1915.09.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 9η

(Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1915).

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

Προεδρία κ. Ζαβιτζιάνου.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ὁ κ. Γραμματεὺς παρακαλεῖται νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Γνωρίζω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι: — Τὸ Ἐργατικὸν Κέντρον Ἀθηνῶν, διὰ ψηφίσματος, ὑποβάλλει διαφόρους αἰτήσεις πρὸς βελτίωσιν τῆς θέσεως τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἐπιστράτων. —Οἱ ἐν ταῖς φυλακαῖς τοῦ Παλαιοῦ Στρατῶνος κατάδικοι παρακαλοῦσιν ὅπως τύχωσι τοῦ εὐεργετήματος τῆς ἀναστολῆς τῆς ποινῆς των. —Οἱ ὑποψήφιοι διὰ τὴν Σχολὴν τῶν Εὐελπίδων παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ πρόνοια περὶ αὐτῶν. —Ὁ Ἐπίσκοπος Λευκάδος Δανιὴλ παρακαλεῖ ὅπως ἀνασταλῇ ἡ ἐπίταξις τῶν ζώων πρὸς μεταφορὰν τοῦ σταφιδοκάρπου. —Οἱ κάτοικοι Βουγομόλων Φθιώτιδος παρακαλοῦσιν ὅπως τοῖς χορηγηθῇ τὸ δικαίωμα τῆς βοσκῆς τῶν κτηνῶν των ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ κτήματος «Λουτρὰ Ὑπάτης». —Ὁ ἐξ Ἀλευροῦς Γεώργιος Παπαγαρουφάλης παρακαλεῖ ὅπως τῷ χορηγηθῇ προνόμιον εὑρεσιτεχνίας Ἑλληνικῆς Μουσικῆς γραφῆς διὰ τὴν πρακτικὴν διδασκαλίαν χορῶν καὶ ὀργάνων. —Τὸ Πανθρακικὸν Συνέδριον Θεσσαλονίκης ὑποβάλλει ὑπόμνημα μετὰ διαφόρων αἰτημάτων. —Ἡ Πανελλήνιος Φαρμακευτικὴ Ἑταιρεία παρακαλεῖ ὅπως καταταχθῶσιν οἱ στρατευόμενοι φαρμακοποιοὶ εἰς φαρμακοποιοὺς πολιτικοὺς ὑπαλλήλους δʹ τάξεως. —Ὁ Ἐπίσκοπος Ἄρτης Σπυρίδων διαμαρτύρεται ἐναντίον τοῦ δευτέρου ἐκδοθέντος Βασιλικοῦ Διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἄνευ λόγου ἀκυροῖ τὸ πρῶτον τοιοῦτον, δι’ οὗ παρέμενε Συνοδικὸς Σύνεδρος διὰ τὴν τρέχουσαν περίοδον. —Οἱ κάτοικοι Κιουρκόσι, περιφερείας Καιλησίου, νομοῦ Θεσσαλονίκης, παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ αὐτῶν. —Ὁ Δημήτριος Βεντούρης, ἐργολάβος Δημοσίων ἔργων, παρακαλεῖ ὅπως τῷ καταβληθῇ ἓν ποσὸν ἀπέναντι τῶν ὑπὸ τοῦ Δημοσίου ὀφειλομένων. —Τὸ Σωματεῖον τῶν Ἁμαξοκαρραγωγέων Ἀθηνῶν–Περιχώρων παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ μέριμνα καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἐκτιμᾷ μετὰ περισσοτέρας προσοχῆς τὰ ἐπιτασσόμενα ζῷα, ὡς καὶ κάρρα, ἐπίσης ὅπως ληφθῇ πρόνοια ἐπὶ διαφόρων ἄλλων αἰτημάτων του. —Οἱ Δημ. Δεστούνης, Φωκ. Ξανθοπουλίδης, Νικ. Τσιτσόπουλος καὶ Γεώργ. Μοσχονᾶς αἰτοῦσιν ὅπως προσληφθῶσι καὶ ὑπηρετήσωσιν ἐν τῷ στρατεύματι κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἐπιστρατεύσεως εἰς τὰς οἰκονομικὰς αὐτῶν ὑπηρεσίας, ὡς καὶ κατὰ τοὺς παρελθόντας πολέμους ὑπηρέτησαν. —Ὁ βουλευτὴς Τρικκάλων κ. Χρ. Χατζηπέτρος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ κατατάξεως εἰς τὸν στρατὸν μαθητῶν Στρατιωτικοῦ Σχολείου Εὐελπίδων». —Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Ι. Μαραγκός, Ν. Καμπάνης, Β. Μαρκεζίνης, Τρ. Παππαδάμ καὶ Κ. Ἀλαβάνος ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «ὅπως οἱ ἔφεδροι ὑπολοχαγοὶ καὶ ἀνθυπολοχαγοὶ τοῦ πεζικοῦ ἢ τοῦ πυροβολικοῦ μετατίθενται τῇ αἰτήσει των εἰς τὸ στέλεχος τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν τοῦ μηχανικοῦ, ὑγειονομικοῦ, φαρμακευτικοῦ καὶ κτηνιατρικοῦ μὲ τὸν βαθμὸν των, ἂν κέκτηνται τὰ ἐπὶ τούτῳ νόμιμα προσόντα». —Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Γ. Παπαβασιλείου, Κ. Ἀλαβάνος, Πελ. Ἀγγελίδης, Π. Βουρλούμης, Γ. Τσόγκας, Λ. Τσουκαλᾶς καὶ Γ. Βλάχος, ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ ὀνομασίας ἐν ὥρᾳ ἐπιστρατείας καὶ πολέμου ἐφέδρων ὑγειονομικῶν ἀξιωματικῶν». —Ὁ βουλευτὴς κ. Ἰωάν. Βαλαλᾶς ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ μέτρων πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς χρησιμοποιήσεως, κατὰ τὸ γεωργικὸν ἔτος 1915–1916 τῶν καλλιεργητικῶν δυνάμεων τῶν ἐπιστράτων γεωργῶν καὶ περὶ διευκολύνσεως τῆς γεωργίας». —Ὁ βουλευτὴς κ. Π. Πετρίδης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κατατάξεως εἰς τὸν στρατὸν μαθητῶν Στρατιωτικοῦ Σχολείου Εὐελπίδων». —Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Γ. Παπαβασιλείου, Β. Κυρέλλος, Ἀθ. Χριστόπουλος κλπ., ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ κατατάξεως ἐφέδρων ἰατρῶν εἰς τὸν στρατόν». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Κ. Ρακτιβὰν ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ προσθήκης εἰς τὸν νόμον ͵ΔΞΗʹ τῆς 6 Ὀκτωβρίου 1912 «περὶ ἀναστολῆς παραγραφῶν, προθεσμιῶν καὶ δικαστικῶν ἐν γένει πράξεων ἐν καιρῷ ἐπιστρατείας». —Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ε. Ρέπουλης ὑποβάλλει σχέδια νόμου: 1) «Περὶ κυρώσεως Βασιλικῶν Διαταγμάτων», προκληθέντων κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς πρὸς κύρωσιν συμβάσεων μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης»; καὶ 2) «Περὶ κυρώσεως συμβάσεων μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος «περὶ δανείου 15 ἑκατ. δρ. χρυσῶν». —Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ε. Ρέπουλης καὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Α. Μιχαλακόπουλος ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ ἀδείας πρὸς ἀναστολὴν ἢ περιορισμὸν ὑποχρεώσεών τινων τῆς Προνομιούχου Ἑταιρείας πρὸς προστασίαν τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς ἐμπορίας τῆς σταφίδος, διαρκούσης τῆς ἐπιστρατεύσεως». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Ἀνδρ. Μιχαλακόπουλος ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ προστασίας τῶν δασῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἐπιστρατεύσεως». —Ὁ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς κ. Ι. Τσιριμῶκος ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ λήψεως μέτρων ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν καιρῷ ἐπιστρατεύσεως». —Οἱ Ὑπουργοὶ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Π. Δαγκλῆς καὶ τῶν Ναυτικῶν κ. Ἀθ. Μιαούλης, ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ ἀναβολῆς προσελεύσεως ἐφέδρων ὑπαλλήλων δημοσίων ἢ δημοτικῶν ἢ Τραπεζῶν κλπ.» —Ὁ βουλευτὴς κ. Θ. Παπαϊωάννου ζητεῖ δεκαήμερον ἄδειαν ἀπουσίας. (Ἡ ἄδεια χορηγεῖται). —Ὁ βουλευτὴς κ. Θ. Τικόπουλος ζητεῖ εἰκοσαήμερον ἄδειαν ἀπουσίας. (Ἡ ἄδεια χορηγεῖται). —Ὁ βουλευτὴς κ. Δ. Μέλφος ζητεῖ εἰκοσαήμερον ἄδειαν ἀπουσίας. (Ἡ ἄδεια χορηγεῖται). Παρακαλοῦνται οἱ μὴ ὁρκισθέντες βουλευταὶ Τρικκάλων κ. Ἀλ. Παπαποστόλου καὶ Θεσσαλονίκης κ. Δ. Χατζηλάζαρος, ὅπως προσέλθωσι καὶ ὁρκισθῶσι. (Προσέρχονται οὗτοι καὶ ὁρκίζονται ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου τὸν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος τεταγμένον ὅρκον ἔχοντα οὕτω· Ὀμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας καὶ Ὁμοουσίου καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν Πατρίδα καὶ εἰς τὸν Συνταγματικὸν Βασιλέα, ὑπακοὴν εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου»)

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§3ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ Σάββατον ὁ ἐνταῦθα πρεσβευτὴς τῆς Γαλλίας μοὶ ἀπηύθυνε τὴν ἑπομένην ἐπιστολήν. (Ἀναγινώσκει): «Κύριε Πρόεδρε, Ἐντολῇ τῆς Κυβερνήσεώς μου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ φέρω εἰς γνῶσιν τῆς Ὑμ. Ἐξοχότητος τὴν εἰς Θεσσαλονίκην ἄφιξιν τῆς πρώτης ἀποστολῆς Γαλλικῶν στρατευμάτων καὶ νὰ δηλώσω συγχρόνως, ὅτι ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀγγλία σύμμαχοι τῆς Σερβίας, στέλλουσι τὰ στρατεύματά των ὅπως βοηθήσουν αὐτὴν καὶ ἐξασφαλίσωσι τὰς μετ’ αὐτῆς συγκοινωνίας καὶ ὅτι ἀμφότεροι ἔχουσι τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Ἑλλάς, ἥτις παρέσχεν ἤδη εἰς αὐτὰς τόσα δείγματα φιλίας, δὲν θέλει ἐναντιωθῆ εἰς μέτρα ληφθέντα ἐν τῷ συμφέροντι τῆς Σερβίας, τῆς ὁποίας αὕτη εἶναι ἐπίσης σύμμαχος. Δέξασθε κ. Πρόεδρε κτλ.». Εἰς ἀπάντησιν τῆς ἀνωτέρω διακοινώσεως ἀπέστειλα αὐθημερὸν πρὸς τὸν κ. Πρέσβυν τὴν κάτωθι ἐπιστολήν. (Ἀναγινώσκει): «Κύριε Πρεσβευτά, Διὰ σημερινῆς ἐπιστολῆς Ὑμῶν εὐηρεστήθητε νὰ μὲ πληροφορήσητε περὶ τῆς ἀφίξεως εἰς Θεσσαλονίκην τῆς πρώτης ἀποστολῆς Γαλλικῶν στρατευμάτων καὶ περὶ τῆς ἀποφάσεως, ἣν ἔλαβον ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀγγλία ὅπως ἀποστείλωσι στρατεύματά των εἰς βοήθειαν τῆς συμμάχου των Σερβίας, σὺν τῇ προσθήκῃ, ὅτι αἱ Δυνάμεις ἔχουσι τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θέλει ἐναντιωθῆ εἰς μέτρα ληφθέντα ἐν τῷ συμφέροντι τῆς Σερβίας, τῆς ὁποίας εἶνε ἐπίσης σύμμαχος. Εἰς ἀπάντησιν τῆς ἐπιστολῆς ταύτης ἔχω τὴν τιμὴν νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Ὑμετέραν Ἐξοχότητα, ὅτι ἡ Βασιλικὴ Κυβέρνησις, οὖσα οὐδετέρα ἐν τῷ Εὐρωπαϊκῷ πολέμῳ, δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιτρέψῃ τὰς σκοπουμένας ἐνεργείας, καθόσον αὗται παραβιάζουσι τὴν οὐδετερότητα τῆς Ἑλλάδος, ἡ δὲ παραβίασις αὕτη εἶναι τοσοῦτο μᾶλλον χαρακτηριστική, ὅσον προέρχεται ἐκ δύο Μεγάλων Δυνάμεων ἐμπολέμων. Ἡ Β. Κυβέρνησις ἔχει ὡς ἐκ τούτου τὸ καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῇ κατὰ τῆς διελεύσεως ξένων στρατευμάτων διὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ στρατεύματα ταῦτα προορίζονται ἀποκλειστικῶς ὅπως βοηθήσωσι τὴν Σερβίαν, σύμμαχον τῆς Ἑλλάδος, οὐδόλως μεταβάλλει τὴν νομικὴν θέσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διότι, καὶ ὑπὸ Βαλκανικὴν ἔποψιν, ἡ οὐδετερότης τῆς Ἑλλάδος δὲν θὰ ἠδύνατο πρὸ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου νὰ ἐπηρεασθῇ ὑπὸ τοῦ κινδύνου ὅστις, ἀπειλῶν νῦν τὴν Σερβίαν, προκαλεῖ τὴν ἀποστολὴν εἰς βοήθειάν της διεθνῶν στρατευμάτων. Δέξασθε κτλ.». Εἶναι περιττὸν ἴσως νὰ προσθέσω ὅτι πέραν τῆς διαμαρτυρίας ταύτης ἡ Κυβέρνησις δὲν προτίθεται νὰ λάβῃ ὑλικὰ μέτρα πρὸς παρεμπόδισιν τῆς διαβάσεως τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων, σπευδόντων εἰς ἐπικουρίαν τῶν συμμάχων ἡμῶν Σέρβων, ἀπειλουμένων ὑπὸ τῶν Βουλγάρων. Τοιαύτη ἐνέργεια ἐν τῇ παρούσῃ γενικῇ ἀπὸ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἀνατροπῇ θὰ ὑπερέβαινε τὸ μέτρον τῶν ὑπὸ τῆς οὐδετερότητος ἐπιβαλλομένων εἰς ἡμᾶς ὑποχρεώσεων, ἐν καλῇ πίστει ἐκτιμωμένων. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῆς ἀπόψεως τῆς οὐδετερότητος ἀναγκαῖον ἦτο νὰ ἐξετάσωμεν μήπως ἡ δι’ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους διέλευσις Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων ἠδύνατο καὶ καθ’ ἑαυτὴν ν’ ἀποβῇ τελικῶς εἰς βλάβην τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων. Ὁ φόβος οὗτος διασκεδάζεται ἐντελῶς ἐκ τῶν ἐπισήμων δηλώσεων, αἵτινες ἐγένοντο ἤδη πρὸς ἡμᾶς καὶ καθ’ ἃς ὡς ἐκ τῆς Βουλγαρικῆς ἐπιστρατεύσεως αἱ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως γενόμεναι πρὸς αὐτὴν προτάσεις περὶ ἐδαφικῶν παραχωρήσεων παύουν τοῦ λοιποῦ ἰσχύουσαι. (Χειροκροτήματα).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ι. Δραγούμης.

§5Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἡ ἀπόβασις ξένων στρατευμάτων εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, κατ’ ἐμέ, εἶνε ἁπλῆ καὶ φυσικὴ ἀπόρροια τῆς αἰσθηματικῆς μᾶλλον πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἀλλὰ δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐπικρίνω ἢ ἐλέγξω παρελθούσας αἰτίας παρόντων γεγονότων, μοὶ φαίνεται ὅτι τώρα πρέπει μᾶλλον νὰ ἀτενίσωμεν πρὸς τὸ μέλλον, χωρὶς νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ἐὰν αἱ παρελθοῦσαι αἰτίαι ἦσαν ἐπισφαλεῖς ἢ ἡ περὶ αὐτῶν ἀντίληψις ἦτο ἐπισφαλής. Νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διευκρινίσῃ εἰς ἡμᾶς μερικὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ διαφωτίσουν ὅλους. Τὰ σημεῖα αὐτὰ εἶνε τὰ ἑξῆς: παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, ἂν εἶνε δυνατόν, νὰ πληροφορήσῃ ἡμᾶς πρῶτον, ἐὰν ἐμελετήθη σοβαρῶς τὸ ζήτημα τοῦ τρόπου τῆς διεξαγωγῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως, τῆς συγκεντρώσεως καὶ τῆς ἀποβάσεως τῶν Ἑλληνικῶν στρατευμάτων εἰς Θεσσαλονίκην, μετὰ τὴν ἀποβίβασιν τῶν στρατευμάτων τῶν ξένων Δυνάμεων ἐκεῖ. Διότι ἀναμφιβόλως ἡ παρουσία ξένων στρατευμάτων εἰς τὴν Θεσσαλονίκην θὰ παρεμβάλῃ προσκόμματα εἰς τὴν συγκέντρωσιν τῶν ἡμετέρων στρατευμάτων. Ἐὰν δὲ ὑποτεθῇ ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ἡ Βουλγαρία δι’ οἱονδήποτε λόγον, ἀλλάζουσα γνώμην ἢ παραβαίνουσα τοὺς λόγους της, ἐπιτεθῇ καθ’ ἡμῶν, ἡμεῖς θὰ εὑρεθῶμεν, χωρὶς νὰ δυνάμεθα νὰ συγκεντρώσωμεν οὔτε κἂν τὸν στρατόν μας εἰς τὴν Μακεδονίαν, πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ κινδύνου τούτου. Ἐννοεῖτε καλῶς ὅτι, ὅταν λέγωμεν ἀπόβασιν ξένων στρατευμάτων, ἢ ὅταν τὸ βλέπωμεν γραμμένον εἰς τὰς ἐφημερίδας, τὸ πρᾶγμα δὲν φαίνεται πολὺ δύσκολον, οὔτε πολὺ σοβαρόν, ἀλλ’ ὅταν σκεφθῆτε ὅτι εἰς μίαν πόλιν 160–200 χιλιάδων κατοίκων ἀποβιβάζονται στρατεύματα 40–200.000, διότι δὲν ἠξεύρω ἐπισήμως πόσος θὰ εἶνε ὁ ἀριθμός, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι ἤδη ἀπεβιβάσθησαν ἢ ἀποβιβάζονται 40.000, ἡ ἀποβίβασις αὕτη συνεπάγεται βεβαίως διατάραξιν τῶν οἰκονομικῶν συνθηκῶν καὶ ὅρων τοῦ τόπου καὶ ἐπιτάξεις ἐκ μέρους τῶν ἀποβιβασθέντων στρατευμάτων οἰκιῶν, κτηνῶν, ἁμαξῶν, τηλεγραφικῶν καὶ τηλεφωνικῶν συγκοινωνιῶν καὶ οὗτινος δήποτε ἄλλου. Ἐπίσης δὲ δὲν εἶνε δυνατὸν τὰ στρατεύματα αὐτὰ νὰ μὴ λάβουν τὰ μέτρα των, ὅπως προφυλαχθοῦν ἀπὸ θαλάσσης, ἑπομένως εἶνε δυνατὸν νὰ καταλάβουν καὶ τὰ φρούρια καὶ νὰ προφυλαχθοῦν καὶ διὰ τοποθετήσεως τορπιλλῶν ἀπὸ τοῦ ἐχθρικοῦ στόλου. Ὅλα αὐτὰ θὰ παρεμποδίσωσιν ὁπωσδήποτε τὴν συγκέντρωσιν καὶ ἀπόβασιν τῶν Ἑλληνικῶν στρατευμάτων. Αὐτὸ εἶνε τὸ πρῶτον σημεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἤθελα νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. Δεύτερον σημεῖον, διὰ τὸ ὁποῖον θέλω νὰ ἐρωτήσω αὐτὴν εἶνε, ἐὰν ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ γνωσθῇ μήπως οἱ Σύμμαχοι τῆς Σερβίας πρόκειται νὰ κάμωσιν ἀπόβασιν καὶ εἰς ἄλλα μέρη, ἐκτὸς τῆς Θεσσαλονίκης. Βεβαίως αὐτὸ πιθανὸν νὰ μὴ τὸ γνωρίζῃ ἐπισήμως, ἀλλ’ εἶνε δυνατὸν νὰ τὸ γνωρίζῃ ἀνεπισήμως. Ἐπίσης καὶ τὸ ζήτημα, ἐὰν εἶνε διατεθειμένοι νὰ μεταχειρισθοῦν οἱ Σύμμαχοι τῆς Σερβίας μόνον τὴν ὁδὸν τοῦ σιδηροδρόμου Θεσσαλονίκης ... Σκοπίων–Νύσσης, ἢ καὶ ἄλλας σιδηροδρομικὰς γραμμάς, τῶν ὁποίων ἡ μία ἐπίσης ἄγει εἰς Σερβίαν, δηλαδὴ γραμμὰς τὰς Θεσσαλονίκης–Μοναστηρίου καὶ Θεσσαλονίκης–Ὀξιλάρ. Καλὸν εἶνε νὰ γνωρίζωμεν αὐτὰ διὰ τὴν ἰδίαν ἡμῶν ἄμυναν. Τρίτον ἐσκόπουν νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν ὅπως μᾶς πληροφορήσῃ εἰ δυνατόν, ἐὰν ἐδόθησαν αὐτόκλητοι ἢ κατόπιν ἡμετέρας προκλήσεως δηλώσεις καὶ ἐπεξηγήσεις ἐπίσημοι καὶ ῥηταὶ παρὰ τῶν δύο Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἐξετέλεσαν τὴν ἀπόβασιν, δηλώσεις ἀναιροῦσαι τὴν ἀπόφασιν αὐτῶν περὶ προσφορᾶς ἐδαφῶν εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Ἀλλὰ κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, περιορίζομαι νὰ ἐρωτήσω, ἐὰν καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Βουλγαρία, μετανοοῦσα ἀργότερον, ἤθελε ταχθῇ πρὸς τὸ μέρος τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, ἐὰν καὶ πάλιν αἱ Δυνάμεις αὗται θὰ ἀπέσυραν τὰς προσφοράς των καὶ θὰ ἐγκατέλιπον τὰ σχέδιά των περὶ ἐλαττώσεως τῶν Ἑλληνικῶν ἐδαφῶν. Ἐπειδὴ ἐκ τῆς ἀποβάσεως ξένων στρατευμάτων εἰς Θεσσαλονίκην, εἶνε πιθανὸν νὰ παρασυρθῶμεν ἀκουσίως εἰς πόλεμον ἐξ ἐσφαλμένης εὐρείας ἑρμηνείας τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τονίσω ἐδῶ, ὅτι τὸ πνεῦμα τῆς συνθήκης εἶνε ἀποκλειστικῶς Βαλκανικόν, δηλαδὴ Σύμμαχοι ἡμῶν εἶνε μόνον οἱ Σέρβοι, κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς συνθήκης, ἐχθροὶ δὲ ἐνδεχόμενοι μόνον οἱ Βούλγαροι. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Σερβία ἔχῃ Συμμάχους, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ὑποκαταστήσουν αὐτὴν εἰς τὸν ὅρον τῆς συνθήκης περὶ ἀποστολῆς στρατευμάτων πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ κοινοῦ ἐχθροῦ, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι δὲν ἔχομεν οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν πλέον ἀπέναντι αὐτῆς. Ἐν ᾗ περιπτώσει ἐπίσης ἡ Βουλγαρία δὲν ἐπιτεθῇ μόνη ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος ἢ τῆς Σερβίας, πάλιν ἡμεῖς δὲν φαίνεται νὰ ἔχωμεν ὑποχρέωσιν ἀπέναντι τῆς Σερβίας.

§6Γ. ΠΩΠ. Δὲν φαίνεται ἢ δὲν ἔχομεν;

§7Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἔχομεν.

§8Γ. ΠΩΠ. Διότι αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας διατυπώνετε ἔχουν αὐτὸ τὸ ἐξαιρετικόν, ὅτι προσφάτως διετελέσατε ἀντιπρόσωπος διπλωματικός, προκειμένου δὲ περὶ συνθήκης τοιαύτης φύσεως, εὔλογον εἶνε ὅτι ἐλάβετε γνῶσιν καὶ ἑρμηνείαν αὐτῆς. Ὅταν δὲ πρόκειται νὰ ζητήσετε φῶς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, θὰ παρακαλέσω καὶ ὑμᾶς ὅπως εὐαρεστηθῆτε νὰ μᾶς παράσχητε φῶς ἑρμηνεύοντες πράγματα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς, μακρὰν τῶν ἐπισήμων πράξεων εὑρισκόμενοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζωμεν. Εἴπατε ὅτι φαίνεται ἐκ τῆς συνθήκης ἀπορρέουσα ἡ ρήτρα τῆς μὴ ἐκπληρώσεως συμμαχικοῦ ὅρου πρὸς τὸ μέρος τῆς Ἑλλάδος καθ’ ἣν περίπτωσιν ἡ Βουλγαρία ὄχι μόνη, ἀλλὰ μετ’ ἄλλων, ἐπιτεθῇ ἐναντίον τῆς Σερβίας.

§9Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ προηγουμένη παρατήρησίς μου εἶναι, ὅπως ἠξεύρετε, ὅτι κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς συνθήκης δὲν ἔχομεν ὑποχρέωσιν.

§10Γ. ΠΩΠ. Ἑρμηνεία ἰδική σας, ὄχι ἐπίσημος.

§11Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα ἰδική μου. Τελευταῖον θέλω συστήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐρωτήσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἐὰν δὲν νομίζῃ ὅτι πρέπει νὰ ἀποφύγωμεν ὅσον εἶνε δυνατὸν νὰ εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι ἄλλων Δυνάμεων μεγάλων. Δι’ ὃν λόγον ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔκρινε σωστὸν νὰ ἀντιταχθῇ εἰς δύο μεγάλας δυνάμεις, θελησάσας νὰ ἐκτελέσωσιν ἀπόβασιν εἰς Ἑλληνικὸν ἔδαφος, διὰ τὸν αὐτὸν ἀκριβῶς λόγον δὲν ἠξεύρω ἂν συμφέρῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ εὑρεθῇ ἀντιμέτωπος ἐν δεδομένῃ στιγμῇ δύο ἄλλων μεγάλων Δυνάμεων.

§12Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὴν διαμαρτύρησιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος τῆς Ἑλλάδος ὑπὸ τῆς Ἀντὰντ καὶ ἐγὼ ὡς Ἕλλην καὶ ἰδιαιτέρως ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς καταληφθείσης πόλεως τῆς Θεσσαλονίκης, θεωρῶ ὑποχρέωσιν ἐπιβεβλημένην, θεωρῶ καθῆκον ἱερὸν νὰ ἐκφράσω τὴν βαθυτάτην θλῖψίν μου, ὑφ’ ἧς κατέχομαι διὰ τὴν καταπάτησιν τοῦ ἱεροῦ καὶ ἀπαραγράπτου δικαιώματος τῆς κυριαρχίας τῆς χώρας μας καὶ διὰ τὴν ὑπ’ αὐτῶν παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος αὐτῆς. Διαμαρτύρομαι ἐνώπιον Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, διὰ τὴν ἀδικωτάτην ταύτην πρᾶξιν τῶν δύο Μεγάλων Δυνάμεων, τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον αὗται, ἀρχόμεναι τοῦ μεγίστου πολέμου ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν αἰώνων, διεκήρυξαν ἐπισήμως ὅτι ἀναλαμβάνουσι τὸν ὕψιστον ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν ἀδυνάτων, τῶν μικρῶν Κρατῶν.

§13Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἔχω νὰ ὑποβάλω μίαν παράκλησιν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν, ἐὰν εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ λόγους τοὺς ὁποίους ἐκείνη γνωρίζει, ἐζήτησε παρὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τὴν παροχὴν στρατιωτικῆς συνδρομῆς ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους.

§14ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀνέρχομαι τὸ βῆμα διὰ νὰ ἀπαντήσω διὰ βραχυτάτων μόνον εἰς μίαν τῶν ἐρωτήσεων τοῦ πρώτου ἀγορεύσαντος ἀξιοτίμου συναδέλφου, εἰς τὴν ἐρώτησιν, δηλαδή, τὴν σχετιζομένην πρὸς τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἡμετέρας συγκεντρώσεως ἐν Μακεδονίᾳ. Πληροφορῶ τὸν κ. συνάδελφον ὅτι ἐλήφθησαν ὅλα τὰ μέτρα ὅπως ἡ συγκέντρωσις αὕτη μὴ παρεμποδισθῇ ἐκ τῆς συγχρόνου τυχὸν ἀποβάσεως ἐκεῖ τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων. Κατὰ τὰ λοιπὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ πρῶτος ἀγορεύσας, ἐπίσης δὲ ὁ τρίτος ἀγορεύσας κ. συνάδελφος, νὰ ἐπιφυλάξω τὴν ἀπάντησίν μου διὰ τὴν περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ μοὶ ἐζητοῦντο αἱ πληροφορίαι αὗται, αἱ ὁποῖαι φυσικὰ ἐνέχουσι συζήτησιν σπουδαιοτάτην, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχω κανένα λόγον νὰ ἀποφύγω, ἀλλ’ εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ἐπιθυμῶ νὰ εἰσέλθω χωρὶς νὰ προκληθῶ παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ νόμιμα εἶναι οἱ πρὸς τοῦτο ἐνδεδειγμένοι.

§15Μ. ΣΤΕΛΛΑΚΗΣ. Παρακαλῶ, κατελήφθη ἡ Μῆλος;

§16ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω.

§17Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι προκαλούμενος ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων βουλευτῶν δὲν ἐννοεῖ νὰ ἀπαντήσῃ παρὰ προκληθεὶς ὑπὸ ἀνθρώπων, τοὺς ὁποίους τὰ κοινοβουλευτικὰ νόμιμα προσδιορίζουσι πρὸς τοῦτο. Δὲν εἶμαι γνώστης τῶν κοινοβουλευτικῶν νομίμων. Ποῦ εὑρίσκονται τὰ κοινοβουλευτικὰ αὐτὰ νόμιμα; Εἰς τὸν Κανονισμόν; καὶ κατὰ ποῖον ἄρθρον ἡ ἀπάντησις εἰς ὡρισμένας ἐρωτήσεις δίδεται μόνον εἰς ὡρισμένα πρόσωπα; Παρακαλῶ μόνον τὴν ἐξήγησιν αὐτὴν νὰ ἔχω.

§18Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἠθέλομεν ἀφήσει νὰ παρέλθῃ ἡ δήλωσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως σχετικῶς μὲ τὴν ἀπειλουμένην, ἂν ὄχι ἐκτελεσθεῖσαν, κάθοδον τῶν Γαλλικῶν καὶ Ἀγγλικῶν στρατευμάτων ἐν Θεσσαλονίκῃ, χωρὶς νὰ ἐντείνωμεν τὴν διαμαρτυρίαν, τὴν γενομένην παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἠθέλομεν, κύριοι, ἀποδειχθῆ ὅτι δὲν ἔχομεν ἀντίληψιν τοῦ κολάφου, τὸν ὁποῖον λαμβάνει ἡ κυριαρχία καὶ ἡ ἀνεξαρτησία, ἡ Ἐθνική. Ἡ Κυβέρνησις διεμαρτυρήθη κατὰ τῆς ἀναγγελίας τῆς γενομένης διὰ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Γαλλίας περὶ τῆς πρώτης ἀποστολῆς συμμαχικῶν στρατευμάτων καὶ ὑποθέτω ὅτι ἀμέσως μετὰ τὴν διαμαρτυρίαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπῆλθον αἱ ἐπεξηγήσεις ἐκεῖναι, περὶ ὧν ἀνέφερεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐντεῦθεν. Ἀλλὰ αἱ ἐπεξηγήσεις ἀκριβῶς, αἱ δοθεῖσαι, ἀποδεικνύουσι τὸ σκαιὸν καὶ τὸ ἄδικον μέτρον, τὸ ὁποῖον μετῆλθον αἱ δύο προστάτιδες Δυνάμεις, ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀγγλία, πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία μετῆλθεν ἀντιθέτως πολιτείαν ὄχι μόνον εὔνουν πρὸς τὴν Τριπλῆν Συνεννόησιν, ἀλλὰ καὶ πολιτείαν μεροληπτικὴν ὑπὲρ αὐτῆς. Καθ’ ὅλην τὴν δίοδον τοῦ αἱματηροῦ πολέμου, ὅστις ἤρξατο πρὸ ἔτους, τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος σύσσωμον ἐξεδήλωσε τὰς συμπαθείας αὐτοῦ ὑπὲρ τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως, ἀγωνιζομένης, ὡς ἔλεγεν, ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τῶν μικρῶν ἐθνικοτήτων. Καὶ σήμερον, κύριοι, εὑρισκόμεθα πρὸ μέτρου ἐντελῶς ἀδικαιολογήτου πρὸς τὴν Ἑλλάδα, τὴν οὕτως συμπεριφερθεῖσαν πρὸς αὐτὰς καὶ ἐντελῶς ἀδικαιολογήτου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία κατέχει σήμερον τὴν ἀρχήν. Καὶ ἀναμφισβητήτως τὸν κόλαφον, τὸν ὁποῖον ἄλλοι, ἀπάτριδες ἢ οὐτιδανοὶ δὲν ᾐσθάνθησαν, βεβαίως ᾐσθάνθη ἡ Κυβέρνησις. Ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἄρξηται ὁ μέγας καὶ αἱματηρὸς πόλεμος, τοῦ ὁποίου τὸ τέρμα εἶνε ἄδηλον μετὰ πάροδον ὁλοκλήρου ἔτους καὶ ἐπέκειτο ἡ εἰσβολὴ τῶν Γερμανικῶν στρατευμάτων ἐν Βελγίῳ, ὁ Αὐτοκράτωρ τῆς Γερμανίας δὲν μετῆλθε τοὺς τρόπους καὶ τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν μετῆλθον ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐδικαιοῦντο νὰ παραπονεθῶσι διὰ τὴν συμπεριφορὰν αὐτῆς κατὰ τὴν περίοδον ταύτην τοῦ ἀγῶνος. Ἐκεῖ ἐζήτησαν νὰ διαπραγματευθῶσι πρὸς τὸ Βέλγιον, ἐζήτησαν τὴν ἄδειαν τῆς διόδου διὰ τῆς χώρας τοῦ Βελγίου, ἐδῶ ὅμως ἀναγγέλλουσι σκαιῶς, ὅτι ἄρχεται ἡ πρώτη κάθοδος τῶν συμμαχικῶν στρατευμάτων, τὰ ὁποῖα ἔρχονται νὰ περιυβρίσωσι τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν, νὰ ἐξευτελίσωσι τὴν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν. Καὶ δὲν γνωρίζομεν μέχρι τίνος σημείου ἐξικνοῦνται αἱ συνέπειαι τῆς τοιαύτης ἐπιδρομῆς. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶνε βέβαιον εἶνε ὅτι ἀπὸ τῆς ἐπιδρομῆς, εἴτε ἐπραγματοποιήθη εἴτε θὰ πραγματοποιηθῇ, ἡ χώρα ἡμῶν καθίσταται ἔδαφος ἐμπόλεμον καὶ ἐκτίθεται εἰς ὅλους ἐκείνους τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους συνεπάγεται ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις, καὶ τοῦτο ὅταν προσεπαθήσαμεν, καὶ ὅταν ἔχωμεν τὴν ἀξίωσιν καὶ δικαιούμεθα νὰ μένωμεν ἀλλότριοι πρὸς τὸν ἀγῶνα αὐτόν, εἰς τὸν ὁποῖον οὔτε κατ’ ἐλάχιστον ἀνεμίχθημεν, ὅταν ὡς ἀνεξάρτητον Κράτος ἔχωμεν δικαίωμα νὰ ἀξιῶμεν ὅπως ἡ οὐδετερότης ἡμῶν εἶναι σεβαστή. Εἶπον δὲ διὰ τῆς ἐπιστολῆς, τῆς ἀπευθυνθείσης πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι σκοπὸς τῆς ἐπιδρομῆς αὐτῶν εἶναι ἡ ὑποστήριξις καὶ ἡ συνδρομὴ πρὸς τὴν σύμμαχον ἡμῶν Σερβίαν καὶ ἡ ἐξασφάλισις τῶν μέσων τῆς μετ’ αὐτῆς συγκοινωνίας. Ἀλλ’ ἡ παρ’ αὐτῶν ἐξασφάλισις τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας ἀφαιρεῖ μὲν ἀφ’ ἡμῶν τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν αὐτήν, ἀλλ’ ἀποτελεῖ καὶ ὕβριν σκαιὰν καὶ πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τὴν κατέχουσαν τὴν ἀρχήν. Διότι ἡ πρόθεσις αὕτη αὐτῶν τῆς ἐξασφαλίσεως τῶν συγκοινωνιῶν ἀποδεικνύει ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ ἐξασφαλίσῃ αὐτήν, ἢ διατελεῖ ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν συγκοινωνίαν ἐν τῇ ἰδίᾳ της χώρᾳ. Ἀλλὰ μεγαλυτέρα ὕβρις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ κατὰ Κυβερνήσεως καὶ κατὰ Κράτους καὶ κατὰ Πολιτείας, παρ’ ὅταν καταγγέλλεται αὕτη, ὅτι δὲν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν συγκοινωνίαν ἐν τῇ ἰδίᾳ της χώρᾳ καὶ πρέπει νὰ κατέλθωσιν οἱ Ζηλανδοὶ καὶ οἱ Αὐστραλιανοί, ὅπως προσδώσωσιν ἡμῖν τὴν δύναμιν καὶ τὸ μέσον τοῦ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν συγκοινωνίαν ἐν Μακεδονίᾳ. Τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια τῆς ἀναγγελίας. Δυνατὸν δημοσιογραφικὰ ὄργανα προσκείμενα τῇ Κυβερνήσει νὰ ἀγάλλωνται ἐπὶ τῷ ἐκτάκτως εὐχαρίστῳ τούτῳ γεγονότι τῆς καθόδου τῶν Αὐστραλιανῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ, ἀλλὰ βεβαίως ἡ Κυβέρνησις ἔχουσα τὴν φιλοτιμίαν τῆς θέσεως αὐτῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ αἰσθάνηται καιριώτατα τὴν ὕβριν. Ἡ Κυβέρνησις, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος αὐτῆς, διεμαρτυρήθη, ἀλλὰ δὲν προτίθεται νὰ ἀντιταχθῇ διὰ τῶν ὅπλων εἰς τὴν κάθοδον τῶν ξένων στρατευμάτων, καὶ δὲν ἠδύνατο παρὰ τοῦτο νὰ πράξῃ. Δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ διαμαρτυρηθῇ, δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ ἀπόσχῃ πάσης βίας· ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον ἠξίουν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ παραστήσῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, νὰ παραστήσῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὸ ἀδίκημα, τὸ ὁποῖον προσγίνεται αὐτῇ παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀνεκήρυξαν τὴν ἀρχὴν τῆς ἐλευθερίας τῶν μικρῶν ἐθνικοτήτων. Ἐὰν εἶνέ τις ὁ ὁποῖος καὶ ἐκ καταγωγῆς καὶ ἐξ ἀνατροφῆς προσέβλεπε μετὰ πεποιθήσεως ἐπὶ τὸν ἀγῶνα τῆς Συνεννοήσεως εἶνε ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ πρὸς ὑμᾶς ἐντεῦθεν. Ἀλλὰ βεβαίως ὡς πᾶς τις ἐξ ὑμῶν, ἐκτὸς τῶν ἀπατρίδων καὶ τῶν εὐτελῶν, ἐγὼ πρῶτος αἰσθάνομαι ἐσχάτην ἀπογοήτευσιν, κατόπιν τοιαύτης ὑβριστικῆς, κατόπιν τοιαύτης ἀδίκου πολιτείας πρὸς τὴν Ἑλλάδα, πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐξεδήλωσαν τόσον πασιφανῶς τὰ αἰσθήματά των ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ. Εἶνε μία ἐπιπρόσθετος ἀδικία, ἡ ὁποία ἐγένετο πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν παρ’ ἐκείνων, παρὰ τῶν ὁποίων ἠξιοῦμεν καὶ δικαίως ἠξιοῦμεν, ὅπως ὦσι δίκαιοι, αὐστηρῶς δίκαιοι ἀπέναντι ἡμῶν καὶ οὐδὲν πλέον. Μία λέξις ἐκ τῶν ἐξηγήσεων τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς μεγάλης Δημοκρατίας πρὸς ἣν δὲν δυνάμεθα ἢ νὰ τρέφωμεν αἰσθήματα εὐγνωμοσύνης, μᾶς παρηγορεῖ κατά τι διὰ τὸ νέον ἀδίκημα, τὸ προσγενόμενον κατὰ τῆς Πατρίδος ἡμῶν, διὰ τὴν ἐπιδρομὴν τῶν στρατευμάτων αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ μᾶς ἀναμιμνήσκει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρό τινος χρόνου ἐθεωρεῖτο ὡς πρόγραμμα τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως, τὴν παράδοσιν ἀκραιφνῶν Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν εἰς τοὺς ἐχθίστους φυλετικοὺς ἐχθροὺς μας, τὴν παράδοσιν τῆς Καβάλλας, τῆς Δράμας, ἀλλὰ καὶ τῶν Σερρῶν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀντὶ δειγμάτων πολιτισμοῦ, δύνανται νὰ ἐπιδείξωσι τὰ ὄργια, τὰ ὁποῖα διέπραξαν ἐν Σέρραις καὶ ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ ἐν Δοξάτῳ καὶ ἐν Δεμὶρ– Ἰσσάρ. Ἐζήτουν παρ’ ἡμῶν, ὡς νὰ ἐπρόκειτο περὶ παρονυχίδος, ὡς ἀντάλλαγμα τῆς προστασίας, ἥτις ἄλλοτέ ποτε μᾶς ἐδόθη, νὰ παραχωρήσωμεν ὅλους ἐκείνους τοὺς πληθυσμοὺς εἰς τὸν φυλετικόν μας, τὸν ἀμείλικτον καὶ ἄσπονδον ἐχθρόν. Εἶχον λησμονήσει τὰ ἆθλα τῶν εὐνουμένων αὐτῶν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀνεκήρυξαν τὴν ἀρχὴν τῆς προστασίας τῶν μικρῶν ἐθνικοτήτων καὶ ὡς νὰ ἐπρόκειτο περὶ ρακῶν μᾶς ἐζήτουν τοὺς τιμαλφεστάτους ἐκείνους πληθυσμοὺς αὐτοῖς νὰ παραδώσωμεν. Ὑπέμνησα, κύριοι, τὰς τότε προτάσεις πρὸς τὴν Βουλγαρίαν τῆς Συνεννοήσεως, διὰ νὰ ἐντείνω τὴν φωνήν, φωνὴν διαμαρτυρίας κατὰ τῆς πολιτείας ἐκείνων τῶν Δυνάμεων, παρὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἑλλὰς θὰ ἠδύνατο νὰ προσδοκᾷ ὑποστήριξιν καὶ ἐνθάρρυνσιν εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦ πολιτισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἀπὸ τῆς ἀναγεννήσεως αὑτῆς διεξάγει. Ἡ Ἑλλὰς καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς ἦσαν ἄξιοι καλλιτέρας τύχης καὶ προστατῶν μᾶλλον εὐσυνειδήτων ἢ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μᾶς ἐζήτουν τὰ τεμάχια τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ οἵτινες σήμερον καθίστανται οἱ ἐπιδρομεῖς τοῦ ἀνακτηθέντος δι’ ἀγώνων αἱματηρῶν ἐδάφους ἡμῶν, ὅπως ὑποστηρίξουν τὴν σύμμαχον ἡμῶν Σερβίαν. Ἀλλὰ μὴ πρὸς τὴν Σερβίαν ὑπῆρξαν δικαιότεροι ἐν τῷ ἀγῶνι αὐτῷ, τῷ ὑπερανθρώπῳ, τὸν ὁποῖον ὑφίσταται ἀπὸ ὁλοκλήρου ἔτους; Τὰ πάντα ἐθυσίασε καὶ μόνον χάρις εἰς τὴν γενναιότητα τῶν τέκνων της ἡ Σερβία δὲν ὑπέστη ἔτι τὴν τύχην τοῦ εὐγενοῦς Βελγίου, ἀλλὰ καὶ μετὰ τηλικούτους ἀγῶνας καὶ θυσίας ἐζητοῦντο νέαι θυσίαι παρὰ τῆς Σερβίας ἀλλὰ καὶ νέαι θυσίαι παρὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, διότι τὰ ἐδάφη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐζητοῦντο ὅπως παραδοθῶσι παρὰ τῶν Σέρβων εἰς τὴν Βουλγαρίαν, πρὸς τὸν ἀμείλικτον κοινὸν ἐχθρόν, ἦσαν ἐδάφη Ἑλληνικά. Ἡ ἐπιδρομή, κύριοι, ἡ χθεσινὴ ἢ ἡ αὐριανὴ μοῦ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀλλὰ καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ τὴν ἀδικίαν, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐκ μέρους Δυνάμεων παρὰ τῶν ὁποίων εἴχομεν τὴν πεποίθησιν καὶ τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ εἴχομεν πᾶσαν ὑποστήριξιν. (Χειροκροτήματα).

§19Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος διὰ τῆς ὁποίας διὰ χρωμάτων τόσων ζωηρῶν, ἀλλὰ ἐνταυτῷ καὶ τόσον συμμέτρων πρὸς τὰ αἰσθήματα πάντων ἡμῶν, διετυπώθη ἡ ἔντονος διαμαρτυρία, τὴν ὁποίαν πάντες εἶναι φυσικὸν νὰ αἰσθανώμεθα διὰ τὴν γενομένην κατὰ τῆς χώρας ἡμῶν, κατὰ τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτῆς, κατὰ τῆς αὐτοτελείας αὐτῆς, προσβολήν, δὲν ἔχω ν’ ἀπασχολήσω ὑμᾶς ἐπὶ μακρὸν σχετικῶς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο. Ἀρκοῦμαι μόνον νὰ εἴπω ὅτι ὅσα ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἐξέθηκεν ἐκφράζουσι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον καὶ ἡ ἐμὴ ψυχὴ αἰσθάνεται καὶ τὸ ἐξέθηκεν μετὰ τῆς προσηκούσης ἀκριβείας καὶ μετὰ τῆς προσηκούσης ζωηρότητος, ὥστε νὰ μὴ ὑπολείπεται παρὰ νὰ προσθέσω καὶ τὴν ἐμὴν φωνὴν εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξέθηκεν. Ἀλλ’ ἀνελθὼν ἐπὶ τοῦ βήματος ἔχω καὶ ἑτέραν παρατήρησιν νὰ ὑποβάλω. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προκληθεὶς ὑπὸ δύο ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου ἵνα ἀπαντήσῃ εἰς ἐρωτήματα ὑπ’ αὐτῶν διατυπωθέντα, ἀντέταξε κοινοβουλευτικόν τι νόμιμον, κοινοβουλευτικόν τι ἔθος, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως φρονεῖ ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος ν’ ἀπαντήσῃ. Καὶ διὰ τῆς τοιαύτης θεωρίας περιώρισε τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἕκαστος τῶν βουλευτῶν ἔχει νὰ ἀπευθύνῃ τὰ ἐρωτήματα αὐτοῦ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀξιώσας, ὅτι τότε μόνον ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀπαντᾷ πρὸς τὰ ἐρωτήματα, ὅταν ταῦτα οὐχὶ ὑφ’ ἑνὸς βουλευτοῦ, ἀλλ’ οὐκ οἶδα ὑπὸ τίνος προσώπου, τίνα νομιμοποίησιν ἔχοντος, ὑποβάλλωνται. Πρὸς τὴν θεωρίαν ταύτην διαφωνῶ ριζικῶς. Ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν ἀπεριόριστον νὰ ἀπαντᾷ εἰς τὰ ἐρωτήματα ἐκεῖνα, διὰ τὰ ὁποῖα αὐτή, ὑπὸ ἰδίαν αὐτῆς εὐθύνην, ὡς διαχειριζομένη τὰς ἐθνικὰς ὑποθέσεις, ὡς διαχειριζομένη τὰ δημόσια συμφέροντα καὶ ὡς ἐκ τούτου δυναμένη αὐτὴ καὶ μόνη νὰ κρίνῃ καὶ νὰ φέρῃ τὴν εὐθύνην, νομίζει, ὅτι δύναται νὰ ἀπαντήσῃ. Μίαν καὶ μόνην ἀντίρρησιν δύναται νὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει νὰ ἀπαντᾷ εἰς τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα εἰς αὐτὴν ὑπὸ οἱουδήποτε βουλευτοῦ προβάλλονται, τὴν ἀντίρρησιν, ὅτι, ἐκ τῆς γνώσεως, τὴν ὁποίαν ἔχει αὐτὴ περὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, περὶ τῶν δημοσίων συμφερόντων, δὲν νομίζει ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς διὰ τῆς ἐρωτήσεως τοῦ βουλευτοῦ προκαλουμένης συζητήσεως, τὴν στιγμὴν ὅμως κατὰ τὴν ὁποίαν νομίζει, ὅτι ἡ συζήτησις τὴν ὁποίαν προκαλεῖ ὁ βουλευτὴς δὲν ἀντίκειται εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ νομίζει τοῦτο ὑπὸ ἰδίαν αὐτῆς εὐθύνην καθῆκον ἔχει ἀπαράβατον νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν βουλευτὴν τὸν ἐρωτῶντα, δὲν δύναται δὲ νὰ ἀξιώσῃ ἡ Κυβέρνησις ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃ ἂν ὑπάρχωσι καὶ ἄλλοι συμμεριζόμενοι τὴν εὐθύνην, τὴν ἐμήν, περὶ τῆς ζημίας, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐπιγείνῃ εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐκ τῆς συζητήσεως, τότε ἀποδέχομαι τὴν συζήτησιν, ἂν δὲν ὑπάρχωσιν ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι συμμερίζονται τὴν εὐθύνην ταύτην τότε δὲν ἀποκρούω τὴν συζήτησιν, ἀλλὰ δὲν χωρῶ καὶ πρὸς αὐτήν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι εἶχον ὑποχρέωσιν νὰ τονίσω τοῦτο, διότι πρόκειται περὶ ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν νομίζω, ὅτι, ἂν δεχθῶμεν, θέλομεν τρώσει εἰς τὰ καίρια τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα (χειροκροτήματα) καὶ ἀναμένω παρὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ δηλώσῃ ἂν ἐπιμένῃ εἰς τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἐξέφερε.

§20Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Φρονῶ, κύριοι, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ οὐδεὶς ἐκ τῶν ἐν αὐτῇ παρακαθημένων, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ συμφωνήσῃ μὲ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέθηκε. Δὲν ὑπάρχει, εἶμαι βέβαιος, βουλευτής, ὁ ὁποῖος δὲν αἰσθάνεται τὴν προσβολήν, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τῆς κυριαρχίας τοῦ Κράτους. Καὶ ἡ προσβολὴ αὕτη, κύριοι, δὲν εἶναι ἡ πρώτη, ἡ κατὰ τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Κράτους διαπραχθεῖσα, ἄλλαι προηγήθησαν αὐτῆς, δὲν εἶναι ἡ Θεσσαλονίκη τὸ πρῶτον Ἑλληνικὸν ἔδαφος, τὸ ὁποῖον οἱ Σύμμαχοι κατέλαβον, διότι μέχρι τοῦδε καὶ ὁ Μοῦδρος κατελήφθη καὶ ἡ Μυτιλήνη ἐν μέρει κατελήφθη καὶ δὲν ἠξεύρω ποῖα ἄλλα Ἑλληνικὰ μέρη κατελήφθησαν. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ μάθω, ὅταν ἡ κατάληψις τῶν μερῶν ἐκείνων ἐγένετο, ἐγένετο ἡ προσήκουσα διαμαρτυρία, ἢ σιωπὴ τότε ἐπεκράτησε, ἡ ὁποία ἴσως ἐγέννησε τὴν πεποίθησιν, ὅτι σιωπὴ ἤθελεν ἀκολουθήσει καὶ τὸ διάβημα τὸ γενόμενον τελευταίως. Ἀλλὰ δὲν ἔχομεν μόνον, κύριοι, τὴν προσβολήν, τὴν γενομένην κατὰ τῆς κυριαρχίας τοῦ Κράτους, ἔχομεν καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐκτελέσεως τῆς προσβολῆς ταύτης, διότι ἂν ἀναγνώσητε τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ὁ πρεσθευτὴς τῆς Γαλλίας ἀπηύθυνε πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, θέλετε ὅλοι συμφωνήσει, ὅτι σκαιότερον ἔγγραφον οὐδέποτε ἀπηυθύνθη. Διότι δὲν ἐνόμισεν ὁ γράψας τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, ὅτι καθῆκον τοὐλάχιστον εἶχε νὰ ζητήσῃ τὴν ἄδειαν ὅπως τὰ στρατεύματα, τὰ Γαλλικά, ἀποβιβασθῶσιν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ἀλλὰ περιορίζεται ν’ ἀναγγείλῃ ὅτι τὰ στρατεύματα ἀφίχθησαν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Καὶ δι’ αὐτὸ νομίζω, κύριοι, ὅτι ἀπέναντι τοῦ σκαιοῦ ἐκείνου ἐγγράφου ἡ διαμαρτυρία τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε λίαν χλιαρά. Ἀλλὰ περὶ τούτων ὅλων εἶναι περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω ἐπὶ πολύ, διότι νομίζω, ὅτι τὸ θέμα ἀνεπτύχθη μὲ τοσαύτην ἀκρίβειαν καὶ μὲ τοσαύτην λεπτότητα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ, ὥστε ἐπιμονὴ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου εἶναι περιττή. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μ’ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο εἶναι φράσίς τις, ἡ ὁποία ὑπάρχει ἐν τῇ ἀπαντήσει τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ πρὸς τὴν ἐπιστολὴν τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Γαλλίας. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τέλει τοῦ ἐγγράφου του γράφει τὸ ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει). «Τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ στρατεύματα ταῦτα προορίζονται ἀποκλειστικῶς ὅπως βοηθήσωσι τὴν Σερβίαν, σύμμαχον τῆς Ἑλλάδος, οὐδόλως μεταβάλλει τὴν νομικὴν θέσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διότι ὑπὸ Βαλκανικὴν ἔποψιν ἡ οὐδετερότης τῆς Ἑλλάδος δὲν θὰ ἠδύνατο πρὸ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου νὰ ἐπηρεασθῇ ὑπὸ τοῦ κινδύνου, ὅστις ἀπειλῶν νῦν τὴν Σερβίαν προκαλεῖ τὴν ἀποστολὴν εἰς βοήθειάν της διεθνῶν στρατευμάτων». Ἐάν, κύριοι, τὴν φράσιν ταύτην συνδυάσω πρὸς ἑτέραν δήλωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, πρὸς τὴν δήλωσιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν πρὸ ἡμερῶν ἔκαμε εἰς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσας εἰς αὐτὴν τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, καταλήγω εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἐν τῷ νῷ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὑπάρχει ἡ ἀντίληψις ὅτι ἡ μετὰ τῆς Σερβίας σύμβασις ὑποχρεοῖ τὴν Ἑλλάδα ὅπως τὸν στρατόν της στείλῃ εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας, ἐὰν τυχὸν ἐπιτεθῇ κατ’ αὐτῆς ἡ Βουλγαρία ἢ οἱ τυχὸν σύμμαχοι αὐτῆς. Καὶ ναὶ μὲν τοῦτο δὲν λέγεται εὐκρινῶς, δὲν λέγεται διὰ καθαρᾶς φράσεως, ἀλλ’ ἐκεῖνος, ὅστις θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὴν πρώτην δήλωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, λάβῃ ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν ἐπιστολήν, τὴν παρ’ αὐτοῦ γραφεῖσαν πρὸς τὸν Πρεσβευτὴν τῆς Γαλλίας, φθάνει ἀναγκαίως εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο. Καὶ ἐπεθύμουν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου νὰ εἶχον αὐθεντικὴν πληροφορίαν, διότι ἐκ τῆς πληροφορίας ταύτης θέλομεν μάθει ἐὰν ὁ πόλεμος εἶναι ἐπὶ θύραις καὶ ἄν ἡ ἐπιστράτευσις ἐγένετο ὅπως ἀμυνθῶμεν κατ’ ἐπιθέσεως Βουλγαρικῆς ἢ ἐὰν ἀπεναντίας ἐγένετο ὅπως λάβωμεν μέρος εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐγὼ περιμένω ἀπάντησιν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως.

§21ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οὐχὶ συμπερασματικῶς δύναται νὰ ἐξαχθῇ ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θεωροῦμεν ἑαυτοὺς ὑποχρεωμένους νὰ σπεύσωμεν εἰς βοήθειαν τῶν συμμάχων ἡμῶν Σέρβων, ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελον προσβληθῇ ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας, ἀλλὰ σαφῶς καὶ καθαρὰ προκύπτει τοῦτο καὶ ἐκ τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ κάμω εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν καὶ ἐκ τῆς ἀπαντήσεώς μου πρὸς τὸ ἔγγραφον τῆς Γαλλίας.

§22Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τότε ἐπιτρέψατέ μοι, κ. Πρωθυπουργέ, νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς ὅτι ἐγὼ διαφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην ὑμῶν.

§23Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ εἶμαι πολὺ εὐτυχὴς ἐὰν ἀκούσω τὴν γνώμην σας.

§24Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Καὶ διαφωνῶ, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ συνθήκη, ἡ γενομένη μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, ἀπέβλεπεν κυρίως εἰς τὴν διατήρησιν τῶν κτήσεων μιᾶς ἑκάστης τῶν δύο δυνάμεων, ἀπέβλεπεν εἰς τὴν διατήρησιν τῶν κτήσεων, τὰς ὁποίας μετὰ φοβερὸν πόλεμον αἱ δύο αὗται δυνάμεις ἀπέκτησαν. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ σύμβασις αὕτη εἰς οὐδὲν ἕτερον ἀφορᾷ καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι ὅτι καὶ Ὑμεῖς, κ. Πρωθυπουργέ, εἴχετε ἄλλοτε τὴν πεποίθησιν αὐτήν. Διότι ἐρωτῶ: ἐὰν ἡ σύμβασις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας ἦτο τοιαύτη ὥστε ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ προσδράμῃ εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἐπετίθετο κατ’ αὐτῆς, ἐρωτῶ δὲν ἔπρεπε νὰ προσδράμῃ εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας ὅταν, κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, ἐπετέθησαν κατ’ αὐτῆς τ’ Αὐστριακὰ στρατεύματα; Ἀλλὰ λέγεται ὅταν ἡ Βουλγαρία ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας τότε ὑπάρχει ὑποχρέωσις. Καὶ τοῦτο τὸ ἀμφισβητῶ, καὶ λέγω, ἐὰν ἡ ἔννοια τῆς συνθήκης ἦτο ἡ διατήρησις τῶν κτήσεων τῶν μετὰ τὸν πόλεμον κατὰ τῶν Βουλγάρων κτηθεισῶν, ἐὰν ὁ σκοπὸς τῆς συνθήκης ἦτο ἡ διατήρησις σχετικῶν δυνάμεων μεταξὺ τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις ὅτι σκοπὸς τῆς συμβάσεως ἦτο νὰ δράμωμεν εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας ἐμπλακείσης εἰς πόλεμον Εὐρωπαϊκόν; Καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσωμεν καὶ κάτι τι πλέον ὅτι τὰ γεγονότα ἐξειλίχθησαν κατὰ τρόπον, τὸν ὁποῖον οὐδεὶς Ἕλλην ἐπερίμενεν ὅτι ἀπέναντι τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐτήρησεν ἡ Ἑλλὰς ἐπὶ ἓν ὁλόκληρον ἔτος, πολιτικῆς ἀναμφισβητήτως λίαν φιλικῆς πρὸς τὴν Ἀντὰντ καὶ ἔχομεν τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Γαλλίας, ὅταν εἰς ἀπάντησιν τῆς πολιτικῆς ταύτης, τῆς παρὰ τῆς Ἑλλάδος χαραχθείσης, ἔχομεν τὴν ἀπόφασιν τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς ὅπως παραχωρηθῶσιν εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὅλαι αἱ χῶραι αἱ κτηθεῖσαι παρὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ Σερβίας κατὰ τὸν πόλεμον, τὸν διεξαχθέντα παρ’ αὐτῶν ἐναντίον τῆς Βουλγαρίας, ἐρωτῶ ὅταν ἡ Σερβία ἐδέχθη τὴν ἀπόφασιν αὐτήν, ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρχῃ συμμαχικὸς ὅρος; Πρὸς τὶ ἐγένετο ἡ συνθήκη αὕτη; Πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν ἀμοιβαίων κτήσεων. Καὶ ἐρωτῶ, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Σερβία ἐδέχθη νὰ παραιτηθῇ ὅλων τῶν κτήσεων αὐτῆς πρὸς τὶ ἐξακολουθεῖ ὑφισταμένη ἡ συνθήκη αὕτη; Ποῖον συμφέρον ἔχει ἡ Σερβία ὅπως διατηρήσῃ ἡ Ἑλλὰς τὰς κτήσεις αὐτῆς, ὅταν τὰς κτήσεις της ἡ Σερβία τὰς ἔχει παραδώσει εἰς τὴν Βουλγαρίαν; Ἄρα τὰ πράγματα ἀποδεικνύουν ὅτι τοιαύτη ὑποχρέωσις δὲν ὑφίστατο. Ἀλλὰ προστίθεται καὶ ἕτερόν τι· ἐὰν αὔριον ἔχητε ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, τῆς Βουλγαρίας ἐνεργούσης ὡς συμμάχου ἑτέρων Δυνάμεων, εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῆτε ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ὑποχρεωμένη τοὺς στρατοὺς αὐτῆς νὰ στείλῃ πρὸς ἀπόκρουσιν τῶν ἄλλων αὐτῶν δυνάμεων; Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ τρίτον ἡ ἀποβίβασις τῶν γαλλικῶν στρατευμάτων εἰς Θεσσαλονίκην, ἡ δήλωσις ὅτι τὰ στρατεύματα ταῦτα μεταβαίνουσι πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς Σερβίας, ποῖον ἀποτέλεσμα. Θὰ ἔχῃ ἐν περιπτώσει ἀναμίξεως τῆς Ἑλλάδος; Κατ’ ἀνάγκην θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ λάβῃ μέρος ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον. Καὶ ἐρωτῶ: εἶνε δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις ὅτι ἡ ἔννοια τῆς συνθήκης ἦτο νὰ περιπλακῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον; Καὶ κατ’ ἀνάγκην θὰ περιπλακῇ, διότι ἂν ὑποθέσητε πρὸς στιγμὴν ὅτι προσβάλλονται τὰ Σερβικὰ στρατεύματα, καὶ πρὸς ἄμυναν αὐτῶν ἔρχονται τὰ Ἀγγλογαλλικὰ καὶ τὰ Ἑλληνικά, ἐρωτῶ: ἡ Ἑλλὰς θὰ λάβῃ ἢ ὄχι μέρος εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον; Καὶ νομίζετε ὑμεῖς ὅτι τόσον ἐλαφρῶς δύναταί τις εἰπεῖν ὅτι ἔχομεν ὑποχρεώσεις ἐκ τῆς συνθήκης προκυπτούσας ὅπως συνδράμωμεν τὴν Σερβίαν ἐν οἱᾳδήποτε περιπτώσει; Λέγοντες ταῦτα, κ. Πρωθυπουργέ, διακηρύττετε τοῦτο, ὅτι ἡ Ἑλλὰς μετὰ τινας ἡμέρας θὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς θεωρίας, ἣν ἀναπτύσσετε τὴν ἑσπέραν ταύτην. Κατὰ τῆς θεωρίας ταύτης ἐγὼ ἀπολύτως διαμαρτύρομαι. Ἐγὼ νομίζω ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἐνεδεικνύετο ἐν Ἑλλάδι ὡς μέσον πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας κατὰ Βουλγαρικῆς ἐπιθέσεως, ἀλλὰ δὲν φαντάζομαι ποτὲ ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἐγένετο ὅπως ἐκστρατεύσωμεν λαμβάνοντες μέρος εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον ὑπὲρ τῆς Σερβίας. Ταῦτα, κ. Πρωθυπουργέ, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω, εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόκειται νὰ κρίνῃ ἐπ’ αὐτῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§25Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ ἀνακοινώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διὰ τῶν ὁποίων μετέδωκεν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν εἴδησιν ὅτι στρατεύματα δυνάμεων πρὸς τὰς ὁποίας ἀναμφισβητήτως ἡ Ἑλλὰς φιλικὰ αἰσθήματα ἔδειξεν ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου καὶ πάντοτε, δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ προκαλέσωσιν, ἐν συνεχείᾳ πρὸς τὰς διαμαρτυρίας τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰς διαμαρτυρίας ἀδιαιρέτου τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Αἱ ἐξηγήσεις, αἱ ὁποῖαι ὑποδηλοῦνται διὰ τοῦ ἐγγράφου τῶν Δυνάμεων πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ αἱ ὁποῖαι προφορικῶς ἀνεπτύχθησαν, μακρὰν τοῦ νὰ αἴρωσι τὴν προσβολὴν τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Κράτους, θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ὅτι αἱ ἐξηγήσεις αὗται, ἐξηγήσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἄνευ αἰτήσεως τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως τοῦ Κράτους παρεμβαίνουσι Δυνάμεις ξέναι ἵνα προστατεύσωσι τὰ συμφέροντα αὐτῶν, προστατεύουσαι τὰ συμφέροντα τῆς συμμάχου Σερβίας, θὰ ἠδύνατό τις, λέγω, νὰ εἴπῃ, ὅτι αἱ ἐξηγήσεις αὗται ἐξαίρουσι πλειότερον ἔτι τὴν ἠθικὴν μείωσιν τοῦ Κράτους καὶ θίγουσι βαθύτερον τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν καὶ τὴν ἐθνικὴν ψυχήν. Εἶναι εὔλογοι ἑπομένως αἱ διατυπωθεῖσαι διαμαρτυρίαι, καὶ εἶναι εὔλογον ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία νὰ παρασταθῇ ἡνωμένη καὶ ἀδιαίρετος ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου τοῦ σημείου καὶ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα διημείφθησαν μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως καὶ αἱ ἀνακοινώσεις ἔτι πλέον, αἱ ὁποῖαι παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐγένοντο κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἐγείρουσι καὶ νέον ζήτημα, ζήτημα πλέον μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Ἡ Κυβέρνησις ἀνεκοίνωσεν ἤδη εἰς τὴν Βουλὴν ὑπάρχουσαν συνθήκην συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας. Πρὸς τὴν ἀνακοίνωσιν μάλιστα ταύτην συνεδύασε διὰ προηγουμένης δηλώσεως καὶ τὸ γεγονὸς τῆς γενικῆς ἐπιστρατεύσεως τῆς Χώρας, λόγῳ τῆς Βουλγαρικῆς. Ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἀπαντήσεως, ἣν ἡ Κυβέρνησις ἔδωκεν εἰς τὴν ἀναγγελίαν τῆς καταπατήσεως τῆς Ἑλληνικῆς οὐδετερότητος, σαφέστερον ἔτι ὡμίλησε περὶ ὑπάρξεως ἢ μὴ συμμαχικοῦ ὅρου. Ἐνώπιον δὲ τῆς Βουλῆς προκληθεὶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβη εἰς σαφεστέρας δηλώσεις περὶ τῶν πρὸς τὴν Σερβίαν συμμαχικῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων. Εἶναι φανερὸν νομίζω ποῖον εἶνε τὸ ζήτημα, τὸ ἐγειρόμενον ἤδη μετὰ τὰς ἀνακοινώσεις ταύτας. Ἡ Κυβέρνησις εἶχε δικαίωμα καὶ ἐκ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, ἀλλὰ προκειμένου περὶ συνθήκης συμμαχίας ἐξ αὐτοῦ τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος νὰ μὴ ἀνακοινώσῃ τι περὶ ὑπάρξεως κἂν συνθήκης, παρὰ μόνον εἰς τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν αὕτη κρίνουσα ἤθελεν ὑπολάβει ὅτι ἐκ τῆς ἀνακοινώσεως ταύτης δὲν παραβλάπτονται τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ αἱ ἀσφάλειαι τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, τοιαῦτα ἔχουσα δικαιώματα, κρίνει ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν τῆς συνθήκης, εἰς στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε, καὶ διὰ τοῦτον ἀκόμη τὸν λόγον, νὰ κηρύξῃ τὴν γενικὴν ἐπιστράτευσιν, εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ὕπαρξις τῆς συμμαχίας, ἀκόμη δὲ καὶ τῶν ὅρων αὐτῆς, κατέστη ἀντικείμενον συζητήσεως μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ ξένων, εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ξέναι Κυβερνήσεις ἐπικαλοῦνται τὴν συμμαχίαν, ζητοῦσαι ἵνα δι’ αὐτῆς προστατεύσωσι τὴν Ἑλλάδα, ἡ δὲ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπαντᾷ ὅτι δὲν ἐπέστη εἰσέτι ὁ συμμαχικὸς ὅρος, ὁ ὁποῖος καὶ ἀπαιτεῖ τὴν παρέμβασιν τῆς Ἑλλάδος, εἰς στιγμὴν τοιαύτην εἶνε ἐπιτακτικὴ ἡ ὑποχρέωσις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ αὐτόδηλον τὸ δικαίωμα τῆς ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας νὰ ἀξιώσῃ οὐχὶ συζήτησιν, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν, ἀλλὰ τὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ περιεχομένου τῆς συμβάσεως εἰς τὴν Βουλήν, πρὸς τούτοις δὲ καὶ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα διημείφθησαν μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Σερβικῆς Κυβερνήσεως, ἐγγράφων σχέσιν ἐχόντων πρὸς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ περιεχομένου τῆς συνθήκης, σχέσιν ἐχόντων ὁπωσδήποτε πρὸς τὰς περιστάσεις τὰς τοιαύτας ἢ τοιαύτας, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ τῆς συνάψεως τῆς συμμαχίας μέχρι σήμερον παρουσιάσθησαν πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτῆς. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ δὲν ἤθελον προκαλέσει τὴν Κυβέρνησιν εἰς τοιαύτας ἀνακοινώσεις, διότι ἐνόμιζον ὅτι δὲν θὰ εἶχον τὸ δικαίωμα πρὸς τοῦτο, ἀλλὰ ἐφ’ ὅσον, ἐπαναλαμβάνω, ἡ Κυβέρνησις ἔκρινε προσῆκον νὰ ἀνακοινώσῃ τὰ κατὰ τὴν συνθήκην, θὰ ἦτο ἐντελῶς ἀντικοινοβουλευτικὸν καὶ θῖγον βαθύτατα τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς, νὰ γίνηται λόγος μεταξὺ τῶν ξένων Κυβερνήσεων καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ περιεχομένου τῆς συνθήκης καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἡμῶν νὰ διατελῇ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῦ. Ἀφοῦ ἅπαξ ἡ Κυβέρνησις προέβη εἰς τοιαύτην ἀνακοίνωσιν προσῆκον εἶναι ἡ Ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία νὰ διατελῇ ἐν γνώσει τοῦ κειμένου τῆς συνθήκης, ἐν γνώσει τῶν ἐγγράφων τῶν ἑκατέρωθεν διαμειφθέντων. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ προσθέσω ἀκόμη ὅτι ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων τούτων δὲν προϋποθέτει ἀναγκαίως καὶ τὴν συζήτησιν ἐπ’ αὐτῶν. Ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ διατελῇ ἐν γνώσει τῶν ἀφορώντων τὴν συνθήκην, ὅπως παρακολουθῇ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἕκαστος δὲ εἶνε ἐλεύθερος νὰ ρυθμίσῃ τὴν πολιτείαν αὑτοῦ ὑπευθύνως ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως εἴτε προκαλῶν συζήτησιν ἐπὶ ταύτης, εἴτε μετέχων ταύτης ἀναλόγως τῆς ἀντιλήψεως, τὴν ὁποίαν θὰ σχηματίσῃ ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων (Χειροκροτήματα).

§26Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Προτοῦ εἰσέλθω εἰς τὸ κύριον θέμα, ἀγαπητοὶ συνάδελφοι, θὰ διατυπώσω ἓν παράπονον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὡς πρὸς τὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν διεκήρυξεν, ὅτι ἔχει διὰ τὰς ἐρωτήσεις, αἱ ὁποῖαι ὑποβάλλονται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκ μέρους βουλευτῶν, Τὸ παράπονον αὐτὸ δὲν θὰ τὸ διατυπώσω ὡς βουλευτής, ὁ ὁποῖος ἔτυχε νὰ ἀνήκῃ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὸ παράπονον θὰ διατυπώσω κυρίως ὡς Ἕλλην, ὁ ὁποῖος καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐγένετο μία μεγάλη μετατροπὴ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ καθεστῶτος ἐν τῷ τότε ἐλευθέρῳ Βασιλείῳ, ἐχαιρέτησεν μεθ’ ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ τὴν ἀνατολὴν μιᾶς νέας ἐποχῆς καὶ ἐχαιρέτησεν συγχρόνως καὶ τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ὁ Ἑλληνισμὸς ἔθεσεν ἐπὶ κεφαλῆς, δίδων εἰς αὐτὸν τόσην μεγάλην ἐμπιστοσύνην καὶ ἀπεκδεχόμενος ἀπ’ αὐτοῦ νὰ ἐγκαινιάσῃ τὴν νέαν ἐποχὴν τῆς ἀνορθώσεως. Καὶ ἔρχεται ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἐτέθη ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ νέου αὐτοῦ Κοινοβουλευτικοῦ καθεστῶτος, τοῦ μετὰ τὸ 1909, ἔρχεται καὶ διακηρύττει εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν ἀναγνωρίζει ἀναστήματα ἄλλων, παρὰ ἐκείνων ἀκριβῶς πρὸς τοὺς ὁποίους ἀντιμέτωπον ἔφερεν αὐτὸν ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1909. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλαβεν ἀφορμὴν κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ ἔτους 1914 συζητῶν μετὰ τῶν τότε καὶ τώρα ἡγετῶν ἄλλων κομμάτων, καὶ εἶπεν κατὰ πρόσωπον αὐτῶν τὸ ἑξῆς· «Ἐάν, κύριοι, ποτὲ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν θέλῃ μὲ περιβάλει διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης του, δὲν θὰ ἀποβλέψῃ εἰς ὑμᾶς, ἵνα μὲ διαδεχθῆτε». Καὶ λέγει σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς ἡμᾶς τοὺς νέους, οἱ ὁποῖοι, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐγίνετο ἐδῶ ἡ μεγάλη πολιτικὴ μεταβολὴ τοῦ 1909, διεξῆγον ἀλλαγοῦ ὁμοίους ἐθνικοὺς ἀγῶνας, τώρα δὲ εἰσῆλθον εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλήν, ὄχι διὰ νὰ κάμουν τυφλὴν καὶ ταπεινὴν ἀντιπολίτευσιν, διὰ νὰ λέγουν τὸ ἄσπρο μαῦρο καὶ τὸ μαῦρο ἄσπρο, ἀλλὰ πλήρεις ἁγνῆς καὶ ἀδόλου προαιρέσεως, ὅπως ἐξασκήσουν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον μᾶλλον ἐπὶ σκοπῷ ἐνισχύσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ σκοπίμῳ διαχειρίσει τῆς ἐξουσίας. Λέγει, ἐπαναλαμβάνω, πρὸς ἡμᾶς: «Κύριοι, ἂν δὲν θέλητε νὰ ἀνήκητε εἰς τὴν ἐπ’ ἐμὲ συμπολίτευσιν, ὁπότε εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ μὴ ὁμιλῆτε, ἐφ’ ὅσον ὁμιλῶ ἐγὼ διὰ λογαριασμόν σας, τότε θὰ ὑπάγητε νὰ ταχθῆτε ὑπὸ τοὺς ἡγέτας ἐκείνους, τοὺς ὁποίους κατεδίκασεν ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1909, δικαίως ἢ ἀδίκως». Ἡμεῖς σεβόμεθα περισσότερον ἀπὸ ὅλους τοὺς βουλευτὰς τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος τοὺς ἡγέτας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἡμεῖς ἀλλοῦ ἠγωνιζόμεθα ὑπὸ ἄλλην μορφήν, ἐκυβέρνων τὰ πράγματα τοῦ Βασιλείου καὶ ἕκαστος κατὰ τὴν ἀντίληψίν του, κατὰ τὴν διανοητικήν του ἱκανότητα καὶ κατὰ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διέθετεν ἡ ἐποχὴ ἐκείνη, συνεισέφερεν ὅ,τι ἠδύνατο διὰ νὰ κυβερνηθῇ τὸ Κράτος τοῦτο. Ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ὅμως καὶ τὸν σημερινὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τόσον πολὺ πρὸς ἑαυτὸν ἀντιφάσκοντα, ὥστε νὰ θέλῃ νὰ μᾶς ἀναγκάσῃ νὰ ὑποκείμεθα διαρκῶς εἰς ἀνθρώπους, πρὸς τοὺς ὁποίους αὐτὸς ὁ ἴδιος ἐκ φύσεως καὶ ἐκ κλίσεως εὑρίσκεται κατ’ ἀνάγκην ἀντιμέτωπος. Δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ ἐκφράσωμεν τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὸν ἡγέτην τῆς μείζονος ἀντιπολιτεύσεως, ὁ ὁποῖος διεφώνησε τόσον διαρρήδην ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν ταύτην μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Κατόπιν αὐτῆς τῆς προεισαγωγῆς, ἡ ὁποία σᾶς εἶπον, εἶναι ἔκφρασις παραπόνου ἀτομικοῦ, ἰδικοῦ μου ἀτομικῶς, πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, θὰ προσθέσω ὀλίγα ὡς πρὸς τὸ κύριον θέμα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὴν Βουλήν. Τὸ κέντρον τῆς ὅλης ὑποθέσεως εὑρίσκεται ἀκριβῶς εἰς τὴν ἑλληνοσερβικὴν συμμαχίαν. Ἡ συμμαχία αὐτὴ εἶνε γνωστὸν ὑπὸ ποίους ὅρους καὶ ὑπὸ ποίας συνθήκας καὶ κατόπιν τίνων γεγονότων συνήφθη. Ἐὰν πρόκειται δὲ σήμερον νὰ ἐξετασθῇ τὸ κῦρος τῆς συνθήκης ταύτης καὶ ὁ ὅρος, ὁ ὁποῖος θὰ συνέτρεχεν ὑπὲρ τῆς ἐξαναγκάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους πρὸς ἐκπλήρωσιν ὑποχρεώσεως, προερχομένης ἐκ τῆς συνθήκης αὐτῆς, τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐξετασθῇ, ὅπως ἐξετάζονται ὅλα τὰ ἄλλα συμβολαιογραφικὰ ἔγγραφα ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου, ἐξονυχιζομένων λέξεων καὶ φράσεων καὶ προσπαθούντων τῶν συνηγόρων ἑκατέρου τῶν διαδίκων νὰ κερδίσωσι τὴν ὑπόθεσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν, μὲ τὴν προσαγωγὴν ὅσον τὸ δυνατὸν περισσοτέρων νομικῶν ἐπιχειρημάτων. Ἡ ἐξέτασις τῆς Ἑλληνο–Σερβικῆς συνθήκης ὀφείλει νὰ γίνῃ ἀπὸ καθαρῶς ἱστορικῆς ἀπόψεως καὶ ἀπὸ ἀπόψεως συμφέροντος. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχε συμφέρον οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ἄλλο Κράτος θὰ ἦσαν ἠναγκασμένα νὰ συνάψωσιν αὐτὴν τὴν συνθήκην. Τὸ συμφέρον ἀκριβῶς, τὸ κοινόν, ἠνάγκασε τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Σερβίαν νὰ συμμαχήσωσιν ἐναντίον τῆς Βουλγαρίας· τὸ συμφέρον τὸ κοινὸν ἠνάγκασε τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Σερβίαν κατόπιν τοῦ πολέμου νὰ συνάψωσι καὶ νέαν συνθήκην, ἡ ὁποία ἐκανόνιζε τὴν μέλλουσαν στάσιν τῶν ἀπέναντι τῆς Βουλγαρίας, ἡ ὁποία βεβαίως θὰ ἐπελαμβάνετο τῆς πρώτης εὐνοϊκῆς περιστάσεως, ὅπως ἀποκτήσῃ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐνόμιζεν ὅτι ἀδίκως ἀπεσπάσθησαν ἀπ’ αὐτῆς. Ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἐτέθη ἡ περίπτωσις αὕτη ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ καὶ τότε καὶ σήμερον ἐν τῇ ἐξουσία Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὅτι ὑπάρχει κατ’ ἀρχὴν ἡ ὑποχρέωσις τῆς Ἑλλάδος, ὅπως προσέλθῃ ἐπίκουρος εἰς τὴν Σερβίαν, ἐὰν συνέτρεχεν ὁ πρὸς τοῦτο συμμαχικὸς ὅρος. Δὲν ἔχομεν βεβαίως ὑπ’ ὄψει ἡμῶν τὸ ἀκριβὲς κείμενον τῆς συνθήκης ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν λέξεων, τὰς ὁποίας ἠδυνήθημεν νὰ ἀκούσωμεν λεγομένας, πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἡ ὑποχρέωσις τῆς Ἑλλάδος συνάγεται ἐν περιπτώσει προσβολῆς τῆς Σερβίας ἐκ μέρους τοῦ μόνου γνωστοῦ ἐχθροῦ, δηλαδὴ τῆς Βουλγαρίας ἢ παντὸς τρίτου, ὅπως ἠθέλησαν τινὲς νὰ εἴπωσιν ὅτι ὑπάρχει ὁ ὅρος εἰς τὴν συνθήκην. Διότι οἱ προλαλήσαντες εἶπον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ σκεφθῇ νὰ ἀναλάβῃ ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τῆς Σερβίας, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ πάντα τρίτον ἀντεπιτεθέντα κατὰ τῆς Σερβίας καὶ οὐχὶ μόνον τὴν Βουλγαρίαν, ἀπέναντι τῆς ὁποίας καὶ ἡ ὑλικὴ δύναμις καὶ τὸ ἄμεσον συμφέρον ἔδιδον τὸ δικαίωμα νὰ ἀντεπεξέλθῃ. Περιέχεται ὅμοιον παράδειγμα εἰς τὴν Σερβοβουλγαρικὴν συνθήκην τοῦ 1912, ἡ ὁποία συνήφθη μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν πρὸ τοῦ Τουρκοβουλγαρικοῦ πολέμου. Ἐκεῖ ἡ Βουλγαρία συνεφώνησε μὲ τὴν Σερβίαν ὄχι μόνον νὰ εἶναι ἀμυντικῶς καὶ ἐπιθετικῶς σύμμαχοι ἐναντίον τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ ἐν ἀνάγκῃ νὰ προσφέρῃ ἡ Βουλγαρία καὶ ἀριθμόν τινα στρατευμάτων ἐναντίον προσβολῆς τῆς Σερβίας ἐκ μέρους τῆς Αὐστρίας. Ἐφ’ ὅσον ἔχομεν αὐτὸ τὸ προηγούμενον, μέλλει νὰ ἐξακριβωθῇ καὶ τώρα, ἐὰν τυχὸν ἀπὸ τὴν ἀντίληψιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διῆλθεν ἡ περίπτωσις αὐτὴ τῆς ἀντικρύσεως παντὸς τρίτου. Γνωστὸν δὲ ὅτι ὁ τρίτος αὐτὸς ἐπρόκειτο πάντοτε νὰ εἶνε ἡ Αὐστρία. Γνωρίζομεν ἐπίσης μίαν λεπτομέρειαν, ἀνεπισήμως περιελθοῦσαν εἰς γνῶσιν ἡμῶν, ὅτι ἐγένετο πρότασις ἐκ μέρους Δυνάμεως τῆς Συνεννοήσεως πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἐπέλθῃ ἐπίκουρος εἰς τὴν Σερβίαν ἐν περιπτώσει προσβολῆς Αὐστριακῆς. Καὶ τότε ἐγένετο ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διάβημα κατ’ εὐθεῖαν πρὸς τὴν Σερβικὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις ἀντελήφθη ὅτι ἡ ἐν οὐδετερότητι παραμονὴ τῆς Ἑλλάδος εἶνε συμφερωτέρα διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνος ἀπὸ τὴν ἐκ τῆς οὐδετερότητος ἔξοδον καὶ τὴν ἀποστολὴν στρατευμάτων πρὸς βοήθειάν της, αὐτὴ δὲ ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις ἐζήτησεν ἀπὸ τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως νὰ παύσωσιν ἀπαιτοῦσαι ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐκ τῆς οὐδετερότητος ἔξοδον ὑπὲρ τῆς Σερβίας. Ὑπάρχει καὶ αὐτὸ τὸ προηγούμενον νὰ σαφηνισθῇ ἀφοῦ τὰ ζητήματα τίθενται τόσον σαφῶς. Ἐὰν ὅμως δὲν ὑπάρχῃ αὐτὴ ἡ περίπτωσις, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ὁ ὅρος παντὸς τρίτου καὶ ὑπάρχει μόνον τὸ κοινὸν συμφέρον κατὰ τῆς Βουλγαρίας, τότε βεβαίως ἡ θεωρία, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξαν οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες ὅτι μόνον ἐν περιπτώσει προσβολῆς τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, μόνον ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει καθαρᾶς προσβολῆς τῆς Βουλγαρίας συντρέχει ὁ ὅρος πρὸς ἄμυναν καὶ ὑποστήριξιν τῆς Σερβίας. Προηγήθη καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐκχωρήσεως ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Σερβίας τμημάτων ἐδαφῶν ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας. Κατὰ τὴν πρότασιν τὴν γενομένην ὑπὸ τῆς Συνεννοήσεως, ἐκ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ὁποίας δὲν διαφεύγει ἡ σκέψις ὑπὲρ ἐκ νέου δημιουργίας τοῦ Βαλκανικοῦ Συνδέσμου, καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος εἶνε νὰ προσέλθῃ εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας ὄχι μόνον ὅπως ἀποκρούσῃ παραχώρησιν ἐδαφῶν ἑλληνικῶν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀπόκρουσιν τυχὸν ἐπαπειλουμένης παραχωρήσεως Σερβικῶν ἐδαφῶν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, διότι ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικοβοιωτίας βουλευτὴς σαφῶς καὶ καλῶς ἐδήλωσε, τὰ ἐδάφη, τὰ Σερβικά, τὰ ὁποῖα περιλαμβάνονται εἰς τὸ σχέδιον τῆς παραχωρήσεως πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, κατὰ μέγα μέρος εἶνε ἐδάφη Ἑλληνικά. Εἶνε δὲ ἐδάφη Ἑλληνικὰ ὄχι μόνον ἀπὸ ἀπόψεως πληθυσμοῦ, ἀνέκαθεν ζήσαντος μὲ ἑλληνικὴν πολιτικὴν ἀντίληψιν, ἐκτὸς ὀλίγων ἐξαιρέσεων Σλαυοφώνων, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀποκτήσει διὰ τῆς βουλγαρικῆς προπαγάνδας βουλγαρικὴν πολιτικὴν ἀντίληψιν, ἀλλ’ ἐκ λόγων συμμαχικοῦ συμφέροντος. Ἡ κοινὴ ἄμυνα ἡμῶν καὶ τῆς Σερβίας ἐναντίον τῆς Βουλγαρίας ἐπιβάλλει καὶ σήμερον, ἵνα τὰ τμήματα ταῦτα καὶ τὰ ὀνομάζω, εἶνε τὰ τμήματα τῆς Δοϊράνης, τῆς Γευγελῆς καὶ τοῦ Μοναστηρίου, ὅλην αὐτὴν τὴν γραμμὴν τῶν στενῶν τοῦ Δεμὶρ Καποῦ ἡ Σερβία νὰ τὰ θέσῃ ὑπὸ τὴν ἄμυναν τῶν ἑλληνικῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων, διότι μόνον διὰ τῆς ἀμύνης τῶν ἑλληνικῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων θὰ ἀποσοβηθῇ ὁ βουλγαρικὸς κίνδυνος, ὅπως ἀπεδείχθη κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1913. Ἐν γένει ὑπάρχει τὸ κοινὸν αὐτὸ συμφέρον ὡς γνώμων ὑπὲρ ὅλης τῆς συνθήκης, φρονῶ δὲ ὅτι τὸ συμφέρον αὐτὸ εἶνε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Κυβέρνησιν. Εἴδομεν ὀφθαλμοφανῶς πόσον ὀλίγην σημασίαν ἔδωκαν τὰ μεγάλα Κράτη ἐκεῖνα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα λαμβάνομεν τόσα παραδείγματα καὶ ὑποδείγματα, ἀντιγράφοντες ὁλοκλήρους νόμους ἐκ τῆς νομοθεσίας των, πόσον σέβας ἔδειξαν πρὸς τὰς συνθήκας ὅταν ἐπρόκειτο νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψει των τὸ ἐθνικόν των συμφέρον. Ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν συντρέχωσιν ὅλοι αὐτοὶ οἱ ὅροι, ἐφ’ ὅσον εἶνε δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐξασφαλίσῃ ὄχι μόνον τὰ κεκτημένα, ἀλλὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ ὅλους ἐκείνους τοὺς ὅρους καὶ ὅλας ἐκείνας τὰς συνθήκας, διὰ τῶν ὁποίων δὲν θὰ ἐπέλθῃ ζημία διὰ μιᾶς μεταβολῆς τοῦ Βαλκανικοῦ καθεστῶτος, βεβαίως θὰ ἐπεβάλλετο ἡ διατήρησις τῆς οὐδετερότητος. Πρὸς διατήρησιν τῆς οὐδετερότητος ἔτεινεν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς σημερινῆς, διαρκῶς ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου πέρυσι μέχρι τοῦ Φεβρουαρίου τοῦ τρέχοντος ἔτους καὶ τῆς διαδόχου αὐτῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου μέχρι τοῦ Αὐγούστου καὶ τῆς σημερινῆς ἀπὸ τοῦ Αὐγούστου μέχρι τῆς προχθές, εἰς τὴν διατήρησιν τῆς οὐδετερότητος αὐτῆς ἔβλεπεν ἡ ἑκάστοτε Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Καὶ ἔρχεται τώρα ἡ εἰσβολὴ τοῦ συμμαχικοῦ στρατοῦ, ἵνα ἀναγκάσῃ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ διαμαρτυρηθῇ. Ἡ διαμαρτυρία αὐτὴ ἐχαρακτηρίσθη ὑπό τινος τῶν προλαλησάντων κυρίων συναδέλφων ὡς γενομένη λίαν χλιαρῶς. Ἐὰν ἡ διαμαρτυρία αὐτὴ ἐγένετο χλιαρὰ ἢ ὄχι ἢ ἂν ἠδύνατο νὰ γίνῃ ἐντονωτέρα, ἐγὼ δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω. Θέλω ὅμως νὰ ἐξετάσω τοῦτο· εἰς τί ἀποβλέπει ἡ διαμαρτυρία; ἀποβλέπει εἰς τὴν τήρησιν ξηροῦ τύπου διὰ νὰ τεθῶμεν ἐν τάξει, ἀπέναντι τίνος; ἀπέναντι ἀντιπάλων Δυνάμεων, ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἐτόλμησαν ἀπόβασιν τοῦ στρατεύματός των εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος; ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ τοιούτου τύπου, πολὺ ὀρθῶς παρετηρήθη διατί δὲν ἐγένετο καὶ ὅταν παρεβιάσθη καὶ ἕτερον Ἑλληνικὸν ἔδαφος; μήπως ἐθεωρεῖτο τὸ ἔδαφος ἐκεῖνο ὡς ὀλιγώτερον Ἑλληνικὸν ἀπὸ τὸ σήμερον ἀπειλούμενον διὰ τῆς ἀποβάσεως τοῦ συμμαχικοῦ στρατοῦ; καὶ μήπως αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι, αἱ ἐνδιαφερόμεναι διὰ τὴν οὐδετερότητα τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐσχημάτισαν τότε τὴν ἀντίληψιν τῆς παραβιάσεως τῆς οὐδετερότητος αὐτῆς διὰ τῆς καταλήψεως τῆς Λήμνου καὶ ἄλλων νήσων, καὶ θὰ θεωρήσωσιν ὅτι ἡ οὐδετερότης παρεβιάσθη περισσότερον τώρα, διότι αἱ ἀντίπαλοι Δυνάμεις ἀπεβίβασαν στρατεύματα εἰς ἕτερον τμῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους; Ἐὰν εἶνε διὰ τὸν τύπον μόνον αὐτὴ ἡ διαμαρτυρία, ἐγὼ δὲν παραδέχομαι ὅτι ἔγινε κανὲν μεγάλο πρᾶγμα, διότι δὲν ὠφελεῖ εἰς τίποτε· δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ πείσωμεν τὰς Δυνάμεις, τὰς ἀντιπάλους πρὸς τὰς διενεργησάσας τὴν ἀπόβασιν τῶν στρατευμάτων, δὲν δυνάμεθα νὰ πείσωμεν αὐτὰς τὰς Δυνάμεις, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν τάξει ἀπέναντί των μὲ τὴν τυπικὴν αὐτὴν διαμαρτυρίαν. Ἡ διαμαρτυρία ἕνα σκοπὸν θὰ εἶχε· θὰ εἶχεν ὡς σκοπὸν τὴν πραγματικὴν διατήρησιν τῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ διὰ τοῦτο θὰ ἐχρειάζοντο ἄλλα μέτρα προληπτικὰ, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις δὲν θέλει νὰ μᾶς δείξῃ ἂν τὰ ἔλαβεν ἢ ὄχι. Πρὸ τῆς ὑποβολῆς τῆς διαμαρτυρίας αὐτῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἁπλῆ ἀπάντησις πρὸς μίαν διακοίνωσιν, τίνα μέτρα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις πρὸς ἀποσόβησιν τοῦ διαβήματος τῶν δύο Δυνάμεων, τῆς Γαλλίας καὶ Ἀγγλίας; Τίνα μέτρα ἔλαβεν, ὅπως μὴ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην ν’ ἀπαντήσῃ μὲ μίαν ξηρὰν διαμαρτυρίαν καὶ νὰ λέγῃ ὅτι πέραν τούτου οὐδὲν δύναμαι νὰ πράξω; Τίνα δὲ μέτρα σκέπτεται νὰ λάβῃ σήμερον, ὁπότε ἠναγκάσθη καὶ ἠρκέσθη εἰς τὴν τυπικὴν αὐτὴν διαμαρτυρίαν, τίνα μέτρα σκέπτεται νὰ λάβῃ ἵνα διατηρήσῃ τὴν ἔνοπλον οὐδετερότητα, τὴν ὁποίαν θέλει νὰ διατηρήσῃ ἐναντίον τοῦ Βουλγαρικοῦ κινδύνου; Ὑποθέτω ὅτι ἡ Κυβέρνησις γινομένη ἀνωτέρα τῆς ψευδοφιλοτιμίας, ἡ ὁποία μᾶς ἐχαρακτήρισεν ἕως τώρα ὅλους μὲ τὸ νὰ μὴ θέλωμεν νὰ γίνῃ εὐρεῖα συζήτησις, διὰ νὰ μὴ τυχὸν βλάψωμεν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἐθνικὰ συμφέροντα καθ’ ἡμέραν ὄχι μόνον βλάπτονται, ἀλλὰ καταστρέφονται μὲ τὰς ἀκαίρους καὶ ἀλόγους ἀποκαλύψεις, αἱ ὁποῖαι γίνονται εἰς τὸν ἡμερήσιον τύπον, θὰ θελήσῃ, λέγω, ἡ Κυβέρνησις νὰ θέσῃ τὰ ζητήματα εἰς τὴν θέσιν των ἐνώπιον τῆς λαϊκῆς ἀντιπροσωπείας, θὰ θελήσῃ νὰ δώσῃ κατεύθυνσιν ἀκριβῆ καὶ εἰς τὸν τύπον, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ἄλλοτε εἰς τὴν ἄγνοιαν καὶ ἄλλοτε γίνεται θῦμα τῆς κομματικῆς ἐμπαθείας, θὰ θελήσῃ νὰ δώσῃ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν τόνον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος τῷ ὄντι θὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ θ’ ἀπαλλάξῃ τὸν τύπον ἀπὸ τὰς καθημερινὰς ἀντεγκλήσεις, αἱ ὁποῖαι νομίζω, ὅτι ὅλους μας μᾶς στενοχωροῦν, ὅπως καὶ αὐτοὺς τοὺς δημοσιογράφους, τῶν ὁποίων ὁ πατριωτισμὸς δὲν δύναται νὰ τεθῇ ἐν οὐδεμιᾷ ἀμφιβολίᾳ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις θελήσῃ ἀπαντῶσα ἐντὸς τοῦ ὁρίου, τὸ ὁποῖον αὕτη θὰ κρίνῃ κατάλληλον εἰς ὅσα ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ δώσῃ τὰς ἀπαιτουμένας ἐξηγήσεις, φρονῶ, ὅτι καλύτερον θὰ ἐξυπηρετηθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα παρὰ ἐάν, σιωπῶσα, ἀπαντᾷ εἰς ἄλλους μὲν βουλευτὰς ὅτι δὲν ἔχουν τὸ ἀνάστημα ἵνα ἐπερωτῶσιν, εἰς ἄλλους δὲ, ὅτι ἀνήκουσιν εἰς τὸ παρελθὸν καὶ δὲν ἀνήκει εἰς αὐτοὺς τὸ μέλλον ἐάν ποτε θελήσῃ νὰ παραιτηθῇ. Φρονῶ δὲ ἐπίσης ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς στιγμήν, καθ’ ἣ καὶ ὁ τελευταῖος Ἕλλην ἀγρότης ἐπιστρατεύεται διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκόν του καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἤθελε τῷ ὑποδειχθῇ καὶ ἐπιβληθῇ, φρονῶ, λέγω, ὅτι οἱ βουλευταὶ δὲν πρέπει νὰ συνεδριάζωσιν ἅπαξ τῆς ἑβδομάδος καὶ νὰ δέχωνται διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἀναμένοντες τὴν ξηρὰν ἔκβασιν τῶν γεγονότων. Πρέπει νὰ τεθῶσι καὶ αὐτοὶ εἰς ἐπιστράτευσιν ἐν τῷ καθήκοντι, τὸ ὁποῖον τοὺς ἀπαλλάσσει ἀπὸ τὴν ὁπλοφορίαν, καὶ νὰ φροντίζωσιν οὐχὶ μόνον ἵνα ἐρωτῶσι τὴν Κυβέρνησιν διὰ ζητήματα λεπτά, διὰ τὰ ὁποῖα ἴσως δὲν θὰ ἠδύνατο ν’ ἀπαντᾷ ἀλλὰ καὶ νὰ συντρέξωσι τὴν Κυβέρνησιν διὰ πολλῶν ἄλλων νομοθετημάτων καὶ μέτρων διὰ τὴν διεξαγωγὴν τῆς ὑπηρεσίας κατὰ τὰς τόσον κρισίμους ταύτας στιγμάς.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Νάκος.

§28Λ. ΝΑΚΟΣ. Σέβομαι, κύριοι βουλευταί, τὰ συναισθήματα, τὰ ὁποῖα ἔφερον εἰς τὸ βῆμα τοὺς ἀξιοτίμους προλαλήσαντας, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ τονώσωσι τὰς διαμαρτυρίας, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπηύθυνε διὰ τὴν ἀπόβασιν ξένων στρατευμάτων ἐπὶ ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Εἰς ζητήματα τοιαύτης φύσεως, τὰ ὁποῖα θίγουν τὴν ἑλληνικὴν κυριαρχίαν, καὶ ἡ ὑπερευαισθησία ἀκόμη εἶνε σεβαστή. Ἀλλ’ αἰσθάνομαι καὶ ἐγὼ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκφράσω τὴν πεποίθησιν —καὶ θεωρῶ ἐπιβεβλημένον νὰ τὸ κάμω ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου—πεποίθησιν, ἡ ὁποία εἶμαι βέβαιος ὅτι ἀντιπροσωπεύει καὶ τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι οἱ ἀπόγονοι τοῦ Φαβιέρου καὶ τοῦ Μαιζῶνος, πατοῦντες τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος, ἔρχονται καὶ νέας ὑπηρεσίας νὰ προσφέρωσι πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν πατρίδα. (Χειροκροτήματα). Αἰσθάνομαι καὶ ἐγὼ τὴν ὑποχρέωσιν, ὅπως ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου τούτου ἐκφράσω τὴν πεποίθησίν μου ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀνετράφησαν μὲ τὰς ᾠδὰς τῶν ὑμνητῶν τοῦ Κανάρη καὶ τοῦ Μπότσαρη, δὲν ἔρχονται ἐδῶ, ἢ διὰ νὰ ὑπερασπίσωσιν Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι οἱ στρατιῶται τῆς Γαλλίας, τῆς χώρας τῶν ἀγώνων ὑπὲρ τῶν ἀνθρωπιστικῶν ἰδεῶν, τοιούτους ἀγῶνας ἔρχονται νὰ συνεχίσωσιν ἐν Ἑλλάδι. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἔλαβον, κύριοι, τὸν λόγον, διότι θέλω ἀκόμη νὰ διαμαρτυρηθῶ καὶ διὰ μίαν ἄλλην θεωρίαν, τὴν ὁποίαν ἐξέφεραν οἱ προλαλήσαντες: Τὴν θεωρίαν καὶ τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ σεβασθῇ τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις της μετὰ τῆς Σερβίας μόνον ἂν τὰ συμφέροντα αὐτῆς τὸ ἐπιβάλλουν. Ἐννοῶ νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τοῦτο. Ὄχι! Ἡ Ἑλλὰς γνωρίζει νὰ σέβεται τὰς ὑποχρεώσεις της καὶ τὴν ὑπογραφὴν αὐτῆς. Καὶ θέλω νὰ διαμαρτυρηθῶ, διότι ὄχι μόνον εἶνε ζήτημα τιμῆς διὰ τὴν Ἑλλάδα τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἀκόμη, διότι ὁ σεβασμὸς πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις μας καὶ τὰς συμφωνίας μας καθιστᾷ ἐπιβλητικὸν καὶ τὸν σεβασμὸν τῶν ἄλλων πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις των. Καὶ εἶνε μέγα τὸ συμφέρον τοῦτο τῆς Ἑλλάδος, ἵνα μὴ ἴδῃ ἑαυτὴν ἀπομονωμένην. Καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ἀκόμη, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐξήτασαν τὴν ὑπόθεσιν οἱ προλαλήσαντες, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως δηλαδὴ ὅτι ἡ Σερβία, οἰκειοθελῶς παραχωρήσασα τὰ Μακεδονικὰ ἐδάφη της, ἕνεκα τῶν ὁποίων καὶ πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν ὁποίων συνεκροτήθη ἡ σύμβασις, μᾶς ἔδωκεν εὔλογον ἀφορμὴν ὅπως θεωρῶμεν διαλελυμένην τὴν συμφωνίαν, καὶ δικαιούμεθα νὰ μὴ θεωρῶμεν ὑφισταμένην τὴν συνθήκην, καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως, λέγω, ταύτης εὑρίσκονται ἐν πληρεστάτῳ ἀδίκῳ, διότι καὶ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην ἔχει ἡ Ἑλλὰς μεγαλείτερον συμφέρον νὰ θεωρῇ ὑφισταμένην τὴν συνθήκην. Καὶ ἂν ἡ Σερβία παρεχώρησε τὰ ἴδια Μακεδονικὰ ἐδάφη πρὸς ὑποστήριξιν ἄλλων δικαίων καὶ συμφερόντων της, ἡ Ἑλλὰς ὅμως ἔχει ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς της διὰ τὴν ἄμυναν τῶν ἰδίων ἐδαφῶν καὶ δικαίων ἐν Μακεδονίᾳ. Καὶ ἂν ἡ Σερβία μένῃ πιστὴ εἰς ὅσα συνεφωνήσαμεν, ὅπως αἱ ὑποχρεώσεις της τὸ ἐπιβάλλουν, καὶ παρέχει τὴν συνδρομήν της πρὸς ἄμυναν τῶν ἰδικῶν μας ἐδαφῶν, ἀντὶ νὰ σπεύδωμεν νὰ θεωρῶμεν κατηργημένην τὴν συνθήκην, τοὐναντίον συμφέρον ἔχομεν νὰ σπεύδωμεν νὰ τονώσωμεν αὐτήν. Καὶ δὲν βλέπω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον οἱ προλαλήσαντες λησμονοῦσι σήμερον ὄχι μόνον τοὺς λόγους τιμῆς, οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλουσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅπως τηρήσῃ τοὺς λόγους της, ἀλλὰ λησμονοῦσι καὶ τὸ συμφέρον τοῦτο τῆς Ἑλλάδος. Διὰ τοῦτο καὶ ἐκπλήσσομαι μὲ τοὺς ἐπικρίναντας εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, πολιτικὴν τὴν ὁποίαν καὶ ἡ τιμὴ καὶ τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος ἐπιβάλλουσιν. Ἀλλὰ διαφωνῶ μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἐνόμισεν ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀπαντήσῃ, ὅπως ἀπήντησεν εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον βουλευτὴν ἐξ Ἀρκαδίας, ζητήσαντα ἐξηγήσεις ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ ὡρισμένου σημείου τῆς ἐξωτερικῆς αὐτῆς πολιτικῆς. Εἰς τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Ἀρκαδίας ὁ κ. Πρόεδρος ἠρνήθη νὰ ἀπαντήσῃ, καὶ ἐδήλωσεν ὅτι δὲν θ’ ἀπαντήσῃ, ἂν μὴ ἀρχηγός τις κόμματος ζητήσῃ τοῦτο. Βεβαίως δικαίωμα τῆς Κυβερνήσεως εἶνε νὰ ἀρνηθῇ τὴν συζήτησιν, ὅταν νομίζῃ ὅτι τοῦ Κράτους τὰ συμφέροντα ἀντιτίθενται εἰς τοιαύτην συζήτησιν. Ἀλλὰ δὲν εἶνε δικαίωμα οὐδενὸς νὰ περιφρονῇ φωνήν, ἡ ὁποία ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἐγείρεται, ζητοῦσα διασαφήσεις καὶ ἐξηγήσεις ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἀκόμη ὀλιγώτερον δὲν ἀναγνωρίζω τὸ δικαίωμα εἰς οὐδένα νὰ διαιρῇ τοὺς βουλευτὰς εἰς κλάσεις, καὶ εἰς τούτους μὲν νὰ θεωρῇ ἑαυτὸν ὑποχρεωμένον νὰ ἀπαντᾷ, εἰς ἄλλους δὲ ὄχι. Μόνον τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους κανονίζει τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως. Τοιαύτην ἔχων γνώμην μὲ ὅλον τὸν κίνδυνον νὰ μὴ τύχω ἀπαντήσεως ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, αἰσθάνομαι ἐν τούτοις τὴν ἀνάγκην, πρὸς τόνωσιν τῆς πολιτικῆς τῆς ἐξωτερικῆς τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας εἶμαι ὀπαδός, ὄχι μόνον διὰ τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις, εἶνε πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐνέκρινεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς πρὸ ὀλίγου, αἰσθάνομαι, λέγω, τὴν ἀνάγκην καὶ ἐγὼ νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν εἶνε ἀληθές, ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Ἰανουαρίου διὰ τοῦ ἐν Ἀθήναις Πρέσβεως αὐτῆς προέτεινεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ συμμετάσχῃ τοῦ ἀγῶνος, ἐγγυωμένη τὴν ἀκεραιότητα τῶν Μακεδονικῶν μας κτήσεων καὶ ἐπὶ παραχωρήσει μέρους τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, καὶ ἄν, ὡς μόνον ἀντάλλαγμα τῆς ἐξόδου μας ἐκ τῆς οὐδετερότητος, προέβαλε τὴν ἀπαίτησιν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἀντιτείνῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἂν ἡ Σερβία θελήσῃ νὰ παραχωρήσῃ ἴδιον Μακεδονικὸν ἔδαφος. Καὶ ἤθελον ἐρωτήσει ἀκόμη τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ποῦ ἀποδίδει τὴν μεταβολὴν τῆς πολιτικῆς τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία μετὰ ἑπτάμηνον διοίκησιν ἄλλων ἦλθε καὶ ἔκαμε τὰς γνωστὰς προτάσεις πρὸς τὴν Βουλγαρίαν; Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω διὰ νὰ τονώσω τὴν πολιτικὴν τῆς ὁποίας εἶμαι θιασώτης, καὶ κατὰ τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον καὶ ἐκ προσωπικῆς πίστεως, ἂν ὑπάρχει καμμία πρότασις πρὸς τὴν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν τῆς χώρας ἐκ μέρους τῆς Γερμανικῆς Κυβερνήσεως, πρότασις περὶ ἐγγυήσεως τῆς ἀκεραιότητος τοῦ ἐδάφους μας, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἡ Ἑλλὰς ἤθελε τηρήσει οὐδετερότητα. Αὐτὰ εἶνε τὰ σημεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θεωρῶ ἀναγκαίαν τὴν ἀπάντησιν τῆς Κυβερνήσεως. Διότι εἶνε ἀναγκαῖον νὰ φωτισθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ νὰ ἐννοήσῃ ποῦ ζητοῦν νὰ παρασύρουν αὐτὸν οἱ συσκοτίζοντες τὰ πράγματα, ἐπωφελούμενοι τῆς σιωπῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχει συμφέρον ἡ Κυβέρνησις νὰ ὁμιλήσῃ χάριν αὐτῆς τῆς πολιτικῆς της. Εἶναι ἀναγκαῖον ταῦτα νὰ γνωσθῶσι διὰ νὰ φωτισθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δι’ ὅσα συνέβησαν καὶ δι’ ὅσα θὰ συμβῶσιν. Καὶ θὰ συμβῶσι πολλὰ κατὰ τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων, καὶ θὰ συμβῶσιν ἀκόμη χειρότερα τῶν ὅσων συμβαίνουσιν. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα πρέπει νὰ γείνῃ γνωστὸν ὅτι δὲν θὰ εἶνε ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἀποτέλεσμα ἀκριβῶς διότι ἐγκατελείφθη ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως. Ἰδοὺ διατὶ ζητῶ φῶς καὶ θέλω τὴν συζήτησιν. Ἰδοὺ διατὶ εὑρίσκω συμφέρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὁμιλήσῃ. Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους, κύριοι, ἕκαστος ἐξ ἡμῶν φέρει καὶ ἓν πολλοστημόριον εὐθύνης διὰ τὴν πολιτικὴν κατεύθυνσιν τοῦ Κράτους καὶ τὴν εὐθύνην αὐτὴν θέλω ἐγὼ νὰ ἀποσείσω ζητῶν φῶς καὶ συζήτησιν, ἀλλὰ καὶ νὰ ὑπομνήσω τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ Κυβέρνησις πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ νὰ παρέχῃ τὰ μέσα τοῦ τοιούτου φωτισμοῦ των. Δὲν γνωρίζω, κύριοι, ἐὰν ποτὲ εὑρέθη ἡ Ἑλλὰς εἰς μεγαλειτέραν κρίσιν, καὶ ἐνῷ ἔχομεν ἡμεῖς τὴν εὐθύνην τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως τῆς Κυβερνήσεως, αὕτη μᾶς κρατεῖ ἐν τῷ σκότει. Ἀλλ’ ἔχομεν ὅλοι τὸ καθῆκον νὰ ζητήσωμεν ὅπως λείψῃ ἡ πολιτικὴ τῶν παρασκηνίων, καὶ νὰ διεκδικήσωμεν τὰ δικαιώματά μας, τὰ ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἀπορρέοντα. Ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ζητήσωμεν, ἐπὶ τέλους, ὅπως τὸ Κοινοβούλιον ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς τύχης τῶν ἐξωτερικῶν πραγμάτων τῆς χώρας ἐν γνώσει τῶν ζητημάτων. Καὶ αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαμαρτυρηθῶ καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ χάριν τοῦ πολιτεύματος, μὲ τὸν ὁποῖον κυβερνώμεθα καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον ὑπεύθυνοι διὰ τὴν πολιτικὴν κατεύθυνσιν τῆς χώρας εἴμεθα ἡμεῖς, διὰ τῆς ψήφου τῶν ὁποίων διαχειρίζεται τὰ κοινὰ ἡ Κυβέρνησις. Ζητῶ φῶς, ὅπως ἐν ἐπιγνώσει καὶ ἡμεῖς κανονίσωμεν καὶ τὴν ψῆφον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ ἀναλάβωμεν τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν φέρομεν ἀπέναντι τοῦ τόπου καὶ τῆς Ἱστορίας. (Χειροκροτήματα).

§29ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί. Ἐὰν μόνος ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς ἐλάμβανε τὸν λόγον, δὲν θὰ ἀνηρχόμην τὸ βῆμα ὅπως δευτερολογήσω, διότι κυρίως τὰ ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντα ἀπεσκόπουν εἰς τὸ νὰ καταστήσουν ἐντονωτέραν τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως γενομένην διαμαρτύρησιν, διὰ τῆς βεβαιώσεως ὅτι οὐ μόνον ἡ Κυβέρνησις ἀλλὰ καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ Βουλῇ συμμερίζεται τὴν διαμαρτύρησιν ταύτην. Ὅπως εἶπεν ὁ τελευταῖος ὁμιλήσας συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς κ. Νάκος, ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν εἶναι ἐπιτετραμμένον, ἂν ὄχι ἐπιβεβλημένον, νὰ εἶνε κανεὶς ὅσον θέλει εὔθικτος, καὶ ὑπεράγαν ἀκόμη εὔθικτος. Ἀλλά, ἂν ἀνέρχωμαι τὸ βῆμα, ἀνέρχομαι διότι οἱ ἀνελθόντες πρὸ ἐμοῦ εἰς αὐτὸ δὲν περιωρίσθησαν εἰς τοῦτο καὶ μόνον, εἰς τὸ νὰ γενικεύσουν τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως γενομένην διαμαρτύρησιν, ἀλλ’ ἐπεξέτεινον τὸν λόγον καὶ εἰς ἄλλα. Πρέπει δὲ νὰ ὁμολογήσω, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον σπανιώτατα καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς ἱστορίας αὐτοῦ ἀντεμετώπισε περίστασιν κρισιμωτέραν, σπουδαιοτέραν, καὶ ὅτι σπανιώτατα ἐν τῇ Βουλῇ ἤρχισε συζήτησις μεγαλειτέρας ἐπιβολῆς, σχετιζομένη περισσότερον πρὸς αὐτὸ ἀληθῶς τὸ μέλλον τῆς χώρας καὶ τοῦ Ἔθνους. Ἀλλὰ πρὶν ἔλθω εἰς τὸ γενικώτερον μέρος τοῦ λόγου μου, ἀπαντῶν εἰς τοὺς λοιποὺς προλαλήσαντας, θέλω νὰ εἴπω δύο λέξεις εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ. Ὑπέμνησεν οὗτος, ἀποβλέπων καὶ πρὸς ἐπίκρισιν νομίζω, ὅσον ἀφορᾷ τοῦτο, τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν τάσεων αὐτῆς, ὑπέμνησεν, ὅτι αἱ Δυνάμεις τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως καὶ ἤδη Τετραπλῆς ἐζήτησαν παρ’ ἡμῶν παραχωρήσεις ἐν Μακεδονίᾳ κατὰ τὸ θέρος τοῦ τρέχοντος ἔτους. Πρῶτον μὲν ὅπως ἀποκαταστήσω τὰ πράγματα εἰς τὴν ἀληθῆ θέσιν των, διὰ νὰ γνωρίζουν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς χώρας τί ἀκριβῶς ἐγένετο τότε, θεωρῶ καθῆκον νὰ ὑπομνήσω ὅτι αἱ Δυνάμεις προσῆλθον συμβουλεύουσαι μετ’ ἐπιμονῆς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ στέρξῃ εἰς παραχωρήσεις ἐν Μακεδονίᾳ ἀπέναντι ἄλλων μεγάλων καὶ σημαντικῶν παραχωρήσεων ἐν Μ. Ἀσίᾳ. Ἔχω ἀκόμη νὰ προσθέσω, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν κατέλιπον κατὰ Φεβρουάριον τὴν ἀρχὴν ἀφῆκα εἰς τὴν διάδοχον Κυβέρνησιν ἐξωτερικὴν κατάστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ Δυνάμεις τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως ὑπισχνοῦντο εἰς τὴν Ἑλλάδα εὐρυτάτας ἐδαφικὰς παραχωρήσεις ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, οὐδεμίαν δὲ ἀντιπαραχώρησιν ἐζήτουν παρὰ τῆς Ἑλλάδος, διότι ἀπὸ πολλοῦ χρόνου εἶχον ὑποσχεθῇ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι οὐδεμίαν θὰ ἐζήτουν τοιαύτην παραχώρησιν παρ’ αὐτῆς ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας. Ἐζήτησαν μόνον ὡς ἀντάλλαγμα τῶν παραχωρήσεων, τῶν εὐρυτάτων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, νὰ ἀποσύρωμεν τὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας εἴχομεν διατυπώσει ἐξ ἀρχῆς κατὰ παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Σερβίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν ἄνευ συναινέσεως ἡμῶν, ἀκριβῶς ἕνεκα τῆς συνθήκης τῆς συμμαχίας πρὸς τὴν Σερβίαν, παραχωρήσεων περὶ τῶν ὁποίων εἴχομεν δηλώσει, ἀρχομένου τοῦ πολέμου, ὅτι διατυποῦμεν ἀντιρρήσεις. Ἐλπίζω ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς θὰ ἀναγνωρίσῃ ὅτι δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ δυνάμενος ἢ ὀφείλων νὰ ἐξηγήσω διατί μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῆς ὑπ’ ἐμὲ Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς Ἀρχῆς μετεβλήθησαν τὰ πράγματα, οὕτως ὥστε νὰ ζητηθῶσι παρὰ τῆς Ἑλλάδος παραχωρήσεις.

§30Γ. ΠΩΠ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§31ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁπωσδήποτε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ προσθέσω ἐν σχέσει πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ἐπεισοδιακόν, ἵνα κλείσῃ, εἶνε ὅτι εὑρέθην σήμερον εἰς τὴν εὐτυχῆ θέσιν ν’ ἀνακοινώσω πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι ὄχι μόνον ἀφ’ ὅτου τοὐλάχιστον καὶ πάλιν ἡ ὑπ’ ἐμὲ Κυβέρνησις διαχειρίζεται τὴν ἀρχὴν αἱ Δυνάμεις δὲν ἔκαμαν λόγον περὶ παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἤδη ρηταὶ καὶ ἐπίσημοι ἐδόθησαν διαβεβαιώσεις, ὅτι αἱ ὑποσχέσεις περὶ παραχωρήσεων πρὸς τὴν Βουλγαρίαν καὶ ἐκ μέρους αὐτῆς τῆς Σερβίας θεωροῦνται τοῦ λοιποῦ ἀτονήσασαι, ἀνίσχυροι, caduquès, κατὰ τὴν Γαλλικὴν ἔκφρασιν. (Χειροκροτήματα). Πρὶν εἰσέλθω εἰς τὴν κυρίως συζήτησιν, ἔχω ἀνάγκην ν’ ἀπαντήσω μὲ ὀλίγας λέξεις καὶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν βουλευτήν. Λυποῦμαι μὴ δυνάμενος νὰ συμφωνήσω πρὸς τὴν γνώμην του. Βεβαίως ἕκαστος τῶν βουλευτῶν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὸν λόγον ἐπὶ παντὸς ζητήματος, τὸ ὁποῖον νομίζει ὅτι δύναται ν’ ἀπασχολήσῃ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Ἀλλὰ καθιερώθη διὰ μακρᾶς παραδόσεως τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, καὶ ὀρθῶς καθιερώθη, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἔχουν ὑποχρέωσιν οὔτε νὰ ἐξηγοῦν κἂν τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἀπαντοῦν, ὁσάκις προκαλοῦνται εἰς συζήτησιν τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων τῆς χώρας παρ’ ἄλλων ἢ τῶν ἡγετῶν τῶν ἐν τῇ Βουλῇ κομμάτων. Τοῦτο, κύριοι, δὲν ἀποτελεῖ μείωσιν τῶν δικαιωμάτων οὐδενὸς ἐκ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Βεβαίως ἕκαστος τῶν κυρίων βουλευτῶν ἔχει ἀπεριόριστον δικαίωμα νὰ φέρῃ τὸν λόγον ἐπὶ ἐξωτερικῶν ζητημάτων, ἔργον δὲ αὐτοῦ εἶνε νὰ κατορθώσῃ νὰ κινήσῃ τὸ ἐνδιαφέρον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ συγκινήσῃ τὴν ψυχὴν αὐτῆς τοσοῦτον, ὥστε ν’ ἀναγκάσῃ τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ σιωπήσῃ, καὶ ἂν ἀκόμη ὁ λόγος δὲν φέρεται παρ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι, κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ νόμιμα, εἶνε τεταγμένοι ὅπως ζητήσουν τοιοῦτον λόγον. Ἐγὼ διατυπώνω πάντοτε τὴν εὐχὴν καὶ τὴν ἐλπίδα, ὅτι ὁ πρῶτος λαβὼν τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου βουλευτὴς Φλωρίνης ταχύτατα θὰ καταλάβῃ τοιαύτην θέσιν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ, ὥστε νὰ μὴ εὑρίσκηται, ὁσάκις θέλει νὰ ὁμιλήσῃ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προσλαμβάνῃ ἄλλον ἐγγυητὴν πρὸς ἀνακίνησιν τοιούτου ζητήματος. Εὔχομαι εἰλικρινῶς καὶ ἐλπίζω μετὰ πεποιθήσεως, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς Φλωρίνης θὰ καταλάβῃ ταχέως τοιαύτην θέσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Πρὶν ἀκόμη, κύριοι, εἰσέλθω εἰς τὸ κύριον θέμα τῆς ὁμιλίας μου, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ θεωρήσω ὅτι τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Πατρῶν ἀποτελοῦν υἱοθεσίαν ἐκ μέρους του τῆς ἐρωτήσεως, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐκ μέρους τέως συναδέλφου του ἐν τῇ Κυβερνήσει. Ἑπομένως ἀπαντῶ εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. βουλευτοῦ Ἀρκαδίας, ὅτι ἅμα ὡς ἐγένετο ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις ἦτο φυσικὸν νὰ ἐρωτηθῶ παρὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ξένων κρατῶν ἐνταῦθα ποία σκοπεῖται νὰ εἶνε ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἐδήλωσα ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, ὅτε ἐγνώσθη ἡ σκοπουμένη μερικὴ ἐπιστράτευσις τῆς Βουλγαρίας, ὅτι ταύτην θὰ ἐπηκολούθει μερικὴ Ἑλληνικὴ τοιαύτη, ὅτε δὲ ἐγνώσθη ἡ γενικὴ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις, ὅτι ἐντὸς τῆς ἡμέρας, πρὸ τῆς παρελεύσεως εἰκοσιτετραώρου ἀπὸ τῆς Βουλγαρικῆς ἐπιστρατεύσεως, θὰ ἐδημοσιεύετο διάταγμα τῆς γενικῆς Ἑλληνικῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἀλλὰ συγχρόνως, κύριοι, ἔπρεπε νὰ ἀποβλέπω καὶ εἰς τὴν ἐξέλιξιν τὴν ὁποίαν ἦτο φυσικὸν νὰ λάβωσι τὰ πράγματα μετὰ τὴν ἐπιστράτευσιν. Ἐγώ, κύριοι, δὲν ἀπέκρυψα τὰ πράγματα οὐδ’ ἐπὶ στιγμήν, ἐφ’ ὅσον κατεῖχον τὴν ἀρχήν, καὶ μέχρι τοῦ Φεβρουαρίου καὶ ἀφ’ ἧς ἐπέστρεψα εἰς αὐτήν, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἔπαυσα δηλῶν ὅτι τὰς συμμαχικὰς πρὸς τὴν Σερβίαν ὑποχρεώσεις θεωρῶ ἰσχυούσας πάντοτε, καὶ ταύτας μέλλω νὰ σεβασθῶ, ἐφ’ ὅσον θὰ εἶχον τὴν τιμὴν καὶ τὸ βάρος τῆς κυβερνήσεως τῆς χώρας. Ἀλλ’ ἐγνώριζον ὅτι κύκλοι, τῶν ὁποίων ἡ γνώμη ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως εἶνε ἀξία πολλῆς προσοχῆς, ἐθεώρουν ὅτι, ἐπειδὴ ἡ στρατιωτικὴ σύμβασις μετὰ τῆς Σερβίας, καθορίζουσα τὸν τρόπον τῆς συνεργασίας τῶν δύο στρατῶν, Ἑλληνικοῦ καὶ Σερβικοῦ, ἐν ἐνδεχομένῳ πολέμῳ κατὰ τῆς Βουλγαρίας, προβλέπει ὡρισμένην δύναμιν, ἡ ὁποία θὰ διατεθῇ ὑπὸ τῆς Σερβίας διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ κοινοῦ ἀγῶνος, ἡ ἔλλειψις δὲ τῆς δυνάμεως ταύτης, ὡς ἐκ τῆς ἀπασχολήσεως ἀλλαχοῦ τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ, καθιστᾷ παρακεκινδυνευμένην τὴν ἡμετέραν ἐνέργειαν. Ἠρώτησα ἑπομένως τοὺς ἀντιπροσώπους ὡρισμένων Δυνάμεων, ἐὰν εἰς περίπτωσιν ἐπιθέσεως τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, ὅτε κατ’ ἐμὲ θὰ ἐπήρχετο ὁ συμμαχικὸς ὅρος, αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι θὰ ἦσαν διατεθειμέναι νὰ ἀναπληρώσουν τὴν ἐλλείπουσαν στρατιωτικὴν δύναμιν, ἐκείνην δηλ. τὴν ὁποίαν ἡ Σερβία δὲν θὰ ἠδύνατο ἐνδεχομένως νὰ διαθέσῃ εἰς ἀπόκρουσιν Βουλγαρικῆς προσβολῆς, διότι ὁ στρατὸς αὐτῆς εἶνε ἀλλαχοῦ ἐστραμμένος. Καὶ ἔλαβον τὴν ἀπάντησιν, ὅτι ἡ δύναμις αὕτη δύναται νὰ τεθῇ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐπήρχετο ὁ συμμαχικὸς ὅρος. Εἶπον δὲ συγχρόνως, ὅτι δὲν πρέπει ἐκ τούτου νὰ προέλθῃ παρεξήγησίς τις, διότι δὲν ἐπρότεινα ἀποστολὴν τῆς δυνάμεως αὐτῆς διὰ νὰ ἀναλάβω νέας ὑποχρεώσεις, ἀλλ’ ἤθελον μόνον νὰ γνωρίζω ἂν ὑπὸ τὴν ὡρισμένην αὐτὴν προϋπόθεσιν τῆς ἐπελεύσεως τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου, θὰ ἠδύνατο νὰ διατεθῇ ἡ δύναμις αὕτη, διότι τοῦτο βεβαίως ἦτο ἓν στοιχεῖον πρὸς μόρφωσιν πεποιθήσεως ἐκ μέρους ὡρισμένων κύκλων, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται νὰ ἔχουν γνώμην, προκειμένου περὶ τοιούτων ζητημάτων. Καὶ ἤδη, κύριοι, εἰσέρχομαι εἰς τὸ κύριον μέρος τῆς συζητήσεως, ὁμοίαν τῆς ὁποίας, ὡς εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου, σπανίως νομίζω ὅτι διεξήγαγεν ἡ Ἑλληνικὴ Βουλή. Ὀρθῶς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας, ὁ λαβὼν τὸν λόγον δεύτερος, ὀρθῶς ἐζήτησαν νὰ στρέψουν τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς συνθήκης τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας. Εἶνε ἀδύνατον νὰ κρίνῃ ὀρθῶς καὶ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία καὶ ἡ χώρα περὶ τῶν σημερινῶν πραγμάτων, ἂν δὲν γνωρίζουν ἀκριβῶς ποῖαι αἱ διατάξεις τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Σερβίας, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὑποχρέωσιν ἑκατέρου τῶν Κρατῶν ὅπως προστρέξῃ εἰς βοήθειαν τοῦ ἄλλου. Λυποῦμαι μὴ δυνάμενος ἀπὸ σήμερον νὰ ἱκανοποιήσω τὴν εὔλογον, νομίζω, ἀξίωσιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀρκαδίας, ὅπως προσαγάγω ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ τὸ κείμενον τῆς συνθήκης. Δὲν δύναμαι νὰ πράξω τοῦτο ἀπὸ σήμερον, ἐλπίζω ὅμως ὅτι θὰ δυνηθῶ νὰ πράξω τοῦτο λίαν προσεχῶς, ζητήσας ἀμέσως τώρα, διαρκούσης τῆς συνεδριάσεως, τὴν ἄδειαν τῆς Σερβικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως καταστήσω δημοσίᾳ γνωστὸν τὸ κείμενον τῆς συνθήκης. Ἡ ἄδεια αὕτη μοὶ εἶνε ἀπαραιτήτως ἀναγκαία, διότι κατὰ ῥητὴν διάταξιν τῆς συνθήκης ἐκείνης, ἀνακοίνωσις δημοσία δὲν δύναται νὰ γίνῃ παρὰ μόνον μετὰ σύμφωνον γνώμην ἀμφοτέρων τῶν συμβαλλομένων Κυβερνήσεων. Ἀλλὰ ἐὰν δὲν δύναμαι νὰ ἀνακοινώσω ἀπὸ σήμερον τὸ κείμενον τῆς συνθήκης καὶ καθῆκον ἀλλὰ καὶ δικαίωμα ἔχω νὰ ἀνακοινώσω πρὸς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνα τὰ μέρη τῆς συνθήκης, τὰ καὶ κυριώτερα ἄλλως τε, τὰ ὁποῖα ἀπασχολοῦν ἡμᾶς σήμερον καὶ ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἐξαρτᾶται ἡ εὐσυνείδητος γνώμη τῆς Ἀντιπροσωπείας τῆς χώρας περὶ τῶν ἀπασχολούντων ἡμᾶς ζητημάτων. Ἡ συνθήκη, κύριοι, μετὰ τῆς Σερβίας, ἡ συνθήκη τῆς συμμαχίας εἶνε μία, δὲν ἐγένοντο δύο, μία πρὸ τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ ἄλλη μετ’ αὐτόν, ὅπως ὑπέλαβεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κοζάνης βουλευτής. Ἡ συνθήκη τῆς συμμαχίας εἶνε ἐκείνη, ἡ ὁποία συνήφθη ἕνα μῆνα περίπου πρὸ τῆς ἐκρήξεως τοῦ πολέμου πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἐπὶ τῇ προόψει ἀκριβῶς τοῦ πολέμου τούτου, καὶ εἶνε μὲ διάρκειαν δεκαετῆ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν γενικωτέρων συμφερόντων ἑκατέρου τῶν δύο Κρατῶν. Κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην νομίζω ὅτι δὲν ἔχω δικαίωμα πλέον νὰ ἀποκρύψω ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν καὶ ἀπὸ τὴν χώραν τὴν πληροφορίαν ὅτι ἡ συνθήκη τῆς συμμαχίας ἡμῶν μετὰ τῆς Σερβίας εἶνε συνθήκη ἀμυντική, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας ἑκάτερον τῶν Κρατῶν εἶνε ὑποχρεωμένον νὰ προστρέξῃ εἰς βοήθειαν τοῦ ἄλλου, ἂν τοῦτο, χωρὶς νὰ προκαλέσῃ, ἤθελε προσβληθῆ ὑπὸ τρίτου τινός.

§32Γ. ΠΩΠ. Τρίτου οἱουδήποτε;

§33ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν λέγει «οἱουδήποτε». Λέγει «τρίτου». Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συνθήκης ταύτης, κύριοι, ὅτε κατὰ Μάϊον παρελθόντος ἔτους αἱ σχέσεις ἡμῶν πρὸς τὴν Ὀθωμανικὴν Αὐτοκρατορίαν περιῆλθον κατὰ τὴν κοινὴν φράσιν ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς, ἀπηυθύνθημεν πρὸς τὴν Σερβίαν ἐξηγοῦντες τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἀντεμετωπίζομεν νέον πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, πόλεμον τὸν ὁποῖον ἐθεωροῦμεν ὅτι καὶ ἐὰν ἡμεῖς πρῶτοι ἠρχίζομεν θὰ ἦτο πόλεμος ἀμυντικὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα, διότι αἱ προκλήσεις εἶχον καταστῆ ἀφόρητοι ἐκεῖθεν. Ἐπὶ τῇ βάσει, λέγω, τῆς συνθήκης ταύτης ἀπηυθύνθημεν πρὸς τὴν Σερβίαν διὰ νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν ἀρωγὴν αὐτῆς εἰς περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν, διεξάγοντες τὸν πόλεμον τοῦτον, θὰ προσεβαλλόμεθα ὑπὸ ἄλλου κράτους.

§34Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Ἡ Σερβία δὲν ἀπηυθύνθη εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅταν προεκλήθη εἰς πόλεμον ἀπὸ τὴν Αὐστρίαν;

§35ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὅτε, κύριοι, ἐξερράγη ὁ μέγας Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ὁ συγκλονίζων ὁλόκληρον τὸν κόσμον, τὸν πεπολιτισμένον καὶ τὸν ἀπολίτιστον ἀκόμη, εὑρισκόμην εἰς Μόναχον, μεταβαίνων εἰς Βρυξέλλας, ὅπου εἶχεν ὁρισθῆ συνάντησις μετὰ τοῦ Μεγάλου Βεζύρου τῆς Τουρκίας πρὸς συνεννόησιν καὶ λύσιν τοῦ ζητήματος τῶν νήσων. Ἐκεῖ μὲ εὗρε τηλεγράφημα τοῦ κ. Πάσιτς, ἀναγγέλλοντος τὸν πόλεμον καὶ ἐρωτῶντός με ποία θὰ εἶνε ἡ στάσις τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τοῦ πολέμου τούτου ἐν σχέσει πρὸς τὴν συνθήκην τῆς συμμαχίας. Ἀπήντησα ἐκεῖθεν εἰς τὸν κ. Πάσιτς, ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ δώσω ὁριστικὴν ἀπάντησιν πρὶν ἢ ἐπιστρέψω εἰς τὰς Ἀθήνας, συγκαλέσω Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ μετὰ τοῦτο ζητήσω τὴν γνώμην τοῦ Βασιλέως. Ἀλλὰ ἐθεώρουν ὅτι μοὶ ἐπιβάλλετο νὰ μὴ ἀφήσω ἐν ἀμφιβολίᾳ τῶν ἀτομικῶν μου τοὐλάχιστον γνωμῶν τὸν Πρωθυπουργὸν τοῦ συμμάχου Κράτους ἐπὶ πέντε ἢ ἕξ ἡμέρας, αἵτινες ἀκόμη θὰ ἀπῃτοῦντο διὰ νὰ φθάσω εἰς Ἀθήνας. Ἀπήντησα λοιπὸν εἰς αὐτὸν τηλεγραφικῶς, ὅτι δὲν δύναμαι μὲν νὰ δώσω ἀπάντησιν δεσμεύουσαν τὴν Ἑλλάδα ἀκόμη, ἀνακοινῶ ὅμως ὅτι ἡ γνώμη τὴν ὁποίαν θὰ εἰσηγηθῶ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον καὶ θὰ θέσω ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τοῦ Βασιλέως εἶναι αὕτη: Ὄτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ βοηθήσῃ τὴν Σερβίαν ἐν τῷ πολέμῳ τῷ Εὐρωπαϊκῷ, τῷ ἀρχομένῳ· μίαν μόνον ὑπηρεσίαν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συνθήκης δύναται νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν Σερβίαν, καὶ ταύτην πολύτιμον, νὰ ἵσταται κρατοῦσα τὸ ὅπλον καὶ δηλοῦσα ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλγαρία ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Βουλγαρίας· αὕτη ἦτο ἡ συνδρομὴ τὴν ὁποίαν καλόπιστος ἑρμηνεία τῆς συνθήκης ἐπέβαλλεν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν Σερβίαν. Ἀποστολὴ τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὸ κέντρον τῆς Εὐρώπης θὰ ἦτο ἐπιχείρησις βεβαίως ὄχι σοβαρά, μάλιστα καθ’ ἣν στιγμὴν ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ πλευροῦ ὁ κύριος ἐχθρὸς θὰ ἵστατο διὰ νὰ ἐπιπέσῃ καταστρέφων καὶ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν καὶ τὸν Σερβικὸν διὰ τῆς ἀποκοπῆς τῶν συγκοινωνιῶν του πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην.

§36Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Σερβία τί ἀπήντησε;

§37ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὅτε ἐπέστρεψα εἰς Ἀθήνας ἡ γνώμη αὕτη, ἡ ὁποία ἐνεκρίθη ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ἀνεκοινώθη ὡς ἐπίσημος ἀπάντησις εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ συμμαχικοῦ Κράτους καὶ τὸ συμμαχικὸν Κράτος ἐδήλωσε τότε, ὅτι ἀναγνωρίζει πλήρως ὅτι τοιαύτη συνδρομὴ παρεχομένη ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Σερβίαν ἀνταποκρίνεται ἐντελῶς πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις, αἱ ὁποῖαι ἀνελήφθησαν, καλοπίστως ἐφαρμοζομένας ὑφ’ ἡμῶν. Καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐπισήμως τοὐλάχιστον οὐδὲν διετυπώθη παράπονον κατὰ τῆς Ἑλλάδος ὡς παρερμηνευσάσης τὴν συνθήκην, νομίζω δὲ ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ θὰ ἤθελε ζητήσῃ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως λόγον διότι κατώρθωσε οὕτω παρ’ ἀμφοτέρων ἡ συνθήκη αὕτη νὰ ἑρμηνευθῇ. Εἰς τὴν γνώμην ταύτην, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ τὴν προεδρίαν, τὴν ἐμὴν ἀνέμεινεν ἀπαρασαλεύτως μέχρις οὗ κατῆλθε τῆς ἀρχῆς. Ἀλλὰ περιέργως ὄχι μόνον ἡ ἐμὴ Κυβέρνησις ἔχει τὴν γνώμην ταύτην περὶ τῶν ἐκ τῆς συμμαχικῆς συνθήκης ὑποχρεώσεων τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ οὐδεὶς ὑπευθύνως δυνάμενος νὰ ὁμιλῇ περὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας διετύπωσε μέχρις ἐσχάτων τοὐλάχιστον ἀντίθετον γνώμην.

§38Σ. ΤΣΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν Μάϊον τί ἀπήντησεν ἡ Σερβία εἰς τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν τῆς ἐκάματε πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου;

§39ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸν Μάϊον τοῦ 1914;

§40Σ. ΤΣΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§41ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ κάμω τὴν δήλωσιν, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν ἐρώτησιν θ’ ἀπαντήσω μετὰ τὸ πέρας τῆς ἀγορεύσεώς μου· ἐὰν τότε παραμείνῃ ἀσάφειά τις εἶμαι πρόθυμος νὰ δώσω ἐξηγήσεις.

§42ΖΗΣΗΣ ΙΑΤΡΟΥ. Ἐγένετο δι’ ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου;

§43ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁμιλοῦν ὅλοι καὶ δὲν ἐννοῶ. Ἀπαντῶ εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ κ. ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτοῦ. Ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις ἀπήντησεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν τότε ἐκθέτουσα τὴν κατάστασιν τῆς κοπώσεως, ἡ ὁποία ἦτο φυσικὸν νὰ ἐπικρατῇ ἐν Σερβίᾳ μετὰ δύο ἄρτι διεξαχθέντας πολέμους, τῆς ἀνεπαρκοῦς παρασκευῆς εἰς νέον πόλεμον καὶ συνιστῶσα ἑπομένως νὰ καταβληθῇ πᾶσα δυνατὴ προσπάθεια ὅπως ἀποφευχθῇ ἡ πολεμικὴ ρῆξις. Ἐδήλωσε συγχρόνως ὅτι, ἀπευθυνομένη εἰς τὴν Τουρκίαν, θὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της, ὅτι ὁ πόλεμος μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀφήσῃ τὴν Σερβίαν ἀδιάφορον. Ἡ Σερβία εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην ἐφέρθη ὡς φίλη εἰλικρινὴς ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων τὰς ὁποίας ἀνέλαβεν. Ἀλλ’ ὡς εἶπον, κύριοι, δὲν ἦτο μόνον γνώμη τῆς ὑπὸ τὴν προεδρείαν μου Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου· αὕτη ἡ περὶ τῶν συνθηκῶν ὑποχρέωσίς μας ὑπῆρξε καὶ γνώμη τῆς διαδεχθείσης με Κυβερνήσεως κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1915, τῆς ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐκ Πατρῶν Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐν ταῖς ἐπισήμοις δηλώσεσιν ἅμα τῇ ἀναλήψει τῆς ἀρχῆς λέγει ταῦτα. (Ἀναγινώσκει): «......Ἀλλ’ ὑπέρτατον ἅμα καθῆκον ἐπιβάλλει εἰς τὴν χώραν τὴν ἐπιφύλαξιν ὅτι θὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ἀνειλημμένας συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις». Βλέπετε λοιπὸν ὅτι καὶ ἡ ἄλλη Κυβέρνησις, ἡ διαδεχθεῖσα τὴν ἰδικήν μου εἰς τὴν ἀρχὴν καὶ λαβοῦσα γνῶσιν τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ δηλώσει της διεκήρυττεν ὡς κυριώτατον μέλημα τῆς πολιτικῆς της τὴν τήρησιν καὶ τὸν σεβασμὸν τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, τῶν ἀνειλημμένων. Ἀλλὰ καὶ ὅτε ἀνέλαβον καὶ πάλιν τὴν ἀρχὴν μετὰ τὰς ἐκλογάς, ἦτο φυσικὸν ὅτι τὴν αὐτὴν θὰ ἐξηκολούθουν νὰ ἔχω ἀντίληψιν περὶ τῆς ἰσχύος τοῦ ὅρου τοῦ συμμαχικοῦ τῆς συνθήκης καὶ τοῦ ὀφειλομένου πρὸς αὐτὸν σεβασμοῦ ἐκ μέρους ἡμῶν. Ὅτε δὲ ὁ κ. Πάσιτς πιεζόμενος τελευταίως ὅπως στέρξῃ εἰς παραχωρήσεις πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἵνα μὴ ἡ Βουλγαρία λάβῃ ἐχθρικὴν πρὸς τὴν Σερβίαν στάσιν, ὅτε, λέγω, πιεζόμενος ἠναγκάσθη νὰ ἀπευθυνθῇ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ζητήσῃ τὴν συγκατάθεσιν αὐτῆς, ὅπως στέρξῃ εἰς τὰς παραχωρήσεις ταύτας, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις ἔστερξεν εἰς τὰς παραχωρήσεις, καὶ ἦτο πρόδηλον ὅτι ἡ πρᾶξις αὐτῆς αὕτη ἀπετέλει νέαν βεβαίωσιν τῆς διαρκείας καὶ τῆς ἰσχύος τῆς συμμαχικῆς ταύτης συνθήκης. Δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω τὴν Βουλήν, κύριοι, ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τῆς ἐκρήξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου οὐδέποτε ἦλθεν ὁ λόγος εἰς τὸ μέρος τοῦτο τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως χωρὶς ἡ ὑπ’ ἐμὲ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ πάντοτε ἐμφανῶς ἄνευ περιορισμοῦ τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς, ὅπως τηρήσῃ πιστῶς τὰς συνθήκας, αἱ ὁποῖαι ἔφερον τὴν ὑπογραφὴν τῆς Ἑλλάδος, τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως, τὴν ὑπογραφὴν τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα παρατεταγμένα). Εὑρέθην μάλιστα εἰς τὴν ἀνάγκην συζητῶν πρὸς τοὺς ἔχοντας ἀντίθετον γνώμην καὶ ὑπεραμυνόμενος τῆς ἐμῆς γνώμης καὶ τῆς σταθερᾶς ἀποφάσεως ὅπως ἡ Ἑλλὰς μὴ καταστῇ ἐπιλήσμων τῶν ὑποχρεώσεών της, εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παρατηρήσω ὅτι, ἐὰν μεγάλα καὶ ἰσχυρὰ Κράτη δύνανται καὶ νὰ παραβλέπουν κατὰ τὰς περιστάσεις τὰς ἐκ τῶν συνθηκῶν ὑποχρεώσεις, ὁ κίνδυνος δι’ αὐτὰ ἐντεῦθεν εἶνε μικρός. Ὑπάρχει ἰσχὺς μεγάλη ἡ ὁποία ἴσως ἀναπληροῖ τὴν ἠθικὴν δύναμιν, ἀλλὰ διὰ Κράτη μικρὰ ὅπως ἡ Ἑλλάς, εἶπον πρὸς τὸν συζητητήν μου, ὅτι ἡ ἀθέτησις συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων θὰ ἀπετέλει διὰ τὸ Κράτος ἀτίμωσιν, τῆς ὁποίας ἡ Ἑλλάς, ὡς ἐξ ὅλης τῆς ἱστορίας της δὲν ἦτο ἀξία, ἀτίμωσιν δὲ ἡ ὁποία θὰ καθίστα τὸ Κράτος τοῦτο ἀνίκανον τοῦ λοιποῦ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἱστορικήν του σταδιοδρομίαν. (Εὖγε! καὶ χειροκροτήματα). Ἐὰν ἤμεθα, κύριοι, ἱκανῶς ἰσχυροί, ὥστε αὐτοτελῶς νὰ χαράσσωμεν πολιτικὴν πρὸς κατάπραξιν τῶν ἐθνικῶν μας ἀξιώσεων θὰ ἐδεχόμην νὰ συζητήσω σοβαρῶς πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος θὰ μοὶ ἔλεγεν ὅτι ἡ ἰσχὺς εἶνε ὑπεράνω τοῦ δικαίου καὶ τὸ συμφέρον ὑπεράνω τῶν ὑποχρεώσεων. Ἀλλ’ ὅταν τὸ Κράτος τοῦτο εἶνε ἀκόμη μικρόν, συμβαίνει ὥστε ἡ τήρησις τῶν ἠθικῶν ἐπιταγῶν νὰ συμβιβάζεται τελείως πρὸς τὰ ὑλικὰ συμφέροντα, πρὸς τὰ συμφέροντα τὰ πολιτικὰ τοῦ Κράτους καὶ νὰ εἶνε ἀδιάσπαστος ἀπὸ ἐκείνων. Ἀλλά, κύριοι, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ φρονῶ πεποιθότως ὅτι ἡ ἔντονος καὶ σταθερὰ καὶ ἀμετάβλητος ἐν τούτῳ στάσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἶνε ἡ συντελέσασα ὅπως προλάβῃ μέχρι τῆς τελευταίας ταύτης ἐποχῆς τὰς διαθέσεις τῆς Βουλγαρίας πρὸς ἐπίθεσιν κατὰ τῆς Σερβίας, διότι ὁ πειρασμὸς δι’ αὐτὴν ἦτο ὄντως μέγας, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Σερβία προσεβάλλετο ἀπὸ βορρᾶ ὑπὸ μιᾶς μεγάλης Αὐτοκρατορίας. Τὴν δευτέραν δὲ φοράν, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, ἐδέησε νὰ ὑποκύψῃ ἀπὸ τὴν προσπάθειαν ἐκείνην μέχρις οὗ κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν δι’ ἀναπτύξεως πράγματι ἡρωϊσμοῦ ἀξιοθαυμάστου κατώρθωσε νὰ ἀποφύγῃ τὸν κίνδυνον. Τὸ φυσικὸν δὲ ἦτο ὅτι ὁ πειρασμὸς ἦτο διὰ τὴν Βουλγαρίαν μέγας ὅπως ἐπιπέσῃ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, τὸν ὁποῖον ἔβλεπεν ἀπησχολημένον ἀλλαχοῦ. Ἀλλὰ κατὰ τῆς ἐπιθέσεως ταύτης δὲν λέγω ὅτι μόνη ἀνασταλτικὴ δύναμις ὑπῆρξεν ἡ σταθερὰ στάσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἰσχυρίζομαι εὐλόγως ὅτι ὑπῆρξε μία τῶν τῶν κυριωτέρων ἀνασταλτικῶν αἰτιῶν διὰ τὴν μὴ ἐνέργειαν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας. Εἶμαι ἀκόμη βέβαιος ὅτι τελευταῖον, ἐὰν δὲν ἐπεκράτει ἐν Βουλγαρίᾳ παρεξήγησις περὶ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, ὀφειλομένη ἴσως εἰς τὸ ὅτι, κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτοῦ, αἱ ἰδέαι τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ εἶχον ὑποστῆ ἀλλοίωσίν τινα ἢ κλονισμόν τινα, ἐάν, λέγω, ἐν Βουλγαρίᾳ δὲν ἐπεκράτει ἡ πεπλανημένη ἀντίληψις τῶν διαθέσεων τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, ἔχω πάντα λόγον νὰ πιστεύω ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν θὰ ἀπεφάσιζε νὰ ἐπιστρατευθῇ ἵνα θέσῃ εἰς τὸν κίνδυνον τοῦ ἐμπρησμοῦ ὁλόκληρον τὴν Βαλκανικὴν Χερσόνησον.

§44Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Πρῶτον ποῖος εἶνε ὁ κλονισμὸς τὸν ὁποῖον ἐμνημονεύσατε καὶ δεύτερον κατὰ ποῖον τρόπον οὗτος ἐπέδρασεν ἐπὶ τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως;

§45ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ κλονισμὸς εἶνε αἱ δηλώσεις τοῦ Ραδοσλάβωφ, αἱ πρὸς τοὺς φίλους του γενόμεναι καὶ δημοσιευθεῖσαι δι’ ἀνακοινωθέντος τοῦ Τύπου ἐν Βουλγαρίᾳ, ὅπου ὑπάρχει προληπτικὴ λογοκρισία, καὶ καθ’ ἃς ἡ Βουλγαρία προβαίνουσα εἰς ἐπιστράτευσιν εἶνε ἥσυχος, διότι στηρίζεται ἐπὶ τῆς οὐδετερότητος καὶ τῆς Ρουμανίας καὶ τῆς Ἑλλάδος.

§46Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Κυβέρνησις εἶσθε σεῖς.

§47ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶχε λάβει ἀφορμὴν ἡ νῦν Κυβέρνησις τότε πλέον περὶ τούτων τῶν πραγμάτων νὰ ἀσχολῆται καὶ νὰ κάμῃ δηλώσεις, διότι ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις ἐπῆλθεν ἀληθῶς ὀλίγον ἀπροσδόκητος.

§48Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἔχετέ που βεβαιωμένον ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἡ ὑπ’ ἐμὲ προέβη εἴς τινα δήλωσιν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν δικαιολογοῦσαν τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Ραδοσλάβωφ;

§49ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Εἶπον ὅτι κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἐπῆλθε μεταβολὴ εἰς τὰς σκέψεις αὐτῆς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο. Γνωρίζετε, διότι ἔχετε πεῖραν τῶν πραγμάτων, πόσον δύσκολον εἶνε, ἰδίως εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ μείνωσι μυστικαὶ αἱ ἐνέργειαι καὶ αἱ διαθέσεις ἀκόμη τῶν κυβερνώντων.

§50Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Παρακαλῶ νὰ καθορίσητε ποῖα εἶνε τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, ἐκ τῶν ὁποίων ἐξεδηλώθη ἡ μεταβολή.

§51ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μὲ βεβαιώνετε ὅτι δὲν ἐπῆλθε μεταβολὴ σκέψεων;

§52Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν βεβαιῶ τίποτε. Ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω καὶ θὰ ἐκθέσω τί βεβαιῶ. Ζητῶ ἀπὸ ὑμᾶς νὰ καθορίσητε τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπικαλεῖσθε, διὰ νὰ γνωρίζω περὶ ποίων γεγονότων ὁμιλεῖτε καὶ νὰ ἀντιτάξω πᾶν ὅ,τι ἔχω νὰ ἀντιτάξω καὶ θὰ ἀντιτάξω. Ὅ,τι ἔχω ἐγὼ νὰ εἴπω θὰ τὸ εἴπω. Ζητῶ ἀπὸ ὑμᾶς νὰ ἐξηγήσητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον φαίνεσθε λέγων.

§53ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν θέλω τὸ παρεμπίπτον αὐτὸ νὰ λάβῃ μείζονα ἔκτασιν. Φθάνω εἰς τὴν λύσιν διὰ τῆς ἑξῆς δηλώσεως: Ἄν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος βεβαιοῖ ὅτι οὐδέποτε κατὰ τὸν χρόνον τῆς παραμονῆς του ἐν τῇ ἀρχῇ μετέβαλε διαθέσεις οὐδὲ προέβη εἰς ἐνέργειαν ἐκδηλωτικὴν τοιαύτης διαθέσεως, ἀνακαλῶ ὅσα εἶπον καὶ εἶμαι εὐτυχὴς δεχόμενος τοιαύτην διαβεβαίωσιν.

§54Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Παρακαλῶ.

§55ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν τὴν κάμνετε; Τότε εἶνε περιττὸν νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τίνων ἐνεργειῶν ἐξεδηλώθη ἡ μεταβολὴ αὕτη τῶν σκέψεων ὑμῶν.

§56Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Σεῖς ἀνακαλεῖτε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπετε περὶ ἐμοῦ. Τοῦτο εἶνε ἀρκετόν. Τί ἔκαμα ἐγὼ ἐν σχέσει μὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπετε, θὰ τὸ ἀκούσητε, ὅταν ὁμιλήσω ἐγώ.

§57ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, διότι εὑρισκόμεθα ἐνώπιον αἰθούσης πολιτικῆς, ὅτι ἡ ἀνάκλησις ἐγένετο ὑπὸ αἵρεσίν τινα. Λοιπόν, ἂν δηλώνετε ὅτι δὲν μετεβάλετε γνώμην καὶ δὲν προέβητε εἰς ἐνεργείας ἐκδηλωτικὰς τῆς μεταβολῆς τῆς γνώμης, ἀνακαλῶ ὅσα εἶπον καὶ σᾶς ζητῶ μάλιστα συγγνώμην.

§58Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἄν δὲν δηλώνω δὲν ἀνακαλεῖτε;

§59Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλ’ εἶνε περιττὸν νὰ ἐξηγήσω πρὸς τὴν Βουλὴν διὰ ποίων πράξεων ἐξεδηλώθη ἡ ἐνέργειά σας. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριοι, διὰ νὰ μείνωμεν πάλιν εἰς τὰς ἐκ τῆς συνθήκης, τῆς συμμαχικῆς, ὑποχρεώσεις ἡμῶν ἀπέναντι τοῦ φίλου καὶ γείτονος καὶ συμμάχου Κράτους, δὲν εἶνε μόνον ἡ ἠθικὴ ἄποψις τοῦ ζητήματος· δὲν εἶνε μόνον ἡ πρὸς ταύτην συνδεομένη ἐν τῇ γενικῇ ἐννοίᾳ ἄποψις τοῦ συμφέροντος τοῦ πολιτικοῦ, ἀλλά, ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι, καὶ εἰς περίπτωσιν ἀκόμη καθ’ ἣν δὲν θὰ ὑπῆρχε συνθήκη συμμαχικὴ μετὰ τῆς Σερβίας, δὲν νομίζετε ὅτι τοὐλάχιστον εἰς δεινοτάτην ἀμηχανίαν θὰ εὑρίσκετο ἡ Κυβέρνησις, ἡ Ἑλληνική, περὶ τοῦ τί ὤφειλε νὰ πράξῃ εἰς ὁμοίαν περίστασιν; Δὲν νομίζετε, λέγω, ὅτι καὶ ἂν δὲν ἔφθανεν ἡ πλάστιγξ νὰ κλίνῃ πρὸς τὸ μέρος τῆς συνδρομῆς πρὸς τὴν Σερβίαν, ὅτι εἰς δεινοτάτην τοὐλάχιστον ἀμηχανίαν θὰ εὑρίσκετο ἡ Κυβέρνησις, σκεπτομένη ὅτι ἂν ἄφινεν ἓν ἐκ τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν αὐτοδυνάμως νὰ ἀνατρέψῃ τὴν ἰσοδυναμίαν, τὴν κατασταθεῖσαν διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, θὰ προσυπέγραφεν ἐκ τῶν προτέρων καὶ ἐν βραχεῖ χρόνῳ τὸν ἴδιον αὑτῆς θάνατον; Καὶ δὲν νομίζετε, κύριοι, ὅτι, ἐὰν κατὰ τὴν ἔκρηξιν τῆς προσφάτου ταύτης Βαλκανικῆς κρίσεως, τῆς ἀρχομένης ἀπὸ τῆς Βουλγαρικῆς ἐπιστρατεύσεως, ἄλλη τις Κυβέρνησις ἦτο ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἐνταῦθα καὶ ἄλλας ἰδέας εἶχε περὶ τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεών μας πρὸς τὴν Σερβίαν καὶ ἐδήλου ὅτι θεωρεῖ ἀνίσχυρον τοῦ λοιποῦ τὴν συνθήκην ταύτην, καὶ ἑπομένως ἀδιαφορεῖ διὰ τὴν ἐπικειμένην ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, δὲν νομίζετε, λέγω, ὅτι ἐκ τοιαύτης τυχὸν ἐνεργείας τοιαύτης Κυβερνήσεως οἱ μέγιστοι τῶν κινδύνων θὰ ἐπεκρέμαντο ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους; Δὲν νομίζετε ὅτι, ἐὰν τοιαύτη ἦτο ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο πολὺ φυσικὸν ὅτι ἡ Σερβία ἐγκαταλειπομένη ἀπὸ τὴν σύμμαχον αὐτῆς, μὴ διαβλέπουσα οὐδαμόθεν ἐλπίδα σωτηρίας, ἠδύνατο νὰ φθάσῃ εἰς παραχωρήσεις ὄχι πλέον κατὰ τὴν ἔκτασιν εἰς τὴν ὁποίαν συνήνεσε πρὸ μηνός, ἀλλὰ κατ’ ἔκτασιν πολὺ εὐρυτέραν, ὥστε νὰ κορέσῃ τὰς ἀξιώσεις τοῦ γείτονος, νὰ λύσῃ τὰς πρὸς αὐτὸν διαφοράς του καὶ ν’ ἀφήσῃ τοῦτον μόνον πλέον καὶ ἀπερίσπαστον ἀπὸ τῆς Σερβίας διὰ νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐχούσης ἤδη εἰς βάρος της ὅτι ἠθέτησε συμμαχικὸν καθῆκον πρὸς Κράτος, εὑρισκόμενον ἐν δεινῇ θέσει, ἀφίλου δὲ πλέον καὶ πανταχόθεν ἀνυπερασπίστου; Εἶνε εὔκολον, κύριοι, νὰ ἀντιπολιτεύεται κανεὶς ἀρνητικῶς ἐπικρίνων τοὺς ἔχοντας τὰ βάρη τῆς ἀρχῆς εἰς περιστάσεις τόσον δεινὰς καὶ τόσον σοβαρὰς διὰ τὸ Ἔθνος. Ἀλλ’ ὁ πολιτικὸς πρέπει νὰ ἔχῃ τὸ χάρισμα νὰ βλέπῃ πολὺ προτήτερα ἀφ’ ὅσον βλέπουν οἱ ἄλλοι, διότι, ἂν δὲν ἔχῃ τὸ χάρισμα τοῦτο, εἶνε ἀδύνατον νὰ μὴ ὁδηγήσῃ τὴν Πατρίδα αὐτοῦ εἰς συμφορὰς καὶ καταστροφάς. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριοι, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν μου νὰ προσαγάγω ἐνώπιον ὑμῶν καὶ ἓν ἄλλο ἀκόμη ἐπιχείρημα, πλέον ἀποφασιστικὸν ἀπ’ ὅλα αὐτά, τὰ ὁποῖα σᾶς προέβαλον μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης καὶ τὰ ὁποῖα ἐπιτρέψατέ μοι νὰ θεωρήσω ὡς ὀγκώδη· ἔχω ἀκόμη, λέγω, ἕνα ἄλλο ἐπιχείρημα, κατὰ τοῦ ὁποίου εἰς οὐδένα ἐξ ὑμῶν ἐπιτρέπεται νὰ προβάλῃ ἀντίρρησιν. Ἔχω τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο ἡ Κυβέρνησις, ἡ παροῦσα, ἔχει σύμφωνον τὴν ἐκδεδηλωμένην γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς αἰθούσης). Κύριοι, κατὰ τὰς ἐκλογὰς τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν διεξήγαγε τελευτῶντος τοῦ Μαΐου, ἐζητήθη ἐκ παντὸς τρόπου νὰ συγχυσθῇ ἡ διαύγεια τῆς κρίσεως τῶν ἐκλογέων διὰ τῆς παρενθέσεως, ἀντὶ τῶν ἀληθῶς χωριζόντων ἡμᾶς ζητημάτων, ἄλλων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἠδύναντο νὰ ἀποτελέσωσιν ἀντικείμενον ἀγῶνος Συνταγματικοῦ. Ἂν δέ, ὅπως ἀνεγνώρισα πάντοτε, ἡ λαϊκὴ ἐτυμηγορία δὲν ἀπετέλει οὔτε ἔκφανσιν γνώμης ὑπὲρ ἀναμίξεως ἡμῶν εἰς τὴν ἐπιχείρησιν τῶν Δαρδανελλίων, οὔτε ἔκφανσιν γνώμης περὶ παραχωρήσεων, τὰς ὁποίας, διανοηθεὶς νὰ εἰσηγηθῶ πρὸς τὸν Βασιλέα, εἶχα κατορθώσει νὰ θάψω, ἐάν, λέγω, δὲν ἀπεφάνθη ὁ λαὸς οὔτε περὶ τοῦ ἑνὸς σημείου οὔτε περὶ τοῦ ἄλλου, ἀπεφάνθη ὅμως ἀνενδοιάστως ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἀπεφάνθη δηλαδὴ ὅτι ἡ χαραχθεῖσα ὑπ’ ἐμοῦ πολιτικὴ μὲ τὴν γενικὴν κατεύθυνσιν αὐτῆς καὶ μὲ τὴν τήρησιν, τὴν πιστήν, τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων ἐγκρίνεται ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, κύριοι, εἶνε τοιοῦτον, ὥστε εἰς οὐδένα σεβόμενον ἑαυτὸν ἐνταῦθα ἐπιτρέπεται νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Κερκύρας μοὶ ἀπηύθυνε τὴν ἐρώτησίν του διότι ἤθελε νὰ μάθῃ ἐὰν ἡ ἐπιστράτευσις ὁδηγῇ τὴν Ἑλλάδα εἰς ταχὺν πόλεμον, ἢ ἂν εἰς τὴν ἀπόκρουσιν εἰσβολῆς ἐχθρικῆς. Κύριοι, δὲν εἶνε ἡ ἐμὴ πολιτική, ἡ ὁδηγοῦσα τὴν χώραν εἰς τὸν πόλεμον. Ὅπως πρὸ μικροῦ εἶπα, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν ἀδιαταράκτως παρέμενεν ἡ αὐτὴ ἀντίληψις παρὰ τῇ Ἑλληνικῇ Κυβερνήσει ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶνε ἀδύνατον νὰ μείνῃ ἀδιάφορος εἰς ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις, ἡ Βουλγαρική, ἔχω ὅλους τοὺς λόγους τοὐλάχιστον νὰ θεωρῶ πιθανώτατον, ὅτι ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις δὲν θὰ ἐγίνετο. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι οὐχὶ διὰ τῆς σταθερᾶς πολιτικῆς ὠθεῖτε τὴν χώραν εἰς πόλεμον, ἀλλὰ δύνασθε νὰ ὠθήσητε αὐτὴν πολὺ εὐκολώτερον δι’ ἀσταθοῦς πολιτικῆς, διὰ πολιτικῆς,—δὲν τὸ λέγω ὅπως ψέξω ὑμᾶς,—μὴ ἀνδρικῆς. Ὅπως εἶπα καὶ κατὰ τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμα ἀναγγέλλων πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν ἐπιστράτευσιν, ἡ ἐπιστράτευσις εἶνε φάρμακον ἡρωϊκόν. Εὐτυχῶς ὅλοι οἱ δυνάμενοι ὑπευθύνως νὰ ὁμιλῶσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἀνεγνώρισαν τὴν ἀνάγκην, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη διὰ νὰ καλέσῃ τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ δὲν ἔμειναν ἀμφισβητοῦντες τὴν χρησιμότητα αὐτῆς παρὰ μόνον ἐκεῖνοι, οἱ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, θὰ τὸ εἴπω σαφῶς — ἀπευθύνομαι πρὸς τὸν Τύπον — ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶνε ἀργυρώνητοι... (Εὖγε! καὶ χειροκροτήματα παταγώδη καὶ παρατεταμένα διακόπτουν ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου). Λέγω τὴν λέξιν μὲ ὅλην τὴν συναίσθησιν τῆς βαρύτητος, ἣν δίδει εἰς αὐτὴν ἡ ἐπισημότης τῆς θέσεώς μου, διότι παριστάμεθα, κύριοι, ἐνώπιον ἑνὸς θεάματος ἀηδεστάτου ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι χειρίζονται ὄργανά τινα τῆς δημοσίας γνώμης, οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦτον τὸν λόγον εὐλόγως ὑποτίθεται ὅτι εἶνε ἑρμηνεῖς μέρους τῆς κοινῆς γνώμης καὶ οἱ ὁποῖοι ἐν γνώσει ὅλου τοῦ κόσμου ἐπώλησαν τὸν κάλαμόν των εἰς ξενικὴν προπαγάνδαν καὶ οἱ ὁποῖοι ἔρχονται καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Ἑλλὰς ἐπιστρατεύεται διὰ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τοὺς δεινοτάτους κινδύνους, (χειροκροτήματα), ἔρχονται καθ’ ἣν στιγμὴν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἐπετεύχθη ἡ ὁμογνωμοσύνη ὅλων τῶν πολιτικῶν παραγόντων τῆς χώρας, τοὐλάχιστον ἐν τῷ εἰδικῷ τούτῳ ζητήματι, ἔρχονται νὰ ταράξουν τὴν Ἑλληνικὴν ψυχήν, διὰ νὰ θέσουν ὑπὸ ἀμφισβήτησιν τὸ ζήτημα ἐὰν ἦτο ἀναγκαία ἡ Ἑλληνικὴ ἐπιστράτευσις. (Ἐγείρονταί τινες τῶν δημοσιογράφων ν’ ἐπέλθωσι τοῦ θεωρείου των, ἐξ οὗ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ φωναί: Ἔξω, ἔξω).

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅσοι θέλουν νὰ ἀποχωρήσουν εἶνε ἐλεύθεροι.

§61Γ. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ στρατιωτικὸς νόμος.

§62ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔρχονται, κύριοι, οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ Κράτος διὰ τῶν ὑπευθύνων ἀντιπροσώπων του εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σταματήσῃ τὴν κοινωνικὴν καὶ οἰκονομικὴν ζωὴν τῆς χώρας διὰ νὰ καλέσῃ τὸν λαὸν νὰ ἀντιμετωπίσῃ καὶ πάλιν τὰς δεινὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἀπειλοῦν τὴν Πατρίδα, καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ὅλοι οἱ δυνάμενοι νὰ ἔχουν ἔγκυρον γνώμην ἐπὶ τοῦ σημείου τοὐλάχιστον τούτου ὁμογνωμονοῦν ἔρχονται αὐτοὶ μὲ τὸν ἐξωνημένον κάλαμόν των καὶ προσπαθοῦν νὰ ἐνσπείρουν εἰς τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, εἰς τὸν στρατευόμενον λαόν, τὸν ἀποσπασθέντα ἀπὸ τὰς ἀγκάλας τῆς συζύγου ἢ τὰς θωπείας τῆς μητρὸς καὶ τῶν τέκνων, διὰ νὰ πάρῃ τὸ ὅπλον καὶ πάλιν, ἔρχονται, λέγω, νὰ τοῦ συγκλονίσουν τὴν ψυχήν, νὰ γεννήσουν τὴν ἀμφιβολίαν ἂν αἱ θυσίαι αὗται εἶνε ἀναγκαῖαι τάχα ἢ περιτταί. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου). Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Κερκύρας μὲ ἠρώτησεν: Ἐφαρμόζων τὴν πολιτικήν σου αὐτήν, τί θὰ κάμῃς, ἐὰν σπεύδων πρὸς βοήθειαν τῶν συμμάχων σου Σέρβων, συναντήσῃς καὶ ἄλλας λόγχας πρὸς τὰς ὁποίας δὲν θέλεις νὰ συναντηθῇς; Θὰ περιορισθῶ, κύριε βουλευτά, νὰ ἐκφράσω τὴν βαθυτάτην θλῖψίν μου, διότι πρόκειται εἰς τὴν ὁδὸν τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς προστασίας τῶν τιμιωτέρων συμφερόντων τοῦ Ἔθνους νὰ ἀντιμετωπίσω λαούς, πρὸς τοὺς ὁποίους δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίθεσιν ἄμεσον καὶ πρὸς τοὺς ὁποίους δυστυχῶς ἡ σύγκρουσις δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ εἶνε μεστὴ κινδύνων.

§63Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. (Διακόπτει μὴ ἀκουόμενος ἐκ τῶν κωδωνοκρουσιῶν τοῦ κ. Προέδρου).

§64ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι, μὴ συγκινεῖσθε διὰ τὴν διακοπὴν αὐτήν, ἡ ἀντίδρασις κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἐξ ἴσου ζωηρὰ καὶ ὅτε ἡ Δύναμις περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησαν ἤδη οἱ διακόπτοντες εὑρίσκετο καὶ πρὸς τὸ ἀντίθετον στρατόπεδον. Ὥστε μὴ συγκινεῖσθε. Ὑπομιμνήσκω ἄλλως τε πρὸς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας ὅτι ἡ Ἰταλία κηρύξασα τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Αὐστρίας καὶ διεξάγουσα αὐτὸν ἀπὸ μηνῶν τεσσάρων δὲν ἐγένετο ἐμπόλεμος μὲ τὴν Γερμανίαν, οὔτε βεβαίως προτείνω εἰς ὑμᾶς νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Γερμανίας καὶ τῆς Αὐστρίας. Ἀλλά, ἐὰν κύριοι, ἐφαρμόζοντες τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικήν, ἐὰν ἐκπληροῦντες καθῆκον τιμῆς δι’ ἡμᾶς καὶ τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, καὶ προασπίζοντες τὰ ζωτικώτατα συμφέροντα τῆς χώρας ἡμῶν, συνηντῶμεν πρὸ ἡμῶν τοὺς ἰσχυρούς, εἶμαι βέβαιος, ὅτι, ἐκφράζοντες τὴν ἐπὶ τούτῳ λύπην μας, θὰ ἐπράττομεν τὸ καθῆκόν μας. (Χειροκροτήματα). Κύριοι, δὲν θέλω νὰ μείνῃ ὑπὸ παρεξήγησιν ἡ φράσις μου αὕτη καὶ ἀναγκάζομαι νὰ δηλώσω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι, ὅτε κατὰ ταύτας τὰς ἡμέρας ἐγένετο ἡ ἀναγγελία τῆς ἀποστολῆς Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων εἰς Θεσσαλονίκην καὶ διεμαρτύρετο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ τὴν παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος, ὅπως εἶπον πρὸ μικροῦ, δὲν ἠδύνατο νὰ μείνῃ ἀδιάφορος πρὸς τοὺς κινδύνους ἐκείνους, οἵτινες, ἀσχέτως πρὸς τὴν παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος, ἠδύναντο νὰ συνδέωνται πρὸς τὴν ἀποβίβασιν καὶ τὴν διὰ τοῦ ἐδάφους ἡμῶν διέλευσιν τῶν διεθνῶν στρατευμάτων, διότι ἐξεφράσθη ἐν Ἑλλάδι ἡ γνώμη, ὅτι ἦτο ἐνδεχόμενον ἡ κατοχὴ τῶν Σερβικῶν ἐδαφῶν καὶ ἡ διάβασις διὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους νὰ χρησιμοποιηθῇ πρὸς πίεσιν τῶν Συμμαχικῶν Κρατῶν ὑπὲρ παραχωρήσεων πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Καὶ εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δηλώσω πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, πρὸς τὰς ὁποίας μεγάλη εἶνε ἡ εὐγνωμοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, νὰ δηλώσω ὅτι, ἐὰν διὰ τὴν διάβασιν ἐκ τοῦ ἡμετέρου ἐδάφους καὶ τὴν παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος ἡμῶν δὲν νομίζω ὡς ἔχουν σήμερον τὰ πράγματα ἐκ τοῦ παγκοσμίου πολέμου καὶ τῆς γενικῆς ἀνατροπῆς, ὅτι ἐπιβάλλεται ν’ ἀντιταχθῶμεν ἐνόπλως κατὰ τῆς διαβάσεως διὰ τοῦ ἐδάφους ἡμῶν, εἶμαι ἀποφασισμένος ν’ ἀντιτάξω τὴν μικρὰν δύναμιν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τοῦ κολοσσοῦ τῶν δύο Μεγάλων Δυνάμεων, ὅπως ἀντιστῶ κατὰ ἀποβάσεως στρατευμάτων, τὰ ὁποῖα δύνανται ἐνδεχομένως νὰ ἐπιβουλευθῶσι συμφέροντα Ἑλληνικά. (Χειροκροτήματα).

§65Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Διεξάγεται, κύριε Πρόεδρε, ἡ σοβαρωτέρα συζήτησις. Παρακαλῶ νὰ συστήσητε προσοχήν.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαρκῶς συνιστῶ ἡσυχίαν.

§67ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας βουλευτὴς ἐπαναλαμβάνει ὅ,τι εἶπον πρὸ μικροῦ, πόσον σοβαρὰ εἶνε ἡ παροῦσα συζήτησις. Ναί, κύριοι, ἀληθῶς, ὅπως εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω, σπανίως ἢ οὐδέποτε ἴσως διεξήχθη σοβαρωτέρα συζήτησις διὰ τὸ ἐθνικὸν μέλλον ἀπὸ τὴν παροῦσαν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Βουλευτηρίῳ. Ἐὰν ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις μέλλῃ νὰ σημάνῃ καὶ ἀνάμιξιν εἰς τὸν πόλεμον δι’ ἐπιθέσεως κατὰ τῆς Σερβίας, ἡμεῖς δὲ δὲν πράξωμεν τὸ καθ’ ἑαυτοὺς πᾶν ὅ,τι ἐξαρτᾶται ἀφ’ ἡμῶν ὅπως ἀποτρέψωμεν τὸν κίνδυνον τοῦτον, κινδυνεύομεν νὰ ἴδωμεν τὴν ἰσορροπίαν καὶ ἰσοδυναμίαν, τὴν ὁποίαν κατεστήσαμεν διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, ἀνατρεπομένην κατὰ τοιοῦτον τρόπον διὰ τῆς συγχρόνου ἐλαττώσεως καὶ συντριβῆς τῆς δυνάμεως τοῦ ἑνὸς τῶν συμμάχων Κρατῶν, διὰ τῆς αὐξήσεως δὲ τῆς ἀντιστοίχου τοῦ ἄλλου Κράτους—τὸ ὁποῖον δυστυχῶς, ὅπως καὶ πρὸ τριῶν ἡμερῶν εἶπον εἰς τὴν Βουλήν, δὲν παύει νὰ διακηρύττῃ ὅτι δὲν θεωρεῖ ἑαυτὸ ὑπόχρεον πρὸς σεβασμὸν τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, καὶ τὸ ὁποῖον συγχρόνως, δυστυχῶς, δὲν παύει νὰ διακηρύττῃ, ὅτι θεωρεῖ ὡς χώρας περιλαμβανομένας εἰς τὸν κύκλον τῶν ἐθνικῶν του διεκδικήσεων ὅλην τὴν Ἑλληνικὴν Μακεδονίαν, ὅλην τὴν μέχρι τοῦ Ἁλιάκμονος χώραν—κινδυνεύομεν, λέγω, κύριοι, νὰ ἴδωμεν τὸ μεγαλούργημα, τὸ Ἑλληνικόν, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησαν οἱ πόλεμοι τοῦ 1912 καὶ 1913 ἀποβαῖνον βραχυτάτης διαρκείας. Ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, διατηρῶ καὶ εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν ὅλην τὴν αἰσιοδοξίαν διὰ τὴν ὁποίαν πολλάκις κατεκρίθην. Ἀντιλαμβάνομαι ὅλην τὴν σοβαρότητα τῶν περιστάσεων. Οὐδεὶς ἄλλος θὰ ηὔχετο περισσότερον ἐμοῦ ὅπως ἡ Εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη μὴ διαταραχθῇ ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν μετὰ τὴν συνθήκην τοῦ Βουκουρεστίου. Εἶμαι βέβαιος ὅτι περίοδος μακρᾶς διαρκείας εἰρήνης θὰ ἔδιδεν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰ μέσα ὅλα νὰ ἀναπτύξῃ τὸ νέον αὑτῆς διπλασιασθὲν Κράτος, νὰ καταστήσῃ αὐτὸ πλούσιον καὶ οἰκονομικῶς καὶ στρατιωτικῶς, ἐὰν ἐπιτρέπεται νὰ συνδυάσω τὸν πλοῦτον μὲ τὰς στρατιωτικὰς δαπάνας, ἰσχυρὸν ἂς εἴπω καλλίτερον, καὶ οἰκονομικῶς καὶ στρατιωτικῶς καὶ πολιτικῶς, ὥστε νὰ ἀποβλέπῃ εἰς τὸ μέλλον ἄνευ τινὸς ἀνησυχίας. Ἀλλὰ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον δὲν παίζομεν τὸν ρόλον μεγάλου Κράτους δυστυχῶς. Καὶ μεγάλα Κράτη καθαυτὰ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ρυθμίσωσι τὸν ροῦν τῆς ἱστορίας κατὰ τὰς ἰδίας βλέψεις αὑτῶν καὶ κατὰ τὰ ἴδιά των συμφέροντα. Ὁ πόλεμος ἐξερράγη βεβαίως ἄνευ οὐδεμιᾶς ὑπαιτιότητος ἡμῶν. Ἀλλὰ εὑρεθέντες ἐνώπιον τῶν μεγάλων προβλημάτων, τὰ ὁποῖα ἤγειρεν ὁ πόλεμος αὐτός, κύριοι, εἶμαι βέβαιος ὅτι, ἐὰν ἔχωμεν καὶ πάλιν τὴν χώραν καὶ τὸν θαυμάσιον αὐτὸν λαὸν ἡνωμένον πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, θὰ φθάσωμεν καὶ πάλιν ὅπως ἀμυνθῶμεν ἀποτελεσματικώτατα, θὰ φθάσωμεν καὶ πάλιν ὅπως ἀποτρέψωμεν τοὺς κινδύνους, τοὺς μεγάλους, οἱ ὁποῖοι ἐπικρέμανται κατὰ τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας. Καὶ τίς οἶδε, κύριοι, ἐὰν δὲν φθάσωμεν νὰ ἀσφαλίσωμεν ἀληθῶς καὶ τὸ μέλλον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀσφαλίσωμεν ἀκοπώτερον καὶ μᾶλλον ἀκινδύνως διὰ μακρᾶς εἰρηνικῆς περιόδου ἄνευ παρεμβολῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου; Κύριοι, θὰ εἶμαι εὐτυχής, ἐὰν ἀκούσω ἐκ μέρους τῶν ἐπιφανῶν ρητόρων τοῦ Κοινοβουλίου, ἐκ μέρους τῶν δυναμένων μετὰ κύρους περισσοτέρου νὰ διαχειρίζωνται τὰ μεγάλα ταῦτα ἐξωτερικὰ καὶ ἐθνικὰ ζητήματα, θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἐὰν ἀκούσω ἀνασκευὴν ὅλων τῶν ὑπ’ ἐμοῦ λεχθέντων καὶ προσαγωγὴν ὅλων τῶν ἀντιθέτων ἐπιχειρημάτων, ἵνα συζητήσωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ μετὰ τῆς ἀπαιτουμένης ἀπαθείας, ἀποβλέποντες, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων καὶ καθῆκον θεωροῦντες νὰ διαφωτίσωμεν τὸν στρατευθέντα Ἑλληνικὸν λαόν. Πάντων τελευταῖος βεβαίως ὁ ὑπέχων τὸ βαρύτατον βάρος τῶν εὐθυνῶν, πάντων τελευταῖος θὰ ἦτο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἀνεγνώριζε τὴν τυχὸν πλάνην αὑτοῦ. Ἀλλ’ ἀπέναντι τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα προσάγω πρὸς ὑμᾶς, ἀπέναντι τῆς πεποιθήσεως μὲ τὴν ὁποίαν προσέρχομαι εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ ταύτην τὴν φορὰν ζητῶν τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτοῦ ἵνα μὲ ἀκολουθήσῃ εἰς τὴν ὁδόν, τὴν ὁποίαν τοῦ δεικνύω, ἀπέναντι τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτῶν καὶ τῆς πεποιθήσεως αὐτῆς δὲν προσήχθησαν παρὰ ἀρνητικὴ πολιτική, ἐνδοιασμοὶ καὶ ἀμφιβολίαι. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἀρνητικὴ πολιτική, ἐνδοιασμοὶ καὶ ἀμφιβολίαι, τίποτε ἄλλο δὲν εἶνε παρὰ μία ἀντανακλαστικὴ ἐπάνοδος εἰς ἰδεολογίαν παλαιάν, τὴν ἰδεολογίαν ἐκείνην κατὰ τὴν ὁποίαν ἐθεωροῦμεν τὸ Κράτος αὐτὸ ὄχι μόνον προσωρινῶς, ἀλλ’ ὁριστικῶς παράλυτον, ὡς μὴ δυνάμενον νὰ πράξῃ ἔργα γενναῖα, ὡς προωρισμένον νὰ διάγῃ ἕνα βίον φυτοζωικόν, ἀποζῶν ἐκ τῆς διεθνοῦς ἐπαιτείας. Θὰ ἦτο δὲ φανερὸν ἐνώπιον τοῦ ἐμφανοῦς κινδύνου, ὁ ὁποῖος κατέρχεται ἀπὸ βορρᾶ, ἵνα ἀφαιρέσῃ ὅσα ἀπεκτήσαμεν κατὰ τοὺς δύο πολέμους, ὅτι Θὰ ἤμην ἀναποφάσιστος καὶ ἄτολμος μὴ ὁρμήσας πρὸς ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει εἰς τὸ Ἔθνος τὸ καθῆκον, ἡ τιμὴ καὶ τὸ ὑπέρτατον συμφέρον. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§68Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Διεξήχθη ἡ συζήτησις ἐν μέσῳ χειροκροτημάτων, θορύβου καὶ ἐξάψεως, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ διεξαχθῇ ἠρέμως καὶ ψυχρῶς. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνόμισε καλὸν νὰ ἀποτανθῇ εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν καὶ νὰ προσπαθήσῃ νὰ μεταδώσῃ εἰς ἡμᾶς τὰς πεποιθήσεις, τὰς ὁποίας αὐτὸς ἔχει. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤρξατο ἐπικρίνων τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν καὶ ἀποδίδων εἰς αὐτὴν ὅτι ἐκ τῆς ἐνεργείας αὐτῆς προῆλθεν ἡ πρότασις τῶν Δυνάμεων περὶ παραχωρήσεως Ἑλληνικῶν χωρῶν εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἀναλάβω τὴν ὑπεράσπισιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ὑπάρχουσι ἐδῶ οἱ πρὸς τοῦτο ἁρμόδιοι καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θ’ ἀμυνθῶσιν. Μετὰ τὴν κατηγορίαν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πρὸς τὴν προκάτοχον, ἐλησμόνησεν ὅτι ἦτο αὐτὸς Πρωθυπουργός, ὅτε αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ἐπέσανον προτείνασαι εἰς τὴν Σερβίαν ὅπως παραχωρήσῃ εἰς τὴν Βουλγαρίαν τὰς χώρας αὐτῆς, καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὅπως παραχωρήσῃ τὰς ἑαυτῆς χώρας καὶ εἶπεν ὅτι εὐθὺς ὡς ἦλθεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἰς τὴν ἀρχὴν ἐγκατελείφθησαν αἱ προτάσεις αὗται, ἀλλὰ λησμονεῖ ὅτι αἱ προτάσεις αὗται ἐγκατελείφθησαν ὅταν ἡ Βουλγαρία ἔπαυσε νὰ παρέχῃ εἰς τὴν Τετραπλῆν τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν αὐτῆς. Ἡ ἐγκατάλειψις τῶν προτάσεων ἐκείνων προῆλθεν ἐκ τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ἡ ὁποία βαρέως ἔφερε τὴν στάσιν τῆς Βουλγαρίας ἀπέναντι αὐτῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβη εἰς ἑτέραν ὁμολογίαν καὶ ὁμολογῶ ὅτι λυποῦμαι διὰ τὴν ὁμολογίαν ταύτην καὶ λυποῦμαι διότι πολὺ ἀπατᾶται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅταν νομίζῃ ὅτι ὑπάρχουσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι εἰς ἀντιπολιτευτικὸν ἀγῶνα ἀποβλέπουσι. Πῶς εἶνε δυνατὸν νὰ φαντάζεσθε ταῦτα; Ἀποβλέπων εἰς ἐμὲ τί βλέπετε; Βλέπετε ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος βαίνει πρὸς τὸ τέρμα τοῦ βίου του καὶ νομίζετε ὅτι ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς εἶνε ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος χάριν ἀντιπολιτεύσεως ὑποστηρίζει τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας θεωρεῖ ὀρθάς. Ἐνεκαλέσατε ἡμᾶς ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ πολιτικὸν αἰσθητήριον· εἶσθε ἐλεύθερος νὰ λέγητε ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι εἴμεθα εὐτυχεῖς ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ ὑμέτερον πολιτικὸν αἰσθητήριον, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ὑμᾶς νὰ ἀμφισβητήσητε τὴν εἰλικρίνειαν καὶ τὴν εὐσυνειδησίαν τῶν γνωμῶν ἡμῶν. Ὡμολογήσατε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὅτι ἐζητήσατε ἀπὸ τὴν Τετραπλῆν Συνεννόησιν ἐὰν ἦτο διατεθειμένη νὰ θέσῃ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐπιθέσεως τῆς Βουλγαρίας δυνάμεις ἴσας πρὸς ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἡ Σερβία καὶ θέλουσα δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Καὶ ἐρωτῶ· ὅταν τοιαῦτα ἐπροτείνατε δὲν ἐνοήσατε ὅτι ἐν ἀποδοχῇ αὐτῶν λαμβάνετε μέρος εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον;

§69ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ ἐπιτρέπετε, νὰ σᾶς ἀπαντήσω;

§70Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μάλιστα· παρακαλῶ.

§71ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἠρώτησα ἐὰν εἰς περίστασιν καθ’ ἣν ἐπερχομένου τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου ἡ Ἑλλὰς θὰ ἀπεφάσιζε νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Βουλγαρίας, αἱ Δυνάμεις θὰ εἶνε διατεθειμέναι νὰ δώσωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα δύναμιν 150,000 ἀνδρῶν ἵνα γνωρίζω ἂν θὰ εἶχον τὴν δύναμιν αὐτήν, ἡ ὁποία νὰ μὲ ὑποστηρίξῃ.

§72Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγὼ ἐπανέλαβον ἐπὶ λέξει ὅσα ὑμεῖς εἴπατε. Ἐπιτρέψατέ μοι τώρα νὰ σύρω τὰ συμπεράσματα τῶν παρ’ ὑμῶν λεχθέντων καὶ τὰ συμπεράσματα εἶνε τὰ ἑξῆς· ἐὰν ὑπῆρχεν ἀνεξαρτήτως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἐπίθεσις τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας δὲν ὑπάρχει κανείς, ὁ ὁποῖος θὰ ἠδύνατο νὰ ἀμφισβητήσῃ τὰς συμμαχικὰς ἡμῶν ὑποχρεώσεις, ἀλλ’ ὑπάρχοντος Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, γνωστοῦ ὄντος ὅτι αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ἐπείσθησαν ὅτι ἡ Βουλγαρία μέχρι σήμερον τοὐλάχιστον βαίνει πρὸς τὸν ἀντίθετον συνδυασμόν, ἡ αἴτησις δυνάμεων ἐκ μέρους τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως καὶ ἡ ἀποδοχὴ τῶν δυνάμεων τούτων ἐν περιπτώσει ἀποδοχῆς τῆς αἰτήσεως ὑμῶν θὰ ἤθελε θέσει ἡμᾶς ἀντιμετώπους τοῦ ἑτέρου συνδυασμοῦ.

§73ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγὼ δέχομαι ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐκπληρώσω τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις δι’ οὓς λόγους ἐξέθηκα θὰ εὑρισκόμην εἰς πόλεμον μετὰ τῆς Βουλγαρίας, θὰ ἤμην δὲ ἐν συμμαχίᾳ μὲ τὴν Σερβίαν ἤδη ἀντιμέτωπον τῶν Δυνάμεων, τὰς ὁποίας λέγετε. Κατὰ τί θὰ ἐχειροτέρευε τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος τὸ πρᾶγμα ὅτι ἀντὶ νὰ ἔχω τοὺς Σέρβους συμμάχους θὰ εἶχον καί τοὺς Γάλλους καί τοὺς Ἄγγλους;

§74Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲ ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι, διεξαγομένου πολέμου, εὐρωπαϊκοῦ, ἡ αἴτησις ἐπικουριῶν ἐκ μέρους τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ἐσήμαινεν αἴτησιν δυνάμεων πρὸς ἀντιμετώπισιν τοῦ ἑτέρου συνδυασμοῦ.

§75ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τῆς Βουλγαρίας. Καὶ σᾶς λέγω ὅτι ἐν τῷ πολέμῳ κατὰ τῆς Βουλγαρίας θὰ ἤμην σύμμαχος τῆς Σερβίας, ἤδη ἀντιμετώπου τοῦ ἑτέρου συνδυασμοῦ.

§76Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Θὰ εἶσθε τότε σύμμαχος τῆς Τετραπλῆς. Περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει ἡ παραμικρὰ ἀμφιβολία καὶ ἐννοεῖται ὅτι δὲν ἔχετε δυσκολίαν νὰ βαδίσητε τὴν ὁδὸν ταύτην. Διότι δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ ἀμφιβάλλῃ τις οὔτε ἐντὸς οὔτε ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ὅτι ἡ πεποίθησις ὑμῶν, ἡ ἀκράδαντος, εἶνε ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρὸς αὐτὴν τὴν ὁδὸν πρέπει νὰ βαδίσῃ. Τοῦτο εἶνε γνωστόν. Δύνασθε νὰ παραστήσητε τὰ πράγματα κατὰ τὰς ἀνάγκας, αἱ ὁποῖαι παρουσιάζονται καὶ κατὰ τὸν τρόπον ὃν αἱ περιστάσεις ἐπιβάλλουσιν, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς καὶ μεταξὺ τῶν ἐστερημένων ἀκόμη τοῦ πολιτικοῦ αἰσθητηρίου, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἀναγνωρίσῃ ὅτι ἡ ἐνδόμυχος ὑμῶν ἐπιθυμία εἶνε νὰ ταχθῆτε μὲ τὴν Τετραπλῆν Συνεννόησιν. Καὶ τότε γεννᾶται τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐξετασθῇ. Ἐξυπηρετεῖτε διὰ τοῦ τρόπου τούτου τὰ συμφέροντα, τὰ ἑλληνικά; ἢ διὰ τούτου βαίνετε εἰς τὸν ὄλεθρον τῆς Ἑλλάδος; (Χειροκροτήματα). Δὲν ἔχω ἀνάγκην, κύριοι, χειροκροτημάτων, τοῦτο μόνον λέγω, τοῦτο μόνον ἐπαναλαμβάνω, ὅτι βαίνετε διὰ τῆς πολιτικῆς ὑμῶν εἰς τὸν ὄλεθρον τῆς Ἑλλάδος. Καὶ διατί; διότι τὰ γεγονότα μαρτυροῦν ὅτι αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγω, εἶνε ἀληθές. Δὲν πρόκειται πλέον περὶ σκέψεων, περὶ ἀντιλήψεων. Πρόκειται περὶ γεγονότων. Ἔχετε Τετραπλῆν Συμμαχίαν. Ἀποβλέψατε εἰς τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν Συμμαχίαν ταύτην. Εὑρίσκετε τὴν Γαλλίαν. Τὸ ἡρωϊκὸν αὐτὸ Ἔθνος, τὸ ἀμυνόμενον ὑπὲρ τῶν ἰδίων. Ἀλλ’ ἔχετε καὶ ἑτέραν Δύναμιν, τὴν Δύναμιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐξυπηρετοῦσα τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα τῆς ἐπιβάλλει ἡ ἱστορία αὐτῆς, ὁ προορισμὸς αὐτῆς, δὲν εἶνε δυνατὸν παρὰ νὰ ὑποστηρίξῃ ἐν Ἀνατολῇ τὰ σλαυϊκὰ φῦλα. Εἶνε ἡ κατ’ ἐξοχὴν μεγάλη σλαυϊκὴ Δύναμις, θὰ εἶνε δὲ πολὺ ἁπλοῦς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐλπίζῃ ὅτι εἶνε δυνατὸν ποτὲ ἡ Δύναμις αὕτη, ἡ μεγάλη, νὰ θυσιάσῃ τὰ σλαυϊκὰ συμφέροντα χάριν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους πρὸς τὸ ὁποῖον ἐκ τῆς ἱστορίας της καὶ ἐκ τοῦ προορισμοῦ της δὲν δύναται νὰ διάκειται φιλικῶς. Ἔχετε λοιπὸν ἐν ἐπιτυχίᾳ τὴν μεγάλην σλαυϊκὴν Δύναμιν, ἡ ὁποία θὰ προστατεύσῃ τὰ σλαυϊκὰ Κράτη τοῦ Αἵμου. Περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει ἡ παραμικρὰ ἀμφιβολία. Ὁ ἀμφιβάλλων δὲ θὰ εἴπῃ ὅτι κλείει τὰ ὄμματα πρὸ τῶν γεγονότων. Ἀλλὰ σήμερον ἡ Τριπλῆ ἐγένετο Τετραπλῆ καὶ ὅταν τὰ βλέμματα στρέψητε πρὸς ἄλλην διεύθυνσιν, θὰ ἴδητε ὅτι ἑτέρα Δύναμις οὐχὶ μόνον διατεθειμένη δὲν εἶνε νὰ συντελέσῃ πρὸς αὔξησιν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἔχει ἀπόφασιν ἵνα στερήσῃ τὴν Ἑλλάδα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα διὰ θυσιῶν, δι’ ἀγώνων, δι’ αἵματος ἀπέκτησεν. Ἔχετε Δύναμιν, ἡ ὁποία ἀποβλέπει οὐχὶ μόνον νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα τὴν Βόρειον Ἤπειρον, ἀλλ’ ἔχει σκοπὸν νὰ ἐπεκτείνῃ τὰς κτήσεις αὐτῆς ὀνειρευομένη τὰς κτήσεις τῆς Ἑνετίας ἢ δὲν ἠξεύρω ποίας ἄλλης, νὰ ἐπεκτείνῃ τὰς κτήσεις της μέχρι Πρεβέζης, νὰ περικλείσῃ δὲ εἰς τὰς νέας αὐτῆς κτήσεις καὶ τὴν νῆσον ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω. Αὐτὴ εἶνε ἡ πολιτικὴ τῶν δύο. Ἂς ἔλθωμεν τώρα εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς τρίτης Δυνάμεως. Εἶνε ἐκείνη, ἡ ὁποία ὑπὸ τὰς ὁδηγίας τοῦ Μπῶξτον καὶ τοῦ Μπάουτσερ ἐφεῦρε τὴν ἰδέαν ὅπως περιποιηθῇ τὴν Βουλγαρίαν ὑπὲρ ἧς πατροπαραδότως, ὡς εἶπεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, εἶνε διατεθειμένη ὅπως περιποιηθῇ, λέγω, τὴν φίλην της Βουλγαρίαν προέτεινεν εἰς τὴν Σερβίαν, τὴν σύμμαχον αὐτῆς, νὰ στερηθῇ ὅλων τῶν κτήσεων, τὰς ὁποίας ἀπέκτησε διὰ τοῦ ἡρωϊκοῦ πολέμου τοῦ 1913· προέτεινεν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ στερηθῇ τῆς Καβάλλας, τῆς Δράμας, τῶν Σερρῶν δηλ. νὰ στερηθῇ πάσης στρατηγικῆς γραμμῆς ἀμύνης· προέτεινεν ἐπίσης νὰ παραχωρήσῃ ἡ Σερβία τὴν Δοϊράνην καὶ τὴν Γευγελῆν, καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς κ. Πρωθυπουργέ: τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἡ Βουλγαρία θὰ εἶχε τὴν Δράμαν, τὰς Σέρρας, τὴν Καβάλλαν, τὴν Δοϊράνην καὶ τὴν Γευγελῆν, ἡ Θεσσαλονίκη διὰ πολλὰ ἔτη θὰ ἦτο εἰς τὴν κατοχὴν ἡμῶν; Αὐτὴ εἶνε ἡ κατάστασις τῆς Τετραπλῆς. Μένει μία Δύναμις, ἡ ἡρωϊκὴ ἐκείνη Δύναμις, ἡ ὁποία πάντοτε ὡδηγήθη ὑπὸ τῆς ἰδέας τῶν ἐλευθεριῶν, τοῦ δικαίου, τῆς ἀναγνωρίσεως τῶν δικαιωμάτων τῶν μικρῶν, ἡ ὁποία ὅμως εἶνε ἠναγκασμένη ἐν ἡρωϊκῷ πολέμῳ νὰ ἀμυνθῇ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων αὐτῆς καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἐπιτύχῃ δὲν θὰ εἶνε δυνατὸν νὰ θυσιάσῃ ταῦτα δυσαρεστοῦσα χάριν ἡμῶν τοὺς συμμάχους αὐτῆς, τῶν ὁποίων ἡ συμμαχία εἶνε διὰ τὴν ὕπαρξιν αὐτῆς ἀπολύτως ἀναγκαία. Αὐτὰ εἶνε τὰ πράγματα κ. Πρωθυπουργέ, καὶ ὅταν λέγητε ὅτι λείπει ἀπὸ ἡμᾶς πολιτικὸν αἰσθητήριον ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, χωρὶς νὰ θέλω νὰ μεταχειρισθῶ λέξιν, ἡ ὁποία εἶνε δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ προσβλητικὴ ἤθελον εἴπει ὅτι τυφλώττετε ἀπέναντι τῶν γεγονότων νομίζοντες ὅτι ἐκεῖθεν θέλει ἔλθει ἡ ὑποστήριξις τῶν ἑλληνικῶν δικαίων. Ταῦτα, κύριοι, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω, λέγων δὲ ταῦτα κατακρημνίζονται ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα τῶν ὁποίων ἐγένετο χρῆσις ὅπως δικαιολογήσῃ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συνθήκης καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει διὰ τῆς ἐφαρμογῆς ταύτης προκαλοῦμεν εὐρωπαϊκὸν πόλεμον. Ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Ἑλλάδα ἕνεκεν τῶν δυσαρέστων τούτων γεγονότων, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, νὰ μὴ δυσαρεστήσῃ οὔτε τοὺς μὲν οὔτε τοὺς δέ, ὅταν δὲ μέχρι τοῦδε ἠδυνήθη νὰ μετέλθῃ πολιτικὴν οὐδετερότητος, ἡ ὁποία ἐχαρακτηρίσθη παρὰ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Γαλλίας ὡς ἐμφαίνουσα φιλικὰ αἰσθήματα, ἐξακολουθήσατε τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἀλλὰ μὴ θέσετε τὴν Ἑλλάδα ἀντιμέτωπον κραταιῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι δύνανται ἐν δεδομένῃ στιγμῇ νὰ καταστρέψωσι τὴν Ἑλλάδα. Μὴ θέλετε ὅπως ἡ Ἑλλὰς θυσιάσῃ τὸ αἷμα τῶν τέκνων της, καταστρέψῃ ἐπὶ πολλὰ ἔτη τὴν οἰκονομικὴν αὐτῆς ὕπαρξιν, μὴ τὸ κάμητε αὐτό, ὅταν οἱ κίνδυνοι εἶνε τοσοῦτον μεγάλοι, ὅτε μάλιστα οὐδεμίαν ἔχετε ἀσφάλειαν ὅτι ἂν ἐπιτύχουν ἐκεῖνοι ὑπὲρ τῶν ὁποίων ὅλαι αἱ συμπάθειαί σας στρέφονται, τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος θὰ ὑποστηρίξωσι ὅτι τὰ δίκαια ἡμῶν θὰ ἀναγνωρίσωσιν. Ἀλλ’ ὄχι μόνον τοιαύτην ἀσφάλειαν δὲν ἔχετε, ἀλλ’ ἔχετε τὴν ἀπόδειξιν, τὴν ὁποίαν σᾶς δίδουσι τὰ πράγματα, ὅτι τὰ δίκαια ταῦτα θὰ τὰ παραγνωρίσωσι, θὰ παραγνωρίσῃ ταῦτα ἡ μεγάλη σλαυϊκὴ Δύναμις ἕνεκα τῶν συμφερόντων αὐτῆς, ἕνεκα τοῦ προγράμματος τοῦ ὁποίου τὴν πραγματοποίησιν πρὸ πολλοῦ ἐπιδιώκει, θὰ παραγνωρίσῃ ταῦτα καὶ ἑτέρα Δύναμις, διότι αὕτη ὀνειρεύεται ἢ τὴν παντοκρατορίαν τὴν Ρωμαϊκὴν ἢ τὰς μεγάλας κτήσεις τῆς Ἑνετίας εἰς τὴν Ἀδριατικὴν καὶ τὴν Μεσόγειον, ὅταν δὲ βλέπωμεν αὐτὴν καταλαβοῦσαν ἑλληνικὰς νήσους καὶ διὰ τῶν νήσων ἐκείνων καὶ τῆς Ρόδου ἐπιδιώκουσαν τὰς ἀκτὰς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ὅταν βλέπωμεν αὐτὴν καταλαβοῦσαν τὸν Αὐλῶνα καὶ διὰ τῆς καταλήψεως ταύτης ἐπιδιώκουσαν τὴν κατάληψιν τῆς Ἠπείρου, μὴ θυσιάσητε τὴν Ἑλλάδα πρὸς πραγματοποίησιν τῶν σκοπῶν τούτων. Ἡ τρίτη Δύναμις δυνατὸν εἶνε καὶ πάλιν νὰ παρασυρθῇ ὑπὸ τῶν συμπαθειῶν αὐτῆς, τῶν πατροπαραδότων καὶ ἐπιτρέπεται νὰ ὑποθέτῃ τις ὅτι εἶνε δυνατὸν νὰ ἴδωμεν ἡμέραν τινὰ τὰς πατροπαραδότους συμπαθείας τῆς Ἀγγλίας στρεφομένας καὶ πάλιν πρὸς τὸ enfant gâté αὐτῆς, τὴν Βουλγαρίαν. Εἶνε πιθανὸν νὰ εὑρεθῇ τίς εἶνε ὁ ὑπαίτιος τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλγαρία ἀκολουθεῖ, νὰ πληρώσῃ αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας τῆς Βουλγαρίας, καὶ νὰ ἐπανέλθουν πάλιν αἱ τρυφερότητες τῆς μεγάλης ἐκείνης Δυνάμεως ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας. Ταῦτα, κύριοι, ἐν ἀπολύτῳ ἠρεμίᾳ ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ἀντιτάξω εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου Πρωθυπουργοῦ, ἡ ὁποία διακρίνεται ὡς πάντοτε ἐπὶ ῥητορικῇ δεινότητι’ ἀλλὰ νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ τοῦ εἴπω ὅτι ἡ ῥητορικὴ δεινότης δὲν εἶνε ἐπαρκὴς ὅταν τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ἀντιτασσόμενα, δὲν εἶνε τοιαῦτα ὥστε νὰ κατακρημνίσωσι τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀντιπάλου. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός: «Θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἐάν τις ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἠδύνατο νὰ ἀντιτάξῃ ἐπιχειρήματα εἰς ὅσα ἐγὼ ὑπεστήριξα». Κύριοι, ἐνόμισα ὅτι ἀντέταξα εἰς ὑμᾶς ἐπιχειρήματα ἐκ τῶν πραγμάτων προερχόμενα· ὑμεῖς κρίνατε περὶ αὐτῶν. (Χειροκροτήματα).

§77ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶνε ἄπορον πῶς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας βουλευτής, ἐθεώρησεν ὅτι διὰ τῆς ἀγορεύσεώς μου ἔθιξα αὐτὸν προσωπικῶς ἢ τοὺς ἄλλους ἡγέτας τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Οὐδεμία, οὔτε πρόθεσις ὑπῆρχεν ἐν ἐμοὶ τοιαύτη, οὔτε ἐκδήλωσις ἐγένετο τοιαύτης προθέσεως. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ἀνελθὼν τὸ βῆμα, ἐζήτησε νὰ μὲ χαρακτηρίσῃ ὄχι ὡς ζητήσαντα νὰ πείσω τὴν Βουλὴν διὰ τῆς ἀναπτύξεως ἐπιχειρημάτων ἰσχυρῶν, ἀλλ’ ὡς θελήσαντα νὰ παρασύρω αὐτήν, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὴν καρδίαν. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ἐν τούτοις νὰ τοῦ παρατηρήσω ὅτι ἐκεῖνος ἀκριβῶς εἰς ὅλην τὴν ἐπιχειρηματολογίαν μου, τὴν μακράν, οὐδὲν ἀντέταξεν ἐπιχείρημα, τόσον δὲ δὲν ἀντέταξε τίποτε, ὥστε τὴν κυρίαν βάσιν τῆς συζητήσεως, τῆς προκειμένης, δηλαδὴ τὴν συμμαχικὴν ὑποχρέωσίν μας πρὸς τὴν Σερβίαν, οὐδὲ κἂν ἐμνημόνευσε. Οὐδὲν ἀντέταξεν ὁμοίως ὡς πρὸς τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον βλέπω ἐγώ, ἐὰν ἤθελεν ἐπιτραπῆ εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας διὰ νὰ συντρίψῃ αὐτὴν καὶ καταλάβῃ ὅσα ἐδάφη θέλει ἐκ τῆς Σερβίας. Περιωρίσθη καὶ πάλιν εἰς τὴν—θὰ εἴπω—μακροχρόνιον στοργήν του πρὸς ὡρισμένας ἐξωτερικὰς κατευθύνσεις. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἀντὶ νὰ συζητήσῃ ἀντικειμενικῶς ἐπὶ τῶν πραγμάτων, οἷα ταῦτα ἐμφανίζονται, ζητεῖ ν’ ἀνατρέψῃ τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα προσήχθησαν εἰς τὴν Βουλὴν παρ’ ἐμοῦ. Σᾶς εἶπε τί; Δὲν κυττάζετε ὅτι ἐὰν ἀκολουθήσητε αὐτὴν τὴν πολιτικήν, μοιραίως φέρεσθε πρὸς ἕνα συνδυασμὸν Δυνάμεων, ὅπου εὑρίσκονται ὅλοι οἱ ἐχθροί σας καὶ ἀπομακρύνεσθε ἀπὸ τὸν συνδυασμὸν ἐκεῖνον, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκονται ὅλοι οἱ φίλοι σας;

§78Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό.

§79ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἴπετε τοὐλάχιστον τοῦτο: «Δὲν βλέπετε ὅτι φέρεσθε πρὸς τὸν συνδυασμὸν ὅπου εὑρίσκονται ὅλοι οἱ ἐχθροί μας, ἐνῷ εἰς τὸν ἄλλον εὑρίσκονται τοὐλάχιστον ἀδιάφοροι; Ὤφειλα ἐπὶ τοῦ παρέργου τούτου ζητήματος, τὸ ὁποῖον δὲν θίγει τὴν οὐσίαν τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία μᾶς ἀπησχόλησε τὴν ἑσπέραν ταύτην, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, ὄχι διὰ νὰ σᾶς πείσω ὅτι ἔπρεπε νὰ κανονίσητε τὰς σκέψεις καὶ ἀποφάσεις σας ἐπὶ τῇ βάσει συμπαθειῶν καὶ ἀντιπαθειῶν, ἀλλὰ διότι ἔχω καθῆκον νὰ μὴ ἀφήσω νὰ πιστευθῇ ὅτι ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοὐλάχιστον τῆς γενικωτέρας πολιτικῆς τῶν Μεγάλων Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων, ὑπῆρχον ἐνδείξεις ἢ ἀντενδείξεις πρὸς τὴν πολιτικὴν ἡμῶν, σύμφωνοι πρὸς τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας. Ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας ὑπενθυμίζει τὴν Ρωσσίαν καὶ τὸν Σλαυϊκὸν κίνδυνον. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ὅταν λέγωμεν Σλαυϊκὸν κίνδυνον ἐννοοῦμεν κίνδυνον νοτιοσλαυϊκόν, ὅτι ἐννοοῦμεν κυρίως τὰ ἐν τῇ Βαλκανικῇ Σλαυϊκὰ φύλα. Νομίζω ἑπομένως ὅτι λέγοντες Σλαυϊκὸν κίνδυνον, μετὰ τὴν νέαν διαρρύθμισιν τῶν πραγμάτων, τὴν ἐκ τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, ἐννοοῦμεν κυρίως τὸν Βουλγαρικὸν κίνδυνον. Ἂς παύσωμεν λοιπὸν νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τοῦ Σλαυϊκοῦ κινδύνου ὡς περὶ Ρωσσικοῦ, οἷον θέλει νὰ τὸν ἐμφανίσῃ ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας, καὶ ἂς μὴ ἀποστρέψωμεν τὸ βλέμμα ἀπὸ τοῦ μέρους ἐκείνου, ὅπου ὑπάρχει πραγματικῶς ὁ κίνδυνος οὗτος. Ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας ἐνεθυμήθη καὶ ἄλλην Δύναμιν Μεσογειακήν, ἔχουσαν βλέψεις κοσμοκρατορικὰς ἢ ἰμπεριαλιστικάς, ὡς αὗται συνήθως ὀνομάζονται. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ ὑπενθυμήσω ὅτι καθ, ὃν χρόνον ἡ Δύναμις αὕτη ἐτέλει ἐν συμμαχίᾳ ἀπὸ πολλῶν δεκαετηρίδων ὑφισταμένῃ καὶ κανονικῶς ἀνανεουμένῃ, ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας τὴν κατεύθυνσίν του εἶχε πρὸς τὸ αὐτὸ μέρος καὶ τότε ἐκεῖθεν δὲν ἐφόβιζεν αὐτὸν κίνδυνός τις. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀληθῶς μακρὰν καὶ μονονουχὶ ἀθεράπευτον Ἀγγλικὴν συμπάθειαν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ παρατηρήσω ὅτι αὕτη ὀφείλεται ἐν μεγίστῳ μέτρῳ εἰς ἰδίαν ἡμῶν ὑπαιτιότητα, διότι ἀπὸ τοῦ Ρωσσοτουρκικοῦ πολέμου ἀφήσαμεν διὰ τῆς ἰδίας ἡμῶν πολιτικῆς νὰ μορφωθῇ ἡ γνώμη εἰς τὴν Εὐρώπην ὅτι μόνον ἡ Βουλγαρία εἶνε Κράτος βιώσιμον, βαῖνον πρὸς ἀνάπτυξιν καὶ δυνάμενον νὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν πολιτικὴν ἐκείνων, οἵτινες ἔχουσι συμφέροντα μεγάλο ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἡ δὲ Ἑλλὰς ὅτι ἀνήκει σχεδὸν εἰς τὰ ὀνομασθέντα φθίνοντα ἢ θνήσκοντα Ἔθνη. Ὅτε ὅμως ἐδείξαμεν ὅτι εἴμεθα ἄξιοι καὶ ἡμεῖς νὰ πράξωμεν ἔργα γενναῖα καὶ μεγάλα, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐπέλειψεν ἡμᾶς ἐκεῖθεν ἡ ὑποστήριξις καὶ συνδρομή. Καὶ ἡ λύσις τοῦ ἰδιαιτέρου ζητήματος τῆς πατρίδος μου, τὸ ὁποῖον ἐθεώρουν ὅλοι οἱ ἔχοντες ἀντίθετον γνώμην, ὡς ἄλυτον, διὰ τὴν δῆθεν ὑστεροβουλίαν τῆς Ἀγγλίας, ὀφείλεται εἰς τὴν Δύναμιν ἐκείνην, καὶ ἡ λύσις τοῦ νησιωτικοῦ ζητήματος ὀφείλεται εἰς τὴν δύναμιν ἐκείνην κατ’ ἐξοχήν.

§80Γ. ΠΩΠ. Εἰς τοὺς ἀγῶνας τῆς Κρήτης ὀφείλεται.

§81Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δυστυχῶς οἱ ἀγῶνες οὗτοι μόνοι δὲν ἤρκουν νὰ κατανικήσουν καὶ τὴν Ἀγγλικὴν ἀντίστασιν, ἐὰν τοιαύτη ὑφίστατο. Ἀλλά, κύριοι, ἀφοῦ ἐπεχείρησα νὰ ἀποτρέψω ἀπὸ τῶν Δυνάμεων τούτων ἓν μέρος τοῦ ρύπου, τοῦ ἀνθελληνικοῦ, τὸν ὁποῖον ἠθέλησε νὰ καταχύσῃ ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας, ἐπίτρεψατέ μοι νὰ εἴπω ὅτι ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ἐὰν βλέπω τὴν Γερμανίαν καὶ Αὐστρίαν, δύο ἡγούμενα ἐν τῷ πολιτισμῷ Κράτη, ἔβλεπον ἀπὸ πολλοῦ χρόνου καὶ βλέπω ἀκόμη σήμερον καὶ τὴν Τουρκίαν, μὲ τὴν ὁποίαν ναὶ μὲν αἱ σχέσεις μας χαρακτηρίζονται σήμερον ὁμαλαί, ἀλλὰ πρὸς τὴν ὁποίαν, δυστυχῶς, τὰ συμφέροντά μας οὐχὶ ἐκ τῆς φύσεως αὐτῶν, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐμμόνου πολιτικῆς τῶν ἐν Τουρκίᾳ πολιτικῶν ἀνδρῶν εὑρίσκονται εἰς ἀδιάλλακτον ἀντίθεσιν. Καὶ ὅταν βλέπω εἰς τὸν συνδυασμὸν αὐτόν, ὁ ὁποῖος ἦτο τριπλοῦς, νὰ κινδυνεύῃ νὰ προστεθῇ καὶ τέταρτος διὰ νὰ γείνῃ τετραπλοῦς, τότε θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας νὰ τοῦ εἴπω ὅτι ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ ἂν δὲν ἐπηρεάζωμαι ἀπὸ προλήψεις, παρὰ νὰ διαβλέπω κινδύνους, ἐκεῖ ὅπου βλέπω τὰ δύο αὐτὰ Κράτη, ὀλιγωτέρους δὲ ἐκεῖ ὅπου βλέπω τὴν Ἀγγλίαν καὶ Ἰταλίαν. Ἀλλὰ κύριοι, δὲν φέρω τὸ ζήτημα τοῦτο διὰ νὰ ἀρυσθῶ ἓν ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν μου ἐπικαλούμενος τὴν γενικὴν κατανομὴν τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὅτι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἐπιζητοῦν ἑκάστη ἴδια συμφέροντα. Νομίζω μόνον ὅτι ὡς πρὸς τὰ Ἀνατολικὰ ζητήματα, ἐντὸς τῶν ὁποίων εὑρίσκεται ὁ κύκλος καὶ τῶν ἰδικῶν μας ζητημάτων, αἱ δύο Δυτικαὶ Δυνάμεις εἶνε ἐκεῖναι, τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα ταὐτίζονται περισσότερον πρὸς τὰ ἰδικά μας. Ἡ νέα Ἑλληνικὴ ἀντίληψις καλῶς ἐννοεῖ ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἀξιῶμεν ἀπὸ τοὺς ξένους νὰ εἶνε φίλοι τῆς Ἑλλάδος. Ὅ,τι ὀφείλομεν νὰ πράττωμεν, εἶνε ὅπως ἡμεῖς αὐτοὶ κατορθώνωμεν νὰ εὑρίσκωμεν τοὺς συνεργάτας καὶ συναγωνιστὰς ἑκάστοτε ἐν τῷ κύκλῳ, ἐν τῷ ὁποίῳ εὑρίσκεται περισσοτέρα προσαρμογὴ τῶν ἰδικῶν μας συμφερόντων. Τοῦτο πρέπει νὰ ἐπιδιώκωμεν, κύριε βουλευτὰ Κερκύρας, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ δὲ πάλιν νὰ ἐπαναλάβω ὅτι ἡ ἀγόρευσις ὑμῶν δὲν ἔθιξεν οὐδὲ ἓν τῶν κυρίων ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα προέβαλα, ἐζήτησε δὲ μόνον νὰ ἐκτρέψῃ τὸ ζήτημα ἐπὶ ἄλλου ἐδάφους. (Χειροκροτήματα).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Βουλήν, ἐὰν στέργῃ νὰ διακόψωμεν διὰ τὴν 10 μ. μ.

§83ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 10ην μ.μ. (Ὥρᾳ 8.45′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 10.35′ μ.μ.)

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Γ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§86Γ. ΠΩΠ. Ἐξ ὅλης τῆς διεξαχθείσης μακρᾶς συζητήσεως παρέμεινον ἀναμφισβητήτως, κύριοι συνάδελφοι, βαθύτατα ἐντετυπωμέναι εἰς τὴν μνήμην πάντων ἡμῶν δύο κυρίως παρατηρήσεις. Πρώτη ἦτο ἡ δήλωσις τοῦ κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι πρόκειται νὰ διεξαχθῇ συζήτησις ὑψίστης σημασίας, συζήτησις σοβαρωτάτη τῆς ὁποίας ὁμοία δὲν ἐγένετο ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου. Δευτέρα ἡ δήλωσις αὐτοῦ ὅτι βάσις τῆς συζητήσεως ἔσεται ἡ ὕπαρξις ἢ μὴ τῆς συνθήκης τῆς συμμαχίας, ἥτις ὑφίσταται μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας. Εἶπεν οὕτω ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἐν γνώσει, ὅτι δὲν λέγει ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πιστεύει, κἄτι ὅπερ ἐκ βάθρων ὀφείλομεν νὰ ἀνατρέψωμεν. Ἀπορῶ πῶς εἶνε δυνατὸν μετὰ τὰ γενόμενα ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἀποβάσεως ξένου στρατοῦ εἰς Θεσσαλονίκην μέχρι τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν, νὰ λέγωμεν περὶ συνθήκης μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, ὡς δυναμένης νὰ ἀποτελέσῃ βάσιν συζητήσεως διὰ τὴν ἀνεύρεσιν τῆς ἐπιβαλλομένης πολιτικῆς κατευθύνσεως τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Συνθήκη αὕτη εἴτε ὑφίσταται ὡς οἱ παρακολουθοῦντες τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας διετύπωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, κρίνουσιν, εἴτε παρέχει ἀφορμὴν πρὸς μελέτην καὶ ἐνδοιασμοὺς ὡς ὁ ἀρχηγὸς μιᾶς τῶν μερίδων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτής, ἐβεβαίωσεν, εἴτε ἔχει ἐν ἑαυτῇ στοιχεῖα ἐπιτρέποντα ἄλλην κατεύθυνσιν πολιτικὴν ἐκ μονομεροῦς τῆς Ἑλλάδος συμφέροντος ὑπαγορευομένην ὡς μετὰ τόσης θαυμαστῆς εἰλικρινείας διετύπωσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτὴς ἢ καὶ δι’ ἄλλους ὅπως ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας, ἡ συνθήκη εἶνε μυστήριον εἰσέτι καὶ θέλουσι τὴν συζήτησιν μετὰ τὴν προσαγωγὴν αὐτῆς καὶ τῶν ἐγγράφων, τῶν εἰς αὐτὴν ἀναγομένων νομίζοντες ὅτι οὕτω ὑποβοηθοῦσι εἰς μόρφωσιν κρίσεως, φρονῶ, ὅτι ὑποβοηθοῦσιν ἁπλῶς ἄλλην ἀξιοκατάκριτον προσπάθειαν τῆς Κυβερνήσεως. Διότι ἂν ὑπάρχῃ ἢ δὲν ὑπάρχῃ συνθήκη μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, τοῦτο οὐδένα πλέον ἐξ ὑμῶν πρέπει νὰ ἀνησυχῇ ὀλιγώτερον δὲ πάντων ἐνδιαφέρει τὸν κ. εἰσηγητὴν τῆς πλειοψηφίας ἡ ὕπαρξις συμμαχικοῦ ὅρου καὶ ἡ ἀναμονὴ τῆς πραγματοποιήσεως αὐτοῦ. Ἔλεγεν ἀπευθυνόμενος πρὸς ἡμᾶς ὅτι ἀπορεῖ διότι εὑρίσκεται ἐνώπιον πολιτικῆς, ἥτις, κατὰ τὴν γνώμην αὐτοῦ, δὲν δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ πολιτικὴ ἀνδρική. Καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν τῷ ἐπεβάλλετο ἐξ ὑψίστης ἐθνικῆς ὑποχρεώσεως νὰ ἐπιδείξῃ τὸ σθένος ἀνδρικῆς πολιτικῆς ὁμιλεῖ περὶ πολέμου μὲν ἀλλὰ προσπαθεῖ τὸν πόλεμον τοῦτον νὰ τὸν δημιουργήσῃ διὰ τῶν διπλωματικῶν παρασκηνίων, διὰ τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀνταλλάσσονται καὶ σημειοῦνται ἐντὸς ὑπουργικοῦ γραφείου μιᾶς ἐμπολέμου Εὐρωπαϊκῆς ὁμάδος καὶ ἀφοῦ προπαρασκευάσῃ πόλεμον τοιοῦτον εἶτα νὰ περιβάλλῃ αὐτὸν διὰ τῆς προσωπίδος Ἐθνικοῦ πολέμου. Ἀλλ’ οἱ τοιοῦτοι πόλεμοι, οἱ μὴ ἀπορρέοντες ἀμέσως ἀπὸ τοῦ Ἔθνους, οἱ πόλεμοι οἱ συντιθέμενοι ἐντὸς διπλωματικῶν παρασκηνίων, δὲν εἶνε πόλεμοι ὁδηγοῦντες πρὸς ἔνδοξα τέρματα. Τοῦτο λέγει ἡ ἱστορία καὶ οὐδεὶς τὰ διδάγματα τῆς ἱστορίας θὰ τολμήσῃ νὰ διαστρέψῃ, ἀλλὰ καὶ οὐδεὶς εἶνε τόσον ἰσχυρὸς ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, ὥστε νὰ δύναται τὰ διδάγματα ταῦτα διὰ τῆς ἰδίας αὐτοῦ πολιτείας νὰ ἀνατρέπῃ καὶ νὰ δημιουργῇ νέους ἱστορικοὺς κανόνας παρέχοντας νέα διδάγματα πείρας διὰ τὴν πολιτικὴν τοῦ μέλλοντος. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου προέβαλε διὰ νὰ θίξῃ τὰ αἰσθήματα ἡμῶν ἐνώπιόν μας τὸν ἐχθρὸν τὸν ἀμείλικτον καὶ εἶπεν: Ἰδοὺ ἡ Βουλγαρία καὶ ὁ κίνδυνός της. Διὰ νὰ εἴπωμεν ἡμεῖς: Μᾶς δεικνύει τὴν καρδίαν, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ πλήξωμεν καὶ θὰ τὴν πλήξωμεν. Ἀλλὰ δὲν ἠθέλησε νὰ εἴπῃ καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατασιγᾷ πᾶσαν κομματικὴν ἀντίθεσιν. Δὲν ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον καθιστᾷ πάντας ἡμᾶς ὀπαδοὺς ἑνὸς κόμματος καὶ μόνον, τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον λέγεται πατρὶς καὶ τοῦ ὁποίου ὀπαδοὶ εἴμεθα πάντες ἡμεῖς, τέκνα πιστὰ καὶ ἐκτελεσταὶ τοῦ πρὸς τὴν πατρίδα ὅρκου μας. Οὕτω τὴν στιγμήν, τὴν τελευταίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔβλεπε θριαμβεύουσαν τὴν πολιτείαν αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν μετὰ ἀριστοτεχνικῆς δεξιότητος συνύφαινε καὶ ἐντὸς εὑρισκόμενος τῆς ἐξουσίας καὶ ἐκτὸς αὐτῆς τελῶν καὶ ἐπανελθὼν καὶ κατὰ τὸ στάδιον τῆς νέας ὑπ’ αὐτοῦ διακυβερνήσεως τῶν πραγμάτων τῆς χώρας, τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔβλεπε τὴν πολιτείαν ταύτην θριαμβευτικῶς ὁδεύουσαν πρὸς τὸ τέρμα, αὐτὸς οὗτος δειλὸς καὶ τρέμων ἀποκρύπτει ἐντὸς προσχημάτων τὴν ἀλήθειαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὁμιλῶν ἔλεγεν ὅτι δὲν εἶνε ἱκανοὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες νὰ διακυβερνῶσι τὰς τύχας τῆς χώρας, ὅταν στεροῦνται προβλέψεως. Ἀλλ’ ἔλεγε τοῦτο ὅταν ἐπείθετο πλέον, ὅτι δὲν θὰ ἐνεκαλεῖτο ἴσως διὰ πρόσφατον γεγονός. Τὸ ὁποῖον ὄχι μόνον προεῖδεν, ἀλλὰ καὶ ἐγνώριζεν, οὐ μόνον δὲ τοῦτο ἀλλὰ καὶ ἐπειράθη νὰ ἀποκρύψῃ τῆς Βουλῆς ἢ τοὐλάχιστον νὰ ἀποτρέψῃ τὴν συζήτησιν ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου, ὁμιλῶν περὶ τῶν ὑποχρεώσεων καὶ τῶν συνεπειῶν τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συμμαχίας καὶ χιλίων ἄλλων θεμάτων ἐν κυκεῶνι δηλώσεων καὶ ἀποστροφῶν. Διότι ἐγνώριζεν ὅτι ἀπὸ τῆς αὔριον ἡ Ἑλλὰς θὰ ἔχῃ ἀντιμέτωπον εὐθὺς ἀμέσως τὴν Βουλγαρίαν. Διότι ἐγνώριζεν ὅτι ἀπὸ τῆς μεσημβρίας τῆς σήμερον θὰ ἐπεδίδετο τὸ ἐπιδοθὲν ἤδη τελεσίγραφον τῆς Ρωσσίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Διότι ἐγνώριζεν, ὅταν ἐγένετο ἡ ἀπόβασις τῶν Ἀγγλογάλλων ἐν Θεσσαλονίκῃ ὅτι αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς θὰ ἐκήρυττον τὸν πόλεμον πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Διότι, ἄλλως κατὰ τὴν ὁμολογίαν του μὴ δυνάμενος νὰ προβλέψῃ οὐδὲ τοῦτο κἄν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀξιοῖ ἐκτίμησιν πρὸς τὰς βεβαιώσεις καὶ τὰς προβλέψεις του ὡς πολιτικοῦ ἀνδρός. Ἐγνώριζε συνεπῶς ὅτι ἡ Βουλγαρία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ καταστῇ κράτος ἐμπόλεμον πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀποβιβάζουν τὰ στρατεύματα αὐτῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ. Καὶ ὁμιλεῖ περὶ διατηρήσεως ἐνόπλου οὐδετερότητος, λησμονῶν ὅμως ὅτι ἡ οὐδετερότης εἶνε κατάστασις κράτους, ἀφορῶσα οὐχὶ ὡρισμένην ὁμάδα ἐμπολέμων, λησμονῶν ὅτι ἡ τήρησις ἐνόπλου οὐδετερότητος ἀφορᾷ κατάστασιν κράτους πρὸς τήρησιν ὡρισμένων ὑποχρεώσεων πρὸς πάντα ἐμπόλεμον. Εἶνε ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσω ἐγὼ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ποία ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ καὶ ἡ ἀνάγκη, ἡ προκαλέσασα τὴν σκαιὰν δήλωσιν τοῦ Γερμανοῦ Ἀρχικαγκελαρίου διὰ τὴν ἐκβίασιν τῆς οὐδετερότητος τοῦ Βελγίου; Εἶπε τότε ὅτι εὑρίσκετο εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραβιάσῃ συνθήκην ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Κάϊζερ ὑπογραφεῖσαν, διότι εἶχε πληροφορηθῆ ὅτι στρατεύματα Γαλλικὰ διὰ τοῦ Ζιβὲ καὶ Ναμοὺρ, ἐπρόκειτο νὰ εἰσβάλωσιν πρὸς τὸ Βέλγιον. Οὕτω καὶ ἡ Βουλγαρία θὰ δύναται νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἂν ἐντὸς ὀκτὼ ὡρῶν—ὅσας ὥρας ὥρισε καὶ ἡ Γερμανία πρὸς τὸ Βέλγιον—δὲν ἀπομακρυνθῶσι τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους τὰ στρατεύματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ παράβασιν τῆς οὐδετερότητος ἐπέδραμον ἡμῶν, κατὰ τύπους μόνον διαμαρτυρηθέντων προὐνόησεν ἡ κυβέρνησις τί θὰ πράξῃ ἡ Ἑλλάς; Ἢ μήπως δὲν θὰ εἶνε ὅπλον διπλωματικὸν καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Γάλλου πρεσβευτοῦ ἥτις ἁπλούστατα φαίνεται λέγουσα: «Κύριε πρωθυπουργὲ τῆς Ἑλλάδος, πέμπω ὑμῖν τὴν πρώτην δόσιν τῶν στρατευμάτων, τὰ ὁποῖα μοὶ ἐζητήσατε ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος;» Ὅταν δὲ εἴπῃ ἡ Βουλγαρία ἢ ἀποσύρετε ἀπὸ τοῦ ἐδάφους αὐτοῦ τὸν στρατὸν ἢ κηρύσσω τὸν πόλεμον, δὲν θὰ ὁμιλῇ καὶ ἐξ ὀνόματος τῆς συμμάχου αὐτῆς Διπλῆς; Τοῦτο δέ, βεβαίως, καὶ προσδοκᾷ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Διότι βάσις πολιτικῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξεν ὄντως πάντοτε γενναία καὶ εἰλικρινής. Εἶπεν ὅτι θέμα τῆς πολιτικῆς του εἶνε νὰ μετάσχῃ ἡ Ἑλλὰς τοῦ ἀγῶνος παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Νὰ μετάσχῃ τοῦ ἀγῶνος αὐτοῦ οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει δεδομένων ἀσφαλοῦς τέρματος ἢ ἄλλης οἱασδήποτε ἀπὸ Ἑλληνικῆς ἀπόψεως μερίμνης. Εἶπε, διεδήλωσεν, ὑπέγραψε καὶ ἐδημοσίευσε ταῦτα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ ζητεῖ νὰ σύρῃ τὴν Βουλὴν εἰς συζητήσεις καὶ δηλώσεις, ἐπὶ θέματος ἄλλου τεχνουργῶν διαμέσως τὴν ἐμπλοκὴν τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν πόλεμον, οὐχὶ βεβαίως διὰ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου, εἰς τὸν ὁποῖον οὔτε πιστεύει, οὔτε ἀποδίδει πλέον σημασίαν τινὰ ὡς συντελεστὴν πολέμου καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Οὕτω ἔχουσι καὶ οὕτω θὰ ἐκτυλιχθῶσι ραγδαῖα τὰ γεγονότα. Ἔχων δὲ τὸ εὐτύχημα νὰ πιστεύω εἰς τὰς γνώμας καὶ τὰς προβλέψεις μου, δὲν ἀποθαρρύνομαι, ὡς ἄλλοι νέοι συνάδελφοι, ἐπὶ τῇ νέᾳ αὐταρέσκῳ καὶ αὐτάρκει εἰσηγήσει κοινοβουλευτικοῦ θεσμίου σώζοντος τὴν Κυβέρνησιν ἐκ τοῦ κόπου, ἀλλὰ καὶ τοῦ κινδύνου νὰ ἀγωνίζεται πρὸς ἰδέας καὶ γνώμας, καὶ νὰ ἀπαντᾷ εἰς ταύτας ἐφ’ ὅσον κηρύσσει ὅτι μόνον εἰς ὁμαδικὰς ἐμφανίσεις βουλευτῶν ἀπαντᾷ. Ἔχων τὸ εὐτύχημα νὰ πιστεύω εἰς τὰς γνώμας καὶ τὰς προβλέψεις μου, ἀναμένω τὴν ἀπάντησιν πάντοτε, οὐχὶ ἐξ ἐκείνων οὓς ἐλέγχω ἢ ἀποκαλύπτω, ἀλλ’ ἐξ αὐτῶν τῶν γεγονότων. Τὰ γεγονότα δὲ ἐξελισσόμενα ἴσως ἀπὸ τῆς αὔριον, θὰ ἀπαντήσωσιν εἰς τὰς παρατηρήσεις μου, προκαλοῦντα ἀνάμιξιν τῆς Ἑλλάδος ἑκουσίαν ἢ ἀκουσίαν εἰς τὸν πόλεμον, ἐναντίον μιᾶς ἐμπολέμου Δυνάμεως ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀδυναμίας ἡμῶν, ἵνα ἀπομακρύνωμεν τοὺς παραβιάσαντας τὴν οὐδετερότητα ἡμῶν, ὑφ’ οὓς ὅρους ἐρρύθμισε καὶ σκοπεῖ νὰ συνεχίσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος ἡ πρωτοβουλία τοῦ κυβερνῶντος νῦν ταύτην πολιτικοῦ ἀρχηγοῦ. Ἐπὶ τῇ βάσει ἀκριβῶς τοιαύτης διαγραφῆς τῶν θεμάτων, ὀφείλομεν νὰ διεξαγάγωμεν τὴν συζήτησιν. Γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι ἡ ἔννοια τῆς συμμαχίας μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας εἶνε ράκος ἰδέας. Διότι αὐτὸς οὗτος ἀνέφερεν ἐνώπιον ἡμῶν ὅρον τῆς συμμαχίας ταύτης ἀπραγματοποίητον, τὸν ὅρον δηλονότι κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ Σερβία εἶνε ὑποχρεωμένη ἵνα δώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, καθ’ ἣν στιγμὴν αἰτήσηται τὴν ὑποστήριξιν αὐτῆς κατὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου, στρατὸν 150 χιλ. Ὁμολογεῖ ὁ ἴδιος ὅτι τὸν στρατὸν τοῦτον ἐζήτησεν ὅπως τὸν ἀναπληρώσωσιν αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Δηλαδὴ νὰ καταστήσῃ ταὐτοχρόνως τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐμπόλεμον πρὸς τὴν Γερμανίαν, πρὸς τὴν Αὐστρίαν καὶ πρὸς τὴν Τουρκίαν, ὑπὸ τὸ πρόσχημα πολέμου κατὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ δὴ οὐχὶ ἐξ ἐθνικῶν ὁρμῶν καὶ πόθων, ἀλλ’ ἐκ ψευδοῦς συμμαχικῆς ὑποχρεώσεως πρὸς τὴν Σερβίαν. Αὐτὸς λοιπὸν ὁ στρατὸς, τῇ προσκλήσει τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁρμώμενος, κατέπλευσεν εἰς Κων)πολιν.

§87ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐκεῖ θὰ ὑπάγῃ.

§88Γ. ΠΩΠ. Εὔχομαι νὰ ὑπάγῃ ἐκεῖ, ἀλλ’ ὑφ’ οὓς ὅρους ἡ ψυχὴ παντὸς Ἕλληνος ποθεῖ. Ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως εὑρίσκεται εἰς Θεσσαλονίκην, ὡς πρόκλησις πολέμου καὶ κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τοὺς ἀποκρούσαντας τῆς γλώσσης τὴν παραδρομὴν νὰ θεωρήσωσιν ὅτι, ἐὰν μακρὰ ἐπεβάλλετο ἡ συνέχεια τῆς ὁμιλίας μου, θὰ εἶνε ἐπιθυμία καὶ πόθος τῆς Ἑλλάδος, ἵνα ὁδεύσῃ μίαν ἡμέραν εἰς Κων)πολιν, ἀλλὰ καὶ ἀπόδειξις ὅτι δὲν ἄγουσιν ἐκεῖ αἱ μέθοδοι τῆς εὑρέσεως ταύτης. Ἀλλὰ νῦν εἶχα νὰ εἴπω, κύριοι, τὰ ὀλίγα μόνον, ἅτινα ἐξήγγειλον εἰς τὴν Βουλὴν ὡς πρόβλεψιν, ἀσφαλῆ μέλλοντος μὴ ἀπέχοντος ἡμέρας πολλάς. Μὴ πλανώμεθα. Ὀφείλομεν τὴν πρόβλεψιν ἡμῶν νὰ τὴν ἔχωμεν πάντοτε μετὰ πίστεως στρεφομένην πρὸς τὴν ἰδέαν ὅτι ἐντὸς τριῶν ἢ τεσσάρων ἡμερῶν ἡ Ἑλλὰς ἐξέρχεται εἰς πόλεμον. Καὶ ἐξέρχεται οὐχὶ ἐκ τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου πρὸς τὴν Σερβίαν. Ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐξέλθῃ εἰς πόλεμον παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἀντίπαλος τριῶν συνησπισμένων στρατῶν, ἐνῷ ἀνοίγεται ἐνώπιον ἡμῶν ἡ ὁδὸς τῆς εἰρήνης, ἂν ἄλλη διαχείρισις τῶν θεμάτων συμπέσῃ ὑπ’ ἄλλων κυβερνητῶν. Θὰ ἐξέλθῃ εἰς πόλεμον, διότι οὕτω ἐβουλήθη εἷς πολιτικὸς ἀνήρ, φανταζόμενος ὅτι ἀκολουθεῖται ὑφ’ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐν τῇ τοιαύτῃ κατευθύνσει τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς μέσῳ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Οὕτω ὁδηγῶν εἰς πόλεμον ὀφείλει τοὐλάχιστον προκαλούμενος νὰ εἴπῃ τὴν ἀλήθειαν. Ἂς εἶνε δὲ βέβαιος ὅτι τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἡ φωνὴ αὐτοῦ συνοδευομένη ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας εὕρῃ σύμφωνον καὶ ἐκεῖνον, ὅστις ἔχει ἀπὸ τοῦ Συντάγματος δικαίωμα καὶ διὰ τοῦ Στέμματος αὐτοῦ συμβολίζει τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος τὴν ἀήττητον ἰδέαν, τότε πάντες ἡμεῖς θὰ ταχθῶμεν, ἄνευ ἄλλης σκέψεως, παρὰ τὸ πλευρὰν ἐκείνων, ἐκείνων οἵτινες θὰ ἡγηθῶσι καὶ ἐκείνων οἵτινες θὰ συμβάλωσιν ὑπὲρ εὐτυχοῦς διεξαγωγῆς τοιούτου ἀγῶνος. Ἀλλὰ τότε καὶ μόνον θὰ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν μετὰ πεποιθήσεως: «ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας», ζητωκραυγάζοντες ὑπὲρ τῆς νίκης τοῦ Ἑλληνισμοῦ. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§89Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀρχόμενος τῆς ἀγορεύσεώς του, πρὶν ἢ εἰσέλθῃ εἰς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο καὶ πρόκειται νὰ ἀπασχολήσῃ κυρίως τὴν Βουλήν, ἐνόμισεν, ὅτι ὤφειλε ν’ ἀπαντήσῃ καὶ εἰς ὑπαινιγμὸν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ, ὑπαινιγμόν, κατὰ τὸν ὁποῖον αἱ Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως ἐζήτησαν ἀπὸ χρόνου μακροῦ νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεις ἐδαφικάς, ἵνα δι’ αὐτῶν προσκτήσωνται τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλγαρίας. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπαντῶν εἰς τὸν ὑπαινιγμὸν τοῦτον, ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπεχώρησε τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ζήτημα τῶν τοιούτων παραχωρήσεων ἦτο τεθαμμένον, κατὰ τὴν στιγμὴν δὲ κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν τὸ ζήτημα τῶν παραχωρήσεων εἶχεν ἐμφανισθῆ ἐκ νέου εἰς τὸν ὁρίζοντα. Ἀφῆκε δὲ νὰ νοηθῇ ἢ καὶ ῥητῶς εἶπεν, ὅτι ἡ μεταβολὴ αὕτη προῆλθεν ἐκ τῆς ἐνεργείας ἡμῶν ἢ ἐκ παραλείψεως ἡμῶν, πάντως ὅμως ἐξ ἀδεξιότητος ἡμῶν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος, κύριοι, ν’ ἀποκρούσω κατὰ τὸν ἐντονώτερον τρόπον τὴν τοιαύτην αἰτίασιν. Εἶμαι δὲ ὑποχρεωμένος νὰ παρατηρήσω εἰς τὴν Βουλὴν ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς ἐνάρξεως τοῦ λόγου μου, ὅτι δὲν εἶνε ἐπιτετραμμένον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος εὕρηται ἐν κατοχῇ τῶν ἐγγράφων, ὁ ὁποῖος εὕρηται ἐν γνώσει τῶν γεγονότων, τοιαύτην τινὰ αἰτίασιν νὰ ἀπευθύνῃ καθ’ ἡμῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου — ἐν στιγμῇ οὑτωσὶ σοβαρᾷ, ἐν στιγμῇ κατὰ τὴν ὁποίαν καλούμεθα πάντες μὲ ἓν πνεῦμα, μὲ μίαν ψυχήν, μὲ ἑνιαίαν πάντες κατεύθυνσιν πρὸς τὴν Πατρίδα νὰ ἐπιληφθῶμεν τῶν ὑψίστων ζητημάτων, τῶν ζητημάτων ἐκείνων, ἐκ τῶν ὁποίων ἐξαρτᾶται ἡ ἐν τῷ μέλλοντι ὕπαρξις ἢ μὴ ὕπαρξις τῆς χώρας ἡμῶν. (Χειροκροτήματα). Καὶ λέγων ταῦτα, κύριοι, θέλω ἀποδείξῃ διὰ τῶν γεγονότων, ὅτι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἦσαν λέξεις προωρισμέναι ἵνα προκαλέσωσιν ἐντυπώσεις καὶ ὄχι λέξεις αἱ ὁποῖαι ἐκπροσωποῦν ἰδέας, προωρισμένας νὰ γεννήσωσι πεποιθήσεις. Ὁποῖον, κύριοι, ἦτο τὸ ζήτημα τῶν παραχωρήσεων καὶ ὁποία τις ἡ ἱστορία αὐτοῦ, ἡ Βουλὴ ἀγνοεῖ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν γνωρίζει, διότι ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν συνήφθη ἡ συνθήκη τοῦ Βουκουρεστίου, ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐδημιουργήθη τὸ Βαλκανικὸν καθεστώς, ὑπῆρξαν εἰς τὸν ὁρίζοντα τῆς Εὐρωπαϊκῆς πολιτικῆς, ὑπῆρξαν εἰς τὸν ὁρίζοντα τῆς Εὐρωπαϊκῆς διπλωματίας ἰδέαι τείνουσαι νὰ δηλητηριάσωσι καὶ τὸ κοινὸν φρόνημα τῶν διαφόρων λαῶν, ὅτι ἡ συνθήκη ἐκείνη δὲν ἀνταπεκρίνετο εἰς τὴν κατάστασιν τὴν ἀληθῆ καὶ δικαίαν καὶ σύμμετρον πρὸς τὰ πραγματικὰ καὶ ἄξια ἀναγνωρίσεως ἐθνικὰ συμφέροντα τῶν διαφόρων λαῶν. Ὁπωσδήποτε ἀπὸ τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξερράγη ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος καὶ ἰδιαίτατα ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη τῶν ἀντιμαχομένων μερίδων ἐν τῷ κολοσσιαίῳ ἀγῶνι, ἐνόμισαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ στραφῶσιν, ἵνα προσκτήσωνται καὶ ἐν τοῖς Βαλκανίοις συμμάχους τοῦ ἀγῶνος αὐτῶν εἶνε γνωστὸν ὅτι ἡ μία τῶν ὁμάδων, ἀποβλέψασα εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ἐπρότεινεν εἰς αὐτὴν τὴν μεταβολὴν τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, τὴν μεταβολὴν τοῦ συστήματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὀνομάζει ἰσορροπίαν καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου συστήματος ἀξιοῖ νὰ θεμελιώσῃ τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ. Καὶ γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀγνοεῖ ἡ Βουλὴ καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἀνακοινῶ εἰς αὐτὴν ἤδη, ὅτι ἀπὸ τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1914 ἤρχισαν νὰ ἐμφανίζονται συζητήσεις καὶ ὁμιλίαι περὶ παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Κατὰ τὴν πρώτην δὲ ἐμφάνισιν τῶν τοιούτων συζητήσεων καὶ ὁμιλιῶν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ τοῦ ὑπομνήσω, ὅτι ἠσθάνθη τοιαύτην ἐν ἑαυτῷ πικρίαν διὰ τὴν ὑπονόμευσιν τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἐθεώρει ἀπαραίτητον διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος ἡμῶν, ὥστε ἐσκέφθη νὰ προβῇ καὶ εἰς ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἐγώ, καίτοι πολιτικὸς αὐτοῦ ἀντίπαλος, θεωρῶ εὐτύχημα ὅτι δὲν ἐξετέλεσε τότε. Ἡ συζήτησις αὕτη ἔλαβε χαρακτῆρα ὁπωσοῦν ζωηρότερον καὶ ἤρχισαν συμβουλαί, αἱ ὁποῖαι ὅταν ἐν τῇ διπλωματίᾳ ἐμφανίζωνται ὀλίγον ἀπέχουσι τῆς πιέσεως, πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἵνα ἀποφασίσῃ καὶ προβῇ εἰς τὰς ἐδαφικὰς θυσίας, τὰς ἀναγκαίας, ὅπως ἡ ὁμὰς ἐκείνη τῶν Δυνάμεων, ἥτις ὑπέβαλε τὰς τοιαύτας συμβουλάς, κατορθώσῃ νὰ προσκτήσηται τὴν ἀρωγὴν τῆς Βουλγαρίας. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐπικαλεῖται βεβαίως, ὅταν λέγῃ ὅτι ὀλίγον πρὸ τῆς ἀποχωρήσεως αὐτοῦ εἶχεν ἐγκαταλειφθῇ ἡ κατὰ τὴν γραφικὴν αὐτοῦ ἔκφρασιν εἶχε ταφῆ ἡ τοιαύτη πολιτική, ἐπικαλεῖται βεβαίως ἓν τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ μνημονεύσω, διότι ἐδημοσιεύθη. Κατὰ τὸ τηλεγράφημα τοῦτο ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας τηλεγραφῶν πρὸς τὸν ἐνταῦθα πρεσβευτὴν αὐτῆς ἐνετείλατο αὐτῷ νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τῆς Ἑλληνικῆς, ὅτι, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἀπεφάσιζε νὰ παράσχῃ τὴν συνδρομὴν αὐτῆς εἰς τὴν Σερβίαν ἐναντίον τῆς μελετωμένης τότε ἐπιθέσεως τῶν Αὐστριακῶν, θὰ ἠδύνατο νὰ ἐλπίζῃ ἐπὶ οὐσιωδῶν παραχωρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Ἐν συνεχείᾳ δὲ πρὸς ταῦτα, τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο ἔλεγεν, ὅτι δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ πιστεύῃ, ἂν ἐπικουρήσῃ τῇ Σερβίᾳ, ὅτι δὲν θὰ ἔχῃ τὴν Βουλγαρίαν ἐχθράν, δὲν θὰ ἔχῃ νὰ φοβῆται ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας, διότι θὰ ληφθῇ μέριμνα ἵνα προσκτήσηται ἡ Συνεννόησις τὴν Βουλγαρίαν διὰ τῆς παραχωρήσεως Σερβικῶν μόνον ἐδαφῶν. Προσέθετε δὲ τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο, ὅτι ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα δὲν θὰ ἐζητοῦντο ἐδαφικαὶ παραχωρήσεις, ἀλλ’ ἐζητεῖτο μόνον ἵνα στέρξῃ εἰς τὴν ἀνατροπὴν τῆς ἰσορροπίας διὰ τῆς ἐγκρίσεως τῶν παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐζητοῦντο ἀπὸ τὴν Σερβίαν. Καὶ ἰδού, λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἀπόδειξις ὅτι ἡ αἴτησις παραχωρήσεων ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα εἶχεν ἐγκαταλειφθῇ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Λησμονεῖ ὅμως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι κατὰ τὴν αὐτὴν ἀκριβῶς ἡμέραν, καθ’ ἣν ἔλαβε τὸ τηλεγράφημα τοῦτο ἢ κατὰ τὴν ἑπομένην, ἤρχισεν ὁμιλῶν καὶ συζητῶν αὐτὸς ὁ ἴδιος περὶ παραχωρήσεων ἐξ ἰδίας αὐτοῦ πρωτοβουλίας φερομένων εἰς συζήτησιν ἐπὶ τοῖς ἀνταλλάγμασιν ἐκείνοις, τὰ ὁποῖα ἐν τῷ τηλεγραφήματι ἐφέροντο ὡς προσφερόμενα εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐν τῇ Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Λησμονεῖ ἐπίσης ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὅτι τὴν ἰδέαν ταύτην τῶν παραχωρήσεων, τὴν ὑπ’ αὐτοῦ οἰκείᾳ πρωτοβουλίᾳ ἀρξαμένην τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἔλαβε τὸ ἐν λόγῳ τηλεγράφημα ἢ τὴν ἑπομένην, τὴν ἰδέαν ταύτην τὴν ἐγκατέλειψε μόνον τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἐβεβαιώθη διὰ τῆς συνάψεως τοῦ βουλγαρικοῦ δανείου μετὰ τῆς Γερμανίας, ὅτι δὲν ἦτο πλέον δυνατὴ ἡ προσέλκυσις τῆς Βουλγαρίας, οὔτε διὰ τῶν τοιούτων παραχωρήσεων. Συνεπῶς ἦτο μάταιον πλέον νὰ γίνεται λόγος περὶ παραχωρήσεων πρὸς χώραν, ἡ ὁποία, συνδεθεῖσα καθ’ ὅν τρόπον συνεδέθη μετὰ τῆς Γερμανίας, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προσχωρήσῃ πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως ἀντὶ οἱωνδήποτε πρὸς αὐτὴν παραχωρήσεων. Καὶ τώρα ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Ἀφοῦ εἴχετε πεισθῆ ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι τεθαμμένον, ἀφοῦ ρητῶς σᾶς εἶπον ὅτι δὲν ζητοῦσι παρ’ ἡμῶν παραχωρήσεις, τί εἶνε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σᾶς ἔκαμε νὰ φέρητε ὑπὸ συζήτησιν τὸ ζήτημα τῶν παραχωρήσεων καὶ νὰ ζητήσητε καὶ τὴν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ ἐπικράτησιν τῆς ἰδέας ταύτης; Εἶνε ἆρά γε τὸ «αἰσθητήριον» ἐκεῖνο, τὸ ἰδιαίτερον, διὰ τὸ ὁποῖον καυχᾶσθε καὶ διὰ τὸ ὁποῖον σᾶς θαυμάζουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι σᾶς θαυμάζουν; Εἶναι τὸ «αἰσθητήριον» ἐκεῖνο τὸ ἰδιαίτερον, τὸ ὁποῖον σᾶς ἔκαμε νὰ βλέπετε ὅτι καὶ μετὰ ὅλας τὰς λέξεις, τὰς ἐν τῷ τηλεγραφήματι, δι’ ὧν σᾶς βεβαιοῦν, ὅτι οὐδεὶς λόγος γίνεται περὶ παραχωρήσεων ἐκ μέρους ἡμῶν, ἐν τούτοις, ἅμα γεννᾶται ζήτημα περὶ προσελκύσεως τῆς Βουλγαρίας διὰ τῶν Σερβικῶν παραχωρήσεων, μοιραίως φέρονται εἰς τὸ νὰ ζητήσωσι καὶ παρ’ ἡμῶν παραχωρήσεις; Ἐὰν τοιοῦτόν τι δὲν εἶχεν ὑπαγορευθῆ ὑπὸ τοῦ ἰδιαιτέρου ἐκείνου αἰσθητηρίου καὶ προέβητε εἰς τὸ διάβημα εἰς τὸ ὁποῖον προέβητε, προέβητε εἰς διάβημα ἀνεξήγητον. Καὶ ἐπειδὴ οὐδὲν τὸ ἀνεξήγητον ὑπάρχει οὐδὲ παρέχετε ἄλλην ἐξήγησιν, ἐπιβάλλεται νὰ δεχθῆτε τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἰσχυρίζομαι. Δὲν γνωρίζω ἐὰν εἰς ἄλλας περιστάσεις τὸ αἰσθητήριόν σας ὀρθῶς σᾶς ὡδήγησεν, ἀλλ’ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην βεβαίως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διΐδετε — ἐὰν καὶ μόνον τὸ διΐδετε καὶ ἐὰν δὲν εἴχετε καὶ νύξεις, ἐκ τῶν ὁποίων νὰ τὸ ἐξαγάγητε — ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διΐδετε ἦτο ἀκριβές. Διότι οὐδέποτε εἶχεν ἐγκαταλειφθῆ πράγματι ἡ πολιτικὴ τῆς προσελκύσεως τῆς Βουλγαρίας διὰ παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Σερβίας καὶ ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐνεφανίσθησαν ἐκ νέου αἱ παραχωρήσεις, καὶ ἐνεφανίσθησαν ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προΐσταμαι, ἐνεφανίσθησαν κατὰ τὸ τέλος τοῦ μηνὸς Ἰουλίου. Εἶνε ὑποχρεωμένος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀποδείξῃ ποῖον ὑπῆρξε τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὑπ’ ἐμέ, ἔκαμεν ὥστε νὰ ἀναβιώσῃ τὸ ζήτημα τῶν παραχωρήσεων, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρει μὲν τεθαμμένον, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ ὁποίου προσεπάθει νὰ καταστήσῃ ὁμόφωνον καὶ τὴν χώραν ἀπὸ τοῦ 1914 μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης, καθ’ ἣν ἐπραγματοποιήθη τὸ Βουλγαρικὸν δάνειον καὶ ἔθαψε πᾶσαν τοιαύτην ἰδέαν καὶ κατέστη πλέον πρόδηλον ὅτι δὲν ἠδύνατο τοῦ λοιποῦ ἡ Βουλγαρία νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν μετὰ τῆς Ἀντάντ. Εἶνε ὑποχρεωμένος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀποδείξῃ τοῦτο, διότι ἂν δὲν τὸ ἀποδείξῃ, δὲν δύναται νὰ κατηγορῇ ἡμᾶς ὅτι ἐκ τῆς ἡμετέρας ὑπαιτιότητος ἐπανῆλθον εἰς τὸ μέσον αἱ παραχωρήσεις. Ἀλλὰ δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀποδείξῃ τοιοῦτόν τι, διότι τὸ αὐτὸ διάβημα, τὸ ὁποῖον πρὸς ἡμᾶς ἐγένετο κατὰ τὰ τέλη Ἰουλίου, ἐγένετο καὶ πρὸς τὴν Δύναμιν ἐκείνην, ἡ ὁποία παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Συμμάχων ἔχυνε τὸ αἷμά της καὶ συνετρίβετο. Θέλει νὰ εἴπῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ὡς ἐκ τῆς στάσεως ἡμῶν προεκαλέσαμεν τὴν μῆνιν τῆς Συνεννοήσεως καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Συνεννόησις ἀπεφάσισε καὶ ἐπέβαλεν εἰς ἡμᾶς πρὸς ἐκδίκησιν καὶ τιμωρίαν τὰς παραχωρήσεις, ἐνῷ νῦν ἡ Συνεννόησις ἐκτιμῶσα τὴν πολιτείαν αὐτοῦ δὲν ἐζήτει παρ’ ἡμῶν αὐτάς; Ἀλλὰ τότε διατί τὴν αὐτὴν στάσιν ἐτήρησε καὶ πρὸς τὴν χώραν ἐκείνην, μὲ τὴν ὁποίαν συνεπολέμει καὶ ἥτις ὑπὲρ αὐτῆς ἐθυσιάζετο; Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει: Ἀμφισβητεῖτε τοῦτο, ὅταν βλέπετε ὅτι ἐγὼ ἐπέτυχον νὰ ταφῶσιν ἐκ νέου αἱ παραχωρήσεις, τὰς ὁποίας ὑμεῖς ἐφέρατε εἰς τὴν ζωήν; Κύριοι, πρὸς τίνα ἀπευθύνεται τοιαῦτα λέγων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Τίνα γνώμην ἔχει περὶ τῶν ἀκροατῶν αὐτοῦ, ὅταν τοιαῦτα λέγῃ πρὸς αὐτούς, καὶ ὡς ἴδιον αὐτοῦ κατόρθωμα παρουσιάζει τὸ γεγονός, ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν ἀπεδέχθη τὰς παραχωρήσεις, τὰς ὁποίας ἐπὶ τῶν ἡμερῶν αὐτοῦ τὸ πρῶτον προέτειναν καὶ τὰς ὁποίας μέχρι τῆς χθὲς ἐξηκολούθουν προσφέροντες; Καὶ μόνον ἤδη, ὅταν ἔχασαν τὴν ἐλπίδα νὰ προσκτήσωνται τὴν Βουλγαρίαν καὶ στέλλουσι στρατεύματα νὰ πολεμήσωσι κατ’ αὐτῆς, μόνον ἤδη λέγουσι πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ὑφίστανται; Καὶ δὲν ὑφίστανται διότι ἡ Βουλγαρία δὲν τὰς δέχεται, δὲν ὑφίστανται διότι ἡ Βουλγαρία καὶ περιφρονητικῶς τὰς ἀποκρούει. Καὶ τοιαύτην ἐντεῦθεν πρὸς αὐτὴν λαμβάνουσι στάσιν αἱ Δυνάμεις τῆς Ἀντάντ, ὥστε καὶ τοὺς στρατοὺς αὑτῶν ἀποστέλλουσι σήμερον, ἵνα κατὰ τῆς Βουλγαρίας πολεμήσωσιν. Ποῖαι εἶνε αἱ προτάσεις αἱ ὁποῖαι ἀνεκλήθησαν; Καὶ ἀπὸ ποίους ἀνεκλήθησαν αἱ προτάσεις; Ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τώρα ἐμόρφωσαν γνώμην τοιαύτην περὶ τῆς Βουλγαρίας, ὥστε νὰ στέλλωσι καὶ στρατοὺς ἐναντίον αὐτῆς, παραβιάζοντες καὶ τὴν ἡμετέραν οὐδετερότητα; Δύναται νὰ λεχθῇ ὅτι ἤδη ἀνεκλήθησαν αἱ προτάσεις ἢ ὀφείλει πᾶς τις νὰ ἀναγνωρίσῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάκλησις προτάσεων, ἀλλ’ ὑπάρχει ἀπόρριψις προτάσεων ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρίας; Καὶ εἶνε χαρακτηριστικόν, κύριοι, ὅτι αὐταὶ αἱ διαβεβαιώσεις, περὶ τῶν ὁποίων ὁμιλεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τῷ ἐδόθησαν, ὡς μᾶς ἐδήλωσε, μετὰ τὴν ἀπόβασιν τῶν συμμαχικῶν στρατευμάτων ἐν Ἑλλάδι. Καὶ διὰ νὰ δοθῶσιν ἐχρειάσθη νὰ εἴπῃ πρὸς τοὺς συμμάχους ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠκούσατε. Ἐχρειάσθη νὰ τοῖς εἴπῃ: Κύριοι, ἐφέρατε στρατεύματα εἰς τὴν χώραν καὶ προσεβάλατε τὴν οὐδετερότητα αὐτῆς. Διαμαρτύρομαι. Δὲν σᾶς κτυπῶ ὅμως, διότι μέχρι τοσούτου δὲν φθάνει οὔτε ἡ ὑποχρέωσις οὔτε τὸ συμφέρον μου. Προσέξατε ὅμως μὴ τυχὸν σκεφθῆτε διὰ τῶν στρατευμάτων τούτων, τὰ ὁποῖα κατέλαβον τὴν χώραν, τὴν Ἑλληνικήν, καὶ τὰ ὁποῖα αὔριον θὰ καταλάβωσι καὶ τὴν χώραν τὴν Σερβικήν, προσέξατε μὴ τυχὸν σκεφθῆτε διὰ τῶν στρατευμάτων τούτων καταλαμβάνοντες τὰς χώρας αὐτὰς νὰ τὰς δώσητε εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Διότι τότε δύνασθε νὰ εἶσθε βέβαιοι, ὅτι θὰ ἀντιμετωπίσητε τὸν μικρὸν μέν, ἀλλὰ γενναῖον στρατόν μας. Ὅταν τοῦτο εἶπεν, τότε καὶ μόνον τότε οἱ σύμμαχοι τῷ ἀπήντησαν: Μείνατε ἥσυχος, αἱ προτάσεις πρὸς τὴν Βουλγαρίαν δὲν ὑφίστανται πλέον. (Χειροκροτήματα). Νομίζω ἐπαρκῆ, κύριοι, τὰ λεχθέντα ἐν σχέσει μὲ τὸ πρῶτον τοῦτο ζήτημα. Ἐπιλαμβάνομαι ἤδη τοῦ ζητήματος, τοῦ ὁποίου τὴν σπουδαιότητα ἐξῆρεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Συμφωνῶ πληρέστατα μὲ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὡς πρὸς τὴν ἄκραν σοβαρότητα τοῦ ζητήματος. Διότι καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι οὐδέποτε ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, τῷ Ἑλληνικῷ, συνεζητήθη ζήτημα τοιαύτης σπουδαιότητος ὡς πρὸς τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἐπιφέρῃ. Κύριοι, τὸ ζήτημα ἐμφανίζει ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ζήτημα ἑρμηνείας τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης. Ἐὰν τοιοῦτον ἦτο μόνον καὶ ἀποκλειστικῶς, θὰ παρετήρουν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι οὐχὶ πρεπόντως ἐπελήφθη τῆς συζητήσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Διότι τίνα σκοπὸν ἔχει ἡ συζήτησις περὶ τῆς ἑρμηνείας τῆς συνθήκης; Πρόκειται ἡ Βουλὴ νὰ ἑρμηνεύσῃ αὐτή, ἢ νὰ ἐγκρίνῃ τὴν ἑρμηνείαν τῆς Κυβερνήσεως; Ἀλλὰ τότε ἔπρεπεν ἡ Βουλὴ νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της τὴν συνθήκην, ἔπρεπεν ἡ Βουλὴ νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της πάντα ἐκεῖνα τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα σχετίζονται μὲ τὴν συνθήκην, καὶ ἐκ τῶν ὁποίων δύναται νὰ προέλθῃ ἡ προσήκουσα ἑρμηνεία. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε, προκληθεὶς ἀπὸ τὸν κ. βουλευτὴν Ἀρκαδίας, ὅτι θεωρεῖ καὶ αὐτὸς πρέπον νὰ φέρῃ τὴν συνθήκην εἰς τὴν Βουλήν, κωλυόμενος ὅμως ἐκ τοῦ ἐν τῇ συνθήκῃ ὅρου ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀνακοινωθῇ ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς Σερβίας, ἐζήτησε τὴν συγκατάθεσιν ταύτης. Ἀλλὰ τότε θὰ ἔλεγον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διατί δὲν ἀνέμενε νὰ κατατεθῇ ἡ συνθήκη καὶ ἐπιληφθῇ ἡ Βουλὴ τῆς συζητήσεως ἐν γνώσει καὶ τῆς συνθήκης, ἀλλὰ καὶ ὅλων ἐκείνων τῶν ἄλλων στοιχείων τῶν ἀφορώντων τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς; Ἀλλά, κύριοι, μὴ πλανώμεθα. Δὲν πρόκειται περὶ ἑρμηνείας τῆς συνθήκης, οὐδὲ τοῦτο εἶνε τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπόψε ἀπασχολεῖ ἡμᾶς. Πρόκειται περὶ τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει καὶ διὰ τὴν ὁποίαν ἓν ἐπιχείρημα ἀποτελεῖ ἡ κατὰ τὰς ἰδέας αὐτοῦ ἑρμηνεία τῆς συνθήκης. Ἐπιχείρημα ὄχι βεβαίως τὸ οὐσιωδέστερον. Οὕτω δὲ ἀντιλαμβανόμενος τὴν προκληθεῖσαν συζήτησιν ἐννοῶ ταύτην. Δὲν τὴν ἐγκρίνω ὅμως ὡς πρὸς τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ ἀντλήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς συνθήκης. Διότι ἡ Βουλὴ ὡς σῶμα πολιτικὸν ἠδύνατο νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει ὅλους τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους νομίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἶνε ἐνδεδειγμένη ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν θέλει νὰ ἀκολουθήσῃ. Ὄχι ὅμως καὶ νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος τῆς ἑρμηνείας τῆς συνθήκης, τὸ ὁποῖον ἔφερεν εἰς τὸ μέσον ὁ κ. Πρωθυπουργός, προσπαθῶν νὰ ἀναγάγῃ δι’ αὐτοῦ εἰς ζήτημα τιμῆς διὰ τὸ Ἔθνος τὴν ἐκτέλεσιν τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐννοεῖ νὰ μετέλθῃ. Τοῦτο, κύριοι, ἀποτελεῖ πίεσιν διὰ τὴν Βουλήν, πρὸς τὴν ὁποίαν οὕτω ἐμφανίζεται ἡ Κυβέρνησις ζητοῦσα ἔγκρισιν τῆς πολιτείας της, ἀλλ’ ὡς πολιτικῆς τῆς ὁποίας ἡ ἀντίθετος θέλει ἀτιμάσῃ τὴν χώραν. Καὶ ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ τήρησις τῶν ὑποχρεώσεων, τῶν ἀπορρεουσῶν ἐκ μιᾶς συνθήκης, εἶναι ἐπιβεβλημένη. Εἶνε ἐπιβεβλημένη ἐκ τοῦ σεβασμοῦ, τὸν ὁποῖον ἔχει πρὸς τὴν ἰδίαν τιμὴν ἡ χώρα. Ἐὰν δὲ τοῦτο οὕτως ἔχῃ διὰ τὰς χώρας τὰς μεγάλας καὶ ἰσχυράς, διὰ τὰς χώρας τὰς μικρὰς καὶ ἀσθενεῖς εἶναι ἔτι μᾶλλον ἐπιβεβλημένον. Διότι αἱ μὲν μεγάλαι καὶ ἰσχυραὶ χῶραι πρὸς πραγμάτωσιν τῆς θέσεως καὶ τῶν σκοπῶν αὐτῶν ἔχουσι τὴν δύναμιν, αἱ μικραὶ ὅμως καὶ ἀσθενεῖς χῶραι δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι παρὰ τὸ ἠθικὸν κῦρος, τὸ ὁποῖον ἀπόλλυται, καθ’ ἣν περίπτωσιν ἤθελον παραβιάσει τὰς ἐκ τῶν συνθηκῶν ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις. Καὶ ἐρωτᾶται: τίνα σημασίαν ἔχει ἡ τοιαύτη θεωρία; Διατί ἐκθέτει αὐτὴν ὁ κ. πρωθυπουργός; Ἐφοβήθη ἆρά γε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ τις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἢ ἔξω αὐτῆς, ὁ ὁποῖος νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν πρέπει νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐξ ὡρισμένης συνθήκης ἐπιβάλλονται εἰς αὐτήν; Ἐφοβήθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃ τις ὅτι πρέπει νὰ παραβιάσωμεν συνθήκην διὰ τῆς μὴ ἐκτελέσεως τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς αὕτη μᾶς ἐπιβάλλει; Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ λαμβάνω τὸ θάρρος νὰ τὸν διαβεβαιώσω, ὅτι οὐδεὶς εἶνε δυνατὸν νὰ προβάλῃ ἀξίωσιν τοιαύτην. Ἐπερίττευε δὲ ἐντελῶς ἡ ὑποστήριξις τοιαύτης θεωρίας. Τὸ ζήτημα δὲν εἶνε τοῦτο. Οὐδεὶς ἰσχυρίσθη τοιοῦτόν τι. Τοιοῦτόν τι ἀντικρούεται μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ γεννήσῃ ἐντυπώσεις συγχυζούσας καὶ ἀγούσας εἰς παραγνώρισιν τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἀντιφρονοῦσι. Ποῖον εἶναι ἀληθῶς τὸ ἐξεταστέον ζήτημα; Τὸ ζήτημα εἶνε ἐὰν ἔχωμεν καὶ ποίας ἔχομεν ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τῆς Σερβίας συμφώνως πρὸς τὴν συνθήκην. Ἐκείνας τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν, οὐδεὶς ἀπολύτως θὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὰς ἐκπληρώσωμεν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα ἐὰν καὶ τίνας ἔχομεν ὑποχρεώσεις. Εἶναι τοῦτο ζήτημα ἑρμηνείας τῆς συνθήκης. Ἡ συνθήκη εἶνε μυστική. Τὴν συνθήκην δὲν ἔχετε ἐνώπιον ὑμῶν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅμως ἐνόμισεν ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀνακοινώσῃ τινὰ ἐξ αὐτῆς, ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα αὐτὸς ἐνόμισεν οὐσιώδη. Καὶ ἐπὶ τῇ βάσει ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀνεκοίνωσε πρὸς ὑμᾶς, νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην ὑμῶν. Τὸ σύστημα τοῦτο εἶνε προδήλως πλημμελές. Ἡ τοιαύτη ἀνακοίνωσις εἶνε ἐλαττωματική. Δὲν εἶχε δὲ δικαίωμα νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ σύστημα τοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Διότι ἀνακοινῶν ὅσα αὐτὸς κρίνει οὐσιώδη εἶνε ἐνδεχόμενον νὰ παραλείψῃ ἄλλα, τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύναντο οὐδὲν ἧττον νὰ ἀσκήσωσιν ἐπιρροὴν ἐπὶ τῆς ἡμετέρας κρίσεως κρινόμενα ὑφ’ ἡμῶν ὡς οὐσιώδη. Καὶ θὰ ὑπομνήσω ἤδη ἐγὼ τινά, τὰ ὁποῖα θὰ ἀναγκάσωσι τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὁμολογήσῃ ὅτι εἶνε οὐσιώδη. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ συνθήκη εἶνε συνθήκη συμμαχίας ἀμυντική, καὶ ὅτι στρέφεται κατὰ παντὸς τρίτου. Τὸ πρᾶγμα ὄντως οὕτως ἔχει;... Παρὰ τὴν συνθήκην ὅμως ταύτην ὑπάρχει καὶ ἄλλη συνθήκη. Συνθήκη ἴσης διαρκείας, παράρτημα τῆς πρώτης ἀποτελοῦσα, ἡ στρατιωτικὴ σύμβασις. Ἡ σύμβασις αὕτη καθορίζει εἰδικώτερον τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον ἡ πρώτη συνήφθη. Εἶναι ἀνάγκη συνδυασμοῦ τῶν δύο τούτων συμφωνιῶν. Ἀλλὰ ἐκτὸς τοῦ συνδυασμοῦ τούτου, τοῦ ἀπαραιτήτου διὰ τὴν προσήκουσαν ἑρμηνείαν τῆς συνθήκης, ὑπάρχει ἀνάγκη καὶ γνώσεως τῶν περιστάσεων κατὰ τὰς ὁποίας ἐγεννήθη ζήτημα ἐφαρμογῆς τῆς συνθήκης καὶ τῶν ἀρχῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπεκράτησαν κατὰ τὰς διαφόρους ταύτας περιστάσεις. Ποσάκις ἐγεννήθη ζήτημα ἐφαρμογῆς τῆς συνθήκης; Ἐγεννήθη ζήτημα τοιοῦτον ἐξ ἀφορμῆς ἡμῶν, ὅταν συνεπείᾳ τῶν ἐν Τουρκίᾳ διωγμῶν ἐσκέφθη καὶ ὁ τότε προϊστάμενος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῇ εἰς ἐνεργείας δυναμένας νὰ ἀγάγωσιν εἰς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις ἐναντίον τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἐστράφη τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς τὴν Σερβίαν καὶ ἐζήτησε παρ’ αὐτῆς νὰ παράσχῃ τὴν ἀρωγὴν αὐτῆς εἰς ἡμᾶς κατὰ τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν ἡ Βουλγαρία ἤθελεν ἐπιτεθῆ ἐναντίον ἡμῶν, ἀπησχολημένων πρὸς τὴν Τουρκίαν. Αὐτὴ εἶνε ἡ πρώτη περίπτωσις, ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τὸ νὰ μὴ τύχῃ ἐφαρμογῆς ἡ συνθήκη. Ὅταν ἐξερράγη ὁ πόλεμος, ὁ Εὐρωπαϊκός, διὰ τῆς ἐπιθέσεως τῆς Αὐστρίας κατὰ τῆς Σερβίας, σᾶς εἶπεν ὁ ἴδιος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀπετάθη πρὸς αὐτὸν ἡ Σερβία καὶ ἐζήτησε τὴν ἀρωγὴν τῆς Ἑλλάδος συμφώνως πρὸς τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν ἀπέδωκεν εἰς τὴν συνθήκην. Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε νὰ μὴ γίνῃ ἐφαρμογὴ τῆς συνθήκης κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐκείνην. Ὑπῆρξε καὶ τρίτη περίπτωσις κατὰ τὴν 24 Ὀκτωβρίου 1914, ὅτε ἀπετάθη πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἡ Σερβία καὶ ἐζήτησε τὴν ἀρωγὴν τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συνθήκης. Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀντετάχθη. Καὶ δὲν ἔτυχε ἐφαρμογῆς οὐδὲ κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐκείνην. Ὑπῆρξε καὶ ἑτέρα περίπτωσις κατὰ τὴν 12ην Ἰανουαρίου 1915. Καὶ πάλιν προσέφυγεν ἡ Σερβία ἢ οἱ σύμμαχοι αὐτῆς πρὸς ἡμᾶς καὶ ἐζήτησε τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συνθήκης, νομίζουσα ὅτι ὑπάρχει περίπτωσις ἐφαρμογῆς αὐτῆς. Καὶ τότε συνεπείᾳ τῶν ὅσων ἀντετάχθησαν ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔτυχεν ἐφαρμογῆς ἡ συνθήκη οὔτε κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐκείνην. Ἔχομεν λοιπὸν τέσσαρας περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἐγένετο ἀπόπειρα ἵνα ἐφαρμοσθῇ ἡ συνθήκη, μίαν μὲν τῇ αἰτήσει ἡμῶν, τρεῖς δὲ τῇ αἰτήσει τῆς Σερβίας καί, τῶν συμμάχων αὐτῆς, καὶ κατὰ τὰς τέσσαρας αὐτὰς περιπτώσεις οὐδεμία ἔγινεν ἐφαρμογὴ αὐτῆς. Ἡ συνθήκη, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λέγει ὅτι οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ παράσχωμεν τὴν συνδρομήν μας πρὸς αὐτήν. Καὶ ὅμως ἐγένετο κατὰ τῆς Σερβίας ἐπίθεσις καὶ δὲν παρέσχομεν τὴν συνδρομήν μας καὶ δὲν ἐκρίθημεν ὡς ἀτιμαζόμενοι. Διατί, κύριοι; Τί μαρτυρεῖ ἡ τετραπλῆ αὕτη μὴ ἐφαρμογὴ τῆς συνθήκης, τὴν ὁποίαν μᾶς παρουσίασε τόσον ἁπλῆν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Τί ἄλλο παρὰ ὅτι καὶ κατὰ τὰς τέσσαρας αὐτὰς περιπτώσεις ἡ συνθήκη ἡρμηνεύθη οὐχὶ ὡς μία formula ρωμαϊκή, λέγουσα: ἂν τοῦτο οὕτως ἔχῃ, δημιουργεῖται ὑποχρέωσις. Ἀλλ’ ἡρμηνεύθη ὡς ἐκδήλωσις ἀποφάσεων ἀπὸ κοινοῦ εἰλημμένων παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι συνεβλήθησαν ἐπὶ τῇ βάσει ὡρισμένης καταστάσεως πραγμάτων, ἀποφάσεων ἀποβλεπουσῶν ἐν συνδυασμῷ εἰς κοινὰς ὑποχρεώσεις, εἰς πραγματοποίησιν κοινῶν δι’ ἀμφοτέρους συμφερόντων. Καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοιαύτης ἀντιλήψεως ἡ συνθήκη συνεδυάσθη μὲ τὴν καθόλου πραγματικὴν κατάστασιν, οἵα ἐνεφανίζετο κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐζητεῖτο ἡ πραγματοποίησις. Καὶ ἐπειδὴ εὑρέθη, ὅτι κατὰ πάσας ταύτας τὰς περιστάσεις, καὶ τὰς τέσσαρας, ἡ ἐν γένει κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἡ καθόλου συμπλοκὴ τῶν ποικίλων συμφερόντων, τὰ ὁποῖα ἐτίθεντο ἐπὶ τοῦ τάπητος, δὲν ἐπέτρεπον τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ γράμματος τῆς συνθήκης, ἡ συνθήκη ἐγκατελείφθη. Ἡ συνθήκη δὲν ἐξετελέσθη. Καὶ οὐδεὶς εἶπε πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ οὔτε ἡ Ἑλλὰς εἶπε πρὸς τὴν Σερβίαν κατὰ τὴν πρώτην περίπτωσιν, ὅτι ὑπῆρξε παραβίασις τῆς συνθήκης. Ὑπῆρξεν ὅμως καὶ ἄλλη περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐζητήθη ἡ ἐκτέλεσις τῆς συνθήκης, ἐζητήθη ἄρσις τῆς συνθήκης. Δὲν εἶμαι ἐν γνώσει τῶν ἰδιαιτέρων περιστάσεων ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ Σερβία, ἀποφασίσασα νὰ προβῇ εἰς τὰς παραχωρήσεις πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἐζήτησε τὴν ἡμετέραν συναίνεσιν· ἀλλ’ ὑπὸ οἱονδήποτε τύπον καὶ καθ’ οἱονδήποτε τρόπον καὶ ὑπὸ οἱουσδήποτε ὅρους καὶ ἂν ἐζητήθη ἡ ἡμετέρα συναίνεσις, ἡ συναίνεσις αὕτη οὐδὲν ἕτερον ἠδύνατο ν’ ἀφορᾷ παρὰ κατάργησιν τῆς συνθήκης· ἄρσιν αὐτῆς. Τί ἐζήτει ἡ Σερβία; Νὰ συμφωνήσῃ μετὰ τῆς Βουλγαρίας σύμπραξιν. Καὶ νὰ συμφωνήσουν ταύτην ἐπὶ τῇ βάσει παραχωρήσεως πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ὅλων τῶν ἐδαφῶν, πασῶν τῶν χωρῶν, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι μέρος — καὶ οὐσιῶδες μέρος — τῆς ἰσορροπίας πρὸς προστασίαν τῆς ὁποίας εἶχε γίνει ἡ συνθήκη. Ὅταν ἡ Σερβία ἔλεγε πρὸς τὴν Ἑλλάδα: Δός μοι τὴν συναίνεσίν σου νὰ παραχωρήσω τὰς χώρας ταύτας, προσέθετε δέ, ἵνα διὰ τῆς παραχωρήσεως ταύτης συμφωνήσω μετὰ τῆς Βουλγαρίας εἰς σύμπραξιν, τί ἄλλο ἔλεγε παρὰ ὅτι αἴρει τὴν συνθήκην; Διότι συμφωνία μετὰ τῆς Βουλγαρίας πρὸς σύμπραξιν εἶνε ἄρσις τῆς συμφωνίας μετὰ τῆς Ἑλλάδος πρὸς πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας. Καὶ ὅταν περὶ τοιούτων τινῶν πραγμάτων ἐζήτει συναίνεσιν ἡ Σερβία, ἔλεγεν ἆρά γε πρὸς τὴν Ἑλλάδα ὅτι ἐζήτει νὰ παραβιάσῃ τὴν συνθήκην, ἢ ἔλεγε πρὸς τὴν Ἑλλάδα ὅτι αἱ περιστάσεις, αἱ γενικαί, ἡ κατάστασις ἡ δημιουργηθεῖσα γενικῶς, ἡ συμπλοκὴ τῶν συμφερόντων αὐτῆς, περὶ ὧν προνοεῖ ἡ συνθήκη, μὲ ἄλλα μεγαλείτερα συμφέροντα, θέτουσιν αὐτὴν εἰς τὴν ἀναπόφευκτον ἀνάγκην νὰ προβῇ εἰς τὴν θυσίαν ταύτην πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἵνα μετ’ αὐτῆς συμφωνήσῃ καὶ σωθῇ ἀπὸ τοῦ κινδύνου, νὰ ταχθῇ ἡ Βουλγαρία εἰς ἀντίθετον στρατόπεδον καὶ ἐπιτύχῃ καὶ ταχθῇ εἰς τὸ στρατόπεδον, εἰς τὸ ὁποῖον καὶ ἡ Σερβία ἀνήκει; Εἶνε ἐκτὸς ἀμφιβολίας, κύριοι, ὅτι τοιαύτην ποιουμένη πρότασιν ἡ Σερβικὴ Κυβέρνησις, δὲν ἐδέχετο ὅτι πρόκειται νὰ παραβιάσῃ τὴν συνθήκην. Ἀλλ’ ἰσχυρίζετο μίαν ἀλήθειαν, ὅτι ἡ γενικὴ κατάστασις τῶν πραγμάτων εἶνε τοιαύτη, ὥστε μὲ ὅλον τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ κρατήσῃ τὰς χώρας, χάριν τῶν ὁποίων συνῆψε τὴν συνθήκην, ἦτο ἐκ τῆς γενικωτέρας καταστάσεως ἐν τῇ ὁποίᾳ συμπλέκονται μεγαλείτερα καὶ οὐσιωδέστερα καὶ ζωτικώτερα συμφέροντα αὐτῆς, ἐξηναγκασμένη χάριν διασώσεως τῶν συμφερόντων τούτων νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν πολιτικήν, ἥτις ἐτέθη ὡς βάσις τῆς συμμαχίας καὶ νὰ ἄρῃ τὴν συνθήκην τῆς συμμαχίας μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Τί ἄλλο εἶνε τοῦτο παρὰ ἀναγνώρισις ἐκ μέρους τῆς Σερβίας τῆς ἐπιδράσεως τῆς ἀναγκαίας, τῆς συνολικῆς καταστάσεως ἐπὶ τῆς συνθήκης καὶ τῶν ὅρων αὐτῆς; Τί ἄλλο εἶνε τοῦτο παρὰ ἐμφάνισις ἐν τῇ μεγίστῃ αὐτῆς ἐντάσει τῆς ἰδίας ἀρχῆς, ἡ ὁποία ἐπρυτάνευσε καὶ κατὰ τὰς προηγουμένας τέσσαρας περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἐζητήθη ἡ ἐφαρμογὴ τῆς Συνθήκης καὶ κατὰ τὰς ὁποίας δὲν ἐφθάσαμεν εἰς ἐφαρμογὴν ἕνεκα τῶν γενικωτέρων περιστάσεων, ὑφ’ ἃς ἐζητήθη αὕτη; Ἐπὶ τοιαύτης βάσεως, κύριοι, ἐτέθη ὑπὸ τῶν πραγμάτων, ἐτέθη ἐκ τῶν προηγουμένων ἡ ἑρμηνεία τῆς Συνθήκης. Δὲν εἶνε δὲ ἐπιτετραμμένον εἰς οὐδένα νὰ εἴπῃ κατὰ τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ λάβῃ χώραν οἱονδήποτε γεγονὸς ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα προβλέπονται ἐν τῇ συνθήκῃ ὡς ἀποτελοῦντα τὴν βάσιν ὑποχρεώσεως, ὅτι τὸ γεγονὸς τοῦτο θέλει ἐκτιμηθῆ μεμονωμένως καὶ ἀνεξάρτητον ἀπὸ τὴν ὅλην κατάστασιν, ἡ ὁποία θέλει ὑπάρξῃ ὅταν τὸ γεγονὸς τοῦτο θὰ ἐμφανισθῇ ἐν τοῖς πράγμασι. Καὶ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ οὐδεὶς ὅτι τὸ γεγονὸς τοῦτο, ἔστω καὶ ἂν τοῦτο εἶνε ἐπίθεσις τῆς Βουλγαρίας, θὰ κριθῇ μεμονωμένως ἄνευ συσχετίσεως πρὸς τὰς διαφόρους περιστάσεις, ὑφ’ ἃς θὰ ἐμφανισθῇ καὶ πρὸς τὴν γενικὴν κατάστασιν. Διότι οὔτε τὸ γεγονὸς τοῦτο θὰ ὑφίσταται μεμονωμένον ἐν τοῖς πράγμασι. Καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ ἐκτιμήσωμεν ὡς θὰ ἐμφανισθῇ. Ὀφείλομεν νὰ τὸ ἐκτιμήσωμεν ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰ γεγονότα τὰ ἄλλα, πρὸς τὰ συμφέροντα τὰ ἄλλα, τὰ ποικίλα, τὰ ὁποῖα ἐνεφάνισεν ἡ δημιουργηθεῖσα ἐκ τοῦ μεγάλου πολέμου κατάστασις καὶ οὕτω μόνον νὰ κρίνωμεν κατὰ πόσον τὸ γεγονὸς τοῦτο ἐν ἁρμονίᾳ καὶ πρὸς τὰ σκοπηθέντα ὑπὸ τῆς συνθήκης συνεπάγεται τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ ἀποτέλεσμα κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης καὶ τὸ πνεῦμα αὐτῆς. Τοιαύτην, κύριοι, ὑποστηρίζων τὴν ἑρμηνείαν τῆς συνθήκης στηρίζομαι, ὡς εἶπον, ἐπὶ τῶν προηγουμένων. Καὶ νομίζω ὅτι ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω ὅτι δὲν εἶνε ἐπιτετραμμένον νὰ ἰσχυρισθῇ τις ἄνευ περιορισμοῦ τὴν ὕπαρξιν ὑποχρεώσεως τῆς Ἑλλάδος ἐκ μόνου τοῦ γεγονότος τῆς ἐπιθέσεως τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, ἀνεξαρτήτως οἱωνδήποτε παρομαρτουσῶν ἄλλων περιστάσεων. Τὴν ὕπαρξιν ἢ μὴ τῆς ὑποχρεώσεως θὰ τὴν κρίνωμεν καθ’ ἣν στιγμὴν λάβῃ χώραν τὸ γεγονὸς καὶ θὰ δυνηθῶμεν νὰ τὴν ἐκτιμήσωμεν ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰς καθόλου περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ὑφίστανται ἐπὶ τοῦ πεδίου ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ζητηθῇ ἡ ἡμετέρα ἐνέργεια. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερήσεως, παρὰ τὴν ἐκ τῆς ἑρμηνείας τῆς Συνθήκης ὑποχρέωσιν ἡμῶν νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐξέθηκε, προέβη εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν λόγων διὰ τοὺς ὁποίους νομίζει ἀνενδοιάστως, ὅτι εἶνε συμφέρον ἡμῶν νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν πολιτικὴν ταύτην. Ὅσον ἡ συζήτησις τοῦ πρώτου ἐπιχειρήματος ἦτο διὰ τὴν Βουλὴν οὐχὶ ἐνδεδειγμένη, τόσον ἡ συζήτησις τῆς δευτέρας ταύτης ἀντιλήψεως ἀνήκει εἰς τὴν Βουλήν. Οὐδεὶς πιστεύω, κύριοι, ὑπάρχει, ὁ ὁποῖος νὰ ἀμφιβάλλῃ ἢ νὰ ἀμφισβητῇ ὅτι ἡ σύμπραξις ἡμῶν μετὰ τῆς Σερβίας εἰς τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐπρόκειτο ἀπὸ κοινοῦ, διὰ κοινῆς ἐνεργείας, νὰ ἀποκρουσθῇ ἐπίθεσις ἐκ μέρους τοῦ κράτους ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει νὰ κατακτήσῃ τὰς χώρας, τὰς εἰς τὴν Σερβίαν ἢ εἰς ἡμᾶς ἀνηκούσας, οὐδείς, νομίζω, ὑπάρχει ὅστις νὰ ἀμφιβάλλῃ ἢ ἀμφισβητῇ ὅτι ἡ σύμπραξις ἡμῶν μετὰ τῆς Σερβίας εἰς τοιαύτην περίστασιν καὶ πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν ἀνταποκρίνεται πληρέστατα εἰς τὸ ἡμέτερον συμφέρον. Ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς ἀρχῆς ταύτης μέχρι τῆς ἀποδοχῆς, ὅτι αὐτὴ καὶ μόνη ἡ ἀρχὴ ἄνευ οὐδεμιᾶς μελέτης τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων πρέπει νὰ καθοδηγήσῃ ἡμᾶς εἰς τὴν λῆψιν τῶν ἡμετέρων ἀποφάσεων, ὑπάρχει μεγάλη ἀπόστασις. Βεβαίως συμφέρει ἡμῖν νὰ παρακωλύσωμεν τὴν ἀνάπτυξιν τῆς χώρας ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐπιδιώκει τὴν Ἑλληνικὴν Μακεδονίαν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Βεβαίως συμφέρει ἡμῖν νὰ συμπράξωμεν μετὰ τῆς Σερβίας, ἵνα τοιαύτας βλέψεις καταστήσωμεν ἀδυνάτους. Ἀλλ’ ἐὰν αὕτη καὶ μόνη ἡ ἀρχὴ ἔπρεπεν ἀπαρεγκλίτως νὰ ἐπικρατήσῃ ἐν πάσῃ πολιτικῇ ἡμῶν, ἤθελον ἐρωτήσει τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διατί ἐνόμισεν ἐπιτετραμμένον νὰ δεχθῇ, ἵνα ἡ χώρα ἐκείνη μεγεθυνθῇ διὰ παραχωρήσεως ἐκ μέρους τῆς Σερβίας ἀκριβῶς τῶν χωρῶν ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἀπὸ τὴν Σερβίαν ἐπιδιώκει; ἡ προστασία τῆς ἰσορροπίας, τὴν ὁποίαν ἐκφράζει ἡ ἀρχὴ αὕτη, δὲν ἀπέκλειε τὴν παραχώρησιν ταύτην; Ἰδοὺ ὅτι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδέχθη ἵνα ἡ ἀρχὴ αὕτη μὴ ᾖ ἡ μόνη καθορίζουσα τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος. Διότι καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπεδέχθη, ἵνα ἀνατραπῇ ἡ ἰσορροπία διὰ τῶν παραχωρήσεων τῆς Σερβίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Ἰδοὺ μία περίστασις κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρέθημεν ἠναγκασμένοι νὰ δεχθῶμεν τὴν διατάραξιν τῆς ἰσορροπίας.

§90Γ. ΠΩΠ. Ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ἐπὶ τῆς ὁποίας σεῖς εἶσθε πρωθυπουργὸς καὶ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐγένετο καὶ πρὸς ὑμᾶς διάβημα ὅμοιον ἀνοχῆς παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Σερβίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν; Ἐπειδὴ ἀναφέρετε πράγματα καὶ τὰ ὑπομνηματίζετε μὲ τὸ κῦρος πρώην κυβερνήσαντος, ἐπεθύμουν νὰ ἐγνώριζον τοῦτο.

§91Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὁμιλῶ περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§92Γ. ΠΩΠ. Παρακολουθῶ τὴν συζήτησιν μετὰ τῆς προσοχῆς ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ὅταν τοιαῦτα θέματα ἐρευνῶνται μεταξὺ προσώπων, τὰ ὁποῖα μόνον αὐτὰ ἐξ ὅλης τῆς Βουλῆς γνωρίζουσι τὰς λεπτομερείας καὶ τὰ μυστικά. Ἐρωτῶ τοῦτο διότι ἐπιθυμῶ νὰ φωτισθῶ· καθ’ ἣν ἐποχὴν ὑμεῖς εἶσθε Κυβερνήτης τῆς χώρας ἐγένετο διάβημα ἐκ μέρους τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως περὶ παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Σερβίας, ἐγένετο δὲ καὶ πρὸς ὑμᾶς καὶ παρατήρησίς τις ὅπως ἀνεχθῆτε τὰς παραχωρήσεις ταύτας τῆς Σερβίας, καὶ καθ’ ἣν περίπτωσιν ἐγένετο τοιαύτη τις παρατήρησις ποίαν ἀπάντησιν ἐδώσατε ὑμεῖς πρὸς τὴν Σερβίαν, καὶ ποίαν διαμαρτυρίαν ὑπεβάλετε πρὸς τὰς Δυνάμεις, τὰς εἰσηγηθείσας τὰς παραχωρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἦσαν σχέδιον τοῦ νῦν κατέχοντος τὴν θέσιν Πρωθυπουργοῦ;

§93Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Διάβημα περὶ συναινέσεως εἰς παραχωρήσεις ἐκ μέρους τῆς Σερβίας δὲν ἐγένετο πρὸς ἐμέ. Τὸ διάβημα ἐγένετο ὑπὸ τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς διὰ τὰς παραχωρήσεις ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος. Δὲν ἐζητεῖτο δὲ ἡ συναίνεσις τῆς Ἑλλάδος οὔτε δι’ αὐτάς. Εἰς τὴν Σερβίαν ἐγένετο παρόμοιον διάβημα διὰ τοῦ ὁποίου ἐζητοῦντο αἱ παραχωρήσεις. Ἐγένετο δὲ τὸ διάβημα τοῦτο συγχρόνως μὲ τὸ πρὸς ἡμᾶς. Ἡ Σερβία πρὸς τὴν ὁποίαν ἀπηυθύνθη τὸ διάβημα τῆς Τετραπλῆς ἤρχισε σκεπτομένη περὶ τοῦ ποίαν θὰ ἐτήρει πολιτικὴν ἀπέναντι τῶν Δυνάμεων, πρὶν ἢ ὅμως κανονίσῃ τὴν πολιτικὴν αὐτῆς κατὰ τρόπον τοιοῦτον ὥστε νὰ στραφῇ καὶ πρὸς ἡμᾶς καὶ ζητήσῃ ἐπὶ τῶν ὡρισμένων αὐτῆς ἀποφάσεων τὴν συναίνεσιν ἢ τὴν μὴ συναίνεσιν ἡμῶν, ἡμεῖς ἀπεχωρήσαμεν τῆς ἀρχῆς.

§94Γ. ΓΕΡΟΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ Σερβία ἐὰν παρεχώρει ἔδαφος πρὸς τὴν Βουλγαρίαν συμφώνως πρὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς Τετραπλῆς δὲν θὰ ἐλάμβανεν ἀντάλλαγμα πολὺ μεγαλείτερον;

§95Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὄχι.

§96Γ. ΓΕΡΟΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι θὰ ἐλάμβανε.

§97Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Πιθανὸν σεῖς νὰ νομίζητε. Ἡ παραχώρησις θὰ ἐγίνετο ἀνεξαρτήτως ἀνταλλάγματος. Καὶ ἐὰν δὲν ἐλάμβανε τίποτε ἀπὸ ὅσα τῇ ὑπισχνοῦντο ἡ Σερβία πάλιν θὰ ἔδιδε, διότι ἦτο ἀνεξάρτητον τὸ ἓν τοῦ ἄλλου.

§98Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Οὔτε θὰ ἐδικαιοῦτο.

§99Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐν τῇ ἐκτιμήσει, κύριοι, τοῦ συμφέροντος διὰ τὴν Ἑλλάδα νὰ προβῇ εἰς τοιαύτην ἢ τοιαύτην ἐνέργειαν τὸ ἐπ’ ἐμοὶ νομίζω ἐπιβεβλημένον νὰ διακριθῶσι δύο στάδια. Νὰ διακριθῇ τὸ στάδιον τῶν ἀμέσων ἀποτελεσμάτων τῆς ἐνεργείας αὐτῆς. Καὶ τὸ στάδιον τῆς περαιτέρω μετὰ τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον ἐξελίξεως τῆς καταστάσεως. Πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, κύριοι, ὅτι τὴν ἐξασφάλισιν τῶν συμφερόντων ἡμῶν, τῶν ἐθνικῶν, μετὰ τὸ πέρας τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου καὶ τὴν συνεπείᾳ αὐτοῦ διαρρύθμισιν τῶν σχέσεων τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, ἅτινα συμμετέχουσιν εἰς τὸν πόλεμον, τὴν ἐξασφάλισιν, λέγω, τῶν ἡμετέρων συμφερόντων διὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν δυνάμεθα νὰ προδικάσωμεν ἀπὸ σήμερον. Οὐδεὶς ὑπάρχει, ὁ ὁποῖος νὰ δύναται, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἔχῃ μεγάλην τὴν διάνοιαν καὶ ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἔχῃ ἀνεπτυγμένον τὸ πολιτικὸν αἰσθητήριον, νὰ πείσῃ οὐδὲ τὸν ἁπλούστερον τῶν θνητῶν, ὅτι δύναται νὰ προΐδῃ τὴν κατάστασιν, ἥτις θὰ δημιουργηθῇ μετὰ τὸ πέρας τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ὅτι δύναται νὰ προΐδῃ τοὺς συνδυασμοὺς τῶν συμφερόντων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀγάγωσιν εἰς τὰ συμπλέγματα, τὰ πολιτικά, τὰ ὁποῖα μετὰ τὸν πόλεμον θέλουσι δημιουργηθῆ. Τοιαύτη πρόβλεψις ἀποκλείεται ἀπολύτως. Τὸ πολὺ πολὺ ἠμπορεῖ νὰ εἶνε παίγνιον διασκεδάζον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος τὴν ἐπιχειρεῖ, διότι τῷ γαργαλίζει τὸν ὑπερφίαλον ἐγωϊσμόν του. Πραγματικότης ὅμως ὑπὸ οὐδενὸς σωφρονοῦντος δύναται νὰ ἀναγνωρισθῇ. Ἐν τῇ ἀδυναμίᾳ δὲ τῆς προβλέψεως, τῆς μελλούσης νὰ ἐπακολουθήσῃ μετὰ τὸν πόλεμον καταστάσεως, εἶνε ἀδύνατον νὰ εὐκρινισθῇ ποῖος θὰ εἶνε ὁ τρόπος καὶ ποία θὰ εἶνε ἡ ἐνδεδειγμένη ἐνέργεια, ἵνα τὰ συμφέροντα ἡμῶν, τὰ ζωτικά, ἵνα τὰ συμφέροντα ἡμῶν τὰ ἐθνικὰ κατὰ τὴν μετὰ τὸν πόλεμον περίοδον προστατευθῶσι. Δὲν πρέπει δὲ νὰ λησμονῶμεν ὅτι θὰ ἦτο πολὺ ἀφελὴς ἡ ἰδέα ὅτι οἱ πολιτικοὶ συνδυασμοί, οἱ ὁποῖοι σήμερον μὲ τὸ ξίφος εἰς τὴν χεῖρα ἐπιπίπτουσιν ὁ μὲν κατὰ τοῦ δέ, θὰ ἐξακολουθήσωσι νὰ ὑφίστανται κατὰ τὴν αὐτὴν μορφὴν καὶ μετὰ τὸ πέρας τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἡ πεῖρα ἐκ τῆς ἱστορίας τῶν ἄλλων κρατῶν, ἀλλὰ καὶ ἡ ἰδία ἡμῶν πεῖρα, ἡ πρόσφατος, καταδεικνύει ὅτι οὐχὶ σπανίως ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι χθὲς ἀμειλίκτως κατ’ ἀλλήλων ἐπολέμουν, εἶνε δυνατὸν ἀμέσως κατόπιν νὰ κατασταθῶσι φίλοι καὶ σύμμαχοι ὑπὸ τοῦ κοινοῦ συμφέροντος καθοδηγούμενοι. Ἀντιθέτως δὲ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀδελφικῶς εἰς ἕνα πόλεμον συνέπραξαν, τὴν ἑπομένην τοῦ πολέμου, διεστῶτες κατὰ τὰ συμφέροντα, νὰ τραπῶσιν οἱ μὲν κατὰ τῶν δέ. Δὲν πρέπει λοιπὸν κύριοι, νὰ ἐξαρτήσωμεν τὴν πολιτικὴν ἡμῶν ἐκ βλέψεων ὡρισμένων περὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν θὰ μετέλθωμεν μετὰ τὸ πέρας τοῦ πολέμου καὶ τὴν διαρρύθμισιν τῶν καθόλου Εὐρωπαϊκῶν πραγμάτων. Ἐν τῇ πολιτικῇ ἡμῶν, τῇ ἐνεστώσῃ, πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τοῦτο, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν τῷ μέσῳ κολοσσιαίας καταιγίδος, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν τῷ μέσῳ τοιαύτης συγκρούσεως, ὥστε μικροὶ καὶ ἀδύνατοι ὄντες πρώτιστον καὶ κυριωδέστατον συμφέρον καὶ καθῆκον ἔχομεν νὰ ἀποφύγωμεν τὸν κίνδυνον νὰ συντριβῶμεν ἐν τῇ καταιγίδι, ἥτις περὶ ἡμᾶς μυκᾶται. Καὶ δι’ αὐτὸ νομίζω, ὅτι ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης κυρίως πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τὸ συμφέρον ἡμῶν ἐν τῇ πολιτικῇ, τὴν ὁποίαν πρόκειται ν’ ἀκολουθήσωμεν. Καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης προέχει ἡ ἐξέτασις τῶν κινδύνων, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ θέσωσιν ἐν ἀμφιβόλῳ καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τῆς χώρας ἡμῶν, ἂν μετέλθωμεν πολιτικήν, ἣν τὰ πράγματα ἤθελον καταδείξει, ὡς κακῶς ἐκλεγεῖσαν. Δὲν εἴμεθα ἡμεῖς, κύριοι, οἱ ὁποῖοι καλούμεθα νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν τοιαύτην ἢ τοιαύτην ἔκβασιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Εἶνε τόσον μικρὰ ἡ δύναμις ἡμῶν καὶ τόση ἀσήμαντος ἡ συμβολή, τὴν ὁποίαν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ συνεισφέρωμεν εἰς τὸν μέγαν ἀγῶνα, ὥστε δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἥσυχον τὴν συνείδησιν ὅτι ἐὰν περιορισθῶμεν εἰς τὴν προστασίαν καὶ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἡμετέρων συμφερόντων, τῶν καθαρῶς Ἑλληνικῶν συμφερόντων, πράττομεν πᾶν ὅ,τι τὸ καθῆκον ἡμῶν ὑπαγορεύει. Δὲν καλούμεθα, κύριοι, ἐξ οὐδενὸς λόγου, ἀλλ’ οὔτε καὶ δύναμιν πρὸς τοιοῦτον ἐγχείρημα διαθέτομεν, δὲν καλούμεθα, λέγω, νὰ ἐπιδράσωμεν ἐπὶ τῆς διακανονίσεως τῶν τυχῶν τῆς Εὐρώπης διὰ τῆς συντελέσεως εἰς τὴν ἐπικράτησιν ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ὁμάδος, ὡς ἐκπροσωπούσης ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν ἰδέαν. (Χειροκροτήματα). Ἐκ τῆς ἀρχῆς δὲ ταύτης προῆλθε καὶ ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ μεγάλου ἀγῶνος ἀκολουθοῦμεν. Ἡ πολιτικὴ κατὰ τὴν ὁποίαν, ἐφ’ ὅσον τοῦτο γίνεται εἰς ἡμᾶς δυνατόν, παραμένομεν μακρὰν τῆς κολοσσιαίας πυρκαϊᾶς, ἥτις λυμαίνεται τὸν κόσμον. Ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος. Ἡ πολιτικὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θέλομεν ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος τότε μόνον, ὅταν ἢ ἀποτροπὴ κινδύνων τῆς Ἑλλάδος ἤθελεν ἐπιβάλῃ τοῦτο, ἢ ἐπιδίωξις συμφέροντος ἐθνικοῦ, κινδυνεύοντος ἐκ τῆς ἀπραξίας ἡμῶν, ἤθελε τὸ ὑπαγορεύσει. Καὶ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι τὴν πολιτικὴν ταύτην μετελθόντες μέχρι σήμερον ἐξυπηρετήσαμεν ἀποτελεσματικῶς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ αὕτη κατηγορεῖται, ὅτι δὲν εἶνε πολιτικὴ θετική, ὅτι εἶνε πολιτικὴ ἁπλῶς ἀρνητική, ἐνῷ ἡ πολιτικὴ ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος μετὰ τῆς μιᾶς ἐκ τῶν μαχομένων ὁμάδων, καὶ δὴ μετὰ τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, εἶνε πολιτικὴ θετική. Καὶ ἀξιοῦσιν οἱ ταῦτα λέγοντες, ὅτι εἶνε ὑποχρεωμένη ἡ Ἑλλὰς νὰ ἔχῃ μόνον θετικὴν πολιτικήν, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ ἔχῃ τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ὡς ἀρνητικὴν χαρακτηρίζουσι. Σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὴν διάκρισιν ταύτην μεταξὺ τῶν δύο πολιτικῶν. Ἡ φυσικὴ πολιτικὴ μιᾶς χώρας, ὅταν ἕτερα κράτη συμπλέκωνται πρὸς ἄλληλα, εἶνε ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος. Διότι ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος εἶνε ἡ πολιτικὴ τῆς εἰρήνης. Καὶ ἡ πολιτικὴ τῆς εἰρήνης εἶνε ἡ φυσικὴ πολιτικὴ διὰ πᾶν Κράτος. Ἡ πολιτικὴ τοῦ πολέμου ἐνδείκνυται μόνον πρὸς ἀποτροπὴν κινδύνου τῶν ζωτικῶν συμφερόντων τῆς χώρας, ἐνδείκνυται μόνον πρὸς προστασίαν τῶν ὑπερτάτων ἐθνικῶν αὐτῆς συμφερόντων. Καὶ ἀφοῦ δεχθῇ τις τοῦτο, καὶ δὲν δύναται παρὰ νὰ τὸ δεχθῇ ἐν καιρῷ γενικῆς εἰρήνης, ἤθελον παρακαλέσει νὰ μοῦ εἴπητε διατί τὴν ἀρχὴν τὴν ἰδίαν δὲν θέλετε ἔχει καὶ ὅταν δύο ἕτεροι συγκρούονται πρὸς ἀλλήλους; Δὲν δύνασθε νὰ λέγητε ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς οὐδετερότητος, ἡ πολιτικὴ τῆς ἀποχῆς ἀπὸ τοῦ πολέμου, ἐφ’ ὅσον δὲν ἀποδεικνύεται ὅτι πρόκειται διὰ τοῦ πολέμου ν’ ἀποτραπῇ κίνδυνος τῆς χώρας καὶ νὰ ἐξυπηρετηθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα τῆς χώρας, δὲν δύνασθε νὰ λέγητε ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη εἶνε πολιτικὴ ἀρνητική, καὶ ὅτι ἐπειδὴ ἡ ἄλλη, ἡ τοῦ πολέμου, εἶνε πολιτικὴ θετική, πρέπει δὲ νὰ ἀκολουθῇ τὸ Κράτος θετικὴν πολιτικήν, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ κάμωμεν ἕνα πόλεμον, ἵνα συμμορφωθῶμεν μὲ τὸν κανόνα σας περὶ θετικῆς πολιτικῆς. Ἵνα ὑποστηρίξητε τὴν ὑμετέραν πολιτικήν, τὴν πολιτικὴν τοῦ πολέμου, ὀφείλετε ν’ ἀποδείξητε ὅτι ἡ ἐπιχείρησις τοῦ πολέμου ἀνταποκρίνεται εἰς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ὅτι ὁ πόλεμος πρέπει νὰ γίνῃ ὄχι διότι εἶνε θετικὴ πολιτική, ἀλλὰ διότι εἶνε ἐπιβεβλημένος ἐκ τῶν συμφερόντων τῆς χώρας. Καὶ ἤθελον παρακαλέσει ὑμᾶς, κ. βουλευταί, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀρχῆς ταύτης νὰ μὲ παρακολουθήσητε εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς ἀντιλήψεως, τὴν ὁποίαν ἔχω περὶ τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους ἡ ἄμεσος ἔξοδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος μετὰ συμπράξεως μετὰ τῆς μιᾶς τῶν διαμαχομένων ὁμάδων, δύναται νὰ δημιουργήσῃ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Δι’ ἐμὲ τοιαύτη ἐνέργεια ἀποτελεῖ οὐχὶ ἀποτροπὴν κινδύνου, ἀλλὰ πρόκλησιν κινδύνου. Πρόκειται, κύριοι, ἐξερχόμενοι τῆς οὐδετερότητος νὰ πολεμήσωμεν κατὰ Βουλγαρίας, κατὰ κατερχομένων γερμανικῶν στρατευμάτων, κατὰ τῆς Τουρκίας, ἔχοντες μεθ’ ἡμῶν τοὺς Σέρβους καὶ τοὺς ἀποβιβαζομένους συμμάχους. Νομίζετε ὅτι, ἂν ἄνευ ἀνάγκης, καὶ θὰ ὁμιλήσω μετ’ ὀλίγον περὶ τῆς ἀνάγκης, ἀκολουθήσωμεν τὴν ὁδὸν ταύτην, προβαίνομεν ἀκινδύνως; Ἢ νομίζετε ὅτι πρὸς τὴν κατεύθυνσιν ταύτην χωροῦντες εἰσερχόμεθα εἰς ὁδόν, εἰς τὸ ἄκρον τῆς ὁποίας, ἂν παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν τῶν αἰσιοδοξούντων ἤθελεν ἐπέλθῃ ἀτυχία, δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἡ καταστροφὴ τῆς χώρας ἡμῶν; Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ οὐδαμῶς διστάζω νὰ ἔχω τὸν φόβον ὅτι τοιαύτη πολιτικὴ ἐνέχει κίνδυνον καταστροφῆς διὰ τὴν χώραν. Δὲν δύναμαι δὲ νὰ δεχθῶ ὅτι εἶνε ἐπιτετραμμένον τοιαύτην νὰ ἀκολουθήσωμεν πολιτικὴν ἄνευ ἀναποτρέπτου ἀνάγκης. Ἐὰν δυνάμεθα νὰ ἀποφύγωμεν τὴν βουλγαρικὴν ἐπίθεσιν, καὶ ἐφ’ ὅσον δυνάμεθα νὰ τὴν ἀποφύγωμεν, καὶ ἐφ’ ὅσον ἔχομεν ἐλπίδας ὅτι θὰ γίνῃ δυνατὸν δι’ οἱωνδήποτε μέσων ν’ ἀποφύγωμεν τὴν βουλγαρικὴν ἐπίθεσιν, νομίζω, ὅτι εἶνε ἐπιβεβλημένον νὰ μὴ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ὁδὸν ταύτην, προκαλοῦντες τὴν βουλγαρικὴν ἐπίθεσιν. Βεβαίως οὐδὲν θὰ ἀντείπω, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν πᾶσα ἐλπὶς ν’ ἀποφύγωμεν τὸν ἀγῶνα ἤθελεν ἐκλείπει, ὅτι δέον ν’ ἀντεπεξέλθωμεν μεθ’ ὅλων ἡμῶν τῶν δυνάμεων. Ἀλλὰ ἤδη, ὅτε δὲν ἐφθάσαμεν ἀκόμη εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, νομίζω ὅτι ἄν, ἀντὶ νὰ ζητῶμεν ν’ ἀποφύγωμεν τὸν κίνδυνον, λάβωμεν στάσιν ἄγουσαν εἰς τὸ νὰ προκαλέσωμεν, δὲν ἐνεργοῦμεν κατὰ τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον ὑπαγορεύουσι τὰ ζωτικὰ συμφέροντα τῆς χώρας. Πρὸς τοιαύτην τινὰ πολιτικὴν νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ἀντείπω. Καθῆκον ἔχω ν’ ἀποκρούσω ἐντόνως τὴν πολιτικὴν τῆς ἀμέσου ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἥτις θὰ εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα νὰ προκαλέσῃ σύγκρουσιν. Καὶ ἔχω ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι ἡ πολιτική, ἡ ἐπιβαλλομένη ἀπὸ τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, εἶνε νὰ προσπαθήσωμεν διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἀποφύγωμεν τὴν σύγκρουσιν. Δύναται δὲ νὰ δικαιολογηθῇ ἡ ἐλπὶς ἐπιτυχίας τοιαύτης προσπαθείας. Καὶ μόνον ὅταν παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν τοῦτο ἤθελε καταστῆ ἀδύνατον, βεβαίως οὐδεὶς θέλει ὑπάρξῃ ὁ διαφωνῶν νὰ προέλθωμεν δι’ ὅλων ἡμῶν τῶν δυνάμεων εἰς ἔνοπλον ἀγῶνα. Ἀπὸ τοιαύτης ἰδέας κινούμενος ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ἐγκρίνω ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως εἰς τὸ ὁποῖον προέβη ἡ Κυβέρνησις ἅμα τῇ Βουλγαρικῇ ἐπιστρατεύσει. Διότι νομίζω ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ βαίνῃ παραλλήλως, λαμβάνουσα πρὸς προστασίαν τῶν συμφερόντων αὐτῆς πᾶν μέτρον εἰς λῆψιν τοῦ ὁποίου προκαλεῖται. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει συμφέρον νὰ προβῇ αὐτὴ προκαλοῦσα τὸν κίνδυνον, ἐφόσον οὗτος εἶνε δυνατὸν νὰ ἀποτραπῇ, τὸν κίνδυνον τῆς συρράξεως μετὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ τῶν Δυνάμεων τῶν συμπραττουσῶν μετ’ αὐτῆς. Εἰς τοῦτο δὲ τοῦ λόγου γενόμενος, ὀφείλω νὰ μὴ ἀφήσω ἀπαρατήρητον καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνόμισεν ὅτι εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Βουλήν. Ὅτι ἴσως ἐκ τῆς διασείσεως τῆς πεποιθήσεως, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Βουλγαρία περὶ τοῦ ὅτι ἡ Ἑλλὰς θέλει ἐκπληρώσει τὰς πρὸς τὴν Σερβίαν συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, προῆλθεν ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις. Καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ὤκνησε νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὴν ὑπ’ ἐμὲ Κυβέρνησιν τὴν ὑπαιτιότητα διὰ τὴν τοιαύτην διάσεισιν τῆς πεποιθήσεως τῆς Βουλγαρίας. Κατὰ τοῦ τοιούτου ἰσχυρισμοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαμαρτυρηθῶ. Ἀνεξαρτήτως τῶν γνωμῶν, τὰς ὁποίας ἔχω ἐγὼ περὶ τῆς ἐννοίας τῆς συνθήκης, καὶ τὰς ὁποίας πρὸ ὀλίγου ἐξέθεσα, οὐδέποτε κατ’ οὐδεμίαν περίπτωσιν ἐδόθη ἀφορμὴ εἰς τὴν Βουλγαρίαν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προΐσταμαι, νὰ νομίσῃ ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θέλει ἐκπληρώσει τὰς συμμαχικὰς αὐτῆς ὑποχρεώσεις. Εἶνε δὲ καὶ περίεργος ὁ ἰσχυρισμὸς αὐτὸς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ ἄλλης ἀπόψεως. Πᾶς τις γνωρίζει, ὅτι οὐχὶ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἡμετέρας ἐγένετο ἡ ἐπιστράτευσις, ἡ Βουλγαρική, ἀλλ’ ἐγένετο ἕνα ὁλόκληρον μῆνα μετὰ τὴν παραίτησιν ἡμῶν, καὶ τὴν ἄνοδον εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς νῦν Κυβερνήσεως. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μοὶ ἐξηγήσῃ κατὰ ποίαν λογικὴν ἀντιλαμβάνεται ὅτι ἡμεῖς ἐξηκολουθήσαμεν νὰ ἐκφράζωμεν τὴν γνώμην τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅταν Κυβέρνησις ἦτο αὐτός, ἵνα κατορθώσῃ νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς εἴχομεν, ἐπέδρασεν ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλγαρίας νὰ ἐπιστρατευθῇ; Οὐδέν, ἀπολύτως οὐδέν, γεγονὸς εἶχε δώσῃ ἀφορμὴν εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ πιστεύσῃ περὶ ἡμῶν ὅτι ἔχομεν ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν γνώμην περὶ τῶν ὑποχρεώσεών μας πρὸς τὴν Σερβίαν. Ἀλλὰ καὶ ἂν δι’ οἱονδήποτε λόγον ἐφαντάσθη τοιοῦτόν τι ἡ Βουλγαρία, δὲν μοὶ ἐξηγεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πῶς εἶνε δυνατὸν ἡ γνώμη, ἣν θὰ ἀπέδιδεν εἰς ἡμᾶς κατὰ φαντασίαν ἡ Βουλγαρία, νὰ ἐπιδράσῃ ἐπὶ τῶν ἀποφάσεών της, ὅταν ἐγνώριζε, ὅτι οὐχὶ ἡμεῖς, ἀλλ’ αὐτὸς κυβερνᾷ τὴν χώραν, καὶ αὐτὸς θέλει κανονίσῃ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα θέλει λάβῃ ἐν περιπτώσει Βουλγαρικῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἡ Βουλγαρία εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὴν δήλωσιν ἡμῶν, ἣν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπεκαλέσθη, τὴν δήλωσιν, εἰς ἣν προέβημεν καθ’ ἣν ἐποχὴν ἀνελάβομεν τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ κατὰ τὴν δήλωσιν ἐκείνην ἡμεῖς ἐλέγομεν ὅτι θέλομεν ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς συμμαχικάς, ἐκεῖ ὅπου βεβαίως ὑφίστανται τοιαῦται. Οὐδὲν δὲ γεγονὸς ἔδωκε τὸ ἐνδόσιμον, ἐπαναλαμβάνω τοῦτο διὰ τρίτην φοράν, εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ἵνα πιστεύσῃ ἕτερόν τι. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπεκαλέσθη ὑπὲρ τῆς γνώμης του καὶ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἔχει καὶ τὴν ψῆφον τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν διὰ τῶν ἐκλογῶν διαδηλωθεῖσαν. Δὲν διεσάφισεν ὅμως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τί ἠννόει τοῦτο λέγων. Εἶχε τὴν ψῆφον τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ περὶ τῆς ἑρμηνείας τῆς Ἑλληνικῆς συνθήκης; Εἶχε τὴν ψῆφον τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς ἀμέσου ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος; Θὰ ἐπεθύμουν νὰ καθωρίζετο τοῦτο. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ καθίστατο γνωστὸν κατὰ ποῖον τρόπον φαντάζεται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐξεδήλωσε τὴν τοιαύτην γνώμην ὁ ἑλληνικὸς λαός. Ὅταν ἐκλήθη ὁ ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ἀποφανθῇ, ἐκλήθη νὰ ἀποφανθῇ περὶ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἤθελε νὰ μετέλθῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τῆς πολιτικῆς ἕνεκα τῆς ὁποίας ἀπεμακρύνθη ἐκ τῆς ἀρχῆς. Θέλει ἆρά γε νὰ εἴπῃ ὅτι διὰ τῆς πλειοψηφίας τὴν ὁποίαν ἔδωκεν εἰς αὐτὸν ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἐνέκρινε τὴν τοιαύτην πολιτικήν; Ἀλλὰ τὴν πολιτικὴν ταύτην ὡμολόγησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, ὅταν ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ἀρχήν, δὲν ἠδύνατο ν’ ἀκολουθήσῃ πλέον, διότι αἱ περιστάσεις μετεβλήθησαν. Ὀρθότερον θὰ ἔλεγε· διότι αἱ περιστάσεις ἐξειλίχθησαν κατὰ τρόπον ἐντελῶς διάφορον ἐκείνου, ὃν προέβλεπεν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὁμολογεῖ ὅτι αἱ περιστάσεις δὲν ἐπέτρεψαν εἰς αὐτὸν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἀπεμακρύνθη τῆς ἀρχῆς καὶ ἐπηκολούθησεν ἡ διάλυσις, δὲν δύναται νὰ ἰσχυρίζηται ὅτι ἀπεφάνθη ἐπὶ ἑτέρου ζητήματος ὁ ἑλληνικὸς λαὸς παρὰ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς προσωπικῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτόν. Ἀλλὰ ζήτημα ἑρμηνείας τῆς Σερβικῆς συνθήκης ποῦ καὶ πῶς ἐτέθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν; ζήτημα ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος ὑπὲρ τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως ποῦ καὶ πῶς ἐτέθη τὸ ζήτημα εἰς τὸν ἑλληνικὸν λαόν; Κύριοι, ἐπὶ θεμάτων τοιαύτης σπουδαιότητος, οἷα τὰ ἀπασχολοῦντα ἡμᾶς ἤδη, οὐδεὶς δύναται νὰ παραγνωρίσῃ τὴν σημασίαν τῆς κοινῆς γνώμης, ἡ ὁποία ἐκδηλοῦται κατὰ τρόπον θετικὸν μόνον διὰ τῆς διδομένης ψήφου ἐν ταῖς ἐκλογαῖς. Καὶ διὰ τοῦτο ἐνόμισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἠδύνατο νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ κοινὴ γνώμη ἐξεδηλώθη ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς ἀμέσου ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος κατὰ τὰς ἐκλογάς. Τοῦτο ὅμως δὲν εἶνε ἀκριβές. Τοιαύτη γνώμη ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς ταύτης δὲν ἐξεδηλώθη κατὰ τὰς ἐκλογάς. Θὰ συνίστων δὲ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὀφείλοντα νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τῆς κοινῆς γνώμης τὴν διαίσθησιν, ἥτις ἀποτελεῖ ἐν πάσῃ περιπτώσει κριτήριον οὐχὶ ὀλιγώτερον χρήσιμον παντὸς πολιτικοῦ αἰσθητηρίου ἀτομικοῦ, θὰ συνίστων, λέγω, εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τῆς κοινῆς γνώμης τὴν διαίσθησιν. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο νὰ μὴ θελήσῃ νὰ διαβλέπῃ ἐν τῇ ἐκδηλώσει τῆς κοινῆς γνώμης, ὅταν αὕτη παρουσιάζεται ἀντίθετος πρὸς τὰς ἰδέας αὐτοῦ, τὴν ἐμφάνισιν ἀτίμου ἐγκλήματος, ἀποτελοῦντος προδοσίαν κατὰ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος. Μετὰ λύπης ἤκουσα τὴν βαρεῖαν κατηγορίαν, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς ἐπισήμου ταύτης θέσεως ἐξήνεγκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τῶν ὀργάνων τῆς κοινῆς γνώμης. Πᾶς ὁ πράττων τὰ κοινὰ ὅσῳ ὑψηλότερον θέτουσιν αὐτὸν αἱ περιστάσεις, τόσῳ περισσότερον — εἶνε ἀληθὲς — αἰσθάνεται πολλάκις τὴν πίεσιν, τὴν ὁποίαν ὁ τύπος ἀσκεῖ εἴτε ἐκ κακῆς τῶν γεγονότων παραστάσεως, εἴτε ἐκ πολεμικῆς ὑπερβολικῆς, χωρούσης ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα. Ἐγὼ δ’ ὁ ἴδιος κατὰ τὴν ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν τιμὴν ἐν κρισίμοις διὰ τὴν χώραν περιστάσεσι νὰ προΐσταμαι τῶν κοινῶν, ὀφείλω νὰ σᾶς ὁμολογήσω ὅτι ὑπῆρξαν στιγμαὶ κατὰ τὰς ὁποίας ἠσθάνθην ἐν τῇ ψυχῇ μου ἄπειρον ὀδύνην οὐχὶ δι’ ὅσα κατ’ ἐμοῦ προσωπικῶς ἐλέγοντο ἢ ἐγράφοντο, οὐχὶ δι’ ὅσα κατὰ τῆς πολιτείας μου ἐλέγοντο ἢ ἐγράφοντο. Πᾶσα ἐκ τῶν λεγομένων ἢ γραφομένων προσωπικῶς πολιτικὴ ζημία μοὶ ἦτο ἀδιάφορος. Τὸ πρόσωπον εἰς τοιαύτας περιστάσεις δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν. Δὲν πιστεύω δὲ νὰ ὑπάρχῃ κανείς, ὁ ὁποῖος κατὰ τὰς στιγμὰς κατὰ τὰς ὁποίας διακυβεύονται τὰ ὕψιστα τῆς πατρίδος του συμφέροντα νὰ αἰσθάνεται καὶ τὸ ἐλάχιστον ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τῆς προσωπικότητος αὐτοῦ, δυναμένης νὰ ὑποστῇ ὁτιδήποτε. (Χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν). Ἠσθανόμην ὅμως τὴν λύπην βαθεῖαν, διότι οὐχὶ σπανίως ἐκ τῶν γραφομένων εἴτε ἀναληθῶν γεγονότων εἴτε ὑπερβολικῶν ἐπιθέσεων, ἠσθανόμην ὅτι ἠδύνατο νὰ γίνηται βλάβη εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Καὶ σᾶς ὁμολογῶ ὅτι ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν τοῦ ἄλγους αὐτοῦ οὐχὶ σπανίως προέβην εἰς κρίσεις, αἱ ὁποῖαι ἴσως ἦσαν καὶ οὐχὶ ἀπολύτως δεδικαιολογημέναι, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐνόμισα ἐπιτετραμμένον νὰ φθάσω μέχρι τῆς ἰδέας ὅτι οἱ οὕτω γράφοντες ἐνεπνέοντο ἀπὸ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα θὰ ἠτίμαζον μὲν αὐτούς, θὰ προέδιδον δὲ τὴν χώραν. Εἶχον πάντοτε ὑπ’ ὄψει μου ὅτι ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν δύναται μὲν ἡ ὑπερβολὴ τῆς ζωηρότητος νὰ προαγάγῃ εἰς ἀδικίαν πρὸς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, τοὺς διευθύνοντας τὰ κοινά, δύναται νὰ προαγάγῃ καὶ μέχρις ἐνεργειῶν, αἱ ὁποῖαι ν’ ἀποβῶσιν οὐχὶ ἐπωφελεῖς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐφαντάσθην, οὐδὲ θεωρῶ ἐπιτετραμμένον νὰ τὸ φαντασθῇ κανείς, ὅτι εἶνε εὔκολον εἰς οἱονδήποτε ἐν Ἑλλάδι νὰ ἐξαγοράσῃ καλάμους, ἵνα δι’ αὐτῶν ἐξυπηρετήσῃ πολιτικὴν ἀντίθετον πρὸς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπῆρχε πολιτικὸς ἀνήρ, ὅστις αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν θεωρῶ ἐπιτετραμμένον οὐδὲ νὰ φαντασθῶ, νὰ τὸ πιστεύῃ, καὶ μόνον πιστεύων ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ τὸ εἴπῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νομίζω ὅτι οὗτος θὰ εἶχε καθῆκον, ἵνα προβῇ εἰς μέτρα ἄλλα ἀμύνης κατὰ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας καὶ οὐχὶ εἰς τὴν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐπίθεσιν. Διότι, κύριοι, ἂς μοὶ ἐπιτραπῆ νὰ ὑπομνήσω ὅτι ἡ ἐπίθεσις, ἡ κατὰ τοιοῦτον τρόπον γενομένη, εἶνε ἐνδεχόμενον νὰ ἐπιφέρῃ συνέπειαν, τὴν ὁποίαν εἶμαι βέβαιος ὅτι πάντες ἀπευχόμεθα νὰ ἐπιφέρῃ, δύναται νὰ ἀποτελέσῃ τρομοκρατίαν κατὰ τῶν ἀντιδοξούντων πρὸς ὑμᾶς Καὶ νομίζω ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι καθῆκον ἔχουσι νὰ διευκολύνωσι τὴν ἔκθεσιν πάσης γνώμης, πρέπει νὰ ἀπέχωσιν ἐπιμελῶς οἱασδήποτε πράξεως καὶ ἐνεργείας, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο νὰ πτοήσῃ τοὺς ἔχοντας ἀντίθετον γνώμην, ὥστε νὰ μὴ τολμῶσι νὰ εἴπωσι ταύτην. (Θόρυβος). Εἶπον, κύριοι, μίαν γνώμην, ἡ ὁποία δὲν ἐπίστευον ὅτι θὰ ἐπροξένει τοσοῦτον θόρυβον. Εἶπον ὅτι δὲν θεωρῶ ἐπιτετραμμένον πολιτικὸς ἀνήρ, ἔχων τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀντὶ νὰ καταφύγῃ εἰς λῆψιν μέτρων πρὸς καταστολήν, νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐπίθεσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον ὅλοι ἀντελήφθημεν. Δὲν θεωρῶ τοῦτο ἐπιτετραμμένον, διότι τοιαύτη τακτικὴ δύναται νὰ ἔχῃ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον εἶμαι βέβαιος ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀποδεχθῇ ὡς ὀρθόν, τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἐπιδράσῃ τρομοκρατικῶς ἐπὶ τῶν ἐχόντων ἐναντίαν γνώμην. (Θόρυβος). Μὴ νομίζετε ὅτι δὲν θὰ εἴπω τὴν γνώμην μου διότι θορυβεῖτε; Ἀδιαφορῶ διὰ τὸν θόρυβον τὸν ὁποῖον προξενεῖτε. Ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ ἀκούσητε καὶ θὰ ἀκούσητε. Λέγω, λοιπόν, ὅτι τοιαύτη κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐνέργεια δύναται νὰ ἐπιδράσῃ τρομοκρατικῶς ἐπὶ τῶν ἀντιφρονούντων. Καθῆκον πάντες ἔχομεν, καὶ τοῦ καθήκοντος τούτου πλήρη συναίσθησιν ἐλπίζω ὅτι ἔχει καὶ ὁ ἀρχηγὸς ὑμῶν τῶν θορυβούντων, ἵνα κατ’ οὐδένα τρόπον παρακωλύσωμεν τὴν ἔκθεσιν πάσης γνώμης περὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων. Δὲν ὑπάρχει δὲ τρόπος δυνάμενος νὰ συντελέσῃ εἰς παρακώλυσιν περισσότερον ἀπὸ τὸν τρόπον, τὸν ὁποῖον πρὸ ὀλίγου εἴδομεν ὅτι μετῆλθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Δέν λησμονῶ ὅτι ὑπῆρξαν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι οὐκ οἶδα ὑπὸ ποίων αἰσθημάτων παρεκινήθησαν, ὥστε νὰ ἐκφράσουν ὑποψίας παρομοίας μὲ ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἐξέφρασεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὄχι ὅμως διὰ τὸν τύπον, ἀλλὰ διὰ τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου. Βλέπετε, κύριοι, ποῦ δύναται ν’ ἀγάγῃ τοιοῦτον σύστημα. Κύριοι, νομίζω καλὸν, νομίζω ἀναγκαῖον νὰ παύσωσι τοιούτου εἴδους ὑπαινιγμοὶ καὶ νὰ ἔχωσι πάντες τὴν πεποίθησιν ὅτι πάντες οἱ Ἕλληνες, ὅσον διΐστανται κατὰ τὰ φρονήματα, ὑπὸ ὁμοίων ἐμπνέονται αἰσθημάτων καὶ πρὸς τὸν αὐτὸν ἀποβλέπουσι σκοπόν, τὴν ἐξυπηρέτησιν τῆς Πατρίδος. Εἶνε ἐνδεχόμενον πλανώμενοί τινες, ἐν ὑπερβολῇ ζήλου, νὰ πράττωσί τι τὸ οὐχὶ ὀρθόν. Ἀλλ’ οὐδεὶς ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι κινούμενος ἐξ ἐλατηρίων, οἷα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Τοιαύτην πεποίθησιν ἔχω ἐγώ. Ἐὰν δὲ ὑπάρχῃ τις ἔχων ἀλλοίαν γνώμην, ἀξιῶ παρ’ αὐτοῦ νὰ προβῇ εἰς ὡρισμένην καὶ σαφῆ καταγγελίαν ἐνταῦθα, νὰ ζητήσῃ δὲ καὶ τὴν λῆψιν τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα νὰ δύνανται ἀποτελεσματικῶς νὰ θέσωσι τέρμα εἰς τοιαύτας προδοτικὰς αὐτόχρημα ἐν τῷ τόπῳ ἡμῶν τελουμένας πράξεις. Κύριοι, ἐξέθηκα τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἔχω ἐπὶ τῆς καταστάσεως ἐν γένει καὶ ἰδίως ἐπὶ τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸ ἀντικείμενον τῆς συζητήσεως τὴν ἑσπέραν ταύτην. Προσεπάθησα νὰ ἀνακοινώσω εἰς ὑμᾶς καὶ τὰ πορίσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔχω προέλθει καὶ τὰ ἐπιχειρήματα διὰ τῶν ὁποίων νομίζω ὅτι στηρίζονται τὰ πορίσματα ταῦτα. Ἐπιτρέψατέ μοι κατερχομένῳ τοῦ βήματος νὰ ἐκφράσω τὴν εὐχὴν καὶ τὴν ἐλπίδα, ὅτι μετ’ ἀντικειμενικότητος ἐξετάζοντες τὰ τεθειμένα ζητήματα, θέλετε προέλθει εἰς ἀπόφασιν, ἥτις θ’ ἀνταποκριθῇ εἰς τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐξ ἀριστερῶν).

§100ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος ἐπελήφθη ἐκτενῶς τῆς παρεκβατικῆς γενομένης βεβαιώσεώς μου ὅτι, ἂν ἐζητήθησαν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεις, διὰ τοῦτο δύναται νὰ εἶνε πᾶς ἄλλος ὑπεύθυνος παρὰ ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας προϊστάμην ὅτε ἀπεχώρησα τῆς ἀρχῆς κατὰ Φεβρουάριον ἐνεστῶτος ἔτους. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος ἐνόμισεν ὅτι ἠδύνατο παρερχόμενος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ παραστήσῃ τὰ πράγματα ἄλλως, διὰ νὰ βεβαιώσῃ ὅτι οὐχὶ κατὰ τὸν χρόνον τῆς Κυβερνήσεως αὐτοῦ ἐζητήθησαν παραχωρήσεις ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ἀλλὰ τοιαῦται παραχωρήσεις ἐζητοῦντο καὶ καθ’ ὃν χρόνον ἐγὼ ἤμην εἰς τὴν Ἀρχήν. Ὑπηνίχθη ἐκφρασθείσας γνώμας ἀπὸ ἀρχῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου περὶ τοιούτων παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ ἔπρεπε νὰ γίνωσιν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ἀλλ’ αἱ γνῶμαι αὗται, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀπετέλουν ἐπίσημον διάβημα πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, αἱ ὁποῖαι ὅμως ἐξεδήλουν ἀληθῶς τὴν ὕπαρξιν διαθέσεων εἰς κύκλους ἀσκοῦντας ἐπιρροὴν ἐπὶ τῶν Κυβερνήσεων τῆς τότε Τριπλῆς Συνεννοήσεως, αἱ τοιαῦται, λέγω, γνῶμαι δὲν ἠδύναντο νὰ μνημονευθῶσι δι’ ἄλλον τινὰ λόγον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, παρὰ μόνον διὰ νὰ δειχθῇ πόσον ἐπιτυχής, πόσον ἀποτελεσματικὴ ὑπῆρξεν ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήρεως, τὴν ὁποίαν διεδέχθη ὁ κ. ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτής, ὥστε ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου μὲν μηνὸς νὰ λάβῃ ἐπίσημον διαβεβαίωσιν ὅτι δὲν θὰ ἐζητοῦντο ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεις ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας, κατὰ Ἰανουάριον δέ, ὅτε ἐγένετο ἡ ὑπόσχεσις εὐρυτάτων παραχωρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ καὶ ὅτε θὰ ἦτο καιρὸς νὰ ἐπωφεληθῶσιν αἱ ὑπισχνούμεναι τὰς παραχωρήσεις Δυνάμεις, ὅπως ζητήσωσιν ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος ἀντιπαραχωρήσεις, καὶ τότε ἀκόμη τίποτε ἄλλο νὰ μὴ ζητηθῇ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα παρὰ μόνον νὰ ἀποσύρῃ τὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας διετύπωσεν ἐξ ἀρχῆς κατὰ τῶν παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ γίνωσιν ἐκ μέρους τῆς Σερβίας. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτὴς διὰ ν’ ἀναιρέσῃ τὴν ἐπίσημον ταύτην ἀπόδειξιν, ὅτι παρ’ ἡμῶν δὲν ἐζητοῦντο ἀντιπαραχωρήσεις, οὐδὲ εἰς περίπτωσιν εὐρυτάτων πρὸς ἡμᾶς παραχωρήσεων καὶ ν’ ἀποδείξῃ ὅτι ὁ κίνδυνος τοῦ νὰ ζητηθῶσι παρ’ ἡμῶν παραχωρήσεις ὑφίστατο πάντοτε, ἀνέφερε τὸ μετὰ τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας, ὕστερον ἀπὸ τὴν ἀνακοίνωσιν ἐκείνην γενόμενον δεύτερον ὑπόμνημά μου, τοῦ ὁποίου τὴν ἀφορμὴν τῆς δημοσιεύσεως διὰ τοῦ τύπου γνωρίζει ἡ Βουλή, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἀνάγκη νὰ ἐκθέσω πρὸς αὐτήν. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀχαϊοήλιδος προβάλλων τοιοῦτον ἐπιχείρημα, ζητεῖ ν’ ἀλλοιώσῃ προφανῶς τὰ γεγονότα. Διότι τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον διετύπωσα διὰ τοῦ δευτέρου ὑπομνήματός μου δὲν ἐστηρίζετο εἰς τὸ ὅτι τάχα ἐζητοῦντο παρ’ ἡμῶν παραχωρήσεις ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας, ἀλλὰ βάσιν εἶχε τὴν γνώμην ὅτι κατ’ οὐδένα ἄλλον τρόπον ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῶσι τὰ μεγάλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐσκόπουν, καὶ τὰ ὁποῖα ἐπεδίωκον, θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένον ἀκόμη καὶ εἰς θυσίας ὀδυνηρὰς νὰ φθάσῃ τὸ Κράτος. Ὅτε κατέλειπον τὴν Ἀρχὴν κατὰ Φεβρουάριον, πῶς ἄφησα ταῦτα: βεβαίωσιν ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου μηνὸς ὅτι δὲν θὰ ἐζητοῦντο παραχωρήσεις, αἴτησιν τῶν Δυνάμεων καθ’ ἣν στιγμὴν ἐγένοντο αἱ ὑποσχέσεις τῶν παραχωρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ νὰ ἀποσύρωμεν τὰς ἀντιρρήσεις κατὰ τῶν παραχωρήσεων ἐκ μέρους τῆς Σερβίας. Πῶς συνέβη μετ’ ὀλίγον χρόνον νὰ ζητηθῶσι παρ’ ἡμῶν παραχωρήσεις βέβαια δὲν τὸ γνωρίζω. Ἐρωτήσατε ἐὰν τοῦτο προέρχεται τάχα διότι προσήλθατε εἰς ἐχθρικὴν στάσιν πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως. Θὰ μοὶ ἤρκει νὰ πιστεύω ὅτι ἀδεξιότης ὑμῶν ἔφερε τοῦτο.

§101Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἀποδείξατε τὴν ἀδεξιότητα.

§102ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διὰ μαρτύρων ἢ δι’ ἐγγράφων; Εἴμεθα πολιτικὸν σῶμα. Πῶς θέλετε νὰ τὸ ἀποδείξω; Διὰ τίνος ἄλλου τρόπου, ἢ ἐκθέτων τὰ γεγονότα ὅπως ταῦτα ἔλαβον χώραν.

§103Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Σᾶς ἀπέδειξα ὅτι ἐζήτησαν καὶ ἀπὸ τὴν Σερβίαν.

§104ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐζήτησαν ἀπὸ τὴν Σερβίαν ἀλλὰ δὲν ἐζήτησαν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, καὶ δὲν πρέπει νὰ λησμονῆτε ὅτι αἱ Δυνάμεις τῆς Τριπλῆς εἶχον ἄλλα δικαιώματα ἀπέναντι τῆς Σερβίας, τὰ ὁποῖα ἐστεροῦντο ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, διότι ἡ Σερβία ὑποστᾶσα τὴν ἐπίθεσιν τῶν Αὐστριακῶν ἐπέτυχε συγχρόνως καὶ τὴν εἰς τὸν πόλεμον εἴσοδον τριῶν Μεγάλων Δυνάμεων πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς ἐδαφικῆς ἀκεραιότητος τῆς Σερβίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτῆς.

§105Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Νομίζετε ὅτι δι’ αὐτὸ ἔγεινεν ὁ πόλεμος;

§106ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐξ ἀφορμῆς αὐτοῦ.

§107Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἡ ἀφορμὴ δὲν ἔχει σημασίαν.

§108ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν εἶνε ἄσχετος.

§109Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν ὑποθέτω νὰ τὸ ὑποστηρίζητε σοβαρῶς.

§110Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος, ὅτι ἡ Ρωσσία κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν εἶχε κανένα λόγον καὶ κανὲν συμφέρον νὰ κινήσῃ τὸν παγκόσμιον πόλεμον. Δὲν εἶχε κανένα συμφέρον οὔτε τις τῶν Συμμάχων τῆς Ρωσσίας νὰ κινηθῇ ὁ πόλεμος, διὰ τὸν ὁποῖον καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν, ὅτι ἡ Ρωσσία δὲν ἦτο ἐπαρκῶς παρασκευασμένη. Ὁ πόλεμος ἐκινήθη, διότι ἠπειλήθη ἡ ἀνεξαρτησία τῆς Σερβίας καὶ ἐνόμισεν ἡ Ρωσσία, ὡς προστάτις τῶν Σλαυϊκῶν Κρατῶν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ὑποστῇ τὴν ταπείνωσιν, τὴν ὁποίαν θὰ ὑφίστατο εἰς τὸ πρόσωπον τῆς Σερβίας καταστρεφομένης καὶ περιοριζομένης τῆς κυριαρχίας αὐτῆς.

§111Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὰ αἴτια ποῖα εἶνε;

§112Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, λυποῦμαι διότι δὲν θὰ δεχθῶ ἄλλην διακοπήν. Ἐὰν ἀνέφερα τὰ μετὰ τὴν ἐπάνοδόν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀνέφερα ταῦτα διὰ νὰ εἴπω ὅτι, ἀφ’ ὅτου ἐπανῆλθεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οὐδὲν διάβημα μοὶ ἐγένετο πλέον περὶ παραχωρήσεων.

§113Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἔμεινεν τὸ παλαιόν.

§114Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καὶ πρὸς τὴν Βουλγαρίαν πλέον ἡ διαπραγμάτευσις ἀφεώρα τὰς Σερβικὰς παραχωρήσεις. Ἀλλὰ ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὴν ἱστορίαν. Θὰ ἔχωμεν καιρὸν ἢ μᾶλλον θὰ ἔχουν ἄλλοι καιρόν, διότι ἡμεῖς δὲν πιστεύω νὰ λάβωμεν καιρὸν νὰ ἀσχοληθῶμεν εἰς αὐτά, νὰ γράψουν τὴν ἱστορίαν καὶ νὰ τὰ κρίνωσιν. Ἂς ἔλθωμεν εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀπασχολοῦν — ὄχι ὡς ἱστορικὴ ὕλη, ἀλλ’ ὡς παροῦσα καὶ ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη νὰ ἀντιμετωπίσωμεν περίστασιν ἐκ τῶν δυσχερεστέρων, τὰς ὁποίας ἀντιμετώπισεν ἡ φυλὴ ἡμῶν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν σᾶς εἶπεν, ὅτι τὴν συνθήκην ἐπεκαλέσθην διὰ νὰ φέρω εἰς τὴν Βουλὴν ἓν ζήτημα ἑρμηνείας, ἀλλ’ ἀφοῦ εἰς τὴν Βουλὴν δὲν προσάγω τὸ κείμενον τῆς συνθήκης, ἡ Βουλὴ δὲν εἶνε εἰς θέσιν νὰ ἑρμηνεύσῃ αὐτήν. Ἀλλ’ εἰς τὴν Βουλὴν ἐξέθηκα, κύριοι, ποῖαι εἶνε αἱ οὐσιώδεις διατάξεις τῆς συνθήκης αὐτῆς μετὰ τῆς Σερβίας, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἀπασχολήσωσιν ἡμᾶς τὴν ἑσπέραν ταύτην. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος δὲν ἠμφισβήτησε τὴν ἀκρίβειαν τῆς ἐκθέσεως ἐν τούτῳ τῶν διατάξεων τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν πηγαζουσῶν ὑποχρεώσεων. Σᾶς εἶπεν ὅμως ὅτι περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς συνθήκης αὐτῆς ἔγινε τετράκις λόγος κατὰ τὸ διάστημα τὸ μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ πρὸς τὴν Βουλγαρίαν πολέμου καὶ κατὰ τὰς τέσσαρας ταύτας φορὰς ἡ συνθήκη δὲν ἔτυχεν ἐφαρμογῆς· ἄρα μία συνθήκη, τῆς ὁποίας ἀπόπειρα ἐφαρμογῆς ἐγένετο τέσσαρας φορὰς καὶ ἡ ὁποία δὲν κατωρθώθη νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἐκρίθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Πατρῶν, ὅτι ἔπαυε νὰ ἔχῃ πλέον κῦρος καὶ ζωήν.

§115Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι.

§116Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τοιοῦτόν τι συνήγαγον.

§117Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Εἶπον ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς καθολικῆς ἐκτιμήσεως τῶν περιστάσεων. Παρακαλῶ νὰ ἀποκρούητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον ἐγὼ καὶ ὄχι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φτειάνετε σεῖς, διότι τοῦτο θὰ ἦτο πολὺ εὔκολον πρᾶγμα.

§118Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κατὰ τὴν πρώτην φορὰν ἡ μὴ ἐφαρμογὴ τῆς συνθήκης δὲν κλονίζει παντάπασι τὸ κῦρος αὐτῆς, διότι ἂν δὲν ἐφηρμόσθη ἡ συνθήκη, δὲν ἐφηρμόσθη διότι δὲν ἐπαλεμήσαμεν πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ δὲν ὑπῆρξε περίστασις ὅπως δειχθῇ ἂν ἡ Σερβία θὰ ἐξετέλει τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, ἀπέδειξεν ὅμως ἐκ τῆς ἐνεργείας της ὅτι ἦτο ἑτοίμη νὰ ἐκτελέσῃ τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, χωρὶς κἂν νὰ προβάλῃ ὅτι εἰς τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας τυπικῶς ἐσυρόμεθα ἡμεῖς ὡς ἐπιτιθέμενοι καὶ ὄχι ὡς ἀμυνόμενοι. Εἰς τὰς ἄλλας περιστάσεις δὲν ἐδικαιοῦτο νὰ ἰσχυρισθῇ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτής, ὅτι ἡ συνθήκη δὲν ἔτυχεν ἐφαρμογῆς. Ἔτυχεν ἐφαρμογῆς πάντοτε, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀντίληψιν μὲ τὴν ὁποίαν ἐκυβέρνησεν, ἐνόμιζεν, ὅτι ἡ συνθήκη αὕτη ἠδύνατο πράγματι νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐν τῷ κοινῷ συμφέροντι καὶ τῶν δύο συμβαλλομένων. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτὴς ἰσχυρίσθη καὶ ἄλλο πρᾶγμα. Ἰσχυρίσθη, ὅτι ἡ αἴτησις συναινέσεως ἡμῶν ἐκ μέρους τῆς Σερβίας διὰ τὰς σκοπουμένας ὑπ’ αὐτῆς παραχωρήσεις σημαίνει κατάργησιν τῆς συνθήκης.

§119Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι. Εἶπον ὅτι ἡ αἴτησις τῆς Σερβίας, διατυπωθεῖσα ὡς διετυπώθη καὶ ἔχουσα σκοπὸν τὴν παρ’ ἡμῶν ἀναγνώρισιν τῆς Σερβίας, ὡς ἐχούσης τὴν ἐλευθερίαν νὰ συμβληθῇ μετὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ συμπράξῃ μετ’ αὐτῆς, ἀπετέλει αἴτησιν καταργήσεως, ἐβεβαίουν ὅμως τὴν ὕπαρξιν ἀντιλήψεως ὅτι ἡ ἑρμηνεία τῆς συνθήκης ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἐν γένει καταστάσεως τῶν περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπέβαλον εἰς ἡμᾶς νὰ προβῶμεν εἰς τοιαύτην ἢ τοιαύτην τινὰ ἐνέργειαν.

§120Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δέχομαι λοιπὸν τὰ ταύτην τὴν στιγμὴν λεγόμενα. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς κρίνει, ὅτι ἡ αἴτησις τῆς Σερβίας, ἡ ἀπευθυνθεῖσα πρὸς ἡμᾶς, ὅπως συναινέσωμεν εἰς τὴν ζητουμένην παρ’ αὐτῆς παραχώρησιν ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας, ἀποτελεῖ αἴτησιν καταργήσεως τῆς συμμαχικῆς συνθήκης.

§121Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Εἰς ἣν ἐδικαιολογεῖτο καὶ ἐκ τῶν περιστάσεων.

§122Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αἴτησιν καταργήσεως ἀποτελεῖ ἡ αἴτησις αὕτη, ἢ ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον; Αἴτησιν καταργήσεως, ἢ αἴτησιν διατηρήσεως, διότι παρὰ τῆς Σερβίας ἐζητεῖτο ἐνέργεια, ἡ ὁποία ἀκριβῶς ἐκ μέρους ταύτης γενομένη ἄνευ συναινέσεως ἡμῶν ἀντέκειτο εἰς τὴν διατήρησιν τῆς συνθήκης; Δὲν ἀπετέλει, λοιπόν, αἴτησιν περὶ ἀκυρώσεως τῆς συνθήκης, ἀλλὰ περὶ διατηρήσεως αὐτῆς ἡ αἴτησις τῆς Σερβίας ὅπως συναινέσωμεν εἰς πρᾶξιν, ἡ ὁποία γενομένη ἄνευ τῆς συναινέσεως ἡμῶν θὰ παρεχώρει δικαίωμα ἀκριβῶς τότε καταγγελίας τῆς συνθήκης ταύτης. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀχαϊοήλιδος ἰσχυρίσθη ἀκριβῶς ὅτι ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος ἐπηρέασεν οὐσιωδῶς τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν, καὶ προσέθηκεν ἀκόμη, ὅτι, ὅταν θὰ λάβῃ χώραν ἡ ἐπίθεσις τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ κρίνωμεν ἀσφαλῶς ἐὰν ὑπάρχῃ περίπτωσις ἐπεμβάσεως ἡμῶν ἐκ τῆς συμμαχικῆς συνθήκης. Ὅτι ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος ἐπηρέασε τὰ πράγματα ὅλης τῆς Εὐρώπης καὶ ὅλου τοῦ κόσμου, δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ τὸ ἀκούσωμεν τὴν ἑσπέραν ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Κατὰ τίνα ἔννοιαν ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος ἐπηρέασε τὸ κῦρος τῆς μετὰ τῆς Σερβίας συνθήκης, τῆς συνθήκης τῆς ἀμυντικῆς, τῆς προβλεπούσης ἀκριβῶς πόλεμον; Εἴπατε ὅτι ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος μετέβαλε τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν, τὸ εἴπατε τοῦτο, ἵνα ἰσχυρισθῆτε, ὅτι καὶ ἡ συνθήκη δύναται παρ’ ἡμῶν νὰ μὴ θεωρηθῇ ἐν ἰσχύϊ ὡς ἐκ τοῦ ἐπηρεασμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐπέφερεν ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος. Ἀλλὰ μὲ ἐξέπληξεν ἔτι μᾶλλον ἡ ἐκτεθεῖσα γνώμη, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ ἐπιστρατευομένης τῆς Βουλγαρίας σήμερον καὶ ἡμῶν ἀναγκαζομένων εἰς γενικὴν ἐπιστράτευσιν διὰ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν Βουλγαρικὴν ἐπιστράτευσιν, ἡ πολιτικὴ ἡμῶν δὲν πρέπει καὶ δὲν δύναται ἀκόμη νὰ εἶνε σαφῶς κεχαραγμένη, ἀλλὰ πρέπει νὰ μένῃ ἐν ἀμφιβόλῳ διὰ νὰ χαραχθῇ ὁριστικῶς κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶνε ἐνδεχόμενον νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐπίθεσις τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας. Ἐπιτρέψατε νὰ εἴπω, ὅτι ἡ θεωρία αὕτη εἶνε συνέχεια τῶν ἀντιλήψεων, αἱ ὁποῖαι ἐπεκράτησαν ἐπ’ ἀρκετόν, κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς πρωθυπουργίας τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν, ἀποτελεῖ δὲ πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ὠνόμασα καὶ προηγουμένως ἀρνητικήν, τῆς ὁποίας, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅλη ἡ σοφία συνίσταται εἰς τοῦτο: Μὴ κινηθῶμεν, εἴμεθα οὐδέτεροι...

§123Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὀλίγον εἶνε αὐτό;

§124Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀσχέτως τοῦ ἂν οἱ βλέποντες μακρύτερα διεγίγνωσκον ὅτι εἶνε ἀδύνατον νὰ λήξῃ ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος χωρὶς νὰ εὑρισκώμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην καὶ ἡμεῖς νὰ κινηθῶμεν.

§125Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὅσον ἀργότερον τόσον καλλίτερον.

§126Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τοῦτο ὅμως, κύριε βουλευτά, δὲν δύνασθε νὰ λέγετε εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἀφ’ ἧς ἐκλήθη πλέον οὗτος εἰς γενικὴν ἐπιστράτευσιν. Δὲν ὑποθέτω ὅτι δύνασθε νὰ λέγητε εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐπὶ μακρὸν χρόνον: Περίμενε ὑπὸ τὰ ὅπλα διὰ νὰ ἴδωμεν πότε θὰ ἔλθῃ ἡ κατάλληλος στιγμὴ ν’ ἀποφασίσωμεν. Καὶ ὅταν σᾶς ὑπενθύμισα πρότερον ποίας συνεπείας ὀδυνηρὰς καὶ ποίας ἀφυπνίσεις τραγικὰς θὰ ἔχητε, ἐάν, ἔχοντες τυχὸν τὴν τιμὴν νὰ εἶσθε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τῆς Βουλγαρικῆς ἐπιστρατεύσεως, ὅτε ἐζητεῖτο ἡ γνώμη ἡμῶν καὶ πάλιν περὶ τῆς ἐκπληρώσεως τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, ἐδείκνυσθε ἐπιφυλακτικὸς ἢ ἀρνητικὸς πρὸς αὐτοὺς καὶ προεκαλεῖτε ἴσως περισσοτέρας παραχωρήσεις ἐκ μέρους τῆς Σερβίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, διὰ νὰ ἀποφύγῃ ἡ πρώτη τὸν ἐπικρεμάμενον κίνδυνον ἐπ’ αὐτῆς, ὕστερον δὲ ὑποχρεοῦσθε νὰ ἀντιμετωπίσητε σεῖς μόνον ὁλόκληρον τὴν Βουλγαρίαν διὰ νὰ ὑπερασπισθῆτε τὰ ἴδια συμφέροντα. Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀχαϊοήλιδος μὲ ἐπέκρινε καὶ διότι ἐδεχόμην ἀνατροπὴν τῆς ἰσορροπίας, ἐγκρίνας τὰς ἐκ μέρους τῆς Σερβίας παραχωρήσεις.

§127Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν τὸ ἐπέκρινα. Εἶπον ὅτι τὸ γεγονὸς τὸ ἐπεκαλέσθην ὡς ἐπιχείρημα.

§128Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πολὺ καλά. Χαίρω πολὺ διότι δὲν μὲ ἐπεκρίνατε, διότι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ ἐπίκρισις, καθ’ ὅσον ἡ ἰσορροπία δὲν θὰ ἐθίγετο, διότι εἶνε γνωστὸν ὅτι ἡ παραίτησις τῶν ἀντιρρήσεων κατὰ τῶν παραχωρήσεων τῆς Σερβίας εἶχε ζητηθῆ παρ’ ἡμῶν κατὰ Ἰανουάριον ὡς ἀντάλλαγμα ἑτέρων ὑπὲρ ἡμῶν εὐρυτάτων παραχωρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐπρόκειτο ἁπλῶς ν’ ἀποκαταστήσουν τὴν ἰσορροπίαν, ἀλλὰ νὰ δημιουργήσουν ὑπερέχουσαν θέσιν διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ εὐτυχῶς δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ διατρίψω ἐπὶ τούτου, διότι παρεξήγησα, ὡς φαίνεται, τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ ἓν πρᾶγμα θὰ εἶχον νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. βουλευτὴν Πατρῶν, πῶς ἐξηγεῖ ὅτι καθ’ ὃν χρόνον ἀνέλαβε τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας, εἰς τὴν ὑπουργικὴν δήλωσιν, ἣν ἐδημοσίευσε δι’ ἀνακοινωθέντος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐθεώρησε καθῆκον του νὰ τονίσῃ κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὴν τήρησιν τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων πρὸς τὴν Σερβίαν, ὥστε νὰ γράψῃ: «ἀλλ’ ὑπέρτατον ἅμα καθῆκον ἐπιβάλλει εἰς τὴν χώραν τὴν ἐπιφύλαξιν ὅτι θὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ἀνειλημμένας συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις;».

§129Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Καὶ τώρα τὸ λέγω.

§130Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν τὸ λέγετε καὶ αὐτὴν τὴν ὥραν, ἐὰν φρονῆτε ὅτι ὑπέρτατον καθῆκον τῆς χώρας ἐπιβάλλει νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς ἀνειλημμένας συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, ἐγὼ δηλῶ ὅτι παραιτοῦμαι τοῦ λόγου.

§131Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Λέγετε ὅτι παραιτεῖσθε, διότι πιστεύετε εἰς τὴν σύγχυσιν δι’ ἣν σᾶς ἤλεγξα. Ὅτι ἡ Ἑλλὰς θέλει ἐκπληρώσει τὰς ὑποχρεώσεις ἃς ἔχει ἀναλάβει οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ διαφωνῶν. Τὸ ζήτημα εἶνε ἐὰν καὶ ποῖαι ὑπάρχουν ὑποχρεώσεις.

§132Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς Πατρῶν, ὑπεράγαν θεωρητικός, ὅταν ἐκλήθη εἰς τὴν Ἀρχὴν καὶ ἐπρόκειτο νὰ δηλώσῃ εἰς τὸν λαὸν ὑπὸ ποῖον πολιτικὸν πρόγραμμα ἀναλαμβάνει αὐτήν, ἐνόμισεν ἀναγκαῖον, χωρὶς νὰ γνωρίζῃ ἂν ἡ Ἑλλὰς ἔχῃ συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις, νὰ ὁμιλήσῃ εἰς τὴν κυβερνητικὴν διακήρυξίν του, καὶ μάλιστα μὲ τοιοῦτον τόνον, ὅτι ὑπέρτατον καθῆκον εἶνε νὰ ἐκπληρώσωμεν συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις.

§133Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις ὅταν ὑπάρχωσιν αἱ περιπτώσεις τῆς ἐμφανίσεως τοιούτων περιπτώσεων.

§134Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἐπετρέπετο εἰς σοβαρὸν ἄνθρωπον ἀναλαμβάνοντα τὴν ἀρχὴν τότε καὶ δὲν ἐπιτρέπεται καὶ σήμερον εἰς ἄνθρωπον τῆς θέσεως τοῦ κ. Γούναρη νὰ λέγῃ ὅτι μέρος κυριώτατον τοῦ προγράμματός του εἶνε ὅτι θεωρεῖ ὑπέρτατον καθῆκον τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, χωρὶς νὰ γνωρίζῃ ἂν τοιαῦται συμμαχικαὶ ὑποχρεώσεις ὑφίστανται. Πῶς δὲ δύνασθε σήμερον νὰ ἀθετήσητε ὑποχρεώσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπῆρχον μόνον ἐν τῇ συνθήκῃ τῇ τότε, ἀλλ’ αἱ ὁποῖαι ἐπανελήφθησαν καὶ διὰ τῶν ἐμῶν δηλώσεων, ἀρχομένου τοῦ πολέμου, καὶ διὰ τῶν ὑμετέρων δηλώσεων, καὶ πῶς ἔρχεσθε σήμερον νὰ πείσητε τὴν Βουλὴν ὅτι δὲν εἶνε βέβαιον ὅτι ἐν περιπτώσει ἐπιθέσεως τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας ἐπέρχεται ὁ συμμαχικὸς ὅρος, καὶ συνεπῶς ἀνακύπτει ἡ ὑποχρέωσις ἡμῶν νὰ μὴ δεχθῶμεν τὴν ἀπόπειραν πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ καθεστῶτος τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν, ἀμυνόμενος τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος εἶπεν ὅτι βεβαίως, ὅταν ὅλοι ἀγωνίζωνται, ἡ φυσικὴ κατάστασις εἶνε ἡ οὐδετερότης. Βεβαίως ὅταν ὅλοι ἀγωνίζονται ἡ φυσικὴ κατάστασις τῶν μὴ ἀγωνιζομένων εἶνε ἡ οὐδετερότης, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ ἐξαιρέσεις τινὲς εἰς τὸν κανόνα οὕτω γενικῶς τιθέμεναι. Ἡ πρώτη ἐξαίρεσις εἶνε ἐὰν ὁ εἷς τοὐλάχιστον τῶν ἀγωνιζομένων εἶνε σύμμαχος, τὸν ὁποῖον ἀνελάβατε ἐν προόψει τοιούτων κινδύνων νὰ ἐπικουρήσητε, ὡς καὶ οὗτος ἀνέλαβεν ἀντίστοιχον πρὸς ὑμᾶς ὑποχρέωσιν. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη περίστασις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ διατήρησις τῆς οὐδετερότητος, ὅταν ἄλλοι ἀγωνίζωνται, δὲν εἶνε φυσικὴ κατάστασις. Εἶνε ἐκείνη κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀγὼν διεξάγεται ἐπὶ χωρῶν, χωρῶν εἰς τὰς ὁποίας ἀκριβῶς ἐκτείνονται αἱ ἐθνικαὶ διεκδικήσεις. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐνέκρινεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καὶ εὐχαριστῶ αὐτὸν διὰ τοῦτο, διότι εἶχε τὸ πολιτικὸν θάρρος νὰ ἐγκρίνῃ παρὰ τὴν γνώμην πολλῶν ἐκ τῶν περὶ αὐτόν...

§135Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Οὐδεὶς ἐκ τῶν περὶ ἐμὲ εἶχεν ἀντίθετον γνώμην, ὅλα δὲ τὰ λεχθέντα ἐν τῷ Τύπῳ περὶ τούτου εἶνε ἀπολύτως ψευδῆ.

§136ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἴσως. Τοὐλάχιστον ἀντίθετον γνώμην εἶχον ἐκεῖνοι ἐκ τῶν τοῦ Τύπου περὶ τῶν ὁποίων ἠμύνθητε πρὸ ὀλίγου καὶ εἰς τοὺς ὁποίους θὰ ἐπανέλθω καὶ ἐγὼ περὶ τὸ τέλος τοῦ λόγου μου, ὅπως ἐπράξατε καὶ ὑμεῖς.

§137Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐγὼ δὲν νομίζω ὅτι δικαιοῦμαι νὰ κατηγορῶ αὐτοὺς ὡς πουλημένους διότι ἔχουσιν ἀντίθετον γνώμην.

§138ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀναχωρῶ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐνέκρινε τὴν ἐπιστράτευσιν ὡς μέσον ἀνάγκης, ὡς μέσον προνοίας κατὰ τῆς γενικῆς ἐπιστρατεύσεως τῆς Βουλγαρίας. Ἀλλὰ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν ἐγκρίνων τὴν γενικὴν ἐπιστράτευσιν φαίνεται, λέγω φαίνεται, διότι ἀναγνωρίζω ὅτι ἀφίνει καὶ ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλγαρία ἀντὶ νὰ στραφῇ καθ’ εὐθεῖαν καθ’ ἡμῶν προτιμήσῃ νὰ στραφῇ κατὰ τῆς Σερβίας διὰ νὰ συντρίψῃ πρῶτον αὐτὴν καὶ κατόπιν στραφῇ καθ’ ἡμῶν, ἡμεῖς πρέπει νὰ καθήμεθα μὲ σταυρωμένας τὰς χεῖρας διατελοῦντες ἐν γενικῇ ἐπιστρατεύσει ἐπὶ μῆνας ὅλους, ἕως ὅτου λήξῃ ὁ πόλεμος τῆς Βουλγαρίας. Τοῦτο, κύριοι, σημαίνει βαθεῖαν, ριζικὴν παραγνώρισιν τοῦ τί σημαίνει δι’ ἓν Κράτος γενικὴ ἐπιστράτευσις. Ἴσως, ἐπειδὴ ἡ Ἑλλὰς ἔκαμε πολλὰς ἐπιστρατεύσεις εἰς τὸ παρελθόν, αἱ ὁποῖαι ἐλέγοντο ἐπιστρατεύσεις χωρὶς πράγματι νὰ εἶνε, ὅταν ἐκαλοῦντο μιάμιση ἡλικία, ἔπειτα ἀπὸ ἕνα μῆνα δύο ἡλικίαι καὶ κατόπιν ἄλλη. Ἴσως διὰ τοῦτο, λέγω, παρέμεινεν ἡ ἐντύπωσις, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις εἶνε ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον, ὡς ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς του, εἶνε μακροχρόνιον, θέλει τοὐλάχιστον ἕξ, ἑπτά, ὀκτὼ μῆνας διὰ νὰ ἐξελιχθῇ. Ἀλλὰ ἡ ἀντίληψις ἡ σημερινή, τὴν ὁποίαν ἀληθῶς πρὸ πάντων ἐδίδαξεν ἡ Γερμανία εἰς τὸν στρατιωτικὸν κόσμον, εἶνε ὅτι ἐπιστράτευσις καθολικὴ μιᾶς χώρας δὲν γίνεται παρὰ μόνον ὅταν ἡ χώρα εἶνε ἑτοιμασμένη, εἴτε εὐθὺς μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τῆς συγκεντρώσεως νὰ ἐπιτεθῇ, εἴτε μέχρι τοῦ χρονικοῦ ἐκείνου σημείου νὰ ἐπιτύχῃ ἄρσιν τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι προεκάλεσαν τὴν ἐπιστράτευσιν, διότι δὲν πολεμεῖ τις διὰ νὰ πολεμήσῃ, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὰς θελήσεις του, διὰ ν’ ἀμυνθῇ ὑπὲρ τῶν δικαίων του. Ἐπιστρατεύεται λοιπὸν ὅταν εἶνε ἠναγκασμένος, διότι διακυβεύονται ζωτικὰ αὑτοῦ συμφέροντα. Εἴτε, λέγω, ἅμα τῇ συγκεντρώσει νὰ ἐπιτεθῇ εἴτε ν’ ἀποστρατευθῇ τότε, διότι ἐν τῷ μεταξὺ κατώρθωσε νὰ ἐπιτύχῃ ἐκεῖνο χάριν τοῦ ὁποίου ἐπεστρατεύθη. Σεῖς δέ, ἐγκρίνοντες τὴν ἐπιστράτευσιν, πῶς ἐννοεῖτε αὐτήν; Ὡς κατάστασιν μόνιμον, ἡ ὁποία δύναται νὰ διατηρηθῇ ἐπὶ μῆνας, διὰ νὰ καταρρέῃ ὄχι μόνον οἰκονομικῶς ἡ χώρα, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ καταρρεύσῃ ἠθικῶς στρατὸς ἐπιστρατευμένος καὶ οὐδὲν ἐνεργῶν, καθήμενος μόνον νὰ βλέπῃ; Οὕτως ἀντιλαμβάνεσθε τὴν ἐπιστράτευσιν;

§139Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὁ πόλεμος πότε θὰ τελειώσῃ;

§140ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω πότε θὰ τελειώσῃ ὁ πόλεμος, κύριε βουλευτὰ Πατρῶν. Τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ γνωρίζω εἶνε ἂν ὑπάρχῃ αἰτία πολέμου, ἂν τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, τὰ ζωτικά, διακυβεύωνται κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ὄχι μόνον αἱ ἠθικαὶ αὐτῆς ὑποχρεώσεις, αἱ συμμαχικαί, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ ταῦτα τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐπιβάλλουσι ν’ ἀντιμετωπίσω τὴν ἐθνικὴν αὐτὴν περιπέτειαν. Γνωρίζει κανεὶς πότε ἄρχεται ὁ ἀγών, δὲν γνωρίζει βεβαίως πότε τελειώνει. Δὲν δικαιοῦσθε λοιπὸν νὰ μοῦ ἀντιστρέψητε τὴν ἐρώτησίν μου, διὰ νὰ μάθητε ἐκ μέρους μου πότε θὰ τελειώσῃ ὁ πόλεμος. Ἐγὼ ὅμως δικαιοῦμαι νὰ σᾶς ἐρωτήσω πῶς ἀντιλαμβάνεσθε τὴν γενικὴν αὐτὴν ἐπιστράτευσιν, τὴν ὁποίαν ἐγκρίνετε, ἐὰν ἐννοῆτε νὰ παραμείνῃ αὕτη ἕως ὅτου ἀποστρατευθῇ ἡ Βουλγαρία περατοῦσα τὸν ἐνδεχόμενον κατὰ τῆς Σερβίας πόλεμον; Διότι ἀληθῶς ὁμιλοῦμεν πάντοτε περὶ πολέμου τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, ἐνῷ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Βουλγαρίας ἐβεβαίωσεν ἡμᾶς ὅτι καμμίαν διάθεσιν δὲν ἔχει νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας. Ὁμιλοῦμεν περὶ τῶν ὑποθέσεων αὐτῶν διότι εἶνε ἐνδεχόμεναι, διότι εἶνε δυναταί, ἀλλὰ ἴσως δὲν στηρίζονται ἐπὶ τῶν πραγμάτων.

§141Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐὰν δὲν ἐπιτεθῇ θὰ μείνητε μὲ τὴν ἐπιστράτευσιν;

§142ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν δὲν ἐπιτεθῇ, ἀλλὰ θ’ ἀποστρατευθῇ, νὰ ἦσθε βέβαιος, ὅτι καὶ ἐγὼ τότε θ’ ἀποστρατευθῶ.

§143Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐὰν δὲν ἀποστρατευθῇ;

§144Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἄς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς νὰ τοῦ παρατηρήσω ὅτι εἶνε πολὺ ἐνδεχόμενον, χωρὶς νὰ εἶνε πιθανόν, ἡ Βουλγαρία νὰ πράξῃ καὶ ἄλλο τι, καὶ τότε νὰ μὴ προκληθῇ, φυσικά, ἡ περίστασις τῆς παρεμβάσεως ἡμῶν, διότι ὑποθέτω ὅτι ἔχει καὶ ἄλλα σύνορα ἡ Βουλγαρία, κατὰ τῶν ὁποίων ἐὰν ἐστρέφετο, τοὐλάχιστον αἱ συμμαχικαὶ ἡμῶν ὑποχρεώσεις δὲν θὰ ἐπήρχοντο, καὶ ἴσως οὔτε ζωτικὰ ἡμῶν συμφέροντα θὰ ἐθίγοντο. Κύριοι, ἐκεῖνον θὰ ἐθεώρουν ὡς συνεπῆ πολιτικόν, ἀλλὰ δὲν εὑρίσκω αὐτὸν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εὐτυχῶς, ὁ ὁποῖος θὰ ἔλεγε Τί τὴν θέλετε τὴν ἐπιστράτευσιν; Ἡ Βουλγαρία ἐπιστρατευομένη δηλοῖ πρὸς ἡμᾶς ὅτι δὲν ἔχει καθόλου ἐχθρικὰς διαθέσεις, δηλοῖ πρὸς ἡμᾶς ὅτι ἀναβάλλει εἰς εὐθετώτερον χρόνον τὸν διακανονισμὸν τῶν μεθ’ ἡμῶν λογαριασμῶν, ὅτι προτιμᾷ νὰ μὴ ἔχῃ συγχρόνως δύο ἐχθρούς, ἀλλὰ ἀλλεπαλλήλως νὰ κτυπήσῃ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν, διατί νὰ ἐπιστρατευθῆτε ἀπὸ σήμερον καὶ νὰ μὴ περιμένετε νὰ σᾶς εἰδοποιήσῃ πότε σκέπτεται νὰ ἐπιτεθῇ καθ’ ὑμῶν, διὰ νὰ κάμετε τότε καὶ σεῖς τὴν ἐπιστράτευσίν σας καὶ νὰ μὴ ἐξαντλῆσθε ἀπὸ τοῦδε; Τὸν πολιτικὸν αὐτὸν θὰ ἐθεώρουν συνεπῆ.

§145Γ. ΠΩΠ. Καθ’ ἣν στιγμὴν εἷς διετύπου γνώμην ἐναντίαν τῆς ἐπιστρατεύσεως θὰ εἶχε πολεμικήν· ἑπομένως δύναται νὰ εἶνε καὶ ἐκτὸς δημοσιογράφου χωρὶς νὰ εἶνε ἀργυρώνητος.

§146Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριε βουλευτὰ ἐκ Ψαρρῶν, εἶσθε παρὰ πολὺ εὐφυής, ὥστε νὰ μὲ ἐνοήσατε τί εἶπον. Δὲν ὑποθέτω ὅτι τὸν πολιτικόν, ὁ ὁποῖος θὰ ἤρχετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ εἴπῃ αὐτά, θὰ τὸν ἐχειροκρότουν, θὰ ἐζήτουν ἁπλῶς νὰ παραπεμφθῇ εἰς φρενοκομεῖον. Κύριοι, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰ πράγματα ἀνδρικῶς. Ἡ συνθήκη τοῦ Βουκουρεστίου ὠνομάσθη ὑπ’ ἐμοῦ καταστατικὸς χάρτης τῆς Βαλκανικῆς χερσονήσου. Δυστυχῶς, ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ἐπελθὼν τοσοῦτον προώρως πρὶν ἐπιτραπῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ὀργανώσῃ τὰς νέας αὑτῆς κτήσεις, δημιουργεῖ κινδύνους καὶ κινδύνους δεινοὺς διὰ τὴν διατήρησιν τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, ἤ, διὰ νὰ ὁμιλήσω γενικώτερον, τῆς ἰσορροπίας καὶ ἰσοδυναμίας, ἡ ὁποία διὰ τῆς συνθήκης ταύτης ἐκαθιερώθη. Ὅπως εἶπον καὶ κατὰ τὰς δηλώσεις τὰς ὁποίας ἔκαμον ἀναγγέλλων πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν τὴν ἐπιστράτευσιν, δυστυχῶς, ἓν ἐκ τῶν ὑπογραψάντων τὴν συνθήκην ἐκείνην Κρατῶν, εἰθισμένον ἀπὸ μακρῶν δεκαετηρίδων νὰ θεωρῇ ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὰ πρόθυρα τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ἐθνικῶν πόθων ἐπὶ θυσίᾳ ὅλων τῶν ἄλλων Βαλκανικῶν Κρατῶν, εἰθισμένον νὰ θεωρῇ τοῦτο καὶ νὰ πιστεύῃ τοῦτο ἕνεκα τῆς προσκαίρου ἀδυναμίας τῶν ἄλλων Κρατῶν, θεωρεῖ ὅτι εἶνε ἀδύνατον εἰς αὐτὸ νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν συνθήκην τοῦ Βουκουρεστίου καὶ νὰ σεβασθῇ αὐτήν. Ἄλλως τε δὲν ἔλειψε καὶ κατὰ τὴν ὑπογραφὴν αὐτῆς νὰ προβάλῃ τὰς διαμαρτυρίας ταύτας. Ἐρωτῶ: Τίς πολιτικὸς ὑπευθύνως θὰ ἤρχετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ εἴπῃ ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Βουλγαρία ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, συντελέσῃ δὲ εἰς τὸ νὰ κατασυντριβῇ ἡ Σερβία καὶ κατορθώσῃ ἑπομένως νὰ αὐξηθῇ δυσαναλόγως ἐπὶ ζημίᾳ τῆς Σερβίας, τὶς ὑπεύθυνος πολιτικὸς δύναται νὰ εἴπῃ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι δύναται νὰ κοιμᾶται ἥσυχος, διότι ἡ Βουλγαρία εἴτε ἀπ’ εὐθείας εἴτε διὰ μέσου ἄλλου διαβεβαιοῖ ἡμᾶς ὅτι δὲν τρέφει σήμερον ἐπιθετικὰς καθ’ ἡμῶν διαθέσεις; Ποῖος εἶνε ὁ πολιτικὸς αὐτός, ὁ ὁποῖος θὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ θὰ εἴπῃ ὅτι ἀναλαμβάνει ἀπέναντι τοῦ λαοῦ καὶ τῶν μετέπειτα γενεῶν τὴν εὐθύνην ἐκ τῶν συμφορῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπήρχοντο, ἐὰν ἐνεπιστευόμεθα σήμερον εἰς τὰς διαβεβαιώσεις ταύτας καὶ ἀφίναμεν ἀσυγκίνητα νὰ συντελεσθῇ ἡ πλήρης ὅσον ἔνεστι καταστροφὴ τοῦ συμμαχικοῦ ἡμῶν Κράτους, ἐπὶ ἀντιστοίχῳ αὐξήσει τῆς δυνάμεως ἐκείνου ἀκριβῶς τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον, ἀτυχῶς, παρίσταται ὡς ἀντίπαλος ἀδιάλλακτος;

§147Γ. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ. Καὶ ἐὰν ἡ Σερβία μειωθῇ, οὐχὶ διὰ πολέμου πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἀλλὰ ὑπὸ ἄλλης Δυνάμεως;

§148Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν θὰ ἐπεμβαίναμεν τότε. Θὰ σᾶς ἐξηγήσω δὲ τὴν διαφοράν. Βεβαίως εἶνε πολὺ ἐνδεχόμενον καὶ ἂν ἡ Βουλγαρία δὲν ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, εἶνε ἐνδεχόμενον ἐκ τῆς ἐκβάσεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἡ Σερβία νὰ ὑποστῇ περιορισμὸν ἐν τῇ κυριαρχίᾳ τῆς χώρας της καὶ ἐντεῦθεν νὰ ἐπέλθῃ αὔξησις τῆς Βουλγαρικῆς Δυνάμεως, ἀλλ’ εἶσθε ὑποχρεωμένοι ν’ ἀναγνωρίσητε, ὅτι, ἂν τὸ πρᾶγμα περιωρίζετο εἰς τοῦτο καὶ μόνον, ἂν τὰ Αὐστρογερμανικὰ στρατεύματα ἐξεβίαζον τὴν δίοδον τῆς Ὄρσοβας καὶ ἐκεῖθεν διὰ τῆς Βουλγαρίας ὥδευον πρὸς τὴν Κων)πολιν καὶ ἡ Βουλγαρία ἔμενεν ἥσυχος, οἱ κίνδυνοι ἡμῶν θὰ ἦσαν πολὺ ὀλιγώτεροι. Ἐὰν ἔμελλον τὰ πράγματα νὰ κριθῶσιν ἐν τῷ Συνεδρίῳ τῆς Εἰρήνης, χωρὶς ἐν τῷ μεταξὺ ἡ Βουλγαρία νὰ εἶνε κάτοχος μεγάλου μέρους τῆς Σερβίας, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλπίσῃ τις, ὅτι θὰ ἐπεκράτουν καὶ πάλιν σκέψεις περὶ τῆς ἀνάγκης ἰσορροπίας τινὸς τῆς δυνάμεως τῶν Κρατῶν τοῦ Αἵμου. Ἀλλ’ ἂν ἀντὶ τούτου, ἀντὶ νὰ ἔλθωμεν ὅλοι ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους καὶ ἡ Βουλγαρία καὶ ἡμεῖς εἰς τὸ Συνέδριον τῆς Εἰρήνης, ἡμεῖς μὲν ἤμεθα ἐκτὸς αὐτοῦ, ἡ δὲ Βουλγαρία μετέχει αὐτοῦ ὡς ἐμπόλεμος διὰ νὰ ἔχῃ γνώμην καὶ ψῆφον, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ ἐμφανίζεται ἐκείνη ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου τῆς Εἰρήνης κατέχουσα μέγα ἴσως μέρος τῆς Σερβίας, ὄχι μόνον τὴν ἀναμφισβήτητον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀμφισβητουμένην ζώνην καὶ μέρος ἀκόμη πιθανῶς τοῦ πρὸ τοῦ 1912 Σερβικοῦ βασιλείου, νομίζετε τότε, κ. βουλευτὰ Δράμας, ὅτι ἡ ζημία, τὴν ὁποίαν θὰ ὑποστῶμεν εἰς τὴν δευτέραν ταύτην περίστασιν δύναται νὰ προσεγγίσῃ πρὸς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν μέλλομεν νὰ ὑποστῶμεν εἰς τὴν ἄλλην; Ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὡμίλησε καὶ περὶ τῆς ψήφου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀπαντῶν εἰς τὸν ἰσχυρισμόν μου, ὅτι ἐπὶ τῆς πολιτικῆς μου αὐτῆς ἔχω ἤδη ἐκπεφρασμένον τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων τῆς χώρας διὰ τῶν ἄρτι διεξαχθεισῶν ἐκλογῶν. Καὶ ἠρώτησεν ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν, μήπως αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν ἐπὶ τῆς ἀμφισβητήσεως περὶ τῆς ἑρμηνείας τῆς συνθήκης; Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν ἰσχυρίσθη, ἂν κατενόησα καλῶς, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον προεκάλεσε τὴν ἀποχώρησίν μου ἐκ τῆς Ἀρχῆς. Φαντασθῆτε, κύριοι, εἰς ποίαν πλάνην διατελεῖ ἀκόμη τόσους μῆνας μετὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν. Φρονεῖ, ὅτι εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτε κατῆλθεν εἰς τὰς ἐκλογὰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, κατῆλθε ζητοῦν τὰς ψήφους τῶν ἐκλογέων διὰ νὰ στείλῃ πάλιν μίαν μεραρχίαν εἰς τὰ Δαρδανέλλια καὶ λησμονεῖ ὅτι οἱ ἐγκύρως δυνάμενοι τότε νὰ ἀντιπροσωπεύωσι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ἑρμηνεύοντες τὰς γνώμας τῶν Φιλελευθέρων ἔλεγον ὅτι δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης τοῦ Φεβρουαρίου. Ἂν δ’ ἀπεφάνθη περί τινος ὁ Ἑλληνικὸς λαός, παρ’ ὅλα ὅσα ἐγένοντο ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς Κυβερνήσεως ὑμῶν, διὰ νὰ νοθευθῇ τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων.....

§149Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι δὲν ἐνοθεύθη.

§150ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μὴ διακόπτετε.

§151ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγένοντο πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ μακρᾶς σειρᾶς δεκαετηρίδων δὲν εἶχον γείνῃ ἐν τῷ πολιτικῷ βίῳ τῆς Ἑλλάδος. Ὅταν θὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς συνηγορίας σας δι’ ὡρισμένα ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης, θὰ ἐπανέλθω καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου καὶ θὰ σᾶς εἴπω ὅ,τι ἔχω νὰ σᾶς εἴπω ἐπ’ αὐτοῦ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν μοὶ ἀπηύθυνε τὴν ἐρώτησιν κατὰ ποίαν διαδικασίαν — τὸ ἔχω σημειωμένον καὶ ὑπογραμμισμένον — ἐξεδήλωσε τὴν γνώμην του κατὰ τὰς ἐκλογὰς ὁ Ἑλληνικὸς λαός; — Κατὰ τὴν διαδικασίαν τὴν συνταγματικήν, τοῦ ἀπαντῶ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῶν ἐκλογῶν ἀπεφάνθη ὅτι ἐμπιστεύεται καὶ πάλιν τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ἐμπιστεύεται τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐν γνώσει τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ, διότι αὕτη ἐξετέθη πρὸς αὐτόν. Ὁ κύριος βουλευτὴς Πατρῶν διαστρέφων ἐντελῶς, παρερμηνεύων μᾶλλον ἐντελῶς, νοθεύων ἐντελῶς τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ γνώμην, δὲν δέχεται ὅτι δι’ αὐτῆς ἐνεκρίθη ἡ γενικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων, ἡ ὁποία ἐξωτερικῶς εἶχεν ὡρισμένην κατεύθυνσιν ἀναγράφουσα καὶ ὡς κυριώτατον μέρος τοῦ προγράμματος αὐτῆς τὴν τήρησιν τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων. Δὲν θεωρεῖ ὅτι περὶ τούτου ἀπεφάνθη ὁ λαός, ἀλλὰ θεωρεῖ ὅτι ἀπεφάνθη ὁ λαὸς περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀποστολῆς μιᾶς μεραρχίας εἰς τὰ Δαρδανέλλια, καὶ σχεδὸν μονονουχὶ μὲ κατήγγειλε πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διότι, κληθεὶς διὰ τῆς ἐγκρίσεως τῆς πολιτικῆς μου, δὲν ἐφρόντισα ν’ ἀποστείλω τὴν μεραρχίαν ἐκείνην, ὄχι διότι ἐν τῷ μεταξὺ μετεβλήθησαν αἱ περιστάσεις, ἀλλὰ διότι ἐθεώρησα περιττὴν τὴν ἀποστολὴν τῆς μεραρχίας. Δὲν πρόκειται, κύριοι, σήμερον ν’ ἀνοίξωμεν ἐπεισοδιακὴν συζήτησιν διὰ τὸ εἰς τὴν ἱστορίαν ἤδη ἀνῆκον μέρος τῆς πολιτικῆς μου, τῆς σχετιζομένης πρὸς τὴν τότε ἀποχώρησίν μου ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἂς ἀναβάλωμεν εἰς ἄλλον χρόνον ἐνδεχομένην περὶ τούτου συζήτησιν, ἂν καὶ αὕτη πρόκειται νὰ διεξαχθῇ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ. Ἀλλὰ θὰ ἰσχυρισθῶ, ἀξιότιμε βουλευτὰ ἐκ Πατρῶν, χωρὶς νὰ θέλω καθόλου νὰ σᾶς θίξω προσωπικῶς, ὅτι ἰσχυρισθέντες ὅτι ἡ κοινὴ γνώμη δὲν ἐξεδηλώθη διὰ τῶν ἐκλογῶν ἐπὶ τοῦ ἀπασχολοῦντος ἡμᾶς ζητήματος, ἀλλ’ ἡ κοινὴ γνώμη ἐκδηλοῦται διὰ τοῦ Τύπου, τὸν ὁποῖον ὑπηνίχθην, ὑβρίζετε τὸ πολίτευμα τῆς χώρας. Ἐγὼ πρῶτος ἀνεγνώρισα ὅτι αἱ ἐφημερίδες, καὶ συνεπῶς οἱ δημοσιογράφοι, εἶνε ἔν τινι μέτρῳ ἑρμηνεῖς τῆς κοινῆς γνώμης, ἀλλὰ ἀπὸ πολιτικὸν τῆς περιωπῆς ὑμῶν δὲν ἐπερίμενα νὰ θέσῃ ἀντιμέτωπον τὴν ἐκδήλωσιν, τὴν γενομένην διὰ τῶν ἐκλογῶν.....

§152Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὄχι.

§153Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διαβάσατε τὸν λόγον σας καὶ θὰ τὸ ἰδῆτε. «....Πρὸς τὴν ἐκδήλωσιν τῆς κοινῆς γνώμης, τῆς ἑρμηνευομένης διὰ τῶν ἐφημερίδων». Καὶ περὶ ποίων ἐφημερίδων, κύριοι, ὡμίλησα; Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν ἰσχυριζόμενος ὅτι ὕβρισα τὰ ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης, — ἀναγινώσκω ἐκ τῶν σημειώσεων τὰς ὁποίας ἐκράτησα διὰ νὰ μὴ τὸν παρεξηγῶ — ὁ κ. βουλευτὴς Πατρῶν εἶχε συμφέρον νὰ ἐκτείνῃ τὸν κύκλον ἐκεῖνον, κατὰ τοῦ ὁποίου ἀπηυθύνοντο τὰ λεχθέντα τὴν ἑσπέραν ταύτην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ τῆς διακοπῆς τῆς συνεδριάσεως, εἶχε συμφέρον νὰ ἐκτείνῃ αὐτὸν εἰς ὁλόκληρον τὸν Τύπον, ἀφορᾷ ὅμως ὡρισμένα ὄργανα τοῦ Τύπου καὶ τῆς δημοσίας γνώμης. Ὑπάρχουσι καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ οἱ γράφοντες ἐφημερίδα, ἡ ὁποία ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἀνηλεῶς καταπολεμεῖ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων, ἐν τούτοις ὄχι μόνον κατὰ τοῦ ὀργάνου ἐκείνου τῆς δημοσίας γνώμης δὲν διενοήθη τις νὰ ἀπευθύνῃ τὸν ἐλάχιστον ὑπαινιγμόν, ἀνάλογον πρὸς ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον τόσον σαφῶς διετύπωσα τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἄλλα ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης, τὰ ὁποῖα ἀκολουθοῦν ὡρισμένας ἀρχάς, τὰ ὁποῖα ἐπέδειξαν συνέχειαν ἐν τῇ πολιτικῇ των, οὐδεὶς διενοήθη νὰ ἀπευθύνῃ ὕβριν τινά. Ἀλλ’ ὅταν, ἀξιότιμε βουλευτὰ ἐκ Πατρῶν, εἶνε γνωστὸν εἰς ὅλους τοὺς παροικοῦντας ἐν Ἱερουσαλὴμ ὅτι ὡρισμένα ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης κατώρθωσαν εἰς διάστημα βραχύτερον τῶν 24 ὡρῶν νὰ μεταβάλωσιν ἐντελῶς πολιτικήν, διότι ἐν τῷ μεταξὺ ὑπῆρξεν ἐξώνησις ἀσυνείδητος ἐκ μέρους ξένης προπαγάνδας, νομίζετε ὅτι ἐδικαιοῦσθε νὰ μοὶ ἀπευθύνητε τὰς παραινέσεις αὐτὰς πρὸς Δημόνικον, συνιστῶντες μοι νὰ μὴ ἐπιτίθεμαι κατὰ τοῦ Τύπου, διότι σχεδὸν ἐπεδίωκον νὰ τρομοκρατήσω αὐτόν; Μοὶ εἴπετε μάλιστα, ὅτι ἡμεῖς οἱ πολιτικοὶ πρέπει νὰ ἤμεθα συνειθισμένοι νὰ ἀνεχώμεθα καὶ τὰς ὕβρεις καὶ τὰς ἀδικίας τοῦ Τύπου. Μολονότι δὲν εἶμαι ὁ πρεσβύτερος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εἶμαι ὁ περισσότερον ὑβρισθείς, διότι καὶ μακροτέρα ὑπῆρξεν ἡ πολιτικὴ δρᾶσίς μου καὶ πολὺ περιπετειώδης, ὥστε πολὺ φυσικὸν νὰ γείνω ἀντικείμενον συνήθων ἐπιθέσεων. Δὲν ἐβαρυθύμησα ποτὲ κατὰ τοιούτων ἐπιθέσεων, οὔτε τὴν στιγμὴν αὐτὴν μὲ βλέπετε ἐξωργισμένον, διότι ἐγένοντο προσωπικαὶ ἐπιθέσεις κατ’ ἐμοῦ· καμμία τοιαύτη προσωπικὴ ἐπίθεσις δὲν ἔγεινεν, ἀλλὰ βεβαίως ἐξανίσταται ἡ συνείδησίς μου, ὅταν ἀπὸ τοσούτων μηνῶν παρίσταμαι θεατὴς ἐγὼ μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας αὐτοῦ τοῦ θεάματος, τοῦ τόσον ἀνηθίκου, ὡρισμένων ὀργάνων τῆς δημοσίας γνώμης, τὰ ὁποῖα ἀπὸ μιᾶς στιγμῆς εἰς ἄλλην ἐγκαταλείπουν ἐντελῶς τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ὑπερήσπιζον ἐπὶ τόσον χρόνον, διότι ἐφωτίσθησαν ἐκ τῆς ἀφθόνου παροχῆς χρημάτων, παροχῆς γενομένης ὑπὸ ξένης προπαγάνδας, χρημάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐδίδοντο διὰ νὰ ἐξυπηρετηθῶσιν Ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐξυπηρετηθῶσι συμφέροντα ξένα καὶ ἀλλότρια καὶ ἀντίθετα πρὸς τὰ Ἑλληνικά. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου). Θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ἀκόμη ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν νὰ μὴ ἀφήσω ἀδιαμαρτύρητον μίαν ἀδικίαν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε πρὸς ἄλλα ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης παρ’ ἡμῖν. Ὑπέμνησεν ἐν σχέσει πρὸς τὰ λεχθέντα τὴν ἑσπέραν ταύτην τὰς ἐπιθέσεις, τὰς δριμείας, αἵτινες ἐγένοντο κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἀρχῆς του ἐκ μέρους τοῦ Τύπου τοῦ ἀντιπολιτευομένου, κυριώτατα ἐκ μέρους τοῦ Τύπου τοῦ φιλικοῦ πρὸς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ἀλλ’ ἠδίκησε τὸν Τύπον ἐκεῖνον, ὅταν ὡμίλησε κατὰ τὴν αὐτὴν ὥραν καὶ τὴν αὐτὴν στιγμὴν ἐν παραλληλισμῷ πρὸς τὸν ἀργυρώνητον Τύπον, ὅτε ὡμίλησε διὰ τὸν Τύπον, ὁ ὁποῖος διερμηνεύων τὰς γνώμας ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος ὑπερήσπισε ταύτας μετὰ σθένους καὶ δυνάμεως, ἴσως καὶ μετὰ δριμύτητος ἐνίοτε, εἰς τὴν ὁποίαν ἂν ὄχι δικαιολογία, ἀλλ’ ἡ ἐξήγησις πρέπει νὰ ζητηθῇ ἐν τούτῳ: ὅτι ὁ Τύπος ἐκεῖνος ἐξεπροσώπει τὴν γνώμην ὄχι ἁπλῶς ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος ἐν τῇ χώρᾳ, ἀλλὰ τοῦ πλειονοψηφοῦντος ἐν τῇ χώρᾳ κόμματος, διότι ὑπὲρ ὑμῶν δὲν εἴχετε ἀκόμη ἐκδεδηλωμένην τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους διὰ πλειοψηφίας ἐν τῇ Βουλῇ, τὰ δὲ πράγματα διὰ τῶν ἐκλογῶν ἀπέδειξαν ὅτι τὸ πλάσμα ἀπέμεινεν ἁπλῶς πλάσμα, ἡ δὲ πραγματικότης ἦτο ὑπὲρ τῶν γνωμῶν τοῦ Τύπου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἐξεπροσώπει τὰς ἰδέας τοῦ πολιτικοῦ ἐκείνου κόμματος. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς ἐνόμισεν ὅτι διέπραξα οὐτοπίαν, καταγγείλας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὡς εἶχον καθῆκον, πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὸν ἀργυρώνητον Τύπον καὶ μοὶ ὑπέδειξεν ὅτι ἄλλη ἦτο ἡ ὁδός, ἡ ὁποία ἐνεδεικνύετο διὰ νὰ πατάξω τὸν Τύπον τοῦτον, ἡ ὁδὸς δέ, τὴν ὁποίαν μοῦ ὑπέδειξεν, ἦτο ἡ καταγγελία.

§154Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Ὄχι.

§155Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μοῦ εἴπετε ὅτι, ἀφοῦ προδίδουν τὴν Πατρίδα, πρέπει νὰ τοὺς καταγγείλητε, καὶ ἡ γνώμη μου εἶνε ὅτι ἐχαρακτηρίσατε ὡς ἀδίκημα προδοσίας κατὰ τῆς Πατρίδος τοῦτο καὶ ἐζητήσατε τὴν ἐφαρμογὴν τῶν σχετικῶν διατάξεων, διὰ νὰ κοπῇ τὸ κεφάλι αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων. Ἀλλ’ ἐγὼ φρονῶ ὅτι οὐ μόνον ἐκεῖναι αἱ διατάξεις δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν, ἀλλ’ οὐδεμία ἄλλη σχετικὴ ὑφισταμένη διάταξις.

§156Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Δὲν ἐνόουν νὰ ἐφαρμόσητε τὰς κειμένας διατάξεις, αἱ ὁποῖαι λόγῳ τῆς αὐστηρότητός των εἶνε ἀληθὲς ὅτι δὲν ἐφαρμόζονται, ἀλλὰ νὰ εἰσαγάγητε διάταξιν ὅπως λάβητε ἀνάλογα μέτρα.

§157Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν νομίζω ὅτι δύνασθε νὰ μὲ κατακρίνητε ὅτι δὲν ἔλαβον σχετικά τινα μέτρα, ἀφοῦ γνωρίζετε ὅτι ἀπὸ μηνὸς μόνον εὑρίσκομαι ἐν τῇ ἀρχῇ. Μὲ ὠνόμασε δὲ ὡς θέλοντα νὰ τρομοκρατήσω τὸν Τύπον, ἐμὲ ὁ ὁποῖος ἤμην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τοὺς δύο προηγουμένους πολέμους, ὅταν ὁ Τύπος ἐτέλει ὑπὸ στρατιωτικὸν νόμον, καὶ θέλετε ἀναγνωρίσει ὅτι οὐδέποτε εἰς καμμίαν χώραν ὁ στρατιωτικὸς νόμος ὑπῆρξεν ὀλιγώτερον ἐπαχθὴς διὰ τὸν Τύπον ἀπὸ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἐφηρμόσθη ἐδῶ.

§158Γ. ΠΩΠ. Διότι καὶ ὁ Τύπος ὑπῆρξεν ἀντάξιος.

§159Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν λέγω τὸ ἐναντίον. Ἀλλὰ καὶ σήμερον, κύριοι, ὑπάρχει διάταγμα κηρύξεως τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου ἐν Ἀθήναις, ὑπογεγραμμένον, ζητηθὲν παρ’ ἐμοῦ, φυσικά, διὰ τὸ ὁποῖον εἶμαι ὑπεύθυνος, καὶ ὅμως προσπαθῶ καὶ ἀναβάλλω ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν τὴν δημοσίευσιν αὐτοῦ, ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι εἶνε δυνατὸν νὰ καταστῇ αὕτη περιττή. Καὶ ἔρχεσθε νὰ μὲ κατηγορήσητε ὅτι ζητῶ νὰ τρομοκρατήσω τὸν Τύπον, διότι ἀνερχόμενος τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ὢν λάτρης τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου, ἀνεχόμενος δὲ καὶ αὐτὴν τὴν ἀκολασίαν αὐτοῦ διὰ τὸ δύσκολον τοῦ κολασμοῦ ταύτης ἄνευ περιορισμοῦ ἐκείνης, δὲν φθάνω μέχρι τῆς ἀνανδρείας τῆς πολιτικῆς τοῦ νὰ μὴ πατάξω τὸν ἀργυρώνητον Τύπον, λέγων πρὸς αὐτόν: «Εἶσαι ἀργυρώνητος, διότι λαμβάνεις ξένα ἀργύρια, ζητῶν νὰ ἐξυπηρετήσῃς ξένα συμφέροντα»; Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς ὑπῆρξεν ἔτι ἀτυχέστερος, ὅταν ἔκαμε χρῆσιν τῆς ἐννοίας τῆς τρομοκρατίας, ὡς δῆθεν χρησιμοποιουμένης ὑπ’ ἐμοῦ, ὅπως κλείσω τὸ στόμα τοῦ ἀντιπολιτευομένου πρὸς ἐμὲ Τύπου, καὶ καταγγέλλει ἐμὲ ὡς τρομοκράτην, ποῖος; Ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος, ἀνελθὼν ἐπὶ τὴν ἀρχήν, κατὰ τρόπον βεβαίως Συνταγματικόν, ἀλλ’ ὄχι ἐντελῶς ὁμαλόν, καὶ πρώτην φορὰν μάλιστα περιβληθεὶς μὲ τὸ ἀξίωμα τοῦ πρωθυπουργοῦ τοῦ Κράτους, ἐθεώρησεν ὅτι ἦτο ἠθικῶς ἐπιτετραμμένον καὶ πολιτικῶς ὀρθὸν καὶ λυσιτελὲς νὰ ἐπιδιώξῃ νὰ ἀσκήσῃ τρομοκρατίαν καθ’ ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον κατῆλθε τῆς ἀρχῆς, οὐχὶ διότι ἐστερήθη τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς χώρας, ἀλλὰ διότι διεφώνησε πρὸς τὸ Στέμμα διὰ λόγους, οἱ ὁποῖοι ἦσαν τιμητικοὶ δι’ αὐτό, κατῆλθε τῆς ἀρχῆς, διότι ἐνεθυμεῖτο τί εἶπεν ὁ Ἀρχηγὸς αὐτοῦ, ὅταν τὸ πρῶτον ὑπεδέχετο αὐτὸν ὁ Ἀθηναϊκὸς λαός, ὅτι δὲν θὰ ἐδέχετο οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν ἀρχήν, ἐὰν τοῦτο ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ ἐπὶ θυσίᾳ τῶν ἀρχῶν καὶ τῶν ἰδεῶν του. Καὶ τὸ πολιτικὸν τοῦτο κόμμα ἐζητήσατε τὴν ἐπιοῦσαν νὰ τρομοκρατήσητε. Ἀπῆλθον διὰ νὰ ἀναπαυθῶ ὀλίγας ἡμέρας μετὰ ἄσκησιν τῆς ἀρχῆς ἐπὶ τέσσαρα καὶ ἥμισυ ἔτη εἰς τὰς Σπέτσας, καὶ ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἐπιστρέψω, μοὶ ἀπηγορεύθη ἡ ἔξοδος εἰς Πειραιᾶ, ὡς νὰ ἤμην κοινὸς κακοῦργος. (Φωναί: Αἶσχος, αἶσχος καὶ χειροκροτήματα). Ἐξῆλθον ἀπὸ τοῦ Φαλήρου, διότι ὁ Πειραιεὺς ἐτρομοκρατεῖτο ἀπὸ τὸ πεζικὸν καὶ τὸ ἱππικόν. Καὶ λησμονεῖ ὅταν μὲ κατήγγειλεν ὡς θέλοντα νὰ τρομοκρατήσσω τὸν Τύπον ἐμέ, τὸν ἐπιζητοῦντα ἀκόμη καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ ἀναβάλω τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου, λησμονεῖ ποῖος ὡς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διέτασσε κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς Ἐθνικῆς ἑορτῆς νὰ περικυκλωθῇ ἡ οἰκία τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ,— ὁ ὁποῖος ἐπὶ τέλους εἶχε κἄτι συντελέσει καὶ αὐτὸς διὰ τὸν ἐνθουσιώδη ἑορτασμὸν αὐτῆς τῆς ἑορτῆς μετὰ τὰ γεγονότα τοῦ 1912 καὶ 1913 — νὰ πολιορκηθῇ ἡ οἰκία του καὶ νὰ παρεμποδισθῇ ὁ ἴδιος, διότι εἶχεν ἐκδράμει πρὸ τῆς πολιορκίας μέχρι Κηφισιᾶς, ἵνα εἰσέλθῃ ἐπιστρέφων εἰς τὴν οἰκίαν του. Καὶ μὲ κατηγορεῖ ἐπὶ τρομοκρατίᾳ ὁ κ. βουλευτὴς Πατρῶν, ὁ ὁποῖος ἔστερξε τὴν διεξαγωγὴν ἐκλογῶν κατὰ τὰς ὁποίας τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι εἶχε καθ’ ὁλοκληρίαν καταλυθῆ διὰ μιᾶς ἀστυνομικῆς διατάξεως, ὁ ὁποῖος ἔστερξε νὰ διεξαγάγῃ τὰς ἐκλογάς, θέσας ὡς κανόνα ὅτι οἱ ζητωκραυγάζοντες ὑπὲρ τοῦ ἡγέτου ἑνὸς τῶν μεγάλων πολιτικῶν κομμάτων ἦσαν ὑβρισταὶ τοῦ Στέμματος καὶ ἔπρεπε νὰ ὁδηγῶνται εἰς τὰς φυλακάς. Κύριοι, λυποῦμαι ἐὰν ἐν τῷ λόγῳ μου ὑπῆρξα ἐνίοτε δριμύς. Ὅσον καὶ ἄν, ἀνερχόμενοι τὸ βῆμα, εἴμεθα ἀποφασισμένοι νὰ μὴ ἤμεθα δριμεῖς, φθάνομεν πολλάκις εἰς τὸ ἀντίθετον, καὶ ἂς δεχθῶμεν ὅτι ἡ εὐθύνη διὰ τὴν δριμύτητα τῆς γλώσσης εἶνε κοινή. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ καταλήξω τὸν λόγον ἄλλως, ἢ ὅπως ἔφθασε νὰ τερματίσῃ αὐτὸν καὶ ὁ κ. βουλευτὴς Πατρῶν. Εὑρισκόμεθα ἀληθῶς ἐνώπιον μιᾶς τῶν σπουδαιοτάτων περιόδων τῆς ἐθνικῆς μας ἱστορίας. Καθῆκον ἔχομεν, ἀντικειμενικῶς ἐξετάζοντες τὰ πράγματα, νὰ ἀποφασίσωμεν τί ἐνδείκνυται ἐκ τῶν ὑπερτάτων συμφερόντων τοῦ Ἔθνους. Δὲν ἀποφεύγει τὸν κίνδυνον ἀσφαλῶς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος φεύγει αὐτόν, ἀποφεύγει τὸν κίνδυνον ἀποτελεσματικῶς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἀντιμετωπίζει αὐτόν. Ἐὰν πρόκηται νὰ ἐπαληθεύσῃ ἡ ἀφορμή, ἡ ὁποία προεκάλεσε τὴν Ἑλληνικὴν ἐπιστράτευσιν, δὲν θὰ ἀποφευχθοῦν οἱ κίνδυνοι καθ’ ἡμῶν, διότι θὰ κάμωμεν τὴν κυριακὴν προσευχὴν πολιτικῶς καὶ ἐθνικῶς, ζητοῦντες ἀπὸ τὸν Θεὸν νὰ ζήσωμεν σήμερον καὶ διὰ τὴν αὔριον πάλιν ἔχει ὁ Θεός. Θὰ ἀποφύγωμεν τὸν κίνδυνον, ἐὰν ἔχωμεν πολιτικὴν μακρᾶς ἐπιβολῆς, ἐὰν ἀποβλέψωμεν οὐχὶ εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶνε ἐνδεχόμενον νὰ συμβῶσι σήμερον ἢ κατὰ τοὺς προσεχεῖς μῆνας, ἀλλὰ εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀσφαλῶς θὰ συμβοῦν μετὰ χρόνον οὐχὶ πολὺ ἀφεστῶτα, ἐὰν ἠθέλομεν ἀνεχθῆ ὅπως κατὰ παράβασιν τῶν συμμαχικῶν μας ὑποχρεώσεων καὶ κατὰ παραγνώρισιν τῶν ζωτικωτάτων συμφερόντων μας, ὁ σύμμαχος ἡμῶν συντριβῇ καὶ αὐξηθῇ ὑπερβαλλόντως ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἰσχυρίζεται ὅτι εἶνε ἀντίπαλος ἡμῶν. Μόνον, ἐπαναλαμβάνω, ἀντιμετωπίζοντες τὸν κίνδυνον ἀπὸ τοῦ νῦν, ἀλλὰ καὶ δηλοῦντες καὶ ἀποφασισμένοι ὄντες νὰ πράξωμεν τοῦτο, ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψωμεν τοιαύτην ἐπίθεσιν κατὰ τοῦ συμμάχου ἡμῶν καὶ ἕνεκα τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων καὶ διότι γνωρίζομεν τί ἀναμένει ἡμᾶς ὕστερον, μόνον κατὰ τοιοῦτον τρόπον δυνάμεθα νὰ ἀποβλέπωμεν εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ ἐπικρεμαμένου κινδύνου. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν ὡμίλησε περὶ τῶν κινδύνων, ἐνώπιον τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα. Ποῖος τοὺς ἀρνεῖται; Ἀλλ’ ὅπως πρὸ μικροῦ εἶπον, δὲν ἀποφεύγονται οἱ κίνδυνοι ἀναβαλλόμενοι πρὸς στιγμήν, ἀλλ’ ἀντιμετωπιζόμενοι. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Κερκύρας μὲ κατηγόρησε δι’ ἄλλο ἐλάττωμα, διὰ τὴν πίστιν μου, διότι τοῦ εἶπον ὅτι πιστεύω. Αἴ! κύριοι, συμβαίνει ὥστε εἰς τὴν πολιτικὴν νὰ διαπράττωνται ἔργα μεγαλείτερα ἀπὸ τοὺς πιστεύοντας μᾶλλον παρὰ ἀπὸ τοὺς πυρρωνιστάς. Ὅταν κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1912 εὑρέθη ἡ ὑπ’ ἐμὲ Κυβέρνησις ἐνώπιον ἐπικειμένου Βαλκανικοῦ πολέμου, ἐπιθετικοῦ καὶ ὄχι τοῦ προβλεπομένου ἀπὸ τὴν ἀμυντικήν μας συνθήκην μὲ τὴν Βουλγαρίαν, εἰς τὸν ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ἐκαλεῖτο νὰ συμπράξῃ ἄνευ ὅρων, οἵτινες δὲν ἠδύναντο νὰ διευθετηθῶσι κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ἡ πίστις ἡ ὁποία ὑπῆρχεν εἰς ἐμὲ καὶ τοὺς συναδέλφους μου καὶ εἰς τὴν ἀνεύθυνον Ἀρχήν, ἡ πίστις ἐπὶ τὴν ζωτικότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡ πίστις ὅτι ὁρμῶντες εἰς ἕνα τοιοῦτον ἀγῶνα μὲ τὸν μικρόν μας, ἀλλὰ καλῶς ἤδη συγκεκροτημένον στρατόν, ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ἀποκομίσωμεν ἀνάλογα ὠφέλη, ἡ πίστις ἐκείνη ἤγαγεν ἡμᾶς τότε εἰς τὸ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν πόλεμον, τὸν ὁποῖον ὅλοι οἱ μεγάλοι, οἱ ἔχοντες καὶ τὴν σοφίαν τὴν στρατιωτικήν, ἐθεώρουν ἀπέλπιδα διὰ τοὺς Βαλκανικοὺς λαούς. Ἐνθυμεῖται τότε ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας τί εἶπεν εἰς τὴν Βουλήν; Προσεπάθησεν ὅσον ἠδύνατο, καταπνίγων διὰ τοῦ πατριωτισμοῦ του τὴν ἐνδόμυχον ἀμφιβολίαν του, νὰ μὴ ἐμβάλῃ ἐνδοιασμοὺς εἰς τὸν κόσμον, εἰπών, ὡς ἐνθυμεῖσθε: «εἰς ὃ σημεῖον ἔφθασαν τὰ πράγματα, δὲν μᾶς μένει τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ σᾶς ἐνισχύσωμεν.» Τὸν ἐνθυμοῦμαι τὴν στιγμὴν ἐκείνην καὶ δὲν τὸν παρεξηγῶ. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἐθεώρει ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἄγεται πρὸς σφαγήν. Βλέπει λοιπὸν ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας ὅτι ἡ πίστις ἐπὶ τὴν ζωτικότητα τοῦ Ἔθνους δὲν εἶνε στοιχεῖον ἀποτυχίας, ὅπως φαίνεται πιστεύων ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας. Οὐδὲ ὁ πυρρωνισμός, ὁ ὁποῖος διακρίνει ἄλλους, εἶνε παράγων διαπράξεως ἔργων μεγάλων. Βεβαίως ἡ πίστις, ὅταν συνοδεύηται μὲ τὸ σταύρωμα τῶν χειρῶν, μὲ τὴν ἀδιαφορίαν διὰ πᾶν ὅ,τι γίνεται περὶ ἡμᾶς, βεβαίως ἡ πίστις ἐκείνη δὲν δύναται νὰ ἀποφέρῃ καρπούς, ἀλλ’ ἂν ἡ πίστις συνοδεύηται μὲ τὴν διηνεκῆ, τὴν ἄκαμπτον ἐργασίαν πρὸς παρασκευὴν τῆς χώρας διὰ τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν περιστάσεων, πρὸς διάγνωσιν τοῦ αὔριον καὶ ὄχι πρὸς περιορισμὸν τοῦ ἐμβαλώματος τῆς σήμερον, τότε ἡ πίστις ἐκείνη εἶνε ἡ μεγαλουργός, εἶνε ἡ πίστις ἡ ὁποία ἔπραξεν εἰς τὸν κόσμον τὰ μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἔργα. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§160ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν ἐπὶ 5 λεπτὰ κ. Πρόεδρε.

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ Συνεδρίασις ἐπὶ 10 λεπτά.

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§163Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, κ. Πρόεδρε.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§165Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρὸ μικροῦ, κ. Πρόεδρε, ἔμαθον ὅτι συνέβη μία βανδαλικὴ πρᾶξις εἰς τὸν διάδρομον τῆς Βουλῆς. Δημοσιογράφος ἐξερχόμενος τοῦ θεωρείου τῶν δημοσιογράφων συνελήφθη ἀπὸ ἕνα ἀστυνόμον καὶ ἐδάρη ἀνηλεῶς, τοῦ ἐξέσχισαν τὰ ροῦχά του καὶ δὲν εἰξεύρω πῶς ἔκαμον τὰ μοῦτρά του. Ταύτην τὴν πληροφορίαν ἔλαβον πρὸ μικροῦ, καταγγέλλω τοῦτο πρὸς ὑμᾶς, κ. Πρόεδρε, καὶ παρακαλῶ νὰ ἐνεργήσητε ἀνακρίσεις τῶν ὁποίων τὸ πόρισμα νὰ ὑποβάλητε εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὥστε ἐὰν ἀστυνομικὸς ἔκαμε πρᾶξιν ἀντιβαίνουσαν εἰς τὸ καθῆκόν του, παρακαλῶ νὰ τιμωρηθῇ.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε συνάδελφε, παρ’ ὑμῶν ἐπληροφορήθην τὸ πρᾶγμα καὶ διέταξα νὰ γίνῃ ἡ σχετικὴ ἀνάκρισις. Ὁ κ. Λ. Τσουκαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§167Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Κύριοι βουλευταί, παρηκολούθησα μετὰ προσοχῆς καὶ συγκινήσεως τὰς σπουδαιοτάτας ἀληθῶς ἀγορεύσεις τῶν προλαλησάντων, καὶ ἔλαβον τὸν λόγον, ἵνα προσθέσω λέξεις τινὰς ἐπὶ σημείων ἅτινα κατὰ τὴν γνώμην μου δέονται συμπληρώσεως. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησε περὶ συμμαχιῶν καὶ ὑποχρεώσεων ἕνεκα τῶν συνθηκῶν πρὸς τὴν Σερβίαν. Τὸ ζήτημα κατὰ τὴν γνώμην μου ἐξηντλήθη, καθόσον ἀπεδείχθη ἡ ἀνάγκη ὅπως κατατεθῶσιν ἐν τῇ Βουλῇ τόσον ἡ συνθήκη, ὅσον καὶ τὰ συναφῆ πρὸς ταύτην ἔγγραφα. Ἐκτὸς ὅμως τούτου ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἀνεξαρτήτως τῶν ὑποχρεώσεων τῶν ἐκ τῶν συνθηκῶν ἀπορρεουσῶν, ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι σπουδαιότατοι λόγοι, οἵτινες ἐπιβάλλουσι τὴν ἔνοπλον συνδρομὴν ἡμῶν πρὸς τὴν Σερβίαν, εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν ἤθελε προσβληθῆ αὕτη ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας. Εἶπεν, ὅτι τὸ Κράτος ἔχει ἀνάγκην νὰ συνδράμῃ τὴν Σερβίαν, ἕνεκα ὄχι μόνον συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, ἀλλὰ καὶ κυρίως, διότι, ἐὰν ἡ Βουλγαρία κατασυντρίψῃ τὴν ἀσθενῆ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην Σερβίαν, θὰ στρέψῃ κατόπιν τὰ ὅπλα καθ’ ὑμῶν καὶ θὰ μᾶς συντρίψῃ, ὅτι δὲ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐπιβάλλεται ἵνα μὴ μείνωμεν μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας, εἰς τὴν ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, καὶ εἶτα καθ’ ἡμῶν, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ εὑρεθῶμεν ἐν μειονεκτικῇ θέσει. Ταῦτα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τὰ ὁποῖα ἐν μέρει συνεφώνησε καὶ ὁ ἐκ Πατρῶν ἀξιότιμος βουλευτής, πρὸς τὰ ὁποῖα ὅμως ὁμολογῶ ὅτι διαφωνῶ ἄρδην, διότι φρονῶ ὅτι ἡ ἐπίθεσις τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας δὲν εἶνε ζήτημα Βαλκανικόν, ὡς πειρῶνται ν’ ἀποδείξωσι, ἀλλὰ ζήτημα καθαρῶς Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἡ Βουλγαρία ἐπιτιθεμένη κατὰ τῆς Σερβίας, βεβαίως προβλέπει ὅτι δὲν θὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν Σερβίαν ὡς Κράτος Βαλκανικόν, ἀλλὰ ὡς Κράτος σύμμαχον τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Γνωρίζετε πάντες καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅτι ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος παρήχθη ἐκ τῆς προελάσεως τῶν Αὐστριακῶν στρατευμάτων εἰς τὸ Σερβικὸν ἔδαφος, ὅτε ἡ Ρωσσία ἐκήρυξε τὸν πόλεμον καὶ ἐγένετο ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος. Ἀλλὰ καὶ εἰς πάντα τὰ διαμειβόμενα ἔγγραφα καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Γάλλου πρεσβευτοῦ, ἣν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνεκοίνωσεν ἐν τῇ Βουλῇ, ἀποδεικνύεται ἀκριβῶς ὅτι αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως θεωροῦσι τὴν Σερβίαν ὡς σύμμαχον αὐτῶν, καὶ ἡ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τελουμένη ἀπόβασις τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων ἐν Θεσσαλονίκῃ σκοπὸν ἔχει, ὅπως διὰ τῶν στρατευμάτων τούτων ὑπερασπίσωσιν οἱ Ἀγγλογάλλοι τὸ ἔδαφος, τὸ Σερβικόν, κατὰ τῆς προελάσεως τῆς Βουλγαρικῆς ἐπιθέσεως. Ἐφ’ ὅσον ἑπομένως αἱ Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, πᾶσαν ἐπίθεσιν εἴτε τῆς Βουλγαρίας, εἴτε ἄλλου στρατοῦ, κατὰ τῆς Σερβίας θεωροῦσιν ὡς ἐπίθεσιν κατὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς, εἶνε ἑπόμενον ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν θὰ ἀντιμετωπίσῃ πλέον τὴν Σερβίαν, ἀλλὰ τὰς δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Καὶ ἰδοὺ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἐπιθέσεως τῆς Βουλγαρίας ἐναντίον τῆς Σερβίας λαμβάνει ὄψιν οὐχὶ βαλκανικήν, ἀλλὰ εὐρωπαϊκήν, καὶ διὰ τοῦτο ἤθελον ἐρωτήσει ὑμᾶς: δύναταί τις νὰ δεχθῇ σοβαρῶς, ὅτι ἡ Βουλγαρία ἐπιτιθεμένη κατὰ τῆς Σερβίας εἶνε δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ ὅτι δὲν θὰ εὕρῃ ἀντιμετώπους τὰς λόγχας τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶνε δυνατὸν ἡ Βουλγαρία μόνη καὶ μὴ οὖσα σύμμαχος τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, νὰ πειραθῇ νὰ ἀνταποκριθῇ κατὰ τῶν δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς; Ἄλλως γνωρίζετε ὅτι πρὸ μικροῦ ἡ Γερμανία ἐποιήσατο δάνειον πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, πρὸ μικροῦ Γερμανοὶ ἀξιωματικοὶ ἔφθασαν εἰς τὴν Βουλγαρικὴν πρωτεύουσαν, ἡ δὲ Βουλγαρία ἐποιήσατο συνθήκην μετὰ τῆς Τουρκίας τοιαύτην, ὥστε σαφῶς ἐμφαίνεται πλέον ὅτι διατελεῖ ἐν πλήρει συμμαχίᾳ μετὰ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Ἑπομένως πᾶσα ἐπίθεσις κατὰ τῆς Σερβίας δύναται καὶ πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐπίθεσις κατὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς, καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὡς προσήκει, ὅτι ἡ Βουλγαρία ἐπιτιθεμένη κατὰ τῆς Σερβίας, διατελεῖ ἐν συμμαχίᾳ μετὰ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, ἐρωτῶ: τὸ ζήτημα εἶνε Βαλκανικὸν ἢ ἐξ ὁλοκλήρου Εὐρωπαϊκόν; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει μοὶ γεννᾶται ἀληθῶς ἡ ἀπορία, ἐὰν αἱ Κεντρικαὶ Αὐτοκρατορίαι δυνηθῶσι νὰ κατασυντρίψωσι τοὺς στρατοὺς τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς ὁμοῦ μετὰ τῆς Σερβίας, ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, βοηθῶν τὸν Σερβικόν, θὰ δυνηθῇ νὰ ἀναστείλῃ τὴν προέλασιν τῶν Γερμανο–αυστριακῶν μετὰ τῶν Βουλγαρικῶν στρατευμάτων; Καὶ ἐὰν σπεύσωμεν, ἀνεξαρτήτως τῶν συμμαχικῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων, νὰ βοηθήσωμεν τὴν Σερβίαν, τί θὰ συμβῇ; Ἢ αἱ Αὐστρο–γερμανικαὶ δυνάμεις θὰ ὦσιν ὑπέρτεραι τῶν δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ κατασυντρίψωσι καὶ τὴν Σερβίαν καὶ ἡμᾶς, ἢ θὰ ὑποχωρήσωσι, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει οὐδένα διατρέχει κίνδυνον ἡ Σερβία ἀπὸ τῆς Βουλγαρίας, καὶ ἑπομένως καὶ ἡμεῖς οὐδένα διατρέχομεν κίνδυνον παρὰ τῆς Βουλγαρίας, ἐκτὸς ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἡ Ἑλλὰς τασσομένη παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Τετραπλῆς, δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου, ἀλλὰ τοῦτο νομίζω δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτόν. Ἑπομένως ἐξάγεται τὸ συμπέρασμα ὅτι ἀνεξαρτήτως τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, οὐδὲν συμφέρον ἀμύνης τοῦ Κράτους ἐπιβάλλει τὴν συνδρομὴν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Σερβίαν, καθ’ ἣν περίπτωσιν ἡ Βουλγαρία ἤθελεν ἐπιτεθῆ κατ’ αὐτῆς. Ἐκτὸς τούτου, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔθιξε καὶ τὸ ζήτημα τῆς Βαλκανικῆς ἰσορροπίας, ἀλλ’ ἐὰν τοιοῦτον ζήτημα ὑφίσταται σήμερον, προφανῶς μετὰ τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον οὐδεὶς γνωρίζει ποία θὰ εἶνε ἡ ἐξέλιξις τῶν γεγονότων, ὥστε ἀπὸ τοῦδε νὰ δύναταί τις νὰ προβλέψῃ κινδύνους τοῦ μέλλοντος. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβη καὶ περαιτέρω· εἶπεν ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Βουλγαρία μετ’ ἄλλων ἔτι δυνάμεων ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, ὅτι ἡμεῖς θὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν περίπτωσιν ταύτην καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω πρὸς τὴν αἰσιοδοξίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἤθελον ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ὅτε, κύριοι, ἤρξατο ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ὁ Εὐρωπαϊκὸς τύπος καὶ ὁ Ἑλληνικὸς ἐθεώρουν ἀσφαλεστάτην καὶ προσεχεστάτην τὴν κατὰ ξηρὰν νίκην τῶν δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς καὶ ἀνέμενον ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν τὴν εἴσοδον τῶν δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως εἰς τὸ Βερολῖνον. Ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι οὐδέποτε παρεσύρθην ὑπὸ τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ ἕτοιμος πάντοτε νὰ ἀντιμετωπίσω τὸ δημόσιον φρόνημα, ὁσάκις περὶ τούτου ἀντίθετον ἔχω γνώμην, ἔγραψα ἄρθρα ἐνυπογράφως καὶ ἐχαρακτήρισα ὡς πεπλανημένην τὴν γνώμην ὅτι θὰ νικήσωσι κατὰ ξηρὰν αἱ Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως. Ἐξήγησα πάντα τὰ στοιχεῖα, ἅτινα εἶχον ἀμφότεροι οἱ συνδυασμοὶ καὶ κατέληξα εἰς τὸ ἀναμφισβήτητον συμπέρασμα, ἐρειδόμενον ἐπὶ ἐπιστημονικῆς μελέτης, ὅτι τὰς μεγαλειτέρας πιθανότητας νίκης κατὰ ξηρὰν ἔχει ἡ Γερμανία καὶ ἡ Αὐστρία. Καὶ ἐφάνη παράδοξον τότε τοῦτο καὶ πλείστας ἔλαβον ἐπιστολάς, διότι τὸ δημόσιον φρόνημα διετέλει ὑπὸ τὴν γνώμην ὅτι ἡ νίκη τῶν Δυνάμεων τῆς Τετραπλῆς θὰ εἶνε ἄμεσος. Ἀντιμετώπισα τὴν κοινὴν γνώμην, διότι νομίζω ὅτι οἱ δημόσιοι ἄνδρες δὲν ἔχουσι καθῆκον νὰ ρυμουλκῶνται ὑπ’ αὐτῆς, ἀλλὰ νὰ καθοδηγῶσι ταύτην καὶ διὰ σειρᾶς ἄρθρων διετύπωσα τὴν γνώμην, ὅτι κατὰ θάλασσαν θέλει κατισχύσει ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Γαλλία καὶ τὸ ἀποτέλεσμα πάλιν ἐδικαίωσε τὴν γνώμην μου. Ὡς ἐπίσης ὅτε ἤρχισεν ἡ ἐπίθεσις κατὰ τῶν Δαρδανελλίων, ὅτε καὶ πάλιν ὁ Εὐρωπαϊκὸς τύπος καὶ κόσμος ἐθεώρει ὅτι ἄμεσος ἦτο ἡ πτῶσις, καὶ πάλιν διετύπωσα τὴν γνώμην ὅτι δὲν θὰ πέσωσι τὰ Δαρδανέλλια, ἂν μὴ ἀποβιβασθῶσιν ἰσχυρὰ στρατεύματα, καὶ πάλιν ἀπεδείχθη ὅτι ὀρθῶς ἔκρινα τὰ πράγματα. Ἐὰν λοιπὸν ὀρθῶς μέχρι τοῦδε ἔκρινα τὰ ἀποτελέσματα ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ θεωρηθῶσι προϊὸν ὀργανώσεως καὶ μελέτης, διότι ἐν τῷ πολέμῳ σήμερον δὲν γίνονται θαύματα, ἀλλ’ εἶνε προϊὸν ἐπιστημονικῆς καὶ μαθηματικῆς ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων, ἐὰν, λέγω, τότε εἶχον τὴν γνώμην ταύτην, βεβαίως δικαιοῦμαι σήμερον τὴν αὐτὴν νὰ ἔχω γνώμην. Τούτου δοθέντος καὶ ἐφ’ ὅσον κατὰ θάλασσαν ἀναμφισβητήτως κύριοι τῆς θαλάσσης εἰσὶν αἱ δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς, κατὰ ξηρὰν δὲ ὑπερτεροῦσι σημαντικῶς αἱ Κεντρικαὶ Αὐτοκρατορίαι, γεννᾶται τὸ ζήτημα, εἶνε ἆρά γε ἁπλοῦν πρᾶγμα ἡ ἔξοδος τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν συμμάχων τῆς Τετραπλῆς; Δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ προείπω ἀσφαλῶς ποῖον θὰ εἶνε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ πολέμου. Πιθανὸν νὰ εἶναι καὶ κατὰ ξηρὰν ὑπὲρ τῆς Τετραπλῆς, ἀλλὰ μέχρι σήμερον νικηταὶ εἶναι οἱ Αὐστρογερμανικοὶ στρατοί, καὶ ἐφ’ ὅσον παρῆλθον 15 μῆνες ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου, οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ σήμερον ὅτι θὰ νικήσωσιν αἱ Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται εἰς δυσχερῆ κατὰ ξηρὰν θέσιν. Καὶ ἀκριβῶς τοῦτο ἐπιβάλλει προσοχήν, μεγίστην προσοχήν, διότι δὲν πρόκειται πλέον περὶ παρονυχίδος, ἀλλὰ περὶ ἀγῶνος ὑπάρξεως. Ἡ Βουλγαρία, ἡ Ρουμανία καραδοκοῦσι, καὶ ὅταν ἴδωσι τὴν πλάστιγγα ἀποκλείνουσαν πρὸς τὸ ἕτερον μέρος σπεύδουσι πρὸς αὐτό. Ἀτυχῶς τὸ Κράτος ἡμῶν ἔχει ἀναπεπταμένας τὰς θαλάσσας καὶ εὑρισκόμεθα ὑπὸ τὴν βίαν καὶ τὴν πίεσιν τοῦ στόλου, ἀλλὰ ταὐτοχρόνως διατρέχομεν καὶ μέγιστον ἀπὸ ξηρᾶς κίνδυνον, εὑρισκόμενοι ὑπὸ τὴν ἐκβίασιν τῶν κατὰ ξηρὰν δυνάμεων. Οὐδένα βεβαίως διαλανθάνει ὅτι κατὰ τὸν Ἑλληνοτουρκικὸν πόλεμον ἐνικήσαμεν κατὰ θάλασσαν, ἢ μᾶλλον διετελοῦμεν ἀπολύτως κύριοι τῆς θαλάσσης, ἀλλ’ ἀντιθέτως κατὰ ξηρὰν εἴδομεν τὸν πόλεμον φθάσαντα μέχρι Λαμίας καὶ θὰ προήλαυνε μέχρις Ἀθηνῶν, ἐὰν δὲν ἀνεχαίτιζε τοῦτον τὸ τηλεγράφημα τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Ρωσσίας. Δύνασθε νῦν νὰ βεβαιώσητε ὅτι, ἐφ’ ὅσον διατελοῦμεν σύμμαχοι τῆς Τετραπλῆς, δὲν ὑποκείμεθα εἰς τὸν ἀπὸ ξηρᾶς κίνδυνον; Δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις εἶπε, διὰ νὰ δρέψῃ τις δάφνας πρέπει νὰ εἶναι αἰσιόδοξος, πρέπει νὰ εἶναι τολμηρός. Ἀλλὰ πολλάκις ἡ τόλμη ὁδηγεῖ εἰς καταστροφὴν καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι πρέπει μετὰ τῆς δεούσης προσοχῆς νὰ βαδίσωμεν, διότι διατρέχομεν τὸν ἔσχατον τῶν κινδύνων. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι κατὰ τὸ 1897 ἐνικήθημεν, ἀλλ’ ἐσώθημεν ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, ἥτις δὲν ἐπέτρεψεν εἰς τὸν ἐχθρὸν νὰ πατήσῃ τὸ ἔδαφος τῶν Ἀθηνῶν. Σήμερον ὅμως ἡ Εὐρώπη εἶνε διῃρημένη εἰς δύο στρατόπεδα καὶ οὐαὶ καὶ ἀλλοίμονον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ ταχθῶσι πρὸς τὸ μέρος τῶν ἡττημένων. Δὲν θέλω νὰ ἀπογοητεύσω τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ θέλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῶν κυβερνώντων ἐπὶ τοῦ ὑψίστου τούτου ζητήματος, διότι ἐὰν πλανηθῶμεν ὑπὸ τῆς αἰσιοδοξίας, οὐαὶ καὶ ἀλλοίμονον εἰς ἡμᾶς. Πρέπει νὰ μελετηθῇ τὸ ζήτημα, πρέπει νὰ μὴ παρασυρθῶμεν ὑπὸ τῆς αἰσιοδοξίας, διότι ἡ πεῖρα ἀπέδειξε μέχρι τοῦδε πολλὰς αἰσιοδοξίας πεπλανημένας. Τέλος, κύριοι, ὀφείλω νὰ προσθέσω δύο λέξεις διὰ τὸ ζήτημα τοῦ τύπου καὶ τοῦτο διότι καὶ ἐγὼ εἶμαι δημοσιογράφος, οὐχὶ βεβαίως διευθυντὴς ἐφημερίδος, ἀλλὰ διότι ἔτυχε νὰ γράψω ἐνυπογράφως ἄρθρα. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέδωκε βαρυτάτην μομφὴν εἰς τὸν τύπον. Ἔπραξε τοῦτο εἰς στιγμὴν μεγάλης ἀγανακτήσεως, ἀλλὰ προκειμένου περὶ τοῦ τύπου πρέπει νὰ ἔχῃ τις ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ τύπος πολλάκις παρεξετράπη, ἀλλὰ καὶ προσφέρει ὑψίστας πρὸς τὸ Ἔθνος ὑπηρεσίας, καίτοι ἡ Πολιτεία οὐδέποτε ἐμερίμνησε περὶ τούτου. Εἰς ὅλα τὰ Κράτη ἀναγράφονται πιστώσεις καὶ χρηματικαὶ συνδρομαὶ δίδονται εἰς τὰς ἐφημερίδας, καὶ ἀκριβῶς γίνεται τοῦτο διὰ νὰ μὴ παρασύρωνται οἱ διευθύνοντες ἐφημερίδας. Ἐδῶ οὐδέποτε, οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη συνδρομὴ ἐδόθη. Ὁ τύπος ἐθεωρήθη ὡς αἰτία καὶ ὅλα τὰ ἔρριπτον εἰς τὸν τύπον. Ὁ τύπος ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον ἐξωτερικεύομεν τὰς γνώμας ἡμῶν, ὁ τύπος ἐκεῖνος ἔκαμεν ἓν πρᾶγμα οὐχὶ ἅπαξ, οὐχὶ δὶς προσέφερε μεγίστας ὑπηρεσίας καὶ ἔσωσε τὸ Ἔθνος. Εἶναι λοιπὸν ἄδικον, κύριοι, νὰ ἐπιτιθέμεθα κατὰ τοῦ τύπου. Βεβαίως εἰς ὅλους τοὺς κλάδους ὑπάρχουσι καὶ κακοὶ καὶ καλοί, ὑπάρχουσι καὶ τίμιοι καὶ ἐκτὸς τοῦ νόμου, ἀλλὰ δὲν ἕπεται ὅτι, διότι δύο ἐφημερίδες ἔτυχε νὰ φανῶσιν ἐπιλήσμονες τῶν ὑποχρεώσεών των, δυνάμεθα νὰ ἀποδώσωμεν καὶ βαρεῖαν μομφὴν κατὰ τοῦ τύπου. (Διαμαρτυρίαι). Ὅταν λέγωμεν ἀορίστως, ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποδώσῃ διὰ μίαν οἱανδήποτε ἐφημερίδα κατηγορίαν· δὲν ἀμφισβητῶ ἐγώ, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχε τὰ εἶπε. Βεβαίως ἔχει πληροφορίας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγὼ γνωρίζω σήμερον εἶναι ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, δὲν εἶναι δίκαιον ὅλος ὁ τύπος νὰ τεθῇ ὑπὸ τὸ βάρος μιᾶς τοιαύτης κατηγορίας. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἔχωμεν δεδομένα δι’ ἓν ἢ δύο πρόσωπα, αὐτὰ πρέπει νὰ τιμωρηθῶσι. Δὲν πρέπει νὰ θέσωμεν ὑπὸ τοιαύτην μομφὴν ὅλον τὸν τύπον.

§168Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει κανὲν δεδομένον, ἦτο ρητορικὸν σχῆμα.

§169Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἐγὼ τοὐλάχιστον διαμαρτύρομαι διὰ τὴν μομφὴν ταύτην κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ τύπου καὶ ἐλπίζω ὅτι ἐπὶ τέλους ἐὰν ὑπάρχωσι καί τινες ἐπιλήσμονες τῶν καθηκόντων των, θὰ ἀποκαλυφθῶσιν ἵνα παταχθῶσιν οὗτοι καὶ παραμείνῃ τὸ ὑγιὲς στοιχεῖον τοῦ τύπου, διότι ἀλλοίμονον εἰς τὸν τύπον ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ λαμβάνῃ ἀργύρια διὰ νὰ καταπροδώσῃ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Ἀλλοίμονον εἰς τὸ Κράτος.

§170Ζ. ΙΑΤΡΟΥ. Κύριοι βουλευταί, κατὰ τὸν γιγαντώδη τοῦτον κυβερνητικὸν ἀγῶνα κατὰ πολὺ ἐν ἐμαυτῷ ἐσκέφθην ἂν ἦτο εἰς ἐμὲ πρέπον νὰ ἀνέλθω ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ λάβω μέρος εἰς συζήτησιν τοσοῦτον σοβαρὰν, κατὰ τὴν ὁποίαν βεβαίως οἱ ἀριστεῖς, οἱ ἔχοντες ἐπίγνωσιν τῶν εὐθυνῶν αὐτῶν ὤφειλον νὰ ἐξηγήσωσι πρὸς τὴν Βουλὴν τὸ ἀπασχολοῦν αὐτὴν θέμα. Ἐν τούτοις ὅμως δὲν θὰ ἔπραττον τοῦτο, διότι φρονῶ ὅτι ἡ ἀσθενής μου φωνὴ δὲν ἠδύνατό τι πλέον νὰ προσθέσῃ εἰς ὅσα καὶ ἐκ τῆς Συμπολιτεύσεως καὶ ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξειλίχθησαν ἐνώπιον ἡμῶν, καὶ βεβαίως ἐὰν εἰς τὸ πέρας τοῦ λόγου τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν παρενέπιπτε γεγονός, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, βαρύνει σπουδαίως ἐπὶ τοῦ σχηματισμοῦ πεποιθήσεως ἀνεπηρεάστου παρὰ τῇ κοινῇ γνώμῃ, λέγω ὅτι δὲν θὰ ἦτο δι’ ἐμὲ τὸ καθῆκον τοῦτο τόσον βαρύ. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ ἀναγνωρίζει καὶ ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ ὅτι ἐν τοῖς φιλελευθέροις πολιτεύμασιν ὁ τύπος ἀπετέλεσε τὴν τετάρτην δύναμιν τῶν Κοινοβουλευτικῶν ἐλευθεριῶν....

§171ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Περὶ τύπου πρόκειται ἢ περὶ οὐσίας;

§172Ζ. ΙΑΤΡΟΥ. Περὶ τοῦ τύπου. Θὰ ἔλθω εἰς τὴν οὐσίαν. Ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ λοιπὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς στιγμὰς τοσοῦτον ἱερὰς, εἰς στιγμὰς τοσοῦτον σπουδαίας, κατὰ τὰς ὁποίας ἴσως αὔριον κριθῇ ἡ τύχη τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου, ὅτι ὤφειλε νὰ ἀφήσῃ ἀνεπηρέαστον τὴν κοινὴν γνώμην, ὤφειλε νὰ ἀφήσῃ τὰς καθεστηκυίας ἀρχὰς ἀνεπηρεάστους.

§173ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ τύπος εἶνε τετάρτη δύναμις;

§174Ζ. ΙΑΤΡΟΥ. Μάλιστα. Εἶνε ἡ τετάρτη δύναμις καὶ μία τῶν ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους. Δὲν σᾶς ἀρέσει ἡ θεωρία μου; Νὰ τὴν ἀναιρέσητε. Λέγω λοιπὸν ὅτι ὤφειλε τὰς ἐξουσίας ταύτας, ἀνεπηρεάστως, νὰ ἀφήσῃ οὐχὶ ὑπὸ τὸ βάρος μομφῶν, αἱ ὁποῖαι ἤθελον καταστήσῃ αὐτὰς ὑπόπτους παρὰ τῇ κοινῇ γνώμῃ, ὤφειλε νὰ ἀφήσῃ τὸν τύπον ἐλεύθερον ἐν τῇ ἐνασκήσει τῶν καθηκόντων αὐτοῦ. Ὁ τύπος ἐπετέλεσε τὸ καθῆκόν του ἔχει δὲ τόσας περγαμηνάς! Ὁ Ἑλληνικὸς τύπος συνετέλεσε τοσοῦτον εἰς τὴν ἀνάπτυξιν, εἰς τὴν ὕπαρξιν, εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, ὥστε δι’ ἐμὲ θὰ ἦτο ἴσως οὐχὶ πρέπον νὰ ἀπαριθμήσω τὰς ὑπηρεσίας ταύτας, διότι εἶναι τόσον τηλαυγεῖς, ὥστε θὰ ἠμαύρουν τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐπετέλεσεν ὁ Ἑλληνικὸς τύπος πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἐὰν δὲν διέβλεπον ἀδικούμενον ἐκ προθέσεως, ἀπὸ σκοποῦ τοῦτον. Τοιαύτη γνώμη δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξαγγελθῇ τοσοῦτον ἐπισήμως πρωτοφανὴς ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τούτου βήματος, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἀκουσθῶσιν ἄλλαι λέξεις καὶ φράσεις εὐγενῶς προσφερόμεναι ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ τύπου (θόρυβος). Αὐτὴ εἶνε ἡ γνώμη μου, νὰ τὴν ἀναιρέσητε (θόρυβος). Δὲν σᾶς ἀρέσει; Περίεργον πρᾶγμα. Ὤφειλεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναμνησθῇ παλαιῶν γεγονότων, παλαιᾶς ἱστορίας κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ τύπος αὐτὸς ἦτο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐξήγγειλε πρῶτος τὴν ἀξίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ τύπος εἶνε ὁ πρόδρομος τῆς ἐλεύσεώς του ἐν Ἑλλάδι. Ὁ τύπος εἶνε ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος πρῶτος ὕψωσε τὴν σημαίαν τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ὁ ὁποῖος ἴσως τότε ἠδύνατο νὰ δελεασθῇ, ἠδύνατο νὰ ἀποκομίσῃ ὠφέλη, ἐὰν ἀπέπνιγε τὴν φωνὴν τῆς συνειδήσεώς του. Ἐν τούτοις πρόμαχος τῶν ἰδεῶν αὐτῶν πρῶτος ὕψωσε τὴν σημαίαν τῆς ἀναγεννήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ τὰ ἀποτελέσματα ἐπῆλθον ἁδρὰ καὶ ἡ Ἑλλὰς ἐμεγαλύνθη. Ἰδοὺ ἡ ἀμοιβὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Τύπου· ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας κατηγορεῖται ὁ Ἑλληνικὸς τύπος ὅτι εἶνε ἀργυρώνητος.

§175Γ. ΠΩΠ. Ἐγὼ εἶμαι βουλευτής, εἶπον δὲ ὅτι εἶμαι καὶ μέλος τῆς οἰκογενείας τοῦ τύπου. Ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατωνομάσθησαν ὡρισμένα.

§176Ζ. ΙΑΤΡΟΥ. Θὰ σᾶς τὸ καθορίσω, κ. βουλευτά. Καὶ ἔπρεπε, κύριοι, κατὰ τὴν πρώτην κατηγορίαν, καθ’ ἣν οὐδεμία ἐφημερὶς ἐξῃρέθη· ὅτι ὁ τύπος ἀορίστως κατηγορήθη.

§177Μ. ΒΟΛΟΥΔΑΚΗΣ. Ὡμίλησε περὶ ἐφημερίδων, αἱ ὁποῖαι ἤλλαξαν πολιτικὴν εἰς 24 ὥρας.

§178Ζ. ΙΑΤΡΟΥ. Θὰ σᾶς τὸ εἴπω. Καὶ ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος κ. βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν καὶ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διὰ νὰ ἀμυνθῇ τοῦ τύπου καὶ ἀπὸ ἐκείνης τῆς ὥρας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνεγνώρισε τὸ κακόν, τὸ σφάλμα, τὴν ἀδικίαν ἡ ὁποία προσεγένετο εἰς τὸν τύπον καὶ τότε δευτερολογῶν ἔλεγεν, ὅτι ὡρισμέναι ἐφημερίδες τοῦ Ἑλληνικοῦ τύπου ἦσαν αἱ ἀργυρώνητοι. Ἐν τούτοις καὶ τὴν γνώμην του ταύτην ἀφῆκεν ἀόριστον καὶ δὲν κατήγγειλε ταύτας ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ ἐλησμόνησεν ἀκριβῶς ἓν γεγονὸς κείμενον εἰς τὸ ἀπώτερον παρελθὸν τοῦ πολιτικοῦ του βίου κατὰ τὸ ὁποῖον ἐν Κρήτῃ, ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τῶν ἰδίων του δικαίων, ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τῆς ἐπικρατήσεως τῶν πολιτικῶν του ἰδεῶν, καθυβρίζετο ἐντεῦθεν ὑπὸ τῶν ἐφημερίδων ἐκείνων, τὰς ὁποίας μετὰ τόσης στοργῆς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περιέθαλψεν, ἐνῷ κατηγόρησε τὰς ἐφημερίδας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἠμύνοντο ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν του, ὑπὲρ ἐπικρατήσεως τῶν ἀρχῶν του ἐν Κρήτῃ. Κύριοι, δὲν θεωρῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τοσοῦτον ἁπλοϊκόν, ὥστε νὰ μὴ γνωρίζῃ τὸ τί συμβαίνει σήμερον καθ’ ὅλον τὸν κόσμον καὶ δὲν θεωρῶ ὅτι δὲν γνωρίζει ὅτι σήμερον ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχουσιν ἐφημερίδες, ὑπάρχουσι συγκεντρώσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἐλευθέρως ὁ πολίτης, ἐλευθέρως ὁ τύπος ἐξαγγέλλει τὰς γνώμας του, κατηγορεῖ τὴν Κυβέρνησιν, ἐπικρίνει τοὺς συμμάχους, καὶ ἐν τούτοις ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας δὲν ἀπηξίωσε νὰ συζητήσῃ μετὰ τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν, δὲν ἠθέλησε νὰ τὰς κατηγορήσῃ ὅτι ἐπληρώθησαν παρὰ τῆς Γερμανίας. Καὶ ἀπαντῶν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, τῷ λέγω: τί ἦσαν αἱ ἀπεργίαι τῶν ἐργοστασίων τοῦ Λίβερπουλ καὶ τοῦ Μάντσεστερ; τίς τὰς ἐδημιούργησε; δὲν ἐδημιουργήθησαν ἐν κοινῇ συνεδριάσει τῶν ἐργατῶν καὶ δὲν ἔγραψαν αἱ ἐφημερίδες, αἱ Ἀγγλικαί, ὅτι ἔχουσι δικαίωμα οἱ ἐργάται νὰ ἀποστέργωσι, νὰ μὴ λαμβάνωσι ὑπ’ ὄψει τὰς παροτρύνσεις τῆς κυβερνήσεως καὶ μόνον ὑπὲρ τοῦ συμφέροντός των νὰ ἐργάζωνται; Ἠθέλησα, κύριοι, ἡ ἀσθενής μου αὕτη φωνὴ ν’ ἀκουσθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἠθέλησα καὶ ἐγώ, ὁ ὁποῖος μέχρι σήμερον διὰ τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν πολλάκις καὶ πολὺ ἐφωτίσθην ἐπὶ τῶν ζητημάτων ἐκείνων, ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν εἶχον σχηματίσει ἰδίαν γνώμην, ἠθέλησα ν’ ἀκουσθῇ ἡ φωνή μου ὑπὲρ τῶν κατηγορουμένων ἐφημερίδων τοῦ τόπου. Βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ τύπος νὰ εἶναι ὁμογνώμων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιμένωμεν ἀπὸ τὸν τύπον μόνον νὰ ἀποδέχεται τὰς γνώμας μας. Ἡ συζήτησις εἶνε ἡ μήτηρ τῆς ἀληθείας καὶ ἄν δὲν ὑπῆρχεν ἡ συζήτησις βεβαίως δὲν θὰ ὑπῆρχεν ἀλήθεια. Καὶ κατηγορεῖτε τὸν τύπον διότι θέλει τὴν ἀλήθειαν. Καὶ λέγετε ὅτι ἐν δυσὶν ἡμέραις ἤλλαξε πολιτικὴν ὁ τύπος. Καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ μοῦ εἴπητε πρώτην καὶ μοναδικὴν φορὰν συμβαίνει αὐτὸ εἰς τὸν τύπον; Καὶ νομίζετε, ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὑποχρεωμένος ὡς ὑποζύγιον νὰ ἀκολουθῇ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν εἶχεν χθές; Καὶ τότε τί θὰ τὴν κάμετε τὴν ἰδέαν σας; Νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ τὴν ἀποπνίγετε; Καὶ τότε θὰ ἔχετε ἰδέαν; Ἡ ἰδέα πρέπει νὰ εἶνε ἐλευθέρα. Ἡ ἰδέα θὰ εἶνε τὸ ἀποτέλεσμα ὡρισμένων καὶ καθωρισμένων ἐμπειρικῶν γνώσεων. Ὅσας τοιαύτας σχηματίζετε, τόσας ἰδέας θὰ μεταβάλλετε. Καὶ ἐπὶ ἑτέρου ἀκόμη ζητήματος ἐρωτώμενος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγε· μὰ τί νὰ σᾶς κάμω, δὲν ἔχω ἤδη ἐκ τοῦ ποινικοῦ νόμου στοιχεῖα διὰ νὰ καταδιώξω τοὺς ἐφημεριδογράφους, ὡς εἶχε τὸν καιρὸν, νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον περὶ πεζοδρομίων, τὸ ὁποῖον νὰ θεωρῇ ἐπεῖγον καὶ δὲν εἶχε τὸν καιρὸν νὰ ζητήσῃ παρὰ τῆς Βουλῆς νόμον ἀνάλογον διὰ νὰ προστατεύσῃ τιμαλφέστατα τοῦ Κράτους δικαιώματα τὰ ὁποῖα διεπομπεύοντο κατὰ τὴν γνώμην του, τὰ ὁποῖα ἐπροδίδοντο κατὰ τὴν γνώμην του ὑπὸ τοῦ Ἑλλην. Τύπου. Μὰ αὐτὰ μόνον ὡς ἀστειότητας δύνασθε νὰ τὰ δέχεσθε, ὡς σοβαρὰς γνώμας ὄχι καὶ ὅστις θεωρεῖ ἑαυτὸν σοβαρὸν καὶ ὑποχρεωμένον ν’ ἀκολουθῇ γνώμην ἀκριβῆ ὀφείλει τὴν γνώμην ταύτην νὰ τὴν σχηματίζῃ ἐκ τῆς σοβαρᾶς συζητήσεως καὶ ὄχι ἐκ παιγνίων καὶ λογοπαιγνίων.

§179Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπαντῶν ἐξήγγειλεν ἓν δόγμα κοινοβουλευτικὸν πρωτότυπον. Τὸ δόγμα τοῦτο ἠξίωσεν ὅτι εὑρίσκεται ἐν χρήσει εἰς τὸ Κοινοβούλιον τὸ Ἑλληνικὸν ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν. Βεβαίως οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν δὲν διεπίστωσαν τοιοῦτόν τι, τοὐναντίον μάλιστα τὸ ἀντέκρουσαν. Τὸ δόγμα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξήγγειλεν, ὅπως ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἠξίωσε, πράγματι ἀναιρεῖ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Δὲν δικαιοῦται ἢ δὲν ὑποχρεοῦται νὰ ἀπαντᾷ εἰς ζητήματα ἐξωτερικῆς πολιτικῆς εἰς ἄλλα μέλη τοῦ κοινοβουλίου ἢ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχουν κῦρος ἢ κατὰ τὴν ἰδέαν του ἔχουσι κῦρος Ἐγείρονται δύο ζητήματα· ἢ τὰ μέλη τὰ ὁποῖα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὰ ἀξιοῖ ἀπαντήσεως ἔχουσι κῦρος γενικὸν ἢ ἔχουσι κῦρος διότι θεωρεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔχωσι κῦρος. Ἐὰν τοιοῦτόν τι καθιεροῦτο ἐκ τῶν ἐθίμων τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀπὸ προτήτερα ἔπρεπε νὰ συμπεριληφθῇ εἰς τὸν Κανονισμόν· τοιούτου ἄρθρου μὴ ὑπάρχοντος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος εἶναι ἡ ἄρνησις τοῦ παρελθόντος δὲν ἔπρεπε νὰ ἀκολουθήσῃ ἰδίᾳ ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ἓν προηγούμενον ἑνὸς παρελθόντος, τὸ ὁποῖον ὅπως αὐτὸς εἶπε, δὲν εἶχεν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν παρὰ τὴν πολιτικὴν τοῦ ἐπαίτου. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος ἀπήντησε καὶ καθὼς φαίνεται αὐτὸ εἶναι τὸ «τραβᾶτε με κι’ ἂν κλαίω» καὶ ἀπήντησεν εὐρύτατα καὶ εἶπεν ὅ,τι περιέμενε καὶ ὁ τόπος καὶ ἡμεῖς νὰ γνωρίζωμεν εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, τί θὰ κάμῃ ἂν ἐξερχόμενος ἐναντίον τῆς Βουλγαρίας εὕρῃ ἐνώπιον αὐτοῦ τὰς λόγχας τὰς Γερμανικὰς καὶ διεκήρυξεν ἀπεριφράστως ὅτι καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ πολεμήσῃ. Αὐτὸ ἀκριβῶς περιέμενεν ὁ τόπος νὰ μάθῃ διὰ νὰ γνωρίζῃ ἐναντίον τίνος θὰ πολεμήσωμεν καὶ πῶς θὰ πολεμήσωμεν. Ὁ καιρὸς τῶν ἀμφιβολογιῶν ἔπρεπε νὰ λήξῃ. Αἱ στιγμαὶ εἶναι λίαν σοβαραί· ἐπὶ ἐδάφους Ἑλληνικοῦ ἀπεβιβάσθησαν στρατεύματα ξένα. Τὰ στρατεύματα αὐτὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρίσκωνται ἐπὶ τοῦ ἐδάφους μας ἢ μὲ δύο σκοπούς· ἦλθον ὡς ἐχθρικά; ἦλθον διὰ τὴν κατοχὴν τοῦ ἐδάφους, τὸ ὁποῖον κατὰ προηγουμένας διαπραγματεύσεις ὑπέσχοντο εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὡς ἐδηλώθη διὰ νὰ τὴν προσελκύσωσιν εἰς τὴν Συμμαχίαν: Ἄν, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος, ἐπίστευε πρὸς στιγμὴν ὅτι τὰ στρατεύματα ταῦτα ἦλθον μὲ τὸν σκοπὸν νὰ κρατήσωσι τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος διὰ νὰ τὸ παραδώσωσιν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ὅσον ἀσθενεῖς καὶ ἂν ἦσαν αἱ δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος, θὰ τὰς ἔθετεν ἐναντίον τῶν στρατευμάτων αὐτῶν. Ἄρα παραδέχεται ὅτι ἦλθον ὡς φίλοι καὶ τότε ἐρωτᾶται: πρὸς τί ἡ διαμαρτυρία; Διὰ νὰ τηρήσωμεν τὰ προσχήματα ἀπέναντι τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν; Ἀλλ’ ὅλος ὁ κόσμος γνωρίζει ὅτι τὰ προσχήματα ταῦτα κατερρακώθησαν. Πότε ἐκρατήθησαν τὰ προσχήματα ἀπέναντι τῶν Αὐτοκρατοριῶν τούτων; Ὅταν νῆσοι Ἑλληνικαὶ καθίσταντο ὁρμητήρια ἐναντίον τῶν ἐπιθέσεων κατὰ τῶν Στενῶν τῶν Δαρδανελλίων, ὅταν εἰς ἐπανειλημμένας δηλώσεις ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπεριφράστως ἐξέφραζεν ὅτι ἡ μόνη πολιτική, ἡ ἐνδεικνυομένη εἰς τὴν Ἑλλάδα, εἶνε ὁ προσανατολισμὸς εἰς τὰς Δυνάμεις τῆς Τετραπλῆς Συμμαχίας· Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὡμίλησε περὶ τῆς συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας. Εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ συζητήσῃ τις ἐπὶ τῆς συνθήκης ταύτης ἄνευ τῆς γνώσεως τοῦ κειμένου. Ἀλλὰ δὲν θὰ συζητήσω τὴν συνθήκην, θὰ ἐξάρω μόνον μίαν ἠθικὴν ὄψιν, τὴν ὁποίαν ἐξήγγειλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προκειμένου περὶ τῶν συνθηκῶν. Ἐξῆρε μίαν διπλῆν ἠθικὴν καὶ εἶπεν ὅτι ὑπάρχει μία ἠθικὴ περὶ τῆς τηρήσεως αὐτῶν διὰ τὰ μεγάλα Κράτη καὶ τὰ ἰσχυρὰ καὶ μία ἑτέρα πολιτικὴ ἐπιβαλλομένη ἐκ τῆς ἀδυναμίας εἰς τὰ Κράτη, τὰ μικρά. Αὐτὸ μοῦ ἐνθυμίζει τὸ δίδαγμα τὸ ὁποῖον εἷς Ἑβραῖος ἔδιδεν εἰς τὸ παιδί του, ἕνα ὄνομα καλό, τοῦ ἔλεγεν, ἀξίζει ἕνα μεγάλο κεφάλαιον. Ἄν εὕρῃς πέντε φράγκα νὰ τὰ δώσῃς, διότι θὰ ἀποκτήσῃς ὄνομα καλό, ἂν ὅμως εὕρῃς 50000 τότε δὲν εἶσαι ὑποχρεωμένος νὰ τὰ δώσῃς διότι θὰ ἀποκτήσῃς τὸ κεφάλαιον.

§180Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΗΣ. Δὲν εἶπεν αὐτό.

§181Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Οἱ ὅροι τῶν συνθηκῶν ἐπιβάλλονται ὑπὸ ἀμοιβαίων συμφερόντων, οὐδ’ εἶνε δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι δύο Κράτη θὰ εἰσέλθουν εἰς μίαν συνθήκην, ἐὰν συμφέροντα αὐτῶν ζωτικὰ καὶ ἀμοιβαῖα δὲν ἐπιβάλλουν τὴν σύναψιν τῆς συνθήκης ταύτης. Εἶναι αἱ συνθῆκαι αὗται ἔγκυροι, ἐφ’ ὅσον τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ὑπηγόρευσαν τὴν σύναψιν τῶν συνθηκῶν τούτων, ὑφίστανται. Δικαίως ὁ Γερμανὸς Ἀρχικαγκελάριος εἶπεν εἰς τοὺς Ἄγγλους: Πῶς θὰ πολεμήσητε δι’ ἓν ράκος χαρτιοῦ; Διὰ μίαν τοιαύτην συνθήκην; Καὶ δικαίως ὅμως κατεκρίθη, διότι ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἦτο ὅτι: Θὰ πολεμήσωμεν ὄχι διότι ὑπεγράψαμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὸ συνέδριον τῆς Χάγης διὰ τὴν οὐδετερότητα τοῦ Βελγίου, διὰ τὴν ὁποίαν συνυπεγράψατε καὶ σεῖς, ἀλλὰ διότι ζωτικὰ συμφέροντα διὰ τῆς κατοχῆς τῶν λιμένων τοῦ Βελγίου, οἱ ὁποῖοι εἶνε ἀπέναντι τοῦ στενοῦ τῆς Μάγχης μᾶς θίγονται καὶ ἐφ’ ὅσον ἐννοοῦμεν νὰ κρατήσωμεν τὸ κράτος τῶν θαλασσῶν καὶ τὴν Ἀγγλίαν ἐλευθέραν, αὐτὰ τὰ ζωτικὰ συμφέροντά μας, μᾶς ἐπιβάλλουν νὰ πολεμήσωμεν πρὶν ἔλθῃ ὁ πόλεμος εἰς τὸ σπίτι μας, ὅπως προσπαθήσωμεν καὶ περιορίσωμεν τὴν πυρκαϊὰν εἰς τὸ ἄκρον τῆς πόλεως, εἰς ξένην χώραν, πρὶν αὕτη ἔλθῃ εἰς τὴν ἰδικήν μας χώραν, τὰς ἀκτὰς τὰς Βελγικάς. Αὐτὸ ἦτο συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔδιδε τὸ κῦρος εἰς τὴν συνθήκην, τὴν ὁποίαν οἱ Ἄγγλοι ἠξίουν ὅτι ὑποστηρίζουν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὡμίλησε κατόπιν καὶ μετ’ ἐλαφρᾶς καρδίας εἶπε: Τί θὰ ἐγίνετο ἐὰν ἡ Βουλγαρία κατελάμβανεν ἐδάφη Σερβικὰ εἰς τὸ Διεθνὲς Συνέδριον μετὰ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου, τὸ ὁποῖον θὰ διηυθέτει κατόπιν τὴν εἰρήνην; Καὶ ὄντως ὅταν θὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει τὴν ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος, πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ἡ γενικὴ ἔκβασις τοῦ πολέμου. Ἠμπορεῖ πολὺ πιθανὸν νὰ μᾶς συμφέρῃ νὰ ὑπάγωμεν μὲ τὴν Ἀγγλίαν, ἀλλὰ πρέπει νὰ κυττάξωμεν καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου καὶ δυστυχῶς δι’ ἡμᾶς τὴν τοπικὴν ἔκβασιν. Κατὰ τί θὰ ὠφέλει ἡμᾶς ἐὰν ἡ Τετραπλῆ ἦτο μὲν νικήτρια καθ’ ὅλην τὴν γραμμήν, ἡττᾶτο ὅμως εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ δὴ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Μακεδονίαν; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέφρασεν ἐνδοιασμοὺς εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν ἡ Βουλγαρία θὰ κατεῖχεν ἐδάφη Σερβικὰ. Ἐὰν ὅμως ἡττηθῶμεν καὶ πρὸς τῷ Σερβικῷ ἐδάφει ἡ Βουλγαρία εὑρεθῇ καὶ κάτοχος ἐδαφῶν Ἑλληνικῶν, μὲ τί δικαίωμα θὰ ἀπαιτήσωμεν τὴν ἀπόδοσιν τοῦ ἐδάφους τούτου εἰς τὸ Συνέδριον, τὸ ὁποῖον θὰ διευθετήσῃ τελειωτικῶς τὴν Εὐρωπαϊκὴν εἰρήνην; Θὰ ζητήσωμεν νὰ μᾶς δοθῶσιν αἱ Μακεδονικαὶ χῶραι εἰς ἀντάλλαγμα ἄλλων χωρῶν, τὰς ὁποίας ἡ Γαλλία τυχὸν νὰ κατέχῃ ἀπὸ τὴν Αὐστρίαν ἢ ἄλλη δύναμις ἀλλοῦ; Ποῖαι θὰ εἶνε αἱ Μεγάλαι ἐκεῖναι Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀπαιτήσουν νὰ μᾶς δοθοῦν αἱ Μακεδονικαὶ χῶραι, τὰς ὁποίας θὰ κατέχῃ ἡ Βουλγαρία; Ὁ κ. Πρωθυπουργός,—καὶ εἶνε ὀλίγον τι ὀξύμορον,— ἔκαμεν ἐλαφρὰν εἰκόνα τῆς εἰρήνης. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξ ἰδιοσυγκρασίας ὅμως δὲν εἶνε ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης· ὁμοιάζει κἄτι τι μὲ τὸν γλάρον ἐν καταιγίδι, ὁ ὁποῖος πάντοτε φαίνεται ἐπὶ τῆς καταιγίδος πλέων ἐπὶ τῶν κυμάτων, ἐν ἀναμονῇ προπαρασκευῆς περιπλοκῶν. Τὸ ἀπέδειξε πῶς διώκησεν ἐν εἰρήνῃ.

§182Γ. ΑΝΔΡΕΑΔΑΚΗΣ. Εἶνε προκατάληψις.

§183Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Πιθανόν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τέλει ἐξεφράσθη περὶ πίστεως καὶ εἶνε ἀναντίρρητον ὅτι ἡ διὰ πίστεως.... καὶ ἰσχυρὰ ἐγένετο, καὶ εἶπεν ὅτι εἶνε αἰσιόδοξος καὶ εἰς τοῦτο εἶμαι ἕτοιμος νὰ συμφωνήσω μαζύ του. Εἶμαι καὶ ἐγὼ αἰσιόδοξος, ἀλλ’ ἐξ ὅλως ἐναντίων λόγων παρὰ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὠθοῦν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν εἰς τὴν αἰσιοδοξίαν. Εἶμαι αἰσιόδοξος, διότι νομίζω ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ ἔχει τὴν εὐχὴν τῆς Ἀθηνᾶς νὰ βουλεύηται κακῶς, ἀλλὰ νὰ τῆς βγαίνῃ σὲ καλό.

§184Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Ἀθηνᾶ ἦτο ἡ θεὰ τῆς σοφίας, πῶς ἔδωκεν εὐχὴν νὰ βουλεύηται κακῶς;

§185Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Ἦτο ἡ κατάρα τοῦ Ποσειδῶνος, νὰ βουλεύωνται κακῶς καὶ ἡ Ἀθηνᾶ ηὐχήθη νὰ τοὺς βγαίνει ’σὲ καλό.

§186Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν βουλεύωνται καλῶς;

§187Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Δὲν γνωρίζω ἐκ τῆς ἱστορίας νὰ ἐβουλεύθησαν ποτὲ καλῶς. Θὰ τελειώσω μὲ τὸ ζήτημα τοῦ τύπου.

§188ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Αὐτὸ ἐξηντλήθη.

§189Κ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ. Ὄχι διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἀνέφερε ποῖα τὰ ὄργανα ἐκεῖνα, ἐναντίον τῶν ὁποίων ἐστρέφετο ἡ μομφὴ αὕτη. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔκαμεν ἕνα ἀδίκημα ἐπαγγελματικὸν ἐναντίον τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι γράφουν οἰανδήποτε ἐφημερίδα, καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ λεχθῇ τοιαύτη μομφὴ κατὰ προσώπων χωρὶς νὰ λεχθῇ διὰ ποίαν ἐξ ὅλων τῶν ἐφημερίδων ἀναφέρεται. Ἔπρεπεν ὅμως νὰ λεχθῇ καὶ διὰ τὴν ἀντίθετον μερίδα, ἐξυπηρετεῖ τάχα ὁ ἀντίθετος τύπος συμφέροντα Ἑλληνικὰ ἢ συμφέροντα τῆς Ἀντάντ; Ἐὰν αὐτοὶ τὸ κάμνουν ἐκ πεποιθήσεως, διατί οἱ ἄλλοι εἶνε ἀργυρώνητοι καὶ δὲν τὸ κάμνουν καὶ αὐτοὶ ἐκ πεποιθήσεως;

§190Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κύριοι βουλευταί, δὲν θὰ ἐξακολουθήσω τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία εὐρύτατα διεξήχθη, ἡ ὁποία βεβαίως ἔθεσε τέρμα εἰς τὸ ἀπασχολοῦν ἡμᾶς ζήτημα αὐτὸ καὶ ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τοῦτο, νὰ ἀνακοινωθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ὁ ἀρξάμενος καὶ εἰς τὸ Βαλκανικὸν μέτωπον πόλεμος εἰς τὸν ὁποῖον καὶ ἡμεῖς λαμβάνομεν ἀπὸ σήμερον μέρος. Ἀκριβῶς διὰ τοῦτο ἀνέρχομαι τὸ βῆμα, ἵνα διαμαρτυρηθῶ διὰ τὸν πόλεμον τοῦτον, τὸν ὁποῖον ἐκήρυξεν ἡ Ἑλλὰς σήμερον, τασσομένη παρὰ τὸ πλευρὸν μιᾶς ἐκ τῶν ἐμπολέμων ὁμάδων. Αἱ ἀνακοινώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς τὴν Βουλὴν ἀποδεικνύουν ὅτι τὸν πόλεμον ἐκηρύξαμεν ἤδη, τὸ δὲ γνωσθὲν τελεσίγραφον τῆς Ἀντὰντ πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ἀποτελεῖ τὴν ἔναρξιν αὐτοῦ. Καὶ ἐπὶ τῇ ἀφορμῇ ταύτῃ τῆς ἀναμίξεως ἡμῶν εἰς τὸν πόλεμον, τὸν μεγάλον, ὁ ὁποῖος διεξάγεται σήμερον, καὶ ὁ ὁποῖος καταστρέφει τοσοῦτον τὴν ἀνθρωπότητα, ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαμαρτυρηθῶ ὡς ἀντιπρόσωπος τῶν ἐργατικῶν τάξεων, αἱ ὁποῖαι κυρίως ὑποφέρουν καὶ κυρίως καταστρέφονται εἰς τὸν πόλεμον. Ἐπὶ τῇ ἀφορμῇ ταύτῃ θὰ ἤθελα δι’ ὀλίγων νὰ εἴπω τοῦτο· ἡ συζήτησις περιεστράφη εἰς τὸ ἂν ἡ μετοχή μας εἰς τὸν πόλεμον μὲ τὴν μίαν ἢ τὴν ἄλλην ὁμάδα ἤθελε φέρει περισσότερα ὀφέλη ἢ ὀλιγώτερα, ἀλλ’ οὐδεὶς ἠρεύνησε ποῖον εἶνε τὸ πραγματικὸν ὄφελος, τὸ ὁποῖον προσγίνεται εἰς τὰς ἐργατικὰς τάξεις καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ριπτόμενον σήμερον εἰς ἕνα πόλεμον. Ἡ μυστικότης μὲ τὴν ὁποίαν διεξάγεται ἡ διπλωματία εἰς ὅλα τὰ ἔθνη, ἡ ἔνοχος μυστικότης, καὶ ἂν θέλετε τὴν ἀπόδειξιν τούτου, δὲν ἔχετε παρὰ νὰ ἴδετε τὸν πόλεμον, ὁ ὁποῖος καταστρέφει σήμερον τὴν ἀνθρωπότητα, ἡ μυστικότης μὲ τὴν ὁποίαν κυβερνῶνται σήμερον δυστυχῶς τὰ κράτη ἐν τῇ ἐξωτερικῇ αὐτῶν πολιτικῇ, εἰς τὰς διεθνεῖς αὐτῶν σχέσεις, ἡ μυστικότης, αὕτη ὡδήγησε καὶ τὸ ἡμέτερον Κράτος εἰς τὸν πόλεμον αὐτόν, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἄλλο δὲν δύναται νὰ περιμένῃ εἰμὴ συμφορὰς δυστυχίαν, ὀπισθοδρόμησιν, καταστροφήν. Ἡ περὶ συνθήκης συζήτησις δὲν εἶνε τὸ κύριον θέμα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, τὸ κύριον θέμα εἶνε ἡ θέσις, τὴν ὁποίαν λαμβάνει σήμερον ἡ Ἑλλάς, λαμβάνουσα μέρος εἰς τὸν πόλεμον αὐτὸν πρὸς καταστροφὴν καὶ ὄλεθρον αὐτῆς. Τὸ ὅτι δὲ ἡμεῖς λαμβάνομεν τόσον εὐκόλως μέρος εἰς τὸν πόλεμον δὲν εἶνε τίποτε ἄλλο, εἰμὴ μία συνέπεια τῆς ἰμπεριαλιστικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν, ὡς καὶ τὰ ἄλλα Βαλκανικά, ἠκολούθησε καὶ τὸ Κράτος τὸ ἰδικόν μας. Διότι ἄν, χωρὶς νὰ γινώμεθα ὄργανα τῶν συμφερόντων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἠκολουθοῦμεν ἀπ’ ἀρχῆς μίαν πολιτικὴν Βαλκανικήν, ὄχι ἰμπεριαλιστικήν, ἀλλὰ φεδεραλιστικήν, ἡ ὁποία ἤθελεν ὠφελήσῃ ὅλα τὰ Βαλκανικά, θὰ εὑρισκώμεθα σήμερον εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ μὴ ζητῶμεν τὴν ἕνωσιν τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν πρὸς ἔξοδον αὐτῶν ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ ἠθέλομεν ἔχει τὴν ἕνωσιν τῶν Βαλκανικῶν, ἀποτελούντων μίαν ὁμάδα οὐδετέρων Κρατῶν, δυναμένων καὶ τὰ ἰδικά των συμφέροντα νὰ ὑπερασπίσουν σήμερον καὶ κατὰ τὸ κλείσιμον τῆς εἰρήνης νὰ ἀποτελέσουν ἕνα εἰρηνοποιὸν παράγοντα πολὺ σπουδαῖον.

§191Ν. ΞΗΡΟΣ. Ἀφοῦ ἡ Βουλγαρία δὲν θέλει;

§192Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἡ Βουλγαρία δὲν θέλει διότι καὶ ἡμεῖς δὲν θέλομεν καὶ ἂν τὸ θέσητε οὕτω τὸ ζήτημα ὅλα τὰ Κράτη ταῦτα δὲν θέλουν, διότι αἱ Κυβερνήσεις δὲν θέλουν, διότι δὲν ὁδηγεῖ τὴν πολιτικὴν αὐτῶν τὸ συμφέρον τῶν λαϊκῶν τάξεων, ἀλλὰ ἡ ἐξυπηρέτησις τῶν συμφερόντων, τῶν ὀλίγων τῆς κρατούσης τάξεως, τῶν ἀστῶν, οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνον δὲν ὑποφέρουσιν ἐκ τοῦ πολέμου, ἀλλὰ λόγῳ τῆς σημερινῆς οἰκονομικῆς μορφῆς τῆς κοινωνίας, καρποῦνται ὀφέλη μὲ τὸ αἷμα τοῦ ἐργαζομένου λαοῦ.

§193Ν. ΞΗΡΟΣ. Νὰ μᾶς ὑποδείξετε τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον δυνάμεθα νὰ συνεννοηθῶμεν· διάφοραι τάξεις δὲν ὑπάρχουν.

§194Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δὲν εἶνε ἀνάγκη νὰ σᾶς ὑποδείξω τὸν τρόπον ἐγώ. Ἐὰν δὲν εἶνε πολὺ ὀξεῖαι αἱ ἀντιθέσεις τῶν τάξεων σήμερον εἰς τὴν χώραν μας, δὲν σημαίνει ὅτι δὲν ὑπάρχουν αἱ ἀντιθέσεις αὗται, ἀρκεῖ νὰ παρατηρήσητε τί γίνεται εἰς τὰς ἐργατικὰς τάξεις, τί ὑποφέρουσι καθ’ ἡμέραν, εἰς ποίαν ἀθλιότητα εὑρίσκονται, πόσας στερήσεις ὑφίστανται καὶ πῶς τὰς ἐκμεταλλεύεται αἰσχρῶς ἕνας μικρὸς ἀριθμὸς κεφαλαιούχων, διὰ νὰ ἐννοήσητε ἐὰν τὰ λεγόμενά μου εἶνε ἀληθῆ. Τοῦτο καὶ μόνον ἤθελα νὰ τονίσω, τὸ ὁποῖον δὲν ἤκουσα εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην νὰ τονισθῇ ἀπὸ οὐδένα. Ὅλοι ὡμίλησαν ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς συμπαθείας πρὸς τὴν μίαν ὁμάδα ἢ τὴν ἄλλην, ἀλλὰ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοῦ συμφέροντος τοῦ Ἔθνους, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ ὁ ἐργατικὸς κόσμος, οὐδεὶς ὡμίλησε.

§195ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ ἐργατικὸς κόσμος ἐπολέμησε γενναιότατα κατὰ τοὺς δύο πολέμους.

§196Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Τὸ ὅτι τὸ πᾶν ὀφείλετε εἰς τοὺς ἐργάτας καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης καὶ ἐν καιρῷ πολέμου τὸ γνωρίζω, ἀλλὰ διὰ τοῦτο τοὺς καλεῖτε σήμερον νὰ γίνωσιν ὄργανα ξένων συμφερόντων; Ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, παρατηρήσατε τί γίνεται εἰς τὴν Εὐρώπην, διὰ νὰ ἰδῆτε τίνων συμφέροντα ἐξυπηρετοῦνται (θόρυβος).

§197ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί θέλετε νὰ κάμωμεν; Ἐδῶ δὲν ὑπάρχουν κοινωνικὰ ῥεύματα.

§198Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δὲν θέλετε νὰ ἀναγνωρίσητε τί πράγματι συμβαίνει (διαμαρτυρίαι) καὶ μοὶ λέγετε ὅτι ἐδῶ δὲν ὑπάρχουν κοινωνικὰ ῥεύματα. Εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μοί λέγετε θὰ σᾶς ἀπαντήσω μὲ μίαν γνώμην τὴν ὁποίαν ἐξέφρασε μέγας σοσιαλιστὴς τῆς Γερμανίας, ὁ Λίμπνεχτ, εἰπών, ὅτι, ὁ κοινωνικὸς ἀγὼν τῶν ἐργατῶν εἶναι σἄν ἕνα μεγάλο ποτάμι τὸ ὁποῖον ρέει πολὺ σιγὰ καὶ ἥσυχα καὶ τὸ ὁποῖον ὅμως, ὅταν τοῦ βάζουν ἐμπόδια, ὑπερεκχειλίζει καὶ φέρει καταστροφάς. Μὴ βάζετε ἐμπόδια ἀρνούμενοι τὰς κοινωνικὰς τάξεις ἵνα μὴ φέρητε καταστροφάς. Μόνον λοιπὸν αἱ τάξεις, αἱ ἀστικαί, καὶ τὰ συμφέροντα τούτων ἐξυπηρετοῦνται διὰ τῶν πολέμων, μόνον αὐτῶν τὰ συμφέροντα ἐκπροσωπεῖ καὶ ὑποστηρίζει τὸ Κράτος. Αἱ ἐργατικαὶ τάξεις, οἱ ἐργάται, οἱ ἀγρόται, οἱ γεωργοί, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τοῦ πολέμου ὁδηγεῖται πρὸς τὴν ἐντελῆ καταστροφήν, ἵνα ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τῶν ἀστικῶν τάξεων. Διὰ τοῦτο καὶ πάλιν διαμαρτύρομαι ἐντόνως κατὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ καταλήγω τονίζων τὸν κίνδυνον ὃν διατρέχει ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§199Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Ἀληθῶς εἶνε σπανιωτάτη ἡ συζήτησις ἡ ὁποία σήμερον διεξάγεται ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ὀρθῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι οὐδέποτε ἄλλοτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ συνεζητήθη θέμα σπουδαιότερον. Δὲν θὰ ἀπαντήσω ἑπομένως νῦν εἰς κατηγορίας κατ’ ἐμοῦ ἐκτοξευθείσας ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ὅτι ἐτρομοκράτησα τὴν χώραν κατὰ τὰς ἐκλογὰς καὶ πρὸ αὐτῶν· διότι, ἂν εἰς τοιαύτας ἀπήντων, ἡ σοβαρὰ συζήτησις θὰ ἐξετρέπετο εἰς ἕτερον θέμα, ἀντεγκλήσεις προσωπικαὶ θὰ ἦσαν ὁ καρπὸς τῶν ἐμπαθῶν λόγων. Ὅλως ἐξαιρετικῶς πράττω τοῦτο, διότι συνήθισα καθ’ ὅλον τὸν μακρὸν κοινοβουλευτικόν μου βίον νὰ μὴ ἀναβάλω τὴν ἀπάντησιν, εἶμαι ἐν τούτοις πρόθυμος νὰ φέρω τὸν λόγον ἐπὶ τούτων ὁπόταν θελήσητε καὶ σᾶς προκαλῶ εἰς τοῦτο, διὰ νὰ μάθῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ποῖοι ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ τρομοκρατήσουν τὴν χώραν δι’ ἀναρχίας καὶ ἂν ἐγὼ μετὰ θάρρους ἀντιταχθεὶς κατὰ τοιούτων προθέσεων ἐξετέλεσα ὕψιστον πρὸς τὴν χώραν καθῆκον. Ἔρχομαι νῦν εἰς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ τὴν Βουλὴν καὶ ἀπαιτεῖ δικαίως ὅλην τὴν ὑμετέραν προσοχήν· βλέπω πολλοὺς ἐξ ὑμῶν σπεύδοντας μετὰ προθυμίας νὰ ψηφίσωσι τὴν τολμηροτάτην ἀπόφασιν νὰ μετάσχῃ τοὐτέστι τὸ Ἔθνος εἰς τὸν Πανευρωπαϊκὸν πόλεμον. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τοιαύτη εἶνε ἡ συμφορὰ τῆς ἀνθρωπότητος ἐκ τοῦ πολέμου τούτου, ὥστε ἐὰν ἠρωτῶντο σήμερον πάντες οἱ μετέχοντες τοῦ πολέμου τούτου, ἤθελον ἐν ὁμοφωνίᾳ ἐκδηλώσει τὴν μεταμέλειαν αὑτῶν διὰ τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ὁ πόλεμος ἐξαπέλυσε κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης κοινωνίας. Καὶ ἐνῷ ἔχω τοιαύτην πεποίθησιν βλέπω ὑμᾶς σπεύδοντας νὰ εἰσέλθητε εἰς τὴν καταστροφὴν ταύτην· ἐν τούτοις ἡ γενεὰ ἡμῶν διεξήγαγε τρεῖς πολέμους καὶ ἐνομίζον ὅτι ἡ ἐκ τῶν πολέμων πεῖρα θὰ καθίστα ὑμᾶς σκεπτικωτέρους. Ἔχομεν καθῆκον, Κύριοι, ἂν καὶ ἡ ὥρα ἔχει πολὺ προχωρήσῃ, νὰ προβῶμεν εἰς ἀπόφασιν ἐν ἠρεμίᾳ, οὐχὶ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν, οὐχὶ μετ’ ὀργῆς καὶ τάχους ὡς ὁ Πρωθυπουργὸς πράττει· διότι ὀργὴ καὶ τάχος εἶνε πάντοτε ἐναντία τῇ εὐβουλίᾳ. Ὅτε ἤρξατο, κύριοι, ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τότε καὶ νῦν δι’ ὀλίγων ἐξέθηκε τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, τῆς Ἑλληνικῆς, εἶπεν «ὅτι ἀκολουθοῦμεν οὐδετερότητα εὐμενῆ πρὸς τὴν Ἀντὰντ καὶ ὅτι εἴμεθα πρόθυμοι νὰ ἐκτελέσωμεν τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις». Ἐὰν ἐδηλώσαμεν ὅτι ἔχομεν εὐμενῆ πρὸς τὴν Ἀντὰντ οὐδετερότητα, τοῦτο προήρχετο κυρίως κατὰ μὲν τὸν Πρωθυπουργὸν ἐκ τῶν πεποιθήσεών του περὶ τῆς τελικῆς νίκης τῆς Συνεννοήσεως, διότι ὁ Πρωθυπουργὸς οὐδέποτε ἔπαυσεν ἔχων τὰς αὐτὰς πεποιθήσεις περὶ ἐπικρατήσεως ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ τῆς Τετραπλῆς Συνεννοήσεως, ἀλλὰ προήρχετο συγχρόνως καὶ ἐκ συμμαχίας τὴν ὁποίαν ἔχομεν πρὸς Βαλκανικὸν Κράτος, τὸ ὁποῖον μετεῖχε τοῦ πολέμου, καὶ ὑπῆρξεν ἡ αἰτία ἢ ἡ πρόφασις τούτου. Τί ἐννοοῦμεν τότε λέγοντες ὅτι τηροῦμεν οὐδετερότητα εὐμενῆ; Ἐδίδετο, κύριοι, κατ’ ἐμέ, ὁ τέλειος χαρακτηρισμὸς τῆς συνθήκης, ἡ ὁποία συνέδεεν ἡμᾶς μετὰ τῆς Σερβίας, διότι ἐὰν ἡ ἔννοια τῆς συνθήκης ἐκείνης ἦτο ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ μετάσχωμεν τοῦ ἀγῶνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐκινεῖτο κατὰ τῆς Σερβίας ὑπὸ παντὸς τρίτου, δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ τηρήσωμεν εὐμενῆ οὐδετερότητα, ἀλλὰ εἴχομεν ὑποχρέωσιν νὰ σπεύσωμεν πρὸς τὸ πλευρὸν τῆς συμμάχου, προσβληθείσης ὑπὸ τῆς Αὐστρο–Οὐγγαρίας. Καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, παρουσιάσθη τοῦτο τὸ φαινόμενον, ὅτι ἡμεῖς κυριολεκτικῶς, ἐὰν τὰ πράγματα ἐξετασθῶσι καλῶς, οὐ μόνον ἐτηροῦμεν εὐμενῆ οὐδετερότητα, ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι εἴμεθα ἐμπόλεμοι· διότι ἀπειλοῦντες τὴν Βουλγαρίαν ὅτι θὰ ἐπιτεθῶμεν κατ’ αὐτῆς, ἐὰν ἐπιχειρήσῃ πολεμικὰς πράξεις κατὰ τῆς Σερβίας, ἐκαλύπτομεν τοιούτῳ τρόπῳ τὰ νῶτα καὶ τὰ πλευρὰ τῆς συμμάχου χώρας, ἐχρησιμεύομεν τοὐτέστιν ὡς ἐφεδρεία τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ. Τοιαύτην δ’ ἀσφάλειαν ἔχων τῶν πλευρῶν αὐτοῦ καὶ τῶν νώτων ἐκ τῆς στάσεως ἡμῶν ἠδυνήθη ὁ Σερβικὸς στρατὸς νὰ παραταχθῇ ὁλόκληρος παρὰ τὰ σύνορά του καὶ νὰ ὑπερασπίσῃ μετὰ θαυμαστῆς ἀνδρείας τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς χώρας. Εἴμεθα λοιπὸν οὐχὶ οὐδέτεροι, οὔτε εὐμενεῖς οὐδέτεροι, ἐὰν τὰ πράγματα ἐξετασθῶσι καλῶς, εἴμεθα ἐμπόλεμοι ἀγρυπνοῦντες, ἐν ἐφεδρείᾳ ἑτοιμοπολέμῳ ὑπὲρ τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ, μαχομένου ἐν ἀσφαλείᾳ ἐναντίον τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Ἐν τούτοις διότι εἰς τὴν συνθήκην ἐκείνην ἀπεδόθη ἡ ἀληθὴς αὐτῆς σημασία, ὅτι ἡ συνθήκη ἦτο ἐντελῶς τοπικοῦ χαρακτῆρος, ὅτι ἦτο ἐντελῶς Βαλκανική, οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων κατὰ τῶν ὁποίων πράγματι ἐμμέσως πολεμοῦμεν ἐδυσφόρησε καθ’ ἡμῶν, οὔτε ἐχαρακτήρισεν ἡμᾶς ἐμπολέμους, διότι, ὡς προεῖπον, ὀρθῶς ἐξηγήθη ὅτι ἡ συνθήκη, ἡ ὁποία συνήφθη μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, τῆς ὁποίας αἱ αἰτίαι ἐτέθησαν καθ’ ἣν ἡμέραν οἱ Βούλγαροι εἰσήρχοντο εἰς Θεσσαλονίκην ἀπιστοῦντες, καθ’ ἣν ἡμέραν οἱ ἄπιστοι σύμμαχοι διενοήθησαν νὰ ἁρπάσωσι τοὺς καρποὺς τῆς νίκης τῶν ἡμετέρων ὅπλων καὶ τῶν Σερβικῶν, εἶχεν ἀπολύτως τοπικὸν Βαλκανικὸν χαρακτῆρα. Ὅτι αὐτὴ εἶνε ἡ ἀληθὴς ἔννοια τῆς συνθήκης δὲν προκύπτει μόνον ἐκ τῆς ἱστορικῆς αἰτίας τῆς Συνθήκης, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς ἀντιθέσεως, ἡ ὁποία ὑπάρχει μεταξὺ Συνθήκης Σερβοβουλγαρικῆς καὶ Συνθήκης Ἑλληνοσερβικῆς. Ὅσοι ἀνεγνώσατε τὰς Συνθήκας, θὰ εἴδετε ὅτι εἰς τὸ γʹ ἄρθρον τῆς Σερβοβουλγαρικῆς στρατιωτικῆς Συνθήκης τίθεται ὅρος ρητός, ὅτι ἡ Βουλγαρία εἶνε ὑποχρεωμένη, ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Αὐστρία ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, νὰ παράσχῃ ἐπικουρίαν 200,000 ἀνδρῶν. Ὑπάρχει τοιοῦτος ὅρος εἰς τὴν ἡμετέραν Συνθήκην; Οὐδείς, τοὐναντίον ὑπάρχει ὅρος ἐν τῇ στρατιωτικῇ συνθήκῃ Σερβίας καὶ Ἑλλάδος, ἐὰν ἐπιτεθῇ καθ’ ἡμῶν ἡ Βουλγαρία εἶνε ὑποχρεωμένη ἡ Σερβία νὰ θέσῃ εἰς τὴν διάθεσιν ἡμῶν ἑκατὸν πεντήκοντα χιλιάδας ἄνδρας· ἐὰν λοιπὸν ἐν τῇ ἐννοίᾳ Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης περιελαμβάνετο καὶ ὁ ὅρος τῆς ὑπὸ τῆς Αὐστρίας προσβολῆς τῆς Σερβίας, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὀφείλει νὰ παραδεχθῇ ὅτι ἦτο φυσικώτερον νὰ ἐπαναλαμβάνετο καὶ ἐν τῇ Ἑλληνοσερβικῇ στρατιωτικῇ συνθήκῃ ὁ αὐτὸς ρητὸς ὅρος, ὅστις ἔχει τεθῇ ἐν τῇ προηγουμένῃ Βουλγαροσερβικῇ στρατιωτικῇ συνθήκῃ. Τοιαύτη εἶνε ἡ ἔννοια τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης. Ἀληθῶς δὲ δὲν θὰ ἐτίμα τὴν νοημοσύνην ἡμῶν ἐὰν ἡμεῖς παρ’ οὐδεμιᾶς Μεγάλης Δυνάμεως ἀπειλούμενοι ἠθέλομεν συνομολογήσει συνθήκην μετὰ τῆς Σερβίας, ἀναλαμβάνοντες διὰ τῆς μικρᾶς ἡμῶν δυνάμεως νὰ ἀσφαλίσωμεν τὴν σύμμαχόν μας κατὰ τῆς Αὐστροουγγαρίας, ὄπισθεν τῆς ὁποίας ἵσταται πάντοτε ἡ κολοσσιαία Γερμανία, κατὰ τὴν ἐποχὴν δὲ ἐκείνην καὶ ἡ Ἰταλία. Αὐτὴ εἶνε ἡ ἔννοια, ἐπαναλαμβάνω, τῆς συνθήκης, τὴν ὁποίαν καὶ ὑμεῖς κ. Πρωθυπουργὲ πιστῶς ἐτηρήσατε καὶ ἡ διαδεχθεῖσα ὑμᾶς ἐπὶ ἑξάμηνον Κυβέρνησις ὁμοίως εὐλαβῶς ἐσεβάσθη. Ἀλλ’ ἐρωτᾶται σήμερον πῶς ἔχουσι τὰ πράγματα, ἐὰν τὴν στιγμὴν ταύτην ἐπιτεθῇ ἡ Βουλγαρία κατὰ τῆς Σερβίας θὰ ἐξαρτηθῇ ἡ ὑποχρέωσις ἡμῶν νὰ σπεύσωμεν ἔνοπλοι παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς συμμάχου, ἐκ τοῦ γεγονότος ἐὰν ἡ Βουλγαρία δὲν εἶνε συνδεδεμένη διὰ συνθήκης πρὸς ἐμπόλεμον κράτος, ἡμεῖς εἴμεθα ὑποχρεωμένοι τότε νὰ συμμετάσχωμεν τοῦ ἀγῶνος ἐκπληροῦντες πιστῶς τὰς συνθήκας. Ὀρθὸν εἶνε τὸ λεχθὲν ὅτι τὰς συνθήκας πρέπει νὰ τηρῶμεν, διότι οἱ τηροῦντες αὐτὰς ἐμπνέουσιν ἐμπιστοσύνην· εἶνε δὲ κεφάλαιον μέγα διὰ τὰ κράτη, ὅπως καὶ διὰ τοὺς ἰδιώτας, τῶν συντεθειμένων ἡ πιστὴ ἐκπλήρωσις. Ἐὰν ὅμως εἶνε βεβαιωμένον ὅτι ἡ Βουλγαρία ἀνήκει εἰς ἕνα τῶν ἐμπολέμων συμμαχικῶν συνδυασμῶν καὶ ἐπιτεθῇ, ἡμεῖς ὑποχρεούμεθα νὰ μετάσχωμεν τοῦ πολέμου; Ἀπαντῶ βεβαίως ὄχι. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πάντοτε εἶνε πεπεισμένος ὅτι τὴν νίκην θὰ ἔχῃ ἐν τέλει ἡ Τετραπλῆ Συνεννόησις· τὸν ἐπηρεάζει πολὺ ὅτι κρατεῖ τῆς θαλάσσης ἡ Ἀγγλία, τῆς ὁποίας ἡ ἐπιμονὴ εἶνε γνωστὴ καὶ ἔχει πεποίθησιν ὅτι διὰ τῆς ἐπιμονῆς της καὶ τοῦ πλούτου της παρατείνουσα τὸν πόλεμον θέλει κατισχύσει, ἀλλ’ ἐὰν εἶχε τοιαύτην πεποίθησιν πρό τινων μηνῶν, ἴσως ἦτο δικαιολογημένος, διότι τότε οἱ Ρῶσσοι ἦσαν εἰς τὰ Καρπάθια καὶ διὰ τοῦ στρατιωτικοῦ τῶν ὄγκου ἠπείλουν τὴν Βουδαπέστην καὶ τὴν Βιέννην. Δὲν εἶνε ὅμως ἤδη ὀρθὸν νὰ φρονῇ ὅτι πρέπει νὰ μετάσχωμεν τοῦ πολέμου ὅταν ἡ Ρωσσικὴ δύναμις σχεδὸν ἐθραύσθη, ὅταν οἱ Αὐστρογερμανοὶ εἶνε ἕτοιμοι νὰ κατέλθωσιν εἰς τὰ Βαλκάνια, ἔχοντες δὲ συμμάχους τοὺς Βουλγάρους καὶ Τούρκους θὰ δύνανται νὰ παρατάξωσι 1,000,000 περίπου μαχητῶν. Πρέπει πολὺ νὰ μελετήσωμεν τὰ πράγματα διότι ἡ πλάνη ἡμῶν δύναται νὰ φέρῃ καταστροφὰς εἰς τὸν τόπον, οὔτε θὰ καλυφθῆτε ὄπισθεν τῆς ψήφου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὁ ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἐπιθυμεῖ τὸν πόλεμον. Μόνον ἐὰν ἐπιτεθῶσι κατ’ αὐτοῦ οἱ ἀμείλικτοι καὶ προαιώνιοι αὐτοῦ ἐχθροί, οἱ Βούλγαροι, θὰ σπεύσῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἰς τὸν ἀγῶνα. Ἀποκρούει ὅμως μετ’ ἀγανακτήσεως πᾶσαν ἀνάμιξίν του εἰς τὴν μεγάλην Εὐρωπαϊκὴν πάλην.

§200Κ. ΜΕΛΑΣ. Αὐτὸ εἶνε ἡ γνώμη σας.

§201Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Βεβαίως εἶνε ἡ γνώμη μου καὶ ἐγὼ ἐσυνήθισα ἀπὸ 23 ἐτῶν, ἀδιαλείπτως παρακαθήμενος ἐνταῦθα, νὰ λέγω τὴν γνώμην μου μετὰ παρρησίας, οὐδένα φοβούμενος. Σεῖς δέ, ὁ ὁποῖος ἠθελήσατε νὰ διακόψητε, δύνασθε νὰ ἔλθητε εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ νὰ εἴπητε τὴν γνώμην σας, τὴν θαρραλεωτέραν.

§202Λ. ΝΑΚΟΣ. Ἡ πλειονοψηφία ἀντιπροσωπεύει τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§203Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Ἐγὼ λέγω τὴν ἰδικήν μου γνώμην ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, σεῖς δύνασθε νὰ νομίζητε ὅτι ἀντιπροσωπεύητε τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τὴν γνώμην καὶ ἐγὼ σᾶς λέγω μετὰ θάρρους ὅτι ἂν ἀποφασίσητε διὰ τῆς ψήφου σας νὰ ἀναμίξητε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς τὸν πόλεμον βεβαίως δὲν ἀντιπροσωπεύετε ἢ τὴν γνώμην, τὴν ἀτομικήν σας. Τὸ πλάσμα ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἐκπροσωπεῖ τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ καταπίπτει πρὸ τῶν πραγμάτων. Ἡ θέσις τῆς πατρίδος ἡμῶν εἶνε δεινοτάτη καὶ τὰ πράγματα δυσχερῆ καὶ ἐπικίνδυνα. Χώρα ὅμορος, πρὸς τοὺς ἐθνικοὺς ἡμῶν σκοποὺς φανερῶς ἐναντιουμένη, ἡ Βουλγαρία, ἐπεστρατεύθη αἰφνιδίως εἰς τοιαύτην κλίμακα, ὥστε δυσκόλως καλύπτονται οἱ πολεμικοὶ αὐτῆς σκοποί. Ἡ τοιαύτη ἀθρόα καὶ ἐσπευσμένη κινητοποίησις, ἐδημιούργησε δι’ ἡμᾶς κινδύνους, τοὺς ὁποίους, ὅπως ἀποτρέψωμεν, ἔπρεπεν ὡς τάχιστα νὰ ἐπιστρατευθῶμεν. Ἀλλ’ ἐντὸς τριῶν ἐτῶν ἡ χώρα ἡμῶν τρίτην ἤδη φορὰν συνταράσσεται μέχρι βαθυτάτων. Διεξήγαγεν ἐντὸς τριετίας δύο ἐνδόξους ἀλλὰ μυριονέκρους πολέμους, τῶν ὁποίων αἱ θυσίαι εἰς ἄνδρας καὶ οἰκονομικὰ δημόσια καὶ ἰδιωτικὰ δὲν ἀνορθοῦνται οὔτε εὐκόλως, οὔτε τόσῳ ταχέως. Ἐν τούτοις, ἐὰν, ὡς προεῖπον, ἡ ὅμορος χώρα, ἡ Βουλγαρία, ἐπιχειρήσῃ καθ’ ἡμῶν πόλεμον, τοῦτον θὰ δεχθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μετὰ τοιαύτης δικαίας ὀργῆς, ὥστε οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων, οἵτινες γνωρίζουσι τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, δύναται ν’ ἀμφιβάλλῃ περὶ τῆς νικηφόρου ἐκβάσεώς του, ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν μάλιστα τοῦ ἐνδόξου καὶ μεγάλου στρατηλάτου Βασιλέως. Ἀλλ’ ἐὰν τοιοῦτος δὲν ἀποτολμηθῇ καθ’ ἡμῶν πόλεμος, πρέπει πάντες νὰ σκεφθῶμεν ὅτι ὑπέχομεν μεγίστας εὐθύνας, ἐὰν θελήσωμεν ἄκοντα τὸν ἑλληνικὸν λαόν, τὸν εὐφυᾶ καὶ γενναῖον, ἀλλὰ καὶ κεκμηκότα ἐκ τῶν δύο προηγουμένων πολέμων ν’ ἀναμίξωμεν εἰς τὴν Εὐρωπαϊκὴν πάλην. Φοβοῦμαι τότε τὴν ἀπροθυμίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὡς δὲ ἔχουν καὶ τὰ πράγματα, εἶνε καὶ πιθανὸν νὰ ὑποστῶμεν ἧτταν, ἀλλ’ ἡ ἧττα τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ θὰ ἔχῃ ὀλεθριώτατα ἀποτελέσματα, ὄχι μόνον διὰ τὸ παρόν, ἀλλὰ διὰ τὸ μέλλον τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἐκ τῶν δύο ἐνδόξων πολέμων μας ἐμεγαλύνθη τὸ Κράτος, ἀλλ’ ἐπολλαπλασιάσθησαν καὶ οἱ κίνδυνοι αὐτοῦ, ὡς βλέπομεν καὶ τὴν ἑσπέραν ταύτην συζητοῦντες. Οἱ ἡττηθέντες ἐλλοχεύουσι καὶ θὰ ἐπωφεληθῶσι παντὸς σφάλματος ἡμῶν καὶ πρὸ πάντων ὀλεθρίας ἥττης. Ἂς σκεφθῶμεν καλῶς καὶ ἠρέμως καὶ ἂς ἀποφασίσωμεν, οὕτως, ὥστε νὰ μὴ μᾶς δοθῇ ἀφορμὴ νὰ μεταμεληθῶμεν. Αἱ στιγμαὶ εἶνε κρισιμώταται καὶ αἱ εὐθύναι παμμέγισται. Ἂς ὁδηγήσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν φιλοπατρία καὶ ἐθελοθυσία, ἐν ἀνάγκῃ ὑψίστη, ἡμᾶς δὲ τοὺς παρακαθημένους ἐνταῦθα καὶ βουλευομένους περὶ τῶν ὑψίστων συμφερόντων τῆς χώρας οὐ μόνον φιλοπατρία, ἀλλὰ πρὸ πάντων σύνεσις.

§204Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Ἐν μεταμεσονυκτίοις πόθ’ ὥραις καὶ ἐν μέσῳ βαρειῶν ἀληθῶς καὶ δεινοτάτων ὡρῶν ἀνέρχομαι τὸ βῆμα, διότι δὲν θέλω, δὲν μοῦ εἶνε ἐπιτετραμμένον νὰ ἀποκρύψω ἀπὸ τὴν Βουλὴν οὔτε τὰ πορίσματα, ἅτινα ἀπεκόμισα ἐκ τῆς ἀποψινῆς μακρᾶς συζητήσεως, ἀλλ’ οὔτε καὶ τοὺς ἐνδοιασμούς, τοὺς ὁποίους ἐγέννησαν εἰς τὴν ψυχήν μου αἱ ἐπανειλημμέναι ἀγορεύσεις τοῦ ἐντιμοτάτου κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Νομίζω δὲ ὅτι πρὸ τοιούτων ἐνδοιασμῶν, ἐνδοιασμῶν ἀναφερομένων εἰς ἐγχείρημα, τοῦ ὁποίου μία μὴ λελογισμένη τυχὸν διαχείρισις ἤθελεν ἀσφαλῶς ἐκθέσει τὸ Κράτος εἰς τὰς χαλεπωτέρας τῶν συμφορῶν, εἶνε δεδικαιολογημένον νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ βραχεῖά τις ἔρευνα. Αἱ ἐξηγήσεις, αἱ παρασχεθεῖσαι ἡμῖν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ἀρκοῦσιν ἵνα καταδηλώσωσιν ἡμῖν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔταμεν ἀπόψε νέαν αὐτοτελῆ πολιτικήν, ἀλλ’ ὅτι ἐπανέφερε τὴν πολιτικὴν τῆς ἀμέσου ἐξόδου, τὴν πολιτικὴν τοῦ Φεβρουαρίου, τὴν πολιτικὴν τὴν δι’ ἐπισήμων δηλώσεων καὶ πρὸς τοὺς συνταγματικοὺς παράγοντας καὶ πρὸς τὸν τύπον καὶ πρὸς ἐμὲ αὐτὸν ὁριστικῶς καὶ ἀμετακλήτως ἐγκαταλειφθεῖσαν, τὴν πολιτικήν, ἣν ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἀπεδοκίμασα. Τὴν πολιτικὴν ταύτην ἐπανέφερεν ὑπὸ νέον τύπον καὶ περιέβαλε διὰ τοῦ ἐπενδύτου τῆς συνθήκης. Τὴν ἐπιστρατείαν ὡς μέσον ἀμύνης οὐδεὶς ἀποκρούει, ὅπως οὐδεὶς θέλει ἀποκρούσει καὶ τὰς πιθανὰς ταύτης συνεπείας. Ἀλλὰ πρὶν ἢ ἐμπλακῶμεν εἰς πόλεμον ἀμέτρου ἐντάσεως, ὀφείλομεν νὰ πεισθῶμεν περὶ τῆς λελογισμένης, περὶ τῆς νουνεχοῦς, περὶ τῆς συμφερωτέρας πορείας τοῦ Ἔθνους. Ὀφείλομεν ἀκόμη νὰ πεισθῶμεν ὅτι ἐξηντλήθησαν ὅλα τὰ μέσα τῆς εἰρήνης καὶ ὅτι μόνον, ἀφοῦ ταῦτα ἐξηντλήθησαν, σύρομεν τὸ ξῖφος. Τὴν ἐξαιρετικὴν ταύτην φρόνησιν καὶ παρὰ τοῦ Ὑπουργείου καὶ παρ’ ἡμῶν, τῶν παρεδρευόντων εἰς τὸ πρῶτον Κοινοβούλιον τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, ἀπεκδέχεται ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Ἀντὶ τούτου ὅμως; Ἐξέτεινεν ἀπόψε ἡ Κυβέρνησις τὴν ἔννοιαν τῆς συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας καὶ ἐπεχείρησε τοιαύτην ἐπ’ αὐτῆς ἑρμηνευτικὴν ἀνατομήν, ὥστε ἀσφαλῶς θὰ ἤγετό τις εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ὑπὸ δεινῆς εἶχον καταληφθῆ πολιτικῆς μυωπίας οἱ ὑπογράψαντες τὴν συνθήκην ἐκείνην, ἂν αἱ Κυβερνητικαὶ ἀντιλήψεις ἦσαν ἐν τῇ ἀκριβείᾳ. Οὐδεὶς ἀγνοεῖ, εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται νὰ ἀγνοῇ ὅτι ἀδιάλλακτος ἐχθρότης ἐχώρισε πάντοτε τὴν Αὐστρίαν ἀπὸ τῆς Σερβίας, ὅτι δὲ πολλάκις ἠπειλήθη καὶ πολλάκις ἀπεσοβήθη ὁ πόλεμος. Συνωμολογήσαμεν λοιπὸν συνθήκην κατὰ παντὸς τρίτου, ἑπομένως καὶ κατὰ τῆς Αὐστρίας; ὄχι βεβαίως. Ὁμολογῶ ὅτι μὲ συγκινεῖ ἡ γενναιότης τῆς Κυβερνήσεως, γενναιότης ἀψηφοῦσα τὰς χιλιάδας τῶν προελαυνόντων Αὐστρογερμανῶν καὶ διαλαλοῦσα ὅτι θὰ λυπηθῶμεν μὲν ἀλλὰ καὶ κατ’ αὐτῶν θὰ πολεμήσωμεν. Δι’ ὄνομα Θεοῦ. Ἡ Ἑλλὰς θὰ ἀποδυθῇ εἰς ἀγῶνα ἀφανισμοῦ κατὰ Γερμανίας, Αὐστρίας, Βουλγαρίας καὶ Τουρκίας; Ἂν νικήσῃ—ἀπιθανώτατον—ἡ Ἀντάντ, πῶς θὰ μεγαλώσῃ ἡ Βουλγαρία καὶ πῶς θὰ ἀπορροφήσῃ αὕτη τὴν Σερβίαν, τὴν σύμμαχον τοῦ νικητοῦ; Ἂν πάλιν πρόκειται νὰ νικήσῃ ἡ Γερμανία πῶς δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ μεταβάλωμεν τὴν κατάστασιν; Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μᾶς ὑπενθύμισεν, ὅτι ἡ Ἀγγλία συνετέλεσεν εἰς τὴν αἰσίαν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ θὰ ἠρώτων τὸν κ. Βενιζέλον: Ποῖος τάχα, ἂν μή, ὁ Γερμανὸς Αὐτοκράτωρ ἐπεδίκασεν ἡμῖν τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἡ Ἀγγλία ἐμαίνετο ὑπὲρ τῆς Βουλγαρίας; Τοιαύτη λοιπὸν γενναιότης ὁμοιάζει μὲ τὴν γενναιότητα τοῦ αὐτοκτονοῦντος διὰ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι περιφρονεῖ τὸν θάνατον. Ὀφείλω νὰ προσθέσω καὶ τὰς ἐμὰς ἀσθενεῖς διαμαρτυρίας εἰς τὴν εὔγλωττον διαμαρτυρίαν τοῦ σεβαστοῦ ἐξ Ἀττικοβοιωτίας συναδέλφου κατὰ τῆς παραβιάσεως τοῦ πατρῴου ἐδάφους ὑπὸ ἐκείνων, οἵτινες ἐπλήρωσαν τὸν κόσμον ὅλον μὲ τὰς οἰμωγὰς αὐτῶν ὅτι ἀπεκδύονται εἰς τὸν πόλεμον χάριν τῆς οὐδετερότητος τοῦ Βελγίου. Ἀλλ’ αἱ οἰμωγαὶ ἐκεῖναι ἦσαν κροκοδείλιοι. Ἐπεθύμουν ἀκόμη νὰ μοὶ ἐπετρέπετο ὅπως διαμαρτυρηθῶ καὶ πέραν τοῦ κυρίου ζητήματος δι’ ὅσας βαρείας μομφὰς διετύπωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κατὰ ὡρισμένης μερίδος τοῦ Ἀθηναϊκοῦ Τύπου. Ὁμολογῶ ὅτι διατελῶ εἰσέτι κατάπληκτος. Οὐδέποτε ἀνέμενον τοιαύτην κατηγορίαν παρὰ πολιτικοῦ ἀρχηγοῦ, ὅστις εἰς τὸν τύπον ὀφείλει μέγα μέρος τῆς δυνάμεως αὐτοῦ καὶ ὁ ὁποῖος οὐδέποτε ἔπαυσε χειριζόμενος τὴν γραφίδα τοῦ δημοσιογράφου. Οὐδ’ ἐπετρέπετο νὰ ρίψῃ ἀπὸ τῆς ὑψηλοτάτης αὐτοῦ κορυφῆς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τοῦ Τύπου τὴν καταγγελίαν, ὅτι εἶνε ἀργυρώνητος, ὅτι ἐπωλήθη εἰς ξένην προπαγάνδαν, τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ξένη ἀληθῶς προπαγάνδα συνελήφθη κατὰ τὸν μᾶλλον ἀναίσχυντον τρόπον δωροδοκοῦσα τοὺς ὑπαλλήλους τοῦ Κράτους, ἐν ᾧ φιλοξενεῖται, καὶ κλέπτουσα τὰ μυστικὰ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς χώρας. Κατὰ ταύτης κεῖνται αἱ δικαστικαὶ πιστοποιήσεις, ἐνῷ κατὰ τοῦ Τύπου οὐδεμία προσήχθη ἀπόδειξις. Ὑπῆρξε μακρὰ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Τύπος, ὁ Ἑλληνικός, σύσσωμος ἠγωνίζετο παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὸν ἀγῶνα τῆς ἀνορθώσεως. Ἐσκέφθη τις νὰ τὸν κατακρίνῃ ὡς ἀργυρώνητον; Πρέπει νὰ διακηρύξω τὴν ἐντιμότητα καὶ τὴν φιλοπατρίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ τοῦ Ἀθηναϊκοῦ Τύπου. Ἐὰν πολλάκις ἡ ὀξύτης τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ ἄγῃ τοῦτον εἰς ἀκρότητας, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι δὲν ἔχει συνείδησιν. Ὁ Τύπος παρ’ ἡμῖν ἐνίσχυσε πάντοτε τοὺς ἀγῶνας ὑπὲρ τῆς Ἐθνικῆς ἰδέας, ὑπῆρξε δὲ εἰς ὅλας τὰς ἐποχὰς κατ’ ἐξοχὴν Τύπος πατριωτικώτατος. Γράφεται ὑπὸ πατριωτῶν Ἑλλήνων, οἵτινες εἰς οὐδένα θὰ ἀναγνωρίσωσί ποτε τὸ μονοπώλιον τοῦ πατριωτισμοῦ. Ἀλλ’ ἐπανερχόμενος εἰς τὴν οὐσίαν, θλίβομαι εἰλικρινῶς διὰ τὴν ὀλισθηρὰν κατεύθυνσιν τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου, ὅπερ ἰδιαίτατα τιμῶ καὶ τοῦ ὁποίου ἀναγνωρίζω τὴν ζηλευτὴν δρᾶσιν πρὸς μεγάλυνσιν τῆς Ἑλλάδος. Τὸ Ὑπουργεῖον τοῦτο συνέδεσεν ἀρρήκτως τὸ ὄνομά του μὲ τὴν σύγχρονον ἱστορίαν ἀλλ’ ἂς μὴ θελήσῃ νὰ ἀμαυρώσῃ τὸ ἔργον του παρασῦρον τὴν χώραν εἰς ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος, δημιουργοῦν δὲ τρομερὰς καταστροφάς. Ἄς μείνωμεν, ὅσον δυνάμεθα, ἀπαθεῖς θεαταὶ τῶν παμμεγίστων γεγονότων πρὸ τῶν ὁποίων ἰλιγγιᾷ αὐτόχρημα ὁ ἀνθρώπινος νοῦς καὶ ἂς ἀποστῶμεν ὅσον δυνάμεθα ἀπὸ τοῦ νὰ γίνωμεν συμπράκτορες. Ἂς ἀναθεωρήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τὰς σκέψεις του καὶ διὰ τοῦτο συμπεραίνων ἀπευθύνω πρὸς αὐτὸν τὸ ἐρώτημα Quovadis ?

§205Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εἶναι τόσον μεγάλαι καὶ κρίσιμοι αἱ στιγμαί, τὰς ὁποίας διέρχεται τὸ Ἔθνος, ὥστε πᾶς Ἕλλην θὰ ηὔχετο κατὰ τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἐπεσημάνθη ὁ κίνδυνος καὶ ἡ ἀπειλὴ πολέμου διὰ τὴν Ἑλλάδα, διαταχθείσης ὑπὸ τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ἔγκρισιν πάντων τῶν ὑπευθύνων παραγόντων τοῦ κοινοβουλίου τῆς γενικῆς ἐπιστρατεύσεως τῆς Ἑλλάδος, πᾶς Ἕλλην θὰ ηὔχετο ὅπως οὐδ’ ὑπαινιγμός, οὐδὲ σκιὰ ὑπάρξεως, ὅτι τὰς μεγάλας καὶ κρισίμους ταύτας στιγμὰς ὑπάρχει ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ διχασμένη. Δυστυχῶς ἡ συζήτησις, ἡ διεξαχθεῖσα, παρέσχε τὴν ἀπόδειξιν ὅτι ὄχι πλέον ὑπαινιγμοί, ἀλλὰ ῥηταὶ δηλώσεις ὑπῆρξαν περὶ διαφορᾶς ἀντιλήψεως ἐν τῇ ἀντιμετωπίσει τοῦ μεγάλου κινδύνου τοῦ ἀπειλοῦντος πολέμου. Ὅταν τοιαύτην τροπὴν ἔλαβεν ἡ συζήτησις ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἀποδώσῃ πάλιν τὴν ἑνότητα εἰς τὴν ἐθνικὴν ψυχὴν εἶναι μόνον ἡ ψῆφος τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰς οἱονδήποτε μέρος καὶ ἂν αὕτη δοθῇ. Μετὰ τῶν συναδέλφων μου τῶν ὑπογραψάντων τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω εἰς τὸ Προεδρεῖον, νομίζομεν ὅτι διατυποῦμεν τὸ πόρισμα τῆς διεξαχθείσης συζητήσεως, ὑποβάλλοντες τὴν πρότασιν, ὅπως ἡ Βουλή, μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐγκρίνουσα τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς αὐτὴν μεταβῇ εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν.

§206ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§207ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη.

§208Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Παρακαλῶ· ἔχω τὸν λόγον κ. Πρόεδρε.

§209ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐπερατώθη ἡ συζήτησις. (Θόρυβος).

§210ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Καμπάνης.

§211Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Φαίνεται, κ. βουλευταί, ὅτι παρ’ ὅλα τὰ μέχρι τοῦδε λεχθέντα, μερικοὶ ἐξ ἡμῶν δὲν ἀντιλαμβάνονται τὴν σοβαρότητα τῶν περιστάσεων καὶ τὴν σπουδαιότητα τῆς ἀποψινῆς συνεδριάσεως, διότι αἱ φωνασκίαι καὶ οἱ ψιθυρισμοί, οἱ ὁποῖοι ἀκούονται δι’ ἕκαστον ζητοῦντα ἤδη νὰ ὁμιλήσῃ ὅπως δηλώσῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ καὶ κυρίως διὰ βουλευτὰς μὴ ἔχοντας εἰσέτι, ὡς ἐγώ, τὸ κῦρος τῶν ἐπιφανῶν τοῦ Κοινοβουλίου, οἱ τοιοῦτοι, λέγω, ψιθυρισμοὶ ἀποδεικνύουν, ὅτι οἱ δυσανασχετοῦντες δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων, οὐδὲ ἔχουσι συνείδησιν τῆς σημασίας τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ δώσουν ἀπόψε. Κύριοι Βουλευταί, θὰ ἐπαναλάβω μετὰ τῶν προαγορευσάντων καὶ ἐγὼ διὰ πολλοστὴν φοράν, ὅτι ἡ σημερινὴ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς εἶνε ἡ ἱστορικωτέρα συνεδρίασις αὐτῆς καθ’ ὅλον τὸν Κοινοβουλευτικὸν βίον τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, διότι δὲν πρόκειται ἐνταῦθα σήμερον νὰ κρίνωμεν ποίαν πολιτικὴν δέον νὰ ἀκολουθήσωμεν ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν διακυβέρνησιν τῶν τῆς Χώρας πραγμάτων, ἀλλὰ ν’ ἀποφασίσωμεν ὁριστικῶς ποία θὰ εἶνε ἡ ἐξωτερικὴ τοῦ Κράτους μας πολιτική, ἐκ τῆς ὁποίας θὰ ἐξαρτηθῇ αὐτὴ ἡ ὕπαρξις καὶ ὑπόστασις ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Τούτου ἕνεκεν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῆς Μείζονος Ἀντιπολιτεύσεως καὶ οἱ λοιποὶ ἐπιφανεῖς τοῦ Κοινοβουλίου ἐτόνισαν δεόντως τὴν σημασίαν τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως καὶ τὴν σπουδαιότητα αὐτῆς. Συμφωνῶν λοιπὸν καὶ ἐγὼ μετ’ αὐτῶν ὡς πρὸς τοῦτο, θεωρῶ ὅτι ἔχω ὑψίστην ὑποχρέωσιν πρὸς τὴν Πατρίδα, πρὸς ἐμὲ αὐτὸν καὶ πρὸς τὸ ἀξίωμα, ὅπερ φέρω, νὰ ἐκφράσω ἀνενδοιάστως καὶ μακρὰν παντὸς πολιτικοῦ δεσμοῦ τὴν ἐπὶ τοῦ ὑψίστου τούτου θέματος γνώμην μου, ἔστω τυχὸν καὶ ἂν θεωρηθῇ ὅτι αὕτη δὲν ἔχει ἀκόμη τὸ προσῆκον κῦρος. Μετὰ μεγάλης προσοχῆς, μετὰ ἐντεταμένης προσοχῆς παρηκολούθησα, κ. Βουλευταί, τὰς ἀγορεύσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν λοιπῶν ἐπιφανῶν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐσχημάτισα τὴν γνώμην, συνεπείᾳ τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὑποστηριχθέντων, ὡς πρὸς τὴν μετὰ τῆς Σερβίας συνθήκην, ὅτι οὗτος βασίζει τὴν πολιτικήν του ἐπὶ τῆς συνθήκης ταύτης θεωρῶν αὐτὴν ἐν πλήρει ἰσχύϊ. Ἐφόσον, λοιπόν, ἔχομεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, βασίζοντα τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεώς του καὶ τοῦ κόμματός του, οὗτινος μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἀπετέλουν μέλος, ἐπὶ τῆς συνθήκης ταύτης καὶ δηλοῦντα προσέτι, ὅτι ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ γνωστοῦ συμμαχικοῦ ὅρου, τουτέστιν ἡ ὑποχρέωσις συνδρομῆς ἡμῶν πρὸς τὴν Σερβίαν, προσβαλλομένην ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας, εἶνε, ἐκτὸς τῶν ἄλλων καὶ καθῆκον τιμῆς. Ἐφόσον, λέγω, τοιαύτην τινὰ θέτει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς βάσιν, ἐπ’ αὐτῆς καὶ μόνης πρέπει κυρίως νὰ διεξαχθῇ ἡ συζήτησις, καθόσον, ἀποδεικνυομένης τῆς μὴ ἰσχύος ἤδη τοῦ ὅρου τούτου, καὶ ἡμεῖς οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως δὲν δυνάμεθα παρὰ πεποίθησιν νὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐναντίον τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους. Ὁμολογῶ εὐθὺς ἀμέσως, κ. Βουλευταί, διότι δὲν θέλω μακρηγορῶν πράγματι νὰ κουράσω τὴν Βουλήν, ἀρκετὰ καταπεπονημένην, ὅτι παρ’ ὅλην τὴν καλὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν εἶχον ὅπως συμφωνήσω μὲ τὴν Κυβέρνησιν, δὲν δύναμαι νὰ πράξω τοῦτο, διότι αἱ δύο ἀγορεύσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν μὲ ἔπεισαν. Δὲν μὲ ἔπεισαν, κύριοι, διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον, κατόπιν τῆς γενομένης συζητήσεως, ὅτι ἡ περὶ ἧς ὁ λόγος συνθήκη, ὡς ἐξειλίχθησαν μέχρι τοῦδε τὰ γεγονότα, δὲν ἰσχύει πλέον, καθ’ ὃν τρόπον θέλει αὐτὴν ἰσχύουσαν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Δὲν εἶνε ἀνάγκη, οὐδὲ ἔχω νὰ ἐκταθῶ ἐγὼ ἐπὶ τῆς ἑρμηνείας τῆς συνθήκης· κατὰ νομικὸν ὅμως ἀπαράβατον κανόνα ἐπὶ πάσης συμβάσεως τοῦ κοινοῦ λεγομένου δικαίου πρὸς ὀρθὴν ἑρμηνείαν ταύτης, δέον νὰ ἐξετάζηται αὕτη κατά τε τὸ γράμμα ταύτης ὡς καὶ κατὰ τὸ πνεῦμα τῶν συμβαλλομένων. Τὸ τοιοῦτον βεβαίως πολὺ περισσότερον ἰσχύει προκειμένου περὶ συμβάσεων μεταξὺ διαφόρων Κρατῶν, ἤτοι τῶν συνθηκῶν, δι’ ὧν καθορίζονται αἱ μεταξὺ αὐτῶν σχέσεις καὶ ὑποχρεώσεις. Εἰς ταύτας, πρὸ παντός, δέον νὰ ἐξετάζηται τὸ πνεῦμα τῆς Συνθήκης, οἱ ὅροι ὑφ’ οὓς συνήφθη αὕτη, ἡ ἀφορμή, ἥτις προεκάλεσεν αὐτὴν καὶ συγχρόνως αἱ περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας καλοῦνται τὰ συμβαλλόμενα Κράτη νὰ ἐκπληρώσωσι τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῶν.

§212Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Δὲν τὰς εἴδομεν.

§213Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τὰς ἐκ τῆς συνθήκης ὑποχρεώσεις ἐμάθομεν ἐκ τῶν ἀγορεύσεων ἀπόψε τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Γούναρη. Ἐὰν ὅμως σεῖς δὲν τὰς εἴδετε, τότε μὴ δώσητε ψῆφον.

§214Λ. ΝΑΚΟΣ. Διὰ τί δὲν τὰ ἐσκέφθητε αὐτὰ πρὸ τῆς ἐκλογῆς;

§215Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ θὰ σᾶς ἀπαντήσω μετ’ ὀλίγον· ἤδη θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ἀφήσωμεν τὸ ταπεινὸν αὐτὸ ἐπίπεδον.

§216Λ. ΝΑΚΟΣ. Δὲν εἶνε καθόλου ταπεινὸν αὐτὸ τὸ ἐπίπεδον· ἔλαβες ἐντολὴν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§217Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι ἐν πλήρει τάξει· θὰ μὲ ἀναγκάσης ὅμως ν’ ἀναφέρω γεγονότα τοιαῦτα ἐκ τῶν ὁποίων θ’ ἀποδειχθῇ ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, δηλαδὴ τῆς ἐντολῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε πολλὰ τὰ ἐσφαλμένα· ἄλλως τε πᾶν ὅ,τι λέγω ἐγὼ πρὸς ὑμᾶς, τὸ λέγω ἀπὸ χρηστοῦ τοῦ συνειδότος καὶ μόνον εἰς τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος ἀποβλέπων. Αὐτὸ πρέπει νὰ τὸ γνωρίζητε ὅλοι καὶ ἀπαγορεύω εἰς πάντα, ὅστις μὲ γνωρίζει, νὰ ἔχῃ ὡς πρὸς τοῦτο ἀντίθετον γνώμην καὶ νὰ μὲ διακόπτῃ. Ἐφ’ ὅσον κατὰ ταῦτα βάσις τῆς πολιτικῆς τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν μᾶς καλεῖ νὰ τὸν ἀκολουθήσωμεν, εἶνε ἡ ἐκπλήρωσις τῆς συμμαχικῆς ὑποχρεώσεως, τὴν ὁποίαν ἔχομεν πρὸς τὴν Σερβίαν, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω μετ’ αὐτοῦ, διότι ἀπεδείχθη ἡλίου φαεινότερον, ὅτι ἡ συμμαχικὴ αὕτη ὑποχρέωσις δὲν ἰσχύει πλέον, καθὼς πειστικώτατα ὑπεστήριξαν τοῦτο οἱ ἀξιότιμοι προαγορεύσαντες. Ἐκτὸς ὅμως αὐτοῦ ἔχομεν τὴν Σερβίαν αὐτὴν κατὰ Μάϊον τοῦ 1914 ἀθετήσασαν τὴν συνθήκην· διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέθηκε πρὸς ἡμᾶς ἀπόψε, ὅτι τότε ἐκλήθη παρ’ ἡμῶν ἡ Σερβία, ὅπως δυνάμει τῆς συμμαχικῆς ταύτης ὑποχρεώσεως βοηθήσῃ ἡμᾶς εἰς τὸν ἐπικείμενον κατὰ τῆς Τουρκίας πόλεμον, ὃν ἐθεωροῦμεν ἀμυντικὸν λόγῳ τῶν Τουρκικῶν πιέσεων καὶ διωγμῶν καὶ ὅμως αὕτη οὐ μόνον προθύμως δὲν ἔσπευσεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἐκ τοῦ ὅρου τούτου ὑποχρεώσεών της, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐδήλωσεν, ὅτι λόγῳ τῆς κοπώσεως τῶν στρατευμάτων της ἀδυνατεῖ νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ὑποχρέωσίν της, οὐ μόνον ἐν πολέμῳ ἡμῶν μὲ τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει μᾶς ἐπετίθετο τότε ἡ Βουλγαρία εὑρίσκουσα ἡμᾶς ἀπησχολημένους εἰς τὸν κατὰ τῆς Τουρκίας ἀγῶνα. Ἐφόσον λοιπὸν ἔχομεν τοιοῦτο προηγούμενον, ὀφείλομεν καὶ ἡμεῖς νὰ συμμορφωθῶμεν πρὸς αὐτό, ὡς ἐπράξαμεν καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, καὶ νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἡ συνθήκη θεωρεῖται ἰσχυρά, αἱ περιστάσεις μᾶς ἐπιτρέπουν νὰ ἐπέμβωμεν εἰς τὸν πανευρωπαϊκὸν ἀγῶνα καὶ νὰ βοηθήσωμεν χρησίμως, κατὰ τὴν φρασεολογίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὴν Σερβίαν. Λέγω δὲ τοῦτο, διότι, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀγορεύων πρὸ μικροῦ μᾶς εἶπεν, ὅτι ἀρχομένου τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἐπὶ ἐρωτήσει τοῦ κ. Πάσιτς ἐδήλωσεν εἰς αὐτόν, ὅτι ἀδυνατοῦμεν νὰ βοηθήσωμεν στρατιωτικῶς τὴν Σερβίαν προσβαλλομένην ὑπὸ τῆς Αὐστρίας, καθόσον ἡ διὰ στρατοῦ βοήθειά μας δὲν θὰ ἦτο χρήσιμος συνδρομὴ πρὸς ταύτην. Τούτων οὕτως ἐχόντων καταπίπτει ἀπὸ πάσης ἀπόψεως ἡ βάσις τῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καθόσον δὲν δύναται καὶ ἤδη σοβαρῶς νὰ ὑποστηριχθῇ, ὡς χρησίμως δυνάμεθα νὰ βοηθήσωμεν στρατιωτικῶς τὴν Σερβίαν προσβαλλομένην ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας καὶ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν· τὸ μόνον δὲ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης πολιτικῆς θὰ ἦτο νὰ εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι τῶν δύο Αὐτοκρατοριῶν καὶ εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν πρὸς ταύτας· διότι μὴ αὐταπατώμεθα, κύριοι· πόλεμος τῆς Ἑλλάδος κατὰ τῆς προσβαλλούσης τὴν Σερβίαν Βουλγαρίας, σημαίνει πόλεμον κατὰ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Ἐφ’ ὅσον δὲ δὲν ἔχομεν δήλωσίν τινα οὔτε ποιάν τινα ὑπόδειξιν ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ μὴ ὑφ’ ἡμῶν ἐκπλήρωσις τοῦ δῆθεν συμμαχικοῦ ὅρου καὶ ἡ παραμονή μας ἐν τῇ ἐνόπλῳ οὐδετερότητι ἤθελε θεωρηθῆ παρὰ τῆς Τετραπλῆς ὡς ἐχθρικὴ πρὸς αὐτὴν καὶ ὡς δυναμένη νὰ φέρῃ εἰς πόλεμον πρὸς ταύτην, ἐφ’ ὅσον, λέγω, δὲν ἔχομεν τοιαύτην τινὰ δήλωσιν, οὔτε σκέψις, νομίζω, πρέπει νὰ γίνῃ περὶ μεταβολῆς τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν μέχρι σήμερον τηροῦμεν.

§218Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἐὰν τυχὸν γίνῃ, κ. Συνάδελφε, τοιαύτη δήλωσις;

§219Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τότε θὰ γίνουν ἄλλαι σκέψεις καὶ θὰ ληφθοῦν ἄλλαι ἀποφάσεις ὑπὸ τῶν ἐντεταλμένων πρὸς τοῦτο. Ἡ παραμονὴ λοιπὸν ἡμῶν ἐν τῇ ἐνόπλῳ εὐμενεῖ οὐδετερότητι πρὸς τὴν Σερβίαν καὶ τὴν Ἀντάντ, δὲν δύναται ν’ ἀποβῇ ἐπιζημία εἰς ἡμᾶς, ἐνῷ τοὐναντίον δύναται ν’ ἀποβῇ καταστρεπτικὴ ἡ ἐκ ταύτης ἔξοδός μας· διότι ὁ ἐκ τῆς πολεμικῆς συρράξεώς μας μετὰ τῶν Γερμανοαυστριακῶν κίνδυνος εἶνε πολὺ προσεχέστερος, βεβαιότερος καὶ μεγαλείτερος ἀπὸ τὸν κίνδυνον, ὅστις ἤθελε μᾶς ἀπειλήσει ἐκ τῆς ἐν τῷ μέλλοντι μεγεθύνσεως τῆς Βουλγαρίας δαπάναις τῆς Σερβίας καὶ τῆς ἐκ ταύτης διαταράξεως τῆς Βαλκανικῆς ἰσορροπίας, καὶ ὃν διαβλέπει ἐπερχόμενον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκ τῆς διατηρήσεως ἡμῶν ἐν τῇ οὐδετερότητι. Τούτων οὕτως ἐχόντων ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων πρέπει καὶ ὀφείλει μετὰ μεγάλης προσοχῆς καὶ περισκέψεως νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐκ τῆς ἀποφάσεώς της θὰ ἐξαρτηθῇ κατὰ μέγα μέρος ἡ εἰς τὸ μέλλον πρόοδος τοῦ Ἔθνους καὶ ἡ ὕπαρξις τῆς Φυλῆς. Δὲν γνωρίζω, κ. Βουλευταί, κατὰ ποῖον τρόπον καὶ πῶς μοῦ ἔρχεται ἤδη εἰς τὴν μνήμην κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν, ἀκούων τὰς ἀγορεύσεις τῶν διαφόρων ρητόρων, ἡ συνεδρίασις τοῦ Δήμου Ἀθηναίων διὰ τὴν ἐν Σικελίᾳ ἐκστρατείαν. Εὔχομαι, κύριοι, τὰ ἀποτελέσματα εἰς τὰ ὁποῖα ἤγαγε τότε ἡ ἀπόφασις τοῦ Δήμου τῶν Ἀθηνῶν νὰ μὴ λάβωσι παντάπασι χώραν, οὐδὲ νὰ ἐπακολουθήσωσι τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν θὰ λάβῃ ἡ Βουλή, ἥτις κατὰ πλειοψηφίαν βεβαίως θὰ ἀποδεχθῇ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν δὲ ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως ἐγκριθῇ καὶ ὑπὸ τοῦ Ἀνευθύνου Παράγοντος καὶ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τοιουτοτρόπως ἐπικρατήσῃ ὁριστικῶς, εὔχομαι τότε ἀπὸ καρδίας, ὅπως ἡ ἐπικράτησις τῆς γνώμης ταύτης συντελέσῃ εἰς τὸ μεγαλεῖον τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἱστορικῆς αὐτοῦ ἀποστολῆς· ἡμεῖς δέ, οἱ νῦν ἀντιφρονοῦντες πρὸς τὴν γνώμην ταύτην, θὰ εἴμεθα ἐπιπροσθέτως τότε πολὺ εὐτυχεῖς, διότι ἐκ τῶν γεγονότων θὰ εἶνε ἀποδεδειγμένον, ὅτι οἱ περὶ τοῦ ἐναντίου φόβοι ἡμῶν ἦσαν μάταιοι καὶ ὅτι ἡ τῶν πλειόνων γνώμη ἦτο ἀληθῶς καὶ ἡ ὀρθή.

§220Γ. ΠΩΠ. Ἡ συζήτησις, ἀκούω φωνήν τινα ἐκεῖθεν ἀπευθυνομένην πρὸς ἐμέ, ἀνερχόμενον ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα ἀκριβῶς τοῦτο καὶ ἐγὼ δηλώσω, ἡ συζήτησις εἶνε ὄντως περαιωμένη. Ἡ συζήτησις κατὰ τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχει λόγον νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπὶ πλέον, καθόσον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νομίζει ὅτι σοφοὶ πάντες ἐγενόμεθα καὶ γνωρίζομεν περὶ τίνος πρόκειται καὶ ποῦ διευθυνόμεθα. Ὑπεβλήθη ἐνώπιον ἡμῶν πρότασις ἐμπιστοσύνης, παρ’ οὐδενὸς ἐξ ἡμῶν, προκληθεῖσα ἐκ τῶν ἀγορευσάντων. Ὑπέβαλε πρότασιν ἐμπιστοσύνης ἡ Κυβέρνησις διατυπωμένην κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε βεβαίως δὲν θέλει νὰ χρησιμοποιήσῃ αὐτὴν εἰμὴ ὡς προσωπεῖον συγκεκαλυμμένων σκοπῶν, ἐνδιαθέτων σκέψεων ἐπὶ τοῦ ὑψίστου ἐθνικοῦ ζητήματος, ὅπερ μέλλει νὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἀφετηρίαν ἢ τῆς μεγεθύνσεως ἢ τῆς συντριβῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ νὰ καταστήσῃ μέγαν πολίτην τῆς Ἑλλάδος ἢ μέγαν ἐξολοθρευτὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐκεῖνον, ὅστις εἰσηγεῖται ταύτην. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀργολιδοκορινθίας εἶναι λίαν περιεκτική, διατετυπωμένη οὕτω· «ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐγκρίνουσα τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς αὐτήν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Ἀλλὰ ποῖαι εἶνε αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως; Εἶνε ἡ ἀκαδημαϊκὴ συζήτησις περὶ ὑπάρξεως ἢ μὴ συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων πρὸς τὴν Σερβίαν; Νομίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὰ χειροκροτήματα, τὰ ὁποῖα διεθνολόγοι ἀπὸ τοῦ λαϊκοῦ θεωρείου ἢ διεθνολόγοι ἀπὸ τῆς αἰθούσης ταύτης κροτοῦν, ἀποτελοῦν καὶ ἀναγνώρισιν δηλώσεων σαφῶν περὶ τοῦ πραγματικοῦ σκοποῦ, ὅστις ὁδηγεῖ τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ὑποβάλῃ τοιαύτην πρότασιν γενικὴν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς; Ἢ μήπως πρόκειται περὶ τῶν ἄλλων ποικιλομόρφων καὶ πολυσχιδῶν δηλώσεών του, μὲ τὰς ὁποίας διήνθιζε τὰς ἀγορεύσεις του; Τί ἐδήλωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε νὰ καταστήσῃ πάντας κοινωνοὺς τῶν σκέψεών του, ἡμᾶς τοὺς ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει καὶ ἐκείνους ἰδίᾳ, οἵτινες ὀφείλουν ἀπὸ χρηστοῦ τοῦ συνειδότος καὶ οὐχὶ ἀπὸ δουλικῆς προσηλώσεως, ἐκείνους, οἵτινες ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς τὸ συναίσθημα τῆς προσωπικῆς ἀξιοπρεπείας, ἀλλὰ καὶ τῆς μεγάλης εὐθύνης, τὴν ὁποίαν εἰς τοιαύτας στιγμὰς ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ὡς ἄτομον ὑπέχει ἀπέναντι ἑαυτοῦ καὶ ἀπέναντι τῆς ἰδίας οἰκογενείας καὶ ἀπέναντι τῆς μεγάλης οἰκογενείας τῆς πατρίδος; Τίς ἐξ ὅλων, τῶν οὕτω βουλευομένων, ἔχει ἐν ἑαυτῷ σαφῆ τὴν συνείδησιν, ὅτι σαφεῖς ὑπῆρξαν αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ σοβαρωτέρου τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἀπησχόλησαν τὸ Ἑλληνικὸν κοινοβούλιον ἀπὸ τῆς συστάσεως αὐτοῦ μέχρι σήμερον, καθ’ ἣν τραγικὴν ὄντως διατύπωσιν ἔδωκεν εἰς τὴν μέλλουσαν ἀπόφασιν ἡμῶν, οὕτως ἐπιγραμματίζων τὴν συνεδρίασιν ταύτην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Θέσατε τὴν χεῖρα εἰς τὴν συνείδησιν ὑμῶν πάντες, καὶ τοῦτο πράττοντες, θὰ ζητήσετε ἵνα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διασαφήσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς περὶ τίνος πρόκειται. Ὑπονοοῦσιν αἱ δηλώσεις αὐτοῦ ἔξοδον τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος; Ἂς τὸ εἴπῃ σαφῶς καὶ ἀπροκαλύπτως. Μὴ νομίζωμεν ὅτι ἀποτελεῖ θεσμὸν τὸ μὴ ἀπαντᾶν, παρὰ εἰς ἐκείνους μόνον, οἵτινες ὑπευθύνως δύνανται νὰ διαδεχθῶσιν αὐτὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἐσκέπτετο, λέγων τοῦτο, νὰ νομοθετήσῃ νέα κοινοβουλευτικὰ θέσμια. Τὸ ἔπραττε διότι ἠθέλησε νὰ ἀποφύγῃ τὴν ἀλήθειαν. Ὁ τρόπος τῆς ὑποβολῆς τῆς προτάσεως, ἡ ἀποφυγὴ τῆς διατυπώσεως τῶν ἀκριβῶν αὐτοῦ δηλώσεων, γεννᾷ ὄχι ὑπόνοιαν πλέον, ἀλλὰ ἀκεραίαν τὴν πίστιν, ὅτι τὴν ψῆφον ἡμῶν ταύτην θὰ προσαγάγῃ εἰς ἄλλους, οἵτινες ἀπὸ τοῦ 32 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος ἔχουν τὴν ἐθνικὴν ἀποστολὴν καὶ μόνον αὐτοὶ νὰ κηρύττουν τὸν πόλεμον τῆς Ἑλλάδος ἐναντίον τῶν ἐχθρῶν αὐτῆς. Θέσατε τὴν χεῖρα ὑμῶν εἰς τὴν συνείδησιν καὶ ζητήσατε πάντες μετ’ ἐμοῦ ὅπως ἡ Κυβέρνησις σαφῶς διατυπώσῃ τὴν γνώμην της. Διότι πρόκειται περὶ πολέμου, ὅστις ἴσως μὲ τὴν βοήθειαν τοῦ Θεοῦ καὶ ἐκεῖ ὅπου μᾶς ὁδηγεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ δώσῃ τὴν νίκην ὑπὲρ τῶν Ἑλληνικῶν ὅπλων. Ἀλλὰ πρόκειται καὶ περὶ πολέμου, ὅστις ἴσως ἐν τῇ φορᾷ τῶν πραγμάτων — ἀφοῦ ἐνώπιον ἡμῶν συντρίβονται κολοσσοὶ ἑκατομμυρίων διὰ τῆς τέχνης μικροτέρου ἀριθμοῦ πολεμιστῶν — νὰ δώσῃ καὶ ἀντίθετα ἀποτελέσματα. Καὶ οὕτω σκεπτόμενοι δὲν θὰ δώσητε τὴν ψῆφον ὑμῶν εἰς τοιαύτην πρότασιν ἐμπιστοσύνης, ἡ ὁποία θὰ χρησιμεύσῃ ὡς προσωπεῖον διὰ νὰ ἐπιζητηθῇ αὔριον ἴσως ἡ ὑφαρπαγὴ τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ τοῦ Στέμματος. Ὀφείλετε νὰ πράξητε τοῦτο διότι ὑμεῖς θὰ ὁδηγήσητε τὸν Ἑλληνισμὸν ὁλόκληρον εἰς αἱματοχυσίαν. Σκεφθῆτε καὶ κρίνατε. Τὸ αἷμα ἐπὶ τὰς κεφαλὰς ὑμῶν καὶ τῶν τέκνων ὑμῶν, ὅσοι ἀσυνειδήτως θὰ δώσητε ψῆφον. (Χειροκροτήματα).

§221Κ. ΛΥΚΟΥΡΕΖΟΣ. Νομίζω, κ. Βουλευταί, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει μὴ ἀναγνωρίζων ὅτι διερχόμεθα τὰς κρισιμωτέρας ἡμέρας τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου καὶ ὀρθότατα πάντες οἱ ρήτορες ἐτόνισαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι, ἀφ’ ἧς ἡ Ἑλλὰς πολιτεύεται συνταγματικῶς, τὸ πρῶτον ἤδη διεξάγεται τόσον σοβαρὰ συζήτησις ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ. Εἰς τὴν σοβαρότητα ταύτην τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, ἃς διερχόμεθα, ἀποβλέπων καὶ ἐγώ, παρηκολούθησα μετὰ προσοχῆς καὶ εὐλαβείας πάντας τοὺς ρήτορας, οἵτινες παρῆλθον ἐπὶ τοῦ βήματος, ἵνα διαφωτίσωσι τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Καὶ ἐθαύμασα μὲν τοῦ λόγου τὴν δύναμιν καὶ τῆς εὐγλωττίας τὰ χαρίσματα, δὲν δύναμαι ὅμως νὰ μὴ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ μακρὰ συζήτησις δὲν μὲ ἔπεισε ὅτι ἡ πολιτικὴ κατεύθυνσις τῆς Κυβερνήσεως ἐνδεικνύεται ἐκ τῆς ἀκριβοῦς τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ἐκτιμήσεως. Καὶ ἕνεκα τούτου, ὅτε ἤκουσα τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀργολιδοκορινθίας πρότασιν ὅπως δηλωθῇ ἡ ἀπόλυτος ἐμπιστοσύνη τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐνόμισα καθῆκον νὰ ἐκφέρω τὴν ταπεινήν μου γνώμην καὶ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καθορίζων τὴν πολιτικὴν κατεύθυνσιν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ δύο ἐστηρίχθη βάσεων: 1) ἐπὶ τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς ἀνελάβομεν ἐκ τῆς μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Σερβίας συνθήκης, καὶ 2) ἐπὶ τῆς προνοίας, ἣν ὀφείλομεν νὰ προνοήσωμεν πρὸς διατήρησιν τῆς ἰσορροπίας καὶ ἰσοδυναμίας ἐν τῇ Βαλκανικῇ. Πανθ’ ὅσα ὅμως ἐπ’ ἀμφοτέρων τῶν βάσεων τούτων τοῦ προγράμματός του διὰ μακρῶν ἀνέπτυξε, δὲν εἶναι ἐπαρκῆ, ἵνα μορφώσῃ ἀσφαλῆ γνώμην ἡ Ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία καὶ παράσχῃ τὴν ζητουμένην ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ μεταξὺ δύο κρατῶν συνθήκη εἶναι ὡς ἡ μεταξὺ δύο ἀτόμων σύμβασις καὶ ἵνα κρίνῃ τις περὶ τοῦ κύρους καὶ τῆς ἰσχύος καὶ τῶν ἐξ αὐτῆς ὑποχρεώσεων, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ κείμενον, τὸ περιέχον τοὺς συμπεφωνημένους ὅρους καὶ τὰς ἀποδείξεις τῶν προϋποθέσεων, αἵτινες ὑπηγόρευσαν αὐτήν, καὶ τοῦ σκοποῦ, πρὸς ὃν συνήφθη. Τοιαῦτα ὅμως στοιχεῖα, ἀπολύτως ἀναγκαῖα διὰ τὴν συζήτησιν, δὲν προσεκομίσθησαν καὶ εὐλογώτατα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτὴς ἐζήτησε τὴν προσαγωγήν των, ὡς ἀπολύτως χρήσιμων διὰ τὴν ἐπὶ τοῦ θέματος συζήτησιν. Ἐπὶ τίνων δεδομένων θὰ κρίνωμεν περὶ τῶν σκοπῶν, οὓς προώρισται νὰ ὑπηρετήσῃ ἡ συνθήκη καὶ ποῦ θὰ βασισθῶμεν, ἵνα σχηματίσωμεν γνώμην ἐὰν ὑφίστανται οἱ ὅροι, οἱ συνεπαγόμενοι τὰς ὑποχρεώσεις τῶν συμβληθέντων, ἵνα ψηφίσωμεν τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης; Ἐὰν ἀποβλέψωμεν εἰς ὅσα περὶ τῆς συνθήκης ταύτης εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρέπει νὰ συμπεράνωμεν ἀντίθετα τῶν ὅσων αὐτὸς οὗτος ὑπεστήριξε, καθόσον εἰς τὰς δύο μνημονευθείσας περιπτώσεις, καθ’ ἃς ἐζητήθη ἡ ἐκτέλεσις τῆς συνθήκης, ἀμφότερα τὰ συνθηκολογήσαντα μέρη ἠρνήθησαν τὴν ἐκτέλεσιν. Καθ’ ὃν χρόνον ἡ Ἑλλὰς εὐλόγως κρίνουσα τὸν ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας ἀπηνῆ διωγμὸν τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν μας ὡς πρόκλησιν εἰς πόλεμον, ἐκάλεσε τὴν σύμμαχον Σερβίαν νὰ δηλώσῃ ἐὰν θὰ παρεῖχε τὴν ἐκ τῆς συνθήκης ὀφειλομένην συνδρομήν της ἐν περιπτώσει περιπλοκῆς εἰς πόλεμον μετὰ τῆς Τουρκίας, ἡ Σερβία περιωρίσθη νὰ ὑποδείξῃ τὸν κάματον, ἐν ᾧ διετέλει, καὶ νὰ συμβουλεύσῃ τὴν ἀποφυγὴν τοῦ πολέμου, ὅπερ ἐξισοῦται πρὸς ἄρνησιν. Καὶ ὅτε πάλιν ἡ Σερβία προκαλουμένη ὑπὸ τῆς Αὐστρίας, ἐζήτησε τὴν ὑποστήριξιν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰς ἐκ τῆς συνθήκης ὑποχρεώσεις, ἡμεῖς δὲν ἐσπεύσαμεν νὰ μετάσχωμεν τοῦ πολέμου ἀπαντήσαντες ὅτι θὰ παράσχωμεν τὰς ὑπηρεσίας μας εἰς τὴν σύμμαχον παρεμποδίζοντες τὴν τυχὸν ἐκ Βουλγαρίας ἐπίθεσιν. Αἱ δύο αὗται περιπτώσεις, ἃς λεπτομερῶς ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέφερε, δὲν ἀποδεικνύουσιν ὅτι ἔκτοτε ἐξέλιπε τὸ κῦρος τῆς συνθήκης; Καὶ δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε ὅτι ἡ Σερβία μὴ σπεύσασα νὰ δηλώσῃ τὴν συμμετοχήν της εἰς τὸν μετὰ τῆς Τουρκίας πόλεμον, εἰς ὃν προεκαλούμεθα, ὡς προεῖπον, ἐστερήθη παντὸς δικαιώματος νὰ ἀξιώσῃ παρ’ ἡμῶν τὴν τήρησιν τῶν ἐκ τῆς ὑπ’ αὐτῆς ἀθετηθείσης συνθήκης ὑποχρεώσεων. Ἐκτὸς ὅμως τούτων καὶ ἕτερον σπουδαιότατον γεγονός, ὅπερ ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἶναι ἄξιον ἰδιαιτέρας προσοχῆς ἐν τῇ κρίσει περὶ τῆς ὑπάρξεως ἢ μὴ συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων· τὸ γεγονὸς ὅτι πρὸ ὀλίγου χρόνου ἡ Σερβία προτρεπομένη ὑπὸ τῶν συμμάχων αὐτῆς Μ. Δυνάμεων παρεχώρει εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὅλην τὴν Σερβικὴν Μακεδονίαν ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς μετ’ αὐτῆς συμπράξεως ἐν τῷ εὐρωπαϊκῷ πολέμῳ. Τοῦτο ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἡρμήνευσε κατὰ τὰς ἰδίας του ἀντιλήψεις καὶ διεμόρφωσε κατὰ τρόπον, ὥστε καὶ δι’ αὐτοῦ νὰ ἀποδείξῃ τὸ ὑφιστάμενον κῦρος τῆς συνθήκης. Ἀλλ’ εἶναι προφανὴς ἡ ἀληθὴς καὶ πραγματικὴ μορφὴ τοῦ γεγονότος ἐπὶ τῇ προϋποθέσει ὅτι βάσις καὶ σκοπὸς τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας συνθήκης ἦτο ἡ ἄμυνα κατὰ τοῦ ἐκ Βουλγαρίας κινδύνου καὶ ἡ διατήρησις τῆς ἐν τῇ Βαλκανικῇ ἰσορροπίας καὶ ἰσοδυναμίας. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἄλλως τε ἐγένοντο αἱ παραχωρήσεις ἐπὶ τῷ σκοπῷ ἵνα ὁ ἐχθρός, καθ’ οὗ κυρίως συνήφθη ἡ συνθήκη, συμμαχήσῃ μετὰ τοῦ ἑτέρου τῶν συμβληθέντων, ἡ συνθήκη ἀπώλεσε τὴν ἰσχύν της, καὶ ἂν αἱ παραχωρήσεις δὲν ἐπραγματοποιήθησαν καὶ δὲν ἐπηκολούθησεν ἡ δι’ αὐτῶν ἐπιδιωχθεῖσα σύμπραξις Σερβίας καὶ Βουλγαρίας. Ἐκ τοῦ τυχαίου τούτου γεγονότος, τοῦ ἀνεξαρτήτου μάλιστα τῆς θελήσεως τῆς συμμάχου, βεβαίως δὲν ἀνεκτήθη τὸ διὰ τῆς ἐκδηλωθείσης πρὸς ἀθέτησιν βουλήσεως ὁριστικῶς ἀπολεσθὲν κῦρος. Εὐλόγως ὅθεν εἶπον καταρχόμενος τοῦ λόγου ὅτι δὲν παρεσχέθησαν ἡμῖν τὰ ἀναγκαῖα στοιχεῖα, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ μορφώσωμεν ἀσφαλῆ γνώμην ἐπὶ τοσοῦτον σπουδαίου ζητήματος καὶ εἶναι ἀνάγκη ὅπως προσαχθῇ ἡ συνθήκη καὶ πάντα τὰ πρὸς αὐτὴν σχετικὰ ἔγγραφα, ἵνα ἐξ αὐτῶν κρίνωμεν ἐὰν καὶ κατὰ πόσον ὑφίστανται συμμαχικαὶ ὑποχρεώσεις. Ἡ εὔγλωττος ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν ὑπῆρξε τόσον πειστική, ὥστε νὰ δικαιολογῆται ἡ ὑποβληθεῖσα εἰς τὴν Βουλὴν πρότασις ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀργολιδοκορινθίας βουλευτοῦ, τόσον ἐν τῇ πρώτῃ βάσει της ὅτι καλούμεθα ἐκ τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, ὅσον καὶ ἐκ τῆς δευτέρας ἀπόψεως, τῆς ἀναφερομένης εἰς τὴν ἐπιβαλλομένην πρόνοιαν πρὸς διατήρησιν τῆς ἰσορροπίας καὶ ἰσοδυναμίας ἐν τῇ Βαλκανικῇ, ἀσχέτως τῶν πρὸς τὴν Σερβίαν συμμαχικῶν μας δεσμῶν. Οὐδείς, πιστεύω, θὰ ἀμφισβητήσῃ τὸ ἀπολύτως ὀρθὸν τῆς ἀπόψεως ταύτης, διότι ἡ ἐν τῇ Βαλκανικῇ ἰσορροπία ἐξασφαλίζει τὴν διατήρησιν τῶν κεκτημένων καὶ τὸν εἰρηνικὸν βίον, οὗτινος ἔχομεν μεγίστην ἀνάγκην· ἀλλ’ ὑφ’ ἃς συνθήκας διατελεῖ σήμερον ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη καὶ ἐνῷ εἶναι προφανὲς ὅτι ὑφ’ οἱανδήποτε λύσιν τοῦ διεξαγομένου φρικώδους πολέμου ὁ γεωγραφικὸς χάρτης θὰ ὑποστῇ ἀνυπολογίστους μεταβολάς, εἰς τί εἶναι δυνατὸν νὰ συντελέσῃ πρὸς διατήρησιν τῆς ἰσοδυναμίας ἡ θέλησις ἡμῶν; Ἐν ᾧ χρόνῳ σύγκρουσις κολοσσιαίων συμφερόντων καταπέμπει εἰς τὸν Ἅδην κατὰ ἑκατοντάδας χιλιάδων τὰς ἀνθρωπίνους ὑπάρξεις καὶ σκορπίζει εἰς τὸν κόσμον ὅλον τόσον ἀπηνῶς τὸ πένθος καὶ τὴν δυστυχίαν, θέλομεν νὰ ρίψωμεν τὸ μικρὸν ἡμῶν Κράτος εἰς τὰ δεινὰ τῆς ἀπαισίας αὐτῆς ἀνθρωποθυσίας μὲ τὴν φανταστικὴν δικαιολογίαν τῆς διατηρήσεως τοῦ καθεστῶτος ἐν τῇ Βαλκανικῇ, ὅπερ προφανῶς θὰ παρακολουθήσῃ τὴν τύχην τῶν μεγάλων γεγονότων; Εἰς οὐδὲν πολιτικὸν κόμμα ἀνήκω διατηρῶν ἀνεξάρτητον τὸ φρόνημα, οὐδ’ ἐννοῶ νὰ ἀρνηθῶ ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὀφείλω ὅμως δικαιολογῶν τὴν ψῆφόν μου νὰ διακηρύξω, ὅτι ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις δὲν ἀντιπροσωπεύει τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως· καὶ ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔστεργεν, ἵνα μετὰ τὰ λεχθέντα προβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, θὰ ἐτήρει τὴν ἐνδεικνυομένην ἐκ τῶν πραγμάτων ἐπιφύλαξιν, ἵνα ἐν προσεχεῖ μέλλοντι παρακολουθοῦσα τὰ ἐξελισσόμενα γεγονότα καὶ πληρέστερον φωτιζομένη δυνηθῇ ἀσφαλέστερον νὰ ἐκφέρῃ γνώμην περὶ τῆς ὀφειλομένης πολιτικῆς κατευθύνσεως καὶ προστασίας τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων.

§222Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Ψαρῶν ᾐτιάθη ἐμοῦ ἢ μᾶλλον μονονουχὶ ἐκάκισε τὴν πλειονοψηφίαν ἐκ τῆς ὁποίας ἀπέρρευσεν ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον ἐγὼ μετὰ δέκα ἄλλων συναδέλφων εἰς τὸ προεδρεῖον.

§223Γ. ΠΩΠ. Ὡς μέλη τῆς πλειονοψηφίας.

§224Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Διότι εἴμεθα μέλη τῆς πλειονοψηφίας δὲν ἐπαύσαμεν νὰ εἴμεθα βουλευταὶ καὶ ὡς τοιοῦτοι ἔχομεν δικαίωμα νὰ ὑποβάλωμεν πρότασιν, ὅτι εἴμεθα δὲ βουλευταὶ τῆς πλειονοψηφίας δὲν ἕπεται ὅτι ἐπαύσαμεν νὰ εἴμεθα πολῖται Ἕλληνες, ἀντιπρόσωποι Ἑλλήνων πολιτῶν εὑρισκομένων ὑπὸ τὰ ὅπλα. Ὑπὸ τοιαύτην ἰδιότητα καὶ μετὰ τοιαύτην συζήτησιν δὲν παρέχεται οὐδεμία ἀμφιβολία ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπολαμβάνει τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν ἐκλεκτῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ. Δὲν ἤλθομεν ἐδῶ διὰ νὰ διεξαγάγωμεν συζητήσεις ἑρμηνευτικὰς κειμένων καὶ νὰ λέγωμεν ὅτι δὲν προσήχθησαν τὰ ἔγγραφα. Ὅταν ἐτέθησαν τοιαῦτα ζητήματα ὑπ’ ὄψει εἰς τοιαύτας στιγμάς, νομίζω, ὅτι δὲν ἠθέλομεν ἐκτελέσει τὸ καθῆκον ἡμῶν, ἐὰν δὲν ἠθέλομεν ἐκδηλώσει διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην μετὰ τῶν συναδέλφων μου ὑπέβαλον τὴν πρότασιν.

§225Γ. ΠΩΠ. Νὰ μᾶς ἑρμηνεύσητε πῶς τὴν ἀντιλαμβάνεσθε.

§226Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Πρόκειται περὶ ὅλης τῆς πολιτικῆς τῆς παρελθούσης καὶ τῆς μελλούσης.

§227ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη. Εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ὑποβάλλεται ἡ ὑπὸ τῶν βουλευτῶν κ.κ. Π. Ἀραβαντινοῦ, Π. Πετρίδου, Α. Χριστοπούλου, Γ. Ἀβέρωφ, Σ. Βλαφειαδάκη, Γ. Μυλωνογιάννη, Α. Κριάρη, Ι. Λεκανίδου, Λ. Ἐμπειρίκου, Δ. Ζαμάνου καὶ Α. Θανοπούλου, ὑπογεγραμμένη πρότασις, ἔχουσα οὕτω: (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ, μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐγκρίνουσα τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς αὐτήν, μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσι «ναί», οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «ὄχι». Παρακαλῶ νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Ν. Ξηρὸς καὶ Ν. Βελέντζας. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Ἐνεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ἐπὶ τῆς προτάσεως ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν βουλευτῶν κ. κ. Ν. Ξηροῦ καὶ Ν. Βελέντζα).

§228ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις ὁ μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§229ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 257. Ἐξ αὐτῶν ἐψήφισαν:

ἐν οἷς καὶ οἱ κύριοι Ὑπουργοί, ὡς ἑξῆς:

§230ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις.

§231ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ὁρισθῇ ἡ ὥρα τὴν νέας συνεδριάσεως, κύριε Πρόεδρε.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνεδρίασις θὰ ἐπαναληφθῇ τὸ ἀπόγευμα εἰς τὰς 6. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 4.30′ π. μ.).