1911.11.10

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 163.

Τῆς 10ης Νοεμβρίου 1911.

(Πέμπτη, ὥρᾳ 5′ μ. μ.).

Προεδρία κ. Ἰωάννου Δ. Τσιριμώκου.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ Πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως.

§2ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει).

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίρρησις ἐπὶ τῶν Πρακτικῶν; (Ἐπικυροῦνται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλήν· 1) Ὁ ἐκ Θηβῶν Ντάνος Ἀνδριανὸς διαμαρτύρεται κατὰ τοῦ πταισματοδικείου των· 2) Ὁ γεωργικὸς σύλλογος Λεβαδείας αἰτεῖται διευθέτησιν τῆς κοίτης τοῦ ποταμοῦ Κηφισσοῦ καὶ Ἐρήννης καταστρεψάντων ἅπαντα τὰ προϊόντα αὐτῶν· 3) Κάτοικοι τοῦ δήμου Ὠλένης τῆς Ἠλείας αἰτοῦνται ἐλάττωσιν τοῦ φόρου τῆς ῥητίνης· 4) Ἀποτυχόντες εἰς διαγωνισμὸν βʹ τάξεως γραφέων τοῦ Γεν. Λογιστηρίου αἰτοῦνται ἀκύρωσιν αὐτοῦ· 5) Ὁ ἐν Λαμίᾳ «Γεωργικὸς Σύλλογος Φθιώτιδος» διαβιβάζει ἀναφορὰν τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου «Φραντζῆ» περὶ παραχωρήσεως τοῦ λιβαδίου «Πλακωτοῦ»· καὶ 6) Κάτοικοι Ἀγυιᾶς αἰτοῦνται παράτασιν τῆς πρὸς παραγραφὴν χρεῶν προθεσμίας· Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Οἰκονομικῶν κ. κ. Ε. Βενιζέλος καὶ Λ. Κορομηλᾶς ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῆς πιστώσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐξόδων τοῦ Ταμείου Ἐθνικῆς Ἀμύνης». Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Ν. Δημητρακόπουλος ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐξελέγξεως καὶ ἐκδικάσεως τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν». Ὁ βουλευτὴς κ. Λ. Σλῆμαν ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ παραχωρήσεως προνομίου ἐφευρέσεως μεταλλικοῦ μίγματος δι’ ὁδοστρώματα δάπεδα, δώματα καὶ πεζοδρόμια εἰς τὸν μηχανικὸν κ. Δ. Καλλίαν». Ὁ βουλευτὴς κ. Δ. Βρατσᾶνος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ συμπληρώσεως διατάξεων τῶν νόμων περὶ στρατιωτικῶν συντάξεων καὶ περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ 12ου ἄρθρου τοῦ ΣΕʹ νόμου τοῦ 1852». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Γ. Συγγούρης, Δ. Χηνιάδης, Δ. Δεδούσης, Ἡρ. Βελλόπουλος, Σ. Σομμαρίπας, Χ. Βλάτσιος, Ι. Φουρίδης, Ν. Γιουβρῆς καὶ Β. Σηλυβρίδης ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 22 τοῦ νόμου ΓΡΜΕʹ (3142) περὶ φόρου ἐπιτηδευμάτων». Θέλουσιν ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Ἀνακοινώσεις αἰτήσεων ἀδειῶν τῶν κυρίων Βουλευτῶν δὲν θὰ γίνουν σήμερον. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων.

§4Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐὰν οἱ κύριοι Βουλευταὶ οἱ ἐγγεγραμμένοι ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει εἶναι διατεθειμένοι, ὀρθὸν θὰ ἦτο νὰ συναινέσωσιν εἰς τὴν ἀναβολὴν τὴν προσωρινήν, ἵνα συζητηθῇ ἡ ἐπερώτησις ἡ ἐγγεγραμμένη ὑπ’ ἀριθ. 55 ἥτις ἀφορᾷ σπουδαῖον ζήτημα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅταν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων τότε κάμνετε τὴν πρότασίν σας, καὶ θὰ ἐρωτηθῇ ἕκαστος τῶν ἐγγεγραμμένων ἰδιαιτέρως, ἐὰν δέχεται αὐτήν.

§6Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Εἶναι 15 ἡμέραι ἀφ’ ἧς συνεκροτήθη ἐπιτροπὴ πρὸς μελέτην τῶν προτάσεων νόμου «περὶ παρατάσεως τῶν βραχυπροθέσμων παραγραφῶν» καὶ ἀκόμη αὕτη δὲν συνῆλθε.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πληροφορῶ ὑμᾶς, κ. Βουλευτά, ὅτι συνῆλθε. Ἀνακοινοῦνται αἱ ἐρωτήσεις. Ὁ κ. Συγγούρης ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν διατὶ τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους δὲν ἐξαργυρώνουσι τὰ ἀργυρᾶ νομίσματα τοῦ Ὄθωνος. Θὰ ἀνακοινωθῇ εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργόν. Ὁ κ. Βαβυλόπουλος ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἂν θὰ ἐπισκευασθῇ ἡ γέφυρα Καραϊσκάκη τοῦ Παμίσου κλπ.

§8Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Βεβαίως θὰ ἐπισκευασθῇ. Ἀποτελεῖ μέρος τοῦ τμήματος ὁδοῦ τῆς ὁποίας ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ὑπὸ μελέτην, μετ’ ὀλίγας δὲ ἡμέρας θὰ ἄρξηται ἡ κατασκευὴ τοῦ ἔργου καὶ ἑπομένως ἡ κατασκευὴ τῆς γεφύρας.

§9Α. ΒΑΒΥΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε ἄλλο ἢ ὅτι ἡ γέφυρα αὕτη ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου τοῦ 1910 ἔχει καταστραφῆ κατὰ τὸν ἕνα πόδα καὶ διακινδυνεύει νὰ πέσῃ. Ἐγένετο ἡ σχετικὴ μελέτη ὑπὸ τοῦ νομομηχανικοῦ Τρικκάλων ἀλλὰ δὲν ἐνηργήθη τίποτε, τοὐναντίον δὲ ἀπωλέσθη ὁ σχετικὸς φάκελος, διότι σήμερον μεταβὰς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ ζητήσας δὲν ἀνεῦρον αὐτόν. Διὰ τοῦτο ἐζήτησα νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν Διάταξιν, ἵνα ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν σκέπτεται νὰ κατασκευάσῃ τὴν γέφυραν, τῆς ὁποίας ἐπίκειται ἡ πτῶσις καὶ ἑπομένως ἡ ἀπώλεια 50000 δρχ. Ἄλλως τε πρόκειται περὶ γεφύρας ἐξυπηρετούσης τὴν συγκοινωνίαν καὶ ἐχούσης ἱστορικὸν ὄνομα.

§10Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ὁ φάκελος ἀνευρέθη ἐντὸς τοῦ φακέλου τοῦ τμήματος τῆς περιφερείας ἐκείνης.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Χρυσοστάλης ἐρωτᾷ διατί κατελήφθη ἡμιτελὲς τὸ πρὸ τριετίας ἀρξάμενον τμῆμα τῆς Ἐθνικῆς ὁδοῦ Ἀλιβερίου, Σκάλας Ἀνθρακωρυχείου εἰς Βάθειαν κλπ.

§12Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Τὸ τμῆμα τοῦτο τῆς δημοσίας ὁδοῦ εἶναι τὸ μᾶλλον δύσβατον τμῆμα τῆς ὁδοῦ Ἀλιβερίου Χαλκίδος, ἀπαιτεῖ δὲ δαπάνην 200000 δρχ. Εἶναι ὁδὸς ἐθνικὴ καὶ ἐκ τῶν σημαντικωτέρων καὶ πρέπει νὰ γίνῃ, ἀλλὰ τὸ ἀπαιτούμενον ποσὸν εἶναι τόσον μέγα, ὥστε ἐπὶ τοῦ παρόντος δὲν δύναμαι νὰ εἴπω τί θὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις. Πρόκειται ὅμως εἰς τὸν προϋπολογισμὸν νὰ τεθῇ ἀρκετὸν ποσὸν διὰ τὰς ἐθνικὰς ὁδοὺς καὶ ἐλπίζω μεταξὺ αὐτῶν νὰ εἶναι καὶ αὕτη.

§13Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Ὑπουργόν. Ἀκριβῶς δὲ ὅπως τεθῇ ἀρκετὸν ποσόν, προέβην εἰς τὴν ἐπερώτησιν ταύτην.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κλάδης ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἂν σκέπτεται νὰ λάβῃ μέτρα διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῆς ὁδοῦ ἀπὸ τῆς πόλεως Ζακύνθου μέχρι τῶν Βολιμιῶν κτλ.

§15Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ἡ ὁδὸς αὕτη εἶναι ἐπαρχιακή, εἶναι δὲ γνωστὸν ὅτι αἱ ἐπαρχιακαὶ ὁδοὶ πρόκειται νὰ ἐξυπηρετηθῶσιν ἐκ τοῦ ἐπαρχιακοῦ ταμείου. Ἐπὶ τοῦ παρόντος ἡ ἐπαρχία Ζακύνθου δὲν ἔχει χρήματα εἰς τὸ ἐπαρχιακὸν ταμεῖον. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον, ὅπως διὰ τοῦ νέου νόμου, τοῦ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας συζητουμένου, ἐξευρεθῶσι πόροι, ἵνα διατεθῶσιν ὑπὲρ τῆς ὁδοῦ αὐτῆς, διότι ἄλλως θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ γίνῃ μὴ ὑπαρχόντων χρημάτων.

§16Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἐστοίχισεν ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχ. καὶ εἶναι ἄχρηστος, διότι εἶναι ἡμίσειαν ὥραν μακρὰν τοῦ δήμου Ἐλατείων καὶ 5 ὥρας μακρὰν τῆς Ζακύνθου, ἦτο δὲ προτιμότερον νὰ μὴ κατεσκευάζετο καθόλου. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μελετήσῃ τὸ ζήτημα.

§17Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Μάλιστα.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σχινᾶς ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐὰν ἀπεστάλησαν χρηματικὰ βοηθήματα καὶ ξυλεία καὶ ποῖα ποσὰ πρὸς τοὺς σεισμοπαθεῖς Σκλείθρου καὶ Ἀγυιᾶς.

§19Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Πρό τινων ἡμερῶν ἐζητήθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ὁ φάκελος, ὅπως ἀποσταλῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ διαταχθῇ ἡ ἀτέλεια τῆς ξυλείας, ἥτις θὰ ἐκκοπῇ διὰ τὸ χωρίον Σκλείθρου, μετὰ τοῦτο ἐζητήθη νὰ παρασχεθῶσι βοηθήματα καὶ ξυλεία εἰς τοὺς σεισμοπαθεῖς. Ἡ ξυλεία θέλει ἀποσταλῆ ἐκ τοῦ Βόλου, τὰ δὲ βοηθήματα θέλουσιν ἀποφασισθῆ ἐν Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ὑποβληθῇ τὸ ζήτημα.

§20Γ. ΣΧΙΝΑΣ. Τὸ ταχύτερον.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Σχινᾶς ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν διὰ τίνα λόγον δὲν ἐξετελέσθη τὸ Β. Διάταγμα τοῦ π. Μαΐου τῆς μεταθέσεως τοῦ τελωνιακοῦ ὑπαλλήλου Δημ. Παπανικολάου ἐν Τσιγκελιαῖς Ἁλμυροῦ. Θὰ σταλῇ εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν νὰ ἀπαντήσῃ ἐν καιρῷ. Ὁ κ. Συγγούρης ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Παιδείας διατί τὸ ἑλληνικὸν σχολεῖον Δομοκοῦ μένει ἄνευ ἑλληνοδιδασκάλου. Ἐπιφυλάσσεται ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἀπαντήσῃ. Ὁ κ. Συγγούρης ἐρωτᾷ τοὺς Ὑπουργοὺς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ Οἰκονομικῶν διατί δὲν κατέθεσαν τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα τὸν δημόσιον φόρον τοῦ ἐλαίου καὶ ἐλαιῶν Ἀμφίσσης.

§22Γ. ΣΥΓΓΟΥΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε....

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§24Γ. ΣΥΓΓΟΥΡΗΣ. Οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ ἂν καὶ ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα δὲν τὰ καταθέτουν καὶ ζητῶ τὸν λόγον.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐγγραφῆτε τότε ὡς ἐπερωτῶν.

§26Γ. ΣΥΓΓΟΥΡΗΣ. Τὸ ἐζήτησα πρὸ μηνὸς καὶ δὲν μὲ ἐνεγράψατε.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐντεῦθεν ἀρχίζουν αἱ ἀναφοραί· ἐὰν οἱ κύριοι συνάδελφοι προτιμοῦν νὰ ἀναβληθοῦν δι’ αὔριον νὰ τὸ δηλώσουν.

§28Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ ζητήματος προσωπικοῦ.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν δὲν ὑπάρχει προσωπικὸν ζήτημα.

§30Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ὑποθέτω, ὅτι οὔτε ὑμεῖς, οὔτε ἡ Βουλὴ ἔχει τὴν δύναμιν νὰ μοὶ ἀρνηθῇ τὸ δικαίωμα νὰ δώσω ἐξηγήσεις εἰς τὴν μομφήν, ἥτις ἐπερρίφθη...

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον δύνασθε νὰ δώσητε ἐξηγήσεις.

§32ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§33Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Παρακαλῶ, κ. Βουλευταί, δὲν θὰ προχωρήσωμεν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν;

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τὰς ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον.

§35Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Πολὺ καλά, ἀναβάλλω.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχονται οἱ κύριοι Βουλευταί, οἱ ἐγγεγραμμένοι νὰ ἀναβάλωσι τὰς ἀναφορὰς δι’ αὔριον; Παρακαλῶ νὰ δηλώσωσι τοῦτο.

§37ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§38Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ μιᾶς ἀναφορᾶς.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἀναβάλλετε;

§40Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Πρόκειται διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις εἶναι ἀπών.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἀναφορά σας ἀφορᾷ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δὲν εἶναι παρών.

§42Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ζήτημα ἀφορᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἀφορᾷ τὴν Κυβέρνησιν, ἀφορᾷ καὶ τὴν Βουλήν, εἶναι δὲ ὑπόθεσις τοιαύτη ὥστε παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν ὁποίαν οἱ κύριοι συνάδελφοι ἐκδηλοῦν, ὅπως ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἀναγκάζομαι νὰ μὴ συμμορφωθῶ πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην καὶ νὰ ἀπασχολήσω κατὰ τὸ βραχὺ διάστημα τὸ ὁριζόμενον ἐν τῷ κανονισμῷ τὴν Βουλήν. Εἰσηγοῦμαι ἀναφορὰν τῆς ὁποίας τὸ ἀντικείμενον εἶναι ἁπλούστατα τὸ ἑξῆς· ὅτι τὸ Κράτος ἀφ’ ὅτου συνέστη εἰσέπραξεν ἀπὸ τὴν σμύριδα πολλὰ ἑκατομμύρια, καὶ ὅτι τὸ Κράτος ἀφ’ ὅτου συνέστη δὲν ἐδαπάνησεν ὑπὲρ τῆς σμύριδος οὔτε μίαν δραχμήν. Οἱ ἐνδιαφερόμενοι πληθυσμοὶ τῶν Δήμων Κορωνίδος καὶ Ἀπειράνθου ἀποτείνονται ἀφ’ ὅτου συνέστη τὸ Κράτος, λέγω καὶ ἐκ τρίτου πρὸς ὅλας τὰς Κυβερνήσεις, ζητοῦντες ἵνα στραφῇ καὶ πρὸς αὐτοὺς τὸ βλέμμα τῆς Πολιτείας, ἔχουν δὲ δίκαιον, κ. Πρόεδρε, καὶ συναισθανόμενοι τὸ δίκαιόν των ἀπευθύνουσι πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀναφορὰν ταύτην τὴν εἰσαγομένην σήμερον. Εἶναι περίεργον καὶ δύναμαι νὰ προσθέσω εἶναι ἀπίστευτον, ὅτι ἐνῷ πραγματικῶς τὸ Κράτος ἐν τῷ μέτρῳ τῶν δυνάμεών του ἔστρεψε βλέμμα προστασίας πρὸς τὰς λοιπὰς τάξεις τῶν πολιτῶν, πολὺ ἢ ὀλίγον, πρὸς τοὺς ἀτυχεῖς σμυριδεργάτας τῆς Νάξου δὲν ἠξίωσεν οὐδὲ βλέμμα νὰ ῥίψῃ. Ἡ ἐξόρυξις τῆς σμύριδος, ἡ μεταφορὰ αὐτῆς, ἡ παράδοσις αὐτῆς γίνεται ὑπὸ ὅρους προκατακλυσμιαίους, βαρβάρους. Τὰ παράπονα τῶν συμπολιτῶν μου, κ. Πρόεδρε, καὶ ἄλλοτε ἐξέθεσα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὑποβάλλων δὲ καὶ σήμερον τὴν ἀναφορὰν ταύτην ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ μεριμνήσῃ ὅπως ἀρθῶσι ταῦτα, ἂν ὄχι ὅλα, τουλάχιστον μέρος αὐτῶν, ἵνα γίνῃ ἡ ἀρχὴ τῆς βελτιώσεως τῆς οἰκτρᾶς αὐτῶν καταστάσεως. Πρόκειται περὶ πληθυσμῶν οἵτινες διεξεδίκησαν ὡς ἴδιον αὐτῶν τὸ πολύτιμον ὀρυκτὸν τῆς σμύριδος, καὶ συνεπείᾳ συμβιβασμοῦ μετὰ τοῦ Δημοσίου δικαιοῦνται νὰ ἐξορύττωσι καὶ παραδίδωσι τὴν σμύριδα εἰς τὸ Δημόσιον ἐπὶ ἀποζημιώσει. Ἄλλοτε ἔδιδεν αὐτοῖς τὸ Δημόσιον δρ. 3 τὸν στατῆρα, εὑρίσκετο δὲ τότε ἡ σμύρις εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, τώρα ἀπό τινων ἐτῶν ἐφιλαργυρεύθη τὸ Δημόσιον, καὶ ἀντὶ δρ. 3 δίδει δρ. 2,40 ἐνῷ ἡ σμύρις εὑρίσκεται εἰς βάθος 20 ἕως 50 μέτρων καὶ ἡ ἐξόρυξις εἶναι πολὺ δυσχερεστέρα. Ἀναγκάζονται δὲ οἱ ἀτυχεῖς σμυριδορύκται νὰ μεταφέρωσι τὸ ὀρυκτὸν εἰς μακρυνὴν ἀπόστασιν πρὸς παράδοσιν διὰ τῶν ἀγρίων βουνῶν, τοῦ Δημοσίου οὐδέποτε μεριμνήσαντος νὰ κατασκευάσῃ ὁδόν τινα βατὴν χάριν αὐτῶν τῶν ἀτυχῶν ἀνθρώπων. Λέγω καὶ πάλιν ὅτι δὲν ἀξιοῦμεν νὰ λυθῶσιν ἀμέσως ὅλα τὰ συναφῆ πρὸς τὴν σμύριδα ζητήματα, οὐδ’ ἐπιχειρῶ νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν ἐν πλάτει πάντα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, περιορίζομαι δὲ παρακαλῶν τὴν Κυβέρνησιν ἵνα ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος, καὶ θέσῃ τὰς βάσεις τῆς ἱκανοποιήσεως αὐτῶν τῶν ἀτυχῶν συμπολιτῶν μου, οἱ ὁποῖοι ἀπηύδησαν καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἀποστῶσι τῆς ἐξορύξεως ἐπὶ ζημίᾳ μὲν ἑαυτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ Δημοσίου.

§43Γ. ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπερτετρακόσιοι ἐργάται, κύριοι Βουλευταί, τῶν δήμων Νάξου, τοῦ δήμου Κορωνίδος συνελθόντες εἰς συλλαλητήριον ἐξέλεξαν ἐπιτροπήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔδωκαν τὴν ἐντολὴν νὰ ἔλθῃ εἰς Ἀθήνας καὶ νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς τύχης των, λαμβάνω δὲ τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν συνταχθεῖσαν ἀναφοράν. Χιλιάκις, κύριοι Βουλευταί, οἱ σμυριδεργάται ἀνεφέρθησαν ματαίως ζητοῦντες τὴν βελτίωσιν τῆς τύχης των ἐπ’ ὠφελείᾳ καὶ αὐτῶν καὶ τοῦ Κράτους, ἀλλὰ δυστυχῶς μέχρι σήμερον δὲν εἰσηκούσθησαν, καὶ περιῆλθον τὰ τῆς σμύριδος εἰς σημεῖον τὸ ὁποῖον προκαλεῖ τὴν σκέψιν, ὅτι ἴσως εἶναι καλλίτερον νὰ παύσῃ πᾶσα ἐργασία ἐν τοῖς ὀρυχείοις ἐκείνοις. Ἀλλὰ ἡ παῦσις τῆς ἐργασίας θέλει καταστρέψει καὶ τοὺς ἐργάτας, διότι οὗτοι δὲν δύνανται νὰ τραπῶσιν εἰς ἄλλο ἐπάγγελμα, καὶ τὸ δημόσιον ταμεῖον θέλει στερήσει εἰσοδήματος βεβαίου, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἀνέλθῃ πλέον τοῦ ἑκατομμυρίου κατ’ ἔτος. Εὐτυχῶς οἱ ἐργάται κατενόησαν, ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις κατ’ ἀντιδιαστολὴν τῶν παρελθουσῶν θὰ λάβῃ μέτρα γενναῖα ὑπὲρ τῆς σμύριδος. Μέχρις ὅτου ὅμως τὰ μέτρα ταῦτα πραγματοποιηθῶσι θὰ ἀπαιτηθῇ χρόνος, διότι πρέπει νὰ μελετηθῶσι καὶ λυθῶσι πλεῖστα ἄλλα ζητήματα πρὸ αὐτοῦ, μέχρις ὅτου δὲ λυθῶσι τὰ ζητήματα ταῦτα οἱ σμυριδεργάται ὑποδεικνύουν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι πρέπει νὰ ἀναλάβῃ τὴν μεταφορὰν τῆς σμύριδος ἐκ τῶν ὀρυχείων εἰς τοὺς ὅρμους, διότι ὡς εἶναι σήμερον ἡ κατάστασις τῶν ὀρυχείων καὶ τῶν ὁδῶν τὰ ἔξοδα τῆς ἐξορύξεως καὶ μεταφορᾶς ἀπορροφῶσι μέγα μέρος τοῦ ποσοῦ τοῦ πληρωνομένου εἰς τοὺς ἐργάτας λόγῳ ἐργατικοῦ δικαιώματος, ἵνα δὲ μὴ ὑποβληθῇ τὸ δημόσιον εἰς δαπάνας προσφέρονται νὰ παραδίδωσι δῶρον εἰς τὸ δημόσιον πλέον τοῦ παραδεδομένου σήμερον ποσοῦ τοῦ ὁποίου ἡ ἀξία θὰ καλύπτῃ πάσας τὰς δαπάνας τοῦ δημοσίου. Ἡ δαπάνη αὕτη εἶναι ἐπιβεβλημένη καὶ ὠφέλιμος, διότι οἱονδήποτε σύστημα ἐκμεταλλεύσεως καὶ ἂν ἐφαρμοσθῇ, τὰ μέτρα τὰ προτεινόμενα πρὸς εὐκολίαν τῆς μεταφορᾶς θὰ εἶναι ὠφέλιμα, ἐὰν ὅμως οὐδὲν μέτρον ληφθῇ δὲν εἶναι δυνατὸν οἱ ἐργάται νὰ ἐργάζωνται ἐπὶ πλέον καὶ ταχέως θὰ ἴδωμεν τὸ χόρτον φυόμενον εἰς τὰ ὀρυχεῖα.

§44Κ. ΑΛΑΒΑΝΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξηγήθη εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ἱστορία τῆς σμύριδος Νάξου, ὥστε νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἐπανέλθω εἰς τὴν ἱστορίαν ταύτην τὴν τόσον περίεργον ἅμα καὶ ἐνδιαφέρουσαν. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον ἔχω καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν νὰ τονίσω ζωηρῶς πρὸ τῆς Βουλῆς εἶναι τὸ γεγονὸς, ὅτι τὸ σμυριδεργατικὸν ζήτημα τῆς Νάξου διατρέχει τὸ ὀξύτατον αὐτοῦ στάδιον. Καὶ τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι ἐπὶ σειρὰν ὅλην ἐτῶν, σημειωτέον δὲ ὅτι ἀπὸ τοῦ 1894 ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς ἡ Κυβέρνησις ἀνέλαβε τὴν ἐκμετάλλευσιν τοῦ ὀρυχείου τούτου, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, κ. Βουλευταί, ἂν καὶ τόσα γεγονότα ἐξετυλίχθησαν καὶ τόσαι διαμαρτυρίαι ἠκούσθησαν, δὲν ἐλήφθη ποτὲ μέριμνα σοβαρὰ περὶ τῶν δυστυχῶν αὐτῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνον δὲν ἀμείβονται ἀλλὰ διατρέχουσι μυρίους κινδύνους ἐκ παχυλῆς ἀμαθείας καὶ ἐκ βιοτικῶν ἀναγκῶν συρόμενοι μέσα εἰς σπήλαια, μέσα εἰς φρέατα, ἀληθῆ φρέατα, ὅπως ἐκεῖ ἐκ τῶν σπλάγχνων τῆς γῆς ἐξορύξωσι τὸ πολύτιμον μετάλλευμα μὲ κίνδυνον τῆς ζωῆς των, διότι οὐδέποτε ἐλήφθη μέριμνα ὅπως γίνῃ μηχανικὴ ἐργασία ὅπως ἀσφαλίσῃ τὴν ζωὴν τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν καὶ ἔχομεν ὡς ἐκ τούτου ἀλλεπάλληλα τὰ δυστυχήματα ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, χειροκροτούσης τῆς Πολιτείας, ἡ ὁποία, ὡς σκληρὰ μυτρυιὰ φονεύει ἀφ’ ἑνὸς τὰ ἴδιά της τέκνα καὶ ἀφ’ ἑτέρου ζημιοῖ τὸν Δημόσιον πλοῦτον, διότι εἶναι βεβαιωμένον ὅτι ἐκ τῆς ἐπιχωματώσεως, ἡ ὁποία ἐνεργεῖται κατὰ τὴν ἐκμετάλλευσιν τῆς σμύριδος, κοιτάσματα τοῦ πολυτίμου μετάλλου θάπτονται ἐκεῖ διὰ νὰ μένωσιν ἀνεκμετάλλευτα διὰ παντός. Δὲν εἶναι δὲ μόνον αὐτοὶ οἱ κίνδυνοι, Κύριοι, ἀλλὰ διὰ νὰ μεταφέρωσι τὸ μετάλλευμα οἱ δυστυχεῖς αὐτοὶ ἐργάται εἰς τὴν παραλίαν, διατρέχουσιν ὁδοὺς ἀποκρήμνους καὶ χαράδρας, αἱ ὁποῖαι πολλάκις χρησιμεύουσιν ὡς τάφοι τῶν δυστυχῶν αὐτῶν ὄντων. Ὁ ἐργάτης τῆς σμύριδος πρέπει νὰ γνωσθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι εἶναι ὁ πρωτοτυπώτερος ἐργάτης τῆς ὑφηλίου, διότι ἐνῷ ὅλοι οἱ ἐργάται πληρώνονται καθ’ ὡρισμένην προθεσμίαν, ὁ σμυριδεργάτης εἶναι δυνατὸν νὰ παρέλθωσι τρία καὶ τέσσαρα ἔτη καὶ νὰ μὴ πληρωθῇ, διότι ἀφ’ οὗ μὲ κίνδυνον τῆς ζωῆς του ἐξορύξῃ τὸ μετάλλευμα, καὶ μὲ κίνδυνον ἐν μέσῳ τῶν ἀποκρήμνων βράχων τὸ μεταφέρῃ εἰς τὴν παραλίαν, εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ τὸ φυλάττῃ ἐκεῖ πληρώνων καὶ φύλακτρα, θὰ πληρωθῇ δὲ ὁπόταν ἡ πολιτεία νομίσῃ ὅτι ἔχει ἀνάγκην τῆς σμύριδος. Τί συμβαίνει δὲ τότε; Τὸ ἡμερομίσθιον φυσικὰ ἐξατμίζεται, ὁ ἐργάτης περιβαλλόμενος ὑπὸ τῆς δυστυχίας καὶ ὑπὸ τῶν βιοτικῶν ἀναγκῶν, εὑρίσκεται ἐν ἀπογνώσει καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν ψυχολογικὴν ἐμφανίζεται ὡς ὑποστηρικτὴς τὸ φάσμα τοῦ τοκογλύφου. Γνωρίζετε δὲ τὶ θὰ συμβῇ τότε, ὁ ἐργάτης ὁ ὁποῖος ἐγέμισε μὲ στεναγμοὺς τὴν ἀτμόσφαιραν καὶ ἐπότισε μὲ ἱδρῶτα καὶ αἷμα τὸν τόπον ἐκεῖνον, παραδίδεται εἰς τὰς ἀγκάλας τοῦ τοκογλύφου. Τὶ θὰ συμβῇ, ἐννοεῖτε. Καὶ ὅμως ἡ Πολιτεία πρὸ τοιούτων γεγονότων ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν δὲν ἠθέλησε νὰ φροντίσῃ διὰ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ ἐργάτου. Καὶ εἶναι ἀληθές, διὰ νὰ συζητῶμεν ἐν καλῇ τῇ πίπτει, ὅτι κατὰ τὸ 1877 ἐψήφισε νόμον ἡ Βουλή, ὁποῖος ἔρριπτε «στάκτη’ στὰ μάτια» διότι ἡ διάταξις αὕτη ἥτις ἐξησφάλιζε τὴν ζωὴν τοῦ ἐργάτου, ἔμεινε νεκρὰ διάταξις. Αὐτά, Κύριοι εἶναι ἐν γενικαῖς γραμμαῖς τὰ τῶν σμυριδεργατῶν, οἵτινες μὴ ὑποφέροντες πλέον συνῆλθον καὶ ἐν συλλαλητηρίῳ ἐξέλεξαν ἐπιτροπὴν ἣν καὶ ἀπέστειλαν εἰς Ἀθήνας. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη ἀποτελουμένη ἐξ ἐντίμων πολιτῶν καὶ ἐπιστημόνων εὑρίσκεται ἤδη ἐν Ἀθήναις καὶ ζητεῖ ἐπὶ τῆς καταστάσεως τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Ἀνόρθωσις, ἡ ὁποία ὁμολογουμένως ἔδειξε καὶ δεικνύει μέγιστον ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τῶν ἐργατικῶν τάξεων, ὅτι θὰ φροντίσῃ νὰ θεραπεύσῃ τὰ αἰτήματα τῶν δυστυχῶν ἐργατῶν καὶ θὰ τείνῃ προστάτιδα τὴν χεῖρα εἰς τοὺς ἀνθρώπους αὐτούς, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι τὸ δίκαιον. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Πολιτεία δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ τοῦ λοιποῦ νὰ καλλιεργῆται εἰς τὰς ἐργατικὰς τάξεις τὸ φυτώριον τῆς ἀπογοητεύσεως καὶ δὲν θὰ θελήσῃ ν’ ἀγνοῆται ἡ ὕπαρξις τοῦ ἐργάτου εἰς ὃν ἡ πολιτεία μίαν μέχρι τοῦδε ἐνέπνευσε φιλοδοξίαν... τὸν κορεσμὸν τῆς πείνης του.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βαφειαδάκης.

§46ΣΤ. ΒΑΦΕΙΑΔΑΚΗΣ. Ἡ ὑποβληθεῖσα ἀναφορὰ τῶν σμυριδεργατῶν Νάξου συγκινεῖ ἰδίως ἡμᾶς, τοὺς Βουλευτὰς Κυκλάδων, οἵτινες γνωρίζομεν ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τοὺς ὅρους καὶ τὰς συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐργάζονται οἱ δυστυχεῖς οὗτοι καὶ διὰ τοῦτο ἀναλαμβάνομεν τὴν ὑποστήριξιν ταύτης ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐψηφίσθη ἤδη τὸ πρῶτον ἐργατικὸν νομοσχέδιον καὶ ἡ Βουλὴ κατανοήσασα τὴν ἀνάγκην τοιαύτης νομοθεσίας θὰ συμπληρώσῃ αὐτήν, πράττουσα ὅπως ὁ εὐσυνείδητος ἐργοστασιάρχης προσπαθῶν νὰ τελειοποιήσῃ τὰ παρ’ αὐτοῦ παραγόμενα εἴδη, καὶ τοῦτο πρὸς ὠφέλειαν τοῦ ἐργατικοῦ κόσμου καὶ προαγωγὴν τοῦ ἐργατικοῦ ζητήματος, ὅπερ λόγῳ τῆς οἰκονομικῆς μεταβολῆς τῶν περιστάσεων τῆς σήμερον ἔχει ἀνάγκην διευθετήσεως. Περὶ τῶν ζητημάτων τούτων τῶν ἐργατικῶν οὐδόλως ἐσκεπτόμεθα ἀκόμη πρὸ ὀλίγων ἐτῶν, μὴ ὑπαρχούσης τοιαύτης ἀνάγκης. Σήμερον ὅμως εἶναι ἡ περὶ αὐτῶν μέριμνα ἀπαραίτητος παρ’ ἡμῖν, ὡς συμβαίνει καὶ εἰς ὅλα τὰ εὐρωπαϊκὰ κράτη. Τοιοῦτον εἶναι, κύριοι Βουλευταί, καὶ τὸ παρουσιαζόμενον ζήτημα τῶν σμυριδεργατῶν Νάξου, οἵτινες ἀπαυδήσαντες πλέον νὰ ἐργάζωνται ὑπὸ τόσον ἐπαχθεῖς ὅρους ἔρχονται καὶ ζητοῦσι διὰ τῆς ὑποβληθείσης ἀναφορᾶς αὐτῶν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως φροντίσῃ διὰ νόμου νὰ βελτιώσῃ τὴν θέσιν αὐτῶν. Παρακαλοῦσιν ἰδίως ἵνα ἐπιτραπῇ νὰ γίνηται ἡ παράδοσις τῆς σμύριδος εἰς τὰ ὀρυχεῖα καὶ οὐχὶ εἰς τὴν παραλίαν, ὅπως γίνεται μέχρι σήμερον, καὶ τοῦτο, διότι ἡ μεταφορὰ εἶναι λίαν δύσκολος λόγῳ τῆς ἐλλείψεως τῶν ὁδῶν, ἃς οὐδέποτε τὸ δημόσιον ἠθέλησε νὰ κατασκευάσῃ. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ δίκαια παράπονα τῶν συμπολιτῶν μου καὶ θὰ ἐπιτρέψῃ τὴν παραλαβὴν τῆς σμύριδος ἐκ τῶν ὀρυχείων.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γαϊτᾶνος. Ὁ κ. Καμπάνης. Ὁ κ. Μαμάης.

§48Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Τὸ δίκαιον προκειμένου περὶ τῶν Ναξίων σμυριδεργατῶν, περὶ ὧν ὡμίλησεν ὁ προλαλήσας, εἶναι, κύριε Πρόεδρε, μεγαλύτερον ἀπὸ πᾶσαν ὑποστήριξιν τὴν ὁποίαν κάμνομεν ἡμεῖς. Καὶ ἄλλοτε ὡμιλήσαμεν εἰς τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν καὶ κατεδείξαμεν τὴν ἀνάγκην ἐπὶ μακρὸν τῆς ἐπεμβάσεως τῆς Κυβερνήσεως διὰ τοὺς δυστυχεῖς αὐτοὺς καὶ εἴχομεν τὴν ἐλπίδα ὅλοι οἱ ἐνδιαφερόμενοι τῶν Κυκλάδων βουλευταὶ ὅτι θὰ ἐλαμβάνετο πρόνοια ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτε ἡ ἀναφορὰ αὕτη δὲν θὰ ἐχρειάζετο διὰ νὰ πείσῃ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν περὶ πλέον, ἐὰν ἡ ἐπέμβασις ἡμῶν δὲν τὸν ἔπεισεν. Αὐτὸ εἶναι τὸ δίκαιον καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν θὰ θελήσῃ νὰ ἱκανοποιήσῃ τοὺς δυστυχεῖς αὐτοὺς σμυριδεργάτας, ἐπαναλαμβάνω· δὲν γνωρίζω δὲ ἂν ηὐτυχοῦμεν νὰ ἀκούσωμεν τί λέγει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ ἐγγεγραμμένοι δι’ ἄλλας ἀναφοράς, δέχονται ν’ ἀναβληθῶσι δι’ αὔριον;

§50ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά, ὥστε ἀναβάλλονται δι’ αὔριον.

§52Ι. ΓΡΥΠΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κυκλάδων Βουλευτὴς κ. Καμπάνης, καὶ μετ’ αὐτόν, νομίζω, ὁ κ. Μαμάης, ἐπὶ ἀναφορᾶς τινος πλοιάρχου ἀτμοπλοίου ναυαγήσαντος πρό τινος, τοῦ «Βύρωνος», διετύπωσαν αἰτιάσεις κατὰ τοῦ ἀμίσθου ὑποπροξένου Βρινδησίου, ἐξ ἀφορμῆς δὲ ἄλλου ναυαγίου τοῦ ἑλληνικοῦ ἀτμοπλοίου «Γεώργιος», διετύπωσαν αἰτιάσεις κατὰ τοῦ γενικοῦ προξένου τῆς Μασσαλίας. Ἀπὼν κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ἐζήτησα τὰ πρακτικὰ τὰ ἐστενογραφημένα καὶ σήμερον ἐζήτησα τηλεγραφικῶς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἅμα λάβω, θ’ ἀνακοινώσω πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ τοὺς ἐπερωτήσαντας Βουλευτάς.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Οἰκονομικῶν, ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 6,195,94, ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς χρήσεως τοῦ 1911». (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρ. Βουλῆς, Τεῦχος Βʹ). Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἔχει τὸν λόγον.

§54Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν σχέδιον νόμου «περὶ ἐξελέγξεως καὶ ἐκδικάσεως τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν». Τὸ νομοσχέδιον συνετάχθη ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἐκανόνισεν ἰδίους ὅρους καὶ ἰδίας προϋποθέσεις καὶ ἴδιον δικαστήριον διὰ τὴν ἐκδίκασιν. Τὸ νομοσχέδιον εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ θίξῃ καὶ ὡρισμένας διατάξεις τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, διότι κατεβλήθη ἡ προσοχή, ὅπως πάντα τὰ σχετικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἐκδίκασιν καὶ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν ἐγεννήθησαν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ὑπάρχει σχετικὴ νομολογία, λυθῶσι διὰ τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν, τῶν ἐπερωτήσεων. Ὁ κ. Μεϊτάνης ἔχει τὸν λόγον.

§56ΧΡ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Ἐζήτησα ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον καὶ ζητῶ καὶ ἀπὸ ὑμᾶς, ὅπως συγκατατεθῆτε νὰ προταχθῇ ἡ ὑπ’ ἀριθμὸν 54 πρότασις, δι’ ἧς ἐπερωτῶ τὴν Κυβέρνησις διὰ τὰ ἐν Κρήτῃ συμβαίνοντα. Δέχεσθε νὰ προταχθῇ;

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις πρέπει νὰ προβληθῇ ὑπὸ δέκα Βουλευτῶν.

§58ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Υἱοθετῶ τὴν πρότασιν δηλῶν συγχρόνως, ὅτι ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπερώτησιν ταύτην θέλει συνεχισθῆ ἡ διακοπεῖσα συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως, διὰ τὰ ἔπιπλα τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας. Ἐλπίζω, ὅτι οὐδεὶς θὰ εὑρεθῇ ὁ ἀντιτιθέμενος, ὅπως προταχθῇ ἡ ἐπερώτησις αὕτη, ἀφοῦ ἅπαξ διετυπώθη.

§59ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀποδεκτῆς γενομένης τῆς προτάξεως τῆς ὑπ’ ἀριθμὸν 54 ἐπερωτήσεως τοῦ κ. Μεϊτάνη, ὑπάρχει ὁ ἀντιλέγων κ. Κουλουμβάκης εἰς τὸν ὁποῖον κατὰ τὸν κανονισμὸν θὰ δοθῇ ὁ λόγος.

§61Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εὔλογος καὶ δικαία, κύριοι Βουλευταί, θὰ ἦτο ἡ ἐρώτησις οἱουδήποτε ἐξ ὑμῶν: «ἀντιλέγει λοιπὸν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Λακωνίας εἰς τὸ ὅτι, κατ’ οὐσίαν προέχει σήμερον ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος;» εὔλογος καὶ δικαία θὰ ἦτο ἡ ἐρώτησις αὕτη, ἐρώτησις εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εἶχον καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν ν’ ἀπαντήσω ἀρνητικῶς, διότι ἀληθῶς πρέπει καὶ ἐπιβάλλεται, νὰ διεξαχθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ἀφοῦ τὴν συζήτησιν ταύτην τὴν ἐπεθύμησεν, ἴσως τὴν προεκάλεσεν ἡ Κυβέρνησις, πρέπει καὶ ἐπιβάλλεται νὰ διεξαχθῇ ἡ συζήτησις αὕτη ἐντὸς τοῦ ὁρίου, τὸ ὁποῖον ἐπίσης θὰ χαράξῃ ἡ Κυβέρνησις, Ἀλλ’ ἐπιτρέψατε, νὰ φρονῶ, ὅτι ἀπαιτεῖται, ἵνα εἰς τοιαύτην συζήτησιν φθάσωμεν, προκάθαρσις. Ἀπαιτεῖται, ἵνα ἐξακριβώσωμεν καὶ ἀποφανθῶμεν πρῶτον, ὅτι δύναται μετὰ τοῦ προσήκοντος καὶ ἀπαιτουμένου καὶ ἐπιβαλλομένου κύρους τοιαύτην νὰ ἀντιμετωπίσῃ συζήτησιν ἡ Κυβέρνησις, διότι εἶναι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐκκρεμὴς κατηγορία κατὰ ἑνὸς μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§62Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εἶναι ὑπόδικος ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας.

§63Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι ἐκκρεμὴς κατηγορία κατ’ αὐτοῦ, ὅτι παρέβη τὸν νόμον τὸν τελωνειακόν, ὅτι παρέβη ἀναμφισβητήτως τὰς ποινικὰς αὐτοῦ διατάξεις, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἀποδείξεις πραγματικαί, μολονότι ὑπάρχουσιν ἀληθῶς πᾶσαι αἱ ἠθικαὶ ἀποδείξεις ὅτι παρέβη καὶ τὰς δασμολογικὰς διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου. Ὑπάρχει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐκκρεμὴς κατηγορία κατὰ ἑτέρου μέλους τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι πληροφορηθεὶς ἀπὸ ἡμερῶν τὴν σκανδαλώδη καὶ διαταράξασαν τὴν κοινὴν συνείδησιν παράβασιν τῶν ποινικῶν καὶ δασμολογικῶν διατάξεων τοῦ νόμου, ἐκ μέρους ἑνὸς πολίτου, διότι πολίτης εἶναι ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, μὴ ὑπαγόμενος εἰς εἰδικὸν Δικαστήριον, ἀλλὰ ἐνώπιον τῶν κοινῶν Δικαστηρίων, πληροφορηθείς, λέγω, ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης τὴν παράβασιν ταύτην, δὲν διέταξεν ὅπως ἔχωμεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς σήμερον αἴτησιν τοῦ ἁρμοδίου εἰσαγγελέως, ὅπως ἀρχίσῃ ἡ ποινικὴ καταδίωξις κατὰ τοῦ Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Ἐμμ. Μπενάκη. Εἶναι ἐκκρεμὴς κατηγορία κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι, πληροφορηθεὶς τὰς παραβάσεις ταύτας, δὲν ἐνήργησε τὰ καθήκοντά του. Εἶμαι ὑπόχρεως νὰ μὴ σταματήσω ἐνταῦθα τὸν λόγον, ἔχων ἀντιρρήσεις ἐπὶ τῆς προτάξεως τῆς ἐπερωτήσεως. Εἶμαι ὑπόχρεως, διότι ἄλλως ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἀντεμετωπίζετο ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ὁ νόμος δὲν εἶναι ὁ πάντων Βασιλεύς, ἀλλὰ εἶναι ὁ πιερρότος, ὅστις χορεύει ἄσεμνον χορὸν ἐνώπιον τῆς ἰταμότητος ἑνὸς πλουτοκρατικοῦ.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἤδη ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν δέχεται νὰ προταχθῇ ἡ ὑπ’ ἀριθμὸν 54 ἐπερώτησις; Καὶ ἡ πρὸς ταύτην συναφὴς 55; Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§65Γ. ΠΩΠ. Μὰ χωρὶς συζήτησιν;

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Χωρὶς συζήτησιν.

§67Γ. ΠΩΠ. Ἐπὶ τοῦ κανονισμοῦ, κ. Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προσέλθετε.

§69Γ. ΠΩΠ. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἤμην ὁ ἀντιλέγων εἰς τὴν πρόταξιν τῆς ἐπερωτήσεως ταύτης, ἀναμφισβητήτως θὰ μὲ εὕρισκε σύμφωνον ἡ γνώμη, καθ’ ὃν τρόπον διετυπώθη ὑπὸ τοῦ ἐκ Λακεδαίμονος συναδέλφου. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ ἐξωτερικῆς ὑποθέσεως ἐσκέφθην πάντοτε, ὅτι ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζεν ὅτι ἔπρεπε νὰ φέρῃ τὴν συζήτησιν ταύτην, ἵνα ποιήσηται ἀνακοινώσεις ἢ νὰ προκαλέσῃ συζήτησιν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, κυρίως μίαν εἶχεν ὑποχρέωσιν πρὸς ἡμᾶς τοὺς ἀντιπολιτευομένους, ὅπως καθορίζουσα τὴν ἡμέραν προκαλέσῃ καὶ τὴν ἡμετέραν παρέμβασιν. Συνεπῶς δὲν θὰ ἀντιλέξω ἐπὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις θέλει σήμερον, καθ’ ὃ ἔχει δικαίωμα, νὰ προτάξῃ τὴν ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ θέματος συζήτησιν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου, καὶ ἂν ἐζήτησα τὸν λόγον πρὶν ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή, ἔπραξα τοῦτο ἐξ ἀφορμῆς ἄλλης τινὸς αἰτίας συναφοῦς πρὸς τὰς κρίσεις, τὰς ὁποίας ἐποιήσατο ὁ προλαλήσας συνάδελφος. Θὰ ἐνομίσατε βεβαίως ὅτι πρόκειται περὶ τύπου, περὶ μικρολογίας τινός, ἀλλὰ συγχωρήσατε εἰς ἡμᾶς τοὺς μὴ ἔχοντας δύναμιν ἀριθμητικήν, ὥστε νὰ προλαμβάνωμεν ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς, νὰ θωρακίζωμεν τὴν ἀδυναμίαν ἡμῶν ταύτην, ὄπισθεν αὐτῶν τούτων τῶν τύπων. Ἐπεθύμουν, καὶ δι’ αὐτὸ ἤθελον νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον, ἀλλ’ ἔσπευσε νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ περὶ προτάξεως. Δὲν ἔπρεπε νὰ προβληθῇ τοιοῦτον ἐρώτημα. Δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ προβληθῇ οὕτω τὸ ἐρώτημα, ἐὰν προηγουμένως δὲν προεβάλλετο ἄλλο τι εἰς τὴν κρίσιν καὶ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν τὴν ἀρξαμένην, καὶ τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διακόψῃ, ἐφ’ ὅσον δὲν ἐρωτᾶται ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς αὐτῆς; Ἑπομένως ἡμεῖς ταύτην εἴχομεν τὴν ἀξίωσιν. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ πρῶτον καὶ νὰ ἀποφανθῇ ὅτι τὴν συζήτησιν, ἥτις ἀφεώρα ἔλεγχον τῶν μελῶν Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐπὶ παραβάσει τοῦ νόμου, προθύμως ἀποδέχεται νὰ ἀναβάλωμεν δι’ ἄλλην ἡμέραν. Τούτου γενομένου θὰ ἠδύνατο καὶ εἶχε δικαίωμα καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ εἰσηγηθῇ καὶ ἡ Βουλὴ νὰ ἀποδεχθῇ, ὅπως προταχθῇ ἡ ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος συζήτησις, εἰς τὴν ὁποίαν βεβαίως ἡ Κυβέρνησις θὰ εὕρῃ ἡμᾶς προθύμους νὰ παρακολουθήσωμεν ταύτην. Διὰ τοῦτο ἤθελον παρακαλέσει, ὅπως χάριν τῶν τύπων, ἀλλὰ καὶ χάριν αὐτῆς τῆς οὐσίας, ἡ ὁποία κανονίζει τὴν κοινοβουλευτικὴν παράστασιν μιᾶς Κυβερνήσεως, διατυπωθῇ οὕτω τὸ ἐρώτημα. Τοῦτο εἶχον, κύριοι συνάδελφοι, νὰ προτείνω πρὸς τὴν Βουλήν, ἐλπίζω δὲ ὅτι καὶ ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς θὰ θελήσωσι νὰ γίνωσι πιστοὶ διερμηνεῖς πρὸς ὑμᾶς τοιαύτης παρατηρήσεως, τὴν ὁποίαν ἀναμφισβητήτως θὰ θελήσητε νὰ ἀποδεχθῆτε.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λυποῦμαι, διότι δὲν δύναμαι νὰ θέσω τὸ ἐρώτημα ἄλλως παρὰ ὡς ὁ κανονισμὸς κελεύει. Ζητηθείσης προτάξεως προτάσεως, προετάχθησαν αἱ ὑπ’ ἀριθμοὺς 54 καὶ 55 ἐπερωτήσεις, ἐν τῇ προτάξει δ’ αὐτῶν ἔγκειται ἡ ἀναβολὴ πάσης ἄλλης συζητήσεως.

§71Γ. ΠΩΠ. Ὄχι.

§72Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἴθισται εἰς πάντα τὰ Κοινοβούλια καὶ ἐφ’ ὅσον καὶ ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι ἐκ τοῦ μακροῦ χρόνου, κατὰ τὸν ὁποῖον παρακάθημαι ἐνταῦθα, ὅπως συζήτησις ἀφορῶσα μομφὴν καθ’ ἑνὸς μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, προτάσσηται πάσης ἄλλης συζητήσεως. Εἴθισται δὲ οὐ μόνον νὰ προτάσσηται ἡ συζήτησις, ὅταν αὕτη ἀφορᾷ μομφὴν κατὰ μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ καὶ ὅταν αὕτη ἀφορᾷ οἱονδήποτε πρόσωπον εὑρισκόμενον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ.

§73Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Καὶ αὐτὴ ἐπερώτησις εἶναι· ἄρα μομφὴ κατὰ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως.

§74Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὑπάρχει ἐκκρεμὴς συζήτησις μομφῆς, ἀπευθυνομένη κατὰ μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§75Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πληροφορίαν ἁπλῶς ἔδωκα εἰς ὑμᾶς, ὅτι καὶ ἤδη πρόκειται περὶ μομφῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως.

§76Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναβάλληται τοιαύτη συζήτησις, ὅταν ἀφορᾷ μομφὴν καθ’ ἑνὸς μέλους τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Πρέπει πρῶτον ὁ Ὑπουργὸς οὗτος ὁ κατηγορηθείς, ν’ ἀποδειχθῇ ἂν καλῶς ἢ κακῶς κατηγορήθη, καὶ τότε ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ εἰς τὰ ἔργα της. Ἀλλὰ νὰ διακόπτωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοιούτου θέματος καὶ νὰ εἰσερχώμεθα εἰς οἱονδήποτε ἄλλο θέμα, νομίζω, ὅτι τοῦτο ἀντίκειται οὐ μόνον εἰς τὰ κρατοῦντα ἐν τῷ ἡμετέρῳ Κοινοβουλίῳ, ὅπου ἐπὶ τριακονταετίαν ὅλην παρακάθημαι, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ κρατοῦντα εἰς ὅλα τὰ Κοινοβούλια τοῦ κόσμου.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπομιμνήσκω εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Ἄρτης, ὅτι κατὰ τὸν ψηφισθέντα Κανονισμόν, ὅταν ζητηθῇ ἡ πρόταξις ἐπερωτήσεως, δικαιοῦται ν’ ἀγορεύσῃ εἷς τῶν ἀντιλεγόντων, καὶ ἡ Βουλὴ ἀποφαίνεται ἀσυζητητί. Ἡ συζήτησις αὕτη εἶναι συζήτησις ἀντικανονική, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐλέχθη ὅτι εἶναι ἐπὶ τοῦ κανονισμοῦ, ἐδόθη ὁ λόγος διὰ νὰ ἀνακοινώσητε τὰς γνώμας σας. Ὁ κανονισμὸς δὲν βοηθεῖ ὑμᾶς καὶ ἑπομένως ἐπανερχόμεθα.

§78Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Δύναται νὰ διακοπῇ ἡ πρώτη συζήτησις;

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δικαίωμα τῆς Βουλῆς εἶναι.

§80Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εἶναι συνέχεια τῆς συζητήσεως.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συναφὴς πρὸς τὰς δύο ταύτας ἐπερωτήσεις εἶναι καὶ ἡ ὑπ’ ἀριθμὸν 56 τῶν κ. κ. Πὼπ καὶ Κουλουμβάκη. Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ συγχωνευθῇ καὶ αὕτη εἰς τὰς δύο ἄλλας.

§82ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μεϊτάνης ἔχει τὸν λόγον.

§84Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐθέσατε τὸ ἐρώτημα τὸ ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποῦ στηρίζεσθε, κύριε Βουλευτά, λέγοντες ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν; Εἰς ποῖον ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ;

§86Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν τὸ στηρίζω ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, ἀλλὰ ἐπὶ τοῦ γενικῶς κρατήσαντος.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν θέλει νὰ σεβασθῇ τὸ κρατῆσαν, καὶ προέταξεν ἄλλην συζήτησιν.

§88Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θέσατε τὸ ζήτημα οὕτω.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μεϊτάνης ἔχει τὸν λόγον.

§90Χ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Ὑπάρχουσι, κύριοι Βουλευταί, μεταξὺ τῶν συναδέλφων ἡμῶν συνάδελφοι ἀξιότιμοι, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσι, καὶ οἱ ὁποῖοι τὰ φρονήματά των δὲν ἐδυσκολεύθησαν νὰ τὰ διακοινώσωσι καὶ διὰ τῶν ἐφημερίδων, ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρεκίνησεν ἐμὲ νὰ ζητήσω τὸν λόγον, ὅπως δοθῇ εἰς αὐτὴν ἡ εὐκαιρία νὰ ὁμιλήσῃ καὶ νὰ δικαιολογηθῇ διὰ τὰ τῆς Κρήτης. Ἐβασάνισα, κύριοι συνάδελφοι, τὸν νοῦν μου καὶ κατ’ ἐπανάληψιν ἠρώτησα ἐμαυτόν, τί ἆρά γε κακὸν ἔκαμα εἰς τοὺς συναδέλφους αὐτοὺς διὰ νὰ μὲ ἀδικήσωσι τόσον βαρέως;

§91Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Διότι δὲν ὁμιλεῖτε πολλάκις· δι’ αὐτό.

§92Χ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Ὄχι δι’ αὐτό, διότι ὅπου πρέπει ὁμιλῶ. Εἰς αὐτοὺς λέγω τοῦτο: πλανῶνται μόνον· δὲν λέγω περισσότερον. Εἰς τὴν Βουλὴν ὅμως δηλῶ κατὰ τὸν ἐπισημότερον τρόπον ὅτι οὔτε ἴχνος, οὔτε μόριον, οὔτε κἂν σκιὰ πραγματικότητος ἢ ἀληθείας ἐμπεριέχεται εἰς τὰ φρονήματα ταῦτα τῶν κ. κ. συναδέλφων. Ἀλλά, κύριοι Βουλευταί, διὰ νὰ δείξω ὑμῖν γυμνὴν τὴν ἀλήθειαν, πρέπει νὰ σᾶς προσθέσω ὅτι, ἀφοῦ ἐσκέφθην καὶ ἀφοῦ ἀπεφάσισα νὰ ζητήσω τὸν λόγον, ὅπως ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν ἐρωτήματα τινὰ σχετικὰ πρὸς τὴν Κρήτην, ἐθεώρησα καθῆκον μου, καθῆκον συνέσεως καὶ προσεκτικότητος, νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὸν ἠρώτησα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, καὶ οὐχὶ ἀλλοῦ που διὰ νὰ μάθω μὴ τυχὸν ὑπάρχουσι λόγοι σπουδαῖοι, τοὺς ὁποίους αὐτὸς δύναται νὰ γνωρίζῃ καὶ τοὺς ὁποίους ἐγὼ τυχὸν νὰ μὴ γνωρίζω, οἱ ὁποῖοι ἀποτρέπουσι τοῦτο, μὴ τυχὸν πρόκειται συμφέροντα σπουδαῖα νὰ διακυβευθῶσιν ἐκ τοιαύτης ἀνακινήσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μοὶ εἶπεν ὅτι οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει. Ἄλλο τι μεταξὺ μας δὲν ἀντηλλάγη. Ὅλη ἡ συμπαιγνία, ὅλη ἡ συνεννόησις εἰς αὐτὰς τὰς ὀλίγας γραμμὰς ἐγένετο. Τώρα ζητῶ ἀπὸ τοὺς κυρίους συναδέλφους καὶ ἐρωτῶ αὐτούς: μὲ ἠδίκησαν νομίσαντες, ὅτι συνενοήθην μετὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι ἐν συμπαιγνίᾳ εὑρίσκομαι μὲ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν λαμβάνων τὸν λόγον, ἢ θὰ διασκεδάσωσι πᾶσαν ὑπόνοιάν των; Εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ ἐπαναληφθῇ τοῦτο παρ’ οὐδενὸς πλέον. Πρὶν λάβω, Κύριοι, τὴν τιμήν, νὰ ὑποβάλω ἐνώπιον ὑμῶν τὰς σκέψεις καὶ τὰς γνώμας μου, σᾶς δηλῶ κατὰ τὸν ἐπισημότερον τρόπον, ὅτι ὅ,τι ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν εἶναι σκέψεις καὶ πεποιθήσεις ἀτομικαὶ ἰδικαί μου, προσωπικαὶ ἰδικαί μου, ἐγὼ καὶ μόνος φέρω τὴν εὐθύνην, παρ’ οὐδενὸς ἔλαβον συμβουλήν, παρ’ οὐδενὸς ἐζήτησα γνώμην ἀτομικῶς, εὐθύνομαι ἐγώ, καὶ ἐγὼ ἀναλαμβάνω τὴν εὐθύνην. Τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ἔσχον ὤθησίν τινα, ἀλλ’ ἡ ὤθησις αὕτη δὲν προῆλθεν ἐκ τῶν ἔξω. Προῆλθεν ἐκ τῶν ἔνδον. Ἡ συνείδησίς μου μοὶ λέγει, ἔχεις πεποιθήσεις, αἱ ὁποῖαι κατατιθέμεναι δύνανται νὰ ὠφελήσωσι. Κατάθες αὐτάς. Μὴ τὰς κρύπτῃς εἰς τὰ στήθη σου, διότι ἐκεῖ δὲν ἔχουσιν ἀξίαν. Μετὰ τὰς κατηγορηματικὰς ταύτας δηλώσεις, κύριοι συνάδελφοι, θὰ εἰσέλθω εἰς τὸ κύριον θέμα, ἀλλὰ πρὶν ἢ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προτίθεμαι νὰ ἐρωτήσω, θὰ ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν τὰς σκέψεις μου ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστήριξα τὸ δικαίωμά μου τοῦ νὰ ἐρωτήσω. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, κύριοι συνάδελφοι, ἀπὸ τὰς πρώτας ἡμέρας, ἀπὸ τὰς πρώτας στιγμὰς τῆς ἀποκαταστάσεως αὐτοῦ, συνησθάνθη καὶ ἀνεγνώρισε τὰς μεγάλας ὑποχρεώσεις καὶ τὰ μεγάλα καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνισμοῦ, μέλημα δ’ αὐτοῦ ἦτο ἡ ἐκπλήρωσις τῶν ὑποχρεώσεων τούτων, διότι μόνον ὁ λόγος οὗτος εἶναι, ὁ ὁποῖος τὸν δικαιολογεῖ νὰ ὑπάρχῃ. Ἐξεπλήρωσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐκπληροῖ καὶ θὰ ἐκπληροῖ ὅσον εἶναι ὑπερανθρωπίνως δυνατὸν τὰς ὑποχρεώσεις ταύτας, διότι, ὡς εἶπον, δὲν ἔχει ἄλλον λόγον ὑπάρξεως. Ἀλλά, Κύριοι, ἐκεῖνος ὅστις ἐκπληροῖ, καὶ ἐκπληροῖ οὕτω πως ὅπως ἡμεῖς τὰ καθήκοντά του καὶ τὰς ὑποχρεώσεις του, ἔχει καὶ δικαιώματα· αἱ ὑποχρεώσεις γεννῶσι καὶ δικαιώματα καὶ τοιαῦτα δικαιώματα ἀσάλευτα, ἀναμφισβήτητα, φυσικά, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν λέξιν τὴν κατάλληλον, τοιαῦτα δικαιώματα ἔχει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπὶ τῶν τμημάτων τοῦ ὑπολοίπου Ἑλληνισμοῦ, διότι καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μέρος τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι. Χάριν τῶν ἀλυτρώτων ἀδελφῶν μας, κύριοι Βουλευταί, ἐθυσιάσαμεν τὸ πᾶν, ὡς ὠφείλομεν, δὲν ἐγνωρίσαμεν εὐτυχίαν οὐδὲ θέλομεν νὰ γνωρίσωμεν προκειμένου νὰ δυστυχῶσιν αὐτοί. Ἐπανειλημμένως ἐχύσαμεν τὸ αἷμα μας χάριν αὐτῶν καὶ λίαν εὐχαρίστως, εἰς πρώτην δεδομένην περίστασιν θὰ τὸ χύσωμεν, καὶ αὐτὴν τὴν κυριαρχίαν μας χάριν τῶν ἀλυτρώτων ἀδελφῶν μας κατά τι ἀπωλέσαμεν. Χάριν τῆς δευτέρας θρησκείας μας, διότι ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, Κύριοι, δὲν ἔχομεν μίαν θρησκείαν, ἔχομεν δύο θρησκείας τὴν θρησκείαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν θρησκείαν τῆς Μεγάλης ἰδέας. Χάριν τῆς δευτέρας ταύτης θρησκείας μας ἐθυσιάσαμεν τόσα καὶ τόσα, ἐδαπανήσαμεν δὲ καὶ ἓν δισεκατομμύριον καὶ πεντακόσια ἑκατομμύρια δραχμῶν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Βασιλέως Γεωργίου τοῦ Αʹ. μέχρι σήμερον διὰ στρατὸν καὶ διὰ στόλον. Ἐάν, Κύριοι, δὲν εἴχομεν τὴν δευτέραν ταύτην θρησκείαν, τί θὰ ἐχρησίμευον ἡμῖν οἱ στρατοὶ καὶ οἱ στόλοι; Ποῖος θὰ μᾶς ἠνώχλει, ἀφοῦ ἡμεῖς οὐδένα ἐπρόκειτο νὰ ἐνοχλήσωμεν; Κατόπιν τούτων, Κύριοι, τίς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι ἔχει δικαιώματα ἀπέναντι τῶν λοιπῶν τμημάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Καὶ πρῶτον δικαίωμά του, πρώτιστον δικαίωμά του, Κύριοι, εἶναι νὰ ἀπαιτῇ, νὰ ἀξιοῖ, ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅπως πάντες καὶ πάντα τὰ λοιπὰ τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπακούωσι καὶ πειθαρχῶσι καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησίν του (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἐλέχθη, Κύριοι, ἐντεῦθεν, κατὰ παρελθοῦσαν συνεδρίασιν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ λεχθῇ. Τὰς τύχας, κύριοι συνάδελφοι, τοῦ Ἑλληνισμοῦ δὲν θὰ τὰς διευθύνωσιν, ὅσον πατριῶται καὶ ἂν ὦσι, οὔτε οἱ πολιτικοὶ τῆς Κρήτης, οὔτε ἐκεῖνοι τῆς Ἠπείρου, οὔτε ἐκεῖνοι τῆς Μακεδονίας, οὔτε οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων τῶν ὑποδούλων ἐπαρχιῶν μας· τὴν κατεύθυνσιν τῶν τυχῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἷς καὶ μόνον ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τὴν κανονίζῃ, τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καὶ ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ. (Εὖγε, εὖγε καὶ χειροκροτήματα). Τὸ Ἑλληνικὸν κράτος, Κύριοι, εἶναι ὁ κορμὸς τοῦ Ἑλληνισμοῦ· τ’ ἄλλα τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι οἱ κλάδοι. Καὶ ὅταν, Κύριοι, ἑκάστοτε συγκλονίζωμεν τὸν κορμὸν αὐτὸν καὶ ἀφαιρῶμεν οὕτω πᾶσαν ἰκμάδα οἱ κλάδοι θὰ ξηρανθῶσι. (Εὖγε, εὖγε καὶ χειροκροτήματα) Τίς δύναται, Κύριοι, μὴ παράφρων νὰ φαντασθῇ, ἔστω καὶ ἐπὶ στιγμήν, ἀκμαῖον Ἑλληνισμὸν μὲ νεκρωμένην Ἑλλάδα; (Εὖγε, εὖγε) Οὔτε περισσότερον οὔτε ὀλιγώτερον, καθαρῶς Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι εἶναι καὶ ἡ Κρήτη καὶ ἡ Ἤπειρος καὶ ἡ Σάμος καὶ τὰ ἄλλα τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εἰς τὴν ἔννοιαν, εἰς τὴν ὑπόστασιν τῆς Μεγάλης Πατρίδος δὲν διαφέρουσιν οὔτε ἡ Κρήτη οὔτε ἡ Ἤπειρος οὔτε ἡ Θράκη οὔτε ἡ Μακεδονία. Δὲν ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ αὐτῶν, (Εὖγε εὖγε) καὶ ὅπως, κύριοι Βουλευταί, αἱ Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι αἱ περιεχόμεναι ἐντὸς τῶν συνόρων τοῦ Κράτους τούτου ἔχουσιν ἐστραμμένα τὰ βλέμματα μετ’ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν ἑκάστοτε Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, τοιουτοτρόπως καὶ οἱ Κρῆτες καὶ οἱ Μακεδόνες καὶ οἱ ἄλλοι ὅλοι ἀδελφοί μας πρέπει νὰ ἔχωσιν ἐστραμμένα τὰ βλέμματα αὐτῶν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐκ τῶν νευμάτων αὐτῆς νὰ λαμβάνωσι τὰς διαταγάς, πότε πρέπει νὰ δρῶσι καὶ πότε νὰ ἐφησυχάζωσιν. Ἐάν, Κύριοι, ἀντιθέτως πρὸς ὅσα εἶπον πολιτεύωνται τὰ τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, σείουσιν ἐκ βάθρων τὴν Πατρίδα, κλονίζουσιν ἐκ θεμελίων τὸν Ἑλληνισμόν, δημιουργοῦσι τὴν ἀναρχίαν ἐν τῷ σώματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐν τῷ αἵματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἡ ἀναρχία, Κύριοι, γεννᾷ τὴν σῆψιν, τὴν ἀποσύνθεσιν, τὸν θάνατον. Τὸ δὲ Ἑλληνικὸν Κράτος, Κύριοι, δὲν ἔχει προορισμόν, δὲν ἔχει οὐδὲ δικαίωμα νὰ αὐτοκτονήσῃ, καὶ μὴ τὸ θέτετε τὸ δύσμοιρον εἰς τὸ δίλημμα νὰ ἀναγκασθῇ νὰ ζητήσῃ τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ ἐξασφαλίσωσιν εἰς αὐτὸ τὴν ζωήν, διότι ἡ ζωὴ εἶναι ὑποχρεωτικὴ δι’ αὐτὸ τὸ Κράτος, διότι αἱ ἐλπίδες τῆς ζωῆς τῶν ὑποδούλων στηρίζονται ἐπὶ τῆς ζωῆς τοῦ Κράτους τούτου. Ἐπὶ τῶν ἰδεῶν τούτων, κύριοι συνάδελφοι, στηριζόμενος ἐνόμισα ὅτι δικαιοῦμαι νὰ ζητήσω παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τὰς πληροφορίας ταύτας· 1ον) Νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἡ Κυβέρνησις ἐν περιπτώσει κατὰ τὴν ὁποίαν λόγοι ὑπέρτεροι δὲν τῇ ἀπαγορεύουσι τοῦτο —διότι ἂν πρόκειται νὰ ἐπέλθῃ ζημία εἰς τὸ Κράτος, δὲν ζητῶ τίποτε—νὰ δηλώσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ ἐντεῦθεν νὰ μάθῃ ὁ λαὸς ὅλος, διότι ὅ τιδήποτε συμβαίνει καὶ ὅπου δήποτε συμβαίνει τι, τοῦτο τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν πρωτίστως καὶ κυρίως ἐνδιαφέρει, νὰ δηλώσῃ τί συμβαίνει ἐν Κρήτῃ καὶ ποία εἶναι ἡ σημασία καὶ ἡ ἔκτασις τῶν συμβαινόντων· 2ον) ἐὰν τῇ ἐγκρίσει τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τελοῦνται ὅσα τελοῦνται ἐκεῖ κάτω ἢ παρὰ τὴν γνώμην αὐτῆς, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσω ὅτι Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἔχει γνώμην καὶ ὅτι ἀδιαφορεῖ προκειμένου μάλιστα περὶ τοιούτου τμήματος τοῦ Ἑλληνισμοῦ οἷον ἡ Κρήτη· καὶ 3ον) ὁποῖα μέτρα ἔλαβεν ἢ ὁποῖα μέτρα σκέπτεται νὰ λάβῃ, ὅπως ἀπομακρύνῃ πάντα κίνδυνον, ὁ ὁποῖος ἐνδέχεται νὰ ἀπειλήσῃ τὸ Κράτος τοῦτο καὶ τὸν Ἑλληνισμὸν ὁλόκληρον. Αὐτὰ εἶχον, Κύριοι, νὰ ἐρωτήσω. Ἐγνωρίσατε καὶ τὰ φρονήματά μου καὶ τὰς πεποιθήσεις μου ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Αὐτὰ πιστεύω καὶ αὐτὰ πρεσβεύω. Ἂν σφάλλωμαι, δυνατὸν τοῦτο, εἰπέτε τό μοι καθαρά, ὅπως ὁμιλῶ καὶ ἐγώ. Ἀλάθητος ἐγὼ δὲν εἶμαι. Ὁ Θεὸς εἶναι ἀλάθητος, ἐγὼ ἄνθρωπος μόνον εἶμαι. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§93Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν ἐζήτησα, κύριοι Βουλευταί, τὸν λόγον, ἵνα ὑποβάλω ἰδίας σκέψεις καὶ γνώμας περὶ τοῦ ζητήματος, διότι δὲν γνωρίζω πρῶτον, ἐὰν ὁ καιρὸς εἶναι κατάλληλος πρὸς τοῦτο, ἐὰν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἐμὲ νὰ πράξω τοῦτο, ἐφ’ ὅσον τυχὸν εἶναι δυνατὸν νὰ διαφωνῶ πρὸς ἄλλους καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν καθορισθῶσι τὰ σημεῖα, ἐντὸς τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τοιούτου θέματος. Ἐὰν ἔλαβον τὸν λόγον καὶ ἐὰν ἀπεφάσισα νὰ ἐπερωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἔπραξα τοῦτο διὰ παραλείψεις γενομένας κατὰ τὴν γνώμην μου καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ πρὸ μικροῦ κατελθὼν τοῦ βήματος κ. συνάδελφος ὑπέβαλεν ὡς ἐρώτημα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἶχον τὴν γνώμην ἐγὼ ὅτι ἦτο καθῆκον ἐπιβεβλημένον νὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις εὐθὺς ἀμέσως. Ἀπὸ τριῶν ἡμερῶν, ὡς εἶναι γνωστόν, ἀνεκοινώθησαν διὰ τοῦ τύπου καὶ τηλεγραφημάτων γεγονότα ἐκ Κρήτης, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν λίαν εὐλόγως συγκίνησιν εἰς ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνισμόν, ἡ δὲ κοινωνία καὶ ἡ Βουλὴ ἡ Ἑλληνικὴ διατελοῦσιν ἐν ἀνησυχίᾳ, μὴ γνωρίζουσαι τὴν πραγματικὴν κατάστασιν. Νομίζω ὅτι, ἀφοῦ τὰ τελούμενα ταῦτα γεγονότα ἢ τὰ τελεσθέντα ἐν Κρήτῃ κατέλαβον τὴν Βουλὴν ἐργαζομένην, ὑποχρέωσιν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις εὐθὺς ἀμέσως ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας νὰ ποιήσηται δηλώσεις ἐνώπιον τῆς Βουλῆς γνωρίζουσα πρὸς αὐτὴν τὴν ἀκριβῆ θέσιν τοῦ ζητήματος καὶ τῶν πραγμάτων ἐν Κρήτῃ. Διὰ τὴν παράλειψιν ταύτην ἐπηρώτησα τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐνόμισα καὶ νομίζω ὅτι δὲν ἔπρεπεν ἡ Βουλὴ κατ’ αὐτὰς ν’ ἀφεθῇ ἀσχολουμένη εἰς ζητήματα μικροτέρας σημασίας, χωρὶς πρὸ παντὸς νὰ ἔχῃ γνῶσιν τῶν ἐν Κρήτῃ τελουμένων λίαν σοβαρῶν γεγονότων. Ὡς ἐμφαίνεται ἐκ τῆς ἐπερωτήσεώς μου, αὕτη ἐκτείνεται καὶ εἰς ἕτερόν τι, ἐκτείνεται εἰς τὸ ὅτι διατί ἡ Κυβέρνησις δὲν κατέστησε γνωστὰ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ μέτρα, ἅτινα ἔλαβε διὰ τὴν ἀνώμαλον ταύτην κατάστασιν. Εἰς τὴν ἐπέκτασιν ταύτην τῆς ἐπερωτήσεώς μου μὲ ἤγαγον, κύριοι Βουλευταί, τὰ δημοσιεύματα εἰς τὰς ἐφημερίδας. Εἶναι γνωστὸν ὅτι κατ’ αὐτὰς καὶ εἰς τὸν ἐγχώριον καὶ τὸν ξένον τύπον δημοσιεύονται σκέψεις καὶ ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι προυκάλεσαν καὶ προκαλοῦσιν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν μεγαλητέραν τῆς ἄλλης συγκίνησιν. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ ἢ ἐφρόνει ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον ὡς ἐκ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος νὰ προβῇ εἰς ἀνακοινώσεις πρὸς τὴν Βουλήν, ἔδει κατὰ τὴν γνώμην μου νὰ πράξῃ τοῦτο ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας· ἄλλως καθῆκον αὐτῆς νομίζω ὅτι ἦτο, ὅπως προβῇ εἰς ἐπίσημον διάψευσιν τῶν περὶ τούτου γραφέντων εἴς τε τὸν ἐγχώριον καὶ ξένον τύπον. Εἶναι γνωστόν, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἀνέγραψαν αἱ ἐφημερίδες ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατέληξεν εἰς συμφωνίας μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας περὶ τῆς τύχης τῆς Κρήτης. Ἀνεγράφησαν ταῦτα εἰς εὐρωπαϊκὰς ἐφημερίδας, ἐτηλεγραφήθησαν εἰς τὰς ἐγχωρίους καὶ συνεκλόνησαν, ὡς ἦτο ἄλλως τε ἐπιβεβλημένον, τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν καὶ ἐνόμιζον ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένον νὰ προβῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς διάψευσιν.

§94Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἰς τὸν τύπον ἀνεγράφησαν καὶ ὁ τύπος τὰ διαψεύδει σήμερον εἰς τὰ μεταμεσημβρινὰ φύλλα.

§95Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Διὰ νὰ προκαλέσω διάψευσιν ἐπισημοτέραν, διὰ τοῦτο προυκάλεσα τὸ ζήτημα. Μέχρι τῶν σημείων τούτων νομίζω ὅτι πρέπει νὰ περιορίσω τὰς ἐπερωτήσεις διὰ τὴν γενομένην κατὰ τὴν γνώμην μου παράλειψιν. Ἐπιφυλάσσομαι ὅμως μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν νομίσω τοῦτο ἀναγκαῖον καὶ ἐὰν ἡ θέσις τοῦ ζητήματος ἐπιτρέπῃ τοῦτο, νὰ λάβω ἐκ νέου τὸν λόγον, ἔχω δὲ δι’ ἐλπίδος ὅτι αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως θέλουν ἐκταθῆ ἔτι πλέον πρὸς ὅσα εἶπον, ἐπεξηγοῦσαι τὴν πραγματικὴν κατάστασιν τήν τε ἐν Κρήτῃ καὶ ἐνταῦθα.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§97ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Βουλευτά, θέλετε νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰς γενομένας ἤδη ἐρωτήσεις καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν δηλώσεών μου νὰ συνεχισθῇ ἡ συζήτησις;

§98Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μοὶ φαίνεται αὐτὸ τὸ ὀρθότερον.

§99Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὁ ἄρτι καταβὰς ἀπὸ τοῦ βήματος ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος προκαλεῖ ἐκ μέρους μου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διάψευσιν, ἡ ὁποία γενομένη σήμερον διὰ τῶν ἐφημερίδων ἐπαναλαμβάνεται καὶ πάλιν ἐντεῦθεν, τὴν διάψευσιν τουτέστι τῆς εἰδήσεως, ὅτι μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καὶ τῆς γείτονος ἐπικρατείας ἐγένοντο συμφωνίαι ἀφορῶσαι τὸ Κρητικὸν ζήτημα, κατὰ τὰς ὁποίας ἐπὶ μίαν δεκαετίαν—διότι τοῦτο εἶναι τὸ γραφὲν—τὸ Κρητικὸν ζήτημα δὲν μέλλει νὰ ἀνακινηθῇ. Καὶ ταῦτα μόνον ἀπαντῶν εἰς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Βουλευτοῦ, τοῦ τελευταίου ὁμιλήσαντος, ἔρχομαι ἤδη εἰς ἀπάντησιν πρὸς τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα μοὶ ἀπηυθύνθησαν ὑπὸ τοῦ ἑτέρου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ κ. Μεϊτάνη, τοῦ πρώτου λαβόντος τὸν λόγον. Ἠρώτησεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος τί συμβαίνει ἐν Κρήτῃ καὶ ποία εἶναι ἡ ἔκτασις καὶ ἡ σημασία τῶν ἐκεῖ γινομένων, ἠρώτησεν ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰ γινόμενα, ἠρώτησεν ἀκόμη τίνα μέτρα ἔλαβε καὶ τίνα μέτρα σκέπτεται νὰ λάβῃ ὅπως ἀπομακρύνῃ πάντα κίνδυνον ἀπὸ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐκ τῶν ἐν Κρήτῃ γινομένων καὶ ἐπικειμένων. Ἔχω καθῆκον, κύριοι Βουλευταί, ἀπαντῶν εἰς πάντα τὰ ἐρωτήματα ταῦτα, νὰ ἀρχίσω τὸν λόγον δηλῶν ὅτι ἡ ἐν Κρήτῃ κατάστασις μοὶ ἐμπνέει ζωηροτάτας ἀνησυχίας. Ἡ δυσφορία ἡ ὁποία ἦτο φυσικὸν νὰ καταλάβῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν διὰ παράτασιν προσωρινοῦ καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον καὶ ἀπὸ ἀπόψεως τοῦ ἐσωτερικοῦ δημοσίου δικαίου καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐξωτερικῆς παρίσταται ἀπροσδιόριστον, ἡ δυσφορία αὕτη ἤγαγε τὴν πρὸ μηνὸς συνεδριάζουσαν Συνέλευσιν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ εἰς σκέψεις, ἂν δὲν ἦτο ὁ χρόνος εὔθετος, ὅπως ζητηθῇ παρὰ τῶν Δυνάμεων ἡ ὁριστικὴ λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος· οἱ ζωηρότεροι δὲ τῶν δυσφορούντων ἐφρόνουν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπιδιωχθῇ ἐξαναγκασμὸς τῶν Δυνάμεων πρὸς τοῦτο, οὐ μόνον δὲ ἐξαναγκασμὸς τῶν Δυνάμεων πρὸς τοῦτο, ἀλλ’ ὅτι ὁ ἐξαναγκασμὸς καὶ ἡ ἐκβίασις ἔπρεπε νὰ ἀπευθυνθῇ καὶ κατὰ τοῦ ἐλευθέρου Βασιλείου διὰ τῆς ἀποστολῆς τῶν Κρητῶν Βουλευτῶν ὅπως συμπαρεδρεύσωσι μεθ’ ἡμῶν εἰς τὸ Ἐθνικὸν τοῦτο Βουλευτήριον, ὁπότε ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ θὰ εὑρίσκετο ἐνώπιον τοῦ διλήμματος ἢ νὰ ἀποκρούσῃ τούτους καὶ νὰ προκαλέσῃ ἴσως ἐσωτερικὰς ἀνωμαλίας, ἢ νὰ ἀποδεχθῇ μὲν τούτους νὰ προκαλέσῃ δ’ ἀσφαλῶς τὸν πόλεμον πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν παρέλειψε τὸ ἐπιβεβλημένον εἰς αὐτὴν καθῆκον, νὰ διαμηνύσῃ πρὸς τοὺς ἐν Κρήτῃ, ὅτι τὰ μελετώμενα ἦσαν κατ’ ἐξοχὴν ἐπικίνδυνα, ἀλλὰ νὰ διαδηλώσῃ πρὸς τούτοις πρὸς αὐτοὺς ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἦτο διατεθειμένη νὰ ἀποδεχθῇ ἀποστελλομένους σήμερον τοὺς Κρῆτας Βουλευτὰς εἰς τὸ ἐν Ἀθήναις Βουλευτήριον, διότι ἡ ἀποδοχὴ αὐτῶν θὰ προυκάλει ἀσφαλῶς πόλεμον πρὸς τὴν γείτονα ἐπικράτειαν καὶ εἰς πόλεμον τοιοῦτον δὲν ἦτο διατεθειμένη ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις νὰ ἐμπλέξῃ τὸ Κράτος. Εὐτυχῶς αἱ συστάσεις αἱ γενόμεναι εἰσηκούσθησαν τότε καὶ μετὰ προσωρινήν τινα ταλάντευσιν τῆς γνώμης τῆς Κρητικῆς Συνελεύσεως ἀπεφασίσθη, ὅπως ἡ ἐνέργεια τῶν ἐν Κρήτῃ περιορισθῇ εἰς ὑπόμνημα ἀπευθυνόμενον πρὸς τὰς προστάτιδας Δυνάμεις, ἐκλεγῇ δὲ ἡ ὑπερησιακὴ Κυβέρνησις καὶ κηρυχθῇ ἡ διάλυσις τῆς παρούσης Βουλῆς διατασσομένων νέων ἐκλογῶν κατὰ τὸν Μάρτιον τοῦ προσεχοῦς ἔτους. Ἀλλὰ μόλις ἡ Βουλὴ ἢ ἡ Συνέλευσις, ὅπως λέγεται ἐν Κρήτῃ, διέλυσεν ἑαυτήν, ἐκεῖνοι ἐκ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν Συνέλευσιν, οἱ ὁποῖοι ἐξεπροσώπουν τὰς ἀκροτέρας γνώμας, ἐπεδίωξαν ὅπως ἐφαρμόσωσιν αὐτὰς καὶ ἔξω πλέον τῆς Βουλῆς, διὰ τρόπου οὐχὶ κανονικοῦ, ἀλλὰ διὰ τρόπου ἀνωμάλου καί, ὅπως αὐτοὶ οὗτοι χαρακτηρίζουσιν αὐτό, ἐπαναστατικοῦ. Κατὰ τὰς πληροφορίας αἱ ὁποῖαι ἔφθασαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν οἱ ἐν λόγῳ Κρῆτες πολιτευταὶ συγκαλοῦσι τὸν λαὸν διὰ τὴν προσεχῆ Κυριακὴν εἰς ἔνοπλα συλλαλητήρια, τῶν ὁποίων σκοπὸς θὰ εἶναι νὰ διαμαρτυρηθῶσι διὰ τὴν ἀναβολὴν τῆς λύσεως τοῦ ζητήματός των, ἀλλὰ συγχρόνως νὰ συγκροτήσωσιν ἐπαναστατικὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ καὶ ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ στείλωσι τοὺς ἀντιπροσώπους των, ὅπως συμπαρεδρεύσωσι μεθ’ ἡμῶν εἰς τὸ Βουλευτήριον τοῦτο. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἀνέβαλε νὰ καταστήσῃ καὶ πάλιν γνωστὴν τὴν ἀντίληψιν αὐτῆς καὶ τὰς γνώμας αὐτῆς, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν παρέλειψε νὰ δώσῃ τὰς συμβουλάς, τὰς ὁποίας ἐδικαιοῦτο νὰ δώσῃ· ἐδήλωσε δὲ καὶ πάλιν ὅτι ἡ πορεία πρὸς τὴν ὁποίαν ἐφέρετο ὠθοῦσα τὰ ἐν Κρήτῃ πράγματα μία μεγάλη μερὶς τῶν πολιτικῶν αὐτῆς ἀνδρῶν ἦτο πορεία κατ’ ἐξοχὴν ἐπικίνδυνος, ὅτι ὅμως ἐν πάσῃ περιπτώσει οἱ ἐν Κρήτῃ ἔπρεπε νὰ γνωρίζωσιν ὅτι ἐφ’ ὅσον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις θὰ εἶχε τὴν τιμὴν νὰ προΐσταται τῶν κοινῶν ἐν Ἑλλάδι, οἱ Κρῆτες ἀντιπρόσωποι δὲν θὰ ἐγίνοντο δεκτοί, ὅπως συμπαρεδρεύσωσι μεθ’ ἡμῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ κατέστησε γνωστὸν πρὸς τοὺς ἐν Κρήτῃ, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτῆς εἶναι σαφῶς καὶ καθαρῶς διαγεγραμμένη, εἶναι πολιτικὴ εἰρηνική, ἀποσκοποῦσα εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἀνασύνταξιν τοῦ Κράτους καὶ τὴν ἄλλην ἐσωτερικὴν ἀνάπλασιν, τῆς ὁποίας ἡ ἐπιτυχία ἀπαραίτητον προϋπόθεσιν ἔχει τὴν εἰρήνην καὶ τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν γαλήνην. Ἀλλὰ τῆς στρατιωτικῆς ἀνασυντάξεως καὶ τῆς ἄλλης ἐσωτερικῆς ἀναπλάσεως ἄλλη προϋπόθεσις ἀπαραίτητος εἶναι ἡ ἑδραία οἰκονομικὴ βάσις. Καὶ ὅτε ἔχομεν ὑπ’ ὄψει ὅτι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα καὶ διὰ τὴν στρατιωτικὴν ἀνασύνταξιν καὶ διὰ τὴν ἄλλην ἐσωτερικὴν ἀνάπλασιν εἶναι ἀδύνατον νὰ πορισθῶμεν διὰ περαιτέρω ἐπιβαρύνσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι πρόδηλον, ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν περίοδον πλήρους γαλήνης καὶ ἡσυχίας ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ τῆς κρείττονος διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν θὰ δυνηθῶμεν ἄνευ περαιτέρω ἐπιβαρύνσεως νὰ πορισθῶμεν τὰς περαιτέρω εἰσπράξεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀπαραίτητοι, ἵνα ἀχθῇ εἰς πέρας τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Τούτων οὕτως ἐχόντων ἐδηλώθη σαφῶς πρὸς τοὺς ἐν Κρήτῃ, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ἀδύνατον νὰ διαψεύσῃ ἑαυτήν, εἶναι ἀδύνατον νὰ καταπροδώσῃ τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ δεχομένη νὰ παρασυρθῇ εἰς πολιτικήν, τὴν ὁποίαν θεωρεῖ αὐτὴ ὀλεθρίαν, εἰς πολιτικήν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἰδική της πολιτική. Ἐδηλώθη ἀκόμη πρὸς τοὺς ἐν Κρήτῃ, ὅτι ἡ δυσφορία αὐτῶν, ὅσον καὶ ἂν εἶναι εὐεξήγητος, εἶναι ἀδύνατον νὰ θεωρηθῇ δεδικαιολογημένη, φθάνουσα εἰς τοιαύτας ὑπερβολάς, ὥστε νὰ ἐπιδιώκηται ἡ ἐξανάγκασις τοῦ ἐλευθέρου Κράτους, ὅπως τραπῇ πολιτικήν, τὴν ὁποίαν σήμερον ἀποστέργει. Ἐδηλώθη πρὸς αὐτούς, ὅτι ἠδύναντο νὰ ἐμπνευσθῶσιν ἀπὸ τὸ παράδειγμα τῶν πατέρων των, οἱ ὁποῖοι ὑπὸ περιστάσεις πολὺ δυσχερεστέρας, ἀσυγκρίτως δυσχερεστέρας ὑπέμειναν ὄχι ἁπλῶς ἐπὶ δεκαετηρίδας, ἀλλ’ ἐπὶ αἰῶνας. Καὶ ἠξιώθη παρ’ αὐτῶν, ἐλευθέρων ἤδη ὄντων καὶ κυρίων ἐν τῷ ἰδίῳ οἴκῳ, νὰ ἐπιδείξωσι καὶ αὐτοὶ ὑπομονήν τινα. Ἐλέχθη πρὸς αὐτοὺς ἀκόμη, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀναγνωρισθῇ τὸ δικαίωμα εἰς αὐτούς, ἀποτελοῦντας τὸ ἓν ὄγδοον ἢ τὸ ἓν ἔνατον τοῦ πληθυσμοῦ τοῦ ἐλευθέρου βασιλείου, ὅπως ὑπαγορεύσωσι καὶ ἐπιβάλωσιν αὐτοὶ ἐκβιαστικῶς τὴν πολιτικὴν αὐτῶν εἰς τὸ ἐλεύθερον βασίλειον. Ἐδηλώθη ἀκόμη πρὸς αὐτούς, ὅτι εἶχον ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τοῦ ἐλευθέρου Κράτους, τὸ ὁποῖον τοσαῦτα ἔπαθε χάριν τῆς Κρήτης καὶ τὸ ὁποῖον δικαίωμα ἔχει καὶ χάριν ἑαυτοῦ καὶ χάριν τῶν γενικωτέρων Ἑλληνικῶν συμφερόντων νὰ προβῇ ἀπερισπάστως εἰς τὸ ἔργον τῆς στρατιωτικῆς ἀνασυντάξεως καὶ ἐσωτερικῆς ἀναπλάσεως τῆς χώρας. Ἐδηλώθη, λέγω, πρὸς αὐτούς, ὅτι δὲν εἶναι δικαίωμά των λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἔχουσιν ἀπέναντι τοῦ ἐλευθέρου Κράτους, νὰ θέλωσι νὰ παρασύρωσι τοῦτο εἰς πολιτικήν, τὴν ὁποίαν τοῦτο ἀποστέργει καὶ θεωρεῖ ὀλεθρίαν. Ἀλλά, Κύριοι, ἡ γλῶσσα τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε τόσον σαφής, τόσον κατηγορηματική, ὥστε ἐλπίζω, ὅτι τὸ κίνημα τῶν ἐν Κρήτῃ συμπατριωτῶν μου δὲν θέλει εὕρει ἀπήχησιν ἐν Ἑλλάδι καὶ δὲν θέλει παρασύρει τὸ Κράτος εἰς πολιτικήν, τὴν ὁποίαν τοῦτο ἀποστέργει. Ἔχω καθῆκον καὶ πάλιν νὰ ἐπαναλάβω, ὅ,τι εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, ὅτι τὰ ἐν Κρήτῃ πράγματα παρέχουσιν ἀφορμὴν ζωηροτάτων ἀνησυχιῶν εἰς τὴν Κυβέρνησιν διότι ἐὰν ἡ Ἑλλὰς δύναται σταθερῶς πολιτευομένη νὰ μὴ ἐμπλακῇ παρὰ τὴν γνώμην αὑτῆς εἰς πόλεμον, τὰ ἐν Κρήτῃ ὅμως πράγματα δὲν ἔχουσι νὰ ὠφεληθῶσιν ἐκ τῶν παραβόλων ἀποφάσεων, εἰς τὰς ὁποίας ἄγονται. Οἱ Κρῆτες εἶναι κύριοι ἐν τῷ ἰδίῳ οἴκῳ, ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ῥυθμίζωσι τὰ ἐσωτερικὰ τοὐλάχιστον πράγματα αὐτῶν κατ’ ἰδίαν γνώμην, ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ συγκροτῶσι νόμιμον ἀντιπροσωπείαν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ καὶ νόμιμον Κυβέρνησιν προερχομένην ἐκ τῆς ἀντιπροσωπείας ταύτης. Καὶ ἐνῷ ταῦτα ἔχουσιν, ἐπιδιώκουσι σήμερον παρ’ οὐδενὸς πιεζόμενοι, οὐδενὸς ἐσωτερικῶς ἀντιτασσομένου, ἀντὶ τῆς ἐκλογῆς νομίμων ἀντιπροσώπων νὰ προβῶσιν εἰς ἐκλογὴν ἐπαναστατικῆς Συνελεύσεως καὶ ἀντὶ τῆς ἐγκαθιδρύσεως νομίμου Κυβερνήσεως ἀπορρεούσης ἀπὸ νόμιμον ἀνάδειξιν ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος νὰ προβῶσιν εἰς ἐκλογὴν ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐρωτᾷ τις διαπορῶν: τί δύναται νὰ ἐπιδιωχθῇ καλὸν διὰ τοιαύτης πολιτικῆς; Πῶς ἀφοῦ οἱ ζωηρότεροι τῶν ἡγουμένων τῆς κινήσεως ταύτης ἀναγνωρίζουσιν ὅτι πᾶσα διατάραξις τῆς τάξεως θὰ ἦτο ὀλεθρία διὰ τὸν τόπον ἐκεῖνον, πῶς φθάνουσιν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἐξερχόμενοι ἐντελῶς τῆς νομιμότητος, οὐδενὸς ἀνθισταμένου καὶ περιερχόμενοι εἰς ἀναρχίαν διὰ τῆς συστάσεως ἐπαναστατικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, πῶς λέγω, ἐλπίζουσιν, ὅτι δύνανται νὰ ὠφελήσωσι κατὰ τι τὴν πατρίδα αὐτῶν; Τὸ ἐπ’ ἐμοί, Κύριοι, ὁμολογῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τοιαύτην πολιτικήν, εἶναι ἡ μετριωτέρα ἔκφρασις, τὴν ὁποίαν δύναμαι νὰ ἀπευθύνω πρὸς τοὺς συμπατριώτας μου ἐκεῖ κάτω. Πρέπει ἀκόμη νὰ σᾶς εἴπω, ὅπως ἐννοήσητε πόσην ὀλίγην πεποίθησιν ἔχουσι περὶ τῆς ἐκβάσεως τῶν παρατόλμων αὐτῶν τολμημάτων αὐτοὶ οἱ ἡγούμενοι αὐτῶν, ὅτι ἐνῷ συνεδριαζούσης τῆς Συνελεύσεως προυτάθη εἰς τοὺς ἐπιφανεστέρους ἐξ αὐτῶν ὑπὸ τῶν ἀντιφρονούντων νὰ ἀναλάβωσιν αὐτοὶ τὴν ἀρχὴν καὶ ὑπευθύνως νὰ χειρισθῶσι τὸ ζήτημα κατὰ τὴν ἔμπνευσιν καὶ κατὰ τὰς ἰδέας των, ἀπέστερξαν νὰ πράξωσι τοῦτο καὶ ἐπέμειναν, ὅπως ἐκλεγῇ κυβέρνησις ὑπηρεσιακὴ καί, μόλις ἡ ὑπηρεσιακὴ κυβέρνησις συνεκροτήθη, συγκαλοῦσι τὸν λαὸν εἰς ἔνοπλα συλλαλητήρια διὰ νὰ καταλύσωσι τὴν κυβέρνησιν ταύτην. Τὸ ἐν Κρήτῃ, Κύριοι, κίνημα εἶναι βεβαίως ἰθαγενές, ἀλλ’ ἔχω τὸ καθῆκον νὰ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἐπράχθη καὶ ἐντεῦθεν ὅ τι ἦτο δυνατόν....

§100Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Φαντασία.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Βουλευτά, περισσοτέραν εὐλάβειαν.

§102ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. ... ἀλλ’ ἔχω τὸ καθῆκον νὰ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἐπράχθη ἐντεῦθεν ὑπό τινων κύκλων ἀντιπολιτευομένων τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν ὅ,τι ἦτο δυνατόν, οὐχὶ ὅπως συγκρατηθῇ ὁ εὐέξαπτος Κρητικὸς πατριωτισμὸς ἀπὸ διαβήματα ἐπικίνδυνα διὰ τὸ μέλλον καὶ τῆς Κρήτης καὶ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ τουναντίον, ὅπως ὁ πατριωτισμὸς οὗτος ἐξαφθῇ ἔτι περισσότερον διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τὰς ἀποφάσεις ταύτας τὰς ἐπικινδύνους. Ἔχω τὸ καθῆκον πρὸς ἀποφυγὴν πάσης παρεξηγήσεως νὰ δηλώσω ὅτι αἱ ἐνέργειαι αὗται δὲν προήρχοντο ἀπὸ τοὺς ὑπευθύνους ἡγέτας τῶν μεγάλων παλαιῶν κομμάτων, ἀλλὰ τὴν δήλωσιν ταύτην ποιούμενος κατὰ καθῆκον, ἔχω ἐπίσης καθῆκον νὰ δηλώσω, νὰ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι γίνεται ἐνέργεια συστηματική, ὅπως ὠθηθῶσι τὰ ἐν Κρήτῃ εἰς τὸ βάραθρον, ἐπὶ προσδοκίᾳ ὅτι καὶ τὰ ἐν Ἑλλάδι θὰ ἔφθανον εἰς τὸ βάραθρον κατ’ ἀντίκτυπον τῶν ἐν Κρήτῃ.

§103Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Νὰ καταγγείλητε τοὺς προδότας αὐτούς.

§104ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, ὀλιγίστας ἔχει ἐλπίδας ἡ Κυβέρνησις, ὅτι τὸ μελετώμενον διὰ τὴν προσεχῆ Κυριακὴν κίνημα εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποσοβηθῇ· θὰ ἤθελον ἐν τούτοις νὰ εἴπω, ὅτι ἔχω ἐλπίδας τινὰς ἀκόμη ὅτι δύναται καὶ γενόμενον τοῦτο νὰ μὴ φθάσῃ εἰς τὰ ἄκρα ἐκεῖνα ἀπὸ τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ συμφορὰ νὰ ἐνσκήψῃ καὶ εἰς τὴν Κρήτην καὶ ἐνδεχομένως εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ διατηρῶν ἐλπίδας διὰ τοῦτο δὲν εἶμαι ἥσυχος παντάπασιν· ἐκεῖνο περὶ τοῦ ὁποίου εἶμαι ἡσυχώτερος, ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι εἶμαι ἥσυχος μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης τουλάχιστον εἶναι τοῦτο, ὅτι ἡ ἐν Ἑλλάδι κοινὴ γνώμη ἀνδρωθεῖσα καὶ μεταβαλοῦσα ῥιζικῶς τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1909, θέλει παράσχει ἑαυτὴν ἔρεισμα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, θέλουσαν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἰδίαν αὑτῆς πολιτικὴν καὶ μὴ στέργουσαν νὰ ἐφαρμόσῃ πολιτικὴν ἀλλοτρίαν.

§105ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§106Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Χειροκροτεῖται ὁ ἐπικήδειος τῆς Κρήτης.

§107ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἄλλοι ζητοῦν τὴν κήδευσιν τῆς Κρήτης· οὔτε θέλω κἄν νὰ ἐπικαλεσθῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἰδιαιτέρως λεπτήν, τὴν τραγικὴν θὰ ἠδυνάμην νὰ εἴπω ἀντίθεσιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν διατελῶ ὡς Πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τὴν στιγμὴν ταύτην, ἀλλὰ καὶ ὡς Κρής, εἰς τοὺς ἀγῶνας τοῦ ὁποίου, καὶ τοὺς στρατιωτικοὺς καὶ τοὺς πολιτικούς, κάτι ὀφείλεται διὰ τὴν ἐν Κρήτῃ κατάστασιν, δὲν θέλω νὰ ἐπικαλεσθῶ τοῦτο διὰ νὰ εἴπω ὅτι δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιδιώξω τὴν κήδευσιν τῆς Κρήτης. Ἠρωτήθην ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Βουλευτὴν τίνα μέτρα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ τίνα μέτρα προτίθεται νὰ λάβῃ, ὅπως ἀπομακρύνῃ πάντα κίνδυνον ἀπὸ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐκ τῶν τελουμένων ἐν Κρήτῃ. Ἐγὼ δηλῶ, ὅτι, ἐφ’ ὅσον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, θέλει λάβει ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐνδείκνυνται ὑπὸ τῶν περιστάσεων, ὅπως μὴ καταστῇ δυνατὸν νὰ τεθῇ ὁ δαυλὸς τοῦ ἐμπρησμοῦ εἰς τὴν πυρίτιδα, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ μένῃ αὕτη στεγνὴ καὶ ξηρά. Εἰς τοὺς παλαιοὺς συμπατριώτας μου ἐδήλωσα, ὅτι δὲν θὰ γίνωσι δεκτοὶ ἐδῶ ἐρχόμενοι ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ νὰ παρακαθίσωσιν ἐν τῷ μέσῳ ἡμῶν σήμερον· ἡ Κυβέρνησις, ἐπαναλαμβάνω, ἐφ’ ὅσον θὰ εὑρίσκηται εἰς τὴν ἀρχήν, θὰ λάβῃ ὅλα ἐκεῖνα τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα θὰ ἐνδείξωσιν αἱ περιστάσεις, ἵνα ἡ πρόθεσις τῶν ἐν Κρήτῃ, ὅπως ἄκοντας παρασύρωσιν ἡμᾶς εἰς πόλεμον μὴ πραγματοποιηθῇ, ὅπως ἡ πρόθεσις ἵνα παρακαθίσωσιν ἀκόντων ἡμῶν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ τούτῳ σήμερον μὴ πραγματοποιηθῇ.

§108Γ. ΠΩΠ. Ἀπορῶ πῶς δὲν χειροκροτοῦσιν.

§109ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διαπορεῖ, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ψαρῶν Βουλευτής, διατὶ τὰ χειροκροτήματα δὲν εἶναι πυκνὰ καὶ θερμά.

§110Γ. ΠΩΠ. Τοὐναντίον, ἀπορῶ διατὶ δὲν χειροκροτοῦν καὶ τώρα.

§111ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διαπορεῖτε, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ διαπορῆτε, ἔπρεπε νὰ κατέχησθε ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ αἰσθήματος, ὑπὸ τοῦ ὁποίου κατέχεται καὶ ὁ ὁμιλῶν τὴν στιγμὴν ταύτην καὶ ὅλοι οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, (χειροκροτήματα) ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ αἰσθήματος, διὰ νὰ ἐννοήσητε, ποία ἡ ψυχολογικὴ κατάστασις καὶ τοῦ ὁμιλοῦντος καὶ τῶν ἀκροωμένων τὴν γλῶσσαν ταύτην, τὴν ὁποίαν ἀκούετε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. (Χειροκροτήματα). Κύριοι συνάδελφοι, ὑπάρχουσι προφανῶς οἱ πιστεύοντες καὶ ἀξιοῦντες καὶ κηρύττοντες, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ταύτην ἀκολουθοῦσα τὴν πολιτικήν, δὲν εὑρίσκεται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην. Ἔχω ἀσφαλῆ τὴν περὶ τοῦ ἐναντίου πεποίθησιν, ἀλλὰ δύναμαι ἀκόμη καὶ καθῆκον ἔχω νὰ διαδηλώσω, ὅτι, ἐὰν ἐξ ἐνδείξεων σαφῶν, αἵτινες δύνανται ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν εἰς ἐλεύθερα πολιτεύματα νὰ προέλθωσι διὰ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἀσφαλίζει τὸ Σύνταγμα, ἐὰν ἐξ ἐνδείξεων σαφῶν ἐμόρφουν τὴν γνώμην, ὅτι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, δὲν ἐπιδοκιμάζεται ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, βεβαίως ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν θὰ ἦτο ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ μετέβαλλε τὴν ἰδίαν αὑτῆς πολιτικήν, διὰ νὰ τὴν προσαρμόσῃ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπίστευε πλανωμένην εἰς τὴν περίστασιν ταύτην, ἀλλὰ θὰ ἐθεώρει καθῆκον αὑτῆς νὰ ἀποσυρθῇ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς, διὰ νὰ ἔλθουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ὑπεστήριζον τὴν ἀντίθετον πολιτικήν, νὰ ἔλθουν ἄλλοι, ὅπως ὑπευθύνως ἀναλάβουν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης. Τὸ θέαμα Κυβερνήσεως ῥυμουλκουμένης μέχρι πολέμου παρὰ τὴν γνώμην αὑτῆς, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπανίδῃ πλέον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1909. (Χειροκροτήματα). Ταῦτα εἶναι, Κύριοι, ὅσα εἶχον νὰ ἀπαντήσω, εἰς τὴν ἐπερώτησιν τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος. Δύο λέξεις ἔχω νὰ εἴπω ἀκόμη, πρὶν ἢ κατέλθω τοῦ βήματος, διὰ νὰ δικαιολογήσω, διατί προυτάχθη ἡ παροῦσα συζήτησις σήμερον καὶ διατί διεκόπη ἡ συζήτησις τῆς ἄλλης ἐπερωτήσεως, τῆς ἀφορώσης ἔλεγχον καὶ πάλιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνόμισα ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Κυβέρνησις ἐδέχθη ἵνα γίνῃ ἡ προκειμένη συζήτησις, δὲν θὰ ἦτο εὐπρεπές, νὰ ἠσχολούμεθα εἰς ἄλλα μικρότερα, πρὶν ἢ ἐξαντλήσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἦλθε πρὸ ἡμῶν. Ἔρχεται ἄλλως τε τὸ ζήτημα τοῦτο, ὡς ζήτημα ἐπικρίσεως πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως πολὺ γενικωτέρας, πολὺ ὑψηλοτέρας. Δὲν διεκόπη ἡ ἄλλη συζήτησις, ἵνα ἀποφύγῃ τὰς εὐθύνας ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις ἡ κατηγορουμένη κατὰ τὴν ἄλλην συζήτησιν ἔρχεται σπεύδουσα ἐνώπιον ὑμῶν, ἵνα δώσῃ λόγον περὶ τῆς πολιτικῆς της εἰς τὸ μέγα ἐθνικὸν ζήτημα ἀφήνουσα εἰς ὑμᾶς νὰ κρίνητε αὐτήν, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν ἄλλην κατηγορίαν, ἡ ὁποία εὑρίσκεται ἐκκρεμὴς ἐνώπιόν σας. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα καὶ εὖγε).

§112Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐπικαλοῦμαι, Κύριοι, τὸ ὄνομα τοῦ κυβερνῶντος κόμματος, τοῦ κόμματος τῶν «Φιλελευθέρων». Ἀνέρχομαι εἰς τὸ βῆμα, τὴν φορὰν ταύτην τουλάχιστον, μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι θὰ θελήσητε νὰ μοῦ ἀκούσητε, ὡς ὁ Κανονισμὸς κελεύει, ἐπιφυλασσόμενοι νὰ ἐκδηλώσητε τὴν κρίσιν ὑμῶν κατὰ τὸν τρόπον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλει τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει, καὶ τὸ ὄνομα, λέγω, τὸ ὁποῖον φέρει τὸ κυβερνῶν κόμμα. Ἔλεγον πρὸ ἡμερῶν πρὸς τὴν Βουλήν, ἐπαναλαμβάνω καὶ σήμερον, ὅτι ἡ Βουλή, περὶ τῆς ὁποίας εἶναι κατάδηλον ὅτι ἀδυνατεῖ νὰ δώσῃ Κυβέρνησιν, ἀποτελεῖ κίνδυνον διὰ τὴν χώραν. Καὶ ἐπεκύρωσε τοὺς λόγους μου σήμερον ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἀνορθωτικῆς, ὅστις διὰ δημοψηφίσματος ἀνῆλθεν εἰς τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει. Δὲν ὑποθέτω νὰ ἔχῃ τις διάφορον γνώμην καὶ νὰ μὴ παραδέχηται ὅτι σαφὴς ἦτο ἡ ἔννοια ἐκ τῶν λόγων αὐτοῦ, ὅτι δυσφορεῖ κατέχων τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει.

§113ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι δά.

§114Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀλλ’ ἐπιθυμεῖ νὰ γνωρίζῃ ποία ἀκριβῶς εἶναι ἡ ἀντίληψις τῆς κοινῆς γνώμης. Πρὶν προχωρήσω, καὶ αὖθις ἀπευθύνω πρὸς ὑμᾶς τὴν παράκλησιν, ἐὰν ἀληθῶς τελῶμεν ὑπὸ πολίτευμα φιλελεύθερον, ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ σεβασθῆτε τὴν ἀντιπολίτευσιν ὁμιλοῦσαν, ἐφ’ ὅσον μάλιστα ὁμιλεῖ ἐντὸς τῶν αὐστηροτάτων ὁρίων τοῦ προσήκοντος, ἐφ’ ὅσον μάλιστα ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι αὐτὴ συνεκράτησε τὴν συζήτησιν ἐκεῖ ὅπου ἔπρεπε νὰ συγκρατηθῇ. Διότι ἔχομεν ὑποχρέωσιν πάντες, νὰ ἀποδεικνύωμεν κατὰ πᾶσαν στιγμήν, ὅτι εἴμεθα ἄξιοι τοῦ ὀνόματος τοῦ Βουλευτοῦ, τοῦ ὀνόματος ἐλευθέρου πολίτου, διότι ἔχομεν ἱερὰν ὑποχρέωσιν πάντες, κατὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ ἀποδεικνύωμεν, ὅτι βαίνομεν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ὑποστάσεως ἡμῶν ὡς ἐλευθέρων πολιτῶν καὶ οὐχὶ εἰς τὴν κατωφέρειαν, ὅπως καταλήξωμεν εἰς κατάστασιν τὴν ὁποίαν δὲν θέλω νὰ χαρακτηρίσω. Ἐπιθυμεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ διακριβώσῃ ὁποία τις εἶναι περὶ τῆς ἐξωτερικῆς αὐτοῦ πολιτικῆς, καὶ τῆς ἐν γένει αὐτοῦ πολιτικῆς, ἡ κοινὴ γνώμη. Ἐδόθησαν εὐκαιρίαι πολλαὶ κατὰ τὸ πολίτευμα νὰ διακριβώσῃ τοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐπιμελῶς ἀπέφυγε τὴν ἐνέργειαν ἐπαναληπτικῶν ἐκλογῶν. Δίδεται σήμερον ἡ εὐκαιρία πρὸς αὐτόν. Ἁπλῶς ἡ εὐκαιρία ἢ ὑπάρχει ἐπιβολή; Εἰλικρινῶς τὸ λέγω πρὸς τὴν Βουλήν: ἐφρόνουν ὅτι δὲν ἤθελεν ἀγορεύσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἤθελεν ἀναγνώσῃ ἁπλῶς τὸ Διάταγμα τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀνακοινοῖ πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι δυσφορεῖ, ὅτι ἡ ἐν Κρήτῃ κατάστασις ζωηροτάτην ἐμπνέει εἰς αὐτὸν ἀνησυχίαν, ἐνῷ ἀνακοινοῖ πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι ἐλαχίστας ἔχει ἐλπίδας, ἐν τούτοις ἀντιμετωπίζει τὸν κίνδυνον, ἢ τῆς τρομερᾶς διασαλεύσεως τῆς τάξεως ἐν τῷ ἐσωτερικῷ......

§115Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. Δὲν θὰ διασαλευθῇ.

§116Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἢ νὰ παρασυρθῇ εἰς πόλεμον, διὰ νὰ ἔχῃ τὴν εὐκαιρίαν νὰ συζητήσῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ φυγοδικίας, τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ ἄρθρου 251 τῆς ποινικῆς δικονομίας, καὶ τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ νόμου περὶ κτηνιάτρων. Αὐτὴ εἶναι ἡ γλῶσσα τῆς ἀληθείας. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης, τὰ ἄλλα εἶναι κατὰ ποῖον τρόπον θὰ δείξωμεν ὅτι εἴμεθα δῆθεν ἀφωσιωμένοι ὑπὸ τὴν σημαίαν τῆς Ἀνορθώσεως, καὶ κατὰ ποίαν μέθοδον θὰ συγκροτηθῶσιν οἱ συνδυασμοὶ κατὰ τὰς μελλούσας ἐκλογάς. Χθές, Κύριοι, ἀνεγίνωσκον ἄρθρον τι, δημοσιευθὲν εἰς ἑσπερινὴν ἐφημερίδα, τὸ ὁποῖον ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ὀνομάσω ἀνακοίνωσιν, ἄρθρον δὲ προκλητικώτατον...

§117ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Μόλις εἰσῆλθον εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, μοὶ ἐδόθη εὐκαιρία νὰ κάμω τὴν δήλωσιν, ὅτι οὐδεμία ἐφημερὶς διηρμήνευε τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως. Τότε ἡ ἀνακοίνωσις αὕτη ἀφεώρα ἄλλην ἐφημερίδα, σήμερον ἀφορᾷ ἄλλην. Ὑπάρχουσιν ἐφημερίδες φιλικαὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ οὐδεμία διερμηνεύει τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως. Ὄταν εἰς τὸν πολιτικόν μου βίον ἤθελον νὰ ἔχω δημοσιογραφικὸν ὄργανον διερμηνεῦον τὰς ἰδέας μου, ἐξέδιδον ὁ ἴδιος καὶ ἔγραφον αὐτὸ ὁ ἴδιος, οὐδέποτε δὲ ὑπεγράφη ἐν αὐτῷ κύριον ἄρθρον ἢ ὑπ’ ἐμοῦ. Εὐτυχῶς ὅτι μοῦ δίδεται καὶ πάλιν ἡ εὐκαιρία ὅπως κάμω τὴν δήλωσιν, ἵνα μὴ παρεξηγοῦνται ἄρθρα γραφόμενα εἰς διαφόρους ἐφημερίδας.

§118Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀνεγίνωσκον χθὲς τὴν ἑσπέραν εἰς ἑσπερινὸν φύλλον ἀρθρίδιόν τι προκλητικώτατον, διὰ τοῦ ὁποίου μονονουχὶ ἐκαλούμεθα ἄτιμοι, μὴ φέροντες ἐνώπιον τῆς Βουλῆς συζήτησιν περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ἐκαλούμεθα δὲ ῥητῶς καὶ ὄργανα κομμάτων ἐνεδρευόντων ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Ἔχω τὴν ὑπερηφάνειαν νὰ πιστεύω, ὅτι δὲν ὑπάρχει εἷς καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ὅστις θὰ ἐτόλμα νὰ ψιθυρίσῃ τοιαύτην τινὰ ὕβριν καὶ συκοφαντίαν πρὸς ἐμέ, χωρὶς ν’ ἀνταποδώσω πρὸς αὐτὸν παραχρῆμα ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου εἶναι ἄξιος, κατὰ τὸν τρόπον τὸν προσήκοντα. Φρονῶ καὶ πιστεύω, ὑπὲρ πάντα ἄλλον, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἑνὸς Κράτους πρέπει νὰ τὴν διευθύνῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ, ὅταν δ’ ἔρχηται ὁ καιρὸς ὁ κατάλληλος, ζητεῖται ἁπλῶς εὐθύνη παρὰ τῶν Κυβερνητῶν, τῶν διαχειρισαμένων τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν τοῦ Κράτους, καὶ ἐὰν ἡ εὐθύνη ἐκείνη δὲν ἀρκῇ, οὐδὲν ἀτυχῶς πλέον τούτου ἔχει τις νὰ ἐπιχειρήσῃ. Εἶναι ἀληθές, Κύριοι, ὅτι καὶ οἱ Κρῆτες σήμερον ἔπρεπε νὰ εἶναι εὐλαβεῖς ἀπέναντι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ εὐπειθεῖς εἰς τὰς συμβουλὰς αὐτῆς. Ἀλλὰ θὰ σᾶς παρακαλέσω, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ὅπως ἀναφέρω ὑμῖν ἱστορικὰ γεγονότα· ναί, τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ τὸ τονίζω, οἱ Κρῆτες ἔπρεπε νὰ εἶναι εὐπειθεῖς εἰς τὰς συμβουλὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, τί ἀπαντᾷ εἰς ταῦτα τὸ Θέρισσον;

§119Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Πολὺ σωστά. Οὐδέποτε ὑπήκουσεν εἰς τὰς παρακελεύσεις, ὁ κ. Πρωθυπουργός, τῶν τότε Κυβερνήσεωγ.

§120Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὑπάρχουσι, Κύριοι, οἱ φρονοῦντες, ὅτι τὸ Θέρισσον ἔγραψε σελίδας ἐνδόξους καὶ τιμίας εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς Κρήτης, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἑλλάδος. Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀληθές, ἀφ’ οὗ τὸ Θέρισσον ἔγραψε τὰς σελίδας του παρὰ τὴν γνώμην, παρὰ τὴν ἐπιταγήν, παρὰ τὴν διαμαρτυρίαν, παρὰ τὴν κατάραν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τῆς τότε, πῶς τότε ἐξ ὑπαρχῆς, ποῦ εὑρίσκετε τὸ δικαίωμα, ἐξ ὑπαρχῆς, λέγω, κατ’ ἀρχήν, κατὰ κανόνα, νὰ κατακρίνητε τοὺς σημερινοὺς ἀγῶνας ἑνὸς Μιχελιδάκη; Δύνασθε νὰ χειροκροτῆτε ὅσον θέλετε, δύνασθε νὰ διαμαρτύρησθε ὅσον θέλετε, ἀλλὰ τὸ ἰδικόν του παράστημα, τὰς ὑπηρεσίας του πρὸς τὴν Κρήτην καὶ τὴν Ἑλλάδα ὁ Μιχελιδάκης μὲ πολλὴν ὑπερηφάνειαν θὰ τὰς ἀντιτάξῃ εἰς τὰς ὁμοίας ὑπηρεσίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§121ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὐδεὶς τὰς ἠμφισβήτησεν.

§122Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ οἱ φρονοῦντες, ὅτι τὸ Θέρισσον ἦτο τοὐλάχιστον σφάλμα. Ἐὰν οὗτοι σκέπτωνται ὀρθῶς, ἐὰν ἤθελον ὑποτεθῇ ὅτι οὗτοι ἔχουσιν ἁπτὰς ἀποδείξεις ὅτι τὸ Θέρισσον ὑπῆρξε τοὐλάχιστον σφάλμα, πῶς θέλετε νὰ κύπτῃ ὁ Μιχελιδάκης καὶ ὁ Χατζημιχάλης καὶ ὁ Πωλογεώργης καὶ ὁ Κούνδουρος καὶ οἱ λοιποὶ τίμιοι Κρῆτες καὶ νὰ ὑπακούσωσιν εἰς τὰ κελεύσματα, εἰς τὰς συμβουλὰς ἐκείνου, ὅστις ἡγεῖτο τοῦ Θερίσσου; Δὲν ὑπάρχει ἐλαχίστη ἀμφιβολία, Κύριοι, θὰ ἐβλασφήμει ὅστις θὰ ἔλεγεν ὅτι δὲν πρέπει πάντα τὰ τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ νὰ κύπτωσιν ὑπὸ τὰς ἐπιταγὰς καὶ τὰς συμβουλὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐντὸς τοῦ ἀνθρωπίνως δυνατοῦ. Δὲν εἶναι δὲ δυνατόν, Κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν ἀνθρωπίνως, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν φυσικῶς νὰ χωρίσητε τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν ἀντίληψιν, εἰς τὸ συναίσθημα, εἰς τὴν συνείδησιν τῶν Κρητῶν, ἀπὸ τοῦ φανατικοῦ αὐτῶν ἀντιπάλου, χθὲς μόλις, τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου. Δυστυχῶς, Κύριοι, δι’ ἐμέ, δὲν ἔχω ἐλαχίστην δυσκολίαν νὰ τὸ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν δύναμαι μετὰ τοῦ ἀπαιτουμένου κύρους νὰ πραγματευθῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τοιαῦτα ζητήματα, ἀλλὰ παρεσύρθην, ἐβιάσθην, ἐπιέσθην, ἐξηναγκάσθην πρὸς τὴν συζήτησιν ταύτην, δὲν εἶδον δὲ προθύμους ἐκείνους, οἵτινες μετὰ κύρους θὰ ἐπελαμβάνοντο τοιούτων ζητημάτων, ὡς ὁ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτής, δὲν εἶδον, λέγω, ν’ ἀναμιχθῇ, ὡς ἐπεβάλλετο ν’ ἀναμιχθῇ, προκληθείσης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως—ἧς τὴν εἴπω καὶ ἐγὼ οὕτω—ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τοιαύτην συζήτησιν διεξαγάγῃ. Ἄλλος τις Βουλευτής, μὴ ὁρκισθεὶς ἀτυχῶς ἀκόμη, ὅστις μετὰ κύρους ἐπίσης καὶ ἐπιβολῆς θὰ ἠδύνατο νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, μονάζει δυστυχῶς ἐν Αἰγίνῃ.

§123Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Κύριε συνάδελφε, ἀφήσατέ τον εἰς τὴν θέσιν του.

§124Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀλλ’ ἐὰν οὕτως ἔχωσι τὰ πράγματα, ἀναμφισβητήτως, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ πιστεύω, οἱ ἀπὸ προχθὲς μόλις ἀγῶνές μου ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ μὲ δικαιολογοῦσι νὰ εἴπω, ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῇ τις, ἐξ ὑμῶν τοὐλάχιστον, κύριοι Βουλευταί, ὥστε νὰ μοὶ ἀποδώσῃ ὑστεροβουλίαν, σκοποὺς κατακριτέους. Βεβαιότατα, ἐπαναλαμβάνω διὰ μυριοστὴν φοράν, οἱ Κρῆτες ἐπιβάλλεται νὰ κύπτωσιν ὑπὸ τὰς ἐπιταγὰς καὶ τὰς συμβουλὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἰς τοσοῦτον ὀξύτητος φθάσαντος τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος δὲν ἦτο ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος ὁ δυνάμενος νὰ τὸ ἀντιμετωπίσῃ. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἐσωτερικῆς ἀναπλάσεως! Ἀλλὰ πρόκειται περὶ τῆς ἐσωτερικῆς διαρρυθμίσεως! Εὐτύχημα καὶ δι’ αὐτὸν καὶ διὰ τὸν τόπον εἶναι, διότι ἀπὸ σήμερον πιθανώτατα ἔπαυσε νὰ μεταχειρίζηται τὴν λέξιν «Ἀνόρθωσις». Εἶπε μόνον ὅτι ἔπρεπε νὰ συντελεσθῇ ἡ «ἐσωτερικὴ ἀνάπλασις»! Ὄχι Κύριοι· ὄχι Κύριοι· μὴ πλανώμεθα καὶ μὴ πλανῶμεν, πρόκειται περὶ ἐσωτερικῆς κομματικῆς δημιουργίας! Ἀλλὰ καὶ ἀνεξαρτήτως τούτων, μήπως ἔχομεν καὶ ἄλλο γεγονὸς εἰς τὰ καθέκαστα, καὶ ἄλλας ἀποδείξεις ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἦτο κατάλληλος ὁ σημερινὸς πρωθυπουργὸς νὰ ἀντιμετωπίσῃ εἰς τοιαύτην ὀξύτητα περιελθὸν τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ἀλλὰ καὶ εἰς ἀδεξιότητας παρεσύρθη, καὶ εἰς πράξεις ἕνεκα τῶν ὁποίων περισσοτέραν ἐνέσπειρεν ἐκεῖ τὴν δυσπιστίαν; Ἀγνοῶ, τίς ἐξ ὑμῶν θέλει νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν τὴν πιστεύει, εἰς ἐμέ, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, θὰ εἶναι ἀδικαιολόγητος ἂν δὲν τὴν πιστεύῃ, ἐρωτῶ, ἀγνοεῖ τις ἐξ ὑμῶν ἀποστολὴν γενομένην πρὸ δύο μηνῶν περίπου, ὅπως πεισθῶσιν οἱ δυνάμενοι μετὰ κύρους καὶ ἐπιβολῆς νὰ ὁμιλῶσιν ἐκεῖ, πρὸς τὸν Κρητικὸν λαόν, νὰ ἀποδεχθῶσι λύσιν, ἥτις δὲν προάγει τὴν Κρήτην ἀπὸ τῆς καταστάσεως τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ἀπὸ τοῦ κινήματος τοῦ 1908, ἀλλὰ τὴν ἐπαναφέρει, κατὰ τρόπον μάλιστα ἀπροσδιόριστον, εἰς τὸ καθεστὼς τὸ πρὸ τοῦ 1908; Χθές, κύριοι Βουλευταί, ἐκυκλοφόρησεν ἐν Ἀθήναις παράρτημα Κυβερνητικωτάτης ἐφημερίδος, περιέχον τὸ τηλεγράφημα διασήμου Ἄγγλου ἀνταποκριτοῦ, ἀποσταλὲν εἰς ἐφημερίδα Ἀγγλικὴν παγκοσμίου κύρους. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὸ ἀνεγνώσατε πάντες, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη, διὰ νὰ σύρωμεν τὰ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ σύρωμεν, νὰ ἀναγνωσθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου (Ἀναγινώσκει). «Ὁ ἐνταῦθα ἀνταποκριτὴς τοῦ «Ἡμερησίου Τηλεγράφου» τοῦ Λονδίνου κ. Δίλλον εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μᾶς ἀνακοινώσῃ τὸ κάτωθι τηλεγράφημα τὸ ὁποῖον ἀπέστειλεν εἰς τὴν ἐφημερίδα του, καὶ τὸ ὁποῖον ἐκυκλοφορήσαμεν χθὲς μετὰ μεσημβρίαν εἰς ἔκτακτον παράρτημα»: «Οἱ Κρῆτες ἔγιναν πάλιν πηγὴ σοβαρῶν ἀνησυχιῶν. Οἱ κάτοικοι τῆς ἱστορικῆς νήσου θορυβωδῶς ἀπαιτοῦν τελειωτικὴν πλέον καὶ σκόπιμον ἀποκατάστασιν τῆς διεθνοῦς θέσεώς των. Τὸ Τουρκικὸν Κομιτάτον «Ἕνωσις–Πρόοδος» ἐξ ἴσου ἐπιθυμεῖ νὰ κλείσῃ πληγὴν ἡ ὁποία εἶναι πάντοτε ὀδυνηρὰ καὶ ἐνίοτε ἐπικίνδυνος καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐπρότεινε νὰ προικίσῃ τὴν Κρήτην μὲ αὐτονομίαν μοναδικοῦ τύπου, ἀναγνωρίζουσαν πολιτικὰ δικαιώματα τόσον ἐκτεταμένα, ὥστε νὰ διαφέρῃ μόνον κατ’ ὄνομα ἀπὸ ἀπόλυτον ἀνεξαρτησίαν. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι πολλοὶ ὑπέροχοι πολιτικοὶ ἄνδρες εἰς τὴν Κρήτην καὶ τὴν Ἑλλάδα προθύμως θὰ παρεδέχοντο τὴν πρότασιν αὐτὴν ἐπὶ τῇ βάσει ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα μόλις διετυποῦντο θὰ ἐθεωροῦντο ὀρθότατα, ἐὰν δὲν ἐφοβοῦντο τὴν φοβερὰν θύελλαν, ἥτις θ’ ἀπελύετο εἰς τὸν τύπον τὸν Κρητικὸν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν ὑπὸ ἐνδιαφερομένων πολιτευτῶν, οἵτινες ἐπιμελῶς, ἀλλὰ ἴσως ἀσυνειδήτως προσφέρουν τροφὴν εἰς τὴν λαϊκὴν ἀνησυχίαν καὶ τὴν ὑπερβολικὴν ὑπεραισθηματικότητα. Φυσικῶς ἡ ἀποδοχὴ τῶν προτάσεων τοῦ Τουρκικοῦ Κομιτάτου ὑπό τε τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως θ’ ἀπήλασσε τὴν νῆσον ἀπὸ τὴν φύλαξιν τῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἔχουν κουρασθῆ ἀπὸ τοῦ νὰ φέρουν τὸ βάρος αὐτό. Τὸ Κομιτᾶτον «Ἕνωσις–Πρόοδος» θὰ ἱκανοποιεῖτο, ἐὰν κατώρθωνε νὰ κερδήσῃ μίαν τοιαύτην φαινομενικὴν ἐπιτυχίαν ὑπὸ τὴν μορφὴν τῆς διατηρήσεως τῆς ὀθωμανικῆς ἐπικυριαρχίας, ἔστω καὶ ὑπὸ τὴν μᾶλλον αὐτῆς σκιώδη μορφήν. Ἀλλὰ οἱ Ἕλληνες πολιτικοὶ θὰ ἦσαν κατηυχαριστημένοι ἐὰν ὁ δυνατὸς Κρητικὸς μοχλὸς ἀφῃρεῖτο ἀπὸ τὰς χεῖρας τῶν πολιτικῶν ἀντιπάλων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἦσαν εἰς θέσιν νὰ μεταχειρίζωνται, ὅπως ἀπειλοῦν, τὴν ὕπαρξιν ὄχι μόνον τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλὰ καὶ ὁλοκλήρου τοῦ Βασιλείου. Μικραὶ κομματικαὶ ῥαδιουργίαι μόνον ἀντιτίθενται κατὰ τοῦ τοιούτου συμβιβασμοῦ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτονομίας, ἡ ὁποία ὁμοιάζει πρὸς ἀνεξαρτησίαν. Ἐν τῷ μεταξὺ ταραχαὶ συνδαυλισθεῖσαι ὑπὸ Ἑλλήνων πολιτικῶν εἶναι ἐν τῷ ἐκρήγνυσθαι εἰς τὴν Κρήτην καὶ πολυάριθμα σημεῖα τῆς ἐπερχομένης θυέλλης ἀναφαίνονται. Οἱ Κρῆτες ἑτοιμάζονται νὰ προσαρτήσουν τὴν νῆσόν των εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, ἐναντίον τῆς ἀπαγορεύσεως τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ ἐναντίον τῶν σοβαρῶν προτροπῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐντὸς βραχέος θέλουν ἐκλέξῃ Βουλευτὰς διὰ τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν καὶ θὰ τοὺς στείλουν εἰς τὰς Ἀθήνας. Ὁ πρωθυπουργὸς κ. Βενιζέλος, ὅστις πραγματοποιεῖ μεγάλας προόδους πρὸς ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους θὰ εὑρεθῇ τότε ἐνώπιον ἐπικινδύνου διλήμματος. Ἐὰν δεχθῇ τοὺς Κρῆτας Βουλευτὰς εἰς τὴν Βουλὴν θὰ δώσῃ εὔλογον ἀφορμὴν εἰς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν, διὰ νὰ κηρύξῃ πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ θὰ προκαλέσῃ τὴν ἐπέμβασιν τῶν Προστατ. Δυνάμεων. Ἐὰν δ’ ἀρνηθῇ τὴν εἴσοδον τῶν Κρητῶν Βουλευτῶν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν θὰ γίνῃ ἀντικείμενον ἀναθέματος ἀπὸ ἓν μέρος τοῦ πληθυσμοῦ ἀμφοτέρων τῶν χωρῶν τῶν ὁποίων οἱ ἀρχηγοὶ ἐλπίζουν νὰ ἀνατρέψουν τὸ ὑπουργεῖόν του καὶ νὰ ἐκμηδενίσουν ἢ ν’ ἀναβάλουν τὸ ἔξοχον ἀναδιοργανωτικὸν αὐτοῦ ἔργον. Τὰ πράγματα καθ’ ὅλην τὴν πιθανότητα ἐντὸς ὀλίγων ἑβδομάδων θὰ φθάσουν εἰς τὸ ὀξύτερον αὐτῶν σημεῖον. Ὁ Βενιζέλος, ὅστις καὶ ὁ ἴδιος εἶναι Κρὴς καὶ εἰς τὸ πλευρὸν τοῦ ὁποίου ἠγωνίσθην πρὸ δεκαεξαετίας διὰ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Νήσου ἐπιμένει εἰς τὴν ἀπόφασίν του, νὰ ματαιώσῃ ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὺς ἄκρους αὐτοὺς πόθους τῶν συμπολιτῶν του, ἐν τῇ ἀγωνιώδει αὐτοῦ μερίμνῃ καὶ περὶ εὐημερίας τῆς μεγαλητέρας του πατρίδος καὶ περὶ τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, ἡ δὲ μέριμνά του αὕτη προβιβάζει τὰ ἀληθινὰ συμφέροντα τῆς Κρήτης. Κατὰ συνέπειαν μετὰ πολλῆς του μὲν λύπης, ἀλλ’ ἀμειλίκτως θ’ ἀρνηθῇ νὰ δεχθῇ τοὺς Κρῆτας βουλευτὰς καὶ δὲν θὰ ὑποχωρήσῃ πρὸ πάσης συνεπείας τῆς θαρραλέας αὐτῆς καὶ πολιτικωτάτης στάσεώς του, λαμβάνων οἱαδήποτε μέτρα ἤθελον ἀποδειχθῆ ἀναγκαῖα πρὸς τελεσφόρησιν τῆς σωτηρίας αὐτῆς πολιτικῆς του. Ἐν τῷ μεταξὺ γίνονται ἔντονοι προσπάθειαι, ὅπως πείσουν τοὺς Κρῆτας ν’ ἀπόσχουν τοιαύτης ἄφρονος ἐνεργείας ἡ ὁποία θὰ φέρῃ τὸ ναυάγιον τῶν προσφιλῶν των πόθων». Ἐπεθύμουν, κύριοι Βουλευταί, νὰ ἔχω ἤδη ἐκτετυπωμένην τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ νὰ θέσω αὐτὴν παραπλεύρως πρὸς τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, τοῦ διασήμου, ἐπαναλαμβάνω, Ἄγγλου δημοσιογράφου, τοῦ ἰσαδέλφου φίλου τοῦ Πρωθυπουργοῦ, διὰ νὰ ἀναγνώσητε καὶ νὰ κρίνητε. Ἡ ἐφημερὶς αὕτη, ἡ κυβερνητικωτάτη, οὐδεμίαν περιέχει διάψευσιν τοῦ τηλεγραφήματος τούτου, γράφει ἐπανειλημμένως περὶ τῆς στενωτάτης καὶ ἰσαδέλφου φιλίας τοῦ ἀνταποκριτοῦ ἐκείνου πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν· καὶ ἡ ἐφημερὶς αὕτη, ἡ Κυβερνητική, λαμβάνει συνέντευξιν μετὰ τοῦ ἀνταποκριτοῦ, καὶ ὁ ἀνταποκριτὴς ἐκεῖνος, ὁ σοβαρώτατος δημοσιογράφος, ὁ, ἐπαναλέγω, φίλτατος τῷ Πρωθυπουργῷ, ὁ ἀναμφισβητήτως δυνάμενος νὰ γνωρίζῃ ποία εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, στέργει νὰ δώσῃ συνέντευξιν. Μόλις εἶδεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κυκλοφορῆσαν τὸ σημαντικώτατον ἐκεῖνο παράρτημα, δὲν γνωρίζει πρὸς τὴν φίλην αὐτῷ ἐφημερίδα ὅτι πρέπει νὰ τὸ διαψεύσῃ, δὲν σπεύδει νὰ καλέσῃ παρ’ ἑαυτῷ τὸν φίλτατον ἐκεῖνον δημοσιογράφον, τὸν ἀπὸ δεκαεξαετίας φίλον καὶ συμπολεμιστήν, διὰ νὰ τῷ εἴπῃ ὅτι δὲν περιέχει τὴν ἀκρίβειαν τῶν πραγμάτων τὸ τηλεγράφημά του, ἀλλ’ ἀφήνει αὐτὸν καὶ προβαίνει καὶ μέχρι συνεντεύξεως εἰς τὴν αὐτὴν ἐφημερίδα, καὶ λέγει μεταξὺ πολλῶν ἄλλων (ἀναγινώσκει): «Οἱ Τοῦρκοι θὰ παρουσιάσουν ταύτην εἰς τὸν λαόν των ὡς μόνιμον, ἡ ἐμὴ γνώμη δ’ εἶναι ὅτι εἶναι ἡ αὐτονομία αὕτη ἡ τελευταία βαθμὶς διὰ τὴν προσάρτησιν τῆς Κρήτης εἰς τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος καὶ ἴσως καὶ τοῦτο φρονοῦν οἱ Τοῦρκοι πολιτικοὶ εἰς τὸ βάθος τῆς διανοίας των, ἀλλὰ δὲν δύνανται ἀκόμη νὰ προφέρουν καὶ νὰ ἐξωτερικεύσουν τὸ τοιοῦτο διανόημά των». Θὰ ἐπεθύμουν καὶ θὰ παρεκάλουν ἰδιαίτατα τὸν σεβαστὸν ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας βουλευτὴν κ. Δραγούμην, νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Βουλήν, ἐὰν τὸ κρίνῃ ἀναγκαῖον, ἐὰν τὸ κρίνῃ ἐπίκαιρον, ἐὰν τὸ κρίνῃ ὠφέλιμον, τὴν φράσιν ὅτι «ἡ αὐτονομία εἶναι ἡ τελευταία βαθμὶς πρὸς τὴν ἕνωσιν,» τὴν ἀνέγνωσεν ἅπαξ, δίς, τρὶς ἀπὸ τοῦ 1901, ὅτε εἷς Ὑπουργὸς ἐν Κρήτῃ διεφώνει πρὸς τὸν τότε ἐκεῖ Ὕπατον Ἁρμοστήν: Τὴν φράσιν, λέγω, ὅτι ἡ αὐτονομία εἶναι ἡ τελευταία βαθμὶς πρὸς τὴν ἕνωσιν. Δὲν ἔχουσιν οὐδὲ τὴν προσοχὴν νὰ μεταβάλωσι τὴν φρασεολογίαν αὑτῶν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἀκόμη: Ἔχων ὑπ’ ὄψιν, καθὼς πᾶς τις ἐξ ὑμῶν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἀδιαφόρως καὶ ἐπιπολαίως νὰ συζητῇ τις περὶ τοιούτων τηλεγραφημάτων, τοιούτων ἀνταποκριτῶν, τοιούτων ἐφημερίδων, ἐρωτῶ λέγω: Ποῖοι εἶναι οἱ πολλοὶ ὑπέροχοι πολιτικοὶ ἄνδρες εἰς τὴν Κρήτην καὶ τὴν Ἑλλάδα, οἵτινες προθύμως θὰ παρεδέχοντο τὴν πρότασιν αὐτὴν ἐπὶ τῇ βάσει ἐπιχειρημάτων;

§125ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διατί δὲν ἀποτείνεσθε πρὸς τὸν κ. Dillon;

§126Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν τὸν ἔχω φίλον δυστυχῶς. Σεῖς, ὅστις τὸν ἔχετε φίλον, εἴχετε ὑποχρέωσιν, μόλις ἐκυκλοφόρησε τὸ τοιοῦτο παράρτημα, νὰ τὸν καλέσητε καὶ νὰ τῷ εἴπητε νὰ τὸ διαψεύσῃ. Τίνες εἶναι οἱ ὑπέροχοι πολιτικοὶ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν Κρήτῃ, οἱ προβάλλοντες ἀπὸ ἐτῶν τὰ ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς αὐτονομίας; Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἶναι πολιτικὴ τῆς εἰρήνης, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς γαλήνης, εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ τόπου, ὅστις ἐξηγέρθη εἰς μίαν ἐπανάστασιν, τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε ἔχει πληρώσει διὰ 200 ὅλων ἑκατομμυρίων, τοῦ τόπου, ὅστις ἐξηγέρθη εἰς μίαν ἐπανάστασιν, διὰ νὰ προσθέσῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων 20 καὶ πλέον ἴσως ἑκατομμύρια, ἵνα κατορθώσῃ τὸ πολὺ μέχρι τοῦ Μαρτίου τοῦ 1910 νὰ ἀντιμετωπίσῃ πάντα ἐξευτελισμόν, νὰ ἀπαντήσῃ ἐναντίον παντὸς ῥαπίσματος, εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον ἔπαυσε νὰ ἐπαιτῇ! Ἔπαυσε δὲ νὰ ἐπαιτῇ, ἵνα τολμᾷ νὰ ἀπειλῇ ὅτι θὰ αἱματοκυλίσῃ τὰ μεγάλα τέκνα τῆς Κρήτης, ἐπιδιώκοντα τὸν φλογερώτερον πόθον τοῦ Ἔθνους. Ἐτολμήσατε πολλά, ἀλλ’ εἰς τοῦτο μόνον ἐν λόγοις εἶναι δυνατὸν νὰ τολμᾶτε. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ηὐχόμην νὰ φθάσουν τὰ πράγματα ἐκεῖ ὅπου ἔφθασαν, ἀλλ’ ὅπου ἔφθασαν, καὶ ὅπου ἂν θὰ φθάσωσι, βεβαίως δὲν εἶσθε σεῖς ἐκεῖνος, ὅστις θὰ τολμήσητε ἀλλαχοῦ καὶ νὰ τὸ εἴπητε. Μόνον ὑπὸ τὰ χειροκροτήματα τῆς Βουλῆς τολμᾶτε νὰ τὸ εἴπητε, ὅτι θὰ αἱματοκυλίσητε τοὺς Κρῆτας Βουλευτὰς ἐρχομένους νὰ παρακαθίσωσιν ἐνταῦθα (διαμαρτυρίαι).

§127ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν τὸ εἶπε, δὲν τὸ εἶπεν.

§128Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐὰν δὲν πλανῶμαι, κύριοι Βουλευταί, ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀγορεύων ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης εἶπεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν ἤθελε πραγματοποιηθῶσιν οἱ σκοποὶ τοῦ νῦν ἐν Κρήτῃ κινήματος, εὑρίσκεται πρὸ τοῦ ἑξῆς διλήμματος, ἢ νὰ εὑρεθῇ ἐσωτερικῶς ἐν τρομερᾷ διασαλεύσει τῆς τάξεως, ἢ νὰ παρασυρθῇ ἐξωτερικῶς εἰς πόλεμον (διαμαρτυρίαι).

§129ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν τὸ εἶπεν αὐτό.

§130Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὥστε ἡ τρομερὰ διασάλευσις ἐσωτερικῶς τῆς δημοσίας τάξεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἑρμηνευθῇ ὅπως ὑπ’ ἐμοῦ ἡρμηνεύθη; Ἐὰν εἶναι δυνατὸν νὰ ἑρμηνευθῇ... τὸ εὔχομαι καὶ τὸ ἐλπίζω. Κύριοι Βουλευταί, εἶναι καιρὸς κατὰ τὴν γνώμην μου τὴν ταπεινὴν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰ ζητήματα καὶ τὴν ἐν γένει κατάστασιν, ἥτις ἐδημιουργήθη ἀπὸ τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1909, καὶ ἰδίᾳ ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν τῆς 28 Νοεμβρίου, καὶ μάλιστα ἀπὸ τῆς 8 Ἰανουαρίου λήγοντος ἔτους καὶ ἐντεῦθεν, νὰ τὴν ἀντιμετωπίσωμεν πρεπόντως, νὰ τὴν ἀντιμετωπίσωμεν ἐν τῇ ἐμφανείᾳ τῶν πραγμάτων, νὰ τὴν ἀντιμετωπίσωμεν ὑπὸ τὴν ἐπιβολὴν τῶν κανόνων τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει. Καὶ ἐγένετο πρὸ μηνῶν χρῆσις μιᾶς λέξεως· ἐγὼ οὐδέποτε μετεχειρίσθην αὐτήν, ἀπεδοκίμασα μάλιστα τοὺς μεταχειριζομένους τὴν λέξιν ἐκείνην, ἀλλὰ διὰ λόγους σκοπιμότητος καὶ ἐγώ. Ἰδοὺ μία περίστασις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀκολουθῶ τὴν σειρὰν τὴν συνήθη τῶν σκέψεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅστις τὰ πάντα ἀνάγει εἰς τοὺς λόγους τῆς σκοπιμότητος. Καὶ προεκλήθη ἡ ἐπικουρία τοῦ παρ’ ἡμῖν Καθηγητοῦ τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου, τοῦ ὁποίου πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐγὼ αὐτὸς εὐφημοτάτην ἔκαμα μνείαν, ἵνα ἀποδείξῃ ἐπιστημονικῶς, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γένηται χρῆσις τῆς λέξεως ἐκείνης. Ἔχω ὑπ’ ὄψει, Κύριοι, τὸν κρατοῦντα σήμερον ἐν Γαλλίᾳ τὰ σκῆπτρα τῆς ἐπιστήμης τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου, ὅστις δὲ θέλει ἂς ἀναγνώσῃ ἐν Σελ. 411 τοῦ αʹ τόμου τοῦ συγγράμματος αὐτοῦ, τοῦ ὁποίου ἡ τελευταία ἔκδοσις εἶναι τοῦ 1911, πρόκειται περὶ τοῦ συγγράμματος τοῦ Duguit, ὅστις λέγει ἐν πιστῇ μεταφράσει τάδε: «Τὸ κοινοβουλευτικὸν Κράτος ἐμπεδοῦται ἐπὶ τῆς ἰσότητος τῶν δύο ὀργάνων τῆς Πολιτείας, τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῆς ὁλοψύχως ἁρμονικῆς αὐτῶν συνεργασίας καθ’ ὅλην τὴν πολιτειακὴν ἐνέργειαν καὶ ἐπὶ τοῦ σκοπίμου ἀμοιβαίου αὐτῶν περιορισμοῦ. Ἡ συνεργασία αὕτη καὶ ἀλληλεπίδρασις ἀσφαλίζεται ὑπὸ τοῦ ἄξονος τῆς πολιτικῆς μηχανῆς, δηλαδὴ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ πρῶτος ὅρος, ὅπως λειτουργήσῃ κανονικῶς τὸ κοινοβουλευτικὸν Κράτος, εἶναι τὸ ἰσοδύναμον εἰς γόητρον καὶ ἐπιρροὴν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ὁποιαδήποτ’ ἂν ᾖ ἡ πηγὴ ἑκατέρου τῶν δύο τούτων ὀργάνων. Ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον εὑρίσκηται, δι’ ἕνα ἢ ἄλλον λόγον, εἰς ὑποδεεστέραν θέσιν ἀπέναντι τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Πολιτείας, προσωποποιοῦντος τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ἰσορροπία ῥήγνυται καὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν Κράτος καθίσταται παρευθὺς προσωπικὴ δικτατωρία». Λέγω τὴν λέξιν σήμερον, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν σήμερον ἀκράδαντον, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρῃ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς ἡ λέξις αὕτη, διότι πιστεύω ἀκραδάντως, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν, ὡς θὰ ἔπρεπεν, ὡς θὰ ηὐχόμην, μὲ ὑπερήφανον τὴν κεφαλὴν νὰ ἀντιμετωπίσῃ ἡ Κυβέρνησις ἡ Βενιζελικὴ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς τὰς κάλπας. Διότι ἔχω τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν, ὅτι ἔπαυσε πλέον ἡ μέθη, ἀδιάφορον ἂν κρατῇ ἀδιάσειστος ἡ γνώμη νὰ μὴ ἐπανέλθῃ τὸ παρελθόν, τὸ ὁποῖον ὁριστικῶς κατεδικάσθη. Ἀλλ’ ἐνῷ ταῦτα οὕτως ἔχουσιν ἐκτὸς τῆς αἰθούσης, ἐντὸς τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσητε, Κύριοι, δὲν ἔχετε πλέον τὴν δύναμιν νὰ ὑπηρετήσητε τὸν τόπον.

§131Γ. ΠΩΠ. Ἐξενίσθη ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διότι ἐψιθύρισα ἀπὸ τῆς θέσεως ἐκείνης, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐχειροκρότει. Ἦτο οὐχὶ ψίθυρος ἀλλὰ παράπονον ψυχῆς. Δὲν ἔχω οὐδένα δισταγμὸν νὰ παρατηρήσω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι δικαίωμα αὐτῆς καὶ ὑποχρέωσις εἶναι, ὅταν πρὸς ὡρισμένον πρόγραμμα καὶ πρὸς ὡρισμένην κατεύθυνσιν ὁδηγῆται ἐντολῇ τοῦ λαοῦ ἢ ἐντολῇ τῆς συνειδήσεως αὐτῆς νὰ ἐπιδοκιμάζῃ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ ξενισθῇ, ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διότι τὸ παράπονον ἐκεῖνο ἐξέφυγε τῶν χειλέων μου, ἐθισθέντος νὰ μὴ ἀκούω ἀπηχούμενον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, οὐχὶ τὸν ἐπικήδειον εὐτυχῶς, ἀλλὰ τὴν καταδίκην τὴν προσωρινήν, εὔχομαι, ὅλων τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν πόθων, ὁλοκλήρου τῆς ἱστορίας τῶν μακρῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀγώνων. Εἶπε δὲ πρὸς ἡμᾶς ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἵνα ἐπιγραμματίσω τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ, ὅτι ἡ Κρήτη παρὰ τὴν γνώμην αὐτοῦ ἐξηγέρθη, ὅτι ἡ Κρήτη δὲν ἐξέλεξε τὸν κατάλληλον χρόνον πρὸς τοῦτο, ὅτι ἡ Κρήτη δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ πράξῃ, ὅ,τι πράττουσι νῦν οἱ ἐπίλεκτοι καὶ κορυφαῖοι αὐτῆς πολιτικοὶ ἄνδρες, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ἀποφύγῃ τὸ τρομερὸν δίλημμα τῆς ἀποκρούσεως ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἤρχοντο νὰ παρακαθήσωσιν εἰς τὸ Ἐθνικὸν τοῦτο Συνέδριον ἢ τῆς ἐκρήξεως πολέμου πρὸς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν. Ἐχειροκρότησε δ’ ἡ Βουλή, διότι ἐστράφη ἡ γνώμη τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου πρὸς τὴν ἰδέαν, ὅτι θὰ ἀποκρούσωμεν τὰ πάντα, ἵνα ἀποφύγωμεν τὸν πόλεμον. Καὶ ἔπρεπε νὰ ἀπορῇ ἡ ψυχή μου καὶ ἔπρεπε νὰ ψιθυρίσῃ τὸ παράπονον, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ ξενισθῇ οὐδεὶς ἐπὶ τούτῳ. Σᾶς εἶπεν ὁ πρωθυπουργὸς ὅτι τὸ Κράτος ἡμῶν εἶναι ἀσθενές, ὅτι τὸ Κράτος ἡμῶν δὲν δύναται ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ὁρμὴν τοῦ πνεύματος τῆς ἐξεγέρσεως, τὸ ὁποῖον ἔρχεται ἀπὸ τὴν Κρήτην, διότι εἶναι ἀνίκανον νὰ ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὸν ἀπὸ Βορρᾶ κίνδυνον τῆς εἰσβολῆς τῶν Τούρκων. Καὶ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἵνα μοὶ εἴπῃ ἀπὸ ποίου σημείου καὶ ἀπὸ ποίας στιγμῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Κρήτης παρενεβλήθη ἡ Τουρκία, ἵνα ἐπερωτήσω τὴν Κυβέρνησιν τί ἔπραξε κατὰ τὰ τρία ταῦτα τελευταῖα ἔτη, τὸ μὲν καθοδηγοῦσα τὴν πολιτικὴν ἐν Κρήτῃ, τὸ δὲ διευθύνουσα τὰ Ἑλληνοτουρκικὰ πράγματα, ὥστε ἀπὸ τοῦ 1908 καὶ ἐντεῦθεν μεταξὺ Δυνάμεων καὶ Κρήτης, μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Δυνάμεων παρεμβάλλεται τὸ Τουρκικὸν φάσμα εἰς πᾶσαν ἐξέγερσιν λαοῦ, ὁ ὁποῖος εἶναι αὐτόνομος καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει ὑπὲρ αὐτοῦ δικαιώματα κατακεκυρωμένα ὑπ’ αὐτῶν τούτων τῶν Δυνάμεων καὶ ὁλοκλήρου τῆς ἱστορίας δεκατεσσάρων ὅλων ἐτῶν; Δι’ ἐκείνους κύριοι συνάδελφοι, οἵτινες ἔξω τοῦ Κοινοβουλίου δὲν παρακολουθοῦσι τὰς λεπτομερείας τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ὑποθέσεων εἶναι ἐπιβεβλημένον ὅπως ἀπηχήσωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου λέξεις ἀναιροῦσαι τὸν πρωθυπουργικὸν ἀπόλογον καὶ ὅπως δι’ ἁδρῶν γραμμῶν καταστήσωμεν γνωστὸν ποία ὑπῆρξεν ἡ ἱστορία τῆς Κρητικῆς Αὐτονομίας ἀπὸ τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν συνετελεῖτο ἡ ἀπαισία ἐκείνη ἐν Ἡρακλείῳ σφαγή, μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, ἵνα ἴδωμεν ἐὰν ἔχῃ δίκαιον ἡ Κυβέρνησις ἐπικαλουμένη τὴν δημοσίαν γνώμην ἵνα προστατεύσῃ αὐτὴν ἐνώπιον τοῦ διλήμματος τῆς ἐλεύσεως τῶν Κρητῶν πατριωτῶν ἐνταῦθα καὶ τῆς ἀποκρούσεως τοῦ πολέμου ἀπὸ βορρᾶ. Ὅτε, κύριοι Βουλευταί, αἱ ἀπαίσιαι ἐκεῖναι σφαγαὶ αἱ διαπραχθεῖσαι ἐν Ἡρακλείῳ κατὰ τὸ 1897 προεκάλεσαν τὴν παρέμβασιν τῶν Δυνάμεων, ἀφορμὴ ὑπῆρξεν ὅτι ἡ Τουρκία, μὴ θέλουσα νὰ δοθῶσιν εἰς τὴν Κρήτην ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶχε κατακυρώσει ὑπὲρ αὐτῆς ἡ ἱστορία μακρῶν αἰώνων, προέβη εἰς τὴν ἀγρίαν ἐκείνην καὶ ἀνιστόριστον κρεούργησιν χριστιανῶν. Ἀλλὰ τὸ αἷμα τῶν θυμάτων προσετέθη εἰς τὰς ἑκατόμβας τῶν θυσιῶν, αἵτινες ἐγένοντο ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος, ἵνα ἀρδεύσῃ πράγματι καὶ τελεσφόρως τὴν φορὰν αὐτὴν τὸ δένδρον ἐκεῖνο τῆς παρηγόρου ὀάσεως, ὑπὸ τὴν σκιὰν τοῦ ὁποίου θὰ ὥδευε βραδέως ἴσως ἀλλ’ ἀσφαλῶς ἡ Κρήτη, ἵνα προσέλθῃ εἰς τὰς ἀγκάλας τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. Καὶ οὕτω τὴν 2αν Μαρτίου 1897 αἱ Δυνάμεις ἀνήγγειλαν εἰς τὴν Κρήτην ὅτι ἀπολύουσιν αὐτὴν τῆς Τουρκικῆς κυριαρχίας. Δὲν ἄφηνον πλέον εἰμὴ ὑψηλὴν ἐπικυριαρχίαν τῆς Τουρκίας ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης. Ὥστε ἀπὸ 14 ἐτῶν ὑπάρχει δήλωσις τῶν Δυνάμεων ὅτι ἡ Κρήτη θέλει προικισθῆ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων διὰ καθεστῶτος αὐτονόμου, θὰ διατελῇ μόνον ὑπὸ τὴν ὑψηλὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου· τότε δὲ ἐπῆλθε τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου θύματα ἦσαν οἱ χριστιανοὶ τοῦ Ἡρακλείου. Κατόπιν οἱ ἀντιπροσωπεύοντες ἐν Κρήτῃ τὰς Δυνάμεις ἐδήλωσαν ὅτι θὰ ἀποσπάσωσι τὴν Τουρκίαν μακρὰν τῆς Κρητικῆς Αὐτονομίας. Οὕτως εἶχον τὰ πράγματα, ὅτε τὴν 15 Νοεμβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους διατάσσεται ὁ ἀπομείνας ἐν Κρήτῃ τουρκικὸς στρατὸς νὰ ἀποχωρήσῃ ἐκεῖθεν. Μετ’ ὀλίγας ἡμέρας κατόπιν ἐδόθη εἰς τῶν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων τὸ δικαίωμα ἵνα ἀποστείλῃ τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἐν Κρήτῃ, ἵνα διευθύνῃ ἐκεῖνος τὴν αὐτόνομον πλέον Κρητικὴν Πολιτείαν. Δὲν εἶναι μακρὰν ἡ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν πάντες ἐνθυμοῦνται μετὰ πόσης συγκινήσεως προέπεμψαν τὸν ἀρρενωπὸν ἐκεῖνον νεανίαν τότε, ὡς ἀντιπροσωπεύοντα τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ νήσῳ καὶ τῷ παλμῷ ἐκείνων ἡ ἀπήχησις ἐπέπρωτο μετὰ δεκατέσσαρα ἔτη νὰ ἀκουσθῇ καθ’ ὃν τρόπον ἠκούσθη ὡς ἐπίσημος φωνὴ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας τὴν ἑσπέραν ταύτην. Οὕτω, κατέρχεται ὁ Πρίγκηψ Γεώργιος βασιλόπαις τῆς Ἑλλάδος καὶ ἡ Κρήτη ψηφίζει τὸ πρῶτον φιλελεύθερον Σύνταγμα αὐτῆς. Τὴν τουρκικὴν σημαίαν κυματίζουσαν ἁπλῶς «ἐφ’ ἑνὸς τῶν ὠχυρωμένων σημείων τῆς νήσου», ὑποκαθιστᾷ ἡ Κρητικὴ σημαία, αἱ δὲ τέσσαρες ἀπομείνασαι προστάτιδες Δυνάμεις περιορίζονται τέσσαρας ἡμέρας μετὰ τὸν διορισμὸν τοῦ βασιλόπαιδος Γεωργίου ν’ ἀνακοινώσωσιν ἁπλῶς κατὰ τὴν 30ὴν Νοεμβρίου 1897 εἰς τὴν Ὑψηλὴν Πύλην τὸν διορισμὸν τοῦτον. Ἡ Κρήτη τίθησιν εἰς ἐφαρμογὴν οὕτω τὸ πολίτευμα, ὅπερ αἱ Δυνάμεις ὥρισαν, ὁ πρίγκηψ Γεώργιος, ὁ συνδέων τὴν ἑλληνικὴν βασιλικὴν οἰκογένειαν καὶ συνεπῶς τὸ σύμβολον τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος πρὸς τὴν Κρήτην, κυροῖ τὸ πρῶτον τοῦτο Σύνταγμα, ἐγκριθὲν ὑπὸ τῶν Δυνάμεων περίπου ὡς ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως τῶν Κρητῶν διετυπώθη. Οὕτω διαπιστοῦται καὶ πάλιν διὰ κοινοῦ συμβολαίου Δυνάμεων καὶ Κρητικοῦ λαοῦ ἡ ἀπώλεια πάσης τουρκικῆς ἀξιώσεως διὰ τὴν Κρήτην. Ἰδοὺ ἡ κύρωσις αὕτη ἀναγεγραμμένη ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ τοῦ οὑτωσὶ ἐγκριθέντος καὶ κυρωθέντος πρώτου Κρητικοῦ Συντάγματος: (Ἀναγινώσκει). «Ἄρθρον 1ον. Ἡ Κρήτη ἀποτελεῖ ἐντελῶς αὐτόνομον Πολιτείαν κατὰ τοὺς ἀποφασισθέντας ὑπὸ τῶν τεσσάρων Μεγάλων Δυνάμεων ὅρους». Ὥστε ἀπὸ τοῦ 1897 ἔχει ἀπαλλαγῆ ἡ Κρήτη πάσης τοῦ κατακτητοῦ παρεμβάσεως καὶ μόνη ξένη παρέμβασις ἐμφανίζεται ἡ Εὐρωπαϊκὴ ἐμφάνισις, ἀλλ’ ὡς ἐγγύησις καὶ προστασία μόνον. Διὰ τὴν Τουρκίαν δὲν ἀπέμεινεν οὐδὲν πλέον καὶ τὰ γεγονότα διαρρέουσιν ἠρέμως. Ἀλλ’ ἀτυχῶς τὸ ζήτημα τὸ Κρητικὸν διὰ τῆς μεθόδου τῆς ἐσωτερικῆς ἐφαρμογῆς τοῦ πολιτεύματος ὑπὸ τὴν αὐταρχικότητα τοῦ πρώτου Ὑπάτου Ἁρμοστοῦ κινδυνεύει νὰ μετατραπῇ εἰς γρῖφον διεθνῆ ἄλυτον, καθ’ ὃν εἰς τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ τὰ δίκαια ζητεῖ νὰ ὑποκαταστήσῃ τὴν ἰδίαν αὐθαιρεσίαν καὶ τὰ ἴδια δικαιώματα, ἅτινα τῷ παρεῖχον οἱ συγγενικοί του δεσμοὶ καί τις πρὸς τὸν Τσάρον ὑπηρεσία του καὶ δι’ ὧν μόνον ἔκρινε δυνατὴν τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν τῆς νήσου. Διεκήρυττεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὁ βασιλόπαις Γεώργιος, ὅτι θὰ κυβερνήσῃ ὡς ὁ Μέγας Πέτρος, αὐτὸς δὲ ὁ νῦν πρωθυπουργὸς διὰ στόματος τοῦ κ. Σφακιανάκη ἐκάλει τὸν βασιλόπαιδα νὰ χαρίσῃ τοὐλάχιστον τὰς σφαγὰς ὑπὲρ τῆς Κρήτης. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα τὰ ἐμπνεύσαντα εὐθὺς ἀμέσως ἀνησυχίας, ἡ Κρήτη ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος νέας ἐλάμβανεν ἐγγυήσεις καὶ διεθνῶς τοὐλάχιστον τὸ Σύνταγμα αὐτῆς τῇ ἐξασφαλίζει πλήρη αὐτονομίαν, ἀφιεροῖ δὲ ὑπὲρ τοῦ Ὑπάτου Ἁρμοστοῦ τόσα δικαιώματα, ὅσα καὶ πᾶν σύνταγμα ἐλευθέρας Χώρας θὰ παρεῖχεν εἰς τὸν ἡγεμόνα του. Οὕτω καθ’ ὅλην τὴν περίοδον τῆς πρώτης Ἁρμοστείας διεθνῶς δὲν καθυστερεῖ ἡ νῆσος. Ὁπότε βλέπομεν κατὰ τὸ 1905 ἐπερχομένην τὴν ἔκρηξιν τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ Θερίσσου. Τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἡ ἐπανάστασις ἐκρήγνυται μὲ ἀρχηγὸν τὸν νῦν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, ἡ Κρήτη ἐκυβερνᾶτο ἀπὸ ἑλληνόπαιδα Ἡγεμόνα, ἐκυβέρνα αὐτὴ ἑαυτήν, ἡ Κυβέρνησις αὐτῆς ἀπένεμε τὴν δικαιοσύνην ἐξ ὀνόματος τοῦ ἡγεμονεύοντος βασιλόπαιδος Γεωργίου, ἡ δὲ Πύλη, δεινῶς ἀπειλοῦσα, διότι τὰ ἐκ Τουρκίας ἐμπορεύματα ὑπεβάλλοντο εἰς δασμόν, ὡς καὶ τὰ τῶν λοιπῶν ξένων κρατῶν, ἀπέληξεν εἰς τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ χωρισμοῦ ἐφαρμόζουσα τὰς ἀγρίας τότε ἀπειλάς της εἰς ἀντίποινα διὰ τῆς ὑποβολῆς εἰς δασμὸν εἰσαγωγικὸν τῶν ἐκ Κρήτης εἰσαγομένων εἰς Τουρκίαν ἐμπορευμάτων. Ἀλλὰ τὰ ἐσωτερικὰ ἐν τῇ Νήσῳ κινήματα, τῶν ὁποίων προΐστατο ὁ νῦν Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἶχον εὔλογον τὴν αἰτίαν. Ἡ πολιτεία τοῦ πρώτου Ἁρμοστοῦ, κατερχομένου εἰς τὴν πολιτικὴν κονίστραν, ἐγένετο ἀφορμὴ διασπάσεως τῆς ἑνότητος τοῦ πνεύματος τοῦ Κρητικοῦ Λαοῦ. Καὶ οὕτω ὑπῆρχε μέγας κίνδυνος ἐντάσεως τῶν ἐσωτερικῶν διχογνωμιῶν, αἵτινες ἐχώριζον πρὸς ζημίαν τοῦ διεθνοῦς κύρους τῆς θέσεως τῆς Κρήτης παρουσιαζομένης διὰ τῆς δεινῆς μομφῆς τοῦ βασιλόπαιδος ὡς χωρισθείσης εἰς ἑνωτικοὺς φίλους του καὶ εἰς ἀνθενωτικοὺς ἐχθρούς του καὶ προδότας τῆς Πατρίδος. Διὰ τῆς ὕβρεως ταύτης τῆς βαρυτάτης διεσύροντο οἱ ἀνελθόντες εἰς τὸ Θέρισσον, ὅπερ ὑπῆρξε μέσον ἀποκρούσεως τῆς μομφῆς καὶ συνδιαλλαγῆς τῶν διεστώτων δι’ ἀφυπνίσεως τῆς δημοσίας γνώμης. Οὕτω ἐπῆλθε τὸ Θέρισσον. Καὶ ἤδη, Κύριοι, ἐμφανίζεται ὁ Πρωθυπουργός, τοῦ 1911 ἐν παραβολῇ πρὸς τὸν πολιτικὸν ἄνδρα τοῦ 1905. Ὑπάρχουσιν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν ὅριά τινα, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται οὗτοι νὰ διασκελίζωσιν ἀκινδύνως, ἀλλ’ ὀφείλουσι νὰ διαφυλάττωσι ταῦτα, ὅταν ἀποτελοῦσιν ἅλυσιν σφυρηλατηθεῖσαν ἐν ἀγῶσιν ἐθνικῶν προσπαθειῶν, τὴν ὁποίαν δὲν δύνανται νὰ διασπάσωσιν, ἀλλὰ μόνον νὰ τὴν συντρίψωσι μὲ τὸν ἀσφαλῆ κίνδυνον νὰ συντριβῶσιν ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Ἔθνους εἰς ὃ ἀνήκουσι. Τὸν ἐκ τοιαύτης ἁλύσεως κύκλον βλέπω ἐγὼ γύρω μου καὶ δὲν θὰ ὑπερπηδήσω αὐτόν, διότι φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐμφανίσω ἐμαυτὸν λέγοντα, ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, συνεργάτης ἐκ τῶν πρωτεργατῶν εἰς τὴν διαγραφὴν τοιούτων ἀνυπερβλήτων ὁρίων πολιτικοῦ καθήκοντος. Ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ φιλελεύθεροι τῆς Κρητικῆς Πολιτείας ἄνδρες ἀνῆλθον πρὸς τὸ Θέρισσον καὶ ὕψωσαν τὴν σημαίαν τῆς ἑνώσεως. Ὁ νῦν ἀρχηγὸς ὑμῶν ἐμελέτησε τότε τὴν ἐν Θερίσσῳ ὑπόθεσιν, ἐσκέφθη δὲ καὶ ἀπέστειλεν ἔγγραφον ἐξ ὀνόματος τῆς Συνελεύσεως, ἔγγραφον οὐχὶ πρὸς τὰς Δυνάμεις μόνον εἰς ἃς διεκήρυττε τὸν προαιώνιον τῆς ἑνώσεως πόθον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν τότε Κυβέρνησιν Δηλιγιάννη, τῆς ὁποίας παρήκουε, ἄριστα πράττων, κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὰς διαταγάς. Τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, μυστικόν, ἔπαυσε νὰ εἶναι μυστικόν, ἀφ’ ἧς τὰ εὐεργετικὰ διεθνῶς ἀποτελέσματα τοῦ Θερίσσου ἐπῆλθον. Ἀλλὰ τότε ἡμεῖς, οἵτινες ἠγωνιζόμεθα ὑπὲρ τῆς ἐθνωφελοῦς ἀποληξάσης ἰδέας ἀπεκαλούμεθα ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπεκήρυσσον ἡμᾶς καθ’ ὃν τρόπον σήμερον ἀποκηρύσσει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοὺς ἐπαναστάτας τῆς Κρήτης, ἀπεκαλούμεθα ὡς ἀντεθνικῶς ἐργαζόμενοι, ὡς ἀπὸ προσωπικῶν βλέψεων, ὡς ποθοῦντες νὰ ἴδωμεν τὴν Κυβέρνησιν Βενιζέλου ἐν Κρήτῃ ἐπανερχομένην εἰς τὴν ἐξουσίαν ἀπὸ τῆς ὁποίας εἶχεν ἐκδιωχθῆ ὑπὸ τοῦ βασιλόπαιδος Γεωργίου, ἡμᾶς δὲ τοὺς ἐν Ἑλλάδι προσποριζομένους κέρδη ἐκ τῆς ζημίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀφῆκε φωνὴν ὕβρεως κατὰ τῶν νῦν ἐπαναστατῶν, ἥτις μόνον ἐνδιάθετος καὶ μυστικὴ ἠδύνατο νὰ τηρηθῇ, διότι οὐδέποτε ἀπετολμήθη νὰ ἀκουσθῇ φωνὴ καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην κατὰ τοῦ κ. Βενιζέλου ὡς ἐπαναστάτου τοῦ Θερίσσου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ ὅταν ἔβλεπον τὸν κ. Πρωθυπουργὸν χειροκροτοῦντα μετὰ ζωηρότητος καὶ ἐνθουσιασμοῦ τὸν ἔντιμον ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος συνάδελφον λέγοντα ὅτι ἡ Κρήτη δὲν δύναται νὰ ζήσῃ ἄλλως, εἰμὴ μόνον ἐφ’ ὅσον καὶ καθ’ ὅσον ὑπακούει εἰς τὰ κελεύσματα τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὁμολογῶ ὅτι κατελήφθην ὑπὸ ἀπελπισμοῦ διὰ τὴν ἀδυναμίαν τῶν ἀνθρωπίνων χαρακτήρων. Βεβαίως θὰ ἦτο τοῦτο ἀληθὲς διὰ πᾶσαν ἐπαρχίαν ὑπόδουλον, ἐφ’ ὅσον ἡ ἐπαρχία αὕτη θὰ συνεκέντρου τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς ἐκεῖνον, ὅστις διευθύνει τὰς τύχας τῆς χώρας, καὶ ὑπῆρχε τοὐλάχιστον τὸ ἐπιχείρημα τῆς καλῆς πίστεως ὑπὲρ τοῦ ταῦτα ἰσχυριζομένου. Ἀλλ’ ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἀπηρνεῖτο τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτοῦ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν Δηλιγιάννη, ἀπηρνεῖτο τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτοῦ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν Ζαΐμη, πρὸς τὴν Κυβέρνησιν Θεοτόκη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν Ῥάλλη, ἀπηρνεῖτο τὴν πίστιν αὑτοῦ πρὸς τὰς δυναστικὰς βλέψεις. Καὶ ἀπηρνεῖτο δικαίως καὶ εὐλόγως. Δὲν γνωρίζω ἐγὼ τοὺς λόγους διατί ἔπρεπε νὰ τοὺς ἀπαρνηθῇ. Τὰ πράγματα ἐνεδείκνυον καὶ ἐπέτασσον τοῦτο. Σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς γνωρίζει ἴσως καὶ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους δὲν ἔπρεπεν οἱ ἐκ Κρήτης νὰ ἔχουν ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς ἐν Ἑλλάδι, αὐτοὺς τοὺς λόγους, τοὺς μυστικοὺς δι’ ἐμέ, ἀλλὰ γνωρίμους πλέον εἰς αὐτόν, ἀφοῦ τῶν ἰδίων βεβαίως λόγων ἀφετηρία καὶ ἔμπνευσις εἶναι ἡ ἀπέναντι τῆς Κρήτης ἀληθῶς πρωτακούστου σκαιότητος διαγωγὴ τῆς ἐπισήμου Ἑλλάδος. Καὶ τί ἔλεγεν ὁ ἀρχηγὸς ὑμῶν, κύριοι συνάδελφοι, ἐν τῷ μυστικῷ ἐκείνῳ ἐγγράφῳ; Ἐξέθετεν, ὡς εἶπον, δι’ ἄλλου ἐγγράφου, πρὸς τὰς Δυνάμεις τὰς ἀφορμάς, αἱ ὁποῖαι συνεκέντρωσαν περὶ τὸ Θέρισσον τοὺς Κρῆτας καὶ αἱ ἀφορμαὶ ἐκεῖναι ἀπέναντι τῶν Δυνάμεων ἦσαν ἀναμφισβητήτως τὸ κήρυγμα τῆς ἑνώσεως, ἀφοῦ ἐκεῖ ἔτεινεν ἄλλως τε ἡ προσπάθεια. Ἀλλ’ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ, ὅτι ὁ ἀγὼν ἡμῶν εἶχε καὶ τὴν ἐσωτερικὴν αὑτοῦ μορφήν, τὴν ἐν Κρήτῃ μορφήν. Διότι ἡ ἐσωτερικὴ διαρρύθμισις τῶν πραγμάτων τότε ἐδημιουργεῖτο ἥκιστα ἀναπλαστικὴ διὰ τὰ ἤθη τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ ἐκ τοῦ ἀντικτύπου ἀναπλάσεως χειρίστης διὰ τὰ πολιτικὰ ἤθη ἐλευθέρου λαοῦ. Ἐζήτει ἡ ἰσχύουσα τότε αὐλικὴ τῆς Χαλέπας ἐπιβολὴ διὰ τῆς μεθόδου τῆς καταδυναστεύσεως τῶν πνευμάτων νὰ καταστήσῃ Κρητικὸν λαὸν μὴ ἔχοντα πάντοτε ἐν ἑαυτῷ ἑτοίμως προπαρεσκευασμένην καὶ ἐν ἐπιφυλακῇ τὴν ψυχὴν αὑτοῦ, ἵνα ἐξορμήσῃ ὅπου ἡ φωνὴ τῆς Πατρίδος θὰ ἐκάλει ἐν δεδομένῃ στιγμῇ τὸν Κρητικὸν λαόν, ὁ ὁποῖος ἐστερεῖτο τοῦ εὐεργετήματος νὰ ἴδῃ ταχέως συμπληρουμένας τὰς ἐλπίδας αὐτοῦ περὶ ἀπαλλαγῆς τῆς διεθνοῦς κατοχῆς, ἀφοῦ σὺν τοῖς ἄλλοις δὲν τοῦ ἐπετρέπετο νὰ δημιουργήσῃ πολιτοφυλακήν. Καὶ ὄντως τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο ἀπεμάκρυνε τῆς ἑνώσεως καὶ ὄντως ἡ ἕνωσις ὑπῆρξεν ὁ κύριος καὶ ἀρχικὸς σκοπὸς τῆς ἐσωτερικῆς ἐκείνης μεταβολῆς, καὶ τοῦτο ἐλέγετο πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ προσετίθετο ἐν τέλει τοῦ μυστικοῦ ἐκείνου πρὸς τὸν τότε Πρωθυπουργὸν Δηλιγιάννην ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον φέρει τὰς ὑπογραφὰς τοῦ Παπαγιαννάκη Προέδρου τῆς ἐν Θερίσσῳ Συνελεύσεως καὶ τοῦ γραμματέως τῆς Συνελεύσεως καὶ νῦν συναδέλφου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Κωνστ. Μάνου. Ὁ ἐπίλογος τοῦ ἐγγράφου ἐκείνου ὅπερ ἀπηυθύνετο πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν λέγει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐπιτυχία τοῦ ἔργου ἡμῶν αἰσθανόμεθα ὅτι δὲν ὑπερβαίνει τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου. Ἀλλὰ τὰς δυνάμεις ταύτας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἐνισχύσῃ μὲν μεγάλως τηροῦσα στάσιν εὐμενῆ πρὸς τὸ κίνημα ἡμῶν ἢ τοὐλάχιστον ἀπολύτως οὐδετέραν, ἐὰν τοῦτο ἐπιβάλλωσιν αὐτῇ διεθνεῖς ὑποχρεώσεις, νὰ ἐξασθενίσῃ δὲ σοβαρῶς ἀντιπράττουσα αὐτὸ καὶ ματαιοῦσα οὕτω τὴν εἰς τὸ κίνημα προσχώρησιν τῶν λοιπῶν ἐν Κρήτῃ μερίδων, ἥτις ἄλλως θὰ ἦτο βεβαία. Ἡ ἐξασθένισις αὕτη μόνον τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ κυρίου σκοποῦ τῆς ἐπαναστάσεως δύναται νὰ παραβλάψῃ, τὴν ἐπιτυχίαν δηλαδὴ τῆς ὁριστικῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως. Ἀλλ’ εἶναι φανερόν, ὅτι ταύτης ματαιουμένης ὁ ἀγὼν θὰ καταντήσῃ εἰς ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἀνακτήσεως τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου καὶ καταλύσεως τοῦ ἐγκαθιδρυμένου δεσποτισμοῦ. Πρὸς ἐπιτυχίαν τοιούτου ἀγῶνος αἱ δυνάμεις τῆς ἐπαναστάσεως θὰ ἦσαν ὑπεραρκεταί, οὐδεμία δὲ ὁθενδήποτε προερχομένη ἀντίδρασις θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ματαίωσιν αὐτῆς. Ἀπόκειται μόνον εἰς τὴν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν τοῦ ἐλευθέρου Βασιλείου νὰ κρίνῃ, ἂν ἐξυπηρετικὴ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων θὰ εἶναι ἐνέργεια αὐτῆς μέλλουσα νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα τὴν τοιαύτην ἐκτροπὴν ἀπὸ τοῦ κυρίου σκοποῦ τοῦ ἀγῶνος». Δὲν ὑποθέτω, κύριοι συνάδελφοι, βαρυτέρα καταδικαστικὴ ἀπόφασις ἐναντίον τῆς ἀγορεύσεως τοῦ Πρωθυπουργοῦ νὰ ὑπάρξῃ ἀπὸ τὸν ἐπίλογον τῆς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1905 ἀπευθυνθείσης ἐκ μέρους αὐτοῦ ὁριστικῆς διακοινώσεως περὶ τῆς στάσεως τὴν ὁποίαν θὰ ἐτήρει ἐν Κρήτῃ. Καὶ εἶπε σήμερον ὅτι ἡ Κρήτη εἶναι τὸ ἓν ὄγδοον τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ, μὴ δυνάμενον νὰ ἔχῃ φωνὴν ἀπέναντι τῆς γνώμης τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, πρὸς ἣν δυσπιστεῖ ἡ Κρήτη. Ἀλλὰ τότε εἰς τὸ Θέρισσον ἀνῆλθον 120 ἄνδρες ἐν ἀρχῇ καὶ μόλις τριακόσιοι μετ’ ὀλίγον. Ἔλεγε δ’ ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τότε ὅτι ἂν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ εἴπῃ λέξιν τινὰ ἐναντίον τῶν εἰς Θέρισσον ἀνελθόντων πατριωτῶν, θὰ κατώρθου ὁλόκληρον τὴν ἄλλην Κρήτην νὰ συμπαρασύρῃ πρὸς ἑαυτὸν καὶ θὰ ἐπετύγχανε μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐπόθει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, δηλαδὴ τὴν ἀπόκρουσιν τῆς ἑνώσεως! Ἀλλὰ συγχρόνως ἐβεβαίου ὅτι καὶ τούτου γενομένου, οἱ ἐπαναστάται τοῦ Θερίσσου, οἱ 300 ἐκεῖνοι ἄνδρες, οὐχὶ τὸ ⅛ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου, ἀλλὰ τὸ ἓν ἑκατομμυριοστὸν τοῦ ὅλου πληθυσμοῦ, θὰ ἐνέμενον ἀδιάφοροι πρὸς τοὺς κινδύνους, οἵτινες ἠπειλοῦντο ὑπὸ τῆς τότε Κυβερνήσεως. Τὸ κίνημα ὅμως ἐκεῖνο, καθ’ οὗ κακὴ εἰσήγησις ἐγένετο πρὸς τὴν τότε ὑπεύθυνον Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὑπῆρξεν ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐπωφελές. Διότι οἱ ὀλίγοι ἐκεῖνοι Κρῆτες, παρακούσαντες καὶ ἐμμείναντες εἰς τὰς ἰδέας καὶ τὰς ἀποφάσεις αὐτῶν, ἐπέτυχον νέαν προαγωγὴν τῆς αὐτονομίας τῆς νήσου. Διότι μετὰ τὸ Θέρισσον ἡ τουρκικὴ ἐπικυριαρχία καταλύεται καὶ κατὰ τύπους πλέον, ἀφοῦ καλεῖται ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία νὰ ἐπέμβῃ διορίζουσα ἁρμοστὴν καὶ ῥυθμίζουσα τὰ τῆς ἐσωτερικῆς συντάξεως τῆς νήσου συμφώνως πρὸς τοὺς ἐθνικοὺς τῆς Κρήτης δεσμοὺς μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ οὕτως ἐρχόμεθα μετὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ κινήματος εἰς νέαν διακοίνωσιν τῶν Δυνάμεων, ἀπευθυνθεῖσαν τῇ 3ῃ Ἀπριλίου 1905 καὶ διαρκοῦντος τοῦ Θερίσσου. Λέγει δὲ ἡ Διακοίνωσις ἐκείνη τῶν Δυνάμεων, ἡ κατακυροῦσα νέας προνομίας καὶ νέα δικαιώματα χωρισμοῦ τῆς Κρήτης ἀπὸ τὴν Τουρκίαν, τὰ ἑξῆς. Προσέξατε καλῶς· ὑπῆρξεν ἡ ἀπάντησις αὕτη ἀπάντησις εἰς τὴν ἀπειλὴν τὴν ἐξ Ἑλλάδος ἀπευθυνομένην καὶ τότε καθ’ ὃν τρόπον καὶ σήμερον ἀπευθύνεται, ἐν γνώσει τοῦ ἀδυνάτου τῆς πραγματοποιήσεώς της, εἰς τὴν ἀπειλὴν ὅτι θὰ γίνῃ ἀνακατοχὴ τῆς Κρήτης ὑπὸ τῶν Δυνάμεων. Ἡ Κρήτη ἔχει ἐγγύησιν διεθνῆ ὅτι οὐδεμία Δύναμις δι’ ἑαυτὴν οὔτε αἱ Δυνάμεις ἅπασαι δι’ ἑαυτὰς θὰ καταλάβωσι τὴν Κρήτην καθ’ ὃν τρόπον ἀπειλοῦσιν οἱ ζητοῦντες ὡς ἡ Κυβέρνησις νῦν ν’ ἀποθαρρύνωσι τὸν Κρητικὸν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διακηρύττοντες ὅτι θὰ καταλάβωσι σήμερον αὐτὴν καὶ θὰ προσαρτήσωσιν εἰς ἑαυτάς. Διότι καὶ τοῦτο ἀτυχῶς ἐλέχθη καὶ τοῦτο ἐμφανίζεται μεταξὺ τῶν φασμάτων ἐκείνων, ἅτινα ὑπὸ σκοτίου ψεύδους πλαττόμενα πτοοῦσι τοὺς μὴ τολμῶντας ν’ ἀνοίξωσι τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸ φῶς τῆς ἀληθείας. Ὑπισχνοῦνται νὰ μὴ προσαρτήσωσιν εἰς ἑαυτὰς τὴν νῆσον καὶ νὰ μὴ ἐπιτρέψωσι τὴν παρ’ ἄλλης Δυνάμεως προσάρτησιν ἐναντίον τῆς θελήσεως τῶν κατοίκων. Καὶ τοῦτο αἱ Δυνάμεις ἐν τῇ διακοινώσει ταύτῃ τῆς 3ης Ἀπριλίου 1905 βεβαιοῦσιν, ὅτι «ἐπὶ τοῦ παρόντος» ἦτο τοῦτο τὸ ὑπέρτατον ὅριον τῶν παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ γίνωσιν. Ἀληθῶς δ’ ἀπετέλει μίαν ἀσφαλῆ ἐγγύησιν περὶ τοῦ ψεύδους ἐκείνου καὶ τοῦ μορμολυκείου, τὸ ὁποῖον ἑκάστοτε ἐπιτινάσσεται κατὰ τῆς Κρήτης περὶ ἀνακαταλήψεως αὐτῆς ὑπὸ τῶν Δυνάμεων ἢ περὶ παραδόσεως αὐτῆς εἰς μίαν καὶ δὴ ὡρισμένην δύναμιν. Ὅσον καὶ ἂν θέλωσι νὰ ἀρνηθῶσιν ἑαυτοὺς οἱ ἰσχυροί, ἀπέναντι τῶν ὑποσχέσεων ἃς δίδουσιν εἰς τοὺς ἀδυνάτους, οὐδέποτε θ’ ἀποτολμήσουν διεθνῆ τοιαύτην πρᾶξιν καὶ διεθνῆ τοιαύτην σύμβασιν, ἔστω μονομερῶς συνταχθεῖσαν, ἀλλὰ συνδεομένην μὲ τὴν ἱστορίαν ἑνὸς λαοῦ ἀγωνιζομένου ὑπὲρ τῆς αὐτονομίας αὐτοῦ, οὐδέποτε θὰ τολμήσωσι ν’ ἀναιρέσουν. Διότι θὰ πράξωσιν ἀπάρνησιν τοιαύτης κατακεκυρωμένης συμβάσεως, θ’ ἀθετήσωσι τὰς ὑποχρεώσεις αὐτῶν πρὸς τὸν ἀνθρωπισμὸν καὶ τὴν χριστιανωσύνην. Ἰδοὺ τί λέγει ἐπὶ λέξει ἡ διακοίνωσις ἐκείνη. (Ἀναγινώσκει): «Αἱ προστάτιδες Δυνάμεις θεωροῦσιν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλωσι τὸ πολιτικὸν καθεστὼς τῆς Κρήτης.... Ὑπόσχονται νὰ μὴ προσαρτήσωσιν εἰς ἑαυτὰς τὴν Νῆσον καὶ νὰ μὴ ἐπιτρέψωσι τὴν παρ’ ἄλλης Δυνάμεως προσάρτησιν ἐναντίον τῆς θελήσεως τῶν κατοίκων». Καὶ μετὰ τὴν διακοίνωσιν ταύτην τοῦ 1905 ἔρχεται τὸ Σύνταγμα τὸ νέον, τὸ ὁποῖον σκορπίζει νέας προνομίας, σκορπίζει αὐτοδιοίκησιν εἰς τὴν Κρήτην, ἐνῷ συγχρόνως μετὰ τὸ Θέρισσον δίδεται ἡ διακοίνωσις τῆς 10ης Ἰουλίου 1906. Ἐν τῇ διακοινώσει ταύτῃ ἄρχεται ἡ νέα περίοδος τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Κρήτης, ἡ περίοδος ἡ ἀνακοπεῖσα διὰ τοῦ πραξικοπήματος τοῦ μετὰ διετίαν γενομένου. Αἱ Δυνάμεις διὰ τῆς διακοινώσεως αὐτῶν ἀπὸ 10 Ἰουλίου 1906 δηλοῦσιν ὅτι ἐπιθυμοῦσαι νὰ ἐκδηλώσωσι τὸ πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν ἐνδιαφέρον αὐτῶν, ἅμα δὲ τὴν λίαν εἰλικρινῆ ἐπιθυμίαν, ὅπως λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ ἐφικτοῦ τοὺς νομίμους πόθους του, κρίνουσι δυνατὸν νὰ εὐρύνωσιν «ἐν πνεύματι ἐθνικωτέρῳ» τὴν αὐτονομίαν τῆς Κρήτης, ἀνακοινοῦσαι δὲ τὰς ἀποφάσεις των ταύτας αἱ Δυνάμεις πρὸς τὸν Κρητικὸν λαόν, προσθέτουσιν, ὅτι δὲν ἀμφιβάλλουσιν, ὅτι θὰ ἀντιληφθῇ ὁ Κρητικὸς λαός, ὅτι πᾶν βῆμα πρὸς τὰ πρόσω ἐν τῇ πραγματοποιήσει τῶν ἐθνικῶν πόθων ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἑδραιώσεως καὶ τῆς τηρήσεως τῆς τάξεως. Εὐθὺς δὲ κατόπιν ἔρχεται τὸ νέον ἄγγελμα, τὸ ἄγγελμα τῆς ἐμφανίσεως τῆς δευτέρας Ἁρμοστείας. Καὶ ἰδοὺ νέαι παραχωρήσεις, ὄχι πλέον πρὸς τὴν Κρήτην μόνον, ἀλλὰ πρὸς αὐτὴν ταύτην τὴν Ἑλλάδα. Αἱ Δυνάμεις θέλουσι νὰ καταστήσωσι στενωτέρους τοὺς δεσμοὺς μεταξὺ Κρήτης καὶ Ἑλλάδος καὶ ἀνακοινοῦσιν εἰς τὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων ὅτι —λέγει ῥητῶς ἡ διακοίνωσις τῶν Δυνάμεων τῆς 1ης Αὐγούστου 1906—: «ὅπως ἀναγνωρίσωσιν ἐμπράκτως τὸ ἐνδιαφέρον ὅπερ ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων ὀφείλει πάντοτε νὰ λαμβάνῃ διὰ τὴν εὐημερίαν τῆς Κρήτης», καλοῦσιν αὐτὸν ὅπως μετὰ μυστικὴν κατόπιν αὐτῶν σύσκεψιν διορίσῃ Ὕπατον ἐν Κρήτῃ Ἁρμοστήν, εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ παραιτηθέντος Βασιλόπαιδος Γεωργίου. Ἡ δὲ Τουρκία μόνον μετὰ τὴν συντέλεσιν τοῦ ἑκάστοτε διορισμοῦ θὰ λαμβάνῃ ἁπλῶς γνῶσιν τῶν ἀποφάσεων τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν Δυνάμεων. Οὕτω μεταβαίνει ἐκεῖ ὁ κ. Ἀλέξανδρος Ζαΐμης. Ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἐν Κρήτῃ δρᾶσις τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρὸς εἶναι περιττὸν νὰ ἐξάρω· ἀρκεῖ νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἐν Κρήτῃ διαφωνία περὶ τῆς ὀξύτητος τῆς ἀντιλήψεώς του, περὶ τῶν εὐγενῶν του προθέσεων, περὶ τῶν φιλελευθέρων αἰσθημάτων του, μέχρι τοσούτου, ὥστε νὰ λέγωσιν ὅτι ὑπῆρχε κίνδυνος μήπως ἡ τοιαύτη τοῦ κ. Ζαΐμη διοίκησις ἐμπνεύσῃ τὴν ἰδέαν ὅτι δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ζήσῃ καὶ ἐν πολιτεύματι ἀπολύτως δημοκρατουμένῳ. Καὶ ἐξακολουθεῖ ἡ ἐν τῇ νήσῳ πρόοδος, πρόοδος ἄνευ ἀνακοπῆς· ἤδη δίδεται τὸ πρῶτον ἄγγελμα τῆς ἐκκενώσεως τῶν στρατευμάτων. Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ μὴ ἀνήκοντες εἰς τὰ στελέχη τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, κατέρχονται ἐκεῖ· ἐν τῷ Κρητικῷ Συντάγματι ἀναγράφεται ὅτι Ἕλληνες δικασταί, ἀνήκοντες τὰ ἑλληνικὰ δικαστήρια, θὰ μεταβῶσιν ἐκεῖ. Ὑπὸ ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν Ἑλλήνων ἀπαρτίζονται τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ τῆς πολιτοφυλακῆς καὶ τῆς χωροφυλακῆς ἐν Κρήτῃ· αἱ Δυνάμεις καὶ αὐτοὺς τοὺς ὀργανωτὰς καραβινιέρους ἀποσύρουσιν ἐκ τῆς χωροφυλακῆς καὶ οἱ Κρῆτες εὐγνώμονες ἀληθῶς πρὸς τὰ διεθνῆ στρατεύματα, τὰ ὁποῖα ἐνίσχυσαν τὸν Κρητικὸν λαὸν εἰς τὸ πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας καὶ τὰς πατριωτικάς των βλέψεις, ἐν συγκινήσει καὶ δακρύοντες προέπεμψαν ἐκείνους, οἵτινες ἀπερχόμενοι ἐγκαταλείπουσιν εἰς τὴν Κρήτην ἀπόλυτον ἐλευθερίαν ἀπηλλαγμένην πάσης ἀπὸ τῆς Τουρκίας ἐπιβολῆς, πάσης τῶν Δυνάμεων παρεμβάσεως. Αὐτὸς δὲ οὗτος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν Γαλλίᾳ τῷ 1908, ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς περὶ τῆς Κρήτης ἀνεφώνει, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ παραμένωσιν αἱ Δυνάμεις εἰς τὴν Κρήτην, πρὸς ἐθνικὴν αὐτῆς διάπλασιν, προσθέτων, ὅτι μόνον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ δικαιώματα, καὶ ὤφειλε νὰ ἔχῃ δικαιώματα, νὰ παρεμβαίνῃ εἰς τὰς Κρητικὰς ὑποθέσεις. Οὕτω ὁ Κρητικὸς λαὸς γαλουχούμενος ὑπὸ τῶν ἐλπιδοφόρων ὑποσχέσεων, βλέπων ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἐγγίζον τὸ μέλλον αὐτοῦ, εὑρέθη ἀντιμέτωπος τῆς ἐκρήξεως τῶν ἐσωτερικῶν ἐν Τουρκίᾳ γεγονότων. Ἦτο φυσικὸν νὰ μὴ μετάσχῃ παντάπασιν ἡ Κρήτη τῆς ἐν τῇ γείτονι αὐτοκρατορίᾳ γενικῆς κινήσεως, διότι ἡ Τουρκία δὲν ὑπῆρχε διὰ τὴν Κρήτην πλέον. Ὑφίσταται κατακεκυρωμένη πρᾶξις ἤδη, ἐπίσημος πρᾶξις, αὐτῶν τούτων τῶν πρεσβευτῶν, οἵτινες ἀποτελέσαντες διαιτησίαν ἐν Κωνσταντινουπόλει κατὰ τὸ 1901 ἀπεφάνθησαν ἐπὶ ἀμφισβητήσεώς τινος κατὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ ἀναλογοῦντος τῇ Κρήτῃ μέρους τοῦ δημοσίου χρέους τῆς Τουρκίας. Τὸ ἀνῆκον αὐτῇ μέρος ἀνέλαβεν ἡ πτωχὴ Κρήτη, διότι τοῦτο πλέον ἀπετέλει ἕνα οὐσιώδη τίτλον τῆς ὁριστικῆς ἀποσπάσεώς της ἀπὸ τὴν Τουρκίαν. Καὶ ἐπλήρωσε τὸ ἀναλογοῦν αὐτῇ ἐκ τοῦ Δημοσίου Ὀθωμανικοῦ χρέους. Ἑπομένως καὶ διὰ διεθνοῦς πράξεως κατεκυρώθη ἡ ἐπικυριαρχία τῆς Τουρκίας οὐχὶ ὀνοματώδης, οὐχὶ κἄν σκιώδης, ἀλλὰ κωμικὴ ἐνεφανίζετο ἀπὸ τοῦ 1901 ἤδη ἐκδηλουμένη μόνον μὲ μίαν ἐκ λευκοσιδήρου σημαίαν ἐν τῷ λιμένι τῆς Σούδας. Καὶ ἐνῷ τοιοῦτο γύρωθεν εἶχε τὸ περιβάλλον ὁ Κρητικὸς Λαὸς καὶ ἐνεπιστεύοντο εἰς αὐτὸν αἱ Δυνάμεις τὴν τήρησιν τῆς τάξεως καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῶν Μουσουλμάνων, διότι πιστὸς ὁ Κρητικὸς Λαὸς εἰς τὰς παραδόσεις αὐτοῦ ἐτήρει πλήρη τάξιν ἐν τῇ Νήσῳ, ἀνεχόμενος χάριν τῆς ἰδέας τῆς ἐθνικῆς του ἀποκαταστάσεως καὶ προπηλακισμοὺς πολλάκις ἀπὸ τοὺς Κρῆτας Μουσουλμάνους, ἐνῷ τοιαύτην, λέγω, ὑπεράνθρωπον ὁ Κρητικὸς Λαὸς ἐδείκνυεν ἀντοχήν, ἐκρήγνυται τὸ ζήτημα τῆς Βοσνίας καὶ Ἑρζεγοβίνης. Ἡ Ἑλλὰς τοῦ παρελθόντος, ἡ Ἑλλὰς τοῦ παρόντος, ἡ Ἑλλὰς τῆς ἀψόγου στάσεως, μὴ τολμῶσα νὰ ὁμιλήσῃ εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπῃ μετ’ ἐπιφυλάξεως καὶ εὐλαβείας πρὸς τιμὴν τοῦ Ἔθνους ὅσα μετὰ τοσαύτης σκαιότητος ἐκήρυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ ἀρχηγός σας διὰ νὰ σύρῃ τὸν Κρητικὸν Λαὸν εἰς μεταστροφὴν ἀπὸ καθωρισμένην κατεύθυνσιν, διαγραφεῖσαν δι’ αἵματος μακρῶν ἀγώνων, διὰ νὰ ἐνθαρρυνθοῦν δὲ μόνον οἱ ψευδονοικοκυραῖοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προσβλέπουν πρὸς τὴν δῆθεν ἀνόρθωσιν, ἧς τὰ θέλγητρα ἀντιλαμβάνονται μόνον μανθάνοντες ὅτι εἴμεθα ἥσυχοι καὶ εἰρηνικοί, ἀδιάφορον ἂν τῆς γαλήνης τὰ χορηγικὰ πληρώνει ἡ τιμὴ τῆς πατρίδος. Καὶ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅτι δὲν ἤθελε νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων τῆς Αὐγουστιανῆς ἐπαναστάσεως καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ, ἕνεκα τούτου δὲ καὶ πρὸς τοιαύτας προέβη φρικιαστικῆς παραστατικότητος δηλώσεις, ἁρμόζων, κατὰ τὴν θεωρίαν του, τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ πρὸς τὰς ἀξιώσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἀλλ’ ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἐκληροδότησε τοιαύτην πολιτικήν, ὡς θέλει νὰ τὴν φαντάζεται ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, οὐδὲ εἶχε σκοπὸν ἡ Ἐπανάστασις νὰ διανοίξῃ νέας προσωπικὰς βλέψεις. Ἡ Ἐπανάστασις ἐγένετο διὰ τὰς ἐθνικὰς περιφρονήσεις, πρὸ πάντων τὰς ἐθνικὰς περιφρονήσεις. Ἡ Ἐπανάστασις ἐγένετο διὰ τὰς μαστιγώσεις καὶ διὰ τὰ ῥαπίσματα, τὰ ὁποῖα ὑφίστατο ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἔρχομαι, Κύριοι, εἰς τὰ μετὰ τὴν ἔκρηξιν ἐγγύτατα ἡμῶν εὑρισκόμενα γεγονότα. Ἡ Κρήτη ἀνακηρύσσει τὴν ἐθνικὴν αὑτῆς ἀποκατάστασιν, ἡ Ἑλλὰς τῆς ἀψόγου στάσεως δὲν ἀποδέχεται τὴν ἀποκατάστασιν αὐτήν, τρέμει καὶ λέγει μυστικὰ πρὸς τοὺς κηρύξαντας τὴν Ἕνωσιν Κρῆτας: «Προσέξατε μὴ μὲ θέσητε εἰς φοβερὸν δίλημμα, διότι ἐὰν ἔλθετε πρὸς ἐμὲ καὶ σᾶς δεχθῶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὑπάρχει ὁ Τουρκικὸς κολοσσός, ὁ ὁποῖος θὰ εἰσβάλῃ καὶ θὰ μᾶς κατασπαράξῃ». Περιδεὴς ἡ δημοσία γνώμη καὶ κεχωρισμένος σχεδὸν ἐν τῇ ἀντιλήψει αὐτοῦ ὁ Κρητικὸς Λαὸς ὑποχωρεῖ μήπως παρασύρῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς κινδύνους. Ἀλλ’ αἱ Δυνάμεις ἀναγνωρίζουσι καὶ πάλιν ὅτι ἡ Κρήτη ἠδικήθη ἀπὸ τὴν στάσιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀπευθύνουσιν εἰς αὐτὴν νέας διακοινώσεις περὶ διοικήσεως τῆς νήσου ὑπ’ αὐτῆς ταύτης τῆς τότε πρῶτον ἐκλεγείσης Ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἡ Κρήτη δὲν ἔχει Ὑπουργεῖον Ἐξωτερικῶν πλέον. Ἡ Κρήτη δὲν ἐπικοινωνεῖ παρὰ μόνον κατὰ τύπους διὰ τῶν ἐν Χανίοις Προξένων. Ἡ Κρήτη ἐκδίδει τὰς δικαστικὰς αὐτῆς ἀποφάσεις ἐν ὀνόματι τοῦ Γεωργίου Αʹ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων. Ἡ Κρήτη ἔχει ἐπὶ τοῦ γραμματοσήμου αὐτῆς τὸν τίτλον τῆς Ἑλληνικῆς σφραγίδος. Ἡ Κρήτη εἰς ἐπίσημα ἔτι ἔγγραφα, εἰς τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως» ἐμφανίζεται ὡς ἐξάρτημα τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ὡς μία ἐπαρχία χωρὶς νὰ τηρῶνται πλέον προσχήματα καὶ οἱ ὑπάλληλοί της ὁρκίζονται ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, τὸ δὲ κυανόλευκον τῶν Ἑλλήνων σύμβολον ῥιπίζει ἀνὰ πάντα τῆς νήσου τὰ σημεῖα τῆς πλήρους ἀνεξαρτησίας ὁ ἄνεμος, ἐνῷ συγχρόνως αἱ Δυνάμεις ὑπόσχονται τὴν 15 Ὀκτωβρίου διὰ νέας διακοινώσεώς των, ὅτι «δὲν θ’ ἀφίσταντο ν’ ἀποβλέψωσι μετ’ εὐμενείας εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἑνώσεως» ὑπὸ ἕνα καὶ μόνον ὅρον, τῆς τηρήσεως τῆς τάξεως καὶ τῆς διαρκοῦς ἐκείνης μερίμνης περὶ προστασίας τοῦ μουσουλμανικοῦ ἐν τῇ νήσῳ πληθυσμοῦ. Οἱ Κρῆτες τηροῦσι τὸν ὅρον τοῦτον μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας καὶ εὑρίσκει αὐτοὺς ἐλπίζοντας τὸ ἔτος 1909 ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν, ἐκυβέρνα δὲ τὴν Κρήτην ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁπότε ἐκρήγνυται ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν ἡ Ἐπανάστασις τοῦ Αὐγούστου. Μετέσχον, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ὡς διάμεσον πρόσωπον ἔν τισι συζητήσεσι, γενομέναις πρὸ καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Πρὸ ἐγένετο διαπραγμάτευσις μεταξὺ τῆς ἐν σχηματισμῷ Κυβερνήσεως Δ. Ῥάλλη, αἰτούσης ἐντεῦθεν ὅπως ἀναλάβῃ τὴν Ἀρχήν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ὅπως ἡ εὑρισκομένη ἐν Κρήτῃ Κυβέρνησις, ἧς μετεῖχεν ὁ κ. Βενιζέλος, δὲν ἐσκέπτετο γινομένων τῶν ἐκλογῶν ἐδῶ νὰ προβῇ καὶ ἡ Κρήτη εἰς βουλευτικὰς ἐκλογάς. Καὶ ἀπαντᾷ ἐπισήμως ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς τὸν κ. Δ. Ῥάλλην, βουλευτὴν τότε Ἀττικῆς καὶ ἕτοιμον νὰ ἀναλάβῃ τότε ἐν διαδοχῇ τὴν Κυβέρνησιν Θεοτόκη, ὅτι ἐὰν γίνωσιν ἐκλογαὶ ἐν Ἑλλάδι ἡμεῖς θὰ μετάσχωμεν τῶν ἐκλογῶν καὶ θὰ ἔλθωμεν εἰς Ἑλλάδα. Καὶ διαμαρτύρεται κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1909 ὁ κύριος Δ. Ῥάλλης καὶ τηλεγραφεῖ ὅταν ἐγένετο πλέον Πρωθυπουργός, συνιστῶν ἀποφυγὴν τοιούτου πραξικοπήματος. Διότι καὶ τότε πάλιν ἐμφανίζεται τὸ ψευδὲς τέχνασμα, καθ’ ὃ αἱ Δυνάμεις θὰ καταλάβωσι τὴν Νῆσον, θὰ καταλάβωσι τὰ τελωνεῖα. Ἐν γνώσει δὲ ὁ τότε ἐν Κρήτῃ Πρωθυπουργὸς καὶ σήμερον ἀρχηγός σας ἀπαντᾷ, ὅτι τὸ μικρότερον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ὑποστῶμεν, εἶναι ἡ κατοχὴ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων τῆς Νήσου. Καὶ ἔρχεται ἡ Ἐπανάστασις τῆς 15 Αὐγούστου τοῦ 1909. Ἐπανερχόμενος δ’ ἐγὼ ἔκ τινος ταξιδίου συναντῶμαι μετὰ πολιτικοῦ ἀνδρός, τοῦ ὁποίου τὰς γνώμας ἐδημοσίευσα τότε. Ὁ πολιτευτὴς Κερκύρας, εἰς ὃν ἀνῆκον αἱ γνῶμαι, ἐπίστευεν ὅτι διὰ νὰ ἐξέλθωμεν αἰσίως ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ Αὐγούστου ἦτο ἀνάγκη νὰ διαλύσωμεν τὴν Βουλὴν τὴν τότε ὑφισταμένην καὶ νὰ καλέσωμεν τὸν λαὸν εἰς ἐνέργειαν ἐκλογῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀντίθετος τότε εἰς τὴν ἰδέαν τῆς συγκλήσεως τῆς Διπλῆς Βουλῆς ἢ τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἀντιθέτως ἐκήρυσσε καὶ πάλιν· «Ὄχι· θὰ ἔλθωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Ἑλλήνων ἐὰν γίνωσιν ἐκλογαί». Ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ Κυβέρνησις Μαυρομιχάλη ἐτηλεγράφει ἐπίσης εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅστις ἔδιδε τὴν αὐτὴν ἀπάντησιν. Ἀλλὰ πλὴν τούτου ἐφημερίδες ἐξ ἐκείνων, αἵτινες ἠσμενίζοντο τότε νὰ ἀνθίστανται κατὰ τῶν γνωμῶν τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ εἰς τὰ κελεύσματα καὶ εἰς τὰς πολιτικὰς γνώμας τοῦ ὁποίου ἀσμενίζουσι νῦν νὰ θαυμάζωσιν, ἀπηύθυνον τηλεγράφημα τὴν 3ην Σεπτεμβρίου 1909 πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς τὸν κ. Μιχελιδάκην καὶ ἠρώτων αὐτοὺς τί θὰ ἐγίνετο καθ’ ἣν περίπτωσιν θὰ ἐκαλεῖτο ὁ λαὸς πρὸς ἐνέργειαν ἐκλογῶν ἐν Ἑλλάδι. Ἀπήντων δὲ ὅτι θὰ καλέσωμεν εἰς ἐκλογὰς καὶ ἡμεῖς τὸν Κρητικὸν λαὸν καὶ δὲν θὰ ὑπάρξῃ οὐδεμία δύναμις, ἔγραφεν εἰς τὴν ἐφημερίδα του ὁ νῦν Πρωθυπουργός, ἡ ὁποία θὰ ἐμποδίσῃ ἡμᾶς νὰ ἔλθωμεν καὶ νὰ παρακαθήσωμεν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον».

§132Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Πῶς ἀλλάζουν οἱ καιροί.

§133Γ. ΠΩΠ. Τὸ τηλεγράφημα τοῦτο ἀπεστάλη τὴν 4ην Σεπτεμβρίου 1909. Συνέπραττε δὲ τότε μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Μιχελιδάκης, ὁ ἀληθῶς κατ’ ἐξοχὴν συντηρητικὸς πολιτευτὴς τῆς Κρήτης. Ἀπήντησε δ’ ἐπίσης καὶ ἐκεῖνος ὅτι καθ’ ἣν περίπτωσιν διεξαχθῶσιν ἐκλογαὶ ἐν Ἑλλάδι θὰ ἔλθωσι καὶ οἱ Κρῆτες νὰ παρακαθήσωσιν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον. Ὁ κ. Μιχελιδάκης ἐπεφύλασσε καί τινα δισταγμόν. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐθεώρει ὅτι «δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀνθρωπίνη δύναμις, ἡ ὁποία θὰ ἐμποδίσῃ» αὐτὸν καὶ τοὺς πατριώτας του Κρῆτας νὰ ἔλθωσι καὶ παρακαθήσωσιν εἰς τὸ Συνέδριον τοῦτο. Καὶ ἐκλογαὶ δὲν ἐγένοντο. Ἐπρόκειτο δὲ περὶ τοῦ μεγίστου σφάλματος θορυβώδους ἀνακοινώσεως, τὸ ὁποῖον τότε δριμύτατα ἔψεξα, σφάλματος, τοῦ ὁποίου ἀτυχῶς ὁ ἀντίκτυπος ὑπῆρξε μετὰ τὴν πρώτην ἐξ ἀφορμῆς τῶν δηλώσεων τοῦ Στέμματος πρὸς τὸν ἀντιπρόεδρον τῆς Βουλῆς κ. Κατσίναν παρέμβασιν τῆς Τουρκίας, δευτέρα τῆς Ὑψηλῆς Πύλης παρέμβασις προκαλέσασα ὁριστικὰς δηλώσεις τῶν Δυνάμεων περὶ τῆς συνεπείας τοῦ τοιούτου διαβήματος. Ἔγραψαν δὲ αἱ Δυνάμεις τὴν 30 Ἰανουαρίου 1910 ὅτι «ἐὰν παρὰ τὴν ἀνακοίνωσιν τῆς ῥητῆς ἐναντιώσεώς των ἡ συμμετοχὴ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς νήσου εἰς τὰς ἐκλογάς, αἵτινες πρόκειται νὰ διεξαχθῶσιν ἐν Ἑλλάδι ἐφαίνετο μέλλουσα νὰ ἐπακολουθήσῃ θὰ ἐλάμβανον μέτρα ἀποτελεσματικὰ πρὸς παρεμπόδισιν τῆς πραγματοποιήσεώς της». Καὶ οὕτως ἐρχόμεθα μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης, κατὰ τὴν ὁποίαν παρελθόντος ἑνὸς ἔτους ὁλοκλήρου, ἐμφανίζεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκ Κρήτης εἰς τὴν Ἑλλάδα ἵνα κυβερνήσῃ τὰς τύχας τῆς πατρίδος καὶ μεταξὺ αὐτῶν, τὰς τύχας τῆς ἰδιαιτέρας αὐτοῦ πατρίδος, τῶν τέως πατριωτῶν του, τῶν παλαιῶν πατριωτῶν του, ὡς ἐνασμενίζεται νὰ λέγῃ ἑκάστοτε. Τί ἐμεσολάβησεν ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1909 μέχρι τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1910 εἶναι εἰς πάντας γνωστόν. Ἡ Τουρκία διὰ τῶν συχνῶν αὐτῆς διαμαρτυριῶν προσεπάθησε ν’ ἀνακτήσηται ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λάβῃ πλέον. Αἱ ἀπειλαὶ δὲν ἦσαν κατ’ οὐσίαν διάφοροι τῶν γενομένων καὶ ἐν ἔτει 1898, ὁπότε βλέπουσα ὅτι τὰ ἐμπορεύματά της ὑπεβλήθησαν εἰς δασμοὺς ξένου Κράτους εἰσαγόμενα εἰς Κρήτην καὶ βροντοφωνοῦσα ὅτι «ἂν μὴ ἀνεκαλεῖτο τοῦτο παραχρῆμα θὰ προσέφευγεν εἰς ὅσα ἤθελε κρίνει πρόσφορα μέσα» ὑπέβαλε τὰ Κρητικὰ προϊόντα εἰς τὰ διαφορικὰ τέλη τῶν ξένων Κρατῶν. Ἡ Τουρκία ἀπεκρούετο καὶ νῦν ὑπὸ τῶν ξένων Δυνάμεων, ὁ δὲ Κρητικὸς λαὸς ἐνισχυόμενος ἐν τῇ ἰδέᾳ αὐτοῦ πρὸς τὴν ἐθνικήν του ἀποκατάστασιν καὶ τὴν ὁριστικὴν μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς Μητρὸς ἕνωσιν, πιστεύων τοὺς πολιτικοὺς ἀρχηγοὺς ἑκάστοτε ὑποσχομένους, ἀλλὰ συνιστῶντας ἐγκαρτέρησιν, ἀνέμενε καὶ ἐνεκαρτέρει. Ἦτο δὲ φυσικὸν καὶ εὔλογον, ἀφοῦ ἡ ἐν τῷ ἐλευθέρῳ βασιλείῳ ἐπανάστασις ἐγένετο καὶ χάριν τῆς ἐπιλύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἀφοῦ ἡ ἐπανάστασις ἔφερε Κρῆτα ἵνα προΐσταται τῶν ἑλληνικῶν πραγμάτων, Κρῆτα γνωρίζοντα νὰ ἐξέρχηται καὶ εἰς τὰ βουνά, ὅπως ἀμυνθῇ τῶν ἐλευθεριῶν τῆς πατρίδος του, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐσωτερικῶν ἐλευθεριῶν τῆς χώρας αὐτοῦ, ἦτο εὔλογον νὰ ἀναζωπυρηθῇ τὸ δημόσιον φρόνημα καὶ ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν καὶ ἐν τῇ Κρήτῃ. Ἀλλ’ ἀντὶ τῶν ὑπεσχημένων καὶ ἐλπιζομένων τί βλέπει ὁ Κρητικὸς λαός; Βλέπει τὰ καταλυθέντα ἐκεῖνα δικαιώματα ἀπὸ τοῦ 1897, τὰ δικαιώματα τὰ καταπνιγέντα ἐντὸς τοῦ αἵματος τῶν σφαγῶν τοῦ Ἡρακλείου, τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Τουρκίας, ἐπανερχόμενα ὑπούλως καὶ αἰφνηδίως εἰς μίαν διακοίνωσιν τῶν Δυνάμεων πρὸς τὴν Πύλην. Συνταράσσεται καὶ συγκλονεῖται ὁ Κρητικὸς λαός, καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐντεῦθεν ὡσεὶ ἀπαντῶσα δι’ ἐμπαιγμοῦ εἰς τοῦ πόνου τὴν διαμαρτυρίαν, βεβαιοῖ ὅτι πρόκειται περὶ λεξιδίων, ἐνῷ τὰ νήπια ἐν Κρήτῃ γνωρίζουσιν, ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἔγγραφον τῆς Κρητικῆς Πολιτείας, τῆς μετὰ ταῦτα Ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς, πάσης τῆς ἐν Κρήτῃ ἑκάστοτε ὑφισταμένης Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ ἀνέφερε ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1897 μέχρι τοῦ 1910, μόνον περὶ σκιώδους ἐπικυριαρχίας Σουλτανικῆς ἐπρόκειτο καὶ μόνον περὶ τοιαύτης ἠδύνατο νὰ γίνῃ λόγος καὶ οὐχὶ περὶ κυριαρχικῶν δικαιωμάτων. Καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἡ οὑτωσὶ ὁμιλήσασα περὶ τῆς δεινῆς ταύτης μεταστροφῆς τῶν πραγμάτων, ποθεῖ νὰ ἀντικρύσῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν ἔχοντα ἐμπιστοσύνην πρὸς αὐτήν, τῆς ὁποίας τὸν ἀρχηγὸν βλέπει ἐνισχύοντα ἀναγνώρισιν κυριαρχίας τῆς Τουρκίας πρὸ 14 ἐτῶν καταλυθείσης, ἐμπιστοσύνην ἀπὸ λαὸν φερόμενον πρὸς τὴν ἕνωσιν δι’ ἄλλης κατευθύνσεως ἀντιθέτου τῆς κατευθύνσεως, τὴν ὁποίαν εἶχον αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις, ἀντιθέτου κατευθύνσεως τοῦ τρόμου καὶ τῆς ἀνανδρίας, ἡ ὁποία λέγεται ἄψογος στάσις καὶ σωφροσύνη; Ἐπέπρωτο δὲ φαίνεται νὰ συμβῇ καὶ ἐδῶ ἐν ταῖς λέξεσιν ὅ,τι συνέβη εἰς τὰς ἐπαναστατημένας πολιτείας κατὰ τοῦ μεγάλου Ἕλληνος ἱστορικοῦ τὴν παρατήρησιν λέγοντος, ὅτι αἱ λέξεις καὶ αἱ ἔννοιαι μεταβάλλουσιν ὀνόματα ὅπου ἡ ἐπανάστασις διαστρέφεται. Κατήντησε πᾶσαν ἀνανδρίαν ἐθνικὴν νὰ τὴν ἀποκαλῶμεν σωφροσύνην, κατήντησε πᾶσαν προσπάθειαν χωρισμοῦ τοῦ ἔσω καὶ τοῦ ἔξω Ἑλληνισμοῦ νὰ τὴν καλῶμεν «ἀνόρθωσιν», ὡσανεὶ νὰ ἦτο δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὀργανισμὸς αὐτοτελὴς τὸ μικρὸν τοῦτο κρατίδιον, τὸ φθίνον, τὸ οὐδένα προορισμὸν ἔχον εἰμὴ νὰ χρησιμεύῃ ὡς κέντρον τῶν νεύρων, δι’ ὧν θὰ κινηθῇ, ἀλλὰ θὰ κινηθῇ ταυτοχρόνως σύμπας ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος. (Εὖγε. Εὖγε. Χειροκροτήματα). Καὶ ὁμιλοῦμεν περὶ ἀνορθώσεως καὶ οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους καὶ ἠκούσαμεν πρὸ μικροῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ λέγοντος ἐν σοβαρευομένῃ ἀφελείᾳ, ὅτι θὰ κατορθώσῃ καταλυομένου τοῦ λαθρεμπορίου νὰ αὐξήσῃ τὰς οἰκονομικὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους ἡμῶν! Τὸν ἀκούομεν λέγοντα, ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ εἴπῃ πρὸς τοὺς ὑποδούλους, ἐὰν ἔχωσι δικαιώματα νὰ προσβλέψωσι πρὸς τὴν Ἑλλάδα ὡς πρὸς σταθμὸν ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως καὶ ὡς πρὸς φάρον καθοδηγοῦντα τὰς σκέψεις αὐτῶν καὶ ὡς δύναμιν ἀποτελοῦσαν τὸν συνεκτικὸν δεσμὸν τοῦ γένους ὁλοκλήρου. Καὶ μετὰ τὴν ἐμφάνισιν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τῆς Τουρκίας ἔρχεται ἡ ἀπειλὴ τῶν καδήδων. Ἡ Τουρκία καταλυθὲν δικαίωμα ἀπὸ τοῦ 1898 ἐμφανίζει εὐθὺς ὡς ἀπάντησιν εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ λεξιδίου: «κυριαρχικὰ δικαιώματα». Καὶ εἶναι ἕτοιμοι νὰ κατέλθωσιν οἱ καδῆδες, τὸ γνωρίζει ὁ Κρητικὸς λαός, ὡς σιωπῶσα τὸ ἐμάνθανε καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ εὐτυχῶς παρὰ τὰς ὑποδείξεις καὶ τὰς παρακελεύσεις τῆς σωφροσύνης συνέρχονται πρὸ τετραμήνου οἱ πατριῶται ἔνοπλοι εἰς Μπουτσουνάρια καὶ ἀποφεύγεται ὁ κίνδυνος τῆς καθόδου ἐκείνης, κίνδυνος ὁ ὁποῖος ἐντεῦθεν θὰ παρέμενεν ἀναπότρεπτος, χάριν ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ πάλιν, διότι θὰ προεβάλλετο τὸ δίλημμα ἢ οἱ καδῆδες ἐκεῖ ἢ οἱ Τοῦρκοι ἐντὸς τῶν συνόρων τῆς Ἑλλάδος! Ἔχουσι τοιαῦτα τὰ δεδομένα οἱ Κρῆτες. Φθάνουσι πρὸς τὸ τέρμα τῆς Ἁρμοστείας κατὰ τὸν μῆνα Σεπτέμβριον τοῦ ἔτους τούτου. Ἁρμοστείας καταλυομένης κατ’ οὐσίαν, ἀλλ’ ἥτις ἔπρεπε νὰ καταλυθῇ καὶ τύποις. Τὸ δ’ Ἑλληνικὸν Κράτος δὲν εἶχε τὴν πρόνοιαν νὰ συγκεντρώσῃ εἰς τοιαύτην κρίσιμον στιγμὴν ἄνευ παρεξηγήσεως κἄν, στρατιώτας ἑτοίμους καὶ ἐνόπλους, ἵνα ἀμυνθῶσιν εἰς τὰ σύνορα, τὰ ὁποῖα εὑρίσκει ἀπειλούμενα ἑκάστην στιγμὴν διὰ Τουρκικῆς εἰσβολῆς ὁ κύριος Πρωθυπουργός. Δὲν εἶχε κἂν τὴν πρόνοιαν νὰ ἐνθυμῆται, ὅτι κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1911 ληγούσης τῆς ἁρμοστείας θὰ παρενεβάλλετο διὰ τῆς μεθόδου τῶν ἄνευ διαμαρτυρίας ἐκχωρηθέντων τῇ Τουρκίᾳ κυριαρχικῶν δικαιωμάτων, θὰ παρενεβάλλετο ὁ Τουρκικὸς κίνδυνος ὅπως ἐναντίον τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν προσδοκιῶν ἐπέλθῃ τὸ χρονικὸν τέρμα τῆς ἁρμοστείας Ζαΐμη. Καὶ ἐνῷ ἐτησίως ἡ Ἑλλὰς κατὰ πάντα Σεπτέμβριον εἶχεν ὑπὸ τὰ ὅπλα ἀπὸ 40,000 ἕως 50,000 ἀνδρῶν, ἐφέτος ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς ἐσωτερικῆς ἀναπλάσεως καὶ ἐσωτερικῆς ἀνασυντάξεως τῆς χώρας, ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶχε τὰ μέσα νὰ κάμῃ μεγάλα γυμνάσια, οὕτω δ’ εὑρέθη ἐπιλυομένου τοῦ ζητήματος αὐτῆς μὲ τὸν στρατὸν αὐτῆς εὑρισκόμενον ἄνευ προσκλήσεως διὰ μεγάλα φθινοπωρινὰ γυμνάσια. Τοιουτοτρόπως ἐπέρχεται ἡ λῆξις τῆς ἁρμοστείας καὶ δίδεται ἡ διακοίνωσις ἐκείνη ἡ σπαρακτικῶς ἀποθαρρυντικὴ διὰ λαόν, ὅστις ἔβλεπεν ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἐγγίζουσαν τὴν λύσιν τοῦ προβλήματος τῆς ὑπάρξεώς του, ἐγγίζουσαν τὴν ἱκανοποίησιν τῶν πόθων αὐτοῦ. Ἔρχεται ἡ διακοίνωσις τῆς 1ης Σεπτεμβρίου τοῦ ἔτους τούτου, ἡ ἐνταῦθα μὴ ἐπιδοθεῖσα πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἐν Κοπενάγῃ δὲ πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων καὶ ταυτοχρόνως πρὸς τὰ γεγονότα ταῦτα, πρὸς τὸ ἄοπλον τῆς Ἑλλάδος καὶ πρὸς τὴν διακοίνωσιν ἐκρήγνυται ὁ πόλεμος Ἰταλίας καὶ Τουρκίας, καὶ οἱ Κρῆτες πατριῶται μόλις συγκρατούμενοι ἀναλογίζονται ποία θὰ εἶναι ἆρά γε ἡ στιγμὴ ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ πρώτην φορὰν καταρρακουμένης διὰ τῆς Βοσνίας καὶ Ἑρζεγοβίνης τῆς ἐν Ἀνατολῇ ἰσορροπίας, καταρρακουμένης πάσης συνθήκης θὰ ἵσταται ἡ Κρήτη ἐκεῖ, ἵνα ἡ Ἑλλὰς ἐνισχυθῇ ἐσωτερικῶς καὶ ἵνα ἀγωνίζηται πρὸς ἀνάπλασιν καὶ ἀνάπτυξιν τοιαύτην ὥστε νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν. Καὶ βλέπει πάλιν ἀποσπωμένην οὐχὶ πλέον ἐπαρχίαν τινά, ἐπὶ τῆς ὁποίας σκιωδῶς ἡ Τουρκία εἶχε δύναμιν, οὐχὶ ἐκείνην, ὡς συνέβη μὲ τὴν ταυτόχρονον τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας προσάρτησιν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἀλλὰ αὐτὴν ταύτην, σάρκα τοῦ Τουρκικοῦ σώματος, ἀποσπωμένην ἀπὸ τὴν ὁλότητα τῆς Τουρκίας, καὶ βλέπει τὸ Κράτος ἡμῶν ἀσθενικόν, ἀδύνατον, οἷον παρέστησε πρὸ μικροῦ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης μετὰ σπαρακτικῆς ἀληθῶς ἁπλοϊκότητος—δὲν θέλω νὰ εἴπω τὴν λέξιν τὴν πραγματικὴν καὶ τὴν ἀνήκουσαν εἰς τοὺς λόγους του—ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, πῶς θέλει ἡ Κρήτη νὰ μὴ ἐξεγερθῇ; Καὶ ἀπευθύνονται πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὸν «τέως», τὸν «παλαιὸν συμπατριώτην» των, ἐρωτῶντες τί ὀφείλουν νὰ πράξουν. Ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἐκεῖνος ὅστις διεφήμιζε τὴν διακοίνωσιν τοῦ Σεπτεμβρίου, λέγων εἰς τοὺς Κρῆτας πολιτευτάς, τοὺς ἔχοντας τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑπακούσωσιν εἰς Ἕλληνα Πρωθυπουργόν, ἔχοντα τὸ διεθνὲς δικαίωμα νὰ παρεμβαίνῃ ὑπὲρ τῆς Κρήτης, ἀπαντᾷ, συμβουλεύων νὰ δεχθοῦν τὴν ἁρμοστείαν καὶ ἀπέστειλε τηλεγραφήματα ἐπίσημα μὲ τὸ κῦρος αὐτοῦ καὶ λέγει εἰς τοὺς Κρῆτας πολιτευτάς: ἐπανέλθετε εἰς τὸ 1906, ἐπανέλθετε εἰς τὸ 1902, διότι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀνίκανος νῦν νὰ διεκδικήσῃ καὶ θὰ εἶναι ἱκανὴ μετὰ 5 ἢ 8 ἔτη καὶ τότε ἐπανέρχεσθε εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ 1908», τί ἠθέλετε νὰ πράξῃ ἡ ἀγωνιζομένη Κρήτη;

§134ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πότε ἐστάλη;

§135Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Γνωρίζετε ἂν ἐστάλη τοιοῦτο τηλεγράφημα;

§136Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Τὸν Ῥαγκαβῆν ποῖος τὸν ἔστειλε;

§137Γ. ΠΩΠ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, περὶ τῶν λεπτομερειῶν τῶν ἐν Κρήτῃ πραγμάτων, εἶναι τοσοῦτον ἀπολύτως ἀκριβές, ὅσον ἀπολύτως ἀκριβὲς εἶναι ὅτι ὁ κ. συνάδελφος δὲν γνωρίζει ἂν ἐστάλη τοιοῦτο τηλεγράφημα.

§138ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λυποῦμαι πολύ, διότι εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διαψεύσω ῥητῶς τὸν κ. συνάδελφον.

§139Γ. ΠΩΠ. Καὶ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Ἡ Κρητικὴ Συνέλευσις πρόκειται νὰ συνέλθῃ καὶ ὄχι μόνον ἡ περὶ ἁρμοστείας συμβουλὴ—ἄλλως τε ἠτυχεῖτε καὶ θ’ ἀποκαλυφθῶσι καὶ τὰ τηλεγραφήματα ταῦτα περὶ ὧν ἡ Κυβέρνησις λέγει ὅτι δὲν ἔχει γνῶσιν, ἐνῷ ὑπάλληλος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος μετέβη καὶ εἶπε πάντα ταῦτα, δὲν λέγει δὲ ψεύδη εἷς Μιχελιδάκης, ὅταν ἀνεκοίνου ὑπευθύνως καὶ ἐπισήμως πάντα ταῦτα, ὅταν ἀνεκοίνου καὶ ἐγγράφως πάντα ταῦτα. Καὶ συμβουλεύει ἡ Κυβέρνησις τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν ἁρμοστείαν, ἐνῷ συγχρόνως καθ’ ὃ εἶχε δικαίωμα παρεμβάσεως, καθ’ ἣν μάλιστα εἶχεν ὑποχρέωσιν ἀναγνωρισθεῖσαν ὑπὸ τῶν Δυνάμεων διὰ τῆς διακοινώσεως αὐτῶν τοῦ 1906 πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, συμβουλεύει καὶ ἐπιτάσσει ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ παρίσταται ἡ Κρητικὴ Συνέλευσις, ὅταν θὰ ἐπέλθῃ ἡ στιγμὴ τῆς λήξεως τῆς ἁρμοστείας. Ἀναβληθήτω ἡ Συνέλευσις, διότι εἶναι κίνδυνος νὰ παρίσταται ἡ Ἐθνικὴ τῆς Κρήτης Συνέλευσις καθ’ ἣν στιγμὴν διὰ τὴν Κρήτην ἐπρόκειτο νὰ δοθῇ ἡ ἀπάντησις ἡ ὑστάτη καὶ εἴδομεν ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἀπάντησις ἐκείνη. Συγχρόνως οἱ κορυφαῖοι τῶν πολιτευτῶν τῆς Κρήτης κατήγγελλον ἀπροκαλύπτως, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τοὺς ἐξηπάτησε συνιστῶσα νὰ διαπράξωσι τὴν δεινῶς ἐπιδράσασαν ἐπὶ τῆς τύχης τῆς Κρήτης ἀναβολὴν τῆς Συνελεύσεως. Οὕτως ἐξαναγκάζονται καὶ αἱ μυστικαὶ ἐν Κρήτῃ συνεδριάσεις τῶν ὁποίων εἶναι πάγκοινος πλέον ἡ μυστικότης, διότι οὐδὲν ἠδύνατο νὰ ἀποκρυβῇ χάριν ἐκείνων ἀκριβῶς, οἵτινες ἀνῆλθον σήμερον ἐπὶ τῶν βουνῶν, προκαλοῦντες τὴν πανελλήνιον ἐξέγερσιν. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον τίποτε νὰ ἀποκρυβῇ χάριν ἐκείνων, πρὸς τὸν ἀγῶνα τῶν ὁποίων συντάσσεται μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ὁρμῆς αὑτῆς ἡ ψυχή μου καὶ τοὺς ὁποίους παρακολουθεῖ μετ’ ἀγωνιώδη προσδοκίαν θριάμβου ἐθνικοῦ ἡ διάνοιά μου. Πρὸς ἐκείνους λοιπόν, ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος τῶν ὁποίων πάντες εὔχεσθε καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν εἰμὴ νὰ εὔχησθε ἐνδιαθέτως, ἔρχεται καὶ λέγει ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς τὴν Κρητικὴν Συνέλευσιν δι’ ἐγγράφων ἀνακοινωθέντων πρὸς τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν «Δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ συζητῆτε περὶ Κρήτης». Καὶ λέγει αὐτὰ ποῖος; Ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς σήμερον, ὁ ἐν Κρήτῃ πρὸ διετίας Πρωθυπουργός, ὁ λέγων ὅτι θὰ ἔλθῃ καὶ δὲν ὑπάρχει ἀνθρωπίνη δύναμις, ἥτις νὰ τὸν ἐμποδίσῃ θέλοντα νὰ παρακαθήσῃ μετὰ τῶν φίλων καὶ συναδέλφων αὐτοῦ ἐν τῷ ἐθνικῷ τούτῳ Συνεδρίῳ. Λέγει δὲ ταῦτα πρὸς τοὺς Κρῆτας πατριώτας, οἵτινες ἔβλεπον ὅτι γύρωθεν αὐτῶν τὸ ἔδαφος ἐξέφευγεν, ὅτι ὁ Κρητικὸς λαὸς ἐν τῇ ἐγκαρτερήσει τῇ ὑπερανθρώπῳ ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀντίσχῃ κατὰ τῆς ἔσωθεν ταραχῆς καὶ ὁ ὁποῖος πᾶσαν ἔξωθεν ἐπιδρομὴν θὰ ἐθεώρει ἀληθῶς θωπείαν ἀπέναντι τῆς ἀπειλουμένης ἐσωτερικῆς ἀναρχίας. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνήρχετο εἰς τὸ Θέρισσον, ἵνα ἐκεῖθεν δημιουργήσῃ ἰσοπολιτείαν ἐν τῇ Νήσῳ ὡς οἱ σήμερον ἀνερχόμενοι εἰς τὸ Θέρισσον, οἱ σήμερον συνερχόμενοι ἔνοπλοι εἰς τὰς γύρω τοῦ Ἡρακλείου καὶ τῶν ἄλλων πόλεων ἱστορικὰς λοφοσειράς, ἀνέρχονται οὐχὶ ἵνα περὶ ἰσοπολιτείας μεριμνήσωσιν, ἀλλ’ ἵνα περὶ αὐτοῦ τούτου τοῦ ἐσωτερικοῦ βίου τῆς Κρήτης ἀμυνθῶσιν εἰς τὴν διεκδίκησιν δικαιωμάτων ἐπικεκυρωμένων. Δὲν ὑπάρχει, κύριοι συνάδελφοι, ἐν Κρήτῃ σήμερον πολιτικὸς ἀνήρ, ὅστις νὰ δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τὴν γνώμην αὑτοῦ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ συγκρατήσῃ τὴν εὔλογον καὶ δικαίαν τοῦ Κρητικοῦ πατριωτισμοῦ ἐξέγερσιν. Δὲν ὑπάρχει ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ δυνηθῇ ἐπὶ πλέον νὰ ἀποπλανήσῃ τὰ εὐγενῆ ἐκεῖνα αἰσθήματα, τοὺς ἀγῶνας σειρᾶς αἰώνων, δίχως νὰ ἴδῃ ὡς συνέπειαν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἐσωτερικὴν ἐν τῇ νήσῳ ἀναρχίαν. Τοῦτο ἐγνώριζεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦτο διὰ διακοινώσεως αὑτοῦ τοῦ 1910, φερούσης τὴν ὑπογραφήν του, ἔλεγε πρὸς τὰς Δυνάμεις. Ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κατὰ Μάϊον τοῦ 1910 ἐν Κρήτῃ εὑρισκόμενος καὶ τὰ ἑξῆς δι’ ἐπισήμου αὑτοῦ ἐγγράφου πρὸς τὰς Δυνάμεις (ἀναγινώσκει): «Ὁ Κρητικὸς λαὸς ἠρέμως ἀναμένει τὴν ὑπεσχημένην ὑπὲρ αὑτοῦ ἐνέργειαν....» Διότι αἱ Δυνάμεις εἶχον ὑποσχεθῆ, ὅτι θὰ ὡμίλουν πλέον ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως αὑτοῦ μετ’ εὐμενείας καὶ ἦτο τοῦτο ἡ μόνη παρηγορία ἡ προελθοῦσα ὡς ὑπερτάτη ἀνάγκη μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ κινήματος τοῦ 1908 τοῦ μὴ γενομένου ἀποδεκτοῦ ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ ἔλεγεν ὅτι: «ἀναμένει πεποιθὼς τὴν ἕνωσιν ὁ Κρητικὸς λαὸς» διότι «ἡ ἀνώμαλος κατάστασις εἰς ἣν ἀπὸ πλέον τῶν 10½ ἔτους διατελεῖ ἡ Κρήτη δὲν δύναται νὰ παραταθῇ ἄνευ κινδύνων. Ὁ Κρητικὸς λαὸς ἔχει βαθυτάτην τὴν συναίσθησιν τῶν δικαίων αὑτοῦ. Τὸ ζήτημα του ἔχει ἱερόν. Οἱ πόθοι του εἶναι νόμιμοι καὶ ἀπὸ τούτων οὐδὲν θὰ ἰσχύσῃ ὅπως τὸν ἀποτρέψῃ». Καὶ ἐξακολουθῶν κατωτέρω βεβαιοῖ, ὅτι τὸ ἐν Κρήτῃ καθεστὼς πρὶν ἢ ἐκδηλωθῶσι τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα ἦτο τὸ καθεστὼς τῆς κατὰ τύπους καὶ κατ’ οὐσίαν ἑνώσεως. Ἐνῷ δὲ σήμερον ἐμφανίζεται ἐν Κρήτῃ ὁ παμμέγιστος κίνδυνος, ὁ κίνδυνος τῆς πραγματικῆς κατοχῆς ὑπὸ τῶν Δυνάμεων, τῆς ἀναιρέσεως τοῦ συμβολαίου, ὅπερ οὐδέποτε θὰ ἀνῃρεῖτο καὶ θὰ εὕρῃ τὴν ἀναίρεσιν μὲ τὸ πρῶτον πρόσχημα, μὲ τὸν πρῶτον ψευδῆ κίνδυνον τῆς ἐσωτερικῆς ἀναρχίας, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὑρίσκει λαμπρὸν τὸ ἐν τῇ νήσῳ καθεστὼς καὶ τολμᾷ νὰ συστήσῃ τὴν διατήρησίν του. Ἔλεγεν εἰς τὸ ὑπόμνημα πρὸς τὰς Δυνάμεις πρὸ ἑνὸς ἔτους, ὡς ἔλεγε πρὸ τριετίας ὁ Γάλλος Πρωθυπουργός, ἔλεγεν ὁ νῦν Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι δὲν δύναται ἀπολύτως καμμία ἄλλη Κυβέρνησις νὰ παραμείνῃ ἀσκοῦσα πραγματικὴν ἐπιβολὴν ἐν Κρήτῃ πλὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι μόνον δι’ ἑνώσεως θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκατασταθῇ ἀληθὴς ἁρμονία καὶ ἐσωτερικὴ καὶ διεθνὴς τῶν πραγμάτων ἐν Κρήτῃ. Ἐκούρασα ὑμᾶς ἴσως πολύ, κύριοι συνάδελφοι, ἀλλ’ ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐκτεθῇ ὁλόκληρος ἡ μέχρι σήμερον ἱστορία τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἵνα ἐννοηθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς σήμερον εἶναι ἡ ἄρνησις τῶν ἐν Κρήτῃ ἀγώνων ἐκείνου ὅστις προΐσταται αὐτῆς, ὅτι εἶναι ἡ ἄρνησις τῶν μέχρι τοῦ παρελθόντος ἔτους βεβαιώσεων τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος ὑμῶν καὶ ὅτι οἱ Κρῆτες σήμερον ἐξερχόμενοι, ἂν ἔλαβον δίδαγμά τι πολιτικὸν πρὸς τοῦτο, τὸ ἐλάμβανον πρὸ ἑνὸς ἔτους ἀπὸ ἐκεῖνον, ὅστις σήμερον διευθύνει τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ οἱ Κρῆτες ἐξεγείρονται, ἔχουσι πάντα λόγον νὰ πράττωσι τοῦτο, διότι ἡ ἀναρχία, ἡ ὁποία θὰ ἠπείλει τὸν Κρητικὸν λαόν, ἡ ἀναρχία ἡ οἰκονομική, ἡ ἀναρχία ἡ διοικητική, ἡ ἀναρχία ἡ διεθνής, θὰ εἶχεν ὡς ἀναπόφυκτον ἐπακολούθημα τὴν ἀνακατάληψιν τῆς Κρήτης οὐχὶ ἴσως ὑπὸ τῶν τεσσάρων Δυνάμεων, ἀλλὰ ἀπὸ μιᾶς καὶ μόνης ἐποφθαλμιώσης αὐτὴν καὶ οὐχὶ ἔστω ἐπὶ καταστολῇ γενναίας τινος ὁρμῆς συνεχιζούσης τὰς εὐγενεῖς παραδόσεις τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἀλλὰ ἐπὶ ἀνοικονομήτῳ ἀνυποταξίᾳ τὴν ὁποίαν διακηρύσσει αὐτὸς ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος ἐπιζητῶν νὰ παραστήσῃ τοὺς Κρῆτας ἀνοικονομήτους καὶ διὰ αὐτὸν ἀκόμη τὸν λαὸν τῆς Ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἂν ἐπιστήσητε τὴν προσοχὴν ὑμῶν καὶ ἐπὶ τὴν ἀντίληψιν τῆς δημοσίας γνώμης θὰ πεισθῆτε ὅτι δὲν εἶναι τοιαύτη οἵαν φρονεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Διότι ἡ Ἑλλὰς σύμπασα γνωρίζει ὅτι ἡ Τουρκία δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ παρεμβαίνῃ εἰς τὰς μεταξὺ Κρήτης καὶ Ἑλλάδος διεθνῶς κατακεκυρωμένας σχέσεις. Διότι ὁ Κρητικὸς λαὸς παρ’ ὅλην τὴν ἀνωτέρω προσπάθειαν τῆς ἐπισήμου Ἑλλάδος οὐδέποτε θὰ στερηθῇ ἀδελφικῆς συμμετοχῆς τοῦ ἐλευθέρου λαοῦ εἰς τὰς ἐπαναστάσεις του κατὰ τῆς κτηνώδους βίας τῶν ἰσχυρῶν. Εἶναι ἀξιοθρήνητον νὰ λέγεται ὅτι κίνημα ἀπὸ εὐγενῶν ἐλατηρίων, ὡς τὸ ἐν Κρήτῃ γενόμενον δύναται νὰ πιστευθῇ ἐνέχον σκοποὺς ἀνομολογήτους ὡς ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἵνα χωρίσῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν εἰς τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν μιᾷ ψυχῇ ὀφείλει νὰ λάβῃ. Εἶναι θλιβερὸν νὰ ἀκούηται καὶ κατ’ ἰδίαν ἀκόμη λεγόμενον ὅτι εἶναι δυνατὸν κίνημα οἱονδήποτε ἐν Κρήτῃ τοῦ ὁποίου προΐστανται αὐταὶ αὗται αἱ κορυφαὶ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ ἔχουσαι τόσην ἱστορίαν ὅσην τοὐλάχιστον καὶ ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, οἱ συντηρητικώτεροι τῶν ἀνδρῶν τῆς νήσου ἐκεῖ μετὰ τῶν ὁποίων εὑρέθην ἐγώ, εὑρέθη καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς ὀξυτάσιν ἀντίθεσιν γνωμῶν κατὰ τὸ παρελθὸν μόνον διότι ὑπῆρξαν ὑπερμέτρως συντηρητικοί, διότι δὲν ἤθελον τὰ βίαια κινήματα, εἶναι φοβερὸν ὅταν τοιοῦτοι ἄνδρες συνδεόμενοι μὲ τὴν ἱστορίαν τῆς νεωτέρας ἀναγεννήσεως τῆς Κρήτης, ἔχοντες ὑπὲρ ἑαυτῶν τὸ κῦρος εὐγενῶν ἀγώνων, ἔχοντες ἱστορίαν οἵαν τοὐλάχιστον καὶ ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἶναι εἰδεχθὲς ὅτι δύνανται νὰ εὕρωσιν ἐν τῇ δημοσίᾳ κοινῇ γνώμῃ οἱανδήποτε λέξιν μομφῆς. Καὶ εὗρον σχεδὸν ἀποτροπιασμοῦ μορφασμούς, καὶ εὗρον σχεδὸν ἀποδοκιμασίας καὶ εὗρον ὀλίγου δεῖν ἀναθέματος κραυγήν, διότι ἡ ψυχὴ αὐτῶν, στρεφομένη πρὸς τὸ παρελθὸν τὸ εὐγενές, βλέπει τοὺς κινδύνους τοῦ παρόντος καὶ ζητεῖ ὅπως μόνοι, ἀφοῦ τοὺς ἀποδιώκει τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἑνώσωσι τὴν ἱστορίαν τοῦ παρόντος πρὸς τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος τῆς Κρήτης. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Ἐνώπιον δὲ τοιαύτης ἱστορικῆς ἐξελίξεως τῆς νήσου, ἐνώπιον τοιαύτης πολιτικῆς ἐμφανίσεως τοῦ σήμερον προϊσταμένου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφήσωμεν ἀδιαμαρτύρητον τὴν φωνὴν τῆς ἐπισήμου Ἑλλάδος ἀπηχοῦσαν τὸν ἀναγκαστικὸν χωρισμὸν τῶν κοινῶν ἡμῶν πόθων ἀπὸ τοὺς κοινὺς ἐκείνων πόθους, οἵτινες ἐπανεστάτησαν καὶ πάλιν τὴν ἀπαράμιλλον εἰς τοὺς ἡρωϊκοὺς ἀγῶνας Κρήτην. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ τῶν θεωρείων).

§140Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἄρτι κατελθὼν τοῦ βήματος ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Ψαρῶν ἐπεζήτησε νὰ παραστήσῃ τὸν νῦν πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἀντιφάσει εὑρισκόμενον πρὸς τὸν πρώην ἐν Κρήτῃ πολιτευόμενον, ἀναγινώσκων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διακοίνωσιν ὑπ’ ἐκείνου γενομένην τότε ὡς Προέδρου τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις. Ἦτο περιττὸν νὰ ἀναγνώσῃ κείμενα, διὰ νὰ καταδείξῃ εἰς πάντας πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἐγνώριζον, ὅτι ἄλλη ἦτο ἡ θέσις μου ὡς Προέδρου τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἄλλη εἶναι ἡ θέσις μου ὡς Προέδρου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ὡς Πρόεδρος τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως διεξῆγον ἀγῶνα κατὰ τῆς Τουρκικῆς κυριαρχίας, διότι ἡ Κρήτη εὑρίσκετο εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν πρὸς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν, ἐμπόλεμον κατάστασιν τῆς ὁποίας ἡ ἐκδήλωσις παρημποδίζετο διὰ τῆς παρεμβάσεως τῶν μεγάλων Δυνάμεων. Ἐκεῖ ἤμην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως Κράτους τοιαύτην ἔχοντος πολιτικήν, σήμερον αἱ περιστάσεις μὲ ἔφερον ἡγούμενον τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλλάδος, Κράτους δηλαδὴ τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς φιλικὰς σχέσεις πρὸς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν καὶ Κράτους τὸ ὁποῖον, ἐνῷ ἡ Κρήτη ἀπὸ τριῶν ἐτῶν ἐκήρυξε τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀπέστερξεν ἢ ἀπέφυγεν ἢ παρέλειψε μέχρι σήμερον νὰ ἀποδεχθῇ αὐτήν. Ὅστις τοῦτο ἐνθυμεῖται, εἶναι περιττὸν νὰ μακρολογῇ, ἀναγινώσκων τὰ ἔγγραφα τὰ ὁποῖα ὑπέγραψα ὡς Πρόεδρος τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως ἀγωνιζόμενος ἐκεῖ ἄλλον ἀγῶνα, κατ’ ἄλλην διεύθυνσιν, διαφορετικὸν πρὸς ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον αἱ ὑποχρεώσεις τῆς θέσεώς μου μοὶ ἐπιβάλλουσι σήμερον ὡς Προέδρῳ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐὰν τοῦτο εἶναι εὐεξήγητον, κύριοι Βουλευταί, καὶ ἂν οὐδαμῶς δύναται νὰ θίξῃ τὸ κῦρος μου ἐνώπιον τῆς δημοσίας γνώμης δίδοντος τὰς συμβουλὰς τὰς ὁποίας δίδω πρὸς τοὺς ἐν Κρήτῃ σήμερον, ὁμολογῶ ὅτι θὰ ἐθεώρουν θιγόμενον τὸ κῦρός μου, ἐὰν πρὸς στιγμὴν ἐπιστεύετο τὸ κατηγορηθὲν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι, διατυπῶν τὴν ἀξίωσιν ὅτι οἱ Κρῆτες ὀφείλουν νὰ ὑποκύψωσιν εἰς τὰς ἐξ Ἑλλάδος οὐχὶ συμβουλὰς ἀλλ’ ἐπιταγάς, ἃς δικαιοῦται ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ δίδῃ πρὸς αὐτούς, ἐὰν λέγω πρὸς ταύτην τὴν διατυπουμένην γνώμην ἡ πολιτικὴ ἣν ἠκολούθησα ἄλλοτε ἐν Κρήτῃ ἦτο ἀντίθετος. Καὶ μοὶ προβάλλεται ἡ κατηγορία πῶς ἀνῆλθον εἰς τὸ Θέρισσον ἐναντίον τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ μικρόν, διότι ἐπαναλαμβάνω θὰ ἐθεώρουν θιγόμενον τὸ κῦρός μου, ἐὰν εὑρισκόμην εἰς ἀντίφασιν ἐπὶ τοσοῦτον θεμελιώδους ζητήματος. Ἀλλ’ ἡ κατηγορία αὕτη δὲν εἶναι ἀληθής. Πάντοτε ἐπίστευον ὅτι ἐκεῖθεν ὠφείλετο ὑποταγὴ εἰς τὰς ἐντεῦθεν ἀπευθυνομένας ἐπιταγὰς ἢ καὶ ἁπλῶς συμβουλάς. Ἀλλ’ ὅτε εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀνέλθω εἰς Θέρισσον δὲν εὑρισκόμην ἐνώπιον Κυβερνήσεως Ἑλληνικῆς ἐξασκούσης τὰ καθήκοντα καὶ δικαιώματα αὐτῆς πρὸς τοὺς ἐν Κρήτῃ, ἀλλ’ εὑρισκόμην ἐνώπιον Κυβερνήσεως Ἑλληνικῆς κηρυττούσης ὅτι οὐδὲν κοινὸν ἔχει πρὸς τὰ ἐν Κρήτῃ πράγματα, ἀπέναντι Κυβερνήσεως ἡ ὁποία, ὅτε ἦλθον νὰ ὑποβάλω πρὸς αὐτὴν τὴν ἐκεῖ κατάστασιν καὶ ῥητῶς νὰ ἀναγγείλω ὅτι αὕτη ἔφθασεν εἰς τὸ ἀπροχώρητον καὶ ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ νὰ καταφύγῃ εἰς τὰ ἔσχατα, αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις ἠρνήθη νὰ μὲ δεχθῇ εἰς ἀκρόασιν, δὲν μοὶ παρεσχέθη κἂν ἡ ἀκρόασις τὴν ὁποίαν ἐζήτησα ἀπὸ τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως! Πῶς ἠθέλετε μετὰ τοιαύτην κατάστασιν πραγμάτων, πῶς ἠθέλετε νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἐγὼ εὑρίσκομαι ἐν ἀντιφάσει πρὸς τὴν ὅλην πολιτείαν μου ἂν εὑρισκόμενος εἰς Θέρισσον καὶ γράφων πρὸς τὴν τότε Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐκθέτων τὰς ἀληθεῖς ἀφορμὰς καὶ αἰτίας αἱ ὁποῖαι ὤθησαν τὸ ἥμισυ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ ὅπως λάβωμεν τὰ ὅπλα, ὑπέβαλλον πρὸς αὐτὴν τὴν γνώμην ὅτι ἂν ηὐνόει τὸ κίνημα ἢ τουλάχιστον ἐτήρει οὐδετερότητα ἀπέναντι αὐτοῦ, θὰ ὑπῆρχον σοβαραὶ ἐλπίδες ἐθνικῆς προαγωγῆς τῆς κρητικῆς ὑποθέσεως, ἐνῷ ἂν ἀντιθέτως μετήρχετο ἐχθρικὴν πρὸς αὐτὸ στάσιν θὰ ἐματαιοῦτο μὲν ἐκεῖνος ὁ σκοπός, ἀλλ’ οἱ ὁρμήσαντες εἰς τὴν ἐπανάστασιν συνησθάνοντο ὅτι εἶχον ἐπαρκεῖς δυνάμεις, ὅπως ἀσφαλίσουν τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἑτέρου σκοποῦ τῆς ἐπαναστάσεως, τὴν ἀνάκτησιν δηλαδὴ τῶν καταλυθεισῶν ἐλευθεριῶν τῶν καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι δὲν ὑπερετίμων τὰς δυνάμεις των, διότι ἀνέκτησαν τουλάχιστον τὰς ἐλευθερίας των. Ἀλλὰ κατηγορήθην καὶ δι’ ἄλλο. Διατί, Κύριε, ἀποστέργεις ὡς Πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τὴν ἀποστολὴν τῶν Κρητῶν Βουλευτῶν εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην, ἐνῷ ὑπεστήριζες καὶ εἰσηγεῖσο ταῦτα ὡς μέλος τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως, ἀπειλήσας δι’ αὐτοῦ τοὺς ἐν Ἑλλάδι; Οὐδ’ ἐν τούτῳ, Κύριοι, εὑρίσκομαι ἐν ἀντιφάσει πρὸς ἐμαυτόν, καὶ οὔτε εἶναι δικαία ἡ κατηγορία αὕτη, ἡ ὁποία μοὶ ἀπευθύνεται. Ὅτε κατὰ Μάρτιον τοῦ 1909 ἐκλήθη νὰ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν ὁ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας βουλευτὴς κ. Ῥάλλης ἀπηυθύνθη ἀληθῶς πρὸς τὴν Κρητικὴν τότε Ἐκτελεστικὴν Ἐπιτροπὴν τὴν ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ κ. Μιχελιδάκη, τῆς ὁποίας μέλος ἤμην ἐγώ, ἐρωτῶν ἂν θὰ ἠδύνατο νὰ διαλύσῃ τὴν ἐδῶ Βουλὴν καὶ νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς ἐκλογάς, χωρὶς νὰ τρέχῃ κίνδυνόν τινα τῆς ἐλεύσεως Κρητῶν Βουλευτῶν. Ποία ὑπῆρξεν ἡ ἀπάντησις τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἀπάντησις δοθεῖσα ὑπὸ τοῦ κ. Μιχελιδάκη, βεβαίως ἐν πλήρει ὁμοφωνίᾳ πρὸς ἐμέ; «Ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐπιτροπὴ πληροφορεῖται μετὰ βαθυτάτης λύπης, ὅτι ἐπίκεινται ἐκλογαὶ ἐν Ἑλλάδι πρὸ τῆς λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἂν καὶ διατεθειμένη κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν νὰ μὴ προκηρύξῃ ἐκλογὰς διὰ τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν, δὲν δύναται ν’ ἀποκρύψῃ ὅτι ἡ διεξαγωγὴ ἐκλογῶν ἐν Ἑλλάδι ἤθελεν ἑρμηνευθῆ παρὰ τῆς ἐν Κρήτῃ Κοινῆς Γνώμης ὡς ἔνδειξις ὅτι δὲν ἐπίκειται εὐνοϊκὴ λύσις τοῦ ζητήματός μας, καὶ τοῦτο θέλει τόσον ἰσχυρῶς κλονίσει τὸ γόητρον τῆς Ἐπιτροπῆς, ὥστε θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀδυναμίαν νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἐνεστῶσαν πορείαν. Ὅτι ἀπεναντίας εἶναι λίαν πιθανόν, ὅτι οἱ ἀντιτιθέμενοι εἰς τὴν πολιτικήν της θέλουσιν ἐνισχυθῆ παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ, καὶ ὄχι μόνον θὰ προσπαθήσωσι νὰ διεξαγάγωσιν ἐκλογὰς ἐπαναστατικῷ τῷ τρόπῳ, ἀλλὰ καὶ ἡ δημοσία τάξις θέλει διαταραχθῆ κατὰ τρόπον, ὥστε νὰ καταστῇ ἀδύνατος ἡ παραμονὴ τῆς Ἐπιτροπῆς ἐν τῇ ἀρχῇ». Ταῦτα ἔγραφεν ἀπαντῶσα ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐπιτροπή, τῆς ὁποίας μετεῖχε καὶ ὁ κ. Μιχελιδάκης καὶ ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτήν, καὶ ὀρθῶς ἐξέθετε τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Ἔλεγεν ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν νὰ κάμωμεν ἐκλογάς, ἀλλ’ ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία θὰ ἐπέλθῃ ἐκ τῆς διεξαγωγῆς ἐκλογῶν ἐν Ἑλλάδι πρὸ τῆς λύσεως ἡ ὁποία τότε ἠλπίζετο ὅτι θὰ εἶναι ἐπικειμένη, θὰ ἐνισχύσῃ τοὺς πολιτικοὺς ἀντιπάλους τῆς Ἐκτελεστικῆς ἐπιτροπῆς ἵνα διεξαγάγωσιν ἐκλογάς, ἀποστείλωσι τοὺς ἀντιπροσώπους εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλήν, καὶ τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ διασαλευθῇ, καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον, ἐὰν δὲν γίνωσιν ὁμαλῶς διὰ τῆς παρεμβολῆς τῆς Κυβερνήσεως αἱ ἐκλογαί, νὰ γίνωσιν ἐπαναστατικῷ τῷ τρόπῳ. Διότι πρέπει νὰ σημειώσω ὅτι ἤδη ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1908, προτοῦ συνέλθῃ ἡ Βουλή, ἢ μᾶλλον προτοῦ οἱ Βουλευταὶ μεταβῶσιν εἰς τὸ Βουλευτήριον διὰ νὰ ἐπικυρώσουν τὸ λαϊκὸν κήρυγμα τῆς ἑνώσεως διετυπώθη ἡ γνώμη τῆς ἀποστολῆς Βουλευτῶν ἐνταῦθα, ἐγὼ δὲ τότε ἀντετάχθην ἐπιμόνως εἰπὼν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σᾶς ἀκολουθήσω, διότι δὲν θὰ γίνω ἐμπρηστής, τοῦ Κράτους ἄκοντος, ὅπως παρασύρω αὐτὸ ἄκον καὶ ἀνέτοιμον εἰς πόλεμον.

§141Γ. ΠΩΠ. Εἶναι ἀκριβὲς ἀναμφισβητήτως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγετε, ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ὑποβοηθήσω τὴν μνήμην. Κατὰ τὴν 3 Σεπτεμβρίου 1909 ἀπεστείλατε καὶ ἐδημοσιεύθη εἰς τὰς Ἑλληνικὰς ἐφημερίδας....

§142ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τώρα θὰ ἔλθω καὶ εἰς αὐτό. Διατί βιάζεσθε; Βραδύτερον, Κύριοι, κατὰ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1909 ἔπαυσα νὰ εἶμαι μέλος τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως, διότι ἦλθε τὸ ζήτημα τῆς Σημαίας, καὶ ἐγὼ τότε ὑπεστήριξα ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποσταλῇ παρ’ ἡμῶν, ὅπως μὴ γίνῃ εὐρωπαϊκὴ παρέμβασις, εὑρέθην δὲ τότε ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην καὶ ἐγκατέλιπον τὴν ἀρχὴν μετὰ τοῦ κ. Μιχελιδάκη. Ὁ κ. Θεοτόκης, μετὰ τοῦ ὁποίου, ἐφ’ ὅσον ἤμην μέλος τῆς Κρητικῆς Κυβερνήσεως, εἴχομεν τὴν αὐτὴν γνώμην, ὅτι ἀναβλητέαι εἶναι μέχρι τοῦ ἀκροτάτου Συνταγματικοῦ ὁρίου αἱ ἐν Ἑλλάδι ἐκλογαί, ἵνα μὴ δυσχερανθῇ ἡ ἐν Κρήτῃ κατάστασις — διότι εἰς πᾶσαν περίστασιν ἐπέκειτο τοῦτο, τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον βλέπομεν ἐπαπειλούμενον — ὁ κ. Θεοτόκης, ὁ ὁποῖος, ἦτο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐγὼ μέλος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐπιτροπῆς συνεφώνει εἰς τὴν γνώμην ταύτην· ὁ κ. Θεοτόκης, λέγω, εἶχε μεταβάλει γνώμην ἕνεκα μεταβολῆς τῶν περιστάσεων ἴσως τῶν ἐν Ἑλλάδι, καὶ εἶχε δώσει συνέντευξιν εἰς ἐφημερίδα, νομίζω ἴσως εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Ψαρῶν, διευθυντὴν τῶν «Ἀθηνῶν», ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐξέθετε τὴν μεταβολὴν τῆς γνώμης του. Ἡ «Ἑστία» ἔσπευσε τὴν ἐπιοῦσαν νὰ τηλεγραφήσῃ πρὸς τὸν κ. Μιχελιδάκην, ἐν Ἡρακλείῳ διατρίβοντα τότε, καὶ πρὸς ἐμὲ ἐν Χανίοις, ὅτι ὁ κ. Θεοτόκης φρονεῖ ὅτι μετεβλήθησαν αἱ περιστάσεις, καὶ ὅτι πρέπει νὰ γίνωσιν ἐκλογαί, ἠρώτα δὲ τί φρονοῦμεν ἡμεῖς. Ἀπήντησεν ὁ κ. Μιχελιδάκης — δὲν ἔχω τὸ τηλεγράφημά του—διὰ γλώσσης ἐντονωτέρας παρ’ ἐμέ, ἰδοὺ δὲ καὶ ποία ὑπῆρξεν καὶ ἡ ἰδική μου ἀπάντησις: «Δὲν γνωρίζω ἂν ἤρθησαν οἱ λόγοι, οἵτινες χάριν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἐπέβαλλον ἕως σήμερον τὴν ἀναβολὴν τῶν Βουλευτικῶν ἐκλογῶν μέχρι τοῦ ἀκροτάτου Συνταγματικοῦ ὁρίου. Γνωρίζω μόνον ὅτι εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν διαταχθῇ σήμερον ἡ ἐνέργεια Βουλευτικῶν ἐκλογῶν ἐν Ἑλλάδι, τῶν ἐκλογῶν τούτων θὰ μετάσχωσι καὶ οἱ Κρῆτες, τοὺς ἐκλεχθησομένους δὲ ἀντιπροσώπους των θὰ σπεύσουν νὰ ἀποστείλουν εἰς Ἀθήνας». Πάντοτε τὴν αὐτὴν ἐπῳδὸν συνεβούλευον· ἀναβάλλετε τὰς ἐκλογὰς μέχρι τοῦ ἀκροτάτου Συνταγματικοῦ ὁρίου, διότι ἡ διεξαγωγὴ ἐκλογῶν φέρει τὸν κίνδυνον νὰ ἀποστείλῃ ὁ Κρητικὸς λαὸς τοὺς ἀντιπροσώπους του ἐνταῦθα εἴτε ὁμαλῶς εἴτε ἀνωμάλως. Ἐξέθετον καὶ πάλιν ποία ἦτο ἡ κατάστασις ἐν Κρήτῃ, διεμαρτυρόμην βεβαίως ἐμμέσως κατὰ τῆς μεταβολῆς τῆς γνώμης τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως—δὲν γνωρίζω ἂν ἦτο ἀκόμη Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως—ἐζήτουν δὲ ἐν τῷ συμφέροντι τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως νὰ ἀναβληθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ μέχρι τοῦ ἀκροτάτου Συνταγματικοῦ ὁρίου. Ταῦτα εἶχον νὰ ἀπαντήσω, κύριοι Βουλευταί, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς ἀποστολῆς τῶν Βουλευτῶν. Δέν θέλω νὰ προσθέσω ὅτι ἐν Κρήτῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐπῆλθεν ἔκτοτε ῥιζικὴ μεταβολὴ γνωμῶν, εἶχεν ἐπέλθει τοὐλάχιστον τοιαύτη ἀπὸ τοῦ Ἰανουαρίου 1910, ὅτε αἱ Δυνάμεις αἵτινες εἶχον μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης σιγήσει ἐντελῶς ἐπὶ τῆς ἀπειλουμένης ἀποστολῆς τῶν Βουλευτῶν, ἀπειλουμένης ἀπὸ 1 ἔτους καὶ 4 μηνῶν, ἤτοι ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου 1908 μέχρι τέλους τοῦ 1909, ὅτε αἱ Δυνάμεις, λέγω, διὰ τῆς διακοινώσεώς των τῆς 30 Ἰανουαρίου 1910 πρὸς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐπιτροπὴν ὥριζον ὅτι: «Αἱ τέσσαρες Δυνάμεις δὲν ἤθελον ἐπιτρέψει τὴν συμμετοχὴν τοῦ πληθυσμοῦ τῆς νήσου εἰς ἐκλογάς, αἵτινες πρόκειται νὰ διεξαχθοῦν ἐν Ἑλλάδι. Ἐὰν παρὰ τὴν ἀνακοίνωσιν ταύτην περὶ τῆς κατηγορηματικῆς ἐναντιώσεως τῶν τεσσάρων Δυνάμεων, ἡ τοιαύτη συμμετοχὴ ἤθελε φανῆ ἐκδηλουμένη, θὰ ἐλάμβανον μέτρα ἀποτελεσματικά, ὅπως ἐμποδίσωσι τὴν πραγματοποίησίν της». Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἐπαναλαμβάνω, κ. Βουλευταί, ἡ γνώμη ἡ ὁποία ἐκράτει μεταξὺ τῶν πολιτικῶν κύκλων ἐν Κρήτῃ, κατὰ τὸ πλεῖστον οὐχὶ ἐκ τῶν εὑρισκομένων ὑπὸ τὴν ἐπίδρασίν μου ὡς πολιτικοῦ ἐκεῖ ἀρχηγοῦ, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἡ ἰδέα αὕτη ἤρχισε νὰ χάνῃ περισσότερον ἔδαφος καὶ ἐλάχιστοι ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριζον πλέον τὴν ἰδέαν ταύτην. Τώρα δὲ μόνον τελευταῖον ἡ ἰδέα πάλιν αὐτὴ φαίνεται ἐνταθεῖσα, λαβοῦσα νέαν δύναμιν, νέαν ἰσχὺν καὶ διὰ τοῦτο εὑρισκόμεθα ἐνώπιον τῶν νέων περιπετειῶν αἱ ὁποῖαι μᾶς ἀπασχολοῦσι τὴν ἑσπέραν ταύτην. Κύριοι Βουλευταί, θεωρῶ καὶ πάλιν καθῆκον μου νὰ διευκρινίσω διὰ δύο λέξεων μόνον, πῶς τίθεται τὸ ἐρώτημα τὸ ὑποβληθὲν σήμερον ἐνώπιον ὄχι ἁπλῶς τῆς Βουλῆς ἀλλὰ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Ψαρῶν ὅτι ἠμφεσβητήθη ἡ εὐγένεια τῶν ἐλατηρίων τῶν ὠθούντων τοὺς συμπολίτας μου, εἶπον ὅτι ἡ δυσφορία ἡ προελθοῦσα ἐκ τῆς μακρᾶς παρατάσεως τοῦ ἀπροσδιορίστου ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς καθεστῶτος προὐκάλεσε τὰς τοιαύτας ἄκρας ἀποφάσεις. Πρόκειται περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἀποφάσεως τὴν ὁποίαν λαμβάνουσι καὶ πρόκειται κυρίως περὶ τούτου τοῦ ζητήματος. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἡ Ἑλλὰς σήμερον, ὑφ’ ἃς περιστάσεις διατελεῖ, μὲ τὴν διεξαγωγὴν αὐτοῦ τοῦ ἀγῶνος τοῦ ἀνορθωτικοῦ ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ συνέχειαν τῆς ἐπαναστάσεως, ἡ Ἑλλὰς εἶναι διατεθειμένη νὰ ἐμπλακῇ εἰς πόλεμον μὲ τὴν γείτονα ἐπικράτειαν, εἰς τὸν ὁποῖον θὰ ἐμπλακῇ ἀσφαλῶς, ἐὰν δεχθῇ τοὺς Κρῆτας Βουλευτὰς ἀποστελλομένους ἀντιπροσώπους ἐνταῦθα; Οὕτω τίθεται τὸ ἐρώτημα, ἐπὶ τούτου ζητεῖται ἡ ἀπάντησις. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὀφείλει σαφῶς νὰ γνωρίζῃ πῶς τίθεται τὸ ζήτημα ἐνώπιόν του καὶ διὰ τοῦτο ἀκριβῶς, μόλις εἶδον τὴν διάθεσιν ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος νὰ φέρῃ τὸ ζήτημα ἐν τῇ Βουλῇ, ἐδήλωσα ὅτι δὲν εἶχον καμμίαν δυσκολίαν νὰ τὸ ἀντιμετωπίσω, καὶ προσέθετον μάλιστα ὅτι εὐκταῖον θὰ εἶναι νὰ ἔλθῃ τὸ ζήτημα, διότι ἔχει δικαίωμα ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ μάθῃ τί γίνεται ἐν Κρήτῃ, ἔχει δικαίωμα νὰ μάθῃ συγχρόνως ποία εἶναι ἡ Πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως αὐτοῦ, καθ’ ὅσον εἶναι ἐνδεχόμενον—ἂν καὶ δὲν ἔχω οὐδένα λόγον νὰ τὸ πιστεύω—νὰ μὴ εὑρίσκεται ἐν ἁρμονίᾳ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς πρὸς τὴν Κυβέρνησίν του, καὶ ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ ὁ λαὸς ποίαν ἡ Κυβέρνησις ἔχει πολιτικὴν καὶ ποίαν θὰ ἀκολουθήσῃ πολιτικήν, νομίζω δὲ ὅτι δὲν εἶναι ἀξία ἐπικρίσεως ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν ἀνδρικὴν γλῶσσαν τὴν ὁποίαν μετέρχεται ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ. Σαφῶς καὶ ἀπεριφράστως δηλοῖ ἡ Κυβέρνησις ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ ἔργον τῆς Στρατιωτικῆς ἀνασυντάξεως τῆς χώρας καὶ τῆς ἄλλης ἐσωτερικῆς ὀργανώσεως ἵνα ἐμπλακῇ εἰς πολεμικὰ ἐγχειρήματα. Προσθέτω ἀκόμη ὅτι, ἡ ἐν Κρήτῃ κατάστασις, τῆς ὁποίας τὸ ἐσωτερικῶς καὶ διεθνῶς ἀπροσδιόριστον ἐξήγησα ὡς εὔλογον αἰτίαν τῆς δυσφορίας, δὲν εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ ἀξιώσωσιν οἱ Κρῆτες νὰ ἀποδυθῇ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἄκον, ὅταν δὲν θέλει, εἰς πόλεμον, καθ’ ἣν στιγμὴν δὲν δύνανται νὰ ἰσχυρισθῶσιν ὅτι ὁ ἐσωτερικὸς αὐτῆς πολιτικὸς βίος εἶναι τοιοῦτος, ὥστε εἶναι ἀφόρητος καὶ διὰ τὸ ἀφόρητον τοῦτο ἀξιοῦσι νὰ ἐμπλακῇ τὸ ἐλεύθερον Βασίλειον εἰς πόλεμον καὶ καταστροφήν. Τὸ ζήτημα οὕτω τίθεται, ταυτολογῶ ἴσως ἐπαναλαμβάνων τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ θέλω νὰ ἐμβάλω εἰς τὴν διάνοιαν τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου, ποῖον εἶναι τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ. Ἐπὶ δὲ τοῦ ζητήματος τούτου θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι παρ’ ὅλην τὴν μακρὰν ἐξιστόρισιν τοῦ ζητήματος, δὲν ἐτολμήθη παρὰ τοῦ ἄρτι καταβάντος τοῦ βήματος τοὐλάχιστον ῥητὴ ἐκδήλωσις τῆς γνώμης του, δὲν ἐλέχθη ὑπ’ αὐτοῦ ὅτι ὀφείλομεν νὰ σταματήσωμεν τὴν στρατιωτικὴν ἀνασύνταξιν τῆς χώρας καὶ τὴν ἄλλην ἐσωτερικὴν ἀνάπλασιν καὶ νὰ δεχθῶμεν τοὺς Κρῆτας Βουλευτὰς καὶ νὰ διεξαγάγωμεν πόλεμον. Οὔτε ἐκεῖνος ἐτόλμησε νὰ ἐκφράσῃ τοιαύτην γνώμην καίτοι ἐὰν τοῦτο ἤθελε συμβῇ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς οὐδαμῶς θὰ εὑρίσκετο σύμφωνος πρὸς τὴν γνώμην ταύτην τοῦ κ. Βουλευτοῦ. (χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§143ΕΥΣΤ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δύο λέξεις, κ. Πρόεδρε.

§144ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν.

§145ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Διακόπτομεν καὶ νὰ ἐπανέλθωμεν.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις γενικεύεται. Διακόπτομεν διὰ τὴν 10ην ὥραν. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 9 καὶ 5′. μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν. (ὥρᾳ 11 παρὰ 20).

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις· ὁ κ. Μιχαλέας ἔχει τὸν λόγον ἐκτὸς ἂν παραχωρῇ τὴν θέσιν του εἰς τὸν κ. Δραγούμην.

§148Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μοὶ φαίνεται ὅτι εὑρισκόμην ἐγὼ ἐπὶ τοῦ βήματος.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γενικευθείσης τῆς συζητήσεως προηγοῦνται ἄλλοι.

§150Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ θέμα, ὅπερ ταύτην τὴν ἑσπέραν ἦλθεν ὑπ’ ἐξέτασιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἶναι ἐξ ἐκείνων, ἅτινα ἐπιβάλλεται μετὰ μεγίστης ἀπαθείας καὶ προσοχῆς νὰ ἐξετάζωνται ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους· εἶναι θέμα καθ’ ἑαυτὸ ἀναγόμενον εἰς τὰ τῆς σωτηρίας τῆς Πολιτείας, εἰς οὗ τὴν συζήτησιν δὲν ἐπιτρέπεται νὰ παρεισάγῃ τις ὁπωσδήποτε τὰς ὁρμὰς ἐκείνας τὰς ἐκ τῶν ἐσωτερικῶν διαιρέσεων, αἵτινες παντελῶς δὲν συνάδουσι πρὸς τὸ καθῆκον τὸ ἐκτελεστέον προκειμένης ἐξωτερικῆς ὑποθέσεως. Ἀκριβῶς ἐν τούτῳ πρέπει νὰ μὴ λησμονῇ τις τὸ ἀρχαιόθεν παραδεδομένον, ὅπερ πάντοτε εἰς τοιαύτας περιστάσεις πανταχοῦ ἐπικαλοῦνται, τὸ παραδεδομένον ὑπὸ τὸ ὄνομα Ἀριστείδου τοῦ δικαίου, εἰπόντος ὅτι αἱ διαφοραὶ αὐτοῦ μετὰ τοῦ Θεμιστοκλέους ἔδει νὰ μείνωσιν ἔξω τῶν ὁρίων καὶ νὰ ὁμονοήσωσιν ἀμφότεροι ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῆς Πολιτείας. Μὴ νομίσῃ δέ τις, Κύριοι, ὅτι ἡ περιπέτεια, ἥτις ἐμφανίζεται, εἶναι συνήθης καὶ μικρά· ὅση καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἐλπὶς νὰ ἀποφύγωμεν τοὺς ἐξ αὐτῆς κινδύνους — καὶ ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν ἐλπίδα, ὅπως καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θέλει ἐξευρεθῆ τρόπος τοιαύτης ἀποφυγῆς — νομίζω ὅτι εἶναι περιπέτεια ἐκθέτουσα εἰς κίνδυνον διπλοῦν τὸ Ἑλληνικόν, κίνδυνον ἐν Κρήτῃ, κίνδυνον ἐν Ἑλλάδι. Κίνδυνος ἐν Κρήτῃ μέγας· καὶ κατὰ ποίαν ὥραν; Καθ’ ἣν ὥραν ἀληθῶς τὰ πράγματα τῆς Κρήτης, καίτοι προσκόπτουσιν, ὡς μὴ ὤφελεν, ἀκριβῶς ὅτε ἠλπίζετο ὅτι θὰ ἦτο ἤδη τετελεσμένη ἡ ὑπεσχημένη ἕνωσις, οὐχ ἧττον ἀπολαύουσιν οἱ ἐν Κρήτῃ ὅ,τι ἔξω τῆς ἑνώσεως ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωσι τελειότερον. Ἀπορεῖ τις βλέπων ὅτι τὸ μένος τὸ Ἑλληνικὸν παραφέρει ἡμᾶς ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ νομίζωμεν ὅτι μικρὸν εἶναι τοῦτο τὸ κεκτημένον ὑπὸ τῆς Κρήτης ἀγαθόν. Τὸ ἀγαθὸν βεβαίως εἶναι πολὺ κατώτερον τῶν ἀγώνων τῆς Κρήτης, ἀγωνιζομένης ἀπὸ σχεδὸν ἑνὸς αἰῶνος ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας αὐτῆς καὶ τῆς παρακολουθήσεως τῆς μητρὸς εἰς τὴν ἐλευθερίαν σταδιοδρομίαν, ἀλλ’ εἶναι, σκοπουμένων τῶν περιστάσεων, ἀγαθὸν τοιοῦτον, ὥστε μόνον ὁ τείνων πρὸς αὐτοκτονίαν, πρέπει νὰ θεωρηθῇ ἕτοιμος νὰ θυσιάσῃ αὐτὸ θηρεύων ἄλλο. Τὸ καθεστὼς τὸ ἐν Κρήτῃ, Κύριοι, τοὺς τελευταίους τούτους μῆνας ἔλαβε σφράγισμα, ὅπερ ἀπορῶ πῶς διέφυγεν ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας ἐνταῦθα, τοὺς τοσοῦτον περὶ τὰ τῆς Κρήτης τυρβαζομένους· διότι τὸ καθεστὼς τῆς Κρήτης ταύτην τὴν ὥραν καθ’ ἣν ὁμιλοῦμεν, δὲν εἶναι καθεστὼς ἀνοχῆς, ἀλλὰ καθεστὼς ἀνεγνωρισμένον. Ἡ τελευταία διακοίνωσις τῶν Δυνάμεων ἀποτελεῖ ἀναγνώρισιν τοῦ καθεστῶτος τοῦ ὑφισταμένου ἐν Κρήτῃ, ὡς καθεστῶτος τακτικοῦ· ἀπὸ ἐκείνης δὲ τῆς ἀνακοινώσεως, ὅσον καὶ ἂν ἐγένετο περιεσκεμμένη τὴν φράσιν, ἀπ’ ἐκείνης τῆς ἀνακοινώσεως ἡ Κυβέρνησις ἡ Κρητικὴ ἡ σημερινή, ἡ ἐκ τοῦ πρώην πραγματικοῦ καθεστῶτος προελθοῦσα, ἐγένετο Κυβέρνησις διεθνῶς ἀνεγνωρισμένη. Καὶ τοῦτο τὸ κέρδος, ταύτην τὴν ἀναγνώρισιν Κυβερνήσεως ἐπιβληθείσης ὑπὸ τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης ἐναντίον τῆς ἐπιθυμίας τῶν Δυνάμεων, θεωροῦμεν τόσον μικράν, ὥστε νὰ ἔλθωμεν ἐνταῦθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ὀφείλεται ἔπαινος εἰς ἐκείνους ἐν Κρήτῃ, οἵτινες τείνουσιν εἰς κατάλυσιν αὐτῆς, ὅπως ἐγκαταστήσωσι Κυβέρνησιν ἐπαναστατικήν! Ἐπανάστασιν κατὰ τίνος; Ἐπανάστασιν κατὰ τῆς νομίμου Κυβερνήσεως τῆς Κρήτης τῆς διεθνῶς ἀνεγνωρισμένης; Καὶ ἂν ὑποθέσητε ὅτι τὰ πράγματα φθάνουσιν εἰς τοῦτο τὸ σημεῖον τὸ ἀπαίσιον, Κρῆτες νὰ ἐξεγερθῶσιν ἵνα καταλύσωσι τὴν νόμιμον, τὴν διεθνῶς ἀνεγνωρισμένην Κυβέρνησιν, ἐρωτῶμεν τί ἔρχεται ὄπισθεν τῆς τοιαύτης καταλύσεως; Ἐνόσῳ ὑπάρχει ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ἡ νόμιμος, ἐπεμβαίνει τις ἐν Κρήτῃ; Ἔχει ἄλλο τι νὰ ὑποστῇ ἡ Κρήτη σήμερον ὑπ’ αὐτὴν ἢ μόνον τὴν προστασίαν τὴν εὐμενῆ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, αἵτινες ἔχουσι δικαίωμα νὰ κηδεμονεύωσι τὰ τῆς Κρήτης, κεκτημένης περαιτέρω ἐλευθερίαν, ὥστε νὰ κινῶνται τὰ ἐν τῇ νήσῳ πράγματα ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐπεμβάσεως τῶν μὴ ἀναμιγνυομένων ξένων, τῶν ἄλλως τε καὶ εὐμενῶν αὐτῇ; Ἀλλά, ἐὰν τοῦτο τὸ ἔκρυθμον κατορθωθῇ, ποῖος εἶναι ἐκεῖνος ὅστις δὲν βλέπει ὅτι θὰ γεννηθῇ ζήτημα περὶ τοῦ πρακτέου ἐν Κρήτῃ; Ὁ πόνος τῶν Κρητῶν εἶναι ἄξιος συμπαθείας, εἶναι ἄξιος βαθείας συμπαθείας· δὲν εὑρέθη ποτὲ λαὸς ἄλλος ἔχων ὅσον αὐτὸς δικαίωμα νὰ διαμαρτυρηθῇ καὶ μέχρι τρίτου οὐρανοῦ ὑψώσῃ τὴν φωνήν, λέγων ὅτι ἀδικεῖται, διότι δὲν ἐπιτρέπεται ἡ πλήρωσις τῶν πόθων αὐτοῦ, ἀφοῦ μάλιστα ἀνεγνώρισαν οἱ προστάται τὸ δίκαιον αὐτοῦ, ἀφοῦ ἀνεγνώρισεν ἡ Εὐρώπη ὁλόκληρος ὅτι δύναται νὰ ἀποβλέψῃ ὡς θυγάτηρ πρὸς τὴν μητέρα καὶ νὰ ἀνοίξῃ τὰς ἀγκάλας ἡ μήτηρ πρὸς τὴν θυγατέρα, ὅπως ὅμως ἔπειτα μὴ ἐπιτρέπωσιν εἰς αὐτὰς νὰ ἐναγκαλισθῶσιν ἀλλήλας. Διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐγερθῇ φωνὴ διαμαρτυρίας, διότι βεβαίως ὅσον καὶ ἂν αἰσθανώμεθα τὴν ἀξίαν τῶν μεγάλων συμφερόντων τῶν Δυνάμεων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ εἴπωμεν ὅτι τοιαύτη κατάπτωσις τῆς ἠθικῆς δυνάμεως τῆς Εὐρώπης ἀπέναντι ἀξιώσεων βαρβάρων οὐδέποτε ἄλλοτε ἐσημειώθη, ὡς σήμερον. Ἀλλὰ διότι συμμεριζόμεθα τὸν πόνον, ἀλλὰ διότι συμπάσχομεν μετ’ αὐτῶν, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ μὴ ἐξετάσωμεν ἐν ἠρεμίᾳ τοῦ νοῦ; Ἢ πρέπει ὁ νοῦς νὰ δώσῃ τὸ πρόσταγμα πρὸς ὅλους τοὺς πολιτικοὺς καὶ τῆς Κρήτης καὶ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος; Τί σκοπεύομεν; Σκοπεύομεν νὰ φθάσωμεν εἰς τέλος ἀγαθὸν διὰ τὸ Ἑλληνικόν. Τί πρέπει νὰ πράξωμεν; Νὰ ἐργασθῶμεν, πρυτανεύοντος τοῦ νοῦ, ὅπως δυνηθῶμεν ἐπιλαμβανόμενοι τοῦ καταλλήλου χρόνου καὶ ἐργαζόμενοι ἐν τῷ μεταξύ, — ὅπως δυστυχῶς δὲν εἰργάσθημεν πάντοτε, — ὥστε, ὅταν ἔλθῃ ἡ κατάλληλος ὥρα, νὰ κινηθῶμεν, ἀψηφοῦντες καὶ τοὺς κινδύνους, καὶ μικρότεροι πρὸς μεγαλητέρους, ἀλλ’ αἰσθανόμενοι ὅτι ἔχομεν στήριγμα καὶ πιθανότητας ἐπαρκεῖς εὐοδώσεως τῶν ἀγώνων ἡμῶν τῶν ἀνίσων, ὥστε νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸν ἐχθρὸν προσηκόντως. (Εὖγε καὶ παρατεταμένα χειροκροτήματα). Ἀλλὰ ποῖα εἶναι, Κύριοι, σήμερον τὰ στοιχεῖα, ἅτινα γνωρίζει οἱοσδήποτε ἡμῶν, ἅτινα δύνανται νὰ καθοδηγήσωσιν ἡμᾶς ὅπως προχωρήσωμεν εἰς τὰ περαιτέρω μετὰ τῶν ἐφοδίων ἅτινα ἔχομεν ἢ δὲν ἔχομεν, ὡς ἐλέγετο ἄλλοτε; Παρακαλῶ νὰ ἐξετάσωμεν ψυχρῶς τοῦτο. Εὑρισκόμεθα πρὸ κατασκευάσματος Εὐρωπαϊκοῦ στενῶς ὠργανωμένου, μετ’ ἀλληλενδέτων συμφερόντων — καθ’ ὃν χρόνον καὶ ἀλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα συνυπάρχουσι — συμφερόντων, ὧν ἀπέναντι τὰ συμφέροντα τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, τῆς ἡμετέρας, εἶναι συμφέροντα μικρά. Εἶναι τοιοῦτος ὁ σύνδεσμος ἅμα καὶ τὸ ἐπισφαλὲς τῆς πλοκῆς τῶν ποικίλων καὶ ἀλληλοσυγκρουομένων συμφερόντων τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, τῶν πρωτοστατούντων σήμερον, ὥστε παρατηρεῖται — καὶ σημειώσατε τὸ πρᾶγμα καλῶς, διότι τὸ πρᾶγμα τοῦτο εἶναι πρωτοφανὲς— ὅτι ὅ,τι ἐγένετο πρὸς τὴν μικρὰν Ἑλλάδα, ἣν εἴδομεν νὰ ἐκτίθηται ἐκ τούτου εἰς μεγάλους κινδύνους πρό τινων ἐτῶν, παραπλήσιόν τι τούτου ἐγένετο τὰς ἡμέρας ταύτας καὶ ἀπέναντι μεγάλης Δυνάμεως. Ὁ ἐκτιθέμενος εἰς πόλεμον ἔχει τὸ δικαίωμα ἐλευθέρως νὰ πολεμήσῃ, καὶ οὐδεὶς δικαιοῦται νὰ ἐμποδίσῃ αὐτὸν νὰ μεταχειρισθῇ ὅλας τὰς δυνάμεις καὶ τὰ πολεμικὰ αὐτοῦ ὅπλα ὅπως καταγάγῃ νίκην, ὅπως ἔχῃ τὴν ἄμυναν αὐτοῦ ἀσφαλῆ. Καὶ ἐν τούτοις βλέπετε ὅτι ἐκτίθεται σήμερον εἰς πόλεμον μεγάλη Δύναμις, ὑποβάλλουσα αὐτὴ ἑαυτὴν εἰς περιορισμοὺς καὶ διεξάγουσα τὸν πόλεμον ἀπὸ μιᾶς μόνον πλευρᾶς. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀνήκουστον, ἀλλὰ καὶ εἶναι γεγονός. Καὶ ὅτε, Κύριοι, ἡ μεγάλη Ἰταλία, ἥτις ἠδύνατο νὰ ἔχῃ περατωμένον μετὰ ὀλιγωτέρου αἵματος καὶ ὀλιγωτέρων ζημιῶν τὸν πόλεμον ἐντὸς ἑνὸς μηνός, ταλανίζεται σήμερον μετὰ θυσίας αἵματος καὶ χρήματος, καταβάλλουσα καὶ χρῆμα καὶ αἷμα περισσότερον εἰς τὴν Τριπολίτιδα καὶ τὴν Κυρηναϊκήν, διότι ἔστερξε νὰ συναινέσῃ εἰς ὑποδείξεις καὶ παρακλήσεις ἰσοτίμων, ζητούντων ὡς φιλικὴν ὑπηρεσίαν ἀπ’ ἐκείνης τῆς πλευρᾶς νὰ μὴ ἀπομακρυνθῇ, νομίζετε, Κύριοι, ὅτι εἰς ἡμᾶς δὲν θὰ δοθῶσιν, ἐὰν τυχὸν αὐθαδιάσωμεν, συμβουλαὶ ἢ ὅτι δὲν θὰ λεχθῇ πρὸς ἡμᾶς: «Τί κάμνετε; Δὲν θέλετε νὰ ἀκούσητε! Τὰ πάντα θὰ εὐθύνωσιν ὑμᾶς». Καὶ τῇ ἀληθείᾳ καὶ τοῦτο: «Δὲν ἐπιτρέπομεν νὰ κινηθῆτε πρὸς τὰ ἐκεῖ». Καὶ παρακαλῶ: Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ποῖος καὶ πρὸς ποῖον μέρος θὰ κινηθῇ; Ἐδοκιμάσαμεν ἄλλοτε τὰ ἀποτελέσματα μιᾶς παραφορᾶς, κατὰ τὸ 1885, λέγω, ὅτε ἐπὶ 18 μῆνας ἐτυραννοῦμεν τοὺς πολίτας ἡμῶν καὶ ἐξεθέτομεν αὐτοὺς εἰς νόσους καὶ ἀπωλείας, ἴσας πρὸς ὅσας ἤθελον συμβῆ, ἂν πόλεμος διενηργεῖτο, καὶ τότε ἐφθάσαμεν νὰ γνωρίσωμεν τὸν εἰρηνικὸν ἀποκλεισμὸν ἀπὸ μέρους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, οὗτινος μετὰ κόπου καὶ μόχθου κατωρθώσαμεν ἔπειτα νὰ ἐξέλθωμεν. Κατὰ τὸ ἔτος 1897 πάλιν ἐπράξαμεν ὅ,τι ἐπράξαμεν, παρακούσαντες τὰς συμβουλὰς τὰς αὐστηρὰς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἀφοῦ καὶ προανήγγειλαν αὗται εἰς ἡμᾶς ὅτι αἱ εὐθύναι θὰ εἶναι εἰς βάρος ἡμῶν. Καὶ ἐπληρώσαμεν τὰς εὐθύνας. Ἀλλὰ μὴ καὶ οὕτως ὁ πόλεμος ἐκεῖνος ἀφέθη νὰ διεξαχθῇ ἐλευθέρως; Μήπως ἐπλησιάσαμεν εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Μακεδονίας; Μήπως ὁ στόλος ἔδρασε κατὰ λόγον τῆς ἐμπολέμου καταστάσεως; Μήπως τὸ βάρος τοῦτο τῆς ἀποχῆς ἀπὸ πολεμικῆς δράσεως τοῦ στόλου ἀνήκει ἀληθῶς εἰς τοὺς διοικητὰς τοῦ στόλου; Ὅστις πιστεύει τοῦτο πλανᾶται. Τὸ βάρος ἀνήκει εἰς τὴν ἀπαγόρευσιν. Δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἐπισήμως ἡ ἀπαγόρευσις. Ἡ Θεσσαλονίκη ἦτο ἄνευ προστασίας, ὁ στόλος ὁ ἡμέτερος ἠδύνατο ἐλευθέρως νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸν λιμένα. Διατί δὲν εἰσῆλθεν εἰς τὸν λιμένα; Διότι ὑπῆρχεν ἀπαγόρευσις. Τοιοῦτοι εἶναι καὶ σήμερον οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς ἐρχόμεθα καὶ ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι εἶναι ἀφόρητος ἡ κατάστασις, λέγομεν: «Δὲν ὑποφέρομεν πλέον. Ἐμπρός! Καὶ ποία εἶναι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις τολμᾷ νὰ ἀπαγορεύσῃ! Ποία εἶναι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις τολμᾷ ν’ ἀπευθύνῃ συμβουλὰς αὐστηράς! Κύριοι, ἂν εἴχετε Κυβέρνησιν μὴ ἀπαγορεύουσαν, ἂν εἴχετε Κυβέρνησιν μὴ ἀπευθύνουσαν αὐστηρὰς συμβουλὰς, ταύτην τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἑσπέραν ταύτην ἔπρεπε νὰ κατακρημνίσητε ἀπὸ τῆς ἀρχῆς. (Ὡραῖα, ὡραῖα). Ἡ Κρήτη σήμερον ἔχει πλήρη τὴν αὐτονομίαν αὐτῆς, μεῖον τῶν περιορισμῶν τῶν ἐκ τῶν ἀρχαίων συνθηκῶν, καὶ ἔχει Κυβέρνησιν διεθνῶς ἀνεγνωρισμένην. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ὅπως ἠκούσατε λέγοντος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καταλυθῇ ὑπὸ τῆς ἐπαναστάσεως, θὰ γεννηθῇ ζήτημα διορισμοῦ Κυβερνήσεως. Ἐπαναστατικὴ κατάστασις παρέχουσα ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν δὲν θὰ εἶναι ἀνεκτὴ εἰς τοὺς προστάτας τῆς Κρήτης· καὶ κατ’ ἀνάγκην θέλει ληφθῆ πρόνοια, ὅπως ἐγκατασταθῇ Κυβέρνησις. Γνωρίζετε, παρακαλῶ, ὁποία θὰ εἶναι αὕτη; Πιστεύετε ὅτι θὰ εἶναι ἐπίσης αὐτοτελὴς καὶ ἀνεξάρτητος, ὅπως ἐκείνη, ἥτις εἶναι ἤδη ἀνεγνωρισμένη; Ἐγὼ λίαν ἀμφιβάλλω. Ἐπὶ τοῦ ἀδήλου τούτου βασιζόμενοι πρέπει νὰ ἀφήσωμεν ἀσυμβουλεύτους τοὺς Κρῆτας, οἵτινες ἔχουσι τοσαύτην φιλοπατρίαν; Νὰ ἀφήσωμεν ἀσυγκρατήτους αὐτούς, ὅπως ἐξακολουθήσωσι βαίνοντες εἰς τὴν κατωφέρειαν καὶ φθάσωσι νὰ καταλύσωσιν ἐκεῖνο, ὅπερ κατόπιν τόσων ἀγώνων καὶ αἱμάτων ἀπέκτησαν; Τοιαύτην συμβουλὴν νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει τις, ὅστις δὲν θὰ θελήσῃ νὰ δώσῃ. Ἐὰν δέ, ὡς φαίνεται, ἡ Κυβέρνησις ἔδωκεν αὐτὴν—καὶ ὡμολόγησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἔδωκε—καλῶς ἔδωκεν αὐτήν. Ἴσως—ἐπειδὴ εἶπον ἤδη ὅτι ψυχρῶς τοιαῦτα ζητήματα πρέπει νὰ ἐξετάζωνται —ἴσως δὲν θὰ εἶχον ὀλιγώτερον ἰσχυρὰν τὴν ἔννοιαν οἱ λόγοι τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ οὐδὲ τὸ ἔντονον θὰ ἐχαλαροῦτο, ἂν ἁπλῶς διετύπου τὴν ἰδέαν καὶ δὲν ἐξηπλοῦτο εἰς λεπτομερείας· ἀλλὰ τὸ οὕτω γενόμενον παντελῶς δὲν μειοῖ τὴν ἀξίαν οὔτε τῆς πολιτείας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ οὔτε τῶν δηλώσεων αὐτοῦ. Κατὰ πάντα τρόπον πρέπει οἱ ἐλεύθεροι Ἕλληνες διὰ τῆς Κυβερνήσεως αὑτῶν νὰ δώσωσιν εἰς τοὺς Κρῆτας τὴν ὁδηγίαν τὴν πατρικήν, τὴν ἔντονον, τὴν ἔμμονον, νὰ καταλύσωσι τὴν ἀνωμαλίαν καὶ νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν προσήκουσαν διὰ τὴν σωτηρίαν τοῦ τόπου ὁμόνοιαν καὶ τάξιν. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι τὸ πρῶτον νῦν συνέβη τοιαύτη παραφορὰ εἰς τὴν Κρήτην. Ἐγὼ νομίζω ὅτι εἶναι ἡ δευτέρα. Καὶ ἄλλοτε συνέβη ὅμοιόν τι, ἐν ἔτει 1889, παρὰ τὰς ὁδηγίας, παρὰ τὴν αὐστηρὰν συμβουλὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως —ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἦτο τότε γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Κρήτῃ— παρὰ τὰς ὁδηγίας, παρὰ τὴν αὐστηρὰν ἀξίωσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως· λόγοι παραφορᾶς πατριωτικῆς, συνδυαζόμενοι πρὸς λόγους ἐσωτερικῶν δυστυχῶς, ὡς συμβαίνει πάντοτε καὶ ἐκεῖ καὶ ἐδῶ, διενέξεων ἔφεραν τμῆμα μέγα τῶν πολιτευομένων μετὰ λαοῦ πολλοῦ εἰς τὰ Μπουτσουνάρια, καὶ ἐκηρύχθη ἐκεῖ εἰς ἐπαναστατικὴν κατάστασιν ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως ἡ Κρήτη. Καὶ οἱ ἀντιτιθέμενοι μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης καὶ πολεμοῦντες ζωηρῶς τοὺς ἀντιθέτους εὐθὺς ὡς ἐγεννήθη τὸ ζήτημα τῆς ἑνώσεως δὲν ἠθέλησαν νὰ φανῶσι κατώτεροι ἐν τῇ ἐθνικῇ ὑποθέσει καὶ προσῆλθον καὶ αὐτοὶ καὶ ἐνηγκαλίσθησαν τοὺς πολιτικοὺς ἐχθροὺς αὑτῶν ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως. Ἀπηγόρευεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ δὲν εἰσηκούετο. Κυβερνήτης ἦτο ὁ Τρικούπης μετὰ πλήρους προγράμματος πολιτικῆς Κρητικῆς· ὁ στόλος ὁ ναυπηγούμενος ἤθελεν ἔτι ἐννέα μῆνας ἵνα κατέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα· καί, καθ’ ἣν ὥραν οὐδὲν εἴχομεν οὔτε κατὰ ξηρὰν οὔτε κατὰ θάλασσαν ἕτοιμον, αὐτοὶ παρακούοντες τὰς συμβουλὰς τοῦ Τρικούπη ἐζήτουν νὰ καθυποταχθῇ ἡ πορεία τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς τοὺς ζωηροὺς αὑτῶν πόθους. Γνωρίζετε ποία ἦτο ἡ ἀπάντησις τοῦ Τρικούπη, ἀφοῦ δὲν εἰσηκούσθη; Ἡ ἀπάντησις ἐδόθη διὰ τηλεγραφήματος ὅπερ συνέταξα ἐγὼ μετ’ αὐτοῦ. Οἱ Κρῆτες ἐζήτουν ὅπλα καὶ ἐφόδια, καὶ ἀπηντήσαμεν εἰς αὐτούς· «οὔτε ἓν ὅπλον οὔτε ἓν φυσίγγιον». Κατηγορήθη ὁ Τρικούπης ὡς προδότης· ἀλλ’ ἠνέχθη ἀπαθῶς τὴν κατηγορίαν ταύτην, ἥτις δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ τις σήμερον, ὅστις νὰ μὴ πιστεύῃ ὅτι ἐγένετο τοῦ ἀνέμου παίγνιον. Τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε τοῦτο· ἡ Κρήτη εἶχε τότε πολίτευμα φιλελεύθερον, εἶχε τὴν λεγομένην σύμβασιν τῆς Χαλέπας, πολίτευμα διεθνῶς ἀνεγνωρισμένον, περιλαμβανόμενον καὶ εἰς τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου· καὶ ἐπειδὴ ἡ ἐπανάστασις ἦτο ἀδύνατος, οἱ Κρῆτες κατανικηθέντες εἶδον τὴν πατρίδα αὑτῶν ἀπολέσασαν τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἡ ἀρνηθεῖσα συνδρομήν, διεμαρτυρήθη τότε καὶ ὑπέμνησε τὰς Δυνάμεις καὶ τὴν Τουρκίαν ὅτι τοιαύτη κατάλυσις τοῦ πολιτεύματος ἔδιδεν ἀφετηρίαν εἰς νέους ἀγῶνας, οἵτινες βεβαίως ἔμελλον ν’ ἀποβῶσιν εἰς βάρος τοῦ δεσπότου. Καὶ τὸ πρᾶγμα οὕτως ἀληθῶς συνέβη· ἐκεῖθεν ὑπῆρξεν ἡ ἀφετηρία τῶν τελευταίων Κρητικῶν ἀγώνων, οἵτινες παρήγαγον τὸ ἀποτέλεσμα τὸ εὐτυχές, τὸ μικρὸν ἀπέχον τῆς ἑνώσεως, τὴν τελευταίαν βαθμίδα, ὡς εἶπεν ὁ ἐκ Λακωνίας συνάδελφος, τὴν ἄγουσαν πρὸς τὴν ἕνωσιν. Ἔχομεν ἐνταῦθα τὰ παραδείγματα τοῦ τί συμβαίνει εἰς τοὺς ἀδυνάτους, τοὺς καταλαμβανομένους ὑπὸ ἐνθουσιασμοῦ, εἴτε αἱ περιστάσεις εἶναι πρόσφοροι, εἴτε δὲν εἶναι, καὶ ζητοῦντας νὰ ἀποκτήσωσι σπεύδοντες ἐκεῖνο ὅπερ, ἂν δὲν ἔσπευδον, θὰ ἐλάμβανον ἀσφαλῶς κατὰ τρόπον τελειότερον. Διότι, κατ’ ἐμέ, ὅσον καὶ ἂν πάσχωμεν, ὅσον καὶ ἂν δικαιώμεθα νὰ διαμαρτυρώμεθα κατὰ ἀδικήματος, δὲν πρέπει νὰ ἀνυπομονῶμεν· διότι βέβαιον εἶναι ὅτι τὰ πράγματα θέλουσι φέρει ἡμᾶς εἰς τὴν ἕνωσιν τὴν ποθητὴν τόσον εἰς τοὺς Κρῆτας ὅσον καὶ εἰς ἡμᾶς τοὺς λοιποὺς Ἕλληνας. Ἀλλὰ διὰ τὴν Κρήτην φέρει εὐθύνην ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, διότι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις φέρει εὐθύνην διὰ πᾶν τμῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ δὲν φέρει μόνον εὐθύνην διὰ τὴν Κρήτην· φέρει εὐθύνην καὶ διὰ τὸ ἐλεύθερον τμῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ, οὗ ἄνευ ἀδύνατος οἱοσδήποτε ἀγὼν ἀπολήγων εἰς τὸ ποθούμενον τέρμα. Τὰς δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος πρέπει νὰ σκορπίσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατὰ πᾶσαν στιγμήν, καθ’ ἣν φωνὴ ἐνθουσιώδης ἐξέρχεται ἀπὸ τοῦ βάθους τῶν καρδιῶν, ἄνευ ἄλλης ἐξετάσεως, λέγουσα «ἐμπρός! τί περιμένετε; ἀδικούμεθα· διεκδικήσωμεν τὰ δικαιώματα ἡμῶν!» Δέχεται τις τοῦτο ἐν Ἑλλάδι; Ἐγὼ ἀμφιβάλλω, ἂν καὶ μία ὑπάρξῃ φωνὴ θέλουσα τοιοῦτό τι νὰ ἀξιώσῃ. Ὅτε λοιπὸν ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις, ἐν τελείᾳ γνώσει τῶν πραγμάτων, ἐν γνώσει τοιαύτῃ, οἵαν καὶ ἡμεῖς ἔχομεν μετ’ ὀλιγωτέρας μόνον ἀκριβείας, ὅτε ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις καὶ λέγει, ὅτι τὸ πᾶν ταράσσεται, ὅτι αἱ περιστάσεις δὲν εἶναι εὐνοϊκαί, ὅτι αἱ παρασκευαί, εἴτε αἱ οἰκονομικαὶ εἴτε αἱ πολεμικαί, οὐδεμίαν ἐλπίδα δυνατότητος ἐπιτυχίας παρέχουσιν εἰς ἡμᾶς, ἂν τοιοῦτό τι ἀφ’ ἑαυτοῦ, καὶ ἂν εἴχομεν μεγαλητέραν δύναμιν, ἐν ἴσῳ ἀγῶνι, εἶναι ἐπισφαλές, θέλετε νὰ εἴπω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι κακῶς πράττει οὕτως ὑπερασπίζουσα τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα διά τε τὴν Κρήτην καὶ τὴν Ἑλλάδα; Τὰ διδάγματα, ἅτινα ἤδη ἐλάβομεν, ἆρά γε εἶναι τόσον ἀνάξια λόγου, ὥστε νὰ μὴ προσέξωμεν εἰς αὐτὰ σήμερον λησμονοῦντες τόσον ταχέως τὴν ἱστορίαν τῶν τελευταίων δεκαπέντε ἐτῶν; Ἐνθυμούμεθα τί συνέβη μετὰ τὸν πόλεμον τὸν Ἑλληνοτουρκικόν; Ἐπληρώσαμεν ἀποζημίωσιν ἑκατὸν ἑκατομμυρίων. Ἀσήμαντον. Ἀπωλέσαμεν ἔδαφος, καὶ κατὰ τρόπον διδακτικόν, διότι ἐχάραξαν τὰ ὅρια οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Δυνάμεων δυσμενέστατα πρὸς ἡμᾶς, ἐνδεικνύοντα ὅτι θέλουσι νὰ εἶναι ἐφεξῆς ἠσφαλισμένοι ἐναντίον ἐπαναλήψεως ὁμοίων παρατόλμων ἐνεργειῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, καὶ εἰσέδυσε σφὴν ὑπερπηδήσας τὸν Πηνειὸν μέχρι τῆς καρδίας τῆς Θεσσαλίας, μεταξὺ Τρικκάλων καὶ Λαρίσσης, ὥστε ταχύτερον ὁ Ὀθωμανικὸς στρατός, ὁ ἐκεῖ εὑρισκόμενος, νὰ φθάσῃ εἰς τὰ παλαιὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος ἢ οἱ ἐν Λαρίσσῃ καὶ Τρικκάλοις Ἕλληνες στρατιῶται. Καὶ τοῦτο εἶναι μικρόν, διότι ὁ σφὴν οὗτος, τῶν πραγμάτων εὐροούντων δύναται ν’ ἀποδειχθῇ ἄχρηστος εἰς τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν. Ἀλλά, τὸ χείριστον· ἀπωλέσαμεν τὴν ἠθικὴν ἡμῶν δύναμιν· καὶ ἀπ’ ἐκείνης τῆς ἡμέρας, ἐν ᾧ ἐν Εὐρώπῃ ἡ αἴγλη τοῦ Ἑλληνικοῦ ὀνόματος ἥτις ἐσκέπετο ὑπὸ τὸ ὄνομα τοῦ Βότσαρη καὶ τοῦ Μιαούλη, τοῦ Κολοκοτρώνη καὶ τοῦ Καραϊσκάκη, διελύθη, ἔκτοτε δὲ καὶ ἡ προσοχὴ τῆς Εὐρώπης πρὸς ἡμᾶς ἠλαττώθη, ἀπ’ ἐναντίας τῶν δυσμενῶν ἡ πρὸς ἡμᾶς περιφρόνησις ηὐξήθη· καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν γνωρίζουσι πολλοὶ τῶν συναδέλφων πῶς ὀνομάζεται σήμερον ἡ ἐθνικότης ἡ Ἑλληνικὴ ἐν Τουρκίᾳ, ὅπου πολυάριθμοι οἱ ἡμέτεροι πολῖται εἶναι ἐκτεθειμένοι εἰς παντοίας καταδιώξεις· ὀνομάζεται Τουρκιστὶ «περιφρονημένη ἐθνικότης». Ὅσοι ἔζησαν ἐκεῖ καὶ διῴκησαν Ἑλληνικὰς ὑποθέσεις, ὡς οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἐκεῖνοι γνωρίζουσι πόσον εἶναι ὀδυνηρὰ ἡ θέσις τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων εἰς ἐκεῖνα τὰ μέρη, καθ’ ὃν χρόνον σήμερον ὄντες ἀληθῶς καὶ ἰσχυρότεροι καὶ πολυαριθμότεροι καὶ μᾶλλον συνδεδεμένοι πρὸς τὰ εὐρωπαϊκὰ συμφέροντα ἢ ἄλλοτε, ἠδυνάμεθα μετὰ μεγαλητέρας ἀξιοπρεπείας καὶ ἠθικῆς δυνάμεως ἐκεῖ νὰ ἐμφανιζώμεθα. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1855 εἶχε περισσοτέραν προστασίαν ἐν Τουρκίᾳ ἢ ἡ Ἑλλὰς τοῦ σωτηρίου ἔτους 1911. Ταῦτα ἀποτελοῦσι τὴν μεγαλητέραν ζημίαν, διότι δὲν ἀγνοεῖτε ὅτι εἰς τὸν πόλεμον τὸ ἠθικὸν ἴσως εἶναι καὶ κατά τι μεῖζον τὴν ἀξίαν τοῦ ὑλικοῦ. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τὸ ὑλικόν, ἀλλ’ ἄνευ τῆς ἠθικῆς ἐπιβολῆς, εἰς ἣν προσέχει ὁ ἐχθρός, τὸ ὑλικὸν ἔχει πολλῷ μικροτέραν ἀξίαν. Αὕτη εἶναι ἡ θέσις τῶν ἐγειρομένων ζητημάτων κατόπιν τῆς ἀτυχοῦς ἀποφάσεως τῶν ἐν Κρήτῃ ἀληθῶς ἐγκρίτων καὶ ἀξίων ἀγάπης καὶ θαυμασμοῦ πολιτευομένων, τῶν ἐκ τῆς πρώτης γραμμῆς. Ἤδη τὸ ὀλίσθημα ἐγένετο· θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐλπίσω περισσότερον αὐτοῦ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ προληφθῶσι τὰ περαιτέρω. Διότι παρετήρησα ὅτι τὸ ἔγγραφον, τὸ ἀπευθυνθὲν πρὸς τὸν λαόν, ἐκεῖνο ὅπερ πᾶσαι αἱ ἐφημερίδες περιέχουσι, ὁμιλεῖ μὲν περὶ ἐνόπλων συλλαλητηρίων, καὶ περὶ ἐκλογῆς Συνελεύσεως ἐπαναστατικῆς, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ περὶ καταργήσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ὀλίγας ἡμέρας πρότερον ὑπ’ αὐτῶν τούτων ὡς μελῶν τῆς τακτικῆς Συνελεύσεως ἐξελέγη. Καὶ ἂν εἰς τοῦτο ἔχωμεν ἐλπίδα, ὅτι καταλλήλου ἐνταῦθα γινομένης ἐνεργείας, θὰ στηθῇ ἡ πορεία τῶν ἐπαναστατῶν, ὅτι δὲ θὰ εὐλαβηθῶσι τὴν ὑφεστῶσαν Κυβέρνησιν, τὸ ὅτι ἐξῆλθον εἰς ἔνοπλα συλλαλητήρια θέλει ταχέως λησμονηθῆ, ἄν, ὡς πέποιθα, οὐδεμία ἀκαταστασία συμβῇ εἰς τὴν Κρήτην· εἰς τοῦτο δὲ καὶ αὐτοὶ ἔχουσι προσηλωμένην τὴν προσοχήν. Τηρουμένης τῆς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως, τῆς ἐκλεχθείσης ὑπ’ αὐτῶν τούτων τῶν νῦν διαμαρτυρομένων, δὲν θέλει γεννηθῆ τὸ ζήτημα, τὸ τοσοῦτον ἀφρόνως προαχθὲν πρὸς γέννησιν ταύτην τὴν ὥραν. Ἡ Ἑλλὰς τηρεῖ θέσιν τὴν προσήκουσαν, καὶ ὅσον καὶ ἂν παίζωμεν πρὸς τὴν λέξιν, θὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς αὐτὴν ἀληθῶς ἄψογον. Ἄψογος δὲν εἶναι ἡ στάσις τοῦ δειλοῦ οὔτε τοῦ ταπεινοῦ. Εἶναι ἡ στάσις ἐκείνου, ὅστις διὰ τῶν ἔργων καὶ τῆς ἐργασίας αὐτοῦ ἀποδεικνύει ὅτι, ἐὰν ὑπάρξῃ ἀνάγκη, θ’ ἀντιμετωπίσῃ αὐτήν, ἀλλὰ καὶ δὲν θὰ ῥιφθῇ ἀφρόνως εἰς τολμήματα. (Παταγώδη, καὶ παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§151Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἀναγνωρίζω, Κύριοι, τὴν σοβαρότητα τοῦ ζητήματος, καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι θὰ ἦτο παράλειψις καθήκοντος, ἐὰν τὴν ἑσπέραν ταύτην δὲν ἀνηρχόμην ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου, ὅπως διερμηνεύσω τὰς γνώμας μου, αἱ ὁποῖαι φρονῶ εἶναι καὶ γνῶμαι τῆς πλειονότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ἐν Κρήτῃ, οἵτινες ταύτην τὴν στιγμὴν προβαίνουσιν εἰς τὴν λῆψιν σοβαρωτάτων ἀποφάσεων. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι πᾶσα γνώμη ἐκστομιζομένη ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἀνεξαρτήτως τοῦ προσώπου, ἐνέχει μεγίστην σοβαρότητα καὶ σπουδαιότητα ὑψίστην. Σταθμίζων πάντα ταῦτα καὶ ἔχων ὑπ’ ὄψει τὴν ἰδιότητά μου ἥτις βαρύνει καὶ εἰς τοὺς ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν Κρήτῃ καὶ πέραν ἀκόμη ἀπευθύνω ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης διερμηνεύων λέγω τὴν πλειονότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς Κρῆτας τὴν λέξιν «σταθῆτε». Προφέρω τὴν λέξιν αὐτὴν ἐγὼ ὅστις εἰς ἄλλην ἐποχὴν ὑπῆρξα «Ζητωπόλεμος» δοκιμάσας ὅλας τὰς πικρίας καὶ ταλαιπωρίας ἑνὸς πολέμου καὶ τὰς ταπεινώσεις τοῦ ἡττημένου. Ναί. Ἡ καρδία πυρπολεῖ, ἀλλ’ ὁ νοῦς φωτίζει. Ἐὰν διὰ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμεν τὸ ὄνειρον τῆς Πανελληνίου ἑνώσεως, τὸ ὁποῖον ἐπὶ αἰῶνας ὁλοκλήρους ἐπιδιώκομεν, ἀσφαλῶς τὸ ὄνειρον αὐτὸ θὰ εἶχεν ἤδη πρὸ πολλοῦ πραγματοποιηθῆ. Ἀλλ’ οὔτε οἱ κενοὶ λόγοι οὔτε οἱ ἐνθουσιασμοί, οὔτε ἡ αὐταπάρνησις οὔτε καὶ οἱ ἡρωϊσμοὶ καὶ τὰ ὁλοκαυτώματα πρὸς τὴν πατρίδα εἶναι ἱκανὰ νὰ ἐκπληρώσωσι τὰ ὄνειρα ἑνὸς λαοῦ, ἀλλ’ αἱ κατάλληλοι περιστάσεις καὶ ἡ συστηματικὴ ἐργασία. Βεβαίως ξεσχίζεται καὶ ξεριζώνεται ἡ ψυχὴ ἑνὸς Ἕλληνος, τοῦ ὁποίου ἡ ψυχὴ λαχταρᾷ εἰς τὸ ὄνομα Κρήτη, ὅταν λέγῃ πρὸς τοὺς Κρῆτας «σταθῆτε!»· ἀλλὰ πρὸ τῆς ἀνάγκης εὑρισκόμενος ἔχω καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω τὴν λέξιν αὐτήν. (Εὖγε, εὖγε). Καὶ θὰ εἴπῃ τις πρὸς τοὺς ἡρωϊκοὺς ἐκείνους ἄνδρας, πῶς ἄνδρες τοιαύτης νοημοσύνης τοιούτου ἡρωϊσμοῦ ἀπεριορίστου φιλοπατρίας, πῶς, λέγω, ἀποτολμῶσιν εἰς τοιαύτας ἐθνικὰς περιστάσεις παρὰ τὴν θέλησιν τοῦ ἐπισήμου Κράτους νὰ προβῶσιν εἰς τοιοῦτον ἀπονενοημένον διάβημα; Καὶ πῶς δὲν σκέπτονται οἱ πολύπειροι καὶ ὀξυδερκεῖς ἐκεῖνοι ἄνδρες, ὅτι οὕτω πολιτευόμενοι, ἀνοίγουσι βάραθρον, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἐμπέσῃ ἡ Κρήτη καὶ μετ’ αὐτῆς ἡ ἐλευθέρα αὕτη γωνία; Ἴσως ἐλπίζουσιν εἰς τὸν ἄφθαστον αὐτῶν ἡρωϊσμόν· ναί, ὁ ἡρωϊσμὸς εἶναι μέγα τι δι’ ἕνα λαόν, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἶναι τὸ ὅλον πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ ποθουμένου. Ἡ μήπως ἐλπίζουσιν εἰς τὸ δίκαιον αὐτῶν τὸ ἀνεγνωρισμένον παρὰ Θεῷ καὶ παρ’ ἀνθρώποις; Δίκαιον δυστυχῶς, Κύριοι, δὲν ὑπάρχει εἰς ἐκείνους παρ’ ὧν τὴν πραγματοποίησιν τῶν δικαίων αἰτημάτων μας ἡμεῖς ζητοῦμεν. Τὸ δίκαιον δι’ αὐτοὺς εἶναι λέξις κενή, λαὸς δὲν ὑπάρχει, οὔτε καὶ θρησκεία. Αἱ ὑποσχέσεις λησμονοῦνται καὶ σταματῶ διότι εἶμαι ἀντιπρόσωπος. Τὰ πάντα παρὰ τοῖς ἰσχυροῖς ῥυθμίζει καὶ διέπει, τὸ ὑλικὸν καὶ πολιτικὸν συμφέρον. Αὐτὴ εἶναι ἡ πικρὰ ἀλήθεια. Καὶ δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ἡ Κρητικὴ ὑπόθεσις εἶναι συνδεδεμένη στενῶς, στενώτατα μὲ τὸ ἀνατολικόν, τὸ δὲ ἀνατολικὸν ζήτημα γνωρίζουσι πάντες, ὅτι δὲν εἶναι ζήτημα σημερινῆς ἐποχῆς, ἀλλὰ αἰώνων ὁλοκλήρων καὶ πρὶν οἱ Τοῦρκοι ἀκόμη καταλάβωσι τὴν Κωνσταντινούπολιν. Καὶ μέχρι μέν τινος αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Κυβερνήσεις, ἀλλ’ ἰδίως οἱ Εὐρωπαϊκοὶ λαοί, ἐφ’ ὅσον δὲν διέβλεπον εἰς τὴν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος τὴν ἀνακίνησιν τοῦ ἀνατολικοῦ, ἦσαν ἐνθουσιώδεις πρὸς τοὺς ἀγῶνας τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἀφ’ ἧς ὅμως στιγμῆς διεῖδον εἰς τὴν ἐπίλυσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος τὴν ἀνακίνησιν τοῦ ἀνατολικοῦ, καὶ αἱ Κυβερνήσεις καὶ οἱ λαοὶ ἐπὶ τῷ ἀκούσματι μόνον καταλαμβάνονται ὑπὸ ἀνατριχιάσεως καὶ φόβου, φοβούμενοι μήπως ἡ κατὰ τοὺς πόθους τῶν Κρητῶν ἐπίλυσις τοῦ ζητήματος ἀνάψῃ πολεμικὴν πυρκαϊὰν εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ ὁ πόλεμος μετὰ τῶν φρικτῶν αὐτοῦ συνεπειῶν διαρκέσῃ ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ τοιαύτη εἶναι ἡ κατάστασις. Καὶ ἀφοῦ παρ’ οὐδενὸς προσδοκῶμεν συνδρομὴν καὶ βοήθειαν ἢ παρ’ ἡμῶν τῶν ἰδίων, πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποτολμῶμεν σήμερον τοιοῦτο διάβημα; Καὶ ἤθελον νὰ παρεκάθηντο ταύτην τὴν στιγμὴν οἱ Κρῆτες συνάδελφοι ὅπως ἐρωτήσω αὐτούς, ἀφοῦ παρ’ οὐδενὸς ἀναμένομεν συνδρομὴν καὶ βοήθειαν παρὰ μόνον ἀπὸ τὸ ἐπίσημον Κράτος τῆς Ἑλλάδος, ἠρωτήσατε αὐτό; Ἂν ἡ ἱερότης τοῦ χώρου τούτου καὶ ἂν ἡ ἐπισημότης τοῦ βήματος δὲν μὲ ἐκώλυον ἤθελον φανερώσει ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης τόσα καὶ τοιαῦτα, ὥστε πᾶσα σκέψις περὶ ἑνὸς τοιούτου διαβήματος σήμερον νὰ ἀποπνιγῇ. Ναί, Κύριοι, ἡ ἀλήθεια εἶναι πικρὰ ὡς ἡ κινίνη, ἀλλ’ ὡς ἐκείνη θεραπεύει οὕτω καὶ αὐτὴ σῴζει. Ὀφείλουσι νὰ γνωρίζωσι—καὶ γνωρίζει ἡ Βουλὴ—ἂν ἀγνοῶσιν, ὅτι δὲν εἶναι τὸ ἐπίσημον Κράτος τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὸ ὁποῖον θὰ ἀποταθῶσι, ὅπως σπεύσῃ εἰς βοήθειαν, δὲν εἶναι λέγω ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας εἰς θέσιν νὰ βοηθήσῃ καὶ συνεπῶς ἐπιβάλλεται ὑπὸ τῆς ἀνάγκης νὰ μὴ ἀνεχθῇ κίνημα, ἐξισούμενον πρὸς αὐτοκτονίαν καί τι πλέον. Διότι ἄλλως θὰ ἔβλεπεν ὁ κόσμος ὅτι ἐχάθη εἷς λαός, ὁ ὁποῖος παρουσίασε τὸ μοναδικὸν τῆς ἱστορίας φαινόμενον αὐτὸς μόνος ἐξ ὅλων τῶν λαῶν τῆς ἀρχαιότητος νὰ ἐπιζήσῃ καὶ νὰ ἐλευθερωθῇ κατόπιν μακρῶν ἀγώνων καὶ τροπαίων, νὰ χαθῇ δὲ εἰς μίαν τοιαύτην περίπτωσιν ἀναλαμβάνων ἀγῶνα οὗ ἡ ἀποτυχία εἶναι ἐξησφαλισμένη ἐκ τῶν προτέρων. Ἔχομεν λοιπὸν καθῆκον καὶ οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ οἱ ἐκτὸς εὑρισκόμενοι καὶ οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν ἐν Κρήτῃ ἀφήνοντες τὰ πάντα κατὰ μέρος ὅπως ἐνισχύσωμεν τὸ ἐπίσημον Κράτος ἀντὶ πάσης θυσίας· ἔχομεν λέγω ὑποχρέωσιν λησμονοῦντες καὶ πνίγοντες κάθε ἀνθρωπίνην ἀδυναμίαν νὰ ἐνισχύσωμεν καὶ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν μέλλουσαν τοιαύτην ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου παρακολουθοῦντες κατὰ βῆμα, τὰς ἐνεργείας ἐπὶ τῆς ἐθνικῆς μας ὑποθέσεως καὶ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἠθέλομεν ἀντιληφθῆ, ὅτι ἔπταισεν ἔστω καὶ πόρρωθεν ἐπηρεασθεῖσα, δυνάμεθα τοιαύτην πρὸς οἱονδήποτε νὰ ἐπιβάλωμεν τιμωρίαν, ἥτις νὰ μείνῃ παραδειγματική· ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω. Ἀγνοῶ, κύριοι Βουλευταί, ἂν εἶμαι ἀφελής, ἀλλὰ πιστεύω, ὅτι τὸ παρελθὸν κατέπεσεν εἰς τὴν ἄβυσσον τῶν ἀβύσσων καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν, οὐχὶ ἁπλῶς τὴν ἐλπίδα, ὅτι νέα ζωὴ διανοίγεται εἰς τὸ Κράτος ἡμῶν καὶ εἰς τὸ ἔθνος. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τὰ πλάγια μέσα καὶ τὰ διάμεσα ἀνήκουσι πλέον εἰς τὴν ἱστορίαν· τοιαύτην ἔχω ἰδέαν, τοιαύτην ἔχω πεποίθησιν. Ἔπειτα μὴ λησμονῶμεν, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ σταδίου μας, καὶ ὅτι πρέπει καὶ ἐπιβάλλεται ὑπομονή, σύντονος ἐργασία περιεσκεμμένη καὶ μεθοδική, τὸ Κράτος δὲ καὶ τὸ ἔθνος καὶ ἡ Κρήτη νὰ ἀναμένωσι, πρὶν ἢ ἀποτολμήσωσι τῶν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, οὐριώτερον διεθνῆ ἄνεμον. Ὀφείλομεν προσέτι νὰ ἔχωμεν ἐν νῷ ὅτι ἔχομεν καὶ ὑποχρεώσεις ἄλλας ἐκτὸς τῆς Κρήτης, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι ὑπόδουλοι ἀδελφοὶ Ἕλληνες στενάζοντες καὶ δοκιμάζοντες τὴν πικροτέραν δουλείαν· ἄλλως τε διὰ νὰ εἴμεθα δίκαιοι δέον νὰ λεχθῇ ὅτι ἡ Κρήτη οὐσιαστικῶς εἶναι ἐλευθέρα, καὶ τὸ ἐπίσημον Κράτος ἔχει ὑποχρεώσεις ἱερὰς χωρὶς νὰ παραλείψῃ τὰς πρὸς τὴν Κρήτην, νὰ φροντίσῃ καὶ περὶ τῶν ἄλλων (χειροκροτήματα), διότι θὰ ἦτο μήτηρ ἀφιλόστοργος ἡ ἐλευθέρα Ἑλλὰς ἐὰν ἔστρεφε πρὸς μίαν καὶ μόνην διεύθυνσιν τὴν προσοχὴν αὐτῆς. Ταῦτα, κύριοι Βουλευταί, εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω, καὶ ἐάν, ὃ μὴ γένοιτο, αἱ ἐντεῦθεν παροτρύνσεις δὲν ἤθελον εἰσακουσθῆ χωρὶς νὰ εἶμαι μάντις, ἐν τούτοις δύναμαι νὰ μαντεύσω, ὅτι τὸ μόνον τὸ ὁποῖον θὰ ἀποκομίσωμεν ἐκ τῆς ὅλης αὐτῆς ὑποθέσεως, θὰ εἶναι νὰ ἐπαυξήσωμεν τὰ πανταχόθεν καταφερόμενα ἐκπίσματα, νὰ ἐπιδεινώσωμεν δ’ ἀσφαλῶς τὴν θέσιν σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διότι, Κύριοι, τίθεται γυμνὸν τὸ ἐρώτημα: Ὑπακούοντες εἰς τὰς εὐγενεῖς τῆς καρδίας ὁρμὰς καὶ δεχόμενοι τοὺς Κρῆτας Βουλευτάς, εἴμεθα ἆρά γε εἰς θέσιν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν σήμερον, καὶ συμφέρει νὰ προκαλέσωμεν ῥῆξιν πολεμικὴν μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας; Ὄχι. Πέραν ἑνὸς ὄχι οὐδὲν ἄλλο προσθέτω, διότι θὰ ἦτο προδοσία. Ἀπευθύνω λοιπὸν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης θερμὴν παράκλησιν καὶ ἱκεσίαν πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς Κρῆτας νὰ ἐμμένωσι εἰς τὸν εὐγενῆ αὐτῶν ἀγῶνα τὸν μέχρι σήμερον, μὴ λησμονοῦντες ὅτι παρακολουθοῦμεν καὶ ἡμεῖς ἐντεῦθεν αὐτὸν μετὰ ἀγωνίας καὶ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ δὲν λησμονοῦσι ὅτι ὀφείλουν νὰ βοηθῶσι ἐφ’ ὅσον δύνανται, καὶ ὅτι ἡμεῖς καὶ τὰ τέκνα ἡμῶν μίαν καὶ μόνην ἔχομεν ἐπιθυμίαν, ἕνα μόνον πόθον, πῶς θὰ ἑνωθῶμεν μετ’ αὐτῶν (χειροκροτήματα). Καὶ παρὰ τὰς ἀντιδράσεις τῶν ἰσχυρῶν θὰ ἑνωθῶμεν, ἐὰν τὰς πράξεις καὶ τὰς ἀποφάσεις μας ῥυθμίζῃ ὁ νοῦς καὶ ὁ ἁγνὸς πατριωτισμός, καὶ ἐὰν ἐπιδοθῶμεν μεθοδικῶς εἰς τὴν βελτίωσιν καὶ ἐνίσχυσιν τῶν πλουτοπαραγωγικῶν πόρων τῆς πατρίδος μας καὶ μετὰ φανατισμοῦ καὶ ἀδιαλείπτως εἰς τὴν σύνταξιν καὶ ἀναδιοργάνωσιν τῶν πολεμικῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν ἡμῶν δυνάμεων.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀραβαντινός.

§153Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εἶναι ἐξαιρετικῶς τραγική, κύριοι Βουλευταί, ἡ θέσις τῶν κατοίκων τῆς ἡρωϊκῆς μεγαλονήσου, οἵτινες ἀφοῦ διὰ ποταμῶν αἱμάτων, δι’ ὑπερανθρώπων, μακραίωνων θυσιῶν ἐπεδίωξαν τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ ἐθνικοῦ αὐτῶν ἰδεώδους, τῆς ἐθνικῆς αὐτῶν ἀποκαταστάσεως, βλέπουσι τὴν ἐκπλήρωσιν ταύτην ἀπομακρυνομένην, διότι δυστυχῶς οἱ ἰσχυροὶ τῆς γῆς δὲν θέλουσι νὰ εἰσφέρωσι τὴν διεθνῆ ἀναγνώρισιν, τὸ κῦρος τῆς πλήρους διεθνοῦς ἀναγνωρίσεως εἰς τὸ ἑνωτικὸν τῆς Νήσου καθεστώς. Καὶ ἡ τραγικότης τῆς θέσεως αὐτῶν δικαιολογεῖ μόνη αὐτὴ πληρέστατα τὴν πατριωτικὴν αὐτῶν ἔξαψιν, ἡ ὁποία ἄγει αὐτοὺς εἰς ἀποφάσεις καὶ μέτρα ἔκτακτα καὶ ῥιψοκίνδυνα, δι’ ὧν νομίζουσιν ὅτι θέλουσιν ἐξέλθει ἐκ τῆς ἀφορήτου καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν κρατεῖ αὐτοὺς τὸ ἀπροσδιόριστον, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καθεστώς, ὑφ’ ὃ τελοῦσι. Ἀλλ’ εἶναι ἐξ ἴσου τραγική, κύριοι Βουλευταί, καὶ ἡ θέσις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπέστη καὶ αὐτὸς χάριν τοῦ αὐτοῦ ἰδεώδους θυσίας μεγίστας καὶ εἰς αἷμα καὶ εἰς χρῆμα, καὶ βλέπει καὶ αὐτὸς μετὰ πικρίας, ὅτι δὲν ἐπέστη εἰσέτι ἡ στιγμὴ τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ κοινοῦ ἐθνικοῦ ἰδεώδους. Βλέπει τὴν προσγενομένην ἀδικίαν μετὰ πικρίας, ἀλλὰ καὶ μετὰ ἐγκαρτερήσεως. Εἶναι δὲ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀποφασισμένος καὶ εἰς νέας θυσίας νὰ ὑποβληθῇ χάριν τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ἐθνικῶν αὐτοῦ πόθων. Ἀλλ’ ἐὰν εἶναι ἀποφασισμένος ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ὑποβληθῇ καὶ εἰς νέας θυσίας, βεβαίως ὅμως ἐννοεῖ ὅπως τῶν θυσιῶν αὐτῶν ἡγῆται ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις, ὅπως τὰς θυσίας ταύτας διευθύνῃ τὸ Κράτος. Ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις σήμερον δηλοῖ ὅτι δὲν ἐπέστη εἰσέτι ὁ καιρός, ὅπως τὸ ἔθνος, ὅπως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀποδυθῇ εἰς νέους ἀγῶνας καὶ νέας θυσίας. Δὲν ἔχομεν κύριοι Βουλευταί, οὐδὲν στοιχεῖον ὅπως κρίνωμεν σήμερον οὐσιαστικῶς, τὴν εὐστοχίαν καὶ τὴν σκοπιμότητα τῆς στάσεως, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διαδηλοῖ ὅτι θέλει τηρήσει ἐν τῇ ἐξωτερικῶς ἀνωμάλῳ ταύτῃ περιστάσει. Ἐφ’ ὅσον δὲ οὐδὲν στοιχεῖον ἔχομεν ὅπως κρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως δὲν δυνάμεθα οὔτε νὰ ἀποτρέψωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν ἣν ἀκολουθεῖ, οὔτε νὰ προτρέψωμεν αὐτὴν εἰς τὸ νὰ ἀκολουθήσῃ ταύτην ἢ ἑτέραν πολιτικήν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐμποιεῖ εἰς τοὺς φίλους μου, εἰς τοὺς φίλους τῆς ὁμάδος εἰς ἣν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω καὶ ἐγώ, ἰδιαιτέραν χαρὰν εἶναι τοῦτο, ἡ δήλωσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐννοεῖ αὐτὴ ὑπ’ εὐθύνην της νὰ διευθύνῃ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τοῦ Κράτους, ὅτι ἐννοεῖ αὐτὴ ὑπ’ ἰδίαν αὑτῆς εὐθύνην νὰ διευθύνῃ τὴν ἐξέλιξιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ζητημάτων. Ἡ δήλωσις αὕτη εἶναι ἡ μόνη ἀνταποκρινομένη εἰς Κυβέρνησιν Κράτους, λέγω πρῶτον εἰς Κυβέρνησιν Κράτους, εἶτα δὲ εἰς Κυβέρνησιν ἐλευθέρου Κράτους καὶ Κυβέρνησιν λαοῦ σωφρονοῦντος. Χαίρομεν δὲ μεγάλως διότι παρῆλθεν ἡ ἐποχή, καθ’ ἣν τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα, καθ’ ἣν τὰ ζητήματα τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν πολιτικῆς διεξήγοντο ἀνευθύνως ὑπὸ τῆς μειονοψηφίας εἴτε τῆς ἐν τῷ σώματι, εἴτε τῆς ἐν τῷ Κράτει, εἴτε τῆς ἔξω τοῦ Κράτους εὑρισκομένης. Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔννοιαν, χωρὶς οὐσιαστικῶς νὰ κρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἰς ἄλλην ἐποχὴν καὶ ὑπὸ ἄλλας περιστάσεις θὰ ἐξετασθῇ ὑφ’ ἡμῶν ἡ πολιτικὴ αὕτη, χωρὶς νὰ ἐξετάσωμεν οὐσιαστικῶς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐκφράζομεν τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τονίζομεν τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν ἔχουσι πάντες, ὅπως ἔχωσι τὰ βλέμματα ἐστραμμένα πρὸς τοὺς ὑπευθύνως διαχειριζομένους τὰ κοινά, καὶ ἐκεῖθεν καὶ μόνον ἐκεῖθεν ἀντλῶσιν ὁδηγίας διὰ τὴν διαρρύθμισιν τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔννοιαν ἔχομεν πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι μᾶς ἐπιβάλλεται ἀκόμη νὰ εἴπωμεν ὡς ἐκπροσωποῦντες καὶ ὡς δυνάμενοι νὰ ἀντιληφθῶμεν τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἔχῃ πλήρη ἐμπιστοσύνην ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐάν, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, ὀψέποτε, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἤθελεν ἐπιστῆ ἡ στιγμὴ νέων θυσιῶν, καὶ τὰς νέας ταύτας θυσίας θὰ τὰς προσφέρῃ ἀγογγύστως, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς γνωρίζει καὶ ἔχει πλήρη συνείδησιν, ὅτι ὅπως εἰς τὰ ἄτομα, οὕτω καὶ εἰς τὰ ἔθνη τὴν ἀξίαν τῆς ζωῆς αὐτῶν παριστοῦν οἱ ἀγῶνες, μόνοι οἱ ἀγῶνες οἱ μέχρις αὐτοθυσίας, οἱ ὁποῖοι καταβάλλονται διὰ τὴν ἐπικράτησιν τῆς ἠθικῆς καὶ τοῦ δικαίου. Εἰς τοὺς ἐθνικοὺς δ’ ἀγῶνας ἡμῶν τῶν Ἑλλήνων, ἀγῶνας ὑπὲρ ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, καὶ ἡ ἠθικὴ καὶ τὸ δίκαιον εἶναι ὑπὲρ ἡμῶν. (Χειροκροτήματα).

§154Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καθ’ ὅσον ἀντιλαμβάνομαι, κύριοι Βουλευταί, ἡ γνώμη τινῶν ἐκ τῶν κυρίων συναδέλφων εἶναι ὅτι ὁ δυστυχὴς αὐτὸς ἐλεύθερος Ἑλληνικὸς λαὸς δύο ἔχει καὶ μόνον ὑποχρεώσεις, πρῶτον διαρκῶς νὰ φορολογῆται, ὅπερ κατ’ ἄλλην ἔκφρασιν καλεῖται «νὰ ἀναλαμβάνῃ ἀγογγύστως βάρη, καὶ ἄλλα βάρη, καὶ πάντοτε βάρη», δεύτερον δὲ διαρκῶς νὰ φοβῆται.

§155Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Νὰ ζήσῃ!

§156Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Νὰ ζήσῃ· ἀλλὰ ζωή, διαρκῶς καὶ βαρέως φορολογουμένη καὶ διαρκῶς διδασκομένη νὰ φοβῆται, εἶναι ζωή, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐκλείψῃ, εἶναι ζωὴ μὴ συμβιβαζομένη πρὸς τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι ζωή, τὴν ὁποίαν δὲν καταδέχεται νὰ διατηρῇ ὁ λαὸς ἐκεῖνος, τοῦ ὁποίου ἡ ἱστορία ἐδίδαξε τὸν κόσμον τὸ θνήσκειν ὑπὲρ Πατρίδος. Εἶναι καὶ αὖθις ἀνάγκη, διὰ βραχέων μὲν τὴν φορὰν ταύτην, ἀλλ’ ἱστορικῶς καὶ πάλιν, νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ζητήματα. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε πρὸς ἡμᾶς: «Ἀναμφιβόλως δὲν θὰ ἠδυνάμην ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μετὰ κύρους νὰ παρέχω συμβουλάς, ἐὰν κατεδεικνυόμην ἀνακόλουθος εἰς θεμελιώδη ἀρχὴν τοῦ πολιτικοῦ μου βίου». Ἐὰν ἀπεδεικνύετο τοῦτ’ ἔστιν ὅτι παρήκουσεν εἰς τὰς συμβουλὰς τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλληνικῆς, μεταβὰς εἰς τὸ Θέρισσον. Καὶ ἐδικαιολογήθη καὶ εἶπεν ἁπλῶς καὶ εὐθαρσῶς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλήν: «ἦλθον εἰς Ἀθήνας, ἐζήτησα νὰ γείνω δεκτὸς παρὰ τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, καὶ δὲν ἐγενόμην δεκτός. Τί ἄλλο εἶχον νὰ πράξω; Νὰ γείνω ἐπαναστάτης»! Ὥστε ἐκεῖνος ὅστις δὲν γίνεται δεκτὸς ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, δικαιοῦται νὰ ἐξεγείρηται εἰς ἐπαναστάτην! (Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν στιγμὴν ταύτην ἐξέρχεται τῆς αἰθούσης).

§157Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Ἐτράπησαν εἰς φυγήν!

§158Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πάντοτε τρέπεται εἰς φυγήν. (χειροκροτήματά τινα ἐκ τῶν θεωρείων καὶ κωδωνοκρουσίαι). Ἡ τακτική, κύριε Πρόεδρε, τῆς συμμετοχῆς εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἀκροατηρίων πάντοτε ὑπεστήριξα ὅτι πρέπει νὰ παύσῃ.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάμνω γνωστὸν εἰς τὰ θεωρεῖα ὅτι ἂν κατ’ ἐλάχιστον θορυβήσουν θὰ τὰ κενώσω παρευθύς.

§160Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι, κύριοι Βουλευταί, ὑπερβολή, μεγάλη ὑπερβολὴ νὰ γίνεται συχνὴ ἐπίκλησις, ὑπερβολικὴ ἐπίκλησις εἰς τὴν γνώμην τὴν ἐκφραζομένην ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης· ἀλλ’ ἀλλοίμονον καὶ τρισαλλοίμονον ἐὰν ἡ ὑπερβολὴ αὕτη φθάσῃ μέχρι τοῦ ἄκρου, ὅπερ καλεῖται ὀχλοκρατία. Λοιπόν, δὲν ἐγένετο δεκτὸς ἐκ μέρους τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐνόμισε καθῆκον του νὰ γείνῃ ἐπαναστάτης. Εἶναι γνωστὸν ὅτι συμβαίνει νὰ διαφωνῶ πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὅσον ἐγὼ μὲν οὐδὲν εὑρίσκω ἐμπόδιον εἰς τὴν πρόοδον τοῦ μέλλοντος ἐν τῷ σεβασμῷ πρὸς τὸ παρελθὸν τοῦ Ἔθνους ἡμῶν, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς αἰσθάνεταί τινα δυσφορίαν, ὅταν ἀκούῃ, ὅτι πρέπει νὰ σεβώμεθα τὴν πάτριον ἱστορίαν. Λέγω ταῦτα, διότι ἀναμιμνήσκομαι τὴν στιγμὴν ταύτην τί ἔλεγεν ἡ κορυφὴ τῆς φιλοσοφίας τῆς ἀνθρωπότητος, ὁ Σωκράτης, συζητῶν μετὰ τοῦ μαθητοῦ αὐτοῦ Κρίτωνος, καὶ λέγων τὸ ἀθάνατον: «μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἁπάντων τιμιώτερον καὶ ἁγιώτερόν ἐστιν ἡ Πατρὶς παρά τε Θεοῖς καὶ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι». Καὶ ἐν τῇ συνεχείᾳ τοῦ λόγου ἔλεγε καὶ τοῦτο: «Τὴν πατρίδα ἢ πειστέον ἢ ὑπεικτέον». Ἢ ἔπρεπε νὰ πείσῃ τὴν πατρίδα αὐτοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι τὰ ὀρθὰ καὶ τὰ ὠφέλιμα ἔλεγεν, ὑποστηρίζων τὴν μεταβολὴν τοῦ τότε Κρητικοῦ καθεστῶτος εἰς αὐτονομίαν, ἢ νὰ ὑπείκῃ. Ἀλλ’ ἐξηγέρθη εἰς ἐπαναστάτην, διότι δὲν ἐγένετο δεκτός, διότι δὲν ἐγένετο δεκτὸς ἐκ μέρους τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ. Πρὸς τί νὰ γείνῃ δεκτός; Δὲν ἐξέδιδεν ἐφημερίδα; Δὲν ἔγραφεν εἰς πάσας τὰς ἐφημερίδας τῶν Ἀθηνῶν; Δὲν ἐκήρυττεν εἰς τὴν Κρήτην, ὅτι θέλει νὰ ἐγκαταστήσῃ ἐκεῖ αὐτονομίαν ὑπὸ τοὺς ὅρους καὶ τὰς συνθήκας, τὰς ὁποίας διελάλει, ὅτε ἐπεζήτει τι, τὸ ὁποῖον ἀπεδοκίμαζεν ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος, ὁλόκληρον μηδενὸς ἐξαιρουμένου; Καὶ μετέβη εἰς τὸ Θέρισσον καὶ ἐγένετο ἐπαναστάτης. Δὲν θέλω ἐγὼ νὰ φέρω κρίσεις, ἀλλ’ ἐν τούτοις ὑπάρχουσιν οἱ λέγοντες καὶ κατ’ αὐτοὺς ἀποδεικνύοντες ὅτι μετέβη εἰς τὸ Θέρισσον καὶ ἤγειρεν ἐπανάστασιν οὐχὶ πρὸς σκοποὺς Ἐθνικούς, οὐχὶ ὅπως ἑνώσῃ τὴν Κρήτην μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ μετέβη ἐκεῖ ἐπαναστάτης κατὰ τοῦ τότε κρατοῦντος ἐν Κρήτῃ πολιτικοῦ καθεστῶτος. Καὶ ὑπάρχουσιν οἱ προσάγοντες ἔγγραφα προξένων Εὐρωπαίων, καὶ μεμονωμένων καὶ ἀπὸ κοινοῦ, ἐκ τῶν ὁποίων ἀποδεικνύεται ὅτι τὸ Θέρισσον ἐπεζήτει ἐσωτερικὴν μεταβολὴν ἐν Κρήτῃ ἁπλῶς, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ Θερίσσου ἦτο ἡ ἀνακοίνωσις τῶν Δυνάμεων τοῦ Ἰουλίου τοῦ 1906, ἥτις περιώριζεν ἀναμφισβητήτως τὰ δικαιώματα τῆς τότε Κρητικῆς πολιτείας. Καὶ ἐβοήθησεν ὁ Θεὸς νὰ ἐπακολουθήσῃ ἄνευ τῆς ἐπικουρίας καὶ ἄνευ τῆς συμπράξεως τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος ἡ ἀνακοίνωσις τῶν Δυνάμεων τῆς 1ης Αὐγούστου, ἥτις ἀπέκρουσε τοὺς κινδύνους ἐκείνους. Ὅτε δὲ τοιαῦτα ὑπάρχουσι γεγονότα, ὅτε ὑπάρχουσιν ἔγγραφα ἀποδεικνύοντα τὰ τοιαῦτα γεγονότα, πῶς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δὲν παραβαίνει θεμελιώδεις αὐτοῦ ἀρχάς, πῶς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δὲν εἶναι τρομερὰ ἀληθῶς ἀνακόλουθος, πῶς δύναται νὰ ἔχῃ ἀξιώσεις ὅπως μετὰ κύρους συμβουλεύσῃ τοὺς Κρῆτας; Αὐτονομίαν ἐπεζήτει τὸ 1901, διαφωνῶν πρὸς τὸν Ὕπατον Ἁρμοστήν, τὸν βασιλόπαιδα Γεώργιον, αὐτονομίαν ἐπεζήτει εἰς τὸ Θέρισσον, αὐτονομίαν ἐπεζήτει ἐν Κρήτῃ πάντοτε, ἐν δὲ τῇ Ἑλλάδι πᾶσαι αἱ εἰδήσεις, πασῶν τῶν ἐφημερίδων, τῶν ὑπ’ αὐτοῦ ἐμπνεομένων, ἁρμοστείαν ἀνακηρύττουσιν ὅτι ἐπιζητοῦσιν, ἁρμοστείαν ἐπεζήτει ἐκ μέρους αὐτοῦ, ἐξ ὀνόματος αὐτοῦ, ὁ Ῥαγκαβῆς, ἀποσταλεὶς εἰς Κρήτην, ἁρμοστείαν ἐπεζήτει ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος λέγει ὁ ἐνάρετος Μιχελιδάκης, περὶ τῆς φιλαληθείας, τῆς φιλοπατρίας καὶ τῆς ἀρετῆς τοῦ ὁποίου δὲν πιστεύω νὰ ἔχῃ τις ἐξ ἡμῶν τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν, καὶ τὸ ἀνεκοίνωσεν ἀναφανδόν, ἀδιστάκτως, ἀπεριφράστως. Ὅταν τοιαύτη εἶναι ἡ ἱστορία τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, πῶς ἔχει τὴν ἀξίωσιν, ἐπαναλαμβάνω, μετὰ κύρους νὰ ἀπευθύνεται πρὸς τὸν Κρητικὸν λαόν; Ἀλλὰ καὶ περαιτέρω, εἶπον καὶ προηγουμένως, δὲν ἔχω τὸν ἐλάχιστον δισταγμὸν ὅπως ἐπαναλάβω, ὅτι δὲν θὰ ἤμην ἐγὼ ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ηὐχόμην νὰ φθάσωσι τὰ πράγματα ἐκεῖ ὅπου ἔφθασαν, ἀλλ’ ἐν τούτοις ἐὰν τὸ παρασκευαζόμενον ἐν Κρήτῃ κίνημα ἀποδοκιμάζεται ἕνεκα τοῦ διλήμματος, πρὸ τοῦ ὁποίου δῆθεν εὑρίσκεται σήμερον ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἐλευθέρου Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, καὶ πάλιν δὲν λέγεται ἡ ἀλήθεια πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ ἀναμφιβόλως δὲν εἶναι εἰλικρινεῖς αἱ παρεχόμεναι πληροφορίαι. Ἐάν, λέγω, ἀφετηρίαν καὶ αἰτιολογίαν αἱ παρεχόμεναι συμβουλαὶ ἔχουσιν ὅτι ἢ θὰ διασαλευθῇ τρομερὰ ἡ δημοσία τάξις ἐν τῷ ἐσωτερικῷ ἢ θὰ παρασυρθῶμεν εἰς πόλεμον, δὲν λέγεται ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων. Διότι ἡ δημοσία τάξις ἐν τῷ ἐσωτερικῷ εἶναι ἀδύνατον νὰ διασαλευθῇ. Εἶπον καὶ προηγουμένως, ἐπαναλαμβάνω καὶ νῦν, δὲν ἔχουσι τὴν τόλμην νὰ διατάξωσιν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀπειλοῦσι, δὲν ὑπάρχει τις ὅστις θὰ ὑπακούσῃ εἰς τοιαύτην διαταγήν. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἐὰν ἠθέλετε ἴδῃ τοὺς Κρῆτας βουλευτὰς εἰσερχομένους εἰς τὴν αἴθουσαν ἡμῶν, ἀπὸ τῆς μιᾶς εἰσόδου καὶ τῆς ἑτέρας, ἠθέλετε ἔχῃ εἷς ἐξ ὑμῶν τὸ θάρρος νὰ εἴπῃ πρὸς αὐτοὺς σταματήσατε;

§161Ι. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ......

§162ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μὴ ἐμπιστεύησθε τόσον πολὺ εἰς τὴν διάνοιάν σας. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι θὰ κυριαρχήσῃ τὸ συναίσθημα ὑμῶν καὶ θὰ ὁδηγήσῃ ὑμᾶς εἰς πρεπωδεστέραν ἀπόφασιν, εἰς ἀπόφασιν προσαρμοζομένην περισσότερον εἰς τὸν Ἑλληνικόν σας χαρακτῆρα, εἰς τὴν Ἑλληνικήν σας καταγωγήν. Εἶναι ἀστεῖον, εἶναι τὸ ὀλιγώτερον τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπεται νὰ εἴπῃ τις, νὰ ὑποστηρίζηται ὅτι θὰ κινδυνεύσῃ ἡ δημοσία τάξις ἐν Ἑλλάδι, διότι θὰ ἔλθωσιν οἱ Κρῆτες βουλευταὶ μεταξὺ ἡμῶν. Ἀλλὰ θὰ περιπλακῶμεν εἰς πόλεμον; Ἡ στάσις ἡ ἄψογος, ἡ ἐν κυριολεξίᾳ ἄψογος, οὐχὶ ἐκείνη περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτὴς ἡ στάσις τῆς πολιτικῆς τῆς εἰρήνης, τῆς πολιτικῆς τοῦ συναισθήματος τῆς ἀσφαλείας, τῆς πολιτικῆς ἥτις δὲν ἐξυπηρετεῖ τοὺς πόθους τοὺς Ἑλληνικούς, τὰ καθήκοντα τοῦ Κράτους τοῦ Ἑλληνικοῦ, δύναται νὰ λέγῃ τοῦτο, ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, ἥτις καὶ πρότερον ἀκόμη δὲν ἔλεγε τὴν ἀλήθειαν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἵνα ἐμπνεύσῃ πανικὸν παντελῶς ἀδικαιολόγητον, δι’ ὃ καὶ συνεκάλει παντελῶς ἀδικαιολογήτως ὀλίγας ἑκατοντάδας εὐζώνων, ἡ πολιτικὴ αὕτη δύναται νὰ λέγῃ ταῦτα, ἀλλ’ ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων, τὸ καταφανὲς τῶν πραγμάτων ἀποδεικνύει ὅτι τοιοῦτος κίνδυνος οὔτε ὡς σκιὰ ὑπῆρξεν ἢ ὑπάρχει. Μὴ παραξενεύεσθε, κύριοι Βουλευταί, μὴ παραξενεύεσθε, διότι ἐνῷ τοιαῦτα εἶναι τὰ πράγματα, ἐνῷ οὐδὲ σκιὰ κινδύνου ὑπάρχει, ὑποστηρίζεται ἐν τούτοις τοιαύτη πολιτική, διότι πρόσφατος εἶναι ὁ χρόνος καὶ πλησιέστατα εἶναι τὸ κράτος ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ αὐτοῦ γνώμονα καὶ ὁδηγὸν εἶχεν οὐχὶ τὸ συμφέρον τὸ Ἐθνικόν, ἀλλὰ τὰς φιλοδοξίας τὰς ἀχαλινώτους τοῦ ἑνός, τὰ οἰκογενειακὰ οἰκονομικὰ τοῦ ἄλλου. Μὴ παραξενεύεσθε, λοιπόν, ἂν ὑπάρχῃ λόγος ἐν Ἑλλάδι, ἵνα πολιτικὴ τοιαύτη ὑπηρετῆται καὶ ὑποστηρίζηται, ἥτις ἀποκρύπτει τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Δὲν εἶναι, βεβαιότατα, ἐπιτετραμμένον, ἀφοῦ ἔχομεν Κυβέρνησιν, τυγχάνουσαν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς ὁλοψηφίας τῆς Βουλῆς, καίτοι ὑπηρετεῖ τοιαύτην πολιτικήν, πλατύτερα καὶ μᾶλλον ῥητῶς νὰ καθορίσωμεν ποία καθ’ ἡμᾶς εἶναι ἡ κατάστασις, ἀλλὰ βεβαίως δὲν εἶναι ἡ κατάστασις, ἐπαναλαμβάνω, ἥτις δικαιολογεῖ καὶ δὲν καθιστᾷ ἀσύγγνωστον καὶ ἀπέναντι τοῦ τόπου καὶ ἀπέναντι τῆς ἱστορίας αὐτοῦ τὴν Κυβέρνησιν τὴν Βενιζελικήν, ἥτις κηρύσσει εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸν πανικὸν κατὰ πᾶσαν στιγμήν. Ἂν ὑπάρχωσιν ἄλλοι λόγοι, ἄλλο τὸ ζήτημα, ἀλλὰ λόγους ἄλλους δὲν ἠκούσαμεν τὴν ἑσπέραν ταύτην. Μόνον τὸ δίλημμα προεβλήθη ἐνώπιον ἡμῶν, τὸ δίλημμα τὸ ἀπατηλόν, τὸ δίλημμα, ὅπερ δὲν περιέχει οὐδὲ στοιχεῖον ἓν ἀληθείας, τὸ δίλημμα, ὅπερ εἶναι σόφισμα, τὸ δίλημμα, ὅπερ δικαιολογεῖ τὴν καχυποψίαν ἡμῶν ὅτι ἔπαυσεν ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἡ πολιτικὴ τοῦ Κράτους τοῦ Ἑλληνικοῦ, ὅπερ ἱδρύθη οὐχὶ μόνον διὰ τῶν αἱμάτων καὶ τῶν ἀγώνων καὶ τῶν θυσιῶν μόνον τοῦ ἐλευθέρου λαοῦ, ἀλλὰ διὰ τῶν αἱμάτων καὶ τῶν ἀγώνων καὶ τῶν θυσιῶν ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἔπαυσε τὸ Κράτος τῶν Ἑλλήνων νὰ ἔχῃ πολιτικὴν ἐξωτερικὴν ἐθνικήν, ἔπαυσε νὰ σκέπτηται ἐθνικῶς, ἔπαυσε νὰ ἀποβλέπῃ εἰς τοὺς εὐρεῖς ὁρίζοντας, τοὺς ὁποίους ἐχάραξεν ἡ ἱστορία τοῦ ἔθνους τούτου, οἱ ἀγῶνες αὐτοῦ, αἱ θυσίαι αὐτοῦ, ἡ δόξα καὶ τὰ παθήματα αὐτοῦ.

§163Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριε Πρόεδρε, νὰ παρέλθῃ σύνοδος τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ἐν ᾗ νὰ μὴ συζητηθῇ τὸ ἐθνικὸν ζήτημα. Οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους διατελεῖ τὸ Κράτος ἡμῶν φέρουσιν ἐξ ἀνάγκης ἀναποδράστου τὴν συζήτησιν ταύτην ἑκάστοτε. Ἀφ’ ἧς ἀπέκτησε Σύνταγμα τὸ Βασίλειον, τακτικῶς ἡ συζήτησις αὐτὴ ἔρχεται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἀλλ’ ἔρχεται ἑκάστοτε διαφόρως, ἀναλόγως τῶν περιστάσεων, τὰς ὁποίας διέρχεται τὸ Κράτος ἐν τῷ ἐσωτερικῷ καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Σήμερον θὰ ηὐχόμην, κύριοι Βουλευταί, νὰ μὴ ἤρχετο ἡ συζήτησις, ἀλλ’ ἀφ’ οὗ ἦλθεν, καλῶς ἐγένετο δεκτή, καὶ νομίζω ὅτι ἡ συζήτησις ἐστάθη εἰς τὴν περιωπήν της, ὡς ἔδει νὰ σταθῇ. Τὸ ἐθνικὸν ζήτημα, Κύριοι, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ὑπάρξεως ὄχι μόνον τοῦ Βασιλείου, ἀλλὰ τῆς ὑπάρξεως τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, καὶ τῆς εὐοδώσεως αὐτοῦ πρὸς τὸν ὑψηλὸν προορισμόν, τὸν ὁποῖον ἔχει νὰ ἐπιτελέσῃ ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Μέρος δὲ τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ ζητήματος εἶναι καὶ τὸ ζήτημα τὸ Κρητικόν. Τὸ ζήτημα τὸ Κρητικὸν ἀπησχόλησε τὸ ἡμέτερον Βασίλειον ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἀνεξαρτησίας. Ὀλίγα ἔτη, ἀφ’ ἧς ἦλθεν ὁ Ὄθων εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀμέσως ἐτέθη τὸ Κρητικὸν ζήτημα ἐπὶ τάπητος, καὶ ὁ βασιλεὺς Ὄθων ἔσπευσε νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῶν ἰσχυρῶν, ὅπως ἡ Κρήτη, ἡ ὁποία ἀπετέλει τότε μέρος τῆς ἀντιβασιλείας τῆς Αἰγύπτου, προσέλθῃ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἐστάθη δυνατόν. Ἡ Εὐρώπη ἀπέστρεψε τὰ βλέμματα λέγουσα πρὸς ἡμᾶς, εἶσθε μικροὶ καὶ δὲν ἔχετε δίκαιον. Ἐπῆλθεν ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1866, ἡ ὡραία ἐκείνη ἐποποιΐα, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ τὸ Κράτος προσέφερεν ὅ,τι ἠδύνατο καὶ ἡ Κρήτη ἠγωνίσθη ὑπερανθρώπως τὸν μακρὸν ἐκεῖνον ἀγῶνα· ἠλπίσαμεν ὅτι τὰ δεινὰ θὰ ἐτερματίζοντο, ἀλλὰ δυστυχῶς οἱ διεθνεῖς ὅροι ἦσαν δυσμενέστατοι, καὶ ἡ Κρήτη παρέμεινεν ἐκεῖ ὅπου ἀπέστεργε νὰ παραμείνῃ, ὑπὸ τὸ σκῆπτρον τοῦ κατακτητοῦ. Διαρκούσης τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1866 ἔγινε λόγος ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου περὶ τῆς ὑποδοχῆς τῶν Κρητῶν Βουλευτῶν. Κατὰ τὸ 1868, ὅτε ἡ ὑπὸ τὸν Δ. Βούλγαρην Κυβέρνησις ἐνήργει ἐνταῦθα Βουλευτικὰς ἐκλογὰς ἐξέλεξαν καὶ οἱ Κρῆτες εἰς τὴν ὕπαιθρον χώραν Βουλευτάς, διότι αἱ παράλιοι πόλεις κατείχοντο ὑπὸ τῶν Τούρκων, καὶ ἀπέστειλεν αὐτοὺς ἐνταῦθα. Τί ἔπρεπε νὰ κάμῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις; Τί ἄλλο ἢ νὰ σπεύσῃ εἰς ὑποδοχὴν αὐτῶν; Δυστυχῶς ὅμως καὶ τότε οἱ διεθνεῖς ὅροι ἦσαν οὕτω δυσμενεῖς, ὥστε δὲν ἐπέτρεψαν οὐδὲ τὴν εἰς τὸν Πειραιᾶ ἀποβίβασιν τῶν ἐκ Κρήτης Βουλευτῶν. Παρῆλθον οἱ χρόνοι, ἐβελτιώθη ἡ θέσις τῆς Κρήτης μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1878, ἀπεσείσθη ὁ Τουρκικὸς ζυγὸς μετὰ τὰ γεγονότα τοῦ 1897, καὶ σήμερον πάλιν ἔρχεται τὸ ζήτημα τῆς ὑποδοχῆς τῶν Κρητῶν βουλευτῶν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον· ἀλλ’ ἔρχεται τὸ ζήτημα ὑπὸ ὅρους πολλῷ κρείττονας, διότι αἱ τύχαι τοῦ ἔθνους ἐπιτελοῦνται βραδέως μέν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν καὶ τὴν πεποίθησιν ὅλου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἐπιτελοῦνται ἀσφαλῶς· χάριτι θείᾳ ἡ συζήτησις περὶ τῆς ὑποδοχῆς τῶν Κρητῶν Βουλευτῶν δὲν γίνεται πλέον ὑπὸ τὰς ἀτυχεῖς περιστάσεις τοῦ 1868. Τότε ἡ Κρήτη ἀπετέλει μέρος ἀναπόσπαστον τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας, οἱ Κρῆτες Βουλευταὶ ἦσαν ὑπήκοοι Ὀθωμανοί, ἐνῷ τώρα, χάρις εἰς τοὺς μακροὺς ἀγῶνας τῆς Κρήτης, χάρις εἰς τὸ γενναῖον ἐκεῖνο διάβημα εἰς τὸ ὁποῖον προέβη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1897, καταλαβοῦσα ἔστω καὶ μίαν ἄκραν τῆς Κρήτης δι’ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, κατελύθη καὶ δὲν ὑπάρχει πλέον ἡ Τουρκικὴ δυναστεία ἐν Κρήτῃ, καὶ ὁμιλοῦμεν περὶ τῶν Κρητῶν οὐχὶ ὡς ὑπηκόων τοῦ Σουλτάνου, ἀλλ’ ὡς ὑπηκόων Πολιτείας Ἑλληνικῆς, αὐτονόμου, ἀνεξαρτήτου, τοὺς ὁποίους δικαιούμεθα ἢ ὄχι νὰ ἀποδεχθῶμεν. Ἐὰν δὲν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα διεθνῶς ἀνεγνωρισμένον νὰ τοὺς ἀποδεχθῶμεν, ἔχομεν ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ τοὺς συμβουλεύωμεν, νὰ κανονίζωμεν τὰ ἐσωτερικὰ τῆς νήσου των κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἀμφιβολία ὅτι περὶ Ἑλληνικῆς νήσου καὶ περὶ Ἑλληνικῆς ἐπαρχίας ἔχομεν συζήτησιν ἐντὸς τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς. Τὴν πρόοδον ταύτην τοῦ ζητήματος ὀφείλομεν νὰ τὴν ἀναγνωρίσωμεν. Δὲν ἱκανοποιεῖ τοὺς πόθους μας, δὲν πληροῖ τὰ ὄνειρά μας, δυσφοροῦμεν δεδικαιολογημένως καὶ ἐρωτῶμεν ἐφ’ ὅσον τὸ Κρητικὸν ζήτημα δὲν ἐπιλύεται κατὰ τοὺς ἐθνικοὺς πόθους, πῶς θὰ ἀτενίσωμεν τόσα ἄλλα κεφάλαια τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ μας ζητήματος; Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ συστήσωσι ποτὲ εἴτε εἰς ἑαυτοὺς εἴτε εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν τὴν ὑπομονὴν εἰς τὰ ἐθνικὰ ζητήματα. Ἡ Ἑλληνικὴ ἱστορία εἶναι τοιαύτη, αἱ Ἑλληνικαὶ ὑποχρεώσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε πρέπει νὰ εἴμεθα διαρκῶς ἀνυπόμονοι, καὶ ὅσον καὶ ἂν ἔχωμεν μεγάλας ὑποχρεώσεις πρὸς τοὺς ἰσχυρούς, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἐπιβεβλημένη ἡ ἑκάστοτε διαδήλωσις τῆς εὐγνωμοσύνης ἡμῶν πρὸς αὐτούς, τόσον εἶναι ἐν ταυτῷ ἐπιβεβλημένη ἡ διαδήλωσις τοῦ παραπόνου ὅτι δὲν συμμερίζονται τὴν ἀνυπομονησίαν μας, καὶ δὲν σπεύδουσιν μικρὰν παράβλεψιν ποιούμενοι τῶν ἀπασχολούντων αὐτοὺς μεγάλων προβλημάτων τῆς διεθνοῦς πολιτικῆς νὰ τείνωσι χεῖρα ἀρωγὸν πρὸς ἡμᾶς καὶ συντελέσωσι τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ἰδεωδῶν. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἀκουσθῇ ἡ φωνή μας, διὰ νὰ εἶναι εὐπρόσδεκτα πρὸς αὐτοὺς τὰ παράπονα καὶ τὰ διαβήματά μας δὲν πρέπει νὰ ὑπερβῶμεν τὸν οὐδὸν τῆς φρονήσεως καὶ τῆς λογικῆς. Χάριτι θείᾳ τὸ ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον καὶ τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος σύμπαν ἀποδέχεται τὴν πολιτικὴν ταύτην, τὴν πολιτικὴν τῆς ἐθνικῆς ἐργασίας τῆς λελογισμένης, λελογισμένη δὲ ἐθνικὴ ἐργασία δὲν σημαίνει ἀπομάκρυνσιν ἀπὸ τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, δὲν σημαίνει δειλίαν πρὸς τὸ μέγα ἐθνικὸν ἔργον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ἐπιτελέσωμεν, ἀλλὰ σημαίνει ἐγκαρτέρησιν, τῆς ὁποίας παραδείγματα ἔχομεν λάβῃ περιφανῆ ἀπὸ τοὺς μακροὺς ἀγῶνας τῆς δουλείας τῶν πατέρων ἡμῶν καὶ ἀπὸ τοὺς μακροὺς ἀγῶνας τῆς ἡρωϊκῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821. Ἐὰν δὲν ἐνεκαρτέρουν οἱ πρόγονοί μας, ἐὰν ἀπεδειλίων, ἐὰν ἀπεθαρρύνοντο δὲν θὰ ἀνεγνωρίζοντο διεθνῶς τὰ δίκαια τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ δὲν θὰ ἀπηλαύομεν τῆς ἀνεξαρτησίας ἡμῶν. Ἂς ἐγκαρτερήσωμεν, Κύριοι, ἂς συγκρατῶμεν τὸ παράπονόν μας καὶ μετὰ πεισμονῆς ἀκαταβλήτου ἐγκαρτεροῦντες καὶ ἐμμένοντες εἰς τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, διακηρύσσοντες αὐτὰ ἐνώπιον τῶν ἰσχυρῶν, ἂς ἐλπίσωμεν ὅτι δὲν θὰ βραδύνῃ ὁ χρόνος οὐ μόνον τὸ κεφάλαιον τὸ σχετικῶς μικρὸν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος νὰ ἴδωμεν ἐπιλυόμενον κατὰ τοὺς ἐθνικοὺς πόθους, ἀλλὰ καὶ ἕτερα μέρη τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς νὰ ἴδωμεν προσερχόμενα εἰς τὰς ἀγκάλας τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. (χειροκροτήματα ζωηρά).

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδενὸς ἑτέρου ζητήσαντος τὸν λόγον κηρύσσεται ἡ συζήτησις περατωμένη. Ὑπεβλήθησαν δύο προτάσεις ἀπὸ μέρους τῶν κυρίων Βουλευτῶν. Ἡ μία ἔχει οὕτως: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἐκφράζει τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς αὐτὴν καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν. Ἡ ἑτέρα ἔχει οὕτως: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Ἐπειδὴ ἡ δευτέρα εἶναι ἀπωτέρα θὰ τεθῇ πρώτη εἰς ψηφοφορίαν.

§165Γ. ΠΩΠ. Τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§167Γ. ΠΩΠ. Ὀφείλω νὰ διατυπώσω πρὸς τὴν Βουλὴν σκέψεις τινάς, τὰς ὁποίας προκαλεῖ ἡ πρὸ μικροῦ ὑποβληθεῖσα πρότασις ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ συζήτησις ἡ γενομένη σήμερον ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας οὐχὶ μόνον δὲν προεκλήθη ὑπὸ τῶν ἐν Βουλῇ Ἀντιπολιτευομένων, ἀλλὰ τοὐναντίον ἡ συζήτησις προκληθεῖσα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐγένετο ἀφορμὴ παρὰ τὴν γνώμην αὐτῶν, παρὰ τὰς πεποιθήσεις αὐτῶν, λόγῳ τῶν συνεπειῶν, τὰς ὁποίας ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἐπὶ τῆς ἐξελίξεως τῆς ἐν Κρήτῃ ἐξεγέρσεως καὶ λόγῳ τῶν συνεπειῶν τὰς ὁποίας ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἐπὶ τῆς δημιουργίας φρονήματος ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τοῦ Κράτους, νὰ παρακολουθήσῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις τὴν γενομένην συζήτησιν μετά τινος δυσφορίας. Ὑπεβλήθη πρότασις ἐμπιστοσύνης καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀποδεχθεῖσα ταύτην θέλει νὰ ζητήσῃ ἐπ’ αὐτῆς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς αὐτῆς πολιτικῆς καθ’ ὃν τρόπον τὴν ἀνέπτυξε καὶ ἀντιμετωπίσῃ πολιτικὴν τῆς ὁποίας βεβαίως τὰς λεπτομερείας οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν δύναται νὰ γνωρίζῃ. Δι’ ἡμᾶς τοὺς ἔχοντας ἀντιθέτους πρὸς τὴν Κυβέρνησιν γνώμας ὑπάρχει ἡ ἱστορία τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως ἀπὸ τῆς διεθνοῦς αὐτῆς μορφῆς, ἀπὸ τῆς ἐσωτερικῆς αὐτῆς καταστάσεως καὶ ἀπὸ τῶν σχέσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους πρὸς τὴν Κρήτην. Εἶναι δὲ τοσοῦτον ἐμφανὴς ἡ ἀντίθεσις τῶν γνωμῶν ἡμῶν, ἀπέναντι τῶν γνωμῶν τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε ἀναμφισβητήτως ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ τεθῇ ζήτημα, ἔπρεπε τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ τεθῇ ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὡς ζήτημα δυσπιστίας κατὰ τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλὰ τοιοῦτό τι οὔτε ἐσκέφθημεν οὔτε ἠθελήσαμεν νὰ σκεφθῶμεν, διότι δὲν ἠθέλομεν νὰ παρασύρωμεν τὴν Βουλὴν ὅπως διὰ ψήφου καλύψῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς πράξεις αὐτῆς, ὧν ἡ ἀρχὴ ἁπλῶς ἐξεδηλώθη εἰς πράξεις αἱ ὁποῖαι εἰσέτι εὑρίσκονται ἐν τῇ ἐνάρξει τῆς ἐκτελέσεως καὶ τῶν ὁποίων τὸ τέρμα καὶ μόνον δύναται νὰ κανονίσῃ τὴν παροχὴν ἐμπιστοσύνης ἑνὸς Κοινοβουλίου πρὸς μίαν Κυβέρνησιν μὴ ἔχουσαν νὰ ἐμφανίσῃ ἐνώπιον ἡμῶν οὐδὲν ἀποτέλεσμα καὶ οὐδὲν ἀσφαλές. Ἔρχεται συνεπῶς ἡ Κυβέρνησις νὰ καλύψῃ διὰ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς τὴν μέλλουσαν πορείαν αὐτῆς, ἔρχεται νὰ καλύψῃ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἔκαμεν, ἵνα ἐντεῦθεν ἀντλοῦσα νέας δυνάμεις ὁδεύσῃ πρὸς τὴν αὐτὴν ὁδόν; Δυσπιστεῖ πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔκαμεν; ἢ δὲν ἔχει θάρρος νὰ συνεχίσῃ ἐπὶ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ, τῆς ἀγνώστου τῇ πλειονοψηφίᾳ ἐπὶ τῆς ὁποίας φρονεῖ ὅτι συνεχίζουσα τὴν παράστασίν της τὴν διεθνῆ συνεχίζει τὸ ἔργον τὸ ἐθνικὸν σύμφωνον πρὸς τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ σύμφωνον πρὸς τοὺς πόθους τοῦ ἐξεγερθέντος Κρητικοῦ λαοῦ; Ἀπὸ τῆς ἐννοίας ταύτης, κύριοι συνάδελφοι, ἤθελον παρακαλέσει τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν τῆς ἐμπιστοσύνης· ἤθελον παρακαλέσει ταύτην, διότι εἶναι γνωστὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν θὰ λάβῃ· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι γνωστὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ὅτι, προκειμένου περὶ ἀποδοχῆς ψήφου ἐμπιστοσύνης, προκαλουμένης ἐκ μόνου τοῦ δισταγμοῦ, τὸν ὁποῖον ἔχει ἐπὶ τῶν μέχρι τοῦδε τελεσθέντων ἐκ μέρους αὐτῆς περὶ τῆς μελλούσης πορείας, τὴν ὁποίαν ἀρχίζει νὰ ἀκολουθήσῃ ἐπὶ τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως, ἓν καὶ μόνον δὲν γνωρίζει ἴσως ἡ Κυβέρνησις, ὅτι θὰ τύχῃ ἀναμφισβητήτως παμψηφίας ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ, καὶ προκειμένου περὶ τοιαύτης παμψηφίας, τὴν ὁποίαν ἐπιζητεῖ, διότι οἱ ὀλίγοι ἀντιπολιτευόμενοι δὲν θὰ θελήσωμεν νὰ μετάσχωμεν ψηφοφορίας τοιαύτης, διότι δὲν θὰ θελήσωμεν νὰ γίνωμεν ἀφορμὴ ἔστω καὶ μὲ τὰς ἀσθενεῖς μας δυνάμεις, ἵνα ἐμφανίζωνται αἱ Κυβερνήσεις ἐνώπιον τῶν Κοινοβουλίων καὶ ἐν τῷ σταδίῳ τῆς ἐκτελεστικῆς αὐτῶν ἐξουσίας ἐνώπιον ὑψίστου ἐθνικοῦ ζητήματος μὴ ἔχουσαι τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὰς πράξεις αὐτῶν καὶ ζητοῦσαι νὰ τὰς συγκαλύψωσι διὰ μιᾶς ψήφου τῆς Βουλῆς, ἐκεῖνα δὲ τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ πράξωσι κατὰ τὸ μέλλον ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ αὐτοῦ προδιαγεγραμμένου σχεδίου νὰ προεξοφλήσωσι διὰ τῆς αὐτῆς ψήφου της. Εἶναι ἐμφανές, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν τῆς ψήφου ἐμπιστοσύνης. Εἰς ἡμᾶς πλὴν τῆς διαμαρτυρίας ταύτης, ἐναπομένει νὰ μὴ μετάσχωμεν τῆς ψηφοφορίας, διότι τότε πρόκειται πλέον περὶ ψήφου ἐγκρινούσης τὰς πρωθυπουργικὰς δηλώσεις, αἵτινες βαρύνουσιν αὐτὴν ταύτην τὴν τύχην τῶν δεσμῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου.

§168Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸν λόγον.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχετε τρίτην φοράν.

§170Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐπὶ ἄλλων, κύριε Πρόεδρε. Θὰ καταψηφίσω τὴν πρότασιν τὴν τεθεῖσαν ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Διότι δὲν ἐμπνέομαι —εἶναι κατάδηλον τὸ πρᾶγμα— ὑπὸ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐν τούτοις εὑρίσκω ματαίαν τὴν πρότασιν ταύτην, ἕνεκα τοῦ ἑξῆς: δὲν ἦτο δυνατὸν οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐλαχίστη ἀμφιβολία ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, εὑρίσκω ὅμως ματαίαν τὴν πρότασιν, λέγω, διότι ἦτο καὶ εἶναι γνωστόν, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν ὑπάρχει κατέναντι τῆς Κυβερνήσεως κόμμα συντεταγμένον, ὅπερ νὰ ἠξίου ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν μέρος τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ λαοῦ, ὅπως ἀξιώσῃ ὅτι διὰ τῶν ἀγώνων του ἐξησφάλισεν ἤδη τὴν λαϊκὴν ἐμπιστοσύνην. Διαμαρτύρομαι ἐγὼ διὰ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς σκόπιμος καὶ εἰς πολιτικὰ ἄμεσα ἀποτελέσματα ἀποβλέπων κατὰ τὸ πολίτευμα προδήλως δὲν διεξάγεται. Αἱ κρίσεις τοιούτου ἀνταγωνισμοῦ ἑκάστοτε εἶναι τὰ καλούμενα ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Τὸ γινόμενον ἀπόψε εἶναι τοὐλάχιστον μάταιον. Πάντως ἡ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ οὔτε ἐλαχίστην σημασίαν ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης.

§171ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λυποῦμαι, κύριοι Βουλευταί, μὴ δυνάμενος νὰ εἰσακούσω τὴν παράκλησιν τοῦ ἄλλως προσωπικῶς συμπαθοῦς μοι Βουλευτοῦ Νέων Ψαρῶν ὅπως ἀποσύρω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον καὶ διὰ τῆς ὁποίας δηλοῦται ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μετὰ τὰ λεχθέντα. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἐὰν ἡ συζήτησις αὕτη προεκλήθη ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει ὁ βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Μεϊτάνης, δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἐὰν ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει ὑπάρχει ῥητὴ ἐπερώτησις καὶ τῶν δύο ἀντιπολιτευομένων Βουλευτῶν ἐπερωτώντων τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἄστοχον ἐξωτερικὴν πολιτικήν της. Ταῦτα δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω. Θέλω νὰ ἐξηγήσω μόνον διατί ἀπέναντι ἀντιπολιτεύσεως τοσοῦτον ἀσθενοῦς ἀληθῶς ἀριθμητικῶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, διατί ἔκρινα ἐπιβεβλημένον νὰ ζητήσω τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Δὲν ζητῶ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς διὰ νὰ πεισθῶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης ὑμῶν, ἔχω ἀνάγκην τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς, διότι ἐλπίζω ὅτι ἡ ψῆφος αὐτῆς θὰ εἶναι ὁμόθυμος πλὴν ὀλίγων ἐξαιρέσεων, 5 ἢ 6 Βουλευτῶν. Ἡ ψῆφος αὐτὴ ἐλπίζω, ὅτι θὰ ἐνισχύσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἀγωνιζομένην, ὅπως προλάβῃ καταστροφὰς ἐν Κρήτῃ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Βουλευτὴν Ψαρῶν νὰ μὴ ἀποχωρήσῃ παρὰ μείνῃ νὰ ψηφίσῃ διὰ νὰ νὰ φανῇ πόσοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οἱ ὁποῖοι ἀποστέργουσι τὴν πολιτικήν ταύτην. (Χειροκροτήματα). Γνωρίζω δὲ ὅτι θὰ ψηφίσουν καὶ πλεῖστοι μὴ ἀνήκοντες εἰς τὰς τάξεις τὰς κυβερνητικάς.

§172Γ. ΠΩΠ. Δύο λέξεις, Κύριοι, θὰ εἴπω ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὴν αἴτησιν τοῦ ἀληθῶς καὶ εἰς ἐμὲ τόσον προσωπικῶς συμπαθοῦς κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Λυποῦμαι διότι δὲν δύναμαι νὰ παρακολουθήσω τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς τὴν ἀντίληψιν ταύτην, ἀντίθετον πρὸς τὰ ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις συνηθέστατα κρατοῦντα καὶ ἰδιαίτατα ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ, προκειμένου περὶ ὑποθέσεως ὁμοίας φύσεως. Ἔχομεν αὐτὴν ταύτην τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰπόντος ὅτι τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς δὲν τὴν θέλει διὰ νὰ καλύψῃ τὰς μέχρι τοῦδε πράξεις τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ τὴν θέλει ὡς δεῖγμα καὶ ἐγγύησιν ἵνα ὠθήσῃ τὰς ἐνεργείας του ἀπέναντι τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Θέλει τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς διὰ νὰ κυρώσῃ ὅσα εἶπεν ἀντίθετα πρὸς τοὺς ἐθνικοὺς ἀγῶνας, ἀντίθετα πρὸς τὴν διεθνῆ θέσιν τῆς Κρήτης, ἐνισχύοντα τοὺς Τουρκικοὺς πόθους ὅπως μὴ γίνωσι δεκτοὶ βουλευταὶ Κρῆτες εἰς τὸ Ἐθνικὸν Συνέδριον. Ἠκούσθη ποτὲ μέχρι τοῦδε Βουλὴ εὑρισκομένη ἐνώπιον ὁμοίας ἀπαιτήσεως ἀπὸ Κυβέρνησιν εὐλαβουμένην τῆς πλειονοψηφίας της τὸ κῦρος; Ἀλλ’ ἀφοῦ Κυβέρνησις ἐγκαυχωμένη ὅτι ἔχει τὴν γνώμην καὶ τὸ κῦρος τὸ ἀπεριόριστον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ αὐτοθαυμαζομένη, διότι δύναται νὰ συνεχίσῃ ἰδίᾳ αὑτῆς δυνάμει, καὶ ἰδίᾳ αὑτῆς εὐθύνῃ τὴν ἀπέναντι τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος πολιτείαν της, πῶς ἄλλως δύναται νὰ ἐξηγήσῃ τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς; Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὅστις ἔρχεται καὶ λέγει: «Ἔλθετε μετ’ ἐμοῦ νὰ γίνῃ σύγχυσις ὁρίων εὐθυνῶν, διότι ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν εἶσθε σεῖς ἁπλῆ νομοθετικὴ ἐξουσία οὔτε σῶμα, τὸ ὁποῖον ἐλέγχει, ἀλλ’ εἶσθε μετ’ ἐμοῦ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, διότι ὡς συμπράττουσαν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν θέλω ὑμᾶς καὶ διὰ τῆς συμπράξεώς σας καλύπτω εὐθύνην βαρυτάτην πράξεών μου τὰς ὁποίας δὲν γνωρίζετε». Ἐνώπιον τοιούτου φαινομένου βεβαίως οὐδὲ ἀρνητικῶς θὰ δυνηθῶ νὰ συμπράξω καὶ δι’ αὐτὸ παρ’ ὅλην τὴν λύπην ὅτι στερῶ μιᾶς προσωπικῆς παροχῆς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην ν’ ἀπόσχω τῆς ψηφοφορίας.

§173Δ. ΚΑΛΕΡΓΗΣ. Δὲν ἐσκόπουν νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, διότι ἐφρόνουν, ὅτι δὲν ἦτο κατάλληλος ἡ στιγμὴ πρὸς συζήτησιν τοιούτου θέματος. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐτέθη ζήτημα ψήφου ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, νομίζω, ἰδίως μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου· ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπιθυμῇ νὰ λάβῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης ὀφείλει προηγουμένως νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις τινὰς ἐπὶ ὡρισμένων σημείων τῶν δηλώσεών του, πρὸς ἄρσιν πάσης παρεξηγήσεως, διότι ἠκούσθη λέγων σὺν τοῖς ἄλλοις ὅτι δὲν θὰ ἐπιτραπῇ εἰς τοὺς Κρῆτας βουλευτὰς νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον. Νομίζω ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ δὲν δύναται κατ’ οὐδένα λόγον νὰ ψηφίσῃ τοιοῦτό τι. Ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων δὲν δύναται ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει νὰ κλείσῃ τὰς θύρας της εἰς ἀδελφοὺς ἐρχομένους ἐξ ἄλλης γωνίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μόνον ἐὰν διὰ τῶν λόγων του ἐννοῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ν’ ἀπευθύνῃ ἁπλῶς καὶ μόνον συμβουλὰς εἰς τοὺς Κρῆτας καὶ ν’ ἀποτρέψῃ αὐτοὺς ἀπὸ πᾶν ἀπονενοημένον κίνημα ἤθελον συμφωνήσει μετὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ψηφίσει ὑπὲρ αὐτῆς, ἐὰν ὅμως πρόκειται νὰ δοθῇ καὶ ἄλλη ἔννοια εἰς τὰς δηλώσεις σας, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ οὐδέποτε...

§174ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι οὐδέποτε.

§175Δ. ΚΑΛΕΡΓΗΣ. Ἐν οἱᾳδήποτε στιγμῇ εἰς τοὺς Κρῆτας Βουλευτὰς νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει λυποῦμαι πολύ, ἀλλὰ δὲν θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως.

§176ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶσθε ἐλεύθερος.

§177Δ. ΚΑΛΕΡΓΗΣ. Δὲν θέλω δὲ ψηφίσει, διότι φρονῶ ὅτι τοιαύτη πανηγυρικὴ δήλωσις τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος εἶναι ἀκριβῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ζητεῖ ἀπὸ τριετίας νὰ ἐπιτύχῃ ἡ Τουρκία ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος.

§178ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ δήλωσις γίνεται πρὸς τοὺς Κρῆτας καὶ πρὸς οὐδένα ἄλλον ὁ ὁποῖος μᾶς ἐξαναγκάζει νὰ κάμωμεν αὐτὰς τὰς δηλώσεις. Εἶσθε ἐλεύθερος νὰ ψηφίσητε ὅπως θέλετε.

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις εἶναι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τοῦ κ. Πετμεζᾶ ἔχει δὲ οὕτω «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν Μὴ ὑπάρχοντος ἐν τῇ αἰθούσῃ οὐδενὸς ἐκ τῶν ἀντιπολιτευομένων ὡς ψηφολέκτας καλῶ τοὺς κ. κ. Σ. Παπαχαντζῆν καὶ Μ. Νεγροπόντην. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναί· οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 203, 202 ὑπὲρ τῆς προτάσεως καὶ εἷς κατ’ αὐτῆς. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα ἐπερώτησις πρὸς συζήτησιν εἶναι ἡ ὑπ’ ἀριθ. 4· τί ἐνήργησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς διὰ τὴν παράνομον παραλαβὴν τῶν ἐπίπλων τοῦ κ. Μπενάκη.

§182ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν οἱ ὑπογεγραμμένοι, ὅπως διεξαγάγουν τὸν ἔλεγχον εἶναι παρόντες παρακαλῶ νὰ γίνῃ, ἐὰν ὅμως ἀπουσιάζουν νὰ ἀναβληθῇ.

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ οἱ ἀντιπολιτευόμενοι οἱ ἐγγεγραμμένοι ἀπουσιάζουν, ἀναβάλλεται ἡ ἐπερώτησις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις· ὥρᾳ 1 παρὰ 10′ τῆς νυκτός).