1911.06.14

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 113.

Τῆς 14ης Ἰουνίου 1911.

(Σάββατον)

Προεδρία κ. Νικολάου Ἀ. Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ περὶ ὥραν 10 καὶ 35′ π. μ. παρόντων 129 Βουλευτῶν).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ τὰς ἑξῆς ἀναφοράς: 1) Ὁ ἐν ταῖς φυλακαῖς Ἀκροπόλεως Πατρῶν κρατούμενος Κ. Σκόπελος καταγγέλλει τοὺς ἐπιστάτας· 2) Ὁ δήμαρχος Λευκιμμαίων ὑποβάλλει ψήφισμα τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου περὶ τροποποιήσεως τῆς προτάσεως νόμου τῶν κυρίων Βουλευτῶν Κερκύρας· 3) Οἱ κάτοικοι τῶν χωρίων Πόρτες, Λιγὲς καὶ Βελίτσες τῶν Πατρῶν ζητοῦσι βοήθημα· 4) Οἱ ἐφημέριοι Θηβῶν καὶ Ἀσλάναγα ζητοῦσιν ἐφαρμογὴν τοῦ περὶ ἐνοριῶν νόμου· 5) Ὁ δήμαρχος Λευκαδίων ὑποβάλλει πίνακα τῶν χρηζόντων βοηθείας σεισμοπαθῶν συμπολιτῶν του ἐκ τοῦ σεισμοῦ τῆς 12 Μαΐου 1911. Ὁ βουλευτὴς κ. Τ. Παπαδὰμ ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας». Ὁ βουλευτὴς κ. Λιβιεράτος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἱδρύσεως ἐν Ἀθήναις κτηνιατρικοῦ μικροβιολογικοῦ ἐργαστηρίου». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀναβολῆς τῆς ψηφοφορίας πρὸς ἐκλογὴν τῶν νέων δημοτικῶν Ἀρχῶν». Ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου ὁ κ. Πετμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§3Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§4ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Πρέπει νὰ ἐπαναλάβω, Κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ δέον νὰ μὴ λησμονήσῃ ὅτι πρόκειται πάντοτε περὶ τριμήνου καὶ μόνον. Ὁ φόβος, τὸν ὁποῖον ἔχει ἐκ τῶν μελλοθανάτων ὁ ἔντιμος προαγορεύσας καὶ ὁ ὁποῖος συνέχει ὑμᾶς, οὐδένα ἔχει λόγον ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Θὰ εἶχε λόγον, ἐὰν τὸ καθεστὼς αὐτὸ ἐπρόκειτο νὰ διατηρηθῇ μέχρι τῆς ἐπαναλήψεως τῆς ἐνεργείας τῶν δημοτικῶν ἐκλογῶν, αἵτινες δὲν γνωρίζω μετὰ πόσους μῆνας θὰ ἐνεργηθῶσιν· ἀλλά, ὡς γνωρίζει ἡ Βουλή, μετὰ τρεῖς μῆνας — ἐφ’ ὅσον θὰ εἶναι δυνατὸν ἐντὸς τοῦ μηνὸς τούτου πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς — θὰ ψηφισθῇ ὁλόκληρον τὸ νομοσχέδιον, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀπέκοψεν ὁ ἔντιμος συνάδελφος τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον προέτεινεν ὡς τροποποιήσεις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τῷ ὑπὸ συζήτησιν. Δὲν θὰ μείνῃ λοιπὸν ἐλευθερία διαχειρίσεως εἰς τοὺς δημάρχους μέχρι τῆς ἐνεργείας τῶν ἄλλων ἐκλογῶν τοιαύτη, ὥστε νὰ συνεπάγηται τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους εἶπεν ὁ κ. Πετμεζᾶς, διότι, δεδομένου ὅτι τὸν Ὀκτώβριον θὰ ἔχωμεν τὸν ἄλλον νόμον, τί ἔχομεν νὰ προλάβωμεν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης; Ποίους φόβους ἔχομεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν; Διὰ τοῦτο δὲ κατὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου δὲν εἶχε τεθῆ καὶ ἡ διάταξις, διὰ τὴν ὁποίαν ἄλλως τε ἐγὼ εἶχον ἐπιμείνει νὰ τεθῇ παρὰ τῷ συναδέλφῳ μου τῶν Οἰκονομικῶν, ἡ διάταξις ἡ ἀφαιροῦσα ἐν γένει καὶ τὰς εἰσπράξεις ἀπὸ τοὺς δημοτικοὺς εἰσπράκτορας καὶ καταργοῦσα τὸ σύστημα τῶν δημοτικῶν εἰσπρακτόρων, ἀναθέτουσα δὲ τὴν εἴσπραξιν εἰς εἰσπράκτορας τοῦ Δημοσίου, δὲν εἶχε τεθῆ λόγῳ τῶν δυσχερειῶν περὶ τὴν ἐφαρμογήν, διότι, ὡς εἶπεν ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, δὲν θὰ ἐπαρκέσῃ ἡ ὑπηρεσία τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοσίων, ἵνα ἀναλάβῃ καὶ τὰ βάρη τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοτικῶν ἐσόδων. Ἐπειδὴ ὅμως ὑπῆρξεν ἐπίμονος γνώμη καὶ θέλησις πολλῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐφοβήθησαν ὅτι δὲν ἔπρεπεν οὔτε ἐπὶ ἕνα μῆνα μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου τούτου νὰ μείνῃ ἐλευθερία εἰσπράξεως εἰς τοὺς δήμους, διὰ τοῦτο προτείνομεν πρὸ τῆς εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου τὴν τροπολογίαν, διὰ τῆς ὁποίας δύναται ὡς μὲν ὁρίζει ἡ τροπολογία ν’ ἀνατεθῇ ἡ εἴσπραξις τῶν δημοτικῶν ἐσόδων τῶν δήμων δευτέρας καὶ τρίτης τάξεως, ὡς δὲ θὰ παρεκάλουν τὴν Βουλὴν νὰ δεχθῇ ἐν γένει ἡ εἴσπραξις τῶν ταμείων τῶν δήμων ἄνευ διακρίσεως τάξεως, διότι ὑπάρχουσι καὶ δῆμοι πρώτης τάξεως, εἰς τοὺς ὁποίους ἴσως κατὰ μείζονα λόγον ἐνδείκνυται ἡ ἀφαίρεσις αὐτὴ τῆς διαχειρίσεως.

§5Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ τὸ εἴχετε δηλώσει χθές· δι’ αὐτὸ δὲν τὸ ἀνέπτυξα.

§6ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ μέρος τῆς τροπολογίας, παρακαλῶ τὸν κ. Βουλευτὴν νὰ προσέξῃ ὅτι ἓν καὶ μόνον πρᾶγμα μὲ ἐμποδίζει ἀπὸ τοῦ νὰ δεχθῶ, διότι δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον θὰ προσαρμοσθῇ πρὸς τὴν κειμένην νομοθεσίαν καὶ τὰ κείμενα πράγματα, διότι πολλάκις παρέστημεν μάρτυρες νὰ συγκρούωνται πρὸς ἀλλήλους νόμοι, πολλῷ δὲ μᾶλλον τροπολογίαι, αἱ ὁποῖαι ἐν τῇ ἐφαρμογῇ δὲν δύνανται νὰ προσαρμοσθῶσι πρὸς τοὺς νόμους, τοὺς ὁποίους τροποποιοῦσι, γεννῶσι δὲ πράγματα πολλά. Εἶναι ὁ μόνος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον τὸν παρακαλῶ νὰ μὴ ἐπιμείνῃ, προσθέτω δὲ μάλιστα ὅτι θὰ ἤμην διατεθειμένος νὰ δεχθῶ ὄχι μόνον τὴν συζήτησιν ἀλλὰ καὶ τὴν ψήφισιν, ἀφοῦ παραχωρήσῃ προθεσμίαν ἐλαχίστων ἡμερῶν ὁ κ. συνάδελφος μετὰ μελέτην, τὴν ὁποίαν θεωρῶ ἀναγκαίαν, ὅπως ἴδω ἂν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ διάταξις αὕτη ὡς προτείνει νὰ ψηφισθῇ ἀποκοπεῖσα ἀπὸ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλήν, ἢ μὴ χρειάζονται καὶ ἄλλαι τυχὸν τροποποιήσεις. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει ἡ μὴ ψήφισις αὐτῆς τῆς διατάξεως οὐδένα ἐπάγεται, ἐπαναλαμβάνω, κίνδυνον, ἀφοῦ πρόκειται περὶ τριμήνου, δεδομένου, ὅτι τὸν Ὀκτώβριον θὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, διότι, ἐὰν πρόκειται νὰ μὴ ψηφισθῇ, βεβαίως οὐδὲν θὰ σωθῇ οὔτε διὰ τῆς διατάξεως τῆς προτεινομένης ὑπὸ τοῦ κ. συναδέλφου οὔτε διὰ τῆς τροποποιήσεως, τὴν ὁποίαν προτείνομεν ἡμεῖς εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Δὲν νομίζω δ’ ὅτι τὸ μέγεθος τοῦ κινδύνου τοῦ τριμήνου μόνον δύναται ν’ ἀντιμετωπίσῃ ἓν ἄλλο μέγεθος τοῦ κινδύνου, τὸν ὁποῖον θὰ διατρέξωμεν, ἐν ᾗ περιπτώσει αὐτὴ ἡ τροποποίησις δὲν ἤθελε προσαρμοσθῆ εἰς τὸ κείμενον τοῦ νόμου, διότι ὁμολογῶ ὅτι μὲ φοβίζει πάντοτε οἱαδήποτε πρότασις νόμου, τῆς ὁποίας δὲν γνωρίζω τὰς λεπτομερείας καὶ τὴν ὁποίαν δὲν δύναμαι νὰ ἐκτιμήσω, ἂν προσαρμόζεται πρὸς τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ τροποποιήσῃ. Εἶναι ὁ μόνος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον παρακαλῶ τὸν κ. συνάδελφον νὰ μὴ ἐπιμείνῃ νὰ ἐπαναλάβω τὴν δήλωσίν μου, ὅτι δυνάμεθα νὰ τὴν συζητήσωμεν αὐτοτελῶς, νὰ τὴν καταστήσωμεν δὲ νόμον, μὲ τὴν δήλωσιν τοῦ ὁμιλοῦντος ὅτι τοιούτου τινὸς νόμου, δὲν γνωρίζω ἂν ὡς ἔχει ἐν τῇ προτάσει ἢ διασκευαζομένης ἄλλως ταύτης, τὴν ὥραν, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλει δηλώσει ὅτι δέχεται τὴν τοιαύτην ψήφισιν αὐτός, δὲν θὰ ἦτο διατεθειμένος βεβαίως νὰ ψηφίσῃ τὸν νόμον ἡμιτελῆ ἅμα ἐξελθόντα ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης.

§7Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Εἶχον ζητήσει τὸν λόγον, διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν προσθήκην εἰς τὸ ἄρθρον 5 διὰ τὴν περιφρούρησιν τῶν δημοτικῶν περιουσιῶν τῶν δήμων πρώτης τάξεως, μετὰ τὴν γενομένην ὅμως τροπολογίαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι προστίθενται καὶ οἱ δῆμοι πρώτης τάξεως, οὐδὲν ἄλλο ἔχω νὰ εἴπω. Ἤμην ἀπολύτως ὑπὲρ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Πετμεζᾶ καὶ ἐξακολουθῶ νὰ νομίζω ὅτι σκόπιμος λίαν εἶναι ἡ τροπολογία αὕτη. Διὰ τῆς προτάσεώς μου ὅμως οὐδὲν θὰ συμβάλω, ἀφοῦ βλέπω ἄρνησιν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως οὔτε δύναμαι νὰ συντελέσω κατά τι, ἀφοῦ τόσον σθεναρῶς ὑπεστηρίχθη ὑπὸ τοῦ κ. συναδέλφου.

§8Ι. ΑΚΡΙΔΑΣ. Εὑρίσκω κάποιαν ἀσάφειαν, κύριε Ὑπουργέ, εἰς τὴν τροπολογίαν. Ὑπάρχει καὶ σήμερον ἀνατεθειμένη ἡ διαχείρισις τῶν δήμων τρίτης τάξεως εἰς τοὺς ταμίας ἐπὶ μισθῷ δραχμῶν εἴκοσι κατὰ μῆνα τῶν ἀπόρων δήμων. Ἐννοεῖται ὅτι μὲ τὴν τροπολογίαν αὐτὴν θὰ λαμβάνωσι καὶ ποσοστά. Ὑπάρχει ἄλλος νόμος τοῦ 1903 ἢ τοῦ 1905, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει μου δυστυχῶς. Αὐτὸ ἤθελον νὰ εἴπω. Εὑρίσκω ὑπέρογκον νὰ λαμβάνωσι καὶ ποσοστὰ εἴκοσι δραχμὰς κατὰ μῆνα οἱ ταμίαι καὶ νὰ διορίζωσι καὶ εἰσπράκτορα μὲ ὀγδοήκοντα δραχμάς. Εἶναι πολύ.

§9ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον δὲν περιελήφθη ἡ τροπολογία αὕτη εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὁ λόγος δὲ διὰ τὸν ὁποῖον, ὁσάκις ὑποβάλλονται νομοσχέδια, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι σκόπιμον νὰ προτείνωνται τοιαύτης σημασίας τροπολογίαι ὑπὸ τῆς Βουλῆς, εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀνέφερον προηγουμένως, ὅτι ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου δὲν ἦτο κἂν παρεσκευασμένη σήμερον νὰ γνωρίζῃ ἂν δύνανται ν’ ἀναλάβωσι τὰ ὄργανα τοῦ Δημοσίου τὰς εἰσπράξεις τῶν δημοτικῶν ἐσόδων· διὰ τοῦτο δὲ καθιστῶμεν δυνητικὴν τὴν διάταξιν, διότι καὶ οὗτοι θὰ ἐπεβαρύνοντο καὶ αὐτή, ἐὰν δὲν ἦτο ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς τὸ νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ προσωπικοῦ τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων. Ἀλλ’ ἐννοεῖται ὅτι, ὡς γνωρίζει κάλλιον ἐμοῦ ὁ ἔντιμος συνάδελφος, οἱ νεώτεροι νόμοι καταργοῦσι τοὺς προηγουμένους· τὸ καθεστώς, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀνατίθεται ὡρισμένων δήμων ἡ εἴσπραξις τῶν ἐσόδων εἰς τοὺς ὑποταμίας καὶ τοὺς δημοσίους αὐτοὺς εἰσπράκτορας, ἐννοεῖται ὅτι καταργεῖται διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς, ῥυθμίζονται δὲ τὰ τῆς ἀμοιβῆς καθ’ ὃν τρόπον λέγει τὸ νομοσχέδιον.

§10Ι. ΑΚΡΙΔΑΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε τὸ ἑξῆς. Τὰ περισσότερα τῶν δημοτικῶν ἐσόδων τῶν ἀπόρων δήμων συνεισπράττονται μετὰ τῶν δημοσίων. Θὰ λαμβάνωσιν ἐπ’ αὐτῶν 3%; Τοῦτο ἤθελον νὰ διασαφηνισθῇ πρὸς διασάφησιν τοῦ νομοσχεδίου. Δὲν θέλω νὰ φέρω παρατήρησιν. Θὰ λείψωσιν αἱ εἴκοσι δραχμαὶ τὸν μῆνα; Συνέβη ποτέ, κύριε Ὑπουργέ, ὁ ταμίας Τριχωνίας νὰ μὴ γνωρίζῃ νὰ κάμῃ τοὺς λογαριασμούς, μὲ παρεκάλεσε δὲ νὰ τῷ ὁδηγήσω τὸν ὑπάλληλον καὶ εἶδον ὅτι εἴκοσιν ἡμερῶν ἐργασία ἦτο καὶ λαμβάνει 240 δραχμὰς τὸ ἔτος! Ἀπὸ τρεῖς δήμους ἐλάμβανε 750 δραχ. καὶ ἔκαμε κάτι βιβλία λογιστικά, ὁ δημοτικὸς ταμίας χωρὶς νὰ κάμῃ οὔτε μιᾶς ἑβδομάδος ἐργασίαν.

§11ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Βλέπετε ὅτι εἶναι «μέχρι 3%», φυσικώτατα, διότι πρέπει νὰ εὐκολύνηται καὶ ἡ ὑπηρεσία τῆς εἰσπράξεως. Ὅταν ἀφήσητε τὸν εἰσπράκτορα ἄνευ ἀμοιβῆς, δὲν θὰ γίνῃ τίποτε. Ὅταν λέγῃ «μέχρι 3%», ὑποτίθεται πάντοτε ὅτι ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ἐν συνεννοήσει μετὰ τῆς ὑπηρεσίας τῶν δημοτικῶν ταμείων θὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὰ ἔσοδα ἑκάστου δήμου καὶ ἀναλόγως θὰ ὁρίσῃ τὰ ποσοστὰ τῶν εἰσπράξεων.

§12Ι. ΑΚΡΙΔΑΣ. Τοῦτο ἤθελον νὰ διασαφηνισθῇ. Ἐφ’ ὅλων τῶν δημοτικῶν ἐσόδων καὶ ἐπὶ τοῦ δημοτικοῦ φόρου τῶν ὠνίων καὶ ἐμπορευμάτων, διότι, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι ὁ ἐνοικιαστὴς θὰ καταβάλλῃ, θὰ λάβῃ μέχρι 3%.

§13Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Τὸ 3% εἶναι ὑπέρογκον. Μέχρι 3%.

§14Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὁμιλεῖτε περὶ ἑνὸς εἰδικοῦ ἐσόδου.

§15Ι. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ἔχομεν τοὺς ἀμέσους φόρους, ἐπ’ αὐτῶν δὲ θέλω νὰ μάθω ἂν θὰ λαμβάνωσι ποσοστὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων φόρων τῶν ὠνίων καὶ ἐμπορευμάτων. Θὰ λαμβάνωσιν ἐπ’ αὐτῶν τόσα ποσοστὰ καὶ μισθόν;

§16ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἐγὼ ἔκαμα μίαν δήλωσιν, ὅτι ἡ τροποποίησις τῶν πρώτων δύο στίχων ἐξασφαλίζει πάντα κίνδυνον, διότι ἡ τροποποίησις λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἡ διαχείρισις τῶν δήμων κλπ....» Οὕτω θὰ διατυπωθῇ. Δεδομένου ὅτι θὰ διατυπωθῇ οὕτω δὲν θὰ ἔχῃ οὐδεμίαν ὄρεξιν ἄλλη ὑπηρεσία νὰ καταργήσῃ καθεστὼς καλῶς κείμενον διὰ καθεστῶτος πολυτελοῦς.

§17Ι. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ διὰ παραδειγμάτων. Εἰς τὸν ταμίαν Τριχωνίας εἶχεν ἀνατεθῆ ἡ εἴσπραξις τῶν ὠνίων καὶ ἐμπορευμάτων καὶ ὁ ταμίας αὐτὸς ἔχει νὰ λάβῃ 3.000 δραχμῶν καὶ ἔχει ὑπόθεσιν ἐκκρεμῆ. Δι’ αὐτὸ ἐπιθυμῶ νὰ μὴ ἐπαγκαληφθῶσιν αὐτὰ τὰ ἄτοπα.

§18Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Τὸ ζήτημα αὐτὸ μοὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ τὸ λύσω κατὰ τῶν ταμιῶν. Νομίζω, ὅτι δὲν γεννῶνται οἱ κίνδυνοι ἐκ τῆς διατάξεως αὐτῆς, διότι ἐδῶ ὁρίζει μέχρι 3%· ὁρίζεται ἀπὸ τὸ μηδὲν μέχρι τοῦ 3%. Τὸ Δημόσιον ἔχει συμφέρον αὐτὴν τὴν φορὰν νὰ δώσῃ ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγώτερα.

§19Α. ΒΑΒΥΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος μὲ φέρει ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι πρὸ παντὸς ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Δὲν βλέπω τὸ σκόπιμον τῆς τροπολογίας τοῦ νὰ ἀνατεθῇ ἡ εἴσπραξις εἰς δημοσίους εἰσπράκτορας.

§20ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἐὰν πρόκειται νὰ γίνῃ μεγάλη συζήτησις, εἶμαι ὑποχρεωμένος, ἀκολουθῶν τὴν ἀνάγκην εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Κυβέρνησις, νὰ ἐπαναλάβω τὴν δήλωσιν, ὅτι ἀποσύρω τὴν τροποποίησιν, καὶ νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὅπως ἔχει, ὄχι διότι ἀρνοῦμαι γνώμην εἰς οὐδένα ἀρνοῦμαι γνώμην, δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἀρνηθῶ εἰς οὐδένα γνώμην, ἀλλὰ διότι, ὅτε προυτάθη ἡ ὑποβολὴ τῆς τροποποιήσεως ταύτης, ἐδηλώθη ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς, ὅτι, ἐὰν ἡ τροποποίησις γίνῃ δεκτὴ ὁμοφώνως, ἔχει καλῶς, ἐὰν δὲ γεννηθῇ εὐρεῖα συζήτησις, τότε ἀναβάλλεται πᾶσα συζήτησις ἐπ’ αὐτῆς. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ μὴ καταναλώσωμεν ὁλόκληρον τὴν συνεδρίασιν εἰς τὴν συζήτησιν τῆς τροπολογίας ταύτης.

§21Α. ΒΑΒΥΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ σκόπιμον τῆς ἀναθέσεως τῶν δημοτικῶν εἰσπράξεων εἰς τοὺς δημοσίους εἰσπράκτορας εἶναι τὸ νὰ μὴ ἐπέλθωσιν ἐν καιρῷ καταχρήσεις. Ἀλλ’ αἱ τοιαῦται καταχρήσεις φρονῶ ὅτι δὲν δύνανται νὰ προληφθῶσι διὰ τῶν λαμβανομένων μέτρων, ἤτοι τῆς ἀναθέσεως τῶν δημοτικῶν εἰσπράξεων εἰς δημοσίους εἰσπράκτορας, ἐφ’ ὅσον ὁ εἰσπράκτωρ θὰ ἐνεργῇ πληρωμὰς κατ’ ἐντολὴν τοῦ δημάρχου. Πρέπει, νομίζω, νὰ ληφθῇ πρόνοια ῥιζικωτέρα διὰ τὴν ἐν γένει διαχείρισιν τῆς δημοτικῆς περιουσίας. Ὡς εἶχε μέχρι τοῦδε ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἐπρόκειτο περὶ δήμων δευτέρας καὶ τρίτης τάξεως. Ἤδη ἐπεξετάθη καὶ ἐπὶ τῶν πρώτης τάξεως δήμων. Ἀλλὰ διὰ τὰς εἰσπράξεις τῶν ἀπόρων δήμων εἶχεν ἤδη ληφθῆ πρόνοια προγενεστέρως καὶ συνεπῶς ἐφ’ ὅσον ἡ τροπολογία αὕτη ἐπεκτείνεται καὶ εἰς τοὺς δήμους πρώτης τάξεως δύναται νὰ θεωρηθῇ, ὅτι περιέχει κάποιον σκοπόν, ἀλλ’ ὁ σκοπὸς οὗτος ἐν συνόλῳ ἐξεταζόμενος δὲν δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ, ἐφ’ ὅσον, ὡς γνωστόν, οἱ δημοτικοὶ εἰσπράκτορες εἶναι ἐκτελεσταὶ ἐνταλμάτων, τὰ ὁποῖα ἐκδίδονται ἀπὸ τοὺς δημάρχους. Ἤτοι δὲν δύνανται νὰ δαπανηθῶσι χρήματα δημοτικὰ ἄνευ ἐντάλματος τοῦ δημάρχου προσηκόντως ἐκδεδομένου. Ἑπομένως ὁ μεγαλείτερος φόβος, ὅστις γεννᾶται περὶ καταχρήσεων διὰ τὴν διαχείρισιν τῆς δημοτικῆς περιουσίας κατὰ τὸ μέχρι τῶν δημοτικῶν ἐκλογῶν χρονικὸν διάστημα, δύναται νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὴν ἐκ μέρους τῶν δημάρχων διαχείρισιν, καὶ περὶ τούτου λοιπὸν ἔπρεπε νὰ ληφθῇ πρόνοια. Ἐγὼ ἔρχομαι νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Πετμεζᾶς. Διὰ τῆς τροπολογίας ταύτης, ὡς ἔδει, προλαμβάνονται καταχρήσεις τῶν δημάρχων, διότι οἱ δήμαρχοι προβλέποντες ὅτι θὰ ἀπέλθωσιν, ὡς καὶ τὰ δημοτικὰ συμβούλια, ἅτινα κατὰ τὸ πλεῖστον ἀποφαίνονται συμφώνως πρὸς τὰς ἐμπνεύσεις τῶν δημάρχων, θὰ προβῶσιν εἰς πράξεις ἐπιβλαβεῖς διὰ τοὺς δήμους. Δι’ αὐτὸ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. συναδέλφου.

§22Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἔχετε ὑποβάλει τροπολογίαν;

§23Α. ΒΑΒΥΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ συνάδελφος κ. Θ. Πετμεζᾶς ἔχει ὑποβάλει, ὡς εἶπον, τροπολογίαν, διὰ τῆς ὁποίας ἀπαγορεύεται εἰς τοὺς δημάρχους καὶ εἰς τὰ δημοτικὰ συμβούλια ἡ ἐνέργεια πάσης πράξεως ἐπιβαρυνούσης τὴν περιουσίαν τῶν δήμων.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§25Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι Βουλευταί, τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ λάβω γνῶσιν αὐτῆς δι’ ἰδιαιτέρας ἀνακοινώσεως καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἔλαβον τὸν λόγον. Εἶναι ὅμως ἀξιέπαινος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, διότι λαμβάνει γενικὰ μέτρα, χωρὶς νὰ κάμνῃ διάκρισιν μεταξὺ πρώτης, δευτέρας καὶ τρίτης τάξεως δήμων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀποκρούει τὴν τροπολογίαν μου λέγων ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς κίνδυνος, διότι τρίμηνον θὰ εἶναι τὸ διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ παραταθῇ ἡ ἐξουσία τοῦ δημάρχου πρὸ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ νέου δημοτικοῦ συστήματος. Ἐν πρώτοις δὲν εἶναι τρίμηνον τὸ χρονικὸν διάστημα, ἀλλὰ κατὰ τοὺς καλλιτέρους ὑπολογισμοὺς εἶναι ἑξάμηνον.

§26Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Εἶναι τρίμηνον ἀπὸ 1ης Ὀκτωβρίου.

§27Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἀπὸ σήμερον ὅμως εἶναι ἑξάμηνον κατὰ τοὺς καλλιτέρους ὑπολογισμούς. Ἀλλά, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀνεγνώρισεν ὡς σκόπιμον τὸ νὰ λάβῃ μέτρα ὅσον ἀφορᾷ τὰς εἰσπράξεις τῶν δημοτικῶν ἐσόδων διὰ τὸ χρονικὸν αὐτὸ διάστημα, ἔστω καὶ ἂν εἶναι τοῦτο τρίμηνον, θὰ ἠδύνατο νὰ ἀποκρούσῃ τὴν τροπολογίαν μου, ἐὰν τὴν εὕρισκε μὴ προσαρμοζομένην πρὸς τὸ σύστημα τῆς δημοτικῆς διοικήσεως. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅμως τῶν Ἐσωτερικῶν ἐξεφράσθη ἐν γένει δυσμενῶς, χωρὶς νὰ δηλώσῃ συγκεκριμένως εἰς τί ἀντίκειται ἡ τροπολογία μου. Διὰ τῆς τροπολογίας μου σκοπεῖται τοῦτο, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται δάνειον ἢ ἐργοληπτικὴ σύμβασις διαρκείας χρόνου μακροῦ, ὑποχρεοῦσα τοὺς δήμους πέρα τοῦ ἔτους, ἄνευ ἐγκρίσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ὅτι προκειμένου περὶ δημοτικῶν ἔργων τοιαύτης σπουδαιότητος ἀπαιτεῖται ὅπως τὰ σχεδιαγράμματα συντάσσωνται ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας τῶν δημοσίων ἔργων.

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κατὰ τοὺς κειμένους νόμους δὲν ἀπαιτεῖται τοῦτο.

§29Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Δὲν ἀπαιτεῖται τοῦτο. Ἐκτὸς δὲ τούτου δὲν δύναται κατὰ τὴν τροπολογίαν μου νὰ συναρμολογηθῇ σύμβασις τοιαύτη παρὰ ἐν ἀφεύκτῳ ἀνάγκῃ, καὶ τὸ ἄφευκτον τῆς ἀνάγκης θὰ τὸ κρίνῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Σημειωτέον τοῦτο, ὅτι τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον εἰσάγομεν, δὲν εἶναι πρωτοφανές, εἶναι μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐφηρμόσθη ἐν Γαλλίᾳ, ὁσάκις παρετάθη ἡ ἐξουσία ὄχι μελλόντων νὰ καταλυθῶσιν, ἀλλὰ δημάρχων, τῶν ὁποίων δὲν ἐγένετο ἡ ἐκλογὴ κατὰ τὸ χρονικὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἐγίνετο. Δὲν βλέπω κατὰ πόσον δὲν προσαρμόζεται τὸ σύστημα τοῦτο πρὸς τὸ ἤδη ὑπάρχον. Τὸ νὰ δύναται ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ ἔχῃ τὴν τελευταίαν λέξιν ἐπ’ αὐτῶν τῶν ζητημάτων εἶναι σωτήριον. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἦτο Κυβέρνησις ἐξ ἐκείνων τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι συνδέονται πρὸς τοὺς δημάρχους, δὲν θὰ ἔκαμνεν αὐτὴν τὴν τροπολογίαν.

§30Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Καὶ δὲν θὰ ἔκαμνε καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ ἰδία τὴν τροπολογίαν.

§31Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Διότι πολὺ καλλίτερον θὰ ἐπιτύχωσιν ἀπ’ εὐθείας οἱ δήμαρχοι διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλουσι παρὰ δι’ ἄλλων μέσων. Λοιπὸν καὶ πάλιν ἐπιμένω εἰς τὴν τροπολογίαν ταύτην, ἡ ὁποία, ἐφ’ ὅσον μὲν ἀποκρούεται τοσοῦτον ἀορίστως, δὲν μὲ πείθει, ὅτι ἀποκρούεται πρὸς τὸ συμφέρον τῶν δήμων. Τὸ ἄλλο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι δύναται νὰ εἰσαγάγῃ νομοσχέδιον περιλαμβάνον ἄλλα μέτρα, τοῦτο τὸ θεωρῶ ὅτι εἶναι μετάβασις εἰς τὸ μέλλον, ἐνῷ τὸ ζήτημα αὐτὸ δύναται νὰ λυθῇ ἀπὸ τοῦδε κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος παρουσιάζει ἀνάλογον πρόνοιαν πρὸς τὴν πρόνοιαν, τὴν ὁποίαν θέλει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅσον ἀφορᾷ διὰ τὰς εἰσπράξεις. Ὀφείλω ἑπομένως νὰ ἐπιμείνω εἰς τὴν τροπολογίαν μου καὶ νὰ τονίσω, ὅτι ἡ ἀντίληψις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου δὲν εἶναι ἴσως ἡ καλλιτέρα.

§32Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Μίαν παρατήρησιν ἔχω νὰ κάμω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατόν, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν τοῦ νῦν ὑπάρχοντος καθεστῶτος, νὰ ψηφισθῇ ἡ προτεινομένη τροπολογία. Πῶς θέλομεν νὰ ψηφισθῇ τοιαύτη διάταξις, ἐνῷ κατ’ ἄλλον τρόπον λειτουργοῦσι τὰ δημοτικὰ συμβούλια; Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον πρέπει νὰ ἀποκρουσθῇ καὶ ἡ τροπολογία τοῦ κ. Πετμεζᾶ.

§33Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀφοῦ μετ’ ὀλίγον χρόνον θὰ ψηφισθῇ νομοσχέδιον πάγιον περὶ δήμων, ν’ ἀποσυρθῇ ἡ ὑποβληθεῖσα τροπολογία. Ὑπάρχουσι π. χ. ἀνακοπαὶ κατὰ τῶν δημοτικῶν εἰσπρακτόρων, αἱ ὁποῖαι κατὰ κυμαινομένην νομολογίαν ἀπευθύνονται κατὰ τῶν εἰσπρακτόρων τῶν δήμων ἀντὶ τῶν δημάρχων. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ διαχείρισις τῶν ταμιῶν τῶν δήμων νὰ ἀνατεθῇ εἰς τοὺς ἐπαρχιακοὺς ταμίας, ἀφοῦ εὑρίσκονται συχνὰ ἐν ἀντιδικίᾳ μὲ τοὺς δήμους; Δὲν βλέπω τὸν λόγον, ἀφοῦ θὰ ψηφίσωμεν πάγιον νόμον διὰ τοὺς δήμους καὶ θὰ καθιερώσωμεν νέον καθεστώς, διατί νὰ ψηφίσωμεν τώρα τὴν τροπολογίαν. Ὑπάρχουσιν ἐπανειλημμέναι καὶ ἀντιφατικαὶ ἀποφάσεις ὅσον ἀφορᾷ διὰ τὸ ζήτημα τῶν δημοτικῶν εἰσπρακτόρων, πῶς εἶναι δὲ δυνατὸν ἐπαρχιακοὶ ταμίαι νὰ ἀποτελέσωσιν ἓν πρόσωπον ἐν διαχειρίσει μὲ τὸν δημοτικὸν εἰσπράκτορα; Παρακαλῶ ν’ ἀποσυρθῇ ἡ τροπολογία, διότι θὰ ἐπέλθῃ ἐπιβλαβὴς σύγχυσις.

§34Γ. ΣΥΓΓΟΥΡΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εἶπεν, ὅτι ἡ ἰσχὺς τοῦ παρόντος νόμου θὰ εἶναι προσωρινή· τοῦτο εἶναι ὀρθόν, ἀλλ’ ἡμεῖς νομοθετοῦντες ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλα τὰ ἐνδεχόμενα. Δι’ αὐτὸ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ἰδίως ἐπὶ τῆς § 2 τῆς τροπολογίας, καθ’ ἣν (ἀναγινώσκει): «Ἐν περιπτώσει καθυστερήσεως τῆς ἐνοικιάσεως κλπ.». Νομίζω ὅτι ἡ διάταξις αὕτη δύναται καὶ νὰ λείψῃ, διότι θὰ δώσῃ λαβὴν εἰς καταχρήσεις. Θὰ συμβῇ εἴς τινας δήμους ἀπόρους οἱ μισθοὶ τῶν εἰδικῶν εἰσπρακτόρων νὰ εἶναι περισσότεροι καὶ ἀντὶ ὠφελείας ἡ διάταξις αὕτη θὰ γίνῃ πρόξενος κακῶν εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ δήμου. Γνωρίζω πολλὰς εἰδικὰς τοιαύτας περιστάσεις, γενομένας εἰς ἄλλας ἐποχάς, δὲν εἶναι δὲ ἀπίθανον αἱ περιστάσεις αὐταὶ νὰ ἐπαναληφθῶσι καὶ ἐν τῷ παρόντι. Ὡσαύτως καὶ ἐπὶ τῆς ἄλλης τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας σχετικῶς μὲ τὰ ποσοστὰ τῶν ταμιῶν, ἐφιστῶ τὴν προσοχήν σας, ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλαττωθῶσι, διότι σήμερον ὁ ταμίας λαμβάνει ποσοστὰ μόνον 20 δραχμάς, διὰ τῆς προτεινομένης δὲ τροπολογίας θὰ συμβῇ νὰ λαμβάνῃ 50 καὶ 60 δραχμὰς μηνιαίως ποσοστὰ ὁ ταμίας.

§35Μ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ. Τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν τροπολογίαν θεωρῶ σκοπιμωτάτην, θὰ παρακαλέσω ὅμως αὐτὸν νὰ ἐκδώσῃ ἐγκύκλιον γενικὴν πρὸς πάντας τοὺς νομάρχας, δι’ ἧς νὰ ἀπαγορεύηται πρὸς αὐτοὺς νὰ ἐγκρίνωσι ψηφίσματα τῶν δημοτικῶν συμβουλίων, διὰ τῶν ὁποίων προτείνονται ἀφέσεις χρεῶν, συμβιβαστικαὶ λύσεις ὑποθέσεων καὶ ἄλλων τοιαύτης φύσεως πράξεων, διότι σπουδαίως ἀπειλοῦνται τὰ συμφέροντα τῶν δήμων. (Μεθ’ ὃ ψηφίζεται ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ ἄρθρον 1 εἰς γʹ συζήτησιν).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται). (Ἀπορρίπτεται ἡ τροπολογία τῶν κ. Π. Πολυχρονιάδου Π. Κασίμη καὶ Θ. Πετμεζᾶ καὶ ψηφίζεται τὸ ἄρθρον 2 ὡς καὶ τὰ ἑπόμενα 3 καὶ 4). Ἄρθρον 5 (ἀναγινώσκεται):

§37Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀρχὴν τοῦ ἄρθρου, ὅτι πρέπει ἡ εἴσπραξις τῶν δημοτικῶν ἐσόδων νὰ ἀνατεθῇ εἰς τοὺς δημοσίους εἰσπράκτορας, εἶμαι συμφωνότατος. Ἀπομένουσι παρατηρήσεις τινές, ἐφ’ ὧν παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ προσέξῃ. Ἀναγράφεται ἐν § 2: «Ἐν καθυστερήσει τῆς ἐνοικιάσεως δημοτικῶν προσόδων ἡ εἴσπραξις αὐτῶν δύναται νὰ ἀνατεθῇ προσωρινῶς....» κλπ. Αὐτὴν τὴν ἔκφρασιν δυσκολεύομαι νὰ τὴν ἐννοήσω· συμπεραίνω ὅτι θέλει νὰ εἴπῃ διὰ ταύτης ὁ συντάκτης τῆς τροπολογίας, ὅτι, ἂν οἱ φορολογούμενοι καθυστερῶσιν εἰς τὸν ἐνοικιαστὴν τὴν πληρωμὴν τῶν ὀφειλομένων φόρων....

§38Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Παρακαλῶ· ὑποθέσατε φόρους ἐνοικιαζομένους, οἵτινες ἔχουσιν ἐκτεθῆ εἰς δημοπρασίαν καὶ δὲν ἔχουσιν ἐνοικιασθῆ· τίνες θὰ εἰσπράττωσιν ἐν τῷ μεταξύ; Ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ἐπαρκεῖ ὁ δημόσιος εἰσπράκτωρ δύνανται τότε νὰ διορισθῶσιν εἰδικοὶ εἰσπράκτορες μέχρι τῆς ἐνοικιάσεως. Τοῦτο ἐννοεῖ.

§39Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Πᾶν ἄλλο ἐνόμιζον παρὰ τοῦτο, καὶ διὰ τοῦτο θὰ σᾶς παρακαλέσω τὴν ἔκφρασιν νὰ τὴν ὁρίσωμεν κατά τινα ἄλλον τρόπον· εἶναι ἡ ἔκφρασις ἡ καθιερωμένη εἰς τοὺς νόμους περὶ ἐλαιοδεκάτης· πρὸ τῆς ἐγκρίσεως τῆς ἐνοικιάσεως αὐτοὶ ὀφείλουσι λογοδοσίαν πρὸς τὸν ἐνοικιαστήν· ἐνταῦθα θὰ ἐγερθῇ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον καὶ εἰς ἄλλας παρομοίας περιστάσεις ἐγεννήθη· τοὺς εἰδικοὺς εἰσπράκτορας διορίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τῆς ἐκλογῆς του, ἀλλ’ αὐτοὶ ὀφείλουσι λογοδοσίαν εἰς τὸν ἐνοικιαστήν· ἂν ἀρνηθῶσι νὰ δώσωσι λογοδοσίαν, ἂν κάμωσι κατάχρησιν εἰς τὰς εἰσπράξεις, τὰς ὁποίας ἐνήργησαν, ὁ ἐνοικιαστὴς κατὰ τίνος ἔχει νὰ στραφῇ; Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἁπλοῦν· συνέβη πολλάκις καὶ ὑπῆρξε μία πηγὴ ῥουσφετίων, ἐκ τῆς ὁποίας δὲν ἠξεύρω ποῖοι ὑπῆρξαν οἱ μὴ ἀντλήσαντες. Συνέβη νὰ διορίζωνται εἰδικοὶ εἰσπράκτορες, ὅπως ἐπὶ τῆς φορολογίας τοῦ ἐλαίου εἰδικοὶ ἐπιστάται, οἱ ὁποῖοι ἐνεργοῦσι τὴν βεβαίωσιν ὁλοκλήρου ἐσοδείας· αὐτοὶ παραδίδουσι κατόπιν εἰς τὸν ἐνοικιαστὴν ὅσα πρωτόκολλα θέλουσιν, ὅσας εἰσπράξεις θέλουσιν, ὁ δὲ ἐνοικιαστὴς στρέφεται κατὰ τοῦ Δημοσίου, καὶ ὑπεχρεώθη τὸ Δημόσιον νὰ πληρώσῃ. Ἐσχάτως τὰ δικαστήρια εἶπον ὅτι δὲν ὑποχρεοῦται τὸ Δημόσιον νὰ πληρώσῃ, ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ ἐπιστάται ἢ εἰδικοὶ εἰσπράκτορες, αὐτοὶ διωρίζοντο ἄνευ τινὸς ἐγγυήσεως, δὲν ἦσαν δὲ τῆς ἐκλογῆς τοῦ ἐνοικιαστοῦ καὶ δὲν ἦσαν φερέγγυοι. Τοῦτο ἀποτελεῖ βλάβην κατὰ τοῦ ἐνοικιαστοῦ, ἑπομένως καὶ κατὰ τοῦ Δημοσίου, διότι, ὅσον παρατείνεται ἡ διὰ τοιούτων εἰσπρακτόρων εἴσπραξις, ἐπὶ τοσοῦτον οἱ ἐνοικιασταὶ θὰ προσφέρωσιν ὀλιγώτερα, ὑπολογίζοντες ὅτι κατὰ τὸ ἐμφιλοχωρῆσαν διάστημα ἐγένοντο εἰσπράξεις, τὰς ὁποίας δὲν εἶναι βέβαιοι ὅτι θὰ ἀναλάβωσιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη παρατήρησις.

§40Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Αὐτοὶ προτείνονται ὑπὸ τοῦ ταμίου· ἐννοεῖται λοιπὸν ὅτι ὁ ταμίας ὑπέχει τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ὑπέχει πᾶς ὑπάλληλος, τῇ προτάσει τοῦ ὁποίου διορίζονται οἱ ὡρισμένοι ὑπάλληλοι διαχειρίσεως. Ὁ ταμίας εἶναι ὁ ἀπ’ εὐθείας, ὁ ἀμέσως ὑπόλογος διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν δημοτικῶν προσόδων καὶ φυσικὰ ὑποθέτει ὁ νόμος, ὅτι θὰ εὕρῃ τοὺς ἐμπνέοντας ἐμπιστοσύνην χρηστῆς διαχειρίσεως, ὀφείλει δὲ καθ’ οἱονδήποτε τρόπον νὰ ἐξασφαλίζῃ ἐν τῷ μεταξὺ μέχρι τῆς ἐνοικιάσεως τὴν εἴσπραξιν τῶν φόρων. Τώρα τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον θέτετε, ποῖος θὰ εὐθύνηται ἐν οἱᾳδήποτε περιπτώσει ἤθελε συμβῆ κατάχρησις, δὲν νομίζω ὅτι τοῦτο δύναται νὰ λυθῇ ἐνταῦθα.

§41Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Λύεται ἀντιθέτως, ὡς μοὶ ἀπηντήσατε τί πρέπει νὰ γίνεται καὶ ἐγὼ παρετήρησα τί γίνεται καὶ τί θὰ γίνηται καὶ ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ αὐτῶν. Ἐγὼ θὰ ἤθελον νὰ ἀπαιτῶνται τὰ προσόντα τῶν δημοσίων εἰσπρακτόρων, διότι σεῖς λύετε τὸ ζήτημα ἀντιθέτως, ὅταν δίδητε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν ταμίαν νὰ διορίζῃ τοὺς εἰδικοὺς εἰσπράκτορας· λύετε ἕν ζήτημα ἄλυτον κατὰ τρόπον μὴ ἀσφαλίζοντα τὰ συμφέροντα τῶν ἐνοικιαστῶν, διότι ὁ ταμίας θέλει διορίσει ἄνευ προκαταβολῆς τινος, πᾶσα δὲ ζημία δὲν θὰ εἶναι εἰς βάρος τοῦ ἐνοικιαστοῦ, ἀλλ’ εἰς βάρος τῶν εἰσπράξεων τοῦ δήμου, διότι οἱ ἐνοικιασταί, μὴ ἔχοντες τὴν βεβαιότητα ὅτι θὰ ἀναλάβωσιν ὅλας τὰς εἰσπράξεις, θὰ προσφέρωσιν ὀλιγώτερα.

§42ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐν τῷ νόμῳ, εἶναι τοῦτο· ἀντὶ τῆς λέξεως «εἴσπραξις» νὰ τεθῇ «βεβαίωσις», ἂν νομίζητε ὅτι ὑπάρχει μεγαλειτέρα ἐγγύησις, ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν προκειμένου περὶ ἐμμέσων φόρων, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ τοῦτο, διότι πλεῖστα εἰσάγονται ἐμπορεύματα, τὰ ὁποῖα φεύγουσι καὶ δὲν τὰ εὑρίσκουσι.

§43Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον τοῦτο· δὲν εἶπον νὰ ἀναγράψητε διάταξιν ὑποβάλλουσαν τὸ Δημόσιον εἰς εὐθύνας, ἀλλ’ ἠθέλησα νὰ ἀναγραφῇ, ὅτι εἰδικοὶ εἰσπράκτορες πρέπει νὰ ἔχωσι τὰ προσόντα τῶν Δημοσίων καὶ νὰ καταβάλωσι τὴν ἐγγύησιν.

§44ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἡ πρότασίς σας εἶναι λογικωτάτη, ἀλλά....

§45Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Δὲν ἐπιμένω.

§46ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Θέλω ὅμως ἐγὼ νὰ σᾶς εἴπω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον δυσκολεύομαι νὰ δεχθῶ τὴν τροποποίησιν· πρόκειται περὶ προσωρινῶν εἰσπρακτόρων, ἂν δὲ ὁρίσητε προσόντα καὶ ἐγγυήσεις, ποῖος εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἤθελεν ἀναλάβει νὰ εἰσπράξῃ, καταθέτων καὶ ἐγγύησιν, ἐπὶ ὀκτὼ ἢ δέκα ἡμέρας;

§47Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὀλίγας λέξεις ἀκόμη (ἀναγινώσκει): «Ἐκ τῶν ποσοστῶν τούτων θὰ λαμβάνωσιν οἱ ταμίαι τὸ ⅓, τὰ δὲ ὑπόλοιπα χρησιμοποιηθήσονται πρὸς ἀμοιβὴν τῶν ἐνεργούντων τὴν εἴσπραξιν δημοσίων καὶ εἰδικῶν εἰσπρακτόρων. «Τὰ ἀποδιδόμενα ποσοστὰ εἰς τοὺς εἰσπράκτορας δὲν δύνανται νὰ ὦσιν ἀνώτερα τοῦ 1%, ὁ δὲ μισθὸς τῶν εἰδικῶν εἰσπρακτόρων δὲν δύναται νὰ εἶναι ἀνώτερος τῶν δραχμῶν ὀγδοήκοντα (80)». Θέλω νὰ καθορισθῇ τοῦτο δι’ ἀπαντήσεώς σας ἁπλῶς καὶ ὄχι διὰ δηλώσεώς σας εἰς τὰ Πρακτικά· οἱ εἰσπράκτορες οἱ εἰδικοὶ θὰ λαμβάνωσι καὶ τὸν μισθὸν καὶ τὰ ποσοστὰ ἢ τὸ ἓν ἐκ τούτων; Ἡ διάταξις λέγει, ὅτι ἐκ τῶν ποσοστῶν τούτων θὰ λαμβάνωσιν οἱ ταμίαι τὸ ⅓, τὰ δὲ ὑπόλοιπα θὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἀμοιβὴν τῶν ἐνεργούντων τὴν εἴσπραξιν δημοσίων καὶ εἰδικῶν εἰσπρακτόρων. Θὰ λαμβάνωσιν οὗτοι καὶ μισθὸν ἐκτὸς τῶν κρατηθέντων ποσοστῶν;

§48ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ὅπως εἶναι ἡ διάταξις τοῦ νόμου ὁρίζει τελικὸν ὅριον 3% ἀρχόμενον ἀπὸ τοῦ κατωτάτου, διότι ὑποθέτει ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τὴν ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ὁρίσῃ τὰ ποσοστὰ θὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει δεδομένας εἰσπράξεις τοῦ δήμου οὕτως ὥστε νὰ εἴπῃ ποῖος μισθὸς δύναται νὰ ὁρισθῇ ἢ ποῖα ποσοστά, ὡς ἔχουσι δὲ αἱ εἰσπράξεις ἀφήνουσι τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ νόμου νὰ ὁρίσῃ τὸν μισθὸν καὶ τὰ ποσοστὰ τοῦ εἰσπράκτορος.

§49ΙΩ. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ἠδύνατο νὰ τεθῇ ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὰς 20 δραχμάς. Τέλος πάντων νὰ ὁρισθῇ ἓν ἀνώτατον ὅριον ἢ τοὐλάχιστον νὰ μνημονευθῇ «κατὰ τοὺς ἐγκεκριμένους προϋπολογισμούς».

§50ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Δὲν θὰ εἶχον δυσκολίαν νὰ δεχθῶ καὶ αὐτὸ παρὰ τὴν ἀντίρρησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦδε δηλοῖ ὅτι δυσκόλως θὰ δυνηθῇ νὰ ἀναθέσῃ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν εἰς τὸ προσωπικὸν τῶν δημοσίων εἰσπρακτόρων, ἀλλ’ ἀπεκδύομαι πάσης εὐθύνης, ἂν αὐτὸς ὁ ὁρισμὸς καταστήσῃ ἀδύνατον τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς τῆς διατάξεως. Τὸ «ἡ διαχείρισις ἐν γένει τῶν δήμων» θὰ διαγραφῇ· ἐπίσης τὸ «ἐντὸς 4 μηνῶν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου τούτου», μήπως ὑποτεθῇ ὅτι δὲν δύναται μετὰ τέσσαρας μῆνας. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 5, ὡς ἐτροποποιήθη· ὁμοίως γίνεται δεκτὸν τὸ 6, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου).

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ Ἀντιβασιλείας». (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν ὡς καὶ τὰ ἄρθρα 1–5). Ἄρθρον 6 (ἀναγινώσκεται).

§52Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἀντιγραφὴ ἐκ τοῦ παλαιοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος ἦτο προσωρινὸς φυσικά. Ὁ νόμος ἐκεῖνος εἶχεν «ἅμα τῷ ἐκ Πειραιῶς ἔκπλῳ»· ἀντικατεστάθη ἡ φράσις αὕτη διὰ τῆς «ἅμα ὁ Βασιλεὺς καταλίπῃ τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος». Αὐτὴ ἡ φράσις ἴσως γεννήσῃ ζητήματα, διότι ποῖον εἶναι τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος καὶ πότε τὸ ἐγκαταλείπει; Ὅταν δεχώμεθα ὅτι καὶ τὸ πλοῖον ἀποτελεῖ ἐπέκτασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους;

§53ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος εἶναι ἡ ξηρά.

§54Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀλλ’ ἡ θάλασσα μέχρι ποίου σημείου; Ἡ θάλασσα ὡς ἔδαφος εἶναι ἑλληνικὸν μέχρις ἑνὸς σημείου, μέχρι βολῆς κανονίου. Ἀλλὰ Διατάγματα, τὰ ὁποῖα θὰ συμβῇ νὰ ὑπογραφῶσιν ἐντὸς χρονικοῦ διαστήματος, καθ’ ὃ ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἐν πλῷ, ἀλλὰ δὲν ἐξῆλθε τῆς βολῆς καννωνίου ἀπὸ τῆς Κερκύρας καὶ πέρα, θὰ γεννηθῇ ζήτημα· θεωρῶ καταλληλοτέραν τὴν ἔκφρασιν τοῦ παλαιοῦ νόμου, «ἅμα τῷ ἐκ Πειραιῶς ἔκπλῳ». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 6, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου).

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς γʹ συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου «περὶ συστάσεως θέσεως Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ». Ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Παπαναστασίου.

§56Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διὰ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου ἐπιδιώκεται, κύριοι συνάδελφοι, ἡ δημιουργία ἰδιαιτέρας θέσεως ἀποκλειστικῶς διὰ τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ἡ ἐπαναφορὰ αὐτοῦ εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατεύματος μὲ ὡρισμένας δικαιοδοσίας. Καὶ ἐνῷ οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων ὤφειλεν ὁ ὑποβαλὼν τὸ νομοσχέδιον Ὑπουργὸς νὰ εἴπῃ ἀπεριφράστως καὶ καθαρὰ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι, ἔχων ἐκτίμησιν εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀρετὰς τοῦ Διαδόχου, θεωρῶν ἐπιβλαβῆ τὴν ἀπομάκρυνσίν του ἐκ τοῦ στρατοῦ, προτείνει τὴν ἐπαναφορὰν αὐτοῦ εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ μὲ αὐτὰς καὶ αὐτὰς τὰς ὡρισμένας δικαιοδοσίας, ἐνῷ, λέγω, οὕτως ὤφειλε νὰ πράξῃ, ὡς ἁρμόζει καὶ εἰς τὸν Διάδοχον καὶ εἰς τὴν Βουλήν, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐφρόντισε μὲ πάντα τρόπον νὰ ἀποκρύψῃ τοὺς σκοπούς του. Εἰς μὲν τὴν δικαιολογικὴν ἔκθεσιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου οὐδὲ μνείαν κἂν κάμνει περὶ τοῦ Διαδόχου· θεωρεῖ τὴν δημιουργίαν τῆς θέσεως τοῦ Γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ ἀπαραίτητον πρὸς διαφώτισιν τοῦ διευθύνοντος τὰ τοῦ στρατοῦ περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, τῶν Διαταγμάτων καὶ τῶν κανονισμῶν, ἐπεισοδιακῶς δέ, οὕτως εἰπεῖν, μόνον κάμνει λόγον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ τοῦ Διαδόχου, ὁρίζων εἰς τὸ πρῶτον ἄρθρον ὅτι δύναται νὰ διορισθῇ καὶ ὁ Διάδοχος Γενικὸς Ἐπιθεωρητής. Ὄχι δὲ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ δὲν διαγράφει σαφῶς εἰς τὸ νομοσχέδιον ὅλας τὰς δικαιοδοσίας, αἱ ὁποῖαι παραχωροῦνται εἰς τὸν Διάδοχον.

§57ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Περιλαμβάνονται πᾶσαι· εἰς τὸ ἄρθρον 9 τὸ «καὶ ἡ λοιπὴ δικαιοδοσία» θὰ ἀπαλειφθῇ. Ἐπίσης τὰ τῆς ἐκτελέσεως θὰ κανονισθῶσι διὰ Διατάγματος, ὅπως ὁρίζεται ἐν τῷ τελευταίῳ ἄρθρῳ, ἀλλ’ ὡς θὰ προτείνω διὰ Διατάγματος ἐφάπαξ κανονισθησομένου.

§58Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῆς ἀοριστίας τοῦ 9ου ἄρθρου· αἱ δικαιοδοσίαι, αἵτινες παραχωροῦνται εἰς τὸν Διάδοχον, ἔχουν περιληφθῆ παραδόξως εἰς διάφορα νομοσχέδια, ὥστε εἶναι δυσχερὴς ἡ ἀνεύρεσις αὐτῶν. Ὁ τοιοῦτος τρόπος τῆς συντάξεως καὶ τῆς ὑποβολῆς τοῦ νομοσχεδίου ἀποδεικνύει σαφῶς ὅτι ὁ ὑποβαλὼν αὐτὸ Ὑπουργὸς εἶχε συναίσθησιν ὅτι ἡ ἐπαναφορὰ τοῦ Διαδόχου εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ μὲ ὅλας τὰς δικαιοδοσίας, τὰς ὁποίας συνεπάγεται αὕτη, δὲν θὰ ἦτο εὐπρόσδεκτος οὔτε ὑπὸ τῆς Βουλῆς οὔτε ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ μόνον διὰ τὸν λόγον τοῦτον τῆς οὐχὶ ἀπεριφράστου καὶ σαφοῦς ἐξηγήσεως τῶν σκοπῶν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τῆς διστακτικότητος, ἀπὸ τὴν ὁποίαν κατέχεται ὁ ὑποβαλὼν τὸ νομοσχέδιον Ὑπουργὸς περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτοῦ, ἔπρεπεν ἡ Βουλὴ νὰ τὸ ἀποκρούσῃ ἄνευ περαιτέρω συζητήσεως. Ἀλλὰ τὰ πράγματα ἔλαβον ἄλλον δρόμον καὶ εὑρισκόμεθα ἤδη εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν· ὡς ἐκ τούτου εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐξετάσωμεν τὸ νομοσχέδιον ἐν ταῖς λεπτομερείαις αὐτοῦ. Αἱ διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου καὶ τῶν συναφῶν πρὸς αὐτὸ παραχωρούμεναι δικαιοδοσίαι εἰς τὸν Διάδοχον εἶναι αἱ ἑξῆς: ἡ δικαιοδοσία τῆς ἐπιθεωρήσεως τοῦ στρατεύματος, ἡ δικαιοδοσία, τὴν ὁποίαν συνεπάγεται ἡ εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν μετάκλησις τοῦ Διαδόχου, ἡ δικαιοδοσία δηλ. τῆς συμμετοχῆς μὲ συμβουλευτικὴν μόνον ψῆφον εἰς τὸ συμβούλιον, τὸ ὁποῖον ἀποφασίζει περὶ προαγωγῆς τῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους καὶ τῆς συμμετοχῆς Αὐτοῦ εἰς τὸ συμβούλιον τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, καὶ τέλος ἡ δικαιοδοσία ἣν συνεπάγεται ἡ διεύθυνσις τῶν γενικῶν ἀσκήσεων τοῦ στρατεύματος ἢ τμήματος αὐτοῦ κατὰ τὰς ἀσκήσεις. Ἂς ἐξετάσωμεν ἐμπεριστατωμένως ἑκάστην τῶν δικαιοδοσιῶν τούτων. Τὸ νὰ ἐνεργῇ ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἐπιθεώρησιν τοῦ στρατεύματος δὲν παρουσιάζει τι τὸ παράτυπον, τὸ ἐξαιρετικόν, ὁμαλῶς ἐχόντων τῶν πραγμάτων. Ἀλλ’ ὅπως ἐνεργήσῃ τοιαύτην ἐπιθεώρησιν ὁ Διάδοχος δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἰδιαιτέρου νόμου. Ὁ Διάδοχος, ὡς Διάδοχος, ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐπιθεωρῇ τὸν στρατόν, ὅπως ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐπιθεωρῇ πάντας τοὺς κλάδους τῆς Διοικήσεως, ὅπως ἐκ τοῦ σύνεγγυς ἀντιλαμβάνηται τὸν τρόπον τῆς λειτουργίας τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν, ὅπως ἀντιλαμβάνηται κατὰ πόσον ἐφαρμόζονται οἱ νόμοι, τὰ Διατάγματα καὶ οἱ κανονισμοί. Ἐὰν λοιπὸν ὡς ἐκ περισσοῦ τοιαύτην τινὰ ἐπιθεώρησιν διέγραφε τὸ νομοσχέδιον, δὲν θὰ εἶχε ν’ ἀντιτάξῃ τις κατ’ αὐτοῦ ἢ μόνον ὅτι ἴσως προώρως ὑποβάλλεται, ἕνεκα τῶν προηγηθέντων ἐκτάκτων γεγονότων, τῶν προηγηθεισῶν ἀνωμαλιῶν ἐν τῷ στρατεύματι. Ἀλλ’ ἡ ἐπιθεώρησις, ὡς διαγράφεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, εἶναι πολὺ εὐρυτέρα, μὴ συμβιβαζομένη μὲ τὴν θέσιν τοῦ Διαδόχου. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον ὁ γενικὸς ἐπιθεωρητὴς τοῦ στρατοῦ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συνεννοῆται μετὰ πάσης στρατιωτικῆς Ἀρχῆς ἀπ’ εὐθείας καὶ μετὰ τῶν ὑπαλλήλων ἀκόμη τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τῇ συγκαταθέσει τοῦ Ὑπουργοῦ· εἰς τὸν γενικὸν ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ ἀνακοινοῖ τὰς σκέψεις, τὰς μελέτας καὶ ἐν γένει τὰς ἐργασίας τὰς ἀφορώσας τὴν σύνταξιν, ὀργάνωσιν, ἐκπαίδευσιν καὶ πολεμικὴν παρασκευὴν τοῦ στρατοῦ, ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας· ὁ γενικὸς ἐπιθεωρητὴς ὑποβάλλει ἐγγράφως τὰ πορίσματα τῆς ἐπιθεωρήσεως αὑτοῦ διά τε πρόσωπα καὶ πράγματα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, δικαιοῦται δὲ νὰ ἀσκῇ ποινικὴν δικαιοδοσίαν ἐπὶ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ αὐτὴ ἡ πολλαπλῆ δικαιοδοσία, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ μεγαλειτέρα, ἐὰν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ Διάδοχος θὰ συμμετέχῃ καὶ τοῦ συμβουλίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφασίζῃ περὶ τῆς προαγωγῆς τῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους καὶ ὡς ἐκ τούτου οἱ διοικηταὶ τῶν συνταγμάτων καὶ τῶν μεραρχιῶν θέλουν περιέλθει οὐσιαστικῶς εἰς σχέσιν ἐξαρτήσεως ἀπὸ τοῦ Διαδόχου καὶ θέλουν κανονίζει τὰς σκέψεις καὶ προτάσεις αὑτῶν περὶ προσώπων καὶ πραγμάτων συμφώνως πρὸς τὰς σκέψεις καὶ προτάσεις τοῦ Διαδόχου, εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, ἀναμφισβητήτως ἀσυμβίβαστος πρὸς τὴν θέσιν τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου. Ἡ ἀνακοίνωσις τῶν μελετῶν καὶ τῶν σχεδίων τοῦ Ἐπιτελείου εἰς τὸν Διάδοχον οὐδεμίαν ἄλλην σημασίαν ἔχει ἢ τὴν κατάρτισιν τῶν μελετῶν καὶ τῶν σχεδίων τούτων κατὰ τὰς ὑποδείξεις τοῦ Διαδόχου. Δύναται ν’ ἀντιταχθῇ κατὰ τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου ὅτι πάντοτε ὑπάρχει ὁ ὑπεύθυνος ἀξιωματικός, πάντοτε ὑπάρχει ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργός, ἀλλὰ πρέπει νὰ μὴ λησμονῶμεν τὰς ἀδυναμίας τῶν ἀνθρώπων, νὰ μὴ λησμονῶμεν δὲ καὶ τὸ ἄμεσον παρελθόν, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ ἀνάμιξις τοῦ Διαδόχου εἰς οἱανδήποτε διαχείρισιν ἐσήμαινε τὴν λῆψιν πασῶν τῶν ἀποφάσεων, συμφώνως πρὸς τὰς σκέψεις καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ Διαδόχου. Ἐὰν ὁ Διάδοχος θέλῃ νὰ λάβῃ γνῶσιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ὑπάρχει ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργός, εἰς τὸν ὁποῖον δύναται ν’ ἀποταθῇ, οὐδεμία δὲ δικαιολογία ὑπάρχει, ὅπως ὁ Διάδοχος δημιουργηθῇ εἰς ἰδιαιτέραν Ἀρχήν, δυναμένην ν’ ἀλληλογραφῇ, νὰ ἐλέγχῃ, νὰ τιμωρῇ, νὰ ὑποβάλῃ περὶ προσώπων καὶ πραγμάτων ἐγγράφους ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι εὐνόητον πόσον θὰ ἐπηρεάζουν καὶ Ὑπουργὸν καὶ ἀνωτέρους ἀξιωματικούς. Ἐὰν ἡ πρόθεσις τῆς Κυβερνήσεως, ὑποβαλλούσης τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἦτο νὰ συμφιλιώσῃ τὸν Στρατὸν μετὰ τοῦ Διαδόχου, ἡ πρόθεσίς της εἶναι ἀξία ἐπαίνου, ἀλλὰ τὸ μέσον, τὸ ὁποῖον μεταχειρίζεται, δὲν ἄγει εἰς τὸν ἐπιδιωκόμενον σκοπόν. Ὅλοι ἐπιθυμοῦμεν νὰ ἀρθῇ τὸ χάσμα, τὸ ὁποῖον διαχωρίζει τὸν Διάδοχον ἀπὸ τοῦ στρατεύματος, χάσμα τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθη ἕνεκα τῆς διαχειρίσεως τῆς Γενικῆς Διοικήσεως καὶ τῆς ἐξεγέρσεως, τὴν ὁποίαν προυκάλεσεν αὕτη, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀφήσωμεν νὰ ἀρθῇ τὸ χάσμα τοῦτο ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Διαδόχου, συμπεριφερομένου ἡγεμονικῶς, δεικνύοντος εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ ὅτι δὲν διατηρεῖ καμμίαν μνησικακίαν, οὐδὲν πάθος κατ’ ἐκείνων, οἵτινες ἐξηγέρθησαν κατὰ τῆς διοικήσεώς του. Αὐτὸ ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ συστήσῃ εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, διότι ὅλοι γνωρίζομεν ὅτι μετὰ τὸ γεγονὸς τοῦ προπαρελθόντος Αὐγούστου ὁ Διάδοχος δὲν ἔδειξε τὴν συμπεριφορὰν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ δείξῃ, κατὰ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ἐξεγερθέντων, τῶν ὁποίων ὅμως τὰς σκέψεις καὶ ἀξιώσεις ἠσπάσθη ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος καὶ τὰς ἐκύρωσεν ἐπισήμως καταστήσας αὐτὰς νόμους τοῦ Κράτους. Δὲν ἔδειξεν ὁ Διάδοχος δυστυχῶς ὅτι λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν ὅτι οἱ ἐξεγερθέντες ἀξιωματικοὶ ἠθέλησαν νὰ σεβασθῶσι πάντα τὰ δικαιώματα αὐτοῦ ὡς Διαδόχου τοῦ Θρόνου, ἐπεδίωξαν δὲ μόνον νὰ περιορίσουν τὴν ἀνάμιξιν αὐτοῦ εἰς τὸ στράτευμα, χάριν τοῦ γοήτρου αὐτοῦ τοῦ Διαδόχου καὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ στρατεύματος. Τοιαῦτά τινα ἔπρεπε νὰ συστήσῃ εἰς τὸν Διάδοχον ἡ Κυβέρνησις, ὅπως ὁμαλῶς ἐπέλθῃ ἡ συμφιλίωσις μεταξὺ Διαδόχου καὶ στρατεύματος· ἄλλως διὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς προτείνῃ νὰ ψηφίσωμεν, εἶναι κίνδυνος ν’ ἀνάψῃ νέα πυρκαϊὰ εἰς τὸ στράτευμα. Ἡ δευτέρα κατηγορία τῶν δικαιοδοσιῶν, αἱ ὁποῖαι παραχωροῦνται εἰς τὸν Διάδοχον, ἀποτελεῖται ἐκ τῆς συμμετοχῆς αὐτοῦ εἰς τὸ Συμβούλιον τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης καὶ τῆς συμμετοχῆς αὐτοῦ εἰς τὸ Συμβούλιον τὸ ἀποφασίζον περὶ προαγωγῆς τῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους. Ὁ ὑποβαλὼν τὸ νομοσχέδιον Ὑπουργὸς τοιαύτην παρέχων δικαιοδοσίαν εἰς τὸν Διάδοχον δὲν φαίνεται ὅτι ἔχει ὑπ’ ὄψει τὴν ὅλως ἐξαιρετικὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Διάδοχος εἰς τὸ πολίτευμα ἡμῶν, θέσιν ἐντελῶς διάφορον ἀπὸ τὴν θέσιν τῶν ἄλλων πριγκίπων, θέσιν τὴν ὁποίαν ἔχουν εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ Κράτη οἱ Διάδοχοι, διότι ὁ Διάδοχος εἶναι ὁ Βασιλεὺς τοῦ μέλλοντος, εἶναι ὁ καὶ σήμερον βασιλεύων ἐπὶ μῆνας ἐν ἀποδημίᾳ τοῦ Βασιλέως· ἡ συμμετοχὴ δὲ τοῦ Διαδόχου εἰς ὑπεύθυνον διαχείρισιν, εἰς λῆψιν ἀποφάσεων περὶ προμηθειῶν ὑλικοῦ πολέμου ἢ ἀποφάσεων περὶ προαγωγῆς ἀξιωματικῶν φέρει μοιραίως τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου εἰς τὰς πολιτικὰς συζητήσεις καὶ διαμάχας οὐχὶ βεβαίως πρὸς ὄφελος τοῦ γοήτρου τοῦ Διαδόχου καὶ ἀντιθέτως πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἕν, ἀλλὰ τὸ ἕτερον καὶ τὸ χειρότερον εἶναι ὅτι πάλιν ἀντιθέτως πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματός μας ἐξαρτᾶτε ἐκ τῆς θελήσεως τοῦ Διαδόχου καὶ τὴν διαχείρισιν τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης καὶ τὴν προαγωγὴν τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν. Δὲν ἀγνοεῖτε βεβαίως ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ οἱ πολιτικοὶ μετ’ ἀγῶνας κατώρθωσαν νὰ καταργήσουν τὴν συμμετοχὴν τοῦ Βασιλέως εἰς τὰ Ὑπουργικὰ Συμβούλια, τοῦτο δὲ ὅπως παρουσιάζωνται πρὸ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος κατηρτισμέναι αἱ ἀποφάσεις τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἵνα ἡ ἐπίδρασις τοῦ Βασιλέως εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν μικροτέρα. Διὰ τῆς συμμετοχῆς τοῦ Διαδόχου εἰς τὸ συμβούλιον τῆς προαγωγῆς τῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους εἶναι φανερὸν πόσον θὰ ἐπηρεάζῃ τὸ συμβούλιον ἡ γνώμη τοῦ Διαδόχου, ἡ ὁποία, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἔχῃ ἁπλῶς συμβουλευτικὸν χαρακτῆρα, ἦτο καὶ ἐντελῶς περιττὸν νὰ ζητηθῇ διὰ τοιούτου τρόπου, διότι κατὰ τὸ νομοσχέδιον θὰ γνωρίζῃ ὁ Ὑπουργὸς τὴν γνώμην τοῦ Διαδόχου ἐκ τῶν ἐκθέσεων αὐτοῦ καὶ διότι ὁ Ὑπουργὸς θὰ εἶναι ἐλεύθερος νὰ ἐρωτᾷ καὶ προφορικῶς τὸν Διάδοχον περὶ τῶν ἀξιωματικῶν ὁσάκις ἤθελε θεωρήσει τοῦτο ἀναγκαῖον. Τίς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἡ προσωπικὴ συμμετοχὴ τοῦ Διαδόχου θέλει τὰ μέγιστα ἐπηρεάσει τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ τοὺς στρατιωτικούς, οἱ ὁποῖοι θὰ μετέχουν τοῦ ἐν λόγῳ συμβουλίου; Εἴδομεν κατὰ τὸ παρελθὸν πῶς ἐλαμβάνοντο αἱ ἀποφάσεις, ὀσάκις συμμετεῖχε συμβουλίου τοιούτου ὁ Διάδοχος. Ἠδύναντο νὰ ἔχουν οἱανδήποτε γνώμην ἤθελον οἱ ἄλλοι ἀξιωματικοί, οἱ μετέχοντες τοῦ συμβουλίου, ἀλλὰ πάντοτε ὑπερίσχυεν ἡ γνώμη τοῦ Διαδόχου, ἔστω καὶ ἂν αὕτη ἦτο ἐντελῶς ἀντίθετος πρὸς τὴν γνώμην πάντων τῶν λοιπῶν μελῶν τοῦ συμβουλίου. Γνωρίζετε τὸ ἐπεισόδιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον φανερώνει καὶ τὸν χαρακτῆρα καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας τοῦ Διαδόχου, τὸ ἐπεισόδιον τῆς στασιμότητος τοῦ ἐπιάτρου Νικολαΐδου, ὑπὲρ τῆς προαγωγῆς τοῦ ὁποίου ἐτάχθησαν πάντες οἱ μέραρχοι, εἰς τοὺς ὁποίους ὅμως ὁ Διάδοχος ἀπήντησε διὰ μιᾶς μονοκονδυλιᾶς, διαγράψας τὸ ὄνομα τοῦ κ. Νικολαΐδου καὶ εἰπών· «ἡ μητέρα μου γνωρίζει περισσότερα ἀπ’ αὐτὸν τὸν ἐπίατρον». Πρὸ τῆς διαγραφῆς ταύτης εἶχε συμβῆ τὸ ἑξῆς· ὁ ἐπίατρος ἐκεῖνος, διευθύνων ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τὸ ὑγειονομικὸν τμῆμα, εἶχεν ἀποπέμψει ἐκ τοῦ γραφείου του τὸν ἰδιαίτερον ἰατρὸν τοῦ Διαδόχου. Δύνασθε νὰ συνδυάσητε τὸ ἓν γεγονὸς μετὰ τοῦ ἑτέρου, ἵνα ἐννοήσητε πῶς καὶ διὰ ποίους λόγους ἐλαμβάνοντο αἱ ἀποφάσεις περὶ προσωπικῶν μεταβολῶν ἐν τῷ στρατῷ ὑπὸ τοῦ Διαδόχου. Δύνασθε νὰ ἐκτιμήσητε ποίαν δύναμιν δύνανται νὰ ἔχωσιν οἱ χαρακτῆρες ἀπέναντι τοῦ μέλλοντος Βασιλέως.

§59ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐκ τοῦ νόμου εἶχε δικαίωμα ὁ Διάδοχος τὰς γνώμας τῶν μεράρχων νὰ τὰς τροποποιῇ, ὥστε ἤσκει δικαίωμα τότε, τὸ ὁποῖον δὲν τῷ ἀναγνωρίζεται σήμερον.

§60ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ναί· ἀλλ’ ὤφειλε νὰ σεβασθῇ τὴν γνώμην τῶν μεράρχων, οἱ ὁποῖοι ἐγνώριζον κάλλιον παντὸς ἄλλου τὸν περὶ οὗ ὁ λόγος ἀξιωματικόν. Δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ τις, Κύριοι, ὅτι ἡ Γενικὴ Διοίκησις ἐλειτούργει κατὰ τρόπον ἐντελῶς προσωπικόν, ἐντελῶς κομματικόν, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἐξηγέρθησαν οἱ ἀξιωματικοί. Καὶ ἂν δὲ ἀκόμη δι’ οὐδένα ἄλλον λόγον ἦτο ἀποκρουστέα ἡ παραχώρησις τοιαύτης δικαιοδοσίας εἰς τὸν Διάδοχον, μόνον τὰ τελευταῖα γεγονότα ἔπρεπε νὰ ἀποτρέψωσιν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ νὰ εἰσηγηθῇ εἰς ἡμᾶς τοιοῦτο μέτρον, διότι εἶναι φανερόν, ὅτι, οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ ἀπόφασις τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου περὶ προαγωγῆς ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, πάντοτε ἡ ἀπόφασις αὐτοῦ θ’ ἀποδοθῇ εἰς τὸν Διάδοχον. Καὶ ἂν δὲ ἀγαθὴ εἶναι ἡ πρόθεσις τοῦ Διαδόχου, πάντοτε θέλουσιν ἀποδοθῆ εἰς αὐτὸν ἐλατήρια ὄχι εἰλικρινῆ, ὄχι τίμια. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν τρίτην δικαιοδοσίαν, εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν στρατιωτικῶν ἀσκήσεων ἢ διοίκησιν μονάδων στρατοῦ κατὰ τὰς ἀσκήσεις ὑπὸ τοῦ Διαδόχου. Ἐν πρώτοις γεννᾶται ἡ ἀντίρησις πῶς δύναται νὰ συμβιβασθῇ ἡ διεύθυνσις τῶν ἀσκήσεων ὑπὸ τοῦ Διαδόχου, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐργάζονται οἱ ἀξιωματικοὶ τῆς ξένης Ἀποστολῆς, τὴν ὁποίαν ἐζήτησεν ὁμοθύμως ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος, καὶ τῆς ὁποίας τὰς κατὰ γενικὴν ἀναγνώρισιν ἐπιτυχεῖς ἐργασίας ἐνθουσιωδῶς ὑποδέχεται;

§61Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Αἱ ἀσκήσεις εἶναι μέσον ἐπιθεωρήσεως.

§62Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐργασθῶσιν οἱ ξένοι ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ, ὅταν τῶν γενικῶν ἀσκήσεων θὰ προΐσταται ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου; Φαντάζεσθε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ αὐστηρὰ κριτικὴ καὶ δικαία τῶν ἀσκήσεων ὑπὸ τοιοῦτον ὅρον; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Ἡ ἀνάθεσις τῶν γενικῶν ἀσκήσεων εἰς τὸν Διάδοχον, ἡ ὁποία κατὰ μὲν τὸ νομοσχέδιον εἶναι δυνητική, ἀλλ’ ἡ ὁποία θὰ γίνῃ ὑποχρεωτικὴ αὔριον, ἀποτελεῖ τὸ προοίμιον τῆς ἀναθέσεως τῆς διαρκοῦς διευθύνσεως τοῦ στρατεύματος εἰς τὸν Διάδοχον καὶ δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένη τοῦ κινδύνου τῶν προσωπικῶν προστριβῶν καὶ παρεξηγήσεων, πλὴν ἄλλων, εὐνοήτων λόγων, καὶ διότι ἕνεκα ἴσως τῆς κακῆς διατυπώσεως τοῦ νομοσχεδίου θὰ εἶναι δυνατὸν ὁ Διάδοχος, προϊστάμενος τμήματος στρατοῦ κατὰ τὰς ἀσκήσεις τὸ θέρος, εἶναι δυνατόν, λέγω, νὰ κληθῇ ὅπως μετάσχῃ τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου τοῦ ἀποφαινομένου περὶ τῆς προαγωγῆς τῶν ἀξιωματικῶν.

§63ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δύναται νὰ ἐξηγηθῇ τὸ πρᾶγμα, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν.

§64Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ἐγὼ βεβαίως δὲν δέχομαι ὅτι εἶναι τοιοῦτος ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλ’ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἑρμηνευθῇ οὕτως.

§65ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ποτὲ δὲν ὑπῆρξε τοιοῦτος σκοπὸς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Δύναται νὰ διασαφηνισθῇ τοῦτο.

§66Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἡ δικαιοδοσία, ἡ ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου παρεχομένη εἰς τὸν Διάδοχον, εἶναι αὐτὸ τοῦτο ἀνάθεσις εἰς αὐτὸν τῆς διευθύνσεως τοῦ στρατοῦ. Ἡ Κυβέρνησις ἐξ ἀμέσου ἀντιλήψεως πιθανὸν νὰ ἔχῃ μεγάλην ἐκτίμησιν εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀρετὰς τοῦ Διαδόχου· ἀλλ’ ἡμεῖς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζομεν, εἶναι τοῦτο, ὅτι ὁ Διάδοχος δὲν ἀφωσιώθη ποτέ — ὅπως καὶ ὤφειλεν ἄλλως τε νὰ μὴ ἀφοσιωθῇ — ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν στρατόν, ὅτι ὁ Διάδοχος ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀνωτάτην βαθμίδα τῆς στρατιωτικῆς ἱεραρχίας μὴ ἐργαζόμενος συνεχῶς καὶ ἀνενδότως καὶ ἐνδελεχῶς εἰς τὰ στρατιωτικὰ πράγματα, μὴ ὑφιστάμενος τὴν κριτικὴν τῶν συναδέλφων του, μὴ ἀγωνιζόμενος ὅπως ἀνέλθῃ εἰς τοὺς ἀνωτέρους βαθμούς, ὅτι ὁ Διάδοχος — ὅπως καὶ ὤφειλεν, ἐπαναλαμβάνω — δὲν ἔλαβε τοιαύτην ἐκπαίδευσιν, ὥστε νὰ εἶναι μόνον ἀξιωματικός. Αὐτὰ ἔχομεν ἡμεῖς ὑπ’ ὄψει, καὶ δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ ἀποκρούσωμεν οἱανδήποτε ἀνάθεσιν τῆς διευθύνσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον εἴτε ἐν καιρῷ πολέμου εἴτε ἐν καιρῷ εἰρήνης. Τὴν τοιαύτην διεύθυνσιν τὴν ἐδοκιμάσαμεν καὶ ἐν καιρῷ πολέμου καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης. Δὲν θέλω νὰ ἀποδώσω εἰς τὸν Διάδοχον τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν ἀτυχήματα· ἀλλὰ κανεὶς σεβόμενος τὴν ἀλήθειαν δὲν θὰ ἀμφισβητήσῃ ἐνταῦθα ὅτι ἡ διεύθυνσις τοῦ Διαδόχου ἐν πολέμῳ συνεκέντρωσε μοιραίως περὶ αὐτὸν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἀνθρωπάρια, τὰ ὁποῖα μόνην δύναμιν εἶχον τὴν κολακείαν, καὶ τῶν ὁποίων ἡ δρᾶσις ὑπῆρξε τόσον καταστρεπτικὴ διὰ τὸν τόπον, κανεὶς δὲν θὰ ἀρνηθῇ ὅτι ἡ διεύθυνσις τοῦ πολέμου ὑπὸ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως ἦτο ἐντελῶς ἀδύνατος ἕνεκα τῆς ἀναμίξεως τοῦ Διαδόχου, καὶ ὅτι ἐν καιρῷ πολέμου δὲν κατώρθωσε νὰ εἰσακουσθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὥστε νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν Διάδοχον ὡς ἐπιτελάρχην ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον αὐτὴ ἐνόμιζε κατάλληλον καὶ εἰς ὃν εἶχεν ἐμπιστοσύνην. Ὑπῆρξε πρᾶξις ἀφροσύνης κατόπιν τοῦ ἀτυχοῦς πολέμου ἡ ἀνάθεσις τῆς διευθύνσεως τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων εἰς τὸν Διάδοχον. Τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης δεκαετοῦς διαχειρίσεως τοῦ Διαδόχου τὸ γνωρίζετε πάντες· ὑπῆρξεν ἡ ἀποχώρησις εἰς τὸ Γουδὶ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, τῶν ὁποίων ἡ γνώμη περὶ τῆς ἀμέσου ἀναμίξεως τοῦ Διαδόχου καὶ τῶν πριγκίπων εἰς τὸν στρατὸν συνωψίσθη εἰς τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος δὲν ἐπιδιώκει τὴν κατάργησιν τῆς Δυναστείας... Ἐπειδὴ ὅμως ὅ τε Διάδοχος καὶ οἱ Βασιλόπαιδες, ἀναλαμβάνοντες ἐνεργὸν καὶ διοικητικὴν ὑπηρεσίαν, ἀσκοῦσι λεληθότως διὰ τῆς προσωπικῆς αὐτῶν ἐπιβολῆς μεγίστην ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς ἐν γένει διεξαγωγῆς τῆς ὑπηρεσίας καὶ τοῦ χαρακτῆρος τῶν ἀξιωματικῶν καὶ περιπίπτουσι κατ’ ἀνάγκην εἰς προσωπικὰς προστριβάς, αἵτινες συντελοῦσιν εἰς μείωσιν τοῦ γοήτρου τῶν ὑψηλῶν αὐτῶν προσώπων, καὶ ἐπειδὴ ἀφ’ ἑτέρου, καίτοι τὰ ὑψηλὰ ταῦτα πρόσωπα κατὰ τύπους ὑπέχουσιν εὐθύνην διὰ τὴν διαχείρισιν τῆς ἀνατεθειμένης αὐτοῖς ὑπηρεσίας, κατ’ οὐσίαν ὅμως διοικοῦσι τελείως ἀνευθύνως, ἐπὶ μεγίστη ζημίᾳ τοῦ συμφέροντος τῆς ὑπηρεσίας καὶ τῶν ἀτόμων καὶ παρὰ τὸν Συνταγματικὸν Χάρτην τῆς χώρας διὰ τοῦτο ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος πέποιθεν, ὅτι πρέπει χάριν αὐτοῦ τοῦ συμφέροντος τῆς Δυναστείας, ὅπως ὅ τε Διάδοχος καὶ οἱ Βασιλόπαιδες ἀπόσχωσι τῆς ἐνεργοῦ καὶ διοικητικῆς ἐν τῷ στρατῷ καὶ τῷ Ναυτικῷ ὑπηρεσίας, διατηροῦντες τοὺς οὓς κέκτηνται βαθμοὺς καὶ προαγόμενοι, ὅταν πρὸς τοῦτο εὐδοκῇ ὁ Βασιλεύς». Ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἀξιώσεως τῶν ἀξιωματικῶν ὑπῆρξεν ὁ νόμος ΓΤΟΓʹ τῆς 12 Ὀκτωβρίου 1909, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπεμακρύνθησαν ἀπὸ τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν οἱ Βασιλόπαιδες. Ἀλλ’ ἀκούω ἀντιρρήσεις τινάς. Πῶς θέλετε, λέγουν, ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, ὁ μέλλων Βασιλεύς, νὰ εἶναι ξένος πρὸς τὸ στράτευμα; Καὶ ποῖος ἄλλος ἐκτὸς αὐτοῦ ἔχει μεγαλείτερον ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τοῦ στρατεύματος; Εἰς ταῦτα ἐγὼ δὲν ἔχω ν’ ἀντιτάξω παρ’ ὅτι τὸ μέγιστον ἐνδιαφέρον δὲν συνεπάγεται ἀναγκαίως καὶ τὴν μεγίστην ἱκανότητα καὶ ἁρμοδιότητα πρὸς διεύθυνσιν τοῦ στρατοῦ καὶ ὅτι ἡ μὴ ἄμεσος ἀνάμιξις τοῦ Διαδόχου εἰς τὸ στράτευμα δὲν σημαίνει καὶ μείωσιν τοῦ γοήτρου αὐτοῦ. Ὁ Διάδοχος εἶναι ὁ μέλλων Βασιλεύς, εἶναι ὁ ἐγγύτατα πρὸς τὸν Βασιλέα κείμενος καὶ ὡς ἐκ τούτου ἀναγκαίως πρέπει ἡ θέσις αὐτοῦ νὰ μὴ εἶναι διάφορος τῆς τοῦ Βασιλέως, τοῦ Βασιλέως ὁ ὁποῖος ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, κατὰ τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀποδίδομεν εἰς αὐτόν, ἔχει βεβαίως τὸ δικαίωμα νὰ δίδῃ συμβουλὰς εἰς τοὺς Ὑπουργούς του, νὰ τοὺς προτρέπῃ ἢ νὰ τοὺς ἀποτρέπῃ ἀπὸ ὡρισμένας πράξεις, ἀλλ’ ἐν τέλει ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑπακούσῃ εἰς τὴν γνώμην αὐτῶν, ὅταν οὗτοι ἀπολαύωσι τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἀποδίδουσιν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Βασιλέως τὰ συνταγματικὰ Κράτη, εἰς τὰ ὁποῖα ἔφερεν ἀγλαοὺς καρποὺς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, καὶ ὅπου ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας ἔχει βαθείας ῥίζας εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ. Ἂς μὴ νομίσῃ δὲ κανεὶς ὅτι ἡ τοιαύτη περιωρισμένη, οὕτως εἰπεῖν, δικαιοδοσία τοῦ Βασιλέως ἢ τοῦ Διαδόχου ἀποκλείει τὸν Βασιλέα ἢ τὸν Διάδοχον ἀπὸ τοῦ νὰ δράσῃ τελεσφόρως ὑπὲρ τοῦ Κράτους. Σώφρων καὶ δραστήριος ἡγεμών, ὅπως λέγει εἷς ἐκ τῶν μεγίστων Ἄγγλων πολιτειολόγων, ὁ Bagehot, δύναται τὰ μέγιστα νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τῆς εὐημερίας τοῦ τόπου του ἐντὸς τῆς περιωρισμένης αὐτῆς δικαιοδοσίας. Ἐξερχόμενος τῶν ὁρίων αὐτῆς ὁ Βασιλεὺς μοιραίως διασαλεύει τὴν θέσιν αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ Θρόνου πρὸς βλάβην καὶ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου καὶ τοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς εὐημερίας τοῦ τόπου, ἐν ᾧ βασιλεύει. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ὑποθέσῃ κανεὶς ὅτι ἐκφράζομαι οὕτω περὶ τῆς δικαιοδοσίας τοῦ Διαδόχου, διότι δῆθεν δυσμενῶς διάκειμαι πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας, ὅπως εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις τοῦτο, ἕνεκα τῆς ἄλλης πολιτικῆς μου ἰδεολογίας. Διὰ τοῦτο εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ προσθέσω, ὅτι πάντοτε καὶ ἐγὼ καὶ οἱ συναγωνισταί μου, καὶ εἰς κρισίμους μάλιστα περιστάσεις, δὲν ἐδιστάσαμεν, καὶ ἐνυπογράφως ἀκόμη, νὰ ὑποστηρίξωμεν ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας, ὡς ἔχουσι σήμερον τὰ πράγματα, εἶναι ἀπαραίτητος διὰ τὴν προαγωγὴν τοῦ τόπου, καὶ ὅτι τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως πρέπει νὰ μένῃ ἐκτὸς πάσης πολιτικῆς διαμάχης καὶ ἐπιθέσεως, διότι ἐνομίζομεν καὶ νομίζομεν ὅτι οὕτω μόνον καὶ ὁ λαὸς δύναται νὰ διαπαιδαγωγηθῇ, ὅπως ἐκλέγῃ κυβερνήτας τοὺς ἱκανωτέρους καὶ τοὺς περισσότερον ἀνταποκρινομένους εἰς τὰς ἀξιώσεις αὐτοῦ καὶ κάλλιον προστατεύοντας τὰ συμφέροντά του καὶ νὰ ζητῇ μόνον παρ’ αὐτῶν εὐθύνας, καὶ ὅτι οὕτω μόνον εἶναι δυνατὸν νὰ γίνωσιν αἱ μεγάλαι ἐσωτερικαί, αἱ μεγάλαι κοινωνικαὶ μεταρρυθμίσεις, τὰς ὁποίας ποθοῦμεν καὶ τὰς ὁποίας ἐζήτησεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Δίδοντες εἰς τὸν Διάδοχον τὰς δικαιοδοσίας, αἱ ὁποῖαι περιλαμβάνονται εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, ἁμαρτάνομεν ἐκ δευτέρου, ἁμαρτάνομεν ἐκ τρίτου. Καὶ ἡ μὲν ἀγανάκτησις, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη ἕνεκα τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, εὗρεν ἱκανοποιητικὴν διέξοδον εἰς τὴν κατάργησιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Ποῖος δύναται νὰ ἐγγυηθῇ, ὅτι ἡ ἀγανάκτησις, ἡ ὁποία εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ δημιουργηθῇ ἕνεκα τῆς ἐκ νέου ἀναθέσεως τῆς ἀνωτέρας διευθύνσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον, θὰ δυνηθῇ νὰ εὕρῃ ἱκανοποιητικὴν διέξοδον εἰς τὴν κατάργησιν μόνον τῆς θέσεως τοῦ γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ; Κατὰ τὸ 1899 ὑπῆρξαν πολιτικοί, οἵτινες ἀντετάχθησαν σφόδρα κατὰ τῆς συστάσεως τῆς Γενικῆς Διοικήσεως καὶ προεῖπον τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς, οἱ δὲ πολιτικοὶ ἐκεῖνοι ἐθεωρήθησαν ὡς μὴ φίλοι τῆς Δυναστείας. Τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι ἐκεῖνοι ἦσαν οἱ εἰλικρινέστεροι αὐτῆς φίλοι.

§67Ι. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Ἀλλὰ τὸ στράτευμα τότε πανηγυρικῶς ὑπεδέχθη τὸν θεσμὸν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως.

§68Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πολὺ χειρότερον.

§69Ι. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Ἂν ὅμως ὁ θεσμὸς ἐκεῖνος ἀπέτυχε, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὰς κλίκας, αἱ ὁποῖαι ἐσχηματίσθησαν, ὄχι ὅμως εἰς πταῖσμα τοῦ Διαδόχου. Αὐτοί, οἱ ὁποῖοι ἐτέθησαν παρὰ τὸ πλευρὸν αὐτοῦ, ἀντεστρατεύοντο αὐτόν, φιλικῶς πρὸς αὐτὸν φερόμενοι, καὶ οὕτως ἔπεσε θῦμα ὁ Διάδοχος. Λοιπὸν ἡ δικαιοσύνη πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὸν Διάδοχον, ἐὰν ἀναγνωρίζητε ὅτι ἡ ἀποτυχία τοῦ θεσμοῦ ἐκείνου δὲν ὀφείλεται εἰμὴ μόνον εἰς τὰς περὶ τὸν Διάδοχον κλίκας, οἱ ὁποῖοι καὶ αὐτοὶ ὡς Ἕλληνες καὶ ζυμωμένοι μετὰ τοῦ στρατεύματος εἶχον πάντα λόγον νὰ εὔχωνται ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τῶν προσπαθειῶν τοῦ Διαδόχου, οὐχ ἧττον κατέληξαν εἰς ἀντίθετα ἀποτελέσματα· ἕνεκα τῶν προσωπικῶν αὐτῶν ἀντιζηλιῶν ἐπέφερον τὴν ἀποτυχίαν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως.

§70Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι σύμφωνος μεθ’ ὑμῶν, ἀλλ’ ἂν ἐκεῖνοι ἀπέκτησαν δικαιώματα, τὰ ἀπέκτησαν, διότι ὁ Διάδοχος, ἔχων ἐξουσίαν, τοῖς τὰ ἔδωκε. Δὲν γνωρίζω ἂν καὶ ἡμεῖς σήμερον οὕτως ὁμιλοῦντες περὶ τοῦ Διαδόχου καὶ τῆς ἀναθέσεως εἰς αὐτὸν ὑπευθύνου διοικήσεως θέλομεν θεωρηθῆ ὡς μὴ φίλοι τῆς Δυναστείας. Ἐγὼ ἀδιαφορῶ περὶ τούτου. Αἰσθάνομαι δι’ ἐμαυτὸν ἀρκετὴν ἱκανοποίησιν, ὅτι, ἀντιστρατευόμενος κατὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, ἐκπληρῶ ὑπέρτατον καθῆκον, τὸ καθῆκον ὅπερ ἔχομεν πάντες, ὅπως συντελέσωμεν εἰς τὴν ἐξασφάλισιν τῆς ὁμαλῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος. (Χειροκροτήματα).

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς κ. Παπαδὰμ ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου». Θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§73ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι σπανίως εἰς ἄνδρα ἀναβαίνοντα τὸ βῆμα ἡ ἐκτέλεσις τοῦ καθήκοντος νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην αὑτοῦ ἐγένετο μᾶλλον στενόχωρος ἢ κατὰ ταύτην τὴν ὥραν· ὄχι διότι ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος φέρει εἰς τὴν ἀνάγκην μεταβολῶν γνώμης, ἀλλὰ διότι ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος ἔρχεται ὑπὸ ἄλλην μορφὴν ἐν ἀντιστοίχῳ ζητήματι, ὅπερ εἰς τὸν ἐπὶ τοῦ βήματος ἐδόθη ἡ ἀτυχὴς ἀφορμὴ καὶ ἐν ἔτει 1900 καὶ ἐν ἔτει 1909 ὑπὸ ἄλλην μορφὴν νὰ λάβῃ τὸν λόγον. Δὲν ἐφανταζόμην δὲ ὅτι κατὰ τὴν ὥραν ταύτην, ἐντὸς τοῦ ἔτους 1911, ἤθελε δοθῆ ἀφορμὴ ὅπως τεθῇ ζήτημα, ὅπερ ἦτο μὲν φυσικὸν νὰ ἀναμένῃ τις ὅτι ἤθελέ ποτε ἐμφανισθῆ, ἀλλὰ καὶ ἦτο εὔλογον νὰ πιστεύω ὅτι ἤθελεν ἐμφανισθῆ κατὰ τὴν προσήκουσαν ὥραν. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ εἴπῃ· τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἔχει χαρακτῆρα ὁριστικὸν ἢ προσωρινόν;

§74ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐν ποίᾳ ἐννοίᾳ;

§75ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ, ἣν ὑμεῖς αὐτὸς διετυπώσατε, ὅτε ὑπεβάλετε ἐνταῦθα τὸ νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἐλέγετε τότε ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, σὺν καὶ τῷ ὀργανισμῷ τῷ τροποποιουμένῳ, πρέπει νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ὅλως προσωρινά· ὅτι διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ πολυπραγμονήσῃ ἡ Βουλὴ καὶ ὅτι πρέπει νὰ σιωπήσωσιν οἱ φίλοι ὑμῶν, διότι πρόκειται περὶ προνοίας ὅλως προσωρινῆς, ὅτι δὲ προσεχῶς θέλει ὑποβληθῆ, τῇ ἐπικουρίᾳ τῶν φώτων τῶν ξένων ὀργανωτῶν, οὓς ἁδρᾷ δαπάνῃ ἐκαλέσαμεν ἐνταῦθα, ὁ ὁριστικὸς ὀργανισμός.

§76ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὐδὲν θὰ κωλύσῃ τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ νὰ τροποποιήσῃ τὸ μέρος τοῦτο τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Τὸ νομοσχέδιον εἶναι ὁριστικόν.

§77ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὥστε θεωρεῖτε ὁριστικὸν τὸ νομοσχέδιον· οὐδ’ ἐφανταζόμην ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπαντήσητε ἄλλως. Θὰ ἦτο κολοσσιαῖον σφάλμα καὶ κολοσσιαία ἐπιπολαιότης, ἧς ὑμεῖς δὲν εἶσθε ἄξιος, νὰ προσάγηται ἐνταῦθα νομοσχέδιον περὶ τοῦ Διαδόχου κανονίζον τὰ κατ’ αὐτὸν κατὰ τρόπον προσωρινόν· διότι, ἂν οὕτω ἐπράττετο ἐνταῦθα, θὰ ἐλύετο κατὰ πᾶσαν πιθανότητα τὸ ζήτημα τοῦτο ἔπειτα ἐν τῷ ὀργανισμῷ τῷ ὁριστικῷ ἢ κατὰ τρόπον οὐχὶ τελείως ἄρτιον ἢ κατὰ τρόπον τελείως ἀντίθετον ἐκείνου, ὃν ἐνταῦθα ἔχομεν κατὰ νοῦν. Κύριοι, τὸ κεφάλαιον τοῦτο τὸ σπουδαῖον, ἐφ’ οὗ ἐξ ἀφορμῆς τοῦ νομοσχεδίου ἀσχολούμεθα ταύτην τὴν ὥραν, εἰς ποῖον νομοθέτημα γενικὸν ἀνήκει; — Εἰς τὸ νομοθέτημα περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. — Πρὸς τί κατὰ πρῶτον λόγον ἐκαλέσαμεν τοὺς ξένους ὀργανωτὰς ἐνταῦθα καὶ ἐδώκαμεν εἰς αὐτοὺς τὰ δικαιώματα τὰ παραχωρηθέντα αὐτοῖς μετὰ τῆς διοικήσεως, ἢ ὅπως δυνηθῶμεν, τῇ πείρᾳ αὐτῶν τῇ ἔξωθεν, ἀλλὰ καὶ τῇ πείρᾳ αὐτῶν τῇ ἐνταῦθα ἀποκτωμένῃ, νὰ ἐπιτύχωμεν τὸν ὁριστικὸν ἡμῶν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, δι’ ὃν ἀγωνιζόμεθα ἡμεῖς, οἱ ἀμαθεῖς, ἐπὶ σειρὰν δεκάδων ἐτῶν καὶ οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἐφθάσαμεν νὰ ἐπιτύχωμεν; Ἐκαλέσαμεν αὐτοὺς ὅπως ἔλθωσιν ἐνταῦθα, καὶ λαμβάνοντες πεῖραν τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων καὶ καταμανθάνοντες τὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐν αὐτῇ τῇ δράσει ὑποβάλωσιν εἰς ἡμᾶς, τοὺς ἀνικάνους, τὸ σχέδιον τοῦ ὁριστικοῦ ἐκείνου ὀργανισμοῦ, ὅστις θέλει ἡμᾶς ἀπαλλάξει κλυδωνισμοῦ, ὅστις ἀπὸ τριακονταετίας κατέχει τὴν Ἑλλάδα, μὴ δυναμένην νὰ εὕρῃ ἔδαφος ὅπως σταθῇ. Καὶ ἐνῷ ἀπαιτοῦνται πρὸς τοῦτο τὰ φῶτα καὶ αἱ ὁδηγίαι ἐκείνων, οὓς ἐκαλέσαμεν, πῶς ἀποσπῶμεν σπουδαιότατον τμῆμα τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ὅπως ἡμεῖς διὰ τῶν ἰδίων φώτων, φώτων τῆς ἀμαθείας, παραχωρήσωμεν τὸ τμῆμα τοῦτο ἐκεῖ, ὅπου ἐπανειλημμένη ἀμάθεια ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ παραχωρήσῃ; (Χειροκροτήματα).

§78ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Νομίζετε ὅτι ἐκωλυόμην, προτοῦ ἔχω τὸν ὁριστικὸν ὀργανισμόν, νὰ ζητήσω τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα ἀναφέρετε περὶ τῆς ἱδρύσεως θέσεως Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ καὶ νὰ χρησιμοποιήσω ταῦτα;

§79ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι βεβαίως· καὶ ἐλπίζω ὅτι ἐφροντίσατε νὰ ζητήσητε γνώμην παρ’ ἐκείνων, οὓς ἐκαλέσατε ἐνταῦθα, καὶ οἵτινες καὶ πρὸ ὑμῶν προέκειτο νὰ κληθῶσιν ἐνταῦθα, ὅτι ἐζητήσατε καὶ παρ’ αὐτῶν γνώμην· ἀλλά, καὶ ἂν ἐπράξατε τοῦτο, ὁ φωτισμὸς μοὶ φαίνεται ἀνεπαρκής, διότι, ἐνόσῳ δὲν εἶναι ἕτοιμοι οἱ ξένοι ὀργανωταὶ νὰ δώσωσιν ὀργανισμόν, κατὰ τίνα τρόπον εἶναι εἰς θέσιν νὰ δώσωσι γνώμην περὶ τοῦ σπουδαιοτάτου τμήματος τοῦ ὀργανισμοῦ;

§80ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πολὺ ὀρθῶς.

§81ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ θὰ ἦτο λυπηρόν, ἂν ἠναγκάζετό τις νὰ ἀναγνωρίσῃ παρὰ τοῖς ξένοις ὀργανωταῖς ὅτι ἐν τῷ θέματι τούτῳ ἐξ ἁβρότητος ἐνόμισαν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παρεμβάλωσιν εἰς τοιαύτην μεταβολὴν πράγματα. Τοῦτο εἶναι ἀνθρώπινον· καὶ μάλιστα ἐπὶ φιλοξενουμένων περισσότερον ἠδύνατο νὰ ἐπιδράσῃ αἴσθημα δυσωπίας πρὸς πρόσωπον ἄξιον πάσης εὐλαβείας καὶ σεβασμοῦ καὶ ὑπέρτερον πάντων ἐκείνων, οἵτινες εὑρίσκονται περὶ αὐτούς. Λέγω, Κύριοι, καὶ θὰ ἐπεθύμουν νὰ μοὶ ἔμενεν ἐλπὶς ὅτι θέλει εἰσακουσθῆ ἡ γνώμη μου. Λέγω ὅτι προώρως εἰσήχθη ἐνταῦθα τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ὅτι δὲ προώρως εἰσήχθη ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης, μάλιστα διότι ἐφρόντισεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν ἄλλῳ νομοσχεδίῳ ψηφισθέντι ἤδη, — καὶ καθὼς παρετήρησα σήμερον καὶ δημοσιευθέντι ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως» καὶ μέλλοντι νὰ ἰσχύσῃ ὡς νόμος μετὰ τὸ δεκαήμερον, — ἐφρόντισεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ κανονίσῃ θέσιν διὰ τοὺς ἀντιστρατήγους πάντας ἐν Ἑλλάδι, ἡ θέσις δὲ αὕτη παρεῖχεν ἐπαρκὲς ἔδαφος εἰς τὸν σκοπὸν ἐκεῖνον τῆς ἱκανοποιήσεως τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου, ἐπαναφερομένου εἰς τὴν ἐνεργὸν ἐν τῷ στρατῷ δρᾶσιν, διότι εἰς ἐνέργειαν παρέμεινε καὶ μετὰ τὸν νόμον τοῦ 1909. Εἶχον ἐλπίσει ὅτι ὁ νόμος ὁ νέος, — εἰς οὗ τὴν συζήτησιν δὲν ὑπῆρξε δυνατὸν νὰ λάβω μέρος, καίτοι ἤμην ἐγγεγραμμένος, διότι ἐπεσπεύσθη τὴν πρωίαν ἡ συζήτησις αὐτοῦ, δὲν ἤμην δ’ ἐνταῦθα παρὼν τὴν πρωίαν, — εἶχον τὴν ἐλπίδα, τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ νόμος οὗτος ἠδύνατο καὶ ψηφισθεὶς νὰ μὴ δημοσιευθῇ ἀμέσως, διότι ἦτο μὲν δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ δημοσίευσις εἰς πᾶσαν στιγμήν, δὲν ὑπῆρχε δὲ καὶ τὸ κώλυμα, ὁποῖον ἄλλοτε ἐνεφανίζετο, τῆς παρόδου τοῦ διμήνου ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου, ὅπως παρεμποδίσῃ τὴν Κυβέρνησιν τῆς πραγματοποιήσεως ἀναβολῆς, ἥτις ἐφαίνετο ἐπιβεβλημένη, διότι ἡ σήμερον Σύνοδος λήγει τῇ 8 Ἰανουαρίου 1912, καὶ θὰ εἴχομεν ἀρχόμενον τὸ δίμηνον ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, ἐν δὲ τῷ μεταξὺ ὑπῆρχε πᾶς λόγος νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι προβαινούσης τῆς ἐργασίας τῶν ξένων ὀργανωτῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σπουδαιοτάτων μελετῶν τῆς πρώτης Γαλλικῆς Ἀποστολῆς, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἰδίων αὐτῶν γνώσεων, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς πείρας αὐτῶν τῆς ἑξαμήνου, ἤθελεν εἶναι δυνατὸν εἰς τοὺς ὀργανωτὰς νὰ προσαγάγωσι τὸ σχέδιον τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ καὶ ἐν τῷ σχεδίῳ ἐκείνῳ νὰ περιληφθῶσι καὶ ὅσα εἶναι τροποποιήσιμα τοῦ γενικοῦ ὀργανισμοῦ καὶ ὅσα ἐμφανίζονται σήμερον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ καὶ τοῖς νομοσχεδίοις τοῖς ἄλλοις, ἅτινα, ἂν προβῶμεν εἰς τὴν περαιτέρω συζήτησιν, θέλει ἀποδειχθῇ ὅτι ἐτέθησαν τὸ ἓν πλησίον τοῦ ἄλλου, ὅπως πλείονα διακεκριμένως παραχωρηθῶσιν, ἀλλ’ ἄνευ καὶ ἐκείνης τῆς δράσεως ἐν τῷ στρατῷ, ἣν πρὸ ὀλίγου ἔδειξεν ὁ Βουλευτὴς Ἀρκαδίας. Τοῦτο ἤλπιζον ὅτι θὰ ἐγίνετο· ἀλλὰ δὲν ἐγένετο, καὶ ἔχομεν τὸν νόμον. Ἐν τούτοις δὲν θέλω νὰ ἀπασχολήσω ταύτην τὴν στιγμὴν τὴν Βουλήν. Ἂν ὑποτεθῇ δυνατὸν νὰ πεισθῇ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν, τὴν τρίτην, τοῦ νομοσχεδίου τούτου εἰς τὸ δεύτερον τμῆμα τῆς Συνόδου ταύτης, θέλω ἀπαλλαχθῆ τοῦ κόπου νὰ ὁμιλήσω εὐρύτερον ἐπὶ τοῦ θέματος. Ἄν ὅμως τοῦτο δὲν ἐπιτευχθῇ, ὀφείλω νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου κατ’ οὐσίαν. Ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀποβεβλημένην πᾶσαν τὴν ἐλπίδα, ὅτι, ἂν πεισθῇ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι οὐδὲν ἀπόλλυται ἀναβαλλομένης τῆς συζητήσεως εἰς τὸ προσεχὲς φθινόπωρον, θέλει συγκατατεθῆ εἰς τὴν παραχώρησιν τῆς ἀναβολῆς ταύτης, ἣν καὶ ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα ὅπως ζητήσω. Νομίζω ἀναμφισβήτητον ὅτι, μὴ ὑπάρχοντος λόγου τινὸς ἰδικιτέρου, δυνάμεθα ἀζημίως νὰ ἀναμείνωμεν τὸ προσεχὲς φθινόπωρον, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἔχει καὶ νόμον, ὅστις τὰ τοῦ στρατοῦ κανονίζει πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτῆς προσωρινῶς. Ἀλλὰ καὶ ἐρωτῶ· ἂν μὴ γένηται ἡ συγκατάθεσις εἰς τὴν ἀναβολήν, ἀντὶ τοῦ ἀζημίου, ὅπερ ζητεῖται νὰ πραχθῇ, θὰ ἔχωμέν τι τὸ ἐπιζήμιον; — Ἐγὼ νομίζω ναί· νομίζω ὅτι, ἂν σπεύσωμεν καὶ ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο καὶ μεταβληθῇ εἰς νόμον, τὰ πράγματα τῆς χώρας εἰσέρχονται εὐθὺς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς εἰς ἀνωμαλίαν, ὁποία δὲν ἐνεφανίζετο, ὅτε κατὰ τὸ 1900 ἐψηφίζετο τὸ πρῶτον ἡ Γενικὴ Διοίκησις. Δὲν ἐνεφανίζετο τότε, διότι τοσοῦτον ἀπειλητικὸν ἦτο τὸ δημόσιον φρόνημα διὰ τὸ ἀκατάστατον τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ὥστε ἤρκεσεν, ὅπως οἱ τότε κυβερνῆται, κατέχοντες μεγίστην πλειονοψηφίαν, παρασύρωσι τοὺς πολλοὺς εἰς τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ διοίκησις τοῦ Διαδόχου θέλει καρποφορήσει καὶ ἀποδώσει, ὅσα μέχρις ἐκείνης τῆς ὥρας δὲν εἴχομεν κεκτημένα πρὸς τὴν ἰδέαν δὲ ταύτην, πρὸ ὀλίγου ὑπεμνήσθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ὕδρας Βουλευτοῦ, ὅτι ἐτάχθη καὶ μεγάλη μερὶς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ. Τὸ ὅτι περὶ τὴν ἰδέαν ταύτην, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, ἐτάχθησαν καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ οὐδεμίαν καθ’ ἑαυτὸ ἔχει ἀξίαν, ὅπως οὐδεμίαν θὰ εἶχεν ἀντιθέτως ἀξίαν, ἂν οἱ ἀξιωματικοὶ δι’ ἄλλους λόγους ἀντετάσσοντο κατὰ τῆς τοιαύτης ἀναθέσεως τῆς διοικήσεως εἰς τὸν Διάδοχον· διότι εἴτε οὕτως εἴτε ἄλλως, ὁρμώμενοι ἀπὸ γνώμης, ἥτις εἶναι δυνατὸν καὶ νὰ εἶναι πεπλανημένη, ἀποφαίνονται καὶ οἱ ἀξιωματικοί, καθὼς καὶ οἱ πολῖται, περὶ τοῦ χρησίμου ἢ μὴ χρησίμου τῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης διατάξεως τῶν πραγμάτων. Τὰς γνώμας ταύτας καὶ τούτων καὶ ἐκείνων, καὶ τὰς τότε καὶ τὰς σήμερον, καὶ τὰς πρώην καὶ τὰς διαμέσους τῶν τε πολιτῶν καὶ τῶν στρατιωτικῶν, πρέπει νὰ ζυγίζωσιν οἱ ἐνταῦθα τὰ πράγματα διευθετοῦντες κατὰ τρόπον, ὥστε νὰ μὴ κινδυνεύσωσι νὰ παρασυρθῶσιν ἐν τῇ ζυγίσει τῶν ὅλων πραγμάτων καὶ τῇ ἀποφάσει ὑπὸ γνωμῶν ἀνευθύνως ἔξω σχηματιζομένων, — ὅπως σχηματίζονται αἱ γνῶμαι ἐκεῖ, ὅπου δὲν προηγεῖται συστηματικὴ μελέτη, — παραπλανώμενοι ὑπὸ τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν λόγων τῶν φαινομένων ὅτι ἔχουσι μεμελετημένα ἐκεῖνα, ἅτινα λέγουσιν. Οὐδόλως θέλει ἐπιδράσει ἐπ’ ἐμοῦ οὐδεμία ἐκ τοῦ σημείου ἐκείνου γνώμη. Ἐμὲ διδάσκουσιν αὐτὰ τὰ πράγματα, αὐτὴ ἡ γνῶσις, ἣν ἔχομεν τῶν ἡμετέρων τῆς χώρας πραγμάτων καὶ τῆς διασκευῆς καὶ τῆς διαθέσεως τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος, ἐμπνεομένου ὑπὸ τῶν γενικῶν ἰδεῶν, τῶν γνωστῶν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῆς ἰδέας τῆς κεντρικῆς, τῆς πολιτειακῆς. Λέγω δ’ ὅτι, καὶ ἂν ταύτην τὴν ὥραν μέγας ἀριθμὸς πολιτῶν καὶ στρατιωτῶν ἔρχονται λέγοντες: —«ναί, ἦλθε καιρός, πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ ἐνεργὸς δρᾶσις εἰς χεῖρας τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου», τοῦτο θὰ εἶναι ὀλέθριον, ἐὰν ἐπιδράσῃ, ἄνευ ἐξετάσεως καὶ τῶν ἄλλων περιστάσεων, καὶ φέρῃ ἡμᾶς εἰς τὸ νὰ ψηφίσωμεν τὸν νόμον. Τὰς εὐθύνας οἱ λέγοντες γνώμας δὲν φέρουσιν· ἀλλὰ φέρουσιν οἱ διαπράττοντες τὰ δημόσια καὶ διὰ τῆς ψήφου αὐτῶν —καὶ ὅταν ἔτι δὲν εἶναι οὐσιαστικῶς ὑπεύθυνοι, ὅπως οἱ Βουλευταί, —κυροῦντες προτάσεις, αἵτινες εἶναι προωρισμέναι νὰ ἐπιφέρωσι νέαν ἀνωμαλίαν, ταχέως ἢ βραδύτερον, ἀλλὰ πάντως,—ἐὰν τυχὸν μάλιστα παρεμβληθῶσι καὶ ἀτυχεῖς συμπτώσεις, αἵτινες οὐδὲν σημαίνει ὅτι δὲν θέλουσι προέλθει ἐξ ἐκείνου, περὶ οὗ ἡ συζήτησις πρόκειται· περιστάσεις προέρχονται ἁπανταχόθεν, προέρχονται καὶ ἀπ’ αὐτῆς τῆς τύχης.— Μόλις ἐξήλθομεν ἀνωμαλίας, μόλις ἀνέπνευσαν πάντες ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐπίστευσαν ἐπὶ τὴν ἡσυχίαν τῶν πραγμάτων, καὶ αἰφνιδίως ἐρρίφθη τοῦτο τὸ σπέρμα, —δὲν θέλω νὰ ὑπερτιμήσω αὐτό, — ἀλλ’ ὁπωσδήποτε σπέρμα, κόκκος σινάπεως ἀμφιβολίας. Καὶ ἀκούει δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ πᾶς τις ἡμῶν —συναστρεφόμεθα ἡμεῖς μετὰ πάντων— τὰ λεγόμενα καὶ τὴν δυσφορίαν, καὶ βλέπει τὴν δυσπιστίαν. Καὶ ἐρωτῶ: ἐάν τις ἔχῃ πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐπιτυγχάνει καὶ μεγάλα; Ἀλλά, καὶ ἐὰν ἔχῃ τις πρὸ αὑτοῦ δυσπιστίαν ὡς κόκκον συνάπεως, δύναται νὰ προσκρούσῃ καὶ καταντήσῃ εἰς ἀποτυχίαν; Καὶ αἱ ἀποτυχίαι εἶναι συμφέρουσαι εἰς τὴν χώραν; Καὶ ἡ χώρα ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ὑποστῇ νέας ἀνωμαλίας, εἴτε μετὰ ἓν ἔτος εἴτε μετὰ δύο ἔτη εἴτε μετὰ τρία εἴτε καὶ μετὰ δέκα ἔτη; Ἢ ἡ χώρα ἔχει ἀνάγκην νὰ προσηλωθῇ εἰς ἄλλα καὶ νὰ διοικηθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον ἢ ὅ,τι μέχρι ταύτης τῆς ὥρας διῳκήθη; (Εὖγε, εὖγε). Ἐξόχως μὴ πολιτικὴ πρᾶξις εἶναι ἡ πραχθεῖσα ταύτας τὰς ὥρας —ἐξ ἀγαθωτάτης, πέποιθα, προθέσεως—. Καὶ ἂν τυχὸν κυρωθῇ, ὅπερ ἀπεύχομαι, ἡ πρᾶξις αὕτη, θέλω αἰσθανθῆ τοσοῦτον οἰκτροτέραν τὴν θέσιν, καθόσον τυχὸν τὸ δεύτερον ἀναγνωρισθῇ ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐνεφανίσθη Κασσάνδρα προμαντεύσασα πένθιμα. Δὲν εἶναι δὲ τῆς ἀνωμαλίας ὁ φόβος ὅμοιος ἐκείνου, ὃν εἴχομεν ἐν ἔτει 1900, μὴ φαντασθέντες τότε ὅτι τὰ πράγματα ἤθελον φθάσει εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν ἀντεμετωπίσαμεν αὐτὰ κατὰ τὸ 1909. Διότι ἡ ἀνωμαλία ἐκείνη ὑπῆρξεν ἤδη σπέρμα φυτευθέν, δεύτερον δ’ ὀλίσθημα ἀνδρῶν μὴ σοφῶν, ὁποῖοι θέλομεν ἀποδειχθῆ, ἐὰν πράξωμεν τοῦτο, θέλει ἀποτελέσει ἐγγύησιν δυσκόλου περισυλλογῆς τῶν πραγμάτων, ἂν ἴσως ταῦτα καὶ πάλιν ἐξολισθήσωσιν. Ἐξωλίσθησαν τὰ πράγματα κατὰ τρόπον ἐξεγέρσεως, ὅστις εἶχε τοῦτο τὸ ἔκτακτον, οἱ ἀκόπως ἐπικρατήσαντες ἦσαν ἐμπεπνευσμένοι ὑπὸ ἁγνῶν προθέσεων. Δὲν ἐπεκράτησαν εἰς αὐτοὺς παραφοραί, οὐδὲ ῥᾳδιουργίαι καὶ σκευωρίαι, ἀλλὰ πάντες συνεκρατήθησαν, καὶ ἐφρόντισαν μηδὲν νὰ πράξωσι τὸ ἀνατρεπτικὸν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, καίτοι ἐταπείνουν τοὺς ἄρχοντας τῆς Πολιτείας· οὕτω δὲ πράξαντες καὶ πολιτευθέντες ἐφρόντισαν αὐτοὶ καὶ νὰ εὕρωσι τρόπον διεξόδου καὶ εἰς τοὺς τείνοντας τὴν χεῖρα ἔτειναν καὶ αὐτοὶ χεῖρα, ὅπως ἀπὸ κοινοῦ πάντες οἱ ἐπαναστάται καὶ μὴ ἐπαναστάται ἐπιδιώξωσι λύσιν τῆς δυσχερείας, βαίνοντες εἰλικρινῶς πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπόν. Διότι πάντες πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς διατηρήσεως τοῦ καθεστῶτος ἀπέβλεπον· ἐν δὲ τῇ διεξαγωγῇ τῆς ὑποθέσεως ταύτης οὐδεὶς ἔτυχε νὰ ὑπάρχῃ εἰς ἣν θέσιν ἐγὼ ἐνταῦθα εὑρίσκομαι, δυνάμενος νὰ μαρτυρήσῃ ὅτι ἐξόχως εὐγενής, ἐξόχως τιμία ὑπῆρξεν ἡ συμπεριφορὰ τῶν δόντων τὴν χεῖρα στρατιωτῶν πρὸς τοὺς πολίτας, οἵτινες συνειργάσθησαν μετ’ αὐτῶν, ὅπως εἰς τὴν κανονικὴν τροχιὰν ἐπαναγάγωσι τὰ πράγματα (Ζωηρὰ χειροκροτήματα καὶ ἐπιδοκιμασίαι). Ἤρκει μικρὰ ἀμφιβολία, ὅπως πᾶς οὗτος ὁ συμβιβασμὸς ἀνατραπῇ· καὶ δὲν ἐπετράπη ὑπὸ τῶν σωφρόνως διοικούντων καὶ μετ’ ἀποφάσεως εἰσελθόντων εἰς τὴν ὁδὸν τῆς συμφιλιώσεως, οὐδὲ φόβος περὶ τοῦ ἀποτελέσματος ἐκ τοιαύτης ἢ τοιαύτης ῥοπῆς νὰ γεννηθῇ· ἐγὼ δ’ ἐνταῦθα ὀφείλω νὰ δηλώσω εὐγνωμοσύνην διὰ τὴν ὑποστήριξιν, ἧς πολλάκις ἔτυχον ἐν τῇ διεξαγωγῇ τοῦ ἔργου, ἐν ὥραις στενοχώροις δι’ ἐκείνους, οἵτινες ὑπεχώρουν εἰς τὰς ἀξιώσεις τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ ταῦτα δὲν θέλω ἐξακολουθήσει τὴν ἀγόρευσίν μου, ἐπιφυλαττόμενος ν’ ἀκούσω τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἐπὶ τοῖς λόγοις μου κρίσιν περὶ τῆς προταθείσης ἀναβολῆς.

§82ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπὶ τούτου δύναμαι ἀπὸ τοῦδε νὰ σᾶς ἀπαντήσω, κύριε συνάδελφε, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποσύρω τὸ νομοσχέδιον, οὔτε νὰ παραπέμψω αὐτὸ εἰς ψήφισιν κατὰ τὸν μῆνα Ὀκτώβριον, ἐκτὸς ἂν τὸ ὅλον τῆς ἀγορεύσεώς σας μὲ μετέπειθεν. Ὁμολογῶ ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν μετεπείσθην καθόλου, οὔτε ἤλλαξα πρὸς στιγμὴν πεποίθησιν. Δὲν ἀποκλείεται ἐκ τῆς ὅλης ἀγορεύσεώς σας νὰ πεισθῶ καὶ ἀποσύρω τὸ νομοσχέδιον ἐντελῶς ἢ τὸ ἀναβάλω διὰ τὸν Ὀκτώβριον. Ἀλλ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν βεβαιῶ ὅτι δὲν ἔχω πεισθῆ καὶ ἑπομένως θὰ ζητήσω νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον.

§83ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὡμίλησα πολιτικῶς καὶ πιθανῶς νὰ μὴ εἶχον ἱκανὴν δύναμιν ἵνα μεταπείσω πολιτικόν· ἤλπισα ὅτι τοιαύτην πρότασιν ὑποβαλὼν θὰ ἔλεγον ἀρκετὰ ὅπως μὲ ἀπαλλάξῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἀνατομίας τῶν πραγμάτων. Θὰ ἀναγκασθῶ νὰ ἀνατάμω, ἀλλὰ φοβοῦμαι ὅτι τότε δὲν θὰ ἔχω ἐπιχειρήματα πειστικὰ διὰ τὴν ἀναβολήν. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα. Εὖγε, εὖγε).

§84ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λυποῦμαι.

§85Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐπειδὴ θὰ προχωρήσητε, παρακαλῶ νὰ διακόψωμεν διὰ τὴν μετὰ μεσημβρίαν.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 5ην μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Γόντικας ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως κ.τ.λ. τοῦ νόμου ͵ΓΨΒʹ (3702) περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν Νομαρχιῶν καὶ τῶν Ἀρχειοφυλακείων». Ὁ βουλευτὴς Κεφαλληνίας καὶ Ἰθάκης κ. Ν. Χαριτᾶτος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου περὶ καταργήσεως τῶν περὶ τῶν τύπων τῶν δωρεῶν διατάξεων κτλ. τοῦ Ἰονίου Κώδικος». Ὁ βουλευτὴς Μεσσηνίας κ. Κουρτάκης ὑποβάλλει τὴν παραίτησίν του συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 6 τοῦ ψηφίσματος. Ὁ κ. Στ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§88ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καθ’ ἣν ὥραν ἡ Βουλὴ ἔσπευδε πρὸς τὴν διακοπὴν τῆς συνεδριάσεως ἔλεγον πρὸς αὐτήν, ὡς συμπέρασμα τοῦ πρώτου μέρους τῆς ἀγορεύσεώς μου, πόση, κατὰ τὴν κρίσιν μου, ἀπαιτεῖται περίσκεψις ἐν τῇ ἐξετάσει τῆς ὑποθέσεως, ἥτις ὑπεβλήθη ἐνώπιον αὐτῆς, καὶ ὁπόσην εὐθύνην ἀναλαμβάνουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες, ὑφ’ οὓς ὅρους πάντες γινώσκομεν, πρόκειται νὰ φθάσωσιν εἰς ἀπόφασιν, πρὶν ἢ ἀκριβῶς σταθμίσωσι τὰ πράγματα συμφώνως πρὸς τὰς περιστάσεις, πρὸς τὰς ἀνάγκας τῆς χώρας καὶ πρὸς τὰ διδάγματα τοῦ παρελθόντος. Ἡ ὑπόθεσις, ἥτις εἰσήχθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν κρίσιν μου, ἐν ὥρᾳ οὐχὶ τῇ προσηκούσῃ, ἔχει χαρακτῆρα πολιτικὸν καὶ στρατιωτικόν· πρέπει ἄρα νὰ κριθῇ καὶ ὑπὸ πολιτικὴν ὄψιν καὶ ὑπὸ στρατιωτικήν, καὶ μόνον τότε νὰ φθάσῃ ἡ Πολιτεία διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῆς νὰ προέλθῃ εἰς ἀποφάσεις τοιαύτας, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ πληρώσῃ τὰς ἀνάγκας τῆς στρατιωτικάς, κατὰ τρόπον οὐχὶ συνήθη, ὅταν ἡ τεχνικὴ ἀνάγκη, ὅταν ἡ στρατιωτικὴ ἀνάγκη ἀποδειχθῇ τοιαύτη, ὥστε νὰ πρέπῃ πάντως νὰ γένηται ὑποχώρησίς τις τῆς πολιτικῆς εἰς τὸ γενικῶς ὑπ’ ἀληθοῦς ἀνάγκης ἀξιούμενον. Ὅτι ἡ ὥρα εἶναι πολιτικῶς ἀπρόσφορος ἤθελεν εἶναι ματαιόσχολον νὰ θελήσῃ τις νὰ ἀποδείξῃ· διότι τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν μόλις ἐπῆλθε γαλήνη, κατασίγασις τοῦ κακοῦ, ἂν μὴ ὅλως καὶ τοῦ σάλου, ὅστις ἔτι καὶ νῦν, ἀλλ’ εἰς τὸ ἐλάχιστον, διαρκεῖ, εἶναι τολμηρὸν τὸ νὰ ἔλθῃ τις νὰ κινήσῃ πάλιν τὰ πράγματα καὶ τὰς διχογνωμίας, αἵτινες ἐσίγησαν, νὰ ἀναζωογονήσῃ. Εἶναι τολμηρὸν τὸ νὰ ἔλθῃ τις ταύτην τὴν ὥραν καὶ ἐπαναφέρῃ πάλιν εἰς συζήτησιν θέμα, ὅπερ ἀπὸ τοῦ 1900 ἀλλεπαλλήλους γεννῆσαν συζητήσεις, ἐπὶ τέλους, ἀφοῦ ἔκτοτε ἐπὶ δεκαετίαν δὲν ἔπαυσε ν’ ἀμφισβητῆται, ἐκρίθη κατὰ τρόπον ζωηρότερον, ὅστις, δοθείσης ἔξωθεν ἀφορμῆς, ἐκορυφώθη εἰς ἐξέγερσιν. Εἶναι λίαν τολμηρὸν ταύτην τὴν ὥραν νὰ ἔλθωμεν μόλις κατεσιγάσθη ἡ ταραχὴ νὰ ἐπιληφθῶμεν τοῦ αὐτοῦ θέματος, ἐν γνώσει ὅτι περὶ ἡμᾶς δὲν ὑπάρχει τελεία συμφωνία. Μεθ’ ὅλην τὴν ἥσυχον ἐπιφάνειαν, τὴν φαινομένην, εἶναι τολμηρὸν πρὶν ἢ ἐπουλωθῶσι τὰ τραύματα τὰ ἐκ τῆς τελευταίας ἀνωμαλίας εἰς τὸν τόπον ἐπελθόντα κατὰ πᾶσαν τὴν γραμμήν, νὰ ἔλθωμεν νὰ ἀναξάνωμεν πληγάς, νὰ προκαλέσωμεν νέαν τοῦ κακοῦ ἐξέγερσιν, δώσωμεν δὲ ἀφορμὴν καὶ εἰς ἐκείνους, οἵτινες τοιαύτας εὐκαιρίας ζητοῦσιν, ὅπως ὑποκινοῦντες τὸ τεταραγμένον αἴσθημα καὶ σκευωροῦντες ἔλθωσι νὰ κερδοσκοπήσωσιν ἐπὶ τοιαύτης πολιτικῆς περιπετείας, τὴν ἐπιοῦσαν τῆς συνομολογήσεως τῆς εἰρήνης ἐγειρομένης. Λέγω δὲ καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει δικαίωμα, ἐν ᾗ θέσει εὑρίσκεται, αὐτή, Κυβέρνησις ἀνάγκης, — ὄχι ἀναγκαῖον κακόν, ἀλλ’ ἀναγκαῖον ἀγαθόν, — δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ἔλθῃ ἐνταῦθα νὰ θυσιάσῃ αὐτὴν αὐτῆς τὴν ὑπόστασιν, ὅπως εἰσαγάγῃ προώρως, ἀμελετήτως, ἀκαίρως, ἀπεσπασμένον τὸ τμῆμα τοῦτο τοῦ ὀργανισμοῦ, ὅπως ψηφίσωμεν αὐτό, διότι ... οὕτως ἠξιώθη. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἢ ὑπέδειξεν ὅτι τοῦ θέματος γνῶσιν ἔχουσιν ἐκεῖνοι, οὓς ἐκαλέσαμεν ἐνταῦθα ὡς ἀναγκαίους ὀργανωτάς, καὶ ὅτι ἐξ ἐκείνων δὲν ὑπῆρξε τοὐλάχιστον ἀντίρρησις. Ἀπήντησα, ὅτι μοὶ φαίνεται περίεργον ὅτι ὀργανωταί, οἵτινες δὲν ἐμελέτησαν μέχρι σήμερον ἐπαρκῶς, ὅπως προσαγάγωσιν ἐνταῦθα τὸ σχέδιον τοῦ ὀργανισμοῦ, ἠδυνήθησαν νὰ κρίνωσιν ἀπεσπασμένως περὶ πρωτίστου κεφαλαίου τοῦ ὀργανισμοῦ, ὥστε καὶ νὰ ὑποβάλῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτὸ εἰς τὴν Βουλήν. Λέγω δὲ νῦν, ὅτι, καὶ ἂν τυχὸν ἔδωκαν γνώμας, αἱ γνῶμαι βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι δεδομέναι τοιαῦται, ὥστε νὰ ἔχῃ τις τὴν ἐλπίδα, ὅτι δύναται ζητουμένας ἐνταῦθα νὰ ἴδῃ προσαγομένας ὅπως φωτισθῇ ἡ Βουλή. Διότι, ἐὰν ψηφισθῇ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ, βεβαίως δὲν θέλει ψηφισθῆ ἄνευ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως καὶ προσαγωγῆς τῶν γνωμῶν ἐκείνων, οὓς ἐκαλέσαμεν, ὅπως διατυπώσωσι τὸν ὀργανισμόν. Ψήφισις τοῦ ὀργανισμοῦ γινομένη ἄνευ τοιούτου διαφωτισμοῦ δὲν ἤθελεν εἶναι ἀξία Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ἀλλὰ μόνον Βουλῆς Φελλάχων. Σήμερον δέ, δὲν δυνάμεθα ν’ ἀξιώσωμεν —, οὐδ’ ἐγὼ αὐτὸς τολμῶ νὰ ἀξιώσω τοῦτο —, παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ προσαγάγῃ διατετυπωμένην εἰδικῶς τὴν γνώμην τῶν ὀργανωτῶν, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι εἰς ἀδυναμίαν ὄντες νὰ διατυπώσωσιν οὕτω μεμελετημένως ἠτιολογημένην γνώμην, εἶπον λόγους μόνον πρὸς τὰς ἐρωτήσεις, αἵτινες ἀπηυθύνθησαν πρὸς αὐτούς. Ἀλλ’ οὕτως ἔχον τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ βεβαίως ἐγείρει σάλον ἐν ὁλοκλήρῳ τῇ Πολιτείᾳ καὶ βεβαίως συντελεῖ εἰς μείωσιν τῆς ἠθικῆς δυνάμεως τῆς Κυβερνήσεως, εἰς σάλευσιν τοῦ ἐδάφους, ἐφ’ οὗ πατεῖ, ἐν ᾧ χρόνῳ ἔχομεν τὸ δικαίωμα ν’ ἀξιώσωμεν Κυβέρνησις ἀναγκαία εἰς τὸν τόπον, ἀναντικατάστατος ταύτην τὴν ὥραν, νὰ μείνῃ εἰς τὴν θέσιν αὑτῆς. Ὀφείλει τοῦτο εἰς τὴν πατρίδα καὶ δὲν ἔχει ἐλευθερίαν νὰ ἀποχωρήσῃ καθ’ οἱονδήποτε τρόπον—, διότι, καὶ ἂν νομίσῃ τις τοῦτο ἀδύνατον νὰ συμβῇ ἐνταῦθα, ὅμως δύναται ἄλλοθεν, ἔξωθεν ὑπὸ τῶν περιστάσεων νὰ ἀναγκασθῇ εἰς ἀποχώρησιν, καθ’ ἣν ὥραν ὑπάρχει ἀνοργάνωτος πολιτικῶς ἡ Ἑλλάς. Διότι δὲν ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν σήμερον ἐκεῖνο, τὸ ἀπαραίτητον ὅπως λειτουργήσῃ ἡ κοινοβουλευτικὴ μηχανή, ἡ εἰς κόμματα κανονικὴ ὀργάνωσις —, ἡ ὀργάνωσις ἥτις παρασκευάζεται ταύτην τὴν ὥραν—, εὑρισκόμεθα δ’ εἰς μεταβατικὴν κατάστασιν καὶ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ θυσιάζωμεν ὅ,τι δήποτε, παραβλέποντες ὅτι ἔχομεν πρὸ παντὸς ὑποχρέωσιν νὰ πράξωμεν τὰ προσήκοντα, ὅπως εἰσέλθωμεν εἰς κανονικὴν πολιτικὴν ὁδόν, προσκαλοῦντες ἐνταῦθα δι’ ἐκλογῆς Βουλὴν κατηρτισμένην κοινοβουλευτικῶς, τὴν μηχανὴν δηλονότι τὴν ἀρτίαν, ἧς ταύτην τὴν ὥραν στερούμεθα. Ἐνόσῳ δὲν ἔχομεν μηχανὴν λειτουργοῦσαν δι’ ἀμφοτέρων τῶν μοχλῶν, τῶν ὁμαλῶς κινουμένων ἐν πᾶσι κατὰ τὸ πολίτευμα, τὰ πάντα κεῖνται ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς, καὶ κίνδυνος εἶναι ἡ μεγάλη πλειονοψηφία, ἡ σχεδὸν παμψηφία, νὰ καταρρεύσῃ πολὺ εὐκολώτερον ἢ μικρὰ πλειονοψηφία ὠργανωμένη, παρακολουθοῦσα τὴν Κυβέρνησιν ἐν συγκεκροτημένῃ Βουλῇ. Καὶ διὰ τοῦτο ἔχω πρόσθετον λόγον νὰ ἀξιώσω παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως—, καὶ θὰ μοὶ συγχωρήσῃ τὴν τόλμην—, νὰ προσέξῃ ὀλίγον περισσότερον ἢ ὅ,τι κατὰ τὴν πρὸ μεσημβρίας ὥραν προσέσχεν εἰς τοὺς λόγους μου. Παρέλιπον δὲ τὴν πρωίαν νὰ εἴπω πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ὅτι δὲν βλέπω καὶ τὸν λόγον τῆς σπουδῆς ἵνα ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν. Ψηφίζομεν σήμερον εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, εἶναι δὲ γνωστὸν ὅτι ὁ Διάδοχος ἐφεξῆς, κατὰ τὰς κρατούσας ἰδέας, αἵτινες καὶ ἐνεδείχθησαν ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, αἵτινες ἐνεδείχθησαν ἔτι μᾶλλον ἐν τῇ τροποποιήσει, κατὰ τὸ μέρος τοῦτο, ἣν προεκάλεσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ Διάδοχος εἰς τὸ ἑξῆς, ἀπερχομένου τοῦ Βασιλέως, θέλει συστηματικῶς καταλείπεσθαι ἐνταῦθα Ἀντιβασιλεύς. Λοιπὸν κατὰ τοὺς μῆνας τούτους τοῦ θέρους, τῆς σχολῆς, τοὺς τέσσαρας τὸ πολύ, ὡς ὥριζεν ἡ ἐπιτροπή, τοὺς ἀορίστους, ὡς λέγει τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἔχῃ θέσιν ἀντιβασιλικήν, ἤτοι Βασιλέως, ὁ ἐν προσδοκίᾳ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἔχομεν εἰς τοιαύτην ὥραν ἀνάγκην νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὸν ἐνασχόλησιν, ἧς θέλει εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιληφθῇ καθ’ ὃν χρόνον ἀσκεῖ τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν! Τότε τὸ ἀσυμβίβαστον θέλει ἀπαγορεύσει εἰς αὐτὸν νὰ ἐνεργῇ ἔργα γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ καὶ θέλει ὑπάρξει ἀνάγκη ἄλλος νὰ ἔλθῃ ν’ ἀναπληρώσῃ αὐτὸν εἰς τὴν Γενικὴν Ἐπιθεώρησιν. Λοιπὸν τίς ἡ βία ν’ ἀποφασίσωμεν σήμερον τελικῶς περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καὶ νὰ μὴ θέλῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ εὕρῃ μηδὲ ἴχνος βαρύτητος εἰς τὰς παρατηρήσεις, αἵτινες ἐνταῦθα ἠκούσθησαν, ὅπως πεισθῇ ὅτι συμφέρει ἡ ἀποδοχὴ προτάσεως γενομένης κατὰ τρόπον, ὥστε ἄνευ ἀπωλείας τῶν δύο ἀναγνώσεων, ἃς ἐκέρδησε διὰ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὸ φθινόπωρον, ὅπως ἐγκαίρως τότε μετὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ Βασιλέως κριθῶσι τὰ πράγματα μετὰ πλήρη ἀντίληψιν τῶν περὶ ἡμᾶς καὶ πλήρη γνῶσιν τοῦ ὅλου, ἐφ’ οὗ ἔχομεν ν’ ἀποφασίσωμεν... Ἀλλ’ εἶναι, ὡς φαίνεται, πεπρωμένον ν’ ἀναγκασθῶ νὰ εἰσέλθω ἀκριβῶς εἰς τὴν ἐξέτασιν ἐκείνην, ἣν ἐπεθύμουν διακαῶς ν’ ἀποφύγω. Καὶ θέλω πράξει τοῦτο περιορίζων εἰς τὸ ἐλάχιστον ἐκεῖνα, ἅτινα, ἂν ἀνεπτύσσοντο καθ’ ὃν τρόπον ἀνεπτύχθησαν κατὰ τὸ ἔτος 1900 ἐν τῇ τότε Βουλῇ ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀπαντώσης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἤθελον καταναλώσει ἡμέρας καὶ νύκτας ὁλοκλήρους. Ἐγὼ αὐτὸς τετράκις ἢ πεντάκις τότε κατὰ τὰς τρεῖς συζητήσεις ὡμίλησα, σπανίως δὲ ὡμίλησα ἐπὶ τόσην ὥραν, ὅσην κατὰ τὴν δευτέραν, νομίζω, συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου. Ἀλλ’ αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην σήμερον νὰ περιορίσω τὸν λόγον, διότι ἰδιαιτέρως πονῶ εὑρισκόμενος ἐν τῷ θέματι τοῦτο εἰς θέσιν ἐλεγκτοῦ ἐκείνων, οὓς πᾶσαν ἔχω ἐπιθυμίαν μέχρι τέλους τοῦ ἔργου αὐτῶν νὰ ὑποστηρίξω, ἐλεγκτοῦ μὴ ἀποδοκιμάζοντος τὸ σύνολον τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἐλεγκτοῦ ἔχοντος ἐν γένει ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν ἐργασίαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀποδεχομένου αὐτὴν κατὰ τὰ πλεῖστα, ἀναγκαζομένου δὲ νὰ ἔλθῃ ἐνταῦθα εἰς ζωηρὰν διαφωνίαν, διότι δυστυχῶς ἐπεκράτησε τὰς τελευταίας ἑβδομάδας ἡ ἐπιθυμία, πάντα ὅσα ὑπεβλήθησαν, πάντα καὶ νὰ ψηφισθῶσι, μάλιστα δὲ καὶ νὰ ψηφισθῶσι περικοπτομένης καὶ αὐτῆς τῆς περὶ αὐτῶν συζητήσεως, διότι πᾶς ὅστις ἠθέλησε νὰ κινηθῇ πρὸς συζήτησιν εὗρε πρόσκομμα ὄχι τι ἄλλο, ὄχι τὸν κανονισμόν, ἀλλὰ τὴν ἀνυπομονησίαν τῶν δύο Προέδρων.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν ἰδικήν μου;

§90Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ τὴν ἰδικήν σας μάλιστα.... τὴν στρατηγικὴν τέχνην τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ (γελῶν). Εὐχαριστῶ πολύ, ὄχι ὅμως ἀνυπομονησίαν.

§92Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Φοβοῦμαι ἐγὼ ναί, ἕνεκα τῆς τέχνης. (ἱλαρότης). Διὰ ταῦτα θέλω εἰς τὸ ἐλάχιστον περιορίσει ὅσα ἔχω νὰ εἴπω. Ἀλλ’ ἀρχόμενος εὑρίσκομαι εἰς τὴν ὅλως παράδοξον θέσιν ν’ ἀναγκασθῶ ν’ ἀναγνωρίσω ὅτι τὰ γενόμενα καὶ γινόμενα σήμερον εἶναι χείρονα τῶν γενομένων κατὰ τὸ ἔτος 1900, εἶναι χείρονα κατὰ τοῦτο, ὅτι κατὰ μὲν τὸ ἔτος 1899, μετὰ περιελιγμούς, ἔξω τῆς Βουλῆς γενομένους, ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις εὐθὺς διὰ νομοσχεδίου πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ ἐζήτησε νὰ ψηφισθῇ Γενικὴ Διοίκησις καὶ Γενικὴ Ἐπιθεώρησις. Οὐδὲν ἀπέκρυψεν· ἐζήτησεν ὅ,τι ἐνόμισεν ὅτι πρέπει νὰ ζητήσῃ, καθαρὰ καὶ κατὰ τρόπον, ὥστε νὰ ἐννοῶμεν πάντες ὅτι τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ καὶ τοῦτο ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς θέλει ψηφίσει· τοῦθ’ ὅπερ καὶ ἐγένετο. Ἐνῷ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως —, πρέπει καὶ ἀναγκάζομαι νὰ τὸ εἴπω —, ἦλθεν ἐνταῦθα σκορπίσας τὰ νοήματα αὑτοῦ εἰς 4 ἢ εἰς 5 νομοσχέδια.

§93Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Συγχρόνως ὑποβληθέντα, διὰ νὰ μὴ ὑπάρξῃ πλάνη.

§94Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Συγχρόνως ὑποβληθέντα, ναί· ἀλλὰ γνωρίζετε ὑμεῖς πόσον δύσκολον εἶναι νὰ παραλάβητε τὰς διατάξεις 5 ἢ 6 νομοσχεδίων, νὰ τὰς συναρμολογήσητε καὶ νὰ φθάσητε εἰς συμπεράσματα, πείθοντα ὅτι τὸ ὅλον εἶναι ἀποδεκτόν· ἂν κρίνετε περὶ τῆς ὑπὸ πάντων ἀντιλήψεως τῶν πραγμάτων ἀφ’ ὑμῶν αὐτῶν, κρίνετε κακῶς —, διότι ὅλοι δὲν εἶναι Ἐλευθέριοι Βενιζέλοι. Ἐσκορπίσατε τὰ νοήματα ὑμῶν εἰς 4 ἢ 5 ἢ 6 —, δὲν δύναμαι νὰ προσδιορίσω, μετ’ ὀλίγον θὰ ἴδωμεν —, νομοσχέδια καὶ ὁμολογῶ ὅτι ἀπῃτήθη κόπος καὶ λύχνος, ὅπως δυνηθῶ ἐπί τινα ὥραν ἐργαζόμενος νὰ συναρμολογήσω τὰ νοήματα ταῦτα καὶ ἐκ τῆς συναρμολογήσεως ἔλθω εἰς ὁλικὴν ἐξέτασιν. Τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ συζητοῦμεν εἶναι νομοσχέδιον «περὶ συστάσεως θέσεως Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ Στρατοῦ», ἡ δὲ πρώτη διάταξις αὐτοῦ λέγει ὅτι συνιστᾶται θέσις Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, καὶ ἔπειτα, ἡ δευτέρα, ὅτι εἰς τὴν θέσιν ταύτην δύναται νὰ διορισθῇ καὶ ὁ ἀντιστράτηγος Διάδοχος τοῦ Θρόνου. Ἐφρόντισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρὸ μεσημβρίας, νὰ ὑπομνήσῃ τὸν Βουλευτὴν Ἀρκαδίας, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἡ διάταξις 9η τοῦ νομοσχεδίου, ἥτις περιορίζει τὴν ἐξουσίαν τοῦ Διαδόχου. Ἀλλ’ ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 9 καθιστᾷ τὸν οὕτω διοριζόμενον Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ Στρατοῦ —, τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον, ἐὰν οὗτος διορισθῇ —, ἀνώτερον ἁπασῶν τῶν στρατιωτικῶν Ἀρχῶν. Διότι τίθεται ἐκεῖ προϊσταμένη Ἀρχὴ αὐτῶν ὁ ἀντιστράτηγος Γενικὸς Ἐπιθεωρητής, ὑπάρχει δὲ καὶ διάταξις ὁρίζουσα τὴν ποινικὴν ἁρμοδιότητα αὐτοῦ, τὴν πειθαρχικὴν δηλαδή, κλπ. Εἶναι λοιπὸν κύριος τῆς θέσεως, τίθεται ἐπὶ κορυφῆς ὅλης τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, καίτοι λέγεται Γενικὸς Ἐπιθεωρητής. Καὶ πῶς τίθεται διοικητὴς ὅλου τοῦ στρατοῦ ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητής; Πρῶτον δι’ ὅλων ἐκείνων τῶν δικαιωμάτων, ἅτινα ἐδόθησαν εἰς αὐτὸν ὡς Ἐπιθεωρητήν· ἔχει γραφεῖον ἴδιον, ἔχει ἀξιωματικούς, ἔχει δικαιώματα ἐπιθεωρήσεως, παραστάσεων, γνωμοδοτήσεων κλπ. Ἔπειτα ὁ Γενικὸς οὗτος Ἐπιθεωρητὴς κατ’ ἄλλο νομοσχέδιον τῆς 5 Μαΐου 1911, ὅπερ ἐψηφίσθη, νομίζω, ἤδη εἰς δύο ἀναγνώσεις, διορίζεται καὶ μέλος τοῦ Ἀνωτάτου Μικτοῦ Συμβουλίου καὶ πρόεδρος αὐτοῦ, — προσέξατε εἰς τοῦτο —, μέλος τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου καὶ φυσικὰ καὶ πρόεδρος αὐτοῦ.

§95ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι· ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὁ Πρόεδρος τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου.

§96ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πολὺ καλά· διορίζεται καὶ μέλος τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου, προεδρευομένου ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Αὐτὸς οὗτος, κατ’ ἄλλο νομοσχέδιον, γίνεται καὶ μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τῆς διοικήσεως τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης. Καὶ ἐνταῦθα θέλω στήσει ἐπὶ μικρὸν τὴν πρόοδον τῆς ἀναπτύξεως, ἵνα παρατηρήσω, ὅτι ἐν τούτῳ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατέπληξεν ἰδιαιτέρως τὸν ἀγορεύοντα, ὅτε ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον. Διότι συνέπεσεν ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης νὰ ὁμιλήσω καὶ δείξω εἰς τὴν Βουλὴν πῶς εἶναι ἀντισυνταγματικῶς κατηρτισμένη ἡ συγκρότησις τοῦ ταμείου τῆς Ἀμύνης, ἀποκεκλεισμένων τῶν ἓξ ἐκ τῶν ὀκτὼ Ὑπουργῶν. Ὡμίλησα διὰ μακρῶν, ἐπένευε δέ, ὡς τότε ἐνόμιζον, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· ἔπειτα δὲ καὶ ἐπείσθην ὅτι ἀληθῶς ἐπένευσε, καθ’ ἣν ἡμέραν ἐνταῦθα, ἐλθόντος τοῦ λόγου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ σχετικοῦ πρὸς τὸν ἀντιστράτηγον Σμολένσκην, μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ταμείου τῆς Ἀμύνης, ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἵνα δείξῃ τὸ δίκαιον ὑπὲρ αὐτοῦ, ἐμνημόνευσεν ὅτι πρόκειται περὶ ἐκείνου τοῦ ταμείου, ὅπερ διοικεῖται ὡς ἐγὼ ἐν τῇ προσφάτῳ ἀγορεύσει μου ὑπέδειξα. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ὡμίλησα περὶ τοῦ ταμείου ὡς διοικουμένου ἀνωμάλως ὑπὸ ἔποψιν διοικητικήν, ὡμίλησα περὶ τοῦ ταμείου ὡς διοικουμένου ἀνωμάλως ὑπὸ ἔποψιν συνταγματικήν.

§97ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς ὑπομνήσω ὅτι εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1912 τὸ ταμεῖον αὐτὸ τὸ ἰδιαίτερον καταργεῖται;

§98ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ναί, ἀλλ’ ἕως ὅτου καταργηθῇ δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ λειτουργῇ ἀντισυνταγματικῶς. Ὅτε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς προσήχθη τὸ περὶ τοῦ Ἐθνικοῦ στόλου νομοσχέδιον, οὕτω περίπου ἔχον, ὑπέδειξα ὅτι, ὡς εἶχεν, ἐψηφίζετο νομοσχέδιον ἀντισυνταγματικόν, καὶ ἔπεισα τὴν τότε Κυβέρνησιν καὶ μετερρύθμισε τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο καὶ ἐψηφίσθη συνταγματικῶς. Τὸ ἑπόμενον ἔτος εἰσήχθη τὸ ἄλλο νομοσχέδιον, τὸ περὶ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης. Δὲν εὑρισκόμην ἐν τῇ Βουλῇ τότε, ἀλλ’ ἐγένετο περὶ αὐτοῦ λόγος ἰδιαιτέρως, καὶ παρεκάλεσα τὸν βουλευτὴν Λακωνίας, τὸν φίλον μου κ. Φικιώρην, νὰ ἐπαναφέρῃ τὸ ζήτημα, καὶ ἐπανέφερε τοῦτο καὶ ὑπεστήριξεν αὐτό, καθὼς καὶ ἄλλοι, ζωηρότατα καὶ λογικώτατα ἐνταῦθα. Ἀλλ’ ἡ τότε Κυβέρνησις εἰς τοῦτο ἐπέμεινε· καὶ ὁ νόμος ἐψηφίσθη ὡς ἔχει. Εἶναι δὲ ἄξιον ἀπορίας σήμερον πῶς, ἐνῷ ἐφαίνετο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δέχεται τὴν τοιαύτην μου γνώμην καὶ προσήγαγε νομοσχέδιον περὶ τοῦ ταμείου τῆς Ἀμύνης, ὅπερ ἐπαναφέρει εἰς τὸ ταμεῖον τῆς Ἀμύνης τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον, δὲν ἐπανορθοῖ ἐκεῖνο, ὅπερ ἔδει νὰ ἐπανορθωθῇ, δὲν ἀποδίδει δηλονότι εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον τὴν διοίκησιν, εἰσάγων ἁπλῶς τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον εἰς τὴν τεχνικὴν ἐπιτροπήν, ἥτις γνωμοδοτεῖ ἔχουσα συμβουλευτικὴν μόνον γνώμην. Διὰ τοῦτο ἠναγκάσθην νὰ ἐνδιατρίψω εἰδικῶς ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Ἔρχεται ἔπειτα ἄλλη δικαιοδοσία, ἡ πηγάζουσα ἐκ τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ γενομένου ἤδη νόμου περὶ τροποποιήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ· ἡ δικαιοδοσία ἡ παρέχουσα συμβουλευτικὴν ψῆφον ἐπὶ προβιβασμῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους, καὶ ὑποστρατήγων εἰς ἀντιστρατήγους. Αὕτη δ’ ἐτέθη κατὰ σχέσιν πρὸς τὸν νόμον περὶ ἐπιθεωρήσεως, καὶ θέλω ὁμιλήσει κατωτέρω περὶ αὐτῆς. Ἔρχεται ἔπειτα ἐκ τοῦ αὐτοῦ νόμου, τοῦ σήμερον δημοσιευθέντος, ἡ ἐν τῷ ἄρθρῳ 10 δικαιοδοσία διοικήσεως ἐν καθολικῇ ἐπιστρατεύσει. Τοῦτο εἶναι ἤδη δεδομένον, διότι ἐψηφίσθη ἤδη εἰς νόμον ἡ διάταξις καὶ θέλει ἰσχύσει μετὰ ἐννέα ἢ δέκα ἡμέρας, τοῦ φύλλου τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως περιλαβόντος τὸν νόμον τοῦτον χθές, νομίζω, ἢ σήμερον. Ἔχουσι δὲ σήμερον, κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο, «οἱ ἀντιστράτηγοι» δικαίωμα διοικήσεως ἐν καθολικῇ ἐπιστρατεύσει· καὶ ἐπειδὴ ἔχομεν δύο ἀντιστρατήγους, καὶ ἐπειδὴ ὁ νέος νόμος καταργεῖ τὸν παλαιόν, ἔχομεν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο, — ἀγνοῶ ἂν ἡ Βουλὴ ἐπέστησε τὴν προσοχὴν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, — ὅτι κατὰ τροποποίησιν τοῦ ἄρθρου 37 τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ, ἐν ἐπιστρατεύσει καὶ πολέμῳ ὁ διοικητὴς τοῦ στρατοῦ ἔχει ἀπεριόριστον ἐξουσίαν ἐφ’ ὅλου τοῦ στρατοῦ, ὄχι μόνον ἐπὶ τοῦ στρατοῦ, ὅστις εἶναι τεθειμένος ὑπὸ τὰς διαταγὰς αὐτοῦ, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὴν περίστασιν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ στρατοῦ, τοῦ εὑρισκομένου καθ’ ὅλην τὴν ὑπόλοιπον χώραν· πρᾶγμα ἀντιβαῖνον εἰς τὰ ἁπανταχοῦ κρατοῦντα, καὶ εἰδικώτερον ἐν Ἀγγλίᾳ, διότι εἰς τὴν Ἀγγλίαν συμβαίνει ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον, ὅτι, ἂν ἐπέλθῃ κατάστασις πολέμου, ὅλην τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ἀναλαμβάνει ὁ Ὑπουργός. Ἂν δ’ ἐντείνητε τὴν προσοχὴν εἰς τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, θέλετε ἰδεῖ, ὡς ἐκφράζεται, ποία ἡ δύναμις, ἣν λαμβάνει ὁ διοικητής, οἱοσδήποτε εἶναι οὗτος, εἴτε ὁ Α εἴτε ὁ Β εἴτε ὁ Γ. Ἔρχεται ἰσότιμος ἢ ἰσοδύναμος ἢ καὶ πολλάκις ὑπερτερεῖ τοῦ Ὑπουργοῦ, διότι αὐτὸς προστάσσει, ἄνευ Βασ. Διαταγμάτων ὑπευθύνως προσυπογραφομένων ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἐνῷ δὲ ταῦτα πάντα παρεχωρήθησαν, ὡς ἂν ἦσαν ἀνεπαρκῆ, ἔρχεται καὶ ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ ὑπὸ ψήφισιν, δι’ ἧς ζητεῖται νὰ δοθῇ εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν ἡ δικαιοδοσία διευθύνσεως μεγάλων ἀσκήσεων ἢ ἡ διοίκησις τμήματος στρατοῦ κατὰ ταύτας. Καὶ ἐνταῦθα, — λεχθήτω ἐν παρόδῳ, — φοβοῦμαι μήπως συμβῇ τι, ὅπερ θέλει θέσει εἰς στενοχωρίαν καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Γαλλικὴν Ἀποστολήν, διότι, ἐὰν εἰς τὰς ἀσκήσεις μετάσχῃ ὁ ἀντιστράτηγος Διάδοχος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προΐσταται αὐτῶν, κατὰ τὸν νόμον περὶ Ἀποστολῆς τῶν Γάλλων Ἀξιωματικῶν. Διότι ὁ ξένος στρατηγὸς ὁ ἐνταῦθα εὑρισκόμενος, κατὰ ῥητὴν διάταξιν τοῦ νόμου, ἔχει θέσιν ἀντιστρατήγου, ἐκπαιδευτοῦ, ὀργανωτοῦ, διοικητοῦ ἐν ταῖς ἀσκήσεσι καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ ὑποτεταγμένον τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον.

§99ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καὶ θὰ τὸν ἔχῃ.

§100ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ θὰ τὸν ἔχῃ καὶ πρέπει νὰ τὸν ἔχῃ (ἀναγινώσκει): «Ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀποστολῆς καὶ οἱ μὴ συνταγματάρχαι ἀνώτεροι ἀλλοδαποὶ ἀξιωματικοὶ θεωροῦνται ἔχοντες τὸν ἀμέσως ἀνώτερον βαθμὸν ἐκείνου, ὃν ἔχουν ἐν τῷ στρατῷ αὐτῶν. Ἐπίσης θεωροῦνται ἔχοντες τὸν ἀμέσως ἀνώτερον βαθμὸν οἱ ἀλλοδαποὶ λοχαγοί, εἰς οὓς ἤθελεν ἀνατεθῆ διοίκησις ὁμάδος λόχου, πεζικοῦ, πυροβολικοῦ». Αὗται εἶναι αἱ ἐξουσίαι, αἵτινες ἐδόθησαν εἰς τὸν ἀντιστράτηγον τὸν μέλλοντα νὰ διορισθῇ Γενικὸς Ἐπιθεωρητής. Ἀλλ’ ἂν αἱ ἐξουσίαι αὗται εἶναι ἐξουσίαι διοικήσεως τοῦ στρατοῦ καθαρᾶς, διατί δὲν λέγεται ἀπ’ εὐθείας τὸ πρᾶγμα, ὅπως ἐλέχθη κατὰ τὸ 1900, ὅτε ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, ὅστις ἔλεγε· «Συνιστᾶται Γενικὴ Διοίκησις τοῦ στρατοῦ κλπ. Εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν ἀνατίθενται καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ»; Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἐκεῖ ἀπ’ εὐθείας ὠνομάζετο καὶ Γενικὸς Ἐπιθεωρητής. — Καὶ νῦν παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ μοὶ εἴπητε· ποία τῶν δύο ἰδιοτήτων Γενικοῦ Διοικητοῦ καὶ Ἐπιθεωρητοῦ ἐγέννησεν ἀληθῶς τὴν ζημίαν εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Διαδόχου, εἰς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, — τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας; — Διότι ζημία προσγινομένη ἐπὶ τοιούτου ἐδάφους καὶ εἰς τοιοῦτο πρόσωπον εἶναι ζημία ἐθνική. — Ἀκριβῶς ἡ γενικὴ ἐπιθεώρησις· διότι ἐν τῇ γενικῇ ἐπιθεωρήσει ἀπεδείχθη τὸ δυσχερέστατον, τὸ σχεδὸν ἀδύνατον, ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου νὰ εἶναι τιμητὴς αὐστηρὸς καὶ τιμωρὸς τῶν ὑπ’ αὐτοῦ ἐπιθεωρουμένων καὶ ὑπ’ αὐτοῦ διοικουμένων ἀξιωματικῶν καὶ ἐν γένει στρατιωτικῶν. Ἦτο ἡ θέσις αὐτοῦ τοιαύτη, ὥστε ἠναγκάζετο καὶ ὤφειλεν, — οὕτως ὑπερτέρως ἀναγκαζόμενος — νὰ μὴ εἶναι αὐστηρὸς στρατιωτικῶς, ἀλλὰ στρατιωτικοπολιτικῶς. Ὤφειλε τοῦτο ὑπὲρ τῆς διασώσεως τῆς θέσεως τοῦ Διαδόχου ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἀκεραίου, διότι τὰ πάθη ἐξεγειρόμενα, δικαίως ἢ ἀδίκως, φθάνουσι μέχρις ἐκείνου, καθ’ οὗ δὲν συγχωρεῖται νὰ ἐπιτίθενται· δὲν συμφέρει δ’ εἰς τὴν Πολιτείαν νὰ ὑφίσταται τοιαύτην φθορὰν ὁ ἐν προσδοκίᾳ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος. Διὰ τοῦτο παρετηρήθη τὸ ἀληθὲς τοῦτο, ὅτι ἐν τῇ γενικῇ ἐπιθεωρήσει ὁ Γενικὸς Διοικητὴς καὶ Διάδοχος ὑπῆρξε κατώτερος ἑαυτοῦ. Μοιραίως· οὐδὲ προσάπτω τοῦτο ὡς ἁμάρτημα εἰς τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον, ὅστις πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἔχει στρατιωτικῆς μορφώσεως στοιχεῖα, ἴσως ὅσα οὐδεὶς ἄλλος τῶν ἀνωτέρων ἐν Ἑλλάδι ταύτην τὴν ὥραν. Εἶναι δ’ ἐπίσης ἀληθές, ὅτι ὁ ἀντιστράτηγος διοικητὴς τοῦ ἐν πολέμῳ στρατοῦ ἔδειξε στρατιωτικὴν ἀρετήν· εὑρέθη ἀτάραχος ἐντὸς τοῦ πυρός, ἐξετέλεσε τὸ καθῆκον αὐτοῦ ἐν τῇ θέσει ἐκείνῃ, ἐν ᾗ ἂν ἐμένομεν, ἂν ἐγίνετο δυνατὸν νὰ μείνωμεν, — καὶ δὲν πταίει οὗτος διότι ὑπεχωρήσαμεν, — βεβαίως θὰ ἀνεκόπτετο, κατὰ τὴν γνώμην αὐτοῦ τοῦ στρατηγοῦ Γκόλτς, ἡ περαιτέρω πορεία τοῦ, ὡς εἶχον τὰ κατ’ αὐτόν, ἀδυνατοῦντος νὰ προχωρήσῃ τουρκικοῦ στρατοῦ. Ὀφείλομεν νὰ ἀναγνωρίσωμεν ταῦτα πάντα εἰς ἐκεῖνον, ὑπὲρ οὗ ἐνταῦθα ἐγὼ προσπαθῶ νὰ μὴ ἴδωμεν αὐτὸν τοποθετούμενον ἐν τῷ στρατῷ πάλιν ἐν θέσει, ἥτις μόνον ζημίαν θέλει προσκομίσει εἰς αὐτὸν καὶ κατ’ ἀντίκτυπον καὶ εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τε στρατοῦ καὶ τῆς Πολιτείας. Διότι ἐγὼ δὲν φρονῶ, ὅτι ὁ ἔχων στρατιωτικὴν μόρφωσιν καὶ ἱκανότητα στρατιωτικὴν Διάδοχος ἀντιστράτηγος πρέπει νὰ μείνῃ ὅλως ξένος πρὸς τὰ τοῦ στρατεύματος. Καὶ τὸ ὅτι δὲν φρονῶ τοῦτο ἔδειξα ἤδη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτε, ἐν ἄλλῃ ὥρᾳ, ἠναγκάσθην νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅπως προτρέψω νὰ ἀναχαιτισθῇ ἡ ὁρμή, ἡ ἐκραγεῖσα ὡς κεραυνὸς ἐναντίον τῶν ἐν τῷ στρατῷ ὑπηρετούντων βασιλοπαίδων. Φρονῶ δὲ ὅτι ἡ μελέτη τῶν ἐκκρεμῶν θεμάτων θέλει φθάσει νὰ ἀποδείξῃ, παραδεχομένων τοῦτο καὶ τῶν ξένων ὀργανωτῶν, ὅτι υἱὸς Βασιλέως ἔχων στρατιωτικὴν μόρφωσιν δὲν πρέπει νὰ παρεμποδισθῇ ἐργασίας ἐν τῷ στρατεύματι, ὅπως οὐδαμοῦ παρεμποδίζεται. Ὁ μὴ ἔχων στρατιωτικὴν μόρφωσιν δὲν πρέπει νὰ ἀξιοῖ, διότι καὶ μόνον ἔτυχε βαθμοῦ, νὰ ἐργάζηται ἐν τῷ στρατεύματι, ἀλλ’ ὁστισδήποτε κέκτηται ἀληθῶς τοιαύτην μόρφωσιν ἔχει δικαίωμα νὰ ἀξιώσῃ νὰ συμμερισθῇ τοὺς ἀγῶνας τῶν συναδέλφων αὐτοῦ. Καὶ ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον ἡ Πολιτεία νὰ δώσῃ εἰς αὐτὸν τὴν εὐκαιρίαν νὰ δείξῃ τοῦτο ἐν τῇ προσηκούσῃ θέσει, ἀλλὰ καὶ οὐχὶ ἐν πάσῃ περιπτώσει. Ἀλλὰ πάντως εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου ἀποτελεῖ ἐμπόδιον ἡ παρακολουθοῦσα αὐτὸν βασιλικὴ ἰδιότης. Εἶναι αὕτη ἐμπόδιον ἁπανταχοῦ, ἀλλὰ δὲν προσέχομεν εἰς τοῦτο. Ὑπῆρξεν ἐμπόδιον εἰς τὸν ἔξοχον στρατηλάτην, τὸν τέως αὐτοκράτορα τῆς Γερμανίας Φρειδερίκον, ὅστις μόνον ἀρχηγὸς τμήματος στρατοῦ ὑπῆρξε κατὰ τὸν πόλεμον, οὐχὶ διότι δὲν εἶχε τὴν ἀξίαν νὰ διοικήσῃ τὸ ὅλον· ἀλλὰ δὲν ἐκρίνετο βεβαίως φρόνιμον νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τὸν μέλλοντα νὰ βασιλεύσῃ, — ἴσως δὲ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν Βασιλέα δὲν συμφέρει νὰ ἐπιτρέπηται τοῦτο, — νὰ ἐκτίθηται εἰς τοὺς κινδύνους ἀποτυχιῶν, αἵτινες ἔπειτα φέρουσιν, εἴτε μετ’ ἀδικίας εἴτε ἄνευ ἀδικίας, τὸν ἀποτυχόντα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κενώσῃ τὴν θέσιν, ἣν κατεῖχεν, ἐπὶ ζημίᾳ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους. Καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσω ὑμᾶς ἔξοχον παράδειγμα, ἀναγκαῖον παράδειγμα, τὸν ἐξαναγκασμὸν εἰς παραίτησιν τοῦ Βασιλέως τῆς Σαρδηνίας Καρόλου–Ἀλβέρτου μετὰ τὴν ἧτταν ἣν ὑπέστη — τοῦ πατρὸς τοῦ Βίκτωρος Ἐμμανουὴλ — ὑπὸ τῶν Αὐστριακῶν κατὰ τὸ ἔτος 1849; Ἐπολέμησεν ἀνδρείως, ἡττήθη λίαν εὐλόγως, διότι μικρὸς ἐπολέμει κατὰ μεγάλων, ἀλλ’ ἠναγκάσθη νὰ ἀποσυρθῇ, διότι ὁ ἡττώμενος εἶναι σχεδὸν πάντοτε ὑπόχρεος νὰ παραχωρήσῃ τὴν θέσιν εἰς ἄλλον.

§101ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ Σαρδηνία δὲν ἔπαθεν.

§102ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ Ἰταλία δὲν ἔπαθεν ἐκ τούτου, ἀλλὰ τοῦτο δὲν σημαίνει, ὅτι ἄλλοι δὲν δύνανται νὰ πάθωσιν.

§103Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἔπαθεν ἡ Γαλλία ἐπὶ Φραγκίσκου τοῦ Αʹ.

§104ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ πρᾶγμα δ’ ἐλέχθη κάλλιστα, ὡς ἐμνημόνευσα τοῦτο ἄλλοτε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς κατὰ τὸ 1900, ὑπὸ τοῦ ἁρμοδιωτάτου πάντων νὰ κρίνῃ ἐν τοῖς τοιούτοις, ὑπὸ τοῦ Μεγάλου Ναπολέοντος, ὅστις ἐμήνυσεν εἰς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν Ἰωσήφ, τὸν καὶ Βασιλέα, ὅτι εἶναι ἀνίκανος, μεθ’ ὅλην τὴν ἀνδρείαν, ἣν εἶχε νὰ διοικήσῃ στρατόν· ὅταν δέ τις εἶναι ἀνίκανος νὰ διοικήσῃ στρατόν, ὀφείλει ν’ ἀπέχῃ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ· καὶ προσέθηκεν ἔπειτα: εἶναι ἀληθές, ὅτι καὶ ἐγὼ διοικῶ στρατόν, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἐξαιρετικόν, διότι ἡ φύσις μου εἶναι στρατιωτική· ἀλλ’ εἶναι ζήτημα, ἐπεῖπεν ὁ Ναπολέων, κατὰ πόσον πρέπει νὰ ἐπιτρέπηται εἰς τοὺς Βασιλεῖς νὰ διοικῶσιν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ. Τοιοῦτοι οἱ λόγοι τοῦ Ναπολέοντος. Εἶναι λοιπὸν τὸ ζήτημα τοιοῦτο, ὅπερ πρέπει νὰ προκαλῇ πολλὴν προσοχήν. Οὐδὲ δύναται νὰ λυθῇ πάντοτε ὁμοιομόρφως. Δὲν δύναται βεβαίως νὰ καταλυθῇ ἡ ἀρχή, ὅτι ὁ στρατιωτικὸς Βασιλεύς, δυνάμενος, ἔχει καὶ δικαίωμα νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ· ἀλλ’ εὐθὺς ὡς ὑπάρχει ἄλλος, ὅστις ἔχει ἀνεγνωρισμένως ἱκανότητα ἀνωτέραν ἐκείνου, ὅστις κατέχει τὴν βασιλικὴν ἰδιότητα, πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν ὁ κατέχων τὸν βασιλικὸν θρόνον νὰ παραχωρήσῃ τὴν θέσιν εἰς τὸν ἱκανώτερον ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους, ὡς πᾶς φιλότιμος Βασιλεὺς τοῦτο θέλει πράξει, καὶ τοῦτο ἔπραξεν ὁ Γουλιέλμος παρευρισκόμενος εἰς τὸν πόλεμον δυνάμει ἀρχηγός, ἀλλ’ ἔχων ἄλλους διοικητὰς τῶν τοῦ πολέμου.

§105Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν ἐδύνατο νὰ κάμῃ καὶ ἄλλως, διότι εἶχε τὸν Βίσμαρκ.

§106ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Διὰ τοῦτο ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, καὶ φρονῶ τοῦτο ἰδιαζόντως διὰ τὸν Διάδογον ἀντιστράτηγον, ὅστις ἔδωκε δείγματα ἐξαιρετικῆς ἀξίας ἀναλόγως πρὸς τὰ ἡμέτερα, ὅτι ἔχει θέσιν καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ θέσιν ἐργασίας ἐν τῷ στρατῷ· ἀλλ’ ὄχι βεβαίως τοιαύτην θέσιν γεννῶσαν εὐθύνας ἀφορήτους καὶ ἀναμιγνύουσαν τὸν ἐκτιθέμενον εἰς παντοίας ἐπικινδύνους ἐνασχολήσεις εἰς θέματα διοικήσεως, διώξεως, κατηγορίας καὶ ἐπιβολῆς ποινῶν, ἅτινα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ τὴν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν ἢ δύναμιν ὡς ἄλλος ἢ ὡς Ὑπουργὸς νὰ διαχειρισθῇ. Ὅτε κατὰ τὴν 1 Ὀκτωβρίου 1909 ἐγένετο ἐνταῦθα συζήτησις περὶ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἀπομακρύνοντος τοὺς βασιλόπαιδας ἀπὸ τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ὑπέβαλον τροπολογίαν, ὅπως δείξω τὴν γνώμην, ἣν εἶχον περὶ τοῦ σημείου, εἰς ὃ ἔπρεπε νὰ στηθῇ ἡ αὐστηρότης τῆς ἐξεγέρσεως ἀπέναντι τῶν βασιλοπαίδων, καὶ θὰ ἀναγνώσω τὴν τροπολογίαν ταύτην, ἁπλῶς καὶ μόνον ἵνα δείξω ὁποία ἡ ἰδέα ἣν ἔχω περὶ τῆς θέσεως τοῦ Διαδόχου ἐν τῷ στρατῷ (ἀναγινώσκει): «Τὰ τῆς ἐν τῷ στρατῷ ξηρᾶς καὶ θαλάσσης κατατάξεως, τοῦ προβιβασμοῦ καὶ τῆς καταστάσεως τῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ 1 ἐνδιαλαμβανομένων ἀρρένων ὑπάγονται εἰς τοὺς περὶ κατατάξεως, προβιβασμῶν καὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν κοινῶς ἰσχύοντας ὁρισμοὺς τῶν νόμων. Ἀλλ’ ἀπαγορεύεται ἡ εἰς αὐτοὺς ἀνάθεσις γενικῆς στρατιωτικῆς διοικήσεως ἐν καιρῷ εἰρήνης ἢ ἐν παντὶ χρόνῳ οἱασδήποτε στρατιωτικῆς διοικήσεως ἐν τῷ στρατῷ τῆς ξηρᾶς ἢ τῆς θαλάσσης, μὴ ἐχούσης χαρακτῆρα ἁπλῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας ἐν ταῖς τάξεσιν ἢ ἐπὶ τῶν μαχίμων πλοίων τοῦ στόλου». Διὰ ταύτης τῆς τροπολογίας ἐδεικνύετο ἀπερίττως ἡ γνώμη, ἣν εἶχον καὶ ἔχω, ὅτι τοῦτο μόνον πρέπει νὰ ἐπιτρέπηται, καὶ νὰ ἐπιτρέπηται μόνον ἐν καιρῷ πολέμου, ἡ διοίκησις ἡ οὐχὶ ἀκέραιος, ἀλλ’ ἡ τμηματικὴ τοῦ στρατοῦ. Ἐκ τούτου τοῦ λόγου ἀφορμώμενοι νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν εὐθὺς ἀμέσως τὴν κατάλληλον τοποθέτησιν,— λέγω τοῦτο προχείρως,— εἰς τὸν ἄξιον νὰ λάβῃ ἐργασίαν καὶ μεγάλην ἐργασίαν ἐν τῷ στρατῷ, —εἰς τὸν Διάδοχον ἀντιστράτηγον,— τοποθέτησιν, ἥτις θέλει παράσχει εἰς αὐτὸν τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τὰ στρατιωτικὰ τῆς χώρας, συμμελετῶν μετ’ ἄλλων, ὧν καὶ θέλει προεδρεύει, τὰ προβλήματα τῆς παρασκευῆς καὶ τῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας, μάλιστα διὰ τὴν ὥραν τοῦ πολέμου, ἀλλὰ καὶ μὴ ἔχων ἄλλην συνάφειαν μετὰ τοῦ στρατοῦ δυναμένην νὰ ἐκθέσῃ αὐτὸν διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον εἰς ὀλισθήματα ἢ εἰς κατακρίσεις ἀδίκους, εἰς προστριβὰς ἐπιζημίους. Καὶ αὕτη εἶναι ἡ θέσις, ἣν διὰ νομοσχεδίου ἄλλου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προέτεινε νὰ δοθῇ εἰς τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον, θέσις ἀληθῶς προέδρου τοῦ Ἀνωτάτου Μικτοῦ Ἐπιτελείου. Ἐκεῖ βλέπω τὴν ὑπερτάτην θέσιν τὴν στρατιωτικήν, ἣν δύναται νὰ ποθήσῃ μελετητὴς σπουδαῖος, ἀνὴρ ἔχων τὸν πόθον νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος, καθ’ ὃν τρόπον, ἀναλόγως καὶ πρὸς τὰς δυνάμεις ἡμῶν, τὰς ὑπηρεσίας αὑτῶν παρέσχον ἀλλαχοῦ μεγάλοι στρατηλάται ὑπάρξαντες ἀρχηγοὶ ἐπιτελείων. Ἐκεῖ, συνεργαζόμενος μετ’ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ ξηρᾶς καὶ θαλάσσης καὶ ἔχων ὑπὸ τὰς ὄψεις αὑτοῦ πάσας τὰς μελέτας καὶ πᾶσαν τὴν προπαρασκευαστικὴν ἐργασίαν τὴν κανονικήν, ἥτις θέλει διεξάγεσθαι ὅπως ἀπολήγῃ εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀναγκῶν τῶν πολεμικῶν τοῦ Κράτους, κατὰ τὴν ὥραν τῆς ἐμφανίσεως αὐτῶν, ἐκεῖ θὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὁ ἀνώτατος ῥυθμιστής, μετὰ τῶν συνεργατῶν αὑτοῦ, ἐν ἁμίλλῃ ἐργασίας καὶ μελέτης, εἰς τὴν διασκευὴν τοῦ ὅλου πολεμικοῦ διαγράμματος τοιαύτην, ὥστε νὰ γεννᾶται πεποίθησις, ὅτι ἐκεῖθεν δὲν θὰ ἐξέρχωνται ἀποφάσεις πρόχειροι ἀμελετήτως, ὅπως δυστυχῶς πολλάκις συμβαίνει. Ἡ ἀσχολία αὕτη εἶναι τοιαύτη, ὥστε βεβαίως μέγα μέρος τῶν ὡρῶν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς θὰ εἶναι ὑπόχρεος φιλότιμος καὶ πεφωτισμένος στρατιώτης, οἷος ὁ Διάδοχος ἀντιστράτηγος, νὰ καταναλίσκῃ εἰς αὐτήν· τοῦτο δὲ θέλει πράττει ἄνευ οὐδεμιᾶς πρὸς οὐδένα προστριβῆς, ἀλλ’ ἀπὸ ὑπερτάτης θέσεως κηδεμόνος καὶ προστάτου τοῦ παντὸς ἔργου καὶ ὑπάτου διαφωτιστοῦ τῶν σκέψεων τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς χώρας, καθ’ ἣν ὥραν ἡ Κυβέρνησις ἀναγκασθῇ ν’ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ προορισμοῦ τοῦ Κράτους ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ. Θέλετε τοῦτο; Ἔχετε ὅ,τι ἀπαιτεῖται ταύτην τὴν ὥραν, ὅπως ἐν τῷ στρατῷ ἐργασθῇ καὶ ἀποδώσῃ ἀγλαοὺς καρποὺς τῆς ἐργασίας αὑτοῦ πεφωτισμένης διανοίας στρατιωτικῆς ἀντιστράτηγος. Περὶ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ νομοσχεδίου τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως ἀνιαρὸν ὑπολαμβάνω ταύτην τὴν ὥραν, Κύριοι, νὰ γένηται ὑπ’ ἐμοῦ λόγος. Ἔχω ἐνταῦθα πάσας καταγεγραμμένας καὶ πάσας μεμελετημένας· φρονῶ ὅτι ἐν τῷ συνόλῳ θέλουσιν ἀποβῆ εἰς βλάβην· φρονῶ δὲ καὶ ὅτι, ἂν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο γένηται νόμος καὶ ἐφαρμοσθῇ, οὐδεμίαν ἐξ ἐκείνων τῶν εὐθυνῶν, ἃς νομίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἀνελάμβανεν ὁ Διάδοχος πρότερον, μέχρι τῆς ὥρας τῆς ἐπελθούσης καταστροφῆς, θὰ ἀποφύγῃ· ὅτι ὅσον περισσότερον ὑπὸ παραπετάσματα καὶ προσχήματα κρύπτεται ἡ κατὰ τὰ νομοσχέδια ἀνάμιξις αὐτοῦ εἰς τὰ τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς ἐπιθεωρήσεως καὶ τῆς τιμωρίας, τόσον περισσότερον θὰ ἐμφανίζηται τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς παραίτιον τούτου ἢ ἐκείνου τοῦ κακοῦ, ὅπερ συχνότερον θὰ θεωρῆται ὡς ἐξ ἀδικίας προελθόν, ἢ ὅ,τι ἤθελε συμβῆ ἂν τὰ πράγματα ἐγίνοντο ὑπὸ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου. Ἡ συμβουλευτικὴ ψῆφος ἐπὶ συνταγματαρχῶν καὶ ὑποστρατήγων εἶναι δολοφονικὸν ἐγχειρίδιον κατ’ ἐκείνου, ὃν πρέπει νὰ προασπίσωμεν, διότι ἡ συμβουλευτικὴ ψῆφος οὐδένα θὰ ἀφήσῃ μὴ πιστεύοντα ὅτι ἐξ αὐτῆς δὲν προῆλθε τὸ νομιζόμενον ἄδικον ὅπερ ἐγένετο· ἐκεῖνος ὑπερέχει, καὶ ἐπὶ τὸν ὑπερέχοντα πάντοτε μεταβαίνουσι πᾶσαι αἱ εὐθῦναι. Τὴν κεφαλὴν ζητεῖ τις, ὅπως ἀπ’ αὐτῆς ζητήσῃ λόγον, καὶ οὐδεὶς στρέφει τὰς αἰτιάσεις αὐτοῦ κατὰ τῶν ἄλλων τῶν συνεργαζομένων ὑπὸ τὴν ὑψηλὴν ταύτην κεφαλήν, διότι κρίνονται ἀναγκαῖαι καὶ τούτων αἱ συμβουλαί. Ὅτε ἐκεῖνον καλεῖτε ὅπως δώσῃ συμβουλευτικὴν ψῆφον, σωρεύετε καθημερινὰς εὐθύνας εἰς τὴν ῥάχιν αὐτοῦ εἴτε Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ εἴτε Γενικοῦ Διοικητοῦ. Πῶς θέλετε πείσει οἱονδήποτε ὅτι ἡ συχνὴ αὐτοῦ παρουσία εἰς ἐπιθεωρήσεις εἴτε ὑπ’ ἄλλου εἴτε ὑπ’ αὐτοῦ τούτου γινομένας, καὶ ἡ παρουσία αὐτοῦ ἔπειτα πρὸς γνωμοδότησιν διὰ συνταγματάρχας καὶ ὑποστρατήγους, πῶς θέλετε πείσει οἱονδήποτε ὅτι ἡ τοιαύτη αὐτοῦ παρουσία εἶναι ἀπηλλαγμένη ἐντυπώσεων προσωπικὸν ἐχουσῶν χαρακτῆρα, ἃς ὀφείλει εἰς ἐκπλήρωσιν καθήκοντος νὰ μεταδώσῃ, ὅπως ἐπέλθῃ διόρθωσις ἡ κανονική, ὅτε καλεῖται νὰ γνωμοδοτῇ περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ τῶν πρακτέων ὅπως ἐπέλθῃ βελτίωσις εἰς τὰ κατ’ αὐτόν; Καὶ ἐπέρχεται ποτὲ βελτίωσις εἰς οἱονδήποτε, μάλιστα δὲ εἰς μέγαν ὀργανισμόν, ἐὰν ἐν τῇ τάξει τῶν κακῶς ἐχόντων δὲν θέσῃ τὸν δάκτυλον ὁ μέλλων νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν διόρθωσιν καὶ ἐπὶ τῶν προσώπων; Ὁποία βελτίωσις; Καὶ εἶναι δυνατόν, ἔχων τὸ καθῆκον νὰ εἴπῃ γνώμην ἐπανορθωτικήν, νὰ ἀποκρύψῃ ὅτι ὁ Α ἢ ὁ Β εἴτε εἶναι κλέπτης, εἴτε εἶναι ἄνανδρος, εἴτε εἶναι ἀνίκανος, εἴτε εἶναι ἀμελής, εἴτε εἶναι μέθυσος; Νὰ μὴ δώσῃ φῶς εἰς ἐκείνους, οἵτινες περιμένουσιν ἐκ τῶν γνωμῶν τῶν ἐπιθεωρητῶν καὶ τῶν διοικητῶν νὰ ὁρίσωσι τίνες καὶ πόσοι πρέπει νὰ μείνωσιν εἰς τὸν στρατόν, ποῖοι καὶ πόσοι νὰ ἀποχωρήσωσι; Πρέπει νὰ κρύπτηταί τις, καθὼς κρύπτεται ἡ στρουθοκάμηλος εἰσάγουσα τὴν κεφαλὴν ἐντὸς τῶν πτερύγων αὐτῆς, ὅπως μὴ βλέπῃ τὸ κακόν, τὸ ἐπερχόμενον ἐκ τῆς τοιαύτης τῶν πραγμάτων διαρρυθμίσεως. Ὅτε τὰ πάντα γίνονται φανερά, ὅτε φανερὰν λέγει τὴν γνώμην αὐτοῦ ὁ ἀντιστράτηγος, διοικητὴς ἢ ἐπιθεωρητής, ὑπολείπεται τοὐλάχιστον τοῦτο τὸ καλόν, ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντείπῃ τις «οὗτος εἶπε τοῦτο, ἐκεῖνος ἐκεῖνο, ἀλλὰ πάντες γινώσκουσιν ὅτι τοιαῦτά τινα δὲν ἐπράχθησαν». Ἀλλά, ὅτε τὰ πάντα ἐγένοντο μυστικά, τρέχομεν τὸν κίνδυνον καὶ ἀνύπαρκτα νὰ διακοινωθῶσι καὶ τὰ πάντα νὰ ῥιφθῶσιν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἐκείνης, ἥτις εἶναι εἰς ἡμᾶς ἱερὰ καὶ ἀναγκαία, ὅπως, ὅταν ἔλθῃ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἀνέλθῃ καὶ καταλάβῃ τὴν θέσιν, εἰς ἣν αὕτη προώρισται, ὅπως παράσχῃ ὑπηρεσίας καὶ βοήθειαν εἰς τὴν Πατρίδα, ὅσας ἔχω τὴν ἐλπίδα ὅτι δύναται νὰ παράσχῃ. (Χειροκροτήματα).

§107Σ. ΣΙΜΟΣ. Ὀρθῶς, κύριοι συνάδελφοι, ὁ προλαλήσας ἀξιότιμος συνάδελφος εἶπεν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι πολιτικὸν καὶ στρατιωτικόν, ὅτι τουτέστι τὸ ζήτημα εἶναι σύνθετον, καὶ τὰ ἐξ αὐτοῦ προκύπτοντα ζητήματα εἶναι δύο. Πρέπει ν’ ἀνακληθῇ ὁ Διάδοχος ἐκ τῆς διαθεσιμότητος καὶ ν’ ἀναλάβῃ ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατεύματι; Τοῦτο εἶναι τὸ πρῶτον ζήτημα. Καὶ τὸ δεύτερον: Ἀνακαλούμενος ἐκ τῆς διαθεσιμότητος εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν ὁ Διάδοχος ποίαν θέσιν καταλαμβάνει διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου τοῦ ὑπὸ συζήτησιν; Ὅτι ἦτο καιρός, ὅπως ἐξέλθῃ ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἐκ τῆς ἑκουσίας διαθεσιμότητος εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν, πρῶτος ἀνομολογεῖ ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας καὶ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτής. Ὅταν κατὰ τὴν πρώτην Ὀκτωβρίου 1909 ἡ Κυβέρνησις, ἡ κληθεῖσα ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως ἵνα διευθύνῃ τὰ κοινά, ἔφερε τὸν γνωστὸν νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου οἱ Βασιλόπαιδες ἀφῃροῦντο διοικήσεως καὶ ὑπηρεσίας ἐν τῷ στρατῷ, ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης δύο Βουλευταί, τῶν ὁποίων πρέπει τις νὰ θαυμάσῃ τὸ θάρρος, ἀνετάχθησαν κατὰ τοῦ νόμου ἐκείνου, καὶ τὸν νόμον ἐκεῖνον ἐχαρακτήρισαν ὡς ἀντισυνταγματικόν, ὡς νόμον σκληρόν, ὡς νόμον ἀπάνθρωπον, ὡς νόμον ἀτιμωτικόν. Ἐκ τῶν δύο ἐκείνων Βουλευτῶν ὁ εἷς σήμερον ἀνήκει εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, ὁ δὲ ἕτερος εἶναι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου.

§108Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τὴν ἀποπομπὴν τῶν Βασιλοπαίδων.

§109Σ. ΣΙΜΟΣ. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀποπομπῆς, ἀλλὰ περὶ στερήσεως ὑπηρεσίας ἐν τῷ στρατῷ. Καὶ εὑρισκόμεθα τότε ἐν ἄλλῳ θεωρείῳ οἱ ἀκούσαντες τῶν λόγων τοῦ εὐθαρσοῦς ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτοῦ, τοῦ ὁμολογουμένως συγκινήσαντος πάντας τότε, καὶ ὁ ὁποῖος δι’ ἀγορεύσεως νευρώδους, ἡ ὁποία θὰ μείνῃ εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, ἐχαρακτήρισε τὸν νόμον ἐκεῖνον τῆς Ἐπαναστάσεως ὡς τὸν σκληρότερον, ὡς εἶπον προηγουμένως, τὸν ἀπανθρωπότερον, τὸν ἀτιμωτικώτερον τῶν νόμων.

§110Α. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ Διαδόχου, ἐπρόκειτο περὶ τῶν πριγκίπων τότε.

§111Χ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Τὸ ἴδιον εἶναι.

§112Α. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Δὲν εἶναι τὸ ἴδιον.

§113Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἐπρόκειτο καὶ περὶ τοῦ Διαδόχου, διότι καὶ ὁ Διάδοχος ἀφῃρεῖτο ἐκ τῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ καὶ ἐκ τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας. Συνεπῶς ἐν τῷ αὐτῷ κανόνι ὑπήγετο καὶ ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλή, ἵνα περικοπάς τινας ἐκ τοῦ θαυμασίου ἐκείνου ὁμολογουμένως λόγου ἀναγνώσω πρὸς τὴν Βουλήν, διότι ἐκ τούτου θὰ ἐπιχυθῇ πλῆρες φῶς εἰς τὸ ζήτημα. Εἶχε προηγηθῆ τοῦ σεβαστοῦ ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτοῦ Βουλευτής, ὅστις, ὡς εἶπον, σήμερον ἀνήκει εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, ἀνήκει δὲ καὶ εἰς οἰκογένειαν μεγάλην παλαιοῦ πολιτευομένου ἐν τῇ χώρᾳ ταύτῃ, καὶ ὁ ὁποῖος εἶχεν ὑποβάλει τροπολογίαν τοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον εἰσήγαγεν ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Λαπαθιώτης.

§114Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Καὶ ὁ ὁποῖος ἄλλοτε ἐπολέμησε τὴν γνώμην ταύτην.

§115Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἡ ἀντίφασις τῆς σκέψεως ἀναλόγως τῶν καιρῶν, κύριε συνάδελφε, παρακολουθεῖ δυστυχῶς καὶ ἄλλους πλὴν τοῦ Βουλευτοῦ ἐκείνου... Θὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν ἐπιείκειαν ὑμῶν, ὅπως ἀναγνώσω ὑμῖν περικοπὰς λίαν σπουδαίας διὰ τὸ ζήτημα τὸ ὑπὸ συζήτησιν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτής, ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τοῦ βήματος τούτου, μετὰ τῆς ἐπιβολῆς, τὴν ὁποίαν ἐνδεικνύει ἡ πεῖρα καὶ τὸ παρελθὸν αὐτοῦ, ἔλεγεν (ἀναγινώσκει): «Εἶμαι ἴσως εἷς τῶν δύο ἢ τριῶν γηραιοτέρων ἐνταῦθα, οἵτινες συνήθως λαμβάνουσι τὸν λόγον, καὶ ἀπέναντι τοῦ κρημνοῦ πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρισκόμεθα θὰ παρακαλέσω τοὺς ἀγαπητοὺς συναδέλφους, θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσέξωσιν εἰς τοὺς λόγους γέροντος, οὗτινος τὸ στάδιον ἐπερατώθη: Δὲν θέλω, Κύριοι, νὰ ἐπιμείνω, οὐδὲ κἂν θέλω ἐπιχειρήσει νὰ διαγράψω σκιαγραφίαν τῶν κινδύνων, εἰς οὓς θὰ εἴμεθα μοιραίως ἐκτεθειμένοι, ἐὰν τυχὸν ἐγκαίρως δὲν μεταρρυθμίσωμεν τὰς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ φερομένας ἰδέας. Θέλω, παρεμβάλλων τὴν ὑπόμνησιν ταύτην, ἁπλῶς νὰ καταδείξω διὰ τῆς λογικῆς ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων, ὅτι τοῦτο τὸ ἐνταῦθα ἀναγεγραμμένον, τὸ ὑπαγορευόμενον ὑπὸ κύκλων ὡρισμένων ἔξωθεν, ὅτι τοῦτο ἀντιβαίνει ἀκριβῶς πρὸς αὐτοὺς αὐτῶν τοὺς σκοπούς, οἵτινες ἐν αὐτῇ τῇ ἀρχῇ τοῦ ἐγγράφου καὶ τοῦ προγράμματος αὐτῶν ἐξεδήλωσαν διὰ τῆς βεβαιώσεως πίστεως πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ εὐλαβείας πρὸς αὐτόν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἄνδρες οὕτω πολιτευθέντες νὰ μὴ ἀναγνωρίσωσιν, ὅταν τοῦτο κατασταθῇ εἰς αὐτοὺς ἀντιληπτὸν περισσότερον, ὅτι τὸ ἓν φθείρει τὸ ἄλλο, ὅτι τὸ ἓν ἀνατρέπει τὸ ἄλλο, καὶ ὅτι ἐκ τούτου εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπολεσθῇ τὸ ἀγαθόν, ὅπερ αὐτοὶ πρῶτοι ἐζήτησαν νὰ διατηρήσωσιν ὑπὲρ τῆς Πατρίδος. Φαντάζεσθε υἱοὺς Βασιλέως ἔχοντας τὸ καθῆκον, ἐκτὸς τοῦ δικαιώματος, νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν Πατρίδα, ἐκεῖ ὅπου δὲν ἀπαγορεύεται εἰς αὐτοὺς διὰ λόγους πολιτικούς, φαντάζεσθε αὐτοὺς τοὺς υἱοὺς τοῦ Βασιλέως, φαντάζεσθε πρὸ πάντων — ἐὰν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνηται διάκρισις ἐπὶ τοιούτων πραγμάτων — τὸν Διάδοχον εἰς ποίαν θέσιν τίθεται, ὅταν εἴπητε πρὸς Αὐτόν, ὅταν εἴπητε πρὸς Αὐτοὺς ὅτι μόνοι τῶν Ἑλλήνων δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα... Δ. Ράλλης. Τὴν τιμήν. Στέφ. Δραγούμης...δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα, δὲν ἔχετε τὴν τιμήν, δὲν ἔχετε τὴν ἄδειαν, αἰσθανόμενοι τὸ καθῆκον, ὅπερ πᾶς Ἕλλην ἔχει, νὰ ἐργασθῆτε στρατιωτικῶς, εἰς τὸ στάδιον ἐκεῖνο, εἰς ὃ πᾶσαι αἱ Πολιτεῖαι ἔδωκαν ἐλευθέραν εἴσοδον εἰς τοὺς υἱοὺς τῶν Ἡγεμόνων καὶ τοὺς Ἡγεμόνας; Εἶναι δυνατὸν οὗτοι, οὐχὶ ἐπὶ 24 ὥρας, οὐχὶ ἐπὶ 24 λεπτά, οἱ οὕτω καθαιρούμενοι ἐν τῷ πολυτιμοτάτῳ παῖδες τοῦ Βασιλέως, εἶναι δυνατὸν οὗτοι οὐδ’ ἐπὶ 24 δευτερόλεπτα νὰ ὑπομείνωσι — δὲν θέλω νὰ εἴπω τὴν λέξιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, καίτοι εἶναι ἡ ἀκριβής, τὴν «ὕβριν» — τὸν τοιοῦτον ἐξευτελισμόν; Δὲν εἶναι ἀντιληπτὸν ὅτι εὐθὺς ὡς πάντες οὗτοι τοῦτο ἀκούσωσιν, ἐὰν τυχόν, ὅπερ ἀπεύχομαι καὶ δὲν πιστεύω, λάβῃ τὸ ἔγγραφον τοῦτο κῦρος νόμου, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ σπεύσωσι πάντες νὰ εἴπωσιν «ἀπωλέσαμεν τὴν Πατρίδα ἐν ᾗ ἐγεννήθημεν· μεταβῶμεν νὰ εὕρωμεν Πατρίδα ἀλλαχοῦ, ἀφοῦ ἡ Πατρὶς μᾶς ἀποδιώκει, καὶ μᾶς ἀποδιώκει ἐξευτελίζουσα ἡμᾶς»; Εἷς ἕκαστος ἡμῶν οὐχὶ Ἡγεμονόπαις, εἷς ἕκαστος ἡμῶν πολίτης, οὐχὶ Βουλευτής, ἂν ἐλέγετο πρὸς αὐτὸν τοῦτο διὰ νόμου ὑπογεγραμμένου καὶ κεκυρωμένου ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Κυβερνήσεως, εἶχε πλέον θέσιν ἐν Ἑλλάδι; Καὶ ποῖος ἤθελε δώσει εἰς αὐτὸν τὴν χεῖρα, ἀφοῦ δὲν αἰσθάνεται τὴν ὕβριν; Καὶ πρὸς τίνα θὰ ἠδύνατο νὰ ὁμιλήσῃ ὡς ἰσότιμος καὶ ἀδελφός; Καὶ τοῦτο θέλουσι νὰ πράξωμεν ἡμεῖς εἰς βάρος τῶν υἱῶν τοῦ Βασιλέως, τοῦ Βασιλέως ὃν θέλομεν νὰ διατηρήσωμεν; Προσβολὴ τῆς λογικῆς μείζων ταύτης δὲν μοὶ φαίνεται δυνατή. Καὶ λέγομεν εἰς αὐτούς: Θὰ ἔχητε στολὰς χρυσοϋφάντους, θὰ ἔχητε σειρήτια ἢ ἀστέρας, θὰ ἔχητε μισθούς, θὰ ἔχητε προαγωγάς, ἀλλὰ γινώσκετε ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι κατὰ μόνον τὸν μισθὸν ἴσως διάφορα τῶν βαθμῶν καὶ τῶν χρυσοϋφάντων στολῶν καὶ τῶν προαγωγῶν κατὰ βαθμούς, ἃς θεώμεθα παριστάμενοι εἰς τὰ θέατρα, ὅταν ἀκροώμεθα κωμωδίας ἢ τραγωδίας. Καὶ τί θέλει εἶναι οὗτος, ὃν οὕτω καθιστᾶτε τελείως ἄχρηστον καὶ ἀναγκάζετε—ἂν ἦτό ποτε δυνατὸν νὰ δεχθῇ τοῦτο —νὰ ἔχῃ τὸ ὄνειδος τοῦ ἀργομίσθου, τοῦ Ὑψηλοῦ Ἀργομίσθου, ἐν τόπῳ, ὅπου ἡ λέξις ἀργομισθία ὑπῆρξεν ἴσως μία τῶν αἰτιῶν τῆς σημερινῆς ἀνωμαλίας;... Ἀπαγορεύεται ἡ ὑπηρεσία, ὄχι μόνον ἡ διοίκησις, ἡ ὑπηρεσία ἐν τῷ στρατῷ· καὶ κατὰ τίνα τρόπον! Δὲν ὑπάρχει θέσις ἐν τῷ στρατῷ, εἰς ἣν νὰ ἐπιτρέπηται εἰς αὐτοὺς νὰ εἰσαχθῶσιν. Ἡ ὕβρις δέ, ὁ ἐξευτελισμὸς διπλασιάζεται καὶ εἰς αὐτὸν τὸν Βασιλέα προσεγγίζει περισσότερον, ἂν ἐκ τοῦ νομοσχεδίου τούτου πηγάζῃ τὸ ἀποτέλεσμα ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ Βασιλέως εἶναι ἀληθῶς διαγεγραμμένος ἀπὸ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, μόνον μισθὸν καὶ στολὴν διατηρῶν καὶ ὄνομα βαθμοῦ, τοσοῦτον, ὥστε δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτόν, οὐδὲ ὡς ὑπασπιστὴς τοῦ πατρός του νὰ ἐμφανισθῇ.— Νομίζω ὅτι τελευταῖον, ἐὰν ἡ εἴδησις εἶναι ἀληθής, ὁ πρίγκηψ Χριστόφορος ὠνομάσθη ὑπασπιστὴς τοῦ Βασιλέως. Ὁ ἐξευτελισμὸς εἶναι ἀφόρητος· καὶ ἀδύνατον οἱαδήποτε εὐγενὴς ψυχή, οἱοσδήποτε νουνεχὴς ἀνὴρ νὰ μὴ αἰσθάνηται τὸν ἀντίκτυπον αὐτοῦ ἐν ἑαυτῷ· καὶ εἶναι ἀνάγκη, ἐπαναλαμβάνω, τὸ πρᾶγμα τοῦτο νὰ κατασταθῇ ἁπανταχοῦ καταληπτόν· καὶ ἔχω τὴν ἐλπίδα, τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀκούουσα τὰ ἐνταῦθα λεγόμενα καὶ ἴσως ἀκούσασα καὶ ἄλλα θέλει ἔχει τὴν ἠθικὴν δύναμιν, θέλει ἔχει τὴν προθυμίαν, ἥτις ἀδύνατον νὰ λείπῃ ἀπὸ πατριωτικῶν καρδιῶν, ὥστε νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς ἐξεύρεσιν τρόπου συμβιβασμοῦ τῶν πραγμάτων τοιούτου, ὥστε νὰ καταργηθῶσι μὲν τὰ παλαιὰ κακά, νὰ μὴ εἰσέλθωμεν δὲ εἰς νέα δεινά, ἅτινα θὰ εἶναι βεβαίως χείρονα τῶν καταργουμένων. Συνταγματικῶς τὸ πρᾶγμα εἶναι ἐπίσης ἀφόρητον· διότι δὲν ὑπάρχει διάταξις τοῦ Συντάγματος, πραγματευομένη περὶ πολιτῶν Ἑλλήνων καὶ περὶ ἀξιωματικῶν, ἥτις νὰ μὴ περιφρουρῇ τὸ δικαίωμα τῶν υἱῶν τοῦ Βασιλέως νὰ ὑπηρετῶσιν εἰς τὸν στρατόν, ἥτις νὰ μὴ ἀποτελῇ ὑπόδειξιν ὅτι ἔχουσιν οὗτοι ἴσως περισσότερον παντὸς ἄλλου, καθῆκον πρῶτοι νὰ τρέξωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος. Τὸ ἄρθρον 3ον, ὅπερ ἀνέγνωσεν εἰς ἡμᾶς ὁ ἔντιμος συνάδελφος, λέγει ὅτι οἱ Ἕλληνες πολῖται εἶναι δεκτοὶ ἢ μᾶλλον δικαιοῦνται καὶ δικαιοῦνται πάντες, διότι εἶναι πάντες ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, — προτάσσεται ἡ διάταξις αὕτη, — πάντες οἱ Ἕλληνες πολῖται, οἱ ἐν παντὶ ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, ἔχουσι δικαίωμα νὰ ἀναλάβωσιν ὑπηρεσίαν· καὶ καθὼς ἔδειξε πρὸς ὑμᾶς ὁ προαγορεύσας, μίαν μόνην ἐξαίρεσιν ἐν τούτῳ καθιέρωσε τὸ Σύνταγμα, τὴν ἐξαίρεσιν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ ἀξιώματος τοῦ Ὑπουργοῦ. Οὐδεμία ἀπαγόρευσις ἄλλη ὑπάρχει καὶ ἄν, ὡς ἐδόθη καὶ ἄλλοτε ἀφορμὴ νὰ εἴπω, ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῇ ποτε υἱὸς ἡγεμόνος νὰ πολιτευθῇ, οὐδεὶς θεσμὸς ἀπαγορεύει εἰς αὐτὸν νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν κάλπην καὶ νὰ λάβῃ τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν αὐτοῦ. Προσβάλλει ἄρα τὰς διατάξεις τῶν συνδυασμένων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος 3 καὶ 77 τὸ νομοσχέδιον. Ἄλλη προσβολὴ ἄλλης διπλῆς διατάξεως· τῆς τῶν ἄρθρων 34 καὶ 100 τοῦ Συντάγματος, ἄρθρων ἅτινα ὁμιλοῦσι περὶ ἀπονομῆς καὶ ἀφαιρέσεως βαθμοῦ, —ὅτε δὲ γίνεται ἐκεῖ λόγος περὶ βαθμοῦ, δὲν ἐννοεῖται ὁ βαθμὸς κατὰ τὴν μισθοφορίαν, δι’ ἣν οἱ βαθμοῦχοι πολλάκις προσβαλλομένου τοῦ δικαιώματος αὑτῶν, καταφεύγουσιν εἰς τὰ δικαστήρια». Ἀλλά, ὡς εἶπον, ἐλπίζω ὅτι δὲν θέλομεν φθάσει εἰς ὥραν νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὑπὸ ἔποψιν ἀπαραδέκτου. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει μεριμνήσει νὰ ἀπαλλάξῃ τὴν Βουλὴν ἀπὸ τοιαύτης ἀνάγκης· πρέπει δὲ νὰ εἴμεθα πάντες πεπεισμένοι ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι τοιοῦτον, ὥστε μόνον καταφρονήτρια τῆς ἑαυτῆς τιμῆς, μόνον καταφρονήτρια τοῦ ἰδίου αὑτῆς καθήκοντος Βουλὴ εἶναι δυνατὸν νὰ σιωπήσῃ καὶ νὰ μὴ ἀντιτάξῃ τὸ ἀπαράδεκτον. Λέγω ταῦτα τὴν ἑσπέραν ταύτην μετὰ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι ἐνθυμεῖται ἡ Βουλή, ὅτι πάντες, ὅσοι ἐνταῦθα ὡμίλησαν, καθ’ ὃν τρόπον ἡμεῖς ὡμιλήσαμεν, ἐλάβομεν καὶ διετηρήσαμεν τὴν ἐπωνυμίαν «ἀντιδυναστικοί». Οἱ ἀντιδυναστικοί, οἱ οὕτως ἀδίκως καὶ ἀκατανοήτως χαρακτηριζόμενοι, οἱ ἀντιδυναστικοὶ ἔρχονται ἐνταῦθα, ἀληθεῖς βασιλικοί, μὴ κρύψαντες τὴν ἀλήθειαν εἰς τὸν περιπλανώμενον Ἄνακτα, μὴ κρύψαντες τὴν ἀλήθειαν εἰς τοὺς αἰτίους τῆς παραπλανήσεως Συμβούλους αὐτοῦ, οἱ ἀντιδυναστικοὶ ἔρχονται τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ἱκετεύουσι τὴν Βουλὴν καὶ—ἔξω τῆς Βουλῆς παρακαλοῦσι τὸν κύκλον τὸν εὐγενῆ, τὸν ὑποβάλλοντα τὸ πρόγραμμα τοῦτο, νὰ μὴ θελήσωσι νὰ συνδέσωσι τὸ ὄνομα αὑτῶν μετὰ τῆς καταστροφῆς τοῦ τόπου». (Εὖγε καὶ χειροκροτήματα). Ἡ Βουλὴ ἐχειροκρότησε τότε. Παρακαλῶ καὶ ἐγὼ τὴν Βουλὴν νὰ χειροκροτήσῃ καὶ τώρα τὸν κ. Δραγούμην. Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας οὔτε 24 ὥρας, οὔτε 24 λεπτά, οὔτε 24 δευτερόλεπτα, δὲν ἐπέτρεψε κατὰ τὴν 1ην Ὀκτωβρίου 1909 νὰ μείνῃ ὁ Διάδοχος καὶ μέλλων Βασιλεὺς μὲ τὴν ἀτιμωτικὴν διάταξιν τοῦ νόμου ἐκείνου ἐκτὸς τῆς Διοικήσεως, ἐκτὸς τῆς ὑπηρεσίας, ἕκαστος φαντάζεται, ἐὰν μετὰ τὴν πάροδον δύο ἐτῶν ἦτο ὥριμος ἡ τακτοποίησις τῆς ἀνωμαλίας ταύτης. Ὅτι ὀρθῶς καὶ δικαίως εἶχε διαγνώσει τότε ὁ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτὴς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, προκειμένου περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, τὰ κατόπιν γεγονότα δὲν διέψευσαν· ἡ πρόσφατος ἱστορία εἶναι πρὸς πάντας ἡμᾶς γνωστή. Εὐθὺς μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου τούτου, τοῦ νόμου κατὰ τοῦ ὁποίου εἶχεν ὁμιλήσει ὁ κ. Δραγούμης, ὁ ἀντιστράτηγος Διάδοχος Κωνσταντῖνος ἐζήτησε νὰ τεθῇ εἰς κατάστασιν διαθεσιμότητος καὶ οὐχὶ ἀποστρατείας, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἐγένετο σύγχυσις πραγμάτων καὶ γεγονότων. Ὡμίλησαν περὶ παραιτήσεως τοῦ Διαδόχου, καὶ ἕτερος συνάδελφος ὁμιλήσας χθές, εἶπε πῶς δὲν ἐπαναφέρετε τοὺς ἐκκαθαρισθέντας, ἐνῷ ἐπαναφέρετε τὸν Διάδοχον; Ἀλλὰ τὰ πράγματα ἀπαιτοῦσι νὰ εἴπωμεν, ὅτι ὁ Διάδοχος δὲν παρῃτήθη, ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ Διαδόχου ἔμεινεν ὡσαύτως εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Ὥστε δὲν πρόκειται περὶ ἐπαναφορᾶς τοῦ Διαδόχου, πρόκειται περὶ ἀναθέσεως ὑπηρεσίας εἰς Αὐτόν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔρχεται νὰ πολεμήσῃ τώρα ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας. Τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπηκολούθησαν, ἀπέδειξαν ὅτι ὀρθῶς εἶχε διαγνώσει τὰ πράγματα τότε ὁ ἀξιότιμος κ. Δραγούμης. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς συνεφώνησε μετὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅτι ἔπρεπε νὰ καταργηθῇ ἡ Γενικὴ Διοίκησις, ν’ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὸν Διάδοχον πᾶσα ὑπεύθυνος διοίκησις, δὲν ἠθέλησεν ὅμως ν’ ἀρνηθῇ ὑπηρεσίαν πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατεύματι. Ἔχομεν ἀπόδειξιν τούτου, ὅτι μετ’ ὀλίγας ἀκριβῶς ἡμέρας ἐν Πάτραις καὶ ἐν Κερκύρᾳ, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰ ἐν Ἀθήναις καὶ τὰ ἐν τῇ Βουλῇ γενόμενα, ὁ λαὸς ἐξεφράσθη....

§116Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λέγωνται πλέον ἀνακρίβειαι. Ἐν Πάτραις συνεκεντρώθη πράγματι πλῆθος κόσμου, ἵνα ἐκδηλώσῃ τὰς συμπαθείας του πρὸς τὸν Διάδοχον, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου μέχρι τοῦ σημείου καθ’ ὃ ἡ πόλις τῶν Πατρῶν καὶ ὁ λαὸς τῶν Πατρῶν ἐξεδήλωσεν ἀντίθετα πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξεφράσθη ἡ πόλις τῶν Ἀθηνῶν ἐνόπλως, ὑπάρχει μεγάλη ἀπόστασις.

§117Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Αἱ κατόπιν ἐκλογαὶ τὸ ἀπέδειξαν.

§118Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἀκριβῶς αἱ ἐκλογαὶ ἀπέδειξαν τὸν ἰσχυρισμόν, ὃν ἐγὼ εἶπον.

§119Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Αἱ ἐκλογαὶ ἀπέδειξαν, ὅτι ὁ λαὸς ἐνέκρινε τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως.

§120Σ. ΣΙΜΟΣ. Οὐδεὶς εἶπεν ὅτι ὁ Λαὸς δὲν ἤθελε ν’ ἀναλάβῃ ὑπηρεσίαν ὁ Διάδοχος ἐν τῷ στρατεύματι.

§121ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ Ἐπανάστασις ἀπήντησεν εἰς τοῦτο.

§122Σ. ΣΙΜΟΣ. Ὁ ἱστορικὸς τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν ἐγεννήθη ἀκόμη. Ὅταν θὰ ἔλθῃ νὰ τὴν κρίνῃ, ὑποθέτω ὅτι, ἂν ἡ κρίσις αὐτοῦ δὲν θὰ εἶναι καθ’ ὁλοκληρίαν σύμφωνος πρὸς τὴν ἐμήν, δὲν θὰ εἶναι ἀσφαλῶς σύμφωνος πρὸς τὴν ὑμετέραν. Ἐγὼ δὲ ἔχω περισσότερον δικαίωμα τοῦ διακόψαντός με νὰ ὁμιλήσω περὶ τοῦ ζητήματος, διότι ἔχω πεῖραν περισσοτέραν καὶ ἔχω ὅλας τὰς ἀποδείξεις διὰ νὰ εἴπω ὅτι πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐμειώθη ἡ ἀγάπη καὶ ἡ ὑπόληψις.

§123ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, ὄχι τὸν Γενικὸν Διοικητήν.

§124Σ. ΣΙΜΟΣ. Πρὸς τὸν Διάδοχον τὸν ἐν τῷ στρατῷ, τὸν στρατηλάτην Διάδοχον.

§125Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Τῶν Φαρσάλων, τοῦ Δομοκοῦ ἢ τῆς Λαρίσης; Ἀπαντήσατε παρακαλῶ, κ. συνάδελφε.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κ. Βουλευτά, μὴ διακόπτετε.

§127Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καλὸν εἶναι νὰ μὴ προκαλῶνται τοιαῦται συζητήσεις.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προχθὲς ἀφέθη πλήρης ἐλευθερία εἰς τοὺς κατηγορήσαντας τὸ νομοσχέδιον, φρονῶ δὲ ὅτι σήμερον δὲν πρέπει νὰ ἐμποδίζηται ἡ ἔκφρασις ἀντιθέτου γνώμης.

§129Σ. ΣΙΜΟΣ. Εἶπον ὅτι τὰ γεγονότα ἀπέδειξαν ὀρθὴν τὴν ἐκτίμησιν τοῦ σεβαστοῦ ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτοῦ, καὶ ἐπέπρωτο ὁμολογουμένως εἰς τὸν θερμὸν συνήγορον τοῦ δικαίου τῶν Βασιλοπαίδων τῆς 1ης Ὀκτωβρίου 1909, ἐπέπρωτο ὑπὸ τῆς ἐξελίξεως τῶν πραγμάτων νὰ ἀνατεθῇ εἰς αὐτὸν ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας. Εἶναι εἰς θέσιν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ τέως Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος περισσότερον ἐμοῦ νὰ γνωρίζῃ ὅτι κατὰ τὴν ἐξέλιξιν τῶν γεγονότων τὸ ἀδίκημα ἢ τὸ σφάλμα τῆς Ἐπαναστάσεως προκειμένου περὶ τοῦ Διαδόχου οὐχὶ ἅπαξ ἔφερε τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην εἰς σκέψεις σοβαρὰς καὶ εἰς δυσχερείας. Θὰ γνωρίζῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ὅτι ὁ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργός του τότε οὐχὶ ἅπαξ ἀλλὰ δὶς ἐσκέφθη νὰ ὑποβάλῃ παραίτησιν ἀπὸ τῆς θέσεώς του, ἀκριβῶς διότι ἡ μεταστροφὴ τῶν πνευμάτων προκειμένου περὶ τοῦ Διαδόχου ἦτο πλέον καταφανής.

§130ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τοιαῦτα πράγματα ἐγὼ ἀγνοῶ· μὴ λέγετε ὅτι τὰ γνωρίζω.

§131Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἐγὼ τὸ θεωρῶ γεγονός, ἔχω καὶ ἐγὼ τὰς ἐμὰς πληροφορίας. Καὶ ἂν δὲν ἐπήρχοντο αἱ ἐκλογαὶ τῆς 8ης Αὐγούστου, ἔχω τὴν πεποίθησιν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι τὰ πράγματα τῆς Ἐπαναστάσεως θὰ ἤθελον λάβει ἐντελῶς δυσάρεστον τροπήν. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι τὰ ὑπὸ τῆς ψήφου τῆς 8ης Αὐγούστου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καταλυθέντα κόμματα εἶχον παρασκευάσει τὸ ἔδαφος τῆς ἐπανόδου τοῦ Διαδόχου διὰ καταλύσεως τοῦ ἔργου τῆς Ἐπαναστάσεως. Ὅπως οἱ ἐν Ἀθήναις παροικοῦντες δὲν λησμονοῦν ὅτι παρεκωλύθη εἰς τὸν Διάδοχον ἡ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐπάνοδος αὐτοῦ εἰς τὴν πρωτεύουσαν, καὶ παρεκωλύθη ἀκριβῶς ἐκ τῶν λόγων, οὓς ὑπηνίχθην. Ἐψυχορράγει ἡ Ἐπανάστασις καί, ἂν δὲν ἤρχοντο αἱ ἐκλογαὶ τῆς 8ης Αὐγούστου, τὸ τέλος αὐτῆς θὰ ἦτο ἄδοξον. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ λαοῦ ἦλθε καὶ ἐκάλυψεν ἅπαντα τὰ σφάλματα τῆς στρατιωτικῆς Ἐπαναστάσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπῆρξε σφάλμα τῆς στρατιωτικῆς Ἐπαναστάσεως, θέλετε νὰ τὸ ἀφήσωμεν νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑφιστάμενον καὶ σήμερον ἀκόμη; Καὶ φαντάζεσθε, Κύριοι, ὅτι ἡ πληγὴ αὕτη, ἡ ἀπομείνασα ἀνοικτή, δὲν θὰ ἤθελε χρησιμεύσει αὔριον, μεθαύριον ὡς ἀφορμὴ νέων ἀνωμαλιῶν εἰς τὸν τόπον; Ἔργον προνοίας, ἔργον πατριωτισμοῦ καὶ ἔργον πρωτοβουλίας, ὑποθέτω, κυβερνητικῆς, ὑπῆρξε τὸ μέτρον τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς τιμῆς τοῦ Διαδόχου, τῆς ἐπαναφορᾶς αὐτοῦ ἐν τῇ ἐνεργῷ ὑπηρεσίᾳ, διότι ἐνῷ κατὰ τοὺς προαγορεύσαντας ὑπῆρχε κίνδυνος διὰ τὸ Κράτος ἡμῶν, ἐὰν ὁ Διάδοχος ἤθελε μείνει ἔξω τοῦ στρατεύματος, ἐκτὸς ὑπηρεσίας, διὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν ὁ κίνδυνος εἶναι ἔτι μείζων, ἐὰν ὁ Διάδοχος ἐξακολουθήσῃ παραμένων καὶ εἰς τὸ μέλλον ἐκτὸς ὑπηρεσίας. Δὲν πρέπει νὰ ἀποσιωπηθῇ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ὅτι ὁ Διάδοχος, καὶ μετὰ τὸν νόμον τὸν ψηφισθέντα ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως, δὲν ἀπώλεσε τὰς συμπαθείας τῶν συναδέλφων του καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἀκριβὴς καὶ εὐσυνείδητος στηθοσκόπησις τῶν πραγμάτων ἤθελεν ἀποδείξει ὅτι ἡ πλειονότης τῶν ἀξιωματικῶν εὑρίσκεται πρὸς τὸ μέρος τοῦ Διαδόχου. Καὶ ὅτε, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἀνορθώσεως ἤθελεν ἀφήσει τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου ἐκτὸς τοῦ στρατεύματος, ἤθελεν ἀφήσει τοῦτον ἕρμαιον ῥᾳδιουργιῶν κομματικῶν, ἕρμαιον σχηματισμοῦ κλικῶν πέριξ ἀντιστρατήγου, ὁ ὁποῖος θὰ ἔβλεπε τὴν φιλοτιμίαν του πληγωμένην καὶ ἠδικημένην. Ἀνομολογοῦμεν καὶ παραδεχόμεθα διὰ πάντας ἡμᾶς τὸ δικαίωμα τῆς μεταγνώσεως, τὸ δικαίωμα τοῦ ἐξαγνισμοῦ καὶ ἀρνούμεθα τοῦτο μόνον εἰς τὸν Διάδοχον. Εἶμαι εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσω, Κύριοι, ὅτι ἐπανελθὼν ἐκ τῆς Ἑσπερίας ὁ Διάδοχος ὡμίλησε κατὰ τοῦ παρελθόντος, ὡμίλησεν ὑπὲρ τῆς νέας καταστάσεως, ἀνεγνώρισεν ὡς δικαίως ἐπελθοῦσαν τὴν νέαν κατάστασιν, ἕνεκα τῆς φαυλοκρατίας τοῦ παρελθόντος. Καὶ ὅτε οἱ λόγοι οὗτοι τοῦ Διαδόχου ἀνεγράφησαν εἰς ἐφημερίδα καὶ δὲν διεψεύσθησαν, καὶ ὅτε ὁ Διάδοχος, ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς χώρας, ἔρχεται πρὸς ἡμᾶς συμμορφούμενος μὲ τὰς ἀπαιτήσεις τῆς νέας καταστάσεως, ἡμεῖς θὰ ἐξακολουθῶμεν κρατοῦντες Αὐτὸν ἐν τῇ ἀτιμωτικῇ, ὡς εἶπον, θέσει, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ νόμος τῆς 9ης Ὀκτωβρίου ἔθεσεν Αὐτόν; Ἀτιμωτικὴ θέσις, ὡς εἶπεν ὁ κ. Δραγούμης.

§132ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ ἀντίληψίς σας.

§133ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὅταν τις εἶναι Διάδοχος τοῦ Θρόνου, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρίσκηται εἰς θέσιν ἀτιμωτικήν.

§134Σ. ΣΙΜΟΣ. Δὲν ἦσθε παρών, ὅτε ἀνέγνωσα τὴν λέξιν ταύτην. Ἐλέχθησαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος.

§135Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρίσκηται εἰς ἀτιμωτικὴν θέσιν.

§136Σ. ΣΙΜΟΣ. Νὰ τὰ εἴπητε εἰς τὸν κ. Δραγούμην.

§137Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θὰ εἴπω τί ἐσκόπει νὰ πράξῃ ὁ Διάδοχος, εὑρισκόμενος εἰς συνεννοήσεις, ἐπανερχόμενος ἐξ Εὐρώπης, καὶ τί κατώρθωσα ἐγὼ ὁ ἁπλοῦς τότε πολίτης νὰ πράξω. Θὰ τὸ ἀκούσητε.

§138Σ. ΣΙΜΟΣ. Αὐτὰ εἶναι ἄγνωστα δι’ ἐμὲ παρασκήνια.

§139Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θὰ τὰ ἀκούσητε ἀπὸ τοῦ βήματος.

§140ΣΠ. ΣΙΜΟΣ. Καὶ ὅτε, κύριοι συνάδελφοι, πολιτικῶς σκόπιμον, ἀνθρωπίνως δίκαιον καὶ ἐθνικῶς συμφέρον εἶναι νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου εἰς ἐνεργὸν ἐν τῷ στρατῷ ὑπηρεσίαν, ἐξεταστέον τὸ δεύτερον ζήτημα: Ποία ἡ θέσις, τὴν ὁποίαν δίδει αὐτῷ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέν, ἡ Γενικὴ δηλονότι Ἐπιθεώρησις; Τὸ νομοσχέδιον τὸ εἴδετε πάντες, τὸ ἀνεγνώσατε, καὶ ἐκ τῶν ἀντιφρονούντων οὐδένα ἤκουσα νὰ εὑρίσκῃ σπουδαίους λόγους, πείθοντας τὴν Βουλὴν ὅτι πρόκειται περὶ μετημφιεσμένης, ὡς ἐλέχθη, Γενικῆς Διοικήσεως. Ὀργανικῶς τίθεται τὸ ἐρώτημα, προκειμένου, ὡς εἶπον, περὶ ἀποφάσεως, ὅπως ἐπανέλθῃ ὁ Διάδοχος ἐν τῇ ἐνεργῷ ὑπηρεσίᾳ: Ποία θέσις ἔπρεπεν ὑπὸ τῆς Πολιτείας νὰ δοθῇ πρὸς τὸν ἀντιστράτηγον Κωνσταντῖνον; Μία καὶ μόνη, ἡ τοῦ προέδρου τοῦ Ἀναθεωρητικοῦ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· ἐὰν ὁ ἀντιστράτηγος Διάδοχος Κωνσταντῖνος ἐλάμβανε τὴν θέσιν τοῦ προέδρου τοῦ Ἀναθεωρητικοῦ, δὲν νομίζετε ὅτι ἡ θέσις αὕτη ἀκριβῶς συνεπάγεται εὐθύνας διοικήσεως ἐν τῷ στρατῷ; Ὅταν ἀπονέμῃ δικαιοσύνην ὁ ἀντιστράτηγος Διάδοχος καὶ μέλλων Βασιλεύς, δὲν ἔχει μείζονας τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας τῷ παρέχει τὸ νομοσχέδιον τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως; Ἤκουσα παρ’ ἀξιοτίμου συναδέλφου μίαν ἄλλην θέσιν, τὴν τοῦ προέδρου τοῦ Μικτοῦ Ἐπιτελείου· ἀλλ’ ὁ νόμος εἶναι προφανής. Κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον πρόεδρος τοῦ Μικτοῦ Ἐπιτελείου διορίζεται ὁ ἐν πολέμῳ Ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ, κατὰ δὲ τὸν νέον νόμον, δι’ οὗ διαστέλλεται ἡ θέσις τοῦ Ἀρχηγοῦ ἐν πολέμῳ, ὁ πρόεδρος τοῦ Ἀναθεωρητικοῦ. Συνεπῶς δὲν πρόκειται περὶ δημιουργίας θέσεως ἐντελῶς ἀνεξαρτήτου. Ἐγὼ ἐξετάζω τὰ πράγματα, ὡς ἔχουσι σήμερον, καὶ λέγω, ὅτι κατηγορεῖται ἡ Κυβέρνησις διατί δὲν δίδει πρὸς τὸν Διάδοχον ἄλλην θέσιν. Ἐρωτᾶται: Ὑπάρχει ἄλλη θέσις, τὴν ὁποίαν δὲν δίδει εἰς τὸν Διάδοχον ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ ὁποία νὰ μὴ παρέχῃ μεγαλειτέρας εὐθύνας ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν τῷ δίδει τὸ παρὸν νομοσχέδιον; Ἠκούσαμεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὅτι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἤθελεν ἐπηρεάσει εἰς τὸ μέλλον τοὺς κατὰ καιροὺς Ὑπουργοὺς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ γοήτρου τοῦ μέλλοντος Βασιλέως. Ἐάν, κύριοι συνάδελφοι, ἡ Βουλὴ ἡμῶν ἔχῃ σχηματίσει τὴν γνώμην, ὅτι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἐν ταῖς ἐπηρείαις αὐτοῦ εἰς τὸ μέλλον δὲν θὰ ἄγηται ὑπὸ προθέσεων ἁγνῶν, τότε ἐρωτῶ: Ἀρά γε δὲν θὰ εἶναι περισσότερον ἐπικίνδυνος ὡς Βασιλεὺς τῆς αὔριον; Ὡς Βασιλεύς, Ἀρχηγὸς τοῦ κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν στρατοῦ; Φοβεῖσθε τὸ ἔλαττον καὶ δὲν φοβεῖσθε τὸ μεῖζον; Ἀλλὰ τότε ἂς εἴπωμεν, ὅτι πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ὡς Βασιλέα τῆς αὔριον, δὲν ἀναγνωρίζομεν τὰ δικαιώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα τῷ ἀναγνωρίζει τὸ Σύνταγμα. Τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν διακρίνει πάντοτε γενναιότης αἰσθημάτων καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχομεν πεποίθησιν εἰς ἡμᾶς αὐτούς, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχομεν πεποίθησιν ὅτι οἱ κατὰ καιροὺς Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις δὲν ἤθελον εἶσθαι τοιαύτης ποιότητος, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ διαφύγουν τὰς τοιούτου εἴδους ἐπηρείας, τότε δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν τὴν ἀνανδρίαν νὰ ἀποδίδωμεν εἰς ἄλλους εὐθύνας παρὰ μόνον εἰς ἡμᾶς αὐτούς. Κύριοι συνάδελφοι, ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ πρὸς ὑμᾶς καὶ ποιησάμενος κατάχρησιν τῆς ὑπομονῆς ὑμῶν καὶ ὡς δημοσιογράφος καὶ ὡς πολιτευόμενος δηλοῖ ὅτι οὐδέποτε ἀνῆλθε τὰς κλίμακας τῶν Ἀνακτόρων, ἀλλ’ ἔχει τὸ καθῆκον ὁμιλῶν πρὸς ὑμᾶς, πρὸς τὴν Βουλὴν τῶν Ἑλλήνων νὰ εἴπῃ ὅτι, ἐπὶ εἰκοσαετίαν ἀνατραφεὶς μετὰ τοῦ ἔξω ἔθνους, ἐσχημάτισα τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ Θρόνος ὁ Ἑλληνικὸς ἵσταται ἐν τῇ ἐθνικῇ συνειδήσει, ἐν τῇ ἐθνικῇ ψυχῇ εἰς ὕψος μέγα. Δὲν δύναται νὰ φαντασθῇ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος Ἑλληνικὸν Θρόνον μὲ ἠλαττωμένον γόητρον. Εἰς αὐτὸ ὀφείλομεν νὰ προσέξωμεν, Κύριοι, διότι δὲν εἴμεθα μόνοι ἐν τῷ οἴκῳ ἡμῶν· μᾶς βλέπουσι καὶ ἄλλοι ἔξωθεν, μετὰ τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα ἡμῶν εἶναι ἀρρήκτως συνδεδεμένα. Ἔζησα καὶ ἀλλαχοῦ, Κύριοι, καὶ εἶδον ὁποίαν σημασίαν ἔχει διὰ τὰ Κράτη τὸ γόητρον τῆς δυναστείας τῶν Κρατῶν ἐκείνων. Παρ’ ἡμῖν τὸ κακὸν τοῦτο, τὸ ἀπὸ ἐτῶν καὶ οὐχὶ σήμερον ἐξακολουθοῦν, καὶ ἐζημίωσε τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ θὰ ζημιώσῃ καὶ ἐφεξῆς, ἐφ’ ὅσον δὲν ἀποδίδομεν εἰς τοὺς ἐπὶ τοῦ Θρόνου καὶ τοὺς περὶ τὸν Θρόνον ὅλον ἐκεῖνο τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον προσήκει νὰ ἔχωσι. Καὶ ἄλλοτέ ποτε εἰς πολιτευτὴν ἐκ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐλέχθη ἐν κέντρῳ, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκονται πολύτιμα συμφέροντα ἐκτεθειμένα ἰδικά μας, ὅτι, ἂν μετὰ τῆς Ἑλλάδος καθίσταται δύσκολος πᾶσα ἐξωτερικὴ συνεννόησις, τοῦτο ἀποδοτέον καὶ εἰς τὰς σχέσεις, τὰς κρατούσας μεταξὺ λαοῦ καὶ Δυναστείας. Καὶ ὅτε παρουσιάζεται αἰωνίως ἡ Ἑλλὰς ἔχουσα ἠλαττωμένον τὸ κῦρος τοῦ Βασιλέως, Ἑλλὰς ἡ μὴ ἔχουσα κόμματα παλαιά, ἡ μὴ ἔχουσα ἄνδρας πολιτικοὺς ἐν συνεχεῖ πολιτικῷ σταδίῳ, μετὰ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ παρέχωνται συνεννοήσεις, νομίζετε ὅτι ἡ ἔλλειψις κύρους τῆς Δυναστείας δὲν εἶναι ὁ κυριώτερος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον εἴμεθα ἐν τελείᾳ ἀπομονώσει ἀπὸ πάσης ἐξωτερικῆς συνεννοήσεως; Οἱ λαοὶ οἱ εὐθαρσεῖς, οἱ λαοὶ οἱ ἰσόρροποι, οἱ λαοὶ οἱ γενναῖοι δὲν καταδέχονται νὰ ζῶσιν ὑπὸ ἡμίμετρα. Ὅταν νομίζωσιν ὅτι οἱ ἐπὶ τοῦ Θρόνου ἱστάμενοι ἢ περὶ τὸν Θρόνον δὲν εὑρίσκονται εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς αὑτῶν, λαμβάνουσι μέτρα ῥιζικὰ περὶ αὑτῶν, οὐδέποτε ὅμως ἀφήνουσι τὸν Θρόνον ἐν ἐκπτώσει, ἐν μειώσει καὶ μὲ ἔλλειψιν γοήτρου καὶ κύρους. Προκειμένου, Κύριοι, περὶ τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, θὰ ἔκαμνον ἔλλειψιν σπουδαίαν, ἐὰν δὲν ἀνέφερον ὅτι τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν τὸν ὠνειρεύθη καθ’ ὃν τρόπον ἄλλοι κύριοι συνάδελφοι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀξιοῦσιν αὐτόν, δὲν τὸν ὠνειρεύθη μὲ ῥεδιγκόταν· ὁ θρῦλος τοῦ Μαρμαρωμένου Βασιλιᾶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, μὲ τὸν ὁποῖον γενεαὶ γενεῶν ἐγαλουχήθησαν μέχρι σήμερον, εἶναι ὁ θρῦλος ἐκεῖνος, ὅστις ἀποτελεῖ τὴν ἐθνικὴν διαθήκην τοῦ μέλλοντος διὰ τὸν Ἑλληνισμόν, ὁ θρῦλος, λέγω, ἐκεῖνος ἠξίωσε τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου μὲ τὴν σπάθην ἀνὰ χεῖρας, καὶ ἐφ’ ὅσον ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι δύναται ὁ μέλλων Βασιλεὺς νὰ ὑφίσταται ἁπλῶς καὶ μόνον κατὰ τύπους, δὲν ἀνταποκρινόμεθα πρὸς τὸ γνήσιον αἴσθημα τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, πρὸς τὰς παραδόσεις αὐτῆς. Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν, κύριοι συνάδελφοι, ἠθέλησεν ἵνα οἱ ἐπὶ τοῦ Θρόνου καὶ οἱ περὶ τὸν Θρόνον ἐν τοῖς πλημμελήμασιν αὑτῶν, ἐν τοῖς σφάλμασιν, εἰς τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν νὰ περιπέσωσι, μείνωσιν ἄνευ ἐπανορθώσεως· ἀλλὰ εὐθὺς ὡς ἡ ἐπανόρθωσις εἶναι δυνατή, καθῆκον τῶν λαῶν ἐκείνων, τῶν ἐχόντων πίστιν εἰς τὸ μέλλον αὑτῶν, εἶναι ὅπως τὸ γόητρον τοῦ Στέμματος τὸ θέτωσιν ὅσον τὸ δυνατὸν ὑψηλότερον. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα).

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος κ. Παπαϊωάννου ὑποβάλλεται τροπολογία εἰς τὸ νομοσχέδιον «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου», ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Κεφαλληνίας καὶ Ἰθάκης κ. Ν. Χαριτάτου ὑποβάλλεται πρότασις νόμου, «περὶ καταργήσεως τῶν περὶ τῶν τύπων τῶν δωρεῶν διατάξεων κλπ. τοῦ Ἰονίου Κώδικος», τυπωθησομένη πρὸς διανομήν. Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Κ. Γόντικα ὑποβάλλεται τροπολογία ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως κλπ. τοῦ νόμου ͵ΓΨΒʹ (3702) περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν νομαρχιῶν καὶ τῶν ἀρχειοφυλακείων», τυπωθησομένη πρὸς διανομήν.

§142ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν νομοσχέδιον «περὶ ἐγκρίσεως εἰδικῶν προϋπολογισμῶν πρὸς ἐκτέλεσιν ἔργων διὰ τῶν πόρων τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης», τυπωθησόμενον πρὸς διανομήν. Ἐπίσης σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως καὶ ἀποπερατώσεως τῶν ἀνεγειρομένων ἤδη στρατώνων, τοῦ ἀνεγειρομένου στρατιωτικοῦ νοσοκομείου ἐν Λαρίσῃ καὶ περὶ ἀνεγέρσεως ἀποθηκῶν πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς ἐπιστρατεύσεως». Παρακαλῶ νὰ τυπωθῶσι, νὰ παραπεμφθῶσι δὲ εἰς ἐπιτροπὴν ἢ μᾶλλον νὰ ψηφισθῶσιν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν ἀμέσως.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Ὁ κ. Κοντογούρης ἔχει τὸν λόγον.

§144Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§145Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν ἐτερμάτισε τὸν λόγον του παρουσιάζων πρὸ ἡμῶν τὴν εἰκόνα, τὴν ὁποίαν παρέχει ἀπό τινων μηνῶν τὸ Ἑλληνικὸν στράτευμα, στράτευμα τὸ ὁποῖον ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας ἐργάζεται διαρκῶς, ὅπως παρουσιασθῇ ἄξιον τῶν προσδοκιῶν τοῦ ἔθνους. Καὶ ἀφοῦ περιέγραψε τὴν εἰκόνα ταύτην καὶ ἀφοῦ συνεμερίσθη τὴν αἰσιοδοξίαν, μὲ τὴν ὁποίαν ὅλοι παρακολουθοῦμεν τὴν ἐργασίαν τὴν γενομένην ἐν τῷ στρατεύματι, ἐργασίαν πρὸς τὴν ὁποίαν ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ πρὸς ὑμᾶς ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἴσως δὲν εἶναι ἐντελῶς ξένος, ἀφοῦ περιέγραψε πάντα ταῦτα, κατέληξε τὸν λόγον του μὲ τὴν οὐχὶ ὑψηλόφρονα σκέψιν ὅτι πρὸς τὸ ἔργον τῆς ἀναγεννήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ πρέπει νὰ μείνῃ ἐντελῶς ξένος ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, ὁ ἀντιστράτηγος Κωνσταντῖνος, διότι κινδυνεύει, ἂν καὶ οὗτος συμμετάσχῃ εἰς τὸ ἔργον τοῦτο, καὶ θὰ συμμετάσχῃ μετὰ μῆνας, ἐὰν ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, κινδυνεύει νὰ θεωρηθῇ ὅτι καὶ οὗτος συνετέλεσεν εἰς τὴν ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Αὐτὸ ἦτο τὸ τέρμα τοῦ λόγου τοῦ ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Βουλευτοῦ. Θὰ χρειασθῶ τὴν ἐπιείκειαν τῆς Βουλῆς, διότι ἐξαιρετικῶς ἴσως τὴν ἑσπέραν ταύτην θὰ ἀναγκασθῶ νὰ καταναλώσω μακρότερον χρόνον ἢ ὅσον συνήθως, ἱστάμενος ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου καὶ ὁμιλῶν πρὸς ὑμᾶς, ἀλλὰ τὸ θέμα εἶναι ἀληθῶς ἄξιον τῆς ἀπωλείας τοῦ χρόνου καὶ ἐλπίζω ὅτι ἡ ἐπιείκεια ὑμῶν δὲν θέλει μὲ ἐπιλείψει. Ἔχω ἀνάγκην, προτοῦ εἰσέλθω εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, προτοῦ δηλαδὴ ἀναλάβω ν’ ἀνασκευάσω ὅλας τὰς ἀντιρρήσεις, αἱ ὁποῖαι προσάγονται κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, νὰ ἐκθέσω πρὸς ὑμᾶς σαφῶς, ἐμπεριστατωμένως καὶ διηκριβωμένως ποία εἶναι ἡ θέσις, ἡ ὁποία προτείνεται νὰ πλασθῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν, ὅπως καταληφθῇ ὑπὸ τοῦ Διαδόχου, διότι δυστυχῶς καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου οὐδεμία διευκρίνισις ἐγένετο, διότι οὐχὶ σκοπίμως ἀλλ’ ἀθελήτως βεβαίως, ἐπεδιώχθη νὰ συγχυσθῶσι τὰ πράγματα. Ἄρθρον κατηγορίας ἀπηυθύνετο κατ’ ἐμοῦ ὅτι ἦλθον νὰ προτείνω τὴν ἀνασύστασιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Εἶναι ἀνάγκη λοιπὸν νὰ ἐξηγήσω πρὸς ὑμᾶς ποία εἶναι ἡ θέσις τοῦ Διαδόχου, ποῖα εἶναι τὰ δικαιώματα αὐτοῦ, τὰ ὁποῖα περιβάλλεται διὰ τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως, ν’ ἀντιπαραβάλω ταῦτα πρὸς τὰ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ μόνον ὅταν οὕτω καθαρισθῇ τὸ ἔδαφος, τότε μόνον θὰ δυνηθῶμεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν οὐσίαν τῆς ὑποθέσεως, ἡ ὁποία συνίσταται εἰς τὴν ἀναίρεσιν ὅλων τῶν ἀντιρρήσεων, αἱ ὁποῖαι προεβλήθησαν κατὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου προτείνεται ἡ σύστασις Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως τοῦ στρατοῦ, τὰ δὲ δικαιώματα τὰ ἀνήκοντα εἰς τὸν ἐπιθεωρητὴν εἶναι τὰ ἀναφερόμενα κυρίως εἰς τὸ 3 ἄρθρον: «Ὁ Γενικὸς ἐπιθεωρητὴς τοῦ στρατοῦ παρίσταται κατὰ βούλησιν εἰς τὰς ἐπιθεωρήσεις τὰς ἐνεργουμένας παρὰ τῶν Μεράρχων, τῶν διοικητῶν τῶν διαφόρων μονάδων καὶ τῶν εἰδικῶν ἐπιθεωρητῶν, δύναται δὲ νὰ ἐνεργῇ αὐτοπροσώπως ἐπιθεώρησιν παντὸς σώματος, καταστήματος ἢ ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ, ὁσάκις ἤθελε κρίνει τοῦτο ἀναγκαῖον. Κατὰ τὰς ἐπιθεωρήσεις ταύτας ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς βεβαιοῦται περὶ τῆς καταστάσεως τῆς διοικητικῆς ὑπηρεσίας, τῆς πειθαρχίας, τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῆς πρὸς πόλεμον παρασκευῆς, καὶ ὑποβάλλει περὶ τῆς καταστάσεως ταύτης ἔκθεσιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Τελευταῖον δὲ εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν δύναται ν’ ἀνατεθῇ ἑκάστοτε ἡ διεύθυνσις μεγάλων ἀσκήσεων ἢ ἡ διοίκησις τῶν τμημάτων στρατοῦ κατὰ ταύτας». Αὐτὴ εἶναι ὅλη ἡ ἐξουσία, ἡ ὁποία παρέχεται εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ διὰ τοῦ νομοσχεδίου. Πάντα τὰ λοιπὰ ἄρθρα μεριμνῶσι περὶ λεπτομερειῶν, καὶ θὰ ἦτο ἀνάξιον ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν, διὰ νὰ μνημονεύσω τὸ ἄρθρον, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς μεταβαίνων πρὸς ἐπιθεώρησιν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συμπεριλάβῃ τῇ ἀδείᾳ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας, τὸν γενικὸν ἐπιμελητήν, τὸν γενικὸν ἀρχίατρον ἢ τοὺς ἐπιθεωρητὰς τοῦ πυροβολικοῦ, θὰ ἦτο λέγω ἀνάξιον τοῦ κόπου καὶ τῆς ἀπωλείας τοῦ χρόνου ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν. Ταῦτα εἶναι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἀναγνωρίζοντα διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ. Σημειωτέον ὅτι, προτοῦ ἤδη ἀγορεύσῃ ὁ Βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος ἀνέγνωσα πρὸς τὴν Βουλὴν τροπολογίαν προτεινομένην εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο, τροπολογίαν μὴ ἀποτελοῦσάν τι νέον, ἀνταποκρινομένην δὲ ἐντελῶς πρὸς τὰς σκέψεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας συνετάχθη τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Καὶ ἡ τροπολογία αὕτη ῥητῶς μνημονεύει ὅτι τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητής, νὰ ἐνεργῇ ἐπιθεωρήσεις καὶ νὰ ὑποβάλλῃ ἐκθέσεις εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν εἶναι δικαίωμα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ συσχετισθῇ ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει πρὸς τὴν προαγωγὴν τῶν ἀξιωματικῶν, πρὸς τὴν κατάστασιν αὐτῶν ἢ πρὸς τὴν τοποθέτησιν αὐτῶν, διότι διὰ διατάξεως ἀπαγορευτικῆς ἀπαγορεύεται ὅπως αἱ ἐκθέσεις αὗται ἀνακοινῶνται εἰς τὸ Ἀνώτατον Στρατιωτικὸν Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ ἀποφαίνεται καὶ περὶ τῶν προαγωγῶν καὶ περὶ τῶν τοποθετήσεων καὶ περὶ τῶν μεταθέσεων καὶ περὶ τῶν ἀποσπάσεων. Σημειωτέον, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἐξῄρθη ἡ κατὰ τὰς γενικὰς ἀσκήσεις ἐνδεχομένη ἀνάθεσις διοικήσεως ἢ τοῦ ἑτέρου τῶν τμημάτων τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον καὶ ἠρωτήθην εἶτα: τί θὰ γίνηται ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει; Καὶ ἔχω τὸ καθῆκον τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ διαδηλώσω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι εἰς τοιαύτην περίστασιν, καθ’ ἣν θὰ ἀνετίθετο ἡ διοίκησις τοῦ τμήματος τοῦ στρατοῦ κατὰ τὰς ἀσκήσεις, ὁ μέλλων Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς τοῦ στρατοῦ ἔχει ἀρκετὸν φρόνημα καὶ ἀρκετὴν φιλοπατρίαν διὰ νὰ ἔχῃ ἀναγνωρίσει ῥητῶς ὅτι θέλει προθύμως ὑποστῆ τὴν κριτικὴν τοῦ στρατηγοῦ, ὁ ὁποῖος θὰ διευθύνῃ τὰς ἀσκήσεις. Ἂς ἴδωμεν τώρα ποία ἦτο ἡ ἐξουσία, ἡ ὁποία προσῆκεν εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ καὶ ὡς Γενικοῦ Διοικητοῦ καὶ ὡς Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ κατὰ τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος κατηργήθη, χειροκροτοῦντος βεβαίως ἀληθῶς ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Θὰ ἀναφέρω πρὸς ὑμᾶς τὰς ἐξουσίας, τὰς ὁποίας εἶχεν ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου ὄχι τοῦ 1900, ἀλλὰ τοῦ 1903, τοῦ τροποποιήσαντος τὸν ἀρχικὸν νόμον καὶ ἐν μέρει περιορίσαντος τὴν ἐξουσίαν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Ἑπομένως ἀναγινώσκω ἐν λεπτομερείᾳ τὰ δικαιώματα τὰ διάφορα. (Ἀναγινώσκει:) Εἰς τοῦτον λοιπὸν «ἀνήκουσιν ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ, αἱ μεταθέσεις καὶ αἱ ἀποσπάσεις τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ὑπηρετούντων εἰς τὰ ὑπὸ τὴν ἄμεσον διοίκησιν αὐτοῦ σώματα, δηλαδὴ εἰς τὸ πεζικόν, τὸ ἱππικόν, τὸ πυροβολικόν, τὸ μηχανικόν, τοὺς λόχους τῶν νοσοκόμων καὶ εἰς τὸ φρουραρχεῖον Ἀθηνῶν». Τοποθετήσεις λοιπόν, μεταθέσεις καὶ ἀποσπάσεις ὅλων τούτων τῶν ἀξιωματικῶν ἐγίνοντο μόνον προτάσει τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Ὡς πρὸς τὰς ἀδείας ἀπουσίας ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἠδύνατο ἰδίῳ δικαίῳ νὰ χορηγήσῃ μέχρι πενταμήνου ἄδειαν ἀπουσίας εἰς ἀξιωματικούς· διὰ διαταγῆς αὐτοῦ ἀπεσπῶντο ὑπαξιωματικοὶ καὶ ὁπλῖται ἀπὸ σώματος εἰς σῶμα· εἰς ἐκτάκτους καὶ κατεπειγούσας περιστάσεις ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἐδικαιοῦτο νὰ διατάξῃ τὴν ἐκ τῶν στρατιωτικῶν ἀποθηκῶν χορήγησιν καὶ ἀντικατάστασιν ὑλικοῦ πολέμου καὶ στρατοῦ καὶ λοιπῶν εἰδῶν κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας — δικαιοδοσία καθαρῶς ἀνήκουσα εἰς τὸν Ὑπουργόν. Ἀλλ’ εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ὑπήγοντο ἡ μετακίνησις τάγματος ἢ συντάγματος ἢ αὐθυπάρκτου τάγματος διὰ προφανεῖς λόγους ὑπηρεσίας, ἐκπαιδεύσεως καὶ δημοσίας τάξεως — σφετερισμὸς τῆς ἐξουσίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Πᾶσα ἄλλη μετακίνησις ἐνεργεῖται διαταγῇ τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ· καθορισμὸς δὲ ἢ μετάθεσις ὁριστικὴ ἕδρας σώματος γίνεται διὰ Διατάγματος προτάσει τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Τοποθέτησις καὶ ἀπόσπασις ὁπλιτῶν ὡς γραφέων, οἰκουρῶν, ἀγγελιαφόρων, καθαριστῶν, τεχνιτῶν, ἐν τοῖς διαφόροις γραφείοις καὶ καταστήμασι καὶ ὑπηρεσίαις γίνεται μόνον ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Παρὰ τῷ Γενικῷ Διοικητῇ ἑδρεύει καὶ ἡ κυρίως ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία. Ἂν ἔδιδε δὲ καὶ ἀδείας τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, τοῦτο δὲν ἔσχεν ἀποτέλεσμα τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν συμφερόντων τοῦ Δημοσίου, ἀλλὰ μόνον τὴν διηνεκῆ σύγκρουσιν μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν ὑπηρεσιῶν. Αὐταὶ ἦσαν αἱ ἐξουσίαι αἱ πολλαπλαῖ, αἱ μεγάλαι, αἱ προσήκουσαι εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν ὡς τοιοῦτον. Ἀλλ’ ἂς ἴδωμεν ποία ἦτο ἡ ἐξουσία, ἡ ὁποία προσῆκεν εἰς αὐτὸν ὡς Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ. Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς εἶναι καὶ Γενικὸς Ἐπιθεωρητής. Ὑπὸ τὴν ἰδιότητα ταύτην αὐτοῦ οἱ μέραρχοι καὶ οἱ εἰδικοὶ ἐπιθεωρηταὶ ὑποβάλλουσι τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐπιθεωρήσεών των ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ καὶ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ. Οὐδεμία ἐπιθεώρησις σχετιζομένη ἀκριβῶς πρὸς τὴν ἀξίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν τῶν προσώπων θὰ ἔχῃ ἀξίαν, ἐὰν δὲν ὑποβληθῇ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ. Ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς ἐνεργεῖ τὴν γενικὴν ἐπιθεώρησιν ἐτησίως καὶ ὑποβάλλει κατὰ ταύτην προτάσεις περὶ τῶν ἀξιωματικῶν, ἐφ’ ὧν δέον νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ διατάξεις τῶν νόμων περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν, περὶ συντάξεως· συνεπείᾳ τῆς ἐπιθεωρήσεως αὐτῆς ὑποβάλλονται ῥηταὶ προτάσεις προκαλοῦσαι τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν. Ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτὴν ἐτησίαν ἐπιθεώρησιν ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἐξελέγχει τὰς πρὸς προβιβασμὸν γνώσεις καὶ ἰδιότητας ἁπάντων τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς χωροφυλακῆς καὶ καταρτίζει τοὺς πίνακας τῶν ὑποψηφίων πρὸς προβιβασμὸν ἀξιωματικῶν, ὑποβάλλει δὲ καὶ προτάσεις περὶ τῆς εἰδικότητος καὶ καταλληλότητος τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας, ἐργασίας καὶ ἀποστολάς, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἐνεργοῦνται οἱ διορισμοὶ αὐτῶν. Ἐάν, Κύριοι, ἀντιπαραβάλητε ἤδη ὅ,τι ἠκούσατε, τὰς ἐξουσίας, αἱ ὁποῖαι προσῆκον εἰς τὸν Διάδοχον ὡς Γενικὸν Διοικητὴν καὶ Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν κατὰ τὸν καταργηθέντα νόμον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, πρὸς τὴν ἐξουσίαν, ἡ ὁποία ἀναγνωρίζεται εἰς αὐτόν, ἀσχέτως πρὸς οἱανδήποτε ἐπαφὴν μὲ πρόσωπα καὶ προστριβήν, διὰ τοῦ ὑποβαλλομένου ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν νομοσχεδίου, θέλετε ἀναγνωρίσει πόσον διάφορος κατ’ οὐσίαν, κατὰ βάσιν εἶναι ὁ εἷς θεσμὸς ἀπὸ τὸν ἄλλον· θέλετε ἀναγνωρίσει ὅτι ὁ μὲν εἷς θεσμός, ὁ καταλυθείς, ἐπαναλαμβάνω, χειροκροτοῦντος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἦτο θεσμὸς ἐξαιρετικοῦ δικαίου, θεσμὸς ἀντισυνταγματικός, — ἐξαιρετικοῦ δὲ δικαίου κατὰ τοῦτο, ὅτι εἰς πρόσωπον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιφορτίζηται μὲ ἰδιαζούσας ἀκριβῶς εὐθύνας, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ προλαμβάνηται ὅπως μὴ περιέρχηται εἰς προστριβὰς μεγάλας, εἰς τοιοῦτον πρόσωπον ἀνετίθετο διὰ νόμου, ἐξαιρετικοῦ, ἐπαναλαμβάνω, δικαίου, ὑπεράγαν μεγάλη ἐξουσία, τοιαύτη ὁποία ἦτο φυσικὸν νὰ ὁδηγήσῃ εἰς τὰ ἀποτελέσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔφθασεν. Ὁ νέος θεσμός, ὁ τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως, εἶναι καὶ οὗτος θεσμὸς ἐξαιρετικοῦ δικαίου, ἀλλὰ κατ’ ἀντίθετον ὅλως διεύθυνσιν· ὁ πρῶτος ἐπεσώρευεν εἰς χεῖρας τοῦ προσώπου, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιτίθενται μεγάλαι εὐθῦναι, ὑπεράγαν μεγάλη ἐξουσία, ἐξουσία ἀπορροφῶσα αὐτὴν τὴν θέσιν, τὴν δρᾶσιν, τὴν ὑπόστασιν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν· ὁ δεύτερος θεσμὸς εἶναι ἐξαιρετικοῦ δικαίου κατὰ τοῦτο, ὅτι εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ δὲν ἀναγνωρίζει τὰς ἐξουσίας ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἔχουσιν οἱ ἁπλοῖ ἐπιθεωρηταὶ τοῦ στρατοῦ, εἴτε μέραρχοι εἴτε εἰδικοὶ ἐπιθεωρηταί. Ἐνῷ οὗτοι διὰ τῆς ἐπιθεωρήσεως αὐτῶν ἀποφαίνονται περὶ τῶν προαγωγῶν, ἐνῷ οὗτοι διὰ τῆς ἐπιθεωρήσεως αὐτῶν προκαλοῦσι τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν, ὁ Διάδοχος ἐκτελῶν τὴν ἐπιθεώρησιν ἔχει μόνον τὸ δικαίωμα νὰ ἀποφαίνηται περὶ τῶν ἐπιθεωρήσεων ἀπροσώπως εἰς ὅσον ἐνδέχεται καὶ διὰ προνοίας, ἡ ὁποία ἀσφαλίζει ὅ,τι ἡ ἀπρόσωπος αὕτη ἀπόφασις, ἣν ἔλαβε, δὲν θὰ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ οὐδὲ πόρρωθεν, οὔτε ἀμέσως οὔτε ἐμμέσως, εἰς τὴν κατ’ ἀντανάκλασιν γνώμην τῶν προωρισμένων κατὰ νόμον νὰ συντάξωσι τὰς ἐκθέσεις περὶ τῶν προαγωγῶν καὶ περὶ τῶν τοποθετήσεων τῶν ἀξιωματικῶν. Ἀλλ’ ἀναγνωριζομένου ὁπωσδήποτε ὑπὸ τῶν προαγορευσάντων τῶν ἐπιτεθέντων κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, τὸ προσαγόμενον ἐνώπιον ὑμῶν περὶ ἐπιθεωρήσεως, δὲν παρέσχεν ἔδαφος πρὸς ἄμεσον, ἰσχυρὰν ἐντύπωσιν, ἐγένετο ἀναδρομὴ καὶ πρὸς τὰ ἄλλα συναφῆ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα συνυπεβλήθησαν καὶ διὰ τῶν ὁποίων ἐπίσης παρέχονται ἐξουσίαι εἰς τὸν Διάδοχον Κωνσταντῖνον. Ἐπεκρίθην δέ, ἀπεικότως θὰ ἔλεγον, ὅτι καὶ οὐχὶ εἰλικρινῶς, οὐχὶ εὐθέως, εἰσηγήθην πρὸς τὴν Βουλὴν ὅλα τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ζητῶ νὰ κανονίσω τὴν θέσιν τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου· κατηγορήθην ὅτι κρύβδην ἐπεδίωξα νὰ ἀποσπάσω ταῦτα παρὰ τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς κατηγορίας, ἡ ὁποία ἀδικεῖ τὸν χαρακτῆρά μου καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἀναγνώσω εἰς τὴν Βουλὴν τὰς δύο εἰσηγητικὰς ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι συνώδευον ταῦτα τὰ νομοσχέδια, διὰ τῶν ὁποίων ἐπίσης ἀναγνωρίζονται ἐξουσίαι πρὸς τὸν Διάδοχον Κωνσταντῖνον, νομοσχέδια ὑποβληθέντα κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν, κατὰ τὴν αὐτὴν ὥραν, καὶ τὰ ὁποῖα διὰ τῶν αἰτιολογικῶν ἐκθέσεων ταῦτα μνημονεύουσιν. Ἡ τροποποίησις τοῦ νόμου τούτου εἶναι ὁ νόμος περὶ Ταμείου Ἀμύνης. Εἶναι ἀναγκαία συνέπεια ἐν περιπτώσει ἐπιψηφίσεως τῶν σχεδίων νόμου περὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ Ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ συστάσεως θέσεως τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ. Τὸ ἄλλο εἶναι τὸ ἀφορῶν τὸ Γενικὸν Ἐπιτελεῖον. (Ἀναγινώσκει τὴν ἔκθεσιν τοῦ νομοσχεδίου:) «Ἡ διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου προτεινομένη τροποποίησις τοῦ νόμου εἶναι ἀναγκαία συνέπεια ἐν περιπτώσει ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ τροποποιήσεως τοῦ Ὀργανισμοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ περὶ συστάσεως θέσεως Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ Στρατοῦ». Ἡ κατηγορία λοιπὸν ὅτι ἐπεδίωξα ν’ ἀποσπάσω τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς διὰ τὰς ἐξουσίας, τὰς ὁποίας ζητῶ νὰ δώσω εἰς τὸν Διάδοχον κρύφα, ἦτο κατηγορία ἀσύστατος ἐντελῶς. Ἀλλ’ ἂς ἐξετάσω καὶ κατ’ οὐσίαν, Κύριοι, τὰς ἄλλας ταύτας ἐξουσίας, αἱ ὁποῖαι διὰ τῶν ἄλλων νομοσχεδίων τῶν ἤδη ψηφισθέντων ἐχορηγήθησαν εἰς τοῦτον ὑπὸ τὴν αἵρεσιν πάντως τῆς ψηφίσεως τοῦ παρόντος νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπανέρχεται εἰς ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν ὁ Διάδοχος. Ὡρίσθη ὅτι εἶναι μέλος τῆς διοικητικῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Ταμείου τῆς Ἀμύνης. Καὶ ἦτο φυσικόν, Κύριοι, ὅπως ὁ νόμος εἰς τὸν ἀντιστράτηγον τὸν τέως πρόεδρον τοῦ Ἀναθεωρητικοῦ, τὸν τέως ἀρχηγὸν τοῦ ἐν πολέμῳ στρατοῦ, ἐχορήγει δικαίωμα μετοχῆς εἰς τὴν διοικητικὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Ταμείου Ἀμύνης, ἦτο φυσικὸν νὰ χορηγήσῃ καὶ εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ, τὸν ἐνδεχομένως ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ ἐν πολέμῳ. Ἀλλ’ ὅτι τὸ πρᾶγμα τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἔχῃ σημασίαν μείζονα τῆς ἀληθοῦς καὶ τοιαύτην, οἵα ἀπεδόθη εἰς αὐτό, θὰ ἔπειθε τοὺς ἐπικρίναντας τὴν διάταξιν ταύτην ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν ἔδωκα δὶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι τὸ Ταμεῖον Ἀμύνης ὡς ἴδιον ταμεῖον πρόκειται νὰ καταργηθῇ συγχρόνως μετὰ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1912 εἰς τὴν παροῦσαν Βουλήν. Ὅτι ὡρίσθη νὰ μετέχῃ ὁ Γενικὸς Διοικητὴς καὶ τοῦ ἀνωτάτου μικτοῦ ἐπιτελείου, δὲν θὰ ζητήσω νὰ τὸ δικαιολογήσω, ἀφοῦ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὁ ὁποῖος ὀξέως ἐπέκρινε τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν, ἐκεῖ τουλάχιστον ἐζήτησε νὰ παραπέμψῃ τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ὅπως χρησιμοποιήσῃ τὰ φῶτα καὶ τὴν πεῖράν του. Ἀλλὰ σπουδαιοτέραν βεβαίως σημασίαν θ’ ἀποδίδωσιν οἱ πολλοὶ τῶν ἐπιτιθεμένων κατὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, τὴν ἤδη ψηφισθεῖσαν, διὰ τῆς ὁποίας ὡρίζετο ὅτι ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, τὸ ὁποῖον ἀποφασίζει περὶ τῶν προαγωγῶν τῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους, μετέχουσιν οἱ ἐν ἐνεργείᾳ ἀντιστράτηγοι, ὅπως παρέχωσι πληροφορίας μὲ συμβουλευτικὴν ψῆφον. Πρέπει νὰ βεβαιώσω τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς ὅτι ἂν ἡ διάταξις, ἡ περὶ τούτου ἰδία, δὲν εὑρίσκεται συσσωματωμένη ἐν τῷ παρόντι νομοσχεδίῳ, τῷ περὶ Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως, δὲν ἔγινε διὰ νὰ ὑποκλαπῇ ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ διότι ἐν τῇ ἐμῇ ἀντιλήψει ἡ διάταξις αὕτη δὲν ἦτο διάταξις οὐσιώδης, δὲν ἦτο διάταξις συνδεομένη ἀναποσπάστως πρὸς τὸν θεσμόν, τὸν ὁποῖον ἐνόμισα καθῆκον μου νὰ ἱδρύσω, ὅπως χρησιμοποιήσω τὰ φῶτα τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου τοῦ Θρόνου. Ἐάν δὲ δὲν ἐφοβούμην, μὴ παρεξηγηθῶσιν αἱ περαιτέρω δηλώσεις ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου καὶ εἰς τοιαύτας ἠδυνάμην νὰ προβῶ. Ἀλλ’ ἤδη ἐψηφισμένου τοῦ νομοσχεδίου ἔχω καθῆκον νὰ ὑπερασπίσω τὴν ἀντίληψιν, ἡ ὁποία μὲ ἤγαγε τὸ ἕτερον νομοσχέδιον τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἡ ὁποία, ἐπαναλαμβάνω, μὲ ἤγαγεν εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς διατάξεως ἐκείνης.

§146Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν ἀφορᾷ αὐτό, ἐφ’ ὅσον ζητεῖτε νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὡς ἔχει.

§147ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ζητῶ νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὡς ἔχει μὲ τὰς τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας ἐπιφέρω. Ἐπεδίωξα, Κύριοι, ἔν τινι μέτρῳ, μέχρις οὗ ὁριστικῶς ῥυθμισθῶσι τὰ κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, νὰ ἐξέλθω ἀπὸ τὴν ἐγκαθιδρυθεῖσαν ἐν τῷ στρατῷ ἀποκέντρωσιν καὶ ἔκρινα ὅτι οἱ βαθμοὶ τῶν στρατιωτικῶν δὲν ἦτο προσῆκον ν’ ἀπονέμωνται ἐπὶ τῇ βάσει σχεδίου ἀποφάσεως τοῦ συμβουλίου τῶν Μεράρχων καὶ τῶν ἄλλων στρατηγῶν, ἔκρινα ὅτι οἱ μέλλοντες διοικηταὶ τῶν μεγάλων μονάδων τοῦ στρατοῦ, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο νὰ προέλθῃ καὶ ὁ στρατηγὸς τοῦ ἐν πολέμῳ στρατοῦ, ἔπρεπε νὰ ἐκλέγωνται ὑπ’ εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἡ ὁποία εἶναι κεκλημένη, ἐὰν ἡ ἀνάγκη τὸ ἐκάλει, νὰ ἐκλέξῃ ὅπως θέσῃ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ τοὺς μέλλοντας νὰ ὁδηγήσωσιν αὐτὸν εἰς τὰ πεδία τῆς τιμῆς. Ἀλλὰ ταῦτα κρίνων, οὕτω σκεπτόμενος καὶ τὸ δικαίωμα τοῦτο διεκδικῶν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἔκρινα ὅτι προσῆκον ἦτο νὰ ζητήσω ἐπισήμως τὰς πληροφορίας τῶν ἁρμοδιωτέρων προσώπων, ὅπως μὴ ἀφεθῇ ἡ Κυβέρνησις ἔξω παντὸς θέλοντος νὰ ἐλέγξῃ ἐν τῇ ἐξελίξει τοῦ ἔργου τούτου, ἀλλὰ ν’ ἀκούσῃ τῶν κορυφῶν τοῦ στρατοῦ, τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, ὅτε ἤθελε ψηφισθῆ τὸ νομοσχέδιον τοῦ προέδρου τοῦ Ἀναθεωρητικοῦ, καθ’ ἣν ἐποχὴν συνετάσσετο τὸ νομοσχέδιον, ὁπότε ἦτο ἐν ἐνεργείᾳ καὶ δύναται νὰ ἐπανέλθῃ εἰς ἐνέργειαν, ὤφειλον νὰ θέσω τοῦτον τὸν περιορισμόν, ὅπως ζητῆται ἡ γνώμη τούτων, εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀφιεμένης ἀκεραίας τῆς εὐθύνης, ὅπως ἐπιλέξηται ἐκείνας, τὰς ὁποίας θὰ ἐθεώρει κρείσσονας. Καὶ ἤδη, ὅτε ἔχετε ἐνώπιον ὑμῶν τὸ ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ διεξαχθῇ ἡ συζήτησις, εἰσέρχομαι εἰς τὴν συζήτησιν, ὅπως ἀνασκευάσω ὅλας τὰς ἀντιρρήσεις, αἱ ὁποῖαι διετυπώθησαν κατὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου. Καὶ ἡ πρώτη τῶν ἀντιρρήσεων, Κύριοι, ἡ εὐρύτερον ἀκουσθεῖσα ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐξενεχθεῖσα καὶ εὐρύτερον διατυπωθεῖσα ἦτο ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν, πῶς, ἀφοῦ ἡ ἐπανάστασις κατήργησε τὴν Γενικὴν Διοίκησιν, φέρεις σύ, Ἀναθεωρητικὴ Κυβέρνησις, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς τὴν Βουλήν; Ἀλλ’ εἰς τοῦτο, Κύριοι, ἔχω τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ διακηρύξω ὅτι ἡ ἐπανάστασις ἐφ’ ὅσον ἀντεπροσώπευε τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡ ἐπανάστασις ἐπεδίωξε τὴν κατάλυσιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως καὶ μόνον ἐκ τῆς ὑπερβολῆς, πρὸς τὴν ὁποίαν ἦτο φυσικὸν νὰ φέρηται πᾶσα ἐπανάστασις, ἔφθασε νὰ μὴ περιορισθῇ εἰς τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἦτο τὸ ἀπαραίτητον, τὸ ἐπιβεβλημένον, τὸ ἀναγκαῖον, ἀλλὰ νὰ χωρήσῃ καὶ πέρα αὐτοῦ, διὰ νὰ στερήσῃ τὸν αὔριον Βασιλέα τοῦ δικαιώματος νὰ ὑπηρετῇ εἰς τὸν στρατόν, τοῦ ὁποίου ἦτο ἀντιστράτηγος καὶ εἰς τὸν ὁποῖον ὑπηρέτησεν ἐπὶ μακρὰ ἔτη καὶ εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Καὶ ἠρωτήθην ὑπό τινος τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἵτινες ἠγόρευσαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἂν εἶμαι ἐκτελεστής τῆς ἐπαναστάσεως ἢ δαμαστὴς αὐτῆς. Καὶ ἀπαντῶ ὅτι δὲν εἶμαι οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ἄλλο. Ὑπῆρξα ῥυθμιστὴς τῆς ἐπαναστάσεως εἰς περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐζητήθη ἡ γνώμη μου. Καὶ μετὰ τὴν ῥύθμισιν, ἡ ὁποία ἀξιῶ ὅτι ἦτο ἡ προσήκουσα, ἡ ἐξυπηρετήσασα τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τῆς ἐπαναστάσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐγενόμην συνεχιστής, ὄχι ψήφῳ τῆς ἐπαναστάσεως, ἀλλὰ ψήφῳ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐκ τῶν θεωρείων).

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰδοποιῶ τὰ θεωρεῖα, ὅτι θὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν αὐτῶν, ἐὰν ἐξακολουθῶσι νὰ παραβαίνωσι τὰς διατάξεις τῆς Βουλῆς.

§149Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὡς συνεχιστὴς τῆς ἐπαναστάσεως ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης, ἔχω τὸ καθῆκον νὰ ἐπιδιώξω τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν σκοπῶν, τοὺς ὁποίους ἐπεδίωξεν ἡ ἐπανάστασις. Καὶ ὅταν λέγω ἐπανάστασιν ἐννοῶ τὴν λαϊκὴν ἐπανάστασιν, τῆς ὁποίας ἑρμηνεῖς ἐγένοντο πρῶτοι οἱ στρατιωτικοί, ἀληθῶς δὲ εἰς αὐτοὺς ὀφείλεται εὐγνωμοσύνη. Ἀλλ’ ἐννοῶ τὴν ἐπανάστασιν τὴν λαϊκήν, διότι, καθ’ ὅσον ἡ στρατιωτικὴ ἐπανάστασις ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι ἐξῆλθε τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον ἐχάραξεν ἡ λαϊκὴ ἐπανάστασις, κατὰ τοσοῦτον ἡ στρατιωτικὴ ἐπανάστασις δὲν θὰ εἶχε μεγάλην ἀξίαν. Δύο σκοποὺς καὶ καθήκοντα ἔχω νὰ ἐπιδιώξω καὶ νὰ σεβασθῶ, τὴν ἀναδιοργάνωσιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἡ Ἑλλὰς ἀποκτήσῃ δύναμιν ἀξιόμαχον, ὅπως δύναται νὰ προστατεύῃ τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν αὐτῆς, καὶ τὴν ἀνόρθωσιν ὅλων τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ τὴν πολιτικὴν ἐν γένει ἀναγέννησιν τοῦ Κράτους. Αὐτοὶ εἶναι οἱ ὑψηλοὶ σκοποί, τοὺς ὁποίους ἐπεδίωξεν ἡ ἐξέλιξις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ταῦτα ἐὰν δὲν ἐπεδίωκον θὰ ἤμην προδότης τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἀνέλαβον. Πέρα τούτου, Κύριοι, ἔχω τὸ καθῆκον νὰ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν ἔχω ἀναλάβει οὔτε νῦν οὔτε ἐν τῷ παρελθόντι οὐδεμίαν, οὔτε τὴν παραμικράν, ὑποχρέωσιν. Γνωρίζουσι τοῦτο ἄριστα πρὸ παντὸς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μετεῖχον τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκλήθην ἐνταῦθα, τῆς στρατιωτικῆς ἐπαναστάσεως. Ἕλκων ἑπομένως τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν ἔχω, ἀπὸ τῆς ἐκτάσεως τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, ἔχω τὸ δικαίωμα ἐλευθέρως νὰ κρίνω περὶ τοῦ δέοντος γενέσθαι καὶ τοῦτο νὰ εἰσαγάγω ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ἀδιαφορῶν τί ἐπράχθη εἰς τὸ παρελθόν, ἐφ’ ὅσον τοῦτο δὲν προέρχεται ἀπὸ τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἔχω τὴν ἐμὴν ἐξουσίαν. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἔχω ἀκόμη τὸ καθῆκον, Κύριοι, νὰ ὑπομνήσω, ὅτι κληθείς, ὅπως ῥυθμίσω τὰ τῆς ἐπαναστάσεως, ἐν δυσκόλῳ τότε εὑρισκομένης, ὅτι πρὸ παντὸς συνεβούλευσα εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ ἀποσυρθῶσιν εἰς τοὺς στρατῶνας των, ὅπως ἐπιδιώξωσι τὴν στρατιωτικὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ στρατοῦ. Καὶ ὀφείλω πρὸς τιμὴν τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἐπανάστασιν νὰ ἀναγνωρίσω, ὅτι τοῦτο ἐπετεύχθη ὑπ’ αὐτῶν καὶ ὅτι αὐτοὶ μεταβιβάσαντες εἰς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν τὴν συνέχισιν τοῦ ἀνορθωτικοῦ ἀγῶνος ἀπεσύρθησαν εἰς τοὺς στρατῶνας των, διαλυθέντος τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου καὶ ἀπήλλαξα αὐτοὺς πάσης ὑποχρεώσεως, πηγαζούσης ἐκ τῆς ἱδρύσεως τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου. Ἔχω τὸ πρακτικὸν τῆς διοικητικῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου τῆς 15ης Μαρτίου, τὸ ὁποῖον ῥητῶς ἀναφέρει, ὅτι πάντες οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ἀποτελοῦντες μέλη αὐτοῦ ἀπαλλάσσονται τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἀνέλαβον. Εἶναι δὲ αὐτονόητον, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὅσα λέγω, ὅτι ἡ μεταβίβασις τῆς συνεχίσεως τοῦ ἀνορθωτικοῦ ἀγῶνος πρὸς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν ἦτο ἄνευ ὅρων, ἀπεριόριστος, διότι θὰ ἦτο θρασὺ νὰ διανοηθῇ τις, ὅτι πρὸς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν θὰ μετεβιβάζετο ἡ ἔνοπλος ἐπανάστασις ὑπὸ ὅρους ἢ ἠλαττωμένη. Ὅ,τι ἑπομένως ἔχω νὰ ἐξετάσω κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν εἶναι τοῦτο. Ἀσκῶν μέχρι τῆς ἑσπέρας ταύτης τὴν ἀρχὴν, ἣν ἀσκῶ, ψήφῳ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰσηγοῦμαι τὰ ὀρθὰ καὶ τὰ συμφέροντα καὶ τὰ ὠφέλιμα. Προτείνω τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τούτου, τὸν ὁποῖον εἰσηγοῦμαι καὶ εὑρίσκομαι κατὰ τοῦτο ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην καὶ διακηρύττω, Κύριοι, ὅτι ἔχω ἀκράδαντον περὶ τούτου πεποίθησιν ὅτι ὄχι μόνον τὰ ὠφέλιμα καὶ τὰ ὀρθὰ καὶ τὰ προσήκοντα εἰσηγοῦμαι, ἀλλ’ ὅτι εὑρίσκομαι καὶ ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ, διότι ἡ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ χθὲς καὶ προχθές, ἀλλὰ αὐτὴ ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας, πρὸς τὸν ὁποῖον τόσον στερρῶς ἔχεται, τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας, τὸν συνδέει εἰς τὰ βαθύτατα ἔγκατα τῆς ψυχῆς του πρὸς τὴν ἰδιότητα τοῦ Βασιλέως, ὡς στρατιώτου Βασιλέως. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὑπῆρξε δι’ ἐμέ, Κύριοι, μόλις ἀνέλαβον τὴν Ἀρχήν, πρόβλημα κατὰ τὴν ἰδίαν μου ἀντίληψιν δεόμενον ἀμέσου προνοίας καὶ λύσεως. Τὸ πρόβλημα ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, ὁ ὁποῖος ἀναχθεὶς εἰς τὴν θέσιν τοῦ Ἀντιστρατήγου καὶ θελήσας μετὰ τὴν ἐπανάστασιν καὶ τὸν νόμον τὸν σχετικὸν νὰ διατηρήσῃ τὸ ἀξίωμα τοῦτο, ἦτο ἐν τούτοις Στρατηγὸς ἐν ὑποχρεωτικῇ διαθεσιμότητι μὴ ἔχων τὸ δικαίωμα νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα του. Καὶ εὗρον ὅτι οὐχὶ ἁπλῶς τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, περὶ τοῦ ὁποίου ἐγένετο λόγος καὶ τὸ ὁποῖον ἐν δευτέρᾳ μοίρᾳ θὰ ἐξετάσω, ἀλλὰ τὸ ἄμεσον συμφέρον αὐτῆς τῆς χώρας καὶ αὐτῶν τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν πραγμάτων ἀπῄτει ὅπως αἱ γνώσεις, ἡ ἐμπειρία τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου τοῦ Θρόνου ἡ στρατιωτικὴ μὴ μείνῃ ἐντελῶς ἀχρησιμοποίητος διὰ τὴν χώραν. Διότι ἀντιθέτως πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος, τοῦ ἄρτι καταβάντος τοῦ βήματος, ἔχω τὴν γνώμην, ἣν ἔχει ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὅτι ὁ ἀντιστράτηγος Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἔχει πολλὰ στρατιωτικὰ χαρίσματα, ἴσα τῶν ὁποίων δὲν ἔχω τὴν δυσκολίαν νὰ διακηρύξω ὅτι ἀμφιβάλλω ἂν ἔχουσι καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ, ἰδίως μεταξὺ τῶν ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν αὐτοῦ, καὶ ὅτι παρ’ ὅλον τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐπανειλημμένως διετύπωσα καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸς τὴν Βουλὴν ταύτην καὶ ἄλλοτε πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, τὸ πρόγραμμα τῆς εἰλικρινοῦς ἀφοσιώσεως πρὸς τὰ ἔργα τῆς εἰρήνης, τῆς ὁποίας μακρᾶς περιόδου ἔχομεν ἀνάγκην διὰ νὰ ἐπιτελέσωμεν τὴν ἀνάπλασίν μας, εὑρέθην ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν ἐνώπιον ἐνδεχομένων περιπετειῶν, κατὰ τὰς ὁποίας ἠδύνατο ὁλόκληρον τὸ πρόγραμμα ἡμῶν νὰ καταρρεύσῃ καὶ τὸ ἔθνος νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀναλάβῃ ἀγῶνα πολύμοχθον πρὸς ἄμυναν αὑτοῦ. Ἔχω καθῆκον νὰ διακηρύξω πρὸς τὴν Βουλὴν ταύτην ὅτι πρὸς τὸν Διάδοχον Κωνσταντῖνον ὁ ὑπεύθυνος κυβερνήτης τῆς χώρας ἀπέβλεπεν εἰς τὸν δυνάμενον (χειροκροτήματα), καὶ ὡς εἰς τὸν δυνάμενον νὰ ἡγηθῇ τοῦ στρατοῦ κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος παρέχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὑπεύθυνον μείζονας ἐγγυήσεις. Καὶ ἐπειδὴ ἔφθασα εἰς τοῦτο τοῦ λόγου εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὁμιλήσω εἰδικώτερον καὶ περὶ προσώπων. Ὑπάρχει, Κύριοι, ἕτερος στρατηγός, τοῦ ὁποίου ἡ δρᾶσις ἐν τῷ ἀτυχεῖ πολέμῳ, ἢ τοὐλάχιστον ἡ περὶ τῆς δράσεως ταύτης ἐκτίμησις τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, ἡ ὁποία εἶναι κεφάλαιον μέγα, δυνατὸν εἰπεῖν, νὰ ἐνεδείκνυεν ὡς τὸν δυνάμενον ν’ ἀναλάβῃ εἰς τοιαύτας τρομερὰς στιγμὰς τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ εὑρισκόμην, Κύριοι, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἡ ἡλικία τοῦ στρατηγοῦ τούτου, ἀτυχῶς, καθίστα ἀχρησιμοποίητον ἐν ἀνάγκῃ τὴν πρόσφορον, τὴν λυσιτελῆ παροχὴν ἐκ μέρους αὐτοῦ ὑπηρεσίας, τὴν ὁποίαν βεβαίως ἦτο διατεθειμένος ὑπὲρ πάντα ἄλλον νὰ παράσχῃ εἰς τὴν πατρίδα του. Ταῦτα σκεπτόμενος, Κύριοι, καὶ ταύτην τὴν γνώμην ἔχων ὑπευθύνως ὤφειλον νὰ ἔχω ταύτην, καὶ εἶχον καθῆκον ἐκ τῶν πρώτων νὰ μεριμνήσω πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ χρησιμοποιήσω τὴν μόρφωσιν τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου τοῦ Θρόνου κατὰ τρόπον ἀπαλλάσσοντα αὐτὸν ὅλων τῶν προστριβῶν, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο αἰτία τῆς ἀποτυχίας του ἐν τῷ παρελθόντι, ἐν μεγάλῳ τοὐλάχιστον μέτρῳ, ὡς Γενικοῦ Διοικητοῦ, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ διατηρήσω τὴν χρησιμοποίησιν αὐτοῦ τὴν ἐνδεχομένην καὶ ἐν πολέμῳ, ἀλλὰ καὶ τὴν χρησιμοποίησιν αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ. Καὶ τὴν ἐξομολόγησιν ταύτην ἔχω ἀνάγκην νὰ κάμω διὰ νὰ γνωρίζητε, ἀξιότιμοι κύριοι Βουλευταί, οἱαδήποτε πρόκειται νὰ εἶναι ἡ ψῆφος ὑμῶν ἐπὶ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ὅτι τοὐλάχιστον δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἐπικαλεσθῶ ὡς ἐλαφρυντικὴν περίστασιν ὅτι εὑρέθην ἐνώπιον πιέσεων, εἰς τὰς ὁποίας ἠναγκάσθην νὰ ὑποκύψω, διὰ νὰ σώσω ἄλλα μεγαλείτερα τυχὸν συμφέροντα, ὅπως πολλάκις τοῦτο ἐγένετο ὑπὸ πολιτικῶν ἐν τῷ παρελθόντι. Δὲν εὑρέθην ἐνώπιον οὐδεμιᾶς πιέσεως, διότι ἐξ ἐμῆς πρωτοβουλίας ἐπεδίωξα τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου. Δικαιοῦνται δὲ βεβαίως ὅλοι οἱ ἀντιπολιτευόμενοί μου νὰ διαμφισβητήσωσι καὶ τὸν χαρακτῆρά μου καὶ νὰ πιστεύσωσιν ὅτι, προκειμένου περὶ τοσούτῳ μεγάλων ἐθνικῶν συμφερόντων, εἶναι δυνατὸν νὰ ῥυθμίζω τὰς γνώμας μου μὲ γνώμονα ἄλλον παρὰ τὸν τοῦ κοινοῦ συμφέροντος, ἔχουσι τὸ δικαίωμα ὄχι μόνον παρεξηγοῦντες τὸν χαρακτῆρά μου, ἀλλ’ ἀμφισβητοῦντες καὶ τὴν νοημοσύνην μου νὰ πιστεύωσιν ὅτι εἰς στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχω ἀμείωτον ἀκόμη τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι εἰς τοιαύτην στιγμήν, δὲν ἠξεύρω τί παθών, θὰ διεκινδύνευον τὴν δύναμιν ταύτην διὰ νὰ φανῶ ἀρεστὸς εἰς οἱονδήποτε, ὅταν εἶναι γνωστὸν ὅτι ὅλος ὁ πολιτικός μου βίος ἐστηρίχθη ἐπὶ τῆς δυνάμεως, ἣν παρέχει καὶ πρέπει νὰ παρέχῃ εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, τοὺς δρῶντας εἰς Κράτος κοινοβουλευτικόν, ἡ ἐμπιστοσύνη ἡ λαϊκή, τὴν ὁποίαν ἐξασφαλίζουσιν αἱ ὑπηρεσίαι πρὸς τὸ Κράτος καὶ τὴν πατρίδα. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ εἶναι, Κύριοι, κλῆρος ἐμὸς ν’ ἀκούω ἀλληλοδιαδόχως τὰς μᾶλλον ἀντιθέτους καὶ μᾶλλον ἀντιφατικὰς κρίσεις. Ὑπῆρξα ἐπὶ μίαν δεκαετίαν, διεξάγων ἐπὶ ἄλλου ἐδάφους ἀγῶνα ἱερὸν ἐπίσης, ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, ὑπῆρξα ἀντιδυναστικός, καὶ σήμερον, ἐπὶ ἄλλου ἐδάφους, διεξάγων ἐπίσης ἀγῶνα ἱερόν, ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἀναγεννήσεως τοῦ Κράτους, εἶμαι ὁ αὐλόδουλος, ὁ χθὲς ἀντιδυναστικός, ὁ μεταβληθεὶς τὴν ἐπιοῦσαν εἰς αὐλόδουλον! Καὶ εἶχον τὴν ἀτυχίαν νὰ κατηγορηθῶ πολλάκις ὡς ἄγαν συντηρητικός, ἄλλοτε ὡς λίαν φιλελεύθερος, ὡς ῥιζοσπάστης, ὡς ἔχων δεσμοὺς πρὸς τοὺς κοινωνιολόγους.

§150Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν εἶναι κατηγορία αὕτη.

§151ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι, δὲν τὸ λέγω διὰ κατηγορίαν, τὸ λέγω διὰ τὴν ἀντίθεσιν τοῦ χαρακτῆρός μου. Ἀλλὰ θὰ ἐδεχόμην, Κύριοι, ὅτι εἶμαι εἷς ἄνθρωπος πλήρης ἀντιφάσεων, ὁ ὁποῖος μεταβάλλει γνώμην, ὡς φαίνεται, καθ’ ἡμέραν, ὅπως θὰ ὑπέθετέ τις, καίτοι, ἐὰν ἐζήτει νὰ ἐξετάσῃ τὰ πράγματα κατὰ βάθος, θὰ ἴδῃ— τὸ ἀξιῶ—ἠθικὴν ἑνότητα ἀπόλυτον, ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἔχει ὅλας τὰς ἰδέας τοῦ κόσμου, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος εἰς πᾶσαν περίστασιν ῥυθμίζει τὰς γνώμας του ταύτας πρὸς τὸ ἑκάστοτε συμφέρον τῆς χώρας. Εἶμαι βέβαιος, Κύριοι, ὅτι, εἰσηγούμενος τοῦ θεσμοῦ τούτου, ὄχι μόνον ἐξυπηρετῶ τὸ συμφέρον τῆς χώρας, ὄχι μόνον εὑρίσκομαι ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην, ὄχι μόνον ἀνταποκρίνομαι πρὸς αὐτοὺς τοὺς πόθους τοῦ στρατεύματος, θὰ προσθέσω ἀκόμη πρὸς τὴν μεγάλην τοὐλάχιστον πλειονοψηφίαν αὐτῶν τῶν χθὲς ἐπαναστατῶν, οἱ ὁποῖοι βεβαίως, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὸ πρακτικόν, τὸ ὁποῖον ἀνέφερα πρὸ μικροῦ ἐνώπιον ὑμῶν, δὲν θὰ παρασυρθῶσιν ἀπὸ τὰ διὰ συνεντεύξεως ἐκτεθέντα, τὰ ὁποῖα ἐζήτουν νὰ φέρωσιν αὐτοὺς εἰς δυσχερῆ θέσιν, προσημαίνοντα ὅτι ἡ ἀνοχὴ τῶν γινομένων θὰ ἀπετέλει δι’ αὐτοὺς ἀτίμωσιν, διότι θὰ ἦτο ἀντίθετος πρὸς τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον συνιστῶντες τὸν Στρατιωτικὸν Σύνδεσμον. Ἀλλὰ ταῦτα λέγων, Κύριοι, δὲν θὰ ἤμην ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ἂν δὲν ἀνωμολόγουν συγχρόνως ὅτι παρὰ πολλοῖς ἐκδηλοῦται ἀνησυχία τις, ἀνησυχία τις σχετιζομένη πρὸς τὴν μέλλουσαν δρᾶσιν τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου, ὁ ὁποῖος κατηγορήθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς μὴ ἔχων εὔκολον τὴν λησμοσύνην τῶν γενομένων, ὡς διατηρῶν ἐπὶ πολὺν χρόνον τὰς ἐχθροπαθείας· καὶ τοῦτο προβάλλεται ὡς ἓν ἐπιχείρημα κατὰ τῆς ἐπανόδου αὐτοῦ ἐν τῇ ἐνεργῷ ὑπηρεσίᾳ τοῦ στρατοῦ, διότι ἐνδεχομένως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ δημιουργηθῶσι νέαι δυσχέρειαι ἐκ τοιούτων διαθέσεων τοῦ Διαδόχου. Ἀλλ’ ἔχω καθῆκον, Κύριοι, νὰ διακηρύξω πρὸς τὴν Βουλὴν ταύτην, ὅτι, πρὶν ἢ εἰσηγηθῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἐξεπλήρωσα στοιχειῶδες καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἶχον, διὰ νὰ ἐξακριβώσω τὰς σκέψεις καὶ φρονήματα καὶ διαθέσεις αὐτοῦ τούτου τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, πρὸς τὸν ὁποῖον συνδέεται ἡ ἵδρυσις τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν εἰσηγεῖται τὸ σημερινὸν νομοσχέδιον· καὶ εἶμαι βέβαιος ἐκ τῶν δοθεισῶν μοι διαβεβαιώσεων ὅτι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου δὲν διατηρεῖ οὐδεμίαν μνησικακίαν κατὰ τῶν γενομένων, ὅτι, ἐὰν ὡς στρατιώτης ἐθλίβη, ἠγανάκτησε τὴν πρώτην στιγμήν, διότι στρατιῶται προέβησαν εἰς τὸ ἐπαναστατικὸν κίνημα, ἐκ τῶν ὑστέρων ἐν τούτοις ἀναγνωρίζει ὅτι ἐκ τοῦ κινήματος τούτου ὠφέλεια μόνον ἐλπίζεται νὰ προέλθῃ καὶ ἀναγνωρίζει ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ πατὴρ αὐτοῦ ἔδωκεν ἀμνηστίαν πρὸς τὰ γενόμενα, πρῶτον αὐτοῦ καθῆκον ἦτο νὰ λησμονήσῃ τὰ γενόμενα καὶ ῥίψῃ καὶ αὐτὸς ταῦτα εἰς λήθην. (Χειροκροτήματα). Καὶ διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ πιστεύω ὅτι ἡ ὅλη δρᾶσις αὐτοῦ, ἡ ἄλλως τε ἀποκλειομένη ἀπὸ προστριβάς, θὰ εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ διαλυθῶσιν ἐντελῶς ὅλαι αἱ ἀνησυχίαι, αἱ ὑποσημαινόμεναι, δεξιὰ καὶ ἀριστερά, ὅτι, ἐὰν ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἔχῃ λόγον καὶ ἔχῃ καθῆκον νὰ ἐκτιμᾷ ἐκείνους τῶν στρατιωτικῶν, οἱ ὁποῖοι, παρ’ ὅλην τὴν ἐπελθοῦσαν ἐξέγερσιν, ἐθεώρησαν, κρίνοντες κατὰ τὴν ἰδίαν αὑτῶν συνείδησιν, ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς αὐτοὺς νὰ μὴ ἐξέλθωσιν ἔξω τοῦ στρατιωτικοῦ των ὅρου, ὅπως ἀντιμετωπίσωσιν ὅλους τοὺς κινδύνους τῆς ἐπαναστάσεως διὰ τὴν ἀνάπλασιν νέου καθεστῶτος, ὅτι, λέγω, ἐὰν ἔχῃ λόγους καὶ καθῆκον νὰ τιμᾷ τούτους, ἔχει λόγον καὶ καθῆκον νὰ τιμᾷ καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εὑρεθέντες ἐνώπιον καταστάσεως ἀφορήτου, ἡ ὁποία ὡδήγει εἰς καταστροφήν, προυτίμησαν, ῥηγνύοντες ἀνθρωπίνους ὅρκους, νὰ ἀναλάβωσιν εἰς χεῖρας ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον ἐξέθετον καὶ τὸ μέλλον αὑτῶν καὶ τὴν ὕπαρξιν αὑτῶν, ὅπως ἐργασθῶσιν, ἔστω καὶ παρατύπως, ἔστω καὶ παρανόμως, χάριν τοῦ ὑψηλοτέρου ἰδανικοῦ, χάριν τοῦ γενικωτέρου συμφέροντος τοῦ ἔθνους, εἰς ἀνάπλασιν νέας Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα). Τοιαύτη, ἔχω πάντα λόγον νὰ πιστεύω, θὰ εἶναι ἡ ἀντίληψις τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου πρὸς τοὺς μέλλοντας συνεργάτας του ἀξιωματικούς. Πέποιθα ἀκόμη, ὅτι χρησιμοποιῶν τὰ διδάγματα, τὰ ὁποῖα ὀφείλει τις νὰ πορίζηται καὶ ἀπὸ τὰ σφάλματα τὰ ἴδια καὶ ἀπὸ τὰ παθήματα, εἰς τὰ ὁποῖα ὁδηγοῦσι τὰ σφάλματα, ὅτι, ὁδηγούμενος ἀπὸ τὰ διδάγματα ταῦτα θέλει ἐν τῷ μέλλοντι ἀπαλλαγῆ ἀπὸ τῶν στενῶν κύκλων, εἰς τοὺς ὁποίους πολλάκις ἐν τῷ παρελθόντι περιεκλείσθη εἰς βλάβην ὄχι ἁπλῶς τῆς χώρας, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἑαυτοῦ, ὅτι εἰς τὰ εὐρύτερα στρώματα καὶ τῆς στρατιωτικῆς ἱεραρχίας ὀφείλει νὰ ἀναζητήσῃ τοὺς συνεργάτας αὑτοῦ, ἔχων ὑπ’ ὄψει, ὅτι εἶναι ἥκιστα ἰδιώτης καὶ εἶναι πρὸ παντὸς ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, δημοσιώτατος ἀνήρ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, Κύριοι, ἐὰν ταύτας τὰς ἐλπίδας τὰς πεποιθήσεις θὰ εἴπω, ἐκφράζω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἀντιστρατήγου Διαδόχου τοῦ Θρόνου, ἐρωτῶ, εἶναι δίκαιον, εἶναι προσῆκον, εἶναι εὐπρεπές, εἶναι συμφέρον ἀκόμη τῆς χώρας καὶ τοῦ ἔθνους, καθ’ ἣν στιγμὴν τὰ πάντα τείνουσιν εἰς ἀναγέννησιν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀναδημιουργεῖται νέα Ἑλλάς, νὰ ἀφεθῇ ὁ αὐριανὸς Βασιλεὺς ὑπὸ τὸ πλῆγμα καὶ τὸ βάρος τῆς ἀποτυχίας τοῦ παρελθόντος καὶ νὰ μὴ ἐπιτραπῇ εἰς αὐτόν, φόβῳ νὰ μὴ θεωρηθῇ ὅτι καὶ αὐτὸς συντέλεσεν εἰς τὴν ἀναγέννησιν, κατὰ τὴν ἐκφρασθεῖσαν ἐντεῦθεν ἰδέαν, νὰ μὴ ἐπιτραπῇ εἰς αὐτόν, ὅπως συμμετάσχῃ τοῦ ἔργου τούτου, διὰ νὰ ἀνακτήσῃ — ὅπως ἔλθω εἰς τὸ ζήτημα τοῦ γοήτρου —, διὰ νὰ ἀνακτήσῃ ὅλον τὸ ἀναγκαῖον γόητρον, ὅπως βασιλεύσῃ ἡμέραν τινά, ὅταν ἔλθῃ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου κατὰ τρόπον ὑπηρετικὸν τῶν γενικῶν συμφερόντων; (Χειροκροτήματα). Ἢ εἶναι ἆρά γε συμφέρον νὰ πιστευθῇ τὸ συμπέρασμα, εἰς τὸ ὁποῖον κατέληξε μονονουχὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Βουλευτής, τὸν ὁποῖον διεδέχθην ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, εἶναι, λέγω, συμφέρον νὰ πιστευθῇ ὅτι πᾶσα ἀποτυχία στρατιωτικῆς ὀργανώσεως ἐν τῷ παρελθόντι χρόνῳ καὶ τὸ ἀνετοίμαστον διαρκῶς τοῦ Κράτους εἰς πᾶσαν ἐθνικὴν περιπέτειαν ὀφείλεται εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ὁ ὁποῖος ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν ἦτο κἂν ἀξιωματικός, διότι, προτοῦ καταταχθῇ εἰς τὸν στρατόν, συνέβησαν ὅλαι αἱ ἐθνικαὶ ἀποτυχίαι, εἰς τὰς ὁποίας εὑρέθημεν στρατιωτικῶς ἀνέτοιμοι, καὶ εἶναι ὑπέρτατον συμφέρον ἐθνικὸν νὰ ἀφεθῇ τοῦτο νὰ πιστευθῇ τὴν στιγμὴν ταύτην καὶ νὰ φορτωθῶσιν εἰς ἕνα καὶ μόνον ὡς ἀποδιοπομπαῖον τράγον, ἔχοντα καὶ αὐτὸν τὰς εὐθύνας ἐν τῇ ἐπελθούσῃ ἀποτυχίᾳ, τοῦ ὁποίου ὅμως αἱ εὐθῦναι εἶναι μέρος μόνον καὶ μέρος ὄχι μέγα ἐν σχέσει πρὸς τὴν εὐθύνην τῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑπεύθυνοι διὰ τὴν κατάστασιν αὐτήν; Ὁ ἀξιότιμος καὶ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ὑπενθύμισεν ἡμῖν, ἀρχόμενος τοῦ λόγου του, ὅτι καὶ εἰς ταύτην τὴν περίστασιν θὰ χρησιμεύσῃ ὡς Κασσάνδρα. Καὶ ἄνευ τῆς προειδοποιήσεως θὰ προσεδοκῶμεν τὸ πρᾶγμα. Ἀλλ’ ἔχω δικαίωμα νὰ εἴπω πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτήν, ὅτι ἦτο ἐξ ἴσου ἀπαισιόδοξος καὶ ὅτε ἐσόβει ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ἐδάφους ἡ ἐπανάστασις τοῦ Αὐγούστου τοῦ 1909. Καὶ τότε ἔκρινε τὰ πράγματα μελανὰ καὶ σκοτεινὰ καὶ τότε ἐγὼ διετήρουν μακρόθεν τὴν αἰσιοδοξίαν καὶ τὴν αἰσιοδοξίαν μου ταύτην ὑπῆρξα εὐτυχής, διότι κατώρθωσα νὰ μεταδώσω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτὴν καὶ μεταδίδων ταύτην κατώρθωσα νὰ ἐμπνεύσω εἰς αὐτὸν ὅλον τὸ ἀναγκαῖον σθένος τῆς ψυχῆς, ὅπως ἀναλάβῃ τὰ μεγάλα ἀληθῶς βάρη, ὑπὸ τὰ ὁποῖα ἐπὶ ἑπτάμηνον εὑρέθη ὑπὸ τὰς δεινοτέρας ἐκείνας περιστάσεις, ἵνα προεξομαλύνῃ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐρχόμεθα ἡμεῖς νὰ συνεχίσωμεν ὑπὸ ὅρους πολὺ καλλιτέρους. Ὅπως καὶ τότε ἤμην αἰσιόδοξος, εἶμαι καὶ σήμερον αἰσιόδοξος. Ὁ θεσμὸς οἷος ἱδρύεται ἔχω πεποίθησιν ὅτι, ἐνῷ δημιουργεῖ θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν δύνανται νὰ χρησιμοποιηθῶσι προσηκόντως καὶ ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ στρατεύματος καὶ τῆς χώρας τὰ στρατιωτικὰ πλεονεκτήματα τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, δὲν δημιουργεῖ οὐδένα ἐκ τῶν κινδύνων ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἦτο φυσικὸν νὰ γεννήσωσι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ὁ παλαιὸς νόμος περὶ Γενικῆς Διοικήσεως ἐχορήγει εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Λυποῦμαι δέ, διότι δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ, ἔχων ταύτην τὴν αἰσιοδοξίαν, οὐδὲ τὴν σύστασιν αὐτοῦ τὴν τόσῳ ἐπιμόνως διατυπωθεῖσαν, ὅπως ἀναβάλω τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ταύτην κατὰ Ὀκτώβριον. Τίποτε δὲν ἦτο ἀντιπολιτικώτερον παρὰ τὴν ἀναβολὴν ταύτην, ἡ ὁποία μοὶ συνιστᾶται. Θὰ ἐμένομεν οὕτως ἐπὶ μῆνας τρεῖς ἀκόμη ἢ τέσσαρας ὑπὸ τὴν ἀμφιβολίαν ἂν τὸ νομοσχέδιον θὰ ψηφισθῇ, καὶ ἡ ἀμφιβολία αὕτη, ἡ ὁποία θὰ διανοίγῃ εἰς ὅλους τοὺς ἐχθροὺς τοῦ ἀγῶνος τὴν ἐλπίδα ὅτι εὑρίσκουσιν ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ τὴν πτέρναν τοῦ Ἀχιλλέως, ὅπως πλήξωσι τὸν ἀγῶνα ἡμῶν, θὰ ἔδιδε τὴν εὐκαιρίαν, τὴν ὁποίαν θὰ ἦτο ἐγκληματικὸν πολιτικῶς δι’ ἐμὲ ἂν παρεῖχον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐχθροὶ τοῦ ἀγῶνος ἡμῶν. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, Κύριοι, ἀναγνωρίζοντες ὅτι ὁ θεσμός, ὡς διατυποῦται διὰ τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν ψῆφον ἡμῶν νομοσχεδίου, εἶναι ἀληθῶς ἀπηλλαγμένος κινδύνων, καὶ ἀποβλέποντες καὶ εἰς τὸν τρόπον τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἄλλως τε ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω ὅτι θὰ δεχθῇ μικράς τινας τροπολογίας ἐν τοῖς ἐφεξῆς ἄρθροις, ὧν κυριωτάτη εἶναι ἡ καθ’ ἣν ἐκ τοῦ ἄρθρου 9 ἀφαιρεῖται ἡ φράσις ὅτι «καὶ ἡ λοιπὴ δικαιοδοσία ὁρίζεται διὰ τῶν ἑκάστοτε κανονισμῶν, ὅπως μὴ ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι δυνατόν, ὅπως ἄλλοι ἀξιοῦσι, παρὰ τὰς ῥητῶς ἀνεγνωρισμένας διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν Διάδοχον ἐξουσίας νὰ μεταδοθῶσι καὶ ἄλλαι εἰς αὐτόν, καὶ ἡ τροπολογία τοῦ ἑπομένου ἄρθρου, καθ’ ἣν διὰ Διατάγματος θέλουσι κανονισθῇ τὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου, ἔνθα προτείνεται νὰ ὁρισθῇ διὰ Διατάγματος ἐφάπαξ ἐκδοθησομένου, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν ἑκάστοτε νὰ τροποποιῆται τὸ Διάταγμα τοῦτο ἄνευ παρεμβάσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Διετυπώθη ὁ φόβος, ὅτι, ἂν ὅπως ἔχει τὸ νομοσχέδιον καὶ ὅπως πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῇ οὐδὲν τὸ κακὸν δύναται νὰ προέλθῃ, ἐν τούτοις τὸ μέλλον ἐγκρύπτει μέγαν κίνδυνον, διότι οἱ διάδοχοι ἡμῶν, ἔχοντες τυχὸν ὑγρὸν τὸν χαρακτῆρα θὰ ἐδύναντο νὰ ἐφαρμόσωσι κακῶς τὸν νόμον καὶ νὰ ἀναγνωρίσωσιν εἰς τὸν Διάδοχον ἄλλας ἐξουσίας μὴ ἀναγνωριζομένας εἰς αὐτὸν σήμερον. Κατὰ τοιαύτης κατηγορίας, διατυπουμένης ἐναντίον νομοσχεδίου εἰσαγομένου ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, κύριοι δικασταί, (ψιθυρισμοί) — δικασταὶ εἶσθε ταύτην τὴν στιγμὴν τῆς τύχης τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε ἀποδώσατε εἰς τοῦτο τὴν ἐκφυγοῦσάν με λέξιν — ἔχω τὸ καθῆκον, κύριοι Βουλευταί, νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως κατὰ τοιαύτης κατηγορίας, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἀπονέμηται πρὸς μίαν Κυβέρνησιν, πρὸς τὴν ὁποίαν ἔρχονται νὰ λέγωσιν ὅτι: ὀρθὰ εἰσηγεῖσαι καὶ καλῶς θὰ ἐφαρμόσῃς ταῦτα, ἀλλὰ διστάζομεν νὰ ψηφίσωμεν, διότι οἱ μεθ’ ἡμᾶς κακῶς θὰ τὰ ἐφαρμόσωσιν, ὅταν ἔλθωσιν εἰς τὴν Ἀρχήν. Ἀλλ’ ἄν, Κύριοι, πέπρωται νὰ ἐπανατείλωσι διὰ τὴν χώραν ταύτην ἡμέραι τοιαῦται, τὰς ὁποίας φοβεῖσθε ὑμεῖς, διατί, Κύριοι, οἱ μέλλοντες νὰ ἔλθωσι κυβερνῆται τῆς χώρας ταύτης, οἵους φοβεῖσθε ὑμεῖς, διατί δὲν θὰ εἰσῆγον ὄχι πλέον τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅπως κακῶς ἐφαρμοσθῇ, ἀλλὰ νομοσχέδιον εὐρύτερον, ἀπονέμον μείζονας ἐξουσίας, ἂν ἤθελον μείνει ἀδιόρθωτοι καὶ ἀδίδακτοι ἀπὸ τοῦ παρελθόντος τὰ μαθήματα καὶ παθήματα καὶ ἂν δὲν ἔχομεν τὴν κοινὴν γνώμην οὕτως ἐγρηγοροῦσαν, ὅπως σήμερον ἐγρηγορεῖ ἀνὰ πᾶσαν στιγμήν, ἀλλὰ καθεύδουσαν καὶ ἀδρανοῦσαν καὶ ἀφήνουσαν πᾶσαν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ ὅ,τι θέλει αὐτὴ ἀνεξαρτήτως ἂν τοῦτο ἀνταποκρίνεται πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας; Ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ταύτην εἰσηγουμένην τοῦτον τὸν νόμον ἐν τοιαύτῃ διατυπώσει, παρεχούσῃ τὴν ἐγγύησιν, τὴν ὁποίαν παρέχει περὶ τοῦ προσήκοντος τρόπου τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ, ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ταύτην ἕν ἔχετε μόνον δικαίωμα νὰ προσδοκᾶτε, ὅτι, καὶ ὅταν δὲν θὰ εὑρίσκηται εἰς τὰ βάθρα ταῦτα, ὅταν θὰ εὑρίσκηται ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἢ τῇ μειονοψηφίᾳ, θὰ συνδράμῃ ὑμᾶς καὶ πάντας ἐκείνους, οἵτινες θὰ ἀντέτασσον ζωηρὰν καὶ ἀνένδοτον ἀντίστασιν κατὰ πάσης ἀντιστάσεως καταράτου θεσμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐδημιούργησε τόσας συμφορὰς καὶ τόσους κινδύνους δι’ αὐτὸ τὸ πρόσωπον, πρὸς τὸ ὁποῖον συνεδέθη, τοῦτο μόνον δικαιοῦσθε νὰ ἀξιοῦτε παρ’ ἡμῶν, ὄχι ὅμως νὰ εἴμεθα πολιτικῶς ὑπεύθυνοι διὰ τὰς πράξεις τῶν διαδόχων ἡμῶν ἢ νὰ στερηθῶμεν τοῦ δικαιώματος νὰ ῥυθμίσωμεν τὰ σημερινὰ πράγματα κατὰ τὰς πολιτικὰς ἡμῶν ἀντιλήψεις διότι οἱ διάδοχοι ἡμῶν εἶναι δυνατὸν νὰ καταχρασθῶσι τὴν διαρρύθμισιν ταύτην.

§152ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βεβαίως θὰ εἶσθε ὑπεύθυνοι, διότι αἱ πράξεις ἐκείνων θὰ εἶναι συνέπειαι τῶν πράξεων ὑμῶν.

§153ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πρὶν περατώσω τὸν λόγον ἔχω καθῆκον καὶ ἄλλην νὰ ὑπευθύνω διαμαρτύρησιν κατὰ τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Μεσσηνίας. Δὲν θὰ ζητήσω νὰ ἀνασκευάσω τὰ λεχθέντα ὑπ’ αὐτοῦ περὶ τοῦ νομοσχεδίου ὡς ἀντισυνταγματικοῦ, ἐπικαλούμενος τὴν ἀνάθεσιν γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως ἐν Ἀγγλίᾳ εἰς τὸν δοῦκα τοῦ Κόνωτ ἢ τὴν ἀνάθεσιν τῆς γενικῆς ἐπιθεωρήσεως τοῦ στρατοῦ ἐν Ῥωμουνίᾳ καὶ νῦν τελευταίως τὴν ἀνάθεσιν αὐτῆς τῆς στρατηγίας στρατιᾶς, θέσεως ἐξαιρετικῆς.

§154Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀντισυνταγματικὸν τὸ νομοσχέδιον, ἐφ’ ὅσον περιλαμβάνει ἐξουσίαν διοικήσεως.

§155ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὐδεμίαν ἀπολύτως, ἐκτὸς ἂν θεωρῆτε ὡς ἐπικίνδυνον διοίκησιν τὴν διεύθυνσιν τῶν στρατιωτικῶν ἀσκήσεων ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα, χωρὶς οὐδεμίαν ἐπέκτασιν τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητής, χωρὶς οὐδεμίαν μετοχὴν αὐτοῦ πρὸς τὰ ζητήματα τὰ σχετικὰ πρὸς τὰ πρόσωπα, τὴν τύχην αὐτῶν, τὴν προαγωγὴν αὐτῶν, τὴν κατάστασιν αὐτῶν. Οὔτε νὰ συγκρίνω πρὸς τὴν ἀρχηγίαν τὴν ἀρχιστρατηγίαν τῆς στρατιᾶς ἐν τῷ Ῥωσοτουρκικῷ πολέμῳ τοῦ βασιλέως Καρόλου, διὰ νὰ περιορισθῶ εἰς Κράτη καθαρῶς κοινοβουλευτικά, ἀλλὰ ἵνα διατυπώσω διαμαρτυρίαν κατὰ τῆς ἐξενεχθείσης βλασφημίας — ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. συνάδελφος τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν μεταχειρίζομαι, οὐχὶ διὰ νὰ θίξω τὸν ἐξενεγκόντα αὐτήν, ἀλλ’ ἀντικειμενικῶς λέγω τὸ πρᾶγμα — καθ’ ἣν ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου θὰ ἐδείκνυτο ἐλλιπὴς φιλοτιμίας, ἂν ἐδέχετο ἐξουσίαν τόσον περικεκομμένην καὶ ἠλαττωμένην ἀπὸ τῆς ἄλλοτε παρασχεθείσης εἰς αὐτὸν ἐξουσίας. Διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἀντιλήψεως ταύτης, ἡ ὁποία εἶναι στενή, στενωτάτη ἀντίληψις, διότι οὐχὶ ἔλλειψις φιλοτιμίας, ἀλλ’ ἀκριβῶς μεγαλοπράγμων ἀντίληψις τοῦ καθήκοντος τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου ἐπιβάλλει εἰς αὐτὸν νὰ δεχθῇ τὴν ἐξουσίαν ταύτην, ἡ ὁποία παρέχεται εἰς αὐτὸν διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ διότι εἶναι ἐξουσία, ἡ ὁποία, παρὰ τὸ στενὸν αὐτῆς, δύναται νὰ δώσῃ εἰς τὴν δραστηριότητα αὐτοῦ καὶ τὸ ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τοῦ στρατεύματος πλῆρες στάδιον ἐνεργείας, ἀλλὰ καὶ διότι ἐν πάσῃ περιπτώσει ὁ νόμος οὗτος θὰ εἶναι νόμος τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον καλεῖται νὰ βασιλεύσῃ, νόμος προερχόμενος ἀπὸ τὴν λαϊκὴν ἀντιπροσωπείαν καὶ τὴν κύρωσιν τοῦ Βασιλέως Πατρός του. Οὐχὶ λοιπὸν ἔλλειψις φιλοτιμίας, ἀλλ’ ἀκριβῶς λόγῳ πίστεως στρατιωτικῆς ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου μεγαλοπράγμονα ἔχων ἀντίληψιν τῶν καθηκόντων αὐτοῦ θὰ εἶναι πρόθυμος, ὅπως ὑπηρετήσῃ ὑπὸ τὸν νόμον τοῦτον, τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ θεσπίσωμεν ἡμεῖς. Ἀλλ’ ἔχω τὸ καθῆκον ἀκόμη πρὶν κατέλθω τοῦ βήματος νὰ ἀποκρούσω καὶ ἄλλην κατηγορίαν, τὴν κατηγορίαν ὅτι ἔσπευσα νὰ εἰσαγάγω τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Ἔχω τὴν συνείδησιν, Κύριοι, ὅτι οὐδεμία ἐπεδείχθη ἐκ μέρους μου σπουδή. Ἐμελέτησα ὅλα τὰ πράγματα καὶ ἐσφυγμομέτρησα ἀκριβῶς τὴν κατάστασιν τοῦ δημοσίου φρονήματος καὶ δὴ τοῦ φρονήματος πάντων ἐκείνων, ὧν ἡ γνώμη δύναται νὰ ἔχῃ βαρύτητά τινα ἠθικήν, καὶ τῶν σκέψεων τοῦ προσώπου, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὸ παρὸν νομοσχέδιον· καὶ ὅτε πάντα ταῦτα ἐμελέτησα καλῶς, τότε εἰσηγήθην τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐνώπιον ὑμῶν. Καὶ ταῦτα ἐγένοντο κατὰ τὸν δεύτερον μῆνα περίπου ἀπὸ τῆς συστάσεως τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, καὶ μόλις κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο δὲν ἐδίστασα ν’ ἀνακοινώσω τοῦτο ὄχι δι’ ἀνακοινώσεως ἐπισήμου, ἀλλ’ εἰπὼν τὸ πρᾶγμα πανταχοῦ, οὕτως ὥστε νὰ περιέλθῃ εἰς τὴν δημοσιότητα. Ἐγράφη ὑπὸ τοῦ Τύπου ὅτι ἐπρόκειτο ἡ ἀνίδρυσις τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐγένετο αὐθεντικὴ ἐπανόρθωσις ὅτι ἁπλῶς περὶ ἐπιθεωρήσεως τοῦ στρατοῦ πρόκειται ὅτι οὐδεμία σοβαρὰ οὐδαμόθεν ἀντίρρησις ἐπαρουσιάσθη κατὰ τῆς γνώμης ταύτης καὶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον εὑρίσκεται ὑπὸ τὴν ψῆφον ὑμῶν πρὸ 40 ἡμερῶν, γνωσθὲν καθ’ ὅλην αὐτοῦ τὴν ἔκτασιν. Τὸ νομοσχέδιον οὐδεμίαν οὐδαμόθεν ἐπέσυρε σοβαρὰν ἀντίρρησιν. Καὶ μόνον τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο ἡ ψήφισις αὐτοῦ εἰς βʹ ἀνάγνωσιν ἀνεφάνη ζωηρὰ ἡ ἀντίδρασις, ἀλλ’ ἀντίδρασις τὴν ὁποίαν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ χαρακτηρίσω ὡς τεχνητὴν ἀντίδρασιν, ἀντίδρασιν ἐξ ὡρισμένων κύκλων προερχομένην. Δὲν θέλω νὰ διαμφισβητήσω τὴν εἰλικρίνειαν τῶν ἀντιδρώντων· πᾶν ἄλλο· ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω ὅτι προέρχεται ἐξ ὡρισμένων κύκλων τῶν ἀμεσώτερον ἐνδιαφερομένων, ἀλλὰ καὶ ἐκ διαφόρων ἄλλων στρωμάτων νομιζόντων ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο δύναται, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἀποκαλύψῃ τὴν πτέρναν τοῦ Ἀχιλλέως ἵνα ἐπέλθῃ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας διετύπωσεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ μίαν ἄλλην παράδοξον ἀρχήν, ἀρχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν, διότι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔχει τοσαύτην δύναμιν, διότι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις περιβάλλεται διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ λαοῦ, διότι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ἀναγκαῖον καλόν, ὡς εἶπε, μᾶλλον παρὰ κακόν, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ δύναμις ἡμῶν, διὰ τοῦτο ἀκριβῶς δὲν πρέπει νὰ πράττωμεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἡμεῖς νομίζομεν τὰ ὀρθά, δὲν πρέπει νὰ εἰσηγώμεθα τὰ ἀπαυγάσματα τῶν πολιτικῶν ἡμῶν πεποιθήσεων, ἀλλὰ πρέπει νὰ προσαρμόζωμεν τὰς γνώμας ἡμῶν πρὸς τὰς γνώμας τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν, διότι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκδηλῶμεν τὰς γνώμας ἡμῶν, ὅτι Κυβέρνησις ἀσθενεστέραν, μικροτέραν ἔχουσα ὑποστήριξιν, αὐτὴ θὰ ἠδύνατο ταῦτα νὰ πράξῃ. Ἀλλὰ τοιοῦτον περιορισμὸν εἶναι φανερὸν ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ δεχθῶ. Θὰ ἦτο ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν ἀναξία καὶ ἐπὶ στιγμὴν νὰ παραμένῃ εἰς τὰς ἕδρας της, νὰ εἶναι ὑπεύθυνος δι’ ὅλον τὸ ἔργον τὸ μέγα, τὸ ὁποῖον ἀνέλαβε καὶ τὸ ὁποῖον ἀξιοῖ, ἂς ἐπιτραπῇ εἰς αὐτὴν ὁ πολιτικὸς οὗτος ἐγωισμός, τὸ ὁποῖον ἀξιοῖ ὅτι μέχρι σήμερον καλῶς διεξήχθη καὶ ἔχει τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ διεξαχθῇ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι καλῶς, ἐὰν ἔχῃ τὴν τιμὴν νὰ τυγχάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης ὑμῶν, θὰ ἦτο ἀναξία νὰ μείνῃ καὶ ἐπὶ στιγμὴν εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα, ἐὰν ἐπρόκειτο ὅλας τὰς εὐθύνας τὰς μεγάλας, τὰς ὁποίας ἐπέχει διὰ τὸν θρίαμβον, εἰς τὸν ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἀγάγωμεν τὸν ἀγῶνα τῆς ἀνορθώσεως, ἐὰν ὅλας τὰς εὐθύνας τὰς εἶχεν, ἐνῷ δὲν εἶχε τὰ ἀντίστοιχα δικαιώματα ὅπως αἱ γνῶμαι αὐτῆς αἱ πολιτικαὶ ἐπὶ πραγμάτων τοσούτῳ θεμελιωδῶν, ὡς εἶναι τὰ συνδεόμενα πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου, τυγχάνωσι τῆς ἐγκρίσεως τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ ἐγκύρως, τὸ συνταγματικῶς, τὸ κοινοβουλευτικῶς ἐκδηλοῦν τὴν γνώμην τῆς χώρας. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα)

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις τὴν 10ην καὶ 30′, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 11 μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ἀραβαντινός.

§158Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εἶναι δυσχερής, κύριοι Βουλευταί, ἡ θέσις τοῦ διαδεχομένου ἐπὶ τοῦ βήματος ῥήτορα τῆς δεινότητος τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτοῦ, τοῦ ἡγουμένου τῶν σκέψεων καὶ τῶν ψήφων τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Σώματος· ἀλλὰ τὴν δυσχερῆ ταύτην θέσιν καθιστᾷ ἔτι δυσχερεστέραν ὁ ὑπαινιγμός, τὸν ὁποῖον ἐπέρριψεν οὗτος, ὅτι οἱ διάφορον ἔχοντες γνώμην πρὸς αὐτὸν καὶ ταύτην ἐκφέροντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀντιδρῶσι τεχνητῶς κατὰ τοῦ εἰσαγομένου νομοσχεδίου, οἱ μὲν ἐξ ὡρισμένων κύκλων ἐνδιαφερομένων διὰ τὸ εἰσηγούμενον μέτρον ἀντλοῦντες τὰς πεποιθήσεις αὑτῶν, οἱ δὲ ἐπιζητοῦντες νὰ εὕρωσι καὶ νὰ πλήξωσι τὴν πτέρναν τοῦ Ἀχιλλέως. Ἀλλ’ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι περὶ ἡμῶν τοὐλάχιστον, ἐχόντων καὶ ἐκδηλούντων διαφόρους γνώμας πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἡγέτου τῆς πλειονοψηφίας, δὲν δύναται νὰ λεχθῇ σοβαρῶς ὅτι ἀντλοῦμεν τὴν ἀντίδρασιν, τὴν ὁποίαν ἀντιτάσσομεν κατὰ τοῦ εἰσηγουμένου μέτρου, ἐκ στρωμάτων ἢ ἐκ κύκλων ἐνδιαφερομένων ἢ ἐκ πνεύματος ὅπως ἀνεύρωμεν τὴν Ἀχίλλειον πτέρναν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἡ πολιτεία ἡμῶν ἔχει ἀποδείξει ὅτι ὑπήρξαμεν πάντοτε συζητηταὶ ἀπὸ καλῆς πίστεως συζητοῦντες περὶ πάντων τῶν μέτρων, ὑποστηρικταὶ ἔν τισι τῆς Κυβερνήσεως κατ’ αὐτῆς τῆς πλειονοψηφίας, τῆς ὁποίας ἡγεῖται, πολέμιοι δὲ ἄλλοτε μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ὁποῖα ὡς ἐκ τῆς ὅλης ἰδεολογίας ἡμῶν ἐθεωροῦμεν ὅτι εἶναι ἀσύμφορα διὰ τὸν τόπον. Ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς ἐσωτερικῆς ἡμῶν πεποιθήσεως ἀντλοῦμεν καὶ σήμερον τὴν ἀντίδρασιν κατὰ τοῦ εἰσαγομένου μέτρου, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ εἶναι ἡ ἀντίδρασις αὕτη ποτὲ τεχνητή. Αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπεν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι τόσῳ θεμελιῶδες, ὥστε ἡ ψῆφος ὑμῶν θὰ ἠδύνατο νὰ προδικάσῃ τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως, εἶπε δὲ ὅτι εἶναι τόσῳ θεμελιῶδες, διότι ἀνάγεται εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῶν σχέσεων μεταξὺ τοῦ λαοῦ, ἑνὸς ἐκλεκτοῦ τμήματος τοῦ λαοῦ, ὁποῖον εἶναι ὁ στρατός, καὶ τοῦ Στέμματος. Ἀπὸ τούτου δὲ τοῦ σημείου θέλω ἀρχίσει τὸν λόγον μου. Ἂν εἶναι, καὶ εἶναι πράγματι, τὸ μέτρον τοῦτο ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἀνάγονται εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῆς σχέσεως μεταξὺ λαοῦ καὶ Στέμματος, βεβαίως πρέπει νὰ λεχθῇ ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν δύναται νὰ κανονισθῇ διὰ νόμου, διότι ἔχει ἤδη κανονισθῆ διὰ τοῦ Συντάγματος· καὶ ἂν δὲν ἔχει κανονισθῆ διὰ τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος, ἔχει ὅμως κανονισθῆ διὰ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ. Εἶναι ζήτημα θεμελιῶδες, διότι ἀνάγεται καὶ θίγει ἢ μέλλει νὰ θίξῃ, μέλλει νὰ ἀσκήσῃ ἐπιρροὴν ἐπὶ τὴν τύχην τῶν θεμελίων τῆς Πολιτείας· διότι ὡς εἶναι ἡ ἡμετέρα Πολιτεία συντεταγμένη μεταξὺ τῶν θεμελίων αὐτῆς περιλαμβάνει καὶ τὸν θεσμὸν τῆς Βασιλείας καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι τὴν σχέσιν τῆς Βασιλείας πρὸς τὸν λαόν, τὴν θέσιν τῆς Βασιλείας ἐν τῷ δημοσίῳ βίῳ δὲν τὴν κανονίζει νόμος, τὴν ἔχει κανονίσει τὸ Σύνταγμα, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λεχθῇ ποτε, ἐφ’ ὅσον ἡ σχέσις τῆς Βασιλείας πρὸς τὸν λαόν, ἡ σχέσις τῆς Βασιλείας πρὸς τὸ ἐκλεκτὸν τμῆμα τοῦ λαοῦ, τὸν στρατόν, ἔχει κανονισθῆ διὰ τοῦ Συντάγματος, δὲν εἶναι δυνατὸν ποτε νὰ λεχθῇ οὔτε ἐπιτρέπεται νὰ λεχθῇ ὅτι διὰ νομοθετικοῦ μέτρου θέλομεν ἡμεῖς ῥυθμίσει τὴν σχέσιν ταύτην. Τὸ ζήτημα τοῦτο ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἀναμίξεως τοῦ Ἀντιστρατήγου Διαδόχου εἰς τὴν στρατιωτικὴν διοίκησιν τῆς χώρας συνεζητήθη καὶ ἄλλοτε. Καὶ ἠθέλησε μὲν ἀρχόμενος τοῦ λόγου του ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ παραστήσῃ ὅτι ἄλλη ἦτο ἡ ἐξουσία ἡ ἀπονεμηθεῖσα εἰς τὸν Ἀντιστράτηγον Διάδοχον ὑπὸ τοῦ καταργηθέντος νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ ἄλλη εἶναι ἡ ἐξουσία ἡ ἀποδιδομένη σήμερον διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου καὶ καθ’ ἑαυτὸ καὶ ἐν συναφείᾳ πρὸς τὰ ἕτερα νομοσχέδια. Ἐτόνισε δὲ τοῦτο, διότι ἦτο ἐν πλήρει ἐπιγνώσει τῶν συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι εἶχον ἐγερθῆ περὶ τῆς συνταγματικότητος ἢ μὴ τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ διὰ νὰ μὴ γεννηθῇ συζήτησις, νομίζω, περὶ τῆς οὐσιαστικῆς ἀντισυνταγματικότητος, δὲν ἐπιμένω εἰς τὴν τυπικὴν ἀντισυνταγματικότητα τοῦ νόμου ἐκείνου, ἦτο ἐν ἐπιγνώσει τῶν διεξαχθεισῶν συζητήσεων, ἦτο ἐν ἐπιγνώσει τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως εἶχον ἀντιτάξει κατὰ τῶν πολεμησάντων ὡς ἀντισυνταγματικὸν τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον, καὶ ἦτο ἐν ἐπιγνώσει ὅτι ἡ ἱστορία ἐδικαίωσε τοὺς πολεμίους τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Ἠθέλησε λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἴπῃ ὅτι ἐκεῖνο μὲν τὸ μέτρον πραγματικῶς ἀντισυνταγματικῶς εἶχε γίνει καὶ πράγματι ὑπῆρξεν ἡ αἰτία καὶ ἡ ἀφορμὴ τῆς τελευταίας πολιτειακῆς μεταρρυθμίσεως, ἀλλὰ τὸ νῦν εἰσηγούμενον μέτρον εἶναί τι διάφορον, τὴν διαφορὰν δὲ ἠθέλησεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ τὴν μετρήσῃ πρὸς τὸ ποσὸν τῆς ἐξουσίας τῆς ἀπονεμομένης εἰς τὸν Ἀντιστράτηγον Διάδοχον. Κατ’ ἐμὲ ὅμως τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἐκεῖ. Οὐχὶ ἐκ τοῦ ποσοῦ τῆς ἐξουσίας, ἡ ὁποία πολὺ ὀλιγωτέρα παρέχεται σήμερον διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου εἰς τὸν Ἀντιστράτηγον Διάδοχον, εἶναι ἐξεταστέον ἂν διαφέρει τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὑπὸ τὴν συνταγματικὴν ἔποψιν ἀπὸ τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ, οὐχὶ ὡς πρὸς τὸ ποσὸν τῶν ἐξουσιῶν, ἀλλὰ κατὰ τὸ εἶδος τῶν ἐξουσιῶν. Κατὰ τοῦτο, δηλαδὴ κατὰ τὸν πυρῆνα καὶ εἰς τὰ δύο μέτρα πρόκειται περὶ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματος. Τοῦτο δὲ ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του ἀφῆκε νὰ διίδωμεν καταφανῶς πάντες ὁ κ. Πρωθυπουργός. Καὶ ὁ νόμος τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ καὶ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον ἀναθέτουσιν ἔργα εἰς τὸν Ἀντιστράτηγον Διάδοχον τοῦ Θρόνου, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ συνεπαγάγωσιν οὐσιαστικὴν εὐθύνην Αὐτοῦ. Καὶ θὰ ἤμην πρόθυμος, ὄχι ὅμως ἐν τῇ παρούσῃ στιγμῇ, ἀλλ’ ὅτε συνεζητεῖτο τὸ πολίτευμα ἡμῶν, νὰ συζητήσω μετὰ παντὸς κατὰ πόσον συμφέρει εἰς τὸν τόπον, κατὰ πόσον δυνάμεθα νὰ ἀπεκδεχώμεθα καλοὺς καρποὺς εἰσηγούμενοι μέτρον τεῖνον ὥστε μέλη τῆς Βασιλικῆς οἰκογενείας νὰ ἀναλαμβάνωσιν εὐθύνην ἔργων διοικητικῶν· καὶ ἂν ἐπειθόμην περὶ τούτου θὰ ἐσκεπτόμην κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ παρασκευάσω εἰς αὐτὰ καὶ τὰ μέσα ὅπως ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὴν εὐθύνην των, καὶ θὰ ἐσκεπτόμην νὰ μεταβάλω καὶ τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν ἐπράξαμεν τοῦτο τότε, νομίζω ὅτι εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἀντίκειται οἱαδήποτε ἀνάθεσις ἔργων, τὰ ὁποῖα δύνανται ἔστω καὶ πόρρωθεν νὰ συνεπαγάγωσιν εὐθύνην εἰς πρόσωπα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ ἡμέτερον πολίτευμα πρέπει νὰ εἶναι ἀνεύθυνα. Οἱ συντάκται τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος κατὰ τὸ 1864 εἶχον πικρὰν πεῖραν τῶν συμβαινόντων εἰς τὸν λαόν, ἔχοντα τοιαύτην φυλετικὴν καὶ ἱστορικὴν καταγωγήν, οἵαν ἔχει ὁ ἡμέτερος, καὶ ζῶντα ὑπὸ τοιοῦτον κλῖμα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ζῇ ὁ ἡμέτερος λαός, ὅταν ἐπικρατῇ ἐν αὐτῷ ἡ ὑπεύθυνος διαχείρισις τῶν δημοσίων ὑποθέσεων ὑπὸ τοῦ Μονάρχου, καὶ διὰ τοῦτο διερρύθμισαν τὸ πολίτευμα ἡμῶν τοιουτοτρόπως, ὥστε ἡ βασιλικὴ ἐξουσία νὰ ἀσκῆται ἐντελῶς ἀνευθύνως. Ἠθέλησαν οἱ ἄνδρες τοῦ 1864 νὰ ἀποφύγωσι καὶ νὰ ἀποφύγῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἰς τὸ μέλλον, τὴν ζήτησιν εὐθυνῶν ἀπὸ τοῦ Στέμματος καὶ κατέστησαν οὐσιαστικῶς τὴν Ἑλλάδα δημοκρατίαν καὶ ἔθηκαν ἐπ’ αὐτῆς κληρονομικὸν πρόεδρον δημοκρατίας—αὐτὴ εἶναι ἡ οὐσία τοῦ ἡμετέρου πολιτεύματος—, τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν τὴν κατέστησαν ἀνεύθυνον, καὶ εἶπον ὅτι ὁ λαὸς πρέπει νὰ αὐτοδιοικηθῇ. Καὶ διὰ νὰ εἶναι δυνατὸν ἡ βασιλικὴ ἐξουσία νὰ εἶναι πάντοτε μετὰ κύρους ἔφορος καὶ ῥυθμιστὴς εἰς τὰς κρισιμωτάτας στιγμὰς τῶν τυχῶν τῆς πατρίδος, ἠθέλησαν νὰ εἶναι ἐντελῶς ἀμέτοχος καὶ ἀνεύθυνος τῶν λεπτομερειῶν τῆς διοικήσεως. Ἀλλ’ ὅ,τι ἰσχύει περὶ τοῦ Βασιλέως τὸ αὐτὸ ἰσχύει καὶ περὶ τοῦ ἐφέδρου Βασιλέως, διότι ἔφεδρος Βασιλεὺς εἶναι ὁ Διάδοχος, καὶ πρέπει νὰ εἶναι καὶ αὐτὸς ἀνεύθυνος, διότι θὰ εἶναι ἀνεύθυνος Ἄρχων μίαν ἡμέραν, καὶ ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ, ἐν οὐδενὶ μέτρῳ καὶ ὑπὸ οἱονδήποτε περιορισμὸν δὲν πρέπει νὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἡ μοῖρα προώρισε μίαν ἡμέραν, ὅταν ἔλθῃ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, νὰ καθήσῃ ἐπὶ τοῦ Θρόνου τῆς Ἑλλάδος, δὲν πρέπει νὰ ἐπιτρέψωμεν τὴν ἀνάμιξιν αὐτοῦ εἰς ἔργα, τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν νὰ συνεπαγάγωσιν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ὀφείλει νὰ ἀπονείμῃ εἰς αὐτόν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, καὶ εἶναι ἀρχὴ θεμελιώδης, οἱανδήποτε δὲ πρόσδοσιν ἔργου δυναμένην νὰ συνεπαγάγῃ εὐθύνην διὰ τὸν μέλλοντα Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος, θεωρῶ ἀντιστρατευομένην πρὸς αὐτὴν τὴν θεμελιώδη ἀρχήν, τὴν ἀρχὴν τοῦ ἀνευθύνου τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας. Δὲν μὲ συγκινεῖ ἡ φαντασία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡ φαντασία τῶν θρύλων καὶ τῶν μύθων ὅτι ὁ Βασιλεὺς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρέπει νὰ εἶναι στρατηλάτης. Ὁ Βασιλεὺς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διὰ νὰ ἐπιτελέσῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τὸν προορισμὸν τὸν ὁποῖον αὐτὸς θέτει εἰς ἑαυτόν, πρέπει νὰ εἶναι Βασιλεύς, καὶ Βασιλεὺς ὑφ’ οὓς ὅρους ἔχει θέσει τὸ πολίτευμα περιωρισμένους. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπιτρέπομεν εἰς Αὐτὸν ἢ δίδομεν εἰς Αὐτὸν τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἀναμιγνύηται εἰς ἔργα διοικήσεως, τὸ ὁποῖον οὐσιαστικῶς σημαίνει ὅτι δίδομεν εὐκαιρίαν εἰς ἄλλους ὑπευθύνους νὰ μεταθέτωσι τὴν εὐθύνην ἐπ’ Αὐτὸν ὅστις ὀφείλει νὰ εἶναι ἀνεύθυνος, δίδομεν εὐκαιρίαν εἰς πάντας νὰ ζητῶσιν ἀπ’ Αὐτοῦ εὐθύνας διὰ πράξεις, τὰς ὁποίας κακόβουλος ῥᾳδιουργία πολλάκις ἀποδίδει μετὰ πνεύματος μομφῆς εἰς ἐκεῖνον, εἰς τὸν ὁποῖον πρέπει πάντες νὰ προσατενίζωσιν ὡς εἰς πρὸς ἀνώτερον μομφῆς, τὴν στιγμὴν ταύτην μειοῦμεν τὸ κῦρος τοῦ μέλλοντος Βασιλέως. Οἱαδήποτε ἀνάμιξις εἰς ἔργα διοικήσεως εἶναι τῶν ἀδυνάτων ἀδύνατον νὰ μὴ πλήξῃ συμφέροντα ἰδιωτικά, καὶ ἡ πλῆξις ἰδιωτικῶν συμφερόντων θὰ ἐκθρέψῃ τὴν ῥᾳδιουργίαν καὶ ἡ ῥᾳδιουργία θὰ προσβάλῃ, ὡς εἶναι παρατηρημένον ἐκεῖ ὅπου ἡ ἀνανδρία ἡ πολιτικὴ ἐπεκράτησεν, ὅπως ἐπεκράτησε μέχρι τοῦ νῦν ἐν Ἑλλάδι, ἡ ῥᾳδιουργία θὰ προσβάλῃ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τὸν θέλει ἀπρόσβλητον. Αὐτὴ εἶναι ἡ θεμελιώδης ἀντίληψις, τὴν ὁποίαν ἔχω, καὶ ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐξ ἐσωτάτης πεποιθήσεως, χωρὶς νὰ ἀκούω φωνὰς οὐδενὸς κύκλου, χωρὶς νὰ διανοηθῶ νὰ ἀνεύρω τὴν Ἀχίλλειον πτέρναν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, φθάνω νὰ ἀντιδρῶ κατὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Δὲν δύναται τὸ ἐπιχείρημά μου τοῦτο, τὸ ὁποῖον λόγῳ τοῦ πλήθους τῶν ἐξουσιῶν ἀνεγνώρισε καὶ ἐνέκρινεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προκειμένου περὶ τοῦ νόμου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, νὰ ἀνατραπῇ ἐκ τῆς παρατηρήσεως ὅτι σήμερον πολὺ ὀλιγώτεραι ἐξουσίαι παρέχονται εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Παρέχονται πάντοτε ἀρκεταί, ὥστε νὰ ἐπιφέρωσιν αὐτὰς τὰς προστριβάς, αἱ ὁποῖαι καταρρίπτουσι τὸ γόητρον τοῦ μέλλοντος Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ εἶναι μόνον σκέψεις θεωρητικαί, σκέψεις ἰδεολογικαὶ αἱ περὶ τῆς παραβιάσεως τοῦ πολιτεύματος, αἱ ὁποῖαι μὲ ἀναγκάζουσι νὰ ἀντιδράσω κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Βεβαίως ὄχι. Μόναι αἱ σκέψεις αὗται δὲν εἶναι. Ἀλλ’ αἱ σκέψεις αὗται συνοδεύονται καὶ ἀπὸ σκέψεις σκοπιμότητος πολιτικῆς, σκέψεις τὰς ὁποίας παριστᾷ πλήρως δεδικαιολογημένας τὸ παρελθόν. Λέγω ὅτι εἶναι πολιτικῶς ἄστοχος ἡ ἀνάθεσις εἰς τὸν Ἀντιστράτηγον Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου ἔργων δυναμένων νὰ σχετισθῶσιν, ὅπως καὶ σχετίζονται, ἔστω καὶ ἐν μικρῷ μέτρῳ, πρὸς τὴν διοίκησιν, οὐ μόνον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ὅτι θεωρητικῶς παραβιάζει ἡ τοιαύτη ἀνάθεσις τὴν ἀρχὴν τοῦ ἀνευθύνου τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ διότι εἶναι καὶ πολιτικῶς ἀσύμφορος, καὶ ἔχω τὴν φωνὴν τῆς ἱστορίας βοῶσαν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου. Καὶ ἄλλοτε ἀνεθέσαμεν ἀπὸ τοῦ 1895, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἂν μὴ καὶ πρότερον, ὑπεύθυνον διοίκησιν εἰς τὸν Διάδοχον, καὶ δὲν ἀρκεῖ μόνον ὅτι ἕνεκα ταύτης κατετρίβη καὶ ἐν αὐτῇ τῇ αἰθούσῃ, ἐν τῇ ὁποίᾳ σήμερον εὑρισκόμεθα τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου, ἀλλ’ ἡ τοιαύτη ἀνάμιξις αὐτοῦ εἰς ἔργα τῆς διοικήσεως παρετηρήθη ὅτι συνεπιφέρει ἀναντιρρήτως καὶ νοθείαν τοῦ πολιτεύματος. Διότι δὲν γνωρίζω πῶς θὰ χαρακτηρίσητε ὑμεῖς τὴν ἀνάμιξιν τοῦ Διαδόχου εἰς τὰς σκηνὰς τοῦ Πολυγώνου, ἀνάμιξιν ἐντελῶς ἐναντίαν πρὸς τὸ πολίτευμα ἐπενεγκοῦσαν τὴν πτῶσιν μιᾶς Κυβερνήσεως καὶ διὰ τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἀπετολμήθη νὰ ζητηθῶσιν εὐθύναι ἀπὸ τὸν Διάδοχον. Δὲν γνωρίζω πῶς θὰ χαρακτηρίσητε τὴν μὴ λῆψιν εὐθυνῶν διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ πολέμου· δὲν ἐξετάζω καὶ δὲν νομίζω ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς ἐμὲ ὡς κοινοβουλευτικὸν ἄνδρα, νὰ ἐπιχειρήσω νὰ ἐξετάσω ζήτημα εὐθύνης αὐτοῦ τοῦ Διαδόχου, ἀλλὰ μὴ λησμονῶμεν ὅτι δὲν ἐζητήθη ἡ λῆψις εὐθυνῶν διὰ τὴν διαχείρισιν τοῦ πολέμου τοῦ 1897, καὶ τοῦτο, διότι ἐκαλύφθη ἡ εὐθύνη αὕτη ἐκ τοῦ προσώπου τοῦ Διαδόχου. Βεβαίως δὲν εὐθύνεται ὁ Διάδοχος διὰ τὴν ἀνάθεσιν εἰς αὐτὸν τῆς διαχειρίσεως τοῦ πολέμου τότε, διότι ἡ ἀνάθεσις ἐκείνη προῆλθεν ἐκ συμβατικῶν σκέψεων τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐφαντάζετο ὅτι ἀλλοία θὰ ἦτο ἡ τύχη τοῦ πολέμου, ἐὰν διηυθύνετο οὗτος ἀπὸ τὸν νεαρὸν ἀπόλεμον ἄνδρα, τὸν συνδεόμενον ὅμως διὰ συγγενικῶν δεσμῶν πρὸς ἰσχυροὺς τῆς Εὐρώπης· ἀλλὰ καὶ δὲν δύναται νὰ ὑπάρχῃ εὐθύνη καὶ διὰ τὰ γενόμενα; Δὲν γνωρίζω πῶς θὰ χαρακτηρίσητε ὑμεῖς τὴν πτῶσιν ἑνὸς Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος ἀντέστη εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Διαδόχου ἐπιδιώκοντος τὴν ἀνάληψιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ, καὶ δὲν γνωρίζω πῶς θὰ χαρακτηρίσητε ἀκόμη τὴν πτῶσιν ἑτέρου Ὑπουργοῦ, τοῦ κ. Λιμπρίτου, ὅτε ἠθέλησε νὰ ἀνατρέψῃ τὸν θεσμὸν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ τῷ ἀντετάχθη ὅτι —καὶ παρακαλῶ νὰ προσέξητε εἰς τοῦτο, διότι αὐτὴ ἡ ἀντίληψις ἐπικρατεῖ καὶ σήμερον εἰς μερικοὺς κύκλους — ὁ θεσμὸς τῆς Γενικῆς Διοικήσεως ἦτο κτῆμα προσωπικὸν τοῦ Διαδόχου καὶ δὲν ἐπετρέπετο κανεὶς νὰ τὸν θίξῃ, διότι θὰ προσέβαλλε τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς: Ὅταν ἔχωμεν αὐτὰ τὰ παραδείγματα τῆς ἱστορίας, ἔχομεν ἢ δὲν ἔχομεν ἐξ ἐκείνης τῆς πλευρᾶς νοθείαν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν; Καὶ μὴ νομίσητε, Κύριοι, ὅτι ἀγωνιζόμεθα ἁπλῶς ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος, ὑπὲρ τῶν θεσμῶν, ὑπὲρ τῶν ὁποίων ἄλλοι εἰς τὸ παρελθὸν ἠγωνίσθησαν, ἀλλ’ αἱ τοιαῦται νοθεῖαι ἀναντιρρήτως ὑπῆρξαν ἐκ τῶν αἰτιῶν, αἱ ὁποῖαι ἤγαγον εἰς τὴν τελευταίαν πολιτειακὴν ἀνατροπήν. Ἕτερος λόγος πολιτικῆς σκοπιμότητος, ὁ ὁποῖος μὲ κάμνει νὰ ἀντιδρῶ κατὰ τοῦ εἰσαγομένου νομοσχεδίου καὶ κατὰ τῆς ἀναλήψεως ὑπὸ τοῦ Διαδόχου ἀντιστρατήγου ἔργων δυναμένων νὰ ἀναχθῶσι, καὶ ἀναγομένων πράγματι εἰς διοίκησιν, ἔστω καὶ περιωρισμένην, τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, εἶναι ὅτι, ἐάν ποτε ζητηθῶσιν εὐθύναι ἀπὸ Αὐτοῦ, παρὰ τοῦ ὁποίου δὲν πρέπει νὰ ζητῶνται, βεβαίως ἡ ζήτησις εὐθυνῶν θὰ ἔχῃ συνεπείας δι’ αὐτὴν τὴν Δυναστείαν, θὰ ἔχῃ συνεπείας καὶ δι’ αὐτὴν τὴν Βασιλείαν. Ἄλλοτε, ὅτε ἐλέχθησαν οἱ τοιοῦτοι φόβοι, ὅτε ἐπρόκειτο περὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, ὑπῆρξαν οἱ εἰπόντες ὅτι οἱ κίνδυνοι τῆς Δυναστείας ἦσαν χίμαιραι συνταγματικαί, ἦσαν φαντάσματα καὶ σκιαί· ἀλλ’ ἦλθε μετὰ δέκα ἔτη ἡ σκληρὰ πραγματικότης νὰ δείξῃ ὅτι τὰ φαντάσματα ἐκεῖνα δὲν ἦσαν φαντάσματα, ἀλλ’ ἦσαν κίνδυνοι πραγματικοί. Ἀλλ’ ἂν αὐτοὺς τοὺς κινδύνους, διαβλέπωμεν, κινδύνους νοθείας τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ κινδύνους αὐτῆς τῆς Βασιλείας, μὴ τυχὸν ἀπέναντι αὐτῶν τῶν κινδύνων ὑπάρχουσιν ἄλλα θετικὰ καλά, τὰ ὁποῖα δύναταί τις νὰ ἀπεκδέχηται ἐκ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Μὴ ὑπάρχωσι λόγοι στρατιωτικῆς πολιτικῆς σπουδαῖοι, οἱ ὁποῖοι νὰ συνηγορῶσιν ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Ἀπὸ τῆς στρατιωτικῆς ἀπόψεως ἤκουσα καὶ ἠκούσατε καὶ ὑμεῖς μετ’ ἐμοῦ, τὴν ἐμπεριστατωμένην ἀνάπτυξιν τοῦ ἐντίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος συναδέλφου, ὅστις μετὰ γνώσεως τῶν πραγμάτων κατέδειξεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμείνωμεν καλὸν ἐκ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Ἀναντιρρήτως εἰς παλαιοτέρας ἐποχὰς ὑπῆρξαν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀποβλέποντες εἰς τὴν ὀλεθρίαν ἐπιρροήν, τὴν ὁποίαν ἤσκει ἐπὶ τὸν στρατὸν ἡ κομματικὴ Κυβέρνησις τῆς χώρας, ἠθέλησαν νὰ ἀποκεντρώσωσι τὸν στρατὸν καὶ ἐσκέφθησαν τὸν θεσμὸν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ ὅτε δὲ ἐσκέφθησαν τίνα νὰ θέσωσιν ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ Στρατοῦ, εὗρον ὅτι ἔπρεπε νὰ θέσωσιν ἐπὶ κεφαλῆς πρόσωπον ἐπιβολῆς, οἷον ἦτο τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου, διὰ νὰ συγκρατήσῃ τὴν πολλάκις διασαλευθεῖσαν πειθαρχίαν ἐν τῷ στρατῷ — οὕτως ὑπεστηρίχθη τότε τὸ νομοσχέδιον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως — καὶ διὰ νὰ ἐγγυηθῇ τὴν σταθερὰν ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ὁποία ἐκ τῶν ἐπαγγελιῶν τούτων, ὁποῖος ἐκ τῶν σκοπῶν τούτων, ὁποία ἐκ τῶν ἐλπίδων τούτων ἐπραγματοποιήθη; Ἠκούσατε τοῦτο ἀπὸ στόματος τοῦ ἐντίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος πολιτευτοῦ, καίτοι δὲν εἴχετε ἀνάγκην κἂν ν’ ἀκούσητε τοῦτο, διότι τὸ ἐβλέπετε ἰδίοις ὄμμασιν. Οὐδεμία ἐκ τῶν ἐπαγγελιῶν τούτων ἐπραγματοποιήθη. Οὐ μόνον δὲ δὲν ἐπραγματοποιήθησαν αἱ ἐλπίδες, τὰς ὁποίας συνέδεεν ἡ Κυβέρνησις, ἡ τότε εἰσηγουμένη τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἐναντίου τὸ ἀντίθετον ἀκριβῶς ἐκείνου, τὸ ὁποῖον προσεδοκᾶτο, ἐπραγματοποιήθη. Ἐφρόνουν οἱ πάντες τότε ὅτι δὲν ὑπῆρχε πειθαρχία ἐν τῷ στρατῷ, διότι δὲν ὑπῆρχε δικαιοσύνη ἐν τῷ στρατῷ — καὶ πράγματι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ πειθαρχία ἄνευ δικαιοσύνης — διότι παρέλυε τὴν δικαίαν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ὁ κομματισμός, ἀλλά, ὅτε ἀνέθεσαν τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον ἀντιστράτηγον, παρετήρησαν ὅτι καὶ πάλιν δικαιοσύνη δὲν ἐγκατεστάθη. Ἀντὶ τοῦ κομματισμοῦ ἐγκατεστάθη ἡ κλίκα καὶ ὑπῆρξαν πάλιν τὰ αὐτὰ παραδείγματα, ὀλέθρια παραδείγματα ἀδικίας καὶ ἀπειθαρχίας, τὰ ὁποῖα ἐν τέλει, ὅτε εἶδον οἱ ἀξιωματικοὶ ὅτι ἔφθασαν εἰς τὸ ἀπροχώρητον, ἐπέφερον τὴν σύμπηξιν αὐτῶν εἰς Σύνδεσμον καὶ ὡς πρῶτον αἴτημα αὐτῶν ἐζήτησαν τὴν κατάργησιν τοῦ θεσμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπέτρεπε τὴν δημιουργίαν κλικῶν, αἵτινες παρέλυον τὴν πειθαρχίαν ἐν τῷ στρατῷ. Λέγω πράγματα φανταστικὰ ἢ εἶναι πράγματα, τὰ ὁποῖα ἐπεκύρωσεν ἡ ἱστορία τῶν τελευταίων ἐτῶν; Ἀλλὰ καὶ πάντα ταῦτα συνομολογεῖ ἡ Κυβέρνησις καὶ προτάσσει σήμερον ἑτέραν ἄποψιν σκοπιμότητος, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐπιμένει εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου καὶ λέγει ἀπροκαλύπτως ὅτι ὁ Διάδοχος εἶναι ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον θέλομεν ἐμπιστευθῆ τὴν διεξαγωγὴν πολέμου ἐν τῷ μέλλοντι.

§159Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Τὸ δὶς ἐξαμαρτεῖν οὐκ ἀνδρὸς σοφοῦ.

§160Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Καὶ σᾶς ἀπαντῶ ἐγὼ ὅτι τοῦτο ἀκριβῶς ὀφείλει νὰ μὴ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ τὸ συμφέρον τῆς Δυναστείας, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος. Δὲν ἠκούσθη ποτὲ ἐπὶ τοῦ ΙΘʹ αἰῶνος νὰ ἀνατίθηται ἡ διαχείρισις πολέμου εἰς στρατηγὸν μὴ ὑπέχοντα εὐθύνην, μὴ ὀφείλοντα νὰ ὑπέχῃ εὐθύνην. Στρατηγὸς πραγματικὸς ἐν πολέμῳ, ὑπὸ τοὺς κρατοῦντας πολιτειακοὺς ὅρους πανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου σήμερον, εἶναι μόνον ἐκεῖνος, ὅστις δύναται νὰ ὑπέχῃ καὶ πραγματικὴν εὐθύνην. Ὁ Διάδοχος ὅμως τοῦ Θρόνου ὀφείλει νὰ μὴ ὑπέχῃ εὐθύνην. Ἐὰν τὸν θέλωμεν μέλλοντα Βασιλέα μὲ γόητρον καὶ αἴγλην, Βασιλέα πρὸς τὸν ὁποῖον μετ’ ἐμπιστοσύνης νὰ ἐμπιστευθῶμεν τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν, ὀφείλομεν νὰ μὴ θέσωμεν αὐτὸν εἰς θέσιν, ἀπὸ τῆς ὁποίας κατὰ μὲν τὸ πολίτευμα δὲν ὀφείλομεν νὰ ζητήσωμεν εὐθύνην, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ὁποίας ἠθικὴν εὐθύνην μεγάλην θὰ ὑπέχῃ ἀπέναντι τοῦ τόπου, εὐθύνην τὴν ὁποίαν θὰ κληθῇ νὰ πληρώσῃ ἴσως καὶ διὰ τοῦ Θρόνου του. Θεωρῶ ἀκριβῶς πολιτικῶς ἀσύμφορον διὰ τὴν ὑπόστασιν τῆς Πολιτείας ταύτης, ὡς εἶναι συγκεκροτημένη ὑπὸ τὸν ἰσχύοντα Συνταγματικὸν Χάρτην, τὴν ἀνάθεσιν οἱασδήποτε διοικήσεως, καὶ δὴ ἐν καιροῖς πολέμου, εἰς τὸν Διάδοχον μέλλοντα Βασιλέα τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου. Οὔτε ὅμως φαντάζομαι, ὅτι εἶναι σπουδαῖον τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον προέτεινεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ ὁποίου εἰσηγεῖται τὴν ἐπιψήφισιν, ἀφ’ ἑνὸς μὲν δηλ. διὰ τὴν σύμπτωσιν, ὅτι ταυτοχρόνως ψηφίζεται καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀντιβασιλείας, ἥτις παριστᾷ ὡς οὐχὶ ἐπικίνδυνον τὴν ἐξωτερικὴν κατάστασιν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διὰ τὸν λόγον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις περιορίζει ὑπερμέτρως τὰς ἐξουσίας τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, εἰς τοιοῦτον μάλιστα βαθμόν, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν θὰ ἐδικαιολογεῖτο νὰ περιορίσῃ, ἐὰν σοβαρῶς ἐσκέπτετο νὰ ἀναθέσῃ τὴν ἀρχηγίαν πολέμου εἰς τὸν Διάδοχον Κωνσταντῖνον. Ὀφείλομεν, Κύριοι, νὰ εἴμεθα συνεξηγημένοι. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιδέχωνται τὰ πράγματα ταῦτα λύσεις μέσας. Ἐὰν ὁ Διάδοχος, ὁ Ἀντιστράτηγος τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, εἶναι κεκλημένος νὰ ὁδηγήσῃ τὰ ἑλληνικὰ ὅπλα εἰς ἐνδεχομένην τινὰ πολεμικὴν σύρραξιν, βεβαίως εἰς αὐτὸν ἀπόκειται ἀμεσωτέρα ἡ ἐπέμβασις εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, βεβαίως ἡ ψῆφος αὐτοῦ καὶ οὐχὶ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὀφείλει νὰ κανονίσῃ τὰς θέσεις τῶν Μεράρχων καὶ Ταξιάρχων. Ἀλλ’ εἰς αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ σημεῖον καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις φοβεῖται, ἐξ ἄλλων λόγων, νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸν Διάδοχον τὰ δικαιώματα ἀληθινοῦ ἀρχηγοῦ. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι δὲν θεωρῶ πολὺ σπουδαῖον τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο δὲν φαίνεται τόσον σπουδαῖον, ὥστε νὰ παραλύῃ τὰ ἰδικά μου ἐπιχειρήματα, τὸ ἐκ τῆς ὑπάρξεως Βασιλέως, τὸ ἐκ τοῦ ἀνευθύνου τῆς μελλούσης Βασιλείας καὶ ἐκ τοῦ γοήτρου αὐτῆς ἀπορρέον. Ἀλλά, καὶ ἂν ταῦτα πάντα δὲν ὑπῆρχον, ὑπάρχει ἓν ἄλλο σημεῖον, τὸ ὁποῖον δι’ ἐμὲ θὰ ἤρκει, καὶ μόνον αὐτό, ἵνα ἀντιδράσω κατὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον εὑρίσκω, ἀνεξαρτήτως τῶν προθέσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὰς ὁποίας δὲν καλοῦμαι οὔτε θέλω νὰ ἐρευνήσω, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εὑρίσκω ὅτι μᾶς ἐπαναφέρει εἰς τὰς παλαιὰς μεθόδους, τὰς ὁποίας ἐζήτησε νὰ καταλύσῃ ἡ ἐπανάστασις. Εὑρίσκω ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο θίγει τοὺς σκοποὺς τῆς ἐπαναστάσεως, ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ἐμφανεῖς εἰς πάντας τοὺς βαθέως ψυχολογοῦντας τὰ πράγματα. Ἡ ἐπανάστασις τῆς 15ης Αὐγούστου ἠθέλησε νὰ ἀπαλλάξῃ τὸν πολιτικὸν βίον τῆς Ἑλλάδος ἐκ δύο κακῶν. Πρῶτον ἀπὸ τῆς κατισχύσεως τοῦ κομματισμοῦ, ἀπὸ τοῦ κακοῦ δηλ., τοῦ ὁποίου ἡ ῥίζα ἀμέσως μὲν ἐφαίνετο προερχομένη ἐκ τῆς κακῆς ἐνασκήσεως τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος ὑπὸ τῶν πολιτῶν, ἐμμέσως δὲ καὶ πράγματι προήρχετο ἐκ τῆς κακῆς διαρρυθμίσεως τῶν πολιτειακῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία ἐπέτρεψε νὰ ἐκτραπῇ τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα εἰς κοινοβουλευτικὴν διοίκησιν καὶ εἰς φατριαστικὴν διοίκησιν, σύστημα τὸ ὁποῖον λόγῳ τῆς τοιαύτης ἐκτροπῆς ἐκράτησε δοῦλον τὸν λαὸν εἰς μίαν ὀλιγαρχίαν, καὶ ἀπὸ ταύτης τῆς ὀλιγαρχίας ἠθέλησεν ἡ ἐπανάστασις νὰ ἐλευθερώσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, τοῦτο δὲ τὸ ἐπεδίωξε καὶ διὰ νομοθετημάτων καὶ διὰ τῆς πνοῆς τῆς ἀφυπνίσεως, τὴν ὁποίαν ἐνέπνευσεν εἰς ὅλον τὸν λαὸν καὶ τῆς ὁποίας ἀποτέλεσμα εἴμεθα ἡμεῖς, εἶναι ἡ σημερινὴ συγκρότησις τῆς Βουλῆς ταύτης. Ἀλλ’ ἠθέλησεν ἡ Ἐπανάστασις νὰ κτυπήσῃ καὶ τὸ κακόν, τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι προήρχετο καὶ ἀπὸ τῶν Αὐλικῶν προθαλάμων. Σᾶς ἀνέφερα παραδείγματα Ὑπουργῶν καὶ Ὑπουργείων πεσόντων, διότι συνήντησαν ἀντίδρασιν ἐκεῖ ὅπου, κατὰ τὸ πολίτευμα, δὲν ὤφειλε νὰ ὑπάρχῃ ἀντίδρασις, καὶ συνήντησαν τὴν ἀντίδρασιν ἀκριβῶς ἐπὶ παρεμφερῶν στρατιωτικῶν νομοθετημάτων καὶ τὴν ἀντίδρασιν ἐκείνην ἠθέλησεν ἡ ἐπανάστασις νὰ θέσῃ ἐκποδών. Ἠθέλησε νὰ λειτουργῇ εἰς τὸ ἑξῆς ἀνόθευτος καὶ ἀνεπηρέαστος ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ, ἀνόθευτος ἐκ τῶν συμφερόντων τῶν περισαινόντων τὴν βασιλικὴν ἁλουργίδα. Ὑπῆρξε τοῦτο εἷς τῶν θεμελιωδῶν σκοπῶν, εἰς τοὺς ὁποίους ἔτεινεν ἡ ἐπανάστασις, σκοπῶν, τοὺς ὁποίους ἐπραγματοποίησεν αὕτη. Δὲν πιστεύω νὰ θέλῃ ἡ Βουλὴ νὰ ὑπομνήσω εἰς αὐτὴν τὸ φαινόμενον, εἰς τὸ ὁποῖον μᾶς εἶχε περιαγάγει ἡ πολιτικὴ ἀνανδρία τοῦ παλαιοῦ καταδικασθέντος καθεστῶτος, φαινόμενον κατὰ τὸ ὁποῖον πολλοὶ πολιτικοὶ ἄνδρες ἤρξαντο τοῦ πολιτικοῦ αὑτῶν σταδίου καὶ ἀνεδείχθησαν ὡς ὑβρισταὶ τοῦ Θρόνου καὶ οἱ ὁποῖοι μόλις ἔλαβον τὴν ἐξουσίαν μετεβλήθησαν εἰς τοὺς χειρίστους Αὐλοκόλακας. Τὰ παραδείγματα εἶναι νωπὰ εἰς τὴν μνήμην πάντων, τοὐλάχιστον ἡμῶν, ὥστε νὰ εἶναι περιττὴ ἡ ἀπαρίθμισίς των. Καὶ εὑρίσκω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ ἐπαναφέρῃ ἡμᾶς εἰς τὰς αὐτὰς μεθόδους. Εἶναι λίαν ἐνδεχόμενον νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἀφετηρία, ὅπως προσπελάσωσι καὶ ἄλλοι εἰς τὴν ἀρχήν, ὑπισχνούμενοι εὔρυνσιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Διαδόχου παρέχουσαν εὐκαιρίαν εἰς τοὺς γνωστοὺς κύκλους νὰ δημιουργήσωσιν ἰσχὺν ἐπὶ ἰδίοις τέλεσι καὶ ὑπὸ τὴν πρόφασιν τῆς ἀρεσκείας εἰς τὸ Στέμμα. Ἀλλ’ ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου θὰ σημάνῃ καὶ ἔτι πλέον, τὴν καταστροφὴν μιᾶς ψυχολογικῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ἡ ἐπανάστασις εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, τῆς καταστάσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπεδείχθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ὅτι ἄνευ τῶν συγγενικῶν δεσμῶν τῆς Δυναστείας, ἐν ταῖς ἰδίαις αὑτοῦ δυνάμεσιν ὀφείλει νὰ κατέλθῃ οὗτος καὶ νὰ ἀντλήσῃ ἐκεῖθεν τὰ μέσα πρὸς πραγματοποίησιν τῶν σκοπῶν, τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκει. Τὴν ψυχολογίαν ταύτην τῆς αὐτοπεποιθήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, θὰ ἔλθῃ νὰ ὑπονομεύσῃ ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία θὰ δημιουργηθῇ ἀσφαλῶς διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ἀλλὰ καὶ ἔτι περαιτέρω. Ἐκτὸς τῶν μεγάλων λόγων καὶ σκοπῶν τῆς ἐπαναστάσεως τοὺς ὁποίους σᾶς ἀπηρίθμησα, εἶναι καὶ εἷς ἄλλος μέγας λόγος καὶ σκοπός, ὃν φοβοῦμαι ὅτι θὰ καταστρέψῃ τὸ νομοσχέδιον. Θὰ καταστρέψῃ δηλαδὴ τὰς τάσεις ἡμῶν πρὸς δημιουργίαν πραγματικοῦ στρατοῦ. Αὐτὸ διδάσκει ἡ πεῖρα τοῦ παρελθόντος. Τὰς ἐλπίδας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὰς ἠκούσατε, θὰ ἐπιτρέψητε δὲ εἰς ἐμὲ ἀπέναντι τῶν ἐλπίδων τούτων νὰ ἔχω τὴν πεποίθησιν τῆς πικρᾶς πείρας τοῦ παρελθόντος. Εἶναι ἀδύνατον ἡ τάσις αὕτη πρὸς ἀναδιοργάνωσιν τοῦ στρατοῦ νὰ μὴ ὑποσκαφῇ, ἂν ὄχι ἀμέσως, ἀλλ’ ἐν λίαν προσεχεῖ μέλλοντι διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, οὐχὶ διότι ἀρνοῦμαι εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου τὸν πατριωτισμόν, ὅτι θέλει καὶ αὐτὸς τὴν βελτίωσιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ἀλλ’ ἡ πεῖρα τοῦ παρελθόντος διδάσκει, ὅτι περὶ τὸ ὑψηλὸν αὐτοῦ πρόσωπον σχηματίζεται ἡ ἀνόσιος κλίκα, ἡ ὁποία διαιρεῖ τὸν στρατὸν καὶ καθιστᾷ αὐτὸν ἀνίκανον νὰ σκέπτηται διὰ τὰ στρατιωτικὰ ἔργα. Αὐτοὶ εἶναι οἱ θετικοὶ κίνδυνοι, τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ περιμείνωμεν καὶ τοὺς ὁποίους περιμένομεν ἡμεῖς, διότι γνωρίζομεν τὸ παρελθὸν καὶ δὲν φανταζόμεθα ὅτι διὰ τῆς μεταβολῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐπῆλθε μεταβολὴ καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν τὴν Ἑλληνικὴν καὶ εἰς τοὺς ἄλλους πολιτικοὺς ὅρους τοῦ ἡμετέρου βίου, οἱ ὁποῖοι παρῆγον τὰ φαινόμενα τοῦ καταδικασθέντος παρελθόντος. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι πρέπει νὰ ἀποκατασταθῇ τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου, ὅτι δὲν εἶναι εὐπρεπές, δὲν εἶναι συμφέρον, δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἀφεθῇ ὁ μέλλων Βασιλεὺς ὑπὸ τὸ πλῆγμα τοῦ παρελθόντος καὶ νὰ μὴ παράσχωμεν εἰς αὐτὸν τὴν εὐκαιρίαν νὰ μετάσχῃ καὶ αὐτὸς τῆς ἀναδιοργανώσεως καὶ ἀνορθώσεως τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Ἀπέναντι αὐτοῦ τοῦ ἐπιχειρήματος δὲν θὰ ἐπαναλάβω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον ἄλλοι ῥήτορες, ὅτι τὸ γόητρον τοῦ μέλλοντος Βασιλέως δὲν μειοῦται οὔτε ἐμειώθη διὰ τῆς καταργήσεως τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ ὅτι, καὶ ἂν εἶχε μειωθῆ, ἐπρόκειτο δὲ νὰ ἀνακτηθῇ, δὲν θὰ ἀνεκτᾶτο διὰ νόμου, ἀλλὰ κατ’ ἄλλον τρόπον ὑποδειχθέντα ὑπὸ τοῦ ἐξ Ἀρκαδίας ἐντίμου συναδέλφου. Τοῦτο ὅμως θέλω νὰ τονίσω, ὅτι δὲν εἶναι ἔργον βασιλικὸν τὸ νὰ ἀναμιχθῇ ὁ Διάδοχος εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ στρατοῦ, εἰς διοικητικὴν καθαρῶς ἐνέργειαν. Ἡ αἴγλη τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ βεβαίως θὰ ἀντικατοπτρισθῇ καὶ ἐπὶ τοῦ προσώπου του, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἔργον ἰδικόν του. Βασιλικὸν ἔργον εἶναι νὰ κάμνῃ ὁ Διάδοχος ὅ,τι ἔκαμεν ὁ Γουλιέλμος ὁ Αʹ Γερμανὸς Αὐτοκράτωρ, ὁ ὁποῖος παρεῖχεν εὐκαιρίαν εἰς τὸν Μόλτκε καὶ τὸν Βίσμαρκ νὰ ἐργασθῶσιν ἐκεῖνοι ὑπευθύνως, καθὼς ἐγνώριζον ἐκεῖνοι νὰ ἐργάζωνται καὶ νὰ ἐπιβάλλωσι τὰς θελήσεις των, θελήσεις, πρὸ τῶν ὁποίων ἐκάμπτετο ὁ Πρῶσσος Βασιλεύς, διότι ἐγνώριζεν ὅτι, ὅσον ὑψηλότερον ἀνέρχονται ἐκεῖνοι, τόσον ὑψηλότερον ἀνέρχεται καὶ αὐτός. Αὐτὴ εἶναι ἡ θέσις τοῦ Βασιλέως· ἂν δὲ αὕτη εἶναι ἡ θέσις τοῦ Βασιλέως εἰς συνταγματικὴν μοναρχίαν, πολὺ περισσότερον εἶναι αὕτη εἰς τὴν κοινοβουλευτικὴν μοναρχίαν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν καὶ τὴν ὁποίαν δὲν μεταβάλλομεν κατὰ τὴν γενομένην ἀναθεώρησιν καὶ τὴν ὁποίαν οὐδὲ ἦτο δυνατὸν ποτε νὰ διανοηθῶμεν ὅτι θὰ μεταβάλωμεν, ἐκτὸς ἂν ἐσκεπτόμεθα νὰ στρέψωμεν τὸ ῥεῦμα τοῦ ποταμοῦ τῆς ἱστορίας πρὸς τὰ ὀπίσω. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ κύκλῳ τῶν σκέψεών του εὑρισκόμενος: «Εἶναι ὀρθὸν νὰ ῥιφθῶσιν ὅλαι αἱ εὐθύναι τοῦ παρελθόντος εἰς τὸν Διάδοχον;». Καὶ τίς ἔρριψε τὰς εὐθύνας εἰς τὸν Διάδοχον; Περὶ τίνος ἀγωνιζόμεθα; Περὶ τοῦ νὰ ῥίψωμεν εὐθύνας εἰς τὸν Διάδοχον, ἢ πῶς νὰ τὸν ἀναστηλώσωμεν ἐκεῖ ὑψηλά, ὅπου οὐδεμία εὐθύνη νὰ μὴ τὸν προσβάλλῃ; Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνεπνεύσθη πάντα τὰ ἐπιχειρήματά του ἐκ τῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας ἔχει, ἐκ τῆς αἰσιοδόξου ἰδιοσυγκρασίας, τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ ἥτις τὸν κάμνει πάντοτε νὰ ἐλπίζῃ περὶ τοῦ μέλλοντος, καὶ ἐλπίζει ὅτι θὰ μεταβληθῶσιν οἱ ὅροι, θὰ μεταβληθῶσιν αἱ σκέψεις καὶ τὰ φρονήματα τοῦ Διαδόχου, ὅτι θὰ μεταβληθῇ ὁ Διάδοχος καὶ θὰ γίνῃ ἄλλος ἢ οἷος τὸν ἐγνωρίζομεν, ὅτε ὑπευθύνως διώκει τὸν στρατόν. Ἀπέναντι τῶν ἐλπίδων τούτων, ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ἡμεῖς ἀντιτάσσομεν πεποιθήσεις σχηματισθείσας ἐκ τῶν παρατηρήσεων τοῦ παρελθόντος, τοῦ ὁποίου ἔχομεν πεῖραν σκληράν, διότι ἡμεῖς εἴμεθα ἡ γενεὰ ἡ μετὰ τὸν πόλεμον αἰσθανθεῖσα περισσότερον καὶ τὰ βάρη καὶ τὴν αἰσχύνην καὶ τὴν εὐθύνην τοῦ 1897, καὶ αὐταὶ αἱ πεποιθήσεις εἶναι, αἱ ὁποῖαι μᾶς κάμνουσι νὰ εἴμεθα φοβερὰ δύσπιστοι πρὸς τὸ εἰσηγούμενον μέτρον. Εἶπεν ἀκόμη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἐλέχθη ὑπό τινων ἐκ τῶν προλαλησάντων ὅτι οὐδεμία μὲν δυσπιστία ὑπάρχει ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως αὐτοῦ, ἀλλ’ ὑπάρχει δυσπιστία μήπως ἐν μέλλοντι αἱ Κυβερνήσεις εὑρεθῶσιν ἀδύνατοι καὶ καμφθῶσι πρὸ τῶν θελήσεων τοῦ Ὑψηλοτάτου, θελήσεων, ἀπέναντι τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατόν τις νὰ ἀναλάβῃ ἐκ προκαταβολῆς τὴν εὐθύνην ὅτι θὰ εἶναι σκόπιμοι καὶ σύμφοροι εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα. Καὶ ἀντέκρουσε τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰπὼν ὅτι, ἐὰν οἱ ταῦτα φοβούμενοι φοβῶνται ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐν μέλλοντι κακῶς νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ εἰσηγούμενον, πολὺ περισσότερον ἔπρεπε νὰ φοβῶνται μὴ ἐν τῷ μέλλοντι οἱ κακοὶ κυβερνῆται εἰσηγηθῶσι νομοσχέδιον ἐπαναφέρον αὐτὴν τὴν Γενικὴν Διοίκησιν. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν θεωρῶ σοβαρόν. Εἶναι δύσκολον τὸ νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ψήφισις νομοσχεδίου ἀναμιγνύοντος ἐκ νέου τὸν Διάδοχον εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ. Ἐὰν ὅμως ἅπαξ ἐπιτευχθῇ αὕτη, ὄχι μόνον ἡ πρόσδοσις μεγαλειτέρων ἐξουσιῶν εἰς τὸν Διάδοχον θὰ καταστῇ εὐχερεστέρα, ἀλλὰ θὰ εἶναι ἀδύνατος ἄνευ πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν ἡ κατάργησις τοῦ νόμου ἐκείνου. Ὅτε δὲ τοιαῦτα φοβοῦνται οἱ ἀντιδρῶντες κατὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου, καὶ ἐπικυροῖ τοὺς φόβους αὐτῶν ἡ νωπὴ ἱστορία, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ ῥίπτηται κατ’ αὐτῶν ἡ μομφὴ τῆς ἀφελείας σκέψεως, τὴν ὁποίαν ἐπέρριψεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀκριβῶς διότι τὸ παρελθὸν μᾶς ἐδίδαξεν, ἀντιδρῶμεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς κατὰ τῆς εἰσηγήσεως ἑνὸς τοιούτου νομοσχεδίου. Ὅτε εἰσηγεῖτο ἡ Κυβέρνησις Θεοτόκη τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, εἶχε σχηματισθῆ συνωμοσία τις, δύναμαι νὰ εἴπω, μεταξὺ Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως καταργήσωσι τὸν νόμον ἐκεῖνον. Καὶ ἦλθε μὲν ἡ Ἀντιπολίτευσις εἰς τὰ πράγματα, ἀλλ’ ὁ νόμος δὲν κατηργήθη· κατηργήθη μόνον ὁ Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος ἐτόλμησε νὰ κάμῃ λόγον περὶ καταργήσεως τοῦ νόμου. Ὅτε λοιπὸν ταῦτα τὰ παραδείγματα ἔχομεν ὑπ’ ὄψει, νομίζω ὅτι εἴμεθα λίαν δεδικαιολογημένοι λέγοντες ὅτι διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου διανοίγομεν πάλιν τὴν ὁδὸν τῶν Αὐλικῶν ἐπιρροῶν, ἐπανερχόμεθα πάλιν εἰς τὰς πολιτικὰς μεθόδους τοῦ παρελθόντος. Καὶ δικαιοῦμαι, νομίζω, νὰ εἴπω μετὰ πόνου πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὅτι τὸ δοκιμασθὲν Ἔθνος, ὁ δοκιμασθεὶς οὗτος λαός, δύσελπις ἀντιλαμβάνεται, ὡς ὁ Σίσσυφος, ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκύλισε τὸν λίθον πρὸς τὰ ἄνω, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνεβίβασε τὸν σήμερον ἡγέτην τῆς πλειονοψηφίας εἰς τὴν κορυφὴν τῆς Πολιτείας ὡς τὸν ἐνσαρκοῦντα καὶ συμβολίζοντα τὴν ἰδέαν τῆς καταργήσεως τῶν παλαιῶν μεθόδων, «αὖτις ἔπειτα πέδονδε κυλίνδετο λάας ἀναιδής». Ἐπανέλαβε καὶ ἐτόνισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι μόνον ἐκ πεποιθήσεως πρὸς τὴν στρατιωτικὴν χρησιμότητα τοῦ Διαδόχου εἰσηγεῖται τὸ μέτρον τοῦτο, καὶ πόσῳ μᾶλλον εἶναι εἰλικρινὴς ἡ πρόθεσις αὐτοῦ καὶ τόσῳ μᾶλλον καταφανὲς εἶναι τὸ ἄδολον τῶν σκέψεων αὐτοῦ, ὅσῳ σήμερον περιστοιχίζεται ὑπὸ πλειονοψηφίας τοιαύτης, ἡ ὁποία θὰ ἔδιδεν εἰς αὐτὸν τὴν δύναμιν, ἐὰν ἔκρινεν ἀσύμφορον τὸ εἰσηγούμενον μέτρον, νὰ ἀντιτάξῃ τὴν θέλησιν τῆς παμψηφίας αὐτοῦ ἀπέναντι τοῦ Στέμματος. Δὲν ἔθηκα ὑπὸ συζήτησιν τὰς προθέσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀλλὰ χωρὶς νὰ θέλω καὶ ἐγὼ νὰ λάβω τὸν τίτλον τῆς Κασάνδρας, τὸν ὁποῖον ἠξίωσεν ὑπὲρ ἑαυτοῦ ὁ σεβαστὸς Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, νομίζω ὅτι, ἐὰν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο γίνῃ νόμος τοῦ Κράτους, θὰ ἔλθῃ περίστασις, κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ πλήγματα τῆς συνεχίσεως τῶν παλαιῶν μεθόδων θὰ αἰσθανθῇ πρῶτος ὁ ἀρχηγὸς τῆς Συμπολιτεύσεως, θὰ ἔλθῃ περίστασις, καθ’ ἣν θὰ ἴδῃ κατὰ τρόπον, τὸν ὁποῖον δὲν θὰ δύναται νὰ ἐξηγήσῃ, ἑαυτὸν ἀπογυμνούμενον τῆς πλειονοψηφίας του. Καὶ ἐὰν τότε ἐρωτήσῃ, ὅπως ἠρώτησεν ὁ Βασιλεὺς Λήρ, ὅστις, ἀφοῦ ἐν στιγμῇ ἱπποτισμοῦ καὶ γενναιοφροσύνης ἐχάρισε τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῦ καὶ τὰ βασίλειά του εἰς τὰς ἀγνώμονας θυγατέρας του καὶ εἶδεν ἔπειτα τὴν ἀγνωμοσύνην αὐτῶν, ἠρώτησε δέ: «Τίς θὰ μοὶ εἴπῃ ποῖος εἶμαι;». Καὶ ἀπήντησεν ὁ γελωτοποιός του: «Εἶσαι ἡ σκιὰ τοῦ Λήρ», ὅταν, λέγω, θὰ ἔλθῃ ἡ ἐποχή, καθ’ ἣν ὁ νῦν ἡγέτης τῆς πλειονοψηφίας, ὁ νῦν ἔμπιστος ὄχι τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῷ Σώματι τούτῳ, ἀλλὰ τῆς καταπληκτικῆς πλειονοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, θὰ ἐρωτήσῃ: «Τίς θὰ μοὶ εἴπῃ ποῖος εἶμαι;», θὰ τῷ ἀπαντήσῃ πάλιν κάποιος γελωτοποιός: «Εἶσαι ἡ σκιὰ τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, τοῦ εἰδώλου τῆς Ἐπαναστάσεως». (Χειροκροτήματα).

§161Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἐὰν ἔτι εἶχον δισταγμόν τινα, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ἂν ἔμενεν ἐν ἐμοὶ ἀμφιβολία τις περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, δὲν θὰ ὑπῆρχε πλέον ὁ δισταγμὸς αὐτὸς καὶ ἡ ἀμφιβολία αὕτη, μετὰ τὸν θόρυβον, ὁ ὁποῖος ἠγέρθη καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἐκτὸς καὶ εἰς τὰς στήλας τῶν ἐφημερίδων, διότι πρέπει τέλος πάντων νὰ μάθωμεν σήμερον, ἂν θὰ ἐξακολουθήσωσιν αἱ ἀπειλαὶ περὶ ἐπαναστάσεως καὶ τὰ προυνουντσιαμέντα πρὸς βλάβην τοῦ μέλλοντος καὶ τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατεύματος. Διὰ τοῦτο κηρύσσομαι ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Ἡ λαϊκὴ ἐπανάστασις, ἢ καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἐὰν θέλητε νὰ τὴν ὀνομάσω οὕτω, δὲν ἐστρέφετο κατὰ τοῦ Διαδόχου καὶ κατὰ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως· ἐστρέφετο κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐνδιεφέροντο περισσότερον διὰ τὰ κορδόνια τῶν σκαρπινιῶν των παρὰ διὰ τὰς τύχας τῆς πατρίδος, κατὰ τῶν Πρωθυπουργῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς τεμπελιᾶς των εἶχον μεταδώσει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τοιαύτην ἀποχαύνωσιν καὶ ἀδιαφορίαν, ὥστε εἶχεν ἐκλίπει ἀπὸ τῆς διανοίας των ἡ ἔννοια καὶ ἡ ἰδέα τοῦ Κράτους καὶ τῆς πατρίδος. Διότι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ, ἐλέγχοντες καὶ ἐλεγχόμενοι, ἀνώτεροι καὶ κατώτεροι, οἱ ὁποῖοι κατήρτιζον πλαστὰς Ἐφημερίδας Κυβερνήσεως, κατεσκεύαζον πλαστὰς σφραγῖδας, πράττοντες ταῦτα βεβαίως δὲν εἶχον ἰδέαν ὅτι ὑπῆρχε Κράτος καὶ πατρίς, ἐκεῖνοι οἱ ὑπάλληλοι τοῦ Κράτους εἰς τὴν πατρίδα μου, τὴν ὁποίαν ἐντρόπιασαν, τὴν πατρίδα ἑνὸς ἀγωνιστοῦ δημοκράτου καὶ ῥιζοσπάστου Λομβάρδου, ἐκεῖνοι, λέγω, οἱ ὁποῖοι ἐνέκριναν καταστάσεις πληρωμῆς ἐξόδων διὰ τὰς φυλακὰς καταρτιζομένας ὑπὸ τῶν μικροβίων τοῦ κόμματος, καταστάσεις θεωρουμένας ἐν γνώσει τῆς καταχρήσεως, διότι ἐν αὐταῖς περιελαμβάνοντο καὶ καυσόξυλα πρὸς θέρμανσιν τῶν φυλακισμένων κατὰ τὸ θέρος. Αὐτοὶ οἱ εἰσαγγελεῖς, οἱ νομάρχαι, οἱ πρόεδροι Πρωτοδικῶν, οἱ τμηματάρχαι καὶ οἱ Ὑπουργοί, βεβαίως διὰ νὰ ἐπιτρέπωσι νὰ γίνωνται ταῦτα ὑπὸ τῶν κακοήθων μικροβίων τῶν κομμάτων, εἶχον ἐξαλείψει ἐκ τῆς διανοίας των τὴν ἰδέαν καὶ τὴν ἔννοιαν τοῦ Κράτους, καὶ κατ’ αὐτῶν τῶν πολιτικῶν ἐγκληματιῶν ἐστράφη ἡ ἐπανάστασις καὶ οὐχὶ κατὰ τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου...

§162Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Καὶ καθ’ ὑμῶν, κύριε συνάδελφε.

§163Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἂν καθ’ ἡμῶν ἢ καθ’ ὑμῶν, αὐτὸ ἂς τὸ κρίνωσιν ἄλλοι· δὲν θὰ σᾶς ἀπαντήσω εἰς αὐτό. Ἔχετε τὴν γνώμην σας, ὅπως καὶ ἐγὼ ἔχω τὴν ἐμήν. Νομίζω ὅτι καὶ ὡς ἐκ τοῦ προκεχωρηκότος τῆς ὥρας, ἀλλὰ καὶ μετὰ τόσα, τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν, δὲν εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀναπτύξῃ τις περισσότερον τὴν γνώμην του, καὶ ἀρκοῦσι τὰ ὀλίγα ταῦτα, τὰ ὁποῖα εἶπον. Αἰσθάνομαι ὅμως τὴν ἀνάγκην, ἵνα κατερχόμενος τοῦ βήματος εἴπω ὀλίγας λέξεις πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Εἶμαι βέβαιος, κύριε Πρωθυπουργέ, ὅτι διὰ τῆς στάσεως, τὴν ὁποίαν ἐδείξατε ἀπόψε, καὶ διὰ τῆς ἀγορεύσεώς σας ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀνέκτησεν ἐλπίδας πλείονας καὶ ἀνεπτερώθη τὸ φρόνημα αὐτοῦ. Ἀνδρίζου καὶ βάδιζε εἰς τὴν ὁδὸν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἐχάραξας καὶ ἐνθυμοῦ πάντοτε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἰς τὰς ἐσχατιὰς τῶν ἐπαρχιῶν, ὅτε ἐνεφανίσθης ἐν μέσῳ ἡμῶν διὰ ν’ ἀναλάβῃς τὸν ἀγῶνα τῆς ἀνορθώσεως, εἰς τὰς ἐσχατιὰς τῶν ἐπαρχιῶν ἠδύνατό τις νὰ συναντήσῃ ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως μορφώσεως, ὡς ἐκ τῶν ποιμενικῶν καὶ γεωργικῶν αὐτῶν ἔργων, μακρὰν τῶν πόλεων καὶ πάσης πολιτικῆς κινήσεως, ἠδύναντο νὰ ὑποβάλωσι σοβαρῶς τὴν ἐρώτησιν, ἂν ἐξακολουθεῖ νὰ βασιλεύῃ ὁ Γεώργιος ἢ ἂν βασιλεύει ἤδη ὁ Διάδοχος Κωνσταντῖνος, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρχε ψυχὴ ζῶσα ἐν Ἑλλάδι, ἡ ὁποία νὰ μὴ ἐγνώριζεν ὅτι ἐκλήθητε ὑμεῖς ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, τοῦ ὁποίου καὶ τὸ ὄνομα ἐδυσκολεύοντο νὰ προφέρωσι κατ’ ἀρχάς, διὰ νὰ διορθώσῃ τὰ κακῶς κείμενα, καὶ δὲν ἐγνώριζον οὐδεμίαν πολιτικὴν ἐπιτυχίαν σας, οὐδεμίαν πολιτικὴν ἀρετήν σας· ἐγνώριζεν ὅμως ἓν προσὸν ὑμῶν, τὸ προσὸν τὸ ὁποῖον ἠλεκτρίζει τοὺς λαοὺς καὶ τὰ ἔθνη: ὅτι ἐφάνης ἀληθινὸ καὶ γνήσιο παλληκάρι ἀπέναντι τῶν Τούρκων, ὅτι ἐφάνης ἀληθινὸ καὶ γνήσιο παλληκάρι ἀπέναντι τοῦ παιδιοῦ τοῦ Βασιλιᾶ (χειροκροτήματα).

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλούμπαρδος. Ἀπών. Ὁ κ. Μιχαλέας.

§165Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Δὲν ἐδυσκολεύθη, κύριοι Βουλευταί, ὁ Πρωθυπουργὸς ὁμιλήσας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ κατηγορήσῃ πάντας ὅσοι ἀντιφρονοῦσι πρὸς τὴν γνώμην αὐτοῦ ὅτι ὑποκινοῦνται παρ’ ἄλλων· δὲν ἐδίστασε, λέγω, ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ εἴπῃ τοῦτο, πότε; καθ’ ἣν ἐποχὴν ἔχει ἁπτὰ καὶ τρανὰ δείγματα, ὅτι ὑπάρχουσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἄνδρες ἐξ ἴσου φιλότιμοι καὶ ὑπερήφανοι ὡς ἐκεῖνος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι, κύριοι Βουλευταί, ἀπορίας ἄξιον πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκφράζεται, ὡς ἐξεφράζετο πρὸ ὀλίγου. Ὑπέρμετρος τῆς τύχης εὔνοια, ἡ ἔλλειψις ἐπιβλητικῆς μειονοψηφίας, ἡ σπάνις χαρακτήρων ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν τῆς αἰθούσης ταύτης, κραταιὰ πλειονοψηφία κλαδευθεῖσα καὶ λαβοῦσα τὸ σχῆμα καὶ τὴν ζωὴν παντελήνου, πάντα ταῦτα, φαίνεται, ἐμέθυσαν τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὥστε ν’ ἀποφασίζῃ καὶ ν’ ἀποτολμᾷ τὰς μᾶλλον παρατόλμους καὶ ῥιψοκινδύνους ἀποφάσεις. Ἀλλὰ δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ἐκεῖνοι, οἵτινες βῆμα πρὸς βῆμα παρηκολουθήσαμεν αὐτὸν καὶ οἵτινες ἐνισχύσαμεν ἀναλόγως τῶν μικρῶν ἡμῶν δυνάμεων, οἵτινες θὰ ὑποταχθῶμεν εἰς πάντα τὰ τολμήματα αὐτοῦ. Εἴμεθα φύσει φιλελεύθεροι καὶ ἐννοοῦμεν νὰ εἴμεθα πράγματι τοιοῦτοι, ἐκτὸς ἂν φιλελεύθερος σημαίνει τυφλὴν ὑποταγὴν εἰς τὰ κελεύσματα τοῦ ἀρχηγοῦ. Καὶ τώρα τί πρῶτον καὶ τί ὕστατον νὰ εἴπω, κύριοι Βουλευταί, καὶ πόθεν ν’ ἀρχίσω; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρελθὼν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης διὰ τῆς διακρινούσης αὐτὸν εὐγλωττίας καὶ διὰ τῶν δικανικῶν ἐπιχειρημάτων, ἠθέλησε νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῆς ὑποθέσεως, περὶ ἧς τόσος λόγος διεξάγεται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἐκεῖνο, κύριοι Βουλευταί, τὸ ὁποῖον πρὸ παντὸς ἐκπλήσσει με, εἶναι τοῦτο. Ἠκούσθη ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον, τὸν Κρητικόν, ὅτι θ’ ἀναθέσῃ ἐν ἐνδεχομένῳ πολέμῳ τὴν τύχην, τὴν τιμὴν καὶ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἡμῶν εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου. Καὶ δὲν ἐδυσκολεύθη νὰ εἴπῃ ὅτι πάντως ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου Κωνσταντῖνος εἶναι ὁ μόνος ὁ ὁποῖος ἐνδείκνυται ἐκ τῶν στρατιωτικῶν εἰς τὴν σημερινὴν περίστασιν. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Πρωθυπουργόν· πόθεν ἀντλεῖ πάντα ταῦτα; Ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως ἢ ἄλλοι τινὲς εἶπον εἰς αὐτόν, ὅτι ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου εἶναι καὶ ὁ μᾶλλον πεπροικισμένος μὲ στρατιωτικὰς γνώσεις καὶ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἑορτάσῃ τὴν ἄνοδον αὐτοῦ εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν; Νομίζετε, κ. Πρωθυπουργέ, ὅτι οἱ ἀμαθεῖς καὶ οἱ κόλακες, οἱ βωμολόχοι καὶ οἱ προσφέροντες παντὸς εἴδους ὑπόπτους ὑπηρεσίας, οἱ διαβολεῖς καὶ ῥᾳδιοῦργοι, οἱ ὁποῖοι περιστοιχίζουσι τὸν Διάδοχον καὶ οἱ ὑπὸ τῆς Αὐλῆς εὐνοούμενοι εἶναι οἱ ἀντιπροσωπεύοντες τὸ ὑγιὲς φρόνημα καὶ τὸ ἀληθὲς πνεῦμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; ἐκεῖνοι, οἵτινες κυλίονται εἰς τὴν ἀκολασίαν, οἱ καγχάζοντες εἰς τὴν λέξιν πατρὶς καὶ ὀργιάζοντες εἰς βάρος αὐτῆς οἱ σχηματίσαντες ἰδίαν δεσπόζουσαν τάξιν, ἡ μηδὲν ἠθικόν, εὐγενὲς καὶ ὑψηλὸν ἔχοντες; Πλανᾶσθε. Ἔρχεται, κύριοι Βουλευταί, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ μᾶς εἴπῃ ὅτι ὁ Διάδοχος εἶναι μεστὸς στρατιωτικῶν γνώσεων· συνεπῶς εἰς αὐτὸν ἐπιβάλλεται ν’ ἀνατεθῇ ἡ διοίκησις τῶν στρατευμάτων καὶ ἐν ὥρᾳ εἰρήνης καὶ ἐν ὥρᾳ πολέμου. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι δὲν θέλει οὐδὲ δύναται ν’ ἀφήσῃ τὸν ἄνδρα, τὸν μεγαλεπήβολον καὶ γενναῖον τοῦτον ἄνδρα, ἔξω τῆς κοινῆς δράσεως, ἀλλὰ θέλει νὰ χρησιμοποιήσῃ τὰ φῶτα αὐτοῦ! Ἀλλὰ ποῖα φῶτα; Ποῦ, κύριοι Βουλευταί, ἐδιδάχθη στρατιωτικὴν ἐπιστήμην ὁ μέλλων ἀρχηγὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς ἐνδεχόμενον πόλεμον; Εἰς τὰς λεωφόρους τῶν μεγαλοπόλεων καὶ εἰς τὴν δροσόλουστον Κηφισίαν, καθ’ ἣν ὥραν αὐτός, ὅτε ἡ Ἀγχίαλος μετεβάλλετο εἰς σωρὸν ἐρειπίων, ἐσφάζοντο οἱ ἄνδρες καὶ τὰ παιδία καὶ ἠτιμάζοντο αἱ γυναῖκες, αὐτὸς παρεκάθητο ἐκεῖ μετὰ τῆς παρέας του ἀπολαύων μὲ τοὺς κορδακισμοὺς ἑνὸς ἑρμοφροδίτου Ζύπ; Καὶ ἐδέησε, κύριε Πρωθυπουργέ, — ἀκούσατε παρ’ ἐμοῦ τὴν ἀλήθειαν —, ἐδέησε νὰ γνωσθῇ εἰς αὐτόν, ὅτι ὁ κόσμος δυσμενῶς βλέπει πάντα ταῦτα, ὅπως ἐπιστρέψῃ εἰς Ἀθήνας. Καὶ ὅτι διεξήγετο, κύριοι Βουλευταί, — δυνάμεθα νὰ τὸ εἴπωμεν, διότι ἄλλως τε εἶναι γνωστόν — ὁ Μακεδονικὸς ἀγὼν καὶ τὰ πεδία τῆς Μακεδονίας ἐποτίσθησαν μὲ αἷμα Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν καὶ τὰ θηρία τῆς Μακεδονίας ἐτράφησαν μὲ σάρκας ἑλληνικάς, ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου καὶ ὁ μέλλων ἀρχηγὸς τῶν ἐν πολέμῳ δυνάμεων ἐμυκτήριζε τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους λέγων: «ἰδοὺ δευτέρα ἀστυνομία». Οἱ Βούλγαροι ἔσφαζον εἰς Μακεδονίαν καὶ οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ ἀποκληθέντες ὑπὸ τοῦ Διαδόχου τενεκέδες ἔπιπτον ἐν Μακεδονίᾳ, αὐτὸς κατεγίνετο εἰς τὴν μάθησιν τοῦ Skaiting-ring, χειροκροτούμενος ὑπὸ τῶν ἐκφύλων. Μειδίαμα εἰρωνικὸν ἐπιπνέει ἐπὶ τοῦ προσώπου τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ....

§166Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἰρωνικόν; Πᾶν ἄλλο· ἀλλὰ μὴ ἀξιοῦτε νὰ εἶμαι τεθλιμμένος καὶ βαρυαλγής; Σᾶς ἀκούω μετὰ προσοχῆς.

§167Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Δὲν ἔχω τοιαύτην ἀξίωσιν, ἄλλως τε καὶ ἀδιαφορῶ· ὑποθέτω δ’ ὅτι ἔχετε πλείστας ἀφορμὰς νὰ πιστεύητε ὅτι...., ὅτι..., ὅτι.... Ὑποθέτω ὅτι ἐξηγοῦμαι καὶ μὲ ἐννοεῖτε κάλλιστα.

§168ΣΠ. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἐξηγηθῶσιν αὐτὰ τὰ καβαλλιστικὰ «ὅτι».

§169Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὀλίγην ὑπομονήν. Θὰ παρακολουθήσω λοιπόν, κύριοι Βουλευταί, βῆμα πρὸς βῆμα τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ (διαμαρτυρίαι).

§170ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι μία ἡ ὥρα.

§171Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Δύνασθε, κύριοι Βουλευταί, ἢ μᾶλλον τινὲς τῶν κυρίων Βουλευτῶν, οἱ στῦλοι τῆς κοινοβουλευτικῆς κωμωδίας νὰ θορυβῆτε· τοῦτο, ἀφοῦ σᾶς ἐπιτρέπεται, εἶναι δικαίωμά σας· ἐὰν ἀνιᾶτε, δύνασθε νὰ ἐξέλθητε εἰς τὸν κῆπον, ὅπου ὁ ἀὴρ εἶναι μυροβόλος, καὶ ὅταν διαταχθῆτε προσέρχεσθε πάλιν....

§172Α. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Σᾶς ἀκούομεν πολὺ εὐχαρίστως.

§173Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. .... καὶ ἐκεῖ δύνασθε νὰ σχολιάζητε, ὅπως θέλετε, δίδοντες διέξοδον εἰς τοὺς ἀνελευθέρους στοχασμούς σας (ψίθυροι).

§174ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Κ’ ἐδῶ εἶναι πολλὴ δροσιά.

§175Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Θὰ ἦτο ἀνάξιον ἐμοῦ νὰ ἀπαντήσω πρὸς μερικοὺς κατ’ ἐπιταγὴν ψιθύρους, ἀφοῦ μόνον σᾶς ἐπιτρέπεται «ναὶ» νὰ λέγητε ἢ «ὄχι». Ἔλεγε λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου προκειμένου περὶ τοῦ ὑπὸ τὴν ψῆφον ἡμῶν νομοσχεδίου, ὅτι ὁ Διάδοχος ἢ μᾶλλον ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς τοῦ Στρατοῦ μόνον περὶ πραγμάτων θὰ ἀναφέρῃ καὶ οὐχὶ περὶ προσώπων, μόνον δὲ περὶ προσώπων ὅσον ἐνδέχεται θὰ ἀποφαίνηται! Ὅσον ἐνδέχεται θὰ ἀποφαίνηται! Βεβαίως ἡ χάρις τοῦ λόγου, ἡ εὔστροφος διάνοια τοῦ Πρωθυπουργοῦ δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ διεύρῃ διέξοδόν τινα, ἵνα ἐπιχρυσώσῃ τὸ καταπότιον, καὶ σεῖς οἱ δι’ ἐκδούλευσιν ψιθυρίζοντες τὸ κατεπίετε εὐχαρίστως (ἱλαρότης). Καὶ ἐφθέγγετο ὁ κ. Πρωθυπουργός: δὲν πιστεύω οἱ ἀξιωματικοί, οἵτινες συνεπολέμησαν μετὰ τοῦ Διαδόχου εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν, δὲν πιστεύω νὰ φέρωσι καμμίαν ἀντίρρησιν, κανὲν κώλυμα εἰς τὸ ἔργον τὸ ἀναμορφωτικόν, τὸ ἀνορθωτικὸν αὐτοῦ. Καὶ ἐρωτῶ ἐγὼ τὸν κ. Πρωθυπουργόν: εἶδεν ὁ σήμερον διοριζόμενος Γενικὸς Διοικητὴς τοῦ Στρατοῦ, εἶδέ ποτε τὰ πεδία τῶν μαχῶν; Ἐπεθύμουν εἰς αὐτὸ νὰ ἔχω ἀπάντησιν· εἶδε μόνον τοὺς καπνοὺς τῆς μάχης, ἀλλ’ ὄχι τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Ὅτε ἐμάχοντο οἱ στρατοὶ εἰς τὰ σύνορα καὶ ἐκρίνετο ἐκεῖ ἡ τύχη τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὁ Διάδοχος καὶ τὸ Ἐπιτελεῖόν του εὐωχεῖτο καὶ ἐμάχετο μὲ τὰς Ἀγγλίδας νοσοκόμους. Οὔτε τῆς πατρίδος αἱ δοκιμασίαι οὔτε τὰ πάθη τοῦ Σωτῆρος διέκοψαν τὰ ὄργια. Ἀλλ’ ἐπῆλθεν ἡ διάσπασις τῆς μαχομένης γραμμῆς, εἰσῆλθον οἱ Τοῦρκοι εἰς τὴν Λάρισαν, καὶ τὸ πεδίον τῶν ὀργίων καὶ τῶν εὐωχιῶν μετηνέχθη εἰς Φάρσαλα. Ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, ὁ μέλλων Βασιλεύς, Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς καὶ μεθαύριον Ἀρχηγὸς τῶν πολεμικῶν δυνάμεων, τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἔδωκε διαταγὴν ὅπως παρασκευασθῶσι γεύματα πασχαλινά, ὅπως εὐωχηθῇ αὐτὸς καὶ τὸ Ἐπιτελεῖον αὐτοῦ. Τὰ ὄργια δὲν ἐπέτρεψαν νὰ ἐπισκεφθῇ οὔτε τοὺς τραυματίας. Τρεῖς βλαστοὶ τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας παρίσταντο κατὰ τὸν πόλεμον, καὶ οἱ τρεῖς ἐπιμελῶς ἀπέφυγον ν’ ἀντικρύσωσι τὸν ἐχθρὸν τῆς Πατρίδος. Ὁ εἷς κατὰ θάλασσαν, οἱ δύο ἄλλοι κατὰ ξηράν. Ἐνθυμοῦμαι καὶ νομίζω ὅτι εἶναι αὐτὴ ἡ στιγμή, ἐνθυμοῦμαι τὸν προοριζόμενον ἀρχηγὸν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ Ἔθνους παρερχόμενον ἐνώπιόν μου κάτωχρον καὶ πελιδνόν, ἀπερχόμενον τῆς μάχης ἵνα στεγασθῇ εἰς ἀσφαλὲς στέγασμα. Καὶ τοιοῦτον ἄνδρα θέτομεν ὡς ἀρχηγὸν τῶν πολεμικῶν τοῦ Ἔθνους δυνάμεων! Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ὁ λαὸς ἀσμένως καὶ ἀνοικταῖς ἀγκάλαις θὰ δεχθῇ τὴν ψήφισιν τοῦ παρόντος νομοσχεδίου. Δηλοῦμεν ἡμεῖς τῷ κ. Πρωθυπουργῷ ὅτι αἱ πληροφορίαι αὐτοῦ εἶναι ἐσφαλμέναι, ἡ δὲ σφυγμομέτρησις καὶ στηθοσκόπησις τῆς κοινῆς γνώμης ἐγένετο τοιαύτη, ὥστε νὰ δυνάμεθα νὰ δηλώσωμεν αὐτῷ ὅτι ἀπατᾶται.

§176ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Περιμένετε νὰ ἴδητε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας.

§177Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας βεβαίως θὰ εἶναι ὑπὲρ ὑμῶν· ἀλλ’ ἓν γνωρίζω, ὅτι ἡ νίκη σας θὰ εἶναι ὑλική, καὶ ὄχι ἠθική. Τοιαύτη νίκη δὲν εἶναι νίκη, ἀλλὰ καταισχύνη, πάντες δὲ ὑμεῖς θὰ αἰσθανθῆτε τὰ θλιβερὰ τῆς τοιαύτης νίκης ἀποτελέσματα. Αὐτὸ θὰ συμβῇ ἀργὰ ἢ γρήγορα· περὶ τούτου νὰ εἶσθε βέβαιοι. Ὑπάρχει, κύριοι Βουλευταί, καὶ παροιμία τις δημώδης, ἡ ὁποία λέγει ὅτι· «πίσω ἔχει τ’ ἀχλάδι τὴν οὐρά». Δηλοῦμεν λοιπὸν ἡμεῖς καὶ πάλιν τῷ κ. Πρωθυπουργῷ, ὅτι μεθ’ ὅλην τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ ἐμπειρίαν, μεθ’ ὅλην τὴν ὀξυδέρκειαν καὶ τὴν νοημοσύνην αὐτοῦ, ὅτι ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἠπατήθη. Ὅτι δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, τὸ προσεχὲς μέλλον καὶ τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀσφαλῶς θὰ ἐκτυλιχθῶσι, θὰ τὸ ἀποδείξωσιν. Ἀλλὰ σήμερον, κύριε Πρωθυπουργέ, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς προσομοιάζει πρὸς τὸν ὁδοιπόρον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος κεκμηκὼς ἐκ μακρᾶς πορείας ζητεῖ ἀνάπαυσιν.

§178ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαιωθῆτε, κύριε Βουλευτά, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς οὐδέποτε ἄλλοτε παρηκολούθησε τὰ γεγονότα μετὰ τοσαύτης ἐγρηγόρσεως καὶ μετὰ πολλοῦ ἐνδιαφέροντος.

§179Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω μεθ’ ὅλον τὸν σεβασμόν, τὸν ὁποῖον ὀφείλω πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅτι ἐγὼ δύναμαι εὐκολώτερον νὰ ἔρχωμαι εἰς ἀμεσωτέραν ἐπικοινωνίαν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ συνεπῶς νὰ γνωρίζω κάλλιον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὰς ἰδέας καὶ τὰς γνώμας αὐτοῦ. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχῃ τὰς πληροφορίας αὐτοῦ ἀπὸ τοὺς ὀπαδοὺς αὐτοῦ, τότε δύναται νὰ νομίζῃ ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχουσιν, ἂς κοιμᾶται ἥσυχος, βεβαιῶ ὅμως αὐτὸν ὅτι ἡ ἀφύπνισις θὰ εἶναι ὀλεθρία. Καὶ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἔστερξε νὰ ἀναλάβῃ τὰ τῆς μεταρρυθμίσεως τῶν πραγμάτων καὶ ἤντλησε τὴν δύναμιν αὐτοῦ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, μὴ διστάσας νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι εἰς τοῦτο συνετέλεσεν ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος· μᾶς ἀνέγνωσε δὲ καὶ τὸ πρωτόκολλον τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐδίδετο εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἐξουσία καὶ ὡρίζετο τί θὰ πράξῃ. Ἐρωτῶ τίς ὑπέγραψε τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο;

§180ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ ἀνέγνωσα τὸ πρωτόκολλον, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπαλλάσσονται οἱ ἀξιωματικοὶ ἅπαντες οἱ μετασχόντες τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου.

§181Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Βεβαιῶ ὅτι ὁ πυρὴν τοῦ Συνδέσμου ὑφίσταται, ὡς τὸ μέλλον θ’ ἀποδείξῃ τῷ κ. Πρωθυπουργῷ. Καὶ εἶπε περαιτέρω ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει τὸν μέλλοντα Βασιλέα αὑτοῦ στρατιώτην· καὶ θέλει νὰ πιστεύσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι παραδίδων τὸ στράτευμα εἰς τὸν Διάδοχον καὶ καθιστῶν αὐτὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ, θέλει προσδώσει αὐτῷ αἴγλην, θέλει προσδώσει αὐτῷ σεβασμόν. Ὑμεῖς, κύριε Πρωθυπουργέ, δύνασθε ἐξ ἡμῶν αὐτῶν νὰ λάβητε διδάγματα καὶ νὰ πεισθῆτε, ἂν θέλητε, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ προσδώσῃ αὐτῷ αἴγλην καὶ σεβασμόν, ἐφ’ ὅσον αὐτὸς δὲν δύναται νὰ κρατήσῃ τὴν αἴγλην, καὶ νὰ ἀντλήσῃ ἐξ ἑαυτοῦ τὴν δύναμιν πρὸς σεβασμόν. Εἶπεν ἀκόμη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὸν πλοῦτον τῶν γνώσεων καὶ τὴν πολυμάθειαν τοῦ Διαδόχου. Ἀλλὰ φρονεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἡ πολυμάθεια εἶναι προσόν, δυνάμενον νὰ προσδώσῃ ἐπιβολὴν εἰς ἕνα στρατηγόν; Δύναται νὰ μᾶς εἴπῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πῶς ὁ Κολοκοτρώνης ἐν Δερβενακίοις κατέστρεψε τοὺς Τούρκους, πῶς ὁ Καραϊσκάκης ἐταπείνωσε τὸν Κιουταχῆν καὶ πῶς ὁ Κανάρης ἐπυρπόλει τὰ τουρκικὰ δίκροτα καὶ πῶς ὁ Μιαούλης κατεναυμάχει τοὺς τουρκικοὺς κολοσσούς; Δὲν δύναται βεβαίως νὰ εἴπῃ ὅτι ταῦτα ὠφείλοντο εἰς ἀποστήθισιν ὡρισμένων στρατηγικῶν γνώσεων, ἀλλ’ ὠφείλοντο παρὰ τοῖς μεγάλοις ἐκείνοις ἀνδράσιν εἰς τὴν αὐταπάρνησιν καὶ εἰς τὴν πλήρη περιφρόνησιν αὐτῶν πρὸς τὸν θάνατον καὶ εἰς τὸν χείμαρρον προσέτι τῆς φιλοπατρίας, ὁ ὁποῖος κατέκλυζε τὰ στήθη των. Ἔρχεται, Κύριοι, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐπιβάλῃ ὡς Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ Στρατοῦ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἀείποτε τὸ διασκεδάζειν εἶχεν ὡς πρόγραμμα τοῦ βίου του. Ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι διῆλθον τὸν βίον αὐτῶν ἐν τρυφῇ καὶ ἐν ἀπολαύσεσιν, εἶναι ἀνίκανοι νὰ διευθύνωσι στρατούς, ἀνίκανοι νὰ διευθύνωσι τὰς τύχας τῶν ἐθνῶν(;). Περὶ τῆς ἀληθείας τούτου συμβουλευθῆτε τὴν ἱστορίαν. Καὶ ἀποφασίζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐπιβάλῃ Ἀρχηγὸν τοῦ Στρατοῦ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος προχθὲς ἀκόμη ἠθέλησε νὰ προμηθεύσῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν τὸ χείριστον τῶν πυροβόλων· καὶ ὅτε προχθὲς εἶχον ἐγὼ προκαλέσει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἠδυνήθη νὰ μὲ διαψεύσῃ, διότι ὅσα εἶπον περὶ τούτου ἦσαν ἀληθῆ. Τόσον μέγα, κύριοι Βουλευταί, εἶναι τὸ ἐνδιαφέρον παρὰ τοῖς αὐλοδούλοις διὰ τὴν σύστασιν τοῦ νέου θεσμοῦ, ὥστε χθὲς ἀκόμη ἐθεάθη εἷς ὑπασπιστὴς τῶν πριγκίπων μυρόεις καὶ χαρίεις, ἀνερχόμενος καὶ ἀσθμαίνων τὰς βαθμίδας τῆς Βουλῆς καὶ ἐρωτῶν μετ’ ἀνυπομονησίας ἂν ἐψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον. Ἐπρόσθεσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του ὅτι ἔδωκε συμβουλὰς εἰς τὸν Διάδοχον, καὶ ὅτι τὰ σφάλματα τοῦ παρελθόντος θὰ χρησιμεύσουν ὡς μάθημα καὶ συνεπῶς θὰ καλέσῃ παρ’ ἑαυτῷ νῦν ὡς συνεργάτας του τοὺς καταλλήλους ἀξιωματικούς. Εἶναι ἄξιον ἀπορίας, κύριοι Βουλευταί, πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἰσχυρίζεται ὅτι εἶπεν ὅσα εἶπεν. Εἶναι ἄξιον ἀπορίας πῶς διισχυρίζεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἄνθρωπος ἡλικίας 45 ἐτῶν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλῃ ἕξεις καὶ συνηθείας, νὰ μεταβάλῃ φύσιν πονηρὰν καὶ ν’ ἀνέλθῃ εἰς τὸ ὕψος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πάντες ποθοῦμεν· ἄνθρωποι ἔρημοι πάσης ἀρχῆς καὶ παντὸς ἰδεώδους εὐγενοῦς, ποδοπατοῦντες τὴν ἠθικὴν εἶναί ποτε δυνατὸν μετὰ θάρρους καὶ πεποιθήσεως νὰ ἀναλάβωσι τὴν ἄμυναν τῆς τιμῆς τοῦ ἔθνους καὶ τῶν συμφερόντων αὐτοῦ; Ἄνθρωποι συλλέξαντες ὅλα τὰ ἔσω καὶ ἔξω χρυσόμαλλα καὶ ὕποπτα καθάρματα καὶ πήξαντες ἰδίαν κοινωνίαν, εἰς ὄργια δὲ διερχόμενοι τὸν βίον εἶναι πιστευτὸν ὅτι δύνανται νὰ συντελέσουν εἰς τὴν εὐτυχίαν καὶ τὸ μεγαλεῖον τῆς πατρίδος; Καὶ ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, ἵνα σᾶς πείσῃ, ὅτι εἶδεν αὐτόν, καὶ ὅτι ἡ Α. Β. Ὑψηλότης ὁ Διάδοχος οὐδόλως μνησικακεῖ πρὸς ὅλους ἐκείνους, οἵτινες ἀδίκως τὸν ἐλύπησαν καὶ τὸν ἐπίκραναν. Καὶ ὅμως δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν ὅτι προχθὲς ἀκόμη, πρὸ δύο ἀκριβῶς μηνῶν, ἠγέρθη πρόποσις εἰς τὸ γεῦμα τὸ δοθὲν ἐν Λεχωνίοις ἐκ μέρους τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Βουλῆς ἐξ ὀνόματος αὐτῆς ταύτης τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ Α. Β. Ὑψηλότης ὁ Διάδοχος δὲν ἠξίωσε νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν πρόποσιν ἐκείνην, περιφρονήσας οὕτως οὐχὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ὡς ἔλεγον, ἀλλ’ αὐτὴν ταύτην τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν ἐκπροσωπουμένην ὑπ’ αὐτοῦ, καὶ διὰ ταύτης σύμπαντα τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἀκόμη, κύριοι Βουλευταί, πρὸ ἡμερῶν παρῆλθεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐξυμνῶν τὸ ἔργον τῆς ἐπαναστάσεως, σήμερον δὲ ἔρχεται καὶ ἐξυμνεῖ τὰ φῶτα, τὴν δρᾶσιν, τὴν νοημοσύνην, τὴν φιλοπατρίαν τοῦ Διαδόχου. Ἀλλὰ τέλος πάντων ἡμεῖς οἱ στενοκέφαλοι τί πρέπει νὰ πιστεύσωμεν; Πρέπει νὰ πιστεύσωμεν ὅτι ἡ ἐπανάστασις ἠδίκησε τὸν Διάδοχον καὶ συνεπῶς νὰ ἀποδοκιμάσωμεν τοὺς ἐπαναστάτας, ἢ οἱ ἐπαναστάται εὑρίσκοντο ἐν τῷ δικαίῳ καὶ νὰ ἀποδοκιμάσωμεν ἐκεῖνον; Καὶ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μοὶ εἴπῃ: Ἐάν τις ἐξ ἡμῶν προέβαινεν εἰς τὸ ἔγκλημα, εἰς τὸ ὁποῖον προέβησαν ἐκεῖνοι, τουτέστι νὰ θελήσωσι νὰ προικίσωσι τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν μὲ τὰ χείριστα πυροβόλα, ὁποία θὰ ἦτο ἡ θέσις καὶ ἡ καταδίκη αὐτοῦ; Ὁποῖον χαρακτηρισμὸν ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν; Εἶναι ἀληθές, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἢ ὄχι;

§182ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ποῖον;

§183Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὅτι ἐζήτησαν νὰ προμηθεύσωσι εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν τὰ χείριστα πυροβόλα;

§184Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω ἂν ὑπῆρξε διαφωνία καὶ πρὸς τὴν προμήθειαν τῶν πυροβόλων. Ὑποθέτω ὅτι ὑπῆρξε προτίμησις ἐκ μέρους τοῦ Διαδόχου ὅτι τὰ πυροβόλα τῶν καταστημάτων Κροὺπ ἦσαν τὰ καλλίτερα. Ἀλλὰ γνωρίζετε ὅτι πολλοὶ στρατοὶ Εὐρωπαϊκοὶ ἔχουσι προμηθευθῆ τὸ σύστημα τοῦτο τῶν πυροβόλων. Βεβαίως ἐγὼ ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι τὰ πυροβόλα, τὰ ὁποῖα ἐπρομηθεύθημεν, εἶναι τὰ καλλίτερα, ἀλλ’ ἐκ τούτου δὲν δύναται νὰ εἴπῃ τις ὅτι ἡ διαφορὰ τῆς γνώμης περὶ τοῦ τίνα πυροβόλα ἔπρεπε νὰ προμηθευθῶμεν δύναται ν’ ἀποτελῇ κεφάλαιον κατηγορίας καὶ μάλιστα προδοσίας διὰ τὸν Διάδοχον. Ὁ Γερμανικὸς στρατὸς εἶναι μὲ αὐτὰ τὰ κακὰ ὅπλα ὡπλισμένος, τὰ ὁποῖα σεῖς λέγετε.

§185Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὡς βλέπετε, κύριοι Βουλευταί, ἡ ἀπάντησις αὕτη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι ἀνταξία τῆς τακτικῆς αὐτοῦ. Εὑρισκόμενος ἐν δυσκόλῳ θέσει ὡς πρὸς τὴν ἐρώτησίν μου ἐκφεύγει διὰ σοφισμάτων. Ἀλλὰ μήπως ἡ ἀγόρευσις ὁλόκληρος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν προδίδει ἀπεγνωσμένην προσπάθειαν ὅπως συσκοτίσῃ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸν σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου; Ὁ Στρατὸς παραδίδεται εἰς τὴν ἐπαίσχυντον κλικοκρατορίαν ὁ Θρόνος καὶ τὸ ἔθνος ταχέως θὰ αἰσθανθῶσι τὰς θλιβερὰς συνεπείας· ὑπεύθυνος δὲ θὰ εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ τυφλῶς ἀκολουθοῦντες αὐτόν. Εἰς τὸ ψηφισθέν, κύριοι Βουλευταί, νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶναι συναφὲς μὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν, ἐδόθη εἰς τοὺς ἀντιστρατήγους τὸ δικαίωμα κρίσεως τῶν ὑποψηφίων ὑποστρατήγων. Καὶ ἐρωτῶ: ὅταν μετὰ διετίαν ἀπομακρυνθῇ ὁ Ἐντοῦ, καίτοι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τοῦτο λίαν προσεχῶς θὰ συμβῇ, καὶ ἀποστρατευθῇ ὁ Σμολένσκης, ποῖος μένει, σᾶς παρακαλῶ, ὅπως κρίνῃ ὅλα αὐτά; Μένει ὁ Διάδοχος καὶ μόνος ὁ Διάδοχος μὲ δικαίωμα ἀπολυταρχικόν, καὶ τότε ὅλοι οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ θὰ προβιβάζωνται κατὰ τὴν ἀρέσκειαν τοῦ Διαδόχου. Βεβαίως, ὅσα καὶ ἂν εἴπωμεν, ὅσα καὶ ἂν διϊσχυρισθῶμεν, ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀπόφασιν νὰ ἐπιμείνῃ καὶ θὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ σατανικοῦ καὶ ὀλεθρίου τούτου νομοσχεδίου.

§186ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Βεβαίως.

§187Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὁ τρόπος τῆς ἐκφράσεως, Κύριε, μοὶ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς κάμω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν: δύνασθε πρὸς οἱονδήποτε ἄλλον ν’ ἀπευθύνησθε καθ’ οἱονδήποτε τρόπον, ἀλλ’ ὄχι πρὸς ἐμέ.

§188Ο. ΤΕΤΕΝΕΣ. Δι’ ἐμὲ τὸ λέγετε;

§189Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὄχι· τὸ λέγω πρὸς τὸν κ. ἐκ Πειραιῶς ἔμπορον, τὸν πολυμήχανον ἐπιχειρηματίαν μᾶλλον, τὸν κ. Καζανόβαν. Ὀφείλω λοιπὸν κατερχόμενος τῆς θέσεως ταύτης νὰ δηλώσω καὶ νὰ γνωσθῇ, ἀντιπροσωπεύων τὴν γνώμην τῆς πλειονότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι δὲν στέργει τὸ ἔθνος οὔτε ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, οὔτε ἐν εἰρήνῃ οὔτε ἐν πολέμῳ, νὰ διευθύνηται ἀπὸ τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, ἀλλὰ θέλει νὰ ὁδηγήσωσιν αὐτὸν εἰς τὰ πεδία τῆς τιμῆς οἱ γνήσιοι βλαστοὶ τῶν ἑλληνικῶν οἰκογενειῶν, οἵτινες σήμερον διακρίνονται ἐπὶ φιλοπατρίᾳ καὶ ὧν οἱ πρόγονοι καὶ αἷμα καὶ περιουσίαν ἐθυσίασαν διὰ τὴν ἀνάστασιν, ἀναγέννησιν καὶ ἐλευθερίαν τῆς μικρᾶς ταύτης γωνίας.

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Μεσσηνίας κ. Γ. Κορομηλᾶ ὑποβάλλεται τροπολογία ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου», τυπωθησομένη πρὸς διανομήν. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρ. Βουλῆς, Τεῦχος Αʹ).

§191Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Μεθ’ ὅσα καὶ ἂν ἐλέχθησαν περὶ τοῦ Διαδόχου ἢ κατὰ τοῦ Διαδόχου, οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, οἱασδήποτε ποιότητος συνειδήσεως καὶ ἂν εἶναι, ὅτι, πρὶν ἐμφανισθῇ ἐπὶ τῆς σκηνῆς τῆς στρατιωτικῆς ὁ Διάδοχος, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἦτο εἷς στρατὸς διμοιρικός, ἤτοι στρατὸς διμοιριτῶν. Τοῦτο εἶναι πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἶναί τις εἰδικὸς περὶ τὰ στρατιωτικά, ἵνα τὸ γνωρίζῃ. Ἀρκεῖ νὰ ἦτο Ἕλλην ἢ νὰ ἔζη ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ ἔχῃ ἐπακριβῶς γνῶσιν τοῦ πράγματος αὐτοῦ. Ὁ στρατὸς ὁ Ἑλληνικὸς ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ἐγίνωσκε, δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἴσως ὑπερβολικῶς μέν, ἀλλὰ χαρακτηριστικώτατα, ὅτι δὲν ἐγνώριζεν ἄλλο παρὰ τὸ φέρτε ἄρμ καὶ τὸ παρὰ πόδα ἄρμ, καὶ εἰς τοσαύτην ἔντασιν ἐξετέλει τὸ μόνον αὐτὸ γυμνάσιον, τὸ ὁποῖον ἐγνώριζεν, ὥστε ἔθραυε καὶ τοὺς κοπάγους καὶ τοὺς ὑποκοπάνους τῶν ὅπλων. Ἐδέησε νὰ ἐμφανισθῇ ἐπὶ τῆς στρατιωτικῆς σκηνῆς ὁ Διάδοχος, ὁ καλὸς ἢ ὁ κακὸς στρατιωτικός, ἵνα λάβωμεν ἰδέαν οἱ Ἕλληνες, καὶ οἱ ἐπαΐοντες καὶ οἱ μὴ γνωρίζοντες, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἀνωτέρα τις κλῖμαξ στρατιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὅτι ὑπάρχουσι γυμνάσια τακτικῆς μεγάλων μονάδων, ὅτι ὑπάρχουσι στρατιωτικὰ θέματα, τὰ ὁποῖα δίδονται καὶ ἐκτελοῦνται, καὶ ὅτι κατόπιν μετὰ τὴν ἐκτέλεσιν κρίνονται, καὶ ὅτι ὑπῆρχε καὶ ἄνθρωπος εἰς τὸν στρατόν, ἀνώτερος ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ δώσῃ αὐτὰ τὰ θέματα, ἵνα ἐξασκήσῃ τὸν στρατὸν καλῶς ἢ κακῶς καὶ φθάσῃ καὶ μέχρι τοῦ σημείου νὰ κρίνῃ τὰ θέματα αὐτά. Καὶ ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἀντεπροσώπευε τὰς ἀρχὰς αὐτάς, ἦτο ὁ Διάδοχος. Τώρα βεβαίως οὔτε ἐγὼ εἶμαι εἰς θέσιν νὰ κρίνω, οὔτε ὑπάρχει ἀνάγκη ἀπὸ ἐμὲ νὰ κριθῇ ὁ Διάδοχος, ὁ ὁποῖος ὤθησε τὸν στρατὸν πρὸς αὐτὴν τὴν ἀνωτέραν καὶ ἀληθῆ στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν—, διότι ἡ ἄλλη βεβαίως δὲν ἦτο παρὰ ἓν ἔργον τῆς παράτας—καὶ ὁ ὁποῖος, ἂν δὲν εἶχε καὶ ἐντελῆ γνῶσιν τοῦ πράγματος αὐτοῦ, τοὐλάχιστον ὅμως ἐγνώριζεν ὅτι ὑπῆρχε τοιαύτη κλῖμαξ στρατιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὡμοίαζε τοὐλάχιστον πρὸς ἕνα ἐπιστήμονα, πρὸς ἕνα εἰδικόν, ὁ ὁποῖος, ἐὰν δὲν γνωρίζῃ, ἐὰν δὲν κατέχῃ καλῶς τὴν ἐπιστήμην του, τὸν κλάδον, τὸν ὁποῖον μετέρχεται, γνωρίζει τοὐλάχιστον εἰς ποῖον μέρος τῆς Βιβλιοθήκης του πρέπει ν’ ἀνατρέξῃ, ἵνα εὕρῃ τὸ σχετικὸν μέρος τῆς ἐπιστήμης περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος, καὶ ν’ ἀνοίξῃ τὸ βιβλίον αὐτό, ἵνα μελετήσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀποδεικνύων τοὐλάχιστον οὕτως ὅτι γνωρίζει τὴν ὕπαρξίν του. Τοῦτο εἶναι ἐν ἀντιθέσει πρὸς τοὺς δῆθεν εἰδικοὺς καὶ τοὺς ἐπιστήμονας ἐκείνους τοὺς αἰωνίως ὀχυρουμένους ὑπὸ τὸ μέγα προσὸν τῆς λεγομένης πρακτικῆς, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐγνώριζον οὐδ’ ἂν ὑπάρχουσι τὰ στοιχεῖα ἐκτὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζωσιν ἂν ὑπάρχουσι καὶ βιβλία ἀκόμη ἀναγράφοντα τοιαῦτα θέματα. Νομίζω μάλιστα ὅτι ὁ Διάδοχος διὰ τῆς ὠθήσεως αὐτῆς, τὴν ὁποίαν ἔδωκε πρὸς τὴν ἀνωτέραν αὐτὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ, ἂν ὄχι ἄλλο, κατέστησε τοὐλάχιστον τοῦτον ἱκανόν, διὰ νὰ δεχθῇ κατόπιν, ὅπως δέχεται σήμερον, μίαν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν ἀπὸ ἀνθρώπους, περὶ τῆς γνώσεως τῶν ὁποίων εἰς τὰ σχετικὰ ζητήματα, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία. Ἐπροπόνησε τοὐλάχιστον τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν καὶ ἔφερε τοῦτον εἰς σημεῖον, ὅπως δύναται νὰ ἐξασκηθῇ καὶ προπονηθῇ ἀπὸ τὴν ἀποστολήν, τὴν ὁποίαν μετεκαλέσαμεν, διὰ νὰ διαπαιδαγωγήσῃ καὶ ἐκπαιδεύσῃ τὸν στρατὸν τελείως καὶ κατ’ οὐσίαν. Ἰδοὺ λοιπὸν ἓν ἔργον καλὸν καὶ ἀναμφισβήτητον, τὸ ὁποῖον ἔπραξεν ὁ Διάδοχος. Ἐλέχθη, καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὁμολογῶ ὅτι δὲν δύναται ἐπίσης κανεὶς νὰ τὸ ἀρνηθῇ, οὐδ’ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν διάθεσιν καὶ τὴν πεποίθησιν νὰ ὁμιλήσῃ ὑπὲρ τοῦ Διαδόχου, ὅτι πολλὰ σημεῖα τῆς διοικήσεώς του ἀπέτυχον. Εἶναι βεβαίως τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀληθές, ἀλλ’ εἶναι πάντως διάφορον τὸ ζήτημα τὸ διοικητικὸν ἀπὸ τὸ ζήτημα τὸ ἐκπαιδευτικόν. Εἰς τὸ ζήτημα ὅμως τὸ διοικητικὸν οὐδεὶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀρνηθῇ ὅτι εἰς τὰς ἀποτυχίας ταύτας τοῦ Διαδόχου συνέβαλον καὶ τόσα ἄλλα στοιχεῖα τῆς γενικῆς καταστάσεως. Ποῖος λοιπὸν δύναταί τις νὰ ἐρωτήσῃ σήμερον, ὅτε καταβάλλεται τοσαύτη προσπάθεια καὶ τοσαῦται γίνονται θυσίαι, ὅπως ὁ στρατὸς ἡμῶν ἐκπαιδευθῇ δεόντως, ὅπως φθάσῃ εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον πάντες ποθοῦμεν πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος, ποῖος ὀρθὸς λόγος θὰ ὑπηγόρευεν ὅπως μὴ χρησιμοποιήσωσι μίαν δύναμιν ὑπάρχουσαν εἰς τὸν τόπον, καθ’ ἣν περίστασιν μετακαλοῦμεν καὶ ἔξωθεν καὶ ἀπὸ πολὺ μακρὰν ἀνθρώπους δυναμένους νὰ συντείνωσι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον; Ὅτε ἀκριβῶς βλέπω τὰς θυσίας καὶ προσπαθείας, τὰς ὁποίας καταβάλλομεν σήμερον, διὰ νὰ προετοιμάσωμεν τὸν ἡμέτερον στρατόν, μοὶ γεννᾶται πάντοτε μία ἰδέα· ποῖος θὰ εἶναι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ τούτου, ὅταν παρουσιασθῇ περίστασις, κατὰ τὴν ὁποίαν χρειάζεται νὰ ὁδηγηθῇ ὅπου δεῖ ἀπὸ ἕνα ἀρχηγὸν κατάλληλον; Οἱ μετακληθέντες ξένοι παροδικῶς βεβαίως θὰ μείνωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, οὔτε ἄλλως τε εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ στρατὸς θὰ ἔχῃ ἀνάγκην ἑνὸς ἀρχηγοῦ διὰ νὰ δράσῃ, εἶναι δυνατὸν νὰ προσφέρωσιν αὐτοὶ τὰς ὑπηρεσίας των, ὡς γνωστόν. Μοὶ ἐγεννήθη λοιπὸν ἡ ἀπορία εἰς μίαν τοιαύτην περίστασιν ποῖος ἔμελλε νὰ εἶναι ὁ ἀρχηγὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ μεταχειρισθῇ τὸ ὄργανον τοῦτο, τὸ ὁποῖον διὰ τοσούτων θυσιῶν προετοιμάζομεν σήμερον. Ὅπου καὶ ἂν στρέψῃ κανεὶς τὰ βλέμματα καὶ τὰ ὑλικὰ καὶ τὰ ἠθικά, εἶναι ἠναγκασμένος νὰ ὁμολογήσῃ ὅτι δὲν βλέπει ποία θὰ εἶναι ἡ χεὶρ ἐκείνη ἡ κατάλληλος, ἵνα μεταχειρισθῇ τὸ ὄργανον τοῦτο. Εἶναι δυστυχῶς ἀποκαρδιωτικὴ ἡ ἰδέα αὕτη, ἀλλ’ εἶναι μία ἰδέα πραγματικότητος, ὅτι, ὁσονδήποτε καὶ ἂν θελήσῃ τις αὐστηρῶς νὰ κρίνῃ τὸ πρόσωπον αὐτό, διὰ τὸ ὁποῖον μετὰ τοσαύτης ἀνοικείου ἐλευθεροστομίας, ἵνα μὴ εἴπω τι χεῖρον, ὡμιλήσαμεν ἀπόψε, δὲν ἠμπορεῖ νὰ μὴ ὁμολογήσῃ ὅτι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου εἶναι ὑπὸ θεωρητικὴν ἔποψιν ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἶναι κάλλιον καὶ παντὸς ἄλλου παρεσκευασμένος ὅπως ὑπάρξῃ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ.

§192ΑΘ. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Καὶ τὸ παρελθόν, τὸ ὁποῖον ἔχομεν;

§193Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Ἀκριβῶς, καὶ ποῖος δὲν ἔχει παραπλεύρως αὑτοῦ ἓν παρελθὸν ὅμοιον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον σεῖς ὑπονοεῖτε; Καὶ ποῖος μολαταῦτα δίδει μείζονα καὶ στερεώτερα ἐχέγγυα διὰ τὸ μέλλον ἀπὸ αὐτόν; Οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι, ὑπὸ ἔννοιαν στρατιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐκ φύσεως ὁ Διάδοχος παρουσιάζεται σήμερον ὡς ὁ καλλίτερος ἐκ τῶν ὑπαρχόντων, καὶ αὐτὸ ἀρκεῖ. Εἶναι βεβαίως ἀκατάλληλος ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν δέον νὰ μεταχειρισθῇ κανεὶς ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἀλλ’ εἶναι καὶ πειστικωτέρα· οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι, εἶναι ὁ ἀνώτερος ὅλων τῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι εἶναι χειρότεροί του.

§194Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Εἰς ποίου εἴδους πλάστιγγα θέτετε τὰς σκέψεις σας, καὶ σταθμίζετε τὴν γνώμην σας;

§195Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Δὲν ἐνόησα καλῶς τὴν διακοπήν σας.

§196Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Εἴπετε ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι εἶναι καλλίτερος πάντων· πῶς κρίνετε τοῦτο;

§197Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Εἶπον ὅτι εἶναι ὁ καλλίτερος πάντων τῶν ἄλλων τῶν χειροτέρων του.

§198Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Κατὰ ποῖον τρόπον τοὺς κρίνετε τοὺς ἄλλους;

§199Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Τοὺς κρίνω καθαρῶς ὑπὸ ἔννοιαν θεωρητικήν, διότι καὶ αὐτὴν τὴν κρίσιν μόνον δύνανται ὅλοι νὰ ὑποστῶσιν. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτὴν τὴν θεωρητικὴν ἐξεταζόμενος ὁ Διάδοχος παραπλεύρως καὶ συγκριτικῶς πρὸς τοὺς ἄλλους, εὑρίσκω ὅτι οὐδενὸς τῶν ἄλλων εἰς τὴν ἀξίαν τῶν μικρῶν, τὴν ὁποίαν ἔχει, εἶναι κατώτερος. Κατέχει τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει, καὶ εἶναι συγχρόνως καὶ ἀνώτερος πάντων. Θὰ ἠδύνατο ἑπομένως νὰ εἴπῃ κανεὶς ὅτι πᾶσα ἰδέα προτιμήσεως πρὸς τὸ πρόσωπον αὐτὸ καταντᾷ μία ἰδέα ἀνάγκης καὶ ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν δὲν εὑρίσκω τὸν λόγον διατί νὰ μὴ ἐκμεταλλευθῇ, νὰ μὴ χρησιμοποιήσῃ κανεὶς ἓν ὑλικὸν τοιοῦτον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν πρόχειρον καὶ πρὸς τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἀποβλέπωμεν καὶ ἀπὸ τόσας ἄλλας ἰδέας, αἱ ὁποῖαι, οἱασδήποτε φύσεως καὶ ἂν εἶναι, εἶναι ἰδέαι ἀνάγκης. Ἀφοῦ τὸ πολίτευμα ἡμῶν φέρει τὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον φέρει, ἀφ’ ὅτου οἱ Βασιλεῖς δὲν θύσωσιν πλέον ἐπὶ τοῦ θυσιαστηρίου καὶ δὲν φέρουσι μήτραν ἱεράν, ἀφ’ ὅτου δὲν ἀπονέμουσι τὴν δικαιοσύνην ὑπὸ τὴν δρῦν τῶν Βιγκινῶν, δὲν ἀπέμεινεν εἰς αὐτοὺς παρὰ τὸ στάδιον τὸ στρατιωτικὸν καὶ κατ’ ἀνάγκην βεβαίως πρέπει νὰ κάμωμεν τὴν παραχώρησιν ταύτην πρὸς αὐτούς, διότι ἄλλως δὲν θὰ εἶχον καὶ τί νὰ πράξωσιν.

§200Α. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Τὴν εἴχομεν δώσει τὴν παραχώρησιν ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα.

§201Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Καὶ δὲν ἠξεύρω κατὰ πόσον ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα ἐπέσαμεν περισσότερον ἔξω εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου ἀφ’ ὅ,τι ἐπέσαμεν εἰς τὸ πρόσωπον παντὸς ἄλλου. Ἐὰν λοιπὸν οἱ ἡγεμόνες στερηθῶσι τοῦ σταδίου τοῦ στρατιωτικοῦ, μὰ τὴν ἀλήθειαν δὲν μᾶς ἀπομένει τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ λέγωμεν περὶ αὐτῶν ὅτι «κάθηνται καὶ δὲν ἀδειάζουν» καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ κάμωμεν εἰς αὐτοὺς τὴν παραχώρησιν ταύτην. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὡς καὶ εἰς τόσους ἄλλους κλάδους, τοὺς ὁποίους ἡ διαχείρισις τῶν πολιτικῶν πραγμάτων δύναται νὰ φέρῃ ἐπὶ τάπητος, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἶναι πλέον καιρὸς πάντες ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες νὰ συνηθίσωμεν εἰς τὴν ἰδέαν ὅτι, περὶ πολιτικῶν πραγμάτων κρίνοντες, ἀνάγκη νὰ ἀποδεχώμεθα ἑκάστοτε τὰ πράγματα ὡς παρουσιάζονται, καὶ ὑπὸ τὴν καλὴν καὶ ὑπὸ τὴν κακὴν ὄψιν αὐτῶν. Ἀπὸ φύσεως ἢ ἀπὸ περιστάσεως ἐσυνηθίσαμεν πάντοτε νὰ ὑποθέτωμεν ὅτι τὰ δημόσια πράγματα δύνανται νὰ παρουσιάζουν πάντοτε τὴν καλὴν αὐτῶν ὄψιν. Ἀλλὰ τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ἀνθρώπινον εἶναι ὅτι τὰ πράγματα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρουσιάζουν μόνον τὴν καλὴν αὐτῶν ὄψιν, ἀλλ’ ὅτι μαζὶ μὲ τὴν καλὴν αὐτῶν ὄψιν ἔχουν καὶ τὴν κακήν. Δὲν ἠξεύρω ποῖον εἶναι καλλίτερον ἐκ τῶν πολιτικῶν συστημάτων, ἀλλὰ προκειμένου περὶ τῆς συνταγματικῆς βασιλείας εἶναι βέβαιον ὅτι, ὅπως ἔχει καὶ τὰς καλὰς αὐτῆς ἀπόψεις, ἔχει βεβαίως καὶ τὰς ἐλαττωματικάς. Ὅταν ὅμως τὰ ἔθνη εἶναι ὑποχρεωμένα νὰ ἔχωσι διὰ λόγους ἱστορικοὺς ἢ διὰ λόγους περιστατικῆς ἀνάγκης συνταγματικὴν βασιλείαν, πρέπει νὰ ὑποκύπτωσι καὶ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ θεσμοῦ τούτου καὶ νὰ θύωσιν—ἐν μέρει τοὐλάχιστον—εἰς τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας παρουσιάζει τὸ πολιτικὸν αὑτῶν σύστημα. Πρέπει λοιπὸν πάντες νὰ δεχθῶμεν ὅτι, ἀφοῦ ἡμεῖς ἔχομεν ἀνάγκην τῆς συνταγματικῆς Βασιλείας, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παρέχωμεν εἰς αὐτὴν ὅλα ἐκεῖνα τὰ προνόμια, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν ὄχι μόνον νὰ εὐδοκιμήσῃ ὁ θεσμὸς αὐτός, ἀλλ’ οὔτε καὶ νὰ ζήσῃ. Ἑπομένως εἶναι πρέπον ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν ὅπως ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἔχῃ μίαν ἀσχολίαν, καὶ ἐπειδὴ ἄλλην ἀσχολίαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ ἀπὸ τὴν στρατιωτικήν, πρέπει πάντες νὰ ὑποχωρήσωμεν καὶ νὰ παράσχωμεν εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα νὰ ὑπηρετῇ εἰς τὸν στρατόν. Ἕν τοιοῦτον ἔθος πολιτικὸν τὸ βλέπω ἰσχῦον καὶ ὑπάρχον εἰς ὅλα τὰ Κράτη, ἀκόμη καὶ εἰς ἐκεῖνα τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα, καὶ ὑπὸ μορφὴν μοναρχικήν, ἔχουσι μίαν δημοκρατικωτέραν ψυχήν. Αὐτὸ βλέπομεν καὶ εἰς τὴν Ῥωμουνίαν καὶ ἀλλαχοῦ, εἰς τὴν Γερμανίαν πρωτίστως, ἀλλ’ ἀκόμη καὶ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἡ ὁποία ἔχει μοναρχικὸν τύπον, μίαν ψυχὴν δημοκρατικωτέραν. Τώρα ἤθελον νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχω, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τόσους ὁμιλήσαντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐὰν ἡ ἐπανάστασις διετύπωσεν οὐσιαστικῶς τὸ ζήτημα τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Διαδόχου ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Ὅσοι γνωρίζουσι καλῶς τὸ ζήτημα τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἀρνηθῶσιν ὅτι ἡ ἰδέα τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Διαδόχου ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν δὲν ἦτο μία ἐκ τῶν θεμελιωδῶν τῆς ἐπαναστάσεως, δὲν ἦτο μάλιστα οὔτε ἰδέα ἡ ὁποία ἐχρησίμευσε πρὸς προσηλυτισμόν· καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν λέγω ὅτι δὲν ἦτο ἰδέα θεμελιώδης. Πλεῖστα μάλιστα μέλη, ἐκ τῶν κατόπιν προσελθόντων εἰς τὰς τάξεις τῆς ἐπαναστάσεως, μετὰ δέους ἤκουον τὴν ἰδέαν τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Διαδόχου ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, διότι μεταξὺ τῶν ἄλλων οὐδεὶς λόγος οὔτε καθαρῶς στρατιωτικός, ἀλλ’ οὔτε καὶ προσωπικὸς γενικῶς ὑπῆρχεν ἐναντίον τοῦ προσώπου τοῦ Διαδόχου. Ἐὰν ἐξετάσῃ τις καλῶς τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, δὲν δύναται ἄλλως νὰ τὸ ἀντιληφθῇ παρὰ ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν στρατιωτικῶν εἶχον λόγους παραπόνων, εἶχον λόγους μεμψιμοιριῶν οὐχὶ κυρίως κατὰ τοῦ Διαδόχου, ἀλλὰ κατὰ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ καὶ κατὰ τῶν ἀνθρώπων τῶν περιστοιχιζόντων τοὺς ἑτέρους τούτους πρίγκιπας. Αἱ λεγόμεναι κλίκαι, διὰ τὰς ὁποίας δύναται νὰ εἴπῃ τις ὅτι κατήντησαν ψύχωσις εἰς πολλούς, ἀφεώρων κυρίως τὰ πρόσωπα τῶν ἄλλων πριγκίπων, ὄχι τόσον τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου, διότι καθ’ ἑαυτὸν ὁ Διάδοχος ποτὲ δὲν ἐχαρακτηρίσθη ὡς ἔχων γύρω του κλίκας. Δι’ αὐτὸ καὶ οὐδέποτε ἠγέρθη, ἅμα ταῖς πρώταις ἐνεργείαις τῆς ἐπαναστάσεως καὶ ἰδίως τοῦ προσηλυτισμοῦ, ἡ ἰδέα τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Διαδόχου ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Ὅτε μεταγενεστέρως ἡ ἐπανάστασις καὶ οἱ ἀποτελοῦντες αὐτὴν συνεκροτήθησαν εἰς σῶμα, ὑπεβλήθησαν δὲ ὑπὸ μίαν διοίκησιν, τότε κυρίως ἦλθεν εἰς τὸ μέσον ἡ ἰδέα αὕτη, ἀλλὰ μᾶλλον ἦλθεν ὡς ἰδέα τῶν ἀρχηγῶν τῶν διοικούντων τὴν στρατιωτικὴν ἐπανάστασιν, οὐχὶ τοῦ σώματος τοῦ ἀποτελοῦντος τὸ πλῆθος αὐτῆς.

§202Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. Αἱ θεωρίαι αὗται εἶναι γνωσταὶ εἰς ὅλους.

§203Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ λεπτομέρεια δὲν ἦτο γνωστὴ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν καὶ δι’ αὐτὸ ἐπανελήφθη ἀπόψε ἐπανειλημμένως ἀπὸ ἐδῶ ὅλως διόλου ἡ ἐναντία ἐκφορὰ τοῦ πράγματος· ἐπανελήφθη καὶ ἐλέχθη ὅτι ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἐπανάστασις ὁλόκληρος εἶχε παράπονα καὶ ἐζήτησε τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Διαδόχου. Ἀπ’ ἐναντίας μάλιστα πολλοὶ ᾐσθάνοντο δέος διὰ τὴν ἰδέαν αὐτήν. Λοιπὸν οὔτε ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν ὑπάρχει λόγος — ἂν τυχὸν ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν —, ὁ ὁποῖος νὰ δύναται νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ. Σᾶς ἀναγγέλλω ὅτι καταλήγω, διὰ νὰ σᾶς καλοκαρδίσω, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς ἐπαναλάβω μίαν προρρηθεῖσαν ἰδέαν ὑπὸ τὴν ἁπλουστέραν καὶ λαϊκωτέραν αὐτῆς μορφήν, διότι νομίζω ὅτι ἡ διασάφησίς της δίδει τὴν σπουδαιοτέραν ἄποψιν τοῦ θέματος. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ λάβητε καλῶς ὑπ’ ὄψιν σας μίαν παροιμίαν, ἡ ὁποία λέγει: ὅταν κανεὶς ἔχῃ ἀνάγκην ἀπὸ τὰ λιλιὰ τοῦ Γιάννη, πρέπει νὰ θέλῃ καὶ τὸν Γιάννη.

§204Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἡ ἀγόρευσις, κύριοι Βουλευταί, τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀπεκάλυψεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἐφαίνετο ἐκ πρώτης ὄψεως εἰς τὸν ἀναγνώστην τοῦ νομοσχεδίου· ἀπεκάλυψεν ὅτι σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου δὲν εἶναι νὰ δημιουργηθῇ θέσις Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατεύματος, ἡ ὁποία νὰ ἐμπιστευθῇ εἰς ἕνα ἐκ τῶν ἐνεργείᾳ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, βοηθοῦντα τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἐν τῇ ἐκτιμήσει τοῦ κατὰ πόσον ἐκτελοῦνται οἱ στρατιωτικοὶ νόμοι καὶ χορηγοῦντα πρὸς αὐτὸν τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατεύματος, ἀλλ’ ὅτι σκοπὸς τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου ἦτο καὶ εἶναι ἀποκλειστικῶς ἡ δημιουργία ἐν τῷ στρατεύματι θέσεως διὰ τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου.

§205ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ λέγει καὶ ἡ ἔκθεσις τοῦ νομοσχεδίου, ἀναφέρουσα ῥητῶς ὅτι πρόκειται νὰ ἀνατεθῇ ἡ ὑπηρεσία αὕτη μονίμως εἰς πρόσωπον, τὸ ὁποῖον παρέχει τὰ ἐχέγγυα αὐτά.

§206Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Πρῶτον ἡ διατύπωσις τὸ λέγει δυνητικῶς.

§207ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον εἶναι δυνητικόν. Ἡ ἔκθεσις εἶναι σαφής.

§208Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει δὲν δηλοῦται ῥητῶς ὅτι πρόκειται περὶ ἀναθέσεως τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν δημιουργεῖτε, μόνον εἰς τὸν Διάδοχον καὶ περὶ μέτρου, τὸ ὁποῖον λαμβάνετε μόνον διὰ τὸν Διάδοχον.

§209ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως δι’ αὐτὸν γίνεται.

§210Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ὅπως λοιπὸν εἶπον, ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀποκατέστησε τὰ πράγματα εἰς τὴν ἀληθῆ αὐτῶν θέσιν, εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, ἡ ὁποία δὲν προκύπτει ἀμέσως ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ κειμένου τοῦ νομοσχεδίου. Ἀφοῦ δὲ ἤδη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ῥητῶς ἐδήλωσε πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου εἶναι νὰ εἰσαχθῇ θεσμὸς προσωπικός, θεσμὸς συνδεδεμένος ἀποκλειστικῶς πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου— δὲν δύναμαι νὰ πολεμήσω τὸ νομοσχέδιον ἀντικειμενικῶς, —δὲν δύναμαι πλέον νὰ πολεμήσω τὸ νομοσχέδιον, μόνον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως, ἀφ’ ἧς ἀντικειμενικῶς θὰ ἠδύνατο νὰ πολεμηθῇ, δὲν δύναμαι δηλονότι νὰ περιορισθῶ εἰς τὸ νὰ ἐξετάσω κατὰ πόσον ἡ δικαιοδοσία, τὴν ὁποίαν δημιουργεῖ τὸ νομοσχέδιον, συμβιβάζεται πρὸς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς ὀργανωτικῆς ἀποστολῆς, τὴν ὁποίαν μετεκάλεσεν ἐνταῦθα ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος. Μετεκάλεσε δὲ ὄντως τὴν ὀργανωτικὴν ἀποστολὴν ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος, πεισθὲν ἐκ τοῦ παρελθόντος ὅτι εἶναι ἀνεπαρκὲς διὰ τῶν ἰδίων αὐτοῦ δυνάμεων νὰ προσκτήσηται τὸν στρατὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἀπαραιτήτως ἀναγκαιοῖ ἡ ἄμυνα τῆς χώρας καὶ ἡ διεκδίκησις τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ διεκδικήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Οὔτε δύναταί τις δὲ ν’ ἀμφισβητήσῃ, Κύριοι, ὅτι βαθύτατα εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶναι ἐγκεχαραγμένη ἡ πεποίθησις αὕτη, ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν ἀνωτέρων βαθμοφόρων τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἰς τὸ παρελθὸν διῴκησαν ἐν τοῖς ἀνωτέροις βαθμοῖς τὸν Ἑλληνικὸν Στρατόν, εἶναι ἄξιος ν’ ἀναλάβῃ τὸ βαρὺ ἔργον τοῦ ἀνασχηματισμοῦ καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Ἀφοῦ λοιπὸν δὲν πρόκειται διὰ τοῦ νομοσχεδίου νὰ δημιουργηθῇ ἀντικειμενικῶς μία ὀργανικὴ θέσις Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ Στρατοῦ, ἀλλὰ πρόκειται νὰ δημιουργηθῇ μία θέσις διὰ τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, θὰ ἀναγκασθῶ νὰ πολεμήσω τὸ νομοσχέδιον ἐν σχέσει πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου, ἄν καὶ θὰ ἐπεθύμουν νὰ μὴ τὸ πολεμήσω ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως, διότι νομίζω ὅτι τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου πρέπει νὰ μείνῃ ἀνέπαφον ἀπὸ πάσης ἐπιθέσεως, ἀπὸ πάσης προσβολῆς, ἀπὸ πάσης ἐπικρίσεως, αἱ ὁποῖαι προσιδιάζουσιν εἰς ὑπεύθυνα πρόσωπα, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν προσήκουσιν εἰς ἀνεύθυνα πρόσωπα, καὶ ἀνεύθυνον πρόσωπον εἶναι ἀναμφισβητήτως τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου. Πᾶς θεσμός, πᾶν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ δημιουργήσῃ εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου ὑπεύθυνον θέσιν, ἐκθέτει τὸν Διάδοχον τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου εἰς τὰς ἐπιθέσεις, εἰς τὰς ἐπικρίσεις καὶ τὸν ἔλεγχον, ἐκ τοῦ ὁποίου ἔναυλα ἔτι εἶναι τὰ ὦτα ὅλων ἡμῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἔλεγχον δὲ ἐκ τούτου καὶ μόνου τοῦ λόγου ἀναπόφευκτον, ἐφ’ ὅσον οἱ εἰς τὸ παρελθὸν ψηφισθέντες νόμοι ἐνόμισαν ὅτι ἐπετρέπετο ν’ ἀναθέσουν ὑπεύθυνον διοίκησιν εἰς πρόσωπον, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος, κατὰ τὴν οὐτίαν τοῦ πολιτεύματος, κατὰ τὸ συμφέρον τῆς χώρας ἔπρεπε νὰ μείνῃ ἐκτὸς πάσης ἐπιθέσεως, ἐκτὸς παντὸς ἐλέγχου. Ἐνόμισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ μᾶς πείσῃ καὶ ἡμᾶς τοὺς ἀντιτιθεμένους εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ θεσμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐκθέτει τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου, διότι δὲν τὸ ἐκθέτει, καθ’ ὃν τρόπον τὸ ἐξέθεσεν ὁ καταλυθεὶς ἐπάρατος θεσμὸς τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ περιωρίσθη ἐν δεξιωτάτῃ ἀληθῶς ἀγορεύσει, ἀγορεύσει ἀξίᾳ τῆς ῥητορικῆς δεινότητος τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, νὰ περιορίσῃ, εἰ δυνατόν, τὸ ἔδαφος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὅμως δι’ ἡμᾶς εἶναι ἀρκετόν, ὁσονδήποτε καὶ ἂν περιωρίσθη, ὅπως ἐπ’ αὐτοῦ στηριζόμενοι ἀποκρούσωμεν πάσῃ ψυχῇ καὶ πάσῃ καρδίᾳ τοιοῦτον θεσμόν. Δὲν εἶναι, κύριοι Βουλευταί, οὐσιῶδες, ὅτι δύναται νὰ ἐκτεθῇ ὁ Διάδοχος εἰς τὰς ἐπικρίσεις κατὰ τὸ στάδιον τῆς ἐκπαιδεύσεως, κατὰ τὸ στάδιον τῶν γενικῶν ἀσκήσεων, κατὰ τὸ ὁποῖον τὸ νομοσχέδιον ἐμπιστεύεται εἰς αὐτὸν τὴν διοίκησιν τμημάτων τοῦ στρατοῦ; Δὲν εἶναι οὐσιῶδες τὸ ὅτι δύναται νὰ ἐκτεθῇ εἰς ἐπικρίσεις καὶ εἰς ἔλεγχον ἡ γνωμοδοτικὴ ψῆφος τοῦ Διαδόχου, παρεισηγμένου εἰς τὸ Συμβούλιον τὸ γνωμοδοτοῦν περὶ τῆς προαγωγῆς τῶν ὑποστρατήγων; Δὲν εἶναι ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ μέχρι τῆς ἐλεύσεως τοῦ 1912 ἐκτεθειμένος ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου εἰς προστριβὰς κατὰ τὴν συμμετοχήν του εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, τὸ ὁποῖον μόλις κατὰ τὸ 1912 ὑπεσχέθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι θὰ καταργηθῇ; Δὲν ἔχομεν διὰ τοῦ νομοσχεδίου καὶ διὰ τῶν συναφῶν πρὸς τὸ νομοσχέδιον νομοθετημάτων διοικητικὴν ὑπεύθυνον ἐνέργειαν τοῦ Διαδόχου; Δὲν ἔχομεν τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου ἐκτεθειμένον καὶ πάλιν εἰς τὰς ἐπικρίσεις καὶ τὸν ἔλεγχον; Δὲν ἔχομεν ὑποκατάστασιν προσώπου οὐσιαστικῶς ἀνευθύνου εἰς λειτουργίαν ὑπεύθυνον; Καὶ κατὰ τί εἶναι ὀλιγώτερον ἀντισυνταγματικὸν τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσηγεῖται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ νόμου ἐκείνου, τοῦ ἐπαράτου, τοῦ καταλυθέντος διὰ τῆς ἐπαναστάσεως, τοῦ νόμου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ; Δὲν εἶναι τάχα ἀντισυνταγματικὸν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, διότι εἶναι κατὰ ὀλιγώτερον βαθμὸν ἀντισυνταγματικὸν τοῦ καταργηθέντος νόμου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως: Ὁσάκις παραβιάζεται τὸ πολίτευμα, Κύριοι, δὲν ὑπάρχει βαθμὸς παραβιάσεως. Πᾶς βαθμὸς παραβιάσεως τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἐξ ἴσου οὐσιώδης. Ἀλλοίμονον δέ, ἐὰν ἀνεμετρεῖτο ἡ παραβίασις ἀναλόγως τοῦ ὄγκου καὶ τῶν περιστάσεων τῆς ἐμφανίσεως αὐτῆς. Ἑπομένως δικαιολογούμεθα νὰ εἴπωμεν πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν μᾶς ἔπεισε δι’ ὅσων ἠθέλησε ν’ ἀντιτάξῃ ἐναντίον ἡμῶν τῶν μαχομένων κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Εἶναι παραγνώρισις, Κύριοι, τοῦ καθεστῶτος τοῦ πολιτικοῦ, τὸ ὁποῖον προσεπεκύρωσεν ἡ ἐπανάστασις, τὸ νὰ σκέπτηταί τις σήμερον, ὅτι εἶναι δυνατόν, ἔστω καὶ ἐν τῷ βαθμῷ, ἐν τῷ ὁποίῳ εἰσηγεῖται τοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, νὰ γίνῃ νοθεία τοῦ πολιτεύματος. Διότι νοθεία αὐτόχρημα τοῦ πολιτεύματος εἶναι τὸ νὰ ἀνατίθηται εἰς πρόσωπον κατ’ οὐσίαν ἀνεύθυνον ὑπεύθυνος διοίκησις ὑπηρεσιῶν τοῦ Κράτους. Τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, τὸ πρόσωπον τοῦ μέλλοντος Βασιλέως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι πρόσωπον, τὸ ὁποῖον εἶναι κατ’ οὐσίαν ἀνεύθυνον. Τὸ κατ’ οὐσίαν ἀνεύθυνον τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου θὰ ἐπακολουθήσῃ τὸ κατὰ τύπους καὶ κατ’ οὐσίαν ἀνεύθυνον τοῦ μέλλοντος Βασιλέως, ἀλλοίμονον δέ, ἐὰν ὁ μέλλων Βασιλεὺς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ θὰ κληθῇ εἰς τὴν βασιλείαν, ἔχων εἰς τὸ βάρος αὑτοῦ οὐσιαστικὰς εὐθύνας, ἠθικὰς εὐθύνας, αἱ ὁποῖαι θὰ τὸν ἐμποδίσωσιν ἀπὸ τοῦ νὰ προβῇ εἰς τὸ ἔργον αὑτοῦ ἀπηλλαγμένος πάσης προκαταλήψεως, ἀπηλλαγμένος πάσης ἀντιπαθείας, ἀληθὴς Βασιλεὺς κοινοβουλευτικοῦ Κράτους. Ἀλλὰ καὶ δὲν ψυχολογοῦσι, Κύριοι, οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τὸ πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου αἴσθημα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου τὸν σέβεται ὁ λαὸς ὡς Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Πέρα τούτου ὅμως δὲν ἀναγνωρίζει εἰς αὑτόν τι, διότι δὲν εἶναι ὑπόχρεος νὰ τὸ ἀναγνωρίσῃ καὶ διότι δὲν πρέπει νὰ τὸ ἀναγνωρίσῃ. Πέρα τοῦ αἰσθήματος, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ τρέφῃ ὁ λαὸς πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ὑπάρχει ἐκδεδηλωμένη καὶ σαφὴς ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ λαοῦ ἡ ἀνάγκη τῆς χειραφετήσεως αὑτοῦ ἀπὸ πάσης κηδεμονίας, ἡ ὁποία ὀλεθρίως ἠσκήθη εἰς τὸ παρελθόν, ἀπὸ πάσης κηδεμονίας, ἡ ὁποῖα ἐμποδίζει τὴν ἐλευθέραν ἐξέλιξιν τοῦ λαοῦ, ὡς ἐλευθέρου λαοῦ, ὡς κοινοβουλευτικοῦ λαοῦ. Δὲν ἔθιξε, κύριοι Βουλευταί, ἡ ἐπανάστασις τὴν βασιλείαν, καὶ δὲν τὴν ἔθιξε, διότι ἦτο ἐπανάστασις ἀξία τῆς ἀποστολῆς της, διότι ἦτο ἐπανάστασις βαθεῖα, ἐπανάστασις ῥιζική, ἐπανάστασις μὴ στρεφομένη κατὰ προσώπων, ἀλλὰ κατὰ συστήματος. Ἀνεγνώρισεν ἡ ἐπανάστασις ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη τῆς βασιλείας, ἐσεβάσθη τὴν βασιλείαν, ἀλλ’ ἔδωκε τὰ τοῦ Καίσαρος τῷ Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ λαοῦ τῷ λαῷ. Ἀπέδωκε τὴν βασιλείαν εἰς τὴν βασιλείαν, τὸν Διάδοχον παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ Βασιλέως, ἀπέδωκε δὲ τὸν στρατὸν εἰς τὸν στρατόν. Ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου δὲν ἀνήκει, Κύριοι, εἰς τὸν στρατόν. Ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου ἀνήκει εἰς τὸ ἔθνος, πᾶσα δὲ ἄλλη ἀντίληψις εἶναι λείψανον μοναρχικῆς παραδόσεως, εἶναι ἀπόπειρα παρ’ ἡμῖν εἰσαγωγῆς παραδόσεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι ξέναι πρὸς τὴν ἱστορίαν τῆς χώρας. Διότι τὸ Ἑλληνικὸν κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δὲν εἶναι πολίτευμα παραχωρηθὲν ἀπὸ τὴν Δυναστείαν, εἶναι πολίτευμα, τὸ ὁποῖον κατέκτησεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν ἐπαναστάσει, τὸ ὁποῖον καθιερώθη ἐν τῷ συνόλῳ αὑτοῦ ἐν τῇ Συνελεύσει τοῦ 1864. Οὐδὲν δικαίωμα ἔχει ἡ βασιλεία εἰς τὸν στρατόν, οὐδὲν προνόμιον ἔχει ἡ Δυναστεία ἡ Ἑλληνικὴ ἐπὶ τοῦ στρατοῦ.

§211ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κατὰ τὸ Σύνταγμα εἶναι ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ.

§212Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ λαμβανομένων ἐν τῷ συνόλῳ τῶν περὶ βασιλείας διατάξεων αὑτοῦ.

§213Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀρχηγὸς τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν δυνάμεων. Τοῦτο εἶναι λείψανον παλαιῶν πολιτευμάτων.

§214Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Τὸ λαμβάνομεν κατὰ τὴν κοινοβουλευτικὴν αὑτοῦ ἔννοιαν.

§215Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κατὰ τὸ σύνολον τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος.

§216Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἀκριβῶς αὐτὸ εἶπον.

§217Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν εἶναι ἀρχηγὸς οὐσιαστικῶς.

§218Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Δὲν ἔχει, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὸ δικαίωμα ὁ Διάδοχος νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα; Καὶ ποῖος ἠρνήθη ὅτι ἔχει ὁ Διάδοχος τὸ δικαίωμα νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα; Ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ Διάδοχος νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα του, ἀλλ’ ἐκεῖ ὅπου καλεῖται ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος νὰ ὑπηρετήσῃ καὶ ὄχι ὅπου θέλει.

§219Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εὖγε.

§220Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου δὲν εἶναι ἀνώτερος τῶν νόμων καὶ τοῦ πολιτεύματος. Ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου κατὰ τὸ πολίτευμα, δὲν ἔχει θέσιν εἰς τὸν στρατόν, δὲν πρέπει νὰ ζητῇ θέσιν εἰς τὸν στρατόν. Δι’ αὐτὸν δὲ τὸν λόγον κηρύσσομαι ὁλοψύχως κατὰ τοῦ νομοσχεδίου.

§221Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Νομίζω ὅτι εἶναι ἐγγεγραμμένοι διὰ νὰ ὁμιλήσωσι δεκαπέντε· ἐὰν ὑπολογίσωμεν ὅτι ἕκαστος θὰ ὁμιλήσῃ ἐπὶ ἡμίσειαν ὥραν, ἀπαιτοῦνται ἑπτὰ καὶ ἡμίσεια ὧραι. Εἰς ἐμέ, κ. Πρόεδρε, πρέπει νὰ ὑπολογίσητε μίαν καὶ ἡμίσειαν ὥραν τοὐλάχιστον.

§222ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἅμα θὰ φθάσωμεν εἰς ὑμᾶς, τότε ἀπειλεῖτε.

§223Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν εἶμαι εἰς θέσιν ν’ ἀπειλήσω. Ὑμεῖς ἀπειλεῖτε τὸ Σύμπαν.

§224Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πρέπει νὰ προχωρήσωμεν.

§225ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φουρίδης ἔχει τὸν λόγον.

§226Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Ἀληθῶς περίεργος, κύριοι Βουλευταί, μοὶ φαίνεται ἡ ἀντίληψις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς ἐπανορθώσεως καὶ περὶ τοῦ πολιτικοῦ συμφέροντος, ἀλλ’ ἰδίᾳ περὶ τῆς ἐπανορθώσεως ἢ μὴ τῶν διαφόρων ὑπερβολῶν τῆς ἐπαναστάσεως. Ἐνῷ χθές, προκειμένης συζητήσεως περὶ τῶν ἐκκαθαρισθέντων ἀξιωματικῶν, ἐπέβαλε τὸ πολιτικὸν συμφέρον, ὅπως βύσωμεν τὰ ὦτα πρὸ τῶν παραπόνων αὐτῶν, καὶ τοῦτο ἵνα τηρηθῇ ἡ ἡσυχία καὶ ἡ ἁρμονία ἐν τῷ στρατεύματι, σήμερον, ἐνῷ ὡμολογήθη ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὑπάρχουσι πλεῖστοι ἐν τῷ στρατεύματι ἀξιωματικοὶ διχογνωμοῦντες, ἔχοντες ἀντίθετον γνώμην περὶ τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ Διαδόχου εἰς τὸν στρατόν, ἐν τούτοις δὲν ὑπολογίζεται ἡ γνώμη αὕτη, καὶ παρὰ τὴν γνώμην αὐτῶν πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Διάδοχος εἰς τὸν στρατόν, καὶ ὡς πρὸς τοῦτο δέον νὰ θεραπεύσωμεν τὴν ὑπερβολὴν τῆς ἐπαναστάσεως, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, δηλ. τῆς ἐπαναφορᾶς τῶν ἐκκαθαρισθέντων, δέον νὰ μὴ τὴν θεραπεύσωμεν. Μοὶ φαίνεται, ὅτι αἱ ἰδέαι αὗται ἀντιφάσκουσι. Καὶ ἐνῷ ζητεῖται ὑπὸ πάντων ἡμῶν, ὅπως ἐπιβληθῇ ἡ ἡσυχία καὶ ἡ τάξις εἰς τὸ στράτευμα, καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε προχθές, καὶ ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζει σήμερον, ἐπιζητοῦσιν ἀμφότεραι νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ ἀνησυχία αὐτὴ ἐν τῷ στρατεύματι. Ἐλέχθη, ὅτι θὰ ἐπανέλθῃ ὁ Διάδοχος εἰς τὸν στρατόν, ἵνα ἀνακτήσῃ τὸ γόητρόν του. Ἀλλ’ ἐμειώθη τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου ἐφ’ ὅσον εἶναι Διάδοχος, ἐφ’ ὅσον εἶναι Ἀντιβασιλεύς, ἐφ’ ὅσον βασιλεύει ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς μῆνας ἕκαστον ἔτος; Τί ἄλλο μεγαλείτερον ἀξίωμα θέλει; Ὑπάρχει ἄλλο μεγαλείτερον ἀξίωμα ἀπὸ τὸ ἀξίωμα τοῦ Βασιλέως; Συνεπῶς τὸ γόητρόν του εἶναι ἀπαραμείωτον, καὶ διὰ τῆς ὑποστηρίξεως τῆς γνώμης ἡμῶν προσπαθοῦμεν, ὅπως τηρήσωμεν ἀπαραμείωτον τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου, διότι διὰ τῆς προστριβῆς, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπιφέρῃ ἡ ἐπαναφορά του εἰς τὸ στράτευμα, θὰ ἀπολέσῃ πλεῖστον μέρος τοῦ γοήτρου αὐτοῦ, καὶ συνεπῶς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιμένουσιν εἰς τὴν ἐπάνοδον τοῦ Διαδόχου εἰς τὸ στράτευμα, αὐτοὶ ἐκεῖνοι εἶναι, οἱ ὁποῖοι θέλουσι τὴν μείωσιν τοῦ γοήτρου τοῦ μέλλοντος Βασιλέως. Ἐλέχθη, καὶ τὸ πιστεύω καὶ ἐγὼ ἀκραδάντως, ὅτι ἀπὸ χαρακτῆρος ὁ Διάδοχος εἶναι πείσμων, ὅτι εἶναι ἰσχυρογνώμων, καὶ πλειστάκις ἀπέδειξε τοῦτο. Νομίζω δέ, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς οὐδένα ἄλλον σκοπὸν ἔχει παρὰ νὰ εἴπῃ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶπον ὅτι τὸν ἐξεδίωξαν ἀπὸ τὸν στρατόν, νενίκηκα· εἶμαι ἰσχυρός, ἐπανῆλθον ἁπλῶς διὰ νὰ θεραπεύσω τὸ πεῖσμά μου.

§227Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. Αὐτὰς τὰς ποταπότητας οὔτε οἱ γύφτοι δὲν τὰς λέγουσιν.

§228Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Ἐὰν ἔχητε ἀντίθετον γνώμην περὶ τῶν σκέψεων καὶ ἰδεῶν τοῦ Διαδόχου, δύνασθε νὰ τὴν ἀναπτύξητε. Διακόπτοντες δὲν κάμνετε τίποτε. Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ὁ χαρακτὴρ καὶ αἱ διαθέσεις αὗται τοῦ Διαδόχου αἱ ἀπολυταρχικαὶ οὐδὲν ἄλλο ἀποδεικνύουσι παρὰ πείσμονα ἄνθρωπον, ὑποστηριζομένου δὲ τοῦ Διαδόχου ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὥστε νὰ δύναται οὗτος πάντοτε νὰ ἐπιβάλληται, θὰ δημιουργηθῇ εἷς Βασιλεὺς ἀπολυταρχικὸς καὶ ἰσχυρογνώμων, ὁ δὲ μέλλων αὐτὸς Βασιλεὺς θὰ εἶναι δυστυχὴς καὶ ἴσως ἐπιφέρῃ δυστυχίαν καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅστις θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην διὰ τῆς βίας νὰ τοῦ ἀφαιρέσῃ τὸ Στέμμα.

§229Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Αὐτὸ θὰ γίνῃ.

§230ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κασσάνδρα εἶσαι;

§231Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Δὲν εἶμαι Κασσάνδρα. Ἴσως σεῖς ὁ ἴδιος θὰ εὑρεθῆτε εἰς τὴν θέσιν αὐτὴν καὶ τότε θὰ εἴμεθα φίλοι καὶ συνεργάται ἀσφαλῶς.

§232Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κατόπιν τόσων μακρῶν ἀγορεύσεων, κύριοι Βουλευταί, καὶ τῆς ὥρας, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξακολουθεῖ ἡ συζήτησις, νομίζω, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον οἱ ὀλίγοι, παραμένοντες εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην περιμένετε, εἶναι ἡ βραχύτης ἑκάστης ἀγορεύσεως, ἀκριβῶς δὲ τὸ χάρισμα τοῦτο βεβαιωθῆτε ὅτι θὰ ἔχῃ ἡ ἰδική μου ἀγόρευσις. Ὅτε συνεζητεῖτο ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι πρῶτος καὶ μόνος ἐγὼ ἔψεξα τὴν διάταξιν ἐκείνην, καθ’ ἣν πάντες οἱ ἀντιστράτηγοι θὰ ἀποτελῶσι μέρος τοῦ Συμβουλίου, τὸ ὁποῖον θὰ προτείνῃ τὸν προβιβασμὸν τῶν συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους. Λυποῦμαι, διότι δὲν ἀντελήφθη προσηκόντως ἡ Βουλὴ τὴν σοβαρότητα καὶ σπουδαιότητα τοῦ θέματος κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐκείνην, ὅπως τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον διεξάγει κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἀρχίσῃ τότε· ἴσως δὲ καὶ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀντελαμβάνετο τὴν ἀντίδρασιν, τὴν ὁποίαν γεννᾷ τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑπὸ συζήτησιν καθ’ ὃν χρόνον συνεζητεῖτο ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ καὶ ἴσως, λέγω, νὰ ἐνόει, ὅτι δὲν ἦτο κατάλληλος στιγμὴ νὰ ἐπιμείνῃ, ὅπως τὸ νομοσχέδιον περὶ Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως γίνῃ νόμος τοῦ Κράτους. Ἤδη ὁ ἀγών, ὁ διεξαγόμενος κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην στιγμήν, εἶναι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ἀγὼν ἄπελπις, καὶ δὲν ἀπέχομεν πολὺ ἀπὸ τῆς ὥρας, καθ’ ἣν θὰ εἶναι νόμος τοῦ Κράτους τὸ νομοσχέδιον αὐτό.

§233Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εἶναι δίκαιος ὅμως ὁ ἀγών.

§234Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἶναι δικαιότατος, καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον παρέρχομαι τὴν στιγμὴν ταύτην εἰς τὸ βῆμα τοῦτο. Ἐγένετο λόγος ὑπὸ πλείστων συναδέλφων περὶ τῶν ἀρετῶν τοῦ Διαδόχου. Ἐγὼ δὲν ἀμφισβητῶ, ὅτι πονεῖ τὸ στράτευμα, ὅτι ἔδειξε μέγα ἐνδιαφέρον, ὅτι γνωρίζει ὅλας τὰς λεπτομερείας, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι χρήσιμος. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: τὰ χαρίσματά του ταῦτα εἰς τίνας θὰ τὰ παράσχῃ, ὅταν ἐκεῖνοι, οἵτινες πρόκειται νὰ κερδίσωσιν ἐκ τῶν χαρισμάτων αὐτοῦ, δὲν εἶναι πρόθυμοι νὰ τὰ δεχθῶσι, ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας διάκεινται πολὺ δυσπίστως πρὸς αὐτά; Τίνα χρησιμότητα θὰ ἔχωσι τὰ χαρίσματά του; Ποῖος θὰ εἶναι ὁ λόγος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου πρὶν ἢ πεισθῶσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ δεχθῶσι τὰ φῶτα, ἐπιβάλλομεν εἰς αὐτοὺς νὰ τὰ δεχθῶσι; Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀποκατασταθῇ ὁ Διάδοχος, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνακτήσῃ τὸ γόητρόν του ὁ μέλλων Βασιλεύς. Καὶ ἔχομεν ἀφ’ ἑνὸς τὴν ἀνάγκην ταύτην, ἀλλὰ πέρα τῆς ἀνάγκης ταύτης ἔχομεν μίαν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν δὲν δυνάμεθα νὰ παρίδωμεν, τὴν ἀνάγκην ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐδημιούργησε τὴν ἐπανάστασιν, καὶ ἔχομεν συγκρούσεις τῶν δύο τούτων ἀντιθέσεων. Δι’ ἐμὲ εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορον ἂν θὰ ἀποκατασταθῇ ὁ Διάδοχος, καὶ μοὶ εἶναι ἐπίσης ἀδιάφορον ἂν πρέπει νὰ ἱκανοποιηθῇ ἢ ἂν δὲν πρέπει νὰ ἱκανοποιηθῇ ἡ ἐπανάστασις· ἐγὼ ἀποβλέπω πρὸς τὴν σκοπιμότητα καὶ εὑρίσκω, ὅτι εἰς τὰς συγκρούσεις τῶν δύο τούτων ἀντιθέσεων πρέπει νὰ ἐπικρατήσωσιν οἱ πλείονες. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπομακρύνῃ τις ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δυσπίστως θὰ ἴδωσι τὸν Διάδοχον ἀναμιγνυόμενον εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ, ἂν ἦτο δυνατὸν ἄνευ ζημίας νὰ ἀπομακρύνῃ τις τούτους, θὰ ἦτο ἐντελῶς ἀδιάφορον, ἂν ἐδίδετο θέσις διοικήσεως ἐν τῷ στρατεύματι εἰς τὸν Διάδοχον· ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν. Ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀξιωματικῶν, οἵτινες δυσπίστως ἀποβλέπουσι πρὸς τὸν Διάδοχον, εἶναι μέγας καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀξιωματικῶν τούτων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρίδῃ τις ἀποινεί. Ἀλλ’ ἐλέχθη καὶ ἐπανελήφθη, ὅτι μεταξὺ τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν δὲν ὑπάρχει τις ἱκανὸς οὔτε νὰ ὀργανώσῃ τὸν στρατὸν ἐν καιρῷ εἰρήνης οὔτε νὰ ὁδηγήσῃ αὐτὸν εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης. Ἐγώ, Κύριοι, παραδέχομαι ὅτι ἀσχέτως πρὸς τὴν ἰδιότητα τοῦ Διαδόχου, ἐὰν ὁ Διάδοχος ὑπεβάλλετο εἰς ἕνα διαγωνισμόν, παραδέχομαι ὅτι θὰ ἦτο ὑπέρτερος ὅλων τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν. Ἀλλ’ ὑπάρχει ἀνάγκη σήμερον τῆς χρησιμοποιήσεως τῆς δυνάμεως ταύτης, ὅταν σήμερον πάντες ἡμεῖς, μὴ ἐξαιρουμένου καὶ τοῦ Ἄνακτος, ἀναγνωρίζοντες ὅτι δὲν ἔχομεν ἐπαρκεῖς δυνάμεις, ὅπως μορφώσωμεν τὸν στρατὸν ἐν καιρῷ εἰρήνης, ἐκαλέσαμεν ξένους, εἶναι ἀνάγκη, λέγω, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἔχομεν τὴν δύναμιν ἐκείνην, ἡ ὁποία μᾶς ἀσφαλίζει τὸν καταρτισμὸν τοῦ στρατεύματος ἐν καιρῷ εἰρήνης, εἶναι ἀνάγκη νὰ θέλωμεν νὰ προσθέσωμεν εἰς τὴν παμμεγίστην ἐκείνην δύναμιν, τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζομεν ἐντελῶς ὡς ἐπαρκῆ, νὰ προσθέσωμεν καὶ ἄλλην δύναμιν, τὴν δύναμιν τοῦ Διαδόχου; Ἀλλ’ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι εἶναι πολὺ σκληρὸν εἰς τὴν προσπάθειαν τοῦ ἔθνους ὅπως ἀναγεννηθῇ, εἰς τὴν προσπάθειαν παντὸς ὅπως προσφέρῃ πᾶσαν τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν, νὰ ἀποκλείσωμεν τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Ἀλλὰ πράγματι ἡ προσθήκη αὐτὴ θὰ εἶναι προσθήκη ἢ ἐξουδετέρωσις; Ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι καλὴ ἡ διάθεσις τοῦ Διαδόχου, ἡ κλίκα, ἡ ὁποία θὰ τὸν περιβάλῃ, θὰ τὸν καταστήσῃ καὶ πάλιν μισητόν. Ὁ Διάδοχος πρέπει νὰ ἀποκατασταθῇ, πρέπει καὶ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν στρατόν, ἀλλὰ πρὸ τούτου πρέπει νὰ γίνῃ ἀγαπητός, πρέπει νὰ παρέλθῃ χρονικόν τι διάστημα καὶ νὰ πεισθῇ ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, ὅτι ἡ συμμετοχὴ τοῦ Διαδόχου εἰς τὰ τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ θὰ ἦτο χρήσιμος. Μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης πᾶσα προσπάθεια, ὅπως διὰ τῆς βίας εἰσαχθῇ ἡ δύναμις αὕτη, θὰ εἶναι πολὺ ἐπιβλαβής. Μὴ λησμονεῖτε, Κύριοι, ὅτι ὁ Διάδοχος ἔσχε δύο ἀτυχήματα· ἠτύχησεν εἰς τὸν πόλεμον καὶ ἠτύχησεν εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Αὐτὴ εἶναι ἡ μοῖρα. Ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν ἔπταισεν ὁ Διάδοχος, ἐπταίσαμεν ὅλοι εἰς τὴν ἧτταν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ τὸ βάρος τῆς ἥττης φέρει ὁ Διάδοχος, ὅπως θὰ ἔφερε τὴν αἴγλην τῆς νίκης, καίτοι αὕτη καὶ πάλιν δὲν θὰ ὠφείλετο εἰς αὐτόν, ἀλλὰ θὰ ὠφείλετο εἰς τὴν γενικὴν ὀργάνωσιν τῆς χώρας. Τὸν Διάδοχον λοιπὸν βαρύνει μία διπλῆ ἀτυχία καὶ ὅπως θὰ ἦτο δακτυλοδεικτούμενος ὡς μέγας στρατηγός, ἐν ᾗ περιπτώσει ἦτο νικητής, κατὰ τὸν τελευταῖον ἀτυχῆ πόλεμον, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον πρέπει δεδικαιολογημένως νὰ θεωρῆται σήμερον ὅτι εἶναι ἀνίκανος. Ἀλλὰ παντοῦ, Κύριοι, ὁ λαὸς δυσπίστως ἔχει πρὸς τὰ μέλη τῆς βασιλικῆς οἰκογενείας. Δὲν ἀγνοεῖτε πάντες, ὅτι δὲν ὑπάρχει λαὸς ἀγαπῶν περισσότερον τὴν βασιλείαν του ὡς ὁ Ἀγγλικὸς λαός· καὶ ὅμως περὶ ἑνὸς Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ Ἀγγλικοῦ στρατοῦ πρὸ ἐτῶν θείου τοῦ Βασιλέως, τοῦ δουκὸς τὸν Cambridge, εἶπον ὅτι ἐλάμβανε μέρος εἰς τὰ γυμνάσια μὲ ὀμβρέλλαν. Βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λάβῃ μέρος μὲ ὀμβρέλλαν εἰς τὰ γυμνάσια, ἀλλ’ οὕτω μορφώνεται ἡ ἰδέα προκειμένου περὶ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν βασιλικὴν οἰκογένειαν. Καὶ ἂν ἀνετέθη ἐσχάτως εἰς τὸν δοῦκα τοῦ Connaught, θεῖον τοῦ νῦν Βασιλέως, ἡ διοίκησις ὅλων τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων ἐν Μάλτᾳ, ἐγέννησε πολλὰ σχόλια ἡ τοιαύτη ἀποστολή, καὶ μόνον ἐκεῖνοι οἱ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι ἀπέβλεπον εἰς χοροὺς καὶ εἰς διασκεδάσεις, ἔμειναν ηὐχαριστημένοι, διότι εἷς ἡγεμὼν ἐστέλλετο εἰς τὸ ἀπομεμακρυσμένον ἐκεῖνο μέρος διὰ νὰ δώσῃ ζωὴν οὐχὶ εἰς τὰς στρατιωτικὰς παρασκευάς, ἀλλ’ εἰς τὰς κοινωνικὰς διασκεδάσεις. Ἀλλὰ λέγεται, ἂν ὄχι τόσον φανερὰ εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ἀλλὰ παρὰ πολὺ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐν τῷ τύπῳ, ὅτι καὶ οἱ ξένοι μετὰ χαρᾶς θὰ ἔβλεπον τὸν Διάδοχον ἐπανερχόμενον εἰς τὸ στράτευμα.

§235Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Αὐτὰ δὲν πρέπει νὰ λέγωνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, Ταῦτα μόνον βδελυρά, προδοτικὰ φύλλα δύνανται νὰ τὰ γράφωσιν.

§236Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Νομίζω ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ λησμονήσωμεν ἐντελῶς τοὺς ξένους αὐτούς, ἀπὸ τῶν ὁποίων καθ’ ἑκάστην δὲν λαμβάνομεν παρὰ διδάγματα, ὅτι πρέπει νὰ μάθωμεν ὅτι πρέπει παρ’ ἡμῶν τῶν ἰδίων νὰ ἀναμένωμεν τὸ πᾶν. Εἶναι ἀνάγκη νὰ λησμονήσωμεν καὶ αὐτοὺς τοὺς φιλέλληνας, οἱ ὁποῖοι, ἂν ἐφάνησαν χρήσιμοι κατὰ μίαν ἐποχήν, ἀπεδείχθησαν πολὺ ἐπιβλαβεῖς βραδύτερον, διότι στηριζόμενοι ἡμεῖς ἐπ’ αὐτῶν ἐγκατελείψαμεν τὰς ἰδίας ἡμῶν δυνάμεις. Εἶναι καιρὸς καὶ ἀνάγκη νὰ λησμονήσωμεν πλέον καὶ τὴν ἱστορίαν μας, καὶ διὰ τῶν ἰδίων ἡμῶν δυνάμεων ν’ ἀποδυθῶμεν εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ νὰ δημιουργήσωμεν νέαν ἱστορίαν. Ἂν κατὰ τὸν ἀγῶνα τοῦτον πρέπει νὰ δράσῃ ὁ Διάδοχος, θὰ τὸ δείξῃ ὁ χρόνος. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δυνηθῇ νὰ πείσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι καὶ τοῦ Διαδόχου ἡ συμβουλὴ θὰ εἶναι χρήσιμος εἰς τὴν παρασκευὴν τῆς χώρας, τότε καὶ ἡ Βουλὴ θὰ ψηφίσῃ μετὰ χαρᾶς τὸν νόμον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος θὰ δώσῃ εἰς τὸν Διάδοχον μίαν ἐξουσίαν. Σήμερον καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ λαὸς εἶναι ἀντιθέτως διατεθειμένοι· πᾶσα προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ ἔχῃ τὸ ἐπιδιωκόμενον ἀποτέλεσμα, ἀλλὰ μόνον εἰς τὸν χάρτην δύναται νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου, διότι ὁ νόμος αὐτὸς δὲν θὰ εἶναι θέλησις τοῦ Ἔθνους, θὰ εἶναι θέλησις μόνον ἑνὸς καὶ τῆς πλειονοψηφίας ὑπακουούσης εἰς τὸ θέλημα τούτου.

§237ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὸ τῶν βουλευτῶν κυρίων Ε. Κουλουμβάκη, Λ. Φλαμῆ, Β. Μιχαλέα, Ἰ. Φουρίδου καὶ Β. Ἀθανασούλα ὑποβάλλεται αἴτησις ὅπως ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος καὶ ἐξακριβωθῇ ἂν ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ. (Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντων Βουλευτῶν 137).

§238Γ. ΜΟΥΣΟΥΡΗΣ. Ἡ διακοπή, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐποιήσατο εἰς τὸν ἔντιμον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφον, ἀφῄρεσεν ἀπὸ τὰς ψυχὰς ἡμῶν ἕνα ἐκ τῶν φόβων, τοὺς ὁποίους ἐνέπνευσεν εἰς ἡμᾶς τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον, τὸν φόβον, ὅτι ἡ σύστασις τῆς θέσεως τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ ἡ κατάληψις τῆς θέσεως ταύτης ὑπὸ τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου θὰ παρεμβάλῃ ἀνυπερβλήτους δυσχερείας εἰς τὴν ὑπὸ τοῦ μετακληθέντος ξένου ὀργανωτοῦ σύνταξιν τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἐὰν ἀληθεύῃ ὅτι δὲν ἔχει βάσιν ὁ φόβος αὐτός, ἐὰν εἶναι βέβαιον ὅτι ὁ ὀργανωτὴς τοῦ στρατοῦ δὲν δυσαρεστεῖται παντάπασι διὰ τὴν θέσιν τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, ποῖος ἆρά γε εἶναι ὁ λόγος, ὅστις ἐξηνάγκασε τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπισπεύσῃ τοσοῦτον τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Ἐὰν τὴν θέσιν τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ ἀνεγνώριζε καὶ ἀπεδέχετο ὁ μετακληθεὶς ξένος ὀργανωτής, διατί δὲν ἀφήνομεν νὰ φέρῃ τὸν ὁριστικὸν ὀργανισμὸν αὐτοῦ, ἐὰν δὲ ὑπῆρχεν ἐν τῷ ὀργανισμῷ ἐκείνῳ ἡ σύστασις τῆς θέσεως ταύτης, νὰ ἀναλάβῃ αὐτὴν ὁ Διάδοχος καὶ οὕτω νὰ μὴ δυνηθῶμεν νὰ ἀποδώσωμεν εἰς αὐτὸν τὴν μομφὴν ὅτι ἠθέλησε διὰ παντὸς τρόπου νὰ καταλάβῃ αὐτήν, τὴν μομφὴν τὴν ὁποίαν ἀπέδωκε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτής, ὅτι παρεκάλεσε τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἠξίωσε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο; Διατί, λέγω, νὰ μὴ ἀναμένωμεν τὴν ὁριστικὴν ὑποβολὴν τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει καὶ τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου θὰ ἔσωζεν ἀπὸ τὴν μομφὴν ταύτην, καὶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ἐξηνάγκαζε σήμερον νὰ δικαιολογῆται διὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ νὰ προσπαθῇ διὰ δικανικῶν ἐπιχειρημάτων, ἀποτεινόμενος εἰς ἡμᾶς ὡς πρὸς δικαστάς, —δικαίως ἀποκαλῶν ἡμᾶς δικαστάς, διότι ὡς δικηγόρος πραγματικῶς ὡμίλησε περὶ τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης ἐθνικῆς ὑποθέσεως, ὡς δικηγόρος συνηγορῶν ὑπὲρ πελάτου αὐτοῦ—, προσπαθήσας νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλε, δὲν τὸ ὑπέβαλε διὰ νὰ φανῇ εὐάρεστος εἰς τὸν Βασιλέα, οὔτε διὰ νὰ περιποιηθῇ τὸν Διάδοχον, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην τοῦ Διαδόχου, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην σήμερον τῆς Ὑψηλῆς εὐνοίας, ἀλλὰ τὸ ἔπραξε διὰ λόγους ἐθνικούς! Δὲν θὰ εἴχομεν λοιπὸν μομφὴν ἐναντίον τοῦ Διαδόχου οὔτε δικαιολογίας ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλά, ἐὰν ἀνεμένομεν τὴν ὑποβολὴν τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, θὰ εἴχομεν καὶ ἑτέραν μεγίστην ὠφέλειαν ἢ μᾶλλον δὲν θὰ διετρέχομεν τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον διατρέχομεν σήμερον ἐκ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Διότι σήμερον τίς ἀγνοεῖ, ὅτι τὸ στράτευμα πρὸ πολλοῦ εἶναι διῃρημένον, ὅτι ἐπὶ πολλὰ ἔτη κατὰ τὰ ὁποῖα τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ εἶχεν ὁ Διάδοχος, τὸ στράτευμα εἶχε διαιρεθῆ; Καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι ἦτο καλὴ ἡ στάσις τοῦ Διαδόχου ἀπέναντι τῶν ἀξιωματικῶν, τίς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ὑπάρχει μεγίστη μερὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ φρονοῦσα ὅτι ἠδικήθη ἀπὸ τὸν Διάδοχον, καὶ ὅτι εἰς πᾶσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ ὡρμᾶτο πάντοτε ἀπὸ εἰσηγήσεις τῆς κλίκας, ἡ ὁποία περιεστοίχιζεν αὐτόν; Δὲν εἶμαι ἐγὼ στρατιωτικός, διὰ νὰ δύναμαι νὰ βεβαιώσω ταῦτα πάντα ἐν λεπτομερείᾳ, διὰ νὰ πιστοποιήσω τὰ λαβόντα χώραν. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζω, καὶ μετ’ ἐμοῦ πάντες γνωρίζετε, εἶναι, ὅτι ὑπῆρχε πεποίθησις εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν, ὅτι ὁ Διάδοχος δὲν διῴκει δικαίως καὶ ἕνεκα τούτου ἐπῆλθε διαίρεσις μεταξὺ τοῦ στρατεύματος, καὶ ἡ διαίρεσις αὕτη, ἡ ὁποία ὑπῆρξεν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον, καὶ ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τὸ κίνημα τῆς 15ης Αὐγούστου, ἡ διαίρεσις αὕτη μόλις ἤδη ἐπρόκειτο νὰ καταπαύσῃ. Διότι ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν πρὸς τιμὴν τῶν ἐπαναστατησάντων ἀξιωματικῶν, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι οὗτοι, ὅτε μετὰ πάροδον τοσούτου χρόνου ἀδικίας καὶ μεροληπτικῆς διοικήσεως κατώρθωσαν ἐπὶ τέλους νὰ λάβωσιν ἁπάσας τὰς ἐξουσίας εἰς χεῖράς των, τότε δὲν ἐξεδικήθησαν, ὡς συμβαίνει συνήθως εἰς τὰς ἐπαναστάσεις, τότε δὲν προσεπάθησαν νὰ ἀποδώσωσι τὰ ἴδια εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι, ὡς ἐφρόνουν, ἠδίκησαν αὐτούς, ἀλλ’ ἐπέδειξαν ἱπποτικὴν συμπεριφοράν, καὶ τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἐζήτησαν καὶ ἐπέτυχον, ἦτο νὰ τύχουν δικαιοσύνης ἐν τῷ στρατεύματι. Καὶ ὅτε ἔτυχον δικαιοσύνης, δὲν ἠθέλησαν νὰ ἐξακολουθήσουν ἔχοντες αὐτοὶ τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ ἀπέδωκαν ταύτην εἰς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐζήτουν δὲν ἦτο τίποτε ἄλλο παρὰ ἡ ἐξασφάλισις τῆς πειθαρχίας καὶ δι’ αὐτῆς ἡ πρόοδος τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι, Κύριοι, διὰ τοὺς ὁποίους φρονῶ ὅτι δὲν ἐπετρέπετο κατ’ οὐδένα λόγον ἡ τοσοῦτον ταχεῖα ὑποβολὴ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καὶ διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον, ἐὰν γίνῃ νόμος, δὲν θὰ ἀποβῇ διόλου ἐπωφελὲς εἰς τὸ στράτευμα ἀνεξαρτήτως τῶν ἄλλων λόγων, διότι δὲν εἶναι ὁ χρόνος πρὸς τοῦτο κατάλληλος, διότι κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θὰ γίνῃ ἀφορμὴ ἐξακολουθήσεως τῆς διαιρέσεως τοῦ στρατεύματος καὶ ὑποθάλψεως τοῦ μίσους καὶ τῆς ἔχθρας μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, μεταξὺ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ ἐπικρατῇ πλήρης γαλήνη. Οἱ λόγοι οὗτοι καὶ μόνοι, κύριοι Βουλευταί, εἶναι ἀρκετοὶ ὅπως ἀνεξαρτήτως παντὸς ἄλλου λόγου μὴ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς κίνδυνος ἐκ τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι δὲν θὰ συμβῶσιν ἐν μέλλοντι τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα συνέβαινον μέχρι τοῦδε. Ἀλλὰ πρὶν ἢ ἐξετάσω, ἂν θὰ ἐπέλθωσιν ἄτοπα καὶ ποῖα τοιαῦτα θὰ ἐπέλθωσι, τὸ κύριον ζήτημα, τὸ ὁποῖον φρονῶ ὅτι πρέπει πρὸ παντὸς νὰ ἐξετασθῇ, εἶναι, ποῖοι οἱ λόγοι οἱ ἐπιβάλλοντες τὴν λῆψιν τοῦ μέτρου τούτου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τρεῖς ἀνέφερε λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων θεωρεῖ σκόπιμον καὶ ὠφέλιμον τὸ νομοσχέδιον. Πρῶτον· ὅτι παρασκευάζει τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ ἐν πολέμῳ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην, μεθ’ ὅσα τόσον εὐγλώττως ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας ἀνέπτυξε, νὰ προσπαθήσω καὶ ἐγὼ νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὀρθὸν εἶναι νὰ μὴ ἀνατίθηται ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ ἐν πολέμῳ εἰς Βασιλεῖς καὶ πρίγκιπας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου εἶναι ὀρθὸν ἆρά γε, κύριοι Βουλευταί, ἀπὸ τώρα νὰ εἴπωμεν ποῖος θὰ εἶναι ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ἐν μέλλοντι πολέμῳ, χωρὶς νὰ γνωρίζωμεν πότε θὰ εἶναι ἡ ὥρα ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ διεκδικήσωμεν τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν δίκαια; Καὶ τίς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ ἡμᾶς τὴν ἐλπίδα ὅτι, καὶ ἐὰν σήμερον δὲν ὑπάρχωσιν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ ἀξιωματικοὶ ἀνώτεροι τοῦ Διαδόχου, ὅτι βραδύτερον, ὅταν θὰ ὑπάρξῃ ἀνάγκη νὰ πολεμήσωμεν πρὸς οἱονδήποτε, ὅτι τότε δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ στρατῷ ἡμῶν ἀνὴρ κεκτημένος πολὺ περισσότερα προσόντα τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου;

§239ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μήπως ὑποθέτετε, ὅτι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἀναφέρεται ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀνατεθῇ εἰς ἄλλον κανένα;

§240Γ. ΜΟΥΣΟΥΡΗΣ. Ἐγὼ οὐδόλως ὑπέθεσα τοιοῦτόν τι, ἀλλὰ σεῖς, δικαιολογούμενος, εἴπετε ὅτι εἷς ἐκ τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι ἐκίνησαν ὑμᾶς νὰ ὑποβάλητε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἦτο καὶ οὗτος, ὅτι θέλετε νὰ παρασκευάσητε ἀξιωματικὸν ἱκανὸν νὰ ὁδηγήσῃ τὸν στρατὸν εἰς μέλλοντα πόλεμον.

§241ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι νὰ τὸν παρασκευάσω, νὰ τὸν διατηρήσω.

§242Γ. ΜΟΥΣΟΥΡΗΣ. Περὶ λέξεων ἡ ἔρις. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ὅτε ὁ Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς βεβαιοῖ, ὅτι τὴν θέσιν τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ ἐν μέλλοντι πολέμῳ θὰ ἔχῃ ὁ Διάδοχος, δὲν φρονεῖτε ὅτι τοῦτο θὰ γίνῃ ἀφορμὴ ἵνα ἐκλείψῃ ἡ ἅμιλλα καὶ ὁ ἱερὸς ἀγὼν τῶν ἀξιωματικῶν, τίς ἐξ αὐτῶν θὰ καταστῇ τελειότερος, ἵνα λάβῃ τὴν μεγίστην τιμὴν νὰ διευθύνῃ τὸ στράτευμα ἐν πολέμῳ; Ἀλλ’ εἶπεν ἐκτὸς τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργός· διατί νὰ μὴ ἔχωμεν τὸν Διάδοχον ὅπως ἀσκῇ τὰς ἐπιθεωρήσεις ταύτας, αἱ ὁποῖαι δὲν θὰ ἐπενέγκωσιν οὐδεμίαν βλάβην οὔτε εἰς τὸν στρατὸν οὔτε εἰς αὐτὸν τὸν ἴδιον; Ἀλλ’ ἐγὼ ἐρωτῶ· εἶναι ἆρά γε τοσοῦτον δυσχερὴς ἡ ὑπηρεσία αὕτη τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, ὥστε νὰ μὴ δύναται νὰ ἐνεργηθῇ δι’ ἄλλου τινός; Καὶ ἂν ἡ ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν πολλοὶ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν δύνανται νὰ ἐκτελέσουν, διατί νὰ ἀνατεθῇ αὕτη εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου καὶ νὰ ἀπομακρύνωμεν αὐτὸν ἀπὸ ἄλλα σπουδαιότατα ἔργα; Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ ἐπιχειρήματος τούτου καὶ τρίτον ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, τὸ ὅτι πρέπει νὰ διατηρηθῇ τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου. Φρονῶ, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην ὁ Διάδοχος δράσεως, διὰ νὰ ἀποκτήσῃ τὸ γόητρόν του. Οἱ Βασιλεῖς ἔχουσι τὴν θέσιν αὐτῶν, ἀρκεῖ νὰ μὴ ὑπάρξωσιν ἀφορμαὶ ἔχθρας καὶ δυσπιστίας πρὸς αὐτούς· οὐδεμία ἑπομένως ὑπάρχει αἰτία ν’ ἀναμίξωμεν τὸν Διάδοχον εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα. Τὰ ἄλλα κακά, κύριοι Βουλευταί, τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξαν οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες, θὰ ἐπέλθωσιν ἅπαντα, διότι μεθ’ ὅλα τὰ λεχθέντα καὶ μεθ’ ὅλην τὴν εὐγλωττίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δὲν φρονῶ ὅτι ἀπεδείχθη ὅτι θὰ εἶναι ἀπομεμακρυσμένος τῶν διαιρέσεων, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἀφορμὴ νὰ ἔλθῃ εἰς προστριβὰς μὲ τοὺς διαφόρους ἀξιωματικούς ὁ Διάδοχος, διότι κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην τύποις καὶ λέξεσι μόνον διαφέρει τὸ σημερινὸν νομοσχέδιον ἀπὸ τὸν νόμον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ νόμος οὗτος ἀνέφερεν ὅτι διοικεῖ ὁ Διάδοχος, τὸ δὲ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἤδη ψηφίζομεν, δὲν ἀναφέρει τοιοῦτόν τι· ἀλλ’ ἂν ἀντιπαραβάλητε τὰς διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου πρὸς τὰς τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, θὰ ἴδητε ὅτι αἱ αὐταὶ περίπου ἐξουσίαι χορηγοῦνται εἰς τὸν Διάδοχον. Ἡ μόνη διαφορὰ βεβαίως εἶναι ἡ διάταξις τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, καθ’ ἣν ἀναφέρεται ὅτι ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἀποφαίνεται περὶ τῆς προαγωγῆς καὶ τοποθετήσεως τῶν ἀξιωματικῶν, διάταξις ἡ ὁποία ὁμολογουμένως δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Ἀλλ’ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἀναφέρεται, ἐν ἄρθρῳ 3ῳ, ὅτι ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς θὰ ἐκτελῇ ἐπιθεωρήσεις, ὁπόταν οὗτος νομίσῃ κατάλληλον, καὶ θὰ ὑποβάλῃ ἐκθέσεις εἰς τὸν κ. Ὑπουργόν. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν, ὅτι δὲν θὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν αἱ ἐκθέσεις τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου; Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς συναισθανθεὶς ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀμφισβητήσῃ τοῦτο, ἐσκέφθη νὰ ὑποβάλῃ τὴν τροπολογίαν ὅτι ἀπαγορεύεται ἡ ἀνακοίνωσις τῶν ἐκθέσεων τούτων εἰς τὸ συμβούλιον τῶν Μεράρχων, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφαίνηται περὶ τῆς τοποθετήσεως καὶ προαγωγῆς τῶν ἀξιωματικῶν. Πρὸ παντός, Κύριοι, φρονῶ ὅτι εἶναι πολὺ δυσχερές, ἂν μὴ ἀδύνατον, νὰ μὴ λαμβάνουν γνῶσιν οἱ Μέραρχοι ἐκθέσεων ὑποβαλλομένων ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλά, ἂν ὑποτεθῇ ὅτι δὲν λαμβάνουν οὐδεμίαν γνῶσιν, τότε ποῖον ἆρά γε σκοπὸν ἔχουν αἱ ἐπιθεωρήσεις αὗται; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι αἱ ἐπιθεωρήσεις θὰ ἔχουν σημασίαν δι’ ἄλλα πράγματα, ἐκτὸς τῶν ἀφορώντων τὴν τοποθέτησιν καὶ προαγωγὴν τῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ τότε καὶ ἐγὼ ἔχω νὰ ὑποβάλω τὸ ἐρώτημα, δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἐπιθεωρητής, ὁ ὁποῖος θὰ ἐρευνᾷ καὶ θὰ εὑρίσκῃ τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν εἰς ἑκάστην μονάδα τοῦ στρατοῦ καὶ νὰ ὑποβάλῃ ἐκθέσεις περὶ τῶν ὑπηρετούντων εἰς αὐτὰς ἀξιωματικῶν; Ἐφ’ ὅσον δὲν προτείνετε ποῖος θὰ εἶναι ὁ ἐπιθεωρητὴς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐξετάζῃ τοὺς ἀξιωματικούς, ὅπως κανονίζηται ἡ τοποθέτησις καὶ προαγωγὴ αὐτῶν, δύναμαι νὰ φρονῶ ὅτι ταῦτα θὰ ἐξαρτῶνται ἀπολύτως ἀπὸ τὰς ἐπιθεωρήσεις καὶ ἀπὸ τὰς ἐκθέσεις τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, ὁ ὁποῖος οὕτω κρίνων καὶ ἀποφαινόμενος περὶ τῆς τύχης αὐτῶν, θὰ περιπίπτῃ κατ’ ἀνάγκην εἰς τὰς τοσοῦτον ἐπιβλαβεῖς ἀποδειχθείσας προστριβὰς καὶ θὰ φέρῃ εἰς βάρος αὑτοῦ καὶ ὅλα τὰ παράπονα τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ. Φρονῶ λοιπόν, κύριοι Βουλευταί, ὅτι διὰ τοῦ ψηφιζομένου νομοσχεδίου θὰ ἔχωμεν τὸ ἄτοπον νὰ προστρίβηται ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ διαίρεσις τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, τὸ ἄτοπον νὰ μὴ ἐπανέλθῃ ἡ ποθητὴ πειθαρχία εἰς τὸν στρατόν. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι τοῦτο θέλει ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἀναγνωρίζω τὴν ἰδέαν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἔχει οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκτελῇ τὰς ἀποφάσεις τῆς ἐπαναστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ ὅτι τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν δύναμιν αὑτοῦ ἤντλησεν ἐκ τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· καὶ ποῖος εἶναι ὁ λόγος, ὅστις ἔπεισεν ὑμᾶς, ὅτι ὁ λαὸς πραγματικῶς ἐπιθυμεῖ τὴν ἐπάνοδον τοῦ Διαδόχου εἰς τὸν στρατόν, ἐπιθυμεῖ τὴν ἀνάληψιν τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως τοῦ στρατοῦ παρὰ τοῦ Διαδόχου; Ἀπ’ ἐναντίας, κύριοι Βουλευταί, τὸ γεγονός, ὅτι οὐδεὶς ἐξέφρασε τοιοῦτόν τι μέχρι σήμερον, τὸ γεγονὸς τοῦτο συνδυαζόμενον μὲ τὴν ἐξέγερσιν, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εἶναι ἀρκετόν, ὅπως πείσῃ πάντα ὅτι ὁ λαὸς ἐμμένει εἰς τὴν ἰδέαν αὑτοῦ, εἰς τὴν ἰδέαν ὅτι ὁ Διάδοχος δὲν πρέπει νὰ ἀναμιγνύηται εἰς τὸν στρατόν. Καὶ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής, ὅτι ἔκτοτε ἐξεδήλωσεν ὁ λαὸς τὴν ἐπιθυμίαν αὑτοῦ ὅπως παραμείνῃ Γενικὸς Διοικητὴς ὁ Διάδοχος τότε ὅτε ἔφυγε. Καὶ τοῦτο ἀκριβῶς εἶναι ἓν ἐκ τῶν μελανῶν σημείων, ἓν ἐκ τῶν ἐλαττωμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ ἐκτέλεσις τοιούτου ἔργου ὑπὸ τοῦ Διαδόχου. Ἀναμφισβητήτως, ἐὰν τότε Γενικὸς Διοικητὴς δὲν ἦτο ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, δὲν θὰ εὑρίσκετο πλῆθος κόσμου, τὸ ὁποῖον νὰ διαμαρτυρηθῇ ἐναντίον τῆς ἐπαναστάσεως, ἀλλ’ ὅπως συνήθως γίνεται ἀποδεκτὴ ἡ ἀπομάκρυνσις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως οιουδήποτε ὑπαλλήλου, κατὰ μείζονα λόγον δὲν θὰ ἐπεβάλλετο διαμαρτυρία διὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἀξιωματικοῦ ἀποδειχθέντος ἀκαταλλήλου διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ οἱ υἱοὶ τοῦ Βασιλέως ὄχι μόνον διαταγὰς καθεστηκυιῶν Ἀρχῶν δύνανται νὰ περιφρονῶσι—μὴ λησμονεῖτε ποτὲ τὴν θρασεῖαν καὶ ἀσύνετον στάσιν τοῦ Διαδόχου κατὰ τὸ γνωστὸν συλλαλητήριον τοῦ πεδίου τοῦ Ἄρεως—ἀλλά, καὶ ὅτε ἐπιτακτικὴ ἐμφανίζεται ἐνώπιον αὐτῶν ἡ ἐπανάστασις, λαμβάνουσι τὴν τόλμην ν’ ἀντιδρῶσι κατὰ τῆς λαϊκῆς παντοδυναμίας, προκαλοῦντες οὕτως ἐσωτερικὰς διαμάχας καὶ ἐμφυλίους σπαραγμούς· ἑπομένως δὲ τὰ ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων γενόμενα τότε συλλαλητήρια καὶ διαδηλώσεις εἶναι εἷς ἐπὶ πλέον λόγος ὅπως ἀποδειχθῇ ὅτι ἀξιώματα τοιαῦτα δὲν πρέπει νὰ δίδωνται εἰς ἀνευθύνους ἄρχοντας. Αὐτοὶ εἶναι, κύριοι Βουλευταί, οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι παρακινοῦσι καὶ ἐμὲ νὰ καταψηφίσω τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Δὲν ἐκτίθεμαι εἰς πλείονα, διότι εἰς τοιαύτας ὥρας μεθ’ ὅσα ἠκούσθησαν, ἀφοῦ πλέον ἐπείγεται ἡ Κυβέρνησις ὅπως γίνῃ ἡ ψηφοφορία τὴν νύκτα ταύτην ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, δὲν ἐπιθυμῶ οὔτε ἐγὼ νὰ καταπονῶ ἐπὶ πλέον τὴν Βουλήν. Παρερχόμενος ὅμως τὸ βῆμα δὲν διστάζω νὰ εἴπω ὅτι ἤδη ἐν ταῖς σελίσι τῆς πολιτικῆς ἡμῶν ἱστορίας τῶν δύο τελευταίων ἐτῶν οὐχὶ ὀλίγα θὰ ὑπάρξωσι μελανὰ σημεῖα, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ ὅτι δὲν ηὐξήσαμεν ἀλλὰ περιωρίσαμεν τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ, φρονῶ δὲ ὅτι μελανὸν σημεῖον θὰ εἶναι καὶ ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ῥυπαρὰ κηλίς, δημιουργοὶ τῆς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ λέγοντες ὅτι ἤλθομεν ὅπως ἀποκαθάρωμεν τὸ παλαιὸν καθεστώς, ὅπως ἐπανορθώσωμεν τὴν κακὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας ἡμῶν. (Χειροκροτήματα).

§243Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ συζητηθῇ ὁ νόμος περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ προσκληθῶ ὑπὸ τοῦ Διαδόχου καὶ ἠρωτήθην ὑπ’ αὐτοῦ ἂν ἤθελον ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ νόμου ἐκείνου. Ἐξέφρασα αὐτῷ ἀμέσως τὴν γνώμην μου ὅτι βεβαίως ἦτο λίαν ἀξιέπαινος, ὅτι ἤθελε ν’ ἀναλάβῃ τοσαύτας εὐθύνας, ἀλλ’ ἐτόλμησα νὰ δώσω εἰς αὐτὸν τὴν συμβουλήν, ὅπως μὴ ζητήσῃ τοῦτο κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Ἀπορῶν μὲ ἠρώτησε διατί καὶ ἀπήντησα αὐτῷ ὅτι δὲν ἔπρεπεν ὑπὸ τὰς οἰκονομικὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς εὑρισκόμεθα τότε, ν’ ἀναλάβῃ τοιαύτας εὐθύνας καὶ ὑποστῇ βεβαίαν ἀποτυχίαν. Κύριοι, ὅπως ὦ σύντομος, ἔκτοτε ἐψηφίσθησαν 18 ἑκατομμυρίων νέοι φόροι, ἔκτοτε αἱ δαπάναι ἠλαττώθησαν κατὰ 8 ἑκατομμύρια ἕνεκα τῆς ἐκπτώσεως τῆς συναλλαγματικῆς διαφορᾶς, καὶ οὕτως ἔσχομεν 26 ἑκατομμύρια διαφορὰν ἐν τῷ ἰσολογισμῷ, ἅπερ μᾶς ἐπέτρεψαν μόλις μετὰ δεκαετίαν ὁλόκληρον νὰ εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ὀργανώσωμεν στρατόν. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ συνέβη ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὅλοι ὑμεῖς γνωρίζετε, δηλαδὴ οὐδὲ ἰδέαν στρατοῦ νὰ ἔχωμεν· ἡ δὲ ἀδημονία τοῦ λαοῦ ἐξεδηλοῦτο δι’ ὀφθαλμοφανοῦς δυσαρεσκείας ἐναντίον τοῦ Διαδόχου, ἡ ὁποία ἐπὶ τέλους ἐξεδηλώθη, καταλήξασα εἰς τὴν ἐπανάστασιν.

§244ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὑπεβλήθη ἔνστασις ἀπαρτίας.

§245ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Νέγρη, ὑπεβλήθη τακτικῶς ὑπὸ πέντε Βουλευτῶν ἔνστασις ἀπαρτίας· θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος τῶν κυρίων Βουλευτῶν ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν ὡς ψηφοδελτῶν τῶν κυρίων Π. Καραπάνου καὶ Ἰ. Φαρμάκη).

§246ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ· παρόντες 137.

§247ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ παρακαλέσω τοὺς φίλους κυρίους Βουλευτὰς νὰ μὴ ἀπομακρυνθῶσι τοῦ Βουλευτηρίου μέχρι τῆς ἐντελοῦς περατώσεως τῆς συζητήσεως καὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου.

§248ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§249Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐμέμφθη τῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνεγράφησαν, ὅπως ἀγορεύσωσι κατὰ τὴν τρίτην συζήτησιν, εἰπὼν ὅτι ἐνεγράφησαν, ὅπως κωλυσιεργήσωσιν. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς μομφῆς ταύτης.

§250ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ ἠκούσατε λεγόμενον ὑπ’ ἐμοῦ αὐτό;

§251Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Νομίζω ὅτι τὸ εἴπετε.

§252ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως ὄχι· εἰς ἄλλην συνεδρίασιν ἐλέχθη ἴσως.

§253Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Μοὶ φαίνεται ὅτι ἐλέχθη· μοὶ φαίνεται ὅτι τὸ ἤκουσα. Δίδω λοιπὸν τὴν ἐξήγησιν ὅτι πολλοὶ ἐξ ἡμῶν ἐνεγράφησαν κατὰ τὴν γʹ ἀνάγνωσιν, διότι ἐπεθύμουν, πρὶν ἀγορεύσωσιν, ἵνα ἀκούσωσι τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δικαιολογοῦντος τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἤδη ἤκουσα καὶ ἐγὼ αὐτοῦ καὶ διὰ τοῦτο λαμβάνω τὸν λόγον εἰς τὴν γʹ συζήτησιν. Κύριοι Βουλευταί, ὡς εἶπον ὑμῖν, εἶχον ἀποτρέψει, ὡς εἶπον, τὸν Διάδοχον νὰ δεχθῇ, ὅπως ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, ὅτε ὑπεβάλλετο τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἐπὶ τῇ ἐρωτήσει αὐτοῦ, διατί, εἶπον ὅτι τὰ οἰκονομικὰ μέσα κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε θὰ ἔβαινε πρὸς βεβαίαν ἀποτυχίαν. Τὰ πράγματα ἐπεκύρωσαν ἐντελῶς τοὺς λόγους μου. Τὸ ἔθνος δὲν ἐβράδυνε νὰ σχηματίσῃ τὴν πεποίθησιν ὅτι οὐδὲν ἐγένετο ἐπὶ δεκάδα ὁλόκληρον ἐτῶν καὶ ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχήν, καθ’ ἣν τὰ μὲν ἔσοδα ηὔξησαν κατὰ 18,000,000, τὰ δὲ ἔξοδα ἠλαττώθησαν κατὰ 8,000,000, δηλ. ἐπῆλθε βελτίωσις ἐν τῷ ἰσολογισμῷ κατὰ 26,000,000 ὁλόκληρα, ὅπως φθάσωμεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα λίαν δικαίως ἐξυμνήθησαν ἐνταῦθα καὶ ἀπὸ τὴν μίαν πτέρυγα καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην, τῶν τόσον ἀποτελεσματικῶν ἀσκήσεων τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ τὸ κακὸν εἶχε γίνει, ὁ Διάδοχος καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα ἦτο διοικητὴς τοῦ στρατοῦ. Ἡ ἀδημονία τοῦ ἔθνους ἐτράπη κατ’ αὐτοῦ, ἐθεωρήθη παραίτιος τῆς μὴ ἐγκαίρου προπαρασκευῆς τοῦ στρατοῦ καὶ διὰ τοῦτο ὑπῆρξεν ὁ στόχος τῆς ἐπαναστάσεως. Καὶ ἤδη οὐδεὶς βεβαίως ἐξ ἡμῶν ἀμφιβάλλει περὶ τῆς εἰλικρινοῦς προθέσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅπως, θέτων τὸν Διάδοχον ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ πολέμου, θέσῃ τὸν ἄριστον πάντων καὶ τὸν μᾶλλον ἀντάξιον τῶν πόθων ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους· οὐδεὶς ἀμφιβάλλει ἐπίσης ὅτι ὁ Διάδοχος αὐτὸς ἐπιθυμεῖ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν στρατὸν μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ ἀποπλύνῃ τὸν ῥύπον τοῦ παρελθόντος. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, Κύριοι· τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον μᾶς ὑποβάλλεται, εἶναι συντελεστικὸν εἰς τοῦτο; Ἐνταῦθα διαφωνῶ μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Κύριοι, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἀναμφισβητήτως μεθ’ ὅλας τὰς τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας ἐπέφερε τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ κ. Πρωθυπουργός, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀφαιρέσῃ τὰς προστριβὰς τὰς τόσον δυσαρέστους, τὰς ὁποίας καὶ μέχρι τοῦδε παρουσίαζεν ὁ θεσμὸς τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Αἱ ἐπιθέσεις ἀναμφισβητήτως εἶναι ἀδύνατον, ἔστω καὶ ἐπὶ τῶν πραγμάτων γενόμεναι, νὰ μὴ θίγωσι καὶ πρόσωπα, καὶ ὅσον καὶ ἂν μείνωσι μυστικαί, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ μάθωσι τὰ ἐνδιαφερόμενα πρόσωπα, ὅτι δὲν ἐφάνησαν ἀντάξια κατὰ τὴν ἐπιθεώρησιν τῶν προσδοκιῶν τοῦ Διαδόχου, καὶ ἰδοὺ ὅτι εὐθὺς ἀμέσως, ὅτε θέλει ἐπέλθει ἡ τιμωρία, θέλει ἀποδοθῆ αὕτη εἰς τὸν Διάδοχον. Ἀλλὰ τοῦτο, Κύριοι, εἶναι τὸ ὀλιγώτερον. Ἦλθεν ἡ Γαλλικὴ ἀποστολή. Οἱ πάντες τὴν παρακολουθοῦμεν, ὡς εἶπον, μετ’ ἀληθοῦς ἀφοσιώσεως καὶ πάντες εὐχαριστούμεθα βλέποντες τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐπανερχομένους ἀπὸ τὰ γυμνάσια κεκμηκότας ἀπὸ τὰς ἀσκήσεις, ἀλλὰ πλήρεις ἐνθουσιασμοῦ. Καὶ ἐρωτῶ· ἡ γύμνασις αὕτη δὲν θὰ ἦτο ἀναγκαία καὶ δι’ αὐτὸν τὸν μέλλοντα Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ; Καὶ ἐρωτῶ· δὲν θὰ ἦτο πολὺ προτιμότερον διὰ παντὸς τρόπου νὰ κατορθωθῇ, ὅπως ὁ Διάδοχος εὑρίσκηται καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα τῶν ἀσκήσεων εἰς τὸ πλευρὸν τοῦ Γάλλου ὀργανωτοῦ; Καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἐν μέλλοντι πολέμῳ θὰ δυνηθῇ ὁ διοικητὴς τοῦ στρατοῦ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν ἐχθρὸν διὰ μέσου τῶν ὀρέων, διὰ μέσου τῶν βράχων, ἐὰν δὲν ἔχῃ προπονηθῆ, ὅπως προπονοῦνται σήμερον οἱ ἀξιωματικοὶ ἡμῶν ἀνερχόμενοι εἰς τὰς κορυφὰς τῶν ὀρέων, καὶ ὑποβαλλόμενοι εἰς μυρίους ἄλλους κόπους. Ἅπαντα ταῦτα τὰ κατορθώνετε διὰ τοῦ νομοσχεδίου ὑμῶν; Φέρετε ἡμῖν νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου θέλετε ἀληθῶς κατορθώσει, ὅπως ὁ Διάδοχος εὑρεθῇ, ὡς εἶπον, εἰς τὸ πλευρὸν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, καὶ εὐθὺς θὰ μᾶς ἴδητε προθύμως νὰ ψηφίσωμεν αὐτό. Προκειμένου ὅμως, ὁμολογῶ, νὰ ψηφίσω τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον σήμερον μᾶς ὑποβάλλεται, θεωρῶ αὐτὸ ἥκιστα συντελεστικὸν ὅπως καταστήσῃ τὸν Διάδοχον ἀντάξιον τοῦ προορισμοῦ, εἰς τὸν ὁποῖον ἅπαντες προσβλέπομεν, καὶ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ ἐξ ἄλλου μέρους εἰς ζήτημα τόσον σπουδαῖον, εἰς ζήτημα τὸ ὁποῖον θέτει ἡ Κυβέρνησις ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἐὰν δὲν θέλω καταψηφίσει αὐτό, θέλω ἀρνηθῆ ψῆφον.

§254Α. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§255Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Δὲν θέλω νὰ γίνω συνήγορος, κύριοι Βουλευταί, τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, διότι φρονῶ, ὅτι αὐτὸ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔχει ἀνάγκην συνηγορίας τινός. Οὔτε ὑπῆρξαν οἱ ἀντιφρονοῦντες αὐτοῦ τούτου τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ὑποβληθέντος ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἄν ἐκ τοῦ βήματος τούτου παρήλασαν πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων καὶ κατεφέρθησαν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, ἡ καταφορὰ αὐτῶν δὲν ἀπευθύνεται κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ κατὰ τοῦ προσώπου, τὸ ὁποῖον θὰ καταλάβῃ τὴν δημιουργουμένην θέσιν. Ἀπηγγέλθησαν δριμεῖαι κατηγορίαι κατὰ τοῦ προσώπου ἐκείνου, κατὰ τοῦ ὁποίου νομίζω, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅτι ἐπιβεβλημένον ἦτο καὶ κάπως εὐσχημότερον ἡ συζήτησις νὰ διεξαχθῇ καὶ νὰ μὴ στηρίζωνται αἱ κατ’ αὐτοῦ κατηγορίαι ἐπὶ ἀορίστων καὶ ἀβασίμων γεγονότων.

§256Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ποῖα εἶναι τὰ ἀβάσιμα καὶ τὰ ἀόριστα γεγονότα;

§257Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Χωρὶς νὰ τὰ εἴπω καὶ χωρὶς ὑμεῖς νὰ πειρᾶσθε νὰ ἀποδείξητε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἴπετε, αὐτὰ ἀνταποδεικνύονται μόνα των.

§258Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἄρα ὅσα ἐλέχθησαν δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ τὰ ἀποδείξωμεν.

§259Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Μάλιστα.

§260Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἀφοῦ ὅλος ὁ κόσμος τὰ γνωρίζει;

§261Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Δὲν τὰ γνωρίζει. Ἄν δέ, κύριοι Βουλευταί, κατηγόρησαν ὅτι τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο ὑπῆρξε δημιουργὸς τῶν γεγονότων αὐτῶν, ἐρωτῶ ὑμᾶς· ἔχετε τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐκεῖνος ἦτο ὁ δημιουργὸς τῶν γεγονότων ἐκείνων ἢ ἡ περιστοιχίζουσα αὐτὸν κλίκα;

§262Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἀμφότεροι.

§263Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐὰν ἡ περιστοιχίζουσα αὐτὸν κλίκα ἦτο δημιουργὸς τῶν γεγονότων αὐτῶν, ὁ Διάδοχος εἶναι αἴτιος αὐτῶν ἢ οἱ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι περιεστοίχιζον αὐτόν;

§264ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐξακολουθήσατε τὴν ἀγόρευσίν σας, διότι ἡ ὥρα εἶναι ἀκατάλληλος διὰ διακοπάς.

§265Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Καὶ κατηγόρησαν, Κύριοι, ἐπανειλημμένως τὸ πρόσωπον τοῦ Διαδόχου. Δὲν θέλω ἐγὼ νὰ ἔλθω τὴν στιγμὴν ταύτην συνήγορος ἐκείνου, διότι δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς συνηγορίας μου, καὶ διότι ὁ ὑποβαλλόμενος θεσμὸς δὲν ἀπαιτεῖ τὴν ἀναίρεσιν ὅσων κατηγόρησαν, καθόσον ὁ θεσμὸς οὗτος δὲν περιβάλλει τὸ πρόσωπον διὰ τῶν ἐξουσιῶν, δι’ ὧν περιέβαλλεν ὁ καταργηθεὶς θεσμός, ἀλλὰ δίδει εἰς αὐτὸν θέσιν σύμφωνον μὲ τὴν παιδείαν, μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ μὲ τὴν εὐθύτητα τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου. Πλὴν ὅμως τῶν λόγων τούτων, κύριοι Βουλευταί, εἷς τῶν κυριωτέρων λόγων, τὸν ὁποῖον προέβαλον οἱ παρελάσαντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὑπῆρξεν, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐνώπιον δεδομένου δημιουργηθέντος ὑπὸ τῆς λεγομένης ἐπαναστάσεως. Ἐν πρώτοις, ἐὰν ὀρθὴ ἦτο ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς τότε κρατούσης καταστάσεως ἐρωτῶ· ἐπαναφέρομεν τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον; Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἐπαναφέρῃ ἡ Κυβέρνησις τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον, δὲν θὰ συνηγόρουν οὔτε ἐγὼ ὑπὲρ ἐκείνου, δὲν θὰ συνηγόρουν, οὐχὶ διότι ἡ ἔκρυθμος κατάστασις τὸν κατήργησεν, ἀλλὰ διότι καὶ ἀντισυνταγματικὸν τὸν εὑρίσκω καὶ διότι δὲν εἶμαι τῆς ἰδέας ὅτι ἡ ἀπόλυτος κυριαρχία πρέπει νὰ ἐνισχύσῃ αὐτόν, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις φέρει τοιοῦτον θεσμόν, ὁ ὁποῖος δὲν χορηγεῖ τὸ δικαίωμα οὔτε εἰς παρεκτροπὰς οὔτε εἰς οἱανδήποτε ἐνέργειαν, ἥτις δύναται νὰ διαιρέσῃ τὸ στράτευμα, ὡς ἠθέλησαν νὰ ἀποδείξωσί τινες. Μὴ θέλωμεν δέ, κύριοι Βουλευταί, νὰ εὑρίσκωμεν ἑκάστοτε τοὺς ὑπευθύνους διὰ τὰς ἰδίας ἡμῶν πράξεις. Μὴ θέλωμεν τὴν φαινομενικὴν ταύτην ἄποψιν τῆς τότε ἐκρύθμου καταστάσεως νὰ οἰκειοποιηθῶμεν καὶ ἡμεῖς καὶ νὰ εὕρωμεν δικαιολογίαν τῶν πράξεών μας, ἀποδίδοντες εὐθύνας εἰς πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι τοιαύτας. Τοιοῦτόν τι παρόμοιον συμβαίνει, κύριοι Βουλευταί, εἰς τοὺς πάσχοντας. Ὅταν τις πάσχῃ ἐξ ἰδίων αὐτοῦ ἁμαρτημάτων, ἐξ ἀσώτου βίου ἢ ἀκολάστου βίου, πλησιάζῃ δὲ εἰς τὸ χεῖλος τοῦ τάφου, αὐτὸς δὲν θὰ μεμφθῇ ἑαυτόν ποτε, ἀλλὰ τὸν θεράποντα ἰατρόν. Ἂν ἡ κρατοῦσα κατάστασις εἶναι κακή, ἂν ὑπῆρξάν τινες, οἱ ὁποῖοι περιήγαγον ἡμᾶς εἰς τὴν γνωστὴν κατάστασιν, δὲν εἶναι μόνον αὐτοὶ οἱ δημιουργοὶ τῆς καταστάσεως, ἀλλ’ εἴμεθα πάντες οἱ δημιουργοὶ τῆς καταστάσεως ταύτης καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ἐπικαλοῦμαι δὲ τὴν μαρτυρίαν ἐπὶ τούτῳ τῆς Βουλῆς.

§266ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§267Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Ἀλλήλων τὰ βάρη βαστάζετε.

§268Α. ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐάν, λέγω, ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς ἐπαναστάσεως ἦτο καὶ ἡ πραγματικὴ ἀπόρριψις τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπεδίωκεν αὕτη, τότε καὶ μόνον ἠδυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν, ὅπως ἀποδεχθῶμεν αὐτήν, ἐρωτῶ ὅμως καὶ πάλιν τὴν Βουλὴν ἐν τῇ εἱλικρινείᾳ, ἡ ὁποία πρέπει νὰ τὴν χαρακτηρίζῃ· εἶναι πεπεισμένη ὅτι αὐτὸς ἦτο ὁ κύριος σκοπὸς τῆς ἐπαναστάσεως; Δὲν συμφωνῶ μὲ τὸν σεβαστὸν ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτήν, δὲν εὑρίσκω ἐν τῷ κινήματι ἐκείνῳ τὰ ἐλατήρια τὰ εἱλικρινῆ, τὰ ὁποῖα ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος εὑρίσκει, δὲν θεωρῶ δὲ λογικὸν καὶ πρέπον νὰ ἀναφέρω τι πλέον περὶ τούτου, ἀφοῦ πάντες καλῶς γνωρίζομεν τὰ πραγματικὰ ἐλατήρια τούτων, καὶ κάλλιον νὰ ἀποσιωπῶνται, ἕνεκα δὲ τῶν λόγων τούτων δὲν πρέπει νὰ παραταθῇ κἄν καὶ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Τὸ θέμα τοῦτο ἐξηντλήθη τελείως. Δηλῶ δὲ ἀπροκαλύπτως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὅτι καὶ πρὸ πάσης ἐν τῇ Βουλῇ συζητήσεως, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ἐκηρύχθην ἐκ πεποιθήσεως ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι δὲν χρήζει ἐκ μέρους μου καὶ πλέον συζητήσεως (Χειροκροτήματα).

§269Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι ἀνάγκη πρὸ παντὸς νὰ λύσωμεν ζητήματά τινα καλῆς πίστεως. Ὅτε τὸ πρῶτον προέκειτο νὰ συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ ἐδηλώσαμεν, ὅτι θὰ λάβωμεν τὸν λόγον, παρεκλήθημεν νὰ ἀφήσωμεν, ὅπως ψηφισθῇ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν καὶ νὰ ὁμιλήσωμεν κατὰ τὴν δευτέραν. Ἐστέρξαμεν εἰς τοῦτο. Εἴχομεν ὅλην τὴν ἐπιβαλλομένην εἰς ἡμᾶς ἁβρότητα, διότι ὑπεθέτομεν, ὅτι θὰ ὑπάρχῃ ἡ ἐξ ἀντιθέτου ἐπίσης ἐπιβαλλομένη εἰς αὐτοὺς ἁβρότης, ὅπως ζητήματα τοιαύτης καὶ τοσαύτης σημασίας μὴ συζητῶνται κατὰ τοιοῦτον τρόπον καὶ κατὰ τοιαύτας ὥρας. Δεύτερον ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν ὑμῶν: Ἀγνοῶ πῶς ἐτολμήθη νὰ ἀκουσθῶσι διαμαρτυρίαι διὰ τὸ λεχθέν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο δὲν περιελαμβάνετο εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως τὸ προεκλογικόν. Ἀγνοῶ, λέγω, πῶς ἐτολμήθη τοῦτο, ὅταν ἔχωμεν πάντες ὑπ’ ὄψει, ὅτι πολλάκις ἐπεκαλέσθη τὸ πρόγραμμα αὐτὸ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει πρόχειρον τὸν τρόπον τῆς ῥητορικῆς του, διὰ τῆς ὁποίας ἐπισπᾶται εὐχερῶς τὰ χειροκροτήματα. Στερούμενος παντελῶς ἐπιχειρημάτων ἐπικαλεῖται τοὺς ἀγῶνάς του, ἐπικαλεῖται τὴν ἀνόρθωσιν καὶ τὸν ἀνορθωτικὸν ἀγῶνα, ἀνυψοῖ τὴν σημαίαν τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, ζητωκραυγάζει ὑπὲρ τῆς ἀνορθώσεως, καὶ οὕτως εὐχερῶς κερδαίνει τὰς κοινοβουλευτικὰς αὑτοῦ νίκας. Ἀλλὰ δὲν εἶχεν ὅμως τὸ δικαίωμα τὴν ἑσπέραν ταύτην — τὴν προηγηθεῖσαν θέλω νὰ εἴπω, ἑσπέραν — νὰ ἐπικαλῆται καὶ τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν. Διότι, ὅτε ἀνεπέτασε τὴν σημαίαν τοῦ ὑπ’ αὐτοῦ καλουμένου ἀνορθωτικοῦ ἀγῶνος, εἶχεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἡ λαϊκὴ κυριαρχία εὑρίσκετο ὑπὸ τὸ πέλμα ἑνὸς Βασιλόπαιδος ἐκ τῆς ὑπαιτιότητος αὐτοῦ. Καθ’ ὃ εἶχε καθῆκον, ἔλεγε πρὸς ὑμᾶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι συνηντήθη μετὰ τοῦ Βασιλόπαιδος καὶ ἔθεσε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὑπ’ ὄψιν αὐτοῦ, ὅπερ σημαίνει, ὅτι ἔθεσεν ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν αὐτοῦ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Καὶ ἔθετεν οὕτως ἐκ τῶν προτέρων ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τοῦ Βασιλόπαιδος ἐκείνου τὴν γνώμην τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, τὴν ἀπόφασιν τῶν ἀντιπροσώπων τουτέστι καὶ ἐκτελεστῶν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Δὲν εἶχε, λέγω, τὸ δικαίωμα νὰ ἐπικαλῆται τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, ὅτε τοιουτοτρόπως ἐταπείνου αὐτήν, ὅτε ἐξευτέλιζεν αὐτήν, ὅτε ἔθετεν αὐτὴν ἀνοσίως ὑπὸ τὸ πέλμα ἑνὸς Βασιλόπαιδος. Αὐτὸς εἶναι ὁ πολιτικὸς ἀνήρ, ὅστις μετὰ τοσαύτης αὐταρεσκείας καὶ τόσον συχνὰ καλεῖ ἑαυτὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Αὐτὰ εἶναι τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς, ἥτις καλεῖται νὰ ψηφίσῃ, ἐνῷ λέγεται πρὸς αὐτὴν ὅτι θὰ ψηφίσῃ νομοσχέδιον, ὅπερ ἐτέθη ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἀφορᾷ. Συζητοῦμεν καὶ ψηφίζομεν κατὰ δικαίωμα, ἢ καθ’ ὑποχρέωσιν ἀναληφθεῖσαν ἤδη ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ πλειονοψηφοῦντος κόμματος; Βεβαίως δὲν ὑπῆρξα ἀκριβολόγος, λέγω, «τοῦ πλειονοψηφοῦντος κόμματος», διότι ἔπρεπε νὰ εἴπω «τῆς ὁλομελείας τῆς Βουλῆς, καὶ ἔπρεπε νὰ εἴπω τοῦτο, ὅπερ εἶναι ἀκριβές, ἵνα ὑποστηρίξω, χωρὶς νὰ εἶναι δυνατὴ ἀντιλογία, ὅτι καὶ ἕνεκα τούτου δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα ἡ Βουλὴ αὕτη τοιοῦτο νομοσχέδιον νὰ ψηφίσῃ, διότι, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει γνώμη καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς καὶ μεταξὺ τῶν πολιτῶν καὶ μεταξὺ τῶν στρατιωτικῶν καὶ μεταξὺ πολιτευομένων, οἵτινες ἀσφαλῶς ἐν ἱκανῷ ἀριθμῷ μετά τινα χρόνον θὰ εὑρίσκωνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐγκυμονεῖ κινδύνους διὰ τὸν τόπον, διότι πρωτίστως ἐγκυμονεῖ κινδύνους διὰ τὴν Δυναστείαν, δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς μίαν Βουλήν, ἥτις ἀποτελεῖται ἐξ ἑνὸς καὶ μόνου κόμματος, νὰ ψηφίσῃ αὐτό, διότι ἔπρεπε καὶ ἐπεβάλλετο νὰ ὑπάρξῃ τὸ πολιτικὸν ἐκεῖνο κόμμα, ὅπερ θὰ συνεζήτει ἐξ ἀντιθέτου καὶ θὰ ἀνελάμβανεν ὑποχρέωσιν, ὑποχρέωσιν τιμῆς, ὑποχρέωσιν πολιτικοῦ καθήκοντος, νὰ καταργήσῃ τὸν νόμον, ἐὰν πραγματικῶς ἀπειλήσῃ τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς προβλέπομεν. Εἶχε καθῆκον, εἶχεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀνακοινώσῃ καὶ θέσῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Βασιλόπαιδος ἐκείνου τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Οὐδὲν καθῆκον εἶχεν ἐκ τοῦ πολιτεύματος καὶ δὲν προέβη εἰς τοῦτο ἐκ καθήκοντος, ἀλλὰ προέβη ἐκ τῆς εὐκαμψίας τῆς σπονδυλικῆς αὐτοῦ στήλης. Καὶ ἠπατήθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ἐνόμισεν, ὅτι δὲν θὰ ἀναμνήσωμεν εἰς αὐτὸν πρόσφατα ἱστορικὰ γεγονότα, ἱστορικὰ γεγονότα τοῦ τόπου, ἱστορικὰ γεγονότα αὐτοῦ, ἵνα εἴπωμεν πρὸς αὐτόν, ὅτι οὐδεὶς ἰσχυρίσατό ποτε ὅτι ἐπὶ ὁλόκληρον δεκαετίαν ἐν Κρήτῃ ἐθεωρεῖτο ἀντιδυναστικός. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἰσχυρίζονται οἱ γινώσκοντες καὶ παρακολουθοῦντες τὰ παρ’ ἡμῖν πράγματα, εἶναι ὅτι ὑπῆρξε καὶ ἐν Κρήτῃ φιλοδυναστικώτατος τὸ πρῶτον, εὐκαμπτότατος δηλαδὴ τὸ πρῶτον· ἀκολούθως δὲ ἀνωρθώθη δῆθεν ἄκαμπτος, ἵνα ἐξυπηρετήσῃ τὴν προσωπικὴν αὐτοῦ φιλοδοξίαν, ὑπὲρ ἧς καὶ μόνης πάντοτε τὰ πάντα θυσιάζει.

§270ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πολὺ σχετικὰ εἶναι αὐτὰ μὲ τὸ θέμα.

§271Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Σχετικώτατα εἶναι. Καὶ ἐνταῦθα τὰ αὐτὰ ἐπαναλαμβάνει· εἶναι σήμερον φιλοδυναστικώτατος, ἵνα αὔριον, ὅταν θὰ ὑποστῇ τὸ λάκτισμα, πρὸ τοῦ ὁποίου δὲν ἀντέσχεν εἷς Χαρίλαος Τρικούπης, ἀναστηλώσῃ τὴν σπονδυλικὴν αὑτοῦ στήλην. Ἀλλὰ τὸν βεβαιῶ, ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην δὲν θὰ ἔχῃ πλέον νὰ παλαίσῃ ἐναντίον ἑνὸς ἁρμοστοῦ ἢ Πολιτεία, τὸ ὁποῖον δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἂν ἐξηγεῖτο ἢ παρεξηγεῖτο, ἀλλὰ θὰ ἔχῃ νὰ παλαίσῃ ἐναντίον τῆς γνώμης ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, ἥτις θεωρεῖ τὴν Δυναστείαν, ἀνεξαρτήτως οἱωνδήποτε ἰδεῶν καὶ οἱωνδήποτε φρονημάτων, τὸ μεγαλείτερον ἀσφάλιστρον τῆς ὑπάρξεως τοῦ Κράτους τούτου. Καὶ τότε δὲν θὰ νικήσῃ καὶ τότε, ἐὰν ἐξακολουθῇ νὰ ὑψώνῃ τὴν σπονδυλικὴν αὐτοῦ στήλην, θὰ συντριβῇ. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη καὶ ἄλλο ζήτημα καλῆς πίστεως νὰ συζητήσωμεν. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω πάντας ὑμᾶς, τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Σύνδεσμος ὁ Στρατιωτικός, ἐκτελῶν δοθεῖσαν αὐτῷ ἐντολὴν τοῦ ἔθνους....

§272ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν ἔδωκε τὸ ἔθνος ἐντολήν.

§273Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι τὴν ἔδωκε πανηγυρικῶς διὰ συλλαλητηρίων καὶ ἐψηφισμένην ἀπὸ πάσης πόλεως, ἀπὸ πάσης κώμης, ἀπὸ παντὸς χωρίου, καὶ τοῦτο ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ πάντων ἐκείνων, οἵτινες μέχρι τότε ἠδύναντο νὰ ὁμιλῶσι πρὸς τὸν λαὸν μετὰ κύρους. Ἐάν, λέγω, ὅτε παρέδιδεν ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν αὐτὸς πράγματι εἶχε, κατὰ δοθεῖσαν πρὸς αὐτὸν ἐντολὴν τοῦ ἔθνους, ἐὰν ἠρωτᾶτο καὶ ἐρωτώμενος ἐκαλεῖτο ν’ ἀναλάβῃ τὴν ὑποχρέωσιν ὅπως μὴ ἀντιδράσῃ καὶ τὸ ἐπ’ ἐλάχιστον ἐπὶ τῇ ἐπαναφορᾷ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως ἢ τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως, θὰ ἔστεργεν εἰς τὴν συμφωνίαν ἐκείνην; Θὰ ἤρχετο ἡ Κυβέρνησις Δραγούμη, ἵνα προπαρασκευάσῃ τὴν Κυβέρνησιν Βενιζέλου; Δύναταί τις ν’ ἀρνηθῇ ὅτι οὐδὲ νὰ διανοηθῇ ἠδύνατο ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος, ὅτι παραδίδων τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν εἶχεν, οὔτε νὰ τὸ διανοηθῇ ἠδύνατο ὅτι θὰ ἔλθῃ ἐκεῖνος, ὅστις ἐμέμφετο αὐτήν, διότι δὲν ὑπῆρξεν ἐπανάστασις ἰσχύος καὶ δυνάμεως ν’ ἀνατρέψῃ τὸ ἔργον αὐτοῦ; Δὲν ἠξεύρω ἂν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἦτο καὶ εἶναι ῥυθμιστὴς ἢ μεσίτης ἢ συνεχιστής, ὡς λέγει, ἠξεύρω ὅμως τοῦτο, ὅτι, ἐὰν ἔθετε τοιοῦτον ὅρον, αὐτοστιγμεὶ θὰ διετάσσετο ν’ ἀναχωρήσῃ διὰ τὴν Κρήτην. Αὐτὴ εἶναι ἡ καλὴ πίστις ἀπέναντι ἐκείνων, εἰς τοὺς ὁποίους ὀφείλει τὴν θέσιν αὐτοῦ; Ἀλλὰ τὰ ζητήματα βεβαίως, Κύριοι, εἶναι ἐξεταστέα ἀπὸ πολλῶν ἀπόψεων, ὡς ἔλεγον πρὸς ὑμᾶς καὶ πρὸ τριῶν ἡμερῶν, ἀπὸ ἀπόψεων εὐρυτέρων καὶ ὑψηλοτέρων. Ἀμοιρῶν παντελῶς ἐπιχειρημάτων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ μεταχειριζόμενος λέξεις ἠχηρὰς καὶ φράσεις τετορνευμένας, ἀπευθυνόμενος μετὰ θάρρους καὶ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν ψυχήν, παρουσίασε καὶ ἕνα Βασιλέα στρατιώτην, λησμονήσας ὅτι ἐπανειλημμένως πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἔλεγεν ὅτι ἐν Ἑλλάδι Βασιλεὺς πάντων πρέπει νὰ εἶναι ὁ νόμος, ὁ νόμος, ἔλεγεν, ἔστω Βασιλεὺς καὶ τοῦ πολίτου καὶ τοῦ Βουλευτοῦ, καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ τοῦ Βασιλέως. Ἀλλ’ ἐπιτρέπει τὸ πολίτευμα τὸ Ἑλληνικὸν τοιοῦτον νόμον; Θὰ ἀποδείξω, χωρὶς νὰ μείνῃ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἀντίκειται ἀποτομώτατα πρὸς τὸ πολίτευμα, διότι παρακωλύεται ἐξ αὐτοῦ ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος, διότι καθιστᾷ ἀδύνατον τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἔχω βεβαίως ἀνάγκην νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, ὅτι νομοσχέδια καὶ πράξεις ἀντισυνταγματικὰς καὶ ἐναντίον τοῦ πολιτεύματος εἶναι ὄχι μόνον αἱ ἀντικείμεναι εἰς ῥητὰς τοῦ πολιτεύματος διατάξεις, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα, οἱ πράξεις καὶ ἐκεῖνα τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐμπόδια εἰς τὴν εὔρυθμον καὶ σκόπιμον λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος (ἀναγινώσκει): «Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ ὑποχρεοῦται διὰ προσωπικῆς συνεννοήσεως νὰ τηρῇ τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ Στρατοῦ ἐνήμερον παντὸς σχεδίου, μελέτης καὶ ἐν γένει ἐργασίας, ἀφορώσης τὴν σύνταξιν, ὀργάνωσιν, ἐκπαίδευσιν καὶ πολεμικὴν παρασκευὴν τοῦ στρατοῦ». Καὶ προκειμένου βεβαίως περὶ τῆς συντάξεως, ὀργανώσεως, ἐκπαιδεύσεως καὶ πολεμικῆς παρασκευῆς τοῦ στρατοῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν συχνὰ θὰ φέρῃ νομοσχέδια ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, συχνὰ θὰ δώσῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν καὶ ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως Διατάγματα. Ὑποθέσατε ὅτι περὶ τῶν θεμάτων τούτων ἔχει ὑποβάλει πολλὰς ἐκθέσεις, ἐντόνους ἐκθέσεις, λεπτομερεῖς ἐκθέσεις ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς καὶ ἐπιμένει προτείνων ὡρισμένα μέτρα κατὰ μῆνα Ἰούνιον, ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις ὁλόκληρος διαφωνεῖ ὡς πρὸς τὰ μέτρα ἐκεῖνα καὶ ἔχει χαράξει ἐκείνη ἐν τῷ συνόλῳ ἀλλοίαν στρατιωτικὴν πολιτικὴν καὶ ἔχει ὑποβάλει ἄλλου περιεχομένου νομοσχέδια εἰς τὴν Βουλήν, ψηφισθέντα ὑπ’ αὐτῆς, καὶ ἔχει συντάξει καὶ ἑτοιμάζεται νὰ θέσῃ ἐπὶ τὴν κρίσιν τοῦ Βασιλέως ἄλλου περιεχομένου Διατάγματα. Ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως ὁ Βασιλεὺς ἀπέρχεται εἰς τὴν ἀλλοδαπήν, καὶ τὴν ἀντιβασιλείαν ἀναλαμβάνει ὁ Διάδοχος.

§274Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ.....

§275Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὅταν δὲν ἔχῃ τις ἐπιχειρήματα, κύριοι Βουλευταί, ἢ λέξεις ἠχηρὰς θὰ ἔχῃ ἢ θὰ βήχῃ ἢ θὰ γελᾷ! Αὐτὰ εἶναι πρόχειρα, αὐτὰ δὲ ὀνομάζονται, κατὰ τὸ ἐπιεικέστερον, τεχνάσματα, παντελῶς ἀνίκανα ν’ ἀντικρύσουν τὰ ἐπιχειρήματα καὶ τὰ πράγματα. Ἀναλαμβάνει, λέγω, κατὰ Ἰούλιον μῆνα τὴν ἀντιβασιλείαν ὁ Διάδοχος. Ἐρωτῶ· μὲ ποίαν τόλμην ἡ Κυβέρνησις θὰ προσαγάγῃ ἐνώπιον αὐτοῦ πρὸς κύρωσιν τὰ ψηφισθέντα νομοσχέδια, πρὸς ὑπογραφὴν τὰ κατηρτισμένα Διατάγματα; Νομίζετε, ὅτι εἶναι τοῦτο ἐπιχείρημα, εἰς τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἀπαντήσῃ τις δι’ ἑνὸς χαριτοβρύτου μειδιάματος; Νομίζετε ὅτι εἶναι ἐπιχείρημα τοῦτο, εἰς τὸ ὁποῖον δύναται ν’ ἀπαντήσῃ τις μὲ τὰς πομφόλυγας τοῦ ἀνορθωτικοῦ ἀγῶνος; Διότι βεβαίως θὰ ἦτο περίεργον τὸ κοινοβουλευτικὸν ἐκεῖνο πολίτευμα, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ ὑπῆρχε Κυβέρνησις, διατελοῦσα ἐν πλήρει γνώσει, ὅτι εὑρίσκεται ἐν διαφωνίᾳ πρὸς τὸν ἀσκοῦντα τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν καὶ μένουσα εἰς τὴν θέσιν της· διότι βεβαίως θὰ ἦτο περίεργος καὶ ἀστεῖος ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ἐκύρου νομοσχέδια ψηφισθέντα ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ θὰ ὑπέγραφε Διατάγματα, ἐναντίον τῶν ὁποίων ῥητῶς καὶ ἐπανειλημμένως καὶ ἐπιμόνως θὰ ἔχῃ ἐκδηλώσει γνώμην. Διότι βεβαίως θὰ ἦτο ἀνευλαβὴς πρὸς τὸ πολίτευμα ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις θὰ ἐζήτει κύρωσιν ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως τῶν μέτρων αὐτῆς, κατὰ τῶν ὁποίων ἐκεῖνος θὰ εἶχεν ἐκδηλώσει ἀντίθετον γνώμην. Ἀλλ’ ἔχει ὡραίας τινὰς ἀπαντήσεις, θαυμασίας τινὰς ἀπαντήσεις ὁ ἀρχηγὸς τῆς καλουμένης ἀνορθώσεως: «ἐὰν εὑρεθῶ εἰς τοιαύτην περιπέτειαν, ἐγὼ αὐτὸς θὰ ἔλθω ζητῶν τὴν κατάλυσιν τοῦ νόμου». Θὰ ἔλθῃ ζητῶν τὴν κατάλυσιν τοῦ νόμου πότε; ὅταν θὰ ἔχῃ ἀπολέσει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Στέμματος, ὅταν θὰ εἶναι ὑπόχρεος νὰ καταλίπῃ τὴν Ἀρχήν. Θὰ ἔλθῃ ζητῶν τὴν κατάλυσιν τοῦ νόμου καὶ ἐν ταὐτῷ αὐτὸς ἐκεῖνος πλέον ἀνατέμνων ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου τὸν Διάδοχον! Καὶ θὰ εἴπῃ καὶ πάλιν προκειμένου περὶ τῆς ἐνταῦθα πολιτικῆς του ὅ,τι εἶπε πρὸ ἡμερῶν περὶ τῆς ἐν Κρήτῃ· «mea culpa»· ἐπλανήθην, Κύριοι! Ἀλλ’ εἶναι καιρὸς τέλος πάντων μερικαὶ πλάναι νὰ παύσωσι, μερικαὶ πλάναι νὰ μὴ ὑπάρχωσι, διότι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ὑπάρχωσι πλάναι ἐπὶ ζητημάτων, τὰ ὁποῖα διαφωτίζει ἱστορία ὁλόκληρος σειρᾶς γεγονότων. Λαμβάνων τὸ πρῶτον τὸν λόγον, κύριοι Βουλευταί, ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον εἶπον πρὸς ὑμᾶς ἀρχόμενος τοῦ λόγου: «ἀνέρχομαι εἰς τὸ βῆμα, ἵνα ὑπερασπίσω τὸν Διάδοχον». Διότι ἐφοβούμην ἀληθῶς τὸ ἤδη γενόμενον. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ νῦν· οὐχὶ ἐγώ, ἀλλὰ χίλιοι ῥήτορες, χιλιάκις ἕκαστος ἱκανώτερος ἐμοῦ, εἶναι πλέον εἰς θέσιν νὰ ὑπερασπίσωσι τὸν Διάδοχον, καθὼς τὸν κατήντησε τὸ νομοσχέδιον τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἀνορθώσεως, μετὰ τὴν ἀνατομίαν, τὴν ὁποίαν ὑπέστη ὁ Διάδοχος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, μετὰ τὸν διασυρμόν, τὸν ὁποῖον ὑπέστη αὐτὴ ἡ βασιλικὴ Ἀρχή, αὐτὴ ἡ Δυναστεία ἐξ αἰτίας ὑμῶν, κύριε Ἀρχηγὲ τῆς Ἀνορθώσεως, ὅστις αἰωνίως μειδιᾶτε, διότι δὲν ἔχετε νὰ πράξητε ἄλλο τι καλλίτερον; Νομίζετε ὅτι ὑπάρχει πλέον στάδιον ὑπερασπίσεως τοῦ Διαδόχου; Καὶ ἦλθεν ἐνταῦθα ἐπιδεικνύων φιλοβασιλικὰ αἰσθήματα ἐκεῖνος, ὅστις τοιοῦτο προσεκόμισε νομοσχέδιον ἔχω τὴν ὑπόνοιαν μήπως ἔπραξε τοῦτο ἐπὶ τῷ σκοπῷ νὰ ἐπέλθῃ ὁ διασυρμός, ὁ ὁποῖος ἐπῆλθε, καὶ ἔχω τοιαύτην ὑπόνοιαν, διότι δὲν ἀγνοεῖ ἡ Βουλὴ φυσιολογικάς τινας καὶ κλιματολογικὰς θεωρίας, θεωρίας τινὰς περὶ περιβάλλοντος, αἵτινες ἀπεδόθησαν εἰς τὸν σήμερον Πρωθυπουργόν, διεψεύσθησαν ὡς λεχθεῖσαι ὑπ’ αὐτοῦ, ἐκυκλοφόρησαν πᾶσαι, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ Βασιλεὺς καὶ ὁ Διάδοχος δὲν ἔχουσιν ἐγκλιματισθῆ ἐν Ἑλλάδι, δὲν παρέχουσιν εἰς ἡμᾶς ἐμπιστοσύνην καὶ πρέπει ἐκ παντὸς τρόπου νὰ τεθῶσιν ἐκποδών! Ποῖα, σᾶς ἐρωτῶ, ἐπιχειρήματα προσεκόμισεν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, τί ἄλλο παρὰ ὑποσχέσεις, ἐλπίδας, πεποιθήσεις, διαβεβαιώσεις, λόγους ἑνὸς παραδόξου ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος πιστεύει καὶ εἰς τὴν φυσικὴν καὶ εἰς τὴν πολιτικήν του ἀθανασίαν, καὶ ὅτι δηλαδὴ θὰ ζήσῃ αἰωνίως καὶ ὅτι θὰ εἶναι Πρωθυπουργὸς αἰωνίως...

§276ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πᾶν ἄλλο.

§277Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ σᾶς διαβεβαιοῖ, καὶ σᾶς παρέχει ἐλπίδας καὶ σᾶς δίδει ὑποσχέσεις· ἐγώ, λέγει, εἶμαι ἐδῶ, ἐγὼ θὰ τὸν ἐφαρμόσω τὸν νόμον, ἐγὼ θὰ τὸν καταλύσω. Ποῖα ἄλλα ἐπιχειρήματα παρουσίασεν ἐνώπιον ἡμῶν πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ νομοσχεδίου του; Μήπως παρουσίασεν ἐνταῦθα καλῆς πίστεως ἀνάγνωσιν αὐτοῦ; Οὔτε τοῦτο ἔπραξεν ὁ ἐπαγγελλόμενος εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι ἦλθε νὰ καταλύσῃ τὰς παλαιὰς μεθόδους, ὅτι ἦλθε νὰ ἐγκαταστήσῃ ἀπόλυτον τὸ κράτος τῆς πολιτικῆς ἠθικῆς, τῆς πολιτικῆς εἰλικρινείας, τῆς καλῆς πίστεως. Ἰδοὺ πῶς ἀνεγνώσθη ἡ τελευταία παράγραφος τοῦ ἄρθρου 3· «Εἰς τὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ δύναται νὰ ἀνατεθῇ ἑκάστοτε διοίκησις τμήματος στρατοῦ». Οὕτω ἀνεγνώσθη· καὶ ἰδοὺ πῶς ἔχει (ἀναγινώσκει)· «Εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ δύναται νὰ ἀνατεθῇ ἑκάστοτε ἡ διεύθυνσις μεγάλων ἀσκήσεων ἢ ἡ διοίκησις τμημάτων στρατοῦ κατὰ ταύτας».

§278Ι. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τίνα σημασίαν ἔχει αὐτό; Μὴ δὲν εἴχομεν ἀναγνώσει ὅλοι τὸ νομοσχέδιον; Ἀνεμένομεν ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μᾶς τὸ ἀναγνώσῃ;

§279Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον τί ἐπράξατε σεῖς.

§280Ι. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ λέγετε σοφίσματα καὶ κατηγορεῖτε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ μὴ ἐπικαλεῖσθε τὴν καλὴν πίστιν, διότι, ἐὰν ἡ καλὴ πίστις ἐβασίλευεν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, καὶ χθὲς καὶ σήμερον δὲν θὰ ἐλέγοντο πολλὰ τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν ὑπὸ νέων ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι συνεχίζουσι τὴν δημοκοπίαν τοῦ παρελθόντος καὶ ἡ ὁποία ἀκριβῶς ἔφερεν ἡμᾶς νὰ ἐξεγερθῶμεν.

§281Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀπαντῶ εἰς τὴν Βουλήν. Ἔχω ἐν τῇ συνειδήσει μου, καὶ ἔχων ἐν τῇ συνειδήσει μου ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ εἴπω, ἔχω ὅλον τὸ θάρρος νὰ προκαλέσω τὴν Βουλήν, ὅτι κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον ὡμίλησα ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου μετὰ πάσης μετριοπαθείας, μετὰ πάσης γαλήνης, μετὰ πάσης ἠρεμίας, μετὰ πάσης προσοχῆς, μὲ ὅλην τὴν εὐλάβειαν, ἡ ὁποία ὀφείλεται εἰς τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἀλλὰ τί πταίω ἐγώ, ἂν ἐπεκύρωσαν τὰ κατόπιν ἐπελθόντα τὸ ἰσχυρότατον τῶν ἐπιχειρημάτων μου κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὡς παραιτίου νὰ διασύρηται ὁ Διάδοχος, νὰ διασύρηται ἡ βασιλικὴ ἐξουσία, νὰ διασύρηται αὐτὴ ἡ Δυναστεία, κατὰ τρόπον, ὅστις πᾶν ἄλλο βεβαίως ὑπισχνεῖται ἢ ὠφέλειαν εἰς τὸν τόπον; Ἀνατίθεται λοιπὸν εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ ἡ διεύθυνσις μεγάλων ἀσκήσεων. Γνωρίζετε σεῖς διευθυντήν τινα ὑποτεταγμένον; Πῶς θὰ εἶναι ὑποτεταγμένος ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, ἀφοῦ αὐτὸς θὰ ἔχῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν μεγάλων ἀσκήσεων;

§282Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐπιβάλλειν ποινὰς κατὰ τὸ ἄρθρον 9.

§283Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, καὶ λέγω, ἐὰν ἦτο δυνατόν, διότι βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ νομοσχεδίου ὡς ἔχει νὰ εἶναι ὑποτεταγμένος ὁ Διάδοχος, ἀφοῦ θὰ διευθύνῃ αὐτὸς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν μεγάλων ἀσκήσεων, ἀλλὰ καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, λέγω, ὅτι θὰ ἦτο ὑποτεταγμένος, συντελεῖ τοῦτο εἰς τὸ νὰ γένηται ἀποδεκτὸν τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ τῆς Βουλῆς; Δύναταί τις, Κύριοι, νὰ ὑποθέσῃ οἱανδήποτε ἱεραρχίαν στρατιωτικήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀνώτερος οὐδεμίαν ἔχει πειθαρχικὴν ἐξουσίαν ἐπὶ τοῦ κατωτέρου; Κατὰ τίνα τρόπον θέλει διατάσσει ὁ στρατηγὸς Ἐντοῦ τὸν ὑποτεταγμένον Διάδοχον τοῦ Θρόνου, κατὰ τίνα τρόπον θὰ παρατηρῇ αὐτόν, κατὰ τίνα τρόπον καὶ θέλει ἐπιπλήξει αὐτὸν ἐν ἀνάγκῃ; Καὶ ἀφοῦ τοῦτο εἶναι ἀδύνατον, κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσητε ὅτι θὰ ἐκτελῶνται προσηκόντως αἱ μεγάλαι ἐκεῖναι ἀσκήσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἀποβλέπομεν μετὰ τόσων ἐλπίδων καὶ μετὰ τόσων πόθων; Ἀλλ’ εἶναι ἐντελῶς περίεργοι ὅλαι αἱ ἀντιλήψεις τῶν ὑποστηριζόντων τὸ νομοσχέδιον. Ἀναγνώσωμεν τὸ αʹ ἄρθρον (ἀναγινώσκει): «Συνιστᾶται θέσις Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ, φέροντος βαθμὸν Ἀντιστρατήγου καὶ ἑδρεύοντος ἐν Ἀθήναις, ὑπαγομένου δὲ ἀμέσως ὑπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Εἰς τὴν θέσιν ταύτην δύναται νὰ διορισθῇ καὶ ὁ Ἀντιστράτηγος Διάδοχος τοῦ Θρόνου». Ὥστε ὁ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς εἶναι ὑφιστάμενος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σημαίνῃ ἄλλο ἢ ὅτι δέχεται τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ διατάσσῃ καὶ νὰ τιμωρῇ πειθαρχικῶς ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐκεῖνον, ἀπέναντι τοῦ ὁποίου εὑρισκόμενος μετά τινας ἡμέρας θὰ προσπαθῇ νὰ διαγνώσῃ ἓν νεῦμα ἐπιδοκιμασίας ἢ ἀποδοκιμασίας, διὰ νὰ κανονίσῃ τὴν θέσιν αὑτοῦ ἐν τῇ Κυβερνήσει τῆς χώρας; Καὶ νομίζετε, ὅτι θὰ συναισθάνηται ἐκεῖνος, ὅτι ἔχει θέσιν ὑφισταμένου, ὅτι θὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει ὅτι μετά τινας ἡμέρας ἀπὸ ἑνὸς νεύματος αὐτοῦ πιθανῶς θὰ ἐξαρτᾶται ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως ὁλοκλήρου;

§284Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Δὲν δύναται νὰ διορίζῃ καὶ παύῃ τοὺς Ὑπουργοὺς ὁ Βασιλεύς.

§285Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Οὕτω νομίζετε; Ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα στάδια εἰλικρινείας! Ἀποκλείεται, λέγουσι, πᾶσα προστριβή, καὶ λέγεται τοῦτο μετὰ πάσης ἀπαθείας πρὸς τὴν Βουλήν, ἀνακοινοῦται τοῦτο μετὰ παντὸς στόμφου πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. (Κάτι ψιθυρίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ψιθυρισμούς τινας ἀκούω περὶ προστριβῶν· ἔπρεπε νὰ μὴ ὑπάρχῃ παμψηφία εἰς τὴν Βουλήν, ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ μικρὰ μερὶς συντεταγμένη, ἵνα ἴδητε τὰ τραγελαφήματα, τὰ ὁποῖα ἀποκαλεῖτε, κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, δικαστικὸν πρόγραμμα, διὰ νὰ ἴδητε ἂν ἔχετε τὸ δικαίωμα ν’ ἀποκαλῆτε δικαστικὸν πρόγραμμα, ἔχοντες καταρτίσει νομοσχέδιά τινα ἐντελῶς ἀσυνάρτητα. — Τί τραβᾶτε σεῖς, λέγετε. Καὶ ἐγὼ ἀπαντῶ, τί τραβᾷ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐξ αἰτίας σας, προκαλούμενος εἰς φορολογικὰ βάρη, εἰς κινδύνους οἰκονομικούς, εἰς κινδύνους σπαραγμῶν καὶ ἀπογνώσεως.

§286ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτοῦ τοῦ εἴδους αἱ προκλήσεις θὰ μείνωσιν ἐντελῶς ἀτελεσφόρητοι.

§287ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀτελεσφόρητοι, διότι ἔχετε τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐξακολουθεῖτε νὰ ἔχητε τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ προκηρύξατε ἐπαναληπτικὰς ἐκλογὰς τῶν κενωθεισῶν θέσεων, ἵνα ἴδητε κατὰ πόσον ἡ ἐμπιστοσύνη αὕτη ὑφίσταται ἀκόμη. Ἀλλ’ εἶναι περίεργον νὰ ἐξεγερθῶμεν εἰς μίαν ἐπανάστασιν, νὰ ὑποστῶμεν ὅλας τὰς ζημίας ἐκείνας, διὰ νὰ κατορθώσωμεν ὅπως θεμελιώσωμεν ἓν οἰκοδόμημα στερεώτερον καὶ εὐκοσμότερον, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ἔρχησθε σεῖς νὰ τὸ καταλύσητε μόλις ἀνοικοδομούμενον, νὰ ἔρχησθε ν’ ἀναδημιουργήσητε ὅλους τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἐπέφερον τὴν ἐπανάστασιν. Διότι ἐζήτησεν ἡ ἐπανάστασις περιορισμὸν τῶν φόρων, σεῖς δὲ ἐπιβάλλετε νέους φόρους, ἐζήτησε περιορισμὸν τῶν δαπανῶν, σεῖς δὲ αὐξάνετε τὰς δαπάνας, ἐζήτησε λαϊκὰ δικαιώματα, σεῖς ἀφαιρεῖτε τὰ λαϊκὰ δικαιώματα, ἐζήτησε περιορισμὸν τῶν αὐλικῶν δικαιωμάτων, σεῖς ἐδώσατε νέα δικαιώματα εἰς τὴν Αὐλήν. Ὅταν ἀντιμετωπίσητε πάλιν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ εἴπητε πρὸς αὐτὸν ἐκείνας τὰς γνωστὰς πλέον πομφολυγολογίας, θὰ σᾶς ἀντιτάξωμεν τὰ πράγματα, τὰ πράγματα τὰ ἁπτὰ καὶ ὠμά, καὶ τότε θὰ ἴδητε ἂν θὰ πιστεύσῃ ὑμᾶς ἢ ἡμᾶς ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἀποκλείονται λοιπόν, λέγω, αἱ προστριβαί; Εἶναι εἰλικρινὴς ἡ δοθεῖσα διαβεβαίωσις πρὸς τὴν Βουλήν; Διευθύνει τὰς μεγάλας ἀσκήσεις, διοικεῖ τμήματα στρατοῦ, δικαιοῦται νὰ ζητῇ πᾶσαν πληροφορίαν ἀφορῶσαν τὴν σύστασιν, ὀργάνωσιν, ἐκπαίδευσιν καὶ πολεμικὴν παρασκευὴν τοῦ στρατοῦ. Πάντα τὰ σώματα, αἱ ὑπηρεσίαι στρατοῦ καὶ τὰ καταστήματα ὑποχρεοῦνται νὰ παρέχωσιν εἰς τὸν Γενικὸν Ἐπιθεωρητὴν τοῦ στρατοῦ πᾶσαν οἱανδήποτε πληροφορίαν, τὴν ὁποίαν οὗτος ἤθελε ζητήσει παρ’ αὐτῶν. Τὴν αὐτὴν ὑποχρέωσιν ἔχουσι καὶ ἡ ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία τοῦ στρατοῦ καὶ τὰ τμήματα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ προηγουμένως λάβωσι τὴν ἔγκρισιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ γραφείου του ἔχει ἄλλα δικαιώματα, διὰ τὰ διάφορα εἴδη ἐπιθεωρήσεως ἄλλα δικαιώματα. Καὶ πῶς ἀσκεῖ τὰ δικαιώματα ταῦτα; Εἶναι ἀνώτερος ὅλων τῶν ὑπηρεσιῶν τούτων, ἔχει πειθαρχικὴν ἐξουσίαν ἐπὶ πάντων τῶν ἀξιωματικῶν, ἐπὶ πασῶν τῶν ὑπηρεσιῶν. Ὅταν ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ διευθύνῃ τὰς ἀσκήσεις καὶ δίδῃ διαταγάς, ὅταν ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ τιμωρῇ μὲ ἐπίπληξιν, μὲ κράτησιν, μὲ φυλάκισιν, ὅταν ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλλῃ προτάσεις ὅπως ἀξιωματικοὶ παραπεμφθῶσιν εἰς συμβούλιον ὡς ἀνίκανοι ἢ ὡς ἐπιβλαβεῖς, ὅταν ἔχῃ τὰ δικαιώματα πάντα ταῦτα εὑρισκόμενος συχνὰ ἐνώπιον ἀξιωματικῶν, οἵτινες διηύθυναν μίαν ἐπανάστασιν, στραφεῖσαν ἀμέσως καὶ κατ’ αὐτοῦ, ὡς ἐκεῖνος τοὐλάχιστον ὑπέλαβεν, ἀποκλείονται αἱ προστριβαί; Ἀποκλείεται ἡ προστριβή, ὅταν θὰ μεταβαίνῃ νὰ ἐπιθεωρήσῃ ἓν σύνταγμα, τοῦ ὁποίου διοικητὴς θὰ εἶναι ὁ ἀρχηγός, ὅστις ὡδήγησε τὸ σύνταγμά του ἀπὸ μίαν ἐπαρχιακὴν πόλιν εἰς τὰς Ἀθήνας, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὴν ἐπανάστασιν; Ἀποκλείεται ἡ προστριβή, ὅταν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τὸν ἀξιωματικὸν ἐκεῖνον νὰ τιμωρήσῃ πειθαρχικῶς, ὅταν ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλῃ κατ’ αὐτοῦ πρότασιν ἵνα αὐστηροτέραν ὑποστῇ τιμωρίαν; Ἀλλ’ ἀποκλείονται αἱ προστριβαὶ αἱ ἄλλαι; Διότι, λέγουσι, μόλις περί τινων πραγμάτων θὰ ὑποβάλλῃ ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας θὰ ἔχῃ κλείσει ἐντὸς τοῦ συρταρίου αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τὰς ἐκθέσεις ἐκείνας θὰ τὰς μελετᾷ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ προηγουμένως φροντίζει νὰ κλείῃ τὰς θύρας ἑρμητικῶς καὶ δίδῃ διαταγὰς ν’ ἀπομακρύνωνται πάντες τοῦ Ὑπουργείου μήπως συμβῇ νὰ πταρνισθῇ καὶ ἐκβάλῃ φωνὴν ζῶσαν, τὴν ὁποίαν ν’ ἀκούσῃ κανείς! Τὰ μυστικὰ τῶν μυστικῶν θὰ εἶναι αἱ ἐκθέσεις ἐκεῖναι. Καὶ παρέχει εἰς ἡμᾶς ἐγγύησιν ὁ χαρακτὴρ τοῦ Διαδόχου, ἵνα μόνον τοῦτο εἴπω; Ὅταν περὶ τινων πραγμάτων ὑποβάλῃ μίαν, δύο, τρεῖς ἐκθέσεις, δὲν θὰ καταστήσῃ αὐτὰς πασιγνώστους καὶ δὲν θὰ ἐπιμείνῃ κατὰ τρόπον ἐπιτακτικὸν νὰ ἐκτελεσθῇ τὸ περιεχόμενον τῆς ἐκθέσεώς του; Ἀλλὰ μόνον τοῦτο τὸ δικαίωμα ἔχει ὁ Ἐπιθεωρητὴς κατὰ τὸ νομοσχέδιον; Μόνον περὶ πραγμάτων ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλλῃ ἐκθέσεις; Ὅταν ἔχῃ τὴν ὑψίστην μετὰ τὸν Ὑπουργὸν πειθαρχικὴν ἐξουσίαν ἐπὶ πάντων τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατεύματος, ἀποκλείεται ἡ προστριβὴ αὐτοῦ πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς; Δὲν ὑπάρχει κίνδυνος προστριβῆς; Καὶ ἐνόμισεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ αὐτοκαλούμενος Ἀρχηγὸς τῆς Ἀνορθώσεως, ὅτι παρέχει εἰς ἡμᾶς μέγιστον καὶ πολυτιμότατον δῶρον, διότι τὰ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ παρόντος νόμου ὁρισθήσονται διὰ Β. Διατάγματος, ἐφάπαξ ἐκδοθησομένου, διότι θὰ ἐκδοθῇ ἐφάπαξ τὸ Β. Διάταγμα, διότι θὰ ἐκδοθῇ κατὰ τὰς ἐμπνεύσεις αὐτοῦ, τοσαύτην ἐπιδεικνύοντος εὐλυγιστίαν καὶ εὐκαμψίαν ἀπέναντι τῶν ἐπιθυμιῶν τῆς Αὐλῆς, παρέχεται εἰς ἡμᾶς μέγιστον καὶ πολυτιμότατον δῶρον! Καὶ ἐπαναπαύων ἐπὶ τούτου τὴν συνείδησίν του προσθέτει: «καὶ ζητεῖτε παρ’ ἐμοῦ εὐθύνας διὰ τὰς πράξεις τῶν διαδόχων μου; Διότι ἐκεῖνος δὲν θὰ ἐφήρμοζε καλῶς τὸν νόμον καὶ τὸ Β. Διάταγμα, διὰ τοῦτο θὰ ὑπέχω ἐγὼ εὐθύνας;». Καὶ ἐνόμιζεν ὅτι μᾶς ἀπεστόμωσεν! Ὅτε ὅμως τὸν διέκοψα καὶ εἶπον πρὸς αὐτόν: «βεβαίως ὑπέχεις εὐθύνας, καὶ εὐθύνας βαρυτάτας, διότι αἱ πράξεις ἐκείνων θὰ εἶναι συνέπειαι τῶν πράξεών σου», δὲν εὗρεν ἐπιχείρημα, ἀλλ’ ἐκραύγασεν ὡς συνήθως: «θὰ φέρωμεν εἰς αἴσιον πέρας τὸν ἀνορθωτικὸν ἀγῶνα!». Χειροκροτήματα ἐκ μέρους ὑμῶν τότε! Ἀλλ’ ἂν ὑπῆρχε προσοχή, καὶ μετὰ τῆς προσηκούσης ἐπιμελείας συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ Βουλῆς πράγματι συζητούσης, καθὼς κελεύει τὸ πολίτευμα, καθὼς κελεύει ἡ καλὴ πίστις, ἡ στοιχειώδης εὐπρέπεια καὶ πολιτικῶν καὶ ἀνθρώπων, βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἀντιλαμβάνηται ἡ Βουλή, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τὴν στιγμὴν ταύτην, ἐὰν ἀληθῶς ἦτο Κυβέρνησις Ἀνορθώσεως, ἐὰν ἀληθῶς εἶχεν ἰδανικά, ἐὰν ἀληθῶς ἐξῄρετο εἰς ὁρίζοντας πολιτικῆς ἀξιοπρεπείας, δὲν ἔπρεπε νὰ κάθηται εἰς τὰ ἑδώλια τὰ ὑπουργικά. Ἰδοὺ διατί· διότι εἶναι πρωτοφανὲς ἀναμφιβόλως διὰ τὴν ἱστορίαν τοῦ κόσμου, μία Κυβέρνησις ὑποστηριζομένη ὑπὸ τῆς παμψηφίας τῆς Βουλῆς, διαρκῶς, συχνότατα νὰ θέτῃ εἰς τὴν πλάστιγγα τῆς συζητήσεως τὴν ὕπαρξίν της. Μὰ τὴν ἀλήθειαν! Ἔρχονται στιγμαί, κατὰ τὰς ὁποίας μοὶ ἐμπνέει οἶκτον ἡ Κυβέρνησις αὕτη· εἶναι ἀξιολύπητος, μὰ τὴν ἀλήθειαν, Κυβέρνησις ἰσχυριζομένη ὅτι ὑποστηρίζεται ὑπὸ τῆς παμψηφίας τῆς Βουλῆς, καὶ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐρχομένη νὰ λέγῃ: κινδυνεύει ἡ ὕπαρξίς μου.

§288ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν;

§289Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ ἐπεκαλέσθη τὴν συνδρομὴν τῶν φίλων του, καὶ εἶπεν ὅτι ἀπόψε δικάζεται, πιθανὸν αὔριον νὰ μὴ ὑπάρχῃ. Ἐφ’ ἑνὸς νομοσχεδίου, ἐπὶ δύο, ἐπὶ τριῶν, ἐπὶ πέντε, παρῆλθεν ἐνταῦθα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἔθεσεν εἰς τὴν πλάστιγγα τῆς συζητήσεως, εἰς τὴν πλάστιγγα τῶν γνωμῶν, τὴν ὕπαρξιν τῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ἐρωτῶ ἀκόμη: ταῦτα ἐξαναγκαζόμενος νὰ λέγῃ συχνὰ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀληθῆ πλέον λέγει, ὅταν ἰσχυρίζηται ὅτι διατηρεῖ ἀπαραμείωτον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀφοῦ δὲν διατηρεῖ ἀπαραμείωτον τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς ταύτης τῆς Βουλῆς; Θὰ ἐπακολουθήσῃ ψηφοφορία, καὶ θέλομεν ἴδει, ἀφοῦ ἐξελέγησαν 364 Βουλευταί, 350 τοὐλάχιστον φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, πόσοι θὰ ψηφίσωσι. Θὰ ἴδωμεν. Ποῦ εἶναι οἱ ὀπαδοὶ τῆς Κυβερνήσεως; Εἶναι ὀλίγοι περίτρομοι ἄνθρωποι, μήπως πέσῃ ἡ Κυβέρνησις τῆς ἀνορθώσεως καὶ καταστραφῇ ἡ Ἑλλάς! Ψηφίσατε ὡς ἂν θέλητε, Κύριοι, σώσατε τὴν Κυβέρνησιν· ἀλλά, ἐὰν μελετήσητε βαθέως τὸ νομοσχέδιον, θέλετε πεισθῆ ἀκραδάντως, ὅτι σῴζετε μὲν τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ θέτετε εἰς κίνδυνον τὴν Δυναστείαν, θέτετε εἰς κίνδυνον νὰ ἀλληλοσπαραχθῇ τὸ στράτευμα, ἀλλὰ θέτετε ἑπομένως εἰς κίνδυνον τὰς ὅλας ἐλπίδας τοῦ ἔθνους, ὅλον τὸ μέλλον αὐτοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν βεβαίως εἰς ἐμὲ καὶ ἐπὶ μίαν στιγμὴν νὰ θέσω ἐν ἀμφιβόλῳ οἱουδήποτε ἐξ ὑμῶν οὐχὶ ἁπλῶς τὴν φιλοπατρίαν, ἀλλὰ τὴν φλογερὰν φιλοπατρίαν, ἀλλ’ ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν ὑμῶν, μήπως ἀπατᾷ ὑμᾶς ἡ τοιαύτη φιλοπατρία, μήπως νομίσητε — κατὰ τὴν γνώμην μου πάντοτε — ὅτι ὑπηρετεῖτε τὴν Πατρίδα σώζοντες μίαν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν οἱοιδήποτε ἐξ ὑμῶν εἶναι εὐχερέστατον νὰ ἀντικαταστήσητε, σώζοντες τὴν Κυβέρνησιν, ἐνῷ θὰ φέρητε ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς ὁλόκληρον τὴν ὑπόστασιν τῆς Πατρίδος ἡμῶν. Διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἔχητε ὑπ’ ὄψει ὅτι ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται τὸ Κράτος ἡμῶν, ὑπὸ τὰς περιστάσεις τὰς πολιτικὰς, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται ἅπασα ἡ Εὐρώπη, ἐὰν ἐξαναγκασθῶμεν εἰς πράξεις ἀπογνώσεως κατὰ τῆς Δυναστείας, ἴσως–ἴσως θὰ παρασύρωμεν εἰς καταστροφὴν ὁλόκληρον τὴν Πατρίδα ἡμῶν.

§290ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶναι ἐλάχιστοι αὐτοί, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὰς ἰδέας αὐτάς.

§291Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἦσαν τόσοι πολλοί, ὥστε ἀνέλαβον ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ ὥρᾳ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου καὶ κατέλυσαν τὸν Γενικὸν Διοικητήν. Ἀλλὰ μήπως καὶ τοῦτο δὲν ἠμφεσβητήθη; Μήπως δὲν ἐλέχθη ὅτι δὲν ὑπῆρχον ἀξιωματικοὶ δυσηρεστημένοι κατὰ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως; Ἀλλ’ ὅτε οἱ ἀξιωματικοὶ συνήρχοντο εἰς τὸ Γουδῆ καὶ ἐμάνθανε τοῦτο ὁ Γενικὸς Διοικητής, διατί δὲν μετέβαινε καὶ ἐκεῖνος εἰς τὸ στράτευμά του, ὡς ὁ Ναπολέων, ὅτε ἀπεβιβάζετο εἰς τὸ Γαλλικὸν ἔδαφος ἐκ τῆς νήσου Ἔλβας καὶ ἔλεγε πρὸς τὸν Νέην: «Νέη, ἐγὼ εἶμαι ὁ στρατηγός σου, ἐγὼ εἶμαι ὁ αὐτοκράτωρ σου, ἐγὼ εἶμαι ὁ φίλος σου», διατί δὲν μετέβαινε, λέγω, καὶ αὐτὸς εἰς τὸ στράτευμα νὰ εἴπῃ: «Κύριοι, ἐγὼ εἶμαι ὁ Γενικὸς Διοικητής σας, ἐγὼ εἶμαι ὁ ἀρχηγός σας, ἐγὼ ὁ φίλος σας», ἀλλ’ εὑρίσκετο συντετριμμένος, καθήμενος εἰς τὰς βαθμίδας τῆς κλίμακος τῶν ἀνακτόρων καὶ ἔκλαιε δάκρυα πικρά, ἔκλαιε δάκρυα μετανοίας;

§292Μ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ. Δὲν εἶχε συμβούλους.

§293Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος εἰς τοιαύτας ἐξόχους στιγμὰς ἔχει ἀνάγκην συμβούλων, σᾶς ἐμπνέει πλέον ἐμπιστοσύνην; Ἐγώ, Κύριοι, ἔπραξα τὸ καθῆκόν μου, ἔπραξα τὸ καθῆκόν μου, ὡς τὸ ἔπραξαν ἐκεῖνοι, οἵτινες συνεζήτουν, ὅτε συνεζητεῖτο ὁ νόμος τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Ἐκεῖνοι βεβαίως ὑπῆρξαν σοφώτεροι ἡμῶν, διότι ἐκεῖνοι ἔκριναν, χωρὶς νὰ ἔχωσι σειρὰν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἐδικαίωσαν τὰς κρίσεις αὐτῶν. Ἐλπίζω ὅμως, ὅτι θ’ ἀναγνωρισθῇ καὶ δι’ ἡμᾶς τοὺς πολεμοῦντας τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἡ αὐτὴ ἁγνότης τῶν προθέσεων. Βεβαίως δὲν ἐλάλησα διὰ νὰ πείσω τὴν Βουλήν, διότι ἡ Βουλὴ δυστυχῶς δὲν θέλει νὰ πεισθῇ, διότι ἡ Βουλὴ — τὸ εἶπον καὶ προηγουμένως — διατελεῖ περίτρομος, μήπως χάσῃ τὴν πολύτιμον Κυβέρνησιν τῆς ἀνορθώσεως!

§294Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. (Λέγει τι μὴ ἀκουόμενον).

§295Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κύριε νεοφώτιστε τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων....

§296Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀπόδειξις ὅτι αὐξάνει τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων.

§297Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὑπάρχει λόγος τις, ἵνα σεῖς ἰδιαιτέρως μὴ ἐπιδεικνύητε τὴν στάσιν ταύτην, ὅσον ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, διότι σεῖς ἰδιαιτέρως εὑρίσκεσθε εἰς τινα ἐπαφὴν πρὸς τὸν σύλλογον τὸν καλούμενον σύλλογον τῶν 52, τοῦ ὁποίου δημιούργημα εἶναι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο.

§298Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἔχετε λάθος.

§299Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Διότι δὲν πρέπει ν’ ἀγνοῇ ἡ Ἑλληνικὴ Βουλή, ὅτι, πρὶν ἢ συναντηθῇ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος μὲ τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ἐγένοντο ἄλλου εἴδους συναντήσεις, συναντήσεις ἀκατονόμαστοι, συναντήσεις ἔχουσαι μεγίστην ἐπιρροήν, ἐὰν δὲν λάβωμεν μέτρα ταχέα καὶ σύντονα διὰ τὴν μέλλουσαν κοινωνικὴν ἠθικὴν τοῦ τόπου. Ἐγένοντο συναντήσεις βδελυραί, συναντήσεις χυδαῖαι, συναντήσεις, λέγω, ἀκατονόμαστοι, ἵνα κατορθωθῇ ἡ συνάντησις τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§300Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀγνοῶ ἂν ὑπάρχει σύλλογος τῶν 52, ἀλλὰ σεῖς, ὁ ὁποῖος μὲ γνωρίζετε κάλλιον παντὸς ἄλλου, δὲν ἔπρεπε νὰ μοὶ εἴπητε ὅτι ἦλθον εἰς οἱανδήποτε ἐπαφὴν μετ’ αὐτῶν.

§301Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἴς τινα ἐπαφήν. Προηγήθησαν...

§302Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἠλιογαβάλεια ὄργια.

§303Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀκριβῶς Ἠλιογαβάλεια ὄργια. Ἀλλὰ πρὸς ποίους νὰ τὰ εἴπωμεν; Εἰς τοὺς νομίζοντας, ὅτι θὰ εὑρεθῶσιν ἐντὸς τοῦ χάους, ἐὰν ἀπολέσωσι τὴν Κυβέρνησιν τῆς ἀνορθώσεως; Ἀλλὰ μετενόησεν ὁ Διάδοχος; Μετενόησεν, ὅτε ἤρχετο ἐξ Εὐρώπης ὡς Πρωθυπουργός; Εἶχε μετανοήσει τότε, δηλ. κατὰ τὸν παρελθόντα χειμῶνα ἢ εὑρίσκετο εἰς συνεννοήσεις μετὰ πολιτευομένων; Καὶ ἐγένετο στρατολογία καὶ ἠγοράζοντο ὅπλα κατὰ ἑκατοντάδας καὶ χειροβομβίδες κατὰ χιλιάδας καὶ διεπραγματεύοντο δάνεια ἑκατοντάδων χιλιάδων δραχμῶν, καὶ ὑπῆρχε συνεννόησις ν’ ἀποβιβασθῇ ἡ Α. Ὑψηλότης εἰς Καλάμας ἢ Γύθειον καὶ ἐκεῖθεν νὰ ἐκστρατεύσῃ εἰς Ἀθήνας. Ταῦτα πάντα γνωρίζω, διότι τὸν δήμαρχον τοῦ δήμου μου ἐλθόντα εἰς Ἀθήνας τὴν μίαν ἡμέραν, τὸν ἔπεισαν ν’ ἀναχωρήσῃ τὴν ἐπιοῦσαν.

§304ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τὰ ἐγνωρίζετε;

§305Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βεβαίως τὰ ἐγνώριζον, διότι τὸν πρῶτον ἐξάδελφον ἑνὸς τῶν ἀρχηγῶν τῆς συνωμοσίας ἐκείνης κατὰ τῆς ἐπαναστάσεως, φίλον μου πρὸ εἰκοσαετίας, τὸν ἔπεισαν ὅτι ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος ἐπληροφορήθη τὰ πάντα καὶ ἡτοιμάζετο εἰς ἔφοδον κατὰ τῶν συνωμοτούντων. Βεβαίως τὰ ἐγνώριζον, διότι ἠπειλεῖτο ἢ μᾶλλον διεδόθη ὅτι θ’ ἀπειληθῇ ἡ ζωὴ τοῦ σημερινοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἕνεκα λόγων ἰδιαιτέρων μου μετὰ τοῦ σημερινοῦ λοχαγοῦ τοῦ οἰκονομικοῦ, τοῦ ἐντίμου ἐκείνου ἀξιωματικοῦ, ὅστις εἶναι ὁ αἴτιος τῆς ἀνακαλύψεως τῶν στρατιωτικῶν καταχρήσεων, ἀφοῦ εἶναι ὁ μόνος μηνυτής, μετὰ τοῦ λοχαγοῦ, λέγω, Βασ. Κολοκουβάρου, ἐγώ, ἐν ἀγνοίᾳ πάντων, ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἤμεθα ἐπὶ νύκτας, χωρὶς νὰ ἐννοηθῶμεν ὑπό τινος, σωματοφύλακες τοῦ σημερινοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἕνεκα λόγων ἰδιαιτέρων καὶ μὴ ἀφορώντων προσωπικὰς σχέσεις μας. Τοιουτοτρόπως εἶχε μετανοήσει ὁ Διάδοχος. Ἀλλ’ ὅτε ἀπεκαλύφθησαν πάντα τὰ σχέδια καὶ ἐπήρχετο ἀμειλίκτως τιμωρὸς ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος καὶ εἶδον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νικήσωσι, τότε ἔσπευσαν νὰ παραγγείλωσιν εἰς αὐτόν, ὅπως σταματήσῃ ἐρχόμενος εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἔχει μετανοήσει σήμερον; Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἀνώτερος ἀξιωματικὸς ἔλεγεν· «ἐγγίζει τέλος πάντων ὁ καιρὸς νὰ βγάλω τραπεζίτας». Τοιουτοτρόπως ἔχει μετανοήσει».

§306Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τί ἐννοεῖτε μὲ αὐτό;

§307Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὅτι θὰ κτυπήσῃ ἀμειλίκτως τοὺς πρωτεργάτας τῆς ἐπαναστάσεως. Ἰδοὺ διατί ἐγένοντο αἱ ἐπαναστάσεις· ἰδοὺ διατί ἐγένοντο αἱ συνεννοήσεις, περὶ τῶν ὁποίων ἐλάλησαν· ἰδοὺ διατί παρεσκευάσθη ἡ ἀποπομπὴ ἐκ τοῦ στρατεύματος τοῦ νικητοῦ τοῦ Βελεστίνου, ἰδοὺ διατί κατὰ τρόπον πρωτοφανῆ ἐγένοντο αἱ πομπαὶ τῶν ἀξιωματικῶν—αἱ διαπομπεύσεις δηλαδὴ—παρὰ τοὺς κανονισμοὺς καὶ παρὰ τὸ συμφέρον τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας καὶ παρὰ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ στρατεύματος, εἰς ὑποδοχὰς τοῦ Διαδόχου ἐν Θεσσαλίᾳ, διὰ νὰ προετοιμασθῇ ποιά τις ἀτμόσφαιρα καὶ ἡ θέσις κενὴ ἀπὸ τὸν νικητὴν τοῦ Βελεστίνου, ὅστις κατήγγειλε μίαν πρᾶξιν καὶ εὑρέθη ὅτι τὴν πρᾶξιν ἐκείνην τὴν εἶχε διαπράξει εἷς δεκανεύς! Αὐτὰ εἶναι τὰ παρασκήνια, αὐτοὶ εἶναι οἱ σκοποί, αὐτοὶ εἶναι οἱ κίνδυνοι, αὐτὸ εἶναι τὸ καθῆκον ἡμῶν, τὸ ὁποῖον φοβοῦμαι ὅτι θὰ παραλείψῃ ἡ Βουλή. Αὐταὶ εἶναι αἱ καταστροφαί, τὰς ὁποίας ἑτοιμάζετε διὰ τὸν τόπον, ἵνα σώσητε μίαν Κυβέρνησιν, ἥτις ἀνατρέπει τὴν ἐπανάστασιν, ἥτις διαψεύδει τὰς ἐλπίδας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἥτις παρασκευάζει τὸν ὄλεθρον εἰς τὸν τόπον, τὴν ἄβυσσον διὰ τὰς ἐθνικὰς ἐλπίδας. Καὶ ἔχουν τὴν τόλμην νὰ ἐπικαλῶνται τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, διὰ τὴν ὁποίαν παρασκευάζεται ἐντὸς ὀλίγου ἡ ἀπόγνωσις!

§308Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ἀναγνωρίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὁπόσον ἀνιαρὸν εἶναι καὶ δι’ ὑμᾶς καὶ δι’ ἐμὲ ἡ ἀγόρευσις κατὰ τοιαύτην ὥραν· ἐν τούτοις αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν καὶ πρὸς ἐμαυτὸν καὶ πρὸς τὴν πατρίδα νὰ ἀνέλθω τὸ βῆμα, ὅπως δικαιολογήσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν σοβαρωτάτου ζητήματος. Ὑπάρχουν ζητήματα, διὰ τὰ ὁποῖα οἱ εἰς τὰ κόμματα ἀνήκοντες Βουλευταί, καίτοι ἐναντίαν ἔχουσι γνώμην πρὸς τοὺς ἀρχηγοὺς αὐτῶν, ἀποφασίζουν νὰ θυσιάσουν τὴν γνώμην των χάριν τοῦ γενικωτέρου προγράμματος τοῦ κόμματος, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ ζητήματα καὶ νομοσχέδια ὑψίστης σημασίας, ὑψίστου ἐνδιαφέροντος δι’ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τῆς Πολιτείας, διὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιτρέπεται κατ’ οὐδένα λόγον ἡ ὑποχώρησις, ἡ θυσία τῆς γνώμης τοῦ Βουλευτοῦ, ἵνα γίνῃ εὐάρεστος εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος. Τοιοῦτο νομοσχέδιον εὑρίσκω τὸ ὑπὸ συζήτησιν. Νομοσχέδιον σοβαρώτερον τούτου πιστεύω ὅτι δὲν εἰσήχθη ἄλλοτε ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ, εἰμὴ μόνον κατὰ τὸ 1900 ἐπὶ Κυβερνήσεως Θεοτόκη, τὸ περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, καὶ μάλιστα μετὰ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου γενομένου νόμου, τὰ ὁποῖα πάντες γνωρίζομεν. Καὶ τότε ἐπὶ ἐννέα ὁλοκλήρους συνεδριάσεις διὰ μακροτάτων ἀγορεύσεων οἱ διαπρεπέστεροι τῶν Ἑλλήνων πολιτευτῶν προσεπάθησαν δι’ ἀκαταμαχήτων ἐπιχειρημάτων νὰ ἀναχαιτίσουν τὴν ὁρμὴν τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁδηγούσης τὴν Δυναστείαν εἰς τὸν ὄλεθρον καὶ συγχρόνως μετὰ τῆς Δυναστείας βεβαίως καὶ τὸ ἔθνος. Δὲν κατίσχυσαν ὅμως ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα αὐτῶν τὰ λογικώτατα, καὶ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐγένετο νόμος τοῦ Κράτους. Τὰς συνεπείας τοῦ νόμου τούτου ὑπέστη καὶ ἐκεῖνος, ὑπὲρ οὗ ἐγένετο, ἀλλ’ ὑπέστη αὐτὰς καὶ ὁ τόπος. Ἐδέησε νὰ ἐπέλθῃ ἐπανάστασις, διὰ νὰ καταργηθῇ ὁ νόμος ἐκεῖνος. Εὐτυχῶς ἢ ἀτυχῶς, ἀλλὰ μᾶλλον ἀτυχῶς, ἐτάχθησαν ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἐπαναστάσεως ἄνθρωποι συνετοὶ καὶ διὰ τῆς συνέσεώς των κατώρθωσαν νὰ συγκρατήσωσι τὰ πράγματα καὶ νὰ μὴ ἐξωθήσωσιν αὐτὰ ἐκεῖ, ὅπου κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην ἔπρεπε, πιστεύοντες ὅτι τὰ γενόμενα θὰ ἦσαν ἱκανὰ νὰ περιορίσωσι τὰς τάσεις, τὰς ὁποίας ἔκτοτε ἐδείκνυον οἱ περὶ ὧν πρόκειται. Εἶπεν ὁ ἔντιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι, ὅτε εἰσηγήσατο τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, δὲν ἐξηγέρθη καμμία ἀντίδρασις. Ἂν τοῦτο παρέστησαν εἰς αὐτὸν οἱ περὶ αὐτὸν καὶ ἐπίστευσεν ὅτι πράγματι δὲν ἐφάνη ἀντίδρασις κατὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω ὅτι ὑπέκυψε καὶ οὗτος εἰς τὴν πλάνην, εἰς τὴν ὁποίαν ὑποκύπτουν πάντες οἱ ἰσχυροὶ περιστοιχιζόμενοι ὑπ’ ἀνθρώπων εἰς ἓν μόνον ἐχόντων τὸν νοῦν, πῶς νὰ εἶναι εὐχάριστοι εἰς αὐτούς. Ὑπῆρξεν ἐξέγερσις, ὅτε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ δὲν εἶχεν ἐκδηλωθῆ ἐντόνως, διότι πολλοὶ ἀνέμενον νὰ ἴδωσιν, ἂν θὰ ἔλθῃ καὶ εἰς συζήτησιν. Ἐγὼ ἀναγνοὺς τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ νομοσχεδίου, τὴν τόσῳ πενιχρὰν προκειμένου περὶ τόσῳ σοβαροῦ νομοθετήματος, ἀνέμενον ἐν τῇ πεποιθήσει τὴν ὁποίαν ἔχω εἰς τὸν πατριωτισμόν, τὴν εὐθυκρισίαν, τὴν ὀξυτάτην ἀντίληψιν, τὴν ἱκανότητα, τὴν νοημοσύνην καὶ πάσας τὰς ἀρετὰς τὰς πολιτικὰς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀνέμενον κατὰ τὴν συζήτησιν νὰ ἀναπτύξῃ τοὺς λόγους, οἵτινες ἔπεισαν αὐτὸν νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἵνα ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων του φωτισθῶ καὶ πειθόμενος ὑποστηρίξω καὶ ἐγὼ αὐτό. Ἀλλ’ ἀτυχῶς μεθ’ ὅσα εἶπε πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ νομοσχεδίου, θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω, ὅτι δὲν κατώρθωσε νὰ πείσῃ οὔτε ἐμὲ οὔτε τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι ἐκ πεποιθήσεως ἀντιφρονοῦσι πρὸς τοῦτο. Ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ νομοσχεδίου παρατηρῶ, ὅτι σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου εἶναι νὰ παράσχῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν βοηθόν. Ὁ σκοπὸς λοιπὸν τοῦ νομοσχεδίου τούτου κατὰ τὴν ἔκθεσιν ταύτην, τὸν ὁποῖον ὅμως δὲν ἀνέπτυξε διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι νὰ ἔχῃ βοηθὸν ἀπαραίτητον τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον τοῦ Θρόνου διὰ τὴν ἐφαρμογὴν ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν Ἀρχῶν τῶν νόμων καὶ τῶν Διαταγμάτων. Εἶχεν ἀνάγκην τοιούτου βοηθοῦ, τὸν ὁποῖον μάλιστα ἀποκαλεῖ ἀπαραίτητον; Καὶ δὲν ὑπῆρχον καὶ δὲν ὑπάρχουσι τόσοι ἄλλοι ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ διευθύνοντες τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας, ἵνα παρὰ τούτων καὶ διὰ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου μανθάνῃ κατὰ πόσον ἐφαρμόζονται τὰ Διατάγματα καὶ οἱ νόμοι; Δὲν εἶναι λοιπὸν ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου αὐτός, καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ὑπεστήριξε τοῦτον διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του. Ὁ σκοπὸς εἶναι, ὡς μᾶς εἶπον καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου ἀγορεύσαντες, ὅτι δὲν πρέπει νὰ μείνῃ ἀχρησιμοποίητος ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ὁ τόσας στρατιωτικὰς καὶ στρατηγικὰς ἀρετὰς ἔχων, τὰς ὁποίας τώρα ἀνεκάλυψαν οὗτοι. Μᾶς εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ ἀναστηλώσωμεν τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου. Καὶ εἶναι ἀναστήλωσις τοῦ γοήτρου τοῦ Διαδόχου ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γίνεται ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Ὁμοία ἀναστήλωσις ἐπεζητήθη καὶ μετὰ τὸν πόλεμον, διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, καὶ πάντες οἱ ἐναντιοφρονοῦντες διεμαρτύροντο δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῶν πνευμόνων των, φωνάζοντες ὅτι δὲν συμφέρει νὰ ἀνατίθηνται ὑπεύθυνοι εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου ὑπηρεσίαι, ἀλλὰ δὲν εἰσηκούσθησαν, καὶ ὅσα ἐκεῖνοι τότε ἔλεγον ἐπῆλθον. Αὐτὴ αὕτη ἡ σημερινὴ συζήτησις τί ἄλλο ἀποδεικνύει εἰμὴ ὅτι δὲν πρέπει διὰ τοιούτων νομοσχεδίων νὰ δίδηται ἀφορμὴ νὰ λέγωνται ὅσα λέγονται σήμερον περὶ τοῦ Διαδόχου; Δὲν εἰσηκούσθησαν τότε καὶ δὲν θὰ εἰσακουσθῶσι καὶ τώρα βεβαίως αἱ διαμαρτυρίαι. Ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ εἰσακουσθῶσι τότε, ἐδέησε νὰ ἔλθῃ ἡ ἐπανάστασις διὰ νὰ κρημνισθῇ ὅ,τι τότε παρὰ τόσας διαμαρτυρίας δεδικαιολογημένας ἐγένετο. Ἐν προηγουμένῃ συζητήσει ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἂν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, ἤκουσα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἰπόντος, καθ’ ἣν ὥραν τὸν διέκοπτεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας συνάδελφος, ὅτι, ἐὰν ἀποδειχθῇ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς του ὅτι ὁ νόμος οὗτος ἀποτυγχάνῃ, θὰ τὸν καταργήσῃ. Γνωρίζω τὴν σιδηρᾶν θέλησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀνομολογῶ ταύτην ἐνδεδειγμένην εἰς τόσας περιστάσεις ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ του πατρίδι, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἵτινες παρευρισκόμενοι ἐν τῇ διπλῇ ταύτῃ Βουλῇ ἦσαν Βουλευταὶ καὶ κατὰ τὸ 1900, ὅτε ἐψηφίζετο ὁ νόμος περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, ἐνθυμοῦνται βεβαίως, ὅσοι δὲ δὲν ἦσαν τότε Βουλευταὶ δύνανται νὰ μάθωσιν ἐκ τῶν Πρακτικῶν τῶν ἐννέα συνεδριάσεων, καθ’ ἃς διήρκεσεν ἡ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου συζήτησις, ὅτι τὴν τελευταίαν νύκτα περὶ ὥραν πρωινήν, ὡς καὶ σήμερον, συζητουμένου τοῦ νομοσχεδίου καὶ ψηφιζομένου εἰς γʹ ἀνάγνωσιν, ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις προτάσει τοῦ κυρίου Δ. Ῥάλλη ὑπέβαλε πρότασιν ἀπαραδέκτου τοῦ νομοσχεδίου ὡς ἀντισυνταγματικοῦ, καὶ ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς προτάσεως αὐτῆς συνήφθη οἱονεὶ ἐπίσημον πολιτικὸν συμβόλαιον μεταξὺ τῶν ἀντιπολιτευομένων τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην,— λάβετε τὰ Πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης καὶ ἀνάγνωτε τοὺς λόγους, ἵνα ἴδητε μεθ’ ὁπόσου πατριωτικοῦ πόνου διεμαρτύροντο οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι— καθ’ ὃ ἐδόθη δημοσίᾳ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀμοιβαία ὑπόσχεσις καὶ ἀνελήφθη ἐπίσημος ὑποχρέωσις ὅτι, οἱοσδήποτε ἐξ αὐτῶν ἐν πρώτῃ εὐκαιρίᾳ ἤθελεν ἔλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν θὰ καταργήσῃ τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον. Ἐν τούτοις ἦλθον ἐπανειλημμένως εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ ὁ ἀείμνηστος Δηλιγιάννης καὶ ὁ Δ. Ῥάλλης, ἀλλὰ δὲν ἐτόλμησαν νὰ θίξωσι τὴν Γενικὴν Διοίκησιν. Διότι δὲν πρόκειται πλέον περὶ στρατηγοῦ κοινοῦ, δὲν πρόκειται οὔτε περὶ τοῦ στρατηγοῦ Κ. Σμολένσκη, οὔτε περὶ ἄλλου ἐκ τῶν κοινῶν θνητῶν, τοὺς ὁποίους εὐκόλως δύναταί τις παραβαίνοντας τὰ καθήκοντά των, νὰ τιμωρῇ καὶ νὰ θέτῃ εἰς τὴν θέσιν των. Πρόκειται περὶ τοῦ μέλλοντος Βασιλέως, πρόκειται περὶ τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, καί, ὡς ἀπεδείχθη οὐδεὶς τολμᾷ κυβερνήτης ὤν, νὰ θίξῃ αὐτὸν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, διότι φαίνεται ὅτι οὕτω μειοῦται τὸ γόητρον τῆς Δυναστείας. Ἀπόδειξις τούτου ὅτι ἔκτοτε μεθ’ ὅλην τὴν πανηγυρικῶς δοθεῖσαν ὑπόσχεσιν, τὴν ἐπίσημον, τὴν ἀποτελέσασαν συμβόλαιον τιμῆς διὰ τοὺς πολιτικοὺς ἐκείνους ἄνδρας δὲν ἠδυνήθησαν νὰ καταργήσωσιν οὗτοι τὴν Γενικὴν Διοίκησιν. Καὶ αὐτὸς ἔτι ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νόμου ἐκείνου Θεοτόκης μεταμεληθεὶς πικρῶς μετὰ τὴν πάροδον ὀλίγων ἐτῶν ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς του, ὅτε εἶδεν ὅτι τὸ στράτευμα ὄχι μόνον δὲν ἐβελτιώθη, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον περιῆλθεν εἰς τοιαύτην οἰκτρὰν κατάστασιν, ὥστε οἱ φιλότιμοι ἀξιωματικοὶ ἐντρέποντο νὰ λέγωσιν, ὅτι ἀνήκουσιν εἰς αὐτό, ὁ εἰσηγητής, λέγω, τοῦ νόμου ἐκείνου βλέπων αὐτὸν ἀποτυγχάνοντα ἠθέλησεν, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη, νὰ καταργήσῃ τὴν Γενικὴν Διοίκησιν, ὅπως περισωθῇ ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, τὸν ὁποῖον ἔβλεπε καταρρέοντα σὺν τῇ καταστροφῇ τοῦ στρατοῦ. Δὲν εἶναι ἀτυχῶς εὔκολον, ἢ μᾶλλον δὲν εἶναι δυνατόν, ὅταν τοιαύτας ἐξουσίας δίδωμεν εἰς τὸν Διάδοχον, καὶ ἐν γένει εἰς τοὺς Ἡγεμόνας καὶ ἡγεμονόπαιδας, νὰ ἀφαιρῶμεν ἔπειτα αὐτὰς ἀπὸ τούτους ἄλλως ἢ δι’ ἐπαναστάσεως. Πρέπει λοιπὸν νὰ προσέξωμεν μήπως περιέλθωμεν καὶ πάλιν εἰς παρομοίαν ἀνάγκην, καθόσον μάλιστα μία νέα ἐπανάστασις δὲν θὰ γίνῃ ὡς ἡ πρώτη. Καὶ λέγουσι μέν τινες ἐκ τῶν ὑπερασπιζόντων τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὅτι δὲν ὑπάρχει φόβος νὰ περιέλθῃ τὸ Κράτος εἰς τοιαύτην ἀνάγκην, διότι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου δὲν εἶναι οἷος ἦτο τότε, διότι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἐδιδάχθη ἐκ τῶν σφαλμάτων του ὡς Γενικὸς Διοικητής, διότι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου κατηρτίσθη τελειότερον, διότι ὁ Διάδοχος ἔχει ἤδη πολλὰς στρατιωτικὰς ἀρετάς. Ἐγὼ ὅμως ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι Βουλευταί, νὰ εἴπω, ὅτι οὐδὲν τούτων βλέπω ὅτι συνέβη, καὶ ὅτι οὐδεμίαν στρατιωτικὴν ἀρετὴν ἀναγνωρίζω ὅτι κέκτηται· Βασιλεὺς ἐλπίζω ὅτι θὰ γίνῃ καλὸς καὶ ἄξιος, ὅταν ἐπιστῇ ὁ χρόνος, στρατηγὸς ὅμως καλὸς οὔτε ἔγινεν οὔτε πιστεύω ὅτι θὰ γίνῃ, διότι ὁ στρατηγὸς δὲν δημιουργεῖται κατὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν οὗτος ἐδιδάχθη. Εἴθε αὐτὸς νὰ εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ πραγματοποιήσῃ τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ νὰ ἀποδειχθῇ ἄξιος τοῦ ὀνόματος τοῦ Μαρμαρωμένου Βασιλιᾶ. Ἦλθεν ὅμως περίστασις, καθ’ ἣν ἠδύνατο νὰ ἀποδειχθῇ τοιοῦτος, ἀλλὰ δὲν τὸ ἔπραξε, καὶ ἀντὶ νὰ πέσῃ, ὡς ἐκεῖνος, ἔφευγεν, ἔφευγε, χωρὶς νὰ καταδιώκηται ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ. Διότι οὐδαμοῦ, οὐδέποτε κατὰ τὸν ἀτυχῆ ἐκεῖνον πόλεμον ὑπεχώρησεν ὁ στρατὸς διωκόμενος ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ, ἀλλὰ πανταχοῦ καὶ πάντοτε ὑπεχώρει διατασσόμενος, οὐδ’ εἶναι ἀληθὲς ὅτι εἰσῆλθεν εἰς τὴν Λάρισαν μετὰ πανικοῦ· ἓν τμῆμα αὐτοῦ ὑποχωροῦν μετὰ τὴν ἀτυχῆ μάχην τῶν Δελερίων ἔφευγεν ἀτάκτως καὶ ἐκ συγχύσεως ὑπέστη πανικόν, ἀλλὰ τὸ πλεῖστον τοῦ στρατοῦ καὶ ὁλόκληρος ταξιαρχία εἰσῆλθεν εἰς Λάρισαν συντεταγμένη. Ἐν τούτοις ἡ Λάρισα ἐγκατελείφθη ὑπὸ τοῦ Διαδόχου, καὶ ἐγκατελείφθη ἄνευ ἐπειγούσης ἀνάγκης, ἀφοῦ ὁ ἐχθρὸς δὲν προήλαυνε καὶ χωρὶς νὰ εἰδοποιηθῇ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος ὅτε ἔμαθε τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης, χωρὶς νὰ ἐρωτηθῇ κἄν, ἔχυσε μαῦρα δάκρυα κλεισμένος εἰς τὸ δωμάτιόν του. Ὑπουργὸς ἦτο ὁ συνταγματάρχης Μεταξᾶς διακρινόμενος καὶ διὰ τὸν πατριωτισμόν του καὶ διὰ τὰς στρατιωτικὰς ἀρετάς του. Τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης ἀπέκρυψαν καὶ εἰς αὐτὸν τὸν μακαρίτην Θ. Δηλιγιάννην, τὸν ὁποῖον ἐκάλεσεν ὁ Βασιλεὺς εἰς τὰ Ἀνάκτορα, ἵνα τῷ ἀναγγείλῃ τὴν ὑποχώρησιν τοῦ στρατοῦ εἰς Λάρισαν καὶ λάβῃ τὴν συγκατάθεσίν του διὰ τὴν ὑποχώρησιν καὶ διὰ τὴν τετελεσμένην πλέον ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης ὑπὸ τοῦ Διαδόχου.

§309Δ. ΔΕΔΟΥΣΗΣ. Ἦλθον πρότερον εἰς τὴν Λαμίαν οἱ ἀξιωματικοί.

§310Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Παρακαλῶ μὴ μὲ διακόπτετε.

§311ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς τὴν Ἄρταν τί ἔγινεν; Ἦτο ὁ Διάδοχος;

§312Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Εἰς τὴν Ἄρταν μὲ ἐρωτᾶτε, κύριε Καραπᾶνε; Καὶ τὰ ἐκεῖ συμβάντα εἶναι τόσον γνωστά, ὥστε δὲν θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ εἴπω ὅτι καὶ ἐν Ἠπείρῳ, ἐὰν δὲν ὑπῆρχον ἐντεῦθεν παρόμοιαι διαταγαί, τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦσαν πολὺ διάφορα καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν καὶ εἰς τὰ Ἰωάννινα νὰ εἰσέλθῃ ὁ στρατός; καὶ οὕτω θὰ ἐκερδίζομεν τὸ πᾶν. Μὴ λησμονῶμεν τὰ γεγονότα ἐκεῖνα. Πρέπει νὰ ἐνθυμώμεθα πάντοτε ὅτι ἀτυχήσαντες ἐν τῷ πολέμῳ ἐκείνῳ ἕνεκα τῆς ἀκατονομάστου διεξαγωγῆς αὐτοῦ δὲν ἡττήθημεν μόνον ὡς Κράτος, ἀλλ’ ἀνεκόπη αὐτὴ ἡ πρόοδος ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὸ γόητρον τοῦ ὁποίου διετηρεῖτο καθ’ ὅλην τὴν Ἀνατολήν, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ πολέμου ἐκείνου ἀπωλέσθη καὶ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, τὸ ὁποῖον πρότερον ἀπελάμβανεν ὑπολήψεως καὶ σεβασμοῦ, νῦν περιφρονεῖται ὑπὸ πάντων τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς, ὅπερ δὲ χεῖρον, οἱ ὑπαίτιοι τῆς τοιαύτης καταστροφῆς μὴ δόντες εὐθύνας τῶν πράξεών των ἐξηκολούθησαν καὶ μετὰ τὸν πόλεμον τὴν αὐτὴν τακτικὴν τὴν πρὸ αὐτοῦ, καὶ περιήγαγον τὸ στράτευμα εἰς ἔτι χείρω κατάστασιν, ὥστε οἱ ἀξιωματικοὶ συναισθανθέντες βαθύτατα τὰ τελευταῖα ἀλλεπάλληλα ῥαπίσματα τῶν Τούρκων, ἠναγκάσθησαν νὰ προβῶσιν εἰς τὴν ἐπανάστασιν τῆς 15ης Αὐγούστου ἐν ἀγαστῇ ἁρμονίᾳ μετὰ τῶν ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰσθημάτων ἐμπνεομένων καὶ τὸν αὐτὸν πόνον διὰ τὴν κατάστασιν συναισθανομένων πολιτῶν — οὐχὶ τοῦ λαοῦ ὡς κακῶς λέγεται, διότι ὁ στρατὸς ἡμῶν δὲν εἶναι στρατὸς μισθοφόρων, ἀλλ’ εἶναι αὐτὸς ὁ λαός, καὶ διὰ τοῦτο ἐν Ἑλλάδι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ χωρίζωμεν τὸν λαὸν ἀπὸ τὸν στρατὸν καὶ νὰ λέγωμεν ὅτι τοῦτο ἢ ἐκεῖνο δὲν ἐζήτησε καὶ δὲν ἔκαμεν ὁ λαός, ἀλλ’ ὁ στρατὸς ἢ ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος, ὄχι· δὲν πρέπει νὰ γίνεται παρ’ ἡμῖν ἡ διάκρισις αὕτη. Ὁ στρατὸς εἶναι λαὸς καὶ ὅ,τι εἶπεν ὁ στρατὸς τὸ εἶπεν ὁ λαός, καὶ ὅ,τι εἶπεν ὁ λαὸς τὸ εἶπεν ὁ στρατός, καὶ ἀπόδειξις ὅτι μόλις ᾐσθάνθη τὴν θέσιν του ὁ λαός, ὁ λαὸς τῶν οἰκοκυραίων, δηλαδὴ τῶν ἐμπόρων, τῶν κτηματιῶν, τῶν ἐπιστημόνων, τῶν ἐργατῶν, ὁ ἔχων συμφέρον εἰς τὴν εὐνομίαν καὶ εἰς τὴν τάξιν, καὶ ὄχι ὁ λαὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος τρέφεται ἀπὸ τὰ δημόσια καὶ ἔχει συμφέρον εἰς τὴν ἀταξίαν καὶ ἀνομίαν, καὶ αἱ συντεχνίαι καὶ τὰ σωματεῖα καὶ οἱ σύλλογοι, ἐσκέφθησαν καὶ ἀπεφάσισαν ἐννόμως συνερχόμενοι καὶ διαμαρτυρόμενοι, νὰ ζητήσωσι τὰ δίκαιά των καὶ τὴν ἀνόρθωσιν ἀπὸ τῆς καταστροφῆς εἰς τὴν ὁποίαν ἐφερόμεθα, ἀμέσως τότε προσῆλθε καὶ ὁ στρατὸς καὶ ἡνώθη μετ’ αὐτῶν, καὶ τὰ ἀποτελέσματα βλέπετε ὁποῖα εἶναι. Ὅ,τι δὲν ἐγένετο ἐπὶ μίαν δεκαετίαν εἰς τὸ στράτευμα παρ’ αὐτοῦ τοῦ Διαδόχου ὡς Γενικοῦ Διοικησοῦ, ἐγένετο ἐντὸς ὀλίγων μηνῶν παρ’ αὐτῆς τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ γίνεται, ὥστε νὰ μᾶς δίδῃ ἐλπίδας ὅτι πράγματι θὰ φθάσωμεν ἐκεῖ ὅπου πρέπει καὶ μάλιστα ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἀπορῶ πῶς προῆλθεν εἰς τὴν εἰσήγησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Ταῦτα ἠναγκάσθην νὰ εἴπω ἐκ τῆς διακοπῆς τοῦ κ. Καραπάνου. Τοιαύτας λοιπὸν στρατηγικὰς ἀρετὰς καὶ ἱκανότητα ἀπέδειξεν ὁ Διάδοχος ἐν πολέμῳ. Δὲν ἀδικῶ ὅμως αὐτὸν διὰ τοῦτο, ἀδικῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔστειλαν καὶ ἔθεσαν αὐτὸν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ, ὡς ἀρχηγόν, ἐνῷ ἐγνώριζον ὅτι δὲν ἔχει τοιαύτην ἱκανότητα. Τοῦτο δὲν ἦτο ἄγνωστον εἰς οὐδένα τῶν Ἑλλήνων πολιτικῶν οὐδὲ καὶ εἰς τοὺς ξένους. Δὲν ἐμορφώθη διὰ τοιαύτην θέσιν. Ἐξεπαιδεύθη ἐν τοῖς Ἀνακτόροις καὶ ἐν αὐτοῖς ὑπέστη καὶ τὰς τυπικὰς ἐξετάσεις. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ὅτι, ὅτε ἐξητάζετο ἐν τοῖς Ἀνακτόροις καὶ ἀνεγράφετο εἰς τὰς ἐφημερίδας ἡ ἐπιτυχία του εἰς τὰ στρατιωτικὰ καὶ εἰς τὸ μάθημα τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας, εὐφυέστατον σατυρικὸν πολιτικὸν φύλλον, ὁ «Ῥαμπαγᾶς», ἔγραφεν ὅτι, ὅτε ἐξητάζετο εἰς τὸ μάθημα τῆς Βυζαντινῆς ἱστορίας καὶ εἰς τὸ μέρος τῆς ἁλώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἀνετράπη τὸ μελανοδοχεῖον καὶ ἐχύθη ἡ μελάνη ἐπὶ τοῦ βιβλίου καὶ οὕτως ἐμουντζουρώθη ἡ σελὶς αὕτη (γέλωτες). Ἔχομεν ὅμως ἀπόδειξιν ὅτι δὲν ἔχει οὐδὲ τὰς ἀρετὰς τοῦ στρατιώτου. Δὲν ἔχει αὐτὴν τὴν ἀπαραίτητον διὰ πάντα στρατιώτην ἀρετὴν τῆς πειθαρχίας. Καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ ταύτην πρῶτος ὁ ἀξιωματικὸς καὶ μάλιστα ὁ στρατηγός, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ μεταδώσῃ αὐτὴν καὶ εἰς τοὺς κατωτέρους του. Καὶ θέλετε ἄλλην ἀπόδειξιν τούτου τρανοτέραν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν τῷ πεδίῳ τοῦ Ἄρεως, ὅτε ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν εἶχε διατάξει τὸν στρατὸν νὰ περιορίσῃ τὸ συλλαλητήριον καὶ ὁ Διάδοχος, ὡς Ἀρχηγός, διέταξε τὴν ἀπομάκρυνσιν αὐτοῦ ἐκεῖθεν ἐναντίον τῆς διαταγῆς τοῦ Ὑπουργοῦ; Οὐδεὶς ἀγνοεῖ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀντιπειθαρχικῆς ταύτης πράξεως καὶ πόσον ἐστοίχισεν αὕτη εἰς τὸ ἔθνος. Ἐὰν τοῦτο δὲν ἐγίνετο, ὁ Τρικούπης δὲν θὰ παρῃτεῖτο, καὶ δὲν θὰ ἐπηκολούθουν βουλευτικαὶ ἐκλογαί, ὁ Τρικούπης δὲν θὰ ἀπετύγχανε καὶ δὲν θὰ ἔφευγεν ὡς ἑκούσιος ἐξόριστος, ὁ Τρικούπης δὲν θὰ ἀπέθνησκεν ἐν τῇ ξένῃ. Μετὰ τοιοῦτο παρελθὸν πῶς θέλετε τώρα νὰ εὐδοκιμήσῃ ὡς στρατηγός; Ἐξετάσατε καὶ τὴν ἐν τῇ Γενικῇ Διοικήσει δρᾶσίν του ἐπὶ ὁλόκληρον δεκαετίαν καὶ εὕρετε μίαν πρᾶξιν ἀξίαν στρατηγοῦ. Ποῦ λοιπὸν βασιζόμενοι λέγετε ὅτι εὑρίσκετε ἐν αὐτῷ στρατιωτικὰς ἀρετάς, καὶ μάλιστα τοιαύτας, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν ἔκθεσιν δύνανται μεγάλην βοήθειαν νὰ παράσχωσιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν; Αἱ ἀρεταὶ ἐν τοῖς ἔργοις καὶ ὄχι ἐν τοῖς λόγοις φαίνονται. Μίαν πρᾶξιν τοῦ Διαδόχου, κύριε Πρωθυπουργέ, ἂν μοὶ εἴπητε, εἴτε ἐν εἰρήνῃ εἴτε ἐν πολέμῳ, ἀποδεικνύουσαν στρατιωτικὴν ἀρετὴν ἀμέσως θὰ ἀναγνωρίσω ὅτι πρέπει νὰ ἀνατεθῇ εἰς Αὐτὸν ἡ Γενικὴ Ἐπιθεώρησις τοῦ στρατοῦ καὶ προθύμως θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου. Τὴν δρᾶσίν του καὶ ἐν πολέμῳ, ὡς Ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ ἐν εἰρήνῃ ὡς Γενικοῦ Διοικητοῦ ἠκούσατε παρὰ τοῦ δυναμένου νὰ γνωρίζῃ κάλλιστα αὐτὴν ἐντίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος συναδέλφου, τοῦ διαπρεποῦς καὶ ἐν τῇ πολιτικῇ ὡς Βουλευτοῦ καὶ ἐν τῷ στρατῷ ὡς ἀξιωματικοῦ. Μὴ λοιπὸν θέλετε νὰ ἀναθέσωμεν εἰς τὸν Διάδοχον τοιαύτην ἐξουσίαν, ὑπεύθυνον μάλιστα, ἀλλ’ ἄφετε νὰ ἀσχολῆται παρασκευαζόμενος νὰ γίνῃ καλὸς Βασιλεύς. Ἀλλ’ ἀσχέτως πρὸς τὴν ἱκανότητα, ἂς ἐξετάσωμεν ἂν συμφέρει εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου νὰ ἔρχηται εἰς προστριβὴν πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς, ἀναλαμβάνων τοιαύτην ὑπεύθυνον ἐξουσίαν. Βεβαίως, ὁ Διάδοχος ἀναλαμβάνων οἱανδήποτε δημοσίαν ὑπηρεσίαν, δὲν εἶναι ἀνεύθυνος κατὰ τὸ Σύνταγμα, ἀλλ’ ὅμως πράγματι οὐ μόνον αὐτός, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι βασιλόπαιδες εἶναι ἀνεύθυνοι. Ἀπόδειξις τούτου εἶναι, ὅτι δι’ οὐδεμίαν παράβασιν—καὶ εἰς τοιαύτας ἔχουν περιπέσει πολλάκις — ἐκλήθησαν νὰ δώσωσιν εὐθύνας, ὅπερ δὴ χεῖρον, οὐ μόνον παρ’ αὐτῶν δὲν δύναται νὰ ζητήσῃ τις εὐθύνας, ἀλλ’ οὐδὲ ὑπὸ τῶν κρυπτομένων ὑπ’ αὐτούς. Ἐγένετο ὁ πόλεμος τοῦ 1897, καθ’ ὃν πάντες γνωρίζομεν, ὁπόσαι παραβάσεις καὶ παραπτώματα ἐγένοντο ὑπὸ ἀνωτέρων καὶ κατωτέρων ἀξιωματικῶν καὶ μάλιστα ὑπὸ ἀξιωματικῶν τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ Διαδόχου, καὶ ἐν τούτοις οὐδεὶς αὐτῶν ἐκλήθη νὰ δώσῃ λόγον ἐνώπιον τῆς Δικαιοσύνης. Διατί τοῦτο; Διότι τίς τολμᾷ νὰ ἐγκαλέσῃ τὸν συνταγματάρχην ἢ τὸν ταγματάρχην ἢ τὸν κατώτερον ἀξιωματικὸν ὅτι ἐγκατέλιπε τὴν θέσιν του ἐν τῷ πολέμῳ ἢ ὅτι ὑπέπεσεν εἰς ἄλλην ἀξιόποινον παράβασιν, ἀφοῦ εἶναι ἑπόμενον νὰ ἀκούσῃ παρ’ αὐτοῦ «Ἀπὸ ἐμὲ ζητεῖτε λόγον διατί ἔφυγον, καὶ δὲν βλέπετε τὸν Ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ τὸν Διάδοχον καὶ τὸ Ἐπιτελεῖόν του;». Διὰ τοῦτο οὐδένα ἀξιωματικὸν εἴδομεν δικασθέντα καὶ καταδικασθέντα εἰς τὸ στρατοδικεῖον διὰ τοιαύτας πράξεις. Ἵνα δικαιολογήσωσιν ὁ Ἀρχηγὸς καὶ τὸ Ἐπιτελεῖόν του τὴν διαγωγήν των, ἰσχυρίζονται ἐν τῇ ἐκθέσει των ὅτι ὁ στρατὸς δὲν ἦτο ἢ ἀνθρωπομάζωμα, ὡς τὸν ἀπεκάλεσαν. Καὶ ὅμως τὸ ἀνθρωπομάζωμα αὐτὸ ἐπολέμησεν ἀνδρείως, δὲν ἐφάνη ἀνάξιον τῶν προγόνων του εἰς τὰς μάχας. Ἡ διατήρησις τῶν θέσεών του ἐπὶ ἓξ ἡμέρας ἐν τοῖς συνόροις καὶ ἡ ἐν αὐτοῖς ἐπιμονή του, ἐξακολουθοῦντος νὰ μάχηται μεθ’ ὅλας τὰς στερήσεις καὶ τῆς τροφῆς καὶ τῶν πολεμεφοδίων, ἕως ὅτου ἔλαβε διαταγὴν νὰ ὑποχωρήσῃ καὶ ὑπεχώρησε, καὶ αἱ μάχαι τοῦ Βελεστίνου καὶ τοῦ Δομοκοῦ μαρτυροῦσι περὶ τούτου. Δὲν ἦτο λοιπὸν ἀνθρωπομάζωμα ὁ στρατὸς ἐκεῖνος, ἀλλ’ ἀπετελεῖτο ἀπὸ ἄνδρας, μὴ κατηρτισμένους βεβαίως ὅσον ἔπρεπε στρατιωτικῶς, μένοντας ὅμως ἐν τῇ μάχῃ καὶ μὴ φεύγοντας πρὸ τοῦ ἐχθροῦ, ἀλλ’ ὑποχωροῦντας κατὰ διαταγὴν τῶν ἀνωτέρων των. Καὶ ὅπου ἐγένετο ἄτακτος ὑποχώρησις, τοῦτο δὲν ὀφείλεται εἰς δειλίαν τῶν στρατιωτῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν ἢ κατωτέρων ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰς σφάλματα καὶ σύγχυσιν τῶν Ἐπιτελείων καὶ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, διὰ τὰ ὁποῖα ὅμως οὐδεὶς αὐτῶν ἐτιμωρήθη ἐνώπιον Στρατοδικείου, ἂν καὶ αἱ πράξεις τινῶν ἦσαν τόσον βαρεῖαι, ὥστε ἔδει νὰ καθίσωσιν εἰς τὸ ἑδώλιον τοῦ κατηγορουμένου καὶ νὰ τυφεκισθῶσιν, ἐν τούτοις ἐσυγχωρήθησαν καὶ αὐτῶν αἱ παραβάσεις, διότι πάντες σχεδὸν οἱ περὶ τὸν Διάδοχον εἶχον ὑποπέσει εἰς πολλῷ βαρυτέρας παραβάσεις καὶ ἔδει νὰ τιμωρηθῶσι καὶ αὐτοί. Δὲν εἶναι λοιπὸν μόνον ὅτι ὡς ἀνεύθυνος αὐτὸς διαφεύγει πᾶσαν τιμωρίαν διὰ τὰς παραβάσεις, εἰς τὰς ὁποίας ὑποπίπτει, ἀλλ’ ἕνεκα αὐτοῦ διαφεύγουσι καὶ πάντες οἱ ἄλλοι. Λέγετε ὅτι ἡ θέσις, ἣν θὰ λάβῃ διὰ τοῦ ψηφιζομένου νομοσχεδίου, δὲν φέρει αὐτὸν εἰς προστριβὴν πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς. Δὲν ἐννοῶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ γίνωνται ἐπιθεωρήσεις τοῦ στρατεύματος καὶ ἐκθέσεις περὶ τῆς καταστάσεως ἑνὸς σώματος ἢ ἑνὸς στρατιωτικοῦ καταστήματος, χωρὶς νὰ ἀναφέρηται ἐν ταῖς ἐκθέσεσιν ὁ ὑπαίτιος τῆς καλῆς ἢ κακῆς καταστάσεως αὐτῶν. Τούτου οὕτως ἔχοντος, εἶναι ἢ δὲν εἶναι γνώμη περὶ προσώπων αἱ ἐκθέσεις αὗται; Ἀλλὰ λέγετε ὅτι τὴν γνώμην ταύτην δὲν εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ δέχηται ὁ Ὑπουργὸς καὶ τὰ στρατιωτικὰ συμβούλια τὰ ἁρμόδια νὰ προτείνωσι προβιβασμοὺς ἢ νὰ ἐφαρμόζωσι τὸν περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν νόμον. Βεβαίως δὲν εἶναι ἐπιβεβλημένον τοῦτο· ἀλλ’ ἐρωτῶ: ἔχομεν δεδομένον ἐκ τοῦ παρελθόντος καὶ δυνάμεθα νὰ πιστεύωμεν ὅτι θὰ εὑρίσκωνται εὐκόλως Ὑπουργοὶ καὶ Συμβούλια, τὰ ὁποῖα νὰ ἀντιτάσσωνται εἰς τὰς γνώμας τοῦ Διαδόχου περὶ τῶν ἀξιωματικῶν; Δυστυχῶς τὸ παρελθὸν πᾶν ἄλλο ἢ τοῦτο μαρτυρεῖ. Ἀλλὰ καὶ ἂν εὑρεθῶσιν οἱ ἔχοντες τὸ σθένος νὰ μὴ ἀποδεχθῶσι τὰς περὶ ἀξιωματικῶν γνώμας τοῦ Διαδόχου ὡς Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ, αὗται γνωσταὶ γινόμεναι δὲν θὰ ἔχωσιν ἐπίδρασιν εἰς τὴν θέσιν τῶν ἀξιωματικῶν ἐν σχέσει πρὸς τὸν Διάδοχον τὸν ἐκθέσαντα γνώμην ὑπὲρ ἢ κατ’ αὐτῶν; Ταῦτα, κύριοι Βουλευταί, ἔχων ὑπ’ ὄψει μου, ἐνόμισα ὅτι μοὶ ἐπεβάλλετο νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅπως ἐκθέσω τὴν γνώμην μου περὶ τοῦ νομοσχεδίου καὶ δικαιολογήσω, διατί παρ’ ὅλην τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἔχω εἰς τὸν χαρακτῆρα καὶ τὴν ἱκανότητα καὶ τὰς ἄλλας πολιτικὰς ἀρετὰς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θὰ καταψηφίσω αὐτό, τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον θέλω νὰ εἶμαι συνεπὴς καὶ πρὸς ἐμαυτόν, διότι, ἀφοῦ κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, ὅτε εἴχομεν ὑπ’ ὄψει μόνον τὴν ἐν πολέμῳ δρᾶσιν τοῦ Διαδόχου, εἶχον τὴν γνώμην ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀνατεθῇ αὐτῷ τοιαύτη ἐξουσία, πολλῷ μᾶλλον σήμερον, ὅτε ἔχομεν καὶ τὴν ἐν τῇ Γενικῇ Διοικήσει ἀποτυχίαν αὐτοῦ, ὀφείλω νὰ καταψηφίσω τὸ νομοσχέδιον τοῦτο· ἐγὼ τοὐλάχιστον νομίζω, ὅτι θὰ διαπράξω ἔγκλημα πρὸς τὴν συνείδησίν μου καὶ πρὸς τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω πρὸς τὴν πατρίδα μου, ἐὰν ψηφίσω ὑπὲρ τοιούτου νομοσχεδίου, καταψηφίζων δ’ αὐτὸ ἔχω καὶ τὴν πεποίθησιν καὶ τὴν συνείδησιν ὅτι ὑπεραμύνομαι καὶ τοῦ γοήτρου τοῦ Διαδόχου, διότι φρονῶ ὅτι τὸ γόητρον αὐτοῦ διατηρεῖται κάλλιον, ὅταν δὲν δίδωμεν εἰς αὐτὸν εὐκαιρίαν νὰ ἔρχηται εἰς προστριβὴν πρὸς τὸν στρατόν, δι’ ὑπευθύνων ἐξουσιῶν. Οὕτω μόνον θὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν ἀναστήλωσιν τοῦ γοήτρου καὶ τοῦ Διαδόχου καὶ τῆς Δυναστείας, ἂν πράγματι ἀπώλεσαν τοῦτο, καὶ οὐχὶ διὰ τῆς ἀναθέσεως εἰς αὐτὸν ἐξουσίας, ἐν τῇ ὁποίᾳ εἶναι ἑπόμενον νὰ καταπέσῃ ἔτι μᾶλλον. Λυπηρόν, λυπηρότατον ὅτι διὰ τῆς συζητήσεως τοιούτου νομοσχεδίου ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ λεχθῶσι τόσα κατὰ τοῦ μέλλοντος Βασιλέως, τὰ ὁποῖα βεβαίως ἄλλως δὲν θὰ ἐλέγοντο, ἀλλὰ τὴν εὐθύνην ταύτην φέρουσιν οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νομοσχεδίου καὶ ὄχι ἡμεῖς.

§313ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου δι’ ἀναστάσεως εἰς γʹ ἀνάγνωσιν).

§314ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου δι’ ἀναστάσεως, ἀλλὰ λόγῳ τῆς σοβαρότητος τοῦ ἀντικειμένου θὰ γίνῃ ὀνομαστικὴ κλῆσις. Παρακαλοῦνται οἱ κύριοι Π. Καραπᾶνος καὶ Ἰ. Φαρμάκης νὰ προσέλθουν ὡς ψηφολέκται.

§315Ι. ΦΑΡΜΑΚΗΣ. Ὄχι ἐγώ, κύριε Πρόεδρε.

§316ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε· ἔχετε ὑπογράψει τὴν αἴτησιν περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Ἄρχεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν ὡς ψηφολεκτῶν τῶν κυρίων Π. Καραπάνου καὶ Ἰ. Φαρμάκη κατὰ τὸ κάτωθι παρατιθέμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας.)