αὔξησιν ἐν τῇ Βαλκανικῇ χωρὶς παραχωρήσεις Κύπρου καὶ Μικρᾶς Ἀσίας, αὔξησιν περὶ τῆς ὁποίας γνωρίζετε ὅτι θὰ κληθῇ καὶ ὁ Εὐρωπαϊκὸς Ἄρειος Πάγος νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του μετὰ τὸ πέρας τῆς μονομαχίας αὐτῆς;

§317Λ. ΝΑΚΟΣ. Δὲν θὰ ἔχωμεν κανένα φίλον.

§318ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι· συνελήρωσα ὅ,τι εἶχον νὰ εἴπω· Ἔρχομαι ὅμως καὶ πάλιν δι’ ὑστάτην φορὰν νὰ εἴπω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία σήμερον εὑρίσκεται εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα, ὅτι ἀναλαμβάνει ἀληθῶς βαρυτάτας εὐθύνας ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους, ἐρχομένη καὶ πάλιν νὰ διοικήσῃ τὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ διευθύνῃ τὰς τύχας αὐτῆς εἰς τὴν κρισιμωτάτην αὐτὴν ἐποχὴν τοῦ ἐθνικοῦ μας βίου μὲ ἀντιλήψεις παλαιάς, μὲ τὰς ἀντιλήψεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι, ἂν ἐκράτουν κατὰ τὸ 1912, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἦτο ἀκόμη εἰς τὰ παλαιὰ σύνορα, μὲ ἀντιλήψεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουν καταδικασθῆ ῥιζικῶς, ὄχι μόνον ἐκ τῆς βουλήσεως τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ’ ἐξ αὐτῆς τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων. Εἶναι φυσικώτατον, Κύριοι, μὲ τὰς ἀντιλήψεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἔδρασεν ὁ παλαιὸς πολιτικὸς κόσμος τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὁποῖος κατὰ πλειοψηφίαν σήμερον κατέχει τὰ ἑδώλια τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι φυσικὸν λέγω νὰ μὴ εἰμπορεῖ νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς τὴν νέαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, νὰ μὴ δύναται νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς ὅλα τὰ μεγάλα καὶ κολοσσιαῖα προβλήματα, τὰ ὁποῖα ἐγείρονται ἀπὸ τῆς ἐποχῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλάς, παύσασα νὰ εἶναι μικρά, ἐπεξέτεινε τὰ ὅριά της, καὶ κατέλαβε ἐν τῇ Μεσογείῳ θέσιν ἐξαιρετικῶς ἐπιβάλλουσαν, ἀλλὰ καὶ ἐξαιρετικῶς ἐπίφθονον καὶ διὰ τοῦτο ἐξαιρετικῶς ἐπικίνδυνον. Πῶς τολμᾶτε μὲ τὰς παλαιὰς αὐτὰς ἀντιλήψεις νὰ ἀναλάβητε τὰς εὐθύνας τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐχαράξατε, ἀπομακρυνόμενοι μάλιστα ἀπὸ τὴν κατὰ παράδοσιν πολιτικὴν αὐτοῦ τούτου τοῦ παλαιοῦ πολιτικοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὁποῖος ἐγνώριζεν ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἡ τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων διακυβέρνησις νὰ εὑρίσκεται ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰς κρατούσας τῆς θαλάσσης δυνάμεις; Πῶς εἶναι δυνατόν, ἐπαναλαμβάνω, σήμερον τοιαύτας ἔχοντες τὰς ἀντιλήψεις νὰ θελήσητε νὰ ἐπιβάλητε ἐναντίον τῆς ἐπανειλημμένως ἐκδηλωθείσης γνώμης καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἐναντίον δὲ αὐτῶν τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ προσφάτου παρελθόντος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐδιστάσατε μὲ τὴν εἰλικρίνειαν, ἡ ὁποία σᾶς διακρίνει, Κύριε συμπολῖτα, καὶ τὴν εἰς ἑσπέραν ταύτην νὰ κατηγορήσητε, διὰ νὰ δηλώσητε σαφῶς ὅτι κατὰ βάθος θὰ ἐνομίζατε, ὅτι καλύτερον θὰ εἴμεθα ἐὰν εἴμεθα εἰς τὰ παλαιὰ σύνορά μας τὰ πρὸ τοῦ 1912; Ἀλλά, Κύριε συμπολῖτα, καὶ τὴν ζωὴν τῶν ἀτόμων ὡς καὶ τὴν ζωὴν τῶν Ἐθνῶν τὴν διέπει εἷς κοινὸς νόμος, ὁ νόμος τοῦ ἀγῶνος, τοῦ διηνεκοῦς. Ὁ ἀγὼν δὲ οὗτος εἶναι ἀκόμη περισσότερον ἰσχυρὸς διὰ τὰ ἔθνη παρὰ διὰ τὰ ἄτομα, διότι τέλος πάντων τὸν ἀγῶνα τῶν ἀνθρώπων ῥυθμίζει ἡ ἐσωτερικὴ νομοθεσία τῶν Κρατῶν, συνέχει δὲ ὁ ποινικὸς νόμος, ἡ ἀστυνομία, καὶ ἐν γένει τὸ ὠργανωμένον σύστημα ἑνὸς Κράτους, τὸ ὁποῖον ἐν τῷ μέτρῳ, τῷ δυνατῷ, προστατεύει τὸν ἀδύνατον κατὰ τοῦ ἰσχυροῦ, μολονότι καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ προστασία δὲν κατωρθώθη νὰ εἶναι τελείως τελεσφόρος· τείνει ὅμως καθ’ ἑκάστην πρὸς τοῦτο, ἀλλ’ ἀπέχει μακρὰν ἀκόμη ἀπὸ τοῦ ἰδανικοῦ. Ἀλλ’ εἰς τὸν ἀγῶνα τῶν ἐθνῶν, ὅπου ὑπάρχει ἕν διεθνὲς δίκαιον, τοῦ ὁποίου τὰ χάλια γνωρίζετε καὶ εἰς ἐποχὴν προγενεστέραν, ἀλλὰ καὶ πρὸ παντὸς καὶ τώρα κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, πρέπει νὰ τὸ ἐννοήσητε, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ζήσουν τὰ μικρὰ ἔθνη καὶ νὰ προαχθοῦν καὶ νὰ μεγαλυνθοῦν ἄνευ διηνεκοῦς ἀγῶνος. Καὶ πρέπει ἀκόμη νὰ εἴπω ἕν ἄλλο πρᾶγμα· ὅτι ἡ αὔξησις αὕτη καὶ ἡ μεγάλυνσις τῆς Ἑλλάδος δὲν πρόκειται μόνον νὰ θεραπεύσῃ ἠθικὰς ἀνάγκας, ὁρμὰς εὐγενεῖς ἐθνικάς, νὰ ἀποτελέσῃ πραγμάτωσιν, ἐκπλήρωσιν μᾶλλον ὑποχρεώσεως πρὸς τοὺς ἀλυτρώτους ἀδελφούς, ἀλλ’ εἶναι ἕν ἀκόμη ἀναγκαῖον προαπαιτούμενον τοῦ νὰ μείνῃ τὸ Κράτος τοῦτο βιώσιμον. Ὑπό τινα ἔποψιν θὰ ἀνεγνώριζον σύμφωνα μὲ τὰς ἀντιλήψεις τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου ὅτι ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἔχωμεν διαρκῶς πρὸς βορρᾶν τὴν Τουρκίαν ἀκόμη ὡς Κράτος ὅμορον, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ζήσωμεν καὶ μικροὶ ἔτι ὄντες, ἐὰν μάλιστα ἀπεφασίζαμεν ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν νὰ ὑφιστάμεθα κάποιας ταπεινώσεις καὶ κάποιους ἐξευτελισμούς. Ἀλλ’ ἀφ’ ὅτου ὅμως ἐπεξετάθημεν καὶ ἐμεγαλώσαμεν, καὶ ἀφ’ ὅτου ἔχομεν πλέον ὡς ἀντίζηλα ἄλλα χριστιανικὰ Κράτη, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐν περιπτώσει ἥττης εἰς ἀγῶνας πολεμικούς, δὲν ἔχομεν νὰ περιμένωμεν οὐσιώδη ἐπέμβασιν τῶν ξένων, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, Κύριοι, ἡ ἀποκατάστασις τῆς Ἑλλάδος εἰς Κράτος αὔταρκες, δυνάμενον νὰ ἀμυνθῇ κατὰ τῶν ἐχθρῶν του, εἶναι ζήτημα ζωῆς ἢ θανάτου διὰ τὴν Ἑλλάδα. Δυστυχῶς μετὰ τοὺς πολέμους, τοὺς εὐτυχεῖς, δὲν ἐδόθη καιρὸς ὅπως κατορθώσωμεν ἀναπτύσσοντες τὰς νέας ἡμῶν χώρας, ὀργανοῦντες τὴν μεγαλυνθεῖσαν Ἑλλάδα, εἰς πρότυπον κατὰ τὸ δυνατὸν Κράτους νέου, νὰ πορισθῇ ὁ λαὸς ὅλα ἐκεῖνα τὰ πλεονεκτήματα καὶ ὅλας ἐκείνας τὰς ὠφελείας, αἱ ὁποῖαι ἦτο δυνατὸν νὰ προέλθωσιν ἐκ τῆς εὐρύνσεως τῶν συνόρων μας. Ὁ ἀτυχὴς ἀληθῶς οὗτος λαὸς ἕως τώρα δὲν εἶδε μόνον παρὰ τὰς θυσίας, τὰς ὁποίας ὑπέστη διὰ τὴν ἐπέκτασιν τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους, καὶ τὴν ἠθικὴν ἱκανοποίησιν ὅτι ἠλευθέρωσεν ἀδελφούς, τὴν ἠθικὴν ἱκανοποίησιν ὅτι ἀνήκει εἰς Κράτος μεγαλύτερον ἀπὸ ὅ,τι ἦτο πρίν, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ὑλικῆς ἀπόψεως, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν οἰκονομικῶν συμφερόντων στενώτερον δὲν κατώρθωσε νὰ ἴδῃ ἀκόμη τὶ ὠφελήθη ἐκ τῆς ἐπεκτάσεως αὐτῆς τοῦ Κράτους. Εἶναι φυσικὸν λοιπὸν ὅτι καὶ σήμερον ἐνώπιον αὐτοῦ ἔχομεν μόνον νὰ ἐμφανίσωμεν τὰς ἀπαιτουμένας καὶ πάλιν θυσίας, ἀλλὰ θυσίας, αἱ ὁποῖαι πρόκειται, Κύριοι, κατὰ τὴν ἀκράδαντον ἐμοῦ πεποίθησιν — ὅσον ἐνδέχεται μεταξὺ ἀνθρώπων νὰ ὑπάρχωσιν πεποιθήσεις τοιαῦται ἐπὶ τοιούτων πραγμάτων — κατὰ τὴν ἀκράδαντον ἐμοῦ πεποίθησιν καὶ πολιτικὴν ἀντίληψίν μου νὰ ἀγάγουν εἰς δημιουργίαν μιᾶς Ἑλλάδος μεγάλης καὶ κραταιᾶς, μὴ ἀποτελούσης κατακτητικὴν ἐπέκτασιν τοῦ Κράτους ἀλλὰ φυσικὴν ἐπάνοδον εἰς τὰ ὅρια, ἐντὸς τῶν ὁποίων ὁ Ἑλληνισμὸς ἔδρασε ἀπὸ τῆς προϊστορικῆς ἐποχῆς, νὰ δημιουργήσωμεν, λέγω, μίαν μεγάλην Ἑλλάδα καὶ ἰσχυρὰν καὶ πλουσίαν, ἱκανὴν νὰ ἀναπτύξῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων της ζωτικὴν βιομηχανίαν, ἱκανὴν καὶ ἐκ τῶν συμφερόντων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐξεπροσώπει, νὰ συνάψῃ ἐμπορικὰς συμβάσεις μετ’ ἄλλων Κρατῶν ὑπὸ τοὺς ἀρίστους δυνατοὺς ὅρους, ἱκανὴν νὰ προστατεύῃ τὸν Ἕλληνα πολίτην ὁπουδήποτε τῆς γῆς εὑρισκόμενον, δυνάμενον ὑπερηφάνως νὰ λέγῃ «εἶμαι Ἕλλην,» γνωρίζων ὅτι ἐν πάσῃ περιπτώσει τὸ Κράτος εἶναι ἕτοιμον καὶ ἱκανὸν νὰ τὸν ὑπερασπίσῃ ὁπουδήποτε τῆς γῆς καὶ ἐὰν εὑρίσκεται, ὅπως συμβαίνει εἰς τὰ Κράτη τὰ μεγάλα καὶ ἰσχυρά, καὶ ὄχι νὰ ὑφίσταται τὴν καταδίωξιν, ὄχι νὰ ὑφίσταται τὴν ἔλλειψιν πάσης προστασίας, τὴν ὁποίαν ὑφίσταται σήμερον ὁ ὑπήκοος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τοῦ σημερινοῦ. Ὅταν ἔχητε ταῦτα πάντα ὑπ’ ὄψιν, Κύριοι, θὰ ἐννοήσετε διὰ τὶ εἶπον πρὸ ὀλίγου ὅτι κατέχομαι, ὄχι ἐγὼ μόνος ἀλλὰ καὶ ὅλον τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὑπὸ στυγνῆς μελαγχολίας, διότι διὰ τῆς πολιτικῆς Ὑμῶν ὁδηγεῖτε τὴν Ἑλλάδα χωρὶς νὰ τὸ θέλετε, ἀλλ’ ὁδηγεῖτε αὐτὴν ἀσφαλῶς εἰς ὄλεθρον, διότι θὰ παρασκευάσητε ταύτην νὰ διεξαγάγῃ κατ’ ἀνάγκην πόλεμον ὑπὸ τοὺς δυσχερεστάτους ὅρους καὶ ὑπὸ τὰς δυσμενεστάτας περιστάσεις, ἀφήνοντες νὰ ἀπολεσθῇ ἡ εὐκαιρία, ἡ ὁποία δὲν παρουσιάζεται παρ’ ἅπαξ κατὰ χιλιετηρίδα εἰς τὰ Ἔθνη, ὅπως δημιουργήσητε μίαν Ἑλλάδα μεγάλην καὶ κραταιὰν (χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§319Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκ τῆς μακρᾶς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου δύο σημεῖα θέλω πραγματευθῆ, καθ’ ὅσον ἀπέδωκεν εἰς ἐμὲ σκέψεις καὶ γνώμας, ὅλως ἀντιθέτους πρὸς τὰς ἰδίας μου γνώμας. Τὸ πρῶτον σημεῖον εἶναι τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν ἀληθῶς ἄνευ ὅρων χορηγηθεῖσαν τῷ ἀξιοτίμῳ συμπολίτῃ μου ἐμπιστοσύνην τοῦ Στέμματος, ἐὰν δὲ ἐμνημόνευσα ταύτης, τὸ ἔπραξα μόνον ὅπως ἀποδείξω ὅτι ἡ διαπαιδαγώγησις τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος εἶναι ἀξία πάσης ἐμπιστοσύνης καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης ἀκόμη αὐτοῦ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου. Διότι ἄνευ τῆς ἐμπιστοσύνης ἐκείνης δι’ ἧς περιεβλήθη τόσον ἀμέτρως καὶ ἀκωλύτως βεβαίως δὲν ἤθελον παραγάγῃ αἱ σκέψεις αὐτοῦ, αἱ πολιτικαὶ, τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον. Ἐμνημόνευσα τῆς ἐμπιστοσύνης ἐκείνης διὰ νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὑπῆρξεν ἄδικος πρὸς Ἐκεῖνον πρὸς τὸν Ὁποῖον ἀποβλέπει ἀληθῶς τὸ Ἔθνος μετὰ πάσης ἐμπιστοσύνης καὶ πρὸς Ἐκεῖνον, ὅστις συνετέλεσε τὰ μεγαλουργᾶ κατορθώματα καὶ εἰς ὃν ὀφείλονται τὰ μεγαλουργᾶ κατορθώματα διὰ τὰ ὁποῖα καυχᾶται ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικο–Βοιωτίας. Εἶναι ἀληθῶς λυπηρόν, ὅτι ἐλησμόνησε τὴν ὅλην ἐμπιστοσύνην, τὴν ὅλην συνδρομήν, τὴν ὁποίαν παρέσχεν αὐτῷ τὸ Στέμμα καθ’ ὅλην τὴν πολιτείαν του, καὶ ὅταν ὑπερεπήδησε τὰ ἐσκαμμένα. Ἠθέλησε δὲ νὰ κρυβῇ ὄπισθεν τῆς πλειονοψηφίας, ἥτις τὸν περιβάλλει καὶ ἥτις βεβαίως δὲν ἤθελε τὸν περιβάλλει ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ ἑτέρου παράγοντος, τοῦ μεγάλου παράγοντος, τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος δὲν ἤθελεν ὑπάρχει τόσον ἀμέριστος καὶ τόσον πλήρης, οἵα ὑπῆρξεν ἡ χορηγηθεῖσα πρὸς τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου. Ἀλλὰ τὸ σημεῖον τοῦτο εἶναι ἐξηντλημένον, ἐξηντλήθη ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μεταγνοὺς εἶπεν ἐντεῦθεν, διότι τέλος ἔφθασε μεθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς διαδρομὰς ν’ ἀποδώσῃ τὴν εὐθύνην τῶν γενομένων καὶ γενησομένων εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἀποδέχεται ταύτην ἀκεραίαν. Τὸ δεύτερον σημεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὀφείλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς εἶναι ἐκεῖνο, καθ’ ὃ διήρεσε τὴν Ἑλλάδα εἰς Παλαιὰν καὶ Νέαν Ἑλλάδα. Ἀπορρίψας τὴν ἰδιότητα τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἀντεποιήθη τὴν ἰδιότητα τοῦ Ἕλληνος ἀντιπροσώπου τῆς Νέας Ἑλλάδος. Ἐπεδείξατο τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς Νέας Ἑλλάδος καὶ κατελόγισεν ἡμῖν τὰ ἀποτελέσματα τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος. Ἐὰν θέλῃ νὰ ἐξετάσῃ τὴν ἔκτασιν τοῦ ἰδίου του ὁρίζοντος ἀπὸ ἀπόψεως πολιτειακῶν συμφερόντων δὲν θέλει φθάσῃ εἰς κανὲν εὐνοϊκὸν συμπέρασμα. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἀπεκήρυξε τὸν Θρακικὸν Ἑλληνισμὸν καὶ τὸν ὑπέταξεν εἰς τὸν μᾶλλον ἀμείλικτον φυλετικὸν ἐχθρόν, μᾶλλον ἀμείλικτον παρὰ ἐκεῖνον, ὅστις ἐδούλωσε τὸ γένος ἐπὶ πέντε αἰῶνας. Καὶ ἀποκηρύττων τὸν Θρακικὸν Ἑλληνισμὸν ἐδικαιολογεῖτο, ὅτι δι’ αὐτοῦ ἤθελεν ὑπάρξῃ ἡ νέα Ἑλλὰς ἄνευ σπονδυλικῆς στήλης. Τώρα μᾶς παραπέμπουν εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας διὰ νὰ εὕρωμεν τὴν σπονδυλικήν μας στήλην, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδυνήθημεν νὰ εὕρωμεν ἐν Θρᾴκῃ. Οἱ λόγοι μου, οἱ ἐξαγγελθέντες ἐντεῦθεν κατὰ τὸ 1912, εἶναι ἀναγεγραμμένοι εἰς τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Δὲν ἔλεγον τότε, ὡς μαρτυροῦσι τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικά, δὲν ἔλεγον ὅτι ἡ ἁρμόζουσα πολιτικὴ τότε ἦτο ἡ πολιτικὴ τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος, ἔλεγον ὅτι ἡ πολιτική, ἡ ὁποία ἐπεβάλετο τότε ἦτο πολιτικὴ καιροσκοπικὴ καὶ εἰς τοὺς λόγους μου ἐκείνους ἀπήντα διὰ τοῦ ἀκατανοήτου ἐρωτήματος πρὸς τίνα θὰ ἀσκηθῇ ἡ καιροσκοπικὴ πολιτική; Ἐὰν ἠδύνατο ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου νὰ μοὶ ἐξηγήσῃ τὸ ἐρώτημά του αὐτὸ θὰ ἤμην εὐτυχής. Ἐνεῖχεν ὅμως ἡ καιροσκοπικὴ πολιτικὴ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, ἐνεῖχε τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἠθέλομεν τραπῆ πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ συνετέλει πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ στάσεως ἐξευτελιστικῆς ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος, οὔτε ἡ παλαιὰ Ἑλλὰς μετῆλθε τοιαύτην, οἵαν θέλει νὰ καταλογίσῃ εἰς ἡμᾶς καὶ δι’ ἣν ὑπερηφανευόμεθα, διότι παρεσκεύασε τὴν τράπεζαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐκάθησε εὑρὼν αὐτὴν ἑτοίμην ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου. Ἡ παλαιὰ Ἑλλὰς ἀπέβλεπε περισσότερον εἰς τὴν παρασκευὴν τῶν μέσων διὰ τῶν ὁποίων ἤθελε διεκδικήσει τὴν ὅλην κληρονομίαν τοῦ γένους, διότι ἀπέβλεπε καὶ εἰς τὸν Θρακικὸν Ἑλληνισμόν, ἀπέβλεπε καὶ εἰς τὸν Μικρασιατικὸν Ἑλληνισμόν, ἀπέβλεπε καὶ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν. Αὐτὸς ἦτο ὁ ὁρίζων τῆς παλαιᾶς Ἑλλάδος, αὐτὸς ἦτο ὁ ὁρίζων, ὁ ἡμέτερος. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου σᾶς ἀπέδειξε τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα ἠθέλομεν συγκομίσει ἐκ τῆς πολιτικῆς του, ἀλλὰ παρέτρεξε τὰς ζημίας, τὰς ὁποίας ἠθέλομεν ὑποστῆ προεξοφλοῦντες τὴν κληρονομίαν ἡμῶν κατὰ τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον τὴν προεξοφλήσαμεν. Ἐλησμόνησεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου τὰς 200,000 προσφύγων, οἱ ὁποῖοι πένονται συρόμενοι εἰς τὰς τριόδους ἡμῶν καὶ ἀποβλέπει εἰς μόνον τὸν Βουλγαρικὸν κίνδυνον πρὸς τὸν ὁποῖον ἐναντιούμεθα καί, κατ’ αὐτόν, νὰ ἀνταπεξέλθωμεν, καὶ παρέτρεξε τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι θὰ προήρχοντο ἐκ τοῦ ὅτι ἠθέλομεν φθάσῃ εἰς σύρραξιν καὶ πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ πρὸς τὰς δύο μεγίστας Ἠπειρωτικὰς δυνάμεις, τὰς συμμάχους τῆς Τουρκίας. Ἀναμφισβητήτως, ἐὰν εἴχομεν ἐνώπιον ἡμῶν τὸν ὁρίζοντα, τὸν περιωρισμένον εἰς τὸν ὁποῖον ἀποβλέπει ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἠθέλομεν φθάσῃ εἰς τὰ αὐτὰ συμπεράσματα. Ἀλλ’ ἡμεῖς ὡς καὶ κατὰ τὸ 1912 ὡς καὶ σήμερον ἔχομεν τὸν ὁρίζοντα τὸν ἐκτεταμένον καὶ βλέπομεν πέραν, πέραν τῶν σημείων, εἰς τὰ ὁποῖα ἤθελε νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, βλέπομεν ὅτι, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἡ πολιτικὴ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μας ἤθελεν ἐξακολουθήσῃ, ἠθέλομεν φθάσῃ εἰς τὰ ἑξῆς ἀποτελέσματα. Ἠδυνάμεθα νὰ κατισχύσωμεν κατὰ τῶν Βουλγάρων, ἀλλ’ ὄπισθεν αὐτῶν ἦσαν οἱ Τοῦρκοι καὶ ὄπισθεν τῶν Τούρκων οἱ Γερμανοὶ καὶ Αὐστριακοί. Καὶ ὑποθέτω ὅτι αἱ 132,000 Σέρβοι πρὸς τοὺς ὁποίους ἤθροισε τὰς 25.000 τοῦ ἐνδόξου στρατοῦ τῆς Γαλλίας, δὲν θὰ ἤρκουν νὰ ἀσφαλίσωσι ἡμᾶς κατὰ τῆς ἐπιδρομῆς τῶν Βουλγάρων, ὄπισθεν τῶν ὁποίων ἦσαν οἱ Τοῦρκοι καὶ ὄπισθεν τῶν Τούρκων οἱ Γερμανοὶ καὶ Αὐστριακοί. Αὐτὴ εἶναι ἡ ὄψις τοῦ ζητήματος, τοῦ σοβαροῦ, πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρισκόμεθα. Τὴν ὄψιν αὐτὴν παρεῖδεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου κατὰ τὸ 1912 ἢ παρατρέχει αὐτὴν καὶ σήμερον. Κατὰ τὸ 1912 ἤλεγχον αὐτὸν διότι προῆλθεν εἰς συμμαχίαν, ἡ ὁποία δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ φέρῃ εἰς τοὺς κινδύνους αὐτούς. Καὶ τῷ προέλεγον, καὶ τὸ ἐνθυμεῖται, διότι τὸ ἐτόνισα τότε λέγων ὅτι μετ’ ὀλίγον θὰ ἔχητε κατὰ ἑκατοντάδας χιλιάδας τοὺς πρόσφυγας. Καὶ ἀπήντα ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ὅτι αὐτὰ ἔχουσιν οἱ πόλεμοι, καὶ ἐγὼ δ’ ἀνταπήντων, ὅτι αὐτὰ ἔχουσιν αἱ παρὰ φύσιν συμμαχίαι. Ποῖαι δὲ αἱ σκέψεις τῆς παλαιᾶς Ἑλλάδος κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην; αἱ σκέψεις τῆς παλαιᾶς Ἑλλάδος ἦσαν τότε αἱ ἑξῆς, ὅτι καθ’ ἣν ἀκριβῶς στιγμὴν ἀσθμαίνοντες ἀνεμένομεν τὴν ἀναπόφευκτον σύρραξιν μεταξὺ Τουρκίας καὶ Βουλγαρίας ἔπρεπε νὰ μείνωμεν κύριοι τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν εἴχομεν διὰ νὰ θέσωμεν τοὺς ὅρους ἡμῶν. Καὶ ἠδυνάμεθα ἴσως νὰ μὴ προσκτήσωμεν ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προσεκτήσαμεν διὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς, τῆς παρακεκινδυνευμένης, ἀλλ’ ἠθέλομεν ἀποφύγῃ τοὺς κινδύνους, πρὸ τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα ἤδη, διότι ἀναμένοντες τὴν ἔκβασιν τῆς συρράξεως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ κερδίσωμεν ἀμαχητὶ ἂν ὄχι ὅλα, ἅπερ κατείχομεν σήμερον ἀλλὰ βεβαίως τὰς νήσους καὶ τὴν Ἐλασσῶνα καὶ τὴν Ἤπειρον καὶ δὲν εἰξεύρω τί ἄλλο. Εἰς αὐτὸ ἀπέβλεπεν ἡ καιροσκοπικὴ πολιτική, εἰς τὸ νὰ ἀνακτήσωμεν ὅλα αὐτὰ ἄνευ οὐδεμιᾶς θυσίας, καὶ ἄνευ ἐξοντώσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Σήμερον γνωρίζομεν τὰ ἀποτελέσματα καὶ τὸ εἶπον κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν μου, καὶ τὰ ἀποτελέσματα ἦσαν ἐξαίσια, ἀλλὰ ἐπὶ τῇ προεξοφλήσει ὅλων τῶν δικαιωμάτων τῶν Ἐθνικῶν, πρὸς τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἀποβλέπομεν πάντοτε καὶ πρὸς τὰ ὁποῖα δὲν ἀποβλέπει ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, ἀποβλέπων μόνον πρὸς τὴν ἀκτὴν, τὴν Μικρασιατικήν. Δὲν βλέπει ὅμως τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἀναποφεύκτως ἤθελον προκύψει ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἠθέλομεν συμπράξει μετὰ Βουλγάρων καὶ Ρουμάνων εἰς ἕνα ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ καυχηθῶμεν ὅτι θὰ εἴχομεν τὴν δύναμιν νὰ κάμωμεν νὰ κλίνῃ ἡ πλάστιγξ ὑπὲρ ἡμῶν, δὲν βλέπει τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι θὰ παρεσκευάζοντο δι’ ἡμᾶς ἐπὶ εἰκοσάδα συνεχῆ ἐτῶν, διότι τίς δύναται νὰ καθορίσῃ τοὺς συνδυασμοὺς ἐνώπιων τῶν ὁποίων θὰ εὑρεθῶμεν; Θὰ εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ εἴμεθα πάντοτε ἐν ἐνόπλῳ εἰρήνῃ. Εἰς αὐτὰ τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦγεν ἡ πολιτικὴ ὑμῶν, ἐνῷ ἡ καιροσκοπικὴ πολιτικὴ ἠδύνατο νὰ φέρῃ εἰς τὴν φυσικὴν καὶ τὴν βαθμιαίαν ἐξέλιξιν τῆς λύσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος ἄνευ τῶν κινδύνων αὐτῶν πρὸ τῶν ὁποίων καὶ ἤδη εὑρισκόμεθα. Κύριοι, οἱ πολιτευόμενοι ἔχουσιν ἓν καθῆκον, ὅταν πρόκηται περὶ ζητημάτων καὶ περὶ συμφερόντων ἐθνικῶν τοιούτων, οἷα ἐκεῖνα, ἅτινα πρόκεινται ἐνώπιον ἡμῶν, ἔχουσι καθῆκον νὰ ἀναπαραστάνωσι τὴν κατάστασιν ἐν ὅλῃ τῇ ἐκτάσει αὐτῆς, ἔχουσι τὸ καθῆκον νὰ μὴ ἀποκρύπτουν τὰ τρωτὰ μέρη τῆς πολιτικῆς αὐτῶν ἔστω καὶ ἐὰν τοῦτο προσβάλλῃ τὴν φιλοτιμίαν αὐτῶν. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἔπραξε τὸ ἀντίθετον. Σᾶς παρέστησε τί θὰ ἐγίνετο κατ’ αὐτὸν ἐν ᾗ περιπτώσει ἠθέλομεν συμπράξει μετὰ τῶν Σέρβων, ἀποκρύπτων ὅμως τοὺς κινδύνους τῆς συμπράξεως, τοὺς κινδύνους, ἐὰν εἴχομεν πόλεμον πρὸς Τούρκους καὶ Γερμανοὺς καὶ Αὐστριακούς, σᾶς ὑπέδειξε χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ λόγος τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἠθέλομεν συγκομίσει ἀπομακρυνόμενοι ἀπὸ τὴν πατροπαράδοτον πολιτικήν. Οὐδεὶς ἀγνοεῖ, ὅτι ἡ Μεσόγειος εἶναι λιμνοθάλασσα Ἀγγλογαλλική, καὶ μεθ’ ὅλα τὰ Γερμανικὰ ὑποβρύχια καὶ ὅτι τὰ παράλια ἡμῶν εἶναι ἐκτεθειμένα εἰς τὰ πυρὰ τοῦ στόλου, τοῦ Συμμαχικοῦ, ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποδώσῃ ἡμῖν, ὅτι λησμονήσαντες τοὺς κινδύνους αὐτοὺς, ἐτράπημεν πρὸς τὴν ἀντίθετον ὁδόν, οὔτε δύναται νὰ ἀποδώσῃ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας τὴν πρόθεσιν αὐτήν, ὅπως ῥίψῃ πρὸς τὴν ἀντίθετον κατεύθυνσιν τὴν πατρίδα. Διότι ὡμολόγησεν ὁ ἴδιος, ὅτι κατὰ τὸ δεύτερον συμβούλιον τοῦ Στέμματος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς εἶπεν ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς, ὅτι καίτοι αἱ ἀντιλήψεις του εἶναι διάφοροι ὡς πρὸς τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου οὐχ ἧττον ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένον ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὰς παραδόσεις μας, κατ’ οὐδένα δὲ λόγον ἦτο δυνατὸν ὁ συμπολίτης μου νὰ προσάψῃ ἡμῖν τὴν σκέψιν, ὅτι ἠδυνάμεθα ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὴν πατροπαράδοτον πολιτικήν, διότι ἠθελήσαμεν καὶ θέλομεν νὰ μὴ ριφθῶμεν εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε μὲ τὰς μικρὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας διαθέτομεν εἰς ὅλους τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους συνεπάγεται ὁ ἀτέρμων καὶ ἀκατάληκτος ἀπὸ ἀπόψεως τῶν ὄγκων τῶν μαχομένων, ὁ ἐρημῶν τὴν ὅλην Εὐρώπην αἱματηρὸς πόλεμος. Θὰ ἔλθῃ ὥρα καθ’ ἥν ἡ μικρὰ δύναμις, τὴν ὁποίαν διαθέτομεν, θὰ δύναται νὰ βαρύνῃ ἐπὶ τῆς πλάστιγγος. Ἀλλὰ βεβαίως καθ’ ἣν ὥραν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου κατέλειπε τὴν ἀρχὴν καὶ μᾶς παρέδιδε τὴν ἰδίαν του κληρονομίαν μεθ’ ὅλων τῶν κινδύνων πρὸ τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα δὲν ἦτο ἡ ὥρα νὰ ἐξέλθωμεν ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ θέσις τῶν πραγμάτων. Ἀτυχῶς καὶ ὁ τύπος ὁ Ἀγγλικὸς καὶ ὁ Γαλλικὸς ὁμιλοῦσι περὶ τοῦ γενναίου ἐκείνου Ἔθνους, μὲ τὸ ὁποῖον συνδεόμεθα διὰ συμμαχίας, ὁμιλοῦσι κατὰ τρόπον ὥστε νὰ ὑποθέτῃ τις ὅτι ἐγκατελείφθη ἡ Σερβία καὶ ὅτι θὰ ἔχῃ τὸ αὐτὸ μέλλον, ὅπως καὶ τὸ Βέλγιον, καὶ ἐν περιπτώσει καθ’ ἥν ὁ συμπολίτης μου δὲν ἔσπευδε νὰ ὠθήσῃ τὰ πράγματα πρὸς μίαν κρίσιν πολιτικήν, διότι αὕτη ἦτο ἡ ἀπωτέρα σκέψις, καὶ ἠκολουθοῦμεν τὴν πορείαν, τὴν ὁποίαν ἐχάραξε, μὴ ἔχετε ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ τύχη τῆς Σερβίας θὰ ἦτο κοινὴ μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Τὶ δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ διαθέσωμεν; Δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν 250.000. Ἐξ’ ὅλων τῶν παρασκευῶν, τὰς ὁποίας ὤφειλεν ὁ συμπολίτης μου εἰς τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα, διότι μήτε 10.000 ὅπλων δὲν εἶχε ἀγοράσει, ἐξ’ ὅλων τῶν παρασκευῶν ἐκείνων γνωρίζομεν τὶ ὑπολείπεται, καὶ ἐὰν μέχρι σήμερον ἀκόμη ἡ κινητοποίησις καὶ συγκέντρωσις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν δὲν ἔχει συντελεσθῆ. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐπρόκειτο νὰ ριφθῶμεν εἰς ἀγῶνα ἄνισον παλαίοντες ὄχι μόνον πρὸς τοὺς Βουλγάρους, ἀλλὰ καὶ τοὺς Τούρκους, τοὺς Γερμανοὺς καὶ Αὐστριακούς. Καὶ ἠθέλομεν ριφθῆ εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτὸν παρατρέχοντες τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἐκ τῆς νέας τροπῆς, τῆς ἐκ τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς πολιτικῆς ὑμῶν, ἤθελον ρίψει καὶ τὸν ὑπόλοιπον ἐλάχιστον Θρᾳκικὸν πληθυσμὸν καὶ τοὺς ἄλλους Ἑλληνικοὺς πληθυσμοὺς εἰς τὴν Τουρκίαν. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἐμνήσθη τῆς γενομένης προσφορᾶς τῆς παραχωρήσεως τῆς Κύπρου. Καὶ ἡ προσφορὰ αὕτη ὀφείλεται εἰς τὴν πολιτικήν σας ἢ τὴν πολιτικὴν ἡμῶν; Σᾶς εἶχον παραχωρήσει τι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην; Ἐνθυμοῦμαι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐδηλοῦτε ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως κατὰ τὸ δεύτερον Συμβούλιον, ὅτι οὐδεμία σᾶς εἶχε γίνει προσφορά, καὶ μᾶς ἐκάλουν, ὅπως μετάσχωμεν τοῦ ἀγῶνος, ἀνέμενον δέ, ὅπως ἡμεῖς προσέλθωμεν ἐκλιπαροῦντες τὴν τιμὴν νὰ παράσχωμεν τὴν συνδρομήν μας ἐκστρατεύοντες ἢ συστρατεύοντες μετὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως. Ὁ κ. πρεσβευτὴς τῆς Ἑλλάδος ἐρχόμενος ἀσθμαίνων ἐκ Παρισίων ἐδήλωσεν εἰς πάντας ἡμᾶς ὅτι ἀναχωρῶν ἐκεῖθεν ἠρώτησε τὸν πρώην Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας ἐὰν ἔχῃ νὰ εἴπῃ τι εἰς τὴν Κυβέρνησίν του καὶ ὁ Ὑπουργὸς τοῦ ἀπήντησε ὅτι οὐδὲν ἔχει νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Οὕτως ἠμείβετο ἡ προθυμία τοῦ συμπολίτου μου εἰς τὸ νὰ τρέχῃ ἀπὸ ῥυτῆρος εἰς πολιτικὴν ἐντελῶς ἐπικίνδυνον, ἄν ὄχι ἄλλο τι. Ἡ προσφορὰ τῆς Κύπρου ἐγένετο ἡμῖν κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας, ὡς πάντες γνωρίζετε. Ἀλλ’ ἐνῶ ἐγένετο πρὸς ἡμᾶς μὲ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν τηροῦμεν, παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ἡ προσφορὰ αὕτη, ἐρωτῶ τὸν κ. συμπολίτην μου, ἐὰν ἐτόλμησε κατὰ τὴν περιοδείαν του πρὸ τῶν ἐκλογῶν νὰ μεταβῇ εἰς Κύπρον καὶ ἐάν, προτιθέμενος νὰ τὸ πράξῃ, δὲν ἀπετράπη.

§320ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λυποῦμαι πολὺ ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαψεύσω τοῦτο.

§321Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ τὸ διαψεύσητε.

§322ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶχον κουρασθῆ τόσον ἐν Αἰγύπτῳ, εἶχον δὲ τοιαύτας εἰδήσεις περὶ τῆς ὑποδοχῆς μου ἐν Κύπρῳ, ὥστε δὲν ἠδυνάμην νὰ ὑποφέρω νέας κοπώσεις.

§323Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι σᾶς παρεσκευάζετο ἡ ὑποδοχή, ἀλλ’ ἡ ὑποδοχή, ἡ ὁποία σᾶς παρεσκευάζετο, σᾶς ἀπέτρεψε, διότι ἡ παρασκευὴ θὰ ἦτο ἐναντίον τῆς κυριαρχίας, τῆς Ἀγγλικῆς, καὶ ἡ κυριαρχία αὕτη ὑπεχώρησεν εἰς τὰς τύχας καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ τοῦ Κυπριακοῦ, τοῦ ὁποίου τὴν ἀξίαν καὶ ἀνάπτυξιν δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ μάθητε ἀπὸ ἡμᾶς. Καὶ νομίζετε ὅτι μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου ἐξογκοῦνται τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ὑμῶν!

§324ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ σᾶς παρέπεμπον εἰς τὸ τρίτον ὑπόμνημα, τὸ μὴ δημοσιευθέν, διότι εἶχεν ἐμπιστευτικὰς δηλώσεις, διὰ νὰ ἴδητε πότε ἐγένοντο προτάσεις περὶ Κύπρου.

§325Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἠξεύρω τὶ λέγεται ἐκεῖ. Ἀλλ’ ἡ παραχώρησις τῆς Κύπρου προσεφέρθη διὰ πράξεως ἐπισήμου ἀναγνωσθείσης πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τοῦ Ἄγγλου πρεσβευτοῦ. Μὴ μὲ παραπέμπετε εἰς ἔγγραφα οὐδὲν λέγοντα καὶ οὐδὲν σημαίνοντα. Διότι τὰ ἔγγραφα αὐτὰ εἶναι ὅμοια πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐλαμβάνετε διὰ μέσου τρίτου παρὰ τοῦ Λόϋδ Τζώρτζ. Τοιαῦτα ἐλάμβανον καὶ ἐγώ, διότι γνωρίζετε τοὺς δεσμούς, οἱ ὁποῖοι μὲ συνδέουσι πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος σᾶς τὰ διεβίβαζε. Ἀλλὰ τί συνέβη, ὅταν διεβιβάζοντο ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἔγγραφα καὶ κατόπιν, δηλαδὴ κατὰ τὴν δίοδον τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, μίαν ἡμέραν ἐκεῖνος ὁ κοινὸς φίλος, ὁ ὁποῖος διεβίβαζε τὰς διαθέσεις τῆς Κυβερνήσεως, τῆς Ἀγγλικῆς, εὗρε τὴν θύραν τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν κεκλεισμένην καὶ ἐστάθη ἀδύνατον νὰ γείνῃ δεκτός. Αὐτὰ ὑποθέτω ὅτι τὰ γνωρίζετε, Ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ὑμῶν. Εἰς στιγμήν, καθ’ ἣν διεβιβάζοντο ὑμῖν διὰ τόσον παραδόξου ὁδοῦ αἱ διαθέσεις τῆς Κυβερνήσεως τῆς Μ. Βρεττανίας, ὁ μόνος ἁρμόδιος νὰ διαβιβάσῃ ταύτας, ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν σὲρ Γκρέϋ ἐβάδιζε πρὸς τὴν ἐξοχήν, λόγῳ τῆς παθήσεως τῶν ὀφθαλμῶν του, καί, ὅταν ἐπέστρεψε ἐκ τῆς ἐξοχῆς μετὰ τὴν θεραπείαν, ἣν ὑπέστη, τότε εὗρεν ὁ διάμεσος κεκλεισμένας ὅλας τὰς θύρας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν. Αὕτη εἶναι ἡ ἱστορία τῶν ἀνταλλαγμάτων, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς ὑμετέρας πολιτικῆς κατεκτήσαμεν. Ἡ ἱστορία τῶν ἀνταλλαγμάτων τῆς πολιτικῆς ἡμῶν δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τοῦδε νὰ ἀναγγελθῇ εἰμὴ μόνον ὡς πρὸς τὴν Κύπρον. Ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι ὑποδείξεις θετικώτεραι ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἐλάβατε, ὡς πρὸς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Ἀλλ’ ἡ νῦν Κυβέρνησις μὴ ἔχουσα τὰς ὁρμὰς τῆς Κυβερνήσεως ὑμῶν, τῆς Κυβερνήσεως τῆς Νέας Ἑλλάδος πρὸς τὰ ὠφελήματα, τὰ ὁποῖα προσφέροντο ἡμῖν ἐξετίμησε καὶ τοὺς κινδύνους. Ἐξετίμησε καὶ τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο νὰ προέλθωσιν ἐξ ὠφελημάτων, τὰ ὁποῖα τὰ μὲν ἦσαν θετικὰ τὰ δὲ ὑποθετικά, ὠφελήματα ἐντελῶς ὑποθετικὰ οἷα ἦσαν τὰ ὠφελήματα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἢ ἐπὶ ὠφελημάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἄμεσα ἀποτελέσματα τῆς συμμετοχῆς μας εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτόν· δὲν ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ἐπῆλθεν ἡ ὥρα τῆς ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ὄχι διότι τὸν ἔχομεν στενὸν τὸν ὁρίζοντα, τὸν ὁρίζοντα τὸν ἐθνικὸν τὸν ἔχομεν πολὺ ἀνεπεπταμένον, διότι εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι οὐδέποτε διενοήθημεν νὰ ἀπαλλοτριωθῶμεν τὰς ἐθνικῆς κληρονομίας μήτε ἐπὶ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Θράκης μήτε ἐπὶ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, μήτε ἐπὶ τῶν πληθυσμῶν τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ Καλλιπόλεως. Σεῖς ἐδηλώσατε ἐντεῦθεν, ὅτι καὶ ἐὰν ἤθελον μᾶς προσφέρουν τὴν Θρᾴκην δὲν ἠθέλατε τὴν δεχθῆ, διότι διαβλέπετε κινδύνους ἐκ τῆς τοιαύτης μεγαλύνσεως τῆς Ἑλλάδος, θὰ εἶχε τριπλασιασθῆ ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν ὑμῶν καὶ τὴν ἀποκρούετε. Ἡμεῖς ἀπεναντίας τὰ παθητικὰ αὐτὰ ὠφελήματα ἐθέσαμεν κατὰ μέρος ἢ τὰ ἐθέσαμεν τὰ παθητικὰ μὲ τὰ ὠφελήματα τὰ θετικὰ εἰς τὴν πλάστιγγα καὶ ἐσταθμίσαμεν μετὰ πάσης ἀκριβείας ἀφ’ ἑνὸς τὰ ὠφελήματα τὰ παθητικὰ καὶ θετικὰ καὶ ἀφ’ ἑτέρου τοὺς κινδύνους πρὸς τοὺς ὁποίους μᾶς ἔφερον τὰ ὑποθετικὰ καὶ θετικὰ ὠφελήματα, οἱ κίνδυνοι δὲ αὐτοὶ, ὅταν ἔχωμεν ἀπέναντι ἡμῶν ὄχι μόνον τοὺς Βουλγάρους, ἀλλὰ καὶ τοὺς Τούρκους καὶ τοὺς Γερμανοὺς καὶ τοὺς Αὐστριακούς, θὰ συνέτρεχον ἀναμφισβητήτως, διότι θὰ ἐξηρχόμεθα συντετριμμένοι τοῦ ἀγῶνος, διότι ἠθέλομεν συντρέξῃ εἰς τὸ νὰ ἴδωμεν τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμὸν εἰς χεῖρας φυλετικοῦ ἐχθροῦ. Νομίζετε, κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπῆρχε κίνδυνος ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἐξ ἑτέρου ὅτι ἔπρεπε τοὺς κινδύνους αὐτοὺς νὰ μὴ τοὺς ὑπολογίσωμεν καὶ νὰ μὴ σταθμίσωμεν ἀπέναντι τοιούτων κινδύνων ὅπως ἴδωμεν εὐκρινέστερον τὴν κατάστασιν; Βεβαίως θὰ ἦτο παραφροσύνη ἐκ μέρους ἡμῶν, ἐὰν εἴχομεν τοιαύτην διάθεσιν, νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου, ὅστις μᾶς ἐμέμφθη ὅτι καθήμεθα ἐπὶ βλάβῃ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων εὐχαρίστως εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα, τὰ ὁποῖα κατέχομε ὅτε ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι πρόκειται ἐν ἰδίᾳ ἡμῶν εὐθύνῃ ν’ ἀναλάβωμεν ὅλους τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἐδημιούργησε μία πολιτικὴ ἀληθῶς παράτολμος. Ἐμμένομεν δὲ ἐν τῇ πολιτικῇ αὐτῇ μὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι αἱ μικραὶ ἡμῶν δυνάμεις, τὰς ὁποίας διαθέτομεν δύνανται νὰ χρησιμοποιηθῶσι πρὸς ὑποστήριξιν τῶν Ἐθνικῶν ἡμῶν συμφερόντων. Ἐν τοιαύταις στιγμαῖς, ὡς εἶπον καὶ ἐν τοιαύταις κρισίμοις περιστάσεσιν θὰ ἦτο ἀληθῶς ὀδυνηρόν, ἐὰν ἀποβλέπωμεν εἰς ἕτερόν τι παρὰ εἰς τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικά, τῶν ὁποίων ἐτάχθημεν ὑπερασπισταί. Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἔχῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν εἶναι σφαλερὰ ἐξαρτᾶται ἐξ αὐτοῦ νὰ ῥίψῃ ἡμᾶς καὶ νὰ ἔλθῃ ἐπὶ τὴν ἀρχήν, ὁπότε θέλομεν ἴδῃ ποῖα θὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης πολιτικῆς. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ παρατηρήσω ἐντεῦθεν, εἶναι ὅτι, ἐὰν ἡ πολιτικὴ ἡμῶν ἤχθη εἰς τὸ σημεῖον εἰς ὃ εὑρίσκεται, τοῦτο δὲν ὀφείλεται εἰς ἡμᾶς, εἰς οἱονδήποτε πλάγιον σκοπόν· ἡ πολιτικὴ ἡμῶν ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν ἦτο κατάδηλος καὶ εἰλικρινής. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μας μᾶς κατηγόρησε, διότι δὲν ἠθελήσαμεν νὰ ὠθήσωμεν εἰς τὴν κρίσιν, καὶ ἐνῷ μᾶς κατηγορεῖ σήμερον ἔρχεται αὐτὸς καὶ ὠθεῖ, διότι ἔλεγεν ἐντεῦθεν ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν γενναῖον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ προχωρήσῃ εἰς τὰς συνεδριάσεις ἐνόσῳ αὐτὸς παρίσταται ἐκεῖ, ὡσεὶ νὰ ἐπρόκειτο περὶ τοῦ Βλάχου τῆς Λαρίσσης· ἦτο πρόκλησις, τὴν ὁποίαν ἐσκέφθη καὶ παρεσκεύασε, τὴν πρόκλησιν αὐτὴν τὴν δεχόμεθα, ἐπιρρίπτομεν δὲ εἰς ὑμᾶς τὰς εὐθύνας τῶν γενησομένων.

§326Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κατηγόρησε τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ, θυσιάζει τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη· κατηγόρησεν συγχρόνως αὐτὴν ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ, θυσιάζει τὰ ὡρισμένα ὠφελήματα, τὰ ὁποῖα προσεφέρθησαν διὰ νὰ μετάσχωμεν τοῦ ἀγῶνος. Κατηγόρησε τέλος τὴν Κυβέρνησιν ὁ κ. βουλευτής, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ δημιουργεῖ κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἐν τῷ μέλλοντι θὰ ἐμφανισθῶσιν, ἕνεκα τῆς μεγάλης αὐξήσεως τῆς Βουλγαρίας. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας βουλευτὴς νὰ παρατηρήσω αὐτῷ ὅτι ἡ ἀθροιστικὴ παράταξις τῶν κατηγοριῶν αὐτῶν ἐνέχει ἀντίφασίν τινα. Διότι, ἐὰν κατηγορούμεθα ὅτι θυσιάζομεν τινὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη διὰ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦμεν, ἐὰν λέγετε ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν θυσιάζομεν τὰ θετικὰ ὠφελήματα καὶ τὰ θετικὰ ἀνταλλάγματα, τὰ ὁποῖα παρέχονται εἰς ἡμᾶς, δὲν εἶναι λογικὸν νὰ λέγητε συγχρόνως ὅτι δημιουργοῦμεν διὰ τὴν χώραν καὶ τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι θὰ προέλθωσιν ἐκ τῆς μεγεθύνσεως τῆς Βουλγαρίας. Διότι κατηγοροῦντες ὅτι θὰ ματαιώσωμεν τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ἡμετέρας θὰ ἀπολέσωμεν τὰ ἀνταλλάγματα, τὰ ὁποῖα προσφέρονται εἰς ἡμᾶς καὶ τὰ ὁποῖα διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ὑμετέρας θὰ ἐλαμβάνομεν, θέτετε ὡς βάσιν ὅτι θέλει κλίνει ἡ νίκη ὑπὲρ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τυγχάνουν ἐχθροὶ τῆς Βουλγαρίας. Ἐὰν ὅμως τοιαύτη νίκη ἐπέλθῃ, τότε βεβαίως δὲν δύνασθε συγχρόνως νὰ κατηγορῆτε ἡμᾶς ὅτι εὐθυνόμεθα ὅτι θέλουσιν ἐπέλθῃ οἱ κίνδυνοι οἱ ἐκ τῆς μεγεθύνσεως τῆς Βουλγαρίας. Ὅταν δὲ ἀντιστρόφως θέτετε ὡς βάσιν τῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπικρίσεως, ὅτι θέλει ἐπέλθῃ μεγέθυνσις τῆς Βουλγαρίας καὶ ἐντεῦθεν θέλουσιν δημιουργηθῇ κίνδυνοι διὰ τὴν χώραν ἡμῶν, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, δὲν δύνασθε νὰ λέγετε συγχρόνως, ὅτι ἐθυσιάσαμεν τὰ ἀνταλλάγματα, τὰ ὁποῖα ἐμνημονεύσατε, δὲν δύνασθε νὰ λέγετε ὅτι ἀπερρίψαμεν τὰ ὠφελήματα, τὰ ὁποῖα διὰ τὴν σύμπραξιν ἡμῶν εἰς τὸν πόλεμον προσηνέχθησαν εἰς ὑμᾶς. Διότι, ἵνα ὁ κίνδυνος ὁ ἐκ τῆς μεγεθύνσεως τῆς Βουλγαρίας ἐμφανισθῇ, δέον ἡ νίκη νὰ κλίνῃ ὑπὲρ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μάχονται μετὰ τῆς Βουλγαρίας. Ἀλλ’ ἂν τοιοῦτον τι συμβῇ, ἂν ἡ Βουλγαρία καὶ οἱ σύμμαχοι αὐτῆς ἐπικρατήσουν, δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ κατηγορῆτε ἡμᾶς ὅτι ὑπέστημεν ἕνεκα τῆς πολιτικῆς μας τὰς ἀπωλείας τῶν ἀνταλλαγμάτων. Κατὰ τὴν περίπτωσιν ταύτην καθῆκον ἔχετε νὰ ἀναγνωρίσητε, ὅτι ἀκολουθήσαντες τὴν πολιτικὴν τὴν ἡμετέραν, πρέπει νὰ θεωρῶμεν ἡμᾶς εὐτυχεῖς, διότι μὴ εὑρισκόμενοι εἰς τὸ ἀντίθετον τῶν νικητῶν στρατόπεδον δὲν θὰ ὑποστῶμεν καὶ ἡμεῖς, σὺν τῇ αὐξήσει τῆς Βουλγαρίας, τὴν τύχην τὴν ὁποίαν ἡ ἀτυχὴς ἡμῶν γείτων εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ὑποστῇ. (Εὖγε καὶ χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἐνῷ τοιαύτην ἀντίφασιν ἐνέχουν αἱ καθ’ ἡμῶν κατηγορίαι, εἶναι ἆρά γε καὶ καθ’ ἑαυτάς, ἑκάστη ἰδιαιτέρως ἐξεταζομένη, βάσιμοι; Λέγετε: «θυσιάζετε τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη καὶ τὰ ἀνταλλάγματα, τὰ ὁποῖα προσέφερον εἰς ἡμᾶς» Καὶ παρατάσσετε τὰ ἀνταλλάγματα ταῦτα διὰ νὰ καταπλήξετε. Καὶ ἐνῷ ταῦτα λέγετε, θὰ σᾶς ἐρωτήσω. Κατηγορεῖτε ἡμᾶς ὅτι δυνάμενοι ταῦτα νὰ ἔχωμεν καὶ πιστεύοντες ὅτι ταῦτα δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν, τὰ ἀπορρίπτομεν καὶ τὰ θυσιάζομεν; Ἀλλ’ ἐὰν τοῦτο λέγετε κατηγορεῖτε ἡμᾶς ἐπὶ ἐσχάτῃ προδοσίᾳ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Δὲν εἶναι αὕτη ἡ μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν διαφορά. Δὲν εἶσθε σεῖς μόνον, οἱ ὁποῖοι θέλετε πάντα ταῦτα. Πάντες οἱ Ἕλληνες τὰ θέλουν. Καὶ ἡμεῖς, οἱ ἐπὶ τῶν ἑδωλίων ἐκείνων καθήμενοι, καὶ πάντες οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἑτέρας πτέρυγος, καὶ πάντες οἱ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης. Πάντα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑμεῖς κατηγορεῖτε ἡμᾶς ὅτι θυσιάζομεν, πάντα ἐκεῖνα ἐξ ἴσου τὰ ποθοῦμεν, ὅπως καὶ ὅλοι. Ἡ διαφορὰ ὅμως μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν εἶναι αὕτη· διὰ τοῦ μέσου, τὸ ὁποῖον προτείνετε ὑπὸ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν εἰσηγεῖσθε, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐπίτευξις αὐτῶν; Ἢ μὴ τυχὸν ἀντὶ τούτων ἐπέλθῃ ἡ ἀπώλεια καὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης κτησάμενοι, ἔχομεν ὡς κεφάλαιον ὄχι μόνον ἵνα δι’ αὐτῶν διαβιώσωμεν, ἀλλὰ καὶ ἵνα ἀναπτύσσοντες ταῦτα φθάσωμεν καὶ εἰς τὴν ἐπίτευξιν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα σεῖς κατηγορεῖτε ἡμᾶς ὅτι θυσιάζομεν. Τοῦτο εἶναι τὸ θέμα τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλήν. Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὑφίσταται ἡ μεταξὺ ἡμῶν διαφωνία. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι βουλευταί, καὶ παρακαλῶ νὰ ἐρωτήσετε τὰς συνειδήσεις ὑμῶν, διότι ἡ εὐθύνη βαρύνει ἐπὶ πάντας. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, δύνασθε νὰ λέγητε, ὅτι συμφέρει εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ λάβῃ μέρος ὑπὸ τὰς περιστάσεις, τὰς ἐνεστώσας, ὑπὸ τὰς ὁποίας διεξάγεται ὁ κολοσσιαῖος ἀγών, εἰς τὸν ὁποῖον καλούμεθα νὰ λάβωμεν μέρος; Διότι δὲν πρόκειται ἀγὼν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας, ὡς ἐγένετο ἀπόπειρα νὰ παρασταθῇ. Πρόκειται περὶ συμμετοχῆς ἡμῶν εἰς τὸν παγκόσμιον σχεδὸν ἀγῶνα, ὁποῖον δὲν ἐφαντάσθη τις εἰς τὸ παρελθὸν ὡς δυνατόν. Πρόκειται νὰ συμμετάσχωμεν εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον καὶ δὴ ἐπὶ ὡρισμένου μετώπου ἐνεργείας. Καὶ ἂν ἤθελεν ἐπιτραπῆ εἰς τινα νὰ περιορίσῃ ἐν τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ τὸ μέρος τοῦ ἀγῶνος τούτου, τὸ ὁποῖον θὰ ἀφορᾷ ἡμᾶς, πάντως ὅμως τῷ ἐπιβάλλεται — οὕτως ὥστε, ἂν δὲν τὸ πράττῃ, δὲν ἐνεργεῖ κατὰ τοὺς κανόνας τοὺς ἁρμόζοντας εἰς τὴν προσήκουσαν ἔρευναν τῶν πραγμάτων, τῷ ἐπιβάλλεται νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὸ μέτωπον, εἰς τὸ ὁποῖον καλούμεθα νὰ ἐνεργήσωμεν. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, δύνασθε νὰ λέγητε ὅτι ἐν τῷ μετώπῳ τούτῳ ἡ ἀναλογία τῶν δυνάμεων εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν ἐξέθηκεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὁ ὁποῖος ἔφθασε μέχρι τοῦ νὰ σᾶς εἴπῃ ὅτι αἱ δυνάμεις αἱ Βουλγαρικαὶ πρὸς τὰς ὁποίας θὰ ἀντετιθέμεθα εἶναι τόσαι, ὥστε νὰ εἶναι ἴσαι ἢ καὶ μικρότεραι τῶν ἡμετέρων; Ἀλλὰ δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῶν δυνάμεων τῶν Βουλγαρικῶν Πρόκειται καὶ περὶ τῶν δυνάμεων τῶν κατερχομένων ἐκ τοῦ βορρᾶ. Πρόκειται καὶ περὶ τῆς Τουρκίας ὁλοκλήρου. Καὶ πρὸς πάσας τὰς δυνάμεις ταύτας ἐν τῷ μετώπῳ τούτῳ θὰ ἔχετε νὰ ἀντιτάξητε τὰς ἡμετέρας, τὰς Σερβικὰς καὶ τὰς συμμαχικὰς, αἱ ὁποῖαι ἐξηγγέλθησαν μέν, ἀλλ’ αἱ ὁποῖαι δὲν κατωρθώθη νὰ φθάσουν μέχρι σήμερον. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς δὲν ἔλειψε νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι ἐὰν αἱ δυνάμεις, αἱ συμμαχικαὶ, δὲν ἀφίχθησαν, τοῦτο συνέβη διότι κατῆλθεν ὁ κ. βουλευτὴς τῆς ἀρχῆς, λησμονήσας ὅτι αἱ δυνάμεις ἐκεῖναι δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἔλθωσιν, ἵνα μεθ’ ἡμῶν συμπολεμήσωσιν, ἀλλ’ ἐπρόκειτο νὰ ἔλθωσιν, ἵνα ἐκπληρώσωσιν ὑπέρτατον καθῆκον πρὸς τοὺς Σέρβους. Ὅταν δὲ ἡ Ἑλλὰς ἀπέσχε τοῦ ἀγῶνος, συνεπείᾳ τῆς παραιτήσεως τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐπιτακτικωτέρα ἦτο ἡ ὑποχρέωσις ὄχι μόνον ὅσῳ τὸ ταχύτερον νὰ ἔλθωσιν αἱ συμμαχικαὶ δυνάμεις, ἀλλὰ καὶ ἐν μείζονι ἀριθμῷ. Πάσας ταύτας τὰς δυνάμεις ὀφείλετε νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψει καὶ πρὸς ταύτας νὰ παραβάλητε τὰς ἡμετέρας ἀπὸ τὴν ἄλλην πλευράν. Καὶ εἶναι ἄξιον σημειώσεως ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ ὁ τύπος ἀκόμη τῶν χωρῶν, αἵτινες ἐζήτησαν τὴν ἡμετέραν ἐπικουρίαν, ἀνεγνώρισε τὴν βασιμότητα τοῦ συμπεράσματος εἰς τὸ ὁποῖον προῆλθεν ἡ Κυβέρνησις, ἡ Ἑλληνική, περὶ τῆς ἀδυναμίας τῆς διεξαγωγῆς τοιούτου ἀγῶνος, τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν τοῦτο ἀναγνωρίζεται καὶ ἐκεῖ, μεθ’ ὅλην τὴν νευρικότητα ἡ ὁποία ἐκεῖ κρατεῖ, εἶναι ἄξιον σημειώσεως, λέγω ὅτι γίνεται δυνατὸν νὰ λέγηται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὅτι ὄχι μόνον δὲν ὑφίσταται ἀδυναμία, ἀλλὰ καὶ ὑπεροχή, ἡ ὁποία θὰ ἐπήρχετο διὰ τῆς συνδρομῆς ἡμῶν εἰς τὸν ἀγῶνα, ὥστε νὰ ἐξησφαλίζετο ἡ νίκη. Ἀλλὰ κύριοι, μήπως δὲν ἠκούσαμεν ὅτι καὶ κατὰ Φεβρουάριον, ἐὰν μόνη ἡ μεραρχία ἡμῶν μετέβαινεν εἰς βοήθειαν τῶν συμμάχων, θὰ ἔπιπτον τὰ Δαρδανέλλια; Ἐλέχθη μάλιστα ἀπὸ τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς ὅτι τοῦτο εἶναι ἐπισήμως βεβαιωμένον. Δὲν γνωρίζω τίνα ἐπισημότητα ἐννοεῖ, ἀλλὰ γνωρίζω ὅτι ἔχομεν ἐκ τῶν πραγμάτων ἀποδεδειγμένον, ὅτι ὄχι μόνον μία μεραρχία, ἀλλὰ ἑκατοντάδες χιλιάδων στρατοῦ μετέβησαν εἰς τὰ Δαρδανέλλια, καὶ ταῦτα δὲν ἔπεσαν.

§327Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ ἐπανορθώσω μίαν ἀνακρίβειαν: δὲν εἶπον ὅτι ἐὰν ἐπήγαινεν ἡ ἰδική μας μεραρχία θὰ ἔπιπτον τὰ Δαρδανέλλια, εἶπον ὅτι ὅταν ἐγένετο ἡ ἔφοδος τὸ πρῶτον κατὰ τῶν Δαρδανελλίων, καὶ ἐὰν ὑπῆρχε μία μεραρχία εὐρωπαϊκοῦ στρατοῦ καὶ ἐνήργει αἰφνιδιαστικῶς, θὰ εἴχομεν τὸ ἀποτέλεσμα.

§328Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. βουλευτὴς εἶναι ἄλλο ἀπὸ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπέκρουσα. Ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἤδη λέγει δὲν ἔπρεπε νὰ λεχθῇ ποσῶς. Διότι οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν μὲ ἡμᾶς. Ἐὰν διὰ τῆς ἡμετέρας συνδρομῆς κατὰ Φεβρουάριον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ τὸ ἀποτέλεσμα, ἔπρεπε νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα περὶ τῆς ἰδικῆς μας μεραρχίας καὶ ὄχι περὶ μιᾶς εὐρωπαϊκῆς μεραρχίας δρώσης πρὸ τῆς ἀφίξεως τῆς ἡμετέρας. Ἀλλ’ ἐτέθη τὸ ζήτημα περὶ τῆς ἰδικῆς μας μεραρχίας, ἥτις θὰ ἔδρα αἰφνηδιαστικῶς. Ὁ τρόπος ὅμως, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐνεργεῖτε σεῖς τότε ἐδῶ, τὰ περὶ τοῦ διακανονισμοῦ τῆς ἀποστολῆς τῆς μεραρχίας, ἦτο τοιοῦτος, ὥστε δὲν ἐπέτρεπε τοιαύτην αἰφνιδιαστικὴν ἐνέργειαν. Διὰ τῆς ἡμετέρας μεραρχίας εἶναι βέβαιον καὶ ἀναμφισβήτητον, παρ’ ὅλον ἐκεῖνον τὸν θόρυβον, τὸν ὁποῖον ἐδημιουργήσατε διὰ τῶν συμβουλίων τοῦ Στέμματος, διὰ τοῦ τύπου καὶ διὰ τῶν ἀνακοινώσεων, ὅτι δὲν θὰ ἠδύνασθε νὰ δράσητε αἰφνιδιαστικῶς, καὶ συνεπῶς ὅτι τὰ Δαρδανέλλια δὲν θὰ ἔπιπτον. Καὶ ἡ μεραρχία ἡ ἡμετέρα μεταβαίνουσα ἐκεῖ, θὰ ἐπάθαινεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἐπέτρεπεν εἰς αὐτὴν νὰ ἐπανέλθῃ, οὔτε εἰς ἡμᾶς νὰ λέγητε ἀπόψε, ὅτι ἐν ἀποτυχίᾳ τῆς ἐπιχειρήσεως θὰ ἐπανήρχετο ἡ μεραρχία ἐκείνη. Ὄχι μόνον δὲν θὰ ἐπανήρχετο ἡ μεραρχία ἐκείνη, ἀλλὰ θὰ ἐστέλλοντο καὶ ἄλλαι μεραρχίαι, καὶ πασῶν τῶν μεραρχιῶν τούτων τὰ ὀστᾶ θὰ ἔκειντο εἰς τὴν χερσόνησον ἐκείνην διεσκορπισμένα.

§329Ν. ΞΗΡΟΣ. Ἐκ τῶν ὀστῶν ἐβλάστησεν ἡ ἐλευθερία.

§330Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ναὶ ἐκ τῶν ὀστῶν τῶν θυσιαζομένων γενναίων ἐβλάστησεν ἡ ἐλευθερία. Ἀλλ’ ὄχι ἐκ τῶν ὀστῶν τῶν γυμνωθέντων χάριν φαντασιοπλήκτων ἐπιχειρήσεων. Ἡ ἐλευθερία ἐπήγασεν ἐκ τῶν ἀγώνων, οἵτινες ἐπεχειρήθησαν ἐκ τοῦ αἰσθήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ. Καὶ ὄχι ἐκ τῶν θυσιῶν αἵτινες ἐζητήθησαν, διότι ἐσκέφθημεν νὰ μετάσχωμεν ἀγώνων εἰς οὕς ἐν μέσῳ μεγίστων κινδύνων ἐκλήθημεν ἵνα παράσχωμεν τὴν συνδρομὴν ἡμῶν εἰς ἄλλα συμφέροντα.

§331Ν. ΞΗΡΟΣ. (Διακόπτει μὴ ἀκουόμενος).

§332Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Παρακαλῶ, δὲν ἐλπίζω ὅτι θὰ μεταβάλω τὰς ὑμετέρας ἰδέας, ἀφήσατέ με νὰ ἐκδηλώσω τὰς ἰδικάς μου... Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν, κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθῇ ὑπ’ οὐδενός, ὅτι ἡ γνώμη ἥτις ἐκράτησεν ὄχι μόνον παρὰ τῇ ὑπευθύνῳ Κυβερνήσει, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς ἁρμοδίοις, ἡ γνώμη, ἡ στρατιωτική, ὅτι οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους διεξάγεται ἡ στρατιωτικὴ ἐπιχείρησις εἰς τὸ μέτωπον, τὸ πολεμικόν, εἰς ὅ ἐκαλούμεθα νὰ λάβωμεν μέρος, εἶνε ὅροι μὴ ἐξασφαλίζοντες τὴν ἐπιτυχίαν, ἀλλὰ τοὐναντίον μὴ ἄγοντες εἰς πραγματοποίησιν τῶν ὠφελημάτων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἀπηρίθμησε, ἀλλὰ εἰς τὴν καταστροφήν, ἐφ’ ὅσον τοῦτο συμβαίνει δὲν δύναμαι νὰ συζητήσω περὶ ἀπωλείας ἀνταλλαγμάτων, ἀλλὰ περὶ ἀποτροπῆς κινδύνων. Ὀφείλω δὲ νὰ σημειώσω ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὅτι τὸ κῦρος, τὸ στρατιωτικόν, ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται τὰ πράγματα τὰ στρατιωτικὰ τῆς Ἑλλάδος, κατεδείχθη ἀκριβῶς ἐκ τῆς ἐξελίξεως τῶν ἐν τοῖς Βαλκανίοις ἐπιχειρήσεων. Ὅταν τὸ πρῶτον συνεζητεῖτο ἡ ἐπιχείρησις τῶν Δαρδανελλίων, ὅταν ἐγένετο ἔναρξις τῆς ἐπιχειρήσεως ταύτης, ἤμην ἐν τῇ Κυβερνήσει καὶ ἐπεκοινώνουν μετὰ τῶν στρατιωτικῶν κύκλων, περὶ τῶν ὁποίων πρόκειται. Κατὰ καθῆκον δὲ ἤκουον τὰς γνώμας αὐτῶν. Ἤκουον τὰ πορίσματα τῶν μελετῶν αὐτῶν καὶ τὰ ἐπιχειρήματα, δι’ ὧν ὑπεστηρίζοντο τὰ πορίσματα ταῦτα. Καὶ ὁμολογῶ, ὅτι ὑπῆρξαν στιγμαί, κατὰ τὰς ὁποίας εὕρισκον ταῦτα τοσοῦτον ἀντικείμενα πρὸς τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἐξετελοῦντο αἱ ἐπιχειρήσεις ὑπὸ τῶν στρατιῶν τῶν μεγάλων συμμαχικῶν Κρατῶν, ὥστε ἐγεννήθη ἐν ἐμοὶ ἡ ἀμφιβολία περὶ τῆς ὀρθότητος τῶν συμπερασμάτων τῶν παρ’ ἡμῖν ἁρμοδίων στρατιωτικῶν κύκλων. Καὶ παραβάλλων τὰς γνώμας τῶν ἡμετέρων, τὰς ὑποστηριζομένας δι’ ἀπολύτου πειστικότητος ἐπιχειρημάτων, πρὸς τὰς γνώμας τὰς ὁποίας ἐμπράκτως θέτοντες εἰς ἐφαρμογὴν ἠκολούθουν οἱ σύμμαχοι ἐν Δαρδανελλίοις, καὶ λαμβάνων ὑπ’ ὄψει τὴν μεταξὺ αὐτῶν ἀντίθεσιν, ἔλεγον κατ’ ἐμαυτόν, ὅτι βεβαίως ἐμέ, τὸν μηδεμίαν εἰδικότητα ἔχοντα περὶ στρατιωτικὰ, πείθουσιν οἱ ἡμέτεροι ἀναμφισβητήτως μεγάλην κεκτημένοι στρατιωτικὴν μόρφωσιν. Ἐν τούτοις, ἀφοῦ τὰ ὑπὸ τῶν συμμάχων τελούμενα παρουσιάζουσι τελείαν ἀντίθεσιν πρὸς τὰς γνώμας τῶν ἡμετέρων, τὰ τελούμενα δὲ ἀπορρέουσιν ἀπὸ τὰς μελέτας τῶν ἐπιτελείων μεγάλων στρατιωτικῶν Κρατῶν, δὲν εἶνε δυνατὸν παρὰ νὰ ὑπάρχωσι λόγοι στηρίζοντες τὰς γνώμας τῶν ἐπιτελείων τούτων, οὕς ἀγνοοῦσιν οἱ ἡμέτεροι, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἐγὼ ὁ ἐντελῶς ἀδαὴς τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Κύριοι, εὑρίσκομαι εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν δι’ ἡμᾶς, διὰ τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν φιλοτιμίαν νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ἰδικοί μου ἐνδοιασμοὶ ἦσαν ἀπολύτως ἀβάσιμοι καὶ ὅλαι αἱ προβλέψεις τῶν παρ’ ἡμῖν ἁρμοδίων στρατιωτικῶν κύκλων ἦσαν θετικαὶ καὶ ἀσφαλεῖς, Τοσοῦτον θετικαὶ καὶ ἀσφαλεῖς, ὥστε δι’ ἐμέ, δι’ ἡμᾶς τοὺς μὴ κατέχοντας τὴν στρατιωτικὴν τέχνην νὰ δύνανται νὰ χαρακτηρισθῶσιν.......

§333ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὡς προφητεῖαι.

§334Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ναί! Νὰ χαρακτηρισθῶσιν, ὡς πολὺ ἐπιτυχῶς παρατηρεῖ ὁ κ. ὑπουργός, ὡς προφητεῖαι. Ὡς προφητεῖαι ἐπαληθεύσασαι μετὰ τοσαύτης μαθηματικῆς ἀκριβείας, ὥστε σήμερον νὰ εἶναι ἠναγκασμένοι νὰ ἀναγνωρίσωσι τὸ δίκαιον ἡμῶν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐθεώρουν τὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας ἡμεῖς προετάξαμεν εἰς τὰς εἰσηγήσεις τῶν ἡμετέρων πειθόμενοι, ὡς προφάσεις καὶ καλύμματα κακῆς πράγματι διαθέσεως. Δὲν εἶναι εὔκολον, κύριοι, ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῶν στρατιωτικῶν νὰ ἀντιτάσσωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν πρὸς τὴν γνώμην τῶν κεκλημένων στρατιωτικῶς νὰ μελετῶσι τὰ πράγματα. Ὅταν δὲ πρόκειται διὰ τῆς ἐπιχειρήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν καλούμεθα καὶ εἰς ἣν ἀξιοῖ ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς νὰ εἰσέλθωμεν, νὰ συντελεσθῇ στρατιωτικὴ καταστροφὴ συμφώνως πρὸς τὰς γνώμας τῶν τόσων ἁρμοδίων στρατιωτικῶν κύκλων, τότε δυνάμεθα νὰ διαβεβαιώσωμεν τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι ἀκολουθοῦντες τὴν πολιτικὴν ἡμῶν δὲν θυσιάζομεν τὰ ἀνταλλάγματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐμνημόνευσεν. Δὲν χάνομεν τὰς κτήσεις εἰς τὴν ἀκτὴν τῆς Μ. Ἀσίας, αἱ ὁποῖαι, οἷαι προσφέρονται, δὲν εἶναι οὔτε ὁ νομὸς τοῦ Ἀϊδινίου, ὁ ὁποῖος καὶ ὁλόκληρος εἶναι πάρα πολὺ μικρότερος ἀπὸ τὸν περίφημον χάρτην τῶν 140 χιλιομέτρων, διότι ὁ χάρτης ἐκεῖνος περιελάμβανε καὶ τὸν νομὸν τῆς Προύσσης σχεδὸν ὁλόκληρον καὶ μέρος τοῦ νομοῦ Ἰκονίου. Δὲν χάνομεν τὸν νομὸν Ἀϊδινίου, ὁ ὁποῖος οὐδ’ αὐτὸς προσεφέρετο ὁλόκληρος, διότι ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι προσεφέρετο μόνον ἡ Σμύρνη καὶ οὐσιῶδες μέρος τοῦ Χιντερλὰνδ τῆς Σμύρνης, οὐχὶ δὲ ὁλόκληρος ὁ νομὸς τοῦ Ἀϊδινίου.

§335ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Προσέφερον πρὸς ὑμᾶς;

§336Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Πρὸς ἐμέ. Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξεν ἄλλη προσφορὰ περισσοτέρων πρὸς οὐδένα. Ἄν λέγετε ὅτι ὑπῆρξαν ἄλλαι προσφοραὶ καὶ εἶναι μυστικαὶ καὶ τὰς ἀγνοοῦμεν, σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὴν ἀνακοίνωσιν, ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ τήν λάβω ὑπ’ ὄψει, διότι τὸ ὑμέτερον κῦρος δὲν ἀρκεῖ ἵνα τὴν βεβαιώσῃ. Εἶπον δὲ καὶ προηγουμένως ἐν διακοπῇ, ὅτι αὐτὴ ἡ προσφορὰ ἡ οὑτωσὶ διατυπωθεῖσα πρὸς ἐμέ, εἶνε ἡ προσφορά, ἥτις κατὰ πρῶτον ἐγένετο πρὸς τὸν ἀξιότιμον κύριον βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, ἡ πρὸς τὸν ὁποῖον προσφορὰ μάλιστα δὲν ἔφερε τὸν χαρακτῆρα ἐπισήμου προσφορᾶς. Διότι ἡ ἐπίσημος ἐγένετο τὸ πρῶτον πρὸς τὴν ὑπ’ ἐμὲ Κυβέρνησιν. Ἡ πρὸς τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς κατὰ Ἰανουάριον προσφορὰ δὲν ἦτο ἐπίσημος προσφορά. Ἀλλὰ ἦτο ἀνακοίνωσις τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι, ἄν ἡ Ἑλλὰς ἦτο διατεθειμένη νὰ προβῇ εἰς σύμπραξιν, μετὰ τῶν συμμάχων, θὰ ἠδύνατο νὰ ζητήσῃ ὡς ἀνταλλάγματα σπουδαίας παραχωρήσεις ἐπὶ τῆς ἀκτῆς τῆς Μ. Ἀσίας καὶ ἠδύνατο νὰ θεωρῇ βέβαιον ὅτι αἱ τοιαῦται προτάσεις θὰ ἐξητάζοντο μετὰ εὐμενείας καὶ θὰ ἐγίνοντο δεκταί. Ἡ ῥητὴ προσφορὰ, ἡ ἐπίσημος, εἶναι ἡ γενομένη πρὸς ἐμέ. Κατὰ ταύτην δὲ ἐδηλώθη, ὅτι ἡ περιγραφὴ τῆς Μ. Ἀσίας, ἥτις περιελάμβανε τὴν Σμύρνην καὶ οὐσιῶδες μέρος τοῦ Χιντερλὰντ αὐτῆς, αὐτὴ ἡ προσφορὰ εἶναι ἀκριβῶς ἡ ἰδία, ἡ περιλαμβανομένη ἐν τῇ διατυπώσει, ἥτις εἶχε τεθῇ ἐν τῇ ἀνακοινώσει τῆς Ἀγγλίας πρὸς τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς. Λοιπὸν λέγω, ὅτι ἐὰν δεχθῶμεν, ὅτι θέλουσιν ἐπέλθῃ τὰ στρατιωτικὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπιχειρήσεως, εἰς ἥν καλούμεθα, οἷα τὰ προβλέπουσιν οἱ ἁρμόδιοι παρ’ ἡμῖν στρατιωτικοὶ κύκλοι, τότε δὲν δύνασθε νὰ λέγητε ὅτι μὴ ἐξερχόμενοι τῆς οὐδετερότητος καὶ μὴ συμμετέσχοντες εἰς τὸν ἀγῶνα θυσιάζομεν τὰ ἐθνικὰ δίκαια. Δὲν δύνασθε νὰ λέγητε, ὅτι οὕτω πράττοντες θυσιάζομεν τὰς παραχωρήσεις τὰς ὁποίας μετὰ τοιαύτης λεπτομερείας ἐμνημονεύσατε ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης; Δὲν δύνασθε νὰ λέγητε, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν θυσιάζομεν τὰς ἀκτὰς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τῶν ὁποίων ἡ ἔκτασις εἶναι αὐτὴ τὴν ὁποίαν λέγω ἐγὼ καὶ ὄχι οἵαν σεῖς τὴν παρεστήσατε. Δὲν δύνασθε νὰ λέγητε, ὅτι μὴ προσχωροῦντες εἰς τὰς γενομένας πρὸς ἡμᾶς προτάσεις θυσιάζομεν τὸ μὴ προσφερθὲν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἐπισήμως, οὔτε ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ὑμῶν οὔτε ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ἡμῶν, τεμάχιον τῆς Βουλγαρίας, ἥτις οὕτω μᾶς βεβαιοῦτε, ὅτι θὰ ἐμποδισθῇ νὰ ἔχῃ λιμένας εἰς τὸ Αἰγαῖον, ὥστε νὰ ἀσφαλισθῶμεν καὶ ἀπὸ τὰ ὑποβρύχια, τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχουν ὁρμητήρια τοὺς τρεῖς λιμένας της ἐπὶ τοῦ Αἰγαίου. Πάντα ταῦτα, κύριοι βουλευταί, δὲν τὰ χάνομεν διὰ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, ὅταν ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψει αἱ ἁρμόδιοι στρατιωτικαὶ γνῶμαι. Ἀπεναντίας σώζομεν, καὶ σώζομεν ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠθέλομεν χάσει ἐὰν συμμετείχομεν εἰς πόλεμον ἀτυχῆ. Σώζομεν τὴν χώραν ἡμῶν. Σωζόμεθα δὲ καὶ ἀπὸ τὸν Βουλγαρικὸν κίνδυνον, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπήρχετο πολλαπλάσιος. Διότι ἡ Βουλγαρία θὰ ἐπετύγχανε τὴν αὔξησιν ὄχι μόνον ἐκ τῆς Σερβίας ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία θὰ ἦτο ἐχθρὰ πρὸς τὴν ὁμάδα εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει ἡ Βουλγαρία. Σωζόμεθα ἀπὸ τὸν βουλγαρικὸν κίνδυνον, διὰ τὸν ὁποῖον τοσοῦτον τραγικῶς περιεγράψατε τὴν θλῖψιν, τὴν ὁποίαν αἰσθάνεσθε, χωρὶς ὅμως νὰ μᾶς εἴπητε τίποτε καὶ διὰ τὴν θλῖψιν, τὴν ὁποίαν θὰ ἠσθάνεσθε ὅταν θὰ εἴχετε τὴν Βουλγαρίαν πολλῷ μείζονα ἐκείνης ἣν φοβεῖσθε, καὶ δὴ διότι θὰ ἀπέσπα ἀπὸ ἡμᾶς ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἤθελε κατὰ τὸν πόλεμον ἀποσπάσει, καὶ ἐν τῇ μεγαλειτέρᾳ ταύτῃ ἐκτάσει ἔτι μᾶλλον ἀπειλοῦσαν ἡμᾶς. Ἀλλ’ ἐὰν παρὰ τοὺς φόβους καὶ τοὺς κινδύνους τούτους ἤθελεν ἐπέλθῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑμεῖς θεωρεῖτε βέβαιον παρὰ τὴν γνώμην τῶν ἁρμοδίων καὶ ἄνευ τοῦ ὁποίου, ὡς ἀσφαλοῦς θεωρουμένου, δὲν δύνασθε νὰ λέγητε ὅτι πρέπει νὰ συμμετάσχωμεν τοῦ πολέμου, ἂν τοὐτέστιν ἐπέλθῃ ἡ νίκη ἐναντίον τῆς Βουλγαρίας, τότε ἐρωτῶ ὑμᾶς: πῶς ἐπισείετε εἰς ἡμᾶς τὸν ἐκ Βουλγαρίας κίνδυνον, τῆς Βουλγαρίας, ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ συντριβῇ εἰς τὸν ἀγῶνα, τῆς Βουλγαρίας, ἡ ὁποία θὰ ἔχει ὑποστῆ τὰς συνεπείας τῆς ἥττης, τῆς Βουλγαρίας, ἡ ὁποία, ἐὰν δὲν διαμελισθῇ χάριν ἡμῶν, θὰ ὑποστῇ κατ’ ἀνάγκην τὰς συνεπείας τῆς ἐχθρότητός της πρὸς τοὺς νικητάς; Εἰς αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα τὶ ἀντιτάσσετε;

§337ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λυποῦμαι διότι ἀπὸ πολιτικοῦ βήματος κάμνετε τοιούτου εἴδους συζήτησιν.

§338Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Μὴ ἐκπλήττεσθε.

§339ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐκπλήττομαι.

§340Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δικαίωμά σας.

§341ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ συζήτησις δὲν εἶναι σοβαρά.

§342Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἔκρινεν ἀναγκαῖον νὰ μὲ διακόψῃ.

§343ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγένετο ἐρώτησίς σας.

§344Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Παρακαλῶ. Δὲν σᾶς αἰτιῶμαι διὰ τὴν διακοπήν. Ἀπεναντίας. Ἀπεδέχθην τὴν διακοπὴν εὐχαρίστως, διότι καὶ ἐγὼ σᾶς διέκοψα. Εἶπον ὅτι ἐκρίνατε ἀναγκαῖον νὰ μὲ διακόψητε, ὄχι ἵνα παραπονεθῶ δι’ αὐτό, ἀλλ’ ἵνα ἀρχίσω ἐκθέτων τὸ περιεχόμενον τῆς διακοπῆς σας, ἵνα τὸ ἀποκρούσω. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἔκρινεν ἀναγκαῖον νὰ μὲ διακόψῃ καὶ ἐνομίζον ὅτι κἄτι ἤθελε ν’ ἀντιτάξῃ. Ἀντὶ τούτου μοὶ ἔκαμε τὴν εὐχαρίστησιν νὰ μοὶ δηλώσῃ, ὅτι ἡ συζήτησις, τὴν ὁποίαν διεξάγω, δὲν εἶναι σοβαρά. Εἶναι μία κρίσις, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν νὰ τὴν ἔχῃ ὁ ἀξιότιμος βουλευτής. Ἀλλ’ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπάρχουσι καὶ ἄλλαι κρίσεις, εἰς τὰς ὁποίας ποιοῦμαι ἔκκλησιν κατὰ τῆς κρίσεως τοῦ κ. ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ, καὶ λέγω ἐγώ, οὐχὶ ἀμυνόμενος κατὰ τῆς κρίσεως ταύτης τοῦ κ. βουλευτοῦ, διότι τοιοῦτοι χαρακτηρισμοὶ εἰς τὰς ὑπὸ τοῦ ἄλλου γινομένας συζητήσεις γίνονται ἐκεῖ ὅπου αἱ γνῶμαι αἱ ἐκτιθέμεναι ἐν τῇ συζητήσει, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκρουσθῶσι διὰ πραγματικῶν ἐπιχειρημάτων, (ἐπιδοκιμασίαι ἐξ ἀριστερῶν), καὶ λέγω ἐγὼ εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ὅτι ὑπὸ ἕνα καὶ μόνον ὅρον θὰ ἦτο δυνατὸν εἰς ὑμᾶς νὰ λέγητε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἴπατε. Ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι νομίζετε ὅτι ἡ περίπτωσις τῆς ἐπικρατήσεως τῶν συμμάχων εἶναι ἡ πολιτικὴ ὑμῶν, καὶ ὡς τοιαύτη εἶναι μονοπώλιον ὑμῶν, εἶναι κἄτι τι ἀνῆκον εἰς ὑμᾶς, τὸ ὁποῖον δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ τὸ δεχθῶμεν ὡς σεῖς τὸ θέλετε, μὲ τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας σεῖς τῷ δίδετε, χωρὶς νὰ ἐπιτρέπηται νὰ τὸ συζητήσωμεν ὡς μίαν περίπτωσιν, ἥτις δύναται νὰ ἐμφανισθῇ ἐν τοῖς πράγμασι καὶ διὰ νὰ ἴδωμεν ὁποῖαί τινες θὰ εἶναι αἱ συνέπειαι ταύτης πραγματοποιουμένης, καθ’ ὃν τρόπον ἐρευνῶμεν τὰς συνεπείας καὶ ἑτέρας περιπτώσεως, ἂν αὕτη ἤθελε πραγματοποιηθῆ. Ἐγὼ θέτω τὴν περίπτωσιν ταύτην, τὴν περίπτωσιν τῆς ἐπικρατήσεως τῶν ἐχθρῶν τῆς Βουλγαρίας καὶ ἐξετάζω τὰς συνεπείας.

§345ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πρέπει νὰ τὴν ἀκολουθήσητε διὰ νὰ ἐπιτύχητε. Ἐὰν τὴν ἔχητε, ἀκολουθήσατέ την.

§346Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Θὰ συζητήσω καὶ ἐπ’ αὐτοῦ. Μὴ βιάζεσθε. Λοιπόν, λέγω, οὐχὶ λαμβάνων αὐτὴν τὴν περίπτωσιν ὡς πολιτικὴν τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ λαμβάνων αὐτὴν ὑπ’ ὄψει ὡς μίαν περίπτωσιν δυναμένην νὰ ἐμφανισθῇ εἰς τὰ πράγματα, λέγω εἰς αὐτόν, ὁ ὁποῖος μᾶς τρομάζει πάντοτε μὲ τὴν αὔξησιν καὶ τὴν μεγέθυνσιν τῆς Βουλγαρίας, τῷ λέγω: Ὑπάρχει, κύριε βουλευτά, μία περίπτωσις κατὰ τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἡ μεγέθυνσις τῆς Βουλγαρίας δὲν θὰ συμβῇ. Καὶ ἡ περίπτωσις αὐτὴ εἶναι ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἐχθροὶ τῆς Βουλγαρίας θὰ νικήσωσιν. Δὲν γνωρίζω, ἂν τοῦτο εἶναι ἐν τῇ πολιτικῇ ὑμῶν ἢ ἐν ἄλλῃ, ἀλλὰ εἶναι μία περίπτωσις.

§347Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὴν προεῖδον καὶ αὐτὴν καὶ σᾶς εἶπον τί θὰ συμβῇ. Θὰ ὑπερεξογκωθῇ ἡ Σερβία ἔχουσα πάντα λόγον νὰ διάκειται πρὸς ἡμᾶς ἐχθρικῶς.

§348Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἀφήσατε νὰ ἐξακολουθήσωμεν καὶ θὰ σᾶς εἴπω καὶ αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγετε. Κανὲν ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων σας δὲν θὰ τὸ ἀφήσω χωρὶς νὰ τὸ ἐξετάσω. Καὶ ἂν μὲν ἀξίζῃ θὰ τὸ ἀναγνωρίσω· ἐὰν δὲ δὲν ἀξίζῃ θὰ τὸ ἀποκρούσω χωρὶς ὅμως νὰ εἴπω περὶ αὐτοῦ ὅτι δὲν εἶναι καὶ σοβαρόν. Λοιπόν, λέγω, εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν δὲν δύνασθε νὰ φοβῆσθε καὶ νὰ μᾶς προτάσσητε τὸ φόβητρον τῆς ἐξογκώσεως τῆς Βουλγαρίας. Ἀλλὰ κατὰ τούτου ἀντέταξε δύο ἐπιχειρήματα ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς. Τὸ ἕν: Ἠξεύρετε τί εἶναι ἡ Βουλγαρία; Ἡ Βουλγαρία εἶναι ἱκανή, ἀφοῦ κάμῃ τὴν δουλειάν της μὲ τοὺς Γερμανοὺς νὰ στραφῇ καὶ μὲ τὴν Ἀντὰντ καὶ ἡ Ἀντὰντ νὰ τὴν μεγαλώσῃ. Κύριοι, ἐγὼ δὲν χαρακτηρίζω ἐπιχειρήματα. Λέγω ὅμως ὅτι δὲν μὲ πείθει τὸ ἐπιχείρημα αὐτό, διότι συγχρόνως — καὶ προσέξατε εἰς τοῦτο — ἐπικαλεῖται ἕν ἄλλο ἐπιχείρημα ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς βουλευτής. Μὴ λησμονεῖτε, παρακαλῶ, τὸ πρῶτον· θὰ τὸ συσχετίσω μὲ τὸ ἄλλο. Ποῖον εἶναι τὸ ἄλλο; Ἡ Σερβία θὰ μεγαλώσῃ τότε μὲ τὴν Ἀντάντ. Καὶ ἂν μεγαλώσῃ θὰ εἶναι πλέον ἐξ αὐτῆς ὁ κίνδυνος. Ὄχι διότι θὰ θέλῃ νὰ μᾶς πάρῃ τίποτε, ἀλλὰ διότι θὰ ἔχῃ ἀφορμὰς καθ’ ἡμῶν καὶ θὰ θέλῃ νὰ μᾶς ἐκδικηθῇ. Ὥστε οἱ Σέρβοι εἰς τοὺς ὁποίους δὲν ἐκάμομεν τίποτε (Ἄ! ἄ!) — αἰσθάνεσθε ὅτι τοὺς ἐκάμετε τίποτε;! ἂς ἀφήσω τὴν διατύπωσιν ὅτι δὲν τοὺς ἐκάμαμε τίποτε — ἀφοῦ δὲν σᾶς ἀρέσῃ — καὶ ἂς εἴπω: κατὰ τῶν ὁποίων δὲν ἐδράσαμεν ἐχθρικῶς ὥστε λέγω κατὰ τὴν γνώμην σας οἱ Σέρβοι κατὰ τῶν ὁποίων δὲν ἐδράσαμεν ἐχθρικῶς θὰ ἔχουν καθ’ ἡμῶν τόσην ἀντιπάθειαν μετὰ τὸν πόλεμον ὥστε μόνον χάριν τῆς ἀντιπαθείας αὐτῆς νὰ μᾶς κτυπήσουν. Ἀλλὰ τότε ἤθελον ἐρωτήσει τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, τὸν ἀντιτάξαντα τὸ πρῶτον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπον νὰ κρατήσετε, πῶς ὁ τοιαύτην ψυχολογίαν τῶν Κρατῶν δεχόμενος, ὥστε νὰ δέχηται ὅτι ἡ Σερβία ἐξ ἀντιπαθείας πρὸς ἡμᾶς θὰ κάμῃ ὅ,τι λέγει ὁ κ. βουλευτής πῶς δέχεται συγχρόνως ὁ κ. βουλευτὴς ὅτι αἱ Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, κατὰ τῶν ὁποίων μάχεται ἡ Βουλγαρία σήμερον, θὰ εἶνε πρόθυμοι, ὅταν νικήσουν αὐταὶ καὶ προσέλθῃ εἰς αὐτὰς ἡ Βουλγαρία καὶ εἴπῃ εἰς αὐτάς: Κύριοι, δόσατέ μου τὴν Ἑλλάδα, θὰ τῆς εἴπωσι, πάρε τὴν Ἑλλάδα; Διὰ τὰς Δυνάμεις αὐτὰς δὲν ἰσχύει ἡ ἰδία ψυχολογία, ὡς καὶ διὰ τὴν Σερβίαν; Διὰ τὰς Δυνάμεις αὐτὰς δὲν θὰ ὑπάρχῃ μάλιστα μείζων ἀντιπάθεια πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ὄχι μόνον δὲν τὰς ἐβοήθησεν ἀλλὰ καὶ τὰς ἐπολέμησεν; Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς μοὶ ἀντέταξεν ἀπὸ τῆς θέσεώς του καὶ μοὶ ὑπέμνησεν ἓν ἐπιχείρημα πρὸ ὀλίγου. Ἐὰν ἡμεῖς ἐξέλθωμεν ἡ ἔκβασις τοῦ ἀγῶνος ἐξασφαλίζεται. Κίνδυνος ὑπάρχει ἐφ’ ὅσον ἡμεῖς δὲν μετέχομεν τοῦ ἀγῶνος. Ἐὰν συμμετάσχωμεν ὅμως ὁ κίνδυνος ἐξαφανίζεται. Καὶ εἰς τοῦτο ἔγκειται ἡ παράλειψίς μας, ὅτι ἡμεῖς δὲν ῥίπτομεν εἰς τὴν πλάστιγγα τὸ βάρος, τὸ ἡμέτερον, ἵνα δι’ αὐτοῦ δώσωμεν τὴν ἔκβασιν τοῦ ἀγῶνος. Κύριοι ἀνέγνωσα πολλάκις κἄτι τι, τὸ ὁποῖον, ὅταν τὴν πρώτην φορὰν περιῆλθεν εἰς τὰς ἀκοάς μου, μοὶ ἐφάνη ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ λεχθῇ. Μετ’ ὀλίγον ἐν τούτοις ἀνέγνωσα εἰς ἐφημερίδας, ὑποστηριζόμενον μετὰ τοῦ συνήθους ζήλου, μετὰ τῆς συνήθους ζέσεως καὶ τῆς εἰθισμένης ἁβροεπείας πρὸς τοὺς ἀντιφρονοῦντας. Ποῖον εἶναι τοῦτο; Ὅτι, ἐὰν κατὰ Φεβρουάριον ἡμεῖς ἐξηρχόμεθα εἰς τὸν ἀγῶνα, θὰ ἔπιπτον τὰ Δαρδανέλλια. Ἀπόψε ὅμως ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς ὡμολόγησεν, ὅτι διὰ τῆς ἰδικῆς μας μιᾶς μεραρχίας δὲν θὰ ἔπιπτον τὰ Δαρδανέλλια. Ἐγράφετο οὐδὲν ἧττον τότε ὅτι διὰ τῆς ἰδικῆς μας Μεραρχίας θὰ ἔπιπτον τὰ Δαρδανέλλια. Καὶ περαιτέρω. Ἐὰν ἔπιπτον τὰ Δαρδανέλλια θὰ ἠνοίγετο ὁ δρόμος τῆς Ρωσσίας. Ἐὰν ἠνοίγετο ὁ δρόμος τῆς Ρωσσίας, θὰ ἐγένετο ὁ ἀνεφοδιασμός, τοῦ ὁποίου εἶχεν ἀνάγκην ἡ Ρωσσία. Ἐὰν ἐγίνετο ὁ ἀνεφοδιασμός, ἡ Ρωσσία θὰ ἐνίκα εἰς τὸ μέτωπον τὸ Ρωσσογερμανικὸν καὶ Ρωσσοαυστριακὸν καὶ θὰ εἶχε τελειώσῃ ὁ διεθνὴς ἀγὼν διὰ τῆς μιᾶς καὶ μόνης μεραρχίας, τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἀποστείλῃ ἡ Ἑλλάς!! Εἶναι εὔκολον κύριοι, νὰ γίνωνται τοιοῦτοι συλλογισμοί. Καὶ δυστυχῶς εἶνε εὔκολον, καὶ νὰ ἐμποιοῦν ἐντύπωσιν. Ὅπως εἶναι εὔκολον καὶ νὰ λέγηται ἀπόψε ὅτι, ἐὰν εἰς ἀγῶνα, εἰς ὃν ὑπάρχουσι δέκα ἑκατομμύρια ἐντεῦθεν καὶ δέκα ἑκατομμύρια ἐκεῖθεν, ἐὰν προστεθῇ ἡ δύναμις, ἡ Ἑλληνικὴ, θὰ δοθῇ ἡ νίκη εἰς ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους θὰ προστεθῇ αὕτη. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, κύριοι, ὅτι ἐπὶ τοιούτων ἐπιχειρημάτων, ἐπὶ τοιούτων συλλογισμῶν δὲν δύναμαι νὰ συζητήσω. Καὶ οὕτω, κύριοι, ἀπομένει ἀκέραιον τὸ πρόβλημα, τὸ ὁποῖον ἐτέθη ἐνώπιον ὑμῶν. Ὀφείλετε νὰ τὸ ἐξετάσητε οὐδαμῶς ἐπηρεαζόμενοι καὶ παραπλανώμενοι ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται ὡς τὰ ἐπιθυμητὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπιτυχίας. Τὸ πρόβλημα εἶναι, ἂν ἡ ἔκβασις τῆς ἐπιχειρήσεως, εἰς ἣν καλούμεθα, θὰ ἀποβῇ ὑπὲρ ἡμῶν. Καὶ τὸ πρόβλημα τοῦτο οὐδαμῶς ἐπηρεαζόμεθα ἀπὸ τοὺς πόθους ὑμῶν, ἵνα φθάσωμεν μέχρι τοῦ ἄκρου τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ὁρίζοντος, μέχρι τοῦ ὁρίζοντος ὡς πρὸς τὸν ὁποῖον δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ λεχθὲν ἀπὸ τὸν κ. βουλευτὴν Ἀττικῆς, ὅτι μόνον οἱ νεώτεροι τὸν ἀπεκάλυψαν. Τὸν Ἐθνικὸν ὁρίζοντα δὲν τὸν εἴδατε ὑμεῖς πρῶτος. Αἱ γενεαὶ πᾶσαι, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἀφ’ ἧς ὑπάρχει Ἔθνος Ἑλληνικόν, αἱ γενεαὶ πᾶσαι ἔσχον ὁρίζοντας ἐθνικῶν βλέψεων τῆς αὐτῆς πάντοτε ἀκτῖνος καὶ ὑπὲρ τῶν βλέψεων τούτων προσέφερον πάσας τὰς δυνάμεις αὐτῶν μέχρις ἐξαντλήσεως. Δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ἐποχὴ ὄχι μόνον κατὰ τὸν βραχὺν βίον τοῦ ἐλευθέρου Βασιλείου, ἀλλ’ ἀπὸ αἰώνων μακρῶν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἐθνικὸς Ἑλληνικὸς ὁρίζων νὰ ὑπῆρξε στενώτερος. Εἶναι τόσον δικυγεῖς αἱ γραμμαί του χαραγμέναι ἀπὸ τὴν λαμπροτέραν ἱστορίαν τοῦ κόσμου, ὥστε οὐδένα Ἑλληνικὸν ὀφθαλμὸν νὰ διέφυγε ποτέ. Διατί ἠθέλησεν ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας νὰ εἴπῃ, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπε; Ἀλλ’ οὔτε τὸ ἄλλο ἀληθεύει, ὅτι ὑπῆρξεν ἐποχὴ καθ’ ἣν δὲν διετέθησαν πᾶσαι αἱ δυνάμεις τοῦ Ἔθνους ἀλλὰ προπαντὸς πᾶσαι αἱ δυνάμεις τοῦ Κράτους, ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ τέρμα τοῦ ἐθνικοῦ ὁρίζοντος. Ἀποκρούω, κύριοι, τὴν κατηγορίαν, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη εἶναι ἐφεύρημα ἡμῶν τῶν νεωτέρων ἢ καὶ τῶν πρεσβυτέρων, τῶν μεταξὺ ἡμῶν διαβιούντων. Ἡ πολιτικὴ τῆς πραγματοποιήσεως τῶν Ἐθνικῶν σκοπῶν διὰ τῆς διαθέσεως πασῶν τῶν Ἑλληνικῶν δυνάμεων εἶναι ἀπὸ 5 αἰώνων πολιτικὴ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὡς ἀρνηθέντα ἢ παραγνωρίσαντα τὴν πολιτικὴν ταύτην δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ καταγγείλω κανένα καὶ ὀφείλω νὰ ἀποκρούσω τὴν κατηγορίαν καθ’ οἱουδήποτε ἀπευθυνομένην.

§349Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Σεῖς δὲν εἶσθε ἀπελπισμένος τὴν ἐποχὴν ἐκείνην;

§350Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ χρησιμοποιήσω ὑμᾶς ὡς ἐξομολογητήν.

§351Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Ἡ αἴθουσα αὐτή...

§352Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἡ αἴθουσα αὐτή, δὲν ἔχει ἀκούσει ἀπὸ ἐμὲ λέξιν περὶ ἀπελπισίας. Ἐγὼ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ διεξήγαγον ὄντως ἀγῶνα κατὰ τὴν ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐνεφανίσθην ἐν τῇ πολιτικῇ. Ὁ ἀγών μου ἐνεπνέετο οὐχὶ ἀπὸ τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον λέγετε. Ἀλλ’ ἀκριβῶς ἀπὸ ἀντιθέτου αἰσθήματος. Ἔτεινον ἵνα κεντρίσω τὴν πολιτικὴν δραστηριότητα. Καὶ ἔλεγον πρὸς πάντας: τοῦτο ἔχει κακῶς καὶ ἐκεῖνο ἐλλειπῶς. Καὶ πρέπει τοῦτο νὰ διορθωθῇ. Καὶ ἐκεῖνο νὰ συμπληρωθῇ. Τοιαῦτα δὲ ὑποστηρίζων καὶ προτείνων, κύριοι, ἐξεδήλουν ὁλόκληρον τὴν πεποίθησιν, τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν εἶχον περὶ τῆς ζωτικότητος τῆς χώρας. Διότι κατ’ ἐμὲ ἡ ζωτικότης τῆς χώρας ἐκδηλοῦται ἐν τῇ κατοχῇ τῆς δυνάμεως πρὸς ἐξέλιξιν αὐτῆς. Ἐξέλιξις δὲ εἶναι ἡ διόρθωσις τῶν κακῶς καὶ ἡ συμπλήρωσις τῶν ἀτελῶς κειμένων. Ἡ ἐργασία δὲ, ἡ ὁποία θέλει τὴν πρόοδον τῆς χώρας, ἀναγκαίως πρέπει νὰ ἔχῃ ὡς σκοπὸν τὴν διάγνωσιν τῶν κακῶς κειμένων καὶ τὴν διηνεκῆ ὤθησιν πρὸς διόρθωσιν αὐτῶν. Τοῦτο ἐστί πρόοδος καὶ ἀνάπτυξις. Πεποιθὼς δὲ καὶ ἐγὼ ἐπὶ τὴν ζωτικότητα τῆς χώρας ὤθουν αὐτὴν ἐπὶ τὴν ἀνάπτυξιν. Εἶπον ταῦτα διότι μὲ ἐφέρατε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὁμιλήσω καὶ περὶ ἐμοῦ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ ἐπεκταθῶ περαιτέρω. Διότι πρόκειται νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ πραγμάτων πολὺ μεγαλειτέρων ἀπὸ τὴν πτωχὴν προσωπικότητά μου. (Χειροκροτήματα). Ἐξέθηκα, κύριοι, ὁποῖαι εἶνε αἱ γνῶμαι καὶ αἱ πεποιθήσεις ἡμῶν. Ἐξέθηκα καὶ τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα κινοῦσιν ἡμᾶς ἐν τῇ πολιτικῇ μας. Πιστεύσατε ἐπὶ τὴν ἁγνότητα τῶν ἡμετέρων προθέσεων, ἁγνότητα προθέσεων, τὴν ὁποίαν δὲν ἀμφισβητοῦμεν οὔτε εἰς τὸν ἀντιφρονοῦντα ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς βουλευτήν. Τὸ πρόβλημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ἐξετάσωμεν, εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐξέθηκα. Ἐπὶ τοῦ προβλήματος τούτου ὑφίσταται ἡ διάστασις μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀττικοβοιωτίας ῥιζικὴ καὶ ἀπόλυτος. Ἤδη ἡ ψῆφος ἡμῶν πρόκειται νὰ δοθῇ τοιαύτη ἢ τοιαύτη. Πάντες ἐκ τοῦ αὐτοῦ αἰσθήματος ἐμπνεόμεθα. Ἀλλ’ αἱ πεποιθήσεις ἡμῶν εἶνε διάφοροι. Καὶ στηρίζονται ἐπὶ τῶν λόγων οὓς ἐξέθηκα. Εἰς ὑμᾶς ἀπόκειται νὰ συμμερισθῆτε ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν πεποίθησιν. Ἔχετε ὑπ’ ὄψει ὅτι δίδετε τὴν ψῆφον ὑμῶν ὑπὲρ τῶν ὑψίστων συμφερόντων τῆς χώρας (χειροκροτήματα).

§353Λ. ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ ΡΟΥΦΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ ἐν στιγμῇ κατὰ τὴν ὁποίαν πρόκεινται ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν τὰ σπουδαιότερα τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἐνεφανίσθησαν πρὸ Ἑλληνικῆς Βουλῆς, δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀμφιβολία ὅτι ἕκαστος βουλευτὴς ἔχει τὴν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν τῆς γνώμης του, διὰ νὰ κανονίσῃ τὴν στάσιν του κατὰ συνείδησιν, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὰς συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσι πολιτεύεται. Δι’ ὀλίγων θὰ ὁμιλήσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι ἡ ὥρα εἶναι προκεχωρημένη καὶ τὸ θέμα πολλαχῶς ἐξηντλημένον. Ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου μετὰ τὴν διαφωνίαν, ἡ ὁποία ἐπῆλθε μεταξὺ Στέμματος καὶ τῆς τότε Κυβερνήσεως, εἶχον συμμερισθῆ πλήρως τὰς σκέψεις καὶ τὴν πολιτικὴν τοῦ κόμματος ἐκείνου εἰς τὰς τάξεις τοῦ ὁποίου ἀπὸ πενταετίας διεξάγω ἀγῶνας, διὰ τὰ μέχρις ἐσχάτων ἀποτελέσματα τῶν ὁποίων εἶμαι καὶ θὰ εἶμαι ὑπερήφανος. Ἡ ἐξέλιξις ὅμως τῶν γεγονότων, ἡ ἔκτοτε ἐπελθοῦσα ἀντίθετος πρὸς τὰς προβλέψεις ἐφ’ ὧν εἶχε βασισθῆ ἡ πολιτικὴ ἡμῶν μοὶ ἐνεστάλαξαν δισταγμοὺς ὡς πρὸς τὴν ὀρθότητα ταύτης, ἐν τέλει δὲ μὲ ἔπεισαν, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡ ἐξωτερικὴ τοῦ κόμματος εἰς ὃ ἀνήκω, ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, ἡ ὁποία μέχρι τινὸς εἶχεν ὁδηγήσει τὴν Ἑλλάδα εἰς δόξαν καὶ θριάμβους εὑρίσκεται ἐν προκειμένῳ εἰς σφαλερὰν καὶ κινδυνώδη ὁδόν. Ἐσχημάτισα οὕτω ἀκλόνητον πεποίθησιν, ἡ ὁποία σήμερον, κατὰ τὴν γνώμην μου στηρίζεται ἐπὶ ἀναμφισβητήτων πραγμάτων, ὅτι καὶ ἡ πρώτη διαφωνία τοῦ Φεβρουαρίου καὶ ἡ δευτέρα διαφωνία, ἡ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπελθοῦσα, ἔσωσαν τὴν Ἑλλάδα. (Χειροκροτήματα).

§354Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἴχετε αὐτὴν τὴν γνώμην περὶ τῆς πρώτης διαφωνίας. (Θόρυβος).

§355Λ. ΡΟΥΦΟΣ. Ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων εἶναι ἀναμφισβητήτως εἰς θέσιν νὰ κλείσῃ τὸ στόμα οἱουδήποτε ἔχοντος ἀμφιβολίας ἐπὶ τῶν λεγομένων μου. Εἶναι εἰς θέσιν νὰ διαβεβαιώσῃ τὸν διακόψαντά με κ. βουλευτήν, ὅτι τοὺς δισταγμούς μου αὐτοὺς τοὺς εἶχον ἐκδηλώσει πολὺ πρὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ὑποθέτω, ὅτι ὑπαινίττεται οὗτος. Ἡ διαφωνία μου μὲ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, κατόπιν τῆς τελευταίας ἐμφανίσεως τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ ἐν τῇ Βουλῇ, καταδηλοῦται πλήρης καὶ σαφὴς ἐν ἄρθροις τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσα εἰς τὸν «Νεολόγον τῶν Πατρῶν» πολὺ πρὸ τῆς συγκροτήσεως τῆς τελευταίας Κυβερνήσεως ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ ἐν τούτοις ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ τῆς διακοπῆς νὰ ἐκφράσω διαμαρτυρίαν ὄχι πρὸς ὑπεράσπισιν τοῦ προσώπου μου, διότι τὸ θεωρῶ περιττόν, ἀλλ’ ἐν γένει τῆς ἐλευθερίας τοῦ βουλεύεσθαι. Δὲν εἶναι πρέπον, ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπάρχῃ ἀπόδειξις περὶ τοῦ ἐναντίου, νὰ ὑπάρχουν οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπαινισσόμενοι ἀτόπως, ὅτι συνάδελφοί των κανονίζουσι τὴν πορείαν των, καὶ δὴ ἐν τοιαύτῃ σοβαρᾷ στιγμῇ, βάσιν ἔχοντες προσωπικοὺς λόγους. Ἄλλως, ἐκεῖ ὅπου μοιραίως μᾶς ἄγουν τὰ πράγματα, ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ταχέως θὰ κληθῇ νὰ δώσῃ λόγον πρὸ τῶν ἐκλογέων του διὰ τὴν πολιτείαν του. Οἱ ἐκλογεῖς μου καὶ μόνοι ἔχουσι δικαίωμα ὡς ἐντολεῖς νὰ μοῦ ζητήσωσι λόγον διὰ τὰς πράξεις μου. Ἕκαστος βουλευτὴς εἶναι ἐν πάσῃ στιγμῇ ἀπολύτως ἐλεύθερος νὰ κανονίζῃ τὰς γνώμας του. Τοῦτο δὲ ἀξιοῖ τὸ φιλελεύθερον πολίτευμά μας ἄλλως θὰ μετεβάλλετο εἰς ἐκλεκτορικὴν δικτατορίαν.

§356ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἔχετε καθῆκον νὰ παραιτηθῆτε. (Διαμαρτυρίαι, θόρυβος).

§357Λ. ΡΟΥΦΟΣ. Εἶσθε ἐλεύθερος νὰ ἔχητε αὐτὴν τὴν γνώμην. Ταῦτα εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω διὰ νὰ φθάσω εἰς τὸ συμπέρασμα. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ψηφοφορίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ τέως Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου αὐτῆς ἔθεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἀπῆλθον τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ ἐδήλωσα καὶ προσωπικῶς πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον, ὅτι ἠρκούμην τὴν ἑσπέραν ἐκείνην πρὸς διαδήλωσιν τῆς μὴ ἐπιδοκιμασίας ὑπ’ ἐμοῦ τῆς δηλωθείσης πολιτικῆς, νὰ ἀποχωρήσω. Μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς τότε Κυβερνήσεως καὶ τὸν σχηματισμὸν τῆς παρούσης, δὲν ἐδόθη ἄλλη ἀφορμή, ἐκτὸς τοῦ ἤδη τιθεμένου ζητήματος ἐμπιστοσύνης διὰ νὰ ἐκδηλώσω καὶ διὰ τῆς ψήφου μου τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν μοῦ ἐμπνέει ἡ ὑπ’ αὐτῆς διαγραφεῖσα ἐξωτερικὴ πολιτική. Ἐκ τῶν λεχθέντων ὑπ’ ἐμοῦ εἶναι ὅθεν προφανές, ὅτι θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς ὁποίας συμφωνῶ πλήρως.

§358ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετρακάκος ἔχει τὸν λόγον.

§359Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Κατάπληκτος ἀνέρχομαι, κύριοι βουλευταί, τὸ βῆμα, κατάπληκτος, διότι ἐκπληκτικὰ εἶναι ὅσα κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ἐλέχθησαν καὶ ἐπράχθησαν. Κατάπληκτος διότι ἐσημειώθη ἀπίστευτος ἀντίδρασις κατὰ νομοσχεδίου προωρισμένου νὰ ἀνακουφίσῃ τῆς Πατρίδος τοὺς προμάχους, κατὰ νομοσχεδίου ἐθνικοῦ, κατὰ μέτρου, ὅπερ ἔδει διὰ βοῆς νὰ ψηφισθῇ ὅπως τὸ Κοινοβούλιον ἀποδείξῃ, ὅτι αἰσθάνεται τὰς ὑποχρεώσεις αὐτοῦ πρὸς ἐκείνους, οἵτινες προεκινδύνευσαν διὰ νὰ μεγαλώσωσι τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐφ’ ὧν ἡ Πατρὶς στηρίζεται πάλιν σήμερον. Κατάπληκτος διὰ τὴν συμπεριφορὰν πρὸς τὸν τιμημένον στρατιώτην, ὅστις συνέβαλε σπουδαίως πρὸς τὴν δόξαν τῶν Ἑλληνικῶν ὅπλων καὶ ὁ ὁποῖος, ἀφ’ ἧς ἐνεφανίσθη ἐν μέσῳ ἡμῶν ἐδείχθη ἄψογος ὡς ὑπουργός. Κατάπληκτος ἀκόμη, διότι ἐπαναλαμβάνεται ἀπόψε ἡ τρίτη ἀπόπειρα πρὸς ἐπιτυχίαν τῆς πολιτικῆς τοῦ πολέμου καὶ ἐπίκειται ἡ τρίτη ἀνατροπή. Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶπε πολλὰ καὶ ἐνδιαφέροντα καὶ ἄλλοτε καὶ τώρα, δέον δὲ ἡ συζήτησις νὰ λάβῃ ὅλην ἐκείνην τὴν ἔκτασιν ἵνα ἐκ τῆς ἐρεύνης πιστωθῇ: ἂν καὶ κατὰ πόσον τὰ πορίσματα καὶ ἐν γένει αἱ παρατηρήσεις αὐτοῦ ἀνταποκρίνωνται πρὸς τὰ ἀληθῆ τῆς χώρας συμφέροντα καὶ εἰλικρινῶς ἐξυπηρετοῦσι ταῦτα. Ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν αἰσθάνομαι ἐγὼ τοὐλάχιστον τὸ καθῆκον τῆς συζητήσεως καὶ διὰ νὰ καλύψω τὰς ἐμὰς εὐθύνας ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἣν ἐγκρίνω πολιτικὴν τῆς καιροσκοπικῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ συντελέσω τὸ ἐπ’ ἐμοὶ πρὸς διαφώτισιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον ὠθούμεθα νὰ ἀντιμετωπίσωμεν...

§360Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Πόθεν ἔχετε τὰς πληροφορίας;

§361Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Τὸ ἀπεύχομαι σᾶς βεβαιῶ, ἀλλὰ τὸ βλέπω καθαρώτατα. Διότι ὅσον καὶ ἂν ἀγαπῶ τὸν Λακωνικὸν λαὸν καὶ ποθῶ τὴν συχνοτέραν μετὰ τούτου ἐπικοινωνίαν δὲν ἐπιθυμῶ καὶ νὰ περιοδεύω ἐν μέσῳ χειμῶνι ἐκεῖ κατ’ ἐξοχὴν ὅπου ἡ Πολιτεία μᾶς ἠρνήθη πᾶν μέσον συγκοινωνίας. Ὅλα, λοιπὸν, διαπιστοῦσιν, ὅτι ἡ ἀποψινὴ συζήτησις εἶναι τὸ Κύκνειον ἆσμα τῆς παρούσης Βουλῆς. Ὁ κ. Ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξήτασε: Ποῖος θὰ εἶναι ὁ νικητὴς καὶ ποῖος συμφέρει εἰς ἡμᾶς νὰ εἶναι ὁ νικητής. Εἰς ἐμὲ θὰ ἐπιτραπῇ εὐμενῶς νὰ θέσω διαφόρως τὰ ζητήματα. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς πειθομένη εἰς τὰς γνωστὰς εἰσηγήσεις θὰ προσεχώρει πρὸς τὸν ἕτερον τῶν ἐμπολέμων, πρὸς τὴν Τετραπλῆν, θὰ εἴχομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὰ προβαλλόμενα ζητήματα ἐξ ἑκατέρας τῶν ἀκολούθων περιπτώσεων: 1) Τὶ θὰ συνέβαινεν ἐν περιπτώσει πλήρους νίκης. 2) Τὶ θὰ ἐπηκολούθει ἐν περιπτώσει ὁλοσχεροῦς ἥττης. 3) Τὶ θὰ συνέβαινεν ἂν ἡττᾶτο μὲν ἡ Τετραπλῆ ἐνικῶμεν ὅμως ἡμεῖς καὶ 4) Ἄν ἡττωμένων ἡμῶν ἐν τῇ Βαλκανικῇ ἐνίκα γενικῶς ἡ Τετραπλῆ. Προκειμένης πλήρους νίκης ἢ πλήρους ἥττης, ἠθέλομεν συμμερισθῆ τὰς τύχας τοῦ νικητοῦ ἢ τοῦ ἡττημένου. Ἀλλ’ εἶναι πιθανὸν τοῦτο; Ὁ κ. Βενιζέλος ὡμολόγησεν, ὅτι οὐδεὶς ἐν Εὐρώπῃ δύναται νὰ προΐδῃ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου· δὲν ἀπέκρυψεν ὅμως τὰς παλαιάς του πεποιθήσεις, ὅτι, τῆς Ἀγγλίας οὐδέποτε ἡττηθείσης, θὰ νικήσῃ ἡ Τετραπλῆ. Πῶς ὅμως θὰ νικήσῃ; αʹ) Ὁ Ἠπειρωτικὸς ἀγὼν κατὰ τῆς Ρωσσίας ἐτερματίσθη. Ὅσα λέγονται, ὅτι ἡ Ρωσσία θὰ ἀναλάβῃ ταχέως τὴν ἐπίθεσιν δὲν εἶναι ἄξια σοβαρότητος, διότι ἡ Ρωσσία ἡττήθη μετὰ μακρὰν παρασκευὴν εἰς τὸν ἀγῶνα κατὰ τοῦ Γερμανισμοῦ. Ἤδη ἀπὸ τοῦ Ρωσσοτουρκικοῦ πολέμου ἤρχισε παρασκευαζομένη πρὸς τὸν ἀγῶνα τοῦτον καὶ ἡττήθη. Πῶς θέλει δυνηθῆ ἐντὸς ἕξ μηνῶν ἢ καὶ πλειοτέρων νὰ παρασκευασθῇ ἐπιτυχῶς ἐκεῖ ὅπου παρασκευὴ δεκαετηρίδων συνετρίβη; Αἱ ἐπελθοῦσαι ἀνωμαλίαι ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ καὶ αἱ ἐσωτερικαὶ ταραχαὶ δὲν συντελοῦσι βεβαίως πρὸς οἱανδήποτε ἀνασύνταξιν. Ἀλλὰ λέγουσιν οἱ Ρῶσσοι: Οἱ Γερμανοὶ ταχέως θὰ πάθουν ὅ,τι ἔπαθεν ὁ Ναπολέων καὶ θὰ καταστραφοῦν. Οἱ Γερμανοὶ καθ’ ὅλας τὰς δυνατὰς ἐνδείξεις οὐδέποτε ἐσκέφθησαν νὰ ὑποστῶσι τὴν τύχην τῆς Μεγάλης ἐκείνης στρατιᾶς. Ὁ Ναπολέων ἠγωνίζετο ὑπὲρ τοῦ προσώπου του καὶ εἶχε συμφέρον νὰ κτυπήσῃ τὴν Ρωσσίαν εἰς τὴν καρδίαν διὰ νὰ ἑδραιωθῇ αὐτὸς ἐν Παρισίοις. Οἱ Γερμανοὶ ὅμως ἀγωνιζόμενοι ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς αὑτῶν ὑπάρξεως δὲν ἔχουσι λόγον νὰ ἐκθέσωσι πλέον ἑαυτοὺς εἰς ἀμφίβολον ἀγῶνα καὶ νὰ ῥιψοκινδυνεύσουν ὅ,τι θαυμαστὸν μέχρι τοῦδε ἐπέτυχον. βʹ.) Ἡ Γαλλία δὲν εἶνε ἀτυχῶς εἰς θέσιν νὰ ἀναλάβῃ ἀποτελεσματικὴν γενικὴν ἐπίθεσιν, εἶνε δὲ εὐχαριστημένη ἄν μέχρι τέλους τοῦ πολέμου καὶ μὲ τὰς ὁλοψύχους τοῦ Ἑλληνισμοῦ εὐχὰς κρατήσῃ τὰς σημερινὰς θέσεις. Λέγω τὰς σημερινάς, διότι πλειότεραι Γαλλικαὶ ἐπαρχίαι κεῖνται ὑπὸ τὸ πέλμα τοῦ νικητοῦ. γʹ.) Ἡ Ἰταλία; Ἀπὸ τῆς ἀρχῆς μάχεται μὲ τετραπλασίας δυνάμεις κατὰ τοῦ ἐχθροῦ καὶ κύριος οἶδε πόσον ἀκόμη χρόνον θὰ ἀκούωμεν τοὺς περιφήμους αὐτοὺς ἀγῶνας περὶ τὸ Ἰτζόντζο. Ἡ ὁμίχλη βλέπετε!..... δʹ.) Μένει ἡ Ἀγγλία. Ταύτην δὲ ἀκριβῶς ἐννόει ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικοβοιωτίας, ὅτι ἀντλεῖ ἀπὸ δεξαμενὰς καὶ ἀνθρωπίνους δυνάμεις καὶ οἰκονομικὰς δυνάμεις διπλασίας ἐκείνων ἀπὸ τὰς ὁποίας ἀντλεῖ ὁ ἕτερος τῶν ἀντιπάλων. Ἀλλὰ ποίας δεξαμενὰς ἐννοεῖ; Δεξαμενὰς στρατοῦ ἢ δεξαμενὰς ἀνθρώπων; Διότι ὑπάρχει κάποια διαφορὰ νομίζω. Προφανῶς ἐννοεῖ δεξαμενὰς ἀνθρώπων καὶ ἐνθυμούμεθα τὰς περιφήμους στρατιὰς τοῦ Κίτσενερ. Εἶνε λυπηρόν, ὅτι παρὰ τὴν μέχρι τοῦδε κτηθεῖσαν πεῖραν ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν θέλει νὰ ὁμολογήσῃ ὅ,τι κάλιστα γνωρίζει καὶ ὅ,τι γενικῶς εἶνε παραδεδεγμένον. Ἡ Ἀγγλία ἀντλεῖ σάρκας πρὸς στόχον τῶν τηλεβόλων, ἀλλ’ οὐχὶ στρατόν. Οἱ στρατοὶ εἶνε τὸ ἀποτέλεσμα μακρᾶς παρασκευῆς καὶ ἐπιμεμελημένης ὀργανώσεως. Ὁ Ἠπειρωτικός, λοιπόν, ἀγὼν ὅσῳ καὶ ἄν ἐπαναληφθῇ τὴν ἄνοιξιν ὁρμητικώτερος ἔχει κριθῇ ὑπὲρ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Ἀλλ’ ὁ κατὰ θάλασσαν ἀγὼν ἔσται ἐκεῖνος ὅστις καθιστᾷ ἀμφίβολόν πως τὴν ἔκβασιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου καὶ ἐνισχύει ἀπό τινος ἀπόψεως τὰς γνώμας, ὅτι δὲν εἶνε ἀπίθανον νὰ μεταβληθῇ εἰς ἐπικράτησιν ἡ νίκη τῶν Αὐστρογερμανῶν. Κατὰ συνέπειαν δὲν πρόκειται πλέον περὶ τῆς νίκης τῆς Τετραπλῆς. Οὐδὲ ὅμως περὶ ὁλοσχεροῦς ἥττης αὐτῆς τοιαύτης, ὥστε νὰ ἐπιβληθῶσιν αὐτῇ ὅροι εἰρήνης κατὰ τὴν ἀπόλυτον βούλησιν τῆς Γερμανίας. Μένουσι πρὸς ἔρευναν αἱ δύο ἕτεραι περιπτώσεις: 1) Ἄν νικήσῃ ἡ τετραπλῆ ἐνικώμεθα ὅμως καὶ ἡμεῖς ἐν τῇ Βαλκανικῇ; Οὐδεὶς δύναται νὰ προΐδῃ τοῦ πολέμου τὸ τέρμα. Δὲν εἶνε ἀπίθανον νὰ μὴ ἐπέλθῃ πρὸ τοῦ 1917. Μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τὰ Ἑλληνικὰ ἐδάφη θὰ εἶναι κατειλλημένα ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ. Ἡ νίκη δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ ἀποβῇ κατὰ τῆς τετραπλῆς κατὰ τρόπον ὥστε αὐτὴ νὰ ἐπιβάλῃ τῆς εἰρήνης τοὺς ὅρους. Καὶ τότε; τὶ γινόμεθα, κύριε βουλευτὰ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας! Θὰ φανῇ ἀποφασισμένη ἡ Τετραπλῆ χάριν ἡμῶν νὰ πολεμήσῃ ἐκ νέου; 2) Ἄν τέλος ἡττωμένων τῶν Συμμάχων ἐνικῶμεν ἡμεῖς ἐν τῇ Βαλκανικῇ τὶ θὰ ὠφελούμεθα; Ἠθέλομεν ἐξαντληθῆ ἐκ τοῦ μακροῦ πολέμου, ἐνῶ ὁ νικητὴς θὰ διέγραφεν ὁπωσδήποτε τῆς εἰρήνης τοὺς ὅρους. Πρὸ τοιούτων σοβαρωτάτων ἀμφιβολιῶν ποῖον εἶναι τὸ εἰλικρινὲς συμφέρον τῆς Ἑλλάδος; Ποῖον θὰ ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα ἑνὸς τοιούτου πολέμου ὑπὸ ἔποψιν ἰσορροπίας, τὴν ὁποίαν πρόκειται διὰ τοιούτου τινὸς πολέμου νὰ ἐξασφαλίσωμεν! Τὸ γνήσιον Ἑλληνικὸν συμφέρον νομίζω, ὅτι ἐνυπάρχει πλῆρες ἂν ἐπήρχετο ἰσορροπία καὶ ἐν τῇ νίκῃ κατὰ τὸν παγκόσμιον αὐτὸν πόλεμον! Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἠθέλομεν συμμερισθῆ τὸ ῥιψοκίνδυνον τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἐρρίπτομεν τὴν Πατρίδα ἡμῶν εἰς τὸν τρομερὸν αὐτὸν ἀγῶνα, ποία θὰ ἦτο τάχα ἡ ἔκβασις τῆς ἀναμίξεως ἡμῶν εἰδικώτερον; Ἐν τῷ χωροῦντι ἤδη πολέμῳ ἐν τῇ Βαλκανικῇ ὑπάρχουσι συγκεντρωμέναι μέχρι τῆς στιγμῆς 350.000 Αὐστρογερμανῶν, πρὸς τὰς ὁποίας συμμαχοῦσιν ἕτεραι 350.000 Βουλγαρικοῦ στρατοῦ. Οὕτως ὁ κατὰ τῶν Σέρβων καὶ τῶν Ἀγγλογάλλων μαχόμενος στρατὸς συμποσοῦται εἰς 700.000. Ποίαν σημασίαν ἀποδίδει εἰς τὸ Βαλκανικὸν τοῦτο μέτωπον ἡ Γερμανία ἀποδεικνύει τὸ γεγονός, ὅτι ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ὅλης στρατιᾶς ἔταξε τὸν στρατάρχην Μάκενσεν, ἐκεῖνον ἀκριβῶς ὅστις ἔφερε τὰ πρῶτα κατὰ τῶν Ρώσσων ῥήγματα. Ἄς μὴ ὑπολογίσωμεν δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν Τουρκίαν. Ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ τούτου ἔχοντος τὸ μέγα πλεονέκτημα τῆς ταχείας ἑνώσεως καὶ περαιτέρω συμπράξεως τί θὰ ἀντετάσσομεν ἡμεῖς; Θέλετε μὲ πᾶσαν ὑπερέντασιν νὰ ὑπολογίσωμεν εἰς 400.000 τὰ ἡνωμένα Ἑλληνοσερβικὰ στρατεύματα; Θέλετε νὰ προσθέσητε τὰς 150.000 τοῦ συμμαχικοῦ στρατοῦ, τὰς ὁποίας ἐζήτησεν ὁ κ. Βενιζέλος; Φθάνομεν εἰς τὸ ποσὸν τῶν 550.000. Ἠθέλομεν ὑστερήσει καὶ ποσοτικῶς καὶ στρατηγικῶς. Διότι τότε μόνον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀποπειραθῶμεν ἄμυναν ἂν εἴμεθα ἐγκαίρως συγκεντρωμένοι. Ἀλλ’ οἱ μὲν σύμμαχοι οὐδαμοῦ φαίνονται καὶ θὰ τοὺς περιεμένομεν διὰ πολὺν χρόνον. Ὅταν θὰ ἔφθαναν θὰ ἦτο πολὺ ἀργά. Οὐδ’ ἡμεῖς αὐτοὶ θὰ ἠδυνάμεθα ἐπιτυχῶς νὰ ἀπομακρυνθῶμεν τῶν βάσεων ἡμῶν. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικοβοιωτίας παρετήρησεν, ὅτι θὰ ἦτο ἀδύνατον εἰς τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν νὰ φθάσουν εἰς τὰ νότια μέρη μὲ τὴν μίαν καὶ μόνην σιδηροδρομικὴν γραμμήν. Ἐλησμόνησεν ὅμως, ὅτι ἐνῷ ἡμεῖς ἔχωμεν μίαν μόνην γραμμὴν μὲ ἐλάχιστον τροχαῖον ὑλικόν, ὁ ἐχθρὸς διαθέτει ἀτελείωτον τροχαῖον ὑλικόν. Ἐλησμόνησεν ἀκόμη, ὅτι δὲν εἶναι ἡ μία ἢ αἱ πολλαὶ γραμμαί, αἱ ἐξυπηρετοῦσαι τὰς ἐπιχειρήσεις, ἀλλ’ ὁ ἀριθμὸς τῶν τραίνων κυρίως. Ἐλησμόνησεν ἀκόμη τί θαύματα ἀπέδωκαν αἱ Γερμανικαὶ ταξιαρχίαι τῶν σιδηροδρόμων ἐν Ρωσσίᾳ. Διὰ τοὺς Γερμανοὺς δημιουργία καὶ ἑτέρας προσωρινῆς γραμμῆς θὰ ἦτο τι εὐχερές. Θὰ ἦτο, λοιπόν, ἀληθὲς θαῦμα ἂν ἡμεῖς θὰ ἐπετυγχάνομεν τελεσφόρον τινὰ ἄμυναν. Ἐὰν δὲ οἱ σύμμαχοι ἠναγκάζοντο νὰ ἀποσπάσωσι ἐκ Καλλιπόλεως τὰς 150.000 τότε θὰ ἐστρέφοντο καὶ οἱ Τοῦρκοι καθ’ ἡμῶν διὰ νὰ εὑρεθῶμεν ὄχι εἰς τὸν Νέστον πλέον, ἀλλ’ εἰς τὸν Πηνειόν! Αὐτὰ φωνάζει, κύριε βουλευτὰ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας, ἡ κοινὴ λογικὴ καὶ θλίβομαι μεγάλως, ὅτι οὐδὲν ἐκ τούτων θέλει νὰ ἀναγνωρίσῃ ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καθ’ ἣν ἐποχὴν αὐτοὶ οἱ Ἄγγλοι, προεξάρχοντος τοῦ στρατιωτικοῦ ἀρθρογράφου τῶν «Τάϊμς», ὑποστηρίζουν ὅτι ἡ Ρουμανία καὶ ἡ Ἑλλὰς μετὰ 300.019 συμμάχων θὰ ἠδύνατο τελεσφόρως τότε καὶ μόνον νὰ ἀντεπεξέλθουν. Βλέπετε λοιπόν, κύριοι βουλευταί, ποίων ἐθνικῶν συμφορῶν ἀνυπολογίστου ἐκτάσεως καὶ ὀδύνης, ἀφορμὴ θὰ ἀπέβαινεν ἡ ἔξοδος ἡμῶν ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Ἐξ ὄνυχος τὸν λέοντα. Ἀναλογισθῆτε τί θὰ εἴχαμεν πάθει ἂν ἀνεμιγνυόμεθα εἰς τὴν ἐκστρατείαν τῶν Δαρδανελλίων. Θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ περιωρίζοντο αἱ δυνάμεις ἡμῶν εἰς μίαν καὶ μόνην Μεραρχίαν...

§362Ι. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Φαίνεται ὅτι εἶσθε ὑπὲρ τῆς Γερμανικῆς πολιτικῆς. Εἴπατέ το καθαρά.

§363Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Δὲν πᾶτε σεῖς νὰ κοιμηθῆτε! Ἐξακολουθῶ. Ἡ Τριπλῆ ἤρχισε μὲ τρεῖς καὶ ηὔξησε τὰς δυνάμεις της εἰς 12 μεραρχίας. Ἡμεῖς χάριν τοῦ γοήτρου τῆς Ἑλλάδος ἠθέλομεν στείλει ἐνισχύσεις διὰ νὰ μὴ γελοιοποιηθῶμεν. Καὶ τότε ἠθέλομεν εὑρεθῆ πολὺ ὀλιγώτεροι καὶ ἐξηντλημένοι ἀπέναντι τῆς Βουλγαρίας. Ἐξερχόμενοι τότε ἡμεῖς ἠθέλομεν παρασύρει τὴν Βουλγαρίαν; Τί θὰ ἐλάμβανεν τότε ἐκείνη; Δὲν θὰ ἐλάμβανεν ἀνταλλάγματα εἰς βάρος μας; Ἄς μὴ ὁμιλῶμεν ὅμως περὶ τῆς ἐκστρατείας ἐκείνης μετὰ τὰς ἀποψινὰς ἀποκαλύψεις, τὰς τόσῳ ὀδυνηρὰς εἰς βάρος τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τοῦ ὁμολογήσαντος ὅτι: δὲν εἶχε προσκληθῆ κἂν νὰ συμμετάσχῃ τοῦ ἀγῶνος, δι’ ὃν συνετάραξεν ἤδη ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου γῆν καὶ οὐρανόν. Ἄν προσεκαλεῖτο θὰ συμμετεῖχε μὲ μίαν μεραρχίαν, ὅπερ ὅμως ἀπέκρουσεν ἡ Τριπλῆ! Μὲ μίαν μεραρχίαν οὐδὲν θὰ ἐπετύγχανε. Μὲ ὅλας τὰς δυνάμεις δὲν θὰ συμμετεῖχεν! Ἐγὼ τοὐλάχιστον σταματῶ πρὸ τοιούτων διαλογισμῶν πρὸ τοιούτων συλλογισμῶν! Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὡμίλησε περὶ τῶν Νοτιοσλαύων ἐννοῶν τὴν Βουλγαρίαν, ἐνῷ κυρίως Νοτιοσλαυϊκὸν Κράτος εἶναι ἡ Σερβία, τὰς πρὸς τὴν ὁποίαν συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις τῆς Ἑλλάδος ἐξακολουθεῖ νὰ τονίζῃ ἀμειώτως. Ἐὰν ἠθέλομεν ἐμβαθύνῃ, κύριοι, εἰς τὸν σκοπόν, δι’ ὃν συνωμολογήθη ἡ μετὰ τῆς Σερβίας συνθήκη, ἠθέλομεν δυνηθῆ ἐπὶ μᾶλλον νὰ ἀντιληφθῶμεν ἐὰν καὶ ποίας ἔχωμεν ἡμεῖς ἀπέναντι ταύτης ὑποχρεώσεις. Ἡ συνθήκη τοῦ Βουκουρεστίου ἀπετέλεσε συνθήκην ἰσορροπίας δι’ ὅλους τοὺς Βαλκανικοὺς λαούς· οὐχὶ δὲ μόνον διὰ τοὺς Βουλγάρους. Ἡ μετὰ τῆς Σερβίας προηγηθεῖσα συνθήκη ὑπῆρξε συνθήκη συμπτωματική. Ὁ Πάσιτς ἐπεζήτησε παντὶ σθένει συμβιβασμὸν μετὰ τῆς Βουλγαρίας. Γνωρίζει δὲ κάλλιον παντὸς ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τοὺς ἐκβιασμούς, οὕς κατὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς συνθήκης ἐκείνης εἴχομεν ὑποστῆ. Ἡ συνθήκη ἀπέρρευσεν ἐκ τῆς κεντρικῆς ἐπιθυμίας ἑκάστου ἡμῶν ὅπως κρατήσῃ τὰ κατακτηθέντα μέρη. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὅμως ἡ Σερβία παρεχώρησε τὰ μέρη ταῦτα οἰκειοθελῶς εἰς τὴν Βουλγαρίαν δύναται πλέον νὰ ὑφίσταται συνθήκη; Ὑπάρχει πλέον ἀντικείμενον τῆς συνθήκης ταύτης; Δὲν ἐξέλιπεν ὁ οὐσιαστικώτερος τῆς συνθήκης λόγος; Τοῦτο παρακαλῶ νὰ προσέξητε ἰδιαιτέρως. Ἐὰν ἀνεγνωρίζομεν τὴν ἰσχὺν τοιαύτης συνθήκης θὰ ἐγινόμεθα ὑποτελεῖς ἀπέναντι τῶν Σερβικῶν, συμφερόντων τὰ ὁποῖα εἶναι συμφέροντα Εὐρωπαϊκά. Ἡ Σερβία, τῆς ὁποίας ὁ ἡρωισμὸς κινεῖ τὸν θαυμασμὸν καὶ τὰς συμπαθείας ἡμῶν, δὲν ἀγωνίζεται σήμερον ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ὑπάρξεως ἢ μὴ ὑπάρξεως αὐτῆς. Ἐν τῷ σκοπῷ τοῦ πολέμου της ἔγκειται κυριώτατα ὁ διαμελισμὸς τῆς Αὐστρίας, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ εἴχομεν μίαν κραταιοτάτην Σερβίαν, καὶ μίαν ἰσχυρὰν Βουλγαρίαν. Ἤθελε δὲ ἐπὶ πλέον ἐκλείπει διὰ παντὸς καὶ πᾶσα ἐλπὶς συμμαχίας μετὰ ταύτης, ἀφοῦ θὰ ἐξέλειπε τοῦ πολέμου τὸ ἀντικείμενον. Ἡ Σερβία θὰ ἀπερρόφα τὴν Βοσνίαν καὶ Ἐρζεγοβίνην, τὴν Δαλματίαν, τὴν Κροατίαν καὶ ἄλλας Σλαυϊκὰς ἐπαρχίας. Ἐνῷ σήμερον; Ἡ Βουλγαρία δὲν δύναται νὰ αὐξήσῃ πέραν τοῦ ἑκατομμυρίου. Κατὰ συνέπειαν ὅμως θὰ αὐξήσωμεν καὶ ἡμεῖς κατὰ 700,000. Ποῦ εἶναι ἡ τρομερὰ ἀνισορροπία; Πρέπει καλῶς νὰ νοηθῇ τοῦτο: — Ἂν ἐνικώμεθα θὰ καταστρεφόμεθα. Ἂν ἐνικῶμεν θὰ ἐτριπλασιάζετο ἡ Σερβία. Καὶ διατὶ νὰ μὴ ὑπολογίσωμεν σοβαρώτερον ἐπὶ τοῦ ἐκ Σερβίας κινδύνου; Μήπως ἔπαυσάν ποτε οἱ Σέρβοι νὰ ἰσχυρίζωνται ὅτι ἡ Θεσσαλονίκη εἶνε ἡ φυσικὴ διέξοδος τῆς Σερβίας εἰς τὸ Αἰγαῖον; Ἡ ὄρεξις ἔρχεται τρώγοντας, κατὰ τὸ δὴ λεγόμενον. Οὐδέποτε εἶχε σκεφθῇ διὰ τὸ Μοναστήρι ἡ Σερβία. Ἔσχισεν ὅμως μίαν συνθήκην, συνωμολόγησεν ἑτέραν καὶ κατῆλθεν εἰς τὸν πόλεμον διὰ νὰ βάλῃ τὴν Ἑλληνικωτάτην αὐτὴν πόλιν εἰς τὸ χέρι. Τῆς Σερβικῆς πλεονεξίας, ἀλλὰ καὶ ὑστεροβουλίας δεῖγμα ἕτερον ἔχομεν τὸ ζήτημα Γευγελῆς καὶ Δοϊράνης. Διὰ τοὺς Σέρβους ἡ πρόσκτησις αὐτῶν ὑπῆρξεν ὑπέρβασις τῶν φυσικῶν των ὁρίων. Καὶ τοῦτο διὰ νὰ ἔχωσιν ἀνοικτὴν τὴν θύραν πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην καὶ τὸν πόδα ἐντὸς Ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Οὐδ’ εἶνε δυνατὸν νὰ ἀμφισβητηθῇ, ὅτι τὸ πνεῦμα τῆς συνθήκης δὲν ὑπῆρξεν ἁγνῶς Βαλκανικόν. Οἱ Σέρβοι τότε μᾶς ἐξεβίασαν. Διὰ τῆς συνθήκης ὑπεστηρίζετο ἡ ἀνάγκη νὰ μὴ ἔχῃ τις τὴν ἡγεμονίαν ἐπὶ τῶν Βαλκανίων. Ἐν ἀρχῇ εἶχε διατυπωθῇ ὁ ὅρος ῥητῶς, ὅτι ἡ Συμμαχία στρέφεται μόνον κατὰ τῆς Βουλγαρίας. Ἀλλ’ ὑπὸ τὴν πίεσιν τῶν συμπλοκῶν τοῦ Παγγαίου ὑπεκύψαμεν εἰς τὴν ἀξίωσιν ὅπως ἡ διατύπωσις γίνῃ κατὰ παντὸς τρίτου. Παρέλκει, νομίζω, ὁμιλῶν πρὸς Ἕλληνας συναδέλφους, νὰ παρατηρήσω ὅτι, ἐὰν εἰς τὴν ἐχθρὰν Βουλγαρίαν ἀπέμεινεν καὶ κάποιο σχολεῖον Ἑλληνικὸν καὶ κάποιος παπᾶς καὶ κάποια ἐκκλησία, εἰς τὴν σύμμαχον Σερβίαν πᾶν ἴχνος Ἑλληνικῆς ἐμφανίσεως ἐξερριζώθη. Εὑρισκόμεθα, λοιπόν, κύριοι βουλευταί, ὡς προεῖπον οὐχὶ εἰς μεμονωμένον πόλεμον, ἀλλ’ εἰς γενικόν. Ποῖος θὰ ἠδύνατο νὰ ἠγγυᾶτο ἡμῖν ὅτι ἐν τῷ σκοπῷ τῆς Τετραπλῆς ἐνέκειτο καὶ ὁ κατακερματισμὸς τῆς Βουλγαρίας; Οὐχὶ βεβαίως ἀφοῦ μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς ἡ Τετραπλῆ κατέβαλε πᾶσαν προσπάθειαν ἐν Σόφιᾳ καὶ σήμερον ἀκόμη ὁμιλεῖ συμπαθῶς περὶ τοῦ Βουλγαρικοῦ λαοῦ, χωρίζων τοῦτον ἀπὸ τὴν κατακρίνει Βουλγαρικὴν Κυβέρνησιν. Ἡ διὰ τῶν ἡμετέρων δυνάμεων δημιουργία ἰσχυροτάτου Νοτιοσλαυϊκοῦ Κράτους, ὡς ἡ Σερβία, δέον νὰ θεωρηθῇ ὡς ἡ μεγίστη ἀπειλὴ κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Οὐδέποτε πλέον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἰσορροπήσωμεν. Τίς ἀκόμη μᾶς ἐγγυᾶται ὅτι ἡ Σερβία καὶ ἡ Βουλγαρία δὲν θὰ ἠνοῦντο μίαν ἡμέραν ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς Ρωσσίας; Καὶ τότε ἡ Ἑλλάς; Ἡ διάσπασις πάσης συνεννοήσεως μεταξὺ Σερβίας καὶ Ρουμανίας, πιστοποιεῖ πόσην ὄρεξιν ἔχει ἡ Σερβία νὰ γίνῃ Μεγάλη Δύναμις εἰς βάρος μας καὶ εἰς βάρος παντὸς γείτονος. Αἱ σκέψεις αὗται ἀντίκεινται βεβαίως πρὸς τὰς ἀντιλήψεις τοῦ κ. Βενιζέλου. Τοῦτο ὅμως δὲν τὰς ἐμποδίζει νὰ εἶναι τετραγωνικώταται ἐν τῇ λογικῇ αὐτῶν. Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶπεν ὅτι ἡ ἧττα τοῦ συνδυασμοῦ, εἰς ὃν ἀνήκει ἡ Βουλγαρία, θὰ ἐσήμαινεν ὁριστικῶς τὸ θάψιμον τῶν βλέψεων τοῦ Κράτους τούτου. Ἀλλὰ κατὰ τὶ θὰ ἠδυνάμεθα ἡμεῖς νὰ συμβάλωμεν ὅπως ἐπέλθῃ ἡ ἧττα αὕτη; Εἶναι παραδοξότατος ἀληθῶς ὁ ἐκ Βουλγαρίας φόβος τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας. Ἀλλὰ διατὶ δὲν ὑπελόγιζεν ἐπὶ τοῦ κινδύνου τούτου ὅταν ἔστεργε τὴν μέχρι Θεσσαλονίκης κάθοδον τῶν Βουλγάρων; Ἤδη ἐν τοσούτῳ αὐτὴ ἡ Τετραπλῆ ὡμολόγησε τὴν χρεωκοπίαν τῆς πολιτικῆς της εἰς τὸν Αἷμον. Τοιαύτας, κύριοι συνάδελφοι, ἔχων ἀποκρυσταλλώσει πεποιθήσεις θέλω προθύμως παράσχει ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ παρὸν ὑπουργεῖον μετὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ ὁποίου συμπίπτουσιν αἱ ἐμαὶ γνῶμαι καὶ ἕνεκα ἀποκλειστικῶς τῆς πολιτικῆς ταύτης πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν θεωρῶ πολιτικὴν ἐθνικῆς αὐτόχρημα σωτηρίας. Ἀλλά, κύριοι βουλευταί, τὴν ψυχικὴν μου ὀδύνην διὰ τὰ ἀποψινὰ γεγονότα ἐπαυξάνει τὸ ἀπίστευτον ἀληθῶς φαινόμενον τῆς ἑσπέρας ταύτης: τὸ φαινόμενον, ὅτι ἐκεῖνος ὅστις εὑρέθη ἡγήτωρ τῆς νέας καταστάσεως ἐν παντελεῖ ἐρημίᾳ ἐπιχειρημάτων προσέφυγεν εἰς τὸ ἀπώτατον παρελθὸν διὰ νὰ ξεσκάψῃ τὴν λησμονημένην ἐκείνην σημαίαν τῆς ὑπονομεύσεως τῶν θεσμῶν τῆς χώρας. Καὶ ἐτόλμησε νὰ παραστήσῃ ἡμῖν ὡς ἐπιβουλευόμενον τοὺς κοινοβουλευτικοὺς ἡμῶν θεσμοὺς ποῖον; Τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον, τὸν Ἡγεμόνα, ὅστις ἐδιπλασίασε τὴν Πατρίδα ἡμῶν, τὸν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς Ἀλεξάνδρου τοῦ Μεγάλου ἐνδοξότερον Ἕλληνα Στρατηλάτην, Ὅστις κατεπέμφθη ἡμῖν ὑπὸ τῆς Θείας Προνοίας ἵνα πληρώσῃ τοῦ Γένους τοὺς χρησμοὺς καὶ τῆς Φυλῆς τὰς προφητείας, τὸν Ἄνδρα εἰς τὸν Ὁποῖον ὀφείλει σήμερον τὴν ὕπαρξίν του τὸ Κοινοβούλιον τῆς Μείζονος Ἑλλάδος. Καὶ εἶπε ταῦτα ὁ ὑπὲρ πάντα γνωρίσας τὸν Ἡγεμόνα του καὶ ἀντλήσας ἀπὸ τῆς αἴγλης Ἐκείνου τιμὰς καὶ ἀξιώματα. Ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ, κύριοι συνάδελφοι, στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἑλληνισμὸς ἐστράφη ποτὲ εὐγνωμόνως πρὸς τὸν Σωτῆρά Του, ἡ στιγμὴ αὕτη εἶναι ἡ παροῦσα καθ’ ἣν εὐγνώμονες οἱ λογισμοὶ πάντων ἡμῶν στρέφονται πρὸς τὸν Ἀρχηγέτην τῆς Ἑλληνικῆς Φυλῆς. Ἴσως ἴσως οὐδὲ κατ’ αὐτοὺς τῆς μακραίωνος δουλείας τοὺς χρόνους δὲν θὰ ἀνεπέμφθη ποτὲ θερμοτέρα δέησις πρὸς τὸν Ὕψιστον ὅπως συντέμνῃ τὰς ἡμέρας μας ἵνα δυναμώνῃ καὶ μακροημερεύῃ τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον εἰς τὸν Ὁποῖον τὸ Ἑλληνικὸν Γένος ὀφείλει χθὲς μὲν τὸν διπλασιασμόν του, σήμερον δὲ τὴν σωτηρίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν μὴ μεταβολὴν τῆς Πατρίδος μας εἰς νέον Βέλγιον καὶ δευτέραν Σερβίαν. Καταστρέφω τὸν λόγον ἐκφράζων καὶ αὖθις τὴν θλῖψιν τῆς ψυχῆς μου ὅτι καθ’ ἣν ὥραν ἡ Πατρὶς ἀξιοῖ καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν ὁμόνοιαν καὶ συναδέλφωσιν μαίνεται τῶν πολιτικῶν ὑπολογισμῶν ἡ θύελλα. Ἀλλ’ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἀρκούντως νουνεχὴς ὥστε νὰ κρίνῃ ἐπαξίως τοὺς ὑπευθύνους τῶν ἀρχομένων πάλιν ἐθνικῶν δοκιμασιῶν.

§364ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καμπάνης ἔχει τὸν λόγον.

§365ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. (Ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως) Ἆ! Ἆ!

§366Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Κύριοι, ἀφοῦ σεῖς κόπτεσθε δῆθεν ὑπὲρ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, πρέπει νὰ δώσητε πρῶτοι τὸ παράδειγμα ὑπακοῆς εἰς αὐτό. Πάντες οἱ ρήτορες εἶναι δυνάμει αὐτοῦ ἐξ ἴσου σεβαστοί, ἀδιακρίτως κομματικῆς ἀποχρώσεως, καὶ ὀφείλετε νὰ τοὺς ἀκούητε ὅλους μετὰ προσοχῆς. Κύριοι Βουλευταί, τὸ παγκοίνως γνωστὸν γνωμικὸν «ἐκ μικρῶν ἀφορμῶν γεννῶνται ἐνίοτε μεγάλα γεγονότα» ἐπαληθεύει ἀπόψε καθ’ ὅλην τὴν γραμμήν. Ἐξ ἀτυχοῦς ἐπεισοδίου, προκληθέντος ἀπὸ ἥκιστα Κοινοβουλευτικὴν καὶ ἥκιστα εὐπρεπῆ φράσιν τοῦ συναδέλφου ἐκ Λαρίσης, ἐγεννήθη τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ ἀπὸ ὀκταώρου καὶ πλέον. Ἐπὶ τοῦ ἐπεισοδίου κύριοι, βουλευταί, δὲν ἔχω ν’ ἀσχοληθῶ· τὸν πρέποντα χαρακτηρισμὸν καὶ τὴν ὀρθὴν ὡς πρὸς αὐτὸ κρίσιν ἔδωκεν ἥ τε Κυβέρνησις καὶ ὁ κ. Δημητρακόπουλος. Ἑπομένως δὲν ἔχω νὰ σᾶς κουράσω ἐπ’ αὐτοῦ. Κατόπιν ὅμως τῆς ἐκτάσεως τὴν ὁποίαν ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τοῦ ἐπεισοδίου ἔλαβεν ἡ συζήτησις, στραφεῖσα ἐπὶ τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπολίτευσις ἀξιοῖ διὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ της ν’ ἀκολουθήσωμεν ἀπέναντι τῶν ἀντιμαχομένων κολοσσῶν, θεωροῦσα ὡς ὀλεθρίαν τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἀκολουθουμένην μέχρι τοῦδε πορείαν, λαμβάνω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον, ἵνα ἐκθέσω τὴν ἐν τούτῳ γνώμην μου, δικαιολογουμένην καθ’ ὁλοκληρίαν ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Θὰ ἐκθέσω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, τὴν γνώμην μου, καθ’ ἣν ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν σφάλλει σοβαρῶς ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολινεύσεως, στηριζόμενος ἐκτὸς τῶν ἄλλων, εἰς ἔγγραφα ἐπίσημα, εἰς κείμενα ἀναμφισβήτητα, τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσε πρό τινος πολιτικὸς Βαλκανικοῦ Κράτους, διαπρεπὴς κατὰ τὸν κ. βουλευτὴν Ἀττικῆς, τὸν ὁποῖον ἐσέβετο καὶ ἐξετίμα οὗτος. Τὸ πρῶτον καὶ κυριωδέστερον τῶν ἐπιχειρημάτων, τὸ ὁποῖον προέβαλε πρὸς ἡμᾶς ὁ κ. Βενιζέλος, κατὰ τε τὴν παροῦσαν καὶ τὰς προγενεστέρας συνεδριάσεις πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς του, καὶ ἔξοδον ἡμῶν ἐκ τῆς οὐδετερότητος, εἶναι ὁ ἐκ τῆς προσεχοῦς δῆθεν ὑπερεξογκώσεως τῆς Βουλγαρίας κίνδυνος ἡμῶν μετὰ τρία ἢ τέσσαρα, ὡς λέγει, ἔτη. Ὡς κύριον δηλαδὴ ἐπιχείρημα προβάλλει ἤδη τὴν ὄψιμον αὐτοῦ Βουλγαροφοβίαν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ὁποίας ἀνέδραμεν ἀπόψε καὶ εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν δύο Ἐθνῶν. Εἶναι ἀληθές, κ. βουλευταί, καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἀπὸ 15 πράγματι καὶ πλέον αἰώνων ἐχθρὸς σοβαρὸς τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπῆρξεν ὁ Βούλγαρος. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ Βούλγαρος εἶναι ἐχθρὸς ἀρχαιότερος ἀπὸ τὸν Τοῦρκον· ἀλλ’ ἡ τοιαύτη ἱστορικὴ ἀλήθεια, ἡ ὁποία πρέπει πάντοτε νὰ συνέχῃ καὶ νὰ καθοδηγῇ ἡμᾶς εἰς τὴν τηρητέαν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, ἔπρεπε πρὸ παντὸς νὰ καθοδηγήσῃ τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, τοὐλάχιστον εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὸν πρῶτον Βαλκανικὸν πόλεμον. Τοιοῦτό τι ὅμως δὲν συνέβη. Ἔχω ἐδῶ ἐν ἐμπεριστατωμένη μεταφράσει τὸ σχετικὸν μέρος τῆς διπλωματικῆς ἱστορίας τῶν δύο πολέμων, τὴν ὁποίαν πρό τινος ἐδημοσίευσεν ἐν βιβλίῳ ὁ τότε Πρωθυπουργὸς τῆς Βουλγαρίας Γκέσωφ καὶ τὸ ὁποῖον μέρος θὰ σᾶς ἀναγνώσω.

§367ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. (Ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως). Ἄ. Ἄ.

§368Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἡ τοιαύτη στάσις σας δεικνύει, ὅτι δὲν θέλετε ν’ ἀκούσητε τὴν ἀλήθειαν· διότι ἡ ἀλήθεια πειράζει, δάκνει, καίει καυτηριάζει. Διὰ νὰ μάθητε λοιπόν, τὶ προσέφερε μετὰ τὸν πρῶτον Βαλκανικὸν πόλεμον εἰς τὴν Βουλγαρίαν ἡ Κυβέρνησίς μας, μὴ φοβουμένη τότε τὴν ὑπερμεγέθυνσιν αὐτῆς, ἀκούσατε ἐκτὸς τῶν ἄλλων τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ βιβλίου τοῦ Γκέσωφ ἀκούσατέ το καὶ μὴ καταπλαγῆτε ἂν δύνασθε (ἀναγινώσκει). «Προκειμένου, λέγει, ὁ Γκέσωφ νὰ ἐξιστορηθῇ ὁ δεύτερος Βαλκανικὸς πόλεμος, θὰ παραθέσω, ὡς ἔπραξα καὶ διὰ τὸ κεφάλαιον τῶν διαπραγματεύσεων κατὰ προτίμησιν ξένα ἔγγραφα...»

§369Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν νομίζετε, ὅτι δὲν εἶναι προσῆκον νὰ ἐπικαλῆσθε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, βιβλίον γραφὲν πρὸς ὑποστήριξιν τῶν Βουλγαρικῶν ἀξιώσεων ἐκ τῶν ὑστέρων;

§370Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Παρακαλῶ, παρακαλῶ. Ἐγὼ δὲν θὰ ἀναγνώσω πρὸς τὴν Βουλὴν κρίσεις περιεχομένας ἐν τῷ βιβλίῳ, ἐγὼ θ’ ἀναγνώσω τὰ ἐν τῷ βιβλίῳ δημοσιευόμενα ξένα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα διημείφθησαν τότε μεταξὺ πρεσβευτῶν καὶ Κυβερνήσεων καὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ ἀμφισβητηθῶσιν ὑπ’ οὐδενός.

§371ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως). Ἆ. Ἆ.

§372ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Κρούων τὸν κώδωνα). Ἡσυχία, κύριοι.

§373Ι. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ ὁ ῥήτωρ, ὅτι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν δὲν ἐπιτρέπεται ν’ ἀναγνωσθῶσιν ἀπομνημονεύματα Βουλγάρου Πρωθυπουργοῦ.

§374Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Οὐδεμιᾶς διδασκαλίας ἔχω ἀνάγκην δὲν πρόκειται περὶ ἀπομνημονευμάτων Βουλγάρου Πρωθυπουργοῦ· πρόκειται περὶ ἐπισήμων ἐγγράφων καὶ ἔχετε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὰ ἀκούσητε, ὅσον δυσάρεστα καὶ ἐὰν εἶναι διὰ σᾶς. Ἐξακολουθῶ· πάντες γνωρίζομεν πῶς ἐπῆλθεν ὁ Βουλγαρικὸς πόλεμος. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι, ὅταν ἐγένοντο κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1913 αἱ τελευταῖαι πρὸ τοῦ πολέμου ἐπιθέσεις τοῦ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ κατὰ τοῦ ἰδικοῦ μας, τότε ἡ Βουλγαρικὴ Κυβέρνησις προσποιουμένη, ὅτι θέλει νὰ προλάβῃ τὴν ὁριστικὴν ῥῆξιν ἀπετάθη οὐχὶ μόνον πρὸς ἡμᾶς καὶ τὴν Σερβίαν πρὸς διπλωματικὸν διακανονισμὸν τῆς διαφορᾶς, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν Ρωσσικὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ἐπιτύχῃ αὕτη τὴν μὴ ἐξακολούθησιν τῶν συγκρούσεων, καθόσον ἐν Πετρουπόλει ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας τὸ Συνέδριον τῶν τεσσάρων Πρωθυπουργῶν καὶ ἡ ὑπὸ τῆς Ρωσσικῆς Κυβερνήσεως διαιτησία. Ἡ Ρωσσικὴ Κυβέρνησις ἀπεδέχθη τὴν παράκλησιν καὶ ἐτηλεγράφησε τὰ δέοντα εἰς τοὺς ἐν Σερβίᾳ καὶ ἐνταῦθα πρεσβευτὰς τῆς Ρωσσίας. Ὁ ἐδῶ πρεσβευτὴς μετὰ συνεννόησιν πρὸς τὴν τότε Κυβέρνησίν μας ἐτηλεγράφει τῇ 17)30 Ἰουνίου 1913 πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσσίας τὰ ἑξῆς ἐκτὸς τῶν ἄλλων· «Ὁ κ. Βενιζέλος ἔχει τὴν γνώμην, ὅτι ἂν καὶ δὲν ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶναι ἐν τούτοις ὑποχρεωμένη νὰ λάβῃ τὰ ἐπιβεβλημένα μέτρα ἀμύνης. Εἶναι ἀκόμη ἕτοιμος νὰ συνάψῃ ἀνακωχήν, ἄν ἡ Βουλγαρικὴ Κυβέρνησις δηλώσῃ ἐπισήμως ὅτι ἡ προέλασις τῶν Βουλγαρικῶν στρατευμάτων ὀφείλεται εἰς παρεξήγησιν Δεμίδωφ.»

§375ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (τῆς Ἀντιπολιτεύσεως). Ἆ! Ἆ!

§376Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἔχει δικαίωμα ὁ βουλευτὴς νὰ ὁμιλήσῃ ἢ ὄχι;

§377ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει.

§378Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Νὰ ἐπιβάλητε τὴν τάξιν, ἄλλως νὰ διακόψητε τὴν συνεδρίασιν.

§379Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Θ’ ἀναγκασθοῦν μόνοι των νὰ σιωπήσουν· ἐξακολουθῶ τὴν ἀνάγνωσιν. Ἕτερον τηλεγράφημα τῆς 18)1 Ἰουλίου 1913 τοῦ αὐτοῦ πρεσβευτοῦ λέγει τὰ ἑξῆς: «Ὁ ὑπουργὸς (δηλ. ὁ κ. Βενιζέλος) διαβλέπει εἰς τὴν γενικὴν προέλασιν τῶν Βουλγαρικῶν στρατευμάτων ἀπόπειραν δημιουργίας τετελεσμένου γεγονότος καὶ βιαίας ἐξασφαλίσεως δικαιωμάτων κατοχῆς Ἑλληνικῶν χωρῶν ὑπὸ τῶν Βουλγάρων. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἀναχωρήσῃ οὗτος εἰς Πετρούπολιν πρὶν λάβῃ ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως κατηγορηματικὴν ἀποκήρυξιν τῶν τελευταίων τούτων ἀποπειρῶν, ἐπιστρεφόντων τῶν Βουλγαρικῶν στρατευμάτων εἰς τὴν διὰ πρωτοκόλλου ὁρισθεῖσαν γραμμὴν διαχωρίσεως, ὡς καὶ ἐπίσημον δήλωσιν, δι’ ἧς ἡ Βουλγαρία θ’ ἀποδέχετο τὴν ὑποχρεωτικὴν διαιτησίαν ἐπὶ τοῦ καθορισμοῦ τῶν συνόρων ἄν μὴ ἀπὸ κοινοῦ πρὸς τὴν Σερβοβουλγαρικὴν διαιτησίαν, τοὐλάχιστον συγχρόνως πρὸς αὐτήν· ἡ κατάστασις εἶναι κρίσιμος. Δεμίδωφ»

§380ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (τῆς ἀντιπολιτεύσεως). Τί εἶναι αὐτά; (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς Ἀριστερᾶς).

§381Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Διατὶ ταράττεσθε; Αὐτὰ εἶναι γεγονότα· θὰ σᾶς κάμω δὲ τὴν σύστασιν, νὰ ἡσυχάσητε καὶ νὰ μὲ ἀφήσητε νὰ ἐξακολουθήσω τὴν ἀνάγνωσιν τῶν ἐγγράφων, διότι πρέπει νὰ γνωρίζετε καλῶς ὅτι ἐγὼ δὲν συγχύζομαι ἐκ τοῦ θορύβου ἄλλως θὰ μὲ ἀναγκάσητε νὰ σᾶς κρατήσω ἐνταῦθα ἕως αὔριον τὸ ἀπόγευμα. Ἤδη θὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ τὴν ἐπιστολήν, τὴν περιεχομένην ἐν τῷ βιβλίῳ, τὴν ὁποίαν ἔλαβε ξένος ἐξέχων δημοσιογράφος ἐν Σόφιᾳ ἀπὸ φίλον του ἔμπιστον ἐν Λονδίνῳ ἐντεταλμένον νὰ βολιδοσκοπήσῃ τὸν ἐν Ἀγγλίᾳ πρεσβευτήν μας κ. Γεννάδιον, δεύτερον ἀντιπρόσωπον εἰς τὸ Συνέδριον τῆς εἰρήνης ὅσον ἀφορᾷ τὰς παραχωρήσεις, τὰς ὁποίας ἦτο διατεθειμένη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ κάμῃ πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Λονδῖνον, 26 Ἀπριλίου 1913. Ἀγαπητὲ Κύριε Εἶδα τόν κ. Γεννάδιον ὅστις μοῦ εἶπεν «ὅτι μέχρι τοῦδε δὲν ὑπάρχει γραπτὴ συμφωνία μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, ὅτι ὁ κ. Βενιζέλος ἐδήλωσεν εἰς τὴν Σόφιαν, ὅτι οἱ Ἕλληνες δὲν θὰ ἐγκατέλειπον τὴν Θεσσαλονίκην εἰμὴ κατόπιν ἀτυχοῦς πολέμου. Ὅτι οἱ Ἕλληνες ἐπιθυμοῦν εἰλικρινῶς νὰ καταστήσουν τὴν Θεσσαλονίκην ἐλεύθερον λιμένα ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν των, συγκατατίθενται δὲ νὰ μὴ τὴν ὀχυρώσουν. Ὅτι ζητοῦν ὡς σύνορα τὴν γραμμὴν τῶν λιμνῶν αἵτινες εὑρίσκονται εἰς τὴν βάσιν τῆς Χαλκιδικῆς Χερσονήσου καὶ πέραν τῆς Θεσσαλονίκης εἰς ἀρκετὴν ἀπόστασιν ὥστε ἡ πόλις νὰ εὑρίσκηται ἐκτὸς τῆς βολῆς τῶν Βουλγαρικῶν τηλεβόλων. Ἡ ἐπιστολὴ περιέχει καὶ ἄλλα ἅτινα δὲν θεωρῶ λυσιτελὲς νὰ σᾶς ἀναγνώσω διότι ἀναφέρονται εἰς τὰς κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν σχέσεις μας πρὸς τὴν Σερβίαν.

§382Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Ποία εἶναι ἡ ἐφημερὶς, ἥτις ἔχει ταῦτα.

§383Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἀλεξανδρινή.

§384ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως). Ἆ, Ἆ.

§385Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἡ συμπεριφορά σας αὐτὴ δὲν εἶναι ἡ πρέπουσα. Εὐτυχῶς τὸ φάρμακον θὰ ἐπέλθῃ ταχύ, ῥιζικὸν καὶ δραστήριον καὶ τότε θὰ ἡσυχάσετε ὁριστικῶς. Βλέπετε λοιπὸν, κ. Ἀρχηγὲ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐκ τῶν ὅσων ἀνέγνωσα ὅτι δὲν ἐγένετο ὑπ’ ἐμοῦ χρῆσις οὐδενὸς ἐγγράφου ἢ καὶ περικοπῆς ἐφημερίδος, ἡ ὁποία νὰ μὴν ἐπιτρέπηται ν’ ἀναγνωσθῇ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Ἑλλήνων. Ὅσα ἀνέγνωσα εἶναι ἐπίσημοι ἀνακοινώσεις πρεσβευτοῦ Μεγάλης Δυνάμεως πρὸς τὸν ὑπουργόν του, τοῦ ὁποίου τότε ἐζητοῦμεν τὴν ὑποστήριξιν πρὸς κανονισμὸν τῶν μετὰ τῆς Βουλγαρίας διαφορῶν μας. Ἐκ τῆς ἀναγνωσθείσης δ’ ἐπιστολῆς βλέπετε, ὅτι ὁ κ. Γεννάδιος ἐβεβαίωσεν ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις ἐζήτει ὡς σύνορα μετὰ τῆς Βουλγαρίας τὴν γραμμὴν τῶν λιμνῶν τοῦ Λαγκαδᾶ καὶ ἔκτασιν πέραν τῆς Θεσσαλονίκης μόνον μέχρι βολῆς τηλεβόλου, ἀδιαφοροῦσα τελείως ἐὰν ἡ Βουλγαρία τοιουτοτρόπως ἐγίνετο διπλασία ἡμῶν. Βουλευταὶ (τῆς Ἀντιπολιτεύσεως). Ὤ, Ὤ.

§386Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Μὲ τὰς φωνὰς οὐδὲν κατορθώνετε’ καθήσατε ἥσυχοι διότι ἄλλως θὰ ὁμιλήσω λεπτομερέστερον καὶ θὰ ἐπεκταθῶ περισσότερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, τοῦθ’ ὅπερ οὐδαμῶς συμφέρει εἰς τὴν πολιτικὴν μερίδα σας. Ἐφόσον λοιπὸν ἔχετε πρὸ ὀφθαλμῶν τὰ τοιαῦτα ἀναμφισβήτητα γεγονότα, διότι ὅσον καὶ ἂν θέλετε νὰ τὰ ἀμφισβητήσητε, εἶναι ταῦτα ἀλήθειαι ἀδιάσεισται, πρέπει, κύριοι, προκειμένου νὰ κρίνετε περὶ τῆς μελλούσης ἐξωτερικῆς πολιτικῆς νὰ λάβητε ταῦτα πάντα ὑπ’ ὄψει καὶ νὰ κρίνητε κατὰ τοὺς κανόνας τῆς λογικῆς καὶ οὐχὶ ὡς μέλη μόνον πολιτικοῦ κόμματος. Τότε ἡ Βουλγαρία, κύριοι βουλευταί, ἐὰν ἐλάμβανε πάντα ὅσα παρεχώρει ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐγίνετο μεγάλη, ὑπερεξωγκώνετο εἰς ἐπικίνδυνον βαθμόν, ἐγίνετο τοιαύτη, ὥστε ἠδύνατο ἐν παντὶ χρόνῳ ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμήν, νὰ καταλάβῃ τὴν Θεσσαλονίκην καὶ νὰ προχωρήσῃ μέχρι τοῦ Ἀλιάκμονος, μέχρι τοῦ ὁποίου, κατὰ τὰς ὀψίμους ἤδη δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀττικῆς, ἔχει βλέψεις αὕτη. Διατί τότε δὲν ὑπῆρχε παρ’ αὐτῷ ἡ Βουλγαροφοβία, ἡ ὁποία τοῦ ἐγεννήθη σήμερον; διατί τότε εἶχεν ἄλλας ἰδέας καὶ γνώμας περὶ Βουλγαρίας, τὰς ὁποίας μάλιστα δὲν ἐδίσταζε καὶ νὰ διακηρύσσῃ; Ἐνθυμεῖσθε πάντες ὅτι ὅτε κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1913 ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτὴς μετέβη εἰς Λονδῖνον ὡς πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Ἀντιπροσωπείας διὰ τὴν σύσκεψιν τῆς εἰρήνης, πᾶσαι αἱ Ἀγγλικαὶ ἐφημερίδες ἔπλεκον τὸ ἐγκώμιον αὐτοῦ καὶ ἐπεδοκίμαζον τὰς περὶ τῶν Βαλκανικῶν πραγμάτων γνώμας του. Εἷς μάλιστα ἐπιφανής, ὡς λέγουν Ἄγγλος δημοσιολόγος, ὀνόματι Σπένδερ, ἐδημοσίευσεν ἐν Ἀγγλικῇ ἐφημερίδι ἄρθρον ὑπὲρ τοῦ κ. Βενιζέλου, τὸ ὁποῖον καὶ ἐδημοσίευσεν ἐνταῦθα ἐν μεταφράσει ἡ «Ἑστία» τὴν 13 Δεκεμβρίου 1913, διὰ τοῦ ὁποίου ἐχαρακτήριζεν αὐτὸν ὡς μέγαν πολιτικόν, διότι οὗτος, λέγει «βλέπει ὑπεράνω ἐθνικῶν ἐγωϊσμῶν καὶ προκαταλήψεων προκειμένου ἰδίᾳ περὶ Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων» διότι λέγει «περιλαμβάνει εἰς τὴν ἀντίληψίν του τὴν ὅλην Βαλκανικὴν ἰδέαν καὶ τὸ συμφέρον τῶν Βαλκανικῶν λαῶν ὡς συνόλου, καὶ ὅτι πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τούτου στέργει τὸν θάνατον τοῦ πατριωτισμοῦ ἐν τῇ μᾶλλον περιωρισμένῃ ἐννοίᾳ τῆς λέξεως». Ποῖα ἀποτελέσματα θὰ εἴχομεν σήμερον κύριοι, ἐὰν ἐπεκράτουν τότε αἱ γνῶμαι αὗται τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ ποία θὰ ἦτο ἡ σημερινὴ Ἐθνική μας κατάστασις, πᾶς τις ἀμερολήπτως κρίνων δύναται νὰ γνωρίζῃ (χειροκροτήματα ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως) Τὰ χειροκροτήματά σας, κύριοι, μοὶ ὑπενθυμίζουν τὸν μῦθον τῶν κοχλιῶν. Οὕτω λοιπὸν εἶχον τὰ πράγματα μετὰ τὸν Βαλκανοτουρκικὸν πόλεμον· ἦτο καὶ τότε γνωστὸν εἰς τε τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ἀττικῆς καὶ εἰς πάντας ὑμᾶς, ὅτι μὲν τοὺς Βουλγάρους μᾶς ἐχώριζαν ποταμοὶ αἱμάτων, μέσῳ αἰώνων, διαφορὰ τεραστία ἐθνικῶν βλέψεων καὶ ὅμως ἔστεργεν τότε ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ κρατήσωμεν τὴν πόλιν μόνον τῆς Θεσσαλονίκης καὶ χιλιόμετρά τινα ἔξωθεν αὐτῆς καὶ ὅλα τὰ ἄλλα νὰ τὰ χαρίσωμεν εἰς τοὺς Βουλγάρους. Εἰς ποίαν δὲ ἐποχὴν αὐτό; Εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀπέβαινεν ἀληθῶς ἐπικίνδυνος εἰς ἡμᾶς ἡ Βουλγαρία· διότι τότε αὕτη ἦτο τὸ χαϊδεμένο παιδὶ ἁπασῶν τῶν Δυνάμεων καὶ ἰδίᾳ τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως, ἐξαιρουμένης ἐκ τούτων τῆς Γαλλίας, ἥτις ἀείποτε ὑπῆρξεν εὐνοϊκὴ πρὸς ἡμᾶς καὶ πρὸς τὴν ὁποίαν, τούτου ἕνεκεν, ὀφείλομεν ἀγάπην καὶ εὐγνωμοσύνην. Ἀφορμὴ λοιπὸν καὶ αἰτία τῆς σημερινῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Βενιζέλου δὲν δύναται νὰ εἶνε πραγματικῶς ἡ ἐπιδεικνυομένη ὑπ’ αὐτοῦ σήμερον ὄψιμος Βουλγαροφοβία· διότι καὶ ἐὰν σήμερον καταστῇ δυνατὸν νὰ γίνῃ μεγάλη ἡ Βουλγαρία, πάντως θὰ ἔχῃ ἐχθρὰς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως κατὰ τῶν ὁποίων σήμερον πολεμεῖ· συνεπῶς θὰ εἶναι πολὺ ὀλιγώτερον δι’ ἡμᾶς ἐπικίνδυνος, παρ’ ὅ,τι θὰ ἦτο ἐὰν ἐγίνετο, οἷα ἐπρόκειτο καὶ ἔστεργεν ὁ κ. Βενιζέλος νὰ γίνῃ πρὸ τοῦ Βουλγαρικοῦ πολέμου, ὁπότε καὶ εἶχεν αὕτη τὴν ὑποστήριξιν καὶ τὴν φιλίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀληθὴς κατάστασις τῶν πραγμάτων· ἀλλαχοῦ λοιπὸν πρέπει νὰ ἀναζητηθῇ τὸ αἴτιον τῆς ὀψιγενοῦς Βουλγαροφοβίας τοῦ κ. Βενιζέλου, ἥτις ἤδη ἐπῆλθεν εἰς αὐτὸν πάντως ἐξ ἐσφαλμένων σκέψεων, ἀπὸ χρηστοῦ ὅμως συνειδότος. Κύριοι βουλευταί. Ἐὰν τὸ ζήτημα περιωρίζετο μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, ἂν ἡ ἐξέτασις ποία εἶναι ἡ ὀρθὴ κατεύθυνσις τῆς ἐξωτερικῆς μας πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ Κράτος, ἐστηρίζετο μόνον ἐπὶ ὑποθέσεων καὶ κρίσεων, οὐχὶ δὲ καὶ ἐπὶ γεγονότων, θὰ ἦτο βεβαίως ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δυνατὸν, θὰ ἦτο ἐπιβεβλημένον ν’ ἀκουσθῶσι μετὰ πάσης προσοχῆς τὰ ἐπιχειρήματα διὰ τῶν ὁποίων ἐπιζητεῖται ὑπὸ τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς νὰ πολεμηθῇ ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἔχωμεν τρανοὺς καὶ ἀψευδεῖς μάρτυρας ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως αὐτὰ ταῦτα τὰ γεγονότα, ἐφ’ ὅσον τὰ γεγονότα ἀλλεπαλλήλως ἐπερχόμενα διαψεύδουν πάσας τὰς ὑποθέσεις καὶ ὅλους τοὺς ἰσχυρισμοὺς τοῦ κ. Ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, δὲν δυνάμεθα, δὲν μᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ παραβλέπωμεν ταῦτα καὶ νὰ προσκολλώμεθα εἰς τὰς ὑποθέσεις καὶ τὰ δημιουργήματα τῆς φαντασίας, τὰ ὁποῖα εἰς οὐδὲν ἄλλο συνετέλεσαν εἰμὴ νὰ σχηματίσωσι τὴν πεποίθησιν πάντες οἱ ἄνευ προκαταλήψεως κρίνοντες ὅτι τὸ μόνον καὶ κύριον χαρακτηριστικὸν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Βενιζέλου πρὸ παντὸς ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου καὶ ἐντεῦθεν εἶναι ἡ ἀντίφασις. Περὶ τούτου ἀδιστάκτως ἐγὼ εἶμαι πεπεισμένος, ἐνθυμούμενος μάλιστα ὅσα εἶπε κατὰ τὸ ἑσπέρας τῆς πρώτης παραιτήσεώς του τὴν 21 Φεβρουαρίου εἰς τοὺς προσελθόντας ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ φίλου αὐτοῦ, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἀποτείνας μάλιστα καὶ ἀρκετὰς τότε ἐρωτήσεις ἤμην καὶ ἐγώ.

§387ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μπᾶ!

§388Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Νὰ λείψουν, παρακαλῶ, τὰ ἐπιφωνήματα. Πρέπει, κύριοι, νὰ γνωρίζητε, ὅτι ἐγὼ εἶμαι γόνος πολιτευομένης οἰκογενείας καὶ ὄχι τυχάρπαστος· ἀκολουθῶν ὅμως καὶ ἐγὼ τὰς πολιτικὰς τάσεις τῆς ἐποχῆς ἐπεδοκίμασα τὸν σκοπὸν τοῦ κινήματος τοῦ 1909 καὶ ἤμην ἐκ τῶν ἀρχηγῶν αὐτοῦ ἐν Σύρῳ, ἀλλ’ ἐκ τῶν ἀρχηγῶν, οἵτινες εἶχον ὡς ἀκρογωνιαῖον λίθον τὸν σεβασμὸν τῶν κειμένων ἐξουσιῶν καὶ οἱ ὁποῖοι ἔβλεπον τὰ πράγματα ὑπὸ τὸ πρῖσμα τῆς ὀρθῆς ἀντιλήψεως, ὑπὸ τὸ πρῖσμα τῆς λογικῆς, ὑπὸ τὸ πρῖσμα τῆς σκοπιμότητος.

§389Ν. ΞΗΡΟΣ. Πάντοτε ὑπὸ τὸ πρῖσμα.

§390Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τὰ πρίσματα ταῦτα σᾶς ἐνοχλοῦν, διότι συγκεντρώνοντα τὰς ἀκτῖνας τῆς ἀληθείας σᾶς καίουν. Εἶμαι, λοιπόν, ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἰργάσθησαν διὰ τὴν καρποφορίαν τῶν νέων ἰδεῶν, τῶν ὑγιῶν ὅμως, καὶ πρὸς ἐπικράτησιν τῶν ὁποίων ἀνῆλθον καὶ ἄλλοτε ἀνέρχομαι καὶ ἀπόψε τὸ βῆμα τοῦτο διότι αἱ ὑγιεῖς φιλελεύθεροι ἰδέαι εἰς οὐδὲν ἄλλο πρέπει ν’ ἀποβλέπωσι παρὰ μόνον εἰς τὴν ἀναζήτησιν καὶ ἀνεύρεσιν τῆς ἀληθείας καὶ τὴν ἐπικράτησιν τῆς ὀρθῆς καὶ συμφερούσης εἰς τὸ Ἔθνος γνώμης καὶ οὐχὶ εἰς τὴν δημιουργίαν πολιτικῶν Ἀρχηγῶν, θεωρουμένων ἀναμαρτήτων ὑπὸ τὸν πέπλον τοῦ κομματισμοῦ.

§391Μ. ΣΑΚΛΑΜΠΑΝΑΚΗΣ. Ἀπὸ πότε ηὕρετε τὴν ἐφημερίδα ποῦ μᾶς ἐδιαβάσετε, κ. Καμπάνη;

§392Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Μοὶ τὴν ἔστειλε προχθὲς φίλος μου Ἕλλην ἔμπορος ἐξ Ἀλεξανδρείας· ἀλλὰ διατί ἐρωτᾶτε; Σᾶς φαίνεται παράδοξον, ὅτι περιῆλθεν εἰς χεῖράς μου ἡ ἐφημερὶς αὕτη; Πανταχοῦ θέλετε νὰ βλέπητε δακτύλους; Πανταχοῦ ἐπιζητεῖτε τὸ σκότος ἀποφεύγοντες τὸ φῶς· δὲν πρέπει νὰ φοβῆσθε τὸ φῶς. Ὁ ἀποστείλας μοι ταύτην φίλος μου ἔχει καὶ αὐτὸς ἀγάπην καὶ πόνον διὰ τὴν Πατρίδα μας καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον μοὶ τὴν ἀπέστειλε.

§393Ν. ΞΗΡΟΣ. Νὰ κατατεθῇ εἰς τὸ Προεδρεῖον.

§394Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ὁρίστε τὴν καταθέτω (θόρυβος καὶ διάλογοι). Κύριοι ἀναγκάζομαι μετὰ λύπης μου νὰ παρατηρήσω, ὅτι μερὶς τῆς Βουλῆς εἶναι ἀληθῶς ἀξία νουθεσιῶν, τὰς ὁποίας μετὰ πάσης ἁβρότητος ἀπέτειναν πρὸς αὐτὴν τινὰ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως· ἀναγκάζομαι καὶ ἐγὼ νὰ ἐπαναλάβω ταύτας, ἂν καὶ βλέπω, ὅτι αἱ νουθεσίαι αὗται δὲν συντελοῦν εἰς τίποτε.

§395Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Δὲν ἀκούονται. Ἐγὼ σᾶς ἀκούω.

§396Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Δὲν ἀκούομαι; Θὰ ἐλυπούμην, κ. Φίλιε, ἀκριβῶς ἂν μὲ ἠκούετε. Κατόπιν, λοιπόν, τῆς γενομένης εὐρυτάτης καὶ ἀποκαλυπτικωτάτης ἀπόψε συζητήσεως, τὰ ζητήματα πάντα τελείως διευκρινίσθησαν καὶ πάντες δυνάμεθα νὰ σχηματίσωμεν πεφωτισμένην πλέον τὴν γνώμην μας ἐπὶ τοῦ ὑψίστου διὰ τὸ Ἔθνος μας ζητήματος. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, σᾶς ἐπαναλαμβάνω καὶ τώρα ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι σοβαρώταται· τὸ Ἔθνος μας ἀληθῶς διέρχεται κρισιμωτάτην περίοδον καὶ μόνον ἡ ὀλίγον πρὸ τῆς ἁλώσεως τῆς Κων)πόλεως ἐποχὴ δύναται νὰ παραβληθῇ ὡς πρὸς τὴν κρισιμότητα μὲ τὴν παροῦσαν· ὅπως τότε οὕτω καὶ σήμερον παίζεται ἡ τύχη καὶ τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἔχομεν, λοιπόν, βαρεῖαν εὐθύνην ὅλοι εἰς τοὺς ὁποίους ἔλαχεν ὁ κλῆρος νὰ εὑρισκώμεθα ἀπόψε ἐδῶ καὶ νὰ συνεδρεύωμεν ὅπως ἀποφασίσωμεν ἐπὶ τοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τεθέντος ζητήματος ἐκφράσεως ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Πολιτικὴν αὐτῆς, ἔχομεν, λέγω, βαρεῖαν εὐθύνην ὅλοι καὶ διὰ τοῦτο ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κρίνωμεν μακρὰν παντὸς κομματισμοῦ, μακρὰν πάσης συμπαθείας, μακρὰν πάσης προκαταλήψεως διότι αἱ ψυχικαὶ αὗται καταστάσεις καὶ τὰ αἰσθήματα ταῦτα οὐδόλως συντελοῦν εἰς τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀμερόληπτον ἀπόφασιν. Εἰς τὴν ὀρθὴν κρίσιν συντελοῦν πρὸ παντὸς ἡ ἀμεροληψία, ἡ ἔλλειψις προκαταλήψεως, ἡ ψυχραιμία, καὶ συγχρόνως μετ’ αὐτῶν τὸ φυσικὸν δῶρον τοῦ μυαλοῦ (χειροκροτήματα ἐκ τῆς Κυβερνητικῆς πτέρυγος). Ἐὰν λοιπὸν τὴν ψῆφον τὴν ὁποίαν καλεῖσθε νὰ δώσητε ἀπόψε τὴν δώσητε ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως (δι’ ἐμὲ ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶνε ἡ ὀρθὴ καὶ συμφέρουσα εἰς τὸ Ἔθνος) θὰ ψηφίσετε τὴν πρόοδον, τὴν ζωὴν καὶ τὸ μεγαλεῖον τοῦ Κράτους, ἐὰν ὅμως δώσητε ταύτην ὑπὲρ τῆς ἀντιθέτου πολιτικῆς, ἥτις, καθὼς τὰ πράγματα ὁμιλοῦσιν, ὁδηγεῖ εἰς τὸ σκότος καὶ τὴν ἀβεβαιότητα, εὔχομαι ὅπως ἡ ψῆφος αὕτη μὴ ἀποβῇ εἰς ἀνεπανόρθωτον ζημίαν τοῦ Ἔθνους (Χειροκροτήματα.)

§397Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Κατῆλθον, Κύριοι βουλευταί, κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς μόνος ἐγώ, καὶ πραγματικῶς ἡ λαϊκὴ κυριαρχία μὲ περιέβαλε διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς, καὶ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἀπορρέω ἀπὸ τῆς λαϊκῆς ἐμπιστοσύνης καὶ κυριαρχίας. Εἶμαι ὑποχρεωμένος εἰς τοιαύτας πράγματι σπουδαίας καὶ σοβαρὰς ἐθνικὰς στιγμὰς νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου, ὁσονδήποτε ἀσθενὴς καὶ ἂν ᾖναι αὕτη, διότι ἐὰν δὲν μὲ διακρίνῃ μέγα πολιτικὸν παράστημα, ἔχω ὅμως καὶ ὑποχρέωσιν πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τετράκις μὲ περιέβαλον διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῶν νὰ ἐκφέρω τὴν ψῆφόν μου εἰς τοιαύτας πράγματι ἱερὰς στιγμάς. Ὁ Ἑλληνικὸς λαός, Κύριοι, ἐμπνεόμενος ἀπὸ τὰς μεγάλας τοῦ ἔθνους παραδόσεις, ἔσπευσε κατὰ τὴν 12 Σεπτεμβρίου νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ ὕψιστον καὶ πάντων τιμιώτατον τῶν καθηκόντων, νὰ τεθῇ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Πατρίδος. Ἀλλ’ ἡ φιλοπατρία καὶ ἡ αὐταπάρνησις τοῦ λαοῦ τούτου δὲν εἶναι σύμπτωμα, εἶναι ἱστορία μακρῶν αἰώνων καὶ ἀτελευτήτων ἀγώνων. Πάντοτε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐνεπνέετο ἀπὸ τὰ μεγάλα ἰδεώδη τῆς Φυλῆς, καὶ ὁσάκις τμῆμά τι τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ ἀπηλευθεροῦτο καὶ προσηρτᾶτο εἰς τὸ Κράτος, τὸ τμῆμα τοῦτο ἀπετέλει ἕνα ἐπὶ πλέον ἐθνικὸν σταθμὸν κινήσεως πρὸς ἀπελευθέρωσιν ἄλλου τμήματος τῆς δούλης πατρίδος. Ἐκλήθη, Κύριοι, —καὶ τὸ τονίζω —ὁ λαός, ὁ Ἑλληνικὸς κατὰ τὴν 12ην Σεπτεμβρίου ὑπὸ τὰς σημαίας, καὶ ἔσπευσε ὁ στρατὸς τοῦ Κιλκὶς καὶ τῆς Κρέσνας νὰ τεθῇ καὶ πάλιν εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Πατρίδος. Ἀλλ’ αἱ ἐπιστρατεύσεις, Κύριοι βουλευταὶ — καὶ λαμβάνω τὸν λόγον κατόπιν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας καὶ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας — αἱ ἐπιστρατεύσεις, λέγω, καὶ μάλιστα αἱ τοιούτου εἴδους διὰ πανστρατιᾶς ἐπιστρατεύσεις προϋποθέτουσι δύο τινὰ ἢ τὸν σκοπὸν τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ἐθνικῶν βλέψεων Κράτους τινὸς ἢ τὴν ἀποτροπὴν ἀμέσου καὶ μελετωμένου κινδύνου κατὰ τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας. Ἀπὸ μέρους, Κύριοι, τῆς Κυβερνήσεως ἔχομεν μίαν πολιτικήν, τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος, τῆς ὁποίας ὁ λόγος ἀφ’ ἑνὸς καὶ ὁ σκοπὸς ἀφ’ ἑτέρου τυγχάνουσι τελείως ἀνυπόστατοι. Δὲν γνωρίζομεν ἐὰν ὑπὸ τὴν ἔνοπλον διατήρησιν τῶν δυνάμεων τῆς χώρας ἡ Κυβέρνησις ἀποβλέπει εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν βλέψεων ἢ ἁπλῶς εἰς τὴν ἄμυναν κατὰ τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας ἡμῶν Ἔχομεν δεδομένον ὅτι τελευταίως ἡμεῖς αὐτοί, αὐτὸ τὸ ἐπίσημον Κράτος εἶπε πρὸς τὴν Σερβίαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται ἤδη νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ὅπως ἐκπληρώσῃ τὸν συμμαχικὸν ὅρον, καὶ τοιουτοτρόπως συμπολεμήσῃ μετ’ αὐτῆς κατὰ τῆς Βουλγαρίας. Ἡμεῖς βεβαίως δὲν ἐρχόμεθα ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης νὰ καθορίσωμεν πολιτικὴν καὶ νὰ ἐπιβάλωμεν πολιτικήν· ἡμεῖς ἐρχόμεθα νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην, ἐφόσον ἡ πολιτική, ἡ ὁποία καθωρίσθη ἀπὸ τοὺς ὑπευθύνους παράγοντας, ἀπὸ μέρους ἡμῶν εἶναι σεβαστή. Ἀλλ’ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ, Κύριοι βουλευταί, νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ἡ Ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ὅπως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, βήματος μικροῦ μὲν ἐν τῇ ὁράσει ἀλλὰ μεγάλου ἐν τῇ ἰδέᾳ καὶ τῇ συνειδήσει τῶν λαῶν, ὅπως χαιρετίσωμεν μετὰ θαυμασμοῦ τὸ Σερβικὸν ἔθνος, τὸ ὁποῖον μάχεται ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν (εὖγε, εὖγε, χειροκροτήματα παρατεταμένα), τὸ ὁποῖον μάχεται κατὰ δύο αὐτοκρατοριῶν καὶ ἑνὸς βαλκανικοῦ παράγοντος, τὸν ὁποῖον δὲν ἀποστοματίζω, διότι εὐλαβοῦμαι τὴν ἱερότητα τῶν χειλέων μου, διότι ἡ ὀνομασία αὐτοῦ θὰ μοὶ προσῆπτε μάλιστα ἀτιμίαν! Ἀλλ’ ἐπὶ πλέον, Κύριοι βουλευταί, θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία, ὅπως ἐν τῷ προσώπῳ τῶν γενναίων τέκνων τῆς Γαλλίας, τῶν μαχομένων ἐκεῖ εἰς τὸ βαλκανικὸν πεδίον, νὰ χαιρετίσω τὴν ἱπποτικὴν καὶ φιλτάτην Γαλλίαν, ἥτις πιστὴ εἰς τὰς μεγάλας αὐτῆς παραδόσεις, ἔσπευσε νὰ ἀποστείλῃ τὰ εὐγενῆ αὐτῆς τέκνα ἵνα θυσιασθῶσιν εἰς τὸν βωμὸν τῶν μεγάλων αὐτῆς ἰδεῶν. (Εὖγε, εὖγε, παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). Ἐφ’ ὅσον, λοιπόν, κύριοι βουλευταί, ἀπὸ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἔχομεν τοῦτο τὸ δεδομένον, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, ἐπὶ ὑποθέσεων πάντοτε βασιζόμενοι, νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι σκοπὸς τῆς τελευταίας ἐπιστρατεύσεως δὲν εἶναι ἡ ἄμεσος καὶ κεραυνοβόλος ἐνέργεια τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν δυνάμεως πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν μας βλέψεων, ἀλλ’ ὁ σκοπὸς αὐτῆς, ὡς εἶχον τὰ Βαλκανικὰ πράγματα, ἦτο ἡ ἄμυνα τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας ἡμῶν. Ἀλλὰ θὰ ἠρώτων, κύριοι βουλευταί: ἀπὸ ποῖον τάχα διατρέχει κίνδυνον ἡ ἀκεραιότης τῆς χώρας ἡμῶν; Ὡς εἶχον διευθετηθῆ τὰ Βαλκανικὰ πράγματα, ἡ ἀκεραιότης τῆς χώρας ἡμῶν ἐκινδύνευε πρὸ παντὸς ἀπὸ τὴν Βουλγαρίαν. Ἀλλ’ ἦτο δυνατόν, κύριοι, καὶ λογικῶς ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ σκεφθῶμεν ὅτι εἶναι δυνατὸν οἱ πατριῶται τῆς Σόφιας νὰ σκεφθῶσιν ἐπίθεσιν κατὰ τῆς χώρας ἡμῶν; Ἀσφαλῶς καὶ ἀναντιρρήτως ὄχι. Ἴσως βεβαίως νὰ σκέπτωνται τὴν καθ’ ἡμῶν ἐπίθεσιν, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν εἶναι τοῦ παρόντος, εἶναι τοῦ ἀπωτέρω, κύριοι, μέλλοντος. Ἴσως ὁ ὑπερσωβινισμὸς αὐτῶν τοῖς ἐξηνάγκαζε πρὸς στιγμὴν νὰ ἐπιτεθῶσι κατὰ τῆς ἡμετέρας χώρας ἀλλ’ οἱ σύμμαχοι αὐτῶν, καθ’ ὃ νηφαλιώτεροι, ἤθελον συστήσῃ πρὸς αὐτοὺς, ἵνα τὴν καθ’ ἡμᾶς ἐπίθεσιν ἀναβάλωσι διὰ τὸ προσεχὲς καὶ ἀπώτερον μέλλον. Ὥστε ἀναμφισβητήτως, Κύριοι βουλευταί, ὁ καθ’ ἡμῶν κίνδυνος βεβαίως εἶναι πάντως τοιοῦτος, ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦ ἐνεστῶτος εἶναι τοῦ ἀπωτέρου μέλλοντος. Ἄλλως τε μετ’ εὐχαριστήσεως, Κύριοι βουλευταί, εἶδον πρό τινος τὴν ἐγκαρδιότητα τῶν σχέσεων, τὴν ὁποίαν τόσον περιτράνως καὶ τόσον θορυβωδῶς διελάλησε ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Βουλγαρίας ὅτι αἱ σχέσεις μετὰ τοῦ Κράτους τούτου εἶναι πλέον ἢ ἐγκάρδιοι. Τοῦτο βεβαίως δύναται μόνον ὡς φαιδρὸν νὰ χαρακτηρισθῇ, διότι Κράτος τὸ ὁποῖον ἔπληξε τὴν ἐλευθερώτριαν αὐτοῦ, καὶ τὸ ὁποῖον κατέστη μητροκτόνον, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σεβασθῇ τὸν ἐξ ἱστορικῶν παραδόσεων ἐχθρὸν αὐτοῦ, τὴν ἡμετέραν χώραν. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν τὰ πράγματα, Κύριοι βουλευταί, ἐτέθησαν, ὡς ἐτέθησαν παρ’ ἡμῖν, δὲν φρονεῖ ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας, τὴν ὁποίαν ἀσφαλῶς θὰ ὑπερεψήφιζον τότε ὅτι εἶναι καιρὸς πλέον, ἐφ’ ὅσον ὁ καθ’ ἡμῶν κίνδυνος δὲν εἶναι τοῦ ἐνεστῶτος, δὲν φρονεῖ ὅτι εἶναι ἀπαραιτήτως τοὐλάχιστον ἀναγκαῖον αἱ μεγάλαι παραγωγικαὶ ἡλικίαι νὰ ἀποστρατευθῶσι καὶ νὰ σταλῶσιν οἱ ἄνδρες εἰς τὰς ἑστίας των; Θὰ ἐψήφιζον, κύριοι τὴν Κυβέρνησιν, ὁμολογῶ, εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς θέσεώς της ταύτης ἔλεγε διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἐφόσον ἡ Ἑλλὰς εἶναι διατεθειμένη νὰ τηρήσῃ ἔνοπλον οὐδετερότητα, θὰ ἦτο καλὸν τοὐλάχιστον νὰ ἀπολύσῃ τὸ ἥμισυ τῶν ἐν ἐπιστρατεύσει διατελουσῶν ἡλικιῶν. Ἀλλ’ ἐφόσον τοῦτο δὲν γίνεται, κηρυσσόμενος ἀπολύτως ὑπὲρ τῆς μερικῆς ἀποστρατεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως μὴ στεργούσης πρὸς τοῦτο, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ μὴ ἐνισχύσω ταύτην διὰ τῆς ψήφου μου.

§398Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος Ἡγέτης τῆς ἀντιπολιτεύσεως θελήσας νὰ καθορίσῃ τὴν μέχρι τοῦδε καὶ μέλλουσαν πολιτικὴν τοῦ ὑπ’ αὐτὸν κόμματος, διήρεσε τοὺς πολιτευομένους τοῦ ἔθνους εἰς δύο μεγάλας μερίδας καὶ εἶπεν ὅτι ἡ μὲν μία ἀντιπροσωπεύει ἀπὸ ἀπόψεως ἰδεῶν τὴν νέαν Ἑλλάδα, ἡ δὲ ἄλλη τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα.

§399ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν τὸ ἐνοήσατε καλά.

§400Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Καὶ εἰς μὲν τὴν Νέαν Ἑλλάδα κατέταξε τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων εἰς δὲ τὴν Παλαιάν...

§401ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Χρονικῶς καὶ ὄχι γεωγραφικῶς.

§402Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὁπωσδήποτε εἰς τὴν οὕτω χρονικῶς καθορισθεῖσαν Παλαιὰν Ἑλλάδα συμπεριέλαβε ὅλην τὴν ἐνταῦθα παροῦσαν μερίδα, τὴν μὴ ἀνήκουσαν εἰς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων Ἐξιστορῶν δὲ τὰς πολιτικὰς βλέψεις, τὰς ὁποίας ἡ λεγομένη οὕτω τέως Παλαιὰ Ἑλλὰς εἶχε πρὸ τοῦ 1909, καὶ τὰς ὁποίας εἶχε καὶ μέχρι τῶν παραμονῶν τοῦ πολέμου τοῦ 1912, ἔφθασε μέχρις τοῦ νὰ εἴπῃ ὅτι ὑπῆρχον καὶ μερικοί, οἱ ὁποῖοι εἰς τὸ διάστημα τὸ μεταξὺ τῶν δύο πολέμων καὶ μετὰ τοὺς δύο πολέμους ἀκόμη ἐθεώρουν ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἐζημιώθη διὰ τῆς αὐξήσεως τοῦ ἐλευθέρου κράτους καὶ τῆς μειώσεως τῆς δυνάμεως τοῦ ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμοῦ. Αὐτὰ εἶπεν ὁ ἡγέτης τῶν φιλελευθέρων. Ἐπειδὴ δὲ ἔτυχεν μεταξὺ τῶν ἐχόντων τοιαύτας πολιτικὰς σκέψεις καὶ ἐκδηλωσάντων αὐτὰς ἐδῶ εἰς τὸ ἐλεύθερον Βασίλειον νὰ εὑρίσκωμαι καὶ ἐγὼ μετ’ ἄλλων συναδέλφων, ἐθεώρησα καλὸν ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης νὰ εἴπω μερικὰς λέξεις εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ὁποία βεβαίως εἶναι κουρασμένη καὶ θὰ ἤθελεν ἴσως νὰ τελειώσῃ πλέον ἡ συζήτησις. Γνωρίζετε ὅλοι καὶ εἶναι περιττὸν ἐπὶ τούτου νὰ μακρηγορήσω ὅτι ἐκ παραλλήλου πρὸς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἠκολούθει τὸ ἐλεύθερον Βασίλειον μὲ τὰς μικρὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας διέθετε μέχρι τοῦ 1912, δὲν ἔπαυσε καὶ ὁ δοῦλος Ἑλληνισμὸς νὰ ἐργάζηται ἀναλόγως τῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν εἶχε καὶ τῆς θέσεως ἥν κατεῖχε ἐν τῇ Ὀθωμανικῇ αὐτοκρατορίᾳ ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως ἀπὸ οἱασδήποτε ἀπόψεως. Νομίζω δὲ ὅτι εἶναι περιττὴ ἐπίσης ἡ ἀνάπτυξις τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ὑποθέτω ὅτι πάντες πολὺ καλὰ γνωρίζετε. Τοῦτο μόνον θὰ ἐχρειάζετο νὰ προστεθῇ, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτή, χωρὶς νὰ παύσῃ νὰ εἶναι εἰλικρινὴς πρὸς τὸ Κράτος, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἐξεδηλοῦτο, μὲ ἑλληνικὴν ἀντίληψιν, εὑρίσκετο πάντοτε ἐν ἁρμονίᾳ καὶ πρὸς τὴν ἐθνικὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν μετήρχετο τὸ ἐλεύθερον Κράτος.

§403Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Ἀπέναντι τῶν Τούρκων ἦτο εἰλικρινὴς ἡ ἡμετέρα πολιτική; Διότι δὲν ὑποθέτω τοιαύτη πολιτικὴ νὰ ἦτο σύμφωνος πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα.

§404Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἀπαντῶ ἀπ’ εὐθείας εἰς ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων εἰς βάρος τῶν οὕτω πως σκεπτομένων κατὰ τὸ διάστημα τὸ μεταξὺ τῶν δύο πολέμων καὶ τοὺς δύο πολέμους, διότι δὲν εἶναι τοῦ παρόντος πρὸς μεγαλειτέραν ἀνάπτυξιν τῆς ἐν Τουρκίᾳ τελευταίας Ἑλληνικῆς πολιτικῆς ἂν καὶ θὰ ἤξιζε τὸν κόπον νὰ ἐξετασθῇ καὶ ἡ πολιτικὴ αὕτη δρᾶσις τοῦ ἑλληνισμοῦ. Κατὰ τὸ διάστημα, τὸ μεταξὺ τῶν δύο πολέμων, ἐλθόντες ἐκ Κων)πόλεως ἐδῶ, εἴδομεν, ὅπως καὶ σεῖς ἐβλέπετε, ὅτι μόνον μὲ τὸν πρῶτον πόλεμον, βεβαίως ἡ πολιτικὴ εἰς τὴν ὁποίαν ἀπέβλεπε καὶ αὐτὸς ὁ ἡγέτης τῶν φιλελευθέρων ἦτο ὄχι μόνον ἀνεπαρκὴς ἀλλὰ καὶ ἐπιζημία διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ἔθνους, καὶ ἐξεδηλώσαμεν τότε τὴν ἀδημονίαν μας. Ἐγένετο ὁ δεύτερος πόλεμος, ἐπῆλθεν ἡ συνθήκη τοῦ Βουκουρεστίου, ἡ ὁποία ἐπέφερε τὸ ἐπιστέγασμα τοῦ πρώτου καὶ τοῦ δευτέρου πολέμου. Βεβαίως τότε καθησύχασεν τὸ Ἔθνος καὶ εἶπεν ὅτι τὸ κράτος διπλασιασθὲν θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ προστατεύσῃ ὄχι μόνον τὸ παλαιὸν Βασίλειον καὶ τὰς προσαρτηθείσας νέας χώρας ἀλλὰ καὶ τὸ τμῆμα τοῦ ἔθνους, τὸ εὑρισκόμενον ἐκτὸς τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους. Καὶ μὲ αὐτὴν τὴν πεποίθησιν ἐβάδιζεν, ἕως ὅτου ἐγνώσθη ἡ συνθήκη τῶν Ἀθηνῶν. Κατόπιν ἐγεννήθη καὶ τὸ Ἠπειρωτικὸν ζήτημα, τὸ ζήτημα τοῦ Ἁγίου Ὄρους, τὸ ζήτημα τῶν Νήσων, μέχρι τῶν παραμονῶν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα ἐβλέπομεν ὅτι δυστυχῶς τὸ Κράτος, καίτοι διπλασιασθὲν, μὴ προφθάσαν ὅμως νὰ ἀναπτύξῃ ὅλας τὰς δυνάμεις αὐτοῦ, δὲν ἦτο εἰς θέσιν νὰ προασπίσῃ δεόντως τὸ τμῆμα τοῦ ἔθνους, τὸ ὁποῖον ἔκειτο ἐκτὸς τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους. Καὶ δὲν χρειάζεται μεγάλη ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀνάπτυξις ἀπέναντί σας, διότι γνωρίζετε πολὺ καλὰ τὰς συμφοράς, αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον εἰς τὸ τμῆμα αὐτὸ τοῦ ἔθνους. Ἐσχηματίσαμεν δὲ ἔκτοτε τὴν ἀντίληψιν ὅτι εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ, εἰς τὸ ὁποῖον ἔφθασε τὸ Κράτος μετὰ τοὺς δύο πολέμους, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν οὔτε χάριν τοῦ λοιποῦ Ἔθνους, οὔτε χάριν αὐτοῦ τοῦ νέου Κράτους νὰ σταματήσῃ εἰς τὰ σύνορα, τὰ ὁποῖα ἔχει σήμερον. Καὶ τότε ἐκηρύχθημεν ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς, ὅτι τὸ Κράτος καὶ διὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰ κεκτημένα, καὶ διὰ νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐκτελέσῃ τὸν ἐθνικόν του προορισμόν, εἶχεν ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην νέας ἐπεκτάσεως. Ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως ἦτο πολὺ φυσικὸν κατὰ τὸν παρελθόντα Φεβρουάριον νὰ ἠλεκτρισθῶμεν ἐκ τῆς ἐπιχειρηθείσης τότε πολιτικῆς τῆς ἀμέσου δράσεως, χωρὶς νὰ γνωρίζωμεν τόσον πολὺ τὰς λεπτομερείας τῆς ἐπακριβοῦς θέσεως τῶν πραγμάτων, ἔχοντες κυρίως ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῶν φιλελευθέρων, ἡγούμενος τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἔχων ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἔθνους ὅλου, ἀπολαύων μέχρι τότε καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος, ἐτίθετο ἐπὶ κεφαλῆς νέας ἐπιχειρήσεως, ἥτις ἀπέβλεπεν εἰς τὸν αὐτὸν σκοπόν, εἰς τὸν ὁποῖον καὶ ἡμεῖς ἀπεβλέπομεν. Ὅπως δὲ καὶ σεῖς, τοιουτοτρόπως καὶ ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι δὲν συμπράττομεν μετὰ τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, καὶ ἡμεῖς, λέγω, ἐκ πρώτης ὄψεως ἠσπάσθημεν αὐτὴν τὴν πολιτικὴν καὶ εἴπομεν ὅτι τῷ ὄντι αὐτὴ εἶνε ἡ ὀρθή. Μὲ αὐτὰ τὰ λόγια θέλω νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεμία διάκρισις οὐσιώδης μεταξὺ τῶν διαφόρων ἀποχρώσεων τῆς Ἐθνικῆς Πολιτικῆς, ἡ ὁποία φαινομενικῶς μόνον μᾶς διακρίνει ἀναλόγως τῶν ἰδιαιτέρων σκέψεων ἑκάστου, ὡς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν, ὄχι ὅμως πρὸς τὴν κοινὴν ἐθνικὴν βλέψιν τὴν ὁποίαν ὅλοι ἐπιδιώκομεν. Ἡ διαφωνία, ἡ ὁποία ἐπῆλθε κατὰ τὸν Φεβρουάριον, παρουσιάζει οὐσιώδη διαφορὰν ὡς πρὸς τὴν διαφωνίαν ἥτις ἐπῆλθε πρὸ ἑνὸς μηνός. Τότε ὁ ἡγέτης τῶν Φιλελευθέρων εἶχε τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι ἡ πολιτική του αὐτὴ ὤφειλε νὰ ἐκτελεσθῇ καὶ ἐπιδιωχθῇ πάσῃ θυσίᾳ. Προπαρεσκεύασε τὰ πράγματα ἀπὸ κοινοβουλευτικῆς, διπλωματικῆς, στρατιωτικῆς ἀπόψεως, ἐν γένει εἰς τοιοῦτον τρόπον ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἄλλη πολιτικὴ παρὰ ἡ ἰδική του. Τὰ δύο συμβούλια, τὰ ὁποῖα ὁποῖα συνεκροτήθησαν εἰς τὰ Ἀνάκτορα, ὅλαι αὐταὶ αἱ βαθμιαῖαι μεταπτώσεις ἀπὸ τοῦ ἑνὸς σώματος στρατοῦ εἰς τὴν μίαν ἐνεργὸν μεραρχίαν, ἀπὸ ταύτης εἰς μίαν ἐφεδρικὴν μεραρχίαν καὶ ἀπὸ αὐτῆς εἰς τὸν στόλον μόνον καί ἀπὸ τοῦ ὅλου στόλου εἰς τὰ μικρὰ μόνον σκάφη, ὅλα αὐτὰ ἀποβλέπουν εἰς τὸ νὰ προπαρασκευάσῃ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ. Μόνον εἰς ὅλην αὐτὴν τὴν πολιτικὴν ὁ τότε ἡγέτης τῆς Κυβερνήσεως εἶχε τὴν ἀντίληψιν ὅτι ὑπάρχει κἄποιος, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀντίθετον γνώμην καὶ ὅλοι οἱ σκοποί του ἔτεινον ἀκριβῶς καὶ τότε νὰ κάμψῃ αὐτὸν, τὸν ἀντίθετον παράγοντα καὶ νὰ τὸν φέρῃ ἀντιμέτωπον τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Αὐτὰ συνέβησαν τότε, ἐνῷ τώρα ὑπάρχῃ μεγάλη διαφορά. Πῶς τώρα δὲν ἔχει πλέον αὐτὴν τὴν πεποίθησιν εἰς τὴν πολιτικήν του, τὴν ὁποίαν εἶχε τότε; Δι’ αὐτῶν τῶν ὀλίγων δὲν θέλω νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι ἐφωτίσθητε περισσότερον, ἀφ’ ὅτι διὰ μακρῶν ἀγορεύσεων, ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ κατέδειξαν, ἀλλὰ μόνον ἤθελον νὰ προσθέσω τὰς ὀλίγας αὐτὰς λέξεις ὡς πρὸς τὴν ἀποστροφὴν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἡγέτης τῶν Φιλελευθέρων ἀπέναντι μιᾶς μερίδος, ἡ ὁποία δὲν ἀνήκει οὔτε χρονικῶς οὔτε τοπικῶς εἰς τοὺς πολιτευομένους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους συμπεριέλαβε εἰς τὴν κοινὴν λέξιν τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος. Ὁ χαρακτηρισμός μας αὐτὸς ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι ἐπιδοκιμάζομεν πληρέστατα τὴν πολιτικὴν αὐτὴν, τὴν ἀντικειμένην εἰς τὴν πολιτικὴν, τὴν ἐπιδιωχθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Μεταξὺ τῆς τάξεως ἡμῶν αὐτῆς ὑπάρχουν καὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι μέχρι τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγῶνος δὲν ἔζησαν εἰς τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα καὶ δὲν ἐπολιτεύθησαν καθόλου ἐν αὐτῇ, ἀλλ’ ἦλθον τώρα ἐδῶ ἐλεύθεροι ὅπως συνταχθοῦν μὲ τὴν γνώμην τῶν Φιλελευθέρων, ἐὰν ἐνόμιζον ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτῶν εἶναι προτιμωτέρα ἀπὸ ἀπόψεως διεκδικήσεως τῶν ἐθνικῶν μας δικαίων. Διὰ νὰ μὴ συνταχθοῦν δὲ μὲ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ διὰ νὰ ὑποστηρίξουν τὴν ἀντίθετον πολιτικὴν, πράττουν τοῦτο καὶ αὐτοί, ὅπως καὶ οἱ ἄλλοι, ἐκ πεποιθήσεως ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἀνταποκρίνονται πληρέστερα πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς διεκδικήσεως τῶν ἐθνικῶν μας δικαίων. Αὐτὰ ἤθελον νὰ προσθέσω διὰ νὰ γίνῃ κἄποια ἐξήγησις καὶ διάκρισις μεταξὺ πολιτευομένων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν καὶ ἱστορικὸν παρελθὸν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τούτῳ καὶ πολιτευομένων, οἱ ὁποῖοι κατὰ πρώτην φορὰν ἐμφανίζονται ἐνταῦθα.

§405Ν. ΠΑΡΙΤΣΗΣ. Πολὺ ὀλίγα λεπτὰ θὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν. Ἐπειδὴ τὸ ζήτημα περιστρέφεται περὶ τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ τῆς ἐκθέσεως τῶν λόγων, διὰ τοὺς ὁποίους τόσον ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀχαΐας ὅσον καὶ ἡ παροῦσα, ἐτήρησαν τὴν πολιτικήν, ἡ ὁποία ἔρχεται εἰς ἀντίθεσιν ἐκ διαμέτρου μὲ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν τηρεῖ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, εἶναι ἀνάγκη νὰ φωτισθῶμεν. Νομίζω ὅτι ἐκ τῆς ἐκθέσεως ἐκείνης δύο σημεῖα δὲν ἀνεπτύχθησαν τόσον, ὅσον τὰ λοιπὰ ὑπὸ τῶν ἐντίμων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ σημεῖα ταῦτα εἶναι τὰ ἑξῆς· πρῶτον: ἐὰν ὅλοι οἱ λόγοι, οἱ τόσον σοβαροί, οἱ ὁποῖοι ὑπεχρέωσαν τὴν Κυβέρνησιν, καὶ τὴν παραιτηθεῖσαν κατ’ Αὔγουστον καὶ τὴν παροῦσαν, νὰ τηρήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνόπλου οὐδετερότητος, ἐὰν ὅλοι οἱ λόγοι αὐτοὶ εἶναι τόσον σοβαροί, καὶ ἐπιβάλλουσιν ἀπολύτως τὴν μὴ ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος διατὶ ἄρα γε ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐξ Ἀχαΐας προέτεινεν, μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Βενιζέλου, εἰς τὴν Ἀντάντ νὰ ἐξέλθῃ ἡ Ἑλλὰς ἐκ τῆς οὐδετερότητος μόνον μὲ τὴν ἐγγύησιν τῆς οὐδετερότητος τοῦ Κράτους;