1914.09.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 5

Τῆς 19ης Σεπτεμβρίου 1914.

(Παρασκευή, ὥρᾳ 5.20′ μ. μ.).

Προεδρία κ. Κ. Ζαβιτσιάνου.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλήν. Οἱ ἐν Κρήτῃ δικηγόροι παρακαλοῦσιν, ὅπως μὴ ὑπαχθῶσιν εἰς τὸν ψηφισθέντα νόμον τὸν εἰσαχθέντα ἐν Κρήτῃ ἀπὸ 1ης Μαΐου «περὶ δικηγόρων καὶ δικηγορικῶν Συλλόγων». Οἱ κάτοικοι Ζαγοριτσάνης παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ εἰρηνοδικεῖον Κλεισούρας. Οἱ κάτοικοι «Ἄνω Κομανιτσόβου» παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ εἰρηνοδικεῖον Κλεισούρας. Οἱ κάτοικοι τῆς κοινότητος Κρεσταίνων παρακαλοῦσιν, ὅπως τροποποιηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως τὸ περιλαμβάνον εἰς τὴν διάταξίν του τὴν κατάργησιν τῶν ἀστικῶν σχολείων. Τὸ κοινοτικὸν Συμβούλιον Καρτερολίου, Μεσσηνίας, ὑποβάλλει ψήφισμα τῶν κατοίκων δι’ οὗ αἰτοῦσιν οὗτοι διάφορα αἰτήματα. Οἱ κάτοικοι τῶν φυλακῶν Τρικκάλων καταγγέλλουσι τὸν Διευθυντὴν καὶ τοὺς φύλακας διὰ τὴν ἀξιοθρήνητον κατάστασιν τῶν φυλακῶν. Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Χολίστης παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ εἰρηνοδικεῖον Κλεισούρας. Οἱ ὁριστικοὶ δημοδιδάσκαλοι Κρήτης παρακαλοῦσιν, ὅπως ληφθῇ καὶ περὶ αὐτῶν πρόνοια ἐν τοῖς ἐκπαιδευτικοῖς νομοσχεδίοις. Οἱ κάτοικοι Αἰκατερίνης παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ εἰρηνοδικεῖον Θεσσαλονίκης. Ὁ ἐκ Κερκύρας δημοδιδάσκαλος Κωνστ. Τζίφρας παρακαλεῖ, ὅπως τῷ χορηγηθῶσι 10.000 δραχμῶν πρὸς ἔκδοσιν τῶν δύο ἐμμέτρων ἔργων του «Ἑλλὰς–Ἐλευθερία». Ἡ ἐκ Κερκύρας Ἀλεξάνδρα σύζυγος Σταματίου Χαϊδεμενάκου, στρατιώτου φονευθέντος, παρακαλεῖ, ὅπως τῇ χορηγηθῇ μηνιαία σύνταξις. Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Μπόμποκι, Καστορίας, παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ εἰρηνοδικεῖον Κλεισούρας. Οἱ κάτοικοι τοῦ τέως δήμου Τριπόλεως, τῆς Τριφυλίας, παρακαλοῦσιν, ὅπως ἐγκατασταθῇ τηλεφωνικὴ γραμμὴ ἀπὸ Κυπαρισσίας εἰς Ῥαυτόπουλον. Οἱ ἐν Καλάμαις ἔφεδροι δικηγόροι παρακαλοῦσιν, ὅπως ἐν τῷ ἐφεδρικῷ στρατεύματι τοποθετῶνται καὶ οἱ δικηγόροι ἀναλόγως τῶν λοιπῶν ἐπιστημόνων. Ὁ δικηγορικὸς Σύλλογος Ἠλείας παρακαλεῖ, ὅπως οἱ ἐπιστρατευθέντες κατὰ τοὺς δύο πολέμους δικηγόροι κατατάσσωνται τοῦ λοιποῦ ὡς ἔφεδροι ἀξιωματικοί. Τὸ κοινοτικὸν Συμβούλιον Ἀλητσελεπῆ, Οἰχαλίας, παρακαλεῖ, ὅπως καταργηθῇ ὁ λιμενικὸς φόρος Μεσσήνης. Οἱ δημοδιδάσκαλοι Μαγνησίας παρακαλοῦσιν, ὅπως ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ ὑπόμνημα τῆς Πανελληνίου Ἑνώσεως τῶν δημοδιδασκάλων. Τὸ κοινοτικὸν Συμβούλιον Τσουκαλέϊκων παρακαλεῖ, ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ τῶν πενομένων σταφιδικῶν πληθυσμῶν. Τὸ κοινοτικὸν Συμβούλιον Ἀγουλινίτσης παρακαλεῖ, ὅπως τὸ δικαίωμα τῆς κοινότητος περὶ νομῆς τῶν γαιῶν ἐξακολουθήσῃ. Οἱ καπνοπῶλαι Ἀθηνῶν–Πειραιῶς παρακαλοῦσιν, ὅπως ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ ὑπόμνημά των. Οἱ φυλακισμένοι Ἰθάκης παρακαλοῦσιν, ὅπως μεταφερθῶσιν ἐκ τῶν φυλακῶν Πύλου ἀλλαχοῦ. Ἡ Πανελλήνιος Ἕνωσις τῶν δημοδιδασκάλων παραπονεῖται διὰ τὴν περὶ μεταθέσεων ἐγκύκλιον τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ἧς ἐξαιτεῖται τὴν ἀνάκλησιν. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγκρίσεως εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ συμπληρωτικῆς δαπάνης ἐκ δρ. 155 χιλ. διὰ τὴν διὰ σιδηροπαγοῦς σκυρροκονιάματος ἀνέγερσιν τοῦ ἐν Ἀργοστολίῳ δικαστικοῦ μεγάρου. (Ὅρα Ἀρχεῖον Βουλῆς). Μὴ ὑπαρχούσης ἀντιρρήσεως χορηγεῖται ἄδεια εἴκοσιν ἡμερῶν εἰς τὸν βουλευτὴν κ. Ι. Χριστοδουλῆν. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται ἤδη εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων. Ὁ κ. Ι. Βέρροιος ὅπως καταθέσῃ καὶ ἀναπτύξῃ ἀναφορὰν τῶν ὁδηγῶν ὀχημάτων καὶ τροχιοδρόμων Πατρῶν.

§2Ι. ΒΕΡΡΟΙΟΣ. Λαμβάνω τὴν τιμήν, κ. Πρόεδρε, νὰ ὑποβάλω αἴτησιν τῶν ὁδηγῶν ὀχημάτων καὶ τροχιοδρόμων Πατρῶν διὰ τῆς ὁποίας ζητοῦσι νὰ καταταχθῶσιν οὗτοι εἰς τὸ ἔφεδρον τάγμα τῶν αὐτοκινήτων, καθὼς κατετάχθησαν πάντες οἱ ὁδηγοὶ τῶν τροχιοδρόμων Ἀθηνῶν καὶ περιχώρων, διότι καὶ οὗτοι εὑρίσκονται ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθησαν καὶ οἱ λοιποὶ ὁδηγοί. Δὲν εἶναι λοιπὸν δίκαιον νὰ εἶναι προνομιοῦχοι μόνον οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ Πειραιᾶ οἱ δὲ ἄλλοι, οἵτινες εὑρίσκονται ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους, νὰ εἶναι καταδεδικασμένοι. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας, ὅπως παρακαλέσῃ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς μεταθέσεως αὐτῶν εἰς τὸ τάγμα τῶν αὐτοκινήτων.

§3Δ. ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ἡ ἀναφορὰ διεβιβάσθη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν.

§4Ι. ΜΑΝΟΣ. Ἡ ἀναφορὰ τοῦ ἐφέδρου ναύτου Κ. Πετράκη εἶναι δικαιοτάτη. Ὑπηρέτησε καὶ οὗτος κατὰ τοὺς δύο πολέμους, ἀλλὰ δυστυχῶς μέχρι τοῦδε δὲν κατεβλήθη ἡ μισθοδοσία του.

§5Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον εἶπον ὅτι θὰ λάβωσιν οὗτοι τὰς μισθοδοσίας των, πράγματι δὲ ἔκτοτε ἤρχισεν ἡ ἐκκαθάρισις καὶ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν ἔλαβον τὰ χρήματά των, ἄλλοι δὲ θὰ τὰ λάβωσιν.

§6Ι. ΜΑΝΟΣ. Πρέπει ταχέως.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Γρηγορίου ἀπουσιάζει. Ὁ κ. Δ. Γκλαβᾶς.

§8Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Παρακαλῶ τὸν ἁρμόδιον κ. Ὑπουργὸν ὅπως λάβῃ μέριμναν καὶ διὰ τοὺς πτυχιούχους τῆς ἐμπορικῆς Σχολῆς Πατρῶν ἀλλὰ καὶ γενικῶς, διότι διὰ τοῦ ὑποβληθέντος νομοσχεδίου λαμβάνεται πρόνοια μόνον διὰ τοὺς μέλλοντας μαθητὰς τῆς Ἐμπορικῆς Σχολῆς, οἱ ὁποῖοι θὰ εἰσέρχωνται εἰς τοὺς ἐφεδρικοὺς οὐλαμούς, διὰ τοὺς ἐξελθόντας δὲ δὲν λαμβάνεται πρόνοια. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ὅπως καὶ αὐτοὶ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν τραπεζιτικῶν ὑπαλλήλων, δηλαδὴ νὰ γίνωσιν ἐν καιρῷ ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ κατατασσόμενοι εἰς τὴν ἐπιμελητείαν ἢ εἰς τὰς οἰκονομικὰς ὑπηρεσίας.

§9Ι. ΒΕΡΡΟΙΟΣ. Συνιστῶ καὶ ἐγὼ τὴν ἀναφοράν. Εἶναι δίκαιον πράγματι ὄχι μόνον οἱ λογιστικοὶ ὑπάλληλοι, οἱ ἐργαζόμενοι εἰς τὰς Τραπέζας καὶ ἄλλα γραφεῖα ἀλλὰ καὶ οἱ ἐξερχόμενοι τῶν ἐμπορικῶν Σχολῶν νὰ ἀπολαμβάνωσι τοῦ προνομίου, διότι οὗτοι ἔχουσι γνώσεις περισσοτέρας ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μετὰ μίαν προσωρινὴν διδασκαλίαν κατώρθωσαν νὰ εἰσέλθωσιν εἰς Τράπεζάν τινα.

§10ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἂς συσχετισθῇ ἡ ἀναφορὰ αὐτὴ μαζὺ μὲ τὴν ἀναφορὰν τῶν δικηγόρων, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν ὅλοι νὰ γίνωσιν ἔφεδροι ἀξιωματικοί.

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι.

§12Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Συνιστῶ τὴν ἀναφορὰν τοῦ κοινοτικοῦ Συμβουλίου Ἁλυσσοῦ.

§13Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ ὅπως ἡ ἀναφορὰ αὕτη ἀποσταλῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τοῦ σταφιδικοῦ ζητήματος, διότι μετὰ τὰ πλήγματα τῆς παραγωγῆς κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος ἐκ τῶν θεομηνιῶν καὶ ἐκ τῆς καταστάσεως θὰ συγκεντρωθῶσιν ἄπειροι ἀναφοραὶ καὶ ψηφίσματα τοῦ σταφιδικοῦ πληθυσμοῦ, πρέπει δὲ νὰ τὰ ἔχωμεν ὅλα ὑπ’ ὄψει ὅταν θὰ γίνῃ συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορὰ εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Ὁ κ. Δ. Χατζηγιάννης ἐπ’ ἀναφορᾶς τῶν κατοίκων Γενιτσῶν καὶ Γουμέντζας.

§15Δ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ ζήτημα ὅπερ θίγει ἡ τηλεγραφικὴ ἀναφορὰ τῶν κατοίκων Γενιτσῶν καὶ Γουμέντζας πρέπει νὰ προσελκύσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Εἰσήχθη εἰς τὴν νέαν Ἑλλάδα ὁ φόρος ἐπὶ τοῦ οἰνοπνεύματος τῶν ἀμβύκων καὶ κατ’ ὀκᾶν, ἀλλὰ συγχρόνως εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα διετηρήθη καὶ ἡ φορολογία ἡ ὑπάρχουσα κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς τουρκοκρατίας. Ἑπομένως οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι παράγουσι σταφυλὰς καὶ οἰνόπνευμα πληρώνουσι σχεδὸν τετραπλοῦν φόρον. Εἶναι προφανὴς λοιπὸν ἡ ἀδικία. Τοιαύτη καταπληκτικὴ φορολογία εἶναι καταστρεπτικὴ διὰ τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχουσι σχεδὸν ὡς μοναδικὸν πόρον ζωῆς τὴν ἄμπελον καὶ τὰ ἑξῆς αὐτῆς προϊόντα.

§16ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὄχι τετραπλοῦν φόρον διότι τὸ δεκαπέντε ἐπὶ τοῖς ἑκατὸν τὸ ὁποῖον ἐπλήρωνον ἐπὶ τουρκοκρατίας εἶναι κατηργημένον, καταβάλλεται δὲ προσθέτως ἐν Μακεδονίᾳ ἡ δεκάτη ἥτις δὲν πληρώνεται διὰ τὰς ἀμπέλους ἐν τῇ παλαιᾷ Ἑλλάδι, ἀλλὰ καὶ ἡ πρόσθετος αὕτη φορολογία εἶναι πολὺ βαρεῖα, πρόκειται δὲ νὰ λάβωμεν ὡρισμένα μέτρα, δι’ ὧν θὰ μειώσωμεν τὸ κακὸν πρὸς τὸ παρόν, ἐκτιμῶντες τὴν ἀξίαν τῶν σταφυλῶν εἰς τιμὴν χαμηλήν.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Βλάχος ἀπουσιάζει. Ὁ κ. Ν. Βελέντζας.

§18Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Νὰ διαγραφῇ.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καντιάνης ἐπ’ ἀναφορᾶς τοῦ κοινοτικοῦ Συμβουλίου Ἀσλάναγα.

§20Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Ἡ ἀναφορά μου αὐτή, κύριε Πρόεδρε, ὡς καὶ ἡ κατωτέρω παρακαλῶ νὰ ἀποσταλῶσιν εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἀρχὴν ἵνα ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν ἐν καιρῷ τῷ δέοντι.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπίσης ἐπ’ ἀναφορᾶς τοῦ κοινοτικοῦ Συμβουλίου Ναζηρίου.

§22Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Τὸ κοινοτικὸν Συμβούλιον Ναζηρίου ζητεῖ ὅπως ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἀναφορά του δι’ ἧς ζητεῖ ὅπως ἐλαττωθῇ ὁ δημοτικὸς φόρος περὶ εἰσπράξεως καὶ βεβαιώσεως, διότι εἶναι πολὺ ἐπαχθής. Παρακαλῶ νὰ διαβιβασθῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἵνα, εἰ δυνατόν, τροποποιηθῇ διὰ νόμου ἡ σχετικὴ διάταξις συμφώνως πρὸς τὰς αἰτήσεις τῶν κατοίκων.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπίσης ἐπ’ ἀναφορᾶς τοῦ Μεσσηνιακοῦ σταφιδικοῦ συνεδρίου.

§24Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Παρακαλῶ τὸ ὑπόμνημα τὸ ὁποῖον ὑποβάλλει τὸ σταφιδικὸν Συνέδριον ν’ ἀποσταλῇ εἰς τὴν οἰκείαν Ἐπιτροπὴν ἵνα ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἐν καιρῷ.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Στ. Ἀναστασιάδης καὶ Δ. Χατζηγιάννης «παρακαλοῦσι τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν πότε καὶ ἂν θὰ ὑποβληθῶσι συστάσεις πρὸς ἀπονομὴν Β. χάριτος εἰς τοὺς ἐν ταῖς φυλακαῖς τοῦ Κράτους καταδίκους, δεδομένου ὅτι ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ἐκκρεμεῖς ὑφίστανται αἱ γνωμοδοτήσεις τῶν οἰκείων ἐφορειῶν παρὰ τῷ ἁρμοδίῳ τμήματι τοῦ Ὑπουργείου».

§26Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Εἶναι ζήτημα ἡμερῶν πλέον.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Λ. Κογεβίνας καὶ Ε. Βελλιανίτης παρακαλοῦσιν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν, ἂν οἱ χωροφύλακες ναῦται ἐμισθοδοτήθησαν.

§28Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ἐλύθη χθὲς τὸ ζήτημα αὐτό.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Εὐάγ. Γεωργιάδης ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν «διατὶ δὲν προήχθησαν εἰς ἐφέδρους ἀνθυπολοχαγοὺς τοῦ οἰκονομικοῦ οἱ ἀνθυπασπισταὶ λογισταί, ἀφοῦ ὑπηρέτησαν ἐπὶ 20 μῆνας εἰς τὸν βαθμὸν τοῦτον, ἐνῷ τὸ χρονικὸν διάστημα πρὸς προβιβασμὸν εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ ὡρίσθη ἑξάμηνον, καὶ ἀφοῦ εἶναι ἐγγεγραμμένοι εἰς τὸν πίνακα Β τοῦ Συμβουλίου τῶν Ἀντιστρατήγων καὶ ἀναφέρονται ὡς προβιβασθέντες εἰς τὸν δημοσιευθέντα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν πίνακα τῆς 31 Μαρτίου 1914 καὶ τὸν ἐπικυρωθέντα διὰ Β. Διατάγματος τῆς 13 Μαρτίου 1914».

§30ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αὐτοὶ ἐγένοντο ἀνθυπασπισταὶ ἀπ’ εὐθείας διὰ Διατάγματος ἐκδοθέντος κατὰ τὴν διάρκιαν τοῦ πολέμου. Βραδύτερον ἐγένετο νόμος νὰ δύνανται νὰ προαχθῶσιν εἰς τὸν ἀνώτερον βαθμόν. Ἀλλὰ βραδύτερον, ἀφοῦ ἀπεφασίσθη νὰ καταργηθῇ τὸ οἰκονομικὸν σῶμα, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωμεν στέλεχος ἐφέδρων ἀξιωματικῶν τοῦ οἰκονομικοῦ.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Γκλαβᾶς καὶ Β. Ροῦφος «παρακαλοῦσιν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ὅπως πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν τίνες σκέψεις κρατοῦσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου, προκειμένου περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ διακανονισμοῦ ὡρῶν ἐργασίας ἀφορώσης τοὺς καπνοπώλας».

§32Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ν’ ἀναβληθῇ.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Δ. Γκλαβᾶς καὶ Γ. Κατσιμπίρης «παρακαλοῦσι τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας, νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν, ἂν ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου ἔλαβε γνῶσιν ὅτι κεραυνὸς κατέστρεψε τὴν λιθίνην γέφυραν Τριποτάμων καὶ ὡς ἐκ τούτου ἡ συγκοινωνία τριῶν ἐπαρχιῶν Ἠλείας, Γορτυνίας καὶ Καλαβρύτων ἀποβαίνει δυσχερής.

§34Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Πρὸ ἕξ μηνῶν ἔχει καταστραφῆ ἡ γέφυρα αὐτὴ καὶ ἡ συγκοινωνία εἶναι ἀδύνατος. Παρακαλῶ νὰ διατάξητε νὰ σταλῇ μηχανικὸς νὰ ἴδῃ τί γίνεται, διότι συγκοινωνοῦσι τρεῖς ἐπαρχίαι, ἡ ἐπαρχία Ἠλείας, Γορτυνίας καὶ Καλαβρύτων.

§35Δ. ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Θέλω φροντίσει.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δημ. Βρατσᾶνος «παρακαλεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν, διατί δὲν ἀπελύθησαν μέχρι τοῦδε οἱ ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ τοῦ μηχανικοῦ τῶν κλάσεων 1910 καὶ 1911, καὶ πότε σκέπτεται νὰ τοὺς ἀπολύσῃ, ἐνῷ ἤδη ἀπελύθησαν ὀνομαστικῶς ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ τοῦ αὐτοῦ ὅπλου νεωτέρων ἡλικιῶν».

§37ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ προσπαθήσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον. Πρὶν ἔλθωσιν εἰς τὴν Βουλὴν εἶχον ὁμιλήσει περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ.

§38Δ. ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ. Ἔχουσιν ἀπολυθῆ δύο, ὀνομαστικῶς οἱ Βλυσίδης καὶ Μαντζαβῖνος.

§39ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ προσπαθήσωμεν ν’ ἀπολύσωμεν καὶ τοὺς ἄλλους.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Λαμπρινόπουλος «ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ἂν διατηρεῖται εἰσέτι ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ὁ Σχολάρχης Δούκα, τῆς Ἠλείας, παρὰ τὰς ἐπανειλημμένας ἐκθέσεις τῶν ἐπιθεωρητῶν περὶ ἀνεπαρκείας αὐτοῦ, ὡς καὶ διὰ τὰς ζημίας εἰς ἃς ἐξέθηκε τὸ δημόσιον ταμεῖον ὡς πρὸς τὴν παράνομον ἐνοικίασιν οἰκήματος, εἰς ἣν προέβη παρὰ τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου διὰ τὸ ἐκεῖ σχολεῖον».

§41Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἀπόφασις περὶ ἀπολύσεως τοῦ Σχολάρχου Δούκα δὲν ἐλήφθη.

§42Γ. ΛΑΜΠΡΙΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἐν λόγῳ Σχολάρχης ἀπὸ ἐτῶν ἔχει ἐκθέσεις τοιαύτας ἐναντίον του ὥστε δὲν δύναται νὰ διατηρηθῇ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ. Κατηγορεῖται ὑπὸ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ κ. Λ. Σακελλαρίου ὡς ἀνεπαρκὴς καὶ ὑπὸ ἔποψιν μαθήσεως καὶ ὑπὸ ἔποψιν διοικήσεως, ἔχει δ’ ὑποβληθῆ ἡ ἔκθεσις ἀπὸ τῆς 5ης Νοεμβρίου 1912. Προσέτι ἔχει ζημιώσει καὶ τὸ Δημόσιον, διότι προέβη εἰς ἐνοικίασιν οἰκίας ἄνευ ἀδείας τοῦ Ὑπουργείου.

§43Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Γνωρίζω ὅτι τὸ Ἐκπαιδευτικὸν Συμβούλιον ἀπήλλαξεν αὐτὸν τῆς κατηγορίας αὐτῆς, πιθανὸν δὲ νὰ ἔχῃ ὑποβάλει πρότασιν περὶ προβιβασμοῦ αὐτοῦ. Θέλω ὅμως ἐξετάσει τὸ ζήτημα.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Σοκόλης ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, τίνα μέτρα ἔλαβε διὰ τὴν ποιότητα καὶ τιμὴν τοῦ ἄρτου.

§45Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Τὸ ζήτημα, Κύριοι, εἶναι σπουδαῖον, διότι διατελεῖ ἀνάστατος ὅλος ὁ κόσμος. Συνεπείᾳ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου μετεβλήθη ἡ ποιότης τοῦ ἄρτου, ὡς εἶναι γνωστὸν ἀπὸ τὸν θόρυβον, ὅστις ἐγένετο μεταξὺ τῶν ἀλευρομηχάνων ἀφ’ ἑνός, καὶ ἀρτοποιῶν ἀφ’ ἑτέρου.

§46ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχετε τὴν καλωσύνην νὰ περιμένητε τὸν συνάδελφόν μου κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις θὰ ἔλθῃ μετὰ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας;

§47Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Πολὺ εὐχαρίστως. Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον πολὺ ἐπείγει, θέλω νὰ προτείνω τι, διότι πρέπει νὰ ἐξονυχίσωμεν τίς ἔχει δίκαιον.

§48ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχει ἐξονυχισθῆ ὑπὸ τῆς διοικήσεως. Ὁ συνάδελφός μου κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ παράσχῃ εἰς τὴν Βουλὴν τελείως ἱκανοποιητικὰς πληροφορίας. Δυστυχῶς εἶναι ἀπὼν τώρα.

§49Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Τότε περιμένομεν τὸν κ. Ὑπουργόν.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξαντληθείσης τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐπερωτήσεων, ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§51ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν σχέδιον νόμου «περὶ στελέχους ἐφέδρων ἀξιωματικῶν καὶ ἐφέδρων στρατιωτικῶν ὑπαλλήλων τοῦ κατὰ ξηρὰν στρατοῦ. Καθ’ ἃ εἶχον δηλώσει εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἀνοίγεται ἡ ὁδὸς εἰς τοὺς ἐφέδρους ἀξιωματικοὺς διὰ τὴν ἀνωτάτην ἀκόμη ἱεραρχίαν τοῦ στρατεύματος. Ἐπίσης ἕτερον νομοσχέδιον «περὶ τῶν ἐκπαιδευομένων ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ τῆς Λυῶνος φοιτητῶν τῆς Ἰατρικῆς». Κατὰ τὸν νόμον αὐτόν, μετὰ τὰς ἐξετάσεις τὰς διδακτορικάς, ὤφειλον οὗτοι νὰ ὑποβάλωσι τὴν θέσιν των καὶ μετὰ τοῦτο θὰ κατετάσσοντο εἰς τὴν πρακτικὴν σχολὴν ἐκεῖ καὶ θὰ ἐλάμβανον καὶ σειρὰν ἐδῶ ἐν τῷ στρατῷ. Ἕνεκα τοῦ πολέμου δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ὑποβάλωσι πρὸς ἔγκρισιν τὴν θέσιν των, διὰ τοῦτο ὑποβάλλομεν νομοσχέδιον κατὰ τὸ ὁποῖον καὶ ἄνευ ἐγκρίσεως τῆς θέσεώς των ἀπολαμβάνουσι τοῦ δικαιώματος τούτου καὶ δύνανται νὰ λάβωσι τὴν σειράν. Ἕτερον νομοσχέδιον «περὶ χρησιμοποιήσεως τῶν στρατευσίμων ὀδοντοϊατρῶν ἐν ἐπιστρατεύσει». Εἰς ἕκαστον σύνταγμα στρατοῦ ὁρίζεται ὅτι ἡ διοίκησις τοῦ στρατεύματος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ χρησιμοποιήσῃ ἕνα τῶν ἐφέδρων ὀδοντοϊατρῶν ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔχουσι κάμει τὴν θητείαν των. Αὐτοὶ θὰ προσλαμβάνωνται ὡς δεκανεῖς ἢ ὑποδεκανεῖς καὶ εἷς μόνος ἐξ αὐτῶν ἐν ἑκάστῳ συντάγματι. Λαμβάνω ὡσαύτως τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Γαλλίας ὑπογραψάσης ἐν Ἀθήναις τῇ 8]21 Μαΐου 1914 δηλώσεως πρὸς διακανονισμὸν τῆς συμβατικῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος ἐν τῇ ἀεροπορικῇ ζώνῃ τῆς Σεριφικῆς Αὐτοκρατορίας.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ περὶ τῶν φοιτητῶν τῆς ἰατρικῆς καὶ τῶν ὀδοντοϊατρῶν νομοσχέδια παραπέμπονται εἰς τὴν διαρκῆ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπὴν ἐνισχυομένην διὰ τῶν κ. κ. Ν. Ἀλιβιζάτου, Κ. Ἀλαβάνου καὶ Θ. Σκάσση, τὸ «περὶ στελέχους ἐφέδρων ἀξιωματικῶν» εἰς τὴν διαρκῆ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτροπὴν, καὶ τέλος τὸ «περὶ κυρώσεως μετὰ τῆς Γαλλίας συμβάσεως κτλ.» εἰς τὴν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ἐπιτροπήν. Τὸν λόγον ἔχει ἤδη ὁ κ. ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας Ὑπουργὸς κ. Διαμαντίδης.

§53Δ. ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τῶν περὶ ταχυδρομικῶν δεμάτων καὶ ταχυδρομικῶν ἐπιταγῶν ἰσχυόντων νόμων». Ἐπίσης σχέδιον νόμου «περὶ ἱδρύσεως ὑπηρεσίας, συντηρήσεως μηχανῶν καὶ αὐτοκινήτων τῆς δημοσίου ὑπηρεσίας». Πρόκειται περὶ τῶν διαφόρων αὐτοκινήτων, ὁδοστροτήρων καὶ ἄλλων μηχανῶν τοῦ δημοσίου αἱ ὁποῖαι μέχρι τοῦδε ἐπισκευάζονται εἰς ἰδιωτικὰ ἐργαστάσια. Ἐπίσης ὑποβάλλω σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως συμφωνίας ἀνταλλαγῆς ταχυδρομικῶν ἐπιταγῶν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ρωσσίας». Ὡς γνωστόν, μέχρι τοῦδε μεταξὺ Ρωσσίας καὶ Ἑλλάδος δὲν ἀντηλλάσσοντο ταχυδρομικαὶ ἐπιταγαὶ πρὸς μεγίστην ζημίαν τῶν συναλλασσομένων. Ἐπίσης ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς σχέδιον νόμου «περὶ συστάσεως νομοπαρασκευαστικῆς ἐπιτροπείας πρὸς ἀναθεώρησιν τῆς νομοθεσίας καὶ σύνταξιν τοῦ νόμου περὶ σχεδίων πόλεων καὶ ἀπαλλοτριώσεως». Ὡς γνωστόν, κ. Βουλευταί, διεπόμεθα πρὸς ὅτι ἀφορᾷ τὰ τῶν σχεδίων πόλεων καὶ τὰ τῶν οἰκοδομῶν ἐν αὐταῖς διὰ τῶν διατάξεων τῶν νόμων τοῦ 1834, 1835, 1836. Τὸ Διάταγμα τοῦ 1835, ἔχον ἰσχὺν νόμου περὶ ὑγιεινῆς οἰκοδομῆς πόλεων καὶ κωμῶν, δίδει συμβουλὰς καὶ ἀντὶ ἀπαγορεύσεων παρέχει γενικὰς περὶ δεόντων γενέσθαι διατάξεις. Τοῦτο ἔχει σήμερον ἰσχὺν νόμου καὶ δύναταί τις νὰ χαρακτηρίσῃ αὐτὸ μᾶλλον ὡς σύνολον ὁδηγιῶν παρὰ ὡς νομοθέτημα δυνάμενον νὰ καθορίσῃ τὰς σχέσεις ἰδιωτῶν. Ἐν τούτοις ἐν τῷ Διατάγματι τούτῳ περιέχονται διατάξεις περὶ καθαρισμοῦ πόλεων, περὶ μὴ βαφῆς τῶν ὁδῶν διὰ λαμπρῶν χρωμάτων, ὡς οἱ Βαυαροὶ οἱ συντάξαντες τὸ Διάταγμα τοῦτο ἐσκέπτοντο, φοβούμενοι τὴν ἀνταύγειαν τοῦ μεσημβρινοῦ μας ἡλίου. Τὸ πολύτιμον τοῦτο ὁπωσδήποτε Διάταγμα, καὶ τὸ ὀνομάζω πολύτιμον διότι εἶναι μοναδικόν, ἐπικολούθησε τὸ Διάταγμα τοῦ 1836 τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὸ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ σχεδίου τῆς πόλεως Ἑρμουπόλεως. Τὰ Διατάγματα ταῦτα ἅτινα ἐπέχουσιν ἰσχὺν νόμου παρουσιάζουσι κενὰ πολλά. Ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ἡ διοίκησις εὑρέθη ἐν ἀδυναμίᾳ περὶ τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα δέον νὰ λάβῃ ἵνα κανονίσῃ τὰ πολλαπλὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται, καὶ τὰ δικαστήρια εὑρέθησαν ἐν διαφωνίᾳ ἐπὶ διαφόρων περιστάσεων καθ’ ἃς ἠναγκάσθησαν νὰ ἐφαρμόσωσι κατ’ ἀναλογίαν διατάξεις τοῦ Ρωμαϊκοῦ Δικαίου. Ἔκτοτε, νεωτέραν μέριμναν ἔχει τό Διάταγμα τοῦ 1867, δι’ οὗ ἀκόπως καὶ ἀβασανίστως ἐπεξετάθησαν ἅπασαι αἱ ἰσχύουσαι διατάξεις ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῆς πόλεως Ἀθηνῶν καὶ Ἑρμουπόλεως καὶ εἰς τὰς λοιπὰς πόλεις καὶ κώμας τοῦ Κράτους. Παραλλήλως πρὸς τὴν τοιαύτην νομοθεσίαν περὶ σχεδίου πόλεων ὑπάρχουσι νόμοι τινὲς περὶ συνοικισμοῦ τῶν πόλεων. Τοιοῦτος νόμος εἶναι ὁ νόμος τοῦ 1831 περὶ συνοικισμοῦ, κατὰ τὸ σχετικὸν ψήφισμα τοῦ Κυβερνήτου. Ἐπὶ δὲ τῆς πρώτης βασιλείας ὑπῆρχε πληθὺς διαταγμάτων περὶ συνοικισμοῦ Κρητῶν, Μακεδόνων καὶ διαφόρων ἄλλων πληθυσμῶν. Βραδύτερον ἐξεδόθη ὁ νόμος τοῦ 1866, γενικὸς νόμος περὶ συνοικισμοῦ τῶν πόλεων, καὶ ὁ τοῦ 1882, ἕτερος οὗτος σχετικὸς νόμος περὶ παραχωρήσεως οἰκοπέδων. Οὕτως ἔχει ἡ μέχρι σήμερον συντελεσθεῖσα νομοθετικὴ ἐργασία εἰς ὅτι ἀφορᾷ σχέδια πόλεων, οἰκοδομὰς κτλ. Σήμερον ἡ ἐργασία αὕτη εἶναι ὅλως ἀνεπαρκής. Τὸ Διάταγμα τοῦ 1836, τὸ ὁποῖον διέπει σήμερον τὰ ζητήματα ταῦτα, εἶναι ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω ὅλως ἀνεπαρκές, ἀρκεῖ δὲ νὰ μνημονεύσω μερικὰς διατάξεις τούτου, ἵνα ἴδῃ πᾶς τις ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς καθημερινὰς ἀνάγκας. Ἡ διοίκησις δὲν δύναται νὰ παρεμβῇ εἰς ὅλας τὰς περιπτώσεις καθ’ ἃς διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ ἰδιωτῶν. Ἐπίσης τὸ Διάταγμα τοῦ 1836 περιέχει διατάξεις περὶ τῆς παλαιᾶς πόλεως τῶν Ἀθηνῶν. Ὡρίσθη δὲ ὡς παλαιὰ πόλις τῶν Ἀθηνῶν ἡ ἀποτελοῦσα τὸν συνοικισμὸν τὸν κείμενον ἐντὸς τῶν φρουρίων, δηλ. περιέλαβε τὴν ὁδὸν Σταδίου, πλατεῖαν Συντάγματος, λεωφόρον Ἀμαλίας κ. τ. λ. Ὅλαι αἱ οἰκοδομαὶ αἱ κείμεναι ἐν τῇ περιοχῇ ταύτῃ εἶναι ἀπηλλαγμέναι τῶν ἄλλων ὑποχρεώσεων, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλονται εἰς τὴν λοιπὴν πόλιν. Ἑτέρα διάταξις ἀρκούντως περίεργος εἶναι ὅτι τὰ πεταλωτήρια οὐ μόνον ἐπιτρέπεται ἀλλὰ καὶ ἐπιβάλλεται νὰ ὦσιν εἰς τὰς εὐρείας πλατείας. Ἐννοεῖται ὅτι μὲ τοιαύτας διατάξεις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ βαδίσωμεν πρὸς τὴν πρόοδον. Μὲ τὰς νέας ἀντιλήψεις περὶ τῶν ἀναγκῶν τῶν πόλεων καὶ τὰς σημερινὰς συνθήκας περὶ τῶν τοῦ βίου ἐν γένει, ἐπιβάλλεται ἡ λῆψις ἄλλων μέτρων τελειοτέρων τῶν ὁποίων τὴν ἐφαρμογὴν δὲν δυνάμεθα βεβαίως ν’ ἀφήσωμεν εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἐμπειροτεχνῶν ἀνδρῶν, ὅπως τὸ Διάταγμα τοῦ 1836 προτείνει. Συναφὲς δὲ ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἀπαλλοτριώσεως, ζήτημα γενικὸν καὶ σπουδαῖον, τὸ ὁποῖον θίγει σπουδαῖα συμφέροντα ἰδιωτῶν. Προκειμένου περὶ σχεδίου πόλεων καὶ διανοίξεως ὁδῶν, οὐ μόνον ἐν τῇ παλαιᾷ Ἑλλάδι ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ νέᾳ, θὰ γεννηθῶσι πάντως ζητήματα μεγάλα σχετικὰ πρὸς τὴν ἀπαλλοτρίωσιν, αἱ δὲ σήμερον διέπουσαι τὰ θέματα ταῦτα διατάξεις δὲν εἶναι ἱκαναὶ ὅπως λύσωσι τὰ διάφορα ζητήματα. Ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι μέτρα σχετικὰ πρὸς τὸ ἄνοιγμα τῶν ὁδῶν καὶ νὰ κανονισθῇ καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαλλοτριώσεως ὑπὲρ τῶν δήμων ὅπως κατά τι δυνατὸν καλυφθῶσι διὰ τῆς ἀξίας τῶν ἀπομενόντων τεμαχίων, αἱ κατεληφθησόμεναι ὑπὸ τῶν ὁδῶν ἐκτάσεις. Ἐπὶ τούτῳ ἡ ὑπηρεσία τοῦ ὑπ’ ἐμὲ Ὑπουργείου ἔχει παρασκευάσει σχετικὴν τεχνικὴν ἐργασίαν καὶ συνέλεξεν ὅλα τὰ τεχνικὰ στοιχεῖα τὰ ἀπαιτούμενα διὰ τὴν τοιαύτην ἐργασίαν. Ἐπίσης ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης ἔχει σοβαρὰν ἐν προκειμένῳ ἐργασίαν ὅσον ἀφορᾷ τὸ νομικὸν μέρος. Ἀλλ’ ὅπως ἡ ἐργασία αὕτη συντεθῇ καὶ ἁρμονισθῇ πρὸς τὰ καθ’ ἡμᾶς, λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν καὶ τῶν ἐν τῇ ξένῃ γινομένων, θὰ ἦτο ἀνάγκη ἐπεξεργασίας ὑπὸ Ἐπιτροπῆς ἀποτελουμένης οὐχὶ μόνον ἐξ ἀνθρώπων τῆς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ καὶ ἔξωθεν λαμβανομένων. Διὰ τοῦτο τὸ προκείμενον νομοσχέδιον προβλέπει τὴν σύστασιν ἐπιτροπείας, εἰς τὴν ὁποίαν δίδεται χρονικόν τι διάστημα διὰ τὴν σύνταξιν τοῦ νομοθετήματος, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποβληθῇ ἐν καιρῷ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς.

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐκ τούτων τὰ δύο νομοσχέδια 1) περὶ νομοπαρασκευαστικῆς ἐπιτροπείας κλπ. καὶ 2) περὶ ἱδρύσεως ὑπηρεσίας συντηρήσεως μηχανῶν κλπ. παραπέμπονται εἰς ἐπιτροπὴν ἀποτελουμένην ἐκ τῶν κ. Π. Τσαλδάρη, Λ. Κογεβίνα, Σ. Ἀγαπητοῦ, Α. Ἀλεξανδρῆ, Π. Βουρλούμη, Σ. Κροκιδᾶ, Π. Πολυχρονιάδη καὶ Ι. Ἀθανασάκη. Τὰ δὲ δύο ἄλλα παραπέμπονται εἰς ἐπιτροπὴν ἐκ τῶν κ. κ. Ἀθ. Τ. Μπασιᾶ, Σ. Βαφειαδάκη, Κ. Καλομενοπούλου, Ι. Τρικούπη, Δ. Κριεκούκη, Γ. Τσακανίκα καὶ Τρ. Παπαδάμ.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρχόμεθα ἤδη εἰς τὴν συζήτησιν τῶν νομοσχεδίων τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως. Τὸ ὑπ’ ἀριθ. 1. Ἀναβάλλεται. Τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 2. Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως». Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται). Ὁ κ. Ι. Ἀθανασάκης ἔχει τὸν λόγον.

§56Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ συναινέσῃ οὐχὶ εἰς τὴν ἀναβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ νὰ συνενώσῃ ὅλα τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι σύνολον μεταρρυθμίζον τὸ ἐκπαιδευτικὸν σύστημα, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητηθῶσιν ἀτάκτως ἄλλα εἰς τὸ τέλος καὶ ἄλλα εἰς τὴν ἀρχήν, καθόσον ἀποτελοῦσιν ἓν σύνολον. Ὅταν γίνῃ τοῦτο δεκτὸν ἀναγκαίως θὰ γίνῃ δεκτὸν καὶ τὸ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἑνωθῇ ἡ συζήτησις ἐφ’ ὅλων τῶν νομοσχεδίων καὶ νὰ ὁρισθῇ μία συνεδρίασις, διότι δὲν εἶναι σοβαρὸν νὰ συζητῶμεν ἓν μέρος τοῦ ὅλου συστήματος.

§57Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὰ νομοσχέδια συζητοῦνται χωριστὰ πάντοτε, ἄν τις ὅμως θέλῃ νὰ γενικεύσῃ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ὅλου ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος, δύναται νὰ τὸ πράξῃ, ἀλλὰ θὰ συζητηθῇ πρῶτον τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς Δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ κατόπιν, ἄν ἔχῃ τὸν χρόνον, νὰ συζητήσῃ τὸ τῆς Μέσης ἐκπαιδεύσεως, δύναται νὰ τὸ συζητήσῃ.

§58Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Εἶναι τόσον ἀλληλένδετα τὰ ζητήματα, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφισθῇ τὸ τῆς δημοτικῆς χωρὶς νὰ ψηφισθῇ, τὸ τῆς Μέσης ἐκπαιδεύσεως, διότι ἀλλάσσει τὸ ὅλον σύστημα.

§59Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Καθόλου.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Παπαβασιλείου.

§61Σ. ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Τὸ σημερινὸν Δημοτικὸν Σχολεῖον οὐδόλως ἐκπληροῖ τὸν προορισμόν του. Δὲν ἀποτείνεται, ὡς ὤφειλεν, εἰς τὴν μεγάλην πρὸ παντὸς μάζαν τοῦ λαοῦ, εἰς τὰ 95% τῶν ὅλων μαθητῶν, τὰ ὁποῖα δὲν πρόκειται νὰ ἀκολουθήσωσι περαιτέρω σπουδάς, ἀλλὰ χρησιμεύει πρὸς μόρφωσιν εὐαρίθμων μόνον μαθητῶν, τῶν 5% τοῦ συνόλου αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι μέλλουσι νὰ ἀκολουθήσωσι τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Ἀλλ’ οὐδὲ οἱ εὐάριθμοι οὗτοι μαθηταί, οἱ διὰ περαιτέρω σπουδὰς προωρισμένοι, μορφοῦνται καταλλήλως ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ. Εἶναι ταῦτα ἀλήθειαι παγκοίνως ἀνεγνωρισμέναι, τὰς ὁποίας σαφῶς ἀναπτύσσουσιν αἱ αἰτιολογικαὶ ἐκθέσεις καὶ λοιπαὶ συζητήσεις ἐπὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων. Τὰ αἴτια τῆς τοιαύτης κακῆς καταστάσεως τῆς Δημοτικῆς μας Ἐκπαιδεύσεως εἶναι, κατὰ τὰς αἰτιολογικὰς ἐκθέσεις τῶν νομοσχεδίων· αʹ) τὸ ἀνεπαρκὲς τῆς τετραετοῦς φοιτήσεως, βʹ) τὸ πολλαχῶς ἀνεφάρμοστον τῆς ὑποχρεωτικῆς φοιτήσεως, γʹ) ἡ ἔλλειψις διαφόρων μαθημάτων καὶ δʹ) ἡ πολλαχῶς παρατηρουμένη ἔλλειψις καταλλήλου διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Καὶ τὰς ἀτελείας ταύτας τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔρχεται νὰ ἄρῃ τὸ παρὸν νομοσχέδιον καὶ νὰ θεραπεύσῃ τὰ αἴτια του κακοῦ, λαμβάνον ὡς μέτρα· αʹ) νὰ θεσπίσῃ ἑξαετῆ ὑποχρεωτικὴν φοίτησιν, καὶ βʹ) νὰ συμπληρώσῃ τὸ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων. Ἕτερον νομοσχέδιον, τὸ περὶ Διδασκαλείων τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη ἤδη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐψηφίσθη εἰς κʹ ἀνάγνωσιν, σκοπεῖ νὰ θεραπεύσῃ τὴν πολλαχῶς παρατηρουμένην ἔλλειψιν καταλλήλων καὶ εἰς ἐπαρκῆ ἀριθμὸν δημοδιδασκάλων. Διὰ τῶν μέτρων τούτων τὸ νομοσχέδιον σκοπεῖ νὰ καταστήσῃ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν ὁπωσδήποτε πλήρη καὶ αὐτοτελῆ, ἀνεξάρτητον δηλαδὴ ἀπὸ τῆς Μέσης καὶ ἱκανὴν τὸ μέν, νὰ δώσῃ ἀρτίαν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον μόρφωσιν καὶ ἀγωγὴν εἰς τοὺς παῖδας τοὺς προωρισμένους μόνον διὰ τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον, τὸ δέ, ἵνα προπαρασκευάσῃ προσηκόντως τοὺς μέλλοντας ν’ ἀκολουθήσωσιν τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Ὑπό τινας περιορισμούς, περὶ τῶν ὁποίων θὰ ὁμιλήσω κατωτέρω, εἶμαι τελείως σύμφωνος πρός τε τὴν ἀνωτέρω διάγνωσιν τῶν αἰτίων τοῦ κακοῦ καὶ πρὸς τὰ προτεινόμενα μέτρα θεραπείας. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως ὅλων τούτων τῶν αἰτίων τοῦ κακοῦ, ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο αἴτιον, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν διαλαμβάνουσιν αἱ ἐκθέσεις, καὶ τοῦ ὁποίου συνεπῶς δὲν ζητεῖ τὴν θεραπείαν τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Καὶ τὸ αἴτιον τοῦτο, κατ’ ἐμὲ τὸ κυριώτατον πάντων, εἶναι ἡ ἔλλειψις καταλλήλων διδακτικῶν μεθόδων ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ. Καὶ τὸ αἴτιον τοῦτο πρὸ παντὸς δέον νὰ θεραπεύσωμεν, ἂν θέλωμεν νὰ προκόψῃ ἡ Δημοτική μας Ἐκπαίδευσις. Ἄνευ τῆς θεραπείας ταύτης πάντα τὰ ἀνωτέρω προτεινόμενα μέτρα ἔσονται ἡμίμετρα. Ἀντιστρόφως, ἠθέλομεν ἐπιτύχῃ πολὺ περισσότερα διὰ τὴν Δημοτικήν μας Ἐκπαίδευσιν, ἄν, ἀφήνοντες αὐτήν, ὡς ἔχει τὴν σήμερον, ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ εἰσαγάγωμεν τὰς καταλλήλους διδακτικὰς μεθόδους. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι Βουλευταί, νὰ ἐξετάσω συστηματικώτερόν πως τὸ πρᾶγμα, νὰ ἀσχοληθῶ δηλαδὴ μικρὸν περὶ τῆς μορφώσεως καὶ ἀγωγῆς τῶν τέκνων μας ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ, περὶ ἧς διαλαμβάνει εἰδικώτερον τὸ παρὸν ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον 1 τοῦ νομοσχεδίου, καὶ εἰς τὰς ὁποίας ἀφορᾷ καὶ ἡ ἀγόρευσίς μου. Ἂς ἐνασχοληθῶ πρῶτον περὶ τῆς μορφώσεως τῶν μαθητῶν. Ἡ μόρφωσις τῶν μαθητῶν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, καθὼς ἄλλως τε καὶ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, ἐξαρτᾶται ἀπὸ τρία πράγματα· αʹ) ἀπὸ τὸ ποιὸν τῆς διδακτικῆς ὕλης, βʹ) ἀπὸ τὸ ποσὸν αὐτῆς, καὶ γʹ) ἀπὸ τὸν τρόπον τῆς διδασκαλίας. Τὸ ποιὸν τῆς διδακτικῆς ὕλης ἐξαρτᾶται πάλιν ἀπὸ τρία πράγματα· αʹ) ἀπὸ τὸ εἶδος τῶν διαφόρων μαθημάτων, βʹ) ἀπὸ τὸ περιεχόμενον ἑκάστου μαθήματος, καὶ γʹ) ἀπὸ τὸν ἀμοιβαῖον χρόνον διδασκαλίας τῶν διαφόρων μαθημάτων. Καὶ ἐν πρώτοις, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ εἶδος τῶν διαφόρων μαθημάτων, ὡς νέον μάθημα προστίθεται διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου εἰς τὰ ἤδη ὑπάρχοντα ἡ χειροτεχνία, μολονότι ἀναγράφει αὐτὴν καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, τὸ διὰ τοῦ Β. Διανάγματος τῆς 1ης Σεπτεμβρίου 1913 ἐκδοθέν. Τὸ μέτρον τοῦτο εἶναι ἄριστον, διότι ἡ χειροτεχνία θεωρεῖται, ἰδίως παρὰ τοῖς τόσον πρακτικοῖς περὶ πάντα τὰ ζητήματα Ἀμερικανοῖς, ὡς ἓν τῶν σπουδαιοτέρων μαθημάτων ἐν γένει καὶ ὡς ἔχουσα χαρακτῆρα καθαρῶς παιδαγωγικόν, διὸ παρὰ τῷ λαῷ ἐκείνῳ τιμᾶται καὶ καλλιεργεῖται ἐξ ἴσου ὅπως καὶ τὰ λοιπὰ μαθήματα, τῆς Ἱστορίας, τῶν Μαθηματικῶν κτλ. Αἱ ἐκθέσεις τῶν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων ποιοῦνται μνείαν καὶ ἄλλων μαθημάτων, μὴ ἀναγραφομένων ἐν τῷ προγράμματι τοῦ παρόντος ἄρθρου, καὶ τὰ μαθήματα ταῦτα εἶναι ἡ κηπουρική, ἡ δενδροκομία, ἡ ζωοτεχνία, ἡ μελισσοτροφία, ἡ βομβυκοτροφία, τὰ στοιχεῖα τῆς λογιστικῆς καὶ διπλογραφίας. Τὰ μαθήματα ταῦτα φέροντα χαρακτῆρα μᾶλλον ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως, αἱ ἐκθέσεις θέλουσι νὰ διδάσκωνται εἰς ἑβδόμην τυχὸν δημιουργηθησομένην τάξιν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, χαρακτῆρα ἔχουσιν ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως. Τὰ εἰρημένα μαθήματα ἔχουσι μὲν χαρακτῆρα μᾶλλον ἐπαγγελματικόν, ἀλλὰ δὲν εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι πρέπει διὰ τοῦτο νὰ χρησιμεύωσιν ὡς μαθήματα «συμπληρωματικά», κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ νομοσχεδίου, διδασκόμενα ἢ εἰς τυχὸν ἱδρυθησομένην «πρόσθετον τάξιν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου ἢ ἐν ἡμέραις καὶ ὥραις καθ’ ἃς ἀργεῖ τὸ Σχολεῖον», ὡς ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιον. Φρονῶ μᾶλλον ὅτι τὰ μαθήματα ἐκεῖνα δέον νὰ θεωρηθῶσι τακτικὰ μὲν διὰ τοὺς παῖδας τοὺς μὴ προωρισμένους διὰ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, ἀπαλειπτέα δὲ διὰ τοὺς προωρισμένους δι’ αὐτήν, διότι εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι οἱ μαθηταὶ τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, ὅσοι δὲν μέλλουσι νὰ ἀκολουθήσωσι περαιτέρω σπουδάς, πρέπει νὰ ἐξέρχωνται ἐξ αὐτοῦ οὐ μόνον μετὰ γενικῆς ἀλλὰ καὶ μετ’ ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως. Τέσσαρα ἔτη γενικῆς μορφώσεως θεωρῶ ἀρκετά, τὰ δὲ λοιπὰ δύο θέλω ἐπαγγελματικῆς, μὴ ἀποκλειομένων ἀπ’ αὐτῶν καὶ μαθημάτων γενικῆς μορφώσεως. Καὶ θεωρῶ τὰ τέσσαρα ἔτη γενικῆς μορφώσεως ὡς ἀρκετὰ διὰ τὸν μαθητὴν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, διότι τὸ χρονικὸν τοῦτο διάστημα εἶναι ὑπεραρκετὸν διὰ νὰ προσπορισθῇ ὁ μαθητὴς τὰς οὐσιώδεις ἐγκυκλοπαιδικὰς γνώσεις, καθότι αὐτὰς καὶ μόνον πρέπει νὰ διδάσηται ὁ μαθητής. Πρέπει ν’ ἀποκοπῶσιν ἀπὸ τῆς διδασκαλίας αἱ περιτταὶ γνώσεις μὲ τὰς ὁποίας ἐπιβαρύνεται ὁ νοῦς τοῦ μαθητοῦ, καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν ὠφελοῦσιν αὐτὸν εἰς τίποτε, ἀφοῦ εἶναι προωρισμέναι νὰ λησμονηθῶσι τὴν ἑπομένην τῶν ἐξετάσεων, ὡς καὶ λησμονοῦνται ἀληθῶς. Τὸ ὅτι δὲ ὁ μαθητὴς τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, ὁ μὴ ἀκολουθήσων περαιτέρω μαθήματα, πρέπει νὰ ἐξέρχηται κατηρτισμένος ἐπαγγελματικῶς, ὑποχρεωτικῶς τοῦτο εἶναι εὐνόητον· διότι πάντες οἱ μαθηταὶ οὗτοι ἀποτελοῦσι τὴν μετέπειτα μεγάλην μᾶζαν τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία μετέρχεται τὸ ἐπάγγελμα τοῦ ἀγρότου, τοῦ ἐργάτου καὶ τοῦ μικροτεχνίτου, διὰ τὰ ὁποῖα συνεπῶς δέον νὰ λαμβάνῃ τὴν δέουσαν μόρφωσιν. Διὰ τοὺς λοιποὺς μαθητὰς τοὺς προωρισμένους διὰ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν τετραετὴς διδασκαλία ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ, εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἐπαρκής, δι’ οὓς λόγους εἶναι ἐπαρκὴς καὶ διὰ τὴν ἄλλην κατηγορίαν τῶν μαθητῶν, καὶ διότι οἱ εἰρημένοι μαθηταὶ προώρισται νὰ μορφωθῶσι κυρίως εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Οὗτοι δύνανται ν’ ἀπαλλάσσωνται τῶν δύο ἀνωτέρων καὶ οἱονεὶ ἐπαγγελματικῶν τάξεων τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου. Ἕν μάθημα τὸ ὁποῖον δὲν βλέπω ἀναγραφόμενον ἐν τῷ προγράμματι τοῦ παρόντος ἄρθρου 1, εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον οἱ Γάλλοι ὀνομάζουσι Πραγματογνωσίαν (leçons de choses). Ἡ Πραγματογνωσία πραγματεύεται ἀντικείμενα καὶ θέματα ἐκ τοῦ πραγματικοῦ βίου, τὰ ὁποῖα διδάσκουσι, διεγείρουσι τὸ πνεῦμα τῆς παρατηρητικότητος καὶ μορφώνουσιν ὀρθὴν ἀντίληψιν. Τὰ πραγματεύεται δὲ κατὰ τρόπον ἁπλούστατον καὶ ἀντιληπτότατον εἰς τοὺς μικροὺς παῖδας, χωρὶς νὰ κουράζῃ αὐτούς. Πραγματεύεται, ἐπὶ παραδείγματι, περὶ τοῦ σιδήρου καὶ τῶν διαφόρων εἰδῶν αὐτοῦ, περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐξαγωγῆς του ἐκ τῶν κόλπων τῆς γῆς ὡς ὀρυκτοῦ, εἶτα περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐξαγωγῆς τοῦ μεταλλικοῦ σιδήρου ἐκ τοῦ ὀρυκτοῦ του, κατόπιν περὶ τῆς μηχανικῆς κατεργασίας καὶ τῶν χρήσεων τοῦ σιδήρου, καὶ μᾶς δίδει οὕτω μίαν εἰκόνα τῆς οἰκονομικῆς τρόπον τινὰ ἐξελίξεως τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου παράγοντος τοῦ νεωτέρου πολιτισμοῦ, ἢ πραγματεύεται περὶ τοῦ ἄνθρακος, τοῦ ἑτέρου τῶν πολυτιμοτάτων ἐκπολιτιστικῶν παραγόντων, καὶ μᾶς παρέχει τὴν εἰκόνα τῆς ἱστορίας του, πῶς εὑρίσκεται ἐν τοῖς κόλποις τῆς γῆς, τίνι τρόπῳ ἐξάγεται ἐξ αὐτῆς, εἰς τί χρησιμοποιεῖται, πῶς κατασκευάζεται ἐξ αὐτοῦ τὸ κώκ, τὸ φωταέριον, τὰ διάφορα χρώματα καὶ οὕτω καθεξῆς. Κατὰ ταῦτα ἡ Πραγματογνωσία εἶναι ἓν τῶν σπουδαιοτάτων καὶ χρησιμωτάτων μαθημάτων διὰ τοὺς παῖδας, δι’ ὃ ἡ παράλειψις αὐτοῦ ἐκ τοῦ προγράμματος θὰ ἦτο οὐσιώδης ἔλλειψις αὐτοῦ. Ἀληθῶς, τὸ πρόγραμμα τοῦ παρόντος ἄρθρου ἀναγράφει ὅτι «αἱ γνώσεις τῆς Φυσικῆς Ἱστορίας, Φυσικῆς καὶ Χημείας, γίνονται μετ’ ἐφαρμογῶν εἰς τὴν ὑγιεινὴν καὶ τοῦ πρακτικοῦ βίου», ἡ δὲ Πραγματογνωσία δύναται νὰ θεωρηθῇ κατὰ τὸ πλεῖστον ὡς ἐφηρμοσμένη Φυσιογνωσία. Οὐχ ἧττον, ἐπειδὴ ἀφ’ ἑνὸς ἡ Πραγματογνωσία δὲν μετέχει μόνον ἐπιστήμης ἀλλὰ καὶ τέχνης, καὶ ἐπειδὴ ἐξ ἄλλου αἱ πρακτικαὶ ἐφαρμογαὶ τῆς Φυσιογνωσίας εἰς τὴν ὑγιεινὴν καὶ τὸν πρακτικὸν βίον δύνανται νὰ ἐννοηθῶσι καὶ νὰ γίνωνται καὶ ἔξω τοῦ μαθήματος τῆς καθ’ ἑαυτὸ Πραγματογνωσίας, φρονῶ ὅτι εἶναι ἐνδεδειγμένον νὰ χωρίσωμεν ταύτην εἰς ἴδιον μάθημα. Εἶπον ὅτι τὸ ποιὸν τῆς διδακτικῆς ὕλης, ἐξαρτᾶται, δεύτερον ἀπὸ τοῦ περιεχομένου τῶν διαφόρων μαθημάτων. Τὸ περιεχόμενον τοῦτο, ἡ διδακτικὴ ὕλη, δύναται καὶ πρέπει νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ οὐσιώδη ἐξ ἑκάστου μαθήματος, ὡς καὶ ἀνωτέρω ἐξέθηκα, διότι τὰ οὐσιώδη ταῦτα εἶναι τὰ ὁποῖα ἀπομένουσιν εἰς τὸν νοῦν ἰδίᾳ, ὁπόταν διδάσκωνται διὰ τῆς καταλλήλου μεθόδου, περὶ ἧς θὰ ὁμιλήσω κατωτέρω, ἐνῷ αἱ περιτταὶ γνώσεις λησμονοῦνται τάχιστα. Πρέπει νὰ ἀποφεύγωμεν τὰς περιττὰς γνώσεις, διότι καταπονοῦσι τὸν νοῦν τοῦ μαθητοῦ ἀνωφελῶς. Περιορίζοντες τὴν διδακτικὴν ὕλην εἰς τὰ οὐσιώδη, ἐξοικονομοῦμεν σπουδαῖον χρόνον καὶ οὕτω δυνάμεθα, ἄνευ παραφορτώσεως μὲ διδακτικὴν ὕλην, νὰ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθημάτων τοῦ προγράμματος, νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν οὐσιώδη ὕλην ἄλλων μαθημάτων χωρὶς νὰ ἀναγκασθῶμεν νὰ μηκύνωμεν τὸν χρόνον φοιτήσεως εἰς τὸ Σχολεῖον, οὐδὲ τὸν ἡμερήσιον χρόνον διδασκαλίας. Ὅσον ἀφορᾷ τέλος εἰς τὸν τρίτον καὶ τελευταῖον παράγοντα, ὁ ὁποῖος διακανονίζει τὸ ποιὸν τῆς διδακτικῆς ὕλης, τουτέστι εἰς τὸν ἀμοιβαῖον χρόνον διδασκαλίας τῶν διαφόρων μαθημάτων, περὶ τούτου δὲν δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν ἄνευ ὡρολογίου τῶν μαθημάτων, τὸ ὁποῖον φυσικῷ τῷ λόγῳ δὲν ἀναγράφεται εἰς τὸ νομοσχέδιον. Ἀλλ’ ἂν θεωρήσωμεν τὸ ὡρολόγιον, τὸ δυνάμει τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 1ης Σεπτεμβρίου 1913 ἐκδοθέν, τὸ ὁποῖον ὑποθέτω ὅτι θέλει ληφθῆ ὡς βάσις καὶ διὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ ὡρολογίου τοῦ νέου ὑπὸ συζήτησιν Δημοτικοῦ Σχολείου, παρατηροῦμεν ὅτι ὁ ἀμοιβαῖος χρόνος τῶν διαφόρων μαθημάτων εἶναι κακῶς διανεμημένος· τινὰ δηλαδὴ μαθήματα ἔχουσι πολλὰς ὥρας, καθὼς τὰ Ἑλληνικὰ καὶ τὰ Μαθηματικά, μερικὰ δὲ ἄλλα πολὺ ὀλίγας, ὡς ἡ Φυσιογνωσία. Δι’ ἕν, ἐπὶ παραδείγματι, ἑξατάξιον Δημοτικὸν Σχολεῖον, τὸ σύνολον τῶν ὡρῶν διδασκαλίας τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης καὶ τῶν ἓξ τάξεων εἶναι πεντήκοντα τρεῖς ὧραι καθ’ ἑβδομάδα ἐπὶ ἑκατὸν ἑβδομήκοντα δύο ὡρῶν διδασκαλίας πάντων τῶν μαθημάτων, ἤτοι ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα καταλαμβάνει μόνη της τὸ ἓν τρίτον περίπου τοῦ ὅλου χρόνου διδασκαλίας, ἐνῷ οὐδὲν ἄλλο μάθημα ὑπερβαίνει τὰς εἴκοσι τέσσαρας ὥρας. Τὰ πλεῖστα μάλιστα μαθήματα ὑπολείπονται κατὰ πολὺ τοῦ ἀριθμοῦ τούτου τῶν εἴκοσι τεσσάρων ὡρῶν. Διὰ τοῦ ἐπαινετοῦ μέτρου τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, ὅπως ἀπαλειφθῇ ἡ διδασκαλία τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης ἀπὸ τῶν Δημοτικῶν Σχολείων, ἐπέρχεται μία σπουδαία οἰκονομία χρόνου. Ἐξ ἄλλου ὅμως θὰ ἐπεκταθῇ βεβαίως ἡ διδασκαλία τῆς νεοελληνικῆς γλώσσης, ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον δὲν πρέπει νὰ γίνῃ μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ καλυφθῇ ὁ ὑπερβολικὸς ἐκεῖνος ἀριθμὸς τῶν πεντήκοντα τριῶν ὡρῶν, πρῶτον, διότι τόσος πολὺς χρόνος δὲν εἶναι ἀναγκαῖος διὰ τὴν ἐκμάθησιν τῆς μητρικῆς μας γλώσσης, καὶ δεύτερον, διότι τὸ τοιοῦτον θὰ ἐκώλυε τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἄλλων μαθημάτων. Ἡ ἐκμάθησις ἄλλως τε μιᾶς οἱασδήποτε γλώσσης εἶναι πρᾶγμα εὔκολον, ἂν δὲ ἡμεῖς εἰς τὰ σχολεῖα οὐδεμίαν κατορθώνομεν νὰ μανθάνωμεν γλῶσσαν οὐδὲ τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικήν, διὰ τὴν ὁποίαν ἐθυσιάσαμεν τὸν κολοσσιαῖον ἀληθῶς χρόνον τῶν ἑπτὰ ἐτῶν ἐπὶ δύο ὥρας καθ’ ἑκάστην, τοῦτο προέρχεται ἐκ τοῦ ἀκαταλλήλου τρόπου τῆς διδασκαλίας.

§62Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μήπως γνωρίζουσιν αὐτὴν ἐκεῖνοι ποῦ τὴν διδάσκουσιν;

§63Σ. ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Καὶ ἂν τὴν γνωρίζουσι δὲν δύνανται νὰ τὴν μεταδώσωσι μὲ τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον τὴν διδάσκουσιν. Ἐπίσης εἰμπορεῖ νὰ ἐλαττωθῇ, ὡς εἶπον, καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ὡρῶν τῶν Μαθηματικῶν, ἰδίως δὲ ὁπόταν οἱ διδάσκαλοι μάθωσι νὰ διδάσκωσι τοὺς παῖδας τὰ μαθήματα οὐχὶ ἁπλῶς διὰ τύπων καὶ συμβόλων, ὅ ἐστὶ πρὸ τοῦ μαυροπίνακος, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἐκ τῶν ἀντικειμένων, ἐκ τῆς πείρας, διότι τὰ Μαθηματικὰ εἶναι προϊόν τῆς πείρας καὶ ὄχι τοῦ καθαροῦ συλλογισμοῦ, ὅπως κοινῶς πιστεύεται. Ὁ διάσημος φυσιοδίφης Helmholz ἀναφέρει ὅτι ἔμαθε τὰ πρῶτα στοιχεῖα τῆς Γεωμετρίας κατὰ τὴν παιδικήν του ἡλικίαν παίζων μὲ τὰ παιγνιόξυλα. Τοὐναντίον, εἶναι ἐνδεδειγμένον νὰ αὐξηθῶσι κατὰ πολὺ αἱ ὧραι τῆς Φυσιογνωσίας, αἱ ὁποῖαι τώρα εἰς τὸ ἑξατάξιον Σχολεῖον εἶναι μόνον δέκα τέσσαρες, ἀφοῦ μάλιστα τώρα διὰ τοῦ νομοσχεδίου προστίθενται εἰς αὐτὴν καὶ αἱ πρακτικαὶ ἐφαρμογαί, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θὰ αὐξήσῃ τὴν ὕλην αὐτῆς. Καὶ εἶναι ἀναγκαία μία γενναία αὔξησις τῶν ὡρῶν διδασκαλίας τῆς Φυσιογνωσίας, διότι αὐτὴ εἶναι τὸ σπουδαιότατον μορφωτικὸν μάθημα ἐξ ὅλων. Ἡ Φυσιογνωσία ἀληθῶς εἶναι ὁ κύριος συντελεστής τοῦ νεωτέρου πολιτισμοῦ ἀπό τε ὑλικῆς καὶ πνευματικῆς ἀπόψεως, διότι δὲν εἶναι μόνον, ἐν συνδυασμῷ μετὰ τῆς τέχνης, ὁ δρῶν παράγων τῆς ὑλικῆς εὐημερίας τῶν Ἐθνῶν, διὰ τῆς καλλιεργείας τοῦ φυσικοῦ πλούτου καὶ τῆς ἀναπτύξεως τῆς βιομηχανίας αὐτῶν, διὰ τῆς δημιουργίας τῶν μέσων τῆς Συγκοινωνίας, ἀτμοπλοίων καὶ σιδηροδρόμων, ὁδῶν, γεφυρῶν καὶ τοῦννελ, τηλεγράφων καὶ τηλεφώνων, ἀεροπλοίων καὶ ἀεροπλάνων, καὶ τοῦ ἐμπορίου, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἡ βάσις τοῦ νεωτέρου πνευματικοῦ ἡμῶν βίου, διὰ τῆς ἀνακαλύψεως καὶ ἐρεύνης τῶν μεγάλων καὶ ἀφθίτων νόμων τῆς Φύσεως, διὰ τῆς σπουδῆς τῶν μεγαλοπρεπῶν αὐτῆς φαινομένων, διὰ τῆς μεγάλης διδασκαλίας τῆς ἐξελίξεως, διὰ τῆς νεωτέρας φιλοσοφίας, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἐπιστήμη τῶν ἐπιστημῶν, τὸ ἀφέψημα αὐτῶν. Ἐπὶ πλέον, καὶ τοῦτο διαφέρει ἡμᾶς ἰδιαζόντως ἐνταῦθα, ἡ Φυσιογνωσία εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν παιδαγωγικὸν μάθημα, διότι διεγείρει τὴν παρατηρητικότητα τοῦ παιδός διὰ τῆς σπουδῆς τῶν ἀντικειμένων, τῶν φαινομένων καὶ τῶν νόμων τῆς Φύσεως, καὶ διότι μορφώνει τὴν ἀντίληψιν, τὸν τρόπον τοῦ ὀρθῶς σκέπτεσθαι, ὁπόταν ὁ ἴδιος ὁ μαθητὴς παρατηρεῖ καὶ πειραματίζεται ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων, φαινομένων καὶ νόμων ἐκείνων, ἡ δὲ παιδαγωγικὴ αὕτη ἀρετή, τοῦ μορφώνειν κρίσιν καὶ λογικήν, ἔπρεπε νὰ εἶναι ἡ ὑψίστη προσπάθεια τοῦ Σχολείου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δυστυχῶς τώρα δὲν συμβαίνει. Δι’ ὅλους τούτους τοὺς λόγους ἐπεθύμουν ὅπως τὸ μάθημα τῆς Φυσιογνωσίας διδάσκηται πολὺ εὐρύτερον παρ’ ὅ τι τώρα.

§64Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τοῦτο εἶναι ἔργον τοῦ διδακτικοῦ ὡρολογίου.

§65Σ. ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Βεβαίως. Ἐγὼ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὑπάρχοντος ὡρολογίου ὁμιλῶ, τὸ ὁποῖον εἶναι γλισχρότατον ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην. Ἔρχομαι ἤδη νὰ ἐξετάσω τὸν δεύτερον παράγοντα μορφώσεως τῶν μαθητῶν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, τοὐτέστι τὸ ποσὸν τῆς διδακτικῆς ὕλης, τὸ ὁποῖον συνεπάγεται τὸν χρόνον φοιτήσεως καὶ διδασκαλίας ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ. Ὁ χρόνος φοιτήσεως εἶναι διάφορος εἰς τὰ διάφορα Κράτη, ποικίλλων ἀπὸ ἑπτὰ ἕως ἐννέα ἐτῶν. Παρ’ ἡμῖν εἶναι τέσσαρα, ὡς γνωστόν, διὰ τὸ παρὸν κοινὸν Δημοτικὸν Σχολεῖον, καὶ ἤδη ζητοῦμεν νὰ θεσπίσωμεν ἑξατάξιον τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον. Ἀλλ’ ὁ χρόνος οὗτος χωρίζεται συνήθως εἰς χρόνον φοιτήσεως τῶν μαθητῶν, τῶν προωρισμένων νὰ ἀκολουθήσωσι τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, καὶ εἰς χρόνον φοιτήσεως τῶν προωρισμένων νὰ ἐξέλθωσιν εἰς τὸν βίον εὐθὺς μετὰ τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον, ἐκείνων δηλαδὴ οἱ ὁποῖοι μέλλουσι νὰ ἀποτελέσωσι τὴν μεγάλην μᾶζαν τοῦ λαοῦ. Ἐκ τοῦ τοιούτου δὲ χωρισμοῦ ἐξηγεῖται καὶ ἡ μεγάλη ἐκείνη διαφορὰ τῶν 4–9 ἐτῶν. Ἐὰν ὑπὸ τοιαύτην τινὰ ἔποψιν ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα, παρατηροῦμεν ὅτι ἐν τοῖς πλείστοις Κράτεσι ἡ ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ φοίτησις τῶν μελλόντων ν’ ἀκολουθήσωσι τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν μαθητῶν εἶναι τριετὴς ἢ τετραετής, ἀλλ’ ὅτι εἰς τὰ Κράτη ταῦτα ἡ φοίτησις διὰ τοὺς λοιποὺς μαθητὰς ἐπεκτείνεται ὑποχρεωτικὴ διὰ 3–6 ἀκόμη ἔτη. Εἰς τὰ Κράτη ταῦτα ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις ἀναπτύσσεται παραλλήλως πρὸς τὴν Μέσην, διὰ τὸν μαθητὴν τὸν μὴ προωρισμένον ν’ ἀκολουθήσῃ ταύτην, ἐπιδιώκουσα ἰδίαν ὁδὸν καὶ ἀνεξάρτητον ἀπὸ τὴν τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως καὶ λαμβάνουσα μόνον ὑπ’ ὄψιν τὰς μορφωτικὰς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ πρὸς ἣν ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις ἀποτείνεται. Τὰ πρῶτα ὅμως ἔτη εἶναι κοινὰ μετὰ τῶν μαθητῶν τῶν προωρισμένων διὰ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, οἱ ὁποῖοι μετὰ ταῦτα ἀποχωρίζονται τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου διὰ ν’ ἀκολουθήσωσι τὴν ἐκπαίδευσιν ἐκείνην. Ἀντιθέτως, ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις τῆς Ἀμερικῆς καθὼς καὶ παρ’ ἡμῖν, διά τε τοῦ κρατοῦντος συστήματος καὶ διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν προτεινομένου, δὲν ὑπάρχει διάκρισις μεταξὺ τῶν μαθητῶν τῶν προωρισμένων διὰ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν καὶ τῶν μὴ προωρισμένων δι’ αὐτήν. Πάντες ἀνεξαιρέτως οἱ μαθηταὶ ὀφείλουσι νὰ διανύσωσιν ὑποχρεωτικῶς τὰ αὐτὰ ἔτη φοιτήσεως εἰς τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον, νὰ διανύσωσι δηλαδὴ ὅλον τὸ Σχολεῖον τοῦτο. Καὶ δή, παρὰ μὲν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις ὁ χρόνος οὗτος τῆς φοιτήσεως εἶναι 8 ἔτη, εἰς δύο τετρατάξια ἐπάλληλα σχολεῖα, παρ’ ἡμῖν δέ, ὡς γνωστόν, τέσσαρα διὰ τὸ νῦν κοινὸν Δημοτικὸν Σχολεῖον καὶ ἕξ διὰ τὸ ὑπὸ συζήτησιν προτεινόμενον. Τὸ σύστημα ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶναι ἐπάλληλον, ὁπότε δύναται μὲν τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον νὰ ἀναπτυχθῇ αὐτοτελῶς, ὀφείλουσιν ὅμως πάντες οἱ μαθηταὶ νὰ λάβωσι τὴν αὐτὴν μόρφωσιν καὶ νὰ εἶναι ἱκανοὶ ἐξερχόμενοι τοῦ Σχολείου ν’ ἀκολουθήσωσιν, ἐὰν θέλωσι, τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Ποῖον ἐκ τῶν δύο συστημάτων εἶναι τὸ καλλίτερον; Προκειμένου περὶ γενικῆς μορφώσεως ἀμφότερα τὰ συστήματα εἶναι καλά, ἀφοῦ τοῦτο διαπιστοῦται ἐκ τῆς πείρας. Ἀλλ’ ἀκριβῶς γεννᾶται τὸ ζήτημα· πόσα ἔτη γενικῆς μορφώσεως εἶναι ἀρκετὰ διὰ τὸν μαθητὴν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου; Τέσσαρα ἔτη τὰ θεωρῶ ἀρκετά, καὶ εἰς τοῦτο θὰ συμφωνήσητε, ὑποθέτω, μετ’ ἐμοῦ διὰ τοὺς μαθητὰς τοὺς ἀκολουθήσαντας τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, ἀφοῦ μέλλουσιν ἐκεῖ νὰ μορφωθῶσιν ἐκτενέστερον. Θὰ θεωρήσητε ὅμως ἴσως ἀνεπαρκῆ τὰ τέσσαρα ἔτη γενικῆς μορφώσεως διὰ τοὺς μαθητὰς τοὺς μὴ μέλλοντας νὰ ἀκολουθήσωσι περαιτέρω σπουδάς, τουτέστι διὰ τὴν μεγάλην μᾶζαν τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ τὸ ἐπ’ ἐμοὶ θεωρῶ ὑπεραρκετὰ τέσσαρα ἔτη γενικῆς μορφώσεως καὶ διὰ τὰ τέκνα ταῦτα τῆς μεγάλης μάζης τοῦ λαοῦ. Διότι ἐὰν ἡ διδακτικὴ ὕλη περιορισθῇ εἰς τὰ οὐσιώδη, ὡς καὶ πρέπει νὰ περιορισθῇ, ἀποκοπτομένων τῶν περιττῶν γνώσεων, αἱ ὁποῖαι εἰς οὐδὲν ὠφελοῦσι τὸν μαθητήν, ἀλλὰ μᾶλλον φόρτωμα τῷ εἶναι, ἰδίᾳ δὲ ἂν τὰ μαθήματα διδάσκωνται διὰ τῶν καταλλήλων διδακτικῶν μεθόδων, τότε τὰ τέσσαρα ἔτη οὐ μόνον ἀρκοῦσιν ἀλλὰ καὶ περισσεύουσιν. Ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν δυνάμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν τελείως τ’ ἀνωτέρω μέτρα, δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ διὰ τοὺς εἰρημένους μαθητὰς ἡ γενικὴ μόρφωσις ἔν τινι μέτρῳ ἐπὶ δύο ἀκόμη ἔτη. Τὰ δύο ὅμως ταῦτα ἔτη, ὅ ἐστὶ τὸ πέμπτον καὶ ἕκτον, θέλω πρὸ παντὸς νὰ εἶναι ἔτη ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως τοῦ μαθητοῦ. Ἄλλως τε μήπως τὰ εἰρημένα ἐπαγγελματικὰ μαθήματα δὲν ἔχουσι παιδαγωγικὴν δύναμιν; Βεβαίως, καὶ πολὺ περισσοτέραν ἀπὸ τὴν Γραμματικήν, τὸ Συντακτικόν, τοὺς μύθους καὶ τὰ παραμύθια, μὲ τὰ ὁποῖα στρεβλώνουσι μᾶλλον τὸν ἁπαλὸν νοῦν τοῦ μικροῦ παιδός. Ἐνῷ τὰ ἐπαγγελματικὰ ἐκεῖνα μαθήματα ἀναπτύσσουσιν εἰς αὐτὸν τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι, κρίσιν, πράγματα δηλαδὴ τὰ ὁποῖα ἔπρεπε πρὸ παντὸς νὰ καλλιεργῇ τὸ Σχολεῖον. Ὑπάρχουσι πολλοὶ λόγοι, τοὺς ὁποίους θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἐκθέσω κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐνδεικνύουσιν ἡμῖν οὐχὶ τὴν αὔξησιν τοῦ χρόνου φοιτήσεως καὶ διδασκαλίας εἰς τὰ σχολεῖα, ὅπως ζητοῦμεν τώρα, ἀναβιβάζοντες διὰ τῶν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων τὸν ὁλικὸν χρόνον φοιτήσεως ἀπὸ 11,— Δημοτικὸν Σχολεῖον 4, Ἑλληνικὸν Σχολεῖον 3, Γυμνάσιον 4,— εἰς 12 ἔτη,— Δημοτικὸν Σχολεῖον 6, Γυμνάσιον 6,— τὸν δὲ χρόνον ἡμερησίας διδασκαλίας τῶν Γυμνασίων ἀπὸ 30 εἰς 31 περίπου ὥρας,— ἀλλὰ τοὐναντίον τὴν ἐλάττωσιν ἐκείνου εἰς τὸ πολὺ 10 ἔτη, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον οὐδόλως θὰ ζημιώσῃ τοὺς μαθητάς, ἂν ἡ διδασκαλία περιορισθῇ εἰς τὰ οὐσιώδη καὶ γίνεται μὲ τὸν κατάλληλον τρόπον. Ὅθεν ζητῶ νὰ διχασθῇ ἡ μόρφωσις ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ εἰς τετραετῆ μὲν διὰ τοὺς μαθητὰς τοὺς μὴ προωρισμένους διὰ περαιτέρω σπουδάς, μόρφωσις γενική, εἰς ἑξαετῆ δὲ διὰ τοὺς μαθητὰς τοὺς προωρισμένους διὰ τοιαύτας, μόρφωσις γενικὴ κατὰ τὰ τέσσαρα πρῶτα καὶ ἐπαγγελματικὴ κατὰ τὰ δύο τελευταῖα ἔτη. Ἀντιθέτως πρὸς τὸ παρὸν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θέλει τὴν αὐτὴν ἑξαετῆ ἀποκλειστικῶς δὲ γενικὴν μόρφωσιν δι’ ἀμφοτέρας τὰς κατηγορίας τῶν μαθητῶν, διότι τὸ νομοσχέδιον θεωρεῖ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν ὡς τὴν αὐτὴν μὲ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, διαφέρουσαν δὲ μόνον κατὰ ποσόν· θεωρεῖ δηλαδὴ τὴν μόρφωσιν τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως ὡς μίαν περίληψιν τῆς μορφώσεως τῆς Μέσης. Τοῦτο σαφῶς ἐκφράζουσιν αἱ ἐκθέσεις τῶν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων, λέγουσαι ἐν σελ. 24 καὶ 59–50 τοῦ τεύχους. «Πρέπει νὰ τονισθῇ καὶ νὰ ἐξαρθῇ ὅτι ἡ διαφορὰ τῆς ἐν τοῖς σχολείοις τούτοις τοῖς Δημοτικοῖς δηλαδὴ καὶ τοῖς τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, παρεχομένης γενικῆς μορφώσεως εἶναι κυρίως διαφορὰ βαθμοῦ καὶ οὐχὶ ποιοῦ». Ὡς καὶ ἐν τῇ γενικῇ ἐκθέσει ἀνεπτύξαμεν, ἡ Μέση Ἐκπαίδευσις, σκοποῦσα νὰ παράσχῃ τὴν ἀναγκαίαν γενικὴν μόρφωσιν εἰς τὴν μεσαίαν καὶ ἀνωτέραν ἀστικὴν τάξιν, διαφέρει οὐχὶ κυρίως κατὰ τὸ ποιόν, ἀλλὰ τὸ ποσὸν τῆς παρεχομένης μορφώσεως ἀπὸ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν». Ἡ τοιαύτη ὅμως ἀντίληψις δὲν μοὶ φαίνεται ὀρθὴ παρὰ μόνον ὅσον ἀφορᾷ εἰς τοὺς εὐαρίθμους μαθητὰς τοὺς μέλλοντας νὰ ἀκολουθήσωσι περαιτέρω σπουδάς. Ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις, ἡ ἀποβλέπουσα εἰς τοὺς μαθητὰς τοὺς μὴ προωρισμένους διὰ περαιτέρω σπουδάς, πρέπει νὰ εἶναι διάφορος τῆς Μέσης, ἀκριβῶς διότι διάφορος εἶναι καὶ ὁ προορισμὸς τῆς μεγάλης μάζης τοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν θὰ ἀποτελέσωσιν οἱ μαθηταὶ ἐκεῖνοι οἱ μὴ προωρισμένοι διὰ περαιτέρω σπουδάς, ἀπὸ τοῦ προωρισμοῦ τῆς μικρᾶς μερίδος τοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν θὰ ἀποτελέσωσιν οἱ ἐπίλοιποι οἱ καὶ εὐάριθμοι μαθηταί. Οἱ εὐάριθμοι οὗτοι μαθηταὶ εἶναι προωρισμένοι νὰ γίνωσιν οἱ ἡγέται τῆς μεγάλης ἐκείνης μάζης εἰς τοὺς διαφόρους κοινωνικοὺς κλάδους· κατὰ συνέπειαν ἡ μόρφωσις αὐτῶν πρέπει νὰ εἶναι διάφορος τῆς μάζης ταύτης, ἡ ὁποία εἶναι προωρισμένη νὰ διευθύνηται. Καὶ δή, ἐπαναλαμβάνω, ἡ μεγάλη μάζα τοῦ λαοῦ πρέπει νὰ μορφώνηται, ὑποχρεωτικῶς, καὶ ἐπαγγελματικῶς, ἐνῷ ἡ μικρὰ μερὶς αὐτοῦ, ἡ ὁποία θὰ ἡγεῖται ἐκείνης, δύναται νὰ μορφώνηται ἐν τῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ μόνον ἐγκυκλοπαιδικῶς. Τὸ ὅτι ἡ μόρφωσις τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου δὲν πρέπει νὰ εἶναι ἡ μόρφωσις τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ἐν σμικρογραφίᾳ, χαίρω βλέπων ἐκφραζόμενον ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο ἕνα τῶν κορυφαίων, προκειμένου περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως Γερμανῶν καθηγητῶν, τὸν Schoeppa. «Δὲν πρέπει, λέγει, ἡ διδακτικὴ ὕλη τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου νὰ εἶναι ἡ ὕλη Σχολείου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ἐν κάπως περιωρισμένῃ ἐκδόσει, ἀλλὰ πρέπει νὰ περιορίζεται εἰς τὰ μαθήματα, εἰς τὰ ὁποῖα θὰ ἀναγκασθῇ νὰ προσανατολισθῇ ὁ παῖς ἐξερχόμενος εἰς τὸν βίον, ὡς καὶ εἰς τὰς δεξιότητας τὰς ὁποίας ἀποβλέπει νὰ ἀποκομίσῃ ὡς διαρκῆ ἰδιοκτησίαν εἰς τὴν πρακτικὴν ἐργασίαν». Μεταβαίνω νῦν εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ τρίτου παράγοντος μορφώσεως τῶν μαθητῶν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, τοῦ καὶ σπουδαιοτάτου κατὰ τὴν κρίσιν μου, ὡς προεῖπον, τουτέστι τοῦ τρόπου διδασκαλίας τῶν διαφόρων μαθημάτων. Τὸ πρῶτον πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον παρατηρεῖ τὶς ἐξετάζων τὸν τρόπον τῆς διδασκαλίας εἰς τὸ Δημοτικόν μας Σχολεῖον, εἶναι ὅτι ἡ διδασκαλία αὐτὴ ἀρχίζει ἀπὸ ἀφῃρημένων ἐννοιῶν, ἐνῷ ἔπρεπεν ἀντιστρόφως νὰ ἀρχίσῃ ἀπὸ συγκεκριμένα πράγματα καὶ νὰ προχωρῇ εἰς τὰ ἀφηρημένα. Οὕτως, ἐπὶ παραδείγματι, προκειμένου ὁ παῖς νὰ διδαχθῇ τὴν γλῶσσαν, ἀρχίζει ἀπὸ τὴν ἐκμάθησιν γραμματικῶν καὶ συντακτικῶν κανόνων, ἀπὸ ἀφῃρημένας δηλαδὴ ἐννοίας, τὰς ὁποίας ὡς ἐκ τῆς ἡλικίας του δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐννοήσῃ καὶ τὰς ὁποίας συνεπῶς λησμονεῖ. Τὸ αὐτὸ παρατηροῦμεν καὶ διὰ τὰ μαθηματικὰ λ.χ., ἢ τὴν Φυσιογνωσίαν. Τὰ μαθήματα ταῦτα ἀρχίζουσι μὲ ἑτοίμους ἐννοίας ἀντὶ νὰ ἀρχίσωσι μὲ ἀντικείμενα, μὲ παρατήσιν, μὲ πεῖραν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον δι’ ἕν ἕκαστον μάθημα ποῦ ἀρχίζει ἡ διδασκαλία ἀπὸ ἀφῃρημένων ἐννοιῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ συνόλου τῶν μαθημάτων. Οὕτω, ἂν ῥίψωμεν ἓν βλέμμα ἐπὶ τοῦ μνησθέντος ὡρολογίου τῶν μαθημάτων ἑνὸς ἑξαταξίου Δημοτικοῦ Σχολείου, παρατηροῦμεν ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης ἤδη τάξεως οἱ μαθηταὶ διδάσκονται παραμύθια καὶ μύθους, πράγματα ἀμφιβόλου παιδαγωγικῆς ἀξίας, ἐνῷ μόλις ἀπὸ τοῦ τρίτου ἔτους ἀρχίζει ἡ Φυσικὴ Ἱστορία καὶ μόλις ἀπὸ τοῦ πέμπτου ἡ Φυσικοχημεία. Παντοῦ λοιπὸν εὑρίσκομεν τὸ ἀντίστροφον τοῦ ὀρθοῦ, τὸ ὁποῖον συνίσταται ἵνα ἡ διδασκαλία ἀρχίζῃ ἀπὸ τοῦ ἁπτοῦ καὶ συγκεκριμένου καὶ χωρῇ πρὸς τὸ νοητὸν καὶ ἀφῃρημένον καὶ ὄχι ἀντιστρόφως, ὅπως γίνεται τώρα. Τοῦτο ἄριστα διετύπωσεν εἷς περίφημος Γάλλος ψυχολόγος εἰπών· «Οἱ παιδαγωγοί, ἔπρεπε νὰ δοκιμάσωσιν νὰ λάβωσιν ἰδέαν τῆς ψυχολογίας τοῦ παιδὸς τὴν ὁποίαν οὐδὲ κἂν ὑποπτεύονται, ἐξ ὅσων κρίνομεν περὶ τῶν μεθόδων τῆς διδασκαλίας των. Τότε μόνον θὰ ἠδύναντο νὰ ἐννοήσωσι τὸ παράλογον, τοῦ νὰ ἀρχίζωσι τὴν διδασκαλίαν παντὸς πράγματος, γλωσσῶν, μαθηματικῶν, κτλ. διὰ τῆς ἀπομνημονεύσεως κανόνων καὶ ἀφῃρημένων συμβόλων, ἐνῷ ὁ νοῦς τοῦ παιδὸς δὲν δύναται νὰ συλλάβῃ παρὰ τὸ συγκεκριμένον». Ἡ τοιαύτη δὲ ἄλλως τε διδασκαλία ἀπὸ τοῦ συγκεκριμένου πρὸς τὸ ἀφῃρημένον συνᾴδει τελείως καὶ πρὸς τὴν φυσικὴν ἐξέλιξιν τῆς ἀνθρωπότητος, τῆς ὁποίας τὰ στάδια διατρέχει οἱονεὶ ὁ παῖς. Ἡ ἀνθρωπότης, ἀπὸ τοῦ κτηνανθρώπου τῆς τριτογενοῦς περιόδου μέχρι τοῦ σημερινοῦ πεπολιτισμένου, ἐβάδισεν ἐν τῇ ἐκπολιτιστικῇ αὐτῆς ἐξελίξει ἀπὸ τοῦ συγκεκριμένου πρὸς τὸ ἀφῃρημένον. Τὴν αὐτὴν φυσικὴν ὁδὸν δέον νὰ ἀκολουθήσῃ συνεπῶς καὶ ὁ παῖς ἐν τῇ ἀναπτύξει του, ὁ ὁποῖος παριστᾷ τρόπον τινὰ μίαν περιληπτικὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἀνθρωπότητος. Ἂν ἤδη, ἀπὸ τῶν γενικῶν τούτων παρατηρήσεων, εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν μεθόδων διδασκαλίας τῶν διαφόρων μαθημάτων, παρατηροῦμεν ὅτι κατὰ τὴν διδασκαλίαν ταύτην ἰσχύει ἀποκλειστικῶς τὸ βιβλίον. Ὁ διδάσκαλος διδάσκει, ὁ μαθητὴς ἀπομνημονεύει. Ἰδοὺ τὸ Α καὶ τὸ Ω τῆς διδασκαλίας αὐτῆς. Ἀλλὰ ποῖον θὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα; Γνώσεις κατὰ τοιοῦτον παπαγαλιστικὸν τρόπον ἐκμανθανόμεναι δὲν κατανοοῦνται, δὲν εἰσδύουσιν βαθύτερον εἰς τὸν ἐγκέφαλον, ἀλλὰ πλήττουσιν αὐτὸν κατ’ ἐπιπολήν, διὰ νὰ λησμονῶνται μετὰ παρέλευσιν οὐ πολλοῦ χρόνου. Ὁ μαθητὴς παραμένει ἀμόρφωτος. Ἀλλὰ τίς εἶναι ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον ἔπρεπε νὰ διδάσκηται ὁ μαθητής; Εἶναι ὁ Ἀμερικανικὸς τρόπος. Ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον ἀναπτύσσονται οἱ Ἀμερικανοί, ὁ θαυμάσιος αὐτὸς λαός, τὸν ὁποῖον κατήρτισε θαυμάσιον ἀκριβῶς ὁ τρόπος τῆς μορφώσεως καὶ ἀγωγῆς του. Διὰ τοῦ τρόπου τούτου οἱ Ἀμερικανοὶ καλλιεργοῦσιν εἰς τὰ σχολεῖά των τὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀντίληψιν τῶν τέκνων των, ἀποθέτουσιν εἰς τὴν ψυχὴν αὐτῶν τὸ σπέρμα τῆς θελήσεως, ἀναπτύσσουσιν εἰς αὐτὰ τὸ αἴσθημα τῆς πρωτοβουλίας, συνειθίζουσιν αὐτὰ εἰς τὸ νὰ αὐτοκυβερνῶνται, νὰ μὴ στηρίζωνται δηλαδὴ ἐπὶ οὐδενὸς παρὰ ἐπὶ τῶν ἰδίων δυνάμεων καὶ διεγείρουσιν εἰς αὐτὰ τὸν πόθον πρὸς δρᾶσιν καὶ ὑπερνίκησιν πάσης δυσχερείας, πράγματα τὰ ὁποῖα ἡμεῖς οὐδὲ διενοήθημεν κἂν νὰ καλλιεργήσωμεν εἰς τὰ σχολεῖά μας. Ὁ Ἀμερικανὸς κάμνει πολὺ ὀλίγην χρῆσιν τῶν βιβλίων καὶ τῶν διδασκάλων ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ σχολείου. Τὰ μέτρα ταῦτα εἶναι ἐπιβοηθητικά. Θέτει οὗτος τὴν οὐσίαν τῆς διδασκαλίας εἰς τὴν ἰδίαν πεῖραν, τὴν ἰδίαν δρᾶσιν, τὴν αὐτενέργειαν καὶ πρωτοβουλίαν τοῦ μαθητοῦ. Ὑπὸ τὴν ἁπλῆν μόνον καθοδηγίαν τοῦ διδασκάλου καὶ τῶν βιβλίων, χρησιμευόντων ὡς συμπληρωματικῶν μόνων μέσων, ὁ μαθητὴς προσπαθεῖ ὁ ἴδιος διὰ τῆς προσωπικῆς του προσπαθείας, ν’ ἀποκτήσῃ τὰς γνώσεις τὰς ὁποίας ζητεῖ ὁ διδάσκαλος ἀπὸ αὐτόν. Ἐπὶ παραδείγματι εἰς τὸ μάθημα τῆς Φυσικῆς Ἱστορίας ὁ μαθητὴς μόνος του παρατηρεῖ, ἐξετάζει, διερωτᾷ τὰ ἀντικείμενα, ζῷα, φυτά, ὀρυκτά, πετρώματα, καὶ τὴν φύσιν. Εἰς τὰ μαθήματα Φυσικῆς καὶ Χημείας μόνος του πειραματίζεται, μανθάνει τὰς ἐπιστημονικὰς ἀληθείας ἐξετάζων αὐτὰς ὁ ἴδιος τιθέμενος εἰς τὴν θέσιν τοῦ μεγάλου εὑρέτου, τοῦ ἀνακαλύψαντος αὐτάς, καὶ παρακολουθῶν τὸν συλλογισμόν του, τὸν τρόπον του τοῦ σκέπτεσθαι, καὶ ἐνταῦθεν ἡ ἄπειρος διδακτικὴ ὠφέλεια τῶν μαθημάτων. Διότι κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὁ μαθητὴς ἀναπτύσσει τὸ πνεῦμα τῆς παρατηρητικότητος, ἀναπτύσσει τὸν τρόπον τοῦ ὀρθῶς σκέπτεσθαι, τὸν ὀρθὸν συλλογισμόν, δηλαδὴ ἀκριβῶς τὰ πολυτιμότερα προσόντα διὰ τὸν μετέπειτα βίον του, τὰ ὁποῖα πρὸ παντὸς ἔπρεπε νὰ καλλιεργῇ τὸ σχολεῖόν μας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν πράττει δυστυχῶς τώρα. Κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὁ μαθητὴς προσκτᾶται γνώσεις εἰλλημμένας ἐκ τῆς προσωπικῆς του πείρας καὶ αὐταὶ ἀκριβῶς εἶναι αἱ γνώσεις αἱ ἔχουσαι ἀξίαν, διότι αὗται ἐντυποῦνται ἐν τῷ νῷ τοῦ παιδός, εἰσδύουσι βαθέως εἰς τὸν ὀργανισμόν του καὶ καθίστανται ὅσον οἷόν τε μονιμώτερον κτῆμα αὐτοῦ, ἐνῷ αἱ ἕτοιμοι γνώσεις, τὰς ὁποίας ἀποστηθίζει ὁ παῖς ἐκ τῶν βιβλίων, λησμονοῦνται αἱ πλεῖσται μετ’ οὐ πολύ, συνεπῶς δὲν ἔχουσι πολλὴν χρησιμότητα. Ὁ μικρὸς Ἀμερικανόπαις τοῦ κατωτάτου δημοτικοῦ σχολείου, τοῦ τῆς ἡλικίας τῶν 6–10 ἐτῶν, μανθάνει, ἐπὶ παραδείγματι, τὴν κηπευτικήν, καλλιεργῶν ὁ ἴδιος φυτὰ διακόσμου, ἄνθη, ὄσπρια καὶ κρατεῖ σημειωματάριον ἐπὶ τοῦ ὁποίου καταγράφει τὴν χρονολογίαν τῆς σπορᾶς ἢ φυτεύσεως καί τὰς παρατηρήσεις του ἐπὶ τῆς αὐξήσεως τῶν φυτῶν, τῆς ἐμφανίσεως τῶν ἀνθέων, τῆς ὡριμάνσεως καὶ τῆς συγκομιδῆς. Ἀνέφερα ὡς παράδειγμα τὸ μάθημα τῆς Φυσιογνωσίας, διότι τοῦτο εἶναι τὸ σπουδαιότερον ἐξ ὅλων τῶν μαθημάτων, καὶ τούτου τὴν καλλιέργειαν πρέπει νὰ ἐπιδιώκωμεν πρωτίστως. Διότι ἐκτὸς τοῦ ὅτι διδάσκει καὶ μορφώνει, ἀλλὰ καὶ σχηματίζει τὸν τρόπον τοῦ ὀρθῶς σκέπτεσθαι, τὴν λογικήν, ἀρκεῖ νὰ διδάσκηται μὲ τὸν κατάλληλον τρόπον, καθὼς ἀνωτέρω ἐξέθηκα, τὸν τῆς ἰδίας δηλαδὴ πείρας τοῦ μαθητοῦ οὐχὶ τὸν ἀπὸ τῆς ἕδρας καὶ τοῦ βιβλίου, ἀλλὰ πρὸ παντὸς τὸν ἀπὸ ἐπιστημονικῶν συλλογῶν, ἐντὸς μουσείων, ἐντὸς ἐπιστημονικῶν ἐργαστηρίων, ἐν ἐκδρομαῖς καὶ πρωτοστατούσης εἰς ὅλα ταῦτα ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῆς προσωπικῆς πείρας τοῦ μαθητοῦ. Μία, ἐπὶ παραδείγματι, τοιαύτη ἐκδρομή, ἔστω καὶ ἂν γίνεται ὀλίγα βήματα ἔξω τοῦ σχολείου, δύναται νὰ ἀποβῇ πολὺ ὠφελιμωτέρα εἰς τὸν μικρὸν παῖδα, παρὰ ὅλοι οἱ μῦθοι τὰ παραμύθια καὶ τὰ λοιπὰ ψεύδη, τὰ ὁποῖα τῷ ἐμφυτεύουσιν τὴν σήμερον εἰς τὸν ἁπαλὸν ἐγκέφαλόν του διότι κατὰ τὴν ἐκδρομὴν ταύτην μία ἁπλῆ περὶ πέτρας ἐρώτησις καταλλήλως γινομένη δύναται νὰ διδάξῃ, νὰ μορφώσῃ, νὰ διεγείρῃ τὴν σκέψιν, νὰ προκαλέσῃ τὸν συλλογισμόν, νὰ κεντήσῃ τὴν κρίσιν. Ἡ πέτρα λ. χ. μὲ τὴν ὁποίαν σκιρροστρώνομεν τὰς ὁδοὺς τῶν Ἀθηνῶν, δύναται νὰ διδάξῃ τὸν μαθητὴν τὴν μεγάλην χρησιμότητά της ὡς λίθου οἰκοδομῶν, πρὸς σκιρρόστρωσιν, πρὸς ἀπολαβὴν ἀσβέστου κ.τ.λ. καὶ ἂν ἡ ἀσβεστόπετρα περιέχει δόσιν τινὰ ἀργίλου, τὴν χρησιμότητά της εἰς ὑδραυλικὰ ἔργα, εἰς κατασκευὴν τσιμέντου κ. τ. λ. Ἂν δὲ ἐξετάσωμεν αὐτὴν ἐπὶ τοῦ Λυκαβητοῦ, φερ’ εἰπεῖν, μᾶς δεικνύει ἴχνη θαλασσίων ζώων, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει ὅτι ἡ πέτρα ἐκείνη ἐσχηματίσθη ἐν τῷ βυθῷ τῆς θαλάσσης καὶ ὅτι συνεπῶς ὁλόκληρος ἡ περιοχὴ τῶν Ἀθηνῶν ἐκαλύπτετό ποτε ἀπὸ τὴν θάλασσαν. Ἡ ἁπλουστάτη αὕτη παρατήρησις διεγείρει εἰς τὸν μαθητὴν τὴν σκέψιν περὶ μεταβολῶν τὰς ὁποίας ὑπέστη ἡ γῆ, τῷ ἀποκαλύπτει μίαν σελίδα τῆς ἱστορίας αὐτῆς. Ἀλλὰ μήπως καὶ ἐν τῷ σχολείῳ ὁ μικρὸς παῖς δὲν δύναται νὰ διδαχθῇ μεγάλας ἐπιστημονικὰς ἀληθείας οἱονεὶ παίζων καὶ τερπόμενος; Εἶναι αἱ λεγόμεναι recréations scientifiques, διὰ τῶν ὁποίων δύναται νὰ πειραματισθῇ μὲ κοινότατα ἀντικείμενα, ἐξευρίσκων τοὺς φυσικοὺς νόμους. Καὶ ταῦτα μὲν ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν πνευματικὴν μόρφωσιν τῶν μαθητῶν. Παραλλήλως πρέπει νὰ καλλιεργῆται καὶ τὸ καλλιτεχνικὸν αἴσθημα αὐτῶν, καὶ εἰς τοῦτο ἀποσκοποῦσι τὰ μαθήματα τῆς Ἰχνογραφίας καὶ τῆς Ὠδικῆς, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγεγραμμένα εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ παρόντος νομοσχεδίου. Ἀλλ’ ἐπεθύμουν νὰ προσθέσω εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦτο καὶ ἓν ἄλλο μάθημα καλλιτεχνικόν, τὸ σπουδαιότατον καὶ τελειότατον πάντων, τὴν μουσικήν, ἐννοῶ τὴν ἐνόργανον. Βεβαίως ἡ Ὠδικὴ περιλαμβάνεται εἰς τὴν Μουσικὴν — ἡ ἀνθρώπινος φωνὴ εἶναι μάλιστα τὸ τελειότατον τῶν ὀργάνων — ἀλλὰ ὠδικὴν ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ σχολείου ἐννοοῦσι τὸ ἀπὸ κοινοῦ, χορικῶς ᾄδειν, οὐχὶ δὲ τὴν καλλιέργειαν μουσικοῦ ταλάντου. Εἶναι περιττὸν νὰ ἐξάρω τὴν μεγάλην ἐκπολιτιστικὴν ἐπίδρασιν τῆς μουσικῆς, ἡ ὁποία ἐξημερώνει τὰ ἤθη καὶ ἁπαλύνει τὴν ψυχήν. Καὶ ἀκριβῶς ἀπὸ νεαρωτάτης πρὸ παντὸς ἡλικίας εἶναι ἐπιδεκτικὸς ὁ μικρὸς παῖς εἰς τὴν καλλιέργειαν αὐτῆς, ὁπότε τὸ αἴσθημα εἶναι ἀκόμη εὔπλαστον. Θὰ ἦτο λοιπὸν εὐκταῖον ἂν προσετίθετο ἡ ἐνόργανος μουσικὴ εἰς τὸ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων. Ἐτόνισα ἐν ἀρχῇ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ αἴτιον τῆς κακῆς καταστάσεως τῆς Δημοτικῆς μας ἐκπαιδεύσεως εἶναι πρωτίστως ἡ ἔλλειψις καταλλήλων διδακτικῶν μεθόδων, ἐξέθηκα δὲ ὅτι αἱ ὑπάρχουσαι καὶ πεπαλαιωμέναι δέον νὰ ἀντικατασταθῶσι διὰ τῶν μεθόδων τῆς πείρας ἂν θέλωμεν νὰ ὀρθοποδήσῃ, νὰ μεταρρυθμισθῇ ῥιζικῶς ἡ Δημοτική μας ἐκπαίδευσις. Καὶ γεννᾶται τώρα τὸ ἐρώτημα· εἰμποροῦμεν δι’ ἑνὸς νομοθετικοῦ μέτρου νὰ θεσπίσωμεν τὰς καταλλήλους ἐκείνας μεθόδους; Ἠμποροῦμεν, ἀλλὰ τοῦτο δὲν θὰ μᾶς ὠφελήσῃ πολύ, διότι πρέπει προηγουμένως νὰ καταρτίσωμεν διδασκάλους ἱκανοὺς πρὸς τοιαύτας μεθόδους ἢ νὰ μυήσωμεν εἰς αὐτὰς τοὺς ὑπάρχοντας, οἱ ὁποῖοι εἶναι πεπλασμένοι μὲ τὰς παλαιάς. Ἠδυνάμεθα ἴσως νὰ ἀναμείνωμεν τὴν λειτουργίαν τῶν νέων διδασκαλείων, περὶ τῶν ὁποίων ὑπάρχει ὑποβεβλημένον νομοσχέδιον, ψηφισθὲν ἤδη εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, διὰ νὰ ἀρχίσωμεν νὰ ἀπολαμβάνωμεν διδασκάλους μὲ τὰς νέας μεθόδους. Ἀλλὰ καὶ μὲ τὰ Διδασκαλεῖα ταῦτα εἶναι ἀμφίβολον ἂν θὰ τοὺς ἀποκτήσωμεν, διότι οἱ διδάσκαλοι, οἱ ὁποῖοι θὰ διδάξωσι τοὺς δημοδιδασκάλους, εἰς τὰ Διδασκαλεῖα ταῦτα ἐδιδάχθησαν καὶ οἱ ἴδιοι μὲ τὰς παλαιὰς μεθόδους, παρεκτὸς πλέον καὶ ἂν εἰς τὰ Διδασκαλεῖα ἐκεῖνα χρησιμοποιήσωμεν καθηγητὰς καταρτισθέντας ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ μὲ τὰς νέας. Καθηγηταὶ ἐξελθόντες ἀπὸ τοῦ Πανεπιστημίου μας εἶναι ἀκατάλληλοι νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς τοιοῦτοι πρὸς μόρφωσιν τῶν δημοδιδασκάλων, καθὼς δὰ καὶ τῶν μαθητῶν τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, ὡς τοῦτο θέλω ἐκθέσει κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ οἰκείου νομοσχεδίου, διότι καταρτίζονται καὶ αὐτοί μὲ τὰς παλαιὰς μεθόδους ἐν τῇ Φιλοσοφικῇ Σχολῇ τοῦ Πανεπιστημίου μας. Ἡ δὲ Φιλοσοφικὴ Σχολή, ἐφ’ ὅσον εἶναι προωρισμένη νὰ μορφώνῃ διδασκάλους, παρουσιάζει ἀπελπιστικὴν εἰκόνα. Τὸ ψάρι, κύριοι Βουλευταί, μυρίζει ἀπὸ τὸ κεφάλι, καὶ ἡ ἐκπαίδευσίς μας ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιον. Ἔχομεν διακεκριμένους καθηγητὰς ἐν τῇ Φιλοσοφικῇ Σχολῇ τοῦ Πανεπιστημίου, ἀλλ’ ἡ μέθοδος τῆς διδασκαλίας των εἶναι μία νοῦλα. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἀρχίσωμεν τὴν ἐκπαιδευτικὴν ἀνόρθωσιν ἀπὸ τοῦ Πανεπιστημίου ἐξαναγκάζοντες τοὺς καθηγητὰς αὐτοῦ εἰς κατάλληλον τρόπον διδασκαλίας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἐν τῷ μεταξὺ εἶναι ἀνάγκη νὰ μυήσωμεν τοὺς ὑπάρχοντας δημοδιδασκάλους εἰς τὰς νέας μεθόδους. Δυνάμεθα, ἐπὶ παραδείγματι, νὰ συγκαλῶμεν αὐτοὺς ἐκ περιτροπῆς κατὰ τὰς διακοπὰς εἰς διάφορα κέντρα ὅπως διδάσκωνται τὰς νέας μεθόδους ὑπὸ καταλλήλων καθηγητῶν, ἂν ὑπάρχωσι, καθηγητῶν πρὸ παντὸς τῆς Φυσιογνωσίας. Δυνάμεθα ἐπίσης νὰ ἀποστέλλωμεν τοιούτους καθηγητὰς κατ’ ἔτος καὶ ἐπ’ ἐκπαιδευτικῇ ἀδείᾳ εἰς τὴν ἀλλοδαπήν, καὶ δή, εὐκταῖον, εἰς τὴν Ἀμερικήν, ὅπως καταρτίζωνται πρὸς τὸν σκοπὸν ἐκεῖνον. Δυνάμεθα ἀκόμη νὰ δώσωμεν εὐρεῖαν καλλιέργειαν τῆς Φυσιογνωσίας εἰς τὰ Δημοτικὰ Σχολεῖα καὶ νὰ ἐφοδιάσωμεν αὐτὰ μὲ καταλλήλους συλλογὰς ἐκ τῶν κυριωτέρων ἀντικειμένων τῆς Φυσικῆς Ἱστορίας καὶ προϊόντων κατεργασίας αὐτῶν, ὡς καὶ μὲ κατάλληλα ὄργανα, σκεύη καὶ ἄλλα ὑλικὰ διὰ τὴν διδασκαλίαν τῆς Φυσικῆς καὶ Χημείας. Εἶναι δὲ πάντα ταῦτα τὰ ἀντικείμενα εὐωνότατα πρὸς ἀπόκτησιν καὶ ἁπλούστατα τὸν χειρισμόν. Δυνάμεθα τέλος νὰ συστήσωμεν ἐκδρομὰς καὶ διδασκαλίαν ἐν ὑπαίθρῳ κατ’ αὐτάς. Ἀνεξαρτήτως ὅμως ὅλων τούτων θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ καταρτίσωμεν τοὺς δημοδιδασκάλους καὶ μετὰ ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως, διότι ὑπολαμβάνω ὡς ἐπιβεβλημένην τὴν ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν τῶν μαθητῶν, τῶν μὴ προωρισμένων νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, ὡς ἐν τοῖς προηγουμένοις ἐξέθηκα. Ὡμίλησα, Κύριοι, μέχρι τοῦδε περὶ τῆς πνευματικῆς καὶ καλλιτεχνικῆς μορφώσεως τῶν μαθητῶν τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἄλλο εἶδος μορφώσεως, τὸ σπουδαιότατον ὅλων, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν ἠθικὴν διάπλασιν· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὀνομάζομεν κοινῶς ἀγωγήν. Καὶ εἶναι ἡ ἀγωγὴ σπουδαιοτέρα τῆς λοιπῆς μορφώσεως, διότι ἂν αὕτη δίδει τὸ εὖ ζῆν εἰς ἕνα λαόν, ἡ ἀγωγὴ ὅμως δίδει εἰς αὐτὸν αὐτὸ τοῦτο τὸ ζῆν. Λαὸς ἄνευ ἀγωγῆς δὲν δύναται νὰ διατηρηθῇ ἐπὶ μακρὸν ἐν τῇ διεθνεῖ βιοπάλῃ. Τοῦτο μᾶς διδάσκει ἡ ἱστορία. Ἡ ἀγωγὴ σκοπὸν ἔχει τὸ μέν, νὰ μορφώσῃ τὸν χαρακτῆρα τοῦ παιδός, ὅ ἐστὶ νὰ καλλιεργήσῃ τὰς ψυχικάς του ἀρετάς, θέλησιν, πρωτοβουλίαν, ἐγκράτειαν, φιλοπατρίαν κτλ. τὸ δέ, νὰ διδάξῃ εἰς αὐτὸν τὸ καλὸν καὶ νὰ τῷ ἐμπνεύσῃ τὴν ἰδέαν τοῦ καθήκοντος. Πῶς καλλιεργεῖται τὸ μάθημα τοῦτο τῆς ἀγωγῆς εἰς τὰ δημοτικά μας σχολεῖα; Ἀφήνω νὰ ὁμιλήσῃ αὐτὴ ἡ γενικὴ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις εἰς τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια, ἡ ὁποία ἐν σελίδι 5 τοῦ τεύχους λέγει· «Καὶ περὶ μὲν διαπλάσεως τοῦ χαρακτῆρος ἐν τῷ σημερινῷ Δημοτικῷ Σχολείῳ θὰ ἦτο λίαν ἀφελὴς ὁ καὶ λόγον μόνον θέλων νὰ κάμῃ, ὄχι μόνον διότι περὶ τῆς ἐπιδιώξεως τοῦ οὐσιώδους τούτου σκοποῦ πάσης ἀγωγῆς ἐν οὐδενὶ εἴδει τῶν ἡμετέρων σχολείων, ὅπως κατὰ τὸ πλεῖστον διεξάγεται σήμερον ἐν αὐτοῖς καὶ ἡ διδασκαλία τῶν μαθημάτων καὶ ἡ διακυβέρνησις καὶ ἡ καθοδήγησις τῶν παιδίων, δύναται νὰ γίνῃ λόγος, ἀλλὰ διότι καὶ ἀπολύτως εἶναι τοῦτο ἀκατόρθωτον διὰ παιδία ἄγοντα ἡλικίαν ἀπὸ 5 μέχρι 10 ἐτῶν». Ὅθεν κατὰ τὴν ἔκθεσιν μόρφωσις χαρακτῆρος εἶναι κἄτι τι ἄγνωστον εἰς τὰ σχολεῖά μας. Δὲν γνωρίζω ἂν τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀκατόρθωτον, ὡς ἰσχυρίζεται ἡ ἔκθεσις, διὰ παῖδας ἡλικίας 6–10 ἐτῶν, ἀλλὰ τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἑξατάξιον Δημοτικὸν Σχολεῖον περιλαμβάνει καὶ δωδεκαετεῖς παῖδας. Καὶ ἐρωτῶ· τίνα μέτρα λαμβάνει τὸ παρὸν νομοσχέδιον διὰ τὸ σοβαρώτατον τοῦτο ζήτημα; Οὐδὲν διότι, ἁπλούστατα, ἡ ἀγωγὴ ἀφίεται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν προσωπικότητα τοῦ διδασκάλου. Βεβαίως ἡ προσωπικότης τοῦ διδασκάλου εἶναι κύριος παράγων τῆς ἀγωγῆς. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· ποῦ καὶ πῶς διεμορφώθη ἡ προσωπικότης αὕτη ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀγωγῆς; Πῶς δὲ καλλιεργεῖται εἰς τοὺς μικροὺς παῖδας τὸ αἴσθημα τοῦ πράττειν τὸ καλὸν καὶ ἡ ἰδέα τοῦ καθήκοντος; Δὲν γνωρίζω ἄλλην μέθοδον τῶν σχολείων μας παρὰ τὴν τῶν θρησκευτικῶν ἐντολῶν, τῶν παραινέσεων καὶ νουθεσιῶν, τῶν ρητῶν, γνωμικῶν καὶ ἀποφθεγμάτων. Ὅλα αὐτὰ εἶναι καλά, ἀλλ’ ἔχουσι τὸ ἐλάττωμα ὅτι ἐξέρχονται εὐκόλως ἀπὸ τὸ ἕτερον οὖς, ὅτι λησμονοῦνται εὐκόλως. Δὲν εἰσδύουσι βαθέως εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ παιδός, δὲν καθίστανται μόνιμον αὐτοῦ κτῆμα. Καὶ τοιαύτης μονιμότητος ἔχομεν πρὸ παντὸς ἀνάγκην. Ἔχομεν ἀνάγκην ὅπως ἡ ἀγωγὴ καταστῇ ἀσυνείδητος, νὰ μεταπέσῃ δηλαδὴ ἀπὸ τὴν σφαῖραν τοῦ ἐνσυνειδήτου εἰς τὴν σφαῖραν τοῦ ἀσυνειδήτου. Τὸ ζήτημα τῆς ἀγωγῆς τῶν παίδων μας, μένει καὶ θὰ μένῃ ἀκόμη δυστυχῶς ἐπὶ πολὺν χρόνον ἀνεπίλυτον εἰς τὰ σχολεῖά μας. Δὲν ἐπιθυμῶ, κύριοι Βουλευταί, νὰ ὁμιλήσω σήμερον ἐπὶ τῆς ἀγωγῆς τῶν μαθητῶν, ἵνα μὴ ἐπεκταθῶ περισσότερον, ἀφοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀγωγῆς ὑπάρχει ἐπιβεβλημένον εἰδικὸν νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ εἰς τὴν τροποποίησιν τοῦ νόμου ͵ΓΨΙΗʹ περὶ παιδαγωγικῆς μορφώσεως καὶ δοκιμασίας τῶν λειτουργῶν τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω τὸν λόγον. Ἀνακεφαλαιῶν ζητῶ τετραετῆ μὲν φοίτησιν ἐν τῷ ἑξαταξίῳ Δημοτικῷ Σχολείῳ, διὰ τοὺς μαθητὰς τοὺς μέλλοντας νὰ ἀκολουθήσωσιν τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, ἑξαετῆ δὲ διὰ τοὺς λοιπούς, διὰ τοὺς ὁποίους ὅμως ζητῶ ἐπαγγελματικὴν κυρίως διδασκαλίαν καὶ μόρφωσιν εἰς τὰς δύο τελευταίας τάξεις. Πρὸ παντὸς ζητῶ διὰ τοὺς μαθητὰς ἀμφοτέρων τῶν κατηγοριῶν τὴν διδασκαλίαν τῶν οὐσιωδῶν μόνον γνώσεων, αἱ ὁποῖαι νὰ διδάσκωνται κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἀναπτύσσωσιν εἰς αὐτὸν τὸ πνεῦμα τῆς κρίσεως, τῆς παρατηρητικότητος, τῆς αὐτενεργείας. Ζητῶ τέλος καλλιέργειαν τῆς ἀγωγῆς τῶν παίδων τῶν Δημοτικῶν Σχολείων, ἀγωγῆς πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ χαρακτῆρός των, πρὸς μόρφωσιν τῆς ἠθικῆς των καὶ πρὸς ἀνατροφὴν εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ καθήκοντος πρὸς ἑαυτόν, πρὸς τὸν πλησίον, καὶ πρὸς τὴν πατρίδα. Κύριοι, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῶν δύο ἐνδόξων πολέμων ἡ φυλή μας εἰσῆλθεν εἰς νέον στάδιον ἐθνικῶν ἀγώνων, πολὺ δεινοτέρων ἢ πρίν, ἀγώνων οἱ ὁποῖοι ἀπαιτοῦσι νέα ὅπλα, νέας μεθόδους τακτικῆς. Τὰ ὅπλα δὲ τῶν ἀγώνων τὰ παρασκευάζει ἡ εἰρήνη, ἡ ἐθνικὴ μόρφωσις καὶ ἀγωγή. Ἀλλὰ τὰ νέα ὅπλα ἀπαιτοῦσι νέας μεθόδους μορφώσεως καὶ ἀγωγῆς. Ἐὰν τὰς ἀποκτήσωμεν ἡ νίκη ἔσται καὶ πάλιν ἀσφαλῶς μὲ τὸ μέρος μας.

§66Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργός, νομίζει Κύριοι, ὅτι τῷ ἐπιβάλλεται νὰ μᾶς ἀναπτύξῃ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὸν σκοπὸν τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, καὶ διὰ τοῦτο παρατάσσει πρὸ ἡμῶν ὅλα ἐκεῖνα τὰ στοιχεῖα διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐπετυγχάνετο αὐτὸς ὁ σκοπός. Τὸν σκοπὸν ὅμως αὐτὸν βλέπομεν εἰς τὰς γραμμὰς τοῦ νομοσχεδίου, ἰδίως δὲ εἰς τὸ δεύτερον ἄρθρον, ὅπου προηγεῖται τῆς ἀπαριθμήσεως τῶν μαθημάτων, ὡς δεύτερον στοιχεῖον, ἡ νέα Ἑλληνικὴ γλῶσσα. Ἐκεῖνο τὸ ἐπίθετον νέα, Κύριοι, δίδει ἡμῖν τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον προτίθεται ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις. Δὲν εἶναι ὅμως ὁρισμὸς αὐτὸς ὁ τοῦ πρώτου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου, δι’ οὗ ἐπιδιώκεται ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ ὁρισμὸς εὑρίσκεται ἀκριβῶς εἰς τὸ δεύτερον, διότι δι’ αὐτοῦ μανθάνομεν ὅτι σκοπὸς τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἡ διάπλασις πολιτῶν. Κατὰ τοῦτο δὲ εὑρισκόμεθα ἀκριβῶς εἰς πλήρη διαφορὰν μὲ τὸ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἐπικρατοῦν σύστημα τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον ὡς κυρίαν βάσιν εἶχε βεβαίως καὶ τὴν διάπλασιν πολιτῶν, ἀλλὰ κυρίως τὴν μόρφωσιν μαθητῶν διὰ νὰ παρακολουθήσωσιν ἀνώτερα μαθήματα. Ὡς πρὸς τοῦτο ἑπομένως τὸ νομοσχέδιον, καίτοι δὲν λέγεται τοῦτο ἐν αὐτῷ ἀλλ’ ἀφήνεται νὰ ὑπονοηθῇ, βεβαίως καινοτομεῖ. Φεύγομεν ἀπὸ ἓν καθεστὼς τὸ ὁποῖον ἀδιοράτως πως εἶχεν ἐπικρατήσει, ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ἱδρύθη τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος καὶ εἶχον παραχθῆ τόσα ἀποτελέσματα καὶ ἐρχόμεθα εἰς ἓν ἄλλο. Ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ἥρωες οἱ ὁποῖοι ἀνέδειξαν ἐλευθέραν τὴν γωνίαν αὐτὴν τῆς Πατρίδος εἶχον ὡς ἰδανικὸν τὸ πῶς νὰ μάθῃ ὁ λαὸς γράμματα· ἀλλ’ ἐν τῷ νῷ αὐτῶν δὲν ὑπῆρχε βεβαίως ἡ μέθοδος ἐκείνη τὴν ὁποίαν ἔδει νὰ ἀκολουθήσῃ ἡ παιδεία διὰ νὰ ἀποδώσῃ τὸ τέλος πρὸς τὸ ὁποῖον πάντες μετὰ τόσης ἀγάπης ἀπέβλεπον, κατενόησαν δὲ τοῦτο εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὸν θάνατον τοῦ πρώτου Κυβερνήτου, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ πρῶτος ἐν Ἑλλάδι ὅστις ἔθηκε τὰς βάσεις τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ τὸν ὁποῖον καὶ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον προϋποθέτει, δηλαδὴ τὴν διάπλασιν πολιτῶν. Ἀλλὰ ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ἐξέλιπεν ὁ Κυβερνήτης ἠκολουθήθη σύστημα τὸ ὁποῖον μᾶς ἔδωκε τὸ νῦν καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἔρχεται νὰ καταργήσῃ τὸ νομοσχέδιον. Ἀλλ’ ἐρωτᾶται· ἡ διάπλασις πολιτῶν, οἵαν ἐννοεῖ τὸ νομοσχέδιον, πῶς εἶναι δυνατὸν ἐν τῇ πράξει νὰ ἐπιτύχῃ καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ τὰ ἀποτελέσματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πάντες ποθοῦμεν καὶ πάντες θέλομεν, ἀνεξαρτήτως τῶν θυσιῶν εἰς τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ ὑποβληθῶμεν, ὅταν δὲν ἔχωμεν τὰ δεδομένα ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ στηριχθῇ ἡ διάπλασις αὕτη τῶν πολιτῶν; Ἀναφέρονται τὰ μαθήματα τὰ ὁποῖα θὰ διδαχθῶσι τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ· ἀλλ’ αὐτὰ τὰ μαθήματα ἐν ταῖς γενικαῖς των γραμμαῖς τίνας ἰδέας ἔχουσι, καὶ τί ἐπιδιώκουσι; Αὐτὸ δὲν γνωρίζομεν, καὶ ἂν πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ σύστημα τῆς διδαχῆς τῶν μαθημάτων τὰ ὁποῖα καὶ σήμερον διδάσκονται ὑπὸ τὴν αὐτὴν μορφήν, βεβαίως δὲν θὰ ἐπιτευχθῇ ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου. Πρέπει νὰ δώσωμεν εἰς τὰ μαθήματα ὄχι μόνον κατάταξιν ἀλλὰ καὶ κατεύθυνσιν, νὰ δώσωμεν βάσιν τὴν ὁποίαν θὰ εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ δημοδιδάσκαλος νὰ ἀκολουθήσῃ διὰ νὰ ἐπιτευχθῶσιν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἰδανικὰ ἐπὶ τῆς ἐπιτεύξεως τῶν ὁποίων στηρίζεται τὸ νομοσχέδιον. Τὴν ἑπομένην τῆς ἐθνικῆς ἀνεξαρτησίας πάντες ἐπόθουν νὰ μάθῃ ὁ λαὸς γράμματα. Καὶ ἔμαθεν ὁ λαὸς γράμματα, ἀλλὰ τὰ γράμματα τὰ ὁποῖα ἔμαθε καὶ ὑπὸ τὴν μορφὴν ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐδιδάχθη αὐτά, τὰ ἐδιδάχθη ὅλως ἀλλοίως ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πραγματικῶς ἔπρεπε νὰ διδαχθῇ. Ἐβαυκαλίσθημεν ὅλοι ἐν τῇ παιδικῇ μας ἡλικίᾳ ὑπὸ σειρᾶς ὀνείρων καὶ παραδόσεων περὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἐξυπνήσαμεν μίαν ὡραίαν πρωΐαν καὶ εὕρομεν ὅτι ὅλα αὐτὰ εἶναι φροῦδα, εἶναι ὑπερβολικά, ἐνῷ ἂν εἴχομεν διδαχθῆ τὴν ἀλήθειαν, ἂν εἴχομεν διδαχθῆ ὅλα ἐκεῖνα τὰ πραγματικὰ περιστατικὰ ὑπὸ τὰ ὁποῖα διῆλθεν ὁλόκληρος ἡ Ἑλληνικὴ ἱστορία, θὰ ἤμεθα ἕτοιμοι καὶ μεθοδικῶς ἀκόμη νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰ ἀπρόοπτα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀπεκαλύπτοντο ὥς τι νέον ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν. Ὁποία τις ἦτο ἡ διδασκαλία ἐκείνη ἡ ὁποία ἔδωκεν ἡμῖν ἐν τῇ καρδίᾳ μας τὴν ἰδέαν τοῦ μέλλοντος Ἑλληνισμοῦ; Ὁποία τις διδασκαλία εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία μᾶς ἐδίδαξεν τί πρέπει νὰ ἐπιζητήσωμεν καὶ πῶς νὰ ἐπιζητήσωμεν αὐτό; Ἐξ αὐτῶν οὐδὲν ἐδιδάχθη ἡμῖν, δὲν γνωρίζομεν δὲ ἂν πρόκηται σήμερον τοιοῦτόν τι νὰ διδαχθῇ. Ἐγνωρίζομεν ὅλοι ὅτι τὸ ὄνειρόν μας εἶναι νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν Ἁγίαν Σοφίαν καὶ νὰ ὑψώσωμεν ἐκεῖ τὸν Σταυρόν. Αὐτὸ ἦτο τὸ ὄνειρον ὅλων ἡμῶν καὶ αὐτὸ ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι. Ἀλλ’ ἐδιδάχθη ὁ Ἑλληνισμός, ἐδιδάχθη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὑπό τίνα μορφὴν ἐμφανίζεται ἡ Αὐτοκρατορία ἐκείνη τῆς ὁποίας τὴν παλινόρθωσιν ἔχομεν ὅλοι ἐν τῇ καρδίᾳ μας; Ἐξυπνήσαμεν ὅλοι μίαν πρωΐαν καὶ εὕρομεν ὅτι ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ λαοί, οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν τὴν Αὐτοκρατορίαν, οἱ ὁποῖοι συνέζων μαζύ μας ὡς ἀδελφοί, αὐτοὶ ἔπαυσαν πλέον νὰ λέγωνται Ἕλληνες· εὑρέθησαν ἄσπονδοι ἐχθροί μας! Γενικὴ ὑπῆρξεν ἐντεῦθεν ἡ κατάπληξις. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τῆς καταπλήξεως· πρόκειται περὶ τῶν αἰτίων τὰ ὁποῖα ἐπέφεραν τοιαῦτα γεγονότα, ὥστε νὰ ἔχωσιν ὡς ἄμεσον ἐπακολούθημα τὴν κατάπληξιν. Ἐνῷ ἠρχίσαμεν τὸν ἀγῶνα ὑπὸ τὴν μορφήν του τὴν θρησκευτικήν, ὑπὸ τὴν μορφήν του ἐκείνην ὑπὸ τὴν ὁποίαν ὁλόκληροι οἱ λαοὶ οἱ ὁποῖοι συνέζων κατὰ τὸ χρονικὸν τῆς δουλείας διάστημα συνεσφηνώθησαν μεταξύ των καὶ ἀπετέλεσαν πράγματι μίαν ἀδελφότητα, ἡ ὁποία ἐπισήμως ἐμφανίζεται πρὸ ἡμῶν ὑπὸ τὴν ὀνομασίαν τοῦ Γένους—τοῦ Γένους τῶν Ῥωμαίων καὶ ὄχι τῶν Ἑλλήνων, ἐνῷ πραγματικῶς ἐπρόκειτο περὶ Ἑλλήνων, ἀλλὰ ἡ ὀνομασία ἦτο διάφορος—αὐτὸ ἐπλάνησε τοὺς πατέρας ἡμῶν καὶ ἐνόμισαν ὅλοι ὅτι πρόκειται περὶ τῶν ἰδεῶν τῶν ἐθνικοτήτων, ὅτι πρόκειται περὶ τῶν ἰδεῶν τῆς κυριαρχούσης φυλῆς αἱ ὁποῖαι μᾶς ἦλθον ἐκ τῆς Δύσεως καὶ τὰς ὁποίας ἐσπεύσαμεν νὰ ἀποδεχθῶμεν, ἀγνοοῦντες ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ἐδεχόμεθα τὰς ἰδέας αὐτὰς κατεπατοῦμεν αὐτὰς τὰς παραδόσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίζετο ἡ Αὐτοκρατορία ἡμῶν. Οὐδέποτε ἐγένετο τοιαύτη διδαχὴ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, οὐδέποτε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐδιδάχθη ὅτι ἡ Αὐτοκρατορία ἔζησεν ἔχουσα ὑπὸ τὸ σκῆπτρόν της ἀδελφούς, ὅτι οὐδέποτε ὁ Ἑλληνισμὸς κατέκτησεν, ὅτι οὐδέποτε ἐδέσποσεν, ὅτι οὐδέποτε ἐξελλήνισε, διότι ἂν ἤθελεν ἐξελληνίσει ἦτο δικαίωμά του καὶ εἶχε τὴν δύναμιν νὰ τὸ πράξῃ. Ἐν τούτοις ἐπὶ χίλια ἔτη ζῶν ἐλεύθερος καὶ τετρακόσια πεντήκοντα δοῦλος, οὐδέποτε ἔπραξεν αὐτὸ ἀκριβῶς, διότι ὁ Ἑλληνισμὸς εἶναι πνεῦμα, ὁ Ἑλληνισμὸς εἶναι δύναμις ἡ ὁποία γνωρίζει νὰ σέβηται καὶ τὰς ἰδέας καὶ τὴν γλῶσσαν τῶν ἀδελφῶν του. Ὅταν λοιπὸν βλέπωμεν ὅτι ὑπὸ τοιαύτας μεγάλας καὶ εὐρυτάτας ἰδέας τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἀναγεννᾶται καὶ ἐκφεύγει διὰ νὰ περιπέσῃ εἰς ξένας ἰδέας κυριαρχούσης φυλῆς ἢ κυριαρχούσης ἐθνικότητος, ἔπρεπεν ἀμέσως νὰ φαντασθῶμεν ὅτι θάπτεται καὶ νεκροῦται ἡ ἰδέα τῆς ἐθνικότητος ἡμῶν. Ὅταν ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες ἐδέχθημεν τὴν ἰδέαν τῆς ἐθνικότητος, ἐνῷ ἡμεῖς ἤμεθα τὸ πνεῦμα, ἦτο πολὺ φυσικὸν ὅτι θὰ δεχθῶσιν αὐτὴν καὶ οἱ Βούλγαροι καὶ οἱ Ῥωμοῦνοι καὶ ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ λαοί, οἱ ὁποῖοι συνέζων μεθ’ ἡμῶν ὡς ἀδελφοί, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι εἶχον καὶ αὐτοὶ ἐθνικὸν φρόνημα· ἑπομένως οὐδόλως παράδοξον ὅτι, ἀφ’ ἧς ἡμεῖς ἐδέχθημεν αὐτὸ ἡμεῖς θὰ ἐμιμοῦντο ἡμᾶς καὶ θὰ ἐδέχοντο αὐτὴν καὶ αὐτοί. Ὅταν ὅμως ἡ διδασκαλία αὐτῶν τῶν ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι καὶ θὰ ἀποτελέσωσι τὸ ἰδεῶδες τοῦ Ἑλληνισμοῦ, μᾶς ἐδόθη, βλέπομεν ὅτι ἀντὶ φίλων καὶ ἀδελφῶν εὑρίσκομεν πανταχοῦ ἀντιπάλους, καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν εὑρίσκομεν ἀντιπάλους καὶ κλονίζεται αὐτὸ τὸ μέλλον, αὐτὴ ἡ ὕπαρξις τῆς ὑποστάσεώς μας διὰ τὴν ὁποίαν ἐπολέμησαν οἱ πατέρες μας καὶ διὰ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ματαίως ἀγωνιζόμεθα, βαίνοντες ἐπὶ ὁδοῦ σφαλερᾶς, ἔχομεν ἀνάγκην ἵνα ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διαπαιδαγωγηθῇ συμφώνως πρὸς τὰς πραγματικὰς ἰδέας, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἔζησε. Εἶναι δὲ περίεργον, Κύριοι, ὅτι αἱ ἰδέαι αὐταὶ ὑπὸ τὰς ὁποίας ἔζησεν ὁ Ἑλληνισμὸς αὐτός, ἀποτελοῦσι τὸ ὄνειρον τῆς σημερινῆς ἀνθρωπότητος, διότι αὐτὸ ὀνειρεύεται ἀκριβῶς σήμερον ὁ σοσιαλισμός· ὀνειρεύεται δηλαδὴ μίαν ἀδελφότητα λαῶν, ὀνειρεύεται τὴν παῦσιν ὅλων τῶν ἀγριοτήτων, τὰς ὁποίας σήμερον βλέπομεν διαπραττομμένας, ὀνειρεύεται πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον τὸ μεγαλείτερον μέρος τῆς πεπολιτισμένης ἀνθρωπότητος ἔζησε, διότι ἀδελφότης εἶναι ἡ αὐτοκρατορία, ἀδελφότης εἶναι ἡ χριστιανικὴ θρησκεία.

§67Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Διότι εἶναι ἰδέαι καὶ ὄχι αἰσθήματα.

§68Κ. ΣΟΚΟΛΗΣ. Ἀκριβῶς δὲ ἐκεῖ προσέκρουσαν, ὡς λέγει ὁ κ. Συνάδελφος· διότι αἱ ἰδέαι αὐταὶ δὲν εἶναι σφαλεραὶ εἰς τοὺς Εὐρωπαίους, διότι δὲν ἔχουσι τὴν ἐξωτερικὴν ἐμφάνισιν τῆς θρησκείας, δι’ αὐτὸ καὶ ἔμειναν μὲ τὰ ὅπλα ἀνὰ χεῖρας, ἐνῷ ἡμεῖς ἔχομεν αὐτὰς ἐντὸς τῆς καρδίας μας μὴ ἐξερχομένας. Μὲ ὅλον δὲ τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον κάμνομεν σήμερον, ἐπικρατεῖ ἡ ἰδέα τῆς ἀδελφότητος, διότι εἴμεθα πρὸ παντὸς ὀρθόδοξοι. Εἶναι ἡ ἰδέα αὐτὴ ἐρριζωμένη μέσα εἰς τὰς καρδίας μας καὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξέλθῃ. Ὅταν ἔχωμεν τοιαύτας ἀρχάς, ὅταν εὑρισκώμεθα πρὸ ἑνὸς ἀγῶνος, ὁ ὁποῖος ἔχει παγκόσμιον σημασίαν ὄχι μόνον Ἑλληνικήν, ἐρωτᾶται· τίς εἶναι ἡ διαπαιδαγώγησις τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ δώσωμεν εἰς τοὺς Ἑλληνόπαιδας διὰ νὰ μορφώσωμεν αὐτοὺς ὡς πολίτας; Δὲν ἀρκεῖ νὰ ἀπαριθμῶμεν. Ἔχομεν ἀνάγκην ἀπόλυτον νὰ ὁρίσωμεν καὶ τὸν τρόπον τῆς κατευθύνσεως αὐτῶν, διότι οὕτω θὰ ἐπιτύχωμεν ὅλα τὰ ἰδανικά, τὰ ὁποῖα θὰ θελήσωμεν νὰ ἐνσπείρωμεν εἰς τὰς καρδίας τῶν Ἑλληνοπαίδων. Ὅταν ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ τοιοῦτον, θὰ λάβωμεν ὡς βάσιν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν λέγει τὸ νομοσχέδιον, ὅτι, δηλαδὴ ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου εἶναι νὰ μορφώσῃ πολίτας. Ὅταν θὰ μορφώσῃ πολίτας ὑποτίθεται ὅτι ὁ περατώσας τὰς σπουδάς του εἰς τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον, ἔχει λάβει ὅλα ἐκεῖνα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα καὶ ἠθικῶς καὶ κοινωνικῶς θὰ ὁπλίσωσιν αὐτὸν διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ διεξαγάγῃ τὸν ἀγῶνα καὶ ὡς ἄτομον καὶ ὡς μέλος τοῦ Κράτους. Ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐπιτύχωμεν τὴν βάσιν τῆς διδασκαλίας ὅλων αὐτῶν τῶν ἰδεῶν, αὐτὸς εἶναι τὸ κύριον ζήτημα, καὶ ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ ὁποῖον προεξέχει εἶναι πῶς θὰ δυνηθῶμεν νὰ μεταχειρισθῶμεν αὐτόν. Αὐτὸ ἀκριβῶς ἔχει τὴν μεγίστην σημασίαν, διότι ὅταν θὰ ζητηθῶσιν νέαι θυσίαι ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅταν εἰς μελλούσας γενεὰς οἱ διδάσκαλοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὸ εὐγενὲς καὶ μέγα αὐτὸ ἔργον, θὰ παραλάβωσι τὰ τέκνα ἀπὸ τὰς Ἑλληνίδας μητέρας διὰ νὰ διαπλάσωσι καὶ παραδώσωσιν αὐτὰ εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Κράτους, ὁ ὁποῖος θὰ εἶναι τότε, εὐχόμεθα δὲ πάντες νὰ εἶναι ὁ νῦν, πρέπει νὰ γνωρίζωσιν ὅτι δὲν μάχονται μόνον ὑπὲρ Πατρίδος καὶ ἐλευθερίας, ἀλλὰ ὑπὲρ μιᾶς μεγάλης Ἰδέας ἡ ὁποία ἔχει μέγιστα ἀποτελέσματα καὶ ἡ ὁποία ἔχομεν μέγιστον ὄχι μόνον συμφέρον ἀλλὰ καὶ καθῆκον νὰ ἐπικρατήσῃ ἐν τῷ κόσμῳ.

§69Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Δὲν ἔλαβον τὸν λόγον, κύριοι Βουλευταί, ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου, διότι εἶχον τὴν γνώμην ὅτι τὸ ἰσχῦον ἐν Ἑλλάδι ἐκπαιδευτικὸν σύστημα ἔχρῃζε μεταρρυθμίσεως ῥιζικῆς. Τὸ παρ’ ἡμῖν σήμερον ἰσχῦον σύστημα ἐκπαιδεύσεως, οὔτε ὡς πρὸς τὰ ἔτη τῆς φοιτήσεως οὔτε ὡς πρὸς τὸ ὑποχρεωτικὸν οὔτε ὡς πρὸς τὸ πρόγραμμα ἀνταπεκρίθη καὶ ὑψώθη εἰς τὸ ἐπίπεδον ὅπου ἠθέλησε καὶ ὁ πρῶτος νομοθέτης τοῦ 1834, ὁ ὀργανώσας τὴν ἐκπαίδευσιν ἐν Ἑλλάδι, πολὺ δὲ συνετέλεσεν εἰς τοῦτο ἐκτὸς ἄλλων καὶ ἡ ἔλλειψις διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις, τοιαύτη οἵα ὑφίσταται μέχρι τοῦ νῦν, μὲ χρόνον φοιτήσεως τετραετῆ, μὲ ἔλλειψιν τοῦ ὑποχρεωτικοῦ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, συγκρινομένη πρὸς τὰ ζητήματα τὰ ἰσχύοντα ἀλλαχοῦ, εἶναι ὡς νὰ μὴ ὑπάρχῃ. Τὰ ἐλαττώματα ταῦτα καὶ αἱ ἐλλείψεις τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ τούτου συστήματος, εἰσαχθέντος καὶ ἰσχύοντος ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἀνεγνωρίσθησαν παρ’ ὅλων σχεδὸν τῶν κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεων, καὶ ἀπὸ εἰκοσιπενταετίας καὶ ἐντεῦθεν μεγάλη προσπάθεια κατεβλήθη διὰ μέτρων νομοθετικῶν, τὰ ὁποῖα εἰσήχθησαν εἰς τὴν Βουλήν, νὰ ἐπιτευχθῇ, ἂν μὴ ἡ ῥιζικὴ μεταρρύθμισις, ἡ βελτίωσις τοὐλάχιστον τῶν ἐκπαιδευτικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Καὶ ἐπετεύχθη ὄντως εἰς πλεῖστα σημεῖα ἡ βελτίωσις τοῦ ἰσχύοντος ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος, ἀλλὰ ῥιζικὴ μεταρρύθμισις τοῦ συστήματος τούτου δὲν ἐπετεύχθη, νομοσχέδια δὲ τοιαύτην ἐπιδιώκοντα ῥιζικὴν μεταρρύθμισιν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἐν Ἑλλάδι συστήματος ὡς ὁμολογεῖ ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι δύο τὰ τοῦ 1899 καὶ τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα οὗτος εἰσήγαγεν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἐπιδιώκει ὄντως ῥιζικὴν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος μεταρρύθμισιν, ἥτις οὕτως πρέπει νὰ ἐπιτευχθῇ χωρὶς νὰ χρειασθῇ νὰ ἀπαριθμήσω, οὔτε τὰ ἐλαττώματα οὔτε τὰς ἐλλείψεις οὔτε τὰ τρωτὰ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος τοῦ ἰσχύοντος μέχρι τοῦδε, διότι ἂν μελετήσῃ τις τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καὶ τὴν εἰσηγητήριον αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ζητήματος ἀγόρευσιν θὰ ἴδῃ ὅτι οὗτος ὀξύτατα διεῖδε ἅπαντα τὰ τρωτὰ τοῦ νῦν παρ’ ἡμῖν λειτουργοῦντος συστήματος καὶ περιγράφει ταῦτα μετὰ πολλῆς ἐπιστημονικῆς ἀκριβείας. Δύναμαι δὲ νὰ εἴπω ὅτι ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, ἡ συνοδεύουσα τὰ νομοσχέδια αὐτά, ἀποτελεῖ τι τὸ ἄρτιον, καὶ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἀνάγνωσμα πολύτιμον διὰ πάντα ὁ ὁποῖος θέλει νὰ σχηματίσῃ ἀκριβῆ εἰκόνα τῆς ἱστορίας τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν Ἑλλάδι καὶ τῆς σημερινῆς αὐτῆς καταστάσεως. Ὁ ὀργανισμός, κύριοι Βουλευταί, ὁ δοθεὶς εἰς τὰ ἡμέτερα σχολεῖα ἀπὸ τοῦ 1834, δὲν ἠδύνατο πλέον νὰ ἰσχύσῃ μετὰ τὴν ἐπελθοῦσαν μεταβολὴν τῶν κοινωνικῶν ὅρων, καὶ τὰς τεραστίας προόδους ἃς ἔκτοτε ἐπετέλεσεν ὁ πολιτισμός. Δὲν εἶναι πλέον ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπιμένωμεν εἰς πεπαλαιωμένους θεσμούς, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀνίκανοι νὰ ἐξυπηρετήσωσιν πλέον τὰς νέας ἀνάγκας τῆς σημερινῆς κοινωνίας. Οἱ λόγοι οὗτοι εἶναι, κύριοι Βουλευταί, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔπεισαν νὰ μὴ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ἐπιφυλαχθεὶς νὰ ὁμιλήσω εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν. Ἑπομένως, ἐφ’ ὅσον ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπεν, ἑπόμενος εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐν τῇ εἰσηγητικῇ του ἐκθέσει ἀναφέρει, ὅτι εἶναι ἀνάγκη πάντες οἱ ὁπωσδήποτε δυνάμενοι νὰ συνεισφέρωσι τὰς γνώσεις αὐτῶν εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν ἐκπαιδευτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, δὲν θὰ μὲ θεωρήσῃ θέλοντα νὰ ἀντιπράξω εἰς τὸ ἔργον του. Ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Νοεμβρίου, κύριοι Βουλευταί, πρόκεινται ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια· συνεζητήθησαν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ὑπὸ τῶν εἰδικῶν καὶ ἐξηνέχθησαν αἱ γνῶμαι αὐτῶν διὰ διαφόρων ὑπομνημάτων, τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τῶν ὁποίων ἐλάβομεν ὅλοι γνῶσιν. Πρόκειται ἤδη νὰ συζητηθῶσι καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἔχω τὴν ἐλπίδα ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς θὰ δεχθῇ τροπολογίας τινὰς αἱ ὁποῖαι σκοπὸν ἔχουσι τὴν βελτίωσιν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἡμῶν συστήματος. Ὡς βάσις τοῦ νέου ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος ὁρίζεται ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, τοῦ εἰσηγητοῦ τῶν νομοσχεδίων (ἀναγινώσκει)· «Δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἑξαετὴς ὑποχρεωτικὴ καὶ κοινή. Οἱ παῖδες οἱ ἐφιέμενοι ἀνωτέρας μορφώσεως, θὰ φοιτήσωσιν εἰς τὰ ἀνώτερα σχολεῖα, ἀφοῦ διανύσωσιν ὅλον τὸν κύκλον τῆς ἑξαετοῦς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως». Αὐτὴ εἶναι ἡ βάσις ἐπὶ τῆς ὁποίας προτείνεται νὰ στηριχθῇ τὸ νέον σύστημα τῆς Δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Προτείνεται δὲ ἐπίσης ἡ λειτουργία δύο σχολείων Μέσης ἐκπαιδεύσεως, παραλλήλων καὶ ἀνεξαρτήτων ἀπ’ ἀλλήλων, ἓν τριετὲς διὰ τὴν μέσην τάξιν, καὶ ἓν ἑξαετὲς διὰ τὴν ἀνωτάτην. Προϋτάθη ἡ ἵδρυσις διδασκαλείων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ μετεβλήθησαν ἤδη τὰ τῆς διοικήσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἂς ἐξετάσωμεν τὰς βάσεις ἐφ’ ὧν πρόκειται νὰ λειτουργήσῃ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις κατὰ τὸ νέον σύστημα, διότι περὶ τοῦ ζητήματος τούτου πρόκειται σήμερον. Εἶναι γνωστοί, κύριοι Βουλευταί, οἱ σκοποὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις σκοπεῖ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰς ἐκπαιδευτικὰς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ· εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν σχολεῖον τοῦ λαοῦ εἰς τὸ ὁποῖον θὰ φοιτήσωσι τὰ ἐνενήκοντα ἑκατοστὰ τῶν Ἑλληνοπαίδων. Ὁ σκοπὸς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀναγράφεται ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ τοῦ νομοσχεδίου· σκοπεῖται δηλαδὴ δι’ αὐτῆς ἡ ἠθική, θρησκευτικὴ καὶ ἐθνικὴ μόρφωσις καὶ ἡ παροχὴ τῶν ἀναγκαίων γνώσεων καὶ δεξιοτήτων αἱ ὁποῖαι θὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὸν Ἕλληνα κατὰ τὸν πρακτικὸν αὐτοῦ βίον. Εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον λαμβάνουσι τὴν πρώτην βάσιν τῆς μορφώσεως αἱ λαϊκαὶ τάξεις καὶ ἡ ἀνωτέρα μερὶς τῶν πολιτῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἀμέριστον συγκεντροῖ τὴν φροντίδα τῶν Κυβερνήσεων πανταχοῦ τοῦτο. Ἀλλὰ ποῖον εἶναι τὸ δημοτικὸν σχολεῖον τῆς σήμερον; Ἠδύνατο μὲ κύκλον σπουδῶν τετραετῆ, νὰ ἐκπληρώσῃ τοὺς σκοποὺς τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκει ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις; Ἀλλὰ καὶ ὡς διερρυθμίσθη, ἀπὸ τετραετοῦς εἰς ἑξαετῆ ἐξεπλήρωσεν αὐτοὺς; Ὄχι μόνον ὁ τετραετὴς κύκλος δὲν εἶναι ἐπαρκὴς πρὸς τοῦτο ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἐπεκτάσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ τετραετοῦς εἰς ἑξαετῆ, ὡς ἐλειτούργησαν τὰ ἑξαετῆ δημοτικὰ Σχολεῖα, ὄχι, λέγω, μόνον δὲν ἐξεπληρώθησαν οἱ σκοποὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἐπῆλθε τελεία σύγχυσις, τέλειος κυκεὼν καὶ τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, ὡς εἶχε καταντήσῃ διὰ τοῦ ἑξαετοῦς κύκλου τῶν μαθημάτων του καὶ καθ’ ὃν τρόπον ἐλειτούργησε μέχρι τοῦ νῦν, δὲν ἐχρησίμευεν εἴς τι ἄλλο εἰμὴ μόνον νὰ προπαρασκευάζῃ τοὺς μαθητὰς διὰ τὴν Μέσην ἐκπαίδευσιν. Εἰς τοῦτο δὲ συνετέλεσαν πολλά. Συνετέλεσεν ἡ ἔλλειψις προγράμματος, τὸ ὁποῖον νὰ καθορίσῃ τὰ μαθήματα τὰ ὁποῖα θὰ ἐδιδάσκοντο εἰς τὰς τάξεις ταύτας τοῦ δημοτικοῦ σχολείου. Ἐλεύθερος πλέον ὁ δημοδιδάσκαλος, ἴσως μὴ γνωρίζων καὶ τοὺς σκοποὺς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφῆκε κατὰ μέρος ὅλα ἐκεῖνα τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἔτεινον εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῆς ἠθικῆς μορφώσεως τῶν μαθητῶν, ἀφῆκεν ὅλα ἐκεῖνα τὰ μαθήματα τὰ ὁποῖα, ὡς καὶ ὁ πρῶτος νομοθέτης ἠθέλησεν, ἔπρεπε νὰ παράσχωσιν εἰς τὸν μαθητὴν τὰς ἀναγκαίας γνώσεις καὶ δεξιότητας καὶ μετέβαλε τὸ δημοτικὸν σχολεῖον εἰς ἐξυπηρετικὸν καὶ προπαρασκευαστικὸν διὰ τὴν Μέσην ἐκπαίδευσιν. Ἡ ἔλλειψις προγράμματος, ἡ ἔλλειψις παρὰ τῶν διδασκάλων ἐπιγνώσεως τοῦ σκοποῦ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἔφερεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα. Ἀλλ’ εἰς τοῦτο δὲν ὑστέρησε καὶ ἡ Πολιτεία, ἥτις ὄχι μόνον ἐπέτρεψε διὰ τῶν ἐπιθεωρητῶν, οἱ ὁποῖοι καθῆκον εἶχον νὰ ἐπιβλέπωσι τὴν λειτουργίαν τῶν δημοτικῶν σχολείων νὰ διδάσκωνται εἰς τὰς δύο τελευταίας τάξεις μαθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1910 περὶ Διδασκαλείου Ἀθηνῶν, ἐπέτρεψε τὴν ἄνευ ἐξετάσεων εἰσαγωγὴν τῶν ἀποφοίτων τῆς ἕκτης τάξεως τοῦ δημοτικοῦ σχολείου εἰς τὴν τρίτην τάξιν τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου. Τί συνετέλεσθη διὰ τούτων; Ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἐξέλιπε τελείως· οἱ σκοποὶ αὐτῆς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκπληρωθῶσι καὶ τοιουτοτρόπως ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἰς οὐδὲν ἄλλο χρησιμεύει ἢ ὡς θεραπαινὶς καὶ ἐξυπηρετικὴ τῆς Μέσης ἐκπαιδεύσεως. Καὶ ἄν, ὡς λέγει ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐν τῇ εἰσηγητικῇ του ἐκθέσει, παρεσύρθησαν οἱ νέοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς, καὶ ἐπροχώρησαν εἰς τὴν Μέσην ἐκπαίδευσιν, οὐδένα ἄλλον ἔπρεπε νὰ αἰτιᾶται εἰμὴ αὐτὴν ταύτην τὴν Πολιτείαν ἡ ὁποία ἐπέτρεψε τὴν ἀπ’ εὐθείας εἰσαγωγὴν εἰς τὴν τρίτην τάξιν καὶ τοιουτοτρόπως καὶ ἐκεῖνοι οἱ παῖδες τοῦ λαοῦ, οἱ ὁποῖοι ἦσαν προωρισμένοι διὰ τὰ ἰδικά των ἔργα, ἐξετράπησαν τοῦ σκοποῦ των καὶ ἠκολούθησαν ἀνωτέρας σπουδάς. Μεγάλην προσπάθειαν καταβάλλει ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἄρῃ διὰ τῆς εἰσηγητικῆς του ἐκθέσεως τὴν ὑποδούλωσιν ταύτην καὶ νὰ καταστήσῃ τὸ Δημοτικὸν Σχολεῖον αὐτοτελὲς καὶ ἐκπληροῦν μόνον τοὺς σκοποὺς ἐκείνους τοὺς ὁποίους προώρισται νὰ ἐκπληρώσῃ· ἀλλὰ οἱασδήποτε προσπαθείας καὶ ἂν καταβάλῃ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ ἐξ ὁλοκλήρου τὴν βάσιν, ἣν ἐπιδιώκει, νὰ καταστήσῃ δηλαδὴ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν ἑξαετῆ, κοινὴν καὶ ὑποχρεωτικὴν διὰ πάντας τοὺς Ἑλληνόπαιδας, διότι μεταξὺ αὐτῶν ὑπάρχουσιν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς. Ἐκ τῆς ἐρεύνης τῶν πραγμάτων θέλει ἀποδειχθῇ ὅτι εἶναι ἠναγκασμένος νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδὰς νὰ ἐξέλθωσιν ἐκ τῆς τετάρτης τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου καὶ νὰ ἀκολουθήσωσι τὸν δρόμον αὐτῶν ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ ἐκπαιδεύσει. Ἀλλ’ ὁ χωρισμὸς οὗτος ἀντίκειται κατὰ τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν εἰς τὸν κανόνα ὅτι ἡ ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ εἶναι κοινὴ διὰ πάντας. Ἡ κοινὴ ἐκπαίδευσις βεβαίως εἶναι ἐπιβεβλημένη ἐκ λόγων ὑψίστης κοινωνικῆς σπουδαιότητος. Οἱ παῖδες πάντες, καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ τραπῶσιν εἰς τὰ διάφορα ἐπαγγέλματα ἐν τῇ κοινωνίᾳ, καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς, δὲν θὰ παύσωσιν ἀποτελοῦντες πάντες ἓν κοινὸν ὅλον καὶ πρέπει νὰ γνωρίσωσιν ἐν τῇ κοινῇ ἀναστροφῇ ὅτι πρέπει νὰ ἔχωσι κοινὰ τὰ ἰδανικά, κοινὰ τὰ συμφέροντα, κοινοὺς τοὺς πόθους, κοινὰς τὰς ἀνάγκας, κοινοὺς τοὺς κινδύνους. Πρέπει νὰ συνδέῃ ὅλους τοὺς Ἑλληνόπαιδας ἡ συνείδησις τῆς ἀλληλεγγύης, ταύτης, νὰ μάθωσι νὰ συναισθάνωνται ἀμοιβαῖον ἐνδιαφέρον καὶ νὰ ἀπονέμῃ ἕκαστος τὴν προσήκουσαν ἐκτίμησιν εἰς τὰ ἔργα τῶν ἄλλων. Πρέπει ἡ κοινὴ ἐκπαίδευσις νὰ γίγνηται ἀφορμὴ συνδέσμων, οἵτινες εὐεργετικῶς ἐπιδρῶσιν ἐπὶ τοῦ χαρακτῆρος καὶ τῆς ψυχῆς ὅλων τῶν παίδων ὅλων τῶν τάξεων, ὥστε νὰ ἐξαλείψῃ ἀπὸ τὴν ψυχὴν τοῦ ὑποδεεστέρου κοινωνικῶς τὸν φθόνον κατὰ τοῦ ἀνωτέρου των καὶ νὰ ὠθῇ αὐτοὺς εἰς ἀπομίμησιν, τὰ δὲ τέκνα τῆς ἀνωτέρας τάξεως νὰ γνωρίσωσι τὴν λαϊκὴν ψυχὴν καὶ νὰ ἐκτιμήσωσι τὰ προτερήματα καὶ τὰς ἀρετὰς αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ τὰς ἀνάγκας τοῦ ὑποδεεστέρου συμμαθητοῦ καὶ φίλου των. Εἶναι πολύτιμος λοιπὸν ἡ κοινὴ ἐκπαίδευσις καὶ ἡ κοινὴ ἀναστροφὴ τῶν παίδων ἐν τοῖς σχολείοις πρὸς διαμόρφωσιν καὶ διάπλασιν τῆς ψυχῆς καὶ τῶν τέκνων τοῦ λαοῦ καὶ τῶν τῆς ἀνωτέρας τάξεως, τὰ ὁποῖα θὰ ἀποτελέσωσι διὰ τῶν ἀνωτέρων σπουδῶν των τὴν ἰθύντορα τάξιν ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Ἡ κοινὴ αὕτη ἐκπαίδευσις καὶ διδασκαλία, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ὀφείλει νὰ διαρκῇ καθ’ ἅπαντα τὰ ἕξ ἔτη τοῦ δημοτικοῦ σχολείου. Ἀλλὰ τὸ μέτρον τοῦτο θὰ ἀποβῇ ὠφέλιμον; Τοῦτο πρωτίστως θὰ ἐξετάσω. Ὑπάρχουσιν ἀληθῶς οἱ φρονοῦντες ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ἑξαετὴς ἡ συμφοίτησις, ἀλλ’ ἐκεῖ ὅπου ἐπιβάλλεται τοῦτο, εἰς ἄλλα Κράτη, ὑπάρχει μεγάλη ἀντίθεσις καὶ διαφορὰ μεταξὺ τῶν κοινωνικῶν τάξεων, ἥτις εὐτυχῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν ὑπάρχει καὶ ὑποθέτω ὅτι θὰ εἶναι ἀρκετὴ ἡ τετραετὴς συμφοίτησις διὰ νὰ ἐπακολουθήσωσι τὰ ἀγαθὰ τῆς ἐν τῷ σχολείῳ συμφοιτήσεως. Διὰ τῆς κοινῆς συμφοιτήσεως ἐπὶ ἕξ ἔτη, λέγει ὁ κ. Ὑπουργός, ἐξασφαλίζεται ἡ παιδεία τοῦ λαοῦ ἀπὸ πάσης ὑποταγῆς εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Τὶ γίνεται μέχρι τοῦδε ἀνέπτυξα πρὸ ὀλίγου. Τὸ ἄτοπον τοῦτο, τὸ ὁποῖον προηγουμένως ἀνέπτυξα, αἴρεται διὰ τοῦ μέτρου τῆς συμφοιτήσεως κατὰ τὰ ἕξ ἔτη; Ὄχι μόνον δὲν αἴρεται, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἀλλὰ τοὐναντίον μονιμοποιεῖται, διότι καὶ οἱ διδάσκαλοι οἱ νεώτεροι, οἱ ὁποῖοι θὰ παραχθῶσιν ἐκ τῶν νέων διδασκαλείων, θὰ ὑποστῶσι τὴν αὐτὴν σύγχυσιν καὶ δὲν θὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ διακρίνωσι κάλλιον τῶν παλαιοτέρων τοὺς ἰδιαιτέρους σκοποὺς τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκει ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις, πολλῷ δ’ ὀλιγώτερον οἱ δημοδιδάσκαλοι οἵτινες θὰ παραχθῶσιν ἐκ τῶν μονοταξίων διδασκαλείων, ἐκτὸς ἂν φρονεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι τοιοῦτοι θὰ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκ τῶν νέων χωρῶν ἀφωμοιώθησαν. Ὥστε, ἂν τὸ ἐλάττωμα τοῦτο ὑπάρχει ἐκ τῆς ἐλλείψεως τοῦ προσωπικοῦ τούτου, θὰ ὑπάρχῃ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, διότι φοβοῦμαι, καὶ οἱ φόβοι μου οὗτοι εἶναι βάσιμοι, μὴ οἱ νεώτεροι διδάσκαλοι δὲν θὰ εἶναι ἀρτιώτεροι τῶν ἤδη ὑπαρχόντων. Ἂν δὲ ὁ σκοπὸς τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως εἶναι τοιοῦτος καὶ δύναται νὰ παράσχῃ τὴν γενικὴν μόρφωσιν εἰς τοὺς Ἑλληνόπαιδας καὶ τὰς ἀναγκαίας γνώσεις καὶ δεξιότητας εἰς τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα θὰ ἀκολουθήσωσι τὸν πρακτικὸν βίον, ἐρωτῶ· τίς ἡ ἀνάγκη ὅπως ὅλοι οἱ Ἑλληνόπαιδες ἀκολουθήσωσι τὴν ἑξαετῆ φοίτησιν, ἀφοῦ εἰς τὰς δύο τελευταίας τάξεις ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ ἀκολουθήσωσι τὰς ἀνωτέρας σπουδάς, θὰ λάβωσι γνώσεις ἀχρήστους εἰς αὐτούς, ἀφοῦ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν θὰ ἀκολουθήσωσι; Ὥστε τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο τῆς εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως καταρρέει ἐκ τοῦ ἐπιχειρήματος τὸ ὁποῖον προβάλλω τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἀλλ’ ἡ τετραετὴς ἐκπαίδευσις, λέγει ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις, εἶναι ἀτελής· οὔτε δύναται νὰ φθάσῃ ἡ ἐκπαίδευσις εἰς τέρμά τι καὶ πρέπει νὰ γίνῃ ἑξαετὴς εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐμπεδοῦται ἡ μόρφωσις τῶν τέκνων τοῦ λαοῦ εἰς τὰς τάξεις τῶν ἓξ ἐτῶν καθ’ ἃ θὰ διαρκῇ ἡ ἐκπαίδευσις. Ἀλλὰ μήπως τάχα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ ἀπομακρυνθῶσιν ἐκ τῆς τετάρτης τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου καὶ νὰ ἀκολουθήσωσιν εὐρυτέρας σπουδάς, δὲν θὰ ἀκολουθήσωσι νέαν ἐκπαίδευσιν ἵνα συμπληρώσωσι τὴν ὅλην μόρφωσιν; Κατά τίνα τρόπον θὰ συμπληρώσωσι τὴν μόρφωσιν ταύτην ὅταν διὰ τῶν μαθημάτων, τὰ ὁποῖα ἀναγράφονται εἰς τὸ 1 ἄρθρον, σκοπὸν ἔχουσι νὰ διδάξωσιν εἰς αὐτὰ τὰς γνώσεις αἵτινες εἶναι χρήσιμοι εἰς τὸν πρακτικὸν βίον καὶ αἵτινες προσαρμόζονται εἰς τοὺς παῖδας οἵτινες δὲν θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς; Ἀλλὰ λέγει ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὑποχρεούμεθα νὰ διαιρέσωμεν τὸ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων εἰς δύο κύκλους. Οὐδεμία ἀνάγκη τοιαύτη ὑφίσταται· οὐδεμία χρειάζεται διαίρεσις· τὰ πρῶτα στοιχεῖα τῆς μορφώσεως τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ λαμβάνωσιν πάντες οἱ Ἑλληνόπαιδες κοινῶς διὰ τῆς συμφοιτήσεως, θὰ τὰ λαμβάνωσιν εἰς τὰς τέσσαρας κατωτέρας τάξεις. Ἐὰν τυχὸν χρειάζεται συμπλήρωσις τῆς μορφώσεως τῶν τέκνων τούτων, θὰ λάβωσι τὰ μὲν τέκνα τοῦ λαοῦ εἰς τὰς δύο ἀνωτέρας τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου, τὰ δὲ τῆς ἀνωτέρας τάξεως εἰς τὰ ἀνώτερα σχολεῖα. Δὲν ὑπάρχει ὅθεν, κατὰ τὴν γνώμην μου, περίπτωσις διαιρέσεως εἰς δύο κύκλους τοῦ προγράμματος τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὥστε καὶ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο τῆς εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως καταπίπτει. Ἀλλ’ ἕτερον ἄτοπον, ἀκόμη μεγαλείτερον, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποβῇ πρόξενον μεγαλειτέρας βλάβης, χωρὶς νὰ ἐπιτευχθῇ οὐδόλως ἡ ἐπιδιωκομένη χειραφέτησις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ τῆς Μέσης, εἶναι καὶ τοῦτο. Ἡ ἑξαετὴς δημοτικὴ ἐκπαίδευσις θὰ εἶχεν ἀναγκαῖον ἐπακολούθημα τὴν ἵδρυσιν τριετοῦς ἀστικοῦ σχολείου. Τὸ τριετὲς ἀστικὸν σχολεῖον σκοπεῖ τὴν μόρφωσιν τῆς μεσαίας κοινωνικῆς τάξεως, δηλαδὴ τὴν συμπλήρωσιν τῶν γνώσεων τῶν γενικῶν τῶν μορφωτικῶν, τὴν συμπλήρωσιν τῶν γνώσεων καὶ τὴν δεξιότητα, τὰς ὁποίας θὰ λάβωσιν ἐκεῖνοι οἵτινες θὰ ἀποτελῶσι τὴν μέσην τάξιν τὴν ἀποτελοῦσαν τὴν μεγαλειτέρα μερίδα τῆς ἡμετέρας κοινωνίας. Ἐὰν ὁρίσωμεν ἑξαετῆ δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπαυξήσωμεν τὰ ἔτη τῆς φοιτήσεως ἐν τῷ ἀστικῷ σχολείῳ, ὡς εἶναι ἀναγκαῖον, διὰ νὰ παράσχωμεν πλήρη μόρφωσιν εἰς τὴν μέσην κοινωνικὴν τάξιν. Τὴν ἀνάγκην δὲ τῆς ἐπαυξήσεως ἀναγνωρίζει καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐν τῇ εἰσηγητικῇ αὑτοῦ ἐκθέσει. Ὅταν δὲ τὰ ἀστικὰ ταῦτα σχολεῖα, κατὰ τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἱδρύονται τόσον μακρὰν τῶν κέντρων τῶν ὀρεινῶν πληθυσμῶν καὶ τῶν μεμακρυσμένων νήσων, ὅπως ὁρίζεται ἐν τοῖς νομοσχεδίοις, εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν καὶ τῶν ἐπαρχιῶν καὶ εἰς πόλεις ἐχούσας πληθυσμὸν πλέον τῶν 3 χιλιάδων κατοίκων προτάσει τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου, θὰ ἔχωμεν τὸ μέγα ἄτοπον ὥστε ἡ ἐκπαίδευσις θὰ κατασταθῇ ὀλιγαρχικὴ καὶ θὰ ἀφαιρεθῇ τὸ σχολεῖον ἀπὸ τὰς μεγαλειτέρας καὶ ἐκλεκτοτέρας μερίδας τῆς κοινωνίας θὰ μείνωσι δὲ ἄνευ μορφώσεως ἡ μέση κοινωνικὴ τάξις, ἥτις ἀποτελεῖται ἀπὸ τὴν τάξιν τῶν ἐπαγγελματιῶν, τῶν ἐμπόρων, τῶν βιομηχάνων, τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, καὶ ὅλων τέλος ἐκείνων, οἵτινες ἐκ τοῦ ἀστικοῦ σχολείου προερχόμενοι θὰ ἐξέλθωσιν εἰς τὴν κοινωνίαν, μετὰ τὴν τριετῆ μόρφωσιν τῶν ἀστικῶν σχολείων, ἀμόρφωτοι, ὅσας δήποτε καὶ ἂν ἱδρύσητε σχολὰς ἐπαγγελματικὰς ὅσον δήποτε καὶ ἂν θελήσητε νὰ ὀργανώσητε καλοὺς τεχνίτας καὶ καλοὺς ἐπαγγελματίας. Τοῦτο δὲ διότι, ἐὰν δὲν παράσχητε εἰς αὐτοὺς τὴν γενικὴν μόρφωσιν πρὸς τῇ ἐπαγγελματικῇ, δὲν δύνασθε νὰ ἔχητέ ποτε πολίτας ἠθικούς, πολίτας χρηστοὺς ἔχοντας ἐπίγνωσιν τῶν καθηκόντων καὶ τῶν δικαιωμάτων των, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑποχρέωσίν των πρὸς τὴν Πολιτείαν. Τὸ ἄτοπον τοῦτο ἔχει ἀπαραιτήτως ἡ ἑξαετὴς ἐκπαίδευσις, ἡ κοινὴ καὶ ἡ ὑποχρεωτική. Ἐκ τῶν λόγων τούτων προῆλθον, κ. Βουλευταί, καὶ ὑπέβαλον ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς καὶ ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τὴν τροπολογίαν μου ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ νομοσχεδίου καθ’ ἣν (ἀναγιγνώσκει): «Τὰ Δημοτικὰ Σχολεῖα ἀπαρτίζονται ἐκ τάξεων ἐνιαυσίων ἓξ καὶ περιλαμβάνουσι δύο κύκλους μαθημάτων, τὸν κατώτερον τετραετῆ καὶ τὸν ἀνώτερον διετῆ· ἐν μὲν τῷ πρώτῳ, ἀπὸ τῆς 1ης μέχρι τῆς 4ης τάξεως σκοπεῖται ἡ παροχὴ τῆς πρώτης στοιχειώδους γενικῆς μορφώσεως εἰς τοὺς Ἑλληνόπαιδας, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ ἀπὸ τῆς 5ης μέχρι τῆς 6ης ἡ μετάδοσις τῶν ἀναγκαίων στοιχειωδῶν γνώσεων καὶ δεξιοτήτων εἰς τοὺς μὴ βουλομένους ἀνωτέρας μορφώσεως, δι’ ὧν θὰ ἀπέβαινον πολῖται χρηστοὶ καὶ ἐπιτήδειοι εἰς πᾶν πρακτικὸν τοῦ βίου στάδιον».

§70Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τοὺς δέχεσθε λοιπὸν τοὺς κύκλους;

§71Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Μάλιστα, καθ’ ὃν τρόπον ἀνέπτυξα. Ἐπειδὴ ἔχω εἰς τὴν τροπολογίαν μου τὴν διάκρισιν, ἐθεώρησα ἐπάναγκες νὰ κάμω αὐτὴν τὴν διάκρισιν διὰ νὰ μὴ μοῦ εἴπητε αὐτὸ τὸ ὁποῖον μοὶ εἴπετε πρὸ ὀλίγου, διότι ἄλλως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διατυπωθῇ· διότι ἐν μὲν τῷ πρώτῳ κύκλῳ θὰ παρέχηται ἡ στοιχειώδης γενικὴ μόρφωσις, ἡ κοινὴ εἰς ὅλους τοὺς Ἑλληνόπαιδας, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ κύκλῳ θὰ παρέχηται ἡ μετάδοσις τῶν ἀναγκαίων στοιχειωδῶν γνώσεων καὶ δεξιοτήτων τῶν χρησίμων εἰς τὸ πρακτικὸν τοῦ βίου στάδιον. Ὥστε ἡ πρώτη βάσις τῆς κοινῆς ὑποχρεωτικῆς ἑξαετοῦς φοιτήσεως δι’ ὅλους τοὺς Ἑλληνόπαιδας, μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν θὰ ἀποβῇ ὠφέλιμος, δι’ οὓς λόγους καὶ πρὸ ὀλίγου ἀνέπτυξα. Ἑτέρα βάσις τοῦ νομοσχεδίου εἶναι τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως. Πάντες βεβαίως μετ’ ἐνθουσιασμοῦ ἀπεδέχθησαν τὴν κύρωσιν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, δι’ οὗ καθίστατο ἡ ἐκπαίδευσις ὑποχρεωτική. Καὶ βεβαίως οὐδεὶς εἶχεν ἀντίθετον γνώμην πρὸς τοῦτο. Ἀλλὰ μοὶ φαίνεται καί πάλιν ὅτι ὁ ψηφισθησόμενος νόμος περὶ ὑποχρεωτικῆς ἐκπαιδεύσεως θὰ πάθῃ ὅ,τι καὶ ὁ προηγούμενος, οὗτινος ἡ ἐφαρμογὴ ἐκ διαφόρων λόγων κατέστη ἀδύνατος. Ἀλλὰ καὶ ἂν δι’ αὐστηροτέρων διατάξεων θελήσωμεν νὰ ἐπιδιώξωμεν τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν θὰ καταστῇ τοῦτο δυνατόν, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχουσι τόσαι ἐλλείψεις, περὶ ὧν ἔπρεπε ἐκ τῶν προτέρων νὰ λάβῃ πρόνοιαν τὸ Κράτος. Καὶ ἐρωτῶ· ὑπάρχουσι σχολικὰ οἰκήματα, ὄργανα διδασκαλίας, θρανία, διδακτήρια, πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ὑγιείας καὶ ζωῆς τῶν μαθητῶν; Θὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ σύστασις σχολείων πανταχοῦ τοῦ Κράτους; Τὸ διδακτικὸν προσωπικὸν τὸ κατάλληλον ὑπάρχει; Καὶ ἂν δὲν ὑπάρχωσι ταῦτα, δύνανται νὰ καταστήσωσι τὴν ἐκπαίδευσιν ὑποχρεωτικὴν δι’ οἱωνδήποτε δρακοντείων διατάξεων καὶ ποινῶν κατὰ τῶν μὴ ὑποκυπτόντων εἰς τὸ ὑποχρεωτικὸν αὐτῆς. Ἀλλὰ τῶν σχολικῶν οἰκημάτων ὁποία τις εἶναι ἡ κατάστασις; Ἔλεγον χθές, προκειμένου νὰ συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐνοικιάσεως διδακτηρίων, εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας ὅτι ἔδει νὰ προνοήσῃ περὶ ἱδρύσεως διδακτηρίων πανταχοῦ τοῦ Κράτους ὑγιεινῶν ὥστε νὰ μὴ διατρέχῃ κίνδυνον ἡ ζωὴ τῶν μαθητῶν. Ἡ ἀνέγερσις ἁθρόων ὑγιεινῶν καὶ λιτοῦ τύπου σχολείων μετ’ εὐρυχώρου προαυλίου, τὰ ὁποῖα πρὸ πάσης χρήσεως νὰ πλουτισθῶσι διὰ θρανίων καὶ λοιπῶν σχολικῶν ὀργάνων καὶ σκευῶν, εἶναι ἐπιβεβλημένη χάριν τῆς ὑγιείας καὶ τῆς ζωῆς τῶν μαθητῶν, ἡ δὲ ἀγορὰ τῶν σχολικῶν ὀργάνων καὶ θρανίων δὲν δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ διὰ τοῦ δίσκου τῆς ἐπαιτίας, ἣν καθιεροῖ τὸ ἄρθρον 24 τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου. Τὰ ὑφιστάμενα σήμερον σχολεῖα, ἔνθα τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ στοιβάζονται σαρδελιδόν, ἄνευ θρανίων καὶ σχολικῶν ὀργάνων ὄχι μόνον δὲν δύνανται νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς βάσις τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ὑποχρεωτικοῦ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἀποτελοῦσιν αἶσχος διὰ τὸν σημερινὸν πολιτισμόν. Ὑφίσταται νόμος περὶ διδακτηρίων τοῦ Κράτους ὑπάρχουσι δὲ καὶ πόροι πρὸς ἵδρυσιν αὐτῶν. Δὲν γνωρίζω καὶ ἐπεθύμουν νὰ μάθω πόσα χρήματα διαθέσιμα ὑπάρχουσιν ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν καὶ τοῦ κληροδοτήματος τοῦ Συγγροῦ.

§72Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν περὶ τὰ δύο ἑκατομμύρια. Τὸ κληροδότημα τοῦ Συγγροῦ δὲν ἐτέθη εἰς ἐφαρμογήν.

§73Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ἀλλὰ τίνος εἴδους σχολεῖα κατασκευάσθησαν μέχρι τοῦδε; Ἔχω τὴν πληροφορίαν ὅτι μέχρι τοῦ 1911 εἶχον κατασκευασθῆ διακόσια τριάκοντα τοιαῦτα, διὰ τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν ὀκτὼ ἑκατομμύρια, ἀπαιτεῖται δὲ διὰ τὴν ἐπισκευὴν καὶ συντήρησιν τῶν ὑφισταμένων διδακτηρίων ἐτησία δαπάνη δρ. 260.000 περίπου. Κατεσκευάσθησαν εἰς ὀρεινοὺς πληθυσμοὺς σχολεῖα μὲ κιονόκρανα καὶ πᾶσαν μηχανικὴν πολυτέλειαν, ἣν δὲν δύναμαι νὰ περιγράψω, προωρισμένα ὅμως εἰς τὴν πρώτην καταιγίδα νὰ καταρρεύσωσι· κατεσκευάσθησαν ἐν ἑνὶ λόγῳ σχολεῖα πολυτελῆ καὶ ἄχρηστα, μὲ τὴν δικαιολογίαν ὅτι ἀνῳκοδομήθησαν ὅπως χρησιμεύσωσιν ὡς πρότυπα οἰκοδομημάτων εἰς τοὺς χωρικοὺς πληθυσμούς, ὡσανεὶ νὰ ἐπρόκειτο οὗτοι νὰ μεταβάλωσι τὰς καλύβας αὐτῶν εἰς μέγαρα. Κατήντησε δὲ νὰ ἔχωμεν εἰς ἓν χωρίον σχολεῖον ὡραῖον, κατὰ τὴν ἐξωτερικὴν ὄψιν, παγερώτατον δὲ ἐσωτερικῶς καὶ καταστρεφόμενον μετὰ δύο ἢ τρία ἔτη, εἰς δὲ τὸ γειτονικὸν χωρίον νὰ ἔχωμεν ἐνῳκιασμένην μίαν τρώγλην εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι προτιμότερον νὰ μὴ φοιτῶσι τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, διὰ νὰ διατηρήσωσι τὴν ὑγιείαν τὴν ὁποίαν ἀπέκτησαν ἐκτὸς αὐτῶν, διότι ἐγκλειόμενα εἰς τὰς τρώγλας καθίστανται φυματικὰ καὶ ἀνάπηρα. Τούτων οὕτων ἐχόντων, πῶς θὰ καταστήσητε τὴν ἐκπαίδευσιν ὑποχρεωτικὴν δι’ ὁσωνδήποτε αὐστηρῶν διατάξεων καὶ ἂν ὑποχρεώσητε τοὺς γονεῖς εἰς τὴν ὑποχρεωτικὴν φοίτησιν τῶν τέκνων των; Ποῖος δικαστὴς θὰ ἐπιβάλῃ ποινὴν ἵνα καταστήσῃ ὑποχρεωτικὴν τὴν ἐκπαίδευσιν εἰς πατέρα ἀρνούμενον νὰ στείλῃ τὸ τέκνον του εἰς μίαν τρώγλην, ἄνευ θρανίων, σχολικῶν ὀργάνων, ἔνθα ἀντὶ μορφώσεως θὰ εὕρῃ τὴν νόσον, τὸν θάνατον; Θὰ ηὐχόμην ὅπως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας μὴ ἀρκεσθῇ εἰς τὸ νομοσχέδιον τὸ προσωρινόν, περὶ μισθώσεως οἰκημάτων πρὸς χρῆσιν δημοτικῶν σχολείων, τὸ ὁποῖον ἦτο ἀνάγκη νὰ ψηφισθῇ, καὶ οὐδεὶς εἶχε περὶ τούτου ἀντίρρησιν, ἀλλὰ νὰ λάβῃ πρόνοιαν νὰ καταστῇ ἀνθρωπινωτέρα ἡ ἐκεῖ διαμονὴ τῶν τέκνων τοῦ λαοῦ. Ποιοῦμεν θερμὴν σύστασιν πρὸς ὑμᾶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν περὶ ἱδρύσεως σχολείων λιτῶν, εὐαέρων, στερεῶν πανταχοῦ τοῦ Κράτους διὰ τῆς συνάψεως δανείου εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὁποίου νὰ χρησιμεύσωσι καὶ τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη καὶ τὰ ἐνοίκια, τὰ ὁποῖα πληρώνει τὸ Κράτος δι’ ἐνοικιάσεις ἰδιωτικῶν κτημάτων. Θὰ ηὐχόμην νὰ ἦτο τὸ τοιοῦτον νομοσχέδιον ὑποβεβλημένον, διότι φοβοῦμαι μήπως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεδιώχθη καὶ διὰ τῆς ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς καὶ τὸ ἐπιδιωκόμενον σήμερον διὰ τοῦ ὑποβληθέντος νομοσχεδίου, τοῦ ὑποχρεωτικοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν θὰ καταστῇ δυνατὸν λόγῳ τῆς ἐλλείψεως διδακτηρίων. Διὰ νὰ ἔχητε τὴν ἐκπαίδευσιν ὑποχρεωτικὴν μὲ τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας, τῆς ἀτελοῦς δυστυχῶς, ἥτις ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι, νῦν ἐλπίζομεν νὰ τὴν βελτιώσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅσον τῷ εἶναι δυνατόν, πρέπει νὰ συστήσητε πανταχοῦ τοῦ Κράτους σχολεῖα. Ὑπόσχεσθε, καὶ ὀρθῶς ὑπόσχεσθε, διὰ τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νομοσχεδίου σας ὅτι θὰ ἱδρύσητε ἁπανταχοῦ τοῦ Κράτους, ὅπου δύναται νὰ συγκεντρωθῶσιν εἴκοσι τοὐλάχιστον μαθηταὶ ἀμφοτέρων τῶν φύλων, ἓν δημοτικὸν σχολεῖον. Τοῦτο εἶναι ἀδύνατον. Ἡ Ἑλλὰς ἐμεγαλύνθη. Ὑπάρχουσι σήμερον 3.000 δημοδιδασκάλων, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὑπηρετούντων δὲν ἐνθυμοῦμαι εἰς πόσα ἀκριβῶς τὸν ἀριθμὸν σχολεῖα.

§74Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Εἰς δύο χιλιάδας πεντακόσια περίπου.

§75Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Εὐχαριστῶ. Ἂν θελήσητε λοιπὸν νὰ ἐφαρμόσητε, καὶ θὰ θελήσητε βεβαίως, διότι ἔχετε ὑποχρεωτικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ θὰ ψηφίσῃ τοῦτο ἡ Βουλή, διότι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι ἀποκρούει τὴν εἰσήγησιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἵδρυσιν περισσοτέρων σχολείων, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις εἰσηγεῖται εἰς τὴν Βουλὴν ἵδρυσιν σχολείων μὲ εἴκοσιν μαθητὰς θὰ εἴπῃ ὅτι ὑπάρχουσιν ὅλοι οἱ ἀναγκαῖοι πόροι διὰ τὴν ἵδρυσιν καὶ λειτουργίαν τοιούτων σχολείων, ἀλλ’ εἰς πάντας εἶναι γνωστὸν ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ λειτουργήσωσιν 15,000 σχολείων διότι τοὐλάχιστον 15,000 σχολείων θέλετε νὰ ἱδρύσητε καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, παλαιὰν καὶ νέαν Ἑλλάδα. Σχολεῖα δημοτικὰ ἑξατάξια 15.000, ὅπως ἱδρύετε αὐτὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξωσι καὶ ἐκ λόγων οἰκονομικῶν καὶ ἐκ λόγων ἐλλείψεως διδακτικοῦ προσωπικοῦ καὶ σχολικῶν οἰκημάτων Ἐνῷ σήμερον ὑπάρχει ἔλλειψις διδακτικοῦ προσωπικοῦ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ τὸ διδακτικὸν προσωπικὸν τῶν 15,000 σχολείων; Καὶ ἂν εὑρεθῇ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πληρωθῶσιν ταῦτα ἤδη ἐπαρκῶς; Θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι δὲν νομοθετοῦμεν διὰ τὸ παρόν. Αὐτὸ εἶναι ἀληθές· νομοθετοῦμεν διὰ τὸ μέλλον. Πολὺ ὀρθῶς, καὶ θὰ δεχθῶ εὐχαρίστως τὴν παρατήρησιν ταύτην· ἀλλὰ πότε θὰ εἶναι αὐτὸ τὸ μέλλον διὰ τὸ ὁποῖον νομοθετοῦμεν; Καὶ πότε θὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ ἀνίδρυσις τοσούτων διδακτηρίων; Καὶ πότε θὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ δημιουργία τόσου ἀριθμοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ; Καὶ πῶς τέλος θὰ κατορθώσῃ τὸ Κράτος νὰ εὕρῃ τοὺς πόρους αὐτοὺς διὰ τὴν ἵδρυσιν, συντήρησιν καὶ τὴν πληρωμὴν τόσου προσωπικοῦ, τόσων σχολείων; Ἀλλ’ ἂν εἶναι τοῦτο κατορθωτόν, ἐν ἀπωτέρῳ μέλλοντι, πῶς καθιστᾶτε ἀπὸ τοῦδε ὑποχρεωτικὴν τὴν ἐκπαίδευσιν, ἀφοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξωσι τόσα σχολεῖα εἶναι δὲ ἀδύνατος ἡ φοίτησις εἰς τὰ μεμακρυσμένα σχολεῖα μὲ τὰς ἐλλείψεις τῆς σημερινῆς συγκοινωνίας καὶ μὲ τοὺς κινδύνους, οὓς διατρέχουσι τὰ τέκνα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐν καιρῷ χειμῶνος;

§76Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος.

§77Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ἔχετε ὅμως καὶ μίαν ἄλλην διάταξιν ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ 8 τοῦ νομοσχεδίου, πολὺ ἐπικίνδυνον διὰ τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν τῶν λειτουργούντων σήμερον σχολείων. Δύνασθε κατὰ τὴν διάταξιν ταύτην νὰ ἐπιτύχητε τὴν συγχώνευσιν σχολείων τῇ προτάσει τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου καὶ τῇ ἐγκρίσει τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Ἡ διάταξις αὐτὴ ἐτέθη ἐν ἐπιγνώσει τοῦ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ποτε νὰ λειτουργήσωσιν ὅλα τὰ ἱδρυόμενα δημοτικὰ σχολεῖα μὲ βάσιν εἴκοσιν μαθητῶν καὶ μεταρρυθμιζόμενα εἰς ἑξατάξια. Ἀπαραιτήτως ἤδη θὰ γίνῃ ἡ συγχώνευσις δι’ ἐκπαιδευτικοὺς λόγους καὶ οὕτω, ἀντὶ νὰ αὐξάνωμεν κατὰ τὴν βάσιν τοῦ ἄρθρου 8 τὰ σχολεῖα, θὰ τὰ ἐλαττώνωμεν διὰ τῆς μεθόδου τῆς συγχωνεύσεως καὶ τοιουτοτρόπως καὶ αἱ κοινότητες, αἵτινες ἔχουσι σήμερον σχολεῖα, μετὰ πάροδον ὀλίγου χρόνου δὲν θὰ ἔχωσιν.

§78Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Δὲν θὰ ὑπάρχωσι καὶ αἱ κοινότητες.

§79Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Βεβαίως θὰ ἐκλείψῃ ἡ βάσις ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη ὁ νέος κοινοτικὸς θεσμός. Ἔχει καὶ ἄλλην ὑποχρέωσιν τὸ Κράτος, προκειμένου νὰ ἱδρύσῃ σχολεῖα πανταχοῦ ὅπου ὑπάρχουσιν 20 τοὐλάχιστον μαθηταί, ἐὰν εἶναι ὄντως πραγματικὴ ἡ μέριμνα ἣν λαμβάνετε περὶ διαμορφώσεως καὶ διαπλάσεως τῶν Ἑλληνοπαίδων· νὰ ἱδρύσῃ σχολεῖα μεταβατικὰ διὰ τοὺς ποιμενόπαιδας, οἱ ὁποῖοι οὐδεμίαν λαμβάνουσιν ἐκπαίδευσιν καὶ οὐδεμίαν μέριμναν ἔλαβεν μέχρι σήμερον δι’ αὐτοὺς τὸ Κράτος καίτοι δυνάμει τοῦ νόμου περὶ ἀδηλώτων καλοῦνται οὗτοι νὰ ἐκπληρώσωσι τὰς πρὸς τὴν πατρίδα ὑποχρεώσεις των. Ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν τὸ Κράτος νὰ παράσχῃ πρὸς αὐτοὺς τὴν ἀγωγήν, ὡς ἔλεγεν πρὸ μικροῦ ὁ προλαλήσας Συνάδελφος, ἂν μὴ διὰ μεταβατικῶν σχολείων τοὐλάχιστον διὰ συνοικισμοῦ τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, διότι εἶναι φοβερὸν εἰς τὸν εἰκοστὸν αἰῶνα νὰ ἔχωμεν νομαδικοὺς πληθυσμοὺς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐν τῇ πεποιθήσει δὲ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἱδρυθῶσι τόσα σχολεῖα ὅσα προνοεῖ τὸ νομοσχέδιον μὲ βάσιν 20 μαθητῶν, φοβούμενος δὲ τὴν κατάργησιν τῶν ὑπαρχόντων διὰ τῆς μεθόδου τῆς συγχωνεύσεως, ἣν καθιεροῖ τὸ νομοσχέδιον, ὑποβάλλω διὰ τροπολογίας τὴν διατήρησιν τῶν κοινῶν σχολείων, δηλαδὴ τῶν ὑποδιδασκαλείων. Ἐξ αὐτῶν τῶν λόγων ὁρμηθεὶς ὑπέβαλον τὴν τοιαύτην τροπολογίαν περὶ διατηρήσεως τῶν κοινῶν Δημοτικῶν Σχολείων εἰς τὰ ὁποῖα ὁ χρόνος τῆς φοιτήσεως νὰ ὁρίζηται τετραετὴς ἵνα τοιουτοτρόπως γίνῃ κατορθωτὸν νὰ ἔχωμεν σχολεῖα ἁπανταχοῦ καὶ νὰ χρησιμοποιήσωμεν καὶ τοὺς ὑποδιδασκάλους ἀλλὰ καὶ τὸν μέγαν ἀριθμὸν τῶν δημοδιδασκαλισσῶν. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι ἡ ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ εἶναι ἑξαετής, ἰδίως διὰ τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς. Καὶ σᾶς ἀπαντῶ. Νὰ ἱδρύσωμεν καὶ πλήρη ἑξατάξια δημοτικὰ σχολεῖα, ἐκτὸς τῶν κοινῶν ἐν τῷ κέντρῳ διαφόρων κοινοτήτων, εἰς τὰ ὁποῖα νὰ φοιτῶσι τὰ παιδία καὶ μὲ δύο ἀνωτέρας τάξεις εἰς τὰς ὁποίας νὰ προσέρχωνται τὰ ἐξερχόμενα ἀπὸ τὸ τετραετὲς κοινὸν δημοτικὸν σχολεῖον.

§80Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὑποχρεωτικῶς.

§81Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ἀναλόγως τῆς θέσεως καὶ κατόπιν ἐκπαιδευτικοῦ διαγράμματος τὸ ὁποῖον θὰ συντάξητε, διότι ἰδικόν μου ἔργον δὲν εἶναι τοῦτο. Ἐγὼ δὲν εἰσάγω εἰς τὴν Βουλὴν ἴδιον σύστημα. Ἐγὼ ὑποδείξεις κάμνω.

§82Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Σᾶς ἠρώτησα ὑποχρεωτικῶς;

§83Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Βεβαίως. Ἐγὼ ὑποδείξεις κάμνω. Σεῖς δύνασθε τὰς γνώμας μου, τὰς ὁποίας διατυπῶ πρὸς ὑμᾶς καὶ πρὸς τὴν Βουλήν, νὰ μελετήσητε εὐρύτερον καὶ ἂν χρησιμεύωσι πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως νὰ λάβητε αὐτὰς ὑπ’ ὄψιν. Ἡ ὑποχρεωτικὴ δὲ φοίτησις θὰ καταστῇ δυνατὴ ἂν τὰ σχολεῖα ταῦτα τὰ διτάξια, εἰς ἃ θὰ φοιτῶσιν οἱ ἀπόφοιτοι τῶν τετραετῶν κοινῶν σχολείων, ἱδρυθῶσι κατόπιν σχολικοῦ διαγράμματος, λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν καὶ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, ἱδρυθῶσιν εἰς κοινότητας γειτνιαζούσας ὅπου εἶναι δυνατὸν ἡ φοίτησις αὐτῶν ὑποχρεωτικῶς. Οὕτω δέ, διὰ τῆς ἱδρύσεως καὶ τῆς διατηρήσεως τῶν κοινῶν τετραετῶν σχολείων, φρονοῦμεν ὅτι ἡ ἔλλειψις ἡ ὁποία θὰ παρουσιασθῇ θὰ εἶναι ὀλιγωτέρα τῆς ἐλλείψεως τῆς μεγάλης ἡ ὁποία θὰ παρουσιασθῇ ἐκ τῆς ψηφίσεως τῶν νομοσχεδίων, διότι δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε τόσα σχολεῖα καὶ θὰ ἀναγκασθῆτε νὰ συγχωνεύσητε αὐτὰ χωρὶς νὰ τὸ θέλητε.

§84Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Καὶ σεῖς τὰ ἔχητε ἀλλ’ ὑπὸ τὴν μορφὴν τῶν κοινῶν σχολείων.

§85Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ὅπου δὲν ἔχω κοινὸν σχολεῖον στέλλω τὸ παιδίον τὸ ἑξαετὲς εἰς ἄλλο σχολεῖον γειτονικόν, ἐνῷ διὰ τοῦ κοινοῦ σχολείου κρατῶ αὐτὸ εἰς τὸ χωρίον του μέχρι δέκα ἐτῶν καὶ ὅτε εἶναι δέκα ἐτῶν τὸ παιδίον δύναται νὰ μεταβῇ καὶ εἰς τὸ ἄλλο χωρίον. Δὲν διστάζω νὰ ὁμολογήσω ὅτι τὸ ὑποδεικνύμενον παρ’ ἐμοῦ σύστημα δὲν εἶναι τὸ ἀπολύτως ὀρθόν, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα ἀνάγκης ἡ ὁποία ἐξοικονομεῖται, διότι δύναται νὰ σταλῇ εἰς γειτονικὸν σχολεῖον δι’ οὓς ὅρους ἐξέθηκα τὸ δεκαετὲς παιδίον ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ σταλῇ τὸ ἑξαετές. Ἄλλως τε διὰ τοῦ συστήματος τούτου χρησιμοποιεῖτε τοὺς ὑποδιδασκάλους τοὺς ὁποίους δὲν ἔχετε τί νὰ κάμητε καὶ πῶς καλλίτερον νὰ χρησιμοποιήσητε αὐτοὺς ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ταύτῃ, ἀφοῦ ἐτάξατε εἰς τὸ ἄρθρον 9 διάταξιν ἀντιφατικήν. Εἰς τὰ σχολεῖα τὰ ἑξαετῆ διορίζονται ἐκτὸς τῶν ἄλλων οἱ ὁποῖοι διορίζονται διὰ τοῦ ἄρθρου 9 (ἀναγινώσκει)· «καὶ οἱ ἔχοντες πτυχίον ὑποδιδασκαλείου λειτουργήσαντος κατὰ τὸ ἄρθρον 17 τοῦ ΒΟΘʹ νόμου». Καὶ ἀφοῦ ὁρίζετε ὅτι οἱ ὑποδιδάσκαλοι θὰ διδάξωσιν εἰς τὰ πολυτάξια σχολεῖα τὰ ἔχοντα ὀλιγωτέρους τῶν 50 μαθητῶν, ἔχετε καὶ ἑτέραν διάταξιν ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ καθ’ ἣν οἱ ὑποδιδάσκαλοι πρέπει νὰ ὑπηρετῶσιν εἰς τὰ πολυτάξια σχολεῖα ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν τῶν δημοδιδασκάλων ἐκ τῆς προνοίας ὅτι αὐτοὶ δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ διδάξωσιν αὐτοτελῶς εἰς μονοτάξια σχολεῖα ἐξ τάξεων, ἀφοῦ περὶ πολλῶν ἐξ αὐτῶν ὑπάρχει ἡ ἀμφιβολία ἂν εἶναι ἱκανοὶ νὰ διδάξωσι καὶ εἰς τετρατάξιον σχολεῖον. Ὁποία τις εἶναι ἡ μόρφωσις τὴν ὁποίαν ἔχουσιν οἱ ὑποδιδάσκαλοι, εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς εἴπω. Ἂν πολλοὶ ἐξ αὐτῶν, ὄχι πάντες, διότι ὑπάρχουσι καὶ πολλοὶ ἱκανοί, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διδάξωσιν εἰς τὰ μονοτάξια δημοτικὰ σχολεῖα, βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διδάξωσιν καὶ εἰς τὰ πολυτάξια καὶ ὀρθὴ εἶναι ἡ πρόνοια τὴν ὁποίαν ἐλάβετε νὰ συγχωνεύσητε αὐτοὺς εἰς τὰ πολυτάξια ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν τῶν δημοδιδασκάλων, ἂν καὶ ῥιζικωτέρα μέριμνα ἔπρεπε νὰ ληφθῇ περὶ αὐτῶν, περὶ συμπληρώσεως τῆς μορφώσεώς των, τὴν ὁποίαν δὲν λαμβάνετε ἐν τῷ νομοσχεδίῳ σας· διότι καθ’ ὃν τρόπον λαμβάνετε αὐτὴν δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ καταστήσητε αὐτοὺς ἱκανωτέρους ἀπ’ ὅτι ἦσαν πρότερον. Λέγετε μὲν δι’ ὅλους τοὺς ὑποδιδασκάλους νὰ ἐκπαιδεύωνται κατὰ τὸ θέρος εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν ἵνα λαμβάνωσι γνώσεις μεγαλειτέρας ἀπὸ ἐκείνας τὰς ὁποίας κατέχουσιν, ἀλλ’ οὔτε ὁ χρόνος εἶναι ἐπαρκὴς οὔτε τὰ μέσα νὰ μορφώσητε αὐτοὺς ἔχετε καίτοι πολλοὶ τούτων ἔχουσι προθυμίαν μεγάλην, λαμβάνεται ὅμως πρόνοια σοβαρωτέρα διὰ τοῦ νομοθετικοῦ σας Διατάγματος διὰ τοῦ ὁποίου λέγετε ὅτι εἰς τὰ τριτάξια διδασκαλεῖα οἱ ἀπόφοιτοι τῶν διδασκαλείων δύνανται νὰ εἰσάγωνται πρὸς ἐκπαίδευσιν, ἂν ἔχωσιν ὡρισμένην ἡλικίαν μέχρι τριάκοντα καὶ ἑνὸς ἐτῶν. Αὐτὴ ὄντως εἶναι μέριμνα ῥιζικωτέρα, ἀλλὰ θὰ ποιήσωμαι πρὸς ὑμᾶς τὴν σύστασιν ὅπως δώσητε εἰς αὐτοὺς καὶ πλήρη τὸν μισθόν, διότι κατ’ ἄλλον τρόπον εἶναι ἀδύνατον αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔζησαν ἐπὶ τόσον χρόνον εἰς τὰ χωρία, οἱ περισσότεροι τῶν ὁποίων ἔχουσι καὶ οἰκογενείας, εἶναι ἀδύνατον, λέγω, νὰ ἐκπαιδευθῶσιν εὐρύτερον. Οἱ μὲν πολλοὶ ἐξ αὐτῶν δὲν θὰ θελήσωσι νὰ μεταβῶσιν πρὸς εὐρυτέραν μόρφωσιν ὑπὸ διαφόρους προφάσεις, ἄλλοι ὅτι ἐλησμόνησαν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐγνώρισαν, ἄλλοι ὅτι δὲν θὰ θελήσωσι νὰ ἀπομακρυνθῶσι τῶν οἰκογενειῶν των. Διὰ τοῦτο θὰ συστήσω πρὸς ὑμᾶς νὰ καταστήσητε τὴν περαιτέρω ἐκπαίδευσιν αὐτῶν ὑποχρεωτικήν. Ἐκεῖνοι δὲ οἱ ὁποῖοι τυχὸν θὰ ἠρνοῦντο τὴν ὑποχρεωτικὴν φοίτησιν, πρὸς βελτίωσιν τῆς μορφώσεώς των, νὰ ὑποχρεῶνται εἰς ἐξαναγκαστικὴν ὑπὸ σύνταξιν θέσιν, εἰς ἀποστράτευσιν, λαμβάνοντες ἐπὶ τέλους καὶ μίαν σύνταξιν ἀνάλογον τῶν ἐτῶν τῆς ὑπηρεσίας των. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τὴν ἑτέραν τροπολογίαν, περὶ διαιρέσεως τῶν σχολείων καὶ περὶ διατηρήσεως, ἔστω καὶ ὡς προσωρινῆς ἀκόμη διατάξεως, τῶν κοινῶν δημοτικῶν σχολείων. Φοβοῦμαι, κύριοι Βουλευταί, μήπως, ὅπως καὶ μέχρι τοῦδε ἐγένετο, ἀπὸ τοῦ 1834 μέχρι τοῦ 1882, μὴ τὸ ὅλον οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον προσπαθεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς διὰ τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων νὰ στηρίξῃ, ναυαγήσῃ δι’ οὓς λόγους ἐναυάγησε καὶ τὸ νομοθέτημα τοῦ 1834. Ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν, κ. Ὑπουργέ, ὅτι τὸ νομοθέτημα τοῦ 1834, τὸ ὁποῖον ὁ πρῶτος νομοθέτης, ὁ ὀργανώσας ὅλους τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως συνέταξεν, ἦτο τι διὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τέλειον, ἄρτιον, διότι καὶ ἐκεῖνο ὥριζεν ἑξαετῆ δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ ἐκεῖνο, προκειμένου περὶ τῶν μαθημάτων τὰ ὁποῖα θὰ ἐδιδάσκοντο, περιέλαβε καὶ μαθήματα πρακτικῆς μορφώσεως, καὶ ἐκεῖνο ἐσκόπει νὰ παράσχῃ εἰς τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ τὰς ἀναγκαίας γνώσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐχρησίμευον εἰς αὐτὰ διὰ τὸν μετέπειτα βίον, ἀλλ’ ἀπέτυχεν ἐλλείψει διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Δυστυχῶς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν ὑπῆρχε διδακτικὸν προσωπικὸν ἐν Ἑλλάδι καὶ ἡ κατάστασις αὐτὴ ἐξηκολούθησε μέχρι τοῦ ἔτους 1882, ὅτε ἱδρύθησαν τὰ διδασκαλεῖα, ἅτινα ἐδημιούργησαν τοὺς σημερινοὺς δημοδιδασκάλους, ἱδρύθησαν κατόπιν τὰ ὑποδιδασκαλεῖα, ἵνα ἀποφύγωμεν τὴν πληγὴν ἐκείνην τῶν γραμματιστῶν καὶ ἵνα περισυλλέξωμεν τὰ παιδία τῶν χωρίων ἀπὸ τὸν δρόμον καὶ δώσωμεν εἰς αὐτὰ τὰ πρῶτα στοιχεῖα τῆς μορφώσεως. Ὑπῆρχεν λοιπὸν ἔλλειψις διδακτικοῦ προσωπικοῦ καὶ διὰ τοῦτο ἐναυάγησε τὸ σύστημα ἐκεῖνο. Φοβοῦμαι λοιπόν, κύριοι Βουλευταί, μήπως καὶ πάλιν τὸ οἰκοδόμημα τὸ ὁποῖον οἰκοδομοῦμεν, καὶ τὸ ὁποῖον διὰ μεγάλων προσπαθειῶν κατήρτισεν ὁ κ. Ὑπουργός, διότι ὑπάρχει ἀνάγκη διαρρυθμίσεως ῥιζικῆς, ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ εἰσαχθῶσιν εἰς τὰ σχολεῖα αἱ πραγματικαὶ καὶ φυσικαὶ γνώσεις, ἃς εἰσάγει τὸ νέον σύστημα, φοβοῦμαι λέγω, μήπως ἀποτύχῃ καὶ πάλιν ἐλλείψει διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Προσωπικὸν κατ’ ἀριθμὸν δυνάμεθα νὰ παραγάγωμεν διὰ τῆς ἱδρύσεως τῶν ἑπτὰ διδασκαλείων καὶ ἰσαρίθμων μονοταξίων διδασκαλείων, ἀλλὰ προσωπικὸν κατάλληλον καὶ ποσὸν γνώσεων, εἶναι ἀδύνατον νὰ παραγάγωμεν δι’ αὐτῶν, διότι οἱ ἐξ αὐτῶν ἐξερχόμενοι δημοδιδάσκαλοι δὲν θὰ εἶναι ἱκανοὶ νὰ παράσχωσι τὴν μόρφωσιν ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐπαγγέλλονται τὰ νομοσχέδια, τὴν μόρφωσιν ἐκείνην ἡ ὁποία εἶναι ἀναγκαία διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Φοβοῦμαι δὲ μήπως τὸ ὅλον οἰκοδόμημα καταρρεύσῃ ἐκ τῆς ἐλλείψεως διδακτικοῦ προσωπικοῦ καταλλήλου, διότι ἔχομεν τὰ παραδείγματα καὶ ἄλλων ἐθνῶν ὅπου τὰ ἐκπαιδευτικὰ συστήματα καὶ τὰ ἄριστα ἐναυάγησαν, διότι δὲν εἶχε ληφθῆ προηγουμένως πρόνοια περὶ δημιουργίας καταλλήλου διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Μὴ λησμονῶμεν, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ὁ διδάσκαλος εἶναι ἡ ψυχὴ τοῦ σχολείου, εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐμφυσήσῃ πνοὴν ζωῆς εἰς τὸν ἄψυχον ὀργανισμόν, ὁ διδάσκαλος εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἐφαρμόσῃ τὸ πρόγραμμα, ὁ ἱκανὸς δὲ διδάσκαλος εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἀναπληρώσῃ καὶ πλείστας ἀτελείας καὶ ἐλλείψεις τοῦ προγράμματος. Ἂν δὲν ἔχωμεν ἱκανοὺς διδασκάλους οἱονδήποτε πρόγραμμα, καὶ τὸ ἄριστον καὶ ἂν δώσητε εἰς αὐτούς, εἶναι προωρισμένον νὰ ναυαγήσῃ καὶ νὰ μείνῃ ἀνεφάρμοστον. Ἔχω δὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι τὸ ἐκπαιδευτικὸν συμβούλιον καταρτισθὲν ἐξ ἀρίστων ἀνδρῶν καὶ ἄριστον πρόγραμμα θὰ καταρτίσῃ· διὰ τοῦτο καὶ δὲν ἀσχολοῦμαι, οὔτε περὶ τοῦ τρόπου τῆς διδασκαλίας οὔτε τῆς μεθόδου, διότι αὐτὰ εἶναι ζητήματα ὁδηγιῶν ἀναγόμενα εἰς τὸν κύκλον τῶν καθηκόντων τοῦ Ἐκπαιδευτικοῦ Συμβουλίου. Φοβοῦμαι ὅμως ἐπαναλέγω, μήπως ἐλλείψει διδασκάλων ἱκανῶν ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον ὄντως θεμελιοῦται ἐπὶ βάσεων ἑδραίων καὶ τοιούτων οἱ ὁποῖοι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιφέρωσι μεταβολὴν ῥιζικὴν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν ἐν Ἑλλάδι, μήπως ναυαγήσῃ καὶ ἔλθωμεν εἰς ἣν κατάστασιν εὑρισκόμεθα καὶ ἴσως καὶ χείρονα, διότι δὲν εἶναι εὔκολον, κύριοι Βουλευταί, τὰ ἐκπαιδευτικὰ συστήματα νὰ μεταβάλλωνται ταχέως. Ἔχομεν ἐκπαιδευτικὸν σύστημα ἰσχῦον ἀπὸ τοῦ 1834, καὶ παρ’ ὅλας τὰς προσπαθείας ὅλων τῶν κυβερνησάντων ἐπὶ πολλὰ ἔτη τὴν Ἑλλάδα καὶ μὲ ὅλην τὴν προθυμίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον οἱ διευθύναντες τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργοί, εἰς τὸ νὰ ὑποβάλλωσι νομοσχέδια βελτιώσεως τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος, ἐν τούτοις προσέκρουον καὶ ἐπὶ ζητημάτων προσωπικοῦ. Εἴχομεν προσέτι ἐξεγέρσεις δημοδιδασκάλων, ὑποδιδασκάλων, καθηγητῶν, ἀλλ’ ὅλη ἡ καλὴ θέλησις τῶν κυβερνώντων καὶ τῶν Ὑπουργῶν συνετρίβετο, λέγω, πρὸ τῶν τοιούτων ἀντιδράσεων καὶ οὕτω τὰ ἐκπαιδευτικὰ συστήματα παρέμενον τὰ αὐτά.

§86Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Πρέπει νὰ συντριβῇ καὶ τώρα;

§87Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ὄχι. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν τοῦ εἰσηγητοῦ τοῦ νομοσχεδίου καὶ τῆς Βουλῆς εἰς τὴν ἐπὶ τὰ βελτίω διαρρύθμισιν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος, διότι φοβοῦμαι ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ τοῦτο, καὶ ἂν δὲν γίνωσι δεκταὶ ὅλαι αἱ τροπολογίαι ἢ αἱ πλεῖσται ἐξ αὐτῶν, φοβοῦμαι μήπως φθάσωμεν εἰς κατάστασιν χειροτέραν ἐκείνης, εἰς τὴν ὁποίαν μέχρι σήμερον εὑρισκόμεθα. Περιορίζομαι, κύριοι Βουλευταί, εἰς τὰς τροπολογίας ταύτας ἐπὶ τοῦ πρώτου καὶ δευτέρου ἄρθρου ἐπιφυλασσόμενος ἐν ἑκάστῳ ἄρθρῳ ἢ ἐν τοῖς πλείστοις ἐξ αὐτῶν νὰ ἀναπτύξω καὶ τὰς ὑπολοίπους τροπολογίας, τὰς ὁποίας ἔχω ὑποβάλει ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως», διότι αἱ τροπολογίαι αὐταὶ ἴσως προκαλέσωσι συζήτησιν, ἰδίως δὲ ἡ τροπολογία ἐπὶ τοῦ 11ου ἄρθρου ἡ ἀφορῶσα τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα τῶν δημοδιδασκάλων ἀσφαλῶς θὰ προκαλέσῃ συζήτησιν. Καταλήγων, κύριοι Βουλευταί, ἔχω τὸ θάρρος νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἄγομαι ἐκ τῆς ἀγαθῆς προθέσεως συζητῶν τὰ νομοσχέδια, καὶ ἀποβλέπω ὅσῃ μοι δύναμις, εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ὑπαρχούσης καταστάσεως. Ἐλπίζω ὅτι καὶ ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἀπὸ τοιούτου πνεύματος ἐξήτασε τὰς τροπολογίας μου, ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἂν ἀπὸ τοιαύτης ἀρχῆς ὡρμήθη, πολλὰς ἐξ αὐτῶν θὰ ποιήσηται δεκτὰς καὶ τοιουτοτρόπως ἡ παροῦσα Βουλή, θὰ ἱδρύσῃ σύστημα ἐκπαιδευτικὸν τέλειον καὶ τοιοῦτον τὸ ὁποῖον ἐπιζητοῦσι πάντες, καὶ αἱ ἀνάγκαι τῆς σημερινῆς κοινωνίας καὶ αἱ πρόοδοι τὰς ὁποίας ἐποιήσατο ἐπ’ ἐσχάτων ὁ πολιτισμός. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ πρώτου ἄρθρου. (Χειροκροτήματα).

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ι. Ἀθανασάκης.

§89Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Κύριοι· παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ συνενώσῃ ὅλα τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια ὅπως συζητηθῶσι συγχρόνως, διότι, ὡς παρετήρησα καὶ ἐκ τῶν ἀγορεύσεων τῶν ἄλλων συναδέλφων, εἶναι ἀδύνατον νὰ χωρισθῶσι ταῦτα. Εἶναι τόσον ἀλληλένδετα καὶ τόσον τὸ ἓν προδικάζει τὸ ἄλλο, ὥστε ἀναγκαίως πρέπει νὰ συζητήσῃ τις ἐφ’ ὅλων. Τὸ σύστημα τῆς ἑξαετοῦς φοιτήσεως ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ, τὸ ὁποῖον παραδέχεται τὸ νομοσχέδιον, δὲν εἶναι νέον· εἶναι παλαιόν καὶ ἐγκατελείφθη πανταχοῦ· καὶ ἐκεῖ ὅπου ἔμεινε σήμερον, εἰς δύο ἢ τρία Κράτη, καὶ ἐκεῖ δὲν ἐφαρμόζεται, ἀλλὰ συνεπληρώθη δι’ ἄλλου συστήματος. Βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπαιτήσωμεν ἀπὸ τοὺς μαθητὰς νὰ φοιτῶσι πλέον τῶν 12 ἐτῶν ἐν τῷ σχολείῳ· ἂν λοιπὸν ἀπαιτήσωμεν ἑξαετῆ φοίτησιν ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ, δὲν ὑπολείπονται παρὰ ἓξ ἔτη διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, τὰ ὁποῖα μὲ τὴν διεύρυνσιν τοῦ προγράμματος, ἡ ὁποία γίνεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, εἶναι ἀνεπαρκέστατα. Ὅλοι οἱ περὶ τὰ γράμματα ἀσχολούμενοι παραπονοῦνται ὅτι τὰ σήμερον ὑπάρχοντα διὰ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν ἑπτὰ ἔτη δὲν ἀρκοῦσιν. Ἀλλ’ ἂς ἀσχοληθῶμεν μὲ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῆς ὅλης ἐκπαιδεύσεως, διότι τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ εἶναι ἡ πλειονότης τοῦ Ἔθνους καὶ εἰς αὐτὴν καὶ τὸ Σύνταγμα ἀνεγνώρισεν ὅτι ἔχει καθῆκον ἡ Πολιτεία νὰ παράσχῃ δωρεὰν τὴν ἐκπαίδευσιν. Ἡ ἐκπαίδευσις αὐτὴ πρέπει νὰ παρέχῃ οὐ μόνον τὴν μόρφωσιν τὴν ἠθικὴν καὶ πνευματικήν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐφόδια τοῦ βίου, ὅπως τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ ἐξερχόμενα τοῦ σχολείου ὦσιν εἰς θέσιν νὰ κερδήσωσι τὰ πρὸς τὸ ζῆν. Ἂν ἐξετάσωμεν πῶς ὀργανώθησαν ἀλλαχοῦ τὰ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἀπὸ τῆς Ἀμερικῆς μέχρι τῆς Σουηδίας, δὲν θὰ εὕρωμέν που παίδευσιν διὰ τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ μικροτέραν τῶν ὀκτὼ ἐτῶν, εἰς τινὰ δὲ Κράτη ἀνέρχεται αὕτη μέχρι τῶν δέκα καὶ δώδεκα ἐτῶν· τουτέστι ἀπὸ τοῦ 6ου μέχρι τοῦ 14ου ἔτους ἡ φοίτησις εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον εἶναι ὑποχρεωτική. Καὶ τὰ μὲν τέσσαρα πρῶτα ἔτη εἶναι κοινὴ δι’ ὅλους τοὺς μαθητὰς καὶ ἐκείνους, οἵτινες θὰ ἀκολουθήσωσι τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, τὰ δὲ ἄλλα τέσσαρα ἔτη εἶναι προωρισμένα διὰ τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέραν παίδευσιν, καὶ φέρουσι χαρακτῆρα βιομηχανικὸν μὲν εἰς τὰ βιομηχανικὰ κέντρα, ἐμπορικὸν δὲ εἰς τὰ ἐμπορικὰ καὶ γεωργικὸν εἰς τὰ γεωργικά. Ἐν Γερμανίᾳ καὶ Ἀμερικῇ οὔτε εἰς τὰ ὀκτὼ ἔτη ἠρκέσθησαν, ἀλλὰ κατέστησαν ὑποχρεωτικὰ καὶ τὰ συμπληρωτικὰ λεγόμενα σχολεῖα, εἰς ἃ τὰ ἐργαζόμενα ἤδη τέκνα ὑποχρεοῦνται νὰ φοιτῶσιν ἐπὶ τρία ἔτι ἔτη καθ’ ὡρισμένας ὥρας τῆς ἑβδομάδος, ὅπως τελειοποιηθῶσιν εἰς τὰς πρακτικὰς γνώσεις των, οἱ δὲ ἐργοδόται ὑποχρεοῦνται νὰ χορηγῶσιν αὐτοῖς ἄδειαν ὅπως ἀκολουθῶσι τὰ μαθήματα. Βεβαίως δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν νὰ προβῶμεν ἀμέσως εἰς τοιοῦτον γιγαντιαῖον βῆμα, νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ ὀκτὼ ἔτη διὰ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει ἀναποφεύκτως νὰ γίνῃ ἀπὸ σήμερον εἶναι νὰ χωρισθῶσι τὰ ἔτη τῆς κοινῆς φοιτήσεως ἀπὸ τὰ ἔτη τὰ προωρισμένα διὰ τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς. Δὲν πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ σύγχυσις, ἡ ὁποία ἀτυχῶς ὑφίσταται σήμερον. Τὴν ἑξαετῆ παίδευσιν ἔχομεν καὶ σήμερον. Ὑπάρχουσιν ἑξατάξια δημοτικὰ σχολεῖα, ἀλλ’ αἱ δύο τελευταῖαι τάξεις εἶναι τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου. Τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ καὶ ἐν Εὐρώπῃ. Περιερχόμενος τὴν Μακεδονίαν ἐπεσκέφθην τὰ σχολεῖα τῆς Κοζάνης καὶ ἠρώτησα πῶς εἶναι δυνατὸν τὰ ἕξ ἔτη τοῦ γυμνασίου νὰ ἀρκῶσι διὰ τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικὴν καὶ τὰ λοιπὰ τοῦ προγράμματος τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως μαθήματα. Ἡ ἀπάντησις ἦτο ὅτι τὸ διδασκόμενον πρόγραμμα εἶναι μᾶλλον περιωρισμένον τοῦ ἐν χρήσει ἐν Ἀθήναις, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ διδασκαλία τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς ἄρχεται ἀπὸ τῆς πέμπτης τάξεως τοῦ ἀστικοῦ σχολείου’ τουτέστιν αἱ δύο τελευταῖαι τάξεις τοῦ ἀστικοῦ σχολείου ἀνήκουσιν εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Ἐν Γενεύῃ, ὅπου ὑφίσταται τὸ ἑξαετὲς σχολεῖον, ἀπὸ τῆς πέμπτης τάξεως τοῦ δημοτικοῦ σχολείου (école primaire), μεταβαίνουσιν ἀμέσως εἰς τὴν ἑβδόμην τοῦ (collège), οἱ δὲ ἀπόφοιτοι τοῦ Δημοτικοῦ κατατάσσονται εἰς τὴν ἕκτην. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν ἕξ ἐτῶν ὥρισαν καὶ δύο ἕτερα ἔτη ὑποχρεωτικὰ μὲ τεχνικὴν παίδευσιν διὰ τὰ τέκνα, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς. Ὁ σκοπὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως εἶναι, ὡς εἶπον, νὰ παράσχῃ οὐ μόνον τὴν διανοητικὴν ἀνάπτυξιν καὶ μόρφωσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐφόδια τοῦ βίου. Δὲν δυνάμεθα λοιπὸν νὰ ἰσχυρισθῶμεν ὅτι τὰ ἐφόδια, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα διὰ τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, καὶ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ παράσχωμεν διὰ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως εἶναι τὰ αὐτὰ μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα διὰ τὰ τέκνα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνήκουσιν εἰς ἀνωτέραν κοινωνικὴν τάξιν καὶ τὰ ὁποῖα θὰ ἀκολουθήσωσιν ἀνωτέρας σπουδάς. Ἔχομεν δὲ τὸ ἑξῆς ἀνακόλουθον συμπέρασμα τῆς ἑξαετοῦς ὁμοιομόρφου φοιτήσεως ἐν τῷ Δημοτικῷ σχολείῳ· ὅτι ἀφ’ ἑνὸς μέν, θὰ καταδικάσωμεν τοὺς νέους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀκολουθήσωσιν εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν νὰ διδάσκωνται ὑπὸ δημοδιδασκάλων εἰς τὰς δύο τελευταίας τάξεις, αἱ ὁποῖαι ἀντιστοιχοῦσι πρὸς τὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου, οἱ ὁποῖοι δημοδιδάσκαλοι εἶναι κατωτέρας μορφώσεως καὶ ἀναπτύξεως ἀπὸ τοὺς τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, ἀφ’ ἑτέρου δέ, θὰ ὑποχρεώσωμεν τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἀκολουθήσωσι περαιτέρω σπουδάς, νὰ μανθάνωσι μὲν πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ τοῖς εἶναι χρήσιμα εἰς τὴν βιοπάλην, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ ἐκτεθῶσι, νὰ στερηθῶσι δὲ ἄλλων πρακτικῶν γνώσεων, αἵτινες εἰς αὐτὰ καὶ μόνον εἶναι χρήσιμοι. Εἶναι λοιπὸν ἀπαραίτητον, ἂν θέλωμεν νὰ ἐπιτύχωμεν πραγματικῶς τοῦ σκοποῦ, νὰ χωρίσωμεν τὰ δύο ταῦτα πράγματα καὶ νὰ λείψῃ ἡ κρατοῦσα καὶ νῦν σύγχυσις, διότι καὶ σήμερον εἰς τὰ ἑξατάξια Δημοτικὰ Σχολεῖα ἐν ταῖς δύο τελευταίαις τάξεσι διδάσκονται μαθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου. Τὸ ζήτημα τοῦτο παρουσιάσθη καὶ ἀλλαχοῦ. Ἐν Βελγίῳ ἄνευ νόμου αἱ διάφοροι κοινότητες ἤρχισαν νὰ σχηματίζωσι τὰς τάξεις ταύτας τοῦ δευτέρου κύκλου τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου παρέχουσαι ἐν αὐταῖς πρακτικὴν παίδευσιν εἰς τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, καὶ ἔφθασαν μέχρι τῆς τετάρτης τάξεως. Ὅτε δὲ ταῦτα ἐγένοντο καὶ ἐφηρμόσθησαν καὶ εἶδον τὰ σημαντικὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον, τότε ἦλθεν ὁ νόμος, ὁ ὁποῖος καθιέρωσε πλέον ὑποχρεωτικὴν τὴν ὀκταετῆ παίδευσιν μὲ δύο χωριστοὺς κύκλους. Ὁ νόμος οὗτος συνεζητεῖτο ἐν τῇ Βελγικῇ Βουλῇ ἐπὶ τέσσαρας μῆνας, ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου μέχρι τοῦ Ἰανουαρίου, καὶ μόνον μετὰ τοιαύτην συζήτησιν ἐψηφίσθη. Δὲν βλέπω λοιπὸν ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡμεῖς νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ ἀρχαιότατον τοῦτο σύστημα, τῆς ὁμοιομόρφου κοινῆς ἑξαετοῦς παιδεύσεως, καὶ νὰ στερήσωμεν τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ τῆς πρακτικῆς παιδεύσεως, ἡ ὁποία πρέπει νὰ τοῖς δοθῇ, διότι μὲ τὸ πρόγραμμα τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ νομοσχεδίου, μὲ τὰ μαθήματα τὰ ὁποῖα θὰ διδάσκωνται, οὐδὲν θὰ ἔχωσι ἐφόδιον εἰς τὸν πρακτικὸν αὐτῶν βίον. Καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ προσθέσω καὶ ἄλλο τι. Θέτομεν ἑξαετῆ δημοτικὴν παίδευσιν, ἀλλὰ θὰ εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ τὴν ἐφαρμόσωμεν; Βλέπομεν τί γίνεται εἰς ἄλλους γεωργικοὺς τόπους, ὅπως ἐν Ῥωμουνίᾳ. Ἐν Ῥωμουνίᾳ ἔθηκαν ἑπταετῆ δημοτικὴν παίδευσιν, ἀλλ’ εἰς τοὺς ἀγροτικοὺς δήμους δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐφαρμόσωσι τοῦτο, διότι εἶναι ἀδύνατον τὸ παιδίον τοῦ γεωργοῦ νὰ μένῃ ἑπτὰ ὁλόκληρα ἔτη διαρκῶς κεκλεισμένον εἰς τὸ σχολεῖον. Τὴν ἔκαμαν λοιπὸν πενταετῆ μὲ γεωργικὸν ὅμως πρόγραμμα. Εἶναι τὰ λεγόμενα (écoles primaires rurales). Ἀφοῦ δὲ τὸ παιδίον τελειώσῃ τὴν πενταετῆ φοίτησιν εἰς τὸ σχολεῖον, ἐξακολουθεῖ κατόπιν τὰ δύο ἄλλα ἔτη νὰ πηγαίνῃ ἐπὶ δύο ὥρας καθ’ ἡμέραν, διὰ νὰ δύναται νὰ συμπληροῖ τὰς γεωργικάς του γνώσεις διὰ τὴν βιοπάλην.

§90Λ. ΝΑΚΟΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον τώρα λέγετε, ἀναιρεῖ τὸ πρῶτόν σας ἐπιχείρημα. Πάντες εἴπομεν ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτόν, ἀλλ’ ὅτι τὸ Κράτος σήμερον εἶναι ἐν πληρεστάτῃ ἀδυναμίᾳ νὰ ἐφαρμόσῃ καὶ αὐτὸ τὸ ἑξαετές.

§91Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Εἶπον ὅτι πρέπει νὰ φθάσωμεν ἐκεῖ· βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φθάσωμεν ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν. Νὰ κάμωμεν ὅ, τι ἔκαμε καὶ ἡ Ῥωμουνία.

§92Λ. ΝΑΚΟΣ. Πρέπει νὰ εἶσθε εὐχαριστημένος ἂν γίνῃ καὶ ἑξαετὴς ὁ χρόνος.

§93Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Νὰ γίνῃ, ἀλλὰ μὲ διάφορον πρόγραμμα.

§94Λ. ΝΑΚΟΣ. Ὁ πρῶτος ὅρος τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ Δημοτικοῦ λαοῦ εἶναι ἡ κοινὴ ἐκπαίδευσις.

§95Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Μέχρι τετραετίας δὲν εἶπε κανεὶς τὸ ἐναντίον, μέχρι τοῦ σημείου δηλαδὴ κατὰ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ χωρισθῇ ἡ ἐκπαίδευσις. Εἴμεθα σύμφωνοι ὡς πρὸς τὸ κοινὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ διαφωνοῦμεν κατὰ τὸν χρόνον τοῦ χωρισμοῦ. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἐν ἄρθρῳ 1 λέγει: «Προτάσει τοῦ Ἐκπαιδευτικοῦ Συμβουλίου δύνανται νὰ ὁρισθῶσι διὰ Β. Διαταγμάτων καὶ συμπληρωτικὰ μαθήματα δι’ ἑκάτερον τῶν φύλων, ποικίλλοντα κατὰ τὰς ἑκασταχοῦ ἀνάγκας τοῦ λαοῦ καὶ διδασκόμενα ἢ εἰς πρόσθετον τάξιν τοῦ δημοτικοῦ σχολείου ἢ ἐν ἡμέραις καὶ ὥραις καθ’ ἃς ἀργεῖ τὸ σχολεῖον». Δὲν εἶναι δυνατόν, Κύριοι, διὰ Διαταγμάτων νὰ νομοθετῶμεν, διότι πρέπει νὰ νομοθετηθῇ ποῖον εἶναι τὸ πρόγραμμα τοῦ σχολείου. Ἂν προσθέτῃ νέας τάξεις, θὰ ἐξακολουθήσῃ μὲ τὸ αὐτὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον διαγράφεται ἐν τῷ 1 ἄρθρῳ, τότε θὰ εἶναι ἐντελῶς περιττόν. Πρέπει νὰ ἔχωμεν πρόγραμμα καθοριζόμενον διὰ νόμου ἐν ταῖς γενικαῖς αὐτοῦ ἀρχαῖς καὶ τότε τὰ καθ’ ἕκαστα τοῦ προγράμματος νὰ γίνωνται διὰ Διαταγμάτων. Ἂν ῥίψωμεν ἓν βλέμμα εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, θὰ ἴδωμεν ὅτι οὔτε τοῦτο εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθῇ ἐντὸς ἑξαετίας, διότι καταντᾷ νὰ διδάσκωνται τὰ τέκνα ἐπὶ τριάκοντα ἐννέα ὁλοκλήρους ὥρας τὴν ἑβδομάδα, καὶ τοῦτο ἀπὸ δώδεκα ἐτῶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπολύτως ἀντιπαιδαγωγικόν. Οὐδαμοῦ ἐπιτρέπεται νὰ διδάσκωνται περισσότερον τῶν εἴκοσι πέντε ὡρῶν καθ’ ἑβδομάδα τὰ παιδία, τοὐλάχιστον κατὰ τὴν μικρὰν ἡλικίαν.

§96Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό. Ἁπανταχοῦ ἔχουσι καθιερώσει τριάκοντα τέσσαρας ἢ καὶ τριάκοντα ἕξ ὥρας.

§97Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Ἔχουσι καθιερώσει περισσοτέρας ὥρας μόνον διὰ τὰς τελευταίας τάξεις ὄχι ὅμως διὰ δώδεκα ἐτῶν παιδία. Τοῦτο εἶναι ἀδύνατον ἄνευ βλάβης τῆς ὑγιείας τῶν μαθητῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἤθελον παρακαλέσει νὰ μὴ βιασθῶμεν τόσον πολὺ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπείγει καὶ εἰς τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ προσέξωμεν ἰδιαιτέρως, εἶναι τὸ πῶς νὰ μορφώσωμεν τὰ ἀναγκαῖα στοιχεῖα πρὸς ἐφαρμογὴν ὅλων αὐτῶν, διότι ἄνευ τούτου ὁ νόμος θὰ μείνῃ χάρτης ἄγραφος. Τοῦτο δὲ ἀπαιτεῖ χρόνον, διότι δὲν ἔχομεν, οὔτε ὄργανα ἀναγκαιοῦντα διὰ τὰ σχολεῖα οὔτε διδακτήρια, ἀλλὰ πρὸ παντὸς δὲν ἔχομεν διδακτικὸν προσωπικόν. Πρέπει πρωτίστως νὰ μορφωθῇ προσωπικὸν καὶ τοῦτο δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἐντὸς εἴκοσι τεσσάρων ὡρῶν, καὶ ἂν ψηφισθῇ σήμερον τὸ παρὸν νομοσχέδιον θὰ ἔχητε μὲν τὴν εὐχαρίστησιν τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ, ἀλλὰ ἂν θελήσητε νὰ ἐφαρμόσητε αὐτὸ οὐδὲν θὰ κατορθώσητε μὲ τὸ ὑπάρχον προσωπικόν. Ἂν σήμερον ἀπέτυχε παρ’ ἡμῖν ἡ παιδεία, ἀπέτυχε λόγῳ τῆς μεθόδου τῆς διδασκαλίας καὶ ὄχι λόγῳ τῶν διαφόρων προγραμμάτων. Ἡ μέθοδος τῆς διδασκαλίας εἶναι τὸ πᾶν, καὶ εἰς τοῦτο πρέπει νὰ ἐπιστηθῇ ἡ προσοχὴ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅπως ἀπὸ τοῦδε φροντίσῃ διὰ τὴν μόρφωσιν προσωπικοῦ, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχῃ πρώτιστον σκοπὸν τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ψυχικῶν δυνάμεων τοῦ παιδός, τὴν ἐσωτερικὴν ταύτην πηγὴν τῶν γνώσεων. Τὴν σήμερον ὅλη ἡ ἐκπαίδευσις παρ’ ἡμῖν τείνει εἰς τὴν πρόσκτησιν τῶν ἔξωθεν γνώσεων, ἀλλ’ οὐδεμία φροντὶς λαμβάνεται, ὅπως ἀφυπνίζωνται αἱ ψυχικαὶ δυνάμεις τοῦ παιδός, ἵνα δύναται νὰ σκέπτηται καὶ νὰ παρατηρῇ οὗτος. Ἐν Ἀμερικῇ εἰς τοῦτο δίδεται μεγαλειτέρα προσοχή, καὶ ἀπὸ τοῦ λίκνου καὶ τοῦ νηπιαγωγείου καὶ τοῦ δημοτικοῦ σχολείου ὅλαι αἱ προσπάθειαι εἰς τοῦτο τείνουσιν, εἰς τὸ νὰ ἀφυπνίσωσι τὰς ψυχικὰς δυνάμεις τοῦ παιδός, νὰ διεγείρωσι τὸ παρατηρητικὸν αὐτῶν καὶ τὴν πρὸς δρᾶσιν αὐτοβουλίαν. Τὸ ζήτημα τῆς προσκτήσεως ἐξωτερικῶν γνώσεων, εἶναι ζήτημα δι’ αὐτοὺς δευτερεῦον. Καὶ λίαν δικαίως, διότι ὅταν τὸ τέκνον ἀποκτήσῃ τὴν δύναμιν τῆς προσκτήσεως τῶν γνώσεων, τότε τὸ ζήτημα τῆς προσκτήσεως τῶν ἐξωτερικῶν γνώσεων εἶναι ζήτημα χρόνου καὶ μελέτης. Ἀλλ’ ὅταν παραμελῶμεν τὴν κυριωτέραν πηγὴν τῶν γνώσεων, φθάνομεν εἰς τὴν πόρρωσιν.

§98Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τί ἐννοεῖτε ὅτι παραμελοῦμεν; Πῶς παραμελοῦμεν διὰ τοῦ νομοσχεδίου;

§99Ι. ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ. Δὲν λέγω διὰ τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐν ἰσχύϊ μεθόδου τῆς διδασκαλίας. Λέγω ὅτι, ὅ τι δήποτε καὶ ἂν ψηφίσητε σήμερον, θὰ εἶναι ἄκαρπον, διότι δὲν ἔχετε προσωπικὸν ὅπως τὸ ἐφαρμόσητε. Ἑπομένως δὲν βλέπω κατὰ τί ἐπείγει ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου. Ἐν Ἰταλίᾳ ἐπ’ ἕξ ὁλοκλήρους μῆνας συνεζήτουν ἐν τῇ Βουλῇ σχετικὸν νομοσχέδιον, καὶ ὅτε ἔφθασαν εἰς τὸ τέρμα τῆς συζητήσεως ἀνέβαλον τὴν συζήτησιν διὰ τὴν ἑπομένην Σύνοδον, ἵνα σκεφθῶσι καλλίτερον. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι προτιμότερον εἶναι, πρὶν ψηφίσωμεν ἐκπαιδευτικὴν μεταρρύθμισιν τόσον ῥιζικήν, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ ἀναπλάσσῃ τὸ Ἔθνος, νὰ φροντίσωμεν νὰ παρασκευάσωμεν τὰ ὄργανα ἐκεῖνα, δι’ ὧν θὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ μεταρρυθμίσεις αὗται, ὁ δὲ νόμος δύναται κατόπιν νὰ ψηφισθῇ.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ τροπολογίαι θὰ συζητηθῶσι κατὰ τὴν δευτέραν ἀνάγνωσιν.

§101Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μὴ ἐπισπεύσῃ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Εἶναι νομοσχέδιον σπουδαῖον, ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ ἱκανοποιήσῃ καὶ ἐπείγουσάν τινα ἀνάγκην· δὲν ὑποθέτω ὅτι θὰ τεθῇ εὐθὺς ἀμέσως εἰς ἐφαρμογήν. Δέον νὰ δοθῇ καιρὸς εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς εὐρυτέραν συζήτησιν αὐτοῦ. Ὡμίλησαν ἀπόψε τέσσαρες ἐκ τῶν κ. Συναδέλφων καὶ ἀνέπτυξαν πολλὰ ζητήματα καὶ ἄκρως ἐνδιαφέροντα. Εἶναι ἀνάγκη νὰ μὴ προβῶμεν ἀμέσως εἰς τὴν ψήφισιν, ἀφοῦ εἶναι καὶ πολλοὶ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ ὁμιλήσωσι μὲ τὴν πρόθεσιν βεβαίως νὰ βοηθήσωσιν ὅσῳ τὸ δυνατὸν περισσότερον εἰς τὴν καλλιτέραν διαρρύθμισιν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἶναι σπουδαιότατον, δὲν εἶναι δυνατὸν ἤδη νὰ γίνῃ τοῦτο μετὰ τεσσάρων ὡρῶν συζήτησιν. Καὶ ναὶ μὲν ἔχει εἰσαχθῇ πρὸ πολλοῦ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον ἀλλὰ τίποτε δὲν σημαίνει τοῦτο ἐν ὅσῳ δὲν συνεζητήθη; Πρέπει νὰ συζητηθῇ εὐρύτατα καὶ νὰ ἐξονυχισθῶσιν ὅλα τὰ σχετικὰ ζητήματα, καὶ διὰ τοῦτο ὑποβάλλω τὴν παράκλησιν νὰ ἀναβληθῇ ἡ περαιτέρω συζήτησις.

§102Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἐγὼ καθιέρωσα τὸν τρόπον τῆς συζητήσεως τὸν ὁποῖον ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ ἀκολουθήσῃ, οὐδεμίαν δὲ ἔχω ἀξίωσιν νὰ ἐπιβάλω τὴν γνώμην μου. Νομίζω ὅμως ὅτι, ἂν συνεζητοῦντο ὅλα τὰ ἄρθρα καὶ ἠκούοντο αἱ γνῶμαι ὅλων τῶν Συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ἐπιθυμοῦσι νὰ ὁμιλήσωσι, θὰ ἤμην εἰς θέσιν νὰ ἀπαντήσω καὶ νὰ ἀνατυπώσω τὸ νομοσχέδιον μὲ τὰς τροπολογίας αἱ ὁποῖαι θὰ ἐγίνοντο δεκταί. Ἀναβάλλομεν τότε δι’ ὅσον χρόνον θέλετε τὴν συζήτησιν εἰς τρόπον ὥστε νὰ συζητήσωμεν κατὰ τὴν δευτέραν συζήτησιν καλλίτερον. Ἂν νομίζητε ὅτι εἶναι ὁ καλλίτερος τρόπος συζητήσεως οὗτος, πρέπει νὰ ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν μὲ τὴν βεβαίωσιν ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν αὐτὸ ἐφ’ ὅσον χρόνον θέλει ἡ Βουλή. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἡ Βουλὴ ἀναγνωρίζει ὅτι οὐδὲν ἄλλο νομοσχέδιον εἶναι σπουδαιότερον αὐτοῦ, τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ λαοῦ, ὅτι πρέπει νὰ δώσωμεν ἐκπαίδευσιν ἀρτιωτέραν εἰς τὸν λαόν, καὶ ὅτι αἱ δαπάναι αἱ πρὸς τοῦτο καταβαλλόμεναι καταβάλλονται πρὸς καλλιτέραν χρῆσιν πάσης ἄλλης δαπάνης. Ἐνῷ λοιπὸν τοῦτο γνωρίζω, δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ ζητήσω νὰ ὑφαρπάσω τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Ἐὰν συνετελεῖτο ἡ κατ’ ἄρθρον συζήτησις κατὰ τὴν πρώτην ἀνάγνωσιν, μετὰ πάροδον ἡμερῶν, ὅσας ἤθελεν ὁρίσει ἡ Βουλή, θὰ ἤμεθα εἰς θέσιν νὰ συζητήσωμεν εἰς βʹ συζήτησιν κατ’ ἄρθρον ὅτε θὰ ἀνεπτύσσετο καλλίτερον τὸ νομοσχέδιον, ἠθέλομεν τότε δεχθῆ πολλὰς τροπολογίας καὶ θὰ ἐφθάνομεν εἰς καλὰ συμπεράσματα.

§103Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κατὰ τὴν πρώτην ἀνάγνωσιν πρέπει νὰ γίνῃ μακρὰ συζήτησις, διὰ νὰ λάβητε γνῶσιν τῶν τροπολογιῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν οὕτω πως. Εἴμεθα ἤδη κουρασμένοι. Ἡ Βουλὴ συζητεῖ ἤδη ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἐπὶ τρεῖς ὥρας. Οὐδεὶς ἐσκέφθη ὅτι θέλετε νὰ ὑφαρπάσητε τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς; Ἄν νομίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι πρέπει νὰ σταματήσωμεν ἐδῶ...

§104Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δὲν ἐψηφίσαμεν οὔτε τὸ πρῶτον ἄρθρον.

§105Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Τὸ πρῶτον ἄρθρον ἀπαιτεῖ τὴν μεγαλειτέραν συζήτησιν, διότι ἐκ τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτοῦ θέλει κριθῆ ἂν εἶναι δυνατὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο νὰ ψηφισθῇ κεχωρισμένον ἀπὸ τοῦ νομοσχεδίου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, διότι ἂν τὸ πρόγραμμα αὐτὸ ψηφισθῇ ὡς ἔχει, χωρὶς νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ τροπολογία τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξα, τότε ἐπάναγκες εἶναι εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῆς αὔριον νὰ προταχθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Ὑποθέτω λοιπὸν ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θὰ ἔχῃ τὸν καιρὸν νὰ συζητήσῃ ἁθρόα τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια. Ἄν διὰ τὸ πρῶτον ἄρθρον ἐχρειάσθη συζήτησις τόσων ὡρῶν, κατὰ τὰς ὁποίας ὡμίλησαν τέσσαρες Συνάδελφοι, φαντάσθητε ὁπόση συζήτησις θὰ γίνῃ ἐπὶ τῶν ἑπομένων ἄρθρων. Ἐγὼ θὰ λάβω τὸν λόγον καὶ ἐπ’ αὐτῶν, ὁμολογῶ δὲ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ λάβω τὸν λόγον ἀκόμη ἐπὶ μίαν ὥραν, διότι καὶ ἐγὼ ἐκουράσθην καὶ σᾶς θὰ κουράσω πολύ, τὸ ὁποῖον πολὺ ἀποφεύγω. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον παρακαλῶ νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄλλων ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι...

§107Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Εἰς τὰ δύο τελευταῖα ἄρθρα λαμβάνεται πρόνοια περὶ διδασκαλίας μαθημάτων εἰς τοὺς ἀγραμμάτους καὶ εἰς τοὺς παῖδας ἐκείνους οἱ ὁποῖοι καθυστεροῦν πνευματικῶς. Ὀρθοτάτη ἡ διάταξις, ἀλλὰ δὲν λαμβάνεται πρόνοια καὶ περὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ διδάξωσιν αὐτούς. Ἐν ἄρθρῳ 11 ἀναφέρετε, τὰ συμπληρωματικὰ μαθήματα περὶ τῶν ὁποίων προνοεῖτε καὶ τὰ ὁποῖα λέγετε ὅτι θὰ εἶναι ἡ σηροτροφία κτλ., ἀλλὰ θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ ὁρίσητε πῶς λαμβάνετε πρόνοιαν τίνες θὰ διδάξωσι τὰ συμπληρωματικὰ ταῦτα μαθήματα.

§108Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Πρέπει νὰ εἶναι ἄλλοι αὐτοί; Ἀποχωρίζονται οἱ καθυστεροῦντες διανοητικῶς, ὄχι διότι ἔχουσι ἀνάγκην ἰδιαιτέρου διδασκάλου, ἀλλὰ διότι πρέπει νὰ διδάσκωνται ἰδιαιτέρως καὶ χωριστὰ ἀπὸ τοὺς λοιποὺς οἱ ὁποῖοι προοδεύουσι ταχύτερον.

§109Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ὡς λέγετε ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει, τοὺς ἀγραμμάτους θὰ καλεῖτε τὰς Κυριακὰς καὶ τὰς ἑορτάς. Ἀλλὰ δὲν εἰμπορεῖτε νὰ ὑποχρεώσητε τοὺς διδασκάλους νὰ διδάσκωσι κατὰ τὰς Κυριακὰς καὶ ἑορτάς. Πρέπει συνεπῶς νὰ ὁρίσητε τὸν τρόπον τῆς ἀμοιβῆς.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1ον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 2ον (ἀναγινώσκεται).

§111Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ εἰσηγητὴς τοῦ νομοσχεδίου θέλει μὲ κάθε τρόπον νὰ φέρηται πιεστικῶς, διότι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἐπιμένει ὅπως δήποτε νὰ ψηφισθῇ τὴν ἑσπέραν ταύτην τὸ νομοσχέδιον, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ μία πίεσις, τὴν ὁποίαν ἐξασκεῖ ἐπὶ Βουλῆς. Παρεκλήθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας Συνάδελφον νὰ ἀφήσῃ τὴν συζήτησιν ἐκεῖ ὅπου ἔληξε κατόπιν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἐκ Φθιώτιδος κ. Βουλευτοῦ, δικαιολογῶν δὲ ὁ κ. Συνάδελφος διατὶ ἐζήτει τὴν ἀναβολήν, ὡμολόγησεν ὅτι εὑρίσκεται ἐν ἀδυναμίᾳ τὴν ἑσπέραν ταύτην νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν συζήτησιν, εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι διατεθειμένος νὰ λάβῃ μέρος. Καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ πάλιν ἐπέμενε καὶ τῷ ἐγένετο ἡ χάρις καὶ ἐψηφίσθη τὸ πρῶτον ἄρθρον, εἰς τὸ ὁποῖον περιώρισε τὴν ἀξίωσίν του. Ἂς θεωρήσῃ τέλος πάντων ἀρκετὸν ἀπόκτημα αὐτὸ τῆς ἐπιμονῆς του, καὶ ἂς σταματήσῃ ἐκεῖ ἡ συζήτησις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὔριον. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον οὐδὲν ἄλλο κάμνετε παρὰ νὰ ἀφαιρῆτε τὸν λόγον ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι καὶ δικαίωμα καὶ ὑποχρέωσιν ἔχουσι νὰ ὁμιλήσωσιν.

§112Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἂν ἐπιμένωσιν οἱ κ. κ. Συνάδελφοι, νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως δι’ αὔριον.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται δι’ αὔριον ἡ συζήτησις. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον τὴν 5 μ. μ. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 8 καὶ 30′ μ. μ.).