1911.04.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 65.

Τῆς 4ης Ἀπριλίου 1911.

(Δευτέρα)

Προεδρία κ. Ν. Ἀ. Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ὥρᾳ 5 καὶ 15′ μ. μ., ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 186 Βουλευτῶν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλήν· 1) Αἴτησιν τοῦ ἐν Ἀθήναις συνδέσμου τῶν «Ἑλλήνων Καλλιτεχνῶν»· 2) Ἀναφορὰν τῶν κατοίκων Διαβολιτσίου κατὰ τοῦ ἀποσπασματάρχου Ἀθανασίου. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου.

§2Γ. ΠΩΠ. Εἶμαι ἐγγεγραμμένος εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν μεταξὺ τῶν ἄλλων τοῦ ἐλέγχου. Ἀλλὰ, ἐπειδὴ ὑπάρχει ἐπιθυμία ὅλων ἡμῶν, ὅπως προβῶμεν εἰς τὴν συντακτικὴν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς, διὰ τοῦτο παραιτοῦμαι, ἐλπίζω δ’ ὅτι καὶ ἄλλοι θὰ παραιτηθῶσιν. (Χειροκροτήματα).

§3Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε.

§4ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καὶ ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε.

§5Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ, ὄχι ὅμως ὑπὸ τὴν ἔποψιν φιλοφροσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπόν, συναινέσει τῆς Βουλῆς, εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τὴν νομοθετικήν. Συζήτησις ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἔχομεν τὸ ἄρθρον 70 τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς ἔχον οὕτως· «Ὅπως ἐκλεχθῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ 30ὸν ἔτος καὶ τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν. Βουλευτὴς στερηθεὶς τῶν προσόντων τούτων ἐκπίπτει αὐτοδικαίως τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος».

§7Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Συζητουμένου προχθὲς τοῦ ἄρθρου 67, κύριοι συνάδελφοι, κατὰ τὸ ὁποῖον οἱ Βουλευταὶ ἀντιπροσωπεύουσι τὸ ἔθνος καὶ οὐχὶ μόνον τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐκλέγονται, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας ἐρωτηθεὶς ἂν ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια εἶναι ἀνάγκη νὰ εἶναι ἐντὸς τῆς Ἐπικρατείας, ἤ, τοὐναντίον, ἂν λόγοι ἐθνικοὶ ἐπιβάλλουσι τὴν ὑποψηφιότητα ἐκλογέων ἐκτὸς τῆς Ἐπικρατείας, κατὰ τρόπον, ὥστε ὁ Ἑλληνισμὸς ὁ διεσπαρμένος ἁπανταχοῦ τοῦ κόσμου νὰ δύναται νὰ ἀντιπροσωπεύηται, ἀπήντησεν ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ πρὸς τοῦτο κώλυμα ἐκ τοῦ Συντάγματος, ὅταν λόγοι πολιτικῆς ἢ ἐθνικῆς σκοπιμότητος δύνανται νὰ ἐπιβάλλωσι τοιοῦτό τι. Καὶ δικαίως, διότι κατὰ τοιοῦτον μόνον τρόπον δύναται νὰ χρησιμοποιηθῇ ὁ σκοπὸς τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία εἶναι ἡ αὐτὴ καὶ εἰς τὸ παλαιὸν Σύνταγμα, καὶ κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ Βουλευταὶ ἀντιπροσωπεύουσι τὸ ἔθνος.

§8Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἄλλο αὐτὸ τὸ ζήτημα. Πῶς τοὺς διορίζει;

§9Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤδη νομίζω ὅτι διὰ τὴν τοιαύτην περίπτωσιν εἶναι ἐπιβεβλημένον καὶ σκόπιμον ἐπίσης καὶ σύμμορφον πρὸς τὴν πρόθεσιν τῆς διατάξεως ἐκείνης, ὅπως ἐκ τοῦ ἄρθρου 70 «ὅπως ἐκλεχθῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην», ἀπαλειφθῇ ἡ λέξις «πολίτης» καὶ μείνῃ ἡ λέξις «Ἕλλην». Θὰ σᾶς ἀναπτύξω τὴν ἰδέαν ταύτην δι’ ὀλίγων. Ἐξεταστέον: ποῖον εἶναι τὸ ἀσφαλέστερον· τὸ νὰ εἶναί τις ὑπήκοος τῆς Ἑλλάδος διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ τὴν προστασίαν αὐτῶν ἢ τὸ νὰ εἶναι Ἕλλην; Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, τὸ νὰ εἶναι Ἕλλην. Διότι ἐνδέχεται νὰ εἶναί τις Ῥωμοῦνος καὶ νὰ εἶναι ὑπήκοος Ἕλλην. Δὲν εὑρίσκω καμμίαν διαφορὰν μεταξὺ τοῦ Ἕλληνος τοῦ ἔχοντος ἐπὶ παραδείγματι τὴν Ἀμερικανικὴν ὑπηκοότητα καὶ τοῦ πολίτου Ἕλληνος, οὐδ’ εἶναι ὑποδεέστερος ἐκεῖνος τούτου, ὥστε ἐκεῖνος νὰ μὴ δύναται νὰ ἀντιπροσωπεύσῃ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ ἔθνος. Νομίζω λοιπὸν ὅτι εἶναι σκοπιμώτερον νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ λέξις «πολίτης», λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὰ Δικαστήρια, ἂν εἰς ταῦτα ἀναθέσωμεν, ἐφαρμόζοντα τὸν νόμον καὶ δικάζοντα ἐπὶ τὸ αὐστηρότερον τὸ κῦρος τῶν ἐκλογῶν θὰ ἀποκλείσωσι τὴν εἴσοδον εἰς Ἕλληνας, οἱ ὁποῖοι θὰ εἶναι χρησιμώτατοι διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων.

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν φοβεῖσθε ὅτι θέλομεν ἀποκλείσει τοὺς ἀλλοεθνεῖς τοὺς ἔχοντας τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν;

§11Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ φοβοῦμαι, διότι ἐν τῇ λέξει Ἕλλην περιλαμβάνεται καὶ αὐτό. Ἐὰν ἔχητε αὐτὸν τὸν φόβον, δύναται νὰ γίνῃ μία δήλωσις ἢ νὰ τεθῇ ἡ φράσις «Ἕλλην ἢ κεκτημένος τὴν Ἑλληνικὴν ὑπηκοότητα», διότι οὐχὶ πᾶς Ἕλλην εἶναι καὶ ὑπήκοος Ἕλλην, ὅπως καὶ οὐχὶ πᾶς Ἕλλην ὑπήκοος εἶναι καὶ Ἕλλην ἀληθῶς. Γνωρίζετε δὲ ὅτι ἡ ἐθνότης ἑνὸς λαοῦ καταδεικνύεται μόνον ἀπὸ τὸ αἷμα καὶ ἀπὸ τὴν καταγωγήν, τὴν γλῶσσαν, τὴν θρησκείαν, καὶ οὐχὶ ἀπὸ τὴν ὑπηκοότητα. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας, τὸ σχέδιον τὸ ὑποβληθὲν ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν ἔχει, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τὸ 25ον ἔτος τῆς ἡλικίας. Ἡ ἐπιτροπὴ κατὰ πλειονοψηφίαν ἀπεφήνατο ὑπὲρ τοῦ 30 ἔτους τῆς ἡλικίας. Ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἤμην μειονοψηφῶν, δὲν ἔχω δὲ πρόχειρον τὴν τροπολογίαν, ἣν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, διότι δὲν ἐτυπώθη, ἀλλ’ ἔχει κατατεθῆ εἰς τὸ Προεδρεῖον ἐν καιρῷ καὶ ὡς ἐκ τούτου εἶναι ἐν τάξει ὑποβεβλημένη. Κατὰ τὴν τροπολογίαν δὲ ταύτην, τὴν ὁποίαν καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν συναδέλφων ὑπέγραψαν καὶ ὑποστηρίζουσιν, ἐνομίσαμεν ὅτι οὐχὶ τὸ 30 ἔτος οὐδὲ τὸ 25, ἀλλ’ ἡ ἐκπλήρωσις τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως καὶ τὸ 21 ἔτος τῆς ἡλικίας θὰ ἦταν ἱκανά, διὰ νὰ δώσωσι τὴν ἐλευθέραν εἴσοδον εἰς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἡ λαϊκὴ θέλησις...

§12ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἄ! ἄ!

§13Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ, Κύριοι, ἐγνώριζον ὅτι θὰ προεκάλει ἀντίδρασιν τὸ πρᾶγμα, ἀλλά, ἂν ἐπρόκειτο κανεὶς νὰ ἀποδειλιάσῃ πρὸς τὸ νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην ἑαυτοῦ, ὅταν αὕτη θὰ προκαλέσῃ ἀντίδρασιν, βεβαίως ἤθελε καταγνωσθῇ βαρέως εἰς αὐτὸν ἡ ἀνανδρία, τὸ μεγαλείτερον μειονέκτημα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ καταγνωσθῇ εἰς πολιτικὸν ἄνδρα. Ἀδιαφορῶ λοιπὸν τελείως διὰ τὴν ὑποδοχήν, τῆς ὁποίας θὰ τύχῃ ἡ ἐμὴ ἰδέα, ἀρκεῖ δι’ ἐμὲ μόνον ὅτι εἶναι ἰδέα, ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ βλάψῃ, καὶ ἔχω σχηματίσει τὴν πεποίθησιν αὐτὴν ἐκ πολλῶν πραγμάτων. Ὅτε εἶναι γνωστὸν ὅτι ἐν Ἑλλάδι ἡ ὡριμότης ἐπέρχεται ταχύτερον καὶ ὅτι εἰς βόρεια ἐπέρχεται βραδύτερον, ὅταν εἶναι γνωστὸν ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν Ἀγγλίαν τὸ 21ον ἔτος εἶναι ἐπαρκὲς διὰ τὴν ἐκλογιμότητα, ὅτι εἰς τὴν Ἑλβετίαν τὸ 20ὸν ἔτος εἶναι ἐπαρκές, εἰς τὴν Σουηδίαν εἶναι ἐπαρκὴς ἡ παρέλευσις ἑνὸς ἔτους μετὰ τὴν ἐγγραφὴν ἐν τῷ ἐκλογικῷ καταλόγῳ, ἐν Ἱσπανίᾳ εἶναι ἐπαρκές, ἵνα εἶναί τις ἐκλόγιμος, νὰ τυγχάνῃ κεκτημένος τὴν ἰδιότητα τοῦ ἐκλογέως, ὅτε εἰς τὴν Ῥωμουνίαν συμβαίνει τὸ ἴδιον...

§14Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Εἰς τὴν Ἰταλίαν;

§15Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Ἰταλίαν πρέπει νὰ γνωρίζητε ἢ νὰ μὴ λησμονῆτε, ἀξιότιμε συνάδελφε, ὅτι τὸ Σύνταγμα ἐγένετο εἰς τὸ 1848. Ἐὰν νομίζητε, ὅτι δυνάμεθα τὰ κατὰ τὸ 1848 πορίσματα νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὁπότε τὰ μέσα τῆς πνευματικῆς ἐπικοινωνίας δὲν ἦσαν διαδεδομένα, ὁπότε ἡ ἐκπαίδευσις δὲν ἦτο διαδεδομένη, ἂν νομίζητε, λέγω, ὅτι τὰ πορίσματα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης πρέπει νὰ λάβωμεν ὡς βάσιν τῶν σήμερον σκέψεων ἡμῶν, τότε, σᾶς παρακαλῶ, δύνασθε νὰ κρατήσητε ταῦτα ὡς βάσιν τῶν ὑμετέρων σκέψεων, εἰς ἐμὲ δὲ θὰ ἐπιτρέψητε νὰ λαμβάνω ὡς βάσιν τῶν ἐμῶν σκέψεων τὰ πορίσματα τῆς νεωτέρας ἐποχῆς.

§16Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶσθε ἐγωιστής.

§17Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἴσως. Ἀλλά, ὅταν ὁ ἐγωισμὸς δὲν ἐκτρέπηται εἰς πεῖσμα, δὲν εἶναι ἐπιβλαβής. Ἐγωϊστὴς δὲν δύναται νὰ εἶναι ἐκεῖνος μόνον, ὅστις οὐδὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ διὰ τὸ ἴδιον αὑτοῦ «ἐγώ».

§18Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔχει συμπληρώσει τὸ 25 ἔτος. Διατί εἶναι ἐγωιστής;

§19Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εἰς τὴν Γαλλίαν τί συμβαίνει, κύριε συνάδελφε;

§20Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχουσι τὸ 25ον ἔτος. Ἡ Γαλλία διέτρεξε πολλὰ στάδια, τὸ 25ον, τὸ 30όν, τὸ 21ον εἰς τὸ 1793, τὸ 40ὸν δι’ ἓν ἔτος, μόνον τὸ 1814, τέλος ἤδη τὸ 25ον. Μόνον διὰ τοὺς Ἀλγερινοὺς ἀποίκους ἀπαιτοῦσιν ἐκεῖ τὸ 30ὸν ἔτος. Ἐὰν θέλητε νὰ ἐξομοιώσητε τοὺς Βουλευτὰς Ἕλληνας μὲ τοὺς Ἀλγερινοὺς ἀποίκους, ψηφίσατε τὸ 30ὸν ἔτος, ὡς ἡλικίαν ἐκλογιμότητος.

§21ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ γνώμη ἡ προεξενεχθεῖσα ὑπὸ τοῦ καταβάντος τοῦ βήματος ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξετέθη ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, ἔχει πολὺ τὸ ἐπαγωγὸν καί, καθ’ ὅσον ὑπῆρχον αἱ διαθέσεις τῆς ἐπιτροπῆς εὐρεῖαι, θὰ ἦτο βεβαίως δυνατὸν νὰ γένηται δεκτή, ἂν ἄλλως δὲν προσέκοπτεν εἰς αὐτὸν τὸν ὀργανισμόν, ὃν εἶναι ἀπαραίτητος ἀνάγκη νὰ θέσωμεν, ὅπως ὁρίσωμεν τοὺς ἐκλεκτούς. Πρὸ παντὸς ὁ ἐκλόγιμος πρέπει νὰ ἔχῃ τὰ προσόντα τοῦ ἐκλογέως καὶ εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ διαγραφῇ ὁ κανὼν οὗτος, διότι οὗτος παράγει τὴν ἱκανότητα πρὸς τὸ ἐκλέγειν. Τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὡς ἐμφανίζεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀποτελεῖ φαεινὴν σελίδα τῆς Ἑλληνικῆς ἀναπτύξεως· διότι ἀπὸ τοῦ στενοῦ τοπικιστικοῦ πνεύματος ἐφθάσαμεν σήμερον νὰ ἀναγνωρίσωμεν τὸ σφαλερὸν ἐκείνου, ὅπερ παρημπόδισεν ἡμᾶς ἄλλοτε νὰ πράξωμεν ὅ,τι ὑπεδεικνύετο ὑπ’ αὐτῆς τῆς ἐννοίας τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Ἄλλοτε περιωρίζομεν τὸν ἐκλεκτέον, ἵνα ἀντιπροσωπεύσῃ τὸ ἔθνος εἰς τὸν στενὸν κύκλον τῆς ἐπαρχίας, καὶ ἀγῶνες κατεβλήθησαν, ὅπως φθάσωμεν, ἄνευ οὐδεμιᾶς διαμαρτυρίας, εἰς ἐκεῖνο, ὅπερ ἄλλοτε ἐθεωρεῖτο ἀπραγματοποίητον. Πρέπει νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὴν πρόοδον ταύτην, εὐχόμενοι ὅπως δυνηθῶμεν εἰς πρώτην ἀναθεώρησιν νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν ἀρχήν, ἣν ἐνταῦθα ἐξέθηκεν ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι καὶ πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ ἐξεύρωμεν μέθοδον λύσεως, ὅπως δυνηθῶμεν ἔπειτα νὰ καρπωθῶμεν πάντα ἐκεῖνα τὰ ἀγαθά, ἅτινα βεβαίως θέλουσι προκύψει, ἂν εὐρύνωμεν τὸν κύκλον τῶν ἐκλογίμων ἐπὶ ἐδάφους καθαρῶς ἐθνικοῦ. Νομίζω ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν θὰ εἶναι δύσκολον καὶ ἄλλως νὰ ἐπιτευχθῇ, ἂν ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ πάλιν νομοθέτημα, ὅπερ δὲν γνωρίζω διὰ ποίους λόγους, ἰσχῦσαν ἐπὶ ἱκανὰ ἔτη καὶ παράγον τὰ ἄριστα τῶν ἀποτελεσμάτων ἐθνικῶς, ἐκρίθη ἀναγκαῖον νὰ καταργηθῇ, τὸ νομοθέτημα, ὅπερ ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος εἶχε πρῶτος ἀναγνωρίσει ὡς ἀναγκαῖον καὶ ἔπειτα μετ’ αὐτὸν ὁ Τρικούπης καθιέρωσεν ἐκ νέου, καθ’ ὃ πᾶς ὁμογενής, ἵνα πολιτογραφηθῇ ἐν Ἑλλάδι, ἤρκει διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος νὰ ἐπιτραπῇ αὐτῷ, ὅπως πολιτογραφηθῇ. Τοῦτο ἴσχυσε, τοῦτο δ’ ἔφερεν ἀγαθοὺς καρπούς, εἰσήγαγεν ἐνταῦθα Ἕλληνας πολιτογραφηθέντας, στρατολογηθέντας ἑκουσίως καὶ ἔπειτα κατὰ τὸν χρόνον τοῦ πολέμου τοῦ 1897 ἐλθόντας ἄνευ ἐξαιρέσεως ἅπαντας ἐκ τῶν χωρῶν, εἰς ἃς κατῴκουν, ὅπως συμπολεμήσωσι μετὰ τῶν ἀδελφῶν αὑτῶν. Τοῦτο δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα σήμερον νὰ ἀπολαύσωμεν, διότι ἐπανήλθομεν εἰς τὸν παλαιὸν νόμον, καὶ σήμερον ὁ Ἕλλην τὸ γένος, ἵνα γραφῇ πολίτης Ἕλλην, ὀφείλει νὰ ἀναμείνῃ διετίαν μετὰ τὴν δήλωσιν, ὅπως ἀναγνωρισθῇ ὡς πολίτης. Ἐὰν τοῦτον τὸν φραγμὸν τὸν ἀπαίσιον κόψωμεν θέλομεν βεβαίως φθάσει νὰ ἔχωμεν πλήρη ἐλευθερίαν, ὅπως ἐπιτύχωμεν ἐκεῖνο, ὅπερ ἀπετέλεσε τὴν εὐχὴν τοῦ Βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος. Ἔρχομαι νῦν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας: Ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἀνήκω καὶ ἐγὼ εἰς τὴν μειονοψηφίαν, ἥτις ἐδέχθη τὸ 25ον ὡς ὅριον εὔλογον πρὸς εἰσαγωγὴν εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι εἰς ἐμὲ τοῦτο θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ γένηται ἀποδεκτὸν μετὰ τοῦ ἀντιστοίχου προβιβασμοῦ τοῦ ὁρίου τοῦ ἐκλογέως. Τοῦτο τὸ ὑποδεικνυόμενον ἐλπίζω ὅτι θέλει πράξει ἡ Βουλή, τὸ παράδειγμα λαμβάνουσα ἐκ τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος· διότι τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα προεβίβασεν ἐν τούτῳ τὴν ἡλικίαν τοῦ ἐκλογέως καὶ ὑπεβίβασε τὴν ἡλικίαν τοῦ ἐκλογίμου, καὶ συνηντήθησαν οὕτως οἱ ἔχοντες τοῦτο μὲν τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν, τοῦτο δὲ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγεσθαι. Ἐν Δανίᾳ, ἐν Νορβηγίᾳ ἡλικία τοῦ ἐκλογέως εἶναι τὸ 25 ἔτος, ἀλλὰ τοῦ ἐκλογίμου τὸ 30όν. Μόνον δ’ ἐν Βελγίῳ, καθ’ ὅσον ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι, ταυτίζεται ἡ ἡλικία ἐκλογίμου καὶ ἐκλογέως. Ἔχομεν δ’ ἐκ τούτου τὸ ἀγαθόν, ὅτι ὁρίζοντες ἡλικίαν τοῦ ἐκλογέως τὸ 25ον ἔτος ἀπαλλάττομεν ἐντελῶς τοῦ ἀγῶνος τοῦ ἐκλογικοῦ καὶ τῶν φροντίδων τῶν ἐκλογικῶν τὸν ἀνήκοντα εἰς τὸν στρατόν. Ἐν ἡλικίᾳ ἀρχομένῃ 22 ἐτῶν παραλαμβάνει τὸν στρατεύσιμον καὶ μετὰ δύο ἔτη παραδίδει αὐτὸν εἰς τὴν Πολιτείαν, κατὰ τὸ 24ον ἔτος· ὥστε ἕν μόνον ἔτος θὰ ἔχῃ νὰ ἀναμείνῃ ὁ οὕτως ὑπηρετήσας ἤδη τὴν πατρίδα, ὅπως εἰσαχθῇ εἰς τὸν ἐκλογικὸν κατάλογον καὶ ψηφίσῃ. Παρέχεται ἐκ τούτου μέγα ἀγαθόν, οὐδὲ θέλει δυνηθῆ νὰ εἴπῃ τις περὶ ἐκείνου, ὅστις διῆλθε τὸ σχολεῖον τοῦ στρατοῦ, ὅτι εἶναι ἀγράμματος, διότι, καὶ ἐὰν τυχὸν εἶναι ὅλως ἀγράμματος, ἡ παίδευσις, ἣν ἔλαβεν ἐν τῷ στρατῷ, διήνοιξε τὴν διάνοιαν αὐτοῦ καὶ κατέστησε πραγματικῶς ἱκανὴν νὰ ἐκλέγῃ ἐκείνους, οἵτινες κατὰ τὴν κρίσιν αὐτοῦ εἶναι ὠφελιμώτεροι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος. Ταύτην τὴν πρότασιν μετὰ πολλοῦ δισταγμοῦ ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν, διότι παρετήρησα ὅτι προσκρούει εἰς ἀντιθέτους ἰδέας, ἀλλ’ ἐνόμισα ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παραλείψω τὸ καθῆκον τοῦτο, διότι πιστεύω ὅτι, ἂν ἡ πεποίθησις, ἣν ἐγὼ ἔχω, κατορθωθῇ καὶ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τοῦ βουλευτικοῦ Σώματος, θὰ ἐπέλθῃ βεβαίως βελτίωσις εἰς τὸ ἐκλογικὸν ἔδαφος ἐν Ἑλλάδι.

§22Σ. ΣΙΜΟΣ. Εἶμαι καὶ ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, ὁ ἕτερος τῶν συνυπογραψάντων μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος τὴν πρότασιν περὶ διαγραφῆς τῆς λέξεως πολίτης. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τοῦ προαγορεύσαντος καὶ ἀναπτύξαντος τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων θεωρεῖ διατηρητέαν τὴν λέξιν πολίτης. Φρονῶ ὅτι, ὑφ’ οὓς ὅρους γίνεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ παρόντος Συντάγματος, ὅρους εὐρυτέρας ἐθνικῆς ἀντιλήψεως παρὰ ἐκείνους, καθ’ οὓς ἐγένετο ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, συμφέρον καὶ σκόπιμον εἶναι νὰ ἄρωμεν πᾶσαν δυσχέρειαν, ἡ ὁποία ἤθελεν εἰς τὸ μέλλον προκύψει ἐκ περιστατικῶν, τὰ ὁποῖα δὲν δυνάμεθα ἀπὸ τοῦδε νὰ προΐδωμεν. Δὲν ὑποθέτω ἀναθεωροῦντες τὸ Σύνταγμα σήμερον, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἔχωμεν τὴν γνώμην ὅτι μετὰ πάροδον πολὺ ὀλίγων ἐτῶν θὰ εὑρεθῶμεν πάλιν εἰς τὴν ἀνάγκην νέας ἀναθεωρήσεως. Τὸ ἔργον ἡμῶν ὀφείλει νὰ ἔχῃ τὸν χαρακτῆρα τῆς παγιότητος καὶ προνοητικότητος διὰ περιπτώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐνδεχόμενον λίαν προσεχῶς νὰ φέρωσιν ἡμᾶς εἰς δυσχερείας. Ἡ Ἑλλάς, ὡς Κράτος ἔχον τοὺς ὑπηκόους αὑτοῦ διεσπαρμένους εἰς τὰ πέρατα τοῦ κόσμου, ἡ Ἑλλάς, ἡ ἔχουσα νὰ ἐπιτελέσῃ ἀποστολὴν εὐρυτέραν τοῦ Κράτους τοῦ αὐτάρκους, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὀφείλει νὰ ἀχθῇ εἰς ὁρίζοντας εὐρυτέρους ἐκείνων, εἰς τοὺς ὁποίους ἀνήχθησαν τὰ λοιπὰ Κράτη τοῦ Αἵμου. Κύριοι, μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἐν Βουλγαρίᾳ Ὑπουργός, ὁ κ. Λιάτσεφ, ἐστάλη καὶ διεπραγματεύθη ἐν Κωνσταντινουπόλει τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Βουλγαρίας, ἐν Μακεδονίᾳ γεννηθείς, καὶ Ὀθωμανὸς ὑπήκοος. Ἐὰν δὲν ἠγέρθησαν αἰτιάσεις κατὰ τῆς ὑπηκοότητος τοῦ Ὑπουργοῦ ἐκείνου τοῦ Βουλγάρου ἐκ μέρους ἐκείνων, οἵτινες ἐδικαιοῦντο νὰ προβάλωσι τοιαύτας, εἰς πάντας ὑμᾶς εἶναι γνωστὸν τὸ διατί. Δὲν ἦτο ἡ δύναμις ἀρκετή, ὅπως προβάλῃ τὰς ἀξιώσεις αἱ ὁποῖαι δυστυχῶς προεβλήθησαν παρὰ πᾶν δίκαιον εἰς τὸ Κράτος ἡμῶν ἐπὶ παρομοίας περιστάσεως. Ἀλλ’ οἱ Βούλγαροι εἶχον νὰ προβάλωσι καὶ τὸ ἴδιον αὐτῶν Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον οὐδένα προορισμὸν ἔχει, προκειμένου περὶ τῶν Βουλγάρων τῶν μὴ γεννηθέντων ἐντὸς τῆς Βουλγαρίας. Ἡ Ῥωμουνία, ἡ ὁποία ἔχει Ῥωμούνους εἰς Κράτος μέγα καὶ πεπολιτισμένον, προκειμένου περὶ ἀναγνωρίσεως τῆς ὑπηκοότητος τῶν Ῥωμούνων τούτων δὲν τοὺς ὑποβάλλει κἂν εἰς τὰς διατυπώσεις, τὰς ὁποίας μέχρι τοῦδε ὑποβάλλομεν ἡμεῖς πάντα ἀλλοδαπόν. Ἐκεῖ ἔχουσι τὴν λεγομένην ἀναγνώρισιν εἰς πάντα Ῥωμοῦνον κατ’ αὑτοὺς τὸ γένος, οὐδὲ τηροῦνται αἱ διατυπώσεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι τηροῦνται διὰ τοὺς ἀλλοεθνεῖς. Θὰ ἦτο ἑπομένως δι’ ἡμᾶς, κατ’ ἐπιείκειαν, μόνον ἄτοπον νὰ εἴπω, ἐάν, προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἠθέλομεν προβάλει δυσχερείας εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μὴ κεκτημένοι τὴν Ἑλληνικὴν ὑπηκοότητα ἤθελον ἐκδηλώσει τὸν πόθον νὰ συμμετάσχωσι τῶν δικαιωμάτων τοῦ πολίτου Ἕλληνος ἐν Ἑλλάδι. Ἐνῷ δὲ δὲν νομίζω ὅτι παρέχεται ἡμῖν δυσχέρειά τις ἀνυπέρβλητος διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς λέξεως πολίτης, ἀφ’ ἑτέρου εὐχεραίνομεν εἰς τὸ μέλλον τὸ νομοθετικὸν ἔργον, προκειμένου περὶ μέτρου, τὸ ὁποῖον ἠθέλομεν εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐφαρμόσωμεν. Οὐδεὶς δὲ δύναται, Κύριοι, νὰ προΐδῃ καὶ ἄλλας περιπτώσεις ἀκόμη, κατὰ τὰς ὁποίας ἴσως δὲν εἶναι συμφέρον εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἵνα ὁ ἐνταῦθα ἐρχόμενος καὶ ἀναγνωριζόμενος πολίτης παραιτῆται καὶ τῆς ἀστικῆς ὑπηκοότητος, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐν ξένῃ χώρᾳ. Ὄπως καὶ ἐν Ῥωμουνίᾳ οἱ Τρανσιλβανοί, ὑπήκοοι Οὗγγροι, μεταβαίνοντες εἰς Ῥωμουνίαν καὶ λαμβάνοντες θέσεις καὶ βουλευτικὸν ἀξίωμα, δὲν μεταβάλλουσιν ὑπηκοότητα, διότι διατηροῦσι, καὶ ἔχουσι συμφέρον νὰ διατηρήσωσι, δικαιώματα ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ. Δὲν φρονῶ λοιπόν, ὅτι ἡ ἀφαίρεσις τῆς λέξεως πολίτης παρέχει δυσχέρειάν τινα τοιαύτην, ὥστε νὰ μὴ εἶναι πρέπον νὰ ἀφαιρέσωμεν τὴν λέξιν καὶ ἡμεῖς πολίτης. Τοσοῦτο μᾶλλον τοῦτο πρέπει νὰ γίνῃ, καθόσον φρονῶ ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, τοῦ ὁποίου ὁ πληθυσμὸς ἐξέρχεται καθ’ ἑκάστην, θὰ εὑρεθῇ πολὺ προσεχῶς εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπιζητήσῃ τὴν σύμπραξιν ὅλων τῶν πολιτῶν Ἑλλήνων, τῶν τε κτησαμένων τὴν ὑπηκοότητα ἐνταῦθα καὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν ἠτύχησαν ν’ ἀποκτήσωσι ταύτην. Θὰ εὑρεθῇ, λέγω, τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ, καὶ ὀφείλει νὰ ζητήσῃ τὴν σύμπραξιν καὶ τῶν ἔξω Ἑλλήνων εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν. Καὶ προκειμένου περὶ ἀντιπροσώπων τοῦ ἐν διασπορᾷ Ἑλληνισμοῦ καὶ περὶ περιπτώσεων, τὰς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προΐδωμεν ἀπὸ τοῦδε, νομίζω ὅτι ἡ λέξις πολίτης θὰ φέρῃ εἰς δυσχέρειαν ἐν τῷ μέλλοντι τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν. Θὰ παρεκάλουν ἑπομένως καὶ ἐγὼ τὴν Βουλήν, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλη σοβαρωτέρα ἀντίρρησις, ὅπως δεχθῇ τὴν πρότασιν ἡμῶν περὶ τῆς ἀπαλείψεως τῆς λέξεως πολίτου. Ὄσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον μέρος, τὸ τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν, βεβαίως ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὁμοθυμαδὸν θέλει τὴν ἀπορρίψει ἡ Βουλή. Εἶναι ὅριον μέγα, καὶ πρέπει νὰ τὴν ὑποβιβάσωμεν εἰς τὸ ἔλαττον, διότι ἐκτὸς τῶν γενικωτέρων λόγων τῆς ὡς ἐκ τοῦ μεσημβρινοῦ κλίματος προώρου ὡριμότητος τῶν πάντων ἐν Ἑλλάδι ἔχομεν καὶ τὴν ἰδίαν ἡμῶν ἱστορίαν νὰ συμβουλευθῶμεν. Ἐκ τῆς ἱστορίας δὲ ἡμῶν φαίνεται ὅτι αἱ μεγαλείτεραι διάνοιαι διέλαμψαν εἰς ἡλικίαν πολὺ κάτω τοῦ 30οῦ ἔτους. Ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος δὲν ἦτο 30 ἐτῶν...

§23Γ. ΠΩΠ. Ἦσαν στρατηγοὶ αὐτοί.

§24Σ. ΣΙΜΟΣ. Ὁ δὲ Μωάμεθ εἴκοσι τεσσάρων ἐτῶν ἐξεπόρθησε τὴν Κωνσταντινούπολιν. Ὑποθέτω ἑπομένως ὅτι εἰς τὰ μεσημβρινὰ κλίματα δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸν ἐγωισμὸν ἡμεῖς, οἱ ὑπερβάντες τὸ τεσσαρακοστόν, νὰ ἐπιμένωμεν ἐκ φθόνου πρὸς τὴν παρελθοῦσαν ἡλικίαν ν’ ἀποκτήσωσιν ἡλικίαν 30 ἐτῶν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐνδέχεται καὶ κάτω τῆς ἡλικίας ταύτης νὰ δύνωνται νὰ προσφέρωσι τὰς πολυτίμους αὐτῶν ὑπηρεσίας εἰς τὸν τόπον, χωρὶς νὰ κωλύωνται διὰ τοῦ κωλύματος τῆς ἡλικίας, τὸ ὁποῖον δι’ ἐμὲ εἶναι ἥκιστα σοβαρόν.

§25ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ζητεῖται, κύριοι Βουλευταί, ἡ διαγραφὴ τοῦ προσδιορισμοῦ τοῦ πολίτου Ἕλληνος ὡς προσόντος τῆς ἐκλογιμότητος. Νομίζω ὅτι ἡ διάταξις πρέπει νὰ μείνῃ ὡς ἔχει ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς ἐπιτροπῆς, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, δύναται καθὼς εἶπεν ὁ Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, νὰ διευκολύνῃ εἰς ἄκρον τὴν ἀπόκτησιν τῆς ἰθαγενείας εἰς τοὺς ὁμοεθνεῖς, ὥστε νὰ μὴ προέρχηται ἐντεῦθεν δυσχέρειά τις διὰ τὴν ἐκλογὴν ἀνθρώπων καὶ ἔξωθεν προερχομένων καὶ δυναμένων νὰ φανῶσι χρήσιμοι εἰς τὰ καθ’ ἡμᾶς, ἐνῷ ἄλλως, πρὸ ὀλίγων μηνῶν, ἐπεκυρώθη ἐκλογή, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἀκυρωθῇ, καὶ ἐπεκυρώθη ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων διατάξεων χωρὶς νὰ παρεξηγηθῶμεν διὰ τὴν ἐπικύρωσιν αὐτῆς. Ὄσον ἀφορᾷ τὸ τριακοστὸν ἔτος εἶμαι διαρρήδην ἐναντίος εἰς τὴν ἡλικίαν αὐτὴν ὡς ἀπαραίτητον διὰ τὸν ἐκλόγιμον. Θὰ ἐδεχόμην, δὲν συνιστῶ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ δὲν ἀντιτάσσομαι, ἐὰν ὡρίζετο ὅτι ὁ ἔχων τὰ προσόντα τοῦ ἐκλογίμου δύναται νὰ ἐκλεχθῇ, ἂν οἱ ἐκλογεῖς τὸν ἐνόμιζον ὥριμον. Συνιστῶ ἐντεῦθεν τὸ εἰκοστὸν πέμπτον, ὄχι πέρα τούτου. Νομίζω δὲ ὅτι εἶναι καὶ τὸ ὅριον τὸ προσῆκον τῆς ἡλικίας καὶ ὅπως παρ’ ἡμῖν εἶναι πρωιαιτέρα ἡ ἑλληνικὴ ὡριμότης, αὐτὴ εἰς τὴν ὁποίαν ἠμποροῦμεν νὰ φθάσωμεν, θὰ προσθέσω καὶ ἓν ἄλλο, ὅτι δὲν εἶναι μόνον ἡ νεότης πρωιαιτέρα, ἀλλὰ καὶ τὸ γῆρας· ἐνῷ δὲ χρησιμώτατον εἶναι νὰ ἔχωμεν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ τὰ φῶτα τῆς πείρας, καλὸν εἶναι νὰ ἔχωμεν καὶ τὰς εὐγενεῖς ὁρμὰς τῆς νεότητος. Καλὸν εἶναι διὰ νέους λαοὺς ἔχοντας ἀνάγκην τόσων ῥιζικῶν μεταβολῶν νὰ ἔχωσι τὴν ἔνθεον ὁρμήν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ νεότης, ἥτις ὁρμὴ συνδυαζομένη μὲ τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς πείρας δύναται νὰ ἐπιτύχῃ τὸ προσῆκον εἰς ἑκάστην περίστασιν καὶ τὸ προσφορώτερον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος ἐπανέλαβε, καὶ καθῆκον ἔχω νὰ τὸ διαδηλώσω, ἄλλην μίαν φορὰν ὅτι, ὅπως διερρυθμίσθη ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια, τίποτε δὲν κωλύει ἀπὸ συνταγματικῆς ἀπόψεως, ὅπως καὶ οἱ ἐκτὸς τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους διατρίβοντες Ἕλληνες πολῖται ἀποτελῶσι περιφερείας καὶ στέλλωσιν ἀντιπροσώπους ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ. Λέγω ἀπὸ συνταγματικῆς ἀπόψεως, διότι ἀπὸ διεθνοῦς θὰ ὑπάρξωσι κωλύματα δι’ ὡρισμένας τοὐλάχιστον περιφερείας. Ἀλλ’ ὀρθῶς ἔχει ἡ διάταξις ὡς διετυπώθη, ὅπως αἰρομένων τῶν τυχὸν διεθνῶν κωλυμάτων ἐπιτύχωμεν τὴν ἀντιπροσώπευσιν τοῦ Κράτους ἐν μεγίστῳ ἀριθμῷ εὑρισκομένων πολιτῶν Ἑλλήνων. Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἡ ἀπογραφὴ ἀπέδειξε τέσσαρας ἑκατοντάδας χιλιάδων πολιτῶν Ἑλλήνων διαμενόντων ἐκτὸς τοῦ Κράτους. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς περὶ συμπτώσεως τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογέως καὶ τοῦ στρατευσίμου, λέγω ὅτι δὲν ἔχω ἀντίρρησιν, ἂν ἡ Βουλὴ ἐνόμιζε καλὸν νὰ ὑποβιβάσῃ τὸ ὅριον τῆς στρατευσίμου ἡλικίας. Εἶμαι ὅμως ἐντελῶς σύμφωνος μὲ τὸν Βουλευτὴν Ἀττικῆς ὅτι ὁ πολίτης Ἕλλην πρέπει νὰ ἔχῃ δικαίωμα νὰ προσέρχηται εἰς τὴν κάλπην μετὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ἂν ἐπιτρέψωμεν εἰς τοὺς στρατιώτας ὡς δικαίωμα νὰ μετέχωσιν εἰς τὰς ἐκλογάς, βεβαίως δὲν ἐξυπηρετοῦμεν τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, νὰ ἔχωμεν ἀληθῆ στρατόν, δυνάμενον ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ ὑπερασπίζῃ τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς χώρας. Ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ λάβωμεν πρόνοιαν ἐν τῷ Συντάγματι, διότι τίποτε δὲν κωλύει, ὅπως ὑποβιβάσωμεν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας τῆς στρατευσίμου. Ἴσως μόνον εἶναι ἀνάγκη νὰ προστεθῇ ὡς δευτέρα παράγραφος τοῦ βʹ ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 70 ἡ ἑξῆς περίοδος· «ἐγειρομένων περὶ τούτου ἀμφισβητήσεων ἀποφασίζει ἡ Βουλή». Εἶναι ἀνάγκη νὰ γραφῇ τοῦτο, διότι σήμερον τὴν Βουλὴν τὴν στεροῦμεν τοῦ δικαιώματος νὰ ἐξετάζῃ τὰ πληρεξούσια τῶν Βουλευτῶν. Ἂν ἁρμοδιότητα περὶ τούτου δὲν ἔχῃ, πρέπει νὰ τῇ τὴν δώσωμεν, λόγῳ ὅτι τὸ Δικαστήριον δὲν εἶναι πάγιον, ἀλλ’ ἔκτακτον. Εἶναι ὀρθότερον εἰς τοιαύτας περιστάσεις νὰ θεωρήσωμεν τὴν Βουλὴν ἁρμοδίαν, ὅπως, ἂν διωρίζετό τις ὑπάλληλος.....

§26ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀναμφισβήτητον τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς νὰ λύῃ τὰς τοιαύτας ἀμφισβητήσεις.

§27ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει, πιστεύω, ἀντίρρησις, ὅπως προστεθῇ ἡ διάταξις αὕτη. Μὴ λησμονῶμεν δέ, Κύριοι, ὅτι ἀπὸ δεκαετηρίδων ἤδη ἐκδηλοῦται ἡ κοινὴ γνώμη καὶ τῶν ἐκλογέων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐκλεκτῶν, κατὰ τοῦ ὁρίου αὐτοῦ τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν κατὰ τρόπον τοσούτῳ σκληρόν. Θὰ παρεκάλουν λοιπόν, ὅπως διατυπωθῇ τὸ ἄρθρον ὡς ἑξῆς: «Ὅπως ἐκλεχθῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ 25ον ἔτος καὶ τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν», προστιθεμένου: «ἐγειρομένων περὶ τούτων ἀμφισβητήσεων, ἀποφασίζει ἡ Βουλή».

§28ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Τῳόντι, Κύριοι, ἐνώπιον τόσον ἐσχηματισμένης γνώμης τῆς Βουλῆς εἶναι τολμηρὸν δι’ ἐμὲ νὰ ἐκφέρω γνώμην ἐναντίαν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἄρσιν τοῦ ἐμποδίου τῆς ἐγκαταστάσεως καὶ τῆς καταγωγῆς τοῦ ὑποψηφίου Βουλευτοῦ, καινοτομίαν τὴν ὁποίαν ἐπρότειναν οἱ ἓξ Βουλευταὶ καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς ὁμοφώνως ἐδέχθη, καὶ βεβαίως τοῦτο δὲν γίνεται πρὸς ἄλλον σκοπόν, εἰμὴ διὰ τὴν δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου. Ἔχω ἀκράδαντον γνώμην ὅτι ἡ καινοτομία αὕτη δὲν θὰ εἶναι διὰ τὸ καλὸν τοῦ τόπου, καὶ παρακαλῶ νὰ ἀκούσητε. Πρῶτον, ὅταν πρόκειται νὰ μεταβάλῃ τίς τι πρέπει νὰ ἔχῃ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους τὸ μεταβάλλει. Ἐρωτῶ ὑμᾶς· ἀπὸ τὸ σύστημα αὐτὸ τὸ μέχρι τοῦδε ἰσχῦον, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἠδύνατό τις νὰ ἐκλεχθῇ εἰς ἄλλο μέρος παρὰ εἰς τὸν τόπον τῆς ἐγκαταστάσεως ἢ τῆς καταγωγῆς, φρονεῖτε ὅτι προέκυψε κακόν τι; ὅτι ἀπεκλείσθησαν ἄνθρωποι μόνον διότι δὲν εἶχον οὔτε κατοικίαν οὔτε ἐγκατάστασιν εἰς τὸν τόπον ὅπου ἠδύναντο ἄλλως νὰ ἐκλεχθῶσι; Νομίζω ὅτι τοιοῦτόν τι δὲν ἐπῆλθε· δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ ἀφορμή, δι’ ἣν ἐν τῷ παρελθόντι ἀπεκλείοντο οἱ ἄριστοι· τοὐναντίον φρονῶ ὅτι, ἂν καθιερωθῇ τὸ νέον σύστημα, δυνατὸν νὰ τρέχωμεν τὸν κίνδυνον νὰ βλέπωμεν ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι θὰ τρέχωσιν ἀπὸ ἑνὸς μέρους εἰς ἄλλο μὲ τὴν ἐλπίδα νὰ ἐπιτύχωσι. Ποῖα δὲ θὰ εἶναι τὰ ἠθικὰ ἐφόδια ἀνθρώπου τοιούτου, ὁ ὁποῖος περιτρέχει εἰς δύο τρεῖς πολλάκις περιφερείας; Βεβαίως τὰ μέσα τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ δὲν θὰ εἶναι ὑλικά· ὁμιλῶ, ἐννοεῖται, ὄχι δι’ ἐκεῖνον τὸν γενικῆς ὑπολήψεως ἄνδρα, ὡς λίαν σπάνιον φαινόμενον, ὅστις πολλαχόθεν θὰ ζητῆται, καθόσον ὁ τοιοῦτος θὰ ἐκλέγηται πολὺ πλέον εἰς τὸν τόπον τῆς καταγωγῆς ἢ ἐγκαταστάσεώς του, ὥστε ἡ καινοτομία δὲν προλαμβάνει, ἀλλὰ δημιουργεῖ κίνδυνον. Ἐὰν ἐξετάσωμεν, Κύριοι, τὰ συμβαίνοντα καὶ εἰς ἄλλα Κράτη, θὰ ἴδωμεν ὅτι εἰς τὴν δημοκρατικὴν Ἀμερικήν, ἀκόμη καὶ ἐκεῖ, κατ’ ἔθιμον μέν, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐπεκράτησε τὸ σύστημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον θέλομεν νὰ καθιερώσωμεν. Ἐκεῖ τοὺς ὑποψηφίους αὐτούς, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα, τοὺς ὀνομάζουσι «πλανωμένους ὑποψηφίους».

§29Ι. ΒΑΒΒΑΝΑΚΟΣ. Κύριε συνάδελφε, σεῖς δὲν ἔπρεπε τότε νὰ ἐκλεχθῆτε ἐν Ἀττικῇ.

§30ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Εἶμαι πρὸ εἰκοσαετίας ἐγκατεστημένος ἐνταῦθα. Φρονῶ λοιπόν, Κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ δεσμός τις, ὁ ὁποῖος νὰ συνδέῃ τὸν ὑποψήφιον εἰς τὸν νομόν, ὅπου παρουσιάζεται, πρέπει νὰ ἐκλέγηται ὁ ἄνθρωπος οὐ μόνον διὰ τὴν πολιτικήν του ὁμολογίαν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν χαρακτῆρά του. Τὸν χαρακτῆρα δὲ τοῦ ἀνθρώπου ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ τὸν γνωρίζωσιν εἶναι ἢ οἱ τοῦ μέρους ὅθεν κατάγεται ἢ οἱ τοῦ μέρους ὅπου ζῇ, ὅπου ἐγκατεστάθη. Εἰς ὅλα τὰ ἄλλα μέρη εἶναί τις ξένος καθ’ ὁλοκληρίαν. Τὸ σύστημα δὲ αὐτὸ ἐγκυμονεῖ κινδύνους. Καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν, Κύριοι, τὸ ἴδιον γίνεται, ἂν καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, καθόσον ἐκεῖ ὁ ὑποψήφιος ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δηλώσῃ ἐκ τῶν προτέρων, ἂν εἶναι εἰς πολλὰς περιφερείας, ποίαν προτιμᾷ, διότι δὲν ἐννοοῦσι κατόπιν νὰ γίνωνται νέαι ἐκλογαί. Πρέπει ἐκ τῶν προτέρων νὰ δηλώσῃ. Ὥστε καταντῶσι καὶ ἐκεῖ εἰς τὸ ἴδιον σύστημα, καθόσον θὰ προτιμήσῃ τις συνήθως τὸν τόπον ὅπου ἐγκατεστάθη ἢ τὸν τόπον ὅπου ἐγεννήθη. Βλέπω ὅτι τὸ ἄρθρον θὰ ψηφισθῇ ὡς ἔχει. Ἔχων ὅμως τοὺς ἐνδοιασμούς μου καὶ ὡς ἐπιφύλαξιν γνώμης ἁπλῶς ὤφειλον νὰ τοὺς εἴπω.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀποστολίδης ἔχει τὸν λόγον.

§32Π. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Λυποῦμαι, Κύριοι, διότι ἡ γνώμη μου δὲν δύναται νὰ συμφωνήσῃ οὔτε μὲ τὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως οὔτε μὲ τὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Δραγούμη καὶ ὡς πρὸς τὰς δύο τοῦ ἄρθρου τούτου παραγράφους. Καί, ὅσον ἀφορᾷ μὲν τὴν ἐγκατάστασιν, νομίζω, ὅτι ἡ προτεινομένη λύσις, ἤτοι τὸ μέχρι τοῦδε ἰσχῦον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ὅπου ἀπῃτεῖτο ὁ ἐκλεγόμενος νὰ ἔχῃ ὡρισμένην ἐγκατάστασιν εἰς ἐπαρχίαν τινά, ἔρχεται εἰς ἀντίθεσιν μὲ τὴν μεταβολήν, τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκομεν, ἤτοι ὁ ἐκλέξιμος νὰ ἀριθμῇ μόνον εἴκοσι πέντε ἐτῶν ἡλικίαν, διότι, ὅπως εἶναι πασίγνωστον, ἡ χώρα ἡμῶν μεταξὺ ἡμῶν αὐτῶν εἶναι ἄγνωστος. Πῶς εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ δυνάμεθα νὰ ἀντιποιηθῶμεν τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἐκλεχθῶμεν ἀπὸ ἄλλην ἐπαρχίαν, ἡ ὁποία ποσῶς δὲν μᾶς γνωρίζει; Καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κατορθώσωμεν εἰς τὸ μέλλον νὰ ἀποκτήσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦτο, ὅταν μέχρι τοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου ἔτους τῆς ἡλικίας δὲν θὰ ἔχωμεν τὸν ἀπαιτούμενον καιρόν, ἵνα μεταβῶμεν καὶ μελετήσωμεν τὰς ἀνάγκας τῶν διαφόρων ἐπαρχιῶν, ὅπως ἀπαιτήσωμεν κατόπιν, ἵνα αὗται μᾶς περιβάλωσι διὰ τοῦ ἀξιώματος τοῦ Βουλευτοῦ; Νομίζω, ὅτι ἡ ἀντίρρησις αὕτη εἶναι ἰσχυρά, καὶ προτιμότερον νὰ μείνωμεν εἰς τὸ παρελθὸν πρὸς τὸ παρὸν μέχρις ὅτου ἡ ἐπιθυμία ἡμῶν καὶ ὁ πόθος πρὸς τὸ πολιτεύεσθαι καταστῇ τοιοῦτος, ὥστε νὰ δώσῃ εἰς ἡμᾶς καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ἐκ χρηστοῦ συνειδότος ἀφοσίωσιν πρὸς τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ἵνα ἀπαιτήσωμεν, ὅπως ἡ παράγραφος αὕτη ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Ἐφ’ ὅσον ὅμως ταῦτα πρὸς τὸ παρὸν εἰσιν ἀκόμη πρόωρα, τὸ τοιοῦτον ἀναγραφόμενον ἐν τῷ Συντάγματι μᾶλλον θὰ φέρῃ σύγχυσιν ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐκλογῆς τῶν διαφόρων ἐπαρχιῶν ἢ τὴν βελτίωσιν τῶν ἐκλεξίμων, τὴν ὁποίαν ποθοῦμεν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν συνάδελφος ἐπεκαλέσθη, ὅτι ἡ πρόοδος τῶν χρόνων σήμερον, καθ’ ἣν οἱ τηλέγραφοι καὶ τὰ μαρκονειογραφήματα καὶ τὰ αὐτοκίνητα καὶ τὰ ἀεροπλάνα ἀκόμη ηὐξήθησαν, τοῦτο βεβαίως ἐπιβάλλει, ὥστε ἡ ἡλικία νὰ μειωθῇ, διότι ἤδη ἡ ὑπεραύξησις αὕτη τῶν γνώσεων καθιστᾷ τὸν ἄνθρωπον ἀμέσως σοφόν, ὥστε νὰ δύναται νὰ ἀποδυθῇ εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας καὶ κατὰ τὴν ἐνάσκησιν αὐτῶν νὰ ἀποδώσῃ πραγματικῶς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡ κοινωνία παρ’ αὐτοῦ ἀναμένει. Νομίζω, ὅμως, ὅτι τὸ ἀντίθετον συμβαίνει σήμερον, ὅτι ἡ ὑπεραύξησις τῶν διαφόρων γνώσεων δέον νὰ ἐξαναγκάζῃ τοὺς νεωτέρους, ὥστε νὰ καταγίνωνται περισσότερον, ὥστε ἀρτίως εἰσερχόμενοι καὶ μετὰ τὴν ἀπόκτησιν τῶν γνώσεων τούτων νὰ δύνανται νὰ ἀντιπροσωπεύωσιν ἐπαξίως τὴν Πολιτείαν. Ὅλη αὐτὴ ἡ ἀνάπτυξις τῶν γνώσεων ἐπιβάλλει, ὥστε εἰς τὴν μεγαλειτέραν ἡλικίαν νὰ δυνάμεθα νὰ ἀποκτήσωμεν αὐτὰς καὶ ὄχι εἰς τὴν μικροτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ὁρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Σοφός τις ἐρωτηθεὶς ποῖα εἶναι τὰ βιβλία, εἰς τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ καταγινώμεθα μὲ τὴν πληθὺν τῶν βιβλίων, τὰ ὁποῖα ἐκδίδονται σήμερον, ἀπήντησεν, ὅτι μόνον τοὺς Ἕλληνας συγγραφεῖς πρέπει νὰ ἀναγινώσκωμεν, διότι ἀδύνατον σήμερον τις νὰ κατορθώσῃ νὰ ἀναγνώσῃ τόσα καὶ τόσα συγγράμματα, ὥστε νὰ φθάσῃ εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε νὰ κατορθώσῃ ἐκλεγόμενος ἀντιπρόσωπος νὰ προσφέρῃ τὰ φῶτά του ὑπὲρ τῆς βελτιώσεως τῆς Πολιτείας. Ἀλλ’ ἀνεμνήσθησαν τοῦ παρελθόντος. Εἷς ἐκ τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν εἶπεν ὅτι ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος ἦτο τριακονταετής. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ἀναδράμω εἰς αὐτὴν τὴν Ἱστορίαν τοῦ ἡμετέρου ἔθνους καὶ νὰ εἴπω, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν ἀείποτε ἐσεβάσθησαν τὴν ἡλικίαν, καὶ ὁσάκις παρουσιάσθη εὐκαιρία εἰς αὐτοὺς πάντοτε ἀπέδωκαν εἰς τὰ πρεσβεῖα τὴν ἔκφρασιν γνώμης, ὅσον ἀφορᾷ τὰς πολιτικὰς γνώσεις καὶ τὴν ἐπιρροὴν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων. Νομίζω δέ, ὅτι ἡ ἱστορία ἡ κοινοβουλευτικὴ δύναται νὰ ἀνέλθῃ μέχρι τῶν ὁμηρικῶν αὐτῶν ἐπῶν. Οἱ ἥρωες τοῦ Ὁμήρου συνέρχονται πρῶτον ἐν Κοινοβουλίῳ, ἐκεῖ δέ, δὲν εἶναι ὁ θυμοειδὴς Ἀχιλλεὺς ὁ νεαρός, ὁ ὁποῖος ἐπικρατεῖ, εἶναι ὁ Γερήνιος Νέστωρ, ὁ πρεσβύτατος Νέστωρ, καὶ αὐτὸν ὅλοι ἀναμένουσι νὰ εἴπῃ τὴν τελευταίαν λέξιν περὶ τῶν δεινῶν, τὰ ὁποῖα ἔπασχε τὸ στρατόπεδον τῶν Ἀχαιῶν. Ἀλλὰ κατόπιν καὶ ὅτε οἱ δύο μεγάλοι νομοθέται τῆς ἀρχαιότητος, ὁ Λυκοῦργος καὶ ὁ Σόλων, ἔθεσαν τὰ θεμέλια τῆς νομοθεσίας ἐκείνης, ἡ ὁποία καὶ σήμερον ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῶν νομοθεσιῶν τῶν πεπολιτισμένων Κρατῶν, ποίαν ἡλικίαν ὥρισαν; Ὁ μὲν Λυκοῦργος ὥρισε τὴν Γερουσίαν, τὸ ὄνομα δὲ ἀρκεῖ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι πάντοτε οἱ πρεσβύτεροι ἦσαν ἐν Σπάρτῃ, ὁ δὲ Σόλων δὲν εἶναι γνωστὸν ἐκ τῆς Ἱστορίας ποίαν ἡλικίαν ὥρισεν, ἵνα ἔχωσιν οἱ Ἀρεοπαγῖται ἢ οἱ Πρυτάνεις ἢ οἱ Ἡλιασταί, ἀλλ’ ἐκ τοῦ χρόνου, ὁ ὁποῖος ἀπαιτεῖται, διὰ νὰ ἀνέλθῃ τις εἰς τὰς ἀνωτάτας αὐτὰς βαθμίδας, βεβαίως θὰ ἦτο καὶ ὑπερτριακονταετής. Ἰδοὺ λοιπὸν παράδειγμα ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας, ἐκ τῆς ὁποίας φαίνεται, ὅτι ἡ ἡλικία ἄνω τῶν τριάκοντα ἐτῶν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ὡρίζετο. Εἶναι δὲ ἀδύνατον σήμερον νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἡμεῖς θὰ διαμορφωθῶμεν καὶ πλασθῶμεν εἰς χρόνον ὀλιγώτερον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον οἱ σοφώτατοι ἐκεῖνοι ἄνδρες ἔθεσαν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Εἶναι ἀληθές, ὅτι εἷς Γάλλος σοφός, ὁ ναύαρχος Jurienne de la Gravière, ὁ ναυμάχος τῆς Πύλου, ὁ κατόπιν μέγας ἱστοριογράφος, παρατηρεῖ ἐν μελέτῃ δημοσιευθείσῃ πρό τινων ἐτῶν περὶ Ἀλεξάνδρου τοῦ Μεγάλου καὶ τοῦ Ναπολέοντος, τοὺς ὁποίους παρωμοίαζε. Καὶ βλέπων τὴν σύμπτωσιν τῶν δύο τούτων μεγάλων ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου ἔτους ἤρχισαν νὰ δράσωσιν, ἀναφωνεῖ ἐν θαυμασμῷ ὅτι: Θέλω διὰ τὰς πολεμικὰς τέχνας ἄνδρας νέους, θέλω ναυάρχους καὶ στρατηγοὺς νέους, ἀλλὰ περὶ πολιτικῶν δὲν ἐκφέρω τὸν αὐτὸν θαυμασμόν· περὶ πολιτικῶν ἐπιμένω, ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι διῆλθον ἤδη τὰς ὁρμὰς τῆς νεότητος, οἱ ὁποῖοι παρῆλθον τὸ πέλαγος, τὸ πολυκύμαντον, τὸ ὁποῖον ὁ ἄνθρωπος μέχρι τοῦ τριακοστοῦ καὶ πέρα ἀκόμη ἐκ τῆς φύσεως ὁρμώμενος διακυμαίνεται, διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τὴν ὥριμον ἐκείνην ἡλικίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὅλα τὰ ἀπαυγάσματα τοῦ ἐγκεφάλου εἶναι μᾶλλον σταθερά, μᾶλλον κατάλληλα, ὥστε νὰ συγκροτήσωσι τὴν Πολιτείαν καὶ δώσωσι τὰς δεούσας συμβουλὰς πρὸς βελτίωσιν αὐτῆς. Ὁ Jurienne de la Gravière λοιπὸν εἶναι ὁ μόνος, ὁ ὁποῖος ὁμιλῶν περὶ πολεμικῶν ἀνδρῶν εἶπεν ὡς ἀξίωμα, ὅτι αὐτοὶ πρέπει νὰ εἶναι οὑτωσὶ μεταξὺ τοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου καὶ τοῦ τριακοστοῦ, παραδεχόμενος ὅτι κατόπιν ἔρχεται ὁ κάματος ὁ σωματικός, ὁ ὁποῖος δὲν ἐπιτρέπει εἰς αὐτοὺς νὰ ἐπιδίδωνται εἰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις· ἀλλὰ περὶ πολιτικῶν ἀνδρῶν δὲν ὡμίλησεν οὕτως. Ἀπ’ ἐναντίας ἡ Γαλλικὴ σύγχρονος Ἱστορία ἀποδεικνύει, ὅτι, ὅτε ἡ Γαλλία εὑρέθη ἐν στιγμαῖς ἐπικινδύνοις, ἐν στιγμαῖς, κατὰ τὰς ὁποίας αὐτὸ τὸ Κράτος εὑρίσκετο ἐν κινδύνῳ, ὁ μεγαλοφυὴς Γαμβέττας δὲν ἠθέλησεν ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὸ ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον οἱ συμπολῖταί του τῷ ἀπέδωκαν, ἀλλ’ ὑπέδειξε τὸν γέροντα Θιέρσον, τὸν ἑβδομηκοντούτη, διότι ἐν ἐκείνῳ εὕρισκε τὴν πεῖραν, ἐν ἐκείνῳ εὕρισκε τὴν φρόνησιν, ὅπως ἐξαγάγῃ τὴν Γαλλίαν ἐκ τῶν συμφορῶν, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκετο. Ἄν ὑπάρχει ἐν Ἀγγλίᾳ παράδειγμα νεαροῦ πολιτευτοῦ, ὁ ὁποῖος ἐδόξασε τὴν Ἀγγλίαν, ἀλλὰ κατόπιν ἡ σειρὰ ὅλη τῶν μεγάλων πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Ἀγγλίας δεικνύει, ὅτι εἶναι ὅλοι ὑπερεξηκοντούτεις, ὑπερεβδομηκοντούτεις. Ὑπάρχει ἐν Ἰταλίᾳ παράδειγμα, καὶ νομίζω ὅτι ἀνεφέρετε σεῖς τὸν πρώην Πρωθυπουργὸν τῆς Ἰταλίας Λουτζάτη, αὐτὸ εἶναι ἀληθές, ἀλλὰ μὴ λησμονεῖτε ὅτι αὐτὸς ἀνήκει εἰς τὴν φυλὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀνέκαθεν καταγίνεται εἰς τὰ οἰκονομολογικά, καὶ δι’ αὐτὸ βλέπετε ὅτι οἱ Ἰταλοὶ εἶναι εἰδικώτατοι εἰς αὐτά.

§33ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε; Νομίζω ὅτι ὁμιλεῖτε περὶ τῶν ἀξιωματούχων πολιτευομένων, δηλαδὴ Ὑπουργῶν, Πρωθυπουργῶν, ἀλλ’ ὄχι περὶ τῶν ἁπλῶν στρατιωτῶν.

§34Π. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωσι τοιαύτην προπόνησιν οὗτοι, ὥστε νὰ ἐπιτρέπηται νὰ γίνωσιν ἀξιωματοῦχοι, καὶ ἑπομένως δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ἀξιωματούχων, περὶ τῶν γενικῶν ὁμιλῶ, διότι ἐκ τῶν μικρῶν θὰ ἔλθωσιν οἱ μεγάλοι, οἱ κυβερνῆται, οἱ Ὑπουργοί. Ἐὰν ὅμως ὅλα αὐτά, Κύριοι, δὲν εἶναι ἰσχυρά, τὰ ὁποῖα εἶπον, ἀνατρέχω εἰς μίαν ἱστορίαν, τὴν ὁποίαν ὀλίγοι, πιστεύω, θὰ θελήσωσι νὰ διαψεύσωσιν. Ἡ μαρτυρία αὕτη εἶναι τοῦ ἀρχαίου Σωκράτους. Ὁ Σωκράτης, ὡς γνωρίζετε, διὰ τῆς διαλεκτικῆς του δεινότητος κατήρχετο εἰς τὴν ἀγορὰν ἐρωτῶν καὶ μανθάνων τίνες εἶναι οἱ σπουδαρχοῦντες, οἱ θέλοντες νὰ διοικήσωσι τὴν Πολιτείαν· μεταξὺ τῶν ἄλλων ἔμαθεν ὅτι ὑπῆρχε καί τις Γλαυκίων (ἀναγινώσκει): «Τοῦτον τὸν Γλαυκίωνα κατερχόμενος εἰς τὴν ἀγορὰν κλπ.». Τοῦτον ὁ Σωκράτης πλησιάζει καὶ τὸν ἐρωτᾷ ὅτι, ἀφοῦ ἐπιθυμεῖ νὰ πολιτευθῇ, βεβαίως ἔχει γνῶσιν πόσαι εἶναι αἱ δυνάμεις τῶν Ἀθηνῶν αἱ ἕτοιμοι πρὸς πόλεμον, καὶ ὁ νεαρώτατος αὐτὸς Κύριος— βεβαίως δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι ἔχει τοὺς ὁμοίους του ἐν τῇ Βουλῇ οὔτε ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθωσιν—ἀπήντησε πολὺ ἀφελῶς ὅτι δὲν εὗρε καιρὸν ἀκόμη νὰ μελετήσῃ περὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Βεβαίως, τὸν ἐρωτᾷ, θὰ γνωρίζητε πόσοι εἶναι οἱ ὁπλῖται καὶ οἱ λοιποί, καὶ τὸ ἴδιον ἀπήντησε, καὶ κατὰ σειρὰν ἐπαναλαμβάνει νὰ τὸν ἐρωτᾷ, καὶ αἱ ἀπαντήσεις ἔρχονται αἱ αὐταί, ὅτι ὁ Γλαυκίων δὲν εἶχεν ἀκόμη ὡς ἐκ τῆς ἡλικίας του κατορθώσει νὰ μάθῃ ποῖα εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται, ὅπως εἷς πολιτευτὴς κατορθώσῃ νὰ διοικήσῃ τὴν Πολιτείαν, καὶ οὕτως ὁ Σωκράτης τὸν συμβουλεύει νὰ ἀναμείνῃ τὸν κατάλληλον καιρόν, ὅπως ἀποκτήσῃ τὰς καταλλήλους γνώσεις, ὥστε νὰ φανῇ χρήσιμος τῇ Πολιτείᾳ. Νομίζω λοιπὸν ὅτι τὸ παράδειγμα τοῦτο τῆς ὁμιλίας τοῦ πανσόφου Σωκράτους μετὰ τοῦ Γλαυκίωνος, ὡς τὸ ἀναγράφει ὁ Ξενοφῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς πείσῃ, ἵνα μεταβάλωμεν γνώμην περὶ τῆς ἡλικίας. Πιθανῶς κατὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἡ μεταβολὴ αὕτη νὰ φέρῃ βελτίωσιν, κατὰ τὴν γνώμην ἄλλων ὅμως ὡς καὶ τὴν ἰδικήν μου δύναται νὰ φέρῃ χειροτέρευσιν.

§35Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ὀλίγα τινὰ πρὸς δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου. Ὅτε πρὸ τῶν ἐκλογῶν τοῦ Νοεμβρίου νεοφώτιστος ἐγὼ πολιτευτὴς κατηρχόμην εἰς τὴν γενέτειραν, ὅπως κηρύξω τὰς πολιτικάς μου ἀρχάς, ὡς ἓν ἐκ τῶν πρώτων καθηκόντων μου ἐθεώρησα, ὅπως ἀπαντήσω εἰς τὸ ἐρώτημα, ὅπερ ἠσθανόμην προβαλλόμενον ὑπὸ τῶν ἐκλογέων μου, εἰς τὸ ἐρώτημα: ποῖος εἶσαι, δηλαδὴ ποῖα προσόντα φέρεις ὡς ὑποψήφιος Βουλευτής; Πλὴν τοῦ ἀνεπιλήπτου παρελθόντος, πλὴν τοῦ ἐπιτηδείου ἔργου καὶ πλὴν τῆς σωματικῆς καὶ πνευματικῆς ἀκμαιότητος ὀφείλει κατὰ τὴν γνώμην μου ὁ πολιτευόμενος ὑποψήφιος Βουλευτὴς ν’ ἀποδείξῃ καὶ ὅτι ηὐδοκίμησεν ἐν τῷ ἔργῳ του. Ἐνόμιζον πάντοτε, ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις θέλει νὰ ἀντιπροσωπεύσῃ τοὺς ἄλλους ἐν τῇ Βουλῇ, ὀφείλει νὰ παρέχῃ περὶ ἑαυτοῦ τὴν βεβαιότητα, ὅτι τὸ ἔργον του, τὸ ἐπιτήδειον πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτο, καί, ὅτε λέγω ἐπιτήδειον, δὲν ἐννοῶ μόνον τὸ ἐπιστημονικόν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐμπορικὸν καὶ τὸ βιομηχανικὸν καὶ τὸ τοῦ γαιοκτήμονος, ὅτι τὸ ἔργον τοῦτο ἀντιπροσωπεύει ἐπαξίως ἢ καὶ προήγαγεν, ἐν μιᾷ λέξει ὅτι ηὐδοκίμησεν ἐν αὐτῷ. Οὕτως ἄρα τίθεται πρὸ ἡμῶν τὸ ἐρώτημα: εἶναι δυνατὸν παρ’ ἡμῖν κατὰ κανόνα—δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ἐξαιρέσεων—, εἶναι δυνατὸν νὰ παρασχεθῇ εὐδοκίμησις ἔν τινι ἔργῳ βιομηχανικῷ, ἐμπορικῷ ἢ ἐπιστημονικῷ πρὸ τῆς συμπληρώσεως τοῦ τριακοστοῦ ἔτους τῆς ἡλικίας; Καὶ ἄν τις ἐκληρονόμησε φέρ’ εἰπεῖν ἐκ πατρὸς τὴν διεύθυνσιν βιομηχανικοῦ ἢ ἐμπορικοῦ καταστήματος, καὶ πάλιν πρὸ τῆς συμπληρώσεως τοῦ τριακοστοῦ ἔτους τῆς ἡλικίας του δὲν δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι προήχθη ἐπὶ τοσοῦτον ἐν τῷ ἔργῳ, ὥστε νὰ θεωρῆται ὡς εὐδοκιμήσας ἐν αὐτῷ. Τί δ’ ἂν εἴποι τις περὶ τῶν ἐπιστημῶν; Τίς δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εὐδοκίμησιν ἔν τινι ἐπιστημονικῷ ἔργῳ πρὸ τοῦ 30οῦ ἔτους; Γνωρίζομεν δὲ πάντες, ὅτι ἡ Πολιτική, ἡ νεωτέρα αὕτη Κίρκη, καταναλίσκει τὸ μεῖζον μέρος, ἂν μὴ σύμπαντα τὸν χρόνον, τοῦ εἰς αὐτὴν ἀφοσιωθέντος. Ἐντεῦθεν γεννᾶται τὸ ζήτημα: κατέχων τις ἔργον ἐμπορικόν, ἢ βιομηχανικόν, ἢ ἐπιστημονικὸν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι μέχρι τοῦ 30οῦ ἔτους τῆς ἡλικίας τόσον προηγμένος, ὥστε νὰ παρέχῃ τὸ μεῖζον μέρος τοῦ χρόνου χάριν τῆς Πολιτικῆς, χωρὶς νὰ καταστρέψῃ τὸ ἔργον αὐτοῦ; Οὕτως, ἂν παραδεχθῶμεν ὡς ἱκανοὺς Βουλευτὰς τοὺς νέους ἄνδρας, τῶν ὁποίων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξύμνησε τὸ σφρῖγος—ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ σφρίγους νεανικοῦ, οἷον λ. χ. ἀπαιτεῖται διὰ τὸ ἅλμα καὶ τὸν ἀκοντισμόν, ἐν ᾧ πράγματι πρόκειται περὶ σφρίγους, τὸ ὁποῖον ἀπορρέει ἀπὸ σταθερὰς γνώσεις καὶ ἀσφαλῆ πεῖραν—, ἐὰν λοιπὸν δεχθῶμεν ἀκαταρτίστους ἐπιστήμονας καὶ βιομηχάνους καὶ ἐμπόρους, μέλλομεν νὰ εὑρεθῶμεν πρὸ τοῦ διλήμματος ἢ νὰ βλάψωμεν τὴν Βουλήν, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν θὰ δύνανται ν’ ἀφιερώσωσι τὸν ἀπαιτούμενον χρόνον καὶ προσοχὴν οἱ νεαροὶ Βουλευταί, οἱ ἔχοντες ἔτι ἀνάγκην ὅπως καταρτισθῶσιν ἐν τῷ ἰδίῳ αὐτῶν ἔργῳ, ἢ νὰ καταστρέψωμεν τὰ κοινωνικὰ αὐτῶν ἔργα χάριν τῆς Βουλῆς. Οὐδεὶς δ’ ἀγνοεῖ ὅτι δὲν πάσχομεν ἀπὸ περίσσειαν ἐπιστημόνων τελείως κατηρτισμένων, ἀλλ’ ὅτι τοὐναντίον ἡ χώρα ἡμῶν βρίθει ἡμιμαθῶν, τῶν ὁποίων τὸν ἀριθμὸν μέλλομεν καὶ ν’ αὐξήσωμεν διὰ τῆς παρακινήσεως τῶν νεαρῶν ἐπιστημόνων εἰς πρόωρον λατρείαν τῆς Πολιτικῆς. Ἀντίρρησις εὔλογος δύναται νὰ παρασχεθῇ, ὅτι οὐχὶ σύμπας ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐπιστημόνων καὶ τῶν ἐμπόρων καὶ βιομηχάνων θὰ σπεύσῃ ἀμέσως νὰ κατέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογάς. Τὴν ἀπάντησιν ἔδωκεν ἤδη ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, ἥτις τονίζει τὸ γεγονός, ὅτι ἡ παραδοχὴ ὡς ἱκανῶν Βουλευτῶν τῶν ὑπὸ τὰ τριάκοντα γεγονότων μέλλει νὰ παράσχῃ ἀνισότητα τῶν ὅρων τοῦ πολιτεύεσθαι μεταξὺ τῶν διαφόρων κοινωνικῶν τάξεων· διότι ἐν τῇ ἡλικίᾳ ταύτῃ, τῇ ὑπὸ τὰ τριάκοντα, δὲν θὰ δύνανται ἄλλοι νὰ γίνωσι Βουλευταί ἀλλὰ μόνον ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐκληρονόμησαν ἀπὸ τῶν προγόνων τὴν ἐπιτηδειότητα πρὸς τὸ πολιτεύεσθαι. Ὡς ἥκιστα ἐποικοδομητικὸν τὸ θέαμα πατέρων ὁδηγούντων τὰ ἑαυτῶν μειράκια εἰς τὴν Βουλήν. Ὄχι μόνον χάριν τοῦ συμφέροντος τῆς Πολιτείας καὶ τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ χάριν αὐτῶν τῶν μνηστήρων τῆς Πολιτικῆς ἐπιβάλλεται νὰ παρακαλέσωμεν αὐτούς, ὅπως ἀναστείλωσι τὴν ἑαυτῶν ὁρμὴν τοῦ νὰ κατέλθωσιν εἰς τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα πρὶν ἢ ἐπιτύχωσι τὴν εὐδοκίμησιν ἐν τῷ κοινωνικῷ αὑτῶν σταδίῳ. Ὁ φέρων ἔνδοξον ὄνομα εἶναι διττῶς ἐκλεκτός, ἀλλὰ τότε μόνον, ὅταν πρὸς τῷ ὀνόματι συνυπάρχῃ καὶ ἡ ἀτομικὴ ἀξία, ἡ εὐδοκίμησις ἐν τῇ κοινωνικῇ ἀποστολῇ. Ἂς μὴ τυφλώττωσιν οἱ ἐκ τῶν προγόνων κληρονομήσαντες τὴν προτίμησιν ἐν τῇ Πολιτικῇ πρὸ τοῦ χειμάρρου, ὅστις ἀπειλεῖ νὰ παρασύρῃ αὐτοὺς καὶ ὁ ὁποῖος προέρχεται ἐκ τῆς γενικῆς τάσεως πρὸς ἀνάδειξιν ἀνδρῶν ἀτομικῶς ὑπερόχων. Εἷς ἐκ τῶν προαγορευσάντων, τῶν κηρυχθέντων ὑπὲρ τῆς εἰσαγωγῆς εἰς τὴν Βουλὴν νεκρῶν Βουλευτῶν, ἀνέφερε παραδείγματα ἐκ ξένων Κρατῶν καὶ μεταξὺ ἄλλων, ὅτι ὁ μέγας Πὶτ τῆς Ἀγγλίας εἰς νεκρὰν ἡλικίαν κατήγαγε τοὺς γνωστοὺς αὑτοῦ θριάμβους. Πρὸς αὐτὸν θὰ ἔλεγον, ὅτι τὰ παραδείγματα ταῦτα λαμβάνονται ἀπὸ Κράτη, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται ὑπὸ ὅρους ὅλως διαφόρους. Ἂν ἐν Ἀγγλίᾳ χρειάζονται ἑκατονταετηρίδες, ὅπως δημιουργηθῇ εἷς Πίτ, παρ’ ἡμῖν βεβαίως θ’ ἀπαιτηθῇ τοὐλάχιστον χιλιετηρίς, ἵνα ἐμφανισθῇ τοιοῦτος ἀνήρ. Καὶ θὰ ἦτο ὀρθόν, θηρεύοντες τὸν μέλλοντα Πίτ, ν’ ἀναζητῶμεν αὐτὸν μεταξὺ τῶν ἀκαταρτίστων λεοντιδέων τῆς Πολιτικῆς; Θερμὴ ἡ παράκλησις ἡμῶν πρὸς τοὺς νεαροὺς μνηστῆρας τῆς Πολιτικῆς, ὅπως ἀναστείλωσι τὴν ἑαυτῶν ὁρμὴν καὶ περιμένωσιν ἐπ’ ὀλίγον, διότι βεβαίως ἡ Πολιτεία δὲν θὰ ὑποστῇ βλάβην, ἐὰν ἀναμείνωσιν ἐπὶ 2–3 ἔτη οἱ ἀνυπόμονοι Ἕλληνες Πίτ· ὁ καιρὸς πάντοτε μένει, ὅπως εἰσορμήσωσιν ἀκάθεκτοι εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀναπτύξωσι τὴν μεγαλουργὸν αὐτῶν δρᾶσιν. Ἐλπίζω ὅτι ταῦτα θὰ πείσωσιν ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑποβιβάσωμεν τὸν χρόνον τῶν τριάκοντα ἐτῶν τὸν ἀπαιτούμενον ὅπως ἐκλεγῇ τις Βουλευτής. (Χειροκροτήματα).

§36Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Εἶναι ἀληθές, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν θὰ εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ταχθῶ μὲ τὴν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες συνηγόρησαν, ὅτι ὁ Βουλευτὴς πρέπει νὰ ἔχῃ ὡς προσὸν αὐτοῦ τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας του. Μὲ ὅλην τὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν τρέφω πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ διαφωνήσω μὲ αὐτὸν ἀναφορικῶς πρὸς τὴν ἡλικίαν τῶν Βουλευτῶν. Ἐὰν ἡ ἱστορία τοῦ Κοινοβουλίου τούτου μὲ εἶχε πείσει, ὅτι μέχρι τοῦδε φύσεις ἔχουσαι σπουδαίαν τὴν μόρφωσιν, ἔχουσαι μεγάλην τὴν διάνοιαν καὶ ἐν τῇ διαρρυθμίσει τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας καὶ ἐν τῇ διαρρυθμίσει τῆς διοικήσεως τῆς χώρας, ὅτι αἱ φύσεις αὐταὶ ἀπεκλείσθησαν ἀπὸ τοῦ Κοινοβουλίου ὡς ἄγουσαι ἡλικίαν κάτω τῶν τριάκοντα ἢ εἰκοσιπέντε ἐτῶν, βεβαίως θὰ συνηγόρουν, καὶ δίκαιον καὶ πρέπον θὰ ἦτο, ἵνα ἀνοίξωμεν τὰς θύρας τοῦ Κοινοβουλίου καὶ εἰς τοὺς ἔχοντας ἡλικίαν κάτω τῶν τριάκοντα ἐτῶν. Ἀλλὰ δυστυχῶς, εἴτε διότι ὁ τόπος δὲν ἔχει νὰ παρουσιάσῃ μακρὸν πολιτικὸν βίον, εἴτε διότι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὰ μέσα, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ φθάσωσιν εἰς τὸ ὕψος τῆς μεγάλης αὐτῶν μορφώσεως, δι’ αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ εἴμεθα τῆς γνώμης, ὅτι πρέπει νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὸ Κοινοβούλιον οἱ μὴ συμπληρώσαντες τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των. Ἐὰν ἀπεκλείσθησάν τινες τοῦ Κοινοβουλίου, διότι δὲν εἶχον συμπληρώσει τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι διεπράχθη σφάλμα, διότι, ὅτε ἔφθασαν εἰς τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των, δὲν τοὺς εἴδομεν νὰ ἔχωσιν ἐξαιρετικόν τι. Δὲν εἴδομεν κανένα, ὁ ὁποῖος δὲν εἶχε συμπληρώσει τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας του καὶ ὁ ὁποῖος νὰ εἶχε τοιαῦτα προσόντα, ὥστε νὰ ἐλέγομεν· ἰδοὺ ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος θὰ ἀνατάμῃ νέαν γραμμὴν εἰς τὸ Κράτος τοῦτο, ὥστε δὲν πρέπει νὰ ἀποκλεισθῇ ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου. Ὅθεν πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι δὲν πταίει τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὅτι δὲν ὑπάρχει δολία προαίρεσις, ὅτι ἡ κακοδαιμονία τοῦ ἔθνους ὑφίσταται, διότι ἀπεκλείσθη ἄνθρωπος ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου συμφώνως μὲ τὸ Σύνταγμα, ὡς μὴ ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας του. Ὅταν πρόκειται νὰ ἀρυσθῶμεν ἐπιχειρήματα, δὲν διστάζομεν νὰ ζητήσωμεν τοιαῦτα ἀπὸ χώρας ξένας, τὰ ἐπιχειρήματα δὲ τὰ λαμβάνομεν ὁσάκις συμφέρει νὰ τονώσωμεν τὴν σκέψιν μας, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζομεν. Μᾶς ἀνέφεραν οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες τὸν μέγαν ἄνδρα τῆς Ἀγγλίας Πίτ. Ἐγὼ δὲν δυσκολεύομαι νὰ προσθέσω καὶ ἕνα ἄλλον διαπρεπέστατον ἄνδρα τῆς Ἀγγλίας, τὸν Αὐγουστώ, ὁ ὁποῖος εἰσῆλθεν εἰς τὸ Παρλαμέντο τῆς Ἀγγλίας εἰς ἡλικίαν εἴκοσι δύο ἐτῶν. Βεβαίως, ὅταν ὑπάρξῃ μία μεγάλη φύσις, μία μεγάλη διάνοια ἐν Ἑλλάδι, πρέπει νὰ ἔχητε πεποίθησιν, ὅτι δὲν θὰ ἀποκλεισθῇ ἡ διάνοια αὕτη τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι τὰ Συντάγματα δὲν πρέπει νὰ ἀφομοιοῦνται, διότι μόνον αἱ Πλατωνικαὶ ἰδέαι ἀφομοιοῦνται. Τὰ Συντάγματα εἶναι ἀπόρροια τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων. Ἐὰν ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου τούτου, θὰ ἴδωμεν, ὅτι Βουλευταὶ ἐγένοντο εἰς παλαιοτέραν ἐποχὴν μόνον οἱ φέροντες ἡλικίαν τριάκοντα ἐτῶν. Δὲν πρέπει νὰ ἀποσκορακίζωμεν πᾶν τὸ Ἑλληνικόν, διότι, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, ὅτι ἡ ἀποσκοράκισις πολλάκις βλάπτει καὶ ἔβλαψε σοβαρῶς. Ἀνέτρεξα εἰς παλαιοτέραν ἐποχήν, ἀνέτρεξα εἰς τὴν Ἱστορίαν καὶ εἶδον ὅτι καὶ ἐπὶ Δράκοντος καὶ ἐπὶ Ἀριστείδου ἡ νεαρὰ ἡλικία ἀπεκλείετο τῆς Βουλῆς. Ὥστε ἀποδεικνύεται τρανῶς ἡ σοφία ἡ Ἑλληνικὴ τῶν χρόνων ἐκείνων, σοφία ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ συγκριθῇ μὲ τὴν σοφίαν τῶν σημερινῶν χρόνων. Δύναται ἴσως ὁ τόπος ἡμῶν ἐν ἄλλῃ μορφῇ νὰ ἀνεπτύχθη καὶ προώδευσεν, ἀλλὰ προκειμένου περὶ γραμμάτων καὶ περὶ ἐκτάσεως τῶν ἀνθρωπίνων σκέψεων καὶ τῶν ἀνθρωπίνων πορισμάτων δὲν θὰ εἴπητε ὅτι εἴμεθα ἡμεῖς περισσότερον ἀνεπτυγμένοι τῶν παλαιῶν, ἀφοῦ ἔχομεν δύο δεδομένα, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ Δράκοντος καὶ ἐπὶ τοῦ Ἀριστείδου οἱ Βουλευταὶ ἦγον τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των. Φρονῶ ὅτι καὶ ἀσεβὴς πρὸς τὰς παραδόσεις θὰ εἶναι ἡ ἀνατροπὴ τοῦ ὅρου τοῦ συνταγματικοῦ ἀπὸ 30 ἐτῶν εἰς 25, ἀλλὰ καὶ δὲν βλέπω τὰς ἐκτάκτους πνευματικὰς ἐκείνας φύσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἔλθωσι διὰ νὰ σώσωσι τὴν χειμαζομένην Πολιτείαν καὶ τὸ χειμαζόμενον καὶ κλυδωνιζόμενον σκάφος τοῦ Κράτους. Πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι, ἂν καθιερώσωμεν τοιαύτην διάταξιν, ἡμεῖς πάντες, οἱ ὁποῖοι θέλομεν ὑπερψηφίσει, ὅτι οἱ ἄγοντες τὸ 25 ἔτος τῆς ἡλικίας των παρουσιάζουσι τὰ προσόντα τῆς ἡλικίας, ῥίπτομεν τὸν ἐβολόν μας οὐχὶ ὑπὲρ τῆς κοινωνικῆς ἰσορροπίας, ἀλλ’ ὑπὲρ τῆς κοινωνικῆς ἀνισότητος. Ἐὰν σπουδάσωμεν τὴν ἱστορίαν τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, θὰ ἴδωμεν ὅτι φύσεις πεπροικισμέναι πνευματικῶς περισσότερον ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατὰ δυστυχῆ κοινωνικὴν πρόληψιν εἴτε διότι θεωροῦνται κοινωνικῶς προνομιοῦχοι, εἴτε διότι εἶχον νὰ παρουσιάσωσιν εὐμάρειαν κοινωνικὴν εἰσῆλθον εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἐνῷ ἄλλαι φύσεις ἐκτάκτως πεπροικισμέναι δι’ ἀρετῶν πνευματικῶν δυστυχῶς δὲν εἰσῆλθον. Δὲν θέλω νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν τοὺς εἰσελθόντας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τελευταῖον Βουλευτάς, διότι αὐτοὶ κατὰ κοινοβουλευτικὸν τεκμήριον φέρουσι τὴν νόμιμον ἡλικίαν. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν πάντες οἱ παρακολουθοῦντες τὴν ἱστορίαν τοῦ Κοινοβουλίου τούτου ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ Α ἄρχοντος, εἰς τὸν ὁποῖον ὁ τόπος ὤφειλεν εὐγνωμοσύνην — ἀλλὰ πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν ἀπὸ τῆς ἐπισήμου ταύτης θέσεως ὅτι καὶ ἡ Ἱστορία καὶ ἡ πατρὶς ἐξέφρασαν πολλάκις τὴν εὐγνωμοσύνην των εἰς τοὺς ἄρχοντας, ἐφ’ ὅσον οἱ ἐπίγονοι αὐτῶν εἶναι τοιοῦτοι, ὥστε νὰ τύχωσι τῆς εὐγνωμοσύνης ταύτης καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ — ἀπελάμβανε καὶ αὐτὸς τιμῶν, κατὰ κοινωνικὴν πρόληψιν, καίτοι δὲν παρουσίαζε τὰς ἀρετὰς καὶ τὰ προσόντα, τὰ ὁποῖα παρουσιάζουσιν οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὸ αὐτὸ ἐπίπεδον. Ἐὰν θεσπίσωμεν διάταξιν τοιαύτην, ὥστε νὰ καθιερώσωμεν τὸ 25 ἔτος ὡς ἔτος βουλευτικῆς νομιμότητος, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ διαταράξωμεν τὴν κοινωνικὴν ἰσορροπίαν. Ἄλλως τε ἔχομεν δεδομένον ὅτι μέχρι τοῦ ἔτους αὐτοῦ οἱ περισσότεροι τῶν νέων μόλις ἔχουσι γίνει ἐπιστήμονες. Μέχρι τοῦ ἔτους δὲ 21ου δὲν ἔχουσι κἂν οὔτε τὴν διαχείρισιν τῶν ἰδίων. Μέχρι τοῦ 25 ἔτους, καὶ ἐὰν ἔχωσιν εἰσέλθει εἰς τὴν ἐπαγγελματικὴν λεωφόρον, δὲν θὰ ἔχωσι φθάσει εἰς τὸ μέσον ἢ τὸ τέρμα αὐτῆς, ἀλλὰ θὰ εἶναι εἰς τὴν ἀρχήν. Δὲν πρέπει δὲ νὰ πιστεύσωμεν ὅτι οὗτος θὰ εἶναι ἱκανὸς νὰ ἀντιπροσωπεύῃ τοὺς πολίτας καὶ καθοδηγῇ εἰς τὰ πραγματικὰ συμφέροντα τοῦ λαοῦ, ἀφοῦ δὲν ἔφθασεν εἰς σημεῖον, ὥστε νὰ δύναται νὰ ἐξυπηρετήσῃ σπουδαίως οὐδὲ τὸ ἐπάγγελμα, εἰς ὃ ἐτάχθη. Ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως δὲν θὰ εἶμαι βεβαίως ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ δώσω ψῆφον ὑπὲρ τῆς εἰκοσιπενταετοῦς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν, διότι δὲν θέλω νὰ δημιουργηθῶσι κοινωνικοὶ προνομιοῦχοι. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τονίζω ὅτι θὰ ὑποκύψω εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ εἰς ἐμὲ θὰ μείνῃ τοὐλάχιστον ἡ δόξα τῆς ὑποταγῆς.

§37Γ. ΤΣΑΞΙΡΗΣ. Δὲν ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἤρχετο τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ πάλιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι εἶναι πρόσφατος εἰς τὴν μνήμην πάντων ἡμῶν ἡ ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν ἔλαβε τὸ Σῶμα κατὰ τὸ στάδιον τῆς ἐκδικάσεως τῶν ἐκλογῶν. Βεβαίως πολλάκις εἰς τὸ παρελθὸν εἰσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν ἀνήλικοι. Ἡ ἑκάστοτε δηλαδὴ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἐδέχθη πολλάκις ἀνηλίκους, τοὺς ὁποίους διὰ τὰ πολιτικά της συμφέροντα ἐνόμιζεν ὅτι ἠδύνατο νὰ δεχθῇ. Ἐδικαιολόγει δὲ τὴν τοιαύτην ἀπόφασίν της λέγουσα ὅτι αἱ ἀποδείξεις, αἱ ὁποῖαι προσήγοντο, δὲν ἦσαν ἀρκούντως πειστικαί. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον συνέβη εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς παρούσης Συνόδου, οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν πρὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγένετο μέχρι τοῦδε. Διότι εἰσηγουμένου τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ Βουλὴ ἀσκοῦσα τὴν ὡς ἐκ τοῦ ἰδιάζοντος αὐτῆς χαρακτῆρος ἐξουσίαν της, ἐν γνώσει ὅτι οἱ κ. συνάδελφοι, τῶν ὁποίων ἡ ἐκλογὴ ἦτο ὑπὸ κρίσιν, δὲν εἶχον τὴν συνταγματικὴν ἡλικίαν, ἐδέχθη αὐτοὺς μεταξὺ τῶν κόλπων της. Διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ ἐνόμιζον ὅτι εἶναι ἥκιστα κοινοβουλευτικόν, ἥκιστα δηλονότι ἁρμόζον καὶ πρὸς τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Κοινοβουλίου, τὸ ὁποῖον ἔλαβε μίαν ἀπόφασιν τοιαύτην ἐν ἐπιγνώσει καὶ πρὸς τὸ γόητρον τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς ἀποφάσεως ταύτης, ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τοῦτο, λέγω, δὲν ἐπίστευον νὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν καὶ πάλιν τὸ θέμα τοῦτο.

§38Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Σεῖς ἔχετε τὸ κοινοβουλευτικὸν τεκμήριον.

§39Γ. ΤΣΑΞΙΡΗΣ. Ὁμιλῶ γενικῶς. Ἦτο ἐν γνώσει τῆς Βουλῆς ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἰσῆλθον, δὲν ἦσαν ἀνήλικοι.

§40ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βεβαίως.

§41Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν αὐτὴν ἐγὼ τοὐλάχιστον ἔδωκα ψῆφον. Ἡ Συνέλευσις δὲν δύναται νὰ παίζῃ.

§42Γ. ΤΣΑΞΙΡΗΣ. Ματαίως δὲ δύναταί τις νὰ ζητήσῃ τοὺς ἰσχυροὺς ἐκείνους λόγους, τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἱκανὰ ὅπως πείσωσι τὴν Βουλὴν νὰ ἀλλάξῃ σήμερον γνώμην. Διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἀφ’ ὅτου ἡ παιδεία ἐσυστηματοποιήθη καὶ κατέστη ὑποχρεωτικὴ πολὺ καλλίτερον καὶ πολὺ ταχύτερον μορφώνονται οἱ πολῖται. Παραλλήλως δὲ πρὸς τοῦτο αἱ βιοτικαὶ συνθῆκαι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι μετεβλήθησαν, καὶ πολὺ ταχύτερον οἱ νέοι γίνονται σήμερον ἄνδρες καὶ ἀποκτῶσι τὴν πεῖραν τοῦ βίου. Ἐὰν ἀναλογισθῆτε οἱ πρεσβύτεροι ὑμῶν τὸν μέσον ὅρον τῆς ἡλικίας τῶν συμμαθητῶν σας, θὰ ἴδητε ὅτι οὗτος εἶναι πολὺ ἀνώτερος τοῦ σημερινοῦ, διότι σήμερον δὲν εἶναι σπάνιοι οἱ εἰκοσαετεῖς νέοι οἱ συμπληρώσαντες τὰς πανεπιστημιακὰς σπουδάς των. Ἤθελον νὰ μάθω, τί θέλετε νὰ πράξωσιν οἱ νέοι οὗτοι κατὰ τὸ δεκαετὲς διάστημα τὸ μεσολαβοῦν μεταξὺ τῆς ἀποπερατώσεως τῶν σπουδῶν των καὶ τοῦ 30 ἔτους. Νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς ἄλλο στάδιον; Νομίζετε ὅμως ὅτι ἡ πεῖρα, ἡ ὁποία θὰ ἀποκτηθῇ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο, θὰ εἶναι χρήσιμος διὰ τὴν κοινοβουλευτικὴν δρᾶσιν τῶν νέων; Ἐγὼ τοὐλάχιστον νομίζω ὅτι θὰ ὑποστῶσιν ἀπ’ ἐναντίας τὴν κακὴν ἐπίδρασιν τοῦ περιβάλλοντος καὶ ἀντὶ νὰ εἶναι σκαπανεῖς τῶν νέων ἰδεῶν βαθμιαίως ἀναμιγνυόμενοι εἰς τὰ ἐκλογικά, ὡς προοριζόμενοι διὰ τὴν πολιτικήν, θὰ ἀναγκασθῶσι νὰ δεσμευθῶσι διὰ προσωπικῶν δεσμῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ παρεμποδίσωσι τὴν ἐλευθερίαν τῶν κινήσεών των βραδύτερον εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν θέλω νὰ σταματήσω εἰς τὸ λεχθέν, ὅτι δῆθεν ἡ μείωσις τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας τῶν ἐκλεξίμων εἶναι ἀντιδημοκρατική, διότι ταχύτερον οὕτω θὰ σταδιοδρομῶσιν οἱ πλούσιοι. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο μοὶ ὑπενθυμίζει ἀκουσίως μου συμμαθητάς τινὰς τῶν παιδικῶν μου χρόνων, οἱ ὁποῖοι μὴ ἔχοντες πεποίθησιν εἰς τὰς δυνάμεις των, ὅπως φθάσωσιν εἰς τὸ τέρμα, ὁσάκις διαγωνιζόμεθα εἰς ταχύτητα, ἀντὶ νὰ ἐντείνωσι τὰς προσπαθείας των, ἔσπρωχνον καὶ ἠμπόδιζον τοὺς ἀνταγωνιστάς των. Νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ διστάσητε νὰ προικίσητε τὸν τόπον μὲ συστηματικοὺς πολιτικούς, οἱ ὁποῖοι, ὅταν συμπληρώνωσι τὰς σπουδὰς των, θὰ ἔλθωσι μὲ τὸν ἐνθουσιασμὸν καὶ τὴν εἰλικρίνειαν τῆς νεότητος νὰ προσφέρωσι τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὸν τόπον των. Πρέπει νὰ δώσητε εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς ἀνορθώσεως, τοῦ ὁποίου εἶσθε διακεκριμένοι στρατιῶται, ἐνθουσιώδεις συμμαχητάς. Διότι οἱ φυσικοὶ ὑπέρμαχοι τῶν νέων ἰδεῶν καὶ ἀρχῶν, ὑπὲρ τῶν ὁποίων μάχεσθε, εἶναι οἱ νέοι. Ἂν δὲ ἡ νεότης δίδει πολὺν τόπον εἰς τὰ ὄνειρα καὶ δὲν κατέρχεται πολὺ εἰς τὴν πεζότητα τῆς ζωῆς, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ νομίζω ὅτι δὲν θὰ εἶναι κακὸν ἂν καὶ ὀλίγη ποίησις καὶ ὀλίγον ἰδανικὸν ἐμπνεύσῃ τὴν πολιτικήν μας κατεύθυνσιν (Χειροκροτήματα). Μὴ ὑποτιμᾶτε τὴν λαϊκὴν διορατικότητα, ὅταν στέλλῃ, ὅπως παρακαθίσωσι μεταξὺ ὑμῶν, συναδέλφους μειονεκτοῦντας κατὰ τὴν ἡλικίαν. Μὴ ζητεῖτε νὰ θέσητε τὸν λαὸν ὑπὸ κηδεμονίαν ἄχρηστον. Ἀφήσατέ τον ἐλεύθερον νὰ ἐμπιστευθῇ τὴν ὑπεράσπισιν τῶν συμφερόντων του εἰς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους νομίζει καταλληλοτέρους. Ἐὰν δὲ εἰσέλθωσι καὶ ἐνίοτε εἰς τὴν Βουλὴν τινες, οἵτινες θὰ ὀφείλωσι τὴν ἐπιτυχίαν των οὐχὶ εἰς τὴν προσωπικὴν ἀξίαν, οὐδὲ εἰς τὴν ἐλευθέρως ἐκδηλωθεῖσαν ὑπὲρ αὐτῶν ὑπὸ τῶν ἐκλογέων των γνώμην, ἀλλ’ εἰς οἰκογενειακὰς περγαμηνὰς καὶ κομματικὰ κεφάλαια ἄσχετα πρὸς τὴν ἀξίαν αὐτῶν, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω ὅτι εἶναι προτιμότερον νὰ ἀθωωθῶσι 10 ἔνοχοι ἢ νὰ καταδικασθῇ εἷς ἀθῷος. (Χειροκροτήματα).

§43Κ. ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§44Α. ΧΡΙΣΤΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί· ὁ συνταγματικὸς χάρτης ἑνὸς Κράτους συνταγματικοῦ εἶναι τὸ συνάλλαγμα τῶν μελῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸ Κράτος, τὰ μέλη δὲ ταῦτα εἶναι οἱ πολῖται· αὐτοὶ καὶ μόνον συμβάλλονται, εὐθὺς ὡς λαός τις συντάσσεται εἰς Κράτος συνάπτων τὸ πρῶτον συνάλλαγμά του περὶ τοῦ πῶς θέλει νὰ ζήσῃ. Τοῦτο πράττων δίδει τὸν χαρακτηρισμόν, θέτει τὰ ὅρια, πέρα τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ πράξῃ τι, προκειμένου δὲ νὰ λειτουργήσῃ ὡς Κράτος ὁρίζει τόπον, ὁρίζει τύπους τοῦ βουλεύεσθαι· καὶ μὴ δυνάμενος ἐν τῷ συνόλῳ νὰ συνέλθῃ διορίζει ἀντιπροσώπους, οὗ ἕνεκα τὰ συνταγματικὰ καὶ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα ὀνομάζονται καὶ ἀντιπροσωπευτικὰ πολιτεύματα. Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀπορρέον ἐκ τοῦ συναλλάγματος τούτου, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἄλλος τις νὰ ἐκπροσωπήσῃ τὸ Κράτος παρὰ τὰ μέλη ἐκεῖνα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα ἐκλέγονται ἐκ τοῦ συνόλου τοῦ λαοῦ ὡς ἱκανὰ νὰ τὸν ἐκπροσωπήσωσιν. Ὅλος ὁ συνταγματικὸς χάρτης ἀποτελεῖται ἐκ τῶν τύπων καὶ τοῦ τρόπου τῆς λειτουργίας καὶ ἐκ τῆς τακτικῆς, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἀκολουθήσῃ· εἰς ἓν καὶ μόνον σημεῖον καθορίζει ποῖα εἶναι τὰ κύρια στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ χρησιμεύσωσιν, ἵνα ἐπέλθῃ τὸ λειτούργημα τοῦτο συμφώνως μὲ τὸν προορισμόν του, καὶ τὰ στοιχεῖα ταῦτα εἶναι τὰ πρόσωπα, εἶναι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ. Οἱ δὲ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ πρέπει νὰ ὦσιν ἱκανοί, ὡς ἐσκέφθη αὐτὸς ὁ λαός, φιλοσοφῶν ἐν τῇ ἀποφάσει του, ἐν τῇ ἐντολῇ, τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ δώσῃ, καὶ ὥρισεν ὁποῖα πρέπει νὰ ἐκλέξῃ καὶ ποίαν ἱκανότητα πρέπει νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτῶν. Καὶ πρῶτον ἠθέλησε νὰ ζητήσῃ τὴν ἱκανότητα τὴν προσωπικήν. Ἐθεώρησε λοιπὸν ὅτι εἶναι ἄρτιον τὸ πρόσωπον, ὅτι δύναται νὰ ἐκπροσωπήσῃ τὸν λαόν, ὅταν ἔχῃ μίαν ἡλικίαν ὡρισμένην, οὐχὶ δὲ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν ἔλαβε τὴν ἡλικίαν αὐτὴν ὑπ’ ὄψιν, ἀλλ’ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐν τῇ ἡλικίᾳ, τὴν ὁποίαν ὥρισεν, ἦτο δυνατὸν τὸ πρόσωπον νὰ καταστῇ ἱκανὸν νὰ τὸν ἐκπροσωπήσῃ. Μετὰ τοῦτο ὥρισε καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐντολοδόχων, καὶ ἐκ τρίτου ὥρισεν, ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει συμβῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον φυσικὸν εἶναι νὰ συμβῇ, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ὅλα τὰ μέλη νὰ συνέλθωσι καὶ νὰ βουλευθῶσι καὶ νὰ ἀποφασίσωσιν, ὥρισε μέχρι ποίου ἀριθμοῦ θὰ θεωρῆται τὸ πολυμελὲς αὐτὸ Σῶμα ἐν ἀρτιότητι. Αὐτὰ τὰ τρία σημεῖα τῆς ἐντολῆς ἀποτελοῦσι τὴν ἱκανότητα τῶν ἐντολοδόχων. Τὸ δὲ Σύνταγμα, Κύριοι, κατὰ τὴν σύνταξίν του ἔθηκε μεταγενεστέρως τὸ ἄρθρον, περὶ οὗ νῦν ἡ συζήτησις, ἐνῷ ἠδύνατο νὰ τὸ θέσῃ πρῶτον, ἂν ἄλλη ἦτο ἡ ἔννοια τῆς ἐντολῆς. Ἐξεταστέον ἤδη, Κύριοι, ποῖος ὑπῆρξεν ὁ φιλοσοφικὸς λόγος, ὁ ὁποῖος ἔπεισε τὸν λαὸν συνελθόντα νὰ ἐκλέξῃ τοὺς ἀντιπροσώπους του, ὅτι πρέπει νὰ ὁρίσῃ τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας τούτων. Δὲν εἶχε καὶ τῶν ἄλλων λαῶν τὰ παραδείγματα; Δὲν εἶχεν ἐν νῷ ποία εἶναι ἡ θεωρητικὴ φιλοσοφία; Δὲν εἶχεν ἐξ ἄλλου τὰ πορίσματα τῆς πρακτικῆς φιλοσοφίας, ἵνα τὰ συνδυάσῃ καὶ ἀποφασίσῃ; Ἀναντιρρήτως τὰ ἔλαβεν ὅλα ὑπ’ ὄψιν του ὁ λαὸς καὶ εἶπε: δύναμαι νὰ λάβω καὶ 18 ἐτῶν ἡλικίας πρόσωπον, ὡς συμβαίνει ἐπὶ Βασιλέων, δύναμαι καὶ 21, δύναμαι καὶ 25, ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀνάγκην, εἶπεν, εὐφυΐας μόνον, ὅσον ἔχω ἀνάγκην τῆς ἀντιλήψεως καὶ κρίσεως. Οὐδεὶς ἀγνοεῖ, Κύριοι, ὅτι ἡ πνευματικὴ δύναμις ἐν τῇ λειτουργίᾳ της ἐκδηλοῦται διὰ τοῦ ἐφευρετικοῦ, διὰ τῆς διατυπώσεως τῶν πολλῶν γνωμῶν της ἐν εἱρμῷ, μὴ ἀποκρουομένῳ ὑπὸ τῆς λογικῆς, διὰ τῆς ἀντιλήψεως, καὶ τελευταία ἐπέρχεται πλέον ἡ κρίσις, ἥτις εἶναι ἀπόρροια τῆς εὐφυΐας, τῶν γνώσεων καὶ τῆς ἀντιλήψεως· καὶ, ὅταν πρόκειται νὰ εἴπωμεν περὶ κρίσεως, λέγομεν ὅτι εἶναι ὀρθὴ ἢ δὲν εἶναι ὀρθή. Εἶπον ὅτι τελευταία ἐπέρχεται ἡ κρίσις, Κύριοι, διότι αὕτη, διὰ νὰ εἶναι ὀρθή, προϋποθέτει γνώσεις, εὐφυΐαν καὶ ἀντίληψιν ἐπὶ πολλῶν πραγμάτων· ἂν δὲ ταῦτα δὲν προϋπῆρξαν, δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ κρίσις νὰ εἶναι ὀρθή. Καὶ ἐρωτᾶται· διατί εἰς ὅλα αὐτὰ ἐστράφη ἡ προσοχὴ τοῦ λαοῦ; Διότι ἤθελεν ἐν τῷ τόπῳ, ἐν ᾧ μικροσκοπικῶς παρίσταται ὁλόκληρον τὸ Κράτος, ν’ ἀξιοῖ τοιαύτην παρὰ τῶν ἀντιπροσώπων ἱκανότητα; Ἡ ἀπάντησις εἰς τοῦτο εἶναι ἐπιβεβλημένη ἐξ αὐτῆς τῆς ἐντολῆς, δι’ ἧς παρέχεται καὶ τὸ δικαίωμα νὰ σκέπτωνται καὶ περὶ τοῦ ἐθνισμοῦ τοῦ λαοῦ, ἤθελε νὰ ἔχῃ ἐκεῖνα τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τοῦ σκοποῦ θὰ δυνηθῶσι νὰ τὸ ἐκπροσωπήσωσιν· ἤθελεν ὡριμότητα πνεύματος, διαμόρφωσιν κρίσεως καὶ πᾶν ὅ,τι δυνατὸν νὰ καταστήσῃ τὸ ἄτομον ἱκανόν, ὥστε νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν προορισμόν του, τὸν προορισμὸν τοιούτου ἐντολοδόχου. Εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὸ ἡμέτερον Κράτος, Κύριοι, ὅτι ἦτο λαός, ὁ ὁποῖος ἐσχηματίσθη εἰς Κράτος εἰς μίαν γωνίαν μετὰ χιλιάδας ἐτῶν· δὲν ἠγνόει ὅτι εὑρίσκετο ἀντικρὺ τῆς ἑστίας τοῦ πολιτισμοῦ καὶ ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀρυσθῇ διδάγματα, ἀλλ’ εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὰς συνθήκας τοῦ βίου, αὐτὸ τὸ πνεῦμα τοῦ Ἕλληνος πόσον ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξαρθῇ, εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα θὰ διατεθῶσιν, εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὴν φύσιν τοῦ Ἕλληνος ὁποία εἶναι. Ἀνεμέτρησεν ὁ λαός, ὅτε ὥρισε μίαν ἡλικίαν, ἂν εἶναι δυνατὸν μέχρι τοῦ 25ου ἢ μέχρι τοῦ 30οῦ ἔτους τῆς ἡλικίας του νὰ εἶναι κάτοχος ὅλων ἐκείνων τῶν φυτικῶν καὶ ἐπικτήτων προσόντων ὁ ἀντιπρόσωπός του, καὶ δὲν ἐσφάλλετο εἰς τοῦτο, διότι τὸν ἐκάλεσε νὰ ἔλθῃ οὐχὶ εἰς μίαν σχολὴν προπαιδευτικήν, ἀλλ’ εἰς τὴν πολιτειακὴν ἀκαδημίαν τοῦ Κράτους, πεπροικισμένος μὲ ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποπέσῃ εἰς τὴν ἀντίληψιν ἑνὸς ἀνθρώπου ἀναδεχομένου ἓν τοιοῦτον ἀξίωμα, διότι τὸ πολιτεύεσθαι εἶναι ἀξίωμα, ἐν δὲ τῇ ἐνασκήσει αὐτοῦ, ὡς ἠθέλησα πρὸ ἡμερῶν νὰ εἴπω, καθίσταται καθῆκον, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, διότι, ἂν αἰσθάνηται ἐν ἑαυτῷ τὴν δύναμιν καὶ τὸν προορισμὸν τοῦ ἀντιπροσώπου καὶ θελήσῃ νὰ ἀπόσχῃ, ἀρνεῖται τὸ φυσικὸν δῶρον τῆς ὑπεροχῆς. Τῷ εἶναι λοιπὸν ἐπιβεβλημένον τοῦτο. Πολιτειακὴν Ἀκαδημίαν, Κύριοι, ὠνόμασα τὴν Βουλὴν· καὶ μὴ δὲν εἶναι πολιτειακὴ Ἀκαδημία ἡ Βουλή, καὶ μὴ δὲν προϋποθέτει τοὺς πάντας ἐρχομένους μὲ γνώσεις, μὲ πεῖραν, μὲ ἀντίληψιν, μὲ κρίσιν, ἵνα ἀποφασίσωσι περὶ τῆς τύχης τοῦ ἔθνους ἔν τε τῷ Ἐσωτερικῷ καὶ τῷ Ἐξωτερικῷ; Καὶ ἐξεταστέον, Κύριοι: ἂν τις γεννηθῇ εὐφυὴς καὶ εἰς μίαν ἡλικίαν 16, 18 ἢ καὶ 20 ἐτῶν ἐκδηλώσῃ τὴν δύναμιν τοῦ πνεύματός του ὡς ἐφευρέτης καὶ εἰς οἱονδήποτε ἄλλο σημεῖον, τὸ ὁποῖον προϋποθέτει καὶ μεγάλην ἀντίληψιν, ἔπεται ὅτι εἶναι ἱκανὸς νὰ ἔλθῃ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ νὰ βουλευθῇ, νὰ ἀποφασίσῃ εἰς τὴν ψήφισιν νόμων, εἰς τὴν σύνταξιν Συντάγματος, εἰς τὴν διακανόνισιν τοῦ δημοσίου καὶ ἰδιωτικοῦ δικαίου; Εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς νέους συναδέλφους νὰ λέγωσιν ὅτι, ὅπου συναντήσωμεν εὐφυΐαν, δὲν πρέπει νὰ τὴν περιορίσωμεν; Ποῦ νὰ τὴν εἰσαγάγωμεν, Κύριοι; Εἰς τὸ Κοινοβούλιον; Νὰ προπαιδευθῇ, νὰ συνηθίσῃ νὰ ὁμιλῇ, νὰ λάβῃ τὸ θάρρος νὰ ἀναγινώσκῃ τὰς σημειώσεις του; Ὄχι, Κύριοι, τὸ λειτούργημα τοῦτο εἶναι ὁ τόπος, ἐν τῷ ὁποίῳ ἐναλλάσσονται αἱ διάφοροι ἰδέαι ἐκ μέρους τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ καὶ ἐνασκεῖται αὐτὸ τὸ ὕψιστον τῶν δικαιωμάτων, ὅπερ ἐν τῇ ἐνασκήσει του ἀποτελεῖ πολεμικήν. Ὁ πολιτευόμενος πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν ἡλικίαν ὥριμον, νὰ ἔχῃ τὰς γνώσεις ἐπαρκεῖς, νὰ γνωρίζῃ νὰ ἐπιτίθηται, νὰ γνωρίζῃ νὰ ἀμύνηται, ἡ καρδία του νὰ μένῃ ἥσυχος ἔναντι τῶν ἀντιπάλων του κατὰ τὰς συζητήσεις, νὰ μὴ τὸν πτοῇ ἡ ῥητορικὴ τέχνη τοῦ ἀντιπάλου του οὔτε τὰ ἐπιχειρήματα ἐκείνου, ἀλλ’ ἐν τῇ πολεμικῇ ταύτῃ νὰ ἀρύηται δυνάμεις καὶ νὰ ἑτοιμάζηται πρὸς ἄμυναν. Ὀφείλομεν, λέγουσιν ἕτεροι, νὰ ἔχωμεν Κοινοβούλιον ἐξ ὅλων τῶν ἡλικιῶν. Τοῦτο ἀναιρεῖ τὸν προορισμὸν τοῦ Κοινοβουλίου. Δεχθῆτε πρὸς στιγμήν, Κύριοι, ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν πέντε ἕως δέκα ῥήτορας, ἀντιφρονοῦντας εἰς ἓν ζήτημα ἀπὸ πεποιθήσεως, καὶ ὁ εἷς ἐπιτίθεται κατὰ τοῦ ἑτέρου· ἐὰν ἔχωμεν καὶ μίαν ὁμάδα νέων, τοὺς ὁποίους τοὺς τιμῶ, ὁσάκις εἶναι μελετηταί, ὁσάκις εἶναι εὐφυεῖς, τί θὰ ἔκαμνον οὗτοι εἰς τὴν ἐπίθεσιν ἑνὸς ἀπαραμίλλου ῥήτορος, ἑνὸς ῥήτορος ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ κάμψῃ τὸ βῆμα; Δὲν θὰ ἐτίθεντο μὲ τὴν γνώμην του; Καὶ τότε ὅσους περισσοτέρους ἠδύνατο διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ λόγου του νὰ πείσῃ ὁ ῥήτωρ ἐκεῖνος, τόσους περισσοτέρους δὲν θὰ εἶχε μὲ τὴν γνώμην του; Καὶ ἐξ ἀντιθέτου, ἐὰν εἴχομεν μίαν ὁμάδα ἀνδρῶν ἀκαδημαϊκῶν πολιτευομένων, οἱ ὁποῖοι νὰ ἔχωσι διέλθει ὅλα τὰ συγγράμματα τὰ πολιτειακά, νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψει των ὅλας τὰς γνώμας καὶ ὁσάκις ἤθελον οἱ πολιτευόμενοι νὰ ἐξεγείρωσι τὸν λαὸν καὶ ὁσάκις ἤθελον νὰ τὸν πείσωσιν εἰς ἐξέγερσιν τί θὰ ἔλεγεν ἐκείνη ἡ ὁμὰς τῶν ἀνδρῶν τότε; Θὰ ἔλεγεν ὅτι τοῦτο εἶναι μία ἀλληλεπίθεσις, ἀλλ’ ὅτι δι’ ἐμέ, τὴν ὁμάδα τῶν 50 ἢ τῶν 100, οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν, ἐγὼ ἔχω τὰς πεποιθήσεις μου, καὶ οὕτω θὰ ἐπέρχηται τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ εἶναι ἀποτέλεσμα παραπειστικόν, δὲν θὰ εἶναι ἀποτέλεσμα παραφορᾶς. Τὴν εὐφυΐαν οὐδεὶς πρέπει νὰ μὴ σέβηται, ἀλλὰ πᾶν ὅ,τι εἶναι φυσικῶς ἀδύνατον δὲν πρέπει ἡμεῖς νὰ ἔλθωμεν νὰ τὸ καταστήσωμεν φυσικῶς δυνατόν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατασταθῇ δυνατόν. Δὲν ἀγνοοῦμεν, Κύριοι, εἰς ποίαν ἡλικίαν λαμβάνουσι τὰ διπλώματα οἱ Ἑλληνόπαιδες· ἐπίσης δὲν ἀγνοοῦμεν ποίας σπουδὰς κάμνουσιν εἰς τὴν Ἑσπερίαν, ἀλλ’ ὅλα αὐτὰ δὲν εἶναι δυνατὸν πρὸ τοῦ 30οῦ ἔτους νὰ κατασταθῶσι κτῆμα τοῦ σπουδάζοντος. Θὰ ἔχωσι πολλὰ ἐν νῷ, ἀλλὰ δὲν θὰ δύνανται νὰ ἐξωτερικεύσωσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ εἶναι τὰ μόνα ὅπλα των, ὥστε ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ προτάσσωσι τὴν πεποίθησιν περὶ τῶν γνωμῶν των. Ἐπεθύμουν, Κύριοι, νὰ ἦτο δυνατόν, ἀφοῦ τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο δὲν εἶναι ἤδη ὑπὸ τὸν τύπον αὐτὸν ἐσχηματισμένον, ἡ μέλλουσα ἐκλογὴ νὰ χορηγήσῃ ὡρίμους καὶ πεπαιδευμένους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἐξ οὐδεμιᾶς τῶν περιστάσεων, τῶν ὁποίων ἐμνήσθην, θὰ δύνανται νὰ παραπεισθῶσιν, ἀλλ’ ἕκαστος νὰ ἔρχηται μεμελετημένος νὰ ὑποβάλῃ τὰς ἰδέας του καὶ ἐκφέρῃ μετὰ πεποιθήσεως μίαν γνώμην. Καὶ τότε ἕκαστος δὲν θὰ φροντίζῃ πῶς νὰ διακόπτῃ τὸν ἄλλον, ἀλλὰ πῶς νὰ ἐκφέρῃ τὴν ἰδέαν του, πῶς νὰ ἐπιβάλλῃ τὴν ἰδέαν του καὶ πῶς νὰ φροντίζῃ νὰ ἐπικρατήσῃ. (Χειροκροτήματα). Συζητοῦμεν ἤδη, Κύριοι, περὶ τῆς νομίμου ἡλικίας τοῦ Βουλευτοῦ, μετὰ τὴν ψήφισιν τῶν δύο ἄρθρων περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν καὶ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ὁποίων ἡ ψῆφος, ἀρκεῖ διὰ νὰ καταστήσῃ μίαν πρότασιν νόμου. Τὸ Σύνταγμα ἠθέλησε νὰ εἴπῃ διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 150 Βουλευτῶν, ὅτι θέλει 150 διανοίας, 150 ἀντιλήψεις, 150 κρίσεις, καὶ ἐν τῷ σχηματισμῷ αὐτῷ κατὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλίου νὰ μὴ κατέλθωσι κάτω τοῦ ἡμίσεος, διότι, ἂν κατέλθωσι κάτω τοῦ ἡμίσεος, δὲν ἐκπληροῦται ἡ ἐντολή, δὲν εἶναι ἐν ἀρτιότητι. Καὶ σήμερον παριστάμεθα ὑπὸ τὴν περίστασιν ἐκείνην, ὑπὸ τὴν ὁποίαν 50 μόνον πρόσωπα θὰ ἀποτελῶσι τὴν ἀπαρτίαν. Ἐρωτᾶται δὲ νῦν· δὲν πρέπει ταῦτα νὰ εἶναι ἱκανά; Ἐὰν νομίσητε, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν 25 νέους καὶ τὸ ὑπόλοιπον νὰ ἔχωμεν ἐκ τῶν διαφόρων ἡλικιῶν, κρίνατε ὑμεῖς ποίαν ἐπιρροὴν θὰ ἐξασκήσῃ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος ἡ ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν θὰ ἐκφέρωμεν. Οὐδεὶς θέλει ν’ ἀπογοητεύσῃ τοὺς νέους, ἀλλὰ καὶ εἰς οὐδένα πρέπει νὰ ἐπιτραπῇ νὰ νομίσῃ, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον εἶναι προπαιδευτικὴ πολιτειακὴ σχολή, ἀλλ’ ὅτι πρέπει νὰ ἔχωσι πάντες οἱ ἄνδρες τοῦ Κοινοβουλίου τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας των καὶ ὅτι ἕκαστος ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ δράσει του πρέπει νὰ φροντίσῃ νὰ καταστῇ καλλίτερος τοῦ ἑτέρου, καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι δύναται νὰ ἔλθῃ Βουλευτής, μὲ πλήρη πολιτειακὴν μόρφωσιν εὐκόλως νὰ διεκδικήσῃ τὰ πρῶτα καὶ νὰ ἐπιδιώξῃ τὰ ἀνώτερα ἀξιώματα καὶ ν’ ἀναδειχθῇ ἐν τῇ πολιτικῇ δράσει του. (Χειροκροτήματα).

§45ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἔχω, Κύριοι, ἀδιάσειστον γνώμην, ὅτι ἔπρεπε καὶ ἐπεβάλλετο νὰ ὁρίσωμεν ὡς κατώτατον ὅριον ἡλικίας τοῦ ἐκλεξίμου Βουλευτοῦ τὸ 35ον ἔτος τοὐλάχιστον. Ἡ ἐπιτροπή, Κύριοι, ἀπεφάνθη ὑπὲρ τοῦ 30οῦ ὡς κατωτάτου ὁρίου, «καθόσον ἐκρίθη, ὅτι εἶναι ἀπαραίτητος ὁ χρόνος οὗτος διὰ τὴν καθόλου πρὸς τὸ πολιτεύεσθαι κατάρτισιν καὶ τὴν ἐπὶ ἴσοις ὅροις εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας συμμετοχὴν πάντων τῶν πολιτῶν, ἥτις εἰς ἡλικίαν πρωιμωτέραν καθίσταται ἀνέφικτος ὡς ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν κοινωνικῶν συνθηκῶν». Ὑπάρχουσιν ἆρά γε αἱ κοινωνικαὶ ἐκεῖναι συνθῆκαι, αἵτινες δὲν ἐπιτρέπουσι τὴν ἐπὶ ἴσοις ὅροις συμμετοχὴν εἰς τοὺς ἀγῶνας τοὺς πολιτικούς; Ναί, κύριοι Βουλευταί, ἀναμφηρίστως ναί. Κατὰ κανόνα παρ’ ἡμῖν ἐξελέγοντο ὀνόματα· κατὰ δὲ τοὺς τελευταίους χρόνους εἰσήλασαν εἰς τὸ Κοινοβούλιον κατὰ στίφη καὶ οἱ νεόπλουτοι. Σέβομαι, Κύριοι, ὑπὲρ πάντα ἄλλον τὸ ὄνομα, ὅσον καὶ πᾶς ἄλλος τοὐλάχιστον, σέβομαι ἐπίσης ὡς καὶ πᾶς ἄλλος τὸ χρῆμα, ὅταν καλῶς χρησιμοποιῆται, πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν κοινωνικῶν συμφερόντων. Ἀλλ’ ἰσχυρίζομαι, πολλάκις τοῦτο ἐπαναλαμβάνων, ὅτι μία ἀντιπροσωπεία τοῦ λαοῦ, ἵνα ᾖ ἀληθὴς ἀντιπροσωπεία, ἵνα ἐκπροσωπῇ ἀληθῶς τὰς ἰδέας καὶ τὰ συναισθήματα τοῦ λαοῦ, δὲν πρέπει νὰ προέρχηται ἐξ ὡρισμένων κοινωνικῶν τάξεων. Κατ’ ἀκολουθίαν θεωρῶ ἄτοπον νὰ ἐκλέγωνται Βουλευτὰ ὀνόματα καὶ χρήματα κατὰ προνόμιον τρόπον τινά. Ἂν δὲ καθορίσητε ὡς ἔσχατον ὅριον ἡλικίας τὸ 25ον ἔτος, πρέπει νὰ εἶσθε ἀπολύτως πεπεισμένοι, ὅτι κατὰ τὴν νεαρὰν ἐκείνην ἡλικίαν θὰ ἐκλέγωνται προνομιακῶς ἢ ὀνόματα ἢ χρήματα. Τὴν ἀπόδειξιν τούτου παρέχει αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἡμῶν. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι σέβομαι ὡς καὶ πᾶς ἄλλος τό τε ὄνομα καὶ τὸ χρῆμα, σέβομαι καὶ ἐκτιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι ὡς καὶ πᾶς ἄλλος ἐπίσης τοὺς συναδέλφους τοὺς ὁποίους θὰ ἀναφέρω, ἀλλὰ θὰ ἀναφέρω τοὺς συναδέλφους ἐκείνους, ὅπως στηρίξω τὸ ἑξῆς ἐπιχείρημά μου, ὅτι ἴσης ἀξίας ὑποψήφιοι, μὴ ἔχοντες ὄνομα καὶ χρῆμα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκλεχθῶσι παρ’ ἡμῖν. Ἀνήλικοι, γενόμενοι δεκτοὶ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἡμῶν, ἐξελέγησαν ὁ ἀξιότιμος καὶ ἀξιόλογος Βουλευτὴς ἐκ Λαρίσης κύριος Τσαξίρης—χρῆμα, ὁ ἔντιμος καὶ λαμπρὸς Βουλευτὴς ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας κύριος Νοταρᾶς— ὄνομα, ὁ ἀξιότιμος καὶ ἀξιόλογος Βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας κύριος Ντολιόπουλος—χρῆμα, ὁ φίλος μου καὶ ἀξιόλογος ἐπίσης Βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κύριος Φωτήλας —ὄνομα...

§46ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ πρᾶμμα!

§47Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. ... ὁ συμπαθέστατος συνάδελφος καὶ ἀξιόλογος Βουλευτὴς Κερκύρας κ. Κογεβίνας— χρῆμα.

§48Κ. ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΣ. Μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ὁ κ. Κογεβίνας δὲν διέθεσεν οὔτε λεπτὸν καὶ συγκεντροῖ προσόντα ὅσα ὀλίγοι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ· εἶναι ἐπιστήμων ἄριστος.

§49Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὀφείλω καὶ αὖθις νὰ κάμω τὴν δήλωσιν, ὅτι οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον ἰσχυρίζομαι, ὅτι ἐγένετο Βουλευτὴς διότι ἐχρησιμοποίησε τὸ χρῆμα. Ἰδοὺ περὶ τίνος ἐγὼ ὁμιλῶ. Περὶ ἑνὸς γεγονότος, τὸ ὁποῖον ἐπέρχεται ἐπιβλητικῶς ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν συνθηκῶν, συνθηκῶν κοινωνικῶν, αἵτινες κατέστησαν συνθῆκαι ἐπιβλητικαὶ ἕνεκα λόγων ἱστορικῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν οὐδὲ πόρρωθεν νὰ ἀποδοθῇ μομφὴ εἰς τὰ ὡρισμένα πρόσωπα. Ὁ λαλῶν τὴν στιγμὴν ταύτην ἀληθῶς δὲν ἔχει οὔτε ὄνομα οὔτε χρῆμα, ἀλλ’ οὐδεμίαν ἔχω δυσκολίαν νὰ δηλώσω, ὅτι ἐπεθύμουν νὰ ἔχω ἢ ὄνομα ἢ χρῆμα, ἢ μάλιστα ἀμφότερα. Ἐξελέγη ἐπίσης καὶ ἕτερος Βουλευτὴς ἐκ Μεσσηνίας, περὶ τοῦ ὁποίου ἐγὼ ἔχω πάντα λόγον νὰ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι κατέχει ἐπαξιωτάτην θέσιν μεταξὺ ἡμῶν, ὁ κ. Περρωτής—ὄνομα. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Συνέλευσιν, τὴν διαλυθεῖσαν, εἶχον ἐκλεχθῆ ἀνήλικοι Βουλευταί, Μαυρομιχάλης—ὄνομα, Μποῦτος—ὄνομα. Εἴπατέ μοι Βουλευτὴν κάτω τῆς ὡρισμένης νομίμου ἡλικίας, ὅστις νὰ ἐξελέγη χωρὶς νὰ εἶναι ὄνομα, χωρὶς νὰ ἔχῃ χρῆμα.

§50ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ κ. Χριστίδης! (Ἱλαρότης).

§51ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ κ. Τσαξίρης, ἔντιμον ὄνομα, ἀλλ’ ὄχι πολιτικόν.

§52ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸν ἀνέφερα. Εἴπατέ μοι, κύριοι Βουλευταί· ὁ σήμερον διευθύνων τὰς τύχας τοῦ Κράτους, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκλεγῇ Βουλευτὴς εἰς ἡλικίαν 25 ἐτῶν;

§53ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐξελέγην εἰς ἡλικίαν 25 ἐτῶν.

§54ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐν Κρήτῃ.

§55ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ναί· ὀφείλω μάλιστα νὰ προσθέσω ὅτι ἡ Βουλὴ συνήρχετο τότε τὸν Ἰούνιον, ἐγὼ δὲ εἶχον γεννηθῆ κατ’ Αὔγουστον, ὥστε μοὶ ὑπελείποντο εἰσέτι, ὅπως συμπληρώσω τὸ 25 ἔτος τῆς ἡλικίας μου, 50 ἡμέραι, καὶ τότε ἠναγκάσθην εἰς τοὺς ὑποβαλόντας ἔνστασιν κατὰ τῆς ἐκλογῆς μου νὰ δηλώσω ὅτι, ἐὰν προεκαλούμην ὑπὸ τούτων, θὰ ἤμην ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν, ὅτι δηλαδὴ μοὶ ὑπελείποντο 50 εἰσέτι ἡμέραι, ὅπως συμπληρώσω τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν· ἀλλὰ τότε οἱ ἀντίπαλοί μου ἐφάνησαν γενναῖοι καὶ δὲν ἐστήριξαν ἔνστασιν ἐπὶ τῆς ἐλλείψεως ταύτης τῶν 50 ἡμερῶν.

§56Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐξελέγη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν Κρήτῃ· ἐν Ἀθήναις, ἐρωτῶ, ἂν θὰ ἐξελέγετο.

§57Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Μὴ λησμονεῖτε τὸν Χατζηγιάννην καὶ τὸν Σχινᾶν.

§58Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν θὰ λησμονήσω τίποτε, κύριε συνάδελφε. Διότι ἐν Κρήτῃ δι’ ἄνδρα, ὡς ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἦτο δυνατὸν νὰ δημιουργηθῇ ὄνομα κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, διότι τὰ ὀνόματα ἐν Κρήτῃ ἐδημιουργοῦντο μέχρις ἐσχάτων, ὡς ἐδημιουργήθησαν ἐνταῦθα κατὰ τὸ 1821. Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι συνάδελφοι: ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτε ἦσαν 25 ἐτῶν, τοῖς ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκλεγῶσιν εἰς τὰς ἐκλογικάς των περιφερείας δημοτικοὶ σύμβουλοι; Καὶ ἐρωτῶ: τὸ πλεῖστον τῶν ἀποτελούντων τὴν Συνέλευσιν ταύτην εἰς ἡλικίαν 25 ἐτῶν θὰ ἐτολμῶμεν νὰ ἐκθέσωμεν ὑποψηφιότητα Βουλευτοῦ; Θὰ ἐτολμῶμεν νὰ ἐκθέσωμεν κάλπην—ἐπαναλαμβάνω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον πρότερον – δημοτικοῦ συμβούλου;

§59Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἂν δὲν ἐγίνετο ἡ ἐπανάστασις πάλιν, δὲν θὰ ἐτολμῶμεν οὔτε τώρα. Ποῦ μὲ ἄφηνεν ἐμὲ ὁ Ρουφισμός;

§60Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ εἴπω ταῦτα πρὸς ὑμᾶς, διότι πιστεύω, ὅτι τὸ μέγιστον ἐμπόδιον μέχρι τοῦδε, ὅπερ ὑπῆρξεν εἰς τὴν πολιτικὴν ἡμῶν πρόοδον, ἦτο ἀκριβῶς τοῦτο, ὅτι, ἐν ᾧ ἡ πατρὶς ἡμῶν διὰ πάντα τὰ ἄλλα στάδια ἐχρησιμοποίει ἁπάσας τὰς διανοητικὰς καὶ ἠθικὰς αὑτῆς δυνάμεις, διότι ἕκαστος ἠδύνατο νὰ διακριθῇ ἐν τῇ ἰατρικῇ, ἐν τῇ νομικῇ, ἐν τῇ βιομηχανίᾳ, ἐν τῷ ἐμπορίῳ, διὰ τὴν πολιτικὴν δὲν ἐχρησιμοποίει ἁπάσας τὰς διανοητικὰς καὶ ἠθικὰς αὑτῆς δυνάμεις.

§61Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λαμβάνετε ὡς βάσιν τὴν ἰδικήν σας περιφέρειαν καὶ κρίνετε δι’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα; Διότι, ἂν εἰς τὴν ἰδικήν σας περιφέρειαν συμβαίνωσιν αὐτά, εἰς ἄλλας ἐκλογικὰς περιφερείας δὲν ὑπάρχουσιν αὐτὰ τὰ ἐμπόδια.

§62Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο, ὡς τὸ θέτετε τὴν στιγμὴν ταύτην, τὸ συνεζητήσαμεν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, καὶ ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς, ἂν δὲν πλανῶμαι, ὑπῆρξεν ὅτι εὑρίσκεσθε ἐν πλάνῃ. Διότι ἐν τῇ περιφερείᾳ, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐξελέγη ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, μόνος, καθόσον γνωρίζω, ἀνήλικος ἐκλεγεὶς κατὰ τὸ παρελθόν, ἦτο ὁ καὶ σήμερον ἐκ τῶν καλλίστων συναδέλφων κ. Ροῦφος Κανακάρης.

§63Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καὶ ὁ κ. Ζαΐμης.

§64Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ὁ κ. Ζαΐμης. Τοῦτο ἐπικυροῖ τὸ ἐπιχείρημά μου. Καὶ ὁ κ. Ροῦφος, περὶ τοῦ ὁποίου ἐκ τῶν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ συζητήσεων ἔχω πεισθῆ ὅτι εἶναι ὁ δημοκρατικώτερος τῶν εὐπατριδῶν, χωρὶς νὰ παύῃ νὰ εἶναι ὁ ἀριστοκρατικώτερος τῶν δημοκρατικῶν, ἀνεγνώρισε τοῦτο καὶ εἶναι ἐνθουσιωδέστατος ὀπαδὸς τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζω, καὶ ὑπεστήριξεν ὅτι ἔχομεν ἐκ πείρας βεβαιωμένον, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἰσότης τῶν ὅρων ἐν τῇ συμμετοχῇ εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας. Ἦτο ὁ πρῶτος, ὅστις ἐψήφισεν ὑπὲρ τοῦ ὁρισμοῦ τοῦ 30οῦ ἔτους τῆς ἡλικίας ὡς κατωτάτου ὁρίου.

§65Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Καὶ ὁ Κρεστενίτης ἐξελέγη.

§66ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ὁ κ. Κρεστενίτης ἐπικυροῖ τὸ ἐπιχείρημά μου—ὄνομα. Μόνον διότι ἦτο ὄνομα ἐξελέγη εἰς τὴν ἡλικίαν ἐκείνην.

§67ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν φρονεῖτε, ὅτι ἡ ἐκλογὴ τῶν ὀνομάτων συνδέεται πρὸ παντὸς πρὸς τὸ μέχρι τοῦδε κρατῆσαν καθεστὼς καὶ μὲ τὰς κρατησάσας συνθήκας τοῦ πολιτεύεσθαι, αἱ ὁποῖαι ἐὰν ἐκλίπωσιν, ὅπερ εὐχόμεθα, δὲν θὰ γεννᾶται ζήτημα ὀνομάτων καὶ ἡλικιῶν;

§68ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀπαντῶν εἰς τὴν διακοπὴν ταύτην νομίζω ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς τοιαύτην πρόοδον κοινωνικὴν καὶ πολιτικήν, ὥστε νὰ σεβώμεθα τὰ ὀνόματα, χωρὶς νὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ θέτωμεν τὰ ὀνόματα καὶ ἀποκλειστικῶς τὰ ὀνόματα ἄρχοντας ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐφθάσαμεν καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἐλάττωμα, νὰ μὴ ἐκλέγωμεν ὄντως τὰ ὀνόματα καὶ μόνον τὰ ὀνόματα, ἀλλά, εἶπον καὶ προηγουμένως, εἰσήλασε κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους λάβρος καὶ ἀκάθεκτος ὁ νεοπλουτισμὸς εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ ἀμφιβάλλω ἂν ὁ κ. συνάδελφος, ὅστις εἶναι ἄριστος ἐπιστήμων καὶ ἀξιολογώτατος Βουλευτής, ἀμφιβάλλω ἂν θὰ ἐγίνετο Βουλευτής, ἐὰν δὲν ἐτίθετο ὑπὸ τὴν αἰγίδα τοῦ θείου του τοῦ πολυταλάντου.

§69ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν ἀντιθέτων ὅτι θὰ εἶχον λάβει περισσοτέρας ψήφους, ἐὰν ἤμην ἀντίθετος τοῦ θείου μου.

§70ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πρέπει, Κύριοι, νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἀγῶνες μεταξὺ πάντων τῶν παρ’ ἡμῖν πολιτευτῶν δὲν διεξάγονται ἐπὶ ἴσοις ὅροις. Πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν καὶ νὰ τὸ παραδεχθῶμεν, ὅτι, ἐὰν θέσωμεν τοιαύτην διάταξιν, εἰς τὸ μέλλον θὰ ἐκλέγωνται οἱ υἱοὶ τῶν μεγάλων κοτζαμπασήδων καὶ οἱ υἱοὶ τῶν ἑκατομμυριούχων, καὶ ἐρχόμενοι ἐνταῦθα οἱ πατέρες μετὰ τῶν υἱῶν θὰ ἐξακολουθῶσι νὰ κυβερνῶσι τὸν τόπον κατὰ τὸν αὐτὸν ἀποκλειστικῶς τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκυβέρνων αὐτὸν εἰς τὸ παρελθόν, καὶ κατὰ τὸν ὁποῖον τρόπον ἐπεκύρουν ἐκλογὰς ἀνηλίκων· ποίων ἀνηλίκων; Τῶν προερχομένων ἐκ τῆς τάξεως αὐτῶν. Ἔβλεπον μεταξὺ αὐτῶν ἓν τέκνον τῆς τάξεώς των προσφιλέστατον· ἡ συμπάθεια πρὸς τὸ τέκνον τοῦ παλαιοῦ φίλου, τοῦ παλαιοῦ συναδέλφου, μετὰ τοῦ ὁποίου παρεκάθισαν ἐπὶ δεκαετηρίδας εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἦτο ἡ μόνη ἐμπνέουσα αὐτοὺς αἰτία εἰς τὴν ἐπικύρωσιν τῶν ἐκλογῶν ἐκείνων, οὐχὶ διότι ἀνεγνώριζον εἰς τοὺς υἱοὺς αὐτῶν ἱκανότητά τινα, περὶ τῆς ὁποίας οὐδέποτε ἐφρόντισαν νὰ ὑπάρχῃ εἴτε εἰς τὸν Βουλευτὴν εἴτε εἰς τὸν Ὑπουργόν.

§71Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Σᾶς συγχαίρω διὰ τὸ θάρρος σας, κύριε συνάδελφε, διότι εἶναι βεβαιωμένον ὅτι οὐδεὶς θὰ ἐξέθετε κάλπην.

§72ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀναμφιβολώτατα, Κύριοι, ἐγώ, ἐὰν δὲν ἐπήρχετο ἡ ἐπανάστασις, θὰ ἐφοβούμην...

§73Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Δὲν θὰ ἐτόλμας.

§74Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θὰ ἐξελέγεσο.

§75ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θέλω νὰ εἴπω ὁποίου εἴδους ἀποδοκιμασίας θὰ ὑφιστάμην· θὰ ἐθεωρούμην τὸ ὀλιγώτερον γελοῖός τις, παίγνιόν τι κωμικόν, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξέθετεν ὑποψηφιότητα. Καὶ ἀφοῦ ἦλθεν ἡ Ἐπανάστασις καὶ δυνάμεθα νὰ ἀνοίξωμεν τὴν θύραν εἰς τὰς λαϊκὰς τάξεις, εἰς τὰς τάξεις τῶν ἐπιστημόνων, ἵνα, ὅπως εἶπον, εἶναι γνησιωτέρα ἡ ἐκπροσώπησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅπως ἐκ πασῶν τῶν τάξεων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ προέρχωνται οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ, θὰ στραφῶμεν πρὸς ἀντίθετον διεύθυνσιν, καὶ ἀντὶ νὰ βαδίσωμεν εἰς τὴν ὁδὸν ἐκείνην, ἥτις θὰ δώσῃ γνησιωτέραν ἀντιπροσωπείαν, θὰ πράξωμέν τι ἀντίθετον, δηλαδὴ θὰ καταστήσωμεν τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν ὀλιγώτερον γνησίαν; Νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ πρότασις, εἰς τὴν ὁποίαν προέβη ὁ κ. Πρωθυπουργός, προέρχεται ἐκ μονομεροῦς τινὸς σκέψεως, ἐκ μιᾶς σκέψεως καὶ μόνης, τῆς σκέψεως ὅτι εἶναί τις ὥριμος εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν νὰ ἐκτελέσῃ ἔργα Βουλευτοῦ, καὶ εἶναι μάλιστα ὡριμώτερος εἰς τὰ μεσημβρινὰ κλίματα. Τοῦτο εἶναι ἀληθές. Ἐν τούτοις, προκειμένου περὶ τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῶν μεσημβρινῶν Κρατῶν, θὰ ἠδύνατό τις νὰ ἔχῃ τὴν ἀντίρρησιν ταύτην: Οἱ Ἕλληνες δὲν ἐκπαιδευόμεθα τοσοῦτον τελείως εἰς τὴν κατωτέραν καὶ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ὅσον οἱ Ἰταλοί· οἱ Ἕλληνες δὲν ἐκπαιδευόμεθα εἰς τὸ Πανεπιστήμιον ὅσον οἱ Ἰταλοί, καὶ διότι ἡ διδασκαλία δὲν εἶναι τελεία, ἀλλὰ καὶ διότι εἶναι ἡ φιλολογία μας ἐν γένει πενιχρά, καὶ δὲν ἔχομεν βιβλία ἐπαρκῆ ποσοτικῶς καὶ ποιοτικῶς. Δὲν ὑπάρχουσιν ὅλα ἐκεῖνα τὰ βιβλία, τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς δώσωσιν ὅλην τὴν προσήκουσαν μόρφωσιν μέχρι τοῦ 25ου ἔτους, καὶ πρέπει νὰ ληφθῇ ἀκριβῶς ὑπ’ ὄψιν πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν προτέρων ἐπιχειρημάτων, ὅτι οἱ δυνάμενοι μέχρι τοῦ 25ου ἔτους νὰ χρησιμοποιήσωσι συγγράμματα εἰς ξένην γλῶσσαν καὶ νὰ μεταβῶσιν εἰς Εὐρώπην, ἵνα τελειοποιήσωσι τὰς σπουδάς των, εἶναι πάλιν οἱ πλούσιοι ἢ οἱ ἰσχύοντες πολιτικῶς, οἱ δυνάμενοι νὰ μεταβαίνωσιν ὡς ὑπότροφοι, ἵνα σπουδάσωσιν εὐρύτερον τὰς διαφόρους ἐπιστήμας κατὰ τὸν γνωστὸν ἐκεῖνον τρόπον τῶν διαγωνισμῶν, κατὰ τοὺς ὁποίους εἷς ἦτο ὁ διαγωνιζόμενος πάντοτε, θὰ ἠδύνατο δέ τις νὰ εὕρῃ προχείρως παραδείγματα, ἀλλὰ τοῦτο θὰ ἦτο ἄκαιρον τό γε νῦν ἔχον ἐξεταζόμενον.

§76Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Θὰ ἔλθῃ ἡ σειρά του.

§77ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Λοιπὸν πῶς θέλετε νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἰσότης τῶν ὅρων κατὰ τὴν συμμετοχὴν εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας, ὅταν ἔχητε ἕνα καταγόμενον ἐκ τῶν λαϊκῶν τάξεων, ὅστις μόλις συνεπλήρωσε τὰς σπουδάς του, ὅστις μόλις ἄρχεται τῆς ἐξασκήσεως τοῦ ἐπαγγέλματός του, ὅστις μόλις εἰσέρχεται εἰς τὸν βίον καὶ ἔχει ἀνάγκην πρῶτον νὰ δημιουργήσῃ τὸ στάδιόν του, δεύτερον ἄγνωστος αὐτὸς εἰς τοὺς πολλοὺς νὰ δημιουργήσῃ μίαν φήμην, εὐδοκιμῶν εἰς τὸ ἐπάγγελμά του, ἵνα ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἀκολούθως νὰ ζητήσῃ, ὅπως ἀνατεθῇ εἰς αὐτὸν ἡ μεγίστη τῶν ἐντολῶν, νὰ ἀντιπροσωπεύῃ τὸν λαὸν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ;

§78Γ. ΣΧΙΝΑΣ. Δὲν ἀπατᾶται ὁ λαός.

§79ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Οὔτε ὁ λαός, Κύριοι, ἀπατᾶται, οὔτε ἄλλος τις ἀπατᾶται. Ἰδοὺ ὅμως τί συμβαίνει εἰς ὅλους ἡμᾶς σκεπτόμεθα καὶ συναισθανόμεθα οὐ μόνον κατὰ τὰς παραστάσεις, αἵτινες προσπίπτουσιν εἰς τὸν ὁρίζοντα τῆς συνειδήσεώς μας, ἵνα ἐκφρασθῶ κατὰ τὴν ψυχολογίαν, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν σύστασιν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, καὶ κατὰ τὰς παραδόσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν, καὶ κατὰ τοὺς μύθους, τοὺς ὁποίους ἠκούσαμεν κατὰ τὴν παιδικὴν ἡμῶν ἡλικίαν. Καὶ βεβαίως ἀσκεῖ μεγαλείτερον γόητρον ἓν ὄνομα, τὸ ὁποῖον ἀκούει τις ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγεννήθη, μέχρις ὅτου ἀποθάνῃ, τοῦ ὀνόματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον διὰ νὰ ἀκούσῃ μετὰ τιμῆς καὶ ὑπολήψεως ἐπαναλαμβανόμενον, πρέπει ὁ φέρων τὸ ὄνομα ἐκεῖνο νὰ εὐδοκιμήσῃ εἰς ἓν ἐπάγγελμα, νὰ διακριθῇ, νὰ ἀποδείξῃ ὅτι εἶναι ἱκανὸς καὶ ἐκεῖνος νὰ δημιουργήσῃ ἓν ἱστορικὸν ὁπωσδήποτε ὄνομα. Ἀλλά, ὅταν θὰ φθάσῃ εἰς τὴν κατάστασιν ἐκείνην, θὰ ἔχῃ φθάσει τὸ τεσσαρακοστὸν τουλάχιστον ἔτος τῆς ἡλικίας του, καὶ ὁ ἕτερος θὰ ἔχῃ ἤδη πολιτικὸν στάδιον ἀπὸ 15 ἤδη ἐτῶν, καὶ θὰ ἔχῃ ὑπάγει πολὺ ἐμπρός, καὶ τοιουτοτρόπως δημιουργοῦνται αἱ πολιτικαὶ ἐκεῖναι τάξεις, αἵτινες σχηματίζουσιν ἀποκλειστικὰς συνειδήσεις, συνειδήσεις τάξεων. Ἡ δὲ συνείδησις τῆς τάξεως δὲν εἶναι ἡ συνείδησις τοῦ ἔθνους, ἣν πρέπει νὰ ἔχῃ ὁ ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους, ὁ Βουλευτής. Διότι δὲ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν ὑπῆρχεν ἡ συνείδησις τοῦ ἔθνους, ἀλλ’ ἡ συνείδησις μιᾶς προνομιούχου ὀλιγαρχικῆς τάξεως, διὰ τοῦτο ὁ τόπος αὐτὸς ἔφθασεν εἰς τὴν κατάστασιν εἰς ἣν ἔφθασε, καὶ ἂν ἡμεῖς δὲν ἀρχίσωμεν νὰ κατανοῶμεν τὰ πράγματα εἰς τὸ βάθος καὶ ἐπὶ τούτοις γενικῶς διὰ τῶν θεσμῶν, οὓς θὰ ψηφίσωμεν, νὰ θέσωμεν τὴν ἀνόρθωσιν, δὲν θὰ ἐπιτύχωμεν ἀνόρθωσιν, ἀλλὰ θὰ δημιουργήσωμεν τραγέλαφον.

§80Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Εἰς τὸν παραδαρμόν, εἰς τὸν ὁποῖον ὑπόκειται ἡ ἀνθρωπότης ἐν τῇ μεγάλῃ διακυμάνσει τῆς ἀμφιβολίας, ἡ ὁποία θὰ ἀποτελῇ πάντοτε τὸ ἄλφα καὶ τὸ ὠμέγα τῆς γνώσεως ἡμῶν, εἰς τὸν παραδαρμὸν αὐτὸν ἠναγκάσθη ἡ ἀνθρωπότης νὰ δεχθῇ ἰδέας τινὰς θεμελιώδεις, ὡς κατὰ τεκμήριον ἀληθεῖς. Αὗται αἱ ἰδέαι ἀποτελοῦσι τὸν καμβᾶν τῆς ἀνθρωπίνης ὑποστάσεως, καί, οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ ἀξία αὐτῶν, οὐδεὶς ἔχει συμφέρον νὰ τὰς παραβῇ καὶ οὐδεμία ἀναθεώρησις καὶ οὐδὲν πνευματικὸν τόλμημα ἐπιτρέπει αἱ ἰδέαι αὐταὶ νὰ παραβιασθῶσι· πρέπει πάντοτε νὰ θεωρῶνται ὡς καμβᾶς τῆς ἀνθρωπίνης ὑποστάσεως, καὶ ἡ διαφορὰ ἡ ὁποία ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου εἶναι ἡ διαφορὰ τοῦ κεντήματος, τὸ ὁποῖον ὁ εἷς ἢ ὁ ἄλλος θὰ ἐπιφέρῃ ἐπ’ αὐτοῦ. Αἱ ἰδέαι αὐταὶ εἶναι ἀνώτεραι ἀπὸ κάθε ἐπιχείρημα ἀνθρώπινον, διότι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἀνθρώπινα ὅταν πρόκειται νὰ ἀντικρούσωσι τοιαύτας ἰδέας, δὲν ὁμοιάζουσι παρὰ μὲ ἀμφιστόμους μαχαίρας, αἵτινες κόπτουσιν ἀναλόγως τοῦ χειριζομένου αὐτάς. Μία ἀπ’ αὐτὰς τὰς ἰδέας εἶναι καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἡλικίας, καὶ τὴν ἰδέαν ταύτην οὐδεὶς ἄνευ βλάβης δύναται ἀμέσως νὰ διαγράψῃ καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει. Ἡ ἰδέα αὐτὴ ἐλέχθη ὅτι εἶναι ἑλληνική· αὐτὸ ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχῃ ἀξίαν τινὰ μεταξὺ ἡμῶν, καὶ ἐγὼ παραδέχομαι ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔχῃ, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ θεωρῶ ὡς ζήτημα παρέλκον, καὶ ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω ποίαν ἀξίαν ἔχει ἐσωτερικῶς, φυσιολογικῶς. Νομίζω ὅτι πολλοὶ ἐξ ὑμῶν θὰ παρετήρησαν τὸ γεγονός, παράδοξον, ὡς φαίνεται, γεγονός, ὅτι ὁ μόσχος εὐθὺς ὡς πίπτει ἀπὸ τὴν κοιλίαν τῆς μητρός του εἶναι πολὺ ἐξυπνότερος ἀπὸ ἓν παιδίον πέντε ἕως ἓξ ἐτῶν, καὶ ὅμως, τὸ παιδίον αὐτό, πρὸς τὸ ὁποῖον συγκρίνεται ὁ μόσχος, κατόπιν ἀποβαίνει ὁ ἀνήρ, ὁ μέγας ἀνήρ, ἐνῷ ὁ μόσχος μένει πάντοτε μόσχος. Τὴν παρομοίωσιν αὐτὴν τὴν φέρω, διὰ νὰ δείξω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὴ ἡ ἰδέα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶπον ὅτι σήμερον οἱ ἄνθρωποι ἀναπτύσσονται ταχύτερον εἰς τὸ ἡμέτερον κλῖμα, διότι διὰ τῆς λέξεως ἀνάπτυξις δὲν λέγει κανεὶς τίποτε, ὅταν μάλιστα πρόκειται νὰ εἴπῃ κάτι τι ὡρισμένον καὶ συγκεκριμένον. Ἡ ἀνάπτυξις τοῦ πνεύματος εἶναι κάτι τι γενικόν, ἀλλ’ εἶναι πολὺ διάφορος, οὐδόλως ὑπονοεῖ ὅλας τὰς διαφόρους κατατομὰς τοῦ ἀνθρωπίνου πνεύματος. Ἴσως ἀναπτύσσονται εἰς τὸν τόπον μας τὰ παιδία, οἱ ἄνθρωποι ἐν γένει ταχύτερον ἀπὸ ὅ,τι εἰς ἄλλα κλίματα βορειότερα, ἀλλὰ τί ἐννοεῖτε ἀνάπτυξιν; τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἁπλῆς ἀντιλήψεως καὶ τῆς ζωηρότητος τοῦ πνεύματος; Ἀπαιτεῖται δὲ ἐδῶ, ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὡς προσὸν ἑνὸς ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος πρόκειται νὰ γίνῃ Βουλευτής, νομοθέτης, νὰ ἔχῃ μίαν ἁπλῆν ζωηρότητα ἀντιλήψεως, ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ εἷς ἁπλοῦς χοροδιδάσκαλος, διὰ νὰ πάρῃ τὰ πόδια του μὲ χάριν καὶ νὰ κάμῃ τὰ πᾶσα τοῦ χοροῦ καλλίτερα ἀπὸ ἕνα ἄλλον; Εἰς αὐτὸ συγκεφαλαιοῦται ὅλον τὸ πνευματικὸν κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται εἰς τὴν περίστασιν αὐτήν; Νομίζω ὅτι δὲν ἀπαιτεῖται μόνον ταχεῖα ἀντίληψις καὶ ζωηρότης πνεύματος· ἀπαιτεῖται κάτι τι διάφορον, ἐμβρίθεια δηλαδὴ κρίσεως, τὴν ὁποίαν μόνον ἡ πεῖρα δύναται νὰ δώσῃ, διότι ἡ κρίσις αὐτὴ εἶναι ἀπόρροια συγκρίσεως διαφόρων περιστατικῶν καὶ σκέψεων, καί, διὰ νὰ τὴν ἀποκτήσῃ ὁ ἄνθρωπος, δὲν ἀρκεῖ μόνον νὰ πέσῃ ἀπὸ τὴν κοιλίαν τῆς μητρός του· πρέπει νὰ τῷ δοθῶσι περιστάσεις, διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τὸ νὰ κάμῃ τὴν σύγκρισιν. Δὲν ἔχει λοιπὸν διόλου πέρασιν ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὸ ἐπιχείρημα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λέγουσιν ὅτι πρέπει νὰ ἐλαττωθῇ εἰς τοιοῦτο σημεῖον ἡ ἡλικία ἀπὸ τὰ 30 ἔτη, τὰ ὁποῖα δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι εἶναι ὀλίγα, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ πολλά, διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τὰ 25 ἢ εἰς τὰ 21, διότι εἰς αὐτὴν τὴν ἡλικίαν ὁ ἄνθρωπος εἶναι ζωηρότερος εἰς τὸ πνεῦμα. Καί, διὰ νὰ ἐπιταχύνω τὸν λόγον, φέρομαι ἀπὸ ἓν ἐπιχείρημα ἀμέσως εἰς ἕτερον. Σᾶς λέγω ὅτι ὄχι μόνον διὰ νὰ γίνῃ νομοθέτης τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ ἀποκατασταθῇ, διὰ νὰ γίνῃ γαμβρός, πρέπει νὰ ἔχῃ μίαν κάποιαν ἡλικίαν. Ἐνθυμοῦμαι ἕνα φρονιμώτατον οἰκοκύρην, ὅστις εἰς τὸν μεσίτην, ὁ ὁποῖος τῷ ἐπροξένησε κάποιον νεαρώτατον γαμβρόν, διὰ νὰ δώσῃ τὴν κόρην του, τῷ ἔλεγε: «μὰ τί θὰ τὸ κάμω, εὐλογημένε, τὸ σπίτι μου, δημοτικὸν σχολεῖον;». Λοιπόν, ἄν, διὰ νὰ γίνῃ τις οἰκοκύρης, διὰ νὰ διευθύνῃ ἕνα οἶκον καὶ νὰ ἔχῃ τὴν πρὸς τοῦτο φρόνησιν, ἀπαιτεῖται μία ἡλικία ὡρισμένη, ὥριμος κάπως ἡλικία, δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ τοιαύτην, διὰ νὰ εἶναι νομοθέτης; Ἐλέχθησαν πολλὰ καὶ ὑπὸ ἔννοιαν τοπικήν, τὰ ὁποῖα τὰ εὗρον ὀρθότατα, ἀλλά, καὶ διὰ νὰ μὴ τὰ ἐπαναλαμβάνω καὶ διότι νομίζω ὅτι ἔχομεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν μας μίαν ἄλλην ὄψιν τοῦ πράγματος, ἔρχομαι εἰς ἓν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὑπ’ οὐδενὸς ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν, διότι εἶναι καὶ ἐκεῖνο ζήτημα μέλλοντος χρόνου, ἀλλ’ εἶναι καὶ σημερινοῦ ἐνδιαφέροντος, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας. Ἴσως εἷς λόγος, ὁ ὁποῖος ἔπρεπεν ἀκόμη νὰ μὴ μᾶς παρακινῇ νὰ ἐλαττώσωμεν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας τοῦ Βουλευτοῦ, εἶναι καὶ ἡ ἔλλειψις μιᾶς Γερουσίας. Καὶ ἔχει σημασίαν ἀρκετὰ σοβαράν, διότι ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ Γερουσία δὲν εἶναι μία ἄλλη Βουλή, εἶναι μία ἄλλη ἡλικία. Λοιπὸν ἔχομεν ἕνα λόγον περισσότερον, διὰ νὰ μὴ θεωρῶμεν ὅτι πρέπει νὰ ἐλαττώσωμεν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας τοῦ Βουλευτοῦ. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον θεωρῶ, ὅτι εἶναι ὅλως διόλου ἀπροσδιόνυσον σήμερον νὰ τίθηται τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν. Δὲν εἶμαι βεβαίως σύμφωνος μὲ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἴσως ἐξ ἀντιδράσεως εἶπεν ὅτι πρέπει νὰ αὐξηθῇ ἡ ἡλικία, ἀλλὰ τέλος πάντων εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, τὸ νομίζω προσῆκον, καὶ νομίζω ὅτι καὶ σεῖς, ἂν ἐξετάσητε ὅλους τοὺς λόγους τοὺς θεωρητικούς, τοὺς ὁποίους ἠκούσατε, ἀλλὰ συγχρόνως, ἂν ἐξετάσητε καὶ γύρω ὑμῶν τί γίνεται καὶ τί συμβαίνει, βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρυσθῆτε περισσότερα ἐπιχειρήματα ὅτι ἡ ἰδέα τῆς ἐλαττώσεως εἶναι ἰδέα πρέπουσα.

§81Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§82Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, κύριοι Βουλευταί, ἤμην μὲ τὴν μειονοψηφίαν, ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσὸν τοῦ ἐκλογίμου, τουτέστιν ἐφρόνουν ὅτι ἡ ἡλικία τῶν 25 ἐτῶν εἶναι πλέον ἢ ἀρκοῦσα, ἐξακολουθῶ δὲ νὰ ἔχω τὴν γνώμην ταύτην, διότι τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἀναπτυχθέντα ἐντεῦθεν σήμερον δὲν ἔπεισαν, ἐμὲ τοὐλάχιστον, ἵνα μεταβάλω γνώμην. Τοὐναντίον, νομίζω ὅτι ἠδύναντο νὰ πείσωσιν ἄλλους ἔχοντας ἀντίθετον γνώμην καὶ μάλιστα ἡ πάροδος ἐκ τοῦ βήματος τούτου τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου Λαρίσης, ὁ ὁποῖος ἔχει ἡλικίαν ἴσως καὶ κάτω τοῦ 25ου ἔτους, νομίζω ὅτι ἦτο ἱκανὴ νὰ πείσῃ πάντα ὅτι τοιούτους νέους, καίπερ ἔχοντας ἡλικίαν τοιαύτην, δὲν πρέπει νὰ στερήσωμεν τοῦ δικαιώματος νὰ βουλεύωνται καὶ ὅτι θὰ ἀδικήσωμεν τὴν πατρίδα ἡμῶν, ἂν τὴν στερήσωμεν τοιούτων νέων. Ἀσχέτως ὅμως πρὸς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν θὰ δεχθῇ ἡ Βουλή, τουτέστιν ἂν τὸ προσὸν τοῦ ἐκλογίμου εἶναι τὸ 30ὸν ἢ τὸ 25ον, ἀνῆλθον ἐπὶ τοῦ βήματος, ἵνα διατυπώσω τὴν ἑξῆς σκέψιν: νομίζω ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι διὰ μνείας ἐν τοῖς Πρακτικοῖς εἴτε δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς νὰ ἀποφανθῶμεν, οὐχὶ δι’ ὅ,τι κρίνομεν καὶ ἀποφασίζομεν περὶ τοῦ ἄρθρου 70, ἀλλ’ ἰδίως διὰ τὴν μεταβολήν, ἡ ὁποία γίνεται εἰς τὸ ἄρθρον 73. Ἐκ μέρους τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ὑποδεικνύεται, καὶ πιστεύω ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ θέλει δεχθῆ τοῦτο, ὅτι τὰ προσόντα τῶν ἐκλογίμων δὲν θὰ κρίνωνται εἰς τὸ ἑξῆς ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀποτελούσης δικαστικὸν Σῶμα, ἀλλ’ ὑπὸ τῶν τακτικῶν Δικαστηρίων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι τὸ δεδικασμένον, τὸ μέχρι τοῦδε ὑπὸ τῆς Βουλῆς ὡς Σώματος δικαστικοῦ κρινούσης, πρέπει νὰ τηρηθῇ καὶ νὰ κάμωμεν μνείαν ἐν τοῖς Πρακτικοῖς ὅτι ἀποτελεῖ δεδικασμένον, διότι θὰ ἦτο λίαν ἄτοπον τὸ ἐναντίον, καὶ δὲν πρόκειται περὶ τῆς σημερινῆς Βουλῆς οὔτε περὶ τῶν σήμερον κατεχόντων τὴν θέσιν τοῦ Βουλευτοῦ, ἀλλὰ πρόκειται καὶ περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καὶ εἰς παρελθούσας Συνόδους ὑπῆρξαν Βουλευταὶ καὶ περὶ ὧν ἡ Βουλὴ ὡς Σῶμα δικαστικὸν ἀπεφάνθη ὅτι κέκτηνται τὰ νόμιμα προσόντα. Ἤδη μεταβιβαζομένου εἰς ἄλλο Σῶμα τοῦ δικαιώματος τούτου θὰ εἶναι κάτι τι τὸ ἀντίθετον, τὸ μὴ σύμφωνον πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ δεδικασμένου, νὰ ἔλθῃ Σῶμα δικαστικὸν τυπικῶς κρῖνον καὶ νὰ εἴπῃ εἰς τὸ μέλλον, ὅτι ὁ Α Βουλευτὴς δὲν ἔχει τὰ προσόντα τῆς ἡλικίας, θὰ εὑρίσκετο δὲ εἰς ἀντίκρουσιν πρὸς ἀπόφασιν ἑτέρου δικαστικοῦ Σώματος, μᾶλλον κυριαρχικοῦ, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὅτι εἶχε τὰ προσόντα τὸ Α πρόσωπον. Εἶναι δ’ ἔτι ἐμφαντικώτερον τοῦτο, διότι πιθανὸν εἰς τὸ μέλλον δικαστικὸν Σῶμα νὰ κρίνῃ, ὅτι ὁ Βουλευτὴς τοῦ μέλλοντος δὲν θὰ ἔχῃ τὰ προσόντα, καίτοι ἔλαβε μέρος εἰς τὴν Συνέλευσιν, καίτοι ἐψήφισε καὶ αὐτὸς τὸν νόμον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος θὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς τὸ ἄλλο Σῶμα νὰ κρίνῃ περὶ τῆς ἡλικίας. Ἔρχεται λοιπὸν Σῶμα ὑποδεέστερον τοῦ κυριαρχικοῦ Σώματος, τοῦ ἀσκοῦντος δικαστικὴν ἐξουσίαν, κρίνει διαφόρως τὰ πράγματα καὶ λέγει, ὅτι ὁ λαβὼν μέρος εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ψηφίσας ὑπὲρ τῆς α ἢ β συνταγματικῆς διατάξεως ἐστερεῖτο τῶν προσόντων. Τοιοῦτόν τι θὰ εἶναι κάτι τι ἀνάρμοστον, καὶ διὰ τοῦτο προτείνω, ὅπως ἡ σημερινὴ Βουλὴ δι’ ἀποφάσεώς της, ἡ ὁποία νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά, δεχθῇ, ὅτι ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων τὸ κῦρος ἠλέγχθη μέχρι τοῦδε, αὐτοὶ ἔχουσι δικαιωματικῶς προσόντα καὶ διὰ τὸ μέλλον.

§83Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, κύριοι Βουλευταί, ἠκούσθησαν ἐπιχειρήματά τινα εὐλογοφανῆ ὑπὲρ τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα δὲν εἶχον ἀληθῆ ἀξίαν. Ἂν ἡ διαφωνία συνίστατο εἰς τοῦτο, εἰς τὸ ὅτι ἡμεῖς μὲν ζητοῦμεν οἱ ἀποτελοῦντες τὸ συνέδριον τοῦτο νὰ ἔχωσιν ἡλικίαν 25 ἐτῶν καὶ ὄχι πλέον, οἱ δὲ ἄλλοι ἰσχυρίζονται, ὅτι καλλίτερον εἶναι οἱ ἀποτελοῦντες τὸ συνέδριον τοῦτο νὰ ἔχωσιν ἡλικίαν τοὐλάχιστον 30 ἐτῶν, ἔστω καὶ μεγαλειτέραν, ἂν τὸ ζήτημα ἐτίθετο οὕτω, βεβαίως τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα προσήχθησαν ὑπό τινος τῶν κυρίων Βουλευτῶν ὑπὲρ τοῦ 30οῦ ἔτους, θὰ ἦσαν σοβαρὰ, ἀλλ’ οὐδεὶς ἰσχυρίζεται ὅτι τὸ Σῶμα τοῦτο πρέπει νὰ ἀποτελῆται μόνον ἀπὸ τοὺς ἄγοντας τὸ 25ον ἔτος. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν, εἶναι τόδε: ἀφοῦ τὸ Σῶμα τοῦτο περιέχει ὅλας τὰς ἡλικίας τὰς ἄνω τοῦ 30οῦ ἔτους, ἀφοῦ περιέχει καὶ 70ετεῖς καὶ τοὺς ἄγοντας τὸ 80ὸν ἔτος καὶ τὸ 90όν, ζητοῦμεν νὰ ἐπιτραπῇ, ὅπως τὸ συνέδριον τοῦτο καὶ τὰ μέλλοντα νομοθετικὰ τοιαῦτα περιλαμβάνωσι καὶ τοὺς ἄγοντας τὴν ἡλικίαν τοῦ 25ου ἔτους μέχρι τοῦ 30οῦ. Ὅτε οὕτως ἐξητάσθη τὸ ζήτημα, κύριοι Βουλευταί, ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα προσήχθησαν ὑπὲρ τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν, καταπίπτουσιν ὁλοσχερῶς. Ζητοῦμεν, Κύριοι, νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, ὅπως ἐν εὐρυτέρῳ κύκλῳ ἀνερευνᾷ καὶ λαμβάνῃ τοὺς ἐκλεκτούς της. Μᾶς εἶπον ὅτι, ἂν ὑποβιβασθῇ τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας εἰς τὸ 25ον ἔτος, θὰ κατασταθῇ εὐκολωτέρα ἡ ἐκλογὴ εἰς τοὺς ἔχοντας ὄνομα καὶ πλοῦτον. Ἔχω πρῶτον νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς ἰδέας, ὅτι ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ προσῆλθε νέος τις ἐκ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν διότι ἦτο πλούσιος, διότι ἐδαπάνησεν, οὔτε δὲ καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ὁ εἰπὼν τοῦτο ἰσχυρίσθη τοιοῦτόν τι. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ δέ, ὅπως εἰς τὸν κ. Γόντικαν ἐπαναλάβω τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐμφάνισις δὶς μόνον μέχρι σήμερον τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λαρίσης Βουλευτοῦ, ὁ ὁποῖος μόλις φαίνεται ἔχων τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος καὶ ὁ ὁποῖος δὲν ἐξελέχθη διότι ἦτο πλούσιος —, διότι δὲν ἐδαπάνησε, διὰ νὰ ἐκλεχθῇ —, ἀλλ’ ὅστις ἐξελέχθη μάλιστα ἐκτὸς συνδυασμοῦ εὑρισκόμενος, εἶναι ἓν ἐκ τῶν πραγματικωτέρων ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν νὰ φέρωμεν περὶ τοῦ ὅτι καλὸν εἶναι νὰ ὑποβιβασθῇ τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας εἰς τὸ εἰκοστὸν πέμπτον. Ὅτι οἱ ἔχοντες ὄνομα πλεονεκτοῦσι τῶν ἄλλων κατὰ τὴν πρώτην ἐμφάνισίν των εἰς τὸν πολιτικὸν βίον εἶναι δυστυχῶς ἀληθές. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποφύγωμεν, Κύριοι, ἐὰν καὶ τὸ τριακοστὸν ἀφήσωμεν, διότι δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι καὶ εἰς τὸ τριακοστὸν ἔτος ἐμφανιζόμενοι τὸ πρῶτον εἰς τὴν καθολικὴν ψῆφον, ἐὰν ἔχωσιν ὄπισθέν των ἓν ὄνομα πολιτικὸν μέγα, ἔχουσιν ἓν κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχουσιν οἱ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι στεροῦνται τοῦ ὀνόματος τούτου. Τότε, ἐὰν ἀποβλέψωμεν εἰς τοῦτο καὶ μόνον, δὲν ἀποβλέπομεν εἰς τὸ κοινὸν συμφέρον παρὰ ἐξετάζομεν μόνον τὸ ζήτημα ἀπὸ στενῆς καθαρῶς ἀπόψεως, τῶν μὴ ἐχόντων ὄνομα, καὶ λέγομεν ὅτι, ἐπειδὴ αὐτοὶ χρειάζονται μακρότερον χρόνον, διὰ νὰ καταστῶσι γνωστοί, πρέπει νὰ ἀφήσωμεν καὶ τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν εὐκαιρίαν νὰ μορφωθῶσιν ἐνωρίτερον, ἀποκεκλεισμένους, διότι ἐντεῦθεν ὑπὲρ αὐτῶν παρουσιάζεται κάποια προνομιοῦχος θέσις. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν πρέπει τοιαύτη νὰ εἶναι ἡ ἀντίληψις ἡμῶν. Τὸ πρᾶγμα θὰ ἐξετασθῇ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοῦ δημοσίου συμφέροντος. Ἂν περιλάβωμεν καὶ τοὺς ἔχοντας τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος εἰς τὸν περίβολον τοῦτον νὰ συνεργασθῶσι μετὰ τῶν ἐχόντων 30, 40, 50, 80 ἐτῶν ἡλικίαν, θὰ ἐξυπηρετήσωμεν τὸ κοινὸν συμφέρον; Ναὶ ἢ οὔ; Ἄν πρόκειται νὰ τὸ ἐξυπηρετήσωμεν, πρέπει βεβαίως νὰ δεχθῶμεν αὐτὴν τὴν ἀρχήν. Καὶ δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, Κύριοι, ὅτι θὰ ἐξυπηρετήσωμεν τὸ κοινὸν συμφέρον, ἂν, ἐπιτρέποντες εἰς τὴν καθολικὴν ψῆφον, ὅπως εἰς εὐρύτερον κύκλον ἀναζητήσῃ τοὺς ἐκλεκτούς της, ἀνοίξωμεν τὰς πύλας τοῦ συνεδρίου τούτου καὶ εἰς τοὺς ἄγοντας μικροτέραν ἀκόμη ἡλικίαν, ἐγγυτέραν πρὸς τὴν ἡλικίαν ἀκριβῶς τῶν ἰδανικῶν, τὰ ὁποῖα σὺν τῷ χρόνῳ καὶ διὰ τοῦ ἀγῶνος τοῦ βίου δύνανται νὰ ἀρχίζωσι, Κύριοι, νὰ παθαίνωσιν ὕφεσιν, ἐλάττωσιν. Δὲν ἔχομεν κανένα λόγον ἡμεῖς οἱ προχωρήσαντες ἐν τῇ ἡλικίᾳ καὶ οἱ ἔχοντες τὴν πεῖραν νὰ μὴ ἔχωμεν μεταξὺ ἡμῶν συνεργάτας καὶ τοὺς νεωτέρους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ φέρωσι τὰς ὁρμὰς τῆς νεότητος, ὅπως εἶπέ τις, ἀλλὰ θὰ φέρωσι καὶ ἀκεραιότερα, Κύριοι, τὰ ἰδανικά, τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ νεότης.

§84Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θὰ τοὺς κάμητε μόνον ἐξ ὡρισμένης τάξεως.

§85ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι τὸ πρᾶγμα ἀκριβές, Κύριοι. Καὶ ἡ παροῦσα Βουλὴ ἀπέδειξεν ὅτι δὲν πρόκειται μόνον νὰ τοὺς ἔχωμεν ἐξ ὡρισμένης τάξεως. Ὀρθῶς δ’ ἐγένετο ἡ παρατήρησις ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λακωνίας Βουλευτοῦ ὅτι, ἂν δὲν ἐπήρχετο ἡ ἐπαναστατικὴ μεταβολή, πλεῖστοι ἐξ ἡμῶν δὲν θὰ ἐτολμῶμεν οὔτε νὰ παρουσιασθῶμεν ὡς ὑποψήφιοι. Ἡ μεταβολὴ λοιπὸν αὐτή, ἡ ὁποία ἐπῆλθεν, ἤνοιξε τὴν ὁδὸν πρὸς τὸ Βουλευτήριον εἰς πλείστους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν ἡλικίαν τῶν τριάκοντα ἢ τεσσαράκοντα ἐτῶν, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι, ἂν δὲν ἐπήρχετο ἡ μεταβολὴ αὐτὴ ἡ ῥιζικὴ εἰς τὰ πνεύματα, δὲν θὰ ἐτόλμων κἂν νὰ ἐμφανισθῶσιν εἰς τὰς ἐκλογάς. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ μεταβολὴ πρέπει νὰ εἴμεθα βέβαιοι ὅτι θὰ ἐπιτρέψῃ καὶ τοῦ λοιποῦ εἰς τοὺς νέους τοὺς μέχρι τοῦ 25, 26, 27 ἔτους διακριθέντας—καὶ δὲν εἶναι δύσκολον νὰ διακριθῇ τις καὶ μέχρις αὐτῆς τῆς ἡλικίας, δὲν εἶναι πολὺ σύνηθες, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀδύνατον—νὰ εἰσέρχωνται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ. Ἂν δὲ τὸ ἐπιχείρημα τῆς πείρας ἔχει μίαν ἀξίαν, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ χρησιμοποιήσω καὶ ἐγώ, ὅπως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας Βουλευτὴς λέγει ὅτι τοὺς νέους τοὺς ἔχοντας τὰ προσόντα ὅπως ἀφοσιωθῶσιν εἰς τὸ πολιτικὸν στάδιον ἀφήσατέ τους ἐνωρίτερον νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸν περίβολον τοῦτον, ὥστε ἐνωρίτερον νὰ ἀποκτήσωσι καὶ τὰ προσόντα τῆς πείρας. Διατί θέλετε νὰ χρησιμοποιήσητε τὸν ἄνθρωπον ἀπὸ τοῦ τριακοστοῦ μέχρι τοῦ ἑξηκοστοῦ ἔτους, ὅπερ εἶναι τὸ σύνηθες, καὶ δὲν ἀφήνετε νὰ τὸν χρησιμοποιήσητε ἀπὸ τοῦ 25 ἔτους, ὅπως παράσχητε, ἐπαναλαμβάνω, εἰς αὐτὸν τὴν εὐκαιρίαν ἐνωρίτερον νὰ ἀποκτήσῃ καὶ τὴν πεῖραν, ἡ ὁποία ἐπίσης τῷ εἶναι ἀναγκαία διὰ τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας; Θὰ προσθέσω ἀκόμη, Κύριοι, ὄχι τὸ ἐπιχείρημα—καίτοι ἔχει πολλὴν ἀξίαν—, τὸ ὁποῖον ἔφερεν ἕτερος συνάδελφος, τὸ ἐπιχείρημα δηλαδὴ τοῦ ὅτι ἤδη ἡ παροῦσα Βουλὴ κατὰ τὸ στάδιον τῶν ἐξελέγξεων ἐστήριξε τὰς ἀποφάσεις της ἐπὶ τῆς προϋποθέσεως ὅτι θὰ ἐδέχετο τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος, διότι δέχομαι ὡς κατώτατον ὅριον τῆς ἡλικίας διὰ τὸ ἐκλόγιμον, διότι δέχομαι ὅτι, ἂν ἔκτοτε ἢ κατόπιν τῆς συζητήσεως μετεβάλομεν γνώμην, δὲν δεσμευόμεθα ἐπὶ τέλους ἀπὸ τὴν προαπόφασιν ἐκείνην, ἀλλὰ θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μὴ παρίδητε ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη, ἡ ὁποία ἦλθε δυνάμει τῶν νέων ἰδεῶν, ἡ ὁποία θέλει νὰ καθιερώσῃ νέας ἀρχάς, πρὸ πάντων δὲ νέα πολιτικὰ ἤθη, ἡ Βουλὴ αὕτη καὶ τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων τὸ ἀποτελοῦν τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἔχει κάθε λόγον, ὅπως προσφύγῃ εἰς τοὺς νεωτέρους τὴν ἡλικίαν, ἐπικαλουμένη καὶ αὐτῆς τὴν συνδρομὴν διὰ τὸ μέλλον ἔργον, διότι εἰς τοὺς νεωτέρους τὴν ἡλικίαν δὲν πρέπει νὰ ἔχητε καμμίαν ἀμφιβολίαν, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ ποσοστὸν τῶν ἀποδεχομένων τὰς νέας ἰδέας εἶναι πολὺ μεγαλείτερον παρὰ εἰς τὰς μεγαλειτέρας ἡλικίας. Διὰ τοῦτο θὰ ἐθεώρουν ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ταύτης θὰ διέπραττε σφάλμα κολοσσιαῖον, ἐὰν ἐνέμενεν εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν τριάκοντα ἐτῶν, ἂν δὲν ἐδέχετο τὴν ὑποβίβασιν τοῦ χρονικοῦ τούτου ὁρίου, τὸ ὁποῖον πρόκειται, ἐπαναλαμβάνω, ἁπλῶς καὶ μόνον νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν καθολικὴν ψῆφον, ὅπως τοὺς ἐκλεκτούς της τοὺς λαμβάνῃ ἀπὸ εὐρυτέρου κύκλου· ὅταν δὲ ἔχητε ὑπ’ ὄψει ὅτι εἴμεθα μικρὸς λαός, μικρὸν ἔθνος κατ’ ἀριθμόν, τότε βεβαίως θὰ ἀναγνωρίσητε ὅτι δὲν ἔχομεν κανένα λόγον, ὅπως περιορίσωμεν τὸν κύκλον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἡ καθολικὴ ψῆφος δύναται νὰ ἀνευρίσκῃ τοὺς ἐκλεκτοὺς αὑτῆς. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω (ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δικαῖος ἔχει τὸν λόγον.

§87Χ. ΔΙΚΑΙΟΣ. Καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων, ἡ ὁποία κατηρτίσθη, κύριοι Βουλευταί, κατὰ τὸν Σεπτέμβριον τὸν παρελθόντα, ὅπως ἐκπονήσῃ ἓν προσχέδιον συνταγματικῶν μεταρρυθμίσεων, καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Συντάγματος, τῆς ὁποίας ἀποτελῶ μέλος, εἶχον τὴν γνώμην καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω αὐτήν, ὅτι πρέπει τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας ὡς προσὸν ἐκλογιμότητος νὰ μειωθῇ ἀπὸ τοῦ τριακοστοῦ εἰς τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος. Τὰ ἐπιχειρήματα, ἅτινα ἄλλοτε μὲ εἶχον πείσει, ἦσαν εἰλημμένα ἐκ πνευματικῶν καὶ ἠθικῶν λόγων, ἐν μέρει δὲ καὶ φυσιολογικῶν, λόγων πνευματικῶν καὶ φυσιολογικῶν ἠντλημένων τὸ μὲν ἐκ τῆς φυσικῆς ὡριμότητος, τὴν ὁποίαν ἀποκτᾷ ἡ διάνοια τοῦ ἀνθρώπου κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἀνδρικῆς ἡλικίας, τὸ δὲ ἕνεκα τῆς συγχρόνου κινήσεως τοῦ πολιτισμοῦ, τῶν φώτων καὶ τῆς τεραστίας ἀναπτύξεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Καὶ ἐνῷ κατὰ τὴν προηγουμένην συζήτησιν τὰ ἐπιχειρήματα, ἅτινα ἀνεπτύχθησαν ἐνώπιον τοῦ Σώματος ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας τῶν τριάκοντα ἐτῶν, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ μὲ πείσωσιν, ὅπως μεταβάλω γνώμην, τοὐναντίον ἐκ τῆς συζητήσεως ἀπεκόμισα ἐνίσχυσιν, οὕτως εἰπεῖν, τῆς ἀρχικῆς μου γνώμης, καὶ τὴν ἐνίσχυσιν αὐτὴν ἤντλησα καὶ ἀντλῶ ἐκ τινων σκέψεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι τὸ μὲν σκέψεις πολιτικαί, τὸ δὲ σκέψεις σχέσιν ἔχουσαι μὲ τὴν ἐνίσχυσιν τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ διὰ τῆς εὐρύνσεως τοῦ κύκλου τῶν ἐκλεξίμων, τῶν καλουμένων ὅπως συντρέχωσιν εἰς τὴν διάπραξιν τῶν κοινῶν. Εὑρίσκω πολιτικὸν μέτρον τὴν ἐλάττωσιν τῆς ἡλικίας, καὶ τὴν εὑρίσκω ὡς μέτρον πολιτικόν, διότι ἡ εἴσοδος εἰς τὸ Βουλευτήριον νέων τινῶν, τοὺς ὁποίους θὰ λάβῃ ὁ λαὸς ἐκ τῆς ἡλικίας τῶν πέντε ἐτῶν, ἥτις χωρίζει τὰ δύο ὅρια τῆς ἡλικίας ἀπὸ τοῦ 25 ἕως τοῦ 30, ἂν δὲν γίνῃ πρόξενος ὠφελείας, ποτὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ πρόξενος βλάβης. Τοὐναντίον, ἂν ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν Ἱστορίαν τῶν αἰώνων, θὰ ἴδωμεν ὅτι, ἐνῷ τοῦτο κατὰ κεραίαν εἶναι ἀληθές, εἶναι οὐχὶ ὀλιγώτερον ἀληθὲς καὶ ἱστορικῶς μεμαρτυρημένον ὅτι πολλάκις ἡ νεαρὰ ἡλικία ἔδρασε, καὶ ἔδρασε μεγαλουργῶς, καὶ ἔδρασε κατὰ τοιοῦτον τρόπον, τὸν ὁποῖον δὲν ἐσημείωσαν οἱ πρεσβύτεροι τὴν ἡλικίαν. Διατί λοιπὸν νὰ στερήσωμεν τὸν λαὸν τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ἔχει, ἵνα ἐπιζητήσῃ τοὺς ἐκλεκτοὺς αὑτοῦ καὶ εἰς τὸν κύκλον ἐκεῖνον τῆς πεντάδος τῶν ἐτῶν, ἡ ὁποία χωρίζει τὰ δύο ὅρια τῆς ἡλικίας; Ἐξ ἄλλου θεωρῶ ὅτι ὁ περιορισμὸς τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου εἰς τὸ 30ὸν ἔτος καὶ ἄνω εἶναι ἄδικος καὶ ἄνισος, διότι ἀληθῶς δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω οὔτε νὰ συμβιβάσω πρὸς τὴν συνείδησίν μου καὶ τὰς ὑπαγορεύσεις αὐτῆς τὴν ἐκδοχήν, ὅτι πολίτης, ὁ ὁποῖος ἤδη εἰσῆλθεν εἰς τὴν ἀνδρικὴν ἡλικίαν, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ σκεφθῇ ἐνεργότερον ὑπὲρ τῆς διοικήσεως τῶν κοινῶν, νὰ σκεφθῇ οὐχὶ ὡς ἐκλογεύς, ἀλλ’ ὡς ἐκλόγιμος. Καί, ἂν τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀκριβές, ἀποβαίνει ἔτι μᾶλλον ἀκριβέστερον διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διότι εἶναι γνωστόν, Κύριοι, ὅτι καὶ πολὺ πρὸ τῆς ἀνδρικῆς ἡλικίας ὁ Ἕλλην πολίτης καθίσταται οἰκογενειάρχης, καθίσταται φορολογούμενος, καθίσταται προϊστάμενος ἐπιστημονικῆς κινήσεως, γεωργικῆς κινήσεως, ἐμπορικῆς κινήσεως, βιομηχανικῆς κινήσεως. Κατὰ τίνα λογικήν, κατὰ ποίαν ἰδέαν πολιτικοῦ συμφέροντος, θὰ εἴπωμεν ὅτι ὁ εἰσελθὼν ἤδη, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὴν ἀνδρικὴν ἡλικίαν, καθ’ ἣν οὑτωσὶ παρίσταται συνδεδεμένος μὲ τὸν τόπον καὶ τὴν κοινωνίαν, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ σκεφθῇ ὡς ἐκλόγιμος καὶ νὰ μετάσχῃ ἀμέσως εἰς τὴν διοίκησιν τῶν κοινῶν, ἀφιεμένης εἰς αὑτὸν ἐλευθέρας μόνον τῆς ὁδοῦ τοῦ ἐκλογέως; Ἀλλὰ καὶ ἄλλο ἀκόμη, Κύριοι, εἶναι κατ’ ἐμὲ ἀξιοπαρατήρητον. Λέγομεν ὅτι δὲν πρέπει, δὲν εἶναι φρόνιμον, δὲν εἶναι πολιτικόν, δὲν εἶναι συνετόν, νὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς τοὺς ἄγοντας ἡλικίαν κατωτέραν τῶν 30 ἐτῶν νὰ συμμετάσχωσιν εἰς τὴν διοίκησιν τῶν κοινῶν, νὰ βουλεύωνται περὶ τῆς τύχης τοῦ λαοῦ εἰς ἡλικίαν κατωτέραν τῶν 30 ἐτῶν, καὶ ἐν τοσούτῳ ἀναγνωρίζομεν ὅτι, ἐνῷ εἰς τὴν ἐξουσίαν αὐτὴν δὲν ἔχουσι καμμίαν θέσιν, εἰς τὰς λοιπὰς ἐν τῷ Κράτει ἐξουσίας ἔχουσι θέσεις καίπερ ἄγοντες ἡλικίαν κατωτέραν τῶν 30 ἐτῶν! Ὡς ὄργανον τῆς δικαιοσύνης, ὡς ὄργανον τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας ἐν τῇ Πολιτείᾳ, εἶναι ἱκανὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἰσῆλθεν εἰς τὸ εἰκοστὸν πρῶτον ἔτος, ἀλλ’ ἐν τῇ Βουλῇ, συμπράττων μετὰ δεκάδων συναδέλφων του, δὲν εἶναι ἱκανός, χαρακτηρίζομεν δ’ αὐτὸν καὶ τὴν ἐνέργειάν του ἐπιβλαβῆ εἰς τὰ κοινωνικὰ συμφέροντα!

§88ΘΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Εἴδετε κανένα Ἀρεοπαγίτην τριάκοντα ἐτῶν;

§89Χ. ΔΙΚΑΙΟΣ. Ἀρκοῦμαι εἰς τὸν Πρωτοδίκην, εἰς τὸν Εἰρηνοδίκην, ἀρκοῦμαι εἰς τὸν Ὑπουργόν. Τίς δὲ θὰ δυνηθῇ νὰ εἴπῃ σήμερον, ὅτι Ὑπουργός δὲν δύναται νὰ διορισθῇ ὁ ἔχων ἡλικίαν εἰκοσιπενταετῆ;

§90Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Διὰ νὰ χρησιμοποιῶνται αἱ εὐφυΐαι.

§91Χ. ΔΙΚΑΙΟΣ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ὑπὲρ τὸ δέον παρετάθη ἡ συζήτησις αὕτη, καὶ νομίζω ἐπὶ πλέον, ὅτι θὰ εἴμεθα συμφωνότεροι πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ πρὸς τὴν κοινὴν συνείδησιν, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργός, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὸ ὅριον τῆς 25ετοῦς ἡλικίας ὡς προσὸν ἐκλογιμότητος, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν εἰκοσιπενταετῆ ἡλικίαν καὶ οὐχὶ τὴν τριακονταετῆ. Ἐθεώρησα, Κύριοι, ὡς σοβαρὰς τὰς παρατηρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος συναδέλφου κ. Γόντικα σχετικῶς πρὸς τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον διατρέχει ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν ἡ πολιτικὴ εὐπρέπεια ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἐν τῷ μέλλοντι ἐξελέγξεως τοῦ κύρους τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν ὑπὸ ἄλλου Σώματος, καθαρῶς δικαστικοῦ. Ἐννοῶ, κύριοι Βουλευταί, τὸ ζήτημα τῆς ἐνηλικότητος ἢ ἀνηλικότητος τῶν ὑποψηφίων, οἱ ὁποῖοι τυχὸν ἤθελον τιμηθῆ διὰ τῆς ψήφου τοῦ λαοῦ, καὶ μεταξὺ αὐτῶν δυνατὸν νὰ ὑπάρξωσί τινες τῶν συναδέλφων, τῶν εἰς τὰς προηγουμένας Βουλὰς καὶ εἰς τὴν παροῦσαν Βουλὴν εἰσελθόντων, οἱ ὁποῖοι ὅμως ἐκ λόγων πολιτικῆς σκοπιμότητος ἐγένοντο δεκτοὶ ἐν τῇ Βουλῇ, καίτοι δὲν ἔφερον τὸ προσὸν τῆς ἡλικίας, καίτοι δηλονότι ἦσαν ἀνήλικοι μὴ ἔχοντες συμπεπληρωμένον μηδὲ τὸ 25ον ἔτος. Ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ θεωρῶ ὅτι δὲν εἶναι παντάπασιν ἐποικοδομητικὸν διὰ τὴν πολιτικὴν εὐπρέπειαν, ἐὰν δὲν προσδοθῇ εἰς τὰς ἐν τῷ παρελθόντι ἀποφάσεις τῶν Βουλῶν, εἴτε τῶν προηγουμένων εἴτε τῆς παρούσης, κῦρος δεδικασμένον, τὸ ὁποῖον εἰς τὰς ἀποφάσεις της δὲν θὰ ἠδυνάμεθα ἄλλως, κατὰ τὴν κυρίαν ἔννοιαν τοῦ δεδικασμένου, νὰ ἐκτείνωμεν κατὰ τρόπον κωλύοντα νέαν τοῦ θέματος ἔρευναν ὑπὸ τοῦ ἐγκαθισταμένου νέου δικαστικοῦ Σώματος, ὥστε νὰ εἴμεθα ἀσφαλεῖς πρὸς τὸ συμφέρον τῆς πολιτικῆς εὐπρεπείας. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ προσδώσῃ κῦρος δεδικασμένον εἰς τὰς ἀποφάσεις ἐκείνας τῶν Βουλῶν, ὥστε ἡ ἐξελεγκτικὴ ἐνέργεια τοῦ νέου δικαστικοῦ Σώματος μόνον εἰς τὸ μέλλον νὰ ἀποβλέπῃ καὶ ὄχι εἰς τὸ παρελθόν. Ἐὰν τοῦτο εἶναι σκόπιμον, ἐὰν ἡ πολιτικὴ εὐπρέπεια τὸ ἀπαιτῇ, θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλήν, ἵνα ὑπερψηφίσῃ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος, εἰδικὴν πρότασιν, τῆς ὁποίας θεμέλιον καὶ βάσις εἶναι ἡ σκέψις αὐτή, δηλαδὴ ἡ σκέψις νὰ προσδοθῇ κῦρος δεδικασμένον εἰς τὰς ἀποφάσεις ἐκείνας τῶν Βουλῶν. Ἡ πρότασίς μου ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ διπλῆ ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ ψηφίζει, ὅπως ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 70 δὲν ἀφορᾷ τοὺς μέχρι τοῦδε χρηματίσαντας Βουλευτάς, οἵτινες θεωροῦνται ὡς ἔχοντες τὴν νόμιμον ἡλικίαν ἐφ’ ὅσον κατὰ τὴν ὑπὸ τῶν Βουλῶν γενομένην ἐξέλεγξιν ἐκρίθησαν ὡς ἔχοντες ταύτην». Ἡ πρότασις αὕτη εἶναι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ 150 συναδέλφων.

§92Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης τὴν Βουλήν, ἔχει οὐσιαστικὴν σημασίαν ὅσην ἐνδεικνύει ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀγορευσάντων ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου καὶ ἡ καταναλωθεῖσα ὥρα. Λέγω, ὅτι δὲν ἔχει τόσην οὐσιαστικὴν σημασίαν, διότι φρονῶ, ὅτι, οἱανδήποτε ἀπόφασιν καὶ ἂν λάβῃ ἡ Βουλὴ νομοθετοῦσα, εἴτε τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος εἴτε τὸ τριακοστὸν ἔτος ὡς ἐλάχιστον ὅριον ἡλικίας διὰ τὴν ἐκλογιμότητα τοῦ πολίτου, ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ἢ τοιαύτη εἶναι ἢ τοιαύτη, οὐδεμίαν δύναται νὰ ἀσκήσῃ ῥοπὴν οὐσιαστικὴν ἐπὶ τῆς τροπῆς τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων. Διότι τὰ παραδείγματα τοῦ παρελθόντος διδάσκουσιν ἡμᾶς, ὅτι, καὶ ὅτε ἡ Βουλὴ συγκατετέθη καὶ ἐπιεικῶς ἔλυσε τὰ ζητήματα τῆς ἡλικίας καὶ ἐδέχθη ἐν τοῖς κόλποις αὑτῆς Βουλευτὰς μὴ ἔχοντας συμπεπληρωμένην τὴν νόμιμον ἡλικίαν καὶ ὑστεροῦντας τοῦ ὁρίου τοῦ ἐλαχίστου κατὰ δύο ἢ κατὰ πέντε ἔτη κάτω τῆς νομίμου ἡλικίας, οὐδεμία ζημία προῆλθεν ἐκ τούτου. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἐκ τούτου οὐδεμία ζημία προκύπτει κατὰ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων διὰ τὸ ὀλιγάριθμον τῶν οὑτωσὶν εἰσελθόντων ἐν τῇ Βουλῇ. Διότι ἐγὼ ἐκλεγόμενος ἀπὸ τοῦ 1892 καὶ ἐντεῦθεν σχεδὸν συνεχῶς δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι εἰς ἑκάστην Βουλὴν ἀνὰ εἷς ἢ δύο τοιοῦτοι ἀνήλικοι ἀνεφάνησαν. Δὲν νομίζω λοιπόν, ὅτι δύναται νὰ ἀσκήσῃ οὐσιαστικὴν ἐπιρροὴν καὶ μάλιστα ἐπιζήμιον εἰς τὴν ἔκβασιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ὑποθέσεων ἡ τοιαύτη ἢ τοιαύτη νομοθεσία. Ἀλλὰ μίαν ἄλλην παρατήρησιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου ἀκριβῶς τούτου ἔχω νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλήν, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ νὰ νομοθετήσῃ τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος ὡς ἐλάχιστον ὅριον διὰ τὴν ἐκλογιμότητα τοῦ πολίτου. Εἶναι τάχα βέβαιον, ὅτι καὶ τότε ἡ Βουλή, ἐπιεικῶς κρίνουσα τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας, δὲν θὰ δεχθῇ ἐν τοῖς κόλποις αὑτῆς καὶ Βουλευτὰς μὴ ἔχοντας μηδ’ αὐτὸ τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας των, ἀλλὰ τὸ εἰκοστὸν τέταρτον ἢ τὸ εἰκοστὸν δεύτερον ἢ τὸ εἰκοστὸν πρῶτον. Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐρωτῶ· ποῦ θὰ εὕρωμεν τὸ ὅριον, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ σταθῶμεν, διὰ νὰ προσδιορίσωμεν τὴν ἡλικίαν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχῃ ἀπαραιτήτως ὁ Βουλευτής, διὰ νὰ δύναται ὀρθῶς καὶ ὡρίμως νὰ βουλεύηται περὶ τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων; Θὰ μοὶ ἀπαντήσωσιν ἴσως οἱ ἀντιφρονοῦντες, ὅτι ἄλλως θὰ κρίνωνται εἰς τὸ μέλλον τὰ ζητήματα τῆς ἡλικίας, ὅτι δὲν θὰ κρίνωνται ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῶν πολιτικῶν βλέψεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας βουλεύονται αἱ Βουλαί. Δὲν ἀδικῶ ποσῶς τὰς Βουλάς, διότι τὰ τῆς ἡλικίας ζητήματα δὲν κρίνονται κατὰ τὸ αὐστηρὸν δίκαιον· δὲν ἐφθάσαμεν ἀκόμη εἰς τοιοῦτο σημεῖον, κύριοι συνάδελφοι, διὰ νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐν πάσῃ αὐστηρότητι καὶ ἀκριβείᾳ θέλουσι κριθῆ τὰ τῶν ἀντιπροσώπων ἐν τῇ Βουλῇ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὁμιλῶν πρὸ ὀλίγου εἶπε πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ γνώρισμα καὶ τὸ κριτήριον τῆς ὡριμότητος τῆς καταλλήλου, τῆς προσφόρου ἡλικίας διὰ τὸν Βουλευτὴν πρέπει νὰ ἀναζητήσωμεν εἰς τὸ γενικὸν συμφέρον, εἰς τὸ ἐθνικὸν συμφέρον. Καὶ ἐφ’ ὅσον τὸ κοινὸν συμφέρον δύναται νὰ ἐξυπηρετηθῇ δι’ ὁρίου ἡλικίας εἴκοσι πέντε ἐτῶν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφασίσῃ νὰ δεχθῇ ἐν τοῖς κόλποις αὐτῆς τοὺς ἔχοντας συμπεπληρωμένον τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας αὐτῶν. Ἀλλ’ ἀκριβῶς κατὰ τὴν γνώμην μου τὸ ἀπασχολοῦν ἡμᾶς ζήτημα εἶναι πότε ἐξυπηρετεῖται τὸ κοινὸν συμφέρον, τὸ ζήτημα εἶναι ἂν ἐξυπηρετεῖται διὰ τῆς εἰκοσιπενταετοῦς ἡλικίας ἢ διὰ τῆς τριακονταετοῦς ἡλικίας. Καὶ εἰς τοῦτο ἀκριβῶς ὀφείλει νὰ στραφῇ ἡ προσοχὴ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἰς τὸ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι οὐδὲν ἔχει νὰ πάθῃ τὸ κοινὸν συμφέρον, τοὐναντίον μάλιστα ἐξυπηρετεῖται, ἂν δεχθῇ ἡ Βουλὴ ἐν τοῖς κόλποις αὐτῆς καὶ τοὺς ἄγοντας τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας των. Μήπως τάχα οἱ νεώτεροι τὴν ἡλικίαν ἔχουσι πληρέστερον τὸ ἐφόδιον τῶν νέων ἰδεῶν καὶ τὴν ῥοπὴν πρὸς νέα ἤθη πολιτικὰ καὶ θερμότερον τὸ ἐνδιαφέρον εἰς ὑποστήριξιν τοιούτων ἰδεῶν; Ἀλλ’ ἀκριβῶς τοῦτο εἶναι τὸ ἐξεταστέον. Τοὐναντίον δέ, ἂν στρέψω τὴν προσοχήν μου, ἵνα ἐξακριβώσω τὴν ὡριμότητα τῆς διανοίας, ἥτις εἶναι μᾶλλον ἢ ἧττον στοιχεῖον πρὸς τὴν ἀσφάλειαν περὶ τοῦ ὀρθῶς βουλεύεσθαι, δὲν δύναμαι νὰ σχηματίσω ἀσφαλῆ πεποίθησιν, ὅτι ὑπὸ τὰς συνθήκας τοῦ κοινωνικοῦ βίου, ὑπὸ τὰς ὁποίας σήμερον ζῶμεν, ὑπὸ τὰς συνθήκας τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ ἀναπτύξεως, ὑπὸ τὰς ὁποίας σήμερον διατελεῖ ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία, δύναται τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας νέου τινὸς νὰ σημειώσῃ τὴν ἀρτιότητα καὶ τὴν ὡριμότητα τῆς μορφώσεως τῆς διανοίας, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν κοινὴν κρίσιν καὶ τὴν κοινὴν πεῖραν παρέχουσιν εἰς αὐτὸν τὴν δύναμιν, ἵνα βουλεύηται καὶ ἀποφασίζῃ περὶ τῶν κοινῶν ὑποθέσεων. Ὡς ἐν παρέργῳ εἶπον ταῦτα, διότι καὶ ἐν ἀρχῇ εἶπον, ὅτι ὀλίγη πρέπει ν’ ἀποδίδηται σημασία εἰς τοιαύτην ἢ τοιαύτην ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Δὲν νομίζω, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας συνάδελφος, ὅτι, ἂν ἐπιτρέψωμεν νὰ ἐκλέγωνται οἱ ἔχοντες εἰκοσιπενταετῆ ἡλικίαν, θέλομεν ὑποβοηθήσει τὴν εἰσαγωγὴν ἐν τῇ Βουλῇ τῶν ἐχόντων ὄνομα ἢ χρῆμα. Διότι, ἂν ἐξελέγησαν ἄλλοτέ ποτε, στηριζόμενοι εἰς κεφάλαια χρηματικὰ ἢ εἰς ὀνόματα μεγάλα νέοι τὴν ἡλικίαν κάτω τοῦ ὁρίου, τὸ ὁποῖον ὁρίζει τὸ Σύνταγμα, οὐδεμίαν βεβαιότητα ἔχομεν, καὶ ἂν τὸ τριακοστὸν ἔτος ἢ τὸ τεσσαρακοστὸν νομοθετήσωμεν, ὅτι καὶ τότε τὸ κεφάλαιον τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ χρήματος δὲν θὰ ἰσχύσῃ ἐπίσης μετὰ τῆς αὐτῆς δυνάμεως, ἵνα εἰσαχθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν ἀνήλικοι ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐμμένω εἰς τὰ καθεστῶτα καὶ ἀποδέχομαι τὴν διάταξιν τὴν μέχρι τοῦ νῦν ἰσχύσασαν, τὴν ὁποίαν καὶ ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ ἀνέγραψεν ἐν τῷ σχεδίῳ αὐτῆς. Ἀλλὰ συζητουμένου τοῦ ἄρθρου 70 τοῦ Συντάγματος ἀναγκαῖον ἐθεώρησα νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν παρατηρήσεις τινὰς σχετιζομένας πρὸς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου τούτου. Ἀναγινώσκων τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς βλέπω, ὅτι εἰς τρεῖς κατηγορίας διαιρεῖ ἡ ἐπιτροπὴ τὰ προσόντα τῶν ἐκλεγομένων Βουλευτῶν· διότι, ἵνα ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην, ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας του καὶ κεκτημένος τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλογέως. Τὸ τρίτον προσὸν περιέχει περισσότερα τοῦ ἑνὸς προσόντα. Διότι, ὅτε ἀναγνωρίζομεν εἰς τὸν πολίτην δικαίωμα πρὸς τὸ ἐκλέγεσθαι ἐπὶ τῷ ὅτι κέκτηται τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν, ἀναγνωρίζομεν ἀναγκαίως ὅτι εἶναι πολίτης Ἕλλην, διότι διὰ τοῦ ἄρθρου τοῦ ψηφισθέντος ἤδη, τοῦ κανονίζοντος τὰ προσόντα τῶν ἐκλογέων, σαφῶς ἐκτίθεται ὅτι, ἵνα ᾖ τις ἐκλογεύς, πρέπει νὰ εἶναι πολίτης. «Ἡ Βουλὴ σύγκειται ἐκ Βουλευτῶν ἐκλεγομένων κατὰ νόμον ὑπὸ τῶν ἐχόντων δικαίωμα πρὸς τοῦτο πολιτῶν, δι’ ἀμέσου καθολικῆς καὶ μυστικῆς ψηφοφορίας». Βεβαίως δὲ τὸ ἄρθρον ἐννοεῖ Ἕλληνας πολίτας. Θέλω νὰ εἴπω δηλαδὴ ὅτι τὸ προσὸν ὅτι πρέπει νὰ εἶναί τις πολίτης Ἕλλην, ἵνα ἐκλεγῇ νομίμως, περιέχεται ἐν τῷ ἑτέρῳ προσόντι, ὅτι πρέπει νὰ κέκτηται τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν.

§93ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν λέγει κέκτηται.

§94Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον λέγει· «Ὅπως ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην, ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ 30ὸν ἔτος καὶ κεκτημένος τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν». Παραπέμπει ὅθεν εἰς τὸ ἄρθρον 66, καθ’ ὃ ὁ ἐκλογεὺς πρέπει νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην. Ἵνα ἄρα εἶναί τις ἐκλόγιμος, τότε ἀναγκαίως θὰ ἔχῃ τὸ προσὸν τοῦ πολίτου, ἤτοι θὰ ἔχῃ καὶ τὸ προσὸν τοῦ ἐκλέγειν. Βλέπετε ὅτι ὑπάρχει πλεονασμὸς ἐκφράσεως ἐν τῷ πρώτῳ προσόντι, τὸ ὁποῖον καθιεροῖ τὸ ἄρθρον ὁρίζον ὅτι πρέπει νὰ εἶναί τις πολίτης Ἕλλην.

§95Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἡ ἔννοια τοῦ πολίτου Ἕλληνος εἶναι ἡ τοῦ κεκτημένου τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν καὶ κεκτημένου πρὸς τούτοις καὶ τὴν ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν ἢ ἐκλέγεσθαι· ὁ καταδικασθεὶς π. χ. εἰς ὡρισμένην ποινὴν δὲν ἔχει τὴν ἱκανότητα αὐτὴν καὶ ὅμως εἶναι πολίτης Ἕλλην. Κατὰ τὴν τύπωσιν ὅμως ἐξέπεσεν ἡ λέξις κεκτημένος.

§96Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ἐπίσης θεωρῶ ἀναγκαῖον, ἵνα ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ Συντάγματι καὶ δὴ ἐν τῷ ἄρθρῳ 70 ὁρισθῇ κατ’ ἀπομίμησιν τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, ὅτι πλὴν τῶν προσόντων τούτων οὐδὲν ἕτερον προσὸν δύναται νὰ ἀπαιτήσῃ ὁ νόμος περὶ ἐκλογῆς ἀπὸ τοὺς ἐκλογίμους. Τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα, ἀφοῦ προσδιορίζει τὰ προσόντα τῶν ἐκλογίμων, λέγει ῥητῶς ὅτι οὐδὲν ἄλλο προσὸν δύναται νὰ ἀπαιτηθῇ διὰ τὴν ἐκλογιμότητα. Τὴν γνώμην μου ταύτην διετύπωσα ὡς ἑξῆς πρὸς μεταρρύθμισιν τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς: «Ὅπως ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ συμπεπληρωμένον τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας του καὶ τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν. Ἐκτὸς τῶν προσόντων τούτων οὐδὲν ἄλλο δύναται ν’ ἀπαιτηθῇ ὑπὸ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου». Οὕτως αἴρεται πᾶς κίνδυνος ὅτι ἐνδεχόμενον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία εἰς τὸ μέλλον νὰ ἀπαιτήσῃ πλείονα προσόντα τῶν ἀναγραφομένων ἐν τῷ Συντάγματι. Ἔχομεν δ’ ἀτυχῶς παραδείγματα ἐκ τοῦ παρελθόντος ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ὑπερέβη τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα προσδιώρισεν εἰς αὐτὴν τὸ Σύνταγμα, καὶ ἠξίωσεν ἄλλοτε διὰ τοὺς ἐκλογίμους τὸ προσὸν τοῦ τιμήματος τῶν ἐκλογίμων, ἐνῷ τοῦτο δὲν περιείχετο ἐν τῇ σχετικῇ διατάξει τοῦ Συντάγματος. Οὕτως εἶναι ἐνδεχόμενον ἐν τῷ μέλλοντι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ἀξιώσῃ προσόντα ἐκλογιμότητος περισσότερα τῶν ἀναγραφομένων ἐν τῷ Συντάγματι.

§97Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἐν τῷ ἄρθρῳ 70 τοῦ ὑπὸ ἀναθεώρησιν Συντάγματος ὑπάρχει φράσις: «Καὶ πρὸς τούτοις τὰ παρὰ τοῦ νόμου τῶν ἐκλογῶν ἀπαιτούμενα προσόντα». Ὥστε ἠδύνατο ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ὁρίσῃ προσόντα. Ἐν τῷ ἄρθρῳ, τὸ ὁποῖον διεσκευάσθη, λείπει ἡ φράσις αὐτή, καὶ ἑπομένως εἶναι ἀδύνατον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ὁρίσῃ νέα προσόντα!

§98Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν νομίζω ὅτι προκύπτει ἀπαγόρευσις τοιαύτη ἐκ τοῦ σχεδίου τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτο τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα ἀπαριθμοῦν ἓν πρὸς ἓν τὰ προσόντα τῶν ἐκλογίμων ἐπάγεται ὅτι οὐδὲν ἄλλο πλὴν τῶν ἀνωτέρω ἀναφερομένων προσόντων δύναται νὰ ἀπαιτηθῇ παρὰ τῶν ἐκλογίμων. Ἐντεῦθεν εἰς τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλήν, ἐκτίθεται ὅτι μόνα τὰ προσόντα ὅσα ἀναγράφει τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἀπαιτοῦνται παρὰ τῶν ἐκλογίμων. Καὶ ἐπειδὴ ἡ τελευταία παράγραφος ἀφορᾷ τὴν περίπτωσιν τῆς μετὰ τὴν ἐκλογὴν στερήσεως τῶν προσόντων τούτων, ὅτι ἐπέρχεται αὐτοδικαίως ἡ ἔκπτωσις ἀπὸ τοῦ ἀξιώματος, μεταβάλλω ἐλαφρῶς τὴν τελευταίαν ταύτην παράγραφον, διότι ἀναφέρεται, ὡς ἔχει διατυπωθῆ, εἰς πάντα τὰ ἐν τῇ προηγουμένῃ παραγράφῳ ἐκτιθέμενα προσόντα. Διότι λέγει ὅτι «Βουλευτὴς στερούμενος τῶν προσόντων τούτων»... Ἀλλὰ στέρησις τοῦ προσόντος τῆς ἡλικίας δύναται νὰ ἐπέλθῃ; Οὐχί. Λέγω λοιπόν· «Βουλευτὴς στερηθεὶς τῆς νομίμου ἱκανότητος τοῦ ἐκλέγειν ἐκπίπτει τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος». Οὐδὲν ἕτερον ἔχω νὰ προσθέσω εἰμὴ ἀπαντῶν εἰς τὸν πρὸ ἐμοῦ ἀνελθόντα εἰς τὸ βῆμα καὶ ὑποβαλόντα πρότασιν, ὅπως ἡ Βουλὴ διὰ ψηφίσματός της, εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἤθελεν ἀποφασίσει, ἵνα αἱ ἐκλογαὶ δικάζωνται ὑπὸ Δικαστηρίου τινός, ἀποφανθῇ καὶ κηρύξῃ ἐγκύρους τὰς ἐκλογὰς τῶν μέχρι τοῦδε ἀναγνωρισθέντων Βουλευτῶν, νὰ εἴπω ὅτι νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ δεκτὴ παρὰ τῆς Βουλῆς, διότι ἡ τοιαύτη ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἤθελεν εἶναι οὐδὲν ἧττον ἢ ἀναγνώρισις ὅτι παρεβάθησαν αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις καὶ αἱ διατάξεις τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου δι’ ἐπικυρώσεως ἐκλογῶν ἀνηλίκων καὶ ἄλλων μὴ γνησίων Βουλευτῶν.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρις τῆς 10ης. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ βουλευτὴς Μεσσηνίας κ. Μερλόπουλος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 80οῦ· Ὁ βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Γόντικας ὑποβάλλει πρότασιν σχετιζομένην πρὸς τὴν ἡλικίαν τῶν ἐκλεγέντων ἤδη Βουλευτῶν. Ὁμοίαν πρότασιν ὑποβάλλει ὁ βουλευτὴς Ζακύνθου κ. Κλάδης. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς) Κατόπιν τῆς ληφθείσης ἀποφάσεως, ὅπως παραπεμφθῶσι προτάσει τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν τὰ νομοσχέδια περὶ Μεραρχιακῶν Ταμείων καὶ περὶ παγίας προκαταβολῆς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ συμφώνως πρὸς ἐξουσιοδότησιν τῆς Βουλῆς κατήρτισα ἐπιτροπὴν ἐκ τῶν κ. Φ. Νέγρη, Θ. Κουτούπη, Δ. Κουλουμπάρδου, Στ. Σομμαρίπα, Ν. Κοντογούρη, Ἰ. Μπακοπούλου καὶ Μ. Νεγροπόντη. Ὁ βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Πετραλιᾶς αἰτεῖται παρὰ τῆς Βουλῆς ἄδειαν ἑνὸς μηνὸς διὰ τὸ Ἐξωτερικόν. Συναινεῖ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν παραχώρησιν;

§101ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δέχεται τὴν χορήγησιν τῆς ἀδείας. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Κοντογούρης.

§103Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἂν ἡ διαφωνία, κύριοι Βουλευταί, ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ὑπῆρχεν ἕνεκα τῆς προτάσεως, ὅπως τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας τῶν ἐκλογίμων ἐλαττωθῇ μέχρι τοῦ 21ου ἔτους, τότε θὰ ἦτο εὔκολον νὰ ἀποδειχθῇ πόσον ἡ πρότασις αὕτη θὰ ἦτο ἀσύμφορος, προκειμένου ὅμως νὰ σχηματίσῃ τις μίαν γνώμην μεταξὺ τῶν δύο σοβαρῶς ὑποστηριζομένων προτάσεων, τῆς προτάσεως, καθ’ ἣν ζητεῖται ἡ μείωσις τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας μέχρι τοῦ 25ου μόνον ἔτους, ἀφ’ ἑτέρου δ’ ἐκείνης, καθ’ ἣν ὑποστηρίζεται ἡ διατήρησις τοῦ ὑφισταμένου ἐν τῷ ἰσχύοντι μέχρι σήμερον Συντάγματι ὁρίου, νομίζω ὅτι ἡ συζήτησις δὲν παρέλκει. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι δὲν κατώρθωσα παρ’ ὅλην τὴν μετὰ πολλῆς προσοχῆς παρακολούθησιν τῶν ἐντεῦθεν γενομένων ὁμιλιῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, δὲν κατώρθωσα νὰ πεισθῶ περὶ τῆς ἀνάγκης, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει τὴν τροποποίησιν τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Θὰ ἐπειθόμην δέ, προκειμένου περὶ αὐτοῦ, ἂν δύο τινὰ συνέβαινον, ἂν οἱ ὑποστηρίξαντες τὴν τροποποίησιν αὐτὴν ἀπεδείκνυον ὅτι μεταξὺ τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι ἐπήνεγκον τὴν κακοδαιμονίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν μείωσιν τοῦ γοήτρου τῶν πολιτικῶν παραγόντων καὶ τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι μεταξὺ αὐτῶν τῶν λόγων ἦτο καὶ ἐκεῖνος, καθ’ ὃν οἱ ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ ἀποστελλόμενοι ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ ἦσαν ὑπὲρ τὸ δέον ἡλικιωμένοι, καὶ δεύτερον ὅτι τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα προέκυψαν ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἄρθρου ἐκείνου καὶ τῆς παρουσίας ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ τῶν ὑπὲρ τὰ τριάκοντα γεγονότων, ὅτι τὰ ἄτοπα ταῦτα θὰ ἐξέλειπον καὶ ὅτι τὰ ὠφελήματα θὰ προέκυπτον εὐθὺς ὡς τὸ ἄρθρον μετεβάλλετο, ὁριζομένου τοῦ 25ου τῆς ἡλικίας ὡς τοῦ ἐλαχίστου ὁρίου ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου. Εἶναι βεβαίως δυσχερὲς νὰ ἀποδειχθῇ καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἕτερον, ἀντιθέτως ὅμως νομίζω ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυσχερὲς νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ μείωσις τοῦ ἐλαχίστου ὁρίου τῆς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν νὰ δημιουργήσῃ μερικὰ ἄτοπα. Σπουδαῖον κατ’ ἐμὴν γνώμην θὰ ἦτο ἐκεῖνο τὸ ἄτοπον, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ ἐδίδετο πλεονεκτικὴ ἀπέναντι τῶν ἄλλων θέσις, κατὰ τοὺς ἐκλογικοὺς ἀγῶνας, εἰς τοὺς ἔχοντας καὶ ὄνομα ἐμπνέον γόητρόν τι παρὰ τῷ λαῷ καὶ χρήματα. Εἶναι γνωστότατον ὅτι μόλις περὶ τὸ 25ον ἔτος τῆς ἡλικίας δύναταί τις νὰ θεωρήσῃ ὅτι ἀποπερατοῦνται αἱ σπουδαί, οἱαιδήποτε καὶ ἂν ὦσιν αὗται, εἴτε ἂν πρόκειται περὶ ἐπιστήμονος, ὁ ὁποῖος ἠκολούθησε τὰς πανεπιστημιακὰς τοιαύτας, εἴτε ἂν πρόκειται περὶ ἄλλου ἐπιστήμονος ἐλθόντος ἐκ ξένης Σχολῆς, εἴτε καὶ περὶ ἐπαγγελματίου, μόλις κατὰ τὴν ἡλικίαν αὐτὴν δυνηθέντος νὰ παγιώσῃ θέσιν κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀξίαν λόγου. Τί θὰ συμβῇ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει; Ὁ ἐπαγγελματίας, ὁ ἐπιστήμων, ὁ ἔμπορος, ὁ δημοσιογράφος, ὁ ὑπάλληλος ὁ ἁπλοῦς, οἱοσδήποτε θελήσῃ νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ πολιτικὸν στάδιον καὶ ζητήσῃ νὰ πράξῃ τοῦτο κατὰ τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν, θὰ εὑρεθῇ ἀντιμέτωπος πρὸς ἐπίσης εἰκοσιπενταετῆ ἀντίπαλον, κατέχοντα ὅμως θέσιν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, ἐν τῇ ὁποίᾳ ζητεῖ νὰ ἐκλεγῇ λόγῳ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ἀναμφιβόλως ὁ πρῶτος θὰ εὑρεθῇ εἰς πολὺ μειονεκτικωτέραν θέσιν τοῦ ἄλλου, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνταγωνισθῇ τις πρὸς καθεστὼς δημιουργηθὲν διὰ λόγους εὐνοήτους καὶ τοὺς ὁποίους δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναπτύξῃ τις ἐνταῦθα. Ἀνάγκη βεβαίως παρίσταται, ὅπως ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ ὑπάρχωσι καὶ βουλεύωνται πλὴν τῶν ἡλικιωμένων καὶ νεώτεροι, ὅσον οἷόν τε νεώτεροι, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἐπιτυγχάνεται, νομίζετε, διὰ τοῦ καθορισμοῦ τοῦ τριακοστοῦ ἔτους ὡς τελευταίου ὁρίου ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου; Μήπως τὸ σφρῖγος καὶ μήπως ἡ ὁρμή, μήπως ἡ θέλησις, ἡ ἐργατικότης καὶ ἡ δραστηριότης, μήπως καὶ τὰ ἰδανικὰ καὶ ἡ ποίησις, περὶ ἧς ἐγένετο λόγος, μήπως σβέννυνται πάντα ταῦτα εὐθὺς μόλις ὁ Ἕλλην πολίτης ὁ ζητῶν νὰ πολιτευθῇ ὑπερβῇ τὸ 30ὸν ἔτος;

§104Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἀμβλύνονται.

§105Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἀμβλύνονται κατὰ τὴν πενταετίαν αὐτήν;

§106Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἀμβλύνονται δυστυχῶς.

§107Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Δι’ ἐμέ, κύριοι συνάδελφοι, καὶ οὐχὶ μόνον δι’ ἐμέ, ἀλλὰ καὶ διὰ πάντας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσι τὰ διὰ τὸν Στρατὸν ἀπαιτούμενα στοιχεῖα, τὰ στοιχεῖα τὰ ὁποῖα ἐκ πείρας καὶ στατιστικῶν πολλῶν διδάσκονται, εἶναι ἀναμφισβήτητον γεγονὸς ὅτι ἡ μεγάλη ἀκμή, ἡ ἰσχυρὰ θέλησις καὶ ἐπιβολὴ τοῦ ἀνθρώπου, ἄρχεται κυρίως ἀπὸ τοῦ 30οῦ ἔτους τῆς ἡλικίας. Δὲν ἀποδίδω, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, σοβαρότητα εἰς τὰ ἐπιχειρήματα, κατὰ τὰ ὁποῖα εἰσῆλθον εἰς ἄλλα Κοινοβούλια 22ετεῖς ἢ 23ετεῖς πολιτευταί, καὶ λέγω ὅτι οὐδεμίαν σοβαρότητα ἀποδίδω, διότι ἂς ἀπέκτα καὶ ἡ Ἑλλὰς ἄνδρα ὅμοιον πρὸς ἐκεῖνον, τοῦ ὀνόματος τοῦ ὁποίου κατὰ κόρον ἐγένετο χρῆσις ἐνταῦθα, καὶ ἂς ἐβράδυνεν ὁ ἀνὴρ αὐτὸς καὶ ἐπὶ πενταετίαν τὴν εἴσοδόν του ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἀλλ’ ὄχι μόνον ἡ εἴσοδος τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου εἰς τὸ ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον ἐλήφθη ὡς ἐπιχείρημα, ἀλλ’ ὡς ἐπιχείρημα ἐλήφθη καὶ αὐτὴ ἡ δρᾶσις τοῦ μεγάλου Ἀλεξάνδρου. Φαντάσθητε, Κύριοι, ὅτι, διὰ νὰ κανονίσῃ ἡ ἡμετέρα Βουλὴ τὸ ὅριον τὸ μᾶλλον κατάλληλον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ περιορίσῃ τὴν ἐλαχίστην ἡλικίαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος ἦτο ἤδη ἀπὸ τῆς ἡλικίας τῆς παιδικῆς εἰς θέσιν νὰ διευθύνῃ καὶ νὰ δοξάζῃ τὸ Κράτος του! Ἐπαναλαμβάνω καὶ περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἂς εἶχεν ἡ Ἑλλὰς ἐν ἐλάχιστον κλάσμα ἐκείνου, ἕν πολλοστημόριον τῆς δυνάμεως τοῦ αἰσθήματος καὶ τῆς διανοίας ἐκείνου, καὶ ἂς ἀνέμενεν ὀλίγα ἔτη πρὶν ἴδῃ παρουσιαζόμενα τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐμφανίσεως αὐτοῦ. Οὔτε ὑπάρχει κίνδυνος νὰ παρακωλυθῇ τὸ στάδιον μιᾶς ὑπερφυοῦς φύσεως καὶ τὸ μέλλον καὶ ἡ σταδιοδρομία ἑνὸς μεγάλου ἀνθρώπου διὰ τὸν λόγον ὅτι οὗτος δὲν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἀπὸ τῆς νεαρωτάτατης αὐτοῦ ἡλικίας νὰ καταλάβῃ θέσιν ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ. Δὲν εἶναι, Κύριοι, σοβαρὸν οὔτε λογικὸν οὔτε ἐπιτετραμμένον νὰ λαμβάνωνται ἀποφάσεις ἐπὶ τῇ βάσει παραδειγμάτων μεμονωμένων, οὐδεμίαν ἀπολύτως δυναμένων νὰ ἔχωσι σημασίαν, προκειμένου νὰ ληφθῇ μέτρον γενικόν, μέτρον τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὸν προσδιορισμὸν τῆς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατὰ μέσον ὅρον θὰ εἶναι εἰς ἐπάρκειαν νὰ βουλεύωνται, νὰ ἀποφασίζωσι καὶ νὰ ῥυθμίζωσι τὰ τῆς Πολιτείας.

§108ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἕν μεμονωμένον παράδειγμα, ὅπερ πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν.

§109Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ποῖον;

§110ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὁ ἐνανθρωπήσας Θεὸς τὸ τριακοστὸν ἔτος ἐξέλεξε, διὰ νὰ ἀρχίσῃ τὴν διδασκαλίαν του.

§111Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ προσθέσω, κύριοι συνάδελφοι. Θεωρῶ ἀπολύτως ὄχι μόνον ἄσκοπον, ἀλλ’ ἀπολύτως ἀσύμφορον τὴν μείωσιν τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας. Καὶ θεωρῶ τοῦτο, Κύριοι, διότι ἡ Βουλὴ διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας θέλει δημιουργήσει τοπικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς παρουσίας τῶν μελλόντων νὰ ἐκλεχθῶσιν ὡς Βουλευταὶ θὰ ἔχωσι τὴν ἀντανάκλασιν αὑτῶν ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν, ζητήματα, τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν εἶναι εὔκολον ἀπὸ τοῦδε νὰ προοραθῶσιν, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα βεβαίως θέλουσι τύχει διαφόρου λύσεως καὶ κατευθύνσεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν θὰ ἐλάμβανον, ἐὰν ἄλλως ἡμεῖς ἀπεφασίζομεν. Ἔφερον ὡς παράδειγμα τὴν παρουσίαν ἐκλεκτῶν, ἐπιλέκτων συναδέλφων ἡμῶν, παρισταμένων ἐνταῦθα, ἀλλὰ τοῦτο οὐδεμίαν δι’ ἐμὲ σημασίαν ἔχει. Σημασίαν δι’ ἐμὲ ἔχει τοῦτο, ὅτι μεταξὺ τῶν 150 ἢ 170 Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐν τῷ μέλλοντι θὰ ἀποτελέσωσι τὸ Σῶμα τοῦ Κοινοβουλίου, ἐὰν παρισταμένων καὶ 15 ἢ 20 ἢ 25, διότι αὐτὴ θὰ εἶναι περίπου ἡ ἀναλογία, ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ ἔχωσι συμπληρώσει τὸ 30ὸν ἔτος, ἂν ἡ παρουσία αὐτῶν θὰ ἦτο συντελεστικωτέρα διὰ τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἢ ἂν θὰ εἶναι καλλίτερον ἀντὶ τῶν 20 ἢ 25 νέων νὰ εὑρίσκωνται 20 ἢ 25 τῆς ἡλικίας τῶν 30 καὶ πλέον ἐτῶν. Δὲν εἶναι βεβαίως οὔτε τῆς στιγμῆς οὔτε εὔκολον νὰ γίνῃ κἂν συζήτησις περὶ τοῦ ποία τῶν δύο τούτων κατηγοριῶν θὰ ἦτο ἡ μᾶλλον ὠφέλιμος. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀναμφισβήτητον καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἰδίως μὲ ἔκαμε νὰ λάβω ἐπ’ ὀλίγον τὸν λόγον, εἶναι ὅτι ἡ εἴσοδος τῶν 15 αὐτῶν νεαρῶν Βουλευτῶν βεβαίως δὲν θὰ γίνῃ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀξίας, τῆς ἐργασίας καὶ τῆς ἀναδείξεως ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ εἰσέλθωσιν ἐδῶ 25ετεῖς, διότι, ἂν ὑπάρχῃ ἓν παράδειγμα ἢ δύο ἢ τρία συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι εἰσῆλθον ἐδῶ πράγματι, διότι ἦσαν ἱκανοί, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι εἶναι δυνατὸν καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον νὰ μεταβληθῇ ἡ γνώμη μου ὅτι δὲν εἶναί ποτε δυνατὸν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ἐκλέξῃ 25ετεῖς Βουλευτὰς ἐν συνειδήσει τῆς ἀξίας αὐτῶν, καὶ ἀξίας περὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς ὁποίας οὐδεὶς ἀπολύτως θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγγυηθῇ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν θὰ συμβῇ προκειμένου περὶ 30ετῶν, διότι, ὡς εἶπον καὶ ἐν ἀρχῇ, ἡ 25ετὴς ἡλικία εἶναι ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱοσδήποτε ἐπαγγελματίας καὶ οἱοσδήποτε ἐπιστήμων μόλις ἀποπερατοῖ τὰς σπουδὰς αὐτοῦ. Εἶναι, Κύριοι, ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ πιστεύσῃ τις ὅτι ἐν συνειδήσει τῆς ἀξίας ἢ τοῦ ἐπιστημονικοῦ καταρτισμοῦ τῶν 25ετῶν αὐτῶν νέων θὰ ψηφίσῃ τοὺς τοιούτους ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἐλέχθη εἰς ἀντίκρουσιν τῆς τοιαύτης γνώμης ὅτι ἐπανειλημμένως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπέστειλεν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἀνηλίκους καὶ ὅτι ἡ ἀποστολὴ τῶν ἀνηλίκων αὐτῶν ἀποτελεῖ οἱονεὶ ἔγκυρον ἐκ τῶν προτέρων γνωμάτευσιν, ἀποτελεῖ ἐκδήλωσιν, δῆθεν ἐκδήλωσιν, τῆς ὡριμασάσης ἐπὶ τούτου δημοσίας γνώμης. Τοῦτο ἐγὼ ἀποκρούω. Οὐδέποτε ὁ Ἑλληνικὸς λαός, διακόπτων πρὸς στιγμὴν τὴν ἐργασίαν του, ὅπως σπεύσῃ πρὸς τὰς κάλπας, οὐδέποτε ἠρώτησεν, οὐδέποτε ἐζήτησεν, οὐδέποτε ἀπησχολήθη μὲ τὴν ἡλικίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ ὑποψήφιος Βουλευτής. Δὲν εἶναι ζήτημα, περὶ τὸ ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ λεπτολογήσῃ ὁ ἐκλογεύς, ἐὰν ὁ πρὸ αὐτοῦ ἐμφανιζόμενος ὑποψήφιος εἶναι 30ετὴς ἢ 25ετὴς ἢ 27ετής. Εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον εὐλόγως διαφεύγει τὴν προσοχὴν τοῦ ἐκλογέως, προσκολλωμένου μόνον εἰς τὴν θέλησιν αὐτοῦ, θέλησιν τὴν ὁποίαν ἔχει σχηματίσει κατόπιν τῶν ἐντυπώσεων, τὰς ὁποίας ἔχει ἀποκομίσει περὶ τῆς πιθανῆς ἐπαρκείας, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ ὁ ἀντιπρόσωπος αὐτοῦ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν γενικῶν καὶ τοπικῶν ἀναγκῶν. Εἰς τοῦτο προσέγει ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐκεῖνος δέ, ὁ ὁποῖος θὰ ἰσχυρίζετο ὅτι τὸ γεγονὸς τῆς ἀποστολῆς ἀνηλίκων Βουλευτῶν κατὰ τὸ παρελθὸν διάστημα, τὸ ἀπὸ τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1864 μέχρι σήμερον, ὅτι τὸ γεγονὸς τοῦτο ἀποτελεῖ δῆθεν ἐκδήλωσιν τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι δὲν θεωρεῖ συμφέρουσαν τὴν ἐν τῷ Συντάγματι ὁριζομένην ἡλικίαν τῶν 30 ἐτῶν, ὁ τοιαῦτα ἰσχυριζόμενος βεβαίως δὲν γνωρίζει τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἢ τοὐλάχιστον δὲν γνωρίζει τὴν ἐλαχίστην, τὴν μηδαμινὴν σημασίαν, τὴν ὁποίαν, κατὰ τὸ στάδιον τῶν ἐκλογῶν, κατὰ τὸ ὁποῖον τόσα ἄλλα ζητήματα συγκρούονται καὶ κατατίθενται πρὸ τῶν ἐκλογέων, τὴν ἐλαχίστην σημασίαν, τὴν ὁποίαν πάντοτε οὗτοι ἔδωκαν εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν ὑποψηφίων. Δὲν σημαίνει τοῦτο ὅτι ὁ λαὸς δὲν ἐπιδοκιμάζει τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Σημαίνει μόνον ὅτι τὰ κόμματα, οἱ συνδυασμοὶ καὶ αἱ ψευδεῖς ὑποσχέσεις παρεπλάνησαν πάντοτε τὴν ὀρθὴν κρίσιν τῶν ἐκλογέων.

§112Ι. ΦΑΡΜΑΚΗΣ. Μοὶ συγχωρεῖτε μίαν διακοπήν; Λέγετε ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς προεκλογικῆς κινήσεως δὲν δίδεται ἡ εὐκαιρία εἰς τοὺς ἐκλογεῖς νὰ ἐρευνήσωσι περὶ τῆς ὡριμότητος τῆς ἡλικίας τῶν ὑποψηφίων, ἀλλ’ ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ἀποδίδουσι συνήθως προσοχήν, εἶναι τὰ προσόντα, τὰ ὁποῖα περιβάλλουσι τοὺς ὑποψηφίους. Ἐκ τῆς σκέψεως ταύτης πρέπει ν’ ἀρθῇ πᾶς κίνδυνος ἐξ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ὑπολογίζετε ὑμεῖς καὶ πάντες ὅσοι ὑπεστήριξαν τὴν γνώμην ὅτι δὲν πρέπει νὰ κατέλθῃ κάτω τοῦ 30οῦ ἔτους τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας, διότι ἠθελήσατε νὰ πείσητε ἡμᾶς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἀποδίδει σημασίαν εἰς τὴν ἡλικίαν, ἀλλ’ εἰς τὰ ἄλλα προσόντα τῶν ὑποψηφίων· ἄρα δὲν ὑπάρχει κίνδυνός ποτε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος θὰ ἔχῃ μὲν ἡλικίαν κάτω τῶν 30 ἐτῶν, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἔχῃ τὰ προσόντα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ καθίστων αὐτὸν ἄξιον, ὅπως περιβληθῇ μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ἐκλογέως.

§113Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας ἔλαβε μίαν στενωτάτην ἔννοιαν, μίαν φράσιν, τὴν ὁποίαν εἶπον ἐν τῇ συνεχείᾳ τοῦ λόγου, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἐπρόσεξέ ποτε εἰς τὴν ἡλικίαν, διὰ νὰ ἀντλήσῃ ἐξ αὐτῆς ἐπιχείρημα ἐναντίον τῆς γνώμης μου. Δὲν συνέδεσεν ὅμως, ὡς νομίζω ὅτι ὤφειλε νὰ συνδέσῃ, τὴν γνώμην μου αὐτὴν πρὸς τὴν συνέχειαν τοῦ λόγου μου, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶπον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτιμήσῃ δεόντως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἕνα ὑποψήφιον, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν. Θὰ τὸν ψηφίσῃ δὲ μόνον ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ ὑποψήφιος αὐτὸς ἀνήκει εἰς γνωστὴν καὶ ἔντιμον οἰκογένειαν τοῦ τόπου, μόνον ἐὰν ὁ ὑποψήφιος αὐτὸς ὁ 25ετὴς συνδέηται καὶ ὑποδεικνύηται παρ’ ἰσχυροῦ πολιτικοῦ παράγοντος τοῦ τόπου ἐκείνου, μόνον ἐὰν ὁ ὑποψήφιος ἐκεῖνος δύναται ἐν ὡρισμέναις περιπτώσεσιν, ὄχι κατὰ γενικὸν κανόνα, νὰ διαθέσῃ καὶ ὑλικὰ κεφάλαια τοιαῦτα, ὥστε νὰ σχηματισθῇ περὶ αὐτοῦ ψευδὴς φήμη. Συνέδεσα τὴν γνώμην μου περὶ τῆς σημασίας, ὡς εἶπον, τὴν ὁποίαν ἀποδίδει ὁ λαὸς εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας καὶ πρὸς πάντα ταῦτα· δὲν εἶπον ἁπλῶς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν δίδει σημασίαν εἰς τὴν ἡλικίαν. Διότι τοὐναντίον νομίζω ὅτι λεληθότως δὲν ὑπῆρξε θέμα ἡλικίας, διὰ νὰ γνωματεύσῃ ὁ λαός. Καὶ βεβαίως ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὁ ἀγροτικὸς πληθυσμὸς ἰδίως, δὲν ἠσχολήθη ποτὲ μὲ τοιαῦτα πράγματα οὐδὲ ἐδόθη εἰς αὐτόν ποτε ἀφορμὴ νὰ λεπτολογήσῃ εἰς τοιαύτας ὑποθέσεις, ὥστε νὰ ἀποφανθῇ διὰ τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν δίδει, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ὅριον ἡλικίας καὶ ὅτι ὁ πρὸ αὐτοῦ ἐμφανιζόμενος 25ετὴς ὑποψήφιος καίτοι εἶναι 25ετής, εἶναι ἐν τούτοις ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον θέλει νὰ ἀποστείλῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον.

§114Ι. ΦΑΡΜΑΚΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε; Δύο βάσεις θὰ χρησιμεύσωσι διὰ τὴν κατάλληλον ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων, διὰ τὴν ὁποίαν ὑπεραμύνεσθε ὑπερασπίζοντες τὴν ὡριμότητα τοῦ 30οῦ ἔτους τῆς ἡλικίας. Αὐτὸς δὲν εἶναι ὁ σκοπός; Δὲν πρόκειται περὶ τῆς ὡρίμου ἀντιπροσωπείας ἑνὸς λαοῦ;

§115Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ὑποστηρίζω ἐγὼ καὶ πιστεύω ἀκραδάντως ὅτι, διὰ νὰ εἶναί τις ἱκανός, θὰ τεθῇ ὑπὸ τοῦ λαοῦ εἰς τὴν πλάστιγγα ἐν σχέσει πρὸς ἄλλον τινά, πρέπει νὰ ἔχῃ κάτι, τὸ ὁποῖον νὰ παρουσιάσῃ πρὸς τὸν λαόν. Τί δὲ ἔχει εἷς 25ετὴς νέος;

§116ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀρκεῖ μία ἐκλογικὴ περιοδεία, διὰ νὰ τὸ παρουσιάσῃ.

§117Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Φρονεῖτε ὅτι μία ἐκλογικὴ περιοδεία ἀρκεῖ, διὰ νὰ πείσῃ τὸν λαὸν περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ ἑνὸς ὑποψηφίου ἀπὸ τοῦ ἄλλου;

§118ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Βεβαίως.

§119Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἴσως αὐτὸ νὰ ἐγίνετο εἰς τὸ παρελθόν. Ἀλλ’ ἕνεκα αὐτοῦ ὑποστηρίζω ὅτι καὶ κατ’ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν ἐκλογικὴν περίοδον θὰ ὑπάρχῃ ἄλλος τις λόγος, ὅτι προσωπικὴ ἐπίδρασις ἐπὶ τῶν ἐκλογέων, τοὺς ὁποίους ὁ περιοδεύων ἐπισκέπτεται, ἄλλος τις ἰσχυρότερος λόγος, πλὴν ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ἔχει, λόγῳ ὀνόματος, λόγῳ ἐπιβολῆς καὶ λόγῳ παραστάσεως ὁ περιοδεύων τὴν ἐπαρχίαν του ὑποψήφιος, καὶ ὅτι οἱοσδήποτε ὑποψήφιος, ὁ ὁποῖος στερεῖται οἰκογενειακοῦ ὀνόματος, παραστάσεως καὶ ἄλλων, τῶν ὁποίων ἄλλοι ἀφθονοῦσιν, ὅτι οἱοσδήποτε τοιοῦτος ὑποψήφιος δὲν θὰ τύχῃ, ἐφ’ ὅσον εἶναι 25ετής, δὲν θὰ τύχῃ τῆς ὑποδοχῆς, τῆς ὁποίας θὰ τύχῃ ὁ μὴ στερούμενος ὅλων αὐτῶν. Τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀναμφισβήτητον· διότι πῶς θέλετε νὰ μὴ τὸ πιστεύσῃ τις; Καὶ ἂς ἔλθωμεν εἰς ἓν παράδειγμα ἁπλοῦν καὶ χειροπιαστόν, κατὰ τὴν λαϊκὴν ἔκφρασιν: Ὑπάρχουσιν ἐπὶ παραδείγματι δύο ὑποψήφιοι εἰς μίαν ἐπαρχίαν· ὁ εἷς τούτων εἶναι καταγωγῆς ἀσήμου, ἔντιμος ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἐντελῶς ἄγνωστος, διότι μέχρι τῆς ἡλικίας τῶν 25 ἐτῶν κατετρίβετο εἰς τὰς σπουδάς του, εἰς τὰς μελέτας του, διότι μέχρι τῆς ἡλικίας αὐτῆς οὐδέποτε ἐδόθη εἰς αὐτὸν ἡ εὐκαιρία νὰ γνωρισθῇ ὑπὸ τοῦ λαοῦ, οὐδέποτε ἐδόθη εἰς αὐτὸν ἡ εὐκαιρία νὰ δημοσιογραφήσῃ, νὰ ὁμιλήσῃ, νὰ κινηθῇ, τοὐναντίον δὲ ὁ ἄλλος, τοῦ ὁποίου ὁ πάππος ὑπῆρξε στρατηγός, ὁ πατὴρ Ὑπουργός, ὁ θεῖος μέγας καὶ ἰσχυρὸς παράγων εἰς τὸν δεῖνα δῆμον καὶ ὁ ἕτερος ἰσχυρότερος εἰς τὸν δεῖνα ἄλλον δῆμον, πῶς θέλετε ὁ πρῶτος, ὁ ἄγνωστος καὶ ἄσημος, νὰ ἀνταγωνισθῇ ὄχι πλέον πρὸς τὸν ἀντίπαλον αὐτοῦ, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἀντίπαλον, τὸν ὁποῖον ἐδημιούργησαν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἔκτακτα προσόντα, τὰ ὁποῖα περιβάλλουσι καὶ περιστοιχοῦσι τὸν ἀντίπαλόν του; Ὁ κίνδυνος οὗτος αἴρεται διὰ τοὺς 30ετεῖς ἐπαρκῶς, διότι μέχρι τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν ἕκαστος ὑποψήφιος γίνεται προσωπικῶς γνωστός. Ἀλλὰ πλὴν τούτων, διὰ τῆς παραδοχῆς τοῦ 30οῦ ἔτους ὡς ἐλαχίστου διὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν Βουλευτῶν νομίζω ὅτι δὲν παρεκωλύθη οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον ἡ ἐργασία τοῦ Κοινοβουλίου κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ ὅτι ὁ θεσμὸς αὐτὸς εἶναι ἐντελῶς ἀμέτοχος πρὸς πᾶν κακόν, τὸ ὁποῖον ἔλαβε μέχρι σήμερον χώραν εἰς τὸν τόπον μας, πρὸς πᾶσαν ἀνωμαλίαν, ἡ ὁποία προέκυψεν ἐκ τῆς κακοδιοικήσεως ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διεχειρίζοντο τὰ κοινά, καὶ ἀφ’ ἑτέρου πιστεύω ὅτι ἡ μείωσις τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας εἰς τὰ 25 ἔτη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ματαιώσῃ διὰ τὸ μέλλον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ ματαιωθῶσι μόνον διὰ τῆς ἠθικῆς καὶ τοῦ πατριωτισμοῦ τῶν κυβερνητῶν. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω ἐπὶ τῆς διατάξεως τῆς περιλαμβανούσης τὸ 30ὸν ἔτος ὡς ὅριον ἡλικίας τῶν ἐκλογίμων.

§120Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Γνωρίζω πόσον εἶναι ἀνιαρὸν εἰς τοιαύτην ὥραν νὰ σᾶς ἀπασχολῇ τις περὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνεται ἁπλοῦν, καὶ διὰ τοῦτο ἐξαιτοῦμαι τὴν ἐπιείκειάν σας, ἀλλὰ δὲν θὰ κάμω καὶ κατάχρησιν τῆς ἐπιεικείας σας, διότι θὰ περιορισθῶ εἰς ὀλίγα. Ἡ ὅλη συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 70 περιωρίσθη, ὡς γνωστόν, μόνον εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας, κατὰ πόσον τὰ κατώτατον ὅριον τῆς νομίμου ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου θὰ εἶναι ἡ ἡλικία τῶν 30 ἢ τῶν 25 ἐτῶν. Ὑπεστηρίχθη ὑπὸ τῶν ὑποστηριζόντων τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν ὅτι διὰ τῆς παραδοχῆς τοῦ ὁρίου τούτου θὰ ἐπέλθῃ τρόπον τινὰ ἀνανέωσις τοῦ Κοινοβουλίου, ἐξασφαλίζουσα ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὴν θέρμην τῆς νεότητος, ἡ ὁποία φέρει μεθ’ ἑαυτῆς καὶ ἰδανικά, ἀπὸ τῶν ὁποίων ἀφίσταται συνήθως ἡ προβεβηκυῖα ἡλικία. Ἐξ ἄλλου ὑπὸ τῶν πολεμησάντων τὸ ὅριον τῶν 25 ἐτῶν ἀντετάχθη ἐπιχείρημα οὐχὶ ἐσφαλμένης βάσεως, ὅτι ἐν Ἑλλάδι εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν οὔτε ἡ μάθησις εἶναι ἱκανὴ οὔτε ἡ κρίσις εἶναι ἀνεπτυγμένη. Ἄν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν ἐπρόκειτο νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἓν ἐχέγγυον τῆς ὀρθῆς κρίσεως τοῦ ἑνὸς μεμονωμένου Βουλευτοῦ, τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης γνώμης λεγόμενα θὰ εἶχον σημασίαν καὶ θὰ ἦσαν ἴσως ἐξ ἴσου συζητήσιμα. Ἀλλὰ τοῦτον τὸν σκοπὸν δὲν ἔχει ἡ διάταξις αὕτη, καί, ὅταν τάσσωμεν ἓν κατώτατον ὅριον ἡλικίας ἐκλογιμότητος διὰ τὴν σύνθεσιν τοῦ Σώματος τῆς Βουλῆς, ἀποβλέπομεν εἰς τὸ ὅτι οὐχὶ πάντες οἱ Βουλευταὶ εἰσέρχονται ἔχοντες ταύτην τὴν ἡλικίαν. Διὰ τὴν ὡριμότητα τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς, ἥτις εἶναι διάφορος τῆς ὡριμότητος τῶν ἀποφάσεων ἑνὸς ἑκάστου Βουλευτοῦ καὶ τῆς ψήφου ἑνὸς ἑκάστου Βουλευτοῦ, τὸ μέτρον τὸ δίδει ὁ μέσος ὅρος τῆς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν. Ὁ μέσος ὅρος τῆς ἡλικίας τῶν Βουλευτῶν κατὰ στατιστικὰς παρατηρήσεις ἑτέρων Κοινοβουλίων εἶναι πάντοτε πολὺ ὑπέρτερος τοῦ κατωτάτου ὁρίου τοῦ ὁριζομένου διὰ τὴν ἐκλογιμότητα. Εἶναι ἑπομένως δι’ ἐμέ, κρίνοντα τὰ ζητήματα τοιουτοτρόπως, ἐντελῶς ἀδιάφορον τὸ ζήτημα ὡς μέχρι τοῦδε συνεζητήθη· ἡ ὡριμότης τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς δὲν θὰ ἐπηρεασθῇ οὔτε ἐπὶ τὰ χείρω οὔτε ἐπὶ τὰ βελτίω, ἂν καταβιβάσωμεν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας ἀπὸ 30 εἰς 25, ὅπως οὔτε ἀντιθέτως θὰ ἐπηρεάζετο, ἂν εἴχομεν τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν καὶ ἀνεβιβάζομεν ταύτην εἰς τὰ 30. Θὰ ἦσαν ὀλίγοι Βουλευταί, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπωφελοῦντο τῆς τοιαύτης διατάξεως. Τὸ πλεῖστον τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον κανονίζει τὸν μέσον ὅρον, θὰ ἦτο πάντοτε, ὡς παρετηρήθη καὶ ἀλλαχοῦ, ἡλικίας μεγαλειτέρας, ὥστε ἡ ὡριμότης τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς νὰ μὴ ἐπηρεάζηται ἐκ τῆς διαφορᾶς τῶν 5 ἐτῶν. Κατὰ τοῦτο, λέγω, δι’ ἐμὲ οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν τὸ πρᾶγμα καὶ δὲν θὰ ἐθεώρουν σοβαρὰν τὴν συζήτησιν, προκειμένου περὶ αὐτῆς τῆς διαφορᾶς τῆς ἡλικίας. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον ἐνέχει δι’ ἐμὲ σημασίαν καὶ ἀνέκαθεν ἐνεῖχε καὶ ταύτην τὴν ἑσπέραν μὲ ἐνισχύει εἰς τὴν ἀντίληψίν μου καὶ τὴν κρίσιν μου, εἶναι τὸ λεχθὲν ὅτι διὰ τοῦ καταβιβασμοῦ τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου ἐνισχύομεν ἓν ἀριστοκρατικὸν στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐν τῇ κοινωνίᾳ μας, ἀριστοκρατικὸν στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον ἐπηρεάζει τὸν ὅλον δημόσιον ἡμῶν βίον καὶ τὸ ὁποῖον ἐπιφέρει ὡς ἀποτέλεσμα, ὥστε οἱ βουληφόροι τοῦ ἔθνους νὰ ἀπορρέωσι κατὰ μέγα μέρος ἐκ μιᾶς τάξεως καὶ οὐχὶ ἐξ ὅλων τῶν τάξεων τοῦ λαοῦ· ὑπὸ τὰς συνθήκας τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, τὰς γνωστὰς εἰς πάντας ὑμᾶς, εἶναι ἀδύνατον εἷς νέος, ὁ ὁποῖος δὲν συνδέεται πρὸς κόμμα, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος προερχόμενος ἐκ τοῦ ἐργαζομένου λαοῦ βιοπαλαίει καὶ ὁ ὁποῖος προσπαθεῖ νὰ σχηματίσῃ κάποιαν φήμην περὶ ἑαυτοῦ, νὰ ἀναδειχθῇ εἰς ἡλικίαν νεαράν, εἰς ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν. Κατ’ ἐμὲ τό γε νῦν ἔχον καὶ διὰ μίαν 10ετίαν ἢ 20ετίαν θεωρῶ ὅτι το πρᾶγμα εἶναι φύσει ἀδύνατον. Εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι ἐν τῷ παρελθόντι, ὅπως τὰ δημόσια τμήματα, τοιουτοτρόπως καὶ ἡ ὑψίστη ἐντολή, ἡ ἐντολὴ τοῦ λαοῦ πρὸς τὸν Βουλευτήν, ἐθεωρεῖτο καὶ αὕτη κτῆμα ὡρισμένης τάξεως, κτῆμα τοιοῦτον, ὥστε καὶ νὰ κληρονομῆται καὶ ἐν προικὶ νὰ δίδηται. Κατὰ ταύτης τῆς ψυχολογίας, κατὰ ταύτης τῆς καταστάσεως ἐξηγέρθη ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐξηγέρθησαν δὲ ὄχι οἱ νεαροὶ τὴν ἡλικίαν μόνον. Ὅσοι ἔχουσι τὴν τιμὴν νὰ ὦσιν ἀντιπρόσωποι ἀγροτικοῦ λαοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δύνανται νὰ πιστοποιήσωσιν ὅτι ἐξηγέρθησαν οἱ ἀγρόται, καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ κύριος χαρακτὴρ τῆς τελευταίας ἐξελίξεως τοῦ ἡμετέρου δημοσίου βίου· ἐξηγέρθησαν οἱ ἀγρόται ἐναντίον τῆς ὀλιγαρχίας, ἐναντίον τῆς τάξεως, ἡ ὁποία ἐθεώρει τὴν ἐντολὴν τοῦ λαοῦ πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν κοινῶν συμφερόντων ὡς ἴδιον κτῆμα, μεταβιβαζόμενον αἰτίᾳ θανάτου, μεταβιβαζόμενον ἐν ζωῇ. (Χειροκροτήματα).

§121ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὰ τριάκοντα ἔτη δὲν ἠμπόδισαν ὅλην αὐτὴν τὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν διεκτραγῳδεῖτε. Οἱ ἀγρόται ἔστειλαν καὶ τὸν κ. Φαρμάκην καὶ τὸν κ. Τσαξίρην.

§122Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Μὴ προσπαθεῖτε διὰ τῶν ἐξαιρέσεων νὰ πολεμήσητε τὸν κανόνα, διότι τοῦτο ἤθελεν εἶναι ματαιοπονία. Τὸν κανόνα ἐζήτησε ν’ ἀνατρέψῃ ὁ λαός. Ἀπὸ ταύτης δὲ τῆς ἀπόψεως ἐν τῷ πνεύματι τῆς ἐξελίξεως τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ λαοῦ, ἐν τῷ πνεύματι τῆς διασπάσεως τῆς κομματικῆς ὀλιγαρχίας, ἐν τῷ πνεύματι τῆς ἐπικρατήσεως τῆς ἰσότητος ἐν τῷ πολιτικῷ ἀνταγωνισμῷ εἶμαι κεκηρυγμένος ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τῶν 30ετῶν. Βεβαίως ἡ ἡλικία τῶν 30ετῶν δὲν ἀπέτρεψε τὴν ἐπικράτησιν τοῦ κομματισμοῦ κατὰ τὸ παρελθόν, ἐξηγέρθη ἐναντίον τοῦ κομματισμοῦ ἡ τελευταία ἐπανάστασις, καὶ βεβαίως αὕτη ἐπιτρέπουσα τὴν συνέχισιν τῆς πολιτικῆς ὀλιγαρχίας δρᾷ ἐναντίον τῆς ψυχολογίας, ἡ ὁποία τὴν ἀπέδειξεν. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ νεαρὰ ἡλικία εἶναι ἡλικία ἡ ὁποία διατηρεῖ ἀκμαῖα ἰδανικά, τὰ ὁποῖα ἴσως μαραίνονται, ὅταν λευκάζωσιν αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς τοῦ ἀνθρώπου, θὰ ἔλεγον ὅτι εἶμαι σύμφωνος μετ’ αὐτοῦ. Ἔχομεν ἀνάγκην ἰδανικῶν ἐν Ἑλλάδι καὶ ἔχομεν ἀνάγκην εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἀντιπροσωπεύωνται ἰδανικά, ἀλλ’ ὑπάρχει ἓν ἰδανικὸν μέγα, τὸ ὁποῖον ἐλησμονήθη ἀνέκαθεν ἐν Ἑλλάδι, τὸ ἰδανικὸν τῆς κοινωνικῆς δικαιοσύνης, καὶ κοινωνικὴν δικαιοσύνην αἰσθάνεται καὶ λατρεύει μόνον ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος βιοπαλαίει, δὲν τὴν αἰσθάνεται ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὡς δώρημα τοῦ γένους ἢ ὡς δώρημα τῆς τύχης λαμβάνει πρὸς τῷ πλούτῳ, πρὸς τῷ ὀνόματι καὶ τὴν τιμητικὴν ἐντολὴν ἐκ μέρους τῶν ἐκλογέων νὰ τοὺς ἀντιπροσωπεύσῃ ἐν τῇ Βουλῇ. Ἐν τῷ συμφέροντι τῆς ἐξυπηρετήσεως αὐτοῦ τοῦ ἰδανικοῦ τῆς κοινωνικῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἰσότητος πρέπει νὰ συντείνωμεν, ὥστε οἱ βιοπαλαίοντες, οἱ ὁποῖοι κατόπιν τῆς βιοπάλης ἀναδεικνύονται, αὐτοὶ νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ νὰ μὴ εἰσέρχωνται οἱ μαμμόθρεπτοι νεανίσκοι. Ἐν τῷ συμφέροντι τούτῳ συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν, διότι δὲν νομίζω ὅτι τό γε νῦν ἔχον οἱ Ἕλληνες φθάνουσιν εἰς περιωπήν, ὥστε νὰ τιμῶνται διὰ τῆς ἐντολῆς τῶν ἀντιπροσώπων προτοῦ συμπληρώσωσι τὴν ἡλικίαν τῶν 30 ἐτῶν. Πρὸ τῆς ἡλικίας ταύτης δύνανται νὰ εἶναι γνωστὰ τὰ ὀνόματα, αἱ οἰκογένειαί των, καὶ τοῦτο δύναται νὰ εἶναι λόγος, ὅπως τιμηθῶσι μερικὰ πρόσωπα ἐφ’ ὅσον συνδυάζουσι καὶ προσωπικὴν ἀξίαν, ἀλλ’ ὀφείλουσι νὰ ἀποδείξωσι καὶ ἐν αὐτῇ τῇ βιοπάλῃ ὅτι ἔχουσιν ἐκεῖνα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν οἱ συνάδελφοί των. Ἐκτὸς ὅμως τούτου καὶ τὸ στοιχειῶδες πνεῦμα τῆς ἰσότητος ἐπιβάλλει, δι’ οὓς λόγους καὶ ἄλλοι ῥήτορες ἐντεῦθεν ἐξήνεγκον, νὰ καταστήσωμεν ἴσον τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα μεταξὺ τῶν ἀπορωτέρων καὶ εὐπορωτέρων, μεταξὺ τῶν ταπεινοτέρων καὶ τῶν εὐπατριδῶν. (Χειροκροτήματα).

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πολυχρονιάδης.

§124Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Συμφωνῶ, κύριοι Βουλευταί, μὲ τὴν γνώμην τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις προτείνει ὡς διαγραπτέον τὸ προσὸν τῆς καταγωγῆς ἢ τῆς ἐγκαταστάσεως πρὸς ἐκλογὴν ὡς ἀντικείμενον πρὸς τὸ ἄρθρον 67, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Βουλευτὴς ἀντιπροσωπεύει τὸ ἔθνος. Ἐπίσης θεωρῶ ὡς ἄσκοπον τὴν πρὸ δύο ἐτῶν κτῆσιν τῶν ἀστικῶν καὶ πολιτικῶν δικαιωμάτων ὅσον ἀφορᾷ τοὺς πολιτογραφουμένους ὁμογενεῖς, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶ τὴν ἀρχὴν ταύτην καὶ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς πολιτογραφουμένους ἀλλοδαπούς. Τοῦτο δέ, διότι νομίζω ὅτι, ἀφοῦ κατὰ νόμον οἱ ἀλλοδαποὶ μετὰ τριετῆ ἐγκατάστασιν γίνονται πολῖται Ἕλληνες, εἶναι δυνατόν, ἂν ἀπολύτως διατυπωθῇ τοῦτο, ὡς προτείνεται ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, νὰ προσκτήσωνται καὶ τὰ προσόντα τοῦ ἐκλογίμου. Ἀλλ’ ὅτε ἔχομεν παραδείγματα, ὡς τὸ παράδειγμα τῆς Ἀγγλίας, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀπολύτως ἀπαγορεύεται εἰς τοὺς ἀλλοδαποὺς τὸ ἐκλέγεσθαι, ὡς τὸ παράδειγμα τῆς Πορτογαλλίας, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐπίσης ἀπαγορεύεται τὸ ἐκλέγεσθαι εἰς τοὺς ἀλλοδαπούς, ὅτε ἔχομεν, λέγω, ἄλλα φιλελεύθερα πολιτεύματα, ὡς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα τῆς Γαλλίας, κατὰ τὸ ὁποῖον μόνον μετὰ δεκαετῆ ἐγκατάστασιν καὶ ἀπόκτησιν τῆς ἰθαγενείας ἐπιτρέπεται τὸ ἐκλόγιμον εἰς τοὺς ἀλλοδαπούς, ὅτε ἔχομεν τὸ παράδειγμα τοῦ Βελγίου ἔχοντος συνταγματικὸν πολίτευμα ἐκ τῶν μᾶλλον φιλελευθέρων, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐπίσης μετὰ δεκκετῆ ἐγκατάστασιν ἐπιτρέπεται τὸ ἐκλόγιμον εἰς τοὺς ἀλλοδαπούς, ὅτε ἔχομεν πλὴν τούτων τὸ παράδειγμα τῆς δημοκρατικωτάτης Ἀμερικῆς, κατὰ τὸ ὁποῖον μόνον μετὰ ἑπταετῆ ἐγκατάστασιν ἐπιτρέπεται εἰς ἀλλοδαποὺς ἡ ἀπόκτησις τοῦ ἐκλογίμου, νομίζω, Κύριοι, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος συνηγορῶν παρ’ ἡμῖν ὅπως ἐπιτρέψωμεν εἰς τοὺς ἀλλοδαποὺς εὐθὺς μετὰ τὴν ἀπόκτησιν τοῦ δικαιώματος τοῦ πολίτου, δηλ. εὐθὺς μετὰ τὴν τριετίαν, νὰ ἀποκτήσωσι καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλογίμου. Διότι ὁ ἀλλοδαπὸς γινόμενος μετὰ τριετίαν πολίτης Ἕλλην καὶ ἀμέσως ἐκλεγόμενος δὲν θὰ δύναται νὰ γνωρίζῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ οὐδὲ θὰ δύναται νὰ αἰσθάνηται ὅπως αὐτοί, καὶ συνεπῶς δὲν θὰ εἶναι κατάλληλος πρὸς τὸ νομοθετεῖν. Διὰ τοῦτο θὰ ἐθεώρουν σκόπιμον, ὅπως διατηρηθῇ ὅσον ἀφορᾷ τούτους ἡ διατύπωσις τοῦ ἄρθρου 70, οἵα ὑπῆρχε κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν τοῦ 1864, δηλ. ὅτε μετὰ διετίαν ἀφ’ ἧς ἀπολαύσωσι τῶν πολιτικῶν καὶ ἀστικῶν δικαιωμάτων εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκτήσωσι τὸ προσὸν τοῦ ἐκλογίμου. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας, μετὰ τὰ ἁδρὰ καὶ ἀκαταμάχητα ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι θὰ ἦτο περιττὸν νὰ προστεθῇ ἄλλο τι, ἀλλ’ οὐχ ἧττον, ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα συνταγματικὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα ἐδέχθησαν ἡλικίαν ὄχι μόνον τῶν 25 ἐτῶν, ἀλλὰ καὶ κάτω ταύτης, ὅπως τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἀνεφέρθη ὑπὸ συναδέλφου, τῆς Ἑλβετίας, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀπαιτοῦνται 20 ἔτη, καὶ τῆς Ὁλλανδίας 23 ἔτη, Ἱσπανίας 21 ἔτη, νομίζω ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ συνηγορῶν νὰ μὴ παραδεχθῶμεν τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω καὶ εἰς ἕτερον ἐπιχείρημα, κατὰ τὸ ὁποῖον τὴν ἀναγραφὴν τοῦ 25 ἔτους ἐθεώρησαν ὡς μὴ Ἑλληνικήν, ὡς μηδέποτε δηλ. ὑπάρξασαν εἰς Ἑλληνικὸν πολίτευμα. Ὄχι· εἶναι ἑλληνική, εἶναι ἑλληνικωτάτη. Ἡ μετὰ τὴν ἐν Ἄστρει Συνέλευσιν δευτέρα ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἡ ἐκλεγεῖσα διὰ νὰ ἀναθεωρήσῃ τὸ Σύνταγμα τῆς Ἐπιδαύρου, ἀνέγραψεν 25 ἐτῶν ἡλικίαν διὰ τοὺς ἐκλογίμους. Διὰ τοῦτο δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχει λόγος τις συνηγορῶν εἰς τὴν μὴ ἀναγραφὴν τοῦ 25 ἔτους, καὶ διὰ τοῦτο κηρύσσομαι ἀπροκαλύπτως ὑπὲρ τῆς ἀναγραφῆς τοῦ 25 ἔτους τῆς ἡλικίας ὡς ὁρίου ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου.

§125Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Προηγουμένως, Κύριοι, διὰ νὰ καταπραΰνω τὴν ἱερὰν ἀγανάκτησιν τοῦ συμπαθεστάτου συναδέλφου κ. Κουλουμβάκη ἐναντίον τῶν χρυσοκανθάρων τῶν Ἀθηνῶν, ὑπέμνησα αὐτῷ ὅτι διατρέχομεν τὴν ἑβδομάδα τῶν ἁγίων Παθῶν καὶ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν ἀντιπαθείας. Διὰ τοῦτο παρελείψαμεν καὶ τὸν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνατενίζοντες Ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξε πηγὴ τῆς συμπαθείας καὶ τῆς ἀγάπης ἐν τῷ κόσμῳ, δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν ἀντιπαθείας, διότι μεθ’ ὅλην τὴν διπλωματικὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθησάν τινες, δὲν μᾶς ἔπεισαν ὅτι ὁμιλοῦντες ἔχουσιν ὑπ’ ὄψει ὡρισμένα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα εἴτε τώρα εἴτε ἄλλοτε ἐξελέγησαν. Περὶ τοῦ ἄρθρου 70 ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἡλικίαν ἀναφέρω ὅτι ἡ ἀπόφασις τῆς διαλυθείσης Βουλῆς ἐν παραγράφῳ 20 παρεδέχθη ὅτι πρέπει νὰ ἐλαττωθῇ, διότι θεωρεῖται ὑπερβολικὴ ἡ ἡλικία τῶν 30 ἐτῶν (ἀπόφασις τῆς 18 Φεβρουαρίου 1910). Ἐπίσης καὶ ἐκείνη ἡ «συμβολὴ» τῶν Ῥαλλικῶν Βουλευτῶν πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, τὴν ὁποίαν ἐπεκαλέσθη εἰς ἄλλα ἄρθρα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ αὐτοὶ οἱ γνωστοὶ πέντε Βουλευταὶ τοῦ Ῥαλλικοῦ κόμματος ἀποφαίνονται ὑπὲρ τοῦ 25 ἔτους· ἔχομεν λοιπὸν ἐκπεφρασμένην γνώμην μεγάλης μερίδος τοῦ τόπου, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν. Ὅσον ἀφορᾷ τοὺς Βουλευτὰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐξελέγησαν μὲ κατωτέραν ἡλικίαν τῶν 30 ἐτῶν, καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἀποφασίσει ἀντιθέτως, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω πρότασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ μέχρι τοῦδε ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς περὶ τῆς νομίμου ἡλικίας Βουλευτῶν, ὧν ἐπεκυρώθησαν αἱ ἐκλογαί, ἀποτελοῦσι δεδικασμένον. Ἐπίσης συνηγορῶ καὶ ὑπὲρ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Μερλόπουλος ὅσον ἀφορᾷ τὸ αʹ ἐδάφιον, διότι μέσα εἰς τὴν φράσιν «καὶ τὴν νόμιμον ἰδιότητα τοῦ ἐκλογίμου» ἀναφέρεται καὶ ἡ ἰδιότης τοῦ πολίτου Ἕλληνος, καί, ἂν ἤθελε τεθῆ ἡ ἰδιότης τοῦ πολίτου Ἕλληνος, πιθανὸν νὰ παράσχῃ ἀφορμὴν παρερμηνείας.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σκάσης.

§127Θ. ΣΚΑΣΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, φειδόμενος τοῦ χρόνου θέλω ἀναφέρει τὰ ἐπιχειρήματα τὰ συνηγοροῦντα ὑπὲρ τῆς ἰδέας, ὅπως ὁρισθῇ τὸ 25 ἔτος ὡς κατώτατον ὅριον τοῦ ἐκλογίμου· Θὰ ἀναφέρω, λέγω, τὰ ἐπιχειρήματα ξηρὰ καὶ ἐστερημένα πάσης ἐξάρσεως ῥητορικῆς. Ἐλέχθη ὅτι ἡ ἡλικία τῶν 30 ἐτῶν ἰσχύει ἀπὸ τῆς ἀρχαιοτάτης ἐποχῆς, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι σοβαρὸν ἐπιχείρημα, ὅπως ἐμποδίσῃ ἡμᾶς, διὰ νὰ καταβιβάσωμεν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας, καθότι πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ ἡλικία τῶν τριάκοντα ἐτῶν κατὰ τὴν ἀρχαιότητα ἦτο ἡλικία ἀπαραίτητος, διότι ἡ ἡλικία τοῦ στρατευσίμου ἐξηκολούθει πολὺ πέρα τοῦ 21 ἔτους. Ἐπίσης ἡ διανοητικὴ μόρφωσις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐπήρχετο πολὺ βραδύτερον, ἀλλὰ καὶ τὸ γῆρας ἐπίσης ἐπήρχετο βραδύτερον. Ἤδη ἡ ἡλικία ἡ στρατεύσιμος περιορίζεται εἰς τὸ 21 ἔτος, ὑπάρχει δὲ βεβαιότης ὅτι θέλει κατέλθει καὶ τούτου. Σήμερον ἡ διανοητικὴ μόρφωσις καὶ ἀνάπτυξις εἶναι πολὺ ταχυτέρα καὶ εὐκολωτέρα· ἡ δὲ διανοητικὴ ἡμῶν ἀνάπτυξις μὴ λησμονῶμεν ὅτι γίνεται δαπάναις τῶν φυσικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου συνάδελφος μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερε, χαριτολογῶν βεβαίως, ἀνέφερε καὶ τὸ τοῦ σεβαστοῦ ἐκείνου οἰκοκύρη, ὅστις, ἐρωτηθεὶς ἂν θὰ ἔδιδε τὴν κόρην του εἰς νέον ἄγοντα ἡλικίαν 25 ἐτῶν εἴτε ὀλιγωτέραν, ἀπήντησεν ὅτι δὲν θὰ κάμῃ τὸ σπίτι του δημοτικὸν σχολεῖον. Ἀντιστρέφων τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ ἐρωτῶ τὸν κύριον συνάδελφον· ἂν ἔπρεπε νὰ ὁδηγηθῶμεν ἐκ τῆς γνώμης τοῦ οἰκοκύρη ἐκείνου, τότε ἔπρεπε νὰ δεχθῶμεν ἐνταῦθα καὶ τοὺς ἄγοντας ἡλικίαν 50–60 ἐτῶν; Ὁ οἰκοκύρης ἐκεῖνος θὰ ἔδιδε τὴν θυγατέρα του εἰς ἄνδρα ἔχοντα τὴν ἡλικίαν 50–60 ἐτῶν; (γέλωτες) Ἀνέφερεν ἐπίσης ὅτι τὸ ὅριον τοῦτο τῆς ἡλικίας, τὸ τριακοστὸν δηλαδὴ ἔτος, εἶναι ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον δὲν πρέπει ποσῶς νὰ παρίδωμεν. Μοὶ φαίνεται ὅτι πολὺ γενικῶς ἔθεσε τὸ ζήτημα. Τοῦτο δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀξίωμα. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον προυξένησε μεγάλην ἐντύπωσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐξ ὅσων ἐγὼ ἀντελήφθην, εἶναι τὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λακωνίας συναδέλφου κ. Κουλουμβάκη. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο εἶναι ὅτι οἱ μέχρι τοῦδε μὴ ἔχοντες τὴν νόμιμον ἡλικίαν καὶ ἐκλεχθέντες ἐξελέγησαν εἴτε λόγῳ πλούτου εἴτε λόγῳ ὀνόματος, καὶ ἀνέφερεν ὀνόματα ὡς τὰ τοῦ Ζαΐμη, τοῦ Φωτήλα, τοῦ Ῥούφου, τοῦ Μαυρομιχάλη καὶ ἄλλων. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. συνάδελφος, ἵνα ἐξηγήσω τὸν λόγον, ἕνεκα τοῦ ὁποίου εἰσῆλθον οἱ ἀξιότιμοι οὗτοι συνάδελφοι καὶ πρώην συνάδελφοι ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ. Δὲν πρέπει δὲ νὰ ἀναζητήσῃ τὴν ἐξήγησιν οὔτε εἰς τὸν πλοῦτον οὔτε εἰς τὸ ὄνομα, ἀλλὰ νὰ τὴν ἀναζητήσῃ εἰς γενικοὺς νόμους, φυσιολογικοὺς καὶ ἐπιστημονικούς. Δὲν ἀγνοεῖ βεβαίως ὁ κ. συνάδελφος ὅτι δι’ ἑκάστην ψυχικὴν ἰδιότητα ὑπάρχει καὶ ἴδιον ἐγκεφαλικὸν κέντρον καὶ ὅτι τὸ κέντρον τοῦτο ἀναπτύσσεται καὶ μορφοῦται ἀναλόγως τοῦ περιβάλλοντος, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται, ἀναπτύσσεται δὲ τοσούτῳ μᾶλλον ἐνωρίτερον, ὅσῳ ἀπὸ μικροτέρας ἡλικίας ἐντὸς τοιούτου ἢ τοιούτου περιβάλλοντος ἀνεπτύχθη καὶ ὅτι πρὸς τὴν ἀκροτάτην ἐξέλιξιν τοῦ εἰδικοῦ τούτου κέντρου συναντᾶται ἡ ἰδιοφυΐα. Ἑπομένως τί παράδοξον, ἂν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ὑπῆρχον ἄνθρωποι, τῶν ὁποίων εἴτε τὸ οἰκογενειακὸν ὄνομα εἴτε ὁ πλοῦτος συνεδέετο πρὸς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς χώρας ταύτης; Οἱ ἄνδρες οὗτοι ἀπὸ παιδικῆς ἡλικίας ἀνεπτύχθησαν, ἐξεπαιδεύθησαν, διεβίωσαν ἐν ἀτμοσφαίρᾳ πολιτικῇ, ἦτο δὲ λίαν ἑπόμενον καὶ λίαν φυσικόν, ἵνα τὸ κέντρον τῶν πολιτικῶν αὐτῶν ἰδεῶν, τὸ κέντρον τῆς περὶ τὰ κοινὰ ἀσχολίας ἀναπτυχθῇ πολὺ ἐνωρίτερον καὶ πολὺ ὡριμώτερον καὶ πολὺ σκοπιμώτερον τῶν ἄλλων. Ἀλλά, ἐπειδὴ ὁ κ. συνάδελφος εἶναι δεινὸς ἐπιχειρηματολόγος, προλαμβάνω ἐνδεχομένην αὐτοῦ ἀντίρρησιν καὶ λέγω: ἀφοῦ μόνον ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας, μόνον ὑπὸ τοιαύτας ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναπτυχθῶσι διάνοιαι πολιτικῶς ὥριμοι κατὰ τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος, πῶς ὁμολογεῖτε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι πολιτικῶς ὥριμος, ὅπως δεχθῇ τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος ὡς κατώτατον ὅριον τοῦ ἐκλογίμου; Ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. συνάδελφον ὡς ἑξῆς: τὸ γεγονὸς ὅτι μόνον τοιαῦτα ὀνόματα ἀνεφέρθησαν δὲν εἶναι ἀπόδειξις ὅτι καὶ ἄλλοι ἄνδρες μὴ ἔχοντες ὄνομα ἢ πλοῦτον νὰ ἐπιδείξωσι δὲν εἶχον καὶ αὐτοὶ σχετικὴν ὡριμότητα. Ὑπῆρχον βεβαίως τοιοῦτοι ἄνδρες, ἀλλὰ δὲν ἠσθάνοντο ἑαυτοὺς ἀρκετὰ ἰσχυρούς, εἴτε διὰ λόγους πολιτικοὺς εἴτε μᾶλλον διὰ λόγους συμμαχίας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅτι εἰσερχόμενοι δὲν θὰ ἐξεδιώκοντο ὡς βέβηλοι. Φρονῶ ἑπομένως ὅτι οὐδεὶς λόγος συντρέχει, ὅπως μὴ δεχθῶμεν τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας ὡς ἁρμόζον εἰς τὴν φυλὴν ἡμῶν, ἥτις δὲν ὑφίσταται πλέον ὑπὸ τὰς αὐτὰς φυσιολογικάς, ὡς εἴπομεν, συνθήκας, συνθήκας κλιματολογικὰς συνθήκας ὑγιεινάς, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκοντο οἱ πρόγονοι ἡμῶν. Δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω ἀναπτύσσων τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους σήμερον ὀφείλομεν νὰ δεχθῶμεν ὅτι αἱ φυσικαὶ ἡμῶν δυνάμεις εὑρίσκονται ἐν ἥσσονι ἐπιπέδῳ. Θεωρῶ ὅτι εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν δέχεται καμμίαν ἀντίρρησιν. Διὰ τοῦτο ὁλοψύχως τάσσομαι, κύριοι Βουλευταί, ὅπως κατώτατον ὅριον ἐν τῷ Συντάγματι τεθῇ τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος τῆς ἡλικίας. Οὐδεμίαν δ’ ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἀποδεχθῆ τὸ ὅριον τοῦτο. Ἀλλ’ ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελεν ὑπάρξει ἀντίρρησις ἐκδηλουμένη διὰ τῆς γνώμης τῶν πλειόνων, φρονῶ ὅτι τὸ μέχρι τοῦδε γενόμενον, τουτέστιν ἡ ἀποδοχὴ ἐνίων συναδέλφων ὡς ἐχόντων τὰ νόμιμα προσόντα ὅπως παρακάθηνται μεταξὺ ἡμῶν, ὅτι τοῦτο θέλει ἀποτελεῖ δεδικασμένον.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§129ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. («Ὅρα Παράρτημα»).

§130Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Φρονῶ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι πρέπει νὰ ἀναθεωρηθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι ἐξευρέθη ὅτι ἐν τῷ παρελθόντι ἔβλαψαν εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος καὶ εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους ἢ παρεκώλυσαν τὴν πρόοδον αὐτοῦ. Τοῦτο φρονῶν ἐξετάζω, ἂν ἡ διάταξις τοῦ ἀναθεωρουμένου Συντάγματος περὶ κατωτάτου ὁρίου ἡλικίας τῶν ἐκλογίμων ἔβλαψεν εἴτε θετικῶς εἴτε ἀρνητικῶς τὴν πρόοδον τοῦ ἔθνους, ἐξετάζων δὲ τοῦτο καὶ ἀνατρέχων εἰς τὸ παρελθὸν οὐδεμίαν εὑρίσκω περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπεδείχθη ὅτι τὸ κατώτατον ὅριον τῆς ἡλικίας τῶν τριάκοντα ἐτῶν διὰ τὴν ἐκλογὴν Βουλευτοῦ ἐπέφερεν οἱανδήποτε βλάβην. Καὶ οὐδεμίαν δὲ περίστασιν γνωρίζω, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνὴρ ἡλικίας κατωτέρας τῶν τριάκοντα ἐτῶν ἀναδειχθεὶς ἱκανὸς καὶ ἄξιος διὰ τὴν θέσιν Βουλευτοῦ ἀπεκλείσθη τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ λέγων τοῦτο ἐννοῶ βεβαίως ἐξοχότητα, τῆς ὁποίας ἀποκλειομένης, ἠδύνατο νὰ ἐπέλθῃ ἀξία λόγου βλάβη εἰς τὸ ἔθνος. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐξελέγησαν ἐνίοτε Βουλευταὶ ἡλικίας κατωτέρας τῶν τριάκοντα ἐτῶν, καὶ ἡ Βουλὴ ἐπεκύρωσε τὴν ἐκλογὴν τούτων παρὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἔπραξεν ἡ Βουλὴ πάντοτε, ὡς ἐγὼ τοὐλάχιστον ἔχω ἀντιληφθῆ, ἀνεξαιρέτως διότι διέγνω εἰς τὸν ἐκλεγέντα νεαρὸν Βουλευτὴν ἔξοχόν τινα ἱκανότητα, ἀλλὰ διότι προήρχετο ἐκ τῶν προνομιούχων ἐκείνων τάξεων, περὶ τῶν ὁποίων ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσαντες συνάδελφοι εἶπον, ἢ διότι ἔτυχον πλειονοψηφίαι ἀποβλέπουσαι εἰς τὴν ἀποφυγὴν νέου σάλου ἐκλογικοῦ διὰ τῆς ἀκυρώσεως τῆς ἐκλογῆς αὐτῶν. Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ὁ μόλις ἐξερχόμενος τοῦ θεωρητικοῦ ἐν γένει βίου εἰκοσιπενταετὴς νέος δὲν εἶναι δυνατὸν κατὰ κανόνα νὰ εἶναι κατηρτισμένος ὅσον πρέπει καλῶς, διὰ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ πολιτικὸν στάδιον καὶ νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα του ὡς Βουλευτής. Ἂν ἐλαττώσωμεν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου εἰς τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος, οὐδὲν ἄλλο πράττομεν ἢ παρέχομεν τὴν εὐκαιρίαν νὰ κατέλθωσιν εἰς τὴν πολιτικὴν κονίστραν νέοι ὅλως ἄπειροι τῶν κοινωνικῶν καὶ πολιτειακῶν ἐν γένει περιστάσεων. Διότι πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι νέος, ὁ ὁποῖος κατέλιπε τὰ ἑδώλια τοῦ Πανεπιστημίου, ὡς συνήθως συμβαίνει, εἰς τὸ εἰκοστὸν πρῶτον ἔτος καὶ μετὰ τοῦτο ἀμέσως εἰσῆλθεν εἰς τὸν στρατὸν καὶ ὑπηρέτησεν ἐπὶ δύο ἔτη, ἤτοι ἐτελείωσε τὰς σπουδάς του καὶ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν κατὰ τὸ εἰκοστὸν τέταρτον ἔτος, δὲν εἶναι δυνατὸν κατὰ τὸ ὑπολειπόμενον ἓν ἔτος μέχρι τοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου, ὅτε δύναται νὰ ἐκλεγῇ Βουλευτής, νὰ μορφωθῇ ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ ἐν τῇ Πολιτείᾳ τοιοῦτος, ὥστε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον μὲ τὰ ἐφόδια, μὲ τὰ ὁποῖα ἀπαιτεῖται νὰ εἰσέρχηται ὁ βουληφόρος ἀνὴρ εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Φρονῶ λοιπόν, ὅτι νέος μὴ ἔχων τὰ ἐφόδια, τὰ ὁποῖα ἡ θέσις αὕτη ἀπαιτεῖ καὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύναται νὰ ἀποκτήσῃ μέχρι τῆς ἡλικίας τοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου ἔτους, καθ’ ὃ χρονικὸν διάστημα ὁ βίος αὐτοῦ εἶναι καθόλου θεωρητικός, δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐκλέγηται Βουλευτής. Εἶναι ἀνάγκη οἱ διὰ τὸ πολιτικὸν στάδιον προαλειφόμενοι νέοι ἐπί τινα ἔτη ἀπὸ τῆς ἐξόδου των ἀπὸ τοῦ θεωρητικοῦ βίου, οἱ ὁποῖοι, ὡς προεῖπον, ἐξακολουθοῦσι μέχρι τοῦ εἰκοστοῦ πέμπτου ἔτους ἀναστρεφόμενοι ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ ζυμούμενοι τρόπον τινὰ ἐν αὐτῇ, δρῶντες εἴτε ὡς ἐπιστήμονες εἴτε ὡς ἔμποροι εἴτε ὁπωσδήποτε ἄλλως, νὰ ἀποκτήσωσι τὴν κοινωνικὴν πεῖραν καὶ τὰ διὰ τὸν βουληφόρον ἄνδρα ἀπαιτούμενα ἐφόδια. Ἤκουσα, κύριοι Βουλευταί, καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰπόντος, ὅτι, ἐὰν δὲν δεχθῶμεν τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος ὡς κατώτατον ὅριον, θὰ ἀποκλείσωμεν τοὺς ἱκανοὺς νέους ἄνδρας ἀπὸ τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ πᾶς ἀντιφρονῶν νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἀποκλείονται οἱ νέοι οἱ κεκτημένοι τὴν ἱκανότητα, ἀλλ’ ἀναβάλλεται ἡ εἴσοδος αὐτῶν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην ἐπί τινα ἔτη καὶ μάλιστα ἀναβάλλεται ἐπ’ ὠφελείᾳ καὶ αὐτῶν καὶ τοῦ ἔθνους, διότι αὐτοὶ ἐρχόμενοι μετ’ ὀλίγα ἔτη εἰς τὴν Βουλὴν θὰ εἶναι περισσότερον μεμορφωμένοι καὶ κάλλιον κατηρτισμένοι, διὰ νὰ καταλάβωσι διακεκριμένην θέσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Δὲν ἀποκλείομεν λοιπόν, ἀλλ’ ἀναβάλλομεν τὴν εἴσοδόν των, ἐνῷ τοὐναντίον, ἂν παραδεχθῶμεν τὴν ἡλικίαν τῶν εἴκοσι πέντε ὡς κατώτατον ὅριον, ἀποκλείομεν ἄλλους ἱκανούς, ἐὰν πράγματι εἶναι τοιοῦτοι, διὰ τὸν ἑξῆς λόγον, καὶ πιστεύω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, κύριοι Βουλευταί, περὶ τούτου, ὅτι οἱ ἐκλεγόμενοι εἰς τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος δὲν ἐκλέγονται κατὰ κανόνα διὰ τὴν ἔξοχον ἱκανότητα αὐτῶν, ἀλλὰ διὰ τὴν προγονικὴν αὐτῶν πολιτικὴν θέσιν καὶ δι’ ἄλλους λόγους ἀνεξαρτήτους πρὸς τὴν ἱκανότητα. Δὲν θέλω νὰ δεχθῶ ὅτι οἱ ἀνήλικοι οὗτοι ἐκλέγονται διὰ δωροδοκιῶν. Δέχομαι ὅτι οὗτοι ἐκλέγονται καὶ μέχρι τοῦδε ἐξελέγοντο κατὰ κανόνα διὰ τὴν προγονικήν των θέσιν ἐν τῇ πολιτικῇ καὶ ὄχι διὰ τὴν ἀξίαν των. Δὲν ἔχω τὴν γνώμην ὅτι εἰς τοὺς ἀπογόνους τῶν ἀξίων πάσης τιμῆς προγόνων πρέπει νὰ κλεισθῶσιν αἱ θύραι τοῦ Κοινοβουλίου· τοὐναντίον, ἐὰν εἶναι ἱκανοί, φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἐκλέγωνται καὶ κατὰ μείζονα μάλιστα λόγον ὡς ἔχοντες καὶ τὰς πατρογονικὰς παραδόσεις, οὐδὲν ὅμως κακὸν θὰ πάθῃ ἡ Πολιτεία ἐκ τῆς ἀναβολῆς τῆς ἐκλογῆς αὐτῶν εἰς ἡλικίαν ἀνωτέραν τῶν εἴκοσι πέντε ἐτῶν. Τὰ εἰς Συντάγματα ἄλλων Κρατῶν κρατοῦντα δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἐπηρεάζωσιν. Ἐν Ἀγγλίᾳ ἐγεννήθη ὁ Πίττ. Ἐὰν γεννηθῇ ἐν Ἑλλάδι τοιοῦτος, βεβαίως θὰ ἐκλεγῇ καὶ εἰς τὸ 21ὸν ἔτος, καὶ οὐδεὶς θὰ διανοηθῇ νὰ ἀκυρώσῃ τὴν ἐκλογὴν τοιούτου. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι λόγος νὰ ὁρίσωμεν κατώτερον ὅριον ἡλικίας ἐκλογίμου τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος. Καθορίζοντες ὡς κατώτερον ὅριον τὴν ἡλικίαν τῶν εἴκοσι πέντε ἐτῶν νομίζω ὅτι ἀποκλείομεν τοὺς ἱκανοὺς τοὺς μὴ κεκτημένους τὰ προγονικὰ ἐφόδια καὶ τὸν πλοῦτον. Διότι οἱ κεκτημένοι ταῦτα δύνανται νὰ ἐκλέγωνται καὶ ἀπὸ τῆς ἡλικίας αὐτῆς, οἱ δὲ μὴ κεκτημένοι αὐτὰ ἀλλ’ ἱκανοὶ ἔχουσιν ἀνάγκην χρόνου τινός, 4 τοὐλάχιστον ἐτῶν, καθ’ ὃν δρῶντες ἐν τῇ κοινωνίᾳ ν’ ἀναδειχθῶσι καὶ νὰ ἐκτιμηθῶσιν ὑπὸ τῶν συμπολιτῶν των ὡς ἱκανοὶ καὶ ἄξιοι νὰ ἀντιπροσωπεύωσιν αὐτοὺς ὡς Βουλευταί, ἀλλὰ μέχρις οὗ οὕτω δρῶντες ἀναδειχθῶσιν, οὗτοι οἱ διὰ προγονικὴν θέσιν καὶ ἄνευ ἱκανότητος ἐκλεγόμενοι, κατακτῶσιν ἔδαφος τοιοῦτον ἐν τῇ πολιτικῇ, ὥστε οἱ ἱκανοὶ οἱ μὴ ἔχοντες προγονικὰ ἐφόδια καὶ διὰ τοῦ χρόνου ἀναμένοντες νὰ ἀναδειχθῶσι νὰ μὴ δύνανται πλέον εὐκόλως νὰ ἐπικρατήσωσιν αὐτῶν ἐν τῷ πολιτικῷ ἀγῶνι. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἀληθῶς χρήσιμον καὶ σκόπιμον πρὸς τὸ πολίτευμα ἡμῶν καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους εἶναι νὰ δεχθῇ ἡ Βουλὴ ὅτι δὲν πρέπει νὰ περιορισθῇ τὸ κατώτατον ὅριον τὸ τεθειμένον ὑπὸ τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος.

§131ΑΝΤ. ΒΟΥΤΣΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§132Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀρκετὰ ἐλέχθησαν περὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης γνώμης. Νομίζω ὅτι εὑρίσκομαι ἐν ἀπολύτῳ ἀδυναμίᾳ νὰ ἀντλήσω νέα ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν εἶπον. Ὁ ἀείμνηστος πρόγονος ἡμῶν ὁ φιλόσοφος Ἀριστοτέλης εἶπεν ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ζῷον πολιτικόν, καὶ ἐγὼ ὑποστηρίζω ὅτι ὁ Ἕλλην εἶναι τὸ πολιτικώτερον τῶν ζῴων. Καὶ διὰ τοῦτο συμφωνῶ μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δεχομένου ὅτι σκοπιμωτέρα εἶναι ἡ διάταξις τῆς εἰκοσιπενταετοῦς ἡλικίας, διότι οὕτω θέλομεν εὐχεράνει τὴν εἰς τὴν πολιτικὴν παλαίστραν κάθοδον τῶν νέων, οἵτινες φιλοτιμούμενοι καὶ ἁμιλλώμενοι ἐν τοῖς ἀγῶσι τοῖς κυβερνητικοῖς θὰ κατορθώσωσι παρακολουθοῦντες ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν δρᾶσιν τῶν πρεσβυτέρων καὶ τῶν διευθυνόντων τὰς τύχας τοῦ Κράτους νὰ μορφώνωσι πεποιθήσεις καὶ νὰ σχηματίζωνται εἰς ἄνδρας πολιτικοὺς μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ θίξω καὶ ἄλλο ζήτημα. Πρωτοστατοῦντος τοῦ κ. ἐκ Λακωνίας συναδέλφου ὑπεστηρίχθη ὅτι ὁ κοτζαμπασισμὸς μέχρι τοῦδε συνετέλεσεν, ὥστε νὰ ἀποκλείωνται τῶν πολιτικῶν ἀγώνων ἄνδρες ἀξίας...

§133Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὄχι ὁ κοτζαμπασισμός, ἀλλὰ καὶ ὁ Καραπανισμός.

§134Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἔστω... Ἄνδρες ἱκανοί, διότι δὲν εἶχον τὰ μέσα νὰ ἀντιταχθῶσι κατὰ τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα κατεῖχον οἱ κοτσαμπάσηδες. Ὁμολογῶ ὅτι ὁ ἐν Ἑλλάδι κοτσαμπασισμὸς συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ μορφωθῇ περιβάλλον τοιοῦτο, τὸ ὁποῖον προυκάλεσε τὴν ἐπανάστασιν, ἀλλὰ δέχομαι ὅτι ἡ ἔννοια τῆς πολιτικῆς εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη μὲ τὸν κοτσαμπασισμόν, καὶ ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ κυρίου Κουλουμβάκη κοτζάμπαση, τοῦ διὰ πρώτην φορὰν πολιτευομένου, θὰ εἶναι εἰς καλλιτέραν θέσιν πολιτευόμενος, διότι ἀπὸ τοῦδε ἐρχόμενος εἰς συνάφειαν μὲ τὸν λαὸν θὰ κριθῇ εὐκολώτερον ἀπὸ τὸν πατέρα του. Εὔχομαι καὶ ἐλπίζω ὅτι τὸ κομματικὸν καθεστώς, τὸ ὁποῖον θὰ γεννηθῇ διὰ τῶν νέων συζητήσεων, θὰ εἶναι τοιοῦτο, ὥστε νὰ εἰσέρχωνται οἱ ἄξιοι εἰς τὸ Κοινοβούλιον.

§135Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Τρία εἶναι τὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα μὲ ἠνάγκασαν νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, ἔχων ὑπ’ ὄψει μου πῶς ἔχει διατυπωθῇ τοῦτο ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864 καὶ πῶς ἐτροποποιήθη τοῦτο ὑπὸ τῆς κοινοβουλευτικῆς ἐπιτροπῆς. Δηλαδὴ ὅτι ὁ ἐκλόγιμος πρέπει νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην, πρέπει νὰ εἶναι ἐγκατεστημένος ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, ἐν ᾗ ἐκλέγεται, καὶ τρίτον πρέπει νὰ ἄγῃ τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς ἡλικίας του. Ἐπὶ τῶν δύο πρώτων δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω, διότι θὰ συμφωνήσω καθ’ ὅλα πρὸς ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸ τρίτον ζήτημα τῆς ἡλικίας πρέπει νὰ διαφωνήσω διὰ δύο λόγους. Πρῶτον ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς διεκήρυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι δὲν ἔβλαψεν, οὔτε θὰ βλάψῃ, ἂν τεθῇ εἰς τὴν ὑπὸ συζήτησιν συνταγματικὴν διάταξιν τὸ 25ον ἔτος, ἀλλά, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔβλαψε, τίς ὁ λόγος νὰ μεταρρυθμισθῇ; διότι σκοπὸς ἐδῶ ἡμῶν ἀκριβῶς εἶναι νὰ διορθώσωμεν τὰ κακῶς ἔχοντα. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν τὸ κείμενον ἄρθρον δὲν ἔβλαψε δὲν εὑρίσκω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ζητηθῇ ἡ μεταρρύθμισις αὐτοῦ. Τὸ δεύτερον σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον διαφωνῶ μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἶναι ἡ κοινὴ γνώμη, τὴν ὁποίαν, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐπαναλάβω, ἐπεκαλέσθη. Δὲν θὰ θελήσω νὰ θίξω τὸ ζήτημα τοῦτο ὅσον ἀφορᾷ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, διότι καὶ ἄλλοτε ἔθιξα, ὅτε ἐπρόκειτο, ὡς χθὲς σᾶς εἶπον, περὶ τῆς ἐκλογῆς τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσηνίας· μᾶλλον θὰ ἐπεθύμουν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του εἰσάγων τοιαύτην γνώμην ἐν τῇ Βουλῇ τὴν ἱστορίαν αὐτοῦ τοῦ τόπου ἀπὸ τῆς ἀρχαιοτάτης ἐποχῆς μέχρι σήμερον, διότι βεβαίως δὲν ἀγνοεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ χώρᾳ δύο εἶναι αἱ Πολιτεῖαι, τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει του προκειμένου νὰ ψηφισθῶσι συνταγματικαὶ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι θὰ διέπωσι τὸ Κράτος ἡμῶν, ἡ τῶν Ἀθηνῶν καὶ ἡ τῆς Σπάρτης. Ἡ Πολιτεία τῶν Ἀθηνῶν ἐπέβαλλεν εἰς τὸν ἐκλόγιμον τὸ 30ὸν ἔτος τῆς ἡλικίας. Οὐδεὶς δὲ θὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι οἱ πρόγονοι ἡμῶν ὑπῆρξαν τόσον σοφοί, ὥστε ἡ γνώμη αὐτῶν νὰ εἶναι ἀξία παντὸς σεβασμοῦ καὶ τιμῆς καὶ δὴ παρὰ τῶν ἀπογόνων των.

§136Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἦτο πρωτόγονος κατάστασις.

§137Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Μὲ τὴν προσθήκην ὅμως, κύριε συνάδελφε ταύτην, ὅτι τὴν πρωτόγονον αὐτὴν κατάστασιν πάντοτε καὶ ἐν παντὶ ἔχει ὁ κόσμος ὡς πρότυπον ἐν τῇ σταδιοδρομίᾳ τῇ πολιτειακῇ.

§138Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν ὑπάρχουσι νεώτεραι πολιτικαὶ ἀρχαί.

§139Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Οὐδὲν κενὸν ὑπὸ τὸν ἥλιον σημαίνει ὅτι οὐδὲν κενὸν ἀφῆκεν ἡ Ἑλληνικὴ φιλοσοφία. Ἔπρεπε λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἶχεν ὑπ’ ὄψει του ὅτι ἡ Πολιτεία ἐκείνη ἔπρεπε νὰ ἦτο τὸ πρότυπον δι’ ἡμᾶς τοὺς συνεδριάζοντας ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ. Ἀλλὰ καὶ τὴν Πολιτείαν τῆς Σπάρτης ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει, κατὰ τὴν ὁποίαν κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὰς ἀρχαίας Ἀθήνας, εἰς τὰς ὁποίας ἐπετρέπετο ὁ ἐκλογεὺς νὰ ἄγῃ τὸ 21ον ἔτος, ἀλλ’ ὁ ἐκλόγιμος ποτὲ κατώτερον τοῦ 30οῦ ἔτους, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὴν Πολιτείαν τῆς Σπάρτης, εἰς τὴν ὁποίαν οὔτε ὁ ἐκλόγιμος ἀλλ’ οὔτε καὶ ὁ ἐκλογεὺς ἐπετρέπετο νὰ ἔχῃ ἡλικίαν κατωτέραν τοῦ τριακοστοῦ ἔτους. Τώρα ἠδύνατό τις νὰ ἀντιτάξῃ εἰς τοῦτο ὅτι ἡ Πολιτεία ἐκείνη ἦτο καθαρῶς στρατιωτικὴ καὶ διὰ τοῦτο ἀπέβλεψεν εἰς τοῦτο· ἀλλὰ τίς ἐξ ὑμῶν, Κύριοι, θὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι πρέπει νὰ εἶναι, καί, ἂν δὲν εἶναι, κακῶς δὲν εἶναι, στρατιωτικὴ Πολιτεία ἡ ἡμετέρα; Ἄν τις ἐξ ὑμῶν ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὴν ἀποστολήν, τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ μικρὸν κρατίδιον, ἡ μικρὰ γωνία, ἡ ὁποία ἠλευθερώθη ἐκ τῆς ὅλης Ἑλληνικῆς γῆς, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει ὅτι τότε θὰ ζήσῃ, τότε θὰ εἶχεν ἀξίωσιν ἐπὶ τῆς ἀπελευθερώσεως καὶ τῶν λοιπῶν δούλων ἀδελφῶν, ὅταν μεταβληθῇ εἰς στρατιωτικὸν Κράτος. Ἔπρεπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὴν Πολιτείαν ἐκείνην, ἡ ὁποία, ἂν ἔφθασεν εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, ἔφθασε, διότι ἦτο καθαρῶς στρατιωτική, καὶ ὡς τοιαύτη ὥρισεν ὡς κατώτερον ὅρον τοῦ ἐκλογίμου τὸ 30ὸν ἔτος, καὶ ἡ Πολιτεία ἐκείνη ἔπρεπε νὰ πρόκειται ἡμῖν ὡς παράδειγμα· ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει, Κύριοι, ὅτι, τὴν δόξαν ἡμῶν τὴν ὀφείλομεν εἰς τὰς δύο ἐκείνας Πολιτείας, εἰς τὴν μὲν διὰ τὸ φιλελεύθερον, εἰς τὴν δὲ διὰ τὸ στρατιωτικῶς ἀκατάβλητον. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἂς ἔλθωμεν καὶ εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχήν. Ἠκούσθησαν τοιαῦτα ἐπιχειρήματα καὶ ἀνεπτύχθησαν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε θὰ ἦτο ματαιοπονία νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ πολύ· ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ σᾶς ἀπασχολήσω καὶ τὸ ὁποῖον ἐτόνισε διὰ μακρῶν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας συνάδελφος, εἶναι τὸ ὅτι τὸ ἔτος τὸ τριακοστὸν εἶναι ἡ βάσις τῆς κοινωνικῆς ἰσότητος διὰ πάντας τοὺς ἐκλογίμους· διότι μὲ ποῖα ἐφόδια ἐγὼ θὰ ἀντεπεξέλθω κατὰ τοῦ α ἢ β ἔχοντος ἐξ ὀνόματος ἢ πλούτου δικαιώματα ἐπὶ τοῦ τόπου, ἐν τῷ ὁποίῳ θὰ ζητήσω τὰς ψήφους τῶν ἐκλογέων ὡς ἀντίπαλος ἐκείνου; Τί ἔχω ἐγὼ νὰ ἐπιδείξω εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν 25 ἐτῶν ἀπέναντι ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπιδεικνύει ἐκεῖνος ἀπὸ καταγωγῆς ἢ ἀπὸ πλούτου; Βάσις λοιπὸν τῆς κοινωνικῆς ἰσότητος τῶν ἐκλογίμων εἶναι τὸ τριακοστὸν ἔτος, διότι θὰ δοθῇ εἰς ἐμὲ χρόνος κατὰ τὸ διάστημα τῶν πέντε ἐτῶν νὰ γνωρισθῶ μὲ τοὺς ἐκλογεῖς, νὰ ἐπιδείξω τὰ προσόντα, ἂν ἔχω τοιαῦτα, διὰ νὰ σκεφθῶσι καὶ ἐκεῖνοι ἂν πρέπει νὰ ἐκλέξωσιν ἐμὲ ἢ πρέπει νὰ προτιμήσωσιν ἐκεῖνον. Οὐδὲν ἄλλο ἔχω νὰ σᾶς προσθέσω, Κύριοι, ἐπὶ τοῦ πρὸς συζήτησιν ἄρθρου μετὰ τὰ ἀναπτυχθέντα ἐπιχειρήματα, εἰμὴ μόνον ὅτι εἶχον τὴν ἀξίωσιν ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὸ σοφὸν ἐκεῖνο ῥητὸν τὸ νεώτερον, τὸ ὁποῖον καὶ προσαρμόζεται καὶ εἰς τὴν σημερινὴν ἀκριβῶς συζήτησιν, ὅτι «τὰ τέκνα τῶν πλουσίων καὶ τῶν κεκτημένων ὄνομα γεννῶνται τριακονταετεῖς».

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης.

§141ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὁ ἄνθρωπος, κύριοι Βουλευταί, εἶναι μυστήριον. Ἀπόψε κατέχομαι ὑπὸ ἀκατανικήτου ἐπιθυμίας νὰ θαυμάσω τέλος καὶ ἐγὼ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, νὰ τὸν θαυμάσω ὅμως ὁμολογοῦντα ὅτι ἡττήθη. Καθ’ ὅσον ἀντελήφθην, κύριοι Βουλευταί, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει ἓν κύριον ἐπιχείρημα καὶ ἓν ἐπιβοηθητικόν. Τὸ κύριον ἐπιχείρημά του εἶναι ὅτι θεωρεῖ ὠφέλιμον νὰ εὐρύνωμεν τὸν κύκλον, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ ἐκλέγῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τοὺς ἀντιπροσώπους του. Τὸ ἐπιχείρημα — μεταχειρίζομαι τὴν ἔκφρασίν του — εἶναι εὐλογοφανές, ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν εἶναι ἀληθές, διότι, κύριοι Βουλευταί, ὑπάρχει ὁ μέγας κύκλος ὅλων τῶν ὑπὲρ τὰ τριάκοντα ἢ τῶν ὑπὲρ τὰ εἴκοσι πέντε, ὁ μέγας κύκλος τοῦ ἔθνους, ἀλλ’ ἐντὸς τοῦ μεγάλου ἐκείνου κύκλου ὑπάρχει, ὡς ἀνεπτύξαμεν καὶ ὡς ἐδέχθη ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ ἕτερος κύκλος ἐντὸς τοῦ μεγάλου κύκλου, ὁ κύκλος τῶν ἐχόντων ἐξαιρετικὴν καταγωγὴν καὶ ὁ κύκλος τῶν πλουσίων.

§142Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Λησμονεῖτε καὶ ἕνα τρίτον κύκλον. Ὁ κύκλος δὲ ὁ περιλαμβάνων τοὺς ἐκ καταγωγῆς συνδεομένους ἱστορικῶς μὲ τὸν τόπον εἶναι ὀλιγώτερον ἐπιβλαβὴς ἀπὸ ἄλλους κύκλους.

§143ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀναμφιβολώτατα· τὸ εἶπον προηγουμένως. Ἐντός, λέγω, τοῦ μεγάλου κύκλου τοῦ ἔθνους ὑπάρχουσι καὶ οἱ δύο ἄλλοι κύκλοι. Ἰδοὺ δὲ τί ἰσχυριζόμεθα ἡμεῖς, κύριοι Βουλευταί, ὅτι, ἂν ἀντὶ τοῦ 30οῦ ἔτους ὡς κατωτάτου ὁρίου ὁρισθῇ τὸ 25ον ἔτος, δὲν θὰ εὐρυνθῇ ὁ μέγας κύκλος, ἀλλὰ θὰ εὐρυνθῶσιν οἱ δύο κύκλοι οἱ ἐντὸς τοῦ μεγάλου κύκλου ἐπὶ βλάβῃ τοῦ ὅλου ἔθνους· δὲν θὰ εὐρυνθῇ, τὸ τονίζω, ὁ κύκλος τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ θὰ εὐρυνθῶσιν οἱ ἐντὸς αὐτοῦ κύκλοι, οἵτινες ἦσαν ἀρκετὰ εὐρεῖς καὶ μέχρι τοῦδε, τόσον εὐρεῖς, ὥστε ἐλάχιστον μέρος νὰ ἀφήνωσιν εἰς τὸν κύκλον τοῦ ἔθνους. Νομίζω λοιπόν, ὅτι ὀφείλει νὰ ὁμολογήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἡττήθη γεωμετρικῶς.

§144ΔΙΟΝ. ΚΛΑΔΗΣ. Κυκλικῶς μᾶλλον.

§145ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀνεπτύχθη καὶ ἓν ἐπιχείρημα ἐκ τῆς φυσιολογίας. Μετὰ τόσας φιλοφρονήσεις πρὸς ἐμὲ τοῦ κ. συναδέλφου θὰ ἦτο ἄτοπον νὰ μὴ δώσω ἀπάντησιν. Ἀληθῶς εἰς τὰ τέκνα ὡρισμένων οἰκογενειῶν εἶναι ὑπερμέτρως ἀνεπτυγμένον ἐγκεφαλικόν τι κέντρον, ἀλλ’ ἰδοὺ τί ὑπεστήριξα ἐγώ, ὅτι τοῦτο ἀκριβῶς τὸ κέντρον δὲν θέλω, διότι δὲν θέλω κέντρα ἀνεπτυγμένα τοσοῦτον ὑπερμέτρως, ὅσον δὲν εἶναι ἀνεπτυγμένα τὰ κέντρα τὰ αὐτὰ τοῦ λαοῦ, διότι θέλω γνήσιον ἀντιπρόσωπον· καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔχουσι κέντρον τι ἀνεπτυγμένον περισσότερον παρὰ τὰ αὐτὰ κέντρα τοῦ ἄλλου λαοῦ, δὲν εἶναι γνήσιοι ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, διότι δὲν σκέπτονται ὅπως ὁ λαός. Διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ἐπὶ πλέον ὁ κ. συνάδελφος, ὅτι τὸ κέντρον ἐκεῖνο ἔχει ἀνάπτυξιν οὐχὶ ἕνεκα διαρκῶν σκέψεων πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἀποκλειστικὴν τῶν λαϊκῶν συμφερόντων, ἀλλ’ ἔλαβε τὴν ἀνάπτυξιν αὐτοῦ ἐπὶ τῇ βάσει ἐμμόνων καὶ ἀενάων ἀπὸ τῆς γεννήσεώς του σκέψεων πῶς νὰ συγκρατήσῃ τὴν πολιτικὴν ἰσχύν, τὸ πολιτικὸν γόητρον τῆς ἰδίας αὐτοῦ οἰκογενείας, ἡ δὲ πολιτικὴ ἰσχὺς καὶ τὸ πολιτικὸν γόητρον ὡρισμένων οἰκογενειῶν ἀναπτύσσεται ἀναμφιβολώτατα ἐπὶ βλάβῃ τῆς ἰσχύος καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ ὅλου λαοῦ.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαμάης ἔχει τὸν λόγον.

§147Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι, ἂν δεχθῶμεν τὸ 25ον ἔτος, διατρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ ἐξελέγξωμεν τὴν ἡλικίαν τῶν ἐκλεγομένων, ὅπως συνέβαινε μέχρι τοῦδε, ὅτε καθίστατο ἀδύνατος σχεδὸν ἡ ἐξέλεγξις, καὶ εἰσήρχοντο εἰς τὴν Βουλὴν καὶ Βουλευταὶ ἀπὸ ἡλικίας 25 –30 ἐτῶν. Ἐκτὸς δὲ τούτου ἡ πολιτικομανία θ’ ἀρχίσῃ ἀπὸ τοῦ 19ου ἔτους, ἂν θέσωμεν ὡς ὅριον τὸ 25ον ἔτος.

§148Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Κατὰ τὸ παλαιὸν Σύνταγμα, Κύριοι, εἶχε καθορισθῆ, ὥστε ὁ ἐκλέξιμος νὰ εἶναι 30 ἐτῶν, ἂν δὲ δὲν εἶναι 30 ἐτῶν, δὲν πρέπῃ νὰ ἐκλέγηται διὰ τὸν ἑξῆς λόγον, διότι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα παρετηρήθη, ὅτι αἱ Βουλαὶ τὸ τριακοστὸν ἔτος ἠδύναντο νὰ τὸ κάμνωσιν εἰκοσιπενταετὲς παρερμηνεύοντες τὸν νόμον, ὑπῆρχεν ὅμως μεταξὺ τοῦ 21ου ἔτους καὶ τοῦ 30οῦ ἓν χάσμα, καὶ διεκρίνετο ὅτι δὲν εἶναι τριάκοντα ἐτῶν καὶ δὲν ἠδύναντο νὰ τὸ καταβιβάσωσιν ἔτι πλέον, ἐνῷ, ἂν καθορίσητε τὸ 25ον ἔτος, διατρέχετε τὸν κίνδυνον νὰ μὴ γνωρίζητε ποῖος εἶναι 25 ἐτῶν καὶ ποῖος εἶναι 21, καὶ ἀπὸ Βουλὴν θὰ τὴν μετατρέψητε εἰς νηπιαγωγεῖον, καὶ θὰ ἔχωμεν Βουλευτὰς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἀκόμη δὲν ἐψώνισαν διὰ τὸ σπίτι των.

§149Π. ΙΑΤΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ κρίνωσι τὰ Δικαστήρια.

§150Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Δὲν γνωρίζω τίποτε· ἐγὼ γνωρίζω ὅτι μέχρι σήμερον ἐπεκράτησεν ἡ ἰδέα ὅτι δὲν δύναται τις νὰ ὑπάγῃ νὰ ἐκθέσῃ ὑποψηφιότητα, ὅταν δὲν ἔχῃ συμπεπληρωμένον τὸ τριακοστὸν ἔτος, καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου πολλοὶ ἐντρέποντο νὰ παρουσιασθῶσι καὶ νὰ ἀναμιχθῶσιν εἰς τὴν πολιτικήν, ἐνῷ σήμερον, ψηφιζομένου τοῦ 25ου ἔτους, ὅλοι θὰ χάσωσι τὰ παιδιά των, διότι πρὶν συμπληρώσωσι καὶ τὸ 19ον ἔτος τῆς ἡλικίας των θὰ τοῖς ἔρχηται τὸ μικρόβιον τῆς πολιτικῆς καὶ θὰ ἐγκαταλείψωσι τὰ μαθήματά των καὶ θὰ σπεύδωσιν εἰς τὴν πολιτικήν. (Χειροκροτήματα.) Ὀρθὸν λοιπὸν θὰ ἦτο, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ νομίζητε ὅτι ἡττᾶσθε, νὰ ἐγκαταλείψητε τὸ 25ον ἔτος τῆς ἡλικίας.

§151ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός.). Ὥστε, κύριε Μαμάη, θέλετε τὸ τριακοστόν, διὰ νὰ ἐπιτυγχάνωμεν τὸ 25ον.

§152Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Μάλιστα, διότι, ἂν καταβῶμεν εἰς τὸ 25ον, δὲν θὰ ὑπάρχῃ διαφορὰ καὶ μὲ τὸ 21ον.

§153ΙΩ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΑΣ. Οὔτε τὴν νομομάθειαν, κύριοι Βουλευταί, οὔτε τὴν κοινοβουλευτικὴν πεῖραν ἔχω τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων, ὀφείλω ὅμως νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν εὗρον εὔστοχα καὶ βάσιμα τὰ ἐπιχειρήματα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν γνώμην νὰ ἀποκλεισθῶσι τοῦ Κοινοβουλίου οἱ ἔλασσον τῶν 30 ἐτῶν γεγονότες. Ἡ διάταξις αὕτη, κύριοι Βουλευταί, ἡ καθορίζουσα τὸ τριακοστὸν ἔτος ὡς κατώτατον ὅριον τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου εἶναι παλαιά, εἶναι ἐποχῆς, ἐπὶ τῆς ὁποίας αἱ συνθῆκαι τοῦ βίου ἦσαν ἀλλοῖαι, εἶναι διάταξις, τῆς ὁποίας ἡ μεταβολὴ ὡρίμασεν ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐτάχθη ὑπὲρ τῆς μεταρρυθμίσεως τῆς διατάξεως ταύτης, τάσσομαι δὲ καὶ ἐγὼ ὑπὲρ ταύτης. Ἤκουσα ἐπιχείρημα τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων, ὅτι μειουμένης τῆς ἡλικίας θὰ κατασταθῇ ἡ εἴσοδος ἐλευθέρα μόνον εἰς τοὺς πλουτοκράτας ἢ τοὺς διακρινομένους ἐπὶ ὀνόματι. Τὸ τοιοῦτον, κύριοι Βουλευταί, εἶναι ἀναληθές, διότι ἔχομεν παραδείγματα ἄπειρα ὅτι νέοι οἰκογενειῶν μεγάλων διακρινόμενοι ἐπὶ πλούτῳ καὶ ὀνόματι ἐτέθησαν ἐκποδὼν τῆς πολιτικῆς κονίστρας ὑπὸ τῶν ἐκλογέων, διότι δὲν εἶχον ἴδια πλεονεκτήματα, νέοι δὲ σύγχρονοι αὐτῶν μὴ ἔχοντες περιουσίαν καὶ μικροτέρων οἰκογενειῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον τὰ οἰκογενειακὰ ἐφόδια τῶν ἄλλων, ἀνήχθησαν εἰς περιωπὴν ἐν τῇ πολιτικῇ κονίστρᾳ. Καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ προστρέξω ἀλλαχοῦ· βλέπω εἰς τὴν ἰδιαιτέραν μου πατρίδα, τὴν Εὐρυτανίαν, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὸ εὐτύχημα νὰ ἀριθμῇ πλουτοκράτας, ἀριθμεῖ ὅμως εὐποροῦντας, βλέπω ὅτι ἐξυψοῦνται καὶ νικῶσιν ἐν τῇ πολιτικῇ οἱ πτωχότεροι τῶν λεγομένων εὐπορούντων καὶ πλουτοκρατῶν, εἰς τὴν ἐποχὴν δὲ ταύτην, καθ’ ἣν ἡ πατρὶς ἔχει ἀνάγκην νέων ἀνδρῶν ἐμφορουμένων ὑπὸ νέων ἰδεῶν, νέων αἰσθημάτων, δέον νὰ μειωθῇ ἡ ἡλικία, καὶ νὰ ἀφεθῇ τὸ στάδιον τῆς ἡλικίας ἐλεύθερον. Ἔχομεν πρόσφατον τὸ παράδειγμα τῶν παρελθουσῶν ἐκλογῶν, καθ’ ἃς ἐτύχομεν ὑποστηρίξεως παρὰ τῶν νέων τῶν ἐμφορουμένων νέων καὶ ὑγιῶν ἀρχῶν, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τοὺς παρήλικας, οἵτινες ἐζυμωμένοι εἰς τὸ παλαιὸν ἁμαρτωλὸν παρελθὸν μετ’ ἐνδοιασμοῦ καὶ οὐχὶ εὐχαρίστως ὑπεστήριξαν ἡμᾶς. Ὀφείλω λοιπὸν νὰ συγχαρῶ τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος διὰ μυριοστὴν φορὰν δεικνύει τὰς φιλελευθέρους αὑτοῦ ἀρχάς, καὶ ὑποθέτω ὅτι σύμπασα ἡ Βουλὴ θ’ ἀποδεχθῇ τὴν νομιμωτάτην ταύτην γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως· ἐὰν ὅμως ἡ Βουλὴ ἔχῃ ἐναντίαν γνώμην, προτείνω τοὐλάχιστον νὰ ψηφισθῇ, ὅπως οἱ χρηματίσαντες Βουλευταὶ ἔχωσι τὸ δεδικασμένον ὡς ἀναγνώρισιν τῆς ἡλικίας των, ὥστε νὰ μὴ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν μέλλουσαν Βουλὴν ν’ ἀποδώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀναθεωρήσασαν τὸ Σύνταγμα ὅτι εἰσήγαγε Βουλευτὰς μὴ ἔχοντας τὴν νόμιμον ἡλικίαν.

§154Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, σύντομος ὅπως εἶμαι πάντοτε, λαμβάνω τὸν λόγον, ὅπως δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, διότι ἀνήκω εἰς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων. Ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ πολλοῦ κατὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν ἔθεσεν ὡς τὸ κατώτατον ὅριον τὸ 25ον ἔτος τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου, καὶ πρὸς τὴν γνώμην ταύτην καὶ ἐγὼ εἶχον ταχθῆ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, οὐχ ἧττον ὅμως ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἐκ τῆς συζητήσεως ἐπείσθην ἀκραδάντως ὅτι δὲν πρέπει παντάπασι τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον νὰ θιγθῇ κατὰ τὴν διάταξιν τὴν ἀφορῶσαν τὴν ἡλικίαν. Εἶναι ὄντως σοβαρώτατα τὰ ἐπιχειρήματα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐξήτασαν τὸ ζήτημα ἀπὸ ἀπόψεως κοινωνικῆς ἰσότητος καὶ δικαιοσύνης, διότι ἔχομεν ὁλόκληρον ἱστορίαν κοινοβουλευτικὴν ἐν τῇ πατρίδι μας, καί, ἂν παρακολουθήσωμεν ταύτην, θὰ ἴδωμεν ὅτι ὄντως πολιτικὴ κληρονομία ἐγένετο καὶ ἡ εἴσοδος ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, Δὲν θ’ ἀνατρέξωμεν εἰς τὰ κρατοῦντα εἰς ἄλλας χώρας, ἐν Ἀγγλίᾳ φέρ’ εἰπεῖν, διότι, ὅταν συγκρίνωμεν τὴν ἐκεῖ κατάστασιν τὴν πνευματικὴν καὶ τὴν κοινωνικὴν καὶ ἐκπολιτιστικὴν ἐν γένει, πρέπει νὰ ῥίψωμεν καὶ ἓν βλέμμα πρὸς τὴν πρόοδον τῆς πατρίδος μας, πρὸς τὴν ὀπισθοδρόμησιν τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν ὁποίαν τοῦ χωρικοῦ τὸ τέκνον δὲν ἔχει σχολεῖον, ὅπως ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅπως ἐν Βελγίῳ, ἔχει μόνον τὸν ἱερέα τοῦ χωρίου, καὶ ἔπρεπε νὰ γίνῃ μία ἐπανάστασις, ἵνα τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ διάταξις, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις θὰ παρέχηται δωρεὰν ἐπὶ ἑξαετίαν.

§155Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Καὶ πρότερον ὑπῆρξεν ἡ διάταξις αὕτη ἐν τῷ Συντάγματι.

§156Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Οἱ πρόγονοι ἡμῶν οἱ προσενεγκόντες εἰς τὴν πατρίδα πράγματι ὑπηρεσίας ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ εἶχον τὴν θέσιν τὴν προσήκουσαν, τὰ τέκνα ὅμως αὐτῶν δὲν εἶναι δίκαιον νὰ καθιστῶσιν ἄνισον τὸν ἀγῶνα εἰς τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα, διὰ ν’ ἀποκτήσωσιν ἱστορίαν, ὡς μόνον κεφάλαιον ἔχουσι τὴν ἀτομικὴν αὐτῶν δρᾶσιν, ὅταν εἰσέλθωσιν ἐν τῇ διαπάλῃ τοῦ βίου. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο πρέπει σοβαρῶς νὰ τὸ προσέξῃ ἡ παροῦσα Βουλή, ἡ ὁποία εἶναι προϊὸν τῆς κοινωνικῆς ὄντως ἐλευθερίας, ἡ ὁποία συμπαρέσυρεν ὅλους αὐτοὺς τοὺς δεσμούς, οἱ ὁποῖοι ἐπίεζον ὡς ὁδοστρωτῆρες βαρύτατοι τὴν πρόοδον καὶ τὸν ἀνταγωνισμὸν τῶν πολιτικῶν ἀγώνων ὅλων ἐν γένει.

§157Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἄν δὲν ἀπεχώρουν.....

§158Γ. ΚΑΤΣΙΜΠΙΡΗΣ. Ἀπεχώρησαν, διότι εἶδον τὸ νέφος ἐκεῖνο τοῦ λαϊκοῦ ὄγκου, ὁ ὁποῖος θὰ κατεθρυμμάτιζεν αὐτοὺς ἐν τῷ ἐκλογικῷ ἀγῶνι. Διὰ τοῦτο καὶ μόνον λοιπὸν ἀπεχώρησαν. Συναισθάνομαι, Κύριοι, ποιάν τινα εὐθύνην, τὴν ὁποίαν φέρω ἀπέναντι ἐντίμων καὶ ἐγκρίτων συναδέλφων, τοὺς ὁποίους ἡ διάταξις αὕτη δὲν θὰ καταστήσῃ συμπαθεῖς πρὸς ἡμᾶς, οἵτινες ἐκ τοιούτων ἰδεῶν ἀγόμεθα, ἀλλ’ ἂς θυσιάσωσι καὶ οὗτοι κάτι τι. Τὸ δὲ κατὰ συνθήκην συνταγματικὸν ψεῦδος, τὸ ὁποῖον θέλουσι νὰ θεσπίσωμεν διὰ ψηφίσματος, ἵνα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι χωρὶς νὰ ἔχωσι τὴν νόμιμον ἡλικίαν εἰσῆλθον ἐνταῦθα, ἔχωσι τὸ προνόμιον καὶ πάλιν ἐγκύρως νὰ ἐκλεχθῶσι, μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν τιμᾷ τὴν Συνέλευσιν ταύτην, καὶ δὲν πρέπει τοιοῦτόν τι συνταγματικῶς νὰ θεσπίσωμεν καὶ νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τοὺς δικαστὰς τοὺς μέλλοντας νὰ δικάσωσι τὰς μελλούσας ἐκλογάς, ὅπως σεβασθῶσι τὴν παρανομίαν ταύτην. Αἴσθημα κοινωνικῆς ἰσότητος ἐπιβάλλει ὄντως, ὅπως καταστήσωμεν τὸν ἀγῶνα δημοκρατικόν, ὅλως ἀντάξιον ὅλων τῶν αἰσθανομένων ὅτι ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς ζωήν, ὅπως δράσωσιν ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Ὅταν ἐμφανισθῶσιν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν ὁρίζοντα ἐκεῖνοι οἱ μεγάλοι πολιτικοί, τῆς μνείας τῶν ὁποίων κατάχρησις ἐγένετο, τὰ μετέωρα, λέγω, ἐκεῖνα τῆς πολιτικῆς βεβαίως θὰ συμπαρασύρωσι καὶ τὰς Συνελεύσεις, θὰ συμπαρασύρωσι καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διότι θὰ κυριαρχήσωσιν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅστις βεβαίως θὰ εὕρῃ τὸ ὑψηλότερον τῶν ἀξιωμάτων, ἵνα τοποθετήσῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὄντως θὰ εἶναι μεγαλουργοὶ διάνοιαι. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω καὶ θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα σπουδαίως προσέξῃ κυρίως ἐπὶ τῆς σημασίας αὐτῶν, διότι μοὶ φαίνεται ὅτι πᾶσα φωνὴ ἐντεῦθεν ἐξερχομένη πρέπει νὰ εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ ἠθικοποιήσῃ καὶ διαπλάσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὁλόκληρον δημοκρατικώτερον. (χειροκροτήματα).

§159ΣΠΗΛ. ΝΤΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Παρέρχομαι ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, ἵνα ἐκφράσω τὴν ἀπορίαν μου δι’ ὅσα ἤκουσα νὰ εἴπωσιν ἀξιότιμοί τινες τῶν κ. συναδέλφων, εἰπόντες ὅτι ὅσοι τῶν ἀνηλίκων Βουλευτῶν τῶν παρακαθημένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐξελέγησαν, ἐξελέγησαν ἄλλοι μὲν λόγῳ τῶν οἰκογενειακῶν ὀνομάτων, ἄλλοι δὲ λόγῳ τοῦ πλούτου των. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψωσιν εἰδικῶς οἱ ἐκ Λακωνίας κύριοι Βουλευταὶ νὰ εἴπω ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα αὐτῶν δὲν στηρίζονται ἐπὶ στερεᾶς βάσεως, καὶ ἄς μοὶ ἐπιτρέψωσι νὰ μεταχειρισθῶ ὡς παράδειγμα τὴν ἐπαρχίαν, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐξελέγησαν, νικήσαντες νίκην περιφανῆ, παρὰ τὸν συστηματικὸν πόλεμον πολιτικῶν ἀντιπάλων σοβαρωτάτων, ἐχόντων καὶ οἰκογενειακὸν ὄνομα, καὶ πλοῦτον οὐκ ὀλίγον. Δὲν παραλείπω δὲ νὰ ὑπενθυμίσω εἰς ὑμᾶς καὶ τὸν τέως ἀνήλικον Βουλευτὴν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Βουλὴν κ. Χατζηγιάννην, ὁ ὁποῖος ἐπέδειξεν ἀρκετὰ δείγματα πολιτικῆς ἱκανότητος, καίτοι δὲν ἐκοσμεῖτο ὑπὸ οἰκογενειακῶν περγαμηνῶν, παντάπασι δὲ ὑπὸ πλούτου. Παρὰ τὴν ἀρχήν μου ἠναγκάσθην νὰ εἴπω αὐτάς, διότι νομίζω ὅτι καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν τὸ ἐναντίον, δὲν πιστεύουσιν εἰς ὅσα εἶπον. Νῦν εἰσερχόμενος ἐπὶ τοῦ ζητήματος φρονῶ ὅτι οἱ ἀντιφρονοῦντες παραβλέπουσι τὸ σκόπιμον τῆς διατάξεως τῆς ὁριζούσης 25ετῆ ἡλικίαν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ Σύνταγμα 1864 ὁρίζει ἐν τῷ ὑπὸ ἀναθεώρησιν ἄρθρῳ ὅτι 30 ἐτῶν ἡλικίαν πρέπει νὰ ἔχῃ ὁ ἐκλόγιμος, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι οἱ Βουλευταὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀπέβλεψαν εἰς τὰ ἀτελῆ μέσα τῆς ἐκπαιδεύσεως τῆς τότε ἐποχῆς. Νῦν ὅμως, ὅτε τὰ μέσα τῆς τελείας ἐκπαιδεύσεως εἶναι λίαν πρόσφορα, θὰ εἶναι ἄδικον ἐκ τῆς Βουλῆς αὐτῆς νὰ προέλθῃ ἀπόφασις προτιθεμένη νὰ καταπνίξῃ πᾶσαν πολιτικὴν πρόοδον τῆς ἑλληνικῆς νεολαίας. Φρονῶ ὅτι ἀρκετοὶ ἐκ τῶν κυρίων συναδέλφων, καὶ ἐκ τῶν μὲν καὶ ἐκ τῶν δέ, ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἰς τρόπον ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ ἔχῃ ἐσχηματισμένην γνώμην ἐπὶ τῆς ἐκδοθησομένης ἀποφάσεως. Ἐγὼ μὴ ἐπιθυμῶν νὰ κουράσω ὑμᾶς ἕνεκα τοῦ προκεχωρηκότος τῆς ὥρας, ἀναφέρων Βουλὰς ξένας καὶ πολλοὺς ἀνηλίκους διαπρέποντας ἐν αὐταῖς, περιορίζομαι νὰ εἴπω ὅτι καὶ εἰς τὴν ἡμετέραν Βουλὴν πολλοὶ τῶν ἀνηλίκων συναδέλφων ἔπραξαν πολυκαλῶς καὶ εὐδοκίμως τὸ καθῆκόν των.

§160ΘΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, λαμβάνω τὸν λόγον, ἴσως ὁ τελευταῖος, ὄχι διὰ νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἀνάλυσιν τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον σχεδὸν ἐξηντλήθη ἐκ τῆς γενομένης συζητήσεως, ἀλλὰ διὰ νὰ δικαιολογήσω δι’ ὀλίγων τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξα καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Συντάγματος. Νομίζω ὅτι ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε πείρας δὲν ἐνδείκνυται λόγος μεταβολῆς τοῦ Συντάγματος καὶ περιορισμοῦ τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν εἰς 25 πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ προσέλευσις καὶ νεωτέρων εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν ἡμῶν Σῶμα. Παρατηρῶ πρὸ παντὸς ὅτι ἡ ἱστορία τῆς καθιερώσεως τοῦ 30οῦ ἔτους τῆς ἡλικίας ὡς τοῦ κατωτέρου ὁρίου τῆς ἐκλογιμότητος ἔχει ὡς ἑξῆς: Ἐν τῇ Συνελεύσει τοῦ 1864 ἡ πρότασις περὶ καθιερώσεως τοῦ 30οῦ ἔτους ἐγένετο ὑπὸ τῶν ἀειμνήστων Μίληση, Βλαντῆ, Ἀννίνου, Διομήδους καὶ Κυπαρίσση. Διὰ τῆς ἀποδοχῆς δ’ αὐτῆς ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἀπεκρούσθη τὸ ὅριον τῶν 25 ἐτῶν, τὸ προταθὲν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς προπαρασκευασάσης τὸ σχέδιον τοῦ ἐν ἰσχύϊ Συντάγματος. Ἐστηρίχθη δὲ ἡ πρότασις αὕτη ἐπὶ τῆς σκέψεως, ὅτι μιᾶς ὑπαρχούσης Βουλῆς, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον ἐξακολουθεῖ ὑφιστάμενον, πρέπει νὰ καταβληθῇ προσπάθεια, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ τὸ ὅριον ἐκεῖνο τῆς διανοητικῆς ὡριμότητος, τὸ ὁποῖον κατὰ τοὺς μέσους ὑπολογισμοὺς ἐξασφαλίζει ἡ ἡλικία ἡ τριακονταετής. Ἐπίσης νομίζω ὅτι ἡ πεῖρα ἄλλων Κρατῶν ἐκ τῶν γειτονικῶς πρὸς ἡμᾶς προσκειμένων μᾶς δίδει τὸ ἐνδόσιμον νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὸ ὅριον τῶν 30 ἐτῶν, διότι καὶ ἄλλα Κράτη τοῦ Αἵμου καθιεροῦσι τὸ αὐτὸ ὅριον ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου. Μόνη ἡ Ῥωμουνία ἔχει ὅριον ἡλικίας τὸ 25ον ἔτος διὰ τὴν κάτω Βουλήν, ἐνῷ διὰ τὴν Γερουσίαν δέχεται τὸ 40ὸν ἔτος, ἐξ ἄλλου ὅμως ἐν Βουλγαρίᾳ καὶ Σερβίᾳ ἰσχύει τὸ 30ὸν ἔτος ὡς ἐλάχιστον ὅριον ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν ἐκ τῶν ἄλλων εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν πεῖραν, δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἀπαρίθμησιν Συνταγμάτων, ἀλλὰ θὰ στηριχθῶ ἐπὶ τῆς αὐθεντίας μεγάλου Γερμανοῦ δημοσιολόγου, τοῦ Georg Meyer, ὁ ὁποῖος, προκειμένου περὶ τοῦ 30οῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας τοῦ ἐκλογίμου, ἐκφράζεται ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἐναντίον τοῦ καθορισμοῦ ἀνωτέρου ὁρίου ἡλικίας ὡς πρὸς τὴν ἐκλογιμότητα, καὶ ἰδίως ἐναντίον τοῦ προσδιορισμοῦ τοῦ 30οῦ ἔτους ὡς προϋποθέσεως τῆς ἐκλογιμότητος, οὐδὲν κατ’ ἀρχὴν δύναται νὰ ἀντιταχθῇ. Διότι, καίτοι μεμονωμένοι ὑπέροχοι πολιτικοὶ ἄνδρες, ἰδίως ἐν Ἀγγλίᾳ, εἰσῆλθον ἐν νεαρωτάτῃ ἡλικίᾳ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, οὐχ ἧττον διὰ τὴν συμμετοχὴν εἰς τὴν διεύθυνσιν τοῦ Κράτους ἀπαιτεῖται τὸ προσὸν πείρας, ἧς ἡ ἀπόκτησις δὲν εἶναι δυνατὴ πρὸ τῆς συμπληρώσεως ἀνωτέρας τινὸς ἡλικίας».

§161Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ Ῥάϊχσταγ ποία ἡλικία ἀπαιτεῖται;

§162Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. 25ετής, ἀλλ’ εἰς τὰ πλεῖστα τῶν Γερμανικῶν Κρατῶν, εἰς τὰ ὁποῖα στηρίζεται ὁ Meyer, ἀπαιτεῖται 30ετὴς ἡλικία. Γνωρίζετε δέ, κύριε συνάδελφε, ὅτι τὸ Ῥάϊχσταγ εἶναι Βουλή, ἔχουσα ἐξαιρετικὴν ὅλως σύνθεσιν. Θέλω νὰ εἴπω διὰ τούτου ὅτι ἡ γερμανικὴ θεωρία, λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν ὅλα τὰ δεδομένα ἐκ τῶν κατ’ ἰδίαν Γερμανικῶν Κρατῶν, μοὶ δίδει τὸ ἐνδόσιμον νὰ φρονῶ, ὅτι, ἂν διὰ τὴν Γερμανίαν τὸ 25 ἔτος δὲν ἀσφαλίζει τὴν δέουσαν διὰ τὴν Βουλὴν ὡριμότητα καὶ πρακτικὴν μόρφωσιν, πολλῷ ὀλιγώτερον δύναται νὰ ἀσφαλίσῃ ταύτας ἐν Ἑλλάδι, ὑπὸ τὰς παρ’ ἡμῖν κρατούσας συνθήκας, οὔσας ἐν παντὶ ὑποδεεστέρας τῶν γερμανικῶν. Ὁμολογῶ τέλος, Κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν ἔχει μεγάλην πρακτικὴν σημασίαν, διότι ἐκ τῆς προτεινομένης μεταβολῆς θὰ ὠφεληθῶσιν ὀλίγοι· οἱ ὀλίγοι δ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ὠφεληθῶσιν ἐκ τῆς προτεινομένης μεταβολῆς, δὲν θὰ εἶναι ὑπὸ τὰς παρ’ ἡμῖν συνθήκας οἱ ἀπορώτεροι καὶ οἱ ἀμέσως συνδεόμενοι μὲ τὸν λαόν. Διὸ ἐγώ, καὶ ὡς μὴ ἐνδιαφερόμενος διὰ τοὺς ὀλίγους τούτους, θὰ ἐμμείνω εἰς τὴν 30ετῆ ἡλικίαν, καταψηφίζων τὴν προτεινομένην τροποποίησιν.

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον τῆς ἐπιτροπῆς). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τῆς Κυβερνήσεως, δυνάμει τῆς ὁποίας προστίθεται εἰς τὸ τέλος τοῦ δευτέρου ἐδαφίου ἡ ἑξῆς φράσις (ἀναγινώσκει.): «Ἐγειρομένων περὶ τούτου ἀμφισβητήσεων, ἀποφασίζει ἡ Βουλή». (Γίνεται δεκτὴ ἡ τροπολογία τῆς Κυβερνήσεως).

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατόπιν ὑπάρχουσι τροπολογίαι: τοῦ κ. Μπρισιμιτζάκη.

§165Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Εἶναι διὰ τὸ 71ον.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοῦ κ. Ἀγαπητοῦ ἔχουσα οὕτως: Ἡ πρώτη παράγραφος νὰ τροποποιηθῇ οὕτω· «Διὰ νὰ ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην, ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ εἰκοστὸν πρῶτον ἔτος τῆς ἡλικίας του καὶ νὰ ἔχῃ ἐκτελέσει τὴν στρατιωτικὴν αὐτοῦ ὑπηρεσίαν, ἐκτὸς ἂν ἀπηλλάγη ταύτης συμφώνως πρὸς τοὺς περὶ στρατολογίας νόμους. Πρὸς τούτοις δέον νὰ ἔχῃ τὰ παρὰ τοῦ νόμου τῶν ἐκλογῶν ἀπαιτούμενα προσόντα». (Ἀπορίπτεται) Τοῦ κ. Παπαναστασίου ἔχουσα οὕτως (ἀναγινώσκει): «Οὐδεὶς δύναται νὰ ἐκλεγῇ Βουλευτής, ἐὰν δὲν ἔχῃ συμπεπληρωμένην τὴν ὑπὸ τοῦ νόμου ὁριζομένην ἡλικίαν, ἥτις δὲν δύναται νὰ εἶναι κατωτέρα τῶν 25 ἐτῶν, καὶ ἂν δὲν ἔχῃ τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν. Βουλευτὴς στερηθεὶς τῶν προσόντων τούτων ἐκπίπτει αὐτοδικαίως τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος, προκαλουμένης δὲ ἀμφισβητήσεως ἀποφασίζει ἡ Βουλή». (Ἀπορίπτεται). Κατόπιν εἶναι ἡ ἐπὶ τοῦ πρώτου ἐδαφίου τροπολογία τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν Βουλευτῶν, καθ’ ἣν ἡ ἡλικία μεταβάλλεται εἰς τὸ 25ον. Ἐπειδὴ δὲ δὲν ὑπάρχουσι 15 ὑπογραφαί, δὲν δύναται νὰ γίνῃ ὀνομαστικὴ κλῆσις.

§167Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ· τὸ δικαίωμα ἐδόθη εἰς ἕκαστον Βουλευτὴν νὰ ζητῇ ὀνομαστικὴν κλῆσιν, ἵνα αἱ ἀναφυόμεναι διαφωνίαι ἐπὶ συνταγματικῶν διατάξεων λύωνται διὰ τῆς ὀνομαστικῆς κλήσεως. Αὐτό, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ πράξητε σεῖς, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ μᾶς ἀφαιρέσητε τὸ δικαίωμα τοῦτο· νομίζω δέ, ὅτι δὲν εἶναι προσῆκον, διότι δὲν εἶναι ὀρθὸν καὶ σύμφωνον πρὸς τὸν Κανονισμόν. Ὑπάρχει διαφωνία ἐν τῇ Βουλῇ ἀναπτυχθεῖσα διὰ μακρῶν, ἂν θὰ ὁρισθῇ ὅριον κατώτατον τῆς ἡλικίας, καὶ ἡ διαφωνία αὕτη πρέπει νὰ λυθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, καὶ δὲν δύναται ἄλλως νὰ ἑρμηνευθῇ ὁ Κανονισμός.

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι γινώσκω νὰ ἑρμηνεύω τὸν Κανονισμόν. Ἡ πρότασις τῆς συνταγματικῆς διατάξεως εἶναι τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἠρώτησα τὸν κ. Κουλουμβάκην, ἂν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου ζητεῖ τὴν ψηφοφορίαν ἢ ἐπὶ τῆς τροπολογίας. Διότι τὸ ἄρθρον ψηφίζεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως τῇ αἰτήσει ἑνὸς Βουλευτοῦ, διὰ τὰς τροπολογίας ὅμως καὶ ὑποτροπολογίας τίθενται εἰς ἐφαρμογὴν τὰ ἄρθρα 58–60, καθ’ ἃ εἶναι γνωστὸν ὅτι, διὰ νὰ τεθῶσιν εἰς ὀνομαστικὴν κλῆσιν, ἀπαιτεῖται πρότασις 15 Βουλευτῶν. Κατὰ συνέπειαν συμφώνως πρὸς τὴν σαφεστάτην διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ ἡ ὀνομαστικὴ κλῆσις δύναται νὰ γίνῃ, ἂν 15 Βουλευταὶ αἰτήσωσι τοῦτο ἢ ἂν ὁ Πρόεδρος κρίνῃ τοῦτο ἀναγκαῖον, ἀλλ’ ὁ Πρόεδρος δὲν τὸ κρίνει τοῦτο ἀναγκαῖον.

§169Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μὲ ἠρώτησεν ὁ κ. Πρόεδρος ἐπὶ ποίου ζητήματος ζητῶ ὀνομαστικὴν κλῆσιν, καὶ ἀπήντησα πρὸς αὐτόν, ἐπὶ τοῦ θέματος, ἂν θὰ ὁρισθῇ τὸ 25ον ἢ τὸ 30όν· ὡς τὸ κατώτατον ὅριον. Ἐπὶ τούτου ἐζήτησα καὶ ζητῶ τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν. Τί εἶναι τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχει σημασίαν; Εἶναι ἡ ἐγερθεῖσα μεταξὺ ἡμῶν διαφωνία, καὶ ἐπὶ ταύτης τῆς διαφωνίας ἐζήτησα τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν.

§170ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐμφανίζεται τὸ ζήτημα, δὲν ἐπιτρέπει διάκρισιν μεταξὺ τροπολογίας καὶ ἄρθρου, διότι τὸ ὅλον ζήτημα κεῖται περὶ τὸν ἀριθμὸν τῆς ἡλικίας, καὶ ἐξ ἀνάγκης προηγήθη ἡ τροπολογία, διότι ἔχει τὸν χαρακτῆρα τῆς τροπολογίας. Νομίζω δέ, ὅτι τοῦτο εἶναι συμφωνότατον πρὸς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ὀφείλομεν νὰ διεξάγωμεν τοιαῦτα ζητήματα.

§171Τ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπορῶ, κύριε Πρόεδρε, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς τροπολογία πρότασις τῶν ἐξ Βουλευτῶν, ἀφοῦ ἡ πρότασις αὕτη ὑπεβλήθη πρὶν ἢ καταρτισθῇ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς. Εἶναί ποτε δυνατὸν τροπολογία νὰ ἔχῃ γίνῃ πρὶν ἢ ἀκόμη καταρτισθῇ ἡ βάσις, τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς; Τροπολογία· τίνος εἶναι ἡ τροπολογία αὕτη; Εἶναι τροπολογία τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς, ἀφοῦ ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς δὲν ὑπῆρχεν, ὅτε ὑπεβλήθη αὕτη ἡ καλουμένη τροπολογία;

§172Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ζήτημα, κύριοι Βουλευταί, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι σαφέστατον. Ἡ πρότασις ἡμῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν Βουλευτῶν, ἐφ’ ὅσον δὲν ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, τῆς ὁποίας τὸ σχέδιον χρησιμεύει ὡς βάσις τῶν συζητήσεων ἡμῶν, ἀπεφασίσθη κατ’ ἐπανάληψιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ὅτι ἀποτελεῖ τροπολογίαν τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς. Θὰ ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ, ὅτι ἡ πρότασις ἡμῶν δὲν εἶναι τροπολογία, ἂν ἡ τροπολογία, ἡ ὁποία προτείνεται εἰς τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τὸ ὑπάρχον, ἀφεώρα μόνον τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας, ἀλλ’ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς προτείνονται καὶ ἄλλαι τροπολογίαι, ἡ ἀφορῶσα τὰς ἐνστάσεις, τὴν καταγωγὴν ἀπὸ ὡρισμένης ἐπαρχίας κ.λ.π., ὥστε τὸ ἄρθρον, ὅπως θὰ ψηφισθῇ ὁριστικῶς, θὰ ἔχῃ καὶ ἄλλας διατάξεις πλὴν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι θὰ ληφθῶσι διὰ τῆς τροπολογίας. Τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ ἄρθρου δὲν ἀπησχόλησαν τὸ Σῶμα τοῦτο σοβαρῶς, κυρίως δ’ ἀπησχόλησε τὸ Σῶμα τὸ ζήτημα τῆς ἡλικίας, δὲν ἠμπορεῖ νὰ μεταβάλῃ τὸ πρᾶγμα, παραμένει δὲ πάντοτε ἡ πρότασις περὶ ὑποβιβασμοῦ τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας, παραμένει πάντοτε ὡς πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν, ὅπως ἐφαρμοσθῇ καὶ εἰς τὰ μέρη ἢ ἐπεκταθῇ μᾶλλον τὸ δικαίωμα, ὅπως ὁ εἷς Βουλευτὴς προκαλῇ ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν, οὔτε ἀφαιρεῖται πάλιν τὸ δικαίωμα ἀπὸ τὴν μειονοψηφοῦσαν γνώμην, ἡ ὁποία μάλιστα εἰδικῶς εἰς αὐτὴν τὴν περίπτωσιν ἀντιπροσωπεύεται ἀπὸ Βουλευτὰς πολὺ περισσοτέρους τῶν 15, νὰ ζητήσῃ τὴν ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν.

§173Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ εἰς ἐπήκοον ὅλων τῶν Βουλευτῶν εἶπον εἰς τὸν κύριον Πρόεδρον ζητῶν τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν ἐπὶ τῆς τροπολογίας.

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφ’ ὅσον ζητεῖτε ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, ἐγκύρως ζητεῖτε· ἀλλά, ἐφ’ ὅσον ζητεῖτε ἐπὶ τῆς τροπολογίας, ἀκύρως ζητεῖτε.

§175Γ. ΠΩΠ. Πρόκειται ἀναμφισβητήτως περὶ τοῦ κυριωτάτου σημείου τοῦ ἄρθρου Συνεπῶς κατὰ τὴν γνώμην μου δὲν ἀρκεῖ εἷς καὶ μόνος Βουλευτὴς νὰ προτείνῃ τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν. Ἀλλὰ τοιαύτη συζήτησις θὰ ἀπετέλει ἀπασχόλησιν, ἥτις Κύριος οἶδε πόσας ὥρας θὰ ἀπησχόλει ἡμᾶς· ἐν τούτοις ὑπάρχουσι διατεθειμένοι 15, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἕτοιμοι νὰ ἐγερθῶσι, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑποβληθῇ ἔγγραφος πρότασις.

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγερθῆτε λοιπόν.

§177Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω τὴν γνώμην ὅτι, ἂν ἡ ψηφοφορία γίνῃ καθ’ ὃν τρόπον ἠξίωσεν ὁ κ. Βουλευτὴς Λακωνίας, ἡ Βουλὴ θὰ μεταβάλῃ γνώμην. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Πρόκειται περὶ ἐφαρμογῆς τοῦ Κανονισμοῦ, καί, ἐφ’ ὅσον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Λακωνίας ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ στηριζόμενος ἠξίωσεν, ἵνα γίνῃ ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, νομίζω ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ματαιώσῃ τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἀξιώσεως ταύτης. Ὁ κ. Πρόεδρος προέβαλε πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι προκειμένου περὶ τροπολογίας δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ ἄρθρον 35 τρὶς τοῦ Κανονισμοῦ. Ἀλλὰ θὰ ἐφαρμοσθῶσιν ἄλλα ἄρθρα, κατὰ τὰ ὁποῖα ἀπαιτεῖται νὰ ὑποβληθῇ αἴτησις ὑπὸ 15 Βουλευτῶν. Ἀπαντῶν εἰς ταῦτα λέγω, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τροπολογίας, ἀλλὰ περὶ προτάσεως, διότι ἡ ἀξίωσις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Βουλευτὴς Λακωνίας, εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀπέβλεπεν εἰμὴ εἰς τοῦτο, ἵνα ἡ πρότασις εἶναι ὑπὸ συζήτησιν, ἡ πρότασις τουτέστι τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς ψηφισθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἴχομεν φθάσει ἀκόμη εἰς τὸ ἄρθρον.

§179Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐξετάζω ποῖον εἶναι τὸ ἄρθρον. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἐζήτησε ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς.

§180ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν προηγοῦνται αἱ τροπολογίαι.

§181Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως, ἀλλά, ὅταν ψηφισθῇ ἡ τροπολογία αὕτη, ἀποκλείει τὴν ψήφισιν τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς· ἄρα τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ τροπολογία εἶναι αὐτὴ ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς.

§182ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἦσθε ἐδῶ, ὅτε ἐψηφίζομεν τὸν Κανονισμόν. Ἠθελήσαμεν κατ’ ἐξαίρεσιν τοῦ κανόνος, ὁ ὁποῖος ἀπαιτεῖ ἵνα 15 Βουλευταὶ ζητῶσι τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν, ὥστε καὶ εἷς μόνον Βουλευτὴς νὰ ζητῇ ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, ὅπως τοῦτο ὁριστικῶς διατυποῦται.

§183Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ναί, ἀλλὰ μεθ’ ὅλα ταῦτα δὲν βλέπω ποῦ ἔγκειται ἡ διαφορά, ὅταν ψηφισθῇ ἡ τροπολογία ἡ ἀποκλείουσα τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς.

§184ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Προτείνετε τροποποίησιν τοῦ Κανονισμοῦ. Ὅτε ἐψηφίσαμεν τὰς τροποποιήσεις τοῦ Κανονισμοῦ τὰς σχετικὰς πρὸς τὸ ἔργον τὸ ἀναθεωρητικόν, ἐσκέφθημεν, ὅτι, ἂν ἀφήσωμεν εἰς ἕνα Βουλευτὴν τὸ δικαίωμα διὰ πᾶσαν τροπολογίαν νὰ ζητῇ ὀνομαστικὴν κλῆσιν, ἐπειδὴ ἔχομεν εἰς πᾶν ἄρθρον σωρείαν τροπολογιῶν, θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ τερματισθῇ τὸ ἔργον.

§185ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος. (Ἀναγνωσθέντων τῶν ὀνομάτων τῶν ὑπογραψάντων τὴν πρότασιν δὲν εὑρέθησαν 15 παρόντες.) Δὲν ὑπάρχουσι 15. Ματαιοῦται ἡ ψηφοφορία. Ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Μερλοπούλου ἔχουσα ὡς ἑξῆς: (ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 71. «Ὅπως ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ τὰ ἀκόλουθα προσόντα: 1) Ἡλικίαν 30 ἐτῶν συμπεπληρωμένων, καὶ 2) Τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν. Βουλευτὴς στερηθεὶς τῆς νομίμου ἱκανότητος τοῦ ἐκλογέως ἐκπίπτει αὐτοδικαίως τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος». (Ἀπορρίπτεται ἡ τροπολογία τοῦ κ. Μερλοπούλου). Τὸ ἄρθρον κατόπιν τῶν γενομένων δεκτῶν τροπολογιῶν ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 70. «Ὅπως ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, ἀπαιτεῖται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην ἔχων συμπεπληρωμένον τὸ εἰκοστὸν πέμπτον ἔτος καὶ τὴν νόμιμον ἱκανότητα τοῦ ἐκλέγειν. Βουλευτὴς στερηθεὶς τῶν προσόντων τούτων ἐκπίπτει αὐτοδικαίως τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος. Ἐγειρομένων περὶ τούτου ἀμφισβητήσεων, ἀποφασίζει ἡ Βουλή». Ὁ κ. Κουλουμβάκης ζητεῖ ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου. Ἀλλὰ λόγῳ τοῦ προκεχωρηκότος τῆς ὥρας ἀναβάλλεται αὕτη δι’ αὔριον. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον τὴν 10 καὶ 30′ π. μ. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 1 καὶ 45′ τῆς νυκτός).