1911.03.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 41.

τῆς 4ης Μαρτίου 1911.

(Παρασκευή)

Προεδρία κ. Νικολάου Α. Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ὥρᾳ 5 καὶ 10′ μ. μ. ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντων 187 Βουλευτῶν.

Ἀναγινώσκονται καὶ διορθωθέντα ἐπικυροῦνται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλήν: 1) Αἴτησιν κατοίκων πόλεως Ἀθηνῶν παρακαλούντων ὅπως ληφθῇ πρόνοια περὶ συντηρήσεως τῶν ἄλλοτε δημοσίων ὁδῶν. 2) Διάφοροι κάτοικοι Ἀθηνῶν ζητοῦσιν, ὅπως ματαιωθῇ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ περὶ ἐνοριῶν νόμου. 3) Ὁ σύλλογος τῆς Λαϊκῆς Ἐκπαιδεύσεως ὑποβάλλει ὑπόμνημα περὶ παροχῆς διὰ τοῦ Συντάγματος ἐλευθερίας εἰς τὴν ἰδιωτικὴν ἐκπαίδευσιν. 4) Μέτοχοι «Ἀμοιβαίας» ἐκ Βόλου ζητοῦσιν ἀνάκλησιν Β. Διατάγματος ἱδρύσεως ταύτης. 5) Οἱ κατάδικοι Ῥίου ζητοῦσιν ἀραίωσιν ὡς ἀποθανόντων τριῶν ἐκ τοῦ συνωστισμοῦ. 6) Ὁ δήμαρχος Ἰθώμης ὑποβάλλει αἴτησιν τοῦ λαοῦ ζητοῦντος βελτίωσιν τῆς καταστάσεως του, ὡς μὴ ἐπαρκούντων τῶν ὑπ’ αὐτῶν καλλιεργημένων κτημάτων. 7) Μέτοχοι «Ἀμοιβαίας» ἐκ Γαλαξειδίου ζητοῦσιν ἀνάκλησιν Β. Διατάγματος ἱδρύσεως ταύτης. 8) Κατάδικοι Παλαιοῦ Στρατῶνος ζητοῦσι χάριν τοῦ ἑνὸς τρίτου τῆς ποινῆς των. 9) Κοινότης Ἑλλήνων διαμαρτυρομένων ἐκ Πατρῶν ζητοῦσιν ἀπαλλαγὴν ἀπὸ διατάξεως περὶ θρησκείας. 10) Ἐκ τοῦ Βροῦκλιν (Ν. Ὑόρκης) Ἕλληνες φυλακισθέντες δι’ ἐνόχους πράξεις διευθύνσεως Ὑπερωκεανείου ζητοῦσι προστασίαν. 11) Ὁ Πρύτανις τοῦ Πανεπιστημίου καλεῖ τὸ Προεδρεῖον καὶ ἅπαντας τοὺς κ. κ. Βουλευτὰς εἰς τὴν τελετὴν τῆς παραδόσεως τῶν Ἀκαδημαϊκῶν ἀρχῶν. 12) Διάφοροι κάτοικοι Πλατάνου Ναυπακτίας διαμαρτύρονται κατὰ τηλεγραφητοῦ αὑτῶν Δ. Παπαθανασίου. 13) Ὁ βουλευτὴς Ἀρκαδίας κ. Χηνιάδης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ Συντάγματος, ἥτις θέλει ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς). Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τὴν νομοθετικήν. Πρῶτον ἀντικείμενον τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως εἶναι ἡ λῆψις ἀποφάσεως ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 9 τοῦ Συντάγματος, ἐφ’ οὗ ἐπερατώθη ἡ συζήτησις ἀπὸ τῆς τελευταίας συνεδριάσεως. Ὑπὸ ψηφοφορίαν τῆς Βουλῆς εἶναι τὸ ἄρθρον 9 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς ἔχον ὡς ἑξῆς: «Ἕκαστος ἢ καὶ πολλοὶ ὁμοῦ ἔχουσι τὸ δικαίωμα, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ν’ ἀναφέρωνται ἐγγράφως πρὸς τὰς ἀρχάς, ὑποχρεουμένας εἰς ταχεῖαν ἐνέργειαν ἢ ἠτιολογημένην ἀπόρριψιν, πάντως δὲ εἰς ἔγγραφον ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἀναφερόμενον ἐντὸς μηνός. Μόνον μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν τῆς πρὸς ἣν ἡ ἀναφορὰ ἀρχῆς καὶ τῇ ἀδείᾳ ταύτης ἐπιτρέπεται ἡ ζήτησις εὐθυνῶν παρὰ τοῦ ὑποβαλόντος τὴν ἀναφορὰν διὰ παραβάσεις ἐν αὐτῇ ὑπαρχούσας».

§2Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως θὰ γίνῃ ψηφοφορία; Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου;

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Δὲν ἦσθε παρών, ὅτε ἐψηφίζετο ὁ νέος Κανονισμός, ὅστις ἀπαγορεύει τὴν δικαιολογίαν τῆς ψήφου.

§4Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀρξαμένης τῆς ψηφοφορίας.

§5ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πότε τέλος πάντων, κύριε Πρόεδρε, θὰ ἔχωμεν τετυπωμένον τὸν νέον Κανονισμόν;

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἐρώτημα τοῦτο ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ θέσω καὶ ἐγώ, διότι τὸ Ἐθνικὸν Τυπογραφεῖον, ἂν καὶ πρὸ δέκα ἤδη ἡμερῶν ἔδωκα διαταγὰς πρὸς ἐκτύπωσιν τοῦ Κανονισμοῦ, δὲν κατώρθωσε νὰ ἐκτυπώσῃ τοῦτον ἀκόμη. Ἀπεκδύομαι πλέον πάσης εὐθύνης, Κύριοι.

§7Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχει πίστωσις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Δὲν δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν ἐξ αὐτῆς, ἵνα τὸν τυπώσωμεν εἰς ἰδιωτικὸν τυπογραφεῖον;

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ Ἐθνικὸν Τυπογραφεῖον ἔχει στοιχειοθετήσει πλέον τὸν Κανονισμὸν καὶ ἔχουσι γίνει ἐπανειλημμέναι διορθώσεις, καὶ ἐδόθη διαταγὴ πρὸς ἐκτύπωσιν. Μετέβην ἐπανειλημμένως εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις ἀναγνωρίζων τὸ δίκαιον διέταξεν αὐστηρότατα τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Τυπογραφείου νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτύπωσιν, ἀλλ’ ἀκόμη δὲν ἐξετυπώθη. Δηλῶ ταῦτα, διότι εἶναι δυσάρεστον εἰς ἐμὲ νὰ μὲ ἐρωτῶσι περὶ τούτου ἑκάστοτε οἱ κ. κ. συνάδελφοι, διότι ἐγὼ ἐνήργησα ὅ,τι ἐξῃρτᾶτο ἀπ’ ἐμοῦ.

§9Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καθ’ ὅσον ἐνθυμοῦμαι, ὁ νέος Κανονισμὸς ἀπαγορεύει τὴν δικαιολογίαν τῆς ψήφου ἀρξαμένης τῆς ψηφοφορίας.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ δὲν εἶναι τετυπωμένος ὁ Κανονισμός, δικαιολογήσατε τὴν ψῆφόν σας. Ἂς γίνῃ αὕτη ἡ παράβασις.

§11Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο ἔχομεν δύο σχέδια, τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἐπιτροπῆς. Εὐχῆς ἔργον ἤθελεν εἶσθαι, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ὅπως τὸ ἔχει διατυπώσει ἡ ἐπιτροπή. Τοῦτο ὅμως τὸ θεωρῶ ἀδύνατον, τὸ θεωρῶ δ’ ἀδύνατον, διότι ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ἀφ’ ὅτου ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν συνέπιπτε νὰ εἶναι Γενικὸς Γραμματεὺς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, κατεγίνετο νὰ ἱδρύσῃ γραφεῖον πληροφοριῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ἐκείνῳ. Τοῦτο ἐστάθη ἀδύνατον. Ἐὰν δὲ ὑποχρεώσωμεν τοὺς λαμβάνοντας τὰς ἀναφορὰς ὑπαλλήλους, ἵνα ἐντὸς ὡρισμένου χρόνου ἠτιολογημένως εἰδοποιῶσι τὸν ἀναφερόμενον περὶ τῆς ἀπορρίψεως τῆς ἀναφορᾶς του ἢ τῆς παραδοχῆς αὐτῆς, ἀμφιβάλλω ἂν ὅλοι οἱ ὑπάλληλοι τῶν διαφόρων γραφείων θὰ ἐπαρκῶσι διὰ τὴν τοιαύτην ὑπηρεσίαν. Διὰ τοῦτο ἐγὼ θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ σχεδίου τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἔχει διατυπωθῆ ἐν αὐτῷ, καὶ εὔχομαι, ἵνα διὰ νόμου κανονισθῶσιν αἱ διάφοροι ὑποχρεώσεις τῶν ὑποχρέων διὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν τοιούτων ἀναφορῶν.

§12ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω ἀνάγκην νὰ ζητήσω καὶ ἐγὼ τὴν ἐπιείκειαν τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐξηγήσω τὴν διατύπωσιν, ἥτις ἀνεγνώσθη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς. Οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ συνιστῶμεν, ὅπως ληφθῇ ὡς βάσις τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸ δεύτερον ἐδάφιον αὐτῆς ἀποσύρομεν τὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας εἴχομεν ὅσον ἀφορᾷ τὸ ὅτι μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν πρέπει μόνον νὰ γίνηται ἡ καταδίωξις, καὶ δεχόμεθα ὅτι καλῶς ἔχει ὡς διετυπώθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, διότι τοῦτο εἶναι μᾶλλον φιλελεύθερον, καὶ προσχωροῦμεν εἰς τὴν ἀντίληψιν τῆς ἐπιτροπῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον μέρος, συνιστῶμεν νὰ μὴ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ λέξις «ἠτιολογημένως»· ἐπίσης δὲ νὰ παραλειφθῇ καὶ ὁ χρόνος, διότι ἀμφότερα εἶναι πολὺ ἐπικίνδυνα, καὶ δὲν γνωρίζομεν ποῦ θὰ μᾶς φέρωσι· νὰ εἴπωμεν δὲ ὅτι ἡ ἐπιδίωξις τοῦ δικαιώματος γίνεται κατὰ τὸν σχετικὸν νόμον, ὁ ὁποῖος καὶ θὰ ὑποβληθῇ, ὅπως καὶ τόσοι ἄλλοι νόμοι, οἱ ὁποῖοι διάφορα θέματα ὀργανοῦσιν. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις αὐτὰς πιστεύω ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ δεχθῇ νὰ ψηφίσῃ τὸ ἄρθρον ὡς ἀνεγνώσθη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου.

§13Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ νὰ ψηφίσῃ τὸ ἄρθρον ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι δὲν περιλαμβάνονται αἱ αἰτήσεις πληροφοριῶν.

§14ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐλέχθη, καὶ νομίζω ὅτι δύναται νὰ γραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά, ὅτι, ὅταν λέγωμεν ἀναφοράν, ἐννοοῦμεν τὴν προσφυγὴν πρὸς ἀρχὴν προϊσταμένην, οὐχὶ δὲ τὴν αἴτησιν πληροφοριῶν, διὰ τὴν παροχὴν τῶν ὁποίων πάντως εἶναι ἠθικῶς ὑπεύθυνος ἑκάστη ἀρχή, ἀλλὰ χωρὶς νὰ δύναται ν’ ἀναγνωρισθῇ τοῦτο ὡς ὑποχρέωσις συνταγματική, διότι δύναται νὰ γίνῃ καὶ κατάχρησις τοῦ τοιούτου δικαιώματος, τὴν ὁποίαν πρέπει ν’ ἀποφύγωμεν.

§15Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἡ ἐπιτροπή, κύριοι συνάδελφοι, ἐθεώρησε τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου τούτου σπουδαιοτάτην καὶ ἐνόμισεν ὅτι ἐκ τῆς μὴ ἐφαρμογῆς τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν εἶχε τὸ πρώην Σύνταγμα, προήρχοντο ἀπειράριθμοι καὶ μέγισται καταχρήσεις τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ ὁ ἀναγκαῖος δεσμὸς τῆς ἀγάπης καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν πολιτῶν πρὸς τὴν Πολιτείαν. Ἕνεκα τούτου ὥρισε προθεσμίαν πρὸς ἀπάντησιν ἑνὸς μηνός. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀντίρρησιν. Προετάθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὁρίσωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα προθεσμίαν τριῶν μηνῶν, ὁ δὲ μέλλων νόμος νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ καταστήσῃ καὶ βραχυτέραν καὶ μακροτέραν τὴν προθεσμίαν ταύτην, οὕτω δὲ τέλος πάντων— διότι εἶναι ἀνθρωπίνως ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ψηφισθῇ νόμος —νὰ ἔχωμεν μίαν προθεσμίαν τριῶν μηνῶν τοὐλάχιστον. Καὶ ἐρωτῶ καὶ πάλιν τὴν Βουλὴν ποία λογικὴ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐμποδίζει τὴν παραδοχὴν τοιαύτης προτάσεως; Ἀφοῦ ὁ νόμος θὰ ψηφισθῇ, ὡς λέγει ἡ Κυβέρνησις, ἂς ἐπεκτείνῃ εἰς ἓν ἔτος τὴν προθεσμίαν, ἀλλὰ νὰ ἔχωμεν μίαν προθεσμίαν, ἀφοῦ, ἐπαναλαμβάνω, ὑπεσχέθητε νὰ φέρητε τὸ νομοσχέδιον.

§16Γ. ΠΩΠ. Μετὰ τὰς γενομένας ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δηλώσεις ἐγὼ ἤθελον παρακαλέσει τὸν ἔντιμον συνάδελφον, τὸν ὑποβαλόντα τὴν πρότασιν περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, νὰ ἀποσύρῃ ταύτην, διότι εἶναι ἐμφανὲς ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξωσι πολλοὶ ἄλλοι ἔχοντες τὴν αὐτὴν ἀντίρρησιν. Μετὰ τὴν διατύπωσιν δὲ τὴν τελευταίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἱκανοποιοῦνται πᾶσαι τυχὸν αἱ γενόμεναι παρατηρήσεις. Ἐὰν ὑπάρχῃ μία ἢ δύο, ὑποθέτω ὅτι δὲν θὰ ἥρμοζεν ἴσως ἀρίθμησις τῆς Βουλῆς καὶ πάλιν σήμερον, ἐνῷ τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἐμφανῶς προγεγραμμένον διὰ τὴν Βουλήν. Ἤθελον λοιπὸν παρακαλέσει τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν τὸν ὑποβαλόντα τὴν πρότασιν ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὅπως ἀποσύρῃ ταύτην, καὶ προβῶμεν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου δι’ ἀναστάσεως ἐμφανοῦς ὄντος ἀπὸ τοῦ νῦν τοῦ ἀποτελέσματος.

§17Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Γνωρίζει ὁ κ. συνάδελφος, κύριε Πρόεδρε, πόσον προθύμως ὑπακούω εἰς τὰς παρακλήσεις τοῦ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἐντὸς τῆς Βουλῆς θέλω νὰ μὲ πείθῃ, ὄχι νὰ μὲ παρακαλῇ. Ἀλλὰ δὲν μὲ ἔπεισεν.

§18Γ. ΠΩΠ. Θὰ σὲ πείσῃ ἡ ψηφοφορία.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἐπιμένετε εἰς τὴν ψηφοφορίαν;

§20Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μάλιστα.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 9 ἔχουσιν ὑποβληθῆ διάφοροι τροπολογίαι. Πρῶτον θέλει ἀναγνωσθῆ ἡ τροπολογία τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας κ. Δελακοβία, ἡ ὁποία μόλις σήμερον διανέμεται, διότι μόλις προχθὲς τὴν παρέδωκεν.

§22Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπελήφθη ἐπ’ αὐτῆς.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν εἶχεν ἐπιληφθῆ, ἤθελον ἐρωτήσει ἂν κρίνει ταύτην ἡ Βουλὴ παραχρῆμα ἀπορριπτέαν ἢ παραπεμπτέαν κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἐφαρμόζομεν τοῦ Κανονισμοῦ· ἐφ’ ὅσον δὲ ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἔχει ὑποβάλει ἔτι ἔκθεσιν καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Βουλὴ ψηφίζει, τοῦτο θὰ ἐρωτήσω ἀκριβῶς ἐγώ.

§24Κ. ΜΑΝΟΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Παρεπέμφθη, κύριε Πρόεδρε!

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, νομίζω ὅτι τὸν Κανονισμὸν γνωρίζω ἐξ ἴσου καλῶς ὡς ὑμεῖς. Ἀφήσατέ με λοιπὸν νὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμόν, διότι μόνον σύγχυσιν προκαλεῖτε καὶ τίποτε περιπλέον. Λοιπὸν ἡ τροπολογία τοῦ κ. Δελακοβία ἔχει ὡς ἑξῆς: «Εἰς τὸ 9ον ἄρθρον πρέπει νὰ προστεθῇ διάταξις ὅτι ὁ πολίτης ὁ ἀδικούμενος ἐκ τῆς σιωπῆς τῆς ἀρχῆς δικαιοῦται νὰ ζητήσῃ ἀποζημίωσιν, αὕτη δὲ νὰ ὑπόκειται εἰς τὰς παρὰ τοῦ νόμου εἰδικὰς ποινάς». Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἡ τροπολογία ἀπορριφθῇ παραχρῆμα παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Κατὰ συνέπειαν ἀπορρίπτεται ἡ τροπολογία. Κατόπιν ὑπάρχει τροπολογία τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Εὐβοίας κ. Μπουρνιᾶ, ἐφ’ ἧς ἀπεφάνθη ἤδη ἡ ἐπιτροπή, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Ἕκαστος ἢ καὶ πολλοὶ ὁμοῦ, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ἀναφέρωνται ἐγγράφως πρὸς τὰς Ἀρχὰς ὑποχρεουμένας πρὸς ταχεῖαν ἐνέργειαν καὶ ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἀναφερόμενον ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς τὸ πολύ· ἄλλως τιμωροῦνται πειθαρχικῶς». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἐπίσης ὑπάρχει τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας κ. Ἀκρίδα ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Ἡ διὰ τοῦ προσχεδίου τῆς Κυβερνήσεως προτεινομένη ἀναθεώρησις τοῦ ἄρθρου 9 τοῦ Συντάγματος νὰ συμπληρωθῇ οὕτω. Πρὸ τῆς λέξεως «ἐγγράφως» νὰ τεθῶσιν αἱ λέξεις «προφορικῶς ἤ». Καὶ μετὰ τὴν λέξιν «ἀναφερόμενον» νὰ προστεθῇ «προφορικῶς ἢ ἐγγράφως διὰ τῆς ἐγγυτέρας πρὸς τὴν κατοικίαν ἢ διαμονήν του δημοσίας ἢ δημοτικῆς Ἀρχῆς ἐντὸς ἀναλόγου προθεσμίας» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Κατόπιν ἡ τροπολογία τοῦ κ. Χριστίδου ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Ἕκαστος ἢ καὶ πολλοὶ ὁμοῦ ἔχουσι τὸ δικαίωμα τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους ν’ ἀναφέρωνται προφορικῶς ἢ ἐγγράφως πρὸς τὰς Ἀρχάς, ὑποχρεουμένας πρὸς ταχεῖαν ἐνέργειαν καὶ ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἀναφερόμενον πάντοτε ἐνώπιον αὐτοῦ τούτου ἀπ’ εὐθείας ἢ διὰ τῆς ἁρμοδίας Ἀρχῆς τῆς κατοικίας ἢ διαμονῆς του». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Τῶν τροπολογιῶν τούτων ἀπορριφθεισῶν ἐρχόμεθα εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 9 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Τὸ ἄρθρον ἔνατον ἔχει ὡς ἑξῆς, Κύριοι. «Ἕκαστος ἢ καὶ πολλοὶ ὁμοῦ ἔχουσι τὸ δικαίωμα, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ν’ ἀναφέρωνται ἐγγράφως πρὸς τὰς ἀρχάς, ὑποχρεουμένας εἰς ταχεῖαν ἐνέργειαν καὶ ἔγγραφον ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἀναφερόμενον κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Μόνον μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν τῆς πρὸς ἣν ἡ ἀναφορὰ ἀρχῆς καὶ τῇ ἀδείᾳ ταύτης ἐπιτρέπεται ἡ ζήτησις εὐθυνῶν παρὰ τοῦ ὑποβαλόντος τὴν ἀναφορὰν διὰ παραβάσεις ἐν αὐτῇ ὑπαρχούσας».

§26ΦΩΚ. ΝΕΓΡΗΣ. Νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ πείσω καὶ ἐγὼ τὸν κ. συνάδελφον, διὰ νὰ μὴ ἀπολέσῃ μίαν ὥραν ἡ Βουλή; Δύο λεπτά.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ δύο λεπτὰ ἀποτελοῦσιν ἀπόλυτον καταρράκωσιν τοῦ Κανονισμοῦ.

§28ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸ ἄρθρον ἔνατον τὸ θεωρῶ ἐγώ, κύριε Πρόεδρε, τὸ σπουδαιότατον πάντων, καὶ θὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου, ὡς ἐγὼ τὸ ἐννοῶ.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Κουλουμβάκη θέλει γίνει ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Τίθεται τὸ ζήτημα, Κύριοι. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 9 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, λέγουσι «ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «ὄχι». Νὰ ἔλθωσι, παρακαλῶ, ὡς ψηφολέκται, οἱ κύριοι Ν. Δελακοβίας καὶ Ἰ. Πατσουράκος. (Ἐνεργεῖται ἡ ψηφοφορία κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 207, 190 εἶπον ναί, 17 ὄχι. Κατὰ συνέπειαν τὸ ἄρθρον 9 τοῦ προσχεδίου, ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐγένετο δεκτόν, ἔχον ὡς ἑξῆς: «Ἕκαστος ἢ καὶ πολλοὶ ὁμοῦ ἔχουσι τὸ δικαίωμα τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους ν’ ἀναφέρωνται ἐγγράφως πρὸς τὰς Ἀρχάς, ὑποχρεουμένας εἰς ταχεῖαν ἐνέργειαν καὶ ἔγγραφον ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἀναφερόμενον κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Μόνον μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν τῆς πρὸς ἣν ἡ ἀναφορὰ Ἀρχῆς καὶ τῇ ἀδείᾳ ταύτης ἐπιτρέπεται ἡ ζήτησις εὐθυνῶν παρὰ τοῦ ὑποβαλόντος τὴν ἀναφορὰν διὰ παραβάσεις ἐν αὐτῇ ὑπαρχούσας». Ἐπίσης ὑπεβλήθη σχέδιον δηλώσεως διὰ τὰ Πρακτικὰ ἑρμηνευτικῆς ἔχον ὡς ἑξῆς: «Ἀναφορὰ ἐννοεῖται ὑπὸ τὴν τεχνικὴν ἔννοιαν τῆς προσφυγῆς εἰς Ἀρχὴν προϊσταμένην τῆς ἀδικησάσης τὸν ἀναφερόμενον ἢ τῆς ὀλιγωρησάσης περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων της ὑποδεεστέρας ἀρχῆς». Ἐὰν συγκατανεύῃ ἡ Βουλή, νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά.

§31ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὅταν πρόκειται περὶ Ὑπουργοῦ ὀλιγωροῦντος;

§32ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ εἰδίκευσις εἶναι ἐπικίνδυνος.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ ἀπεστάλη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Δὲν ἐθεωρήσατε σεῖς τὸ σχέδιον;

§34ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι ἐπικίνδυνος ἡ εἰδίκευσις, διότι τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι εἶναι εὐρύ. Ἐὰν τοῦτο γίνῃ δεκτόν, περιορίζομεν τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι!

§35ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ἀκόμη περισσότερον, ὅταν πρόκειται περὶ Ὑπουργοῦ, ποία θὰ εἶναι ἡ ἀνωτέρα ἀρχή;

§36ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ τὴν προσθήκην «κατὰ τὸν νόμον» τὸ ἄρθρον εἶναι ἄρτιον. Ἐπρόκειτο νὰ δοθῇ ἐξήγησις, ὄχι διότι τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι περιορίζεται εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν, ἀλλ’ ἡ ὑποχρέωσις εἰς ἀπάντησιν. Ἐπειδὴ ὅμως λέγομεν «κατὰ τὸν νόμον», ἂς ἀφήσωμεν τὸν νόμον νὰ κανονίσῃ.

§37ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Νὰ τεθῇ εἰς τὰ Πρακτικὰ ὅτι ἀπερρίφθη αὐτὴ ἡ δήλωσις.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεμία δήλωσις θὰ τεθῇ εἰς τὰ Πρακτικὰ οὔτε θὰ γίνῃ λόγος εἰς τὰ ἐπίσημα Πρακτικά.

§39Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τίποτε.

§40Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ γραφῇ εἰς τὰ ἐστενογραφημένα Πρακτικά.

§41Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Τὰ ἐστενογραφημένα δὲν περιλαμβάνουσι τοιαύτας δηλώσεις.

§42Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Οὔτε ἐκεῖ νὰ μὴ τεθῇ τίποτε.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπούσδρας ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ Συντάγματος, ὡς τοῦτο διετυπώθη ἐν τῷ προσχεδίῳ τῆς ἐπιτροπῆς.

§44ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ τῆς τροπολογίας ταύτης θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ προκαλέσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, διότι ἐκ τῆς πείρας, τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν ταύτας τὰς ἡμέρας, ἀναγκαζόμεθα ἐν τῇ ἐπιτροπῇ νὰ ἐπανερχώμεθα ἐπὶ θεμάτων, τὰ ὁποῖα ἤδη ἐξητάσθησαν καὶ ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλήν. Αἱ τροπολογίαι αὗται εἶναι ἁρμόζουσαι ὡς τροπολογίαι κατὰ τὴν συζήτησιν. Ἐὰν σταλῶσιν εἰς ἡμᾶς, θὰ εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ συντάξωμεν νέας ἐκθέσεις, ὅπως κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην, καὶ νὰ ἐπαναλαμβάνωμεν τὰ αὐτά, ἢ νὰ λέγωμεν ὅτι ἐξητάσθησαν πάντα ταῦτα. Εἶναι μία ἀργοπορία ἐκ μέρους ἡμῶν καὶ ἀπώλεια χρόνου ἐκ μέρους τοῦ Προεδρείου ἀναγκαζομένου νὰ παραπέμπῃ τὰς τροπολογίας εἰς ἡμᾶς. Θὰ ἦτο φρόνιμον νὰ ἀνεπτύσσοντο ἐνταῦθα αἱ τροπολογίαι καὶ ἔπειτα νὰ γίνηται ἀποστολὴ εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἐφ’ ὅσον πρόκειται περὶ νέων πραγμάτων καὶ οὐχὶ τῶν ἐξητασμένων καὶ διατετυπωμένων οὕτως ἢ ἄλλως κατ’ ἀπόρριψιν ἢ ἀποδοχὴν ἐν τῷ σχεδίῳ, τὸ ὁποῖον ἐγένετο δεκτόν.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἤθελον παρατηρήσει, ὅτι αἱ τροπολογίαι ὑποβάλλονται ἀθρόως καί τινες μάλιστα ἐπὶ ἄρθρων ψηφισθέντων ἤδη. Νομίζω, ὅτι θὰ ἦτο ὀρθόν, ἂν οἱ κύριοι συνάδελφοι, ὅσοι ἔχουσι καταγίνει εἰς μελέτας συνταγματικὰς τὰς ἡμέρας ταύτας, θέλωσι νὰ ὑποβάλλωσι προσθήκας ἢ τροπολογίας εἴτε ἐπὶ τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς εἴτε ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, νὰ ὑποβάλωσι ταύτας ἐγκαίρως καὶ πρὶν ἢ ἡ ἐπιτροπὴ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῶν διαφόρων κεφαλαίων τοῦ Συντάγματος, ἵνα μὴ ἐπανέρχηται ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τὰ αὐτὰ θέματα καὶ χάνῃ πολύτιμον χρόνον. Ἀφ’ ἑτέρου δέ, ἐὰν οἱ κ. συνάδελφοι ἤθελον ἀναπτύσσει τὰς τροπολογίας των, καθ’ ἣν στιγμὴν ὑποβάλλονται, ἤθελεν ἀπολεσθῆ χρόνος τῆς Βουλῆς. Διὰ τοῦτο ἀπὸ σήμερον ἀδείᾳ τῆς Βουλῆς ἤθελον ζητήσει, ἵνα αἱ τροπολογίαι αἱ ἐπὶ τοῦ προσχεδίου, οὐχὶ ὅμως καὶ αἱ προσθῆκαι διατάξεων, διότι, ὅταν πρόκειται περὶ προσθήκης, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἀποστείλω ταύτην εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἵνα αἱ τροπολογίαι αἱ ἐπὶ τοῦ προσχεδίου ἀποστέλλωνται εἰς ἐκτύπωσιν, ὅταν δ’ ἐπιστῇ ἡ ὥρα τῆς ψηφίσεως, νὰ καλῆται πρὸς ἀνάπτυξιν τούτων ὁ ὑποβαλὼν αὐτάς, καὶ νὰ ζητῆται ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς, μόνον δ’ ὅταν αὕτη νομίσῃ τὴν τροπολογίαν βάσιμον, ὥστε νὰ προκαλέσῃ τῆς ἐπιτροπῆς τὴν ἐπέμβασιν, τότε νὰ ἀποστέλληται εἰς τὴν ἐπιτροπήν, διακοπτομένης τῆς συζητήσεως τοῦ ἄρθρου μέχρις ὅτου ἀποφανθῇ αὕτη καὶ ἡ Βουλὴ ν’ ἀσχολῆται ἐν τῷ μεταξὺ εἰς ἄλλα ζητήματα τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως· οὕτω δὲ πράττοντες δὲν θ’ ἀπασχολῶμεν τὴν ἐπιτροπήν, ἐπαναφέροντες αὐτὴν εἰς πράγματα, περὶ τῶν ὁποίων ἀπεφήνατο γνώμην.

§46Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Νὰ τὸ διατυπώσητε εἰς τὰ Πρακτικά.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ κάμω προσωπικῶς τὴν διατύπωσιν αὐτῆς ἐν τοῖς Πρακτικοῖς, διότι εἶναι ἀπόφασις ἑρμηνευτικὴ τοῦ Κανονισμοῦ. Κύριοι· ὑπάρχουσι προσθῆκαι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 10 τῶν βουλευτῶν κ. κ. Δελακοβία καὶ Μπουρνιᾶ. Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν διετύπωσεν ἄρθρον 10. Κατὰ συνέπειαν ἡ προσθήκη εἶναι εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἔλαβεν ὅμως ὑπ’ ὄψιν της τὴν προσθήκην ταύτην τοῦ κ. Δελακοβία καὶ ἀποφαίνεται ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Αἱ ἐγγυήσεις, ἃς ὑποδεικνύει ὁ κ. Βουλευτὴς διὰ τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι, δὲν κρίνονται σκόπιμοι, οὐδὲ περιληπτέαι ἐν τῷ ἄρθρῳ 10 τοῦ Συντάγματος». Ὁ κ. Δελακοβίας ἔχει τὸν λόγον.

§48Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ πολυτιμότερον καὶ ἱερώτερον δικαίωμα τοῦ Ἕλληνος πολίτου, τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι, κατὰ τὸ παρελθὸν ὑπῆρξεν ἄνευ ἐγγυήσεως ἐπαρκοῦς. Ἄς μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου, διότι τὸ ἄρθρον τοῦτο δὲν ἔθιξε κατὰ τὴν συζήτησιν, ἐνῷ εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας ὅτι πολλάκις τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα τὴν ἱερότητα τούτου ἐξεμηδένισαν ὑπὸ τὸ πρόσχημα τοῦ κινδύνου τῆς δημοσίας ἀσφαλείας. Τὸ ἄρθρον 10 τοῦ Συντάγματος ἀναγράφει: «Οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι ἡσύχως καὶ ἀόπλως· μόνον εἰς τὰς δημοσίας συναθροίσεις δύναται νὰ παρίσταται ἡ ἀστυνομία. Αἱ ἐν ὑπαίθρῳ συναθροίσεις δύνανται νὰ ἀπαγορευθῶσιν, ἂν ὡς ἐκ τούτων ἐπίκειται κίνδυνος εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν». Δὲν γνωρίζω, Κύριοι, ἂν οἱ κατοικοῦντες εἰς πρωτευούσας τῶν νομῶν ἔσχον τὸ ἀτύχημα νὰ γίνωσι μάρτυρες τῆς καταχρήσεως τῆς περιόδου «ὡς ἐκ τούτων ἐπίκειται κίνδυνος εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν». Δηλαδὴ διὰ τὸ πολυτιμότερον δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ πολίτης τοῦ συνέρχεσθαι, πολλάκις ἀστυνομεύων ἁπλοῦς χωροφύλαξ εἰς μεμακρυσμένα μέρη τοῦ Κράτους ἐμηδένισε διαλύων συνάθροισιν πολιτῶν ἡσύχως συνερχομένων, ἵνα ἐκφράσῃ πολιτικὰς γνώμας. Ὁ χωροφύλαξ αὐτὸς βεβαίως ἐν γνώσει ὅτι ἡ συνάθροισις δὲν θὰ διετάρασσε τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, ἀλλὰ διότι ἐξετέλει διαταγὰς φίλων του πολιτικῶν, διδοὺς ἐνδιεφέρετο, διέλυε τὴν συνάθροισιν στερῶν οὕτω τοὺς πολίτας τοῦ δικαιώματος νὰ ἐκφράζωσι τὰ φρονήματά των ἐλευθέρως. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν πενταετίαν πολλοὶ νόμοι ἐψηφίσθησαν, διὰ τῶν ὁποίων ἠσφαλίσθησαν οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι, ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατ’ ἐξοχὴν μέχρι σήμερον δὲν ἐκάμομεν, εἶναι νὰ ἀσφαλίσωμεν καὶ νὰ δώσωμεν ἐγγυήσεις εἰς τὰς πολιτικὰς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν. Διὰ τοῦτο καὶ κατὰ τὴν χθεσινὴν ψηφοφορίαν τὴν γενομένην ἐπὶ τοῦ προηγουμένου ἄρθρου ἔδωκα τὴν ψῆφον ἀρνητικήν, διότι ἐφρόνουν ὅτι ὁ δημόσιος ὑπάλληλος ἔπρεπε νὰ ὑποχρεῶται ἐντὸς χρονικοῦ διαστήματος ὡρισμένου νὰ ἀπαντᾷ, ἵνα μὴ ἡμεῖς τυραννώμεθα περιφερόμενοι εἰς τὰ διάφορα Ὑπουργεῖα, διὰ νὰ ἐρωτῶμεν τί ἀπέγινεν ἡ αἴτησις ἢ ἡ ἀναφορὰ τοῦ α ἢ β συμπολίτου μας. Νομίζω κατάλληλον κυρίως τὴν στιγμὴν καὶ τὴν περίστασιν, ἵνα ἡ Βουλὴ σκεφθῇ σοβαρῶς ἀσφαλίζουσα τὰς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν διὰ τῆς ἀποδοχῆς τῆς τροπολογίας μου, δι’ ἧς ἀσφαλίζεται τὸ δικαίωμα τῶν πολιτῶν νὰ συνέρχωνται καὶ νὰ ἐκφράζωσι τὰ διανοήματά των, ἄνευ κινδύνου νὰ διαλύωνται ἄνευ νομίμου λόγου καὶ αἰτίας. Ἡ τροπολογία μου ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 10 παρατηρῶ ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι εἶναι ἄνευ ἐγγυήσεως· διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἀναγραφῇ ὅτι ἡ διάλυσις τῶν ἐν ὑπαίθρῳ συναθροίσεων δύναται ν’ ἀπαγορευθῇ μετὰ ἔγγραφον γνωμοδότησιν τῆς ἐπιτοπίου δικαστικῆς καὶ διοικητικῆς Ἀρχῆς, καὶ ἐν ἐλλείψει δικαστικῆς, τῆς δημοτικῆς· ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο, ἀλλὰ δέον νὰ ἀναγράφωσι καὶ ποιναὶ κατὰ τῶν αὐθαιρέτως διαλυόντων τὰς συναθροίσεις ταύτας καὶ πρὸ παντὸς στέρησις τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων».

§49ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι δυνατὸν νὰ συγχύσητε τὰς ἐξουσίας τόσον, ὥστε νὰ ἐξαρτήσητε τὰ ἔργα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τῆς δικαστικῆς;

§50Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Ἐγὼ οὐδεμίαν ἔχω ὑπόληψιν εἰς τὰ ὄργανα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἐν παραμοναῖς ἐκλογῶν.

§51ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τότε θέλετε νὰ ἀνατρέψητε τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, ὑπὸ τοῦ ὁποίου διεπόμεθα.

§52Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Δυστυχῶς γίνονται παρανομίαι τοσαῦται, ὥστε δὲν τολμῶ νὰ προτιμῶ τὴν διάλυσιν μιᾶς συναθροίσεως πολιτῶν ἀπὸ αὐτὸν τὸν δήμαρχον παρὰ ἑνὸς χωροφύλακος. Μήπως σήμερον δὲν τιμωροῦσιν οἱ νόμοι τοὺς χωροφύλακας παρανομοῦντας; Ἐν τούτοις δὲν ἐμποδίζει τούτους ἀπὸ τοῦ νὰ παρανομῶσιν. Ἐὰν ὅμως διὰ συνταγματικῆς διατάξεως ἀσφαλισθῇ ἡ ἐλευθερία αὕτη, ὁ χωροφύλαξ ἢ πᾶν ὄργανον τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας γνωρίζων ὅτι θὰ τιμωρηθῇ διὰ στερήσεως τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων του, ἐὰν ἄνευ λόγου διέλυε τὴν συνάθροισιν, ἀσφαλῶς θὰ προσέχῃ πρὶν προβῇ εἰς διάλυσιν οἱασδήποτε συναθροίσεως. Αὐτὴν τὴν προσθήκην εἶχον νὰ συστήσω εἰς τὴν Βουλήν, διότι, ἂν ἀφήσωμεν τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος ὅπως ἔχει, θὰ ἐξακολουθήσῃ ὡς καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν ἡ εἰκονικότης τῆς πολιτικῆς ἐλευθερίας, τὸ δικαίωμα δηλαδὴ τοῦ συνέρχεσθαι ἐλευθέρως ν’ ἀναγράφηται μόνον ἐν τῷ Συντάγματι.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπουρνιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§54Ι. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Παραιτοῦμαι.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία τοῦ κ. Δελακοβία ἔχει ὡς ἑξῆς: (ἀναγινώσκει), «Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 10 παρατηρῶ ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι εἶναι ἄνευ ἐγγυήσεως· διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἀναγραφῇ ὅτι ἡ διάλυσις τῶν ἐν ὑπαίθρῳ συναθροίσεων δύναται νὰ ἀπαγορευθῇ μετὰ ἔγγραφον γνωμοδότησιν τῆς ἐπιτοπίου δικαστικῆς καὶ διοικητικῆς ἀρχῆς, καὶ ἐν ἐλλείψει δικαστικῆς, τῆς δημοτικῆς· ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο, δέον ν’ ἀναγραφῶσι καὶ ποιναὶ κατὰ τῶν αὐθαιρέτως διαλυόντων τὰς συναθροίσεις ταύτας, καὶ πρὸ παντὸς στέρησις τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν προσθήκην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Παρακαλῶ τοὺς κ. συναδέλφους, ὁσάκις προτείνουσι τροπολογίας, νὰ διατυπῶσιν αὐτὰς ὡς διατάξεις καὶ οὐχὶ ἐν εἴδει ὑπομνήματος, διότι αὐτὴ εἶναι ὑπόμνημα συνοπτικόν. Ὑπάρχει ἡ πρότασις τοῦ κ. Μπουρνιᾶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 10: «Οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι ἡσύχως καὶ ἀόπλως· μόνον εἰς τὰς δημοσίας συναθροίσεις δύναται νὰ παρίσταται ἡ ἀστυνομία». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μπουρνιᾶ παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος. Πρῶτος ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Κάβουρας. Νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ ἄρθρον.

§56ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, οἵτινες ὅμως οὐδέποτε δύνανται νὰ ὑπαγάγωσι τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς προηγουμένην τῆς Κυβερνήσεως ἄδειαν. Συνεταιρισμός τις δὲν δύναται νὰ διαλυθῇ ἕνεκα παραβάσεως τῶν διατάξεων τοῦ νόμου, εἰμὴ διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως».

§57Δ. ΚΑΒΟΥΡΑΣ. Κύριοι Βουλευταί· ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴ διὰ τοῦ προσχεδίου προτείνει, ἵνα ἐν τῷ ἄρθρῳ 11 τοῦ Συντάγματος, τοῦ ἐν ἰσχύϊ, προστεθῇ καὶ διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν «οἱ συνεταιρισμοὶ καὶ πολιτικοὶ σύλλογοι οἱ συνιστώμενοι ἄνευ ἀδείας τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς διαλύονται μόνον διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως». Τὴν τοιαύτην προσθήκην, Κύριοι, ἐν τῷ Συντάγματι θεωρῶ οὐ μόνον ἀνωφελῆ, ἀλλὰ καὶ ἐπικίνδυνον διὰ τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας, διότι εἶναι γνωστόν, ὅτι ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ ἐνεργεῖ κατόπιν ὡρισμένης παραβάσεως τῶν κειμένων νόμων, ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ ἐνεργεῖ βραδέως καὶ ὄχι ἀναλόγως τῶν περιστάσεων, αἵτινες δυνατὸν νὰ ἐπιβάλωσι τὴν ταχεῖαν ἐνέργειαν πρὸς διάλυσιν συνεταιρισμῶν, οἵτινες εἶναι ἐκτὸς τῶν νόμων καὶ ἐκτὸς τῶν προϋποθέσεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας συνεστάθησαν, νομίζω δέ, ὅτι πρὸς διάλυσιν τοιούτων συνεταιρισμῶν καὶ πολιτικῶν συλλόγων, οἵτινες παρεξετράπησαν τοῦ σκοποῦ, δι’ ὃν συνεστάθησαν ἢ δι’ ὃν ἐπιδιώκονται σκοποὶ παράνομοι, ἁρμοδία ἀρχὴ πρὸς διάλυσιν εἶναι ἀρχὴ δυναμένη νὰ δρᾷ προληπτικῶς ἐναντίον τοιούτων συλλόγων, τοιαύτη δὲ ἀρχὴ εἶναι μόνον ἡ διοικητικὴ ἀρχή. Δὲν νομίζω δὲ ὅτι τρέχομεν κίνδυνόν τινα ἐκ τοῦ δικαιώματος τούτου τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, οὔτε τρέχει κίνδυνον ἡ ἐλευθερία τοῦ συνεταιρίζεσθαι· τοῦτο τοὐλάχιστον μαρτυρεῖ συνταγματικὸς βίος 50 ἐτῶν, κατὰ τὸν ὁποῖον οὐδὲν παράδειγμα παρανόμου ἐνεργείας τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς ἔχομεν. Καὶ δὲν ὑπῆρξε, Κύριοι, παράδειγμα τοιοῦτον εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπῆρχε πλήρης συγκέντρωσις, εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν τὰ κατώτερα ὄργανα, τὰ διοικητικά, ἦταν ἐξαρτήματα τοῦ κέντρου. Ἀλλ’ εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχήν, εἰς τὴν ὁποίαν τοιαύτη ὑπάρχει ἀποκέντρωσις, ὥστε ὑποθέτω, ὅτι τινὰ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἀγαπῶσιν ἔστω καὶ προσωπικῶς τὸν ἀρχηγόν, ἐπὶ παραδείγματι, τῆς Χωροφυλακῆς, νομίζω ὅτι οὐδένα διατρέχομεν κίνδυνον, ἂν ἀναθέσωμεν τὴν διάλυσιν τῶν συνεταιρισμῶν τῶν παρανόμως δρώντων καὶ ἐναντίον τῶν συμφερόντων τῆς Πολιτείας εἰς τὴν διοικητικὴν ἀρχήν. Καὶ ὅτε, Κύριοι, ἐψηφίζετο τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 τοιαύτη πρότασις προεβλήθη καὶ οὕτως εἶχε διατυπωθῇ τὸ ἄρθρον ὡς διατυποῦται σήμερον ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων τῶν ἀποτελούντων τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος. Ἀνεπτύχθησαν καὶ τότε διάφοροι γνῶμαι, ἀλλ’ ἐπεκράτησεν ἡ γνώμη ὅτι δὲν πρέπει ἡ δικαστικὴ Ἀρχὴ νὰ περιβληθῇ μὲ τοιαῦτα δικαιώματα, καὶ ἐπεκράτησεν ἡ γνώμη αὐτὴ εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν οὔτε ἡ συνταγματικὴ πεῖρα 50 ἐτῶν ὑπῆρχεν οὔτε ἡ ἀποκέντρωσις, ἡ ὁποία ὑπάρχει σήμερον. Ἀλλὰ δὲν βλέπω, κύριοι Βουλευταί, καὶ τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον θὰ θελήσωμεν νὰ προασπίσωμεν τόσον ἀπολύτως συνεταιρισμοὺς τοιούτους καὶ πολιτικοὺς συλλόγους, ἀφοῦ ζῶμεν ὑπὸ τὸ ἐλεύθερον συνταγματικὸν πολίτευμα. Οἱ τοιοῦτοι σύλλογοι οἱ πολιτικοὶ καὶ συνεταιρισμοὶ σκοπὸν ἔχουσιν, ἐὰν ὑφίστανται ὑπὸ τὰ ἀπολυταρχικὰ πολιτεύματα, διότι ὑπὸ τὰ πολιτεύματα ταῦτα δύνανται νὰ δρῶσι καὶ ἐνεργῶσι πρὸς ἀνάκτησιν τῆς λαϊκῆς ἐλευθερίας, ἥτις δὲν δύναται νὰ ἐπιδιωχθῇ ἄλλως ἢ διὰ τῆς δημοσιογραφίας καὶ τοῦ βήματος τοῦ ἐθνικοῦ. Ἀλλ’ ἂν δὲν πρόκειται περὶ τοιούτων συλλόγων καὶ συνεταιρισμῶν, ἀλλὰ πρόκειται περὶ συλλόγων οὐχὶ πολιτικῶν, ἀλλ’ ἐχόντων σκοπὸν τὴν ἐπιδίωξιν κοινωνικῶν σκοπῶν καὶ οὐχὶ καθαρῶς πολιτικῶν, τότε δὲν βλέπω τὸν λόγον διατί θὰ παρεκτραπῇ ἡ διοικητικὴ Ἀρχὴ μὲ τὴν ὑφισταμένην σήμερον ἀποκέντρωσιν εἰς τὴν διάλυσιν τοιούτων συλλόγων, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ κανεὶς λόγος, χωρὶς νὰ παραβαίνωσιν οὗτοι τὰς κειμένας διατάξεις τῶν νόμων. Ἀλλ’ ἐάν, Κύριοι, αἴφνης εἷς τοιοῦτος σύλλογος παρεκτρέπηται τοῦ σκοποῦ, δι’ ὃν συνεστάθη ἢ διὰ τὸν ὁποῖον ὑποτίθεται τοὐλάχιστον ὅτι συνεστάθη καὶ σκοπεύει τὴν ἐξόντωσιν τῆς Πολιτείας, τὴν ἐξόντωσιν τοῦ πολιτικοῦ καθεστῶτος, τὴν ἀνατροπὴν τοῦ καθεστῶτος, τότε πῶς θέλετε νὰ δράσῃ προληπτικῶς ἡ δικαστικὴ ἀρχή; Εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναμείνωμεν τὴν διάλυσιν διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως; Πῶς λοιπὸν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμείνωμεν τὴν δικαστικὴν ἀπόφασιν, ἡ ὁποία διὰ νὰ ἐκδοθῇ, ἀπαιτεῖται ἀνάκρισις, δίκη καὶ καταδίκη τῶν ἀτόμων τῶν ἀποτελούντων τὸν σύλλογον, ἐνῷ ὁ κίνδυνος δύναται νὰ εἶναι ἄμεσος καὶ ἐπικείμενος;

§58Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὁ νόμος δὲν εἶπε τί ἀπαιτεῖται, ἵνα ἐκδοθῇ ἡ δικαστικὴ ἀπόφασις.

§59Δ. ΚΑΒΟΥΡΑΣ. Θὰ τὸ ἐξετάσωμεν αὐτὸ τὸ ζήτημα. Ὑποθέσατε αἴφνης, Κύριοι, ὅτι συνιστᾶται πολιτικὸς σύλλογος, ὁ ὁποῖος σκοπὸν ἔχει τὴν ἀνατροπὴν τοῦ καθεστῶτος, καὶ πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τούτου ἀποφασίζει τὸν φόνον διαφόρων προσώπων καὶ τὴν ἀνάρρωσιν εἰς τὴν ἀρχὴν ἑτέρων προσώπων. Ὁ σκοπὸς τοῦ Συλλόγου τούτου ψιθυρίζεται εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν πρόκειται νὰ ἐκτελεσθῇ· πότε ἔχει καιρὸν ἡ δικαστικὴ Ἀρχὴ νὰ ἐπεμβῇ καὶ ἐκδώσῃ ἀπόφασιν; Ναὶ μὲν τὸ ἄρθρον 114 τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, τὸ ὁποῖον πραγματεύεται περὶ συνωμοσίας, προνοεῖ περὶ τῶν στασιαζόντων ἀτόμων, ἀλλ’ ἡ δικαστικὴ Ἀρχὴ δὲν δύναται νὰ παρεμβῇ πρὶν γίνῃ τοὐλάχιστον ἀρχὴ ἐκτελέσεως τῆς μελετωμένης πράξεως. Δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἀπαιτουμένην δραστηριότητα καὶ ταχύτητα ἡ δικαστικὴ ἀρχή, ἵνα ἐμποδίσῃ τὸν παράνομον σκοπόν, τὸν ὁποῖον θὰ ἐπιδιώκῃ ὁ Σύλλογος, διότι, ἵνα ἐπιληφθῇ ἡ δικαστικὴ Ἀρχή, πρέπει ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἔχῃ ῥητὰς καὶ ὡρισμένας παραβάσεις τοῦ Ποινικοῦ Νόμου ὑπ’ ὄψει, ἀλλὰ τότε θὰ εἶναι ἀργά. Ἐνῷ, ἐὰν ἀφήσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὴν διοικητικὴν Ἀρχήν, δὲν ἀπαιτεῖται, διὰ νὰ ἐνεργήσῃ αὕτη πρὸς διάλυσιν τοῦ συλλόγου, νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της ὡρισμένας ἀποδείξεις, ἀλλὰ καὶ μὲ ἁπλᾶς ἐνδείξεις δύναται νὰ προβῇ εἰς τὴν διάλυσιν τοῦ Συλλόγου καὶ νὰ προλαμβάνῃ τὰ ἐπικίνδυνα ἀποτελέσματα αὐτοῦ. Μὴ ὑπολογίσητε ὅτι σήμερον μόνον ἰσχύει τὸ Σύνταγμα. Νὰ ὑπολογίσητε τὰς συνεπείας μετὰ 50 ἔτη, διὰ νὰ ἴδητε ὁποίους κινδύνους διατρέχει ἡ Πολιτεία ἐφ’ ὅσον ἐμποδίζει τὴν διοικητικὴν Ἀρχὴν νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὴν διάλυσιν τῶν τοιούτων συνεταιρισμῶν. Συνοψίζω ὅ,τι εἶπον εἰς δύο λέξεις. Ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑφιστάμενος πολιτικὸς σύλλογος ἀποφασίσῃ τὴν ἀνατροπὴν τοῦ πολιτεύματος, ἐὰν ψηφισθῇ ὡς ἔχει τροποποιηθῆ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, δηλαδὴ νὰ δύναται νὰ διαλυθῇ ὁ σύλλογος μόνον κατόπιν δικαστικῆς ἀποφάσεως, τότε, λέγω, δὲν δύναται ἡ δικαστικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ δράσῃ προληπτικῶς, νὰ προλάβῃ τὰ δυσάρεστα καὶ ἐπικίνδυνα ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχῃ κατὰ νοῦν ὁ πολιτικὸς αὐτὸς σύλλογος. Ἐνῷ, ἂν ἀφήσωμεν τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον ἔχει ἡ διοικητικὴ Ἀρχή, διότι, καίτοι ἀμφισβητεῖται τοῦτο, ἐγὼ θεωρῶ ὅτι τὸ ἔχει, ἐὰν ἀφήσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν διοικητικὴν Ἀρχὴν νὰ προβαίνῃ εἰς τὴν διάλυσιν τῶν συλλόγων τούτων, τότε δύναται αὕτη νὰ προλάβῃ ὅλα τὰ ἄτοπα καὶ τοὺς ἐνδεχομένους κινδύνους. Δὲν βλέπω δὲ τὸν λόγον διατί νὰ στερήσωμεν τὴν διοικητικὴν Ἀρχὴν καὶ τὴν Πολιτείαν ἑνὸς τοιούτου δικαιώματος. Ἐὰν παρεκτραπῶσι τὰ ὄργανα τῆς διοικητικῆς Ἀρχῆς, θὰ εἶναι ὑπεύθυνος ὁ Ὑπουργὸς νὰ δώσῃ λόγον ἀπέναντι τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Πολιτείας, ἐνῷ ἡ δικαστικὴ Ἀρχὴ εἶναι τελείως ἀνεύθυνος διὰ τὰς ἀποφάσεις αὑτῆς. Ἀφοῦ ἄλλως κατὰ τὸ ἄρθρον 10 τοῦ Συντάγματος ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διαλύῃ τὰς συναθροίσεις ἐφ’ ὅσον ἐπίκειται κίνδυνος διασαλεύσεως τῆς δημοσίας τάξεως, πῶς θέλετε νὰ στερήσωμεν τὴν Πολιτείαν τοῦ δικαιώματος, ἵνα διὰ τῆς διοικητικῆς Ἀρχῆς διαλύῃ τοὺς τοιούτους συνεταιρισμούς, οἵτινες εἶναι μᾶλλον ἐπικίνδυνοι πρὸς τὴν Πολιτείαν; Ἄλλως, κύριοι Βουλευταί, νομίζω ὅτι ἡ προτεινομένη προσθήκη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι καὶ ἄσκοπος καὶ περιττή, διότι, ἂν διὰ ταύτης θέλωμεν νὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν δικαστικὴν Ἀρχὴν νὰ προβαίνῃ εἰς τὴν διάλυσιν τῶν συλλόγων καὶ τῶν συνεταιρισμῶν, κατόπιν ῥητῆς παραβάσεως τῶν ἐν ἰσχύϊ νόμων, τότε ἡ τοιαύτη διάταξις εἶναι, λέγω, περιττή, διότι, καὶ ἂν ἀφαιρεθῇ, ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ δικαστικὴ Ἀρχὴ νὰ ἐπεμβῇ καὶ διαλύσῃ τοὺς συνεταιρισμούς, ἂν ὑπέπεσαν εἰς παράβασιν τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 124 τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν λοιπὸν ταύτην εἶναι περιττὴ τελείως ἡ προσθήκη, ἐὰν δὲ καὶ διὰ τῆς προτεινομένης προσθήκης θέλωμεν νὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Ἀρχὴν τὴν δικαστικὴν νὰ προβαίνῃ ἄνευ ῥητῆς παραβάσεως τῶν νόμων, τότε δὲν νομίζετε ὅτι εἶναι λίαν παρακεκινδυνευμένον τοῦτο καὶ ὅτι δίδομεν εἰς τὴν δικαστικὴν Ἀρχὴν δικαιώματα κυριαρχικὰ νὰ κρίνῃ οὐχὶ κατὰ τοὺς κειμένους νόμους, ἀλλ’ αὐθαιρέτως τελείως καὶ δὲν θὰ εἶναι παρακεκινδυνευμένη ἡ τοιαύτη ἐνέργεια τῆς δικαστικῆς Ἀρχῆς ἐφ’ ὅσον κρίνει οὕτως αὐθαιρέτως; Ὁπωσδήποτε περιττὸν εἶναι νὰ τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ προτεινομένη προσθήκη, καθόσον, ἐὰν ἀναγραφῇ ἡ τοιαύτη διάταξις, θὰ εἶναι καὶ μᾶλλον ἐπικίνδυνος, διότι τὰς ἀποφάσεις τὰς δικαστικὰς οὐδεὶς δύναται νὰ ἐξελέγξῃ. Νομίζω λοιπὸν ὅτι εὑρίσκονται ἐν πλάνῃ οἱ νομίζοντες ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ τοιοῦτον δικαίωμα εἰς τὴν δικαστικὴν Ἀρχήν, ὅτι πρέπει ν’ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὴν Πολιτείαν τὸ δικαίωμα νὰ προβαίνῃ εἰς τὴν διάλυσιν τῶν τοιούτων συλλόγων καὶ νὰ δοθῇ τοῦτο εἰς τὴν δικαστικὴν Ἀρχήν, ἥτις εἶναι τελείως ἀνεύθυνος διὰ τὰς ἀποφάσεις αὑτῆς.

§60ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἐκπονήσεως τοῦ σχεδίου τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ περιλάβῃ εἰς τὰ ἀναθεωρητέα ἄρθρα καὶ τοῦτο, ἵνα προσθέσῃ αὐτὴν κυρίως τὴν διάταξιν, ὅτι ἡ διάλυσις τοιούτων συνεταιρισμῶν δύναται νὰ γίνῃ ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας μόνον κατόπιν ἀποφάσεως δικαστικῆς. Νομίζω ἐν τούτοις ὅτι τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος εἶναι ἄξια προσοχῆς. Ἡ σύγχυσις τῆς ἐξουσίας τῆς δικαστικῆς πρὸς τὴν τῆς ἐκτελεστικῆς καὶ τῆς διοικητικῆς πρέπει ν’ ἀποφεύγηται ἐπιμελῶς, δὲν διστάζω δὲ νὰ εἴπω ὅτι οἱ τακτικοὶ δικασταὶ καὶ μάλιστα οἱ τῆς ἀστικῆς Δικαιοσύνης εἶναι ἀκαταλληλότατοι ν’ ἀποφαίνωνται ἐπὶ ζητημάτων πολιτικῶν, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦσιν εὐρυτέραν τινὰ ἀντίληψιν τῶν πραγμάτων. Διὰ τοῦτο θεωρῶ, ἐπαναλέγω, ἀκαταλληλοτάτους τοὺς δικαστάς, μάλιστα τοὺς πολιτικούς, διὰ τὴν στενὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν ὡς ἐκ τῆς φύσεως τῆς λειτουργίας, εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι ἀπησχολημένοι. Ἀλλ’ ἡ ἐγγύησις, τὴν ὁποίαν θέλει ἡ ἐπιτροπὴ νὰ παρεισαγάγῃ, καθιεροῦται μετὰ μεγάλης προσοχῆς καὶ ὑπ’ αὐτῆς. Θὰ προέτεινον λοιπὸν νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἡ διάλυσις τοῦ συνεταιρισμοῦ ἐπέρχεται μόνον κατόπιν ἀποφάσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, δηλαδὴ διοικητικοῦ Δικαστηρίου.

§61ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ὁμιλήσωμεν περὶ Συμβουλίου Ἐπικρατείας, πρὶν ἀποφανθῶμεν γνώμην περὶ αὐτοῦ.

§62Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δι’ αὐτὸ καθωρίσθη ὅτι διὰ «δικαστικῆς ἀποφάσεως» δύναται νὰ διαλυθῇ συνεταιρισμός τις καὶ ὄχι δι’ ἀποφάσεως τῶν «τακτικῶν» Δικαστηρίων.

§63ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τότε δυνάμεθα νὰ τὸ δεχθῶμεν ἀμέσως. Ἂν ἔλειπε τοῦτο, θὰ προέτεινον ν’ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου τούτου μέχρις ὅτου ἀποφασίσωμεν τὴν σύστασιν τοῦ Συμβουλίου Ἐπικρατείας, ὅτε θὰ δυνηθῶμεν νὰ τὸ ψηφίσωμεν. Ἤδη ὅμως μετὰ τὴν ἐξήγησιν τὴν δοθεῖσαν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἡ ὁποία δύναται νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά, δύναται νὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον ὅπως ἔχει.

§64Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἐνοοῦμεν δι’ ἀποφάσεως δικαστικῆς, δι’ ἀποφάσεως ἀρχῆς ὠργανωμένης μὲ δικαστικὰς ἐγγυήσεις.

§65ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πολὺ καλά· τοῦτο ὑποστηρίζω, ὅτι δι’ ἀποφάσεως διοικητικῆς δικαστικῆς Ἀρχῆς καὶ ὄχι τῶν τακτικῶν Δικαστηρίων.

§66Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὄχι δι’ ὅλους τοὺς συνεταιρισμούς.

§67ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως· ὄχι δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουσιν οἰκονομικοὺς σκοπούς. Βεβαίως ὅπου ἀπαιτεῖται ἄδεια τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα συσταθῇ συνεταιρισμός, ἡ ἄρσις τῆς ἀδείας εἶναι φυσικὸν ὅτι ἐπιφέρει τὴν διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ· καὶ τοῦτο τὸ λέγω διὰ τὰς ἀνωνύμους ἑταιρείας.

§68Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ζήτημα ἂν ἐξαιροῦνται αἱ ἀνώνυμοι ἑταιρεῖαι ἀπὸ τὴν διάταξιν αὐτήν.

§69ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως ἐξαιροῦνται, οὐδ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ προνοήσῃ τὸ Σύνταγμα, ὅπως λάβῃ ἐγγύην συνταγματικὴν διὰ συνεταιρισμοὺς ἄλλους, παρ’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουσι σκοποὺς εἴτε πολιτικούς, εἴτε καλλιτεχνικούς, εἴτε οἱουσδήποτε ἄλλους, ὄχι ὅμως οἰκονομικούς.

§70Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι ἐμπορικούς.

§71ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὐδὲ ὑποθέτω ὅτι ἡ διάθεσις τῆς Βουλῆς θὰ εἶναι ὅπως ἐμβάλῃ ἐμπόδια πρὸς ἄρσιν τῶν τοιούτων ἀδειῶν τῶν παρεχομένων ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰς οἰκονομικοὺς συνεταιρισμούς, οἱ ὁποῖοι παρέβησαν τυχὸν τὸ Καταστατικόν των, ἢ διέπραξαν ἄλλο τι μὴ νόμιμον, ὑποθέσεις, αἱ ὁποῖαι ἀπησχόλησαν καὶ τὴν Βουλὴν ταύτην τελευταίως.

§72ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Μετὰ τὰς διασαφήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν 11 ἄρθρ. τοῦ Συντάγματος, παρέλκει, νομίζω, ἡ μακρὰ συζήτησις. Ἀλλὰ θὰ ἤθελον νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν προαγορεύσαντα κ. Βουλευτήν, ὅστις ἐμέμφθη τῆς ἐπιτροπῆς ὡς ἀποδεχθείσης ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέματος τὴν λύσιν ἐκείνην, ἣν σήμερον αἱ νεώτεραι νομοθεσίαι καθιέρωσαν, δηλ. ὅτι ἡ διάλυσις τῶν συνεταιρισμῶν πρέπει νὰ ἀπαγγέλληται πάντοτε μόνον κατόπιν δικαστικῆς ἀποφάσεως. Οἱ νόμοι οἱ τελευταίως ψηφισθέντες εἰς τὰ πλεῖστα Κράτη ἀπαγορεύουσιν εἰς τὴν Διοίκησιν κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὰ ἄλλοτε κρατοῦντα τὴν κατ’ ἐλευθέραν κρίσιν ἐνέργειαν αὐτῆς ἐπὶ τῶν συνεταιρισμῶν, ἀναγνωρίζουσι δὲ ὡς ἁρμοδίας ν’ ἀποφαίνωνται ἐπ’ αὐτῶν Ἀρχαὶ δικαστικῶς ὠργανωμέναι. Ἀποτελεῖ δὲ σπουδαίαν πρόοδον ἡ καθιέρωσις τῆς ἀρχῆς αὐτῆς ἀπέναντι τοῦ παρελθόντος μὲ ὅλας τὰς μοιραίως παρακολουθούσας ὑπερβασίας. Ἐὰν αἱ δικαστικῶς ὠργανωμέναι αὐταὶ Ἀρχαὶ θ’ ἀνήκωσιν εἰς τὴν ἱεραρχίαν τῆς Διοικήσεως ἢ θὰ εἶναι ἐκ τῶν Ἀρχῶν, αἵτινες ἀποτελοῦσι μέρος τῆς δικαστικῆς ἱεραρχίας, αὐτὸ ἐξαρτᾶται ἐκ λόγων καθαρᾶς σκοπιμότητος. Οἱ μὲν δέχονται τὰ πολιτικὰ Δικαστήρια ὡς ἁρμόδια, ὡς ἐν Γαλλίᾳ, ἐνῷ ἐν Γερμανίᾳ ἐκδικάζουσι καὶ τῶν συνεταιρισμῶν ὑποθέσεις διοικητικὰ Δικαστήρια. Παρ’ ἡμῖν τὸ ἄρθρον 11 τοῦ Συντάγματος, ὑφ’ ὃ νόημα ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1864, ἐσκόπει μόνον— καὶ δι’ αὐτὸ ἀπεκρούσθη ἡ διάταξις τῆς διαλύσεως διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως—νὰ περιφρουρήσῃ διὰ συνταγματικῆς ῥήτρας τοὺς πολιτικοὺς κυρίως συλλόγους, τοῦτο δὲ πρακύπτει ἐκ τῆς ὅλης συζητήσεως τῆς γενομένης ἐν τῇ Συνελεύσει ἐκείνῃ, διότι ἀκριβῶς τὸ δικαίωμα τῶν πολιτῶν τοῦ συγκροτεῖν πολιτικοὺς συνεταιρισμοὺς ἐτίθετο ἐν ἀμφιβόλῳ κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους. Περὶ τῶν συνεταιρισμῶν, περὶ ὧν σήμερον πρωτίστως ἐνδιαφερόμεθα καὶ οἵτινες σήμερον εἶναι ἀντικείμενον σπουδαίας μερίμνης ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας, περὶ αὐτῶν δὲν ἐσκέπτετο ἡ Συνέλευσις τότε, διότι τὸ ζήτημα ἐν τῇ σημερινῇ του σπουδαιότητι δὲν εἶχε γεννηθῆ.

§73Δ. ΚΑΒΟΥΡΑΣ. Μακρὰ συζήτησις ἐγένετο ἐν τῇ Συνελεύσει περὶ τῶν νομικῶν συνεταιρισμῶν.

§74Α. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Περὶ τῶν ἀποβλεπόντων εἰς ἀγαθοεργοὺς σκοπούς. Ἀλλὰ τὰ ἀγαθοεργὰ καταστήματα ἦσαν νομικὰ πρόσωπα προστατευόμενα ὑπὸ τοῦ ἀστικοῦ νόμου καὶ μὴ ἔχοντα ἀνάγκην συνταγματικῆς περιφρουρήσεως.

§75Δ. ΚΑΒΟΥΡΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Ἐγένετο μεγάλη συζήτησις περὶ συνεταιρισμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουσι κοινωνικοὺς σκοπούς, ὄχι δὲ περὶ νομικῶν προσώπων.

§76Α. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Μάλιστα. Ἀλλὰ δὲν ἐνόουν τοὺς συνεταιρισμοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κυρίως καὶ πρωτίστως ἐνδιαφέρουσι σήμερον τὴν Πολιτείαν καὶ τὴν Κοινωνίαν, δηλαδὴ τὰ ἐπαγγελματικὰ σωματεῖα, καὶ δι’ αὐτὸ ἀπεκρούσθη ἡ καὶ τότε προταθεῖσα τροπολογία περὶ ἀπαγγελίας καὶ διαλύσεως διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως ὡς ἄσκοπος ἀσφάλεια. Τὰ ἐπαγγελματικὰ σωματεῖα δὲν περιελαμβάνοντο εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 11 συμφώνως πρὸς τὴν θέλησιν τῶν νομοθετῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, δὲν περιελαμβάνοντο δέ, ἀφ’ ἑνὸς μὲν διότι οὐδ’ ἐσκέφθησαν περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος τότε, μὴ ὑπαρχούσης πρὸς τοῦτο ἀνάγκης, ἀλλὰ καὶ διότι κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους τὰ ἐπαγγελματικὰ σωματεῖα δὲν ἀπήλαυον τῆς εὐμενείας τῶν τότε Κυβερνήσεων· ἀπ’ ἐναντίας διέκειτο πολὺ δυσπίστως ἡ Πολιτεία πρὸς τοὺς ἐπαγγελματικοὺς συλλόγους, θεωροῦσα αὐτοὺς ὡς παρεμποδίζοντας τὴν ἐλευθέραν ἐξέλιξιν τῶν ἀτόμων, ὑπαγομένων διὰ τῶν ἐπαγγελματικῶν σωματείων εἰς δεσμὰ μὴ ἀναγνωριζόμενα εἰσέτι ὡς χρήσιμα, ἀλλ’ ὡς βλαβερά. Σὺν τῇ ἀναπτύξει ὅμως τῶν ἀναγκῶν τῆς κοινωνίας καὶ παρ’ ἡμῖν ἔτι ὑπήχθησαν σιωπηλῶς καὶ οἱ ἐπαγγελματικοὶ αὐτοὶ συνεταιρισμοὶ ὑπὸ τὴν εὐεργετικὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 11, καὶ δι’ αὐτὸ ἀκριβῶς ζητοῦμεν τὴν ἔτι μᾶλλον περιφρούρησιν τοῦ δικαιώματος τούτου τῶν Ἑλλήνων τοῦ ἱδρύειν ἐπαγγελματικοὺς συνεταιρισμούς. Διὰ τῆς διατάξεως ὅτι ὁ συνεταιρισμὸς δὲν δύναται νὰ διαλυθῇ ὑπὸ τῆς διοικήσεως, ἀλλὰ μόνον ἀπαγγελλομένης τῆς διαλύσεως διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως, προτιθέμεθα, ἀναγνωρίζοντες τὰ ἀγαθὰ ἐκ τῶν συνεταιρισμῶν ἀποτελέσματα, νὰ προασπίσωμεν ἔτι μᾶλλον αὐτούς. Εἶναι δὲ ἡ διάταξις αὕτη εὐεργετικὴ καὶ ὑπὲρ τῶν συνεταιρισμῶν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ τούτου τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον, ὅταν διοικητικῶς πρόκειται νὰ ἐνεργήσῃ ἐπὶ ζητημάτων τοιούτων, εἶναι γνωστὸν ὅτι ἐξ ἀσθενείας δὲν ἐνεργεῖ καὶ μέχρι τοῦδε σχεδὸν οὐδέποτε ἐνήργησεν, οὐδὲ νομίζω ὅτι εἰς τοῦτο δύναταί τις νὰ μὲ διαψεύσῃ ἐξ ὅσων διαχειρίσθησαν τὴν κυβερνητικὴν ἐξουσίαν ἄλλοτε καὶ σήμερον. Ὑπῆρξαν πάντοτε δυσκολίαι μεγάλαι ὡς πρὸς τὴν διάλυσιν σωματείων, τὰ ὁποῖα παρέβησαν καὶ ἐπανειλημμένως καὶ καταφώρως καὶ τοὺς νόμους καὶ τὰ ἴδια αὑτῶν καταστατικά.

§77Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδέποτε διελύθη σωματεῖον.

§78ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ὑπάρχει παράδειγμα, καὶ τοῦτο ἐξ εὐλόγων ἐνδοιασμῶν τῶν διαχειριζομένων τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν.

§79Α. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Ἀλλ’ ἐπίσης δὲν ὑπάρχει τρόπος ἀποτελεσματικῆς διαλύσεως τῶν συνεταιρισμῶν ἐκ μέρους αὐτῶν τῶν μελῶν, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸν συνεταιρισμόν, καὶ τὰ ὁποῖα δυσαρέστως βλέπουσι τὴν πολλάκις αὐθάδη παραβίασιν τοῦ Καταστατικοῦ, τὴν γενομένην ὑπ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀδιαφοροῦσι διὰ τὸν ὑπὸ τοῦ Καταστατικοῦ ἐπιδιωκόμενον σκοπόν, ἀλλὰ γνωρίζουσι κάλλιστα νὰ ἐκμεταλλεύωνται αὐτὸν καὶ τὰ οἰκονομικὰ καὶ κοινωνικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διαθέτει. Ὅταν ὑπάρχῃ ἡ ἐγγύησις τῆς διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως διαλύσεως, καὶ ἡ διοίκησις δὲν θὰ ἔχῃ πλέον νὰ ἀναμιχθῇ ἀμέσως ἡ ἰδία εἰς τίποτε ἄλλο, εἰμὴ μόνον εἰς τὸ νὰ θέσῃ εἰς κίνησιν τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν, διὰ νὰ προβῇ αὐτὴ κατὰ τοὺς διαγεγραμμένους τύπους καὶ κανόνας εἰς διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ καὶ ἀφοῦ προηγουμένως πεισθῇ ἐκ τῆς ἐνώπιόν της διεξαχθησομένης διαδικασίας, ἥτις πρέπει διὰ σχετικοῦ νόμου νὰ καθορισθῇ ὅτι πρόκειται ὄντως περὶ γεγονότων καὶ πράξεων, αἵτινες ἐπιβάλλουσι τὴν διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ, διὰ τοῦ τρόπου τούτου θὰ καταστῇ τέλος δυνατὸν νὰ τεθῇ ἐκποδὼν κἄτι, τὸ ὁποῖον ἦτο ἐμπόδιον, κἄτι, τὸ ὁποῖον ἦτο σαπρὸν καὶ ἐξεμεταλλεύετο εἰς βάρος τῶν πολλῶν δύναμιν μὴ ἀνήκουσαν αὐτῷ. Ἀλλὰ καὶ τὰ μέλη, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσιν ἄλλην προστασίαν σήμερον, εἰμὴ τὴν προσφυγὴν εἰς τὴν Διοίκησιν, δηλαδὴ εἰς τὸν νομάρχην, ὁ ὁποῖος δὲν γνωρίζει τί πρέπει νὰ ἀποφασίσῃ, καὶ διότι δὲν ἔχει ἀποτελεσματικὸν μέσον ἐνεργείας εἰς τὴν ἐξουσίαν του καὶ διότι ἡ ἐξουσία του εἶναι πολὺ περιωρισμένη, τότε καὶ τὰ μέλη αὐτὰ θὰ δύνανται, ὑποβάλλοντα αἴτησιν πρὸς τὴν ἀρχὴν τὴν δικαστικήν, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ ἀποφασίσῃ, θὰ δύνωνται καὶ αὐτὰ νὰ ζητήσωσι τὴν διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ, ἐφ’ ὅσον ὁ συνεταιρισμὸς εἴτε παραβιάζει τοὺς νόμους, εἴτε παραβιάζει καὶ αὐτὸ τὸ Καταστατικόν. Οἱ συνεταιρισμοὶ οἱ ἐπαγγελματικοὶ κύριον σκοπὸν ἔχουσι τὴν προαγωγὴν τῶν κοινῶν ἐπαγγελματικῶν συμφερόντων διὰ τῆς ἐπὶ τὸ αὐτὸ συμπράξεως ὁμοτέχνων, ἰδίως δὲ διὰ τῆς ἀθροίσεως χρηματικῶν πόρων πρὸς ἀλληλοβοήθειαν ἐν καιρῷ ἀνάγκης ἢ δυστυχημάτων. Τί παρατηρεῖται ὅμως; Παρετηρήθη πάντοτε καὶ παρατηρεῖται καὶ σήμερον ὅτι οἱ συνεταιρισμοὶ αὐτοὶ συναθροίζοντες ἓν ὡρισμένον χρηματικὸν ποσὸν διαθέτουσι τοῦτο συχνότατα εἰς κάθε ἄλλο παρὰ εἰς τὸν σκοπόν, διὰ τὸν ὁποῖον ἔχει συσταθῆ ὁ συνεταιρισμός, καταστρεφομένου οὕτω τοῦ τε ἰδίου σκοποῦ καὶ αὐτοῦ τοῦ πνεύματος τοῦ συνεταιρισμοῦ, ἐξ οὗ ἄπειρα ἀγαθὰ εὐλόγως πρέπει νὰ προσδοκᾷ ἡ κοινωνία. Ὅσα μέλη τυχὸν δὲν εἶναι σύμφωνα μὲ διάθεσιν τοιαύτην τῆς περιουσίας τοῦ σωματείου, εἴτε διότι ἐξετοπίσθησαν εἴτε ἐξ ἀγαθῆς συνειδήσεως εἴτε δι’ οἱονδήποτε ἄλλον καλὸν ἢ κακὸν λόγον, εὑρίσκονται σήμερον ὅλως ἀνυπεράσπιστα, διότι ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ ἀπαντᾷ μὲ διαφόρους ὑπεκφυγάς, μὴ γνωρίζουσα τί νὰ κάμῃ. Διὰ τῆς νέας διατάξεως καὶ τὰ μέλη αὐτὰ θὰ δύνανται, προσφεύγοντα εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχήν, νὰ ὑποχρεώσωσιν αὐτὴν νὰ ἐνεργήσῃ τὴν διαδικασίαν, ἡ ὁποία θὰ διαγραφῇ ἐν τῷ νόμῳ, καὶ ἂν πράγματι τὸ σωματεῖον ἐκεῖνο διέπραξε παραβάσεις θὰ ἀπαγγείλῃ ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ τὴν διάλυσιν τούτου.

§80Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Ὥστε καὶ οἱ νομάρχαι δὲν ἀναμιγνύονται, διότι δὲν ὑπάρχει νόμος;

§81Α. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Δὲν ὑπάρχει σήμερον σχετικὴ νομοθεσία, ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπῆρχε τοιαύτη, ἀναθέτουσα τὴν ἐξουσίαν τῆς διαλύσεως ῥητῶς εἰς τοὺς νομάρχας, πάλιν οἱ νομάρχαι, ὡς καθαρῶς διοικητικοὶ ἄρχοντες, θὰ εὑρίσκοντο εἰς πολὺ δύσκολον θέσιν νὰ διαλύσωσι τὸν συνεταιρισμόν, διότι θὰ ἦτο πολὺ δύσκολον νὰ γίνῃ χρῆσις τῆς διακριτικῆς ἐξουσίας τῆς διοικήσεως ἐπὶ σχέσεων, αἵτινες ἅπτονται ὄχι μόνον πολιτικῶν, ἀλλὰ καὶ ἀστικῶν δικαιωμάτων. Ζητοῦμεν τὴν διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ, διότι ἐννοοῦμεν νὰ λείψῃ ἡ διακριτικὴ ἐξουσία ἀπὸ τὰ ζητήματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα καὶ ἐξόχως εἶναι λεπτὰ καὶ θίγουσι εὐρυτάτας τάξεις πολιτῶν. Ἡ διάλυσις πρέπει νὰ ἀπαγγέλληται οὐχὶ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν, ἀλλὰ δι’ ἀποφάσεως, ἡ ὁποία θὰ εἶναι ᾐτιολογημένη καὶ ἡ ὁποία νὰ γίνηται μετὰ διαδικασίαν κατ’ ἀντιμολίαν γενομένην. Ἄνευ τῆς ἐγγυήσεως ταύτης, ἡ ὁποία εἰς ὅλα τὰ Κράτη καθιερώθη, δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἀσφάλεια ὑπὲρ τῶν συνεταιρισμῶν καὶ δὲν θὰ δύνανται οὗτοι νὰ προαχθῶσιν εὐρύθμως καὶ μετ’ ἀγαθῶν ἀποτελεσμάτων. Οἱ συνεταιρισμοὶ θὰ πολλαπλασιάζωνται καθημερινῶς ἐπεκτεινόμενοι εἰς ὅλας τὰς τάξεις καὶ εἰς ὅλα τὰ συμφέροντα, θὰ αὐξάνωσι τὰ οἰκονομικὰ αὐτῶν μέσα καὶ αἱ σχέσεις αὐτῶν, ἀλλὰ θὰ ἐλλείπῃ ἀπολύτως ἡ ἀσφάλεια ἀπ’ αὐτῶν, ἐὰν ῥητῶς δὲν θεσπισθῇ ἡ τῶν δικαστικῶν ἀρχῶν ἀνάμιξις καὶ ἡ ἀπόκρουσις οἱασδήποτε ἐπ’ αὐτῶν διακριτικῆς ἐξουσίας τῆς διοικήσεως. (Χειροκροτήματα).

§82Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐφ’ ὅσον ἀφορμώμεθα ἀπὸ μιᾶς ἐσφαλμένης βάσεως καὶ τὸ πόρισμα θὰ εἶναι ἐσφαλμένον. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, τὸν ὁποῖον διαδέχομαι ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ἀφωρμήθη ἀπὸ τῆς ἐσφαλμένης βάσεως ὅτι δὲν εἶναι σήμερον δυνατὸν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κρατούντων νόμων νὰ ἐπιτευχθῇ δικαστικῶς ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ Καταστατικοῦ συνεταιρισμοῦ τινος ἢ ν’ ἀρθῶσι δικαστικῶς κωλύματα παρεμπίπτοντα ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ Καταστατικοῦ τῶν σωματείων. Ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι κατὰ τὸν ἀστικὸν νόμον ἔχουσιν ἀγωγὴν τὰ μέλη πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ Καταστατικοῦ.

§83Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὰ μέλη προσωπικῶς ἢ ἡ συνέλευσις;

§84Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Καὶ ἡ συνέλευσις τῶν μελῶν καὶ τὰ μέλη. Ἕκαστον τῶν μελῶν ἔχει ἀγωγὴν πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ Καταστατικοῦ. Τὸ Καταστατικὸν δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο, κύριε συνάδελφε, ἢ ἡ σύμπτωσις τῶν γνωμῶν τῶν μελῶν· εἶναι συμβόλαιον, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑποχρεωτικὸν δι’ ὅλα τὰ μέλη. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν δεχθῶμεν αὐτὴν τὴν ἀρχήν, ἡ βάσις ἡ δικαιολογητική, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Συντάγματος κατέφυγεν εἰς τὴν διὰ τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ διάλυσιν τῶν συλλόγων, τῶν συνεταιρισμῶν, δὲν ἔχει πλέον ὑπόστασιν. Ἀλλὰ κατ’ ἐμέ, καὶ ὡς ἔχει διατυπωθῆ τὸ ἄρθρον ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, εἶναι κινδυνῶδες. Θὰ ἐδεχόμην ἴσως τὴν ἐξάρτησιν τῆς διαλύσεως τῶν σωματείων — πρώτιστα δὲ πάντων τῶν ἐργατικῶν, τῶν ἐπαγγελματικῶν σωματείων — ἀπὸ τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς καθαρῶς δικαστικῆς, ὄχι ἐκείνης τῆς ἀρχῆς, ἡ ὁποία πιθανῶς νὰ δημιουργηθῇ, ἀλλ’ ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶναι ἄλλο τι ἢ διοικητικὴ δικαστικὴ ἀρχή, τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἢ ἄλλη τις παρεμφερής. Θὰ ἦτο ἀνελεύθερον, Κύριοι, νὰ συζητῶμεν σήμερον, ἂν πρέπει νὰ παράσχωμεν εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως τῶν συνεταιρισμῶν, πρώτιστα δὲ πάντων τῶν συνεταιρισμῶν, ἐπαναλαμβάνω, τῶν ἐργατικῶν, τῶν ἐπαγγελματικῶν, οἱ ὁποῖοι συχνά, συχνότατα ἔρχονται εἰς ἀντιπιπτούσας γνώμας πρὸς τοὺς διαχειριζομένους τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐὰν παραδοθῇ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως τῶν συνεταιρισμῶν, ἐγὼ τουλάχιστον νομίζω ὅτι αὐτὸ θὰ ἀπετέλει ἀναίρεσιν τοῦ δικαιώματος τῶν συνεταιρισμῶν.

§85ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Βεβαίως, ἐὰν ἀνετίθετο εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν.

§86Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Εἰς τὴν καθαρῶς ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν.

§87ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Ὅταν λέγωμεν ἀρχὰς δικαστικῶς ὠργανωμένας, ἐννοοῦμεν διοικητικὰ Δικαστήρια, τὰ ὁποῖα νὰ μὴ ἀποφαίνωνται ἐπὶ ζητημάτων ἀστικοῦ δικαίου, ἀλλὰ ν’ ἀποφαίνωνται ἐπὶ ζητημάτων τοῦ λεγομένου ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ, νὰ ὑπάρχωσι δηλαδὴ Δικαστήρια ὠργανωμένα καθ’ ὃν τρόπον εἶναι ὠργανωμέναι αἱ ἀρχαὶ τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα θὰ ἐκδικάζωσιν ὑποθέσεις ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ, διότι αἱ ὑποθέσεις αὗται εἶναι καθαρῶς ὑποθέσεις τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ· ἔχουσι δηλαδὴ καὶ χαρακτῆρα δημοσίου δικαίου.

§88Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ὑπονοοῦμεν ὅλοι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας.

§89ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Καὶ ἄλλα.

§90Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ὑπ’ αὐτὸν τὸν τύπον καὶ τὰ ἄλλα συγκεκροτημένα.

§91ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Παρατηρῶ τὸ ἑξῆς, ὅτι τὸ Συμβούλιον ἐκεῖνο τῆς Ἐπικρατείας θὰ εἶναι ἡ ἀνωτέρα βαθμίς, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εἰσάγωνται αἱ ὑποθέσεις αὗται οὐχὶ ἀπ’ εὐθείας, ἀλλὰ μετὰ προσφυγήν. Ὑποτίθεται δηλαδὴ ὅτι θὰ ὑπάρξωσι καὶ κατώτερα διοικητικὰ δικαστήρια, τὰ ὁποῖα ὅμως, διὰ νὰ ὑπάρχωσι καὶ πληρῶσι τὸν προορισμόν των, πρέπει νὰ εἶναι ὠργανωμένα ὡς εἶναι καὶ τὰ πολιτικὰ ἢ ποινικὰ Δικαστήρια, δηλαδὴ νὰ παρέχωσι τὰς αὐτὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας παρέχουσι καὶ αἱ δικαστικαὶ ἀρχαί· ἐὰν δὲ διακρίνω τὰ πολιτικὰ Δικαστήρια, τοῦτο γίνεται μόνον ὡς ἐκ τῆς διαφόρου ἀσχολίας, τὴν ὁποίαν ἔχουσι τὰ κοινὰ Δικαστήρια, τριβόμενα περὶ ζητήματα τοῦ ἀστικοῦ κυρίως δικαίου καὶ λεπτολογίας δικονομικὰς καὶ ὡς ἐκ τούτου ἴσως ἀκατάλληλα νὰ λύωσι ζητήματα τοῦ δημοσίου δικαίου, ζητήματα ἀλλοίαν ἀπαιτοῦντα εἰδικότητα.

§92Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἀκόμη περισσότερον θὰ τοὺς ἐπιβαρύνωμεν μὲ ἐργασίας. Ἐγὼ ἔχω δυσπιστίαν πρὸς τὰ Δικαστήρια, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦνται ὁπωσδήποτε ἀπὸ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι καθ’ ἑαυτὰ καθωσιωμένα εἰς τὸ δικαστικὸν ἐπάγγελμα, ἰδίᾳ δὲ ἀπὸ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ὁπωσδήποτε διατελοῦσιν εἰς ποιάν τινα ἐξάρτησιν ἀπὸ τοὺς διαχειριζομένους τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, εἶναι δὲ ἀναμφήριστον ὅτι ὅλα τὰ διοικητικὰ Δικαστήρια ὑφ’ οἱασδήποτε ἐγγυήσεις καὶ ἂν θελήσωμεν νὰ τὰ συγκροτήσωμεν, διατελοῦσιν ἐν τούτοις ὑπό τινα, ἔστω ἐλαφράν, ἐξάρτησιν ἀπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας.

§93Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἐὰν μοὶ ἐπετρέπετε, θὰ παρετήρουν ὅτι ὑπάρχουσι συστήματα διοικητικῶν Δικαστηρίων παρέχοντα ἃς ἐπιθυμεῖτε ἐγγυήσεις, ὁποῖα εἶναι τὰ μικτά, ἅτινα ἀπαρτίζονται καὶ ἐκ δημοσίων ὑπαλλήλων μὲ δικαστικὴν μόρφωσιν καὶ ἐξ αἱρετῶν μελῶν. Αὐτὴ δὲ εἶναι μία ἐγγύησις, ὑποθέτω, ἡ ὁποία ἀσφαλίζει τὴν ἀνεξαρτησίαν τῶν δικαστῶν.

§94Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ναί. Ἀλλὰ θὰ ἦτο κινδυνῶδες ν’ ἀποφασίζωμεν σήμερον περὶ ἀναθέσεως εἰς Δικαστήρια, τὰ ὁποῖα ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία πρόκειται ν’ ἀποφασίσῃ, δὲν γνωρίζει οὔτε κατὰ τίνα τρόπον θὰ συσταθῶσιν, οὔτε κατὰ τίνα διαδικασίαν θὰ ἀσκήσωσι τὴν διαδικασίαν των.

§95Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Καὶ ἡμεῖς αὐτὸ εἴχομεν ὑπ’ ὄψει καὶ διὰ τοῦτο ἐνοήσαμεν μόνον νὰ θέσωμεν τὴν ἐγγύησιν τῆς διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως ἀπολύσεως, διὰ νὰ δώσωμεν μίαν κατεύθυνσιν εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τοῦ μέλλοντος νὰ κανονίσῃ αὐτὰ τὰ πράγματα. Ὅταν δὲ ἐπιληφθῇ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ὅπως λύσῃ τὸ ζήτημα ποία ἀρχὴ θὰ εἶναι ἁρμοδία, ἂν ἡ δικαστικὴ ἢ ἡ διοικητικὴ ἐξουσία, καὶ κατὰ ποῖον τρόπον θὰ λειτουργῇ ἡ διοικητικὴ δικαιοδοσία, τότε ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα θὰ λυθῶσι, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θὰ λυθῶσι κατὰ τὸν καλλίτερον τρόπον.

§96Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Θὰ τὰ λύσῃ ἡ ἁπλῆ νομοθετικὴ ἐξουσία· δὲν θὰ τὰ λύσῃ ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔχει σήμερον ἐξουσίαν νὰ ῥυθμίζῃ τὰ τοῦ Συντάγματος.

§97Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Σήμερον διὰ τῆς προτεινομένης προσθήκης εἰς τὸ ἄρθρον 11 ἐξέρχεται τῆς ἁρμοδιότητος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας τὸ ζήτημα τῆς διαλύσεως τῶν σωματείων ὑπαγόμενον εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐγγύησις, καὶ περὶ τούτου καὶ μόνον καλούμεθα νὰ σκεφθῶμεν.

§98Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Πολὺ καλά. Ἔπειτα θὰ εἶχον καὶ ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ φύσει ἐφικτοῦ τοῦ πράγματος. Τί θὰ σημαίνῃ μία διάλυσις ἐπαγγελματικοῦ συνεταιρισμοῦ, περὶ τῶν ὁποίων κυρίως μεριμνῶμεν; Ἡ διάλυσις θὰ ἔχῃ μόνον περιουσιακὴν ἔννοιαν· δὲν θὰ ἔχῃ καμμίαν πραγματικὴν τοιαύτην. Ἐὰν θέλωμεν σοβαρῶς νὰ συζητῶμεν διάλυσιν πραγματικήν, διάλυσιν ἡ ὁποία θὰ καταστήσῃ τὸ σωματεῖον ἀνύπαρκτον καὶ ἐν τῷ παρόντι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, δὲν θὰ ἔχωμεν διὰ τῆς διαλύσεως τῆς ἀπαγγελλομένης παρ’ οἱασδήποτε ἀρχῆς, τῆς διοικητικῆς ἢ καὶ τῆς δικαστικῆς ἔστω.

§99Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐκτὸς αὐτῆς τῆς διαλύσεως γνωρίζετέ τινα ἄλλην;

§100Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Γνωρίζω τὴν διάλυσιν, ἡ ὁποία σκοπεῖ ν’ ἀναιρέσῃ τὸν ἀπώτερον σκοπὸν τοῦ σωματείου. Μία διάλυσις λοιπὸν οἱαδήποτε, εἰς οἱανδήποτε ἀρχὴν καὶ ἂν τὴν ἀναθέσωμεν, δὲν θὰ ἔχῃ παρὰ συνεπείας περιουσιακάς· διότι κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν θὰ διαλυθῇ τὸ σωματεῖον, ἐπανέρχονται πάλιν τὰ ἀποτελοῦντα αὐτὸ μέλη ὑπὸ τὴν αἰγίδα τοῦ Συντάγματος, ὑπὸ τὴν ὁποίαν δύνανται καὶ πάλιν νὰ συνεταιρισθῶσιν. Τοῦτο εἶναι ἀναντίρρητον, καὶ ὑποθέτω ὅτι δὲν θὰ εἶναι καὶ ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς ἀντίθετος πρὸς τοῦτο· δὲν θὰ ἐννοῇ δηλαδὴ ἡ ἐπιτροπὴ ὅτι ἀναιρεῖται πλέον τὸ δικαίωμα ἀπὸ τὸν πολίτην τοῦ ἀποτελέσαι νέον συνεταιρισμόν, τοῦ ἀποτελέσαι συνεταιρισμὸν ἔχοντα τὸν αὐτὸν θεμιτὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον εἶχε καὶ διαλυθεὶς ὁ συνεταιρισμὸς ὑπὸ τῆς δικαστικῆς ἢ οἱασδήποτε ἄλλης ἀρχῆς. Μόνον λοιπὸν ἡ διάλυσις τῆς περιουσιακῆς ὀντότητος τοῦ συνεταιρισμοῦ ἐπέρχεται, καὶ ὑποθέτω ὅτι δὲν θὰ ἤξιζε τὸν κόπον νὰ σκεπτώμεθα καὶ τόσον πολὺ περὶ τῆς περιουσιακῆς διαλύσεως τῶν σωματείων καὶ νὰ προκαλῶμεν ἓν ζήτημα περὶ αὐτῆς τῆς τύχης τῶν σωματείων ἐφεξῆς, ἐνῷ ἔχομεν, ὅπως ἀνέφερα καὶ ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, διατάξεις ἐν τῷ ἀστικῷ δικαίῳ, καθ’ ἃς τὰ μέλη τῶν σωματείων θὰ ἠδύναντο δικαστικῶς νὰ ἐπετύγχανον τὴν διαρρύθμισιν τῶν περιουσιακῶν ὑποχρεώσεων τῶν διοικούντων τὸ σωματεῖον.

§101ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Αὐτὸ δὲν ἀμφισβητεῖται ποτέ.

§102Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Πρέπει νὰ ἐξακολουθήσωμεν κατὰ ἀντιλογίαν νὰ λύσωμεν μερικὰ πράγματα.

§103ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ναί, ἀλλὰ τότε δὲν τελειώνομεν. Κατὰ διαλογικὸν τρόπον θὰ συζητῶμεν;

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καταλαμβάνετε τὴν σειρὰν τῶν ἄλλων ἀγορητῶν. Δὲν εἶναι ὀρθὸν αὐτό.

§105Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἄλλως τε δὲ ἤμην ἐντελῶς εἰς τὸ τέλος.

§106ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τελειώσατε.

§107Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως λοιπόν, Κύριοι, νομίζω ὅτι, ἐὰν μείνῃ τὸ ἄρθρον ὡς εἶχεν ἐν τῷ παλαιῷ Συντάγματι, ἔχομεν πλήρεις τὰς συνταγματικὰς ὑπὲρ τῶν συνεταιρισμῶν ἐγγυήσεις, διότι, ὡς εἶπον εἰς ὑμᾶς, δύνανται αἱ μὲν περιουσιακαὶ σχέσεις νὰ ῥυθμίζωνται κατὰ τὸν ἀστικὸν νόμον, τὸ δὲ ζήτημα τῆς διαλύσεως, τὸ καθ’ αὑτό, τὸ ἀφορῶν εἰς προσωπικὴν διάλυσιν τοῦ σωματείου, εἶναι ἀνέφικτον κατὰ τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν ἔθεσα, ἐκτὸς ἐὰν πάλιν νομίζητε ὅτι πρέπει ἡ Συνέλευσις νὰ δώσῃ τὴν ἔννοιαν τῆς αἰωνίας διαλύσεως αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, τῆς διαλύσεως, καθ’ ἣν δὲν θὰ ἐπετρέπετο νὰ συστήσωσι τὸν αὐτὸν καὶ πάλιν σύλλογον, ὃν καὶ πρότερον εἶχον· κατὰ τῆς τοιαύτης ὅμως ἐννοίας θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ διαμαρτυρηθῶ δι’ ὅλης τῆς δυνάμεώς μου ὡς ἀπολύτως ἀνελευθέρου.

§108ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Μετὰ τὴν δήλωσιν τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς ἀνεκόπη ἡ ὁρμή μου, διότι ὑπώπτευσα, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἐνόει ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως θὰ ἀπομένῃ εἰς τὰ κοινὰ Δικαστήρια. Ἡ ἐπιτροπὴ ὅμως δηλοῖ τώρα ὅτι δὲν ἐνόει τοῦτο. Ἐνόει νὰ ἀναθέσῃ τὴν διάλυσιν τῶν σωματείων αὐτῶν εἰς τὰ διοικητικὰ Δικαστήρια;

§109Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία θὰ κανονίσῃ τὸ εἶδος τῶν Δικαστηρίων.

§110ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Καὶ νὰ μὴ ἀναθέσῃ εἰς διοικητικά, ἀλλ’ εἰς κοινά;

§111ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἰς κοινά.

§112Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Καὶ τότε, ἐὰν θὰ ὑποβληθῇ πρότασις διὰ τὰ τακτικὰ Δικαστήρια, θὰ ζητήσω τὸν λόγον, διότι ἕως τώρα δὲν ἔχομεν πρότασιν τοιαύτην.

§113ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Θὰ ὑποστηρίξω νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις ἐντελῶς. Ὁ προλαλήσας συνάδελφος ἐχαρακτήρισεν ὡς ἀνελευθέραν τὴν διάταξιν, καθ’ ἣν θὰ ἀνετίθετο ἡ διάλυσις σωματείων καὶ εἰς διοικητικὰ ἀκόμη Δικαστήρια. Ἐγὼ χαρακτηρίζω ἀνελευθέραν ταύτην τὴν διάταξιν, ἐὰν ἀνετίθεντο οὐχὶ μόνον εἰς διοικητικά, ἀλλὰ καὶ εἰς κοινά, καὶ ἀκόμη περισσότερον μάλιστα, διότι νομίζω ὅτι εἶναι σεβαστοτέρα ἡ ἐλευθερία τοῦ συνόλου ἀπὸ τὴν τοῦ μέρους.

§114Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Αὐτὸ εἶπον. Νὰ μὴ ἀνατεθῶσι πουθενά.

§115Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη, τὴν ὁποίαν προτείνει ἡ ἐπιτροπή, πρέπει νὰ ἀπαλειφθῇ. Νομίζω ὅτι ἡ Πολιτεία δὲν ἀσφαλίζεται κατὰ τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους δυνατὸν νὰ παρουσιάσωσι τοιοῦτοι συνεταιρισμοί, τοιαῦτα σωματεῖα, ἐὰν δὲν ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀμέσως ἐπεμβαίνουσα νὰ διαλύῃ τὰ σωματεῖα αὐτά, τοὺς συνεταιρισμοὺς αὐτούς. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι, ἐὰν ἀνατεθῇ καὶ εἰς διοικητικὸν ἀκόμη Δικαστήριον τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως τῶν σωματείων τούτων, καὶ πάλιν δὲν ἀσφαλίζεται πλήρως ἡ Πολιτεία, διότι, διὰ νὰ ἐκδώσῃ ἀπόφασιν τὸ διοικητικὸν Δικαστήριον, πρέπει νὰ ἐπέλθῃ ὡρισμένη παράβασις ὡρισμένων νόμων, πρέπει νὰ ἐπέλθῃ ἀθέμιτος προσβολή. Νομίζω λοιπόν, ὅτι ἡ ἀπόφασις διοικητικοῦ ἀκόμη Δικαστηρίου εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ εἶναι παράκαιρος· εἶναι ἐνδεχόμενον τὸ κακὸν νὰ ἔχῃ συντελεσθῆ ἤδη κατὰ τῆς Πολιτείας. Ἐὰν ἀφήσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὁ κίνδυνος ἀποσοβεῖται παραυτίκα. Εὐθὺς ὡς ἡ Πολιτεία ἀντιληφθῇ σωματεῖόν τι ἐπιδιῶκον σκοποὺς ἀθεμίτους, ἔχει τὸ δικαίωμα ἀμέσως ἐπεμβαίνουσα νὰ τὸ διαλύσῃ, καὶ ἡ σοβαρὰ ἀντίρρησις κατὰ τούτου εἶναι αὕτη, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον, ὅταν ἔχῃ ἡ διοικητικὴ ἐξουσία τοῦτο τὸ δικαίωμα, νὰ διαλύῃ δηλαδὴ τοὺς συνεταιρισμούς, εἶναι ἐνδεχόμενον, λέγω, νὰ προβῇ εἰς καταχρήσεις, νὰ διαλύσῃ σωματεῖα ἐπιδιώκοντα σκοποὺς μὴ συμφέροντας πρὸς αὑτήν, νὰ διαλύσῃ σωματεῖα ἀναπτύσσοντα καὶ διαδίδοντα ἰδέας, αἱ ὁποῖαι συμβαίνουσι νὰ εἶναι ἀντίθετοι πρὸς τὰς ἰδέας τὰς ἰδικάς της. Ὁ κίνδυνος, λέγω, εἶναι οὗτος, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον γὰ ἐπέλθῃ κατάχρησις τῆς ἐξουσίας τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, ἀλλ’ ὁ κίνδυνος αὐτὸς ἔχει ὡς ἀντίρροπον κἄτι ἄλλο· ἔχει ὡς ἀντίρροπον τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον. Ταύτην τὴν γνώμην ὑπεστήριξε, Κύριοι, καὶ κατὰ τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1864 ὁ Καλλιγᾶς.

§116Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ εἶδες τί ἔπαθεν ἀπὸ τὸν Σαρίπολον (Γέλωτες).

§117Ν. ΧΑΡΙΤΑΤΟΣ. Δὲν ἀρκεῖ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος, διότι δύναται νὰ ἐπέλθῃ μετὰ ταῦτα, ἓν ἔτος μετὰ τὴν διάλυσιν.

§118Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἓν ἔτος μετὰ ταῦτα;

§119Ν. ΧΑΡΙΤΑΤΟΣ. Βεβαίως· ἠμπορεῖ νὰ μὴ συνεδριάζῃ ἡ Βουλή.

§120Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Λησμονεῖτε τὸ σχετικὸν ἄρθρον, καθ’ ὃ ἡ Βουλὴ συγκαλεῖται καθ’ ὡρισμένας χρονικὰς περιόδους, εἰς τρόπον ὥστε οὐδέποτε θὰ παρέλθῃ τόσῳ μέγα χρονικὸν διάστημα.

§121Τ. ΠΑΠΑΔΑΜ. Ὑποθέσατε ὅτι παρῆλθε πολὺ διάστημα...

§122Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὁπωσδήποτε τὸ Δικαστήριον θὰ βραδύνῃ ἐπὶ μᾶλλον. Νομίζω λοιπόν, ὅτι ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος ἀρκούντως ἀσφαλίζει ἀπὸ τῆς ἐνδεχομένης ταύτης καταχρήσεως. Οὐδέποτε θὰ ὑπάρξῃ, καὶ προηγουμένως, νομίζω, ἤκουσα ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀκόμη παράδειγμα διαλύσεως συλλόγου. Δὲν θὰ ὑπάρξῃ, λέγω, ποτὲ Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος θὰ θελήσῃ νὰ διαλύσῃ σωματεῖον, διότι σκοπεῖ τὴν διάδοσιν ἀρχῶν ἀντιθέτων πρὸς ἐκείνας, τὰς ὁποίας πρεσβεύει αὐτός. Νομίζω ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τότε θὰ διαλύσῃ σωματεῖον, οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι αὐτός, ὅταν ἀνακαλύψῃ, ὅτι τὸ σωματεῖον αὐτὸ πρεσβεύει ἀρχὰς ἀθεμίτους, ὅτι προτίθεται ἀθέμιτα. Ἐκτὸς δὲ τούτου, Κύριοι, νομίζω ὅτι, ἐὰν δὲν ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις αὐτή, καὶ τὴν ἀφήσωμεν, ὅπως προτείνει ἡ ἐπιτροπή, τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ μὴ ἀνατεθῇ εἰς τὰ διοικητικὰ Δικαστήρια, ὁπότε εἶναι δυνατὸν νὰ λεχθῇ, ὅτι ὑπάρχει ποιά τις ἐξασφάλισις, ἀλλ’ εἰς τὰ κοινὰ Δικαστήρια, καὶ τὸ πρᾶγμα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἦτο τερατῶδες, καὶ τὸ πρᾶγμα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐπαναλαμβάνω, θὰ ἦτο κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην τερατῶδες κυριολεκτικῶς. Ὁ κοινὸς δικαστὴς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ προβλέψῃ· ἔχει τὸ δικαίωμα μόνον νὰ βεβαιώσῃ ὡρισμένον γεγονός, καὶ μετὰ τὴν βεβαίωσιν παραβάσεως ὡρισμένου νόμου νὰ ἐκτελέσῃ ὅ,τι ὁ νόμος τῷ ἐπιτάσσει.

§123Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα αὐτὸ νὰ προβλέψῃ.

§124Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ὅταν ἴδῃ, ὅτι ἓν σωματεῖον δὲν ἔχει καλὸν σκοπόν, ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ὅταν ἴδῃ, ὅτι ἓν σωματεῖον θέλει νὰ σαλεύσῃ τὰ θεμέλια τῆς Πολιτείας, ὅτι ἔχει σκοπὸν νὰ ταράξῃ τὴν δημοσίαν τάξιν, ὅτι ἔχει σκοπόν, κατὰ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ ἀμυνθῇ. Τότε προβλέπει ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ καὶ ὑποχρεοῦται μάλιστα ὡς ἐκ τοῦ σκοποῦ καὶ προορισμοῦ αὐτῆς νὰ κάμῃ τὴν πρόβλεψιν ταύτην. Ὁ κοινὸς ὅμως δικαστὴς δὲν δύναται νὰ προβλέπῃ. Ὁ κοινὸς δικαστὴς θὰ ἀναμείνῃ τὴν παράβασιν τῶν κειμένων νόμων, ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει τὸ ἀδίκημα θὰ ἔχῃ τελεσθῆ. Ἐκτὸς τούτου, διὰ νὰ ἐπέλθῃ διάλυσις σωματείου, πρέπει νὰ ἀπαγγελθῇ καταγγελία κατὰ τῶν μελῶν αὐτοῦ καὶ νὰ εἰσαχθῶσιν αὐτὰ εἰς δίκην, καὶ τότε, ὅταν ἀποδειχθῶσιν, ὅτι παρεβίασαν τὸν νόμον, θὰ διατάξῃ τὴν διάλυσιν τοῦ σωματείου τοῦ ἀπὸ τοιαῦτα ἀπαρτιζομένου μέλη τὸ κοινὸν Δικαστήριον. Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ταῦτα εἶναι ἀρκοῦντα ἐχέγγυα, διὰ νὰ ἀσφαλίσωσι τὴν Πολιτείαν, καί, ὅταν ὁμιλῶ περὶ Πολιτείας, ὁμιλῶ περὶ συνόλου πολιτῶν, περὶ πλειονότητος πολιτῶν, ἡ ὁποία πλειονότης θὰ εὑρίσκετο εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὸ ποσοστὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ἀπετέλει τὸ σωματεῖον. Τοῦτο τὸ μέγα ἐλάττωμα παρουσιάζει τὸ κοινὸν Δικαστήριον, διὰ νὰ ἀναθέσωμεν εἰς αὐτὸ τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως τῶν σωματείων. Κύριοι, νόμοι ἐπιτρέποντες, ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς τηρήσεως τῶν διατάξεων αὐτῶν, τὴν σύστασιν σωματείων δὲν ὑπάρχουσι. Συνεπῶς τὸ Δικαστήριον τί θὰ βεβαιώσῃ; Ὅτι δὲν ὑπάρχει νόμος ἐπιτρέπων τὴν σύστασιν; Βεβαίως ὄχι. Ὅτι ἐπιδιώκει σκοπὸν ἀθέμιτον; Οὔτε τοῦτο δύναται νὰ βεβαιώσῃ.

§125ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διατί;

§126Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Διότι δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα τὸ διοικητικὸν Δικαστήριον, καὶ τὸ κοινὸν ἀκόμη περισσότερον, νὰ βεβαιώσῃ, ὅτι ἐπληροφορήθη ὅτι τοῦτο τὸ σωματεῖον ἐπιδιώκει σκοπὸν ἀθέμιτον. Τὸ κοινὸν ὡς καὶ τὸ διοικητικὸν Δικαστήριον εἶναι Δικαστήριον, τὸ ὁποῖον θὰ ἀναμένῃ τὴν παράβασιν κοινῶν διατάξεων καὶ ἔπειτα θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ παρεμβαίνῃ. Τί θὰ βεβαιώσῃ λοιπόν, Κύριοι, τὸ Δικαστήριον; Μήπως κοινὸν ἀδίκημα; Ἀλλὰ τότε περιττὴ ἡ διάταξις. Δὲν δύναται λοιπὸν νὰ βεβαιώσῃ παρὰ παραβίασιν ὡρισμένης διατάξεως, καὶ τότε νομίζω ὅτι μετὰ τὴν παραβίασιν αὐτὴν ἡ διάλυσις τοῦ σωματείου θὰ εἶναι περιττὴ καὶ ἄχρηστος. Ταῦτα, Κύριοι, ἤθελον νὰ εἴπω σχετικῶς πρὸς τὸ συζητούμενον ἄρθρον, καὶ δὲν νομίζω, ὅτι προτείνω ἀνελεύθερόν τι. Νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προσέξωμεν περισσότερον νὰ περιφρουρήσωμεν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ συνόλου παρὰ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ὀλίγων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀπαρτίζωσι τὸ σωματεῖον. Μία διάταξις εἶναι περισσότερον φιλελευθέρα, ὅταν περιφρουρῇ τοὺς πολλούς, καὶ ὀλιγώτερον τοιαύτη, ὅταν περιφρουρῇ τοὺς ὀλίγους. Ἐπίσης, Κύριοι θὰ εἶχον νὰ παρατηρήσω τὰ ἑξῆς. Τὸ ἄρθρον 11 λέγει: «Οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, οἵτινες ὅμως οὐδέποτε δύνανται νὰ ὑπαγάγωσι τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς προηγουμένην τῆς Κυβερνήσεως ἄδειαν». Σήμερον ὑπάγεται εἰς ποικίλην κυβερνητικὴν ἄδειαν ἡ σύστασις ἀνωνύμων ἑταιρειῶν. Πρέπει λοιπὸν νὰ νομιμοποιήσωμεν κάτι τι παρανόμως σήμερον γινόμενον.

§127ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν ἄδειαν· ὑπάγονται εἰς τὴν ἔγκρισιν. Ἄλλο ἔγκρισις καὶ ἄλλο ἄδεια.

§128Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Νομίζω ὅτι ἡ διαφορὰ δὲν εἶναι μεγάλη.

§129Α. ΔΙΟΜΗΔΗΣ. Εἶναι μεγάλη ἡ διαφορά.

§130Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ταυτίζεται ὅμως ὁ σκοπός. Ἀλλ’ ἔστω, δὲν ἐπιμένω, καὶ ἐπανερχόμενος θὰ ἤθελον νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλήν, ὅπως ἀπαλείψῃ τὴν διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀνατεθῇ εἰς τὰ Δικαστήρια ἡ διάλυσις τῶν σωματείων. Πρέπει τὸ δικαίωμα αὐτὸ νὰ ἀνατεθῇ εἰς τὴν διοικητικὴν ἐξουσίαν. Εἶναι ἐνταῦθα ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος, ὁ ὁποῖος ἐξασφαλίζει. Τότε μόνον δὲν θὰ ἐξασφαλίζῃ, ἐὰν ἀπολέσωμεν τὸ θάρρος νὰ ἐλέγξωμεν Ὑπουργόν, Ὁ ὁποῖος ἀνήκει εἰς μερίδα, πρὸς ἣν τυχὸν φίλα φρονοῦμεν. Ἐμὲ ὅμως, ὁμολογῶ, οὐδέποτε θὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ θάρρος.

§131Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου 11 κατ’ ἐπίσημον ἀναγραφὴν εἰς τὰ Πρακτικὰ γενομένην ἀποφάσει τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1864 — καὶ λαμβάνω ἐκ τούτου ἀφορμὴν νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι προχθὲς ἐθεωρήθη ὅτι δὲν εἶναι συνταγματικὸν νὰ ζητήσω, ὅπως ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικὰ ἐπὶ ἄλλου ἄρθρου —, ἡ γνώμη λοιπὸν τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1864 ἐπισήμως εἰς τὰ Πρακτικὰ ἀναγραφεῖσα εἶναι, ὅτι: «Οἱ ὁρισμοὶ τοῦ ἄρθρου 11 δὲν ἐπεκτείνονται εἰς πολιτικὰς καὶ ἐμπορικὰς ἑταιρείας, ἀλλ’ αὗται θέλουν διέπεσθαι καὶ τοῦ λοιποῦ ἀπὸ τὸ ἰσχῦον ἀστικὸν καὶ ἐμπορικὸν δίκαιον». Ἐξαιροῦνται λοιπὸν αἱ ἑταιρεῖαι ἀστικαὶ καὶ ἐμπορικαὶ καὶ περιλαμβάνονται εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου 11 οἱ πολιτικοὶ συνεταιρισμοί, οἱ πολιτικοὶ σύλλογοι. Ἀλλ’ ἔχομεν σήμερον τοὺς ἐπαγγελματικοὺς συλλόγους, συνεταιρισμοὺς τοὺς ὁποίους ἀσφαλῶς ἡ Συνέλευσις τοῦ 1864 δὲν εἶχεν ὑπ’ ὄψει της. Οἱ συνεταιρισμοὶ αὐτοί, οἱ ἐπαγγελματικοὶ σύλλογοι, δὲν ἔχουσι πολιτικοὺς σκοπούς, ἀλλὰ καὶ δὲν εἶναι ἀστικαὶ καὶ ἐμπορικαὶ ἑταιρεῖαι, ἀποβλέπουσι δὲ συνήθως εἰς προστασίαν τῶν συμφερόντων τοῦ συνόλου τῶν ἐπαγγελματιῶν τῆς τάξεώς των καὶ ἀλληλοβοήθειαν. Καὶ ἀφοῦ δὲν εἶναι ἐμπορικαὶ ἢ ἀστικαὶ ἑταιρεῖαι, κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ ὑποβάλλωνται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρ. 11 καὶ νὰ συνιστῶνται ἄνευ προηγουμένης ἀδείας. Εἶναι ἀδιάφορον ἂν ἐπεκράτησε νὰ ζητῶσιν ἐν εἴδει ἀδείας τὴν ἔγκρισιν τοῦ Καταστατικοῦ αὐτῶν οἱ τοιοῦτοι σύλλογοι παρὰ τῆς Κυβερνήσεως· ἀρκεῖ ὅτι κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡ σύστασίς των δὲν ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς κυβερνητικῆς ἀδείας ἢ ἐγκρίσεως. Ἀλλὰ συνιστώμενοι ἄνευ κυβερνητικῆς ἀδείας καὶ ἄνευ ἐγκρίσεως κυβερνητικῆς, ὡς ἔχουσι τὸ δικαίωμα, θὰ ἔπρεπεν οἱ συνεταιρισμοὶ αὐτοὶ νὰ διέπωνται ὑπό τινων διατάξεων νόμων, διατάξεων συντελουσῶν εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκουσιν οἱ σύλλογοι. Ἀλλ’ ἐν τοῖς νόμοις δὲν ὑπάρχει διάταξις καθορίζουσα τὰ τῶν συνεταιρισμῶν τούτων, τὰ τῶν συλλόγων. Συνιστῶνται δυνάμει ἑνὸς Καταστατικοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ ἀναγράφωσιν ὅ,τι θέλουσι καὶ δύνανται ἐξ ὅσων ἀναγράφουσι νὰ ἐκτελῶσιν ὅσα θέλουσι. Καὶ νὰ τὰ ἐκτελῶσι ποῖοι; Οἱ συνελθόντες καὶ ἀναγράψαντες ταῦτα εἰς τὸ Καταστατικόν; Βεβαίως ὄχι. Ὡς γίνεται συνήθως, συνέρχονται οἱ σύλλογοι π. χ. τῶν ἀρτοποιῶν, τῶν ὑποδηματοποιῶν κλπ. καὶ καταρτίζουσιν ἓν συμβούλιον διοικητικόν, ψηφίζουσιν ἓν Καταστατικὸν καὶ παραδίδουσιν αὐτὸ εἰς τὸ συμβούλιον καὶ ἀπέρχονται. Τὸ συμβούλιον εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δρᾷ διὰ τὸν σύλλογον, συνέρχεται δὲ ἡ συνέλευσις κατὰ μακρὰς περιόδους, διὰ νὰ ἐγκρίνῃ ὅσα ἔχει ἀποφασίσει τὸ συμβούλιον. Παρετηρήθη ἐσχάτως, ὅτι οἱ ἡγηθέντες τῶν τοιούτων σωματείων παρεξέκλιναν τοῦ προορισμοῦ των πρὸς βλάβην τῶν σωματείων. Παρετηρήθη, ὅτι δὲν ἐτήρησαν τοὺς ὅρους τοὺς ἀναγεγραμμένους εἰς τὰ Καταστατικὰ αὐτῶν, καὶ παρετηρήθη, ὅτι ἐπεχείρησαν ἐκμετάλλευσιν τῶν τοιούτων συλλόγων διὰ σκοποὺς ποικίλους.

§132ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διὰ πολιτικοὺς σκοπούς.

§133Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Δὲν εἶναι μόνον πολιτικοὶ σκοποί, ἀλλὰ καὶ οἰκονομικοί, διότι εἰσῆλθον εἰς αὐτὰ διαφόρων εἰδῶν διαχειρισταὶ ἀνεξέλεγκτοι. Αὐτοὶ οἱ Κύριοι μάλιστα κατορθώνουσι νὰ κάμωσι μίαν πλειονοψηφίαν πάντοτε καὶ ἔχοντες αὐτὴν ἐν τῷ συμβουλίῳ καὶ ἐν τῇ συνελεύσει κάμνουσιν ὅ,τι θέλουσι πέρα τοῦ προορισμοῦ των. Ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀναγραφῇ διάταξις ἐν τῷ Συντάγματι ἐπιτρέπουσα εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ ῥυθμίσῃ διὰ νόμου τὰ τῆς λειτουργίας τῶν τοιούτων συνεταιρισμῶν, διότι ἐν τῇ διατάξει τῇ συνταγματικῇ, ὡς ἔχει εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, δὲν εὑρίσκεται ὅτι δίδεται τοιοῦτον δικαίωμα εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Αὐτὸ τὸ «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους» ἡρμηνεύθη, ὅτι ἀναφέρεται εἰς τοὺς νόμους τοὺς ποινικούς, εἰς τοὺς νόμους τῆς δημοσίας τάξεως, ὅτι δηλ. δὲν δύνανται οἱ πολῖται νὰ συνέρχωνται κατὰ παράβασιν τῶν τοιούτων νόμων.

§134Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Καὶ νόμων κανονιστικῶν τῶν συνεταιρισμῶν.

§135Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ δοθῇ ἡ ἔννοια, τὴν ὁποίαν σεῖς δίδετε. Εἶμαι σύμφωνος μαζί σας καὶ ἐπιθυμῶ νὰ ἀναγραφῇ μάλιστα ἡ ἔννοια, τὴν ὁποίαν λέγετε, εἰς τὰ Πρακτικά· ἐπειδὴ ὅμως ὑπεστηρίχθη τὸ ἐναντίον, ἐγὼ ἐπρότεινα εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἐκ συμφώνου μετ’ ἄλλων συναδέλφων, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι ῥυθμίζεται ὑπὸ τῶν νόμων τοῦ Κράτους, διὰ νὰ δώσω τὸ δικαίωμα εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ κανονίσῃ τὰ τῶν συλλόγων, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὴν διάθεσιν τῶν διαφόρων ἐπιτηδείων. Ἀλλὰ φαίνεται ὅτι ὑπεστήριξα ἐπὶ τοσοῦτον ἀτέχνως τὴν πρότασίν μου, ὥστε ἡ ἐπιτροπὴ κατέληξεν εἰς ἀντίθετον συμπέρασμα, ἀπορρίψασα τὴν πρότασίν μου καὶ δεχθεῖσα ὅτι δὲν διαλύονται ἢ δυνάμει δικαστικῆς ἀποφάσεως. Ἀλλ’ εἶναι περίεργον ὅτι, ἐνῷ ὑπεστήριζον τὴν διὰ νόμου ῥύθμισιν τῶν συλλόγων, εὑρέθην εὐχαριστημένος ἐκ τῆς ἀντιθέτου ἀποφάσεως τῆς ἐπιτροπῆς, διότι ἐπείσθην ὅτι, ἀφοῦ δίδεται τὸ δικαίωμα εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ κανονίσῃ διὰ νόμου τὸν τρόπον τῆς διαλύσεως τῶν συλλόγων καὶ τὴν δικονομίαν, ἣν θὰ ἀκολουθήσωσι τὰ Δικαστήρια διὰ τὴν διάλυσιν αὐτῶν, κατ’ ἀνάγκην ἐν τῷ νόμῳ θὰ ἀναγραφῶσι ῥυθμιστικαὶ διατάξεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας θὰ τεθῶσιν οἱ σύλλογοι. Καὶ οὕτως ἔχω τὸ ζητούμενον.

§136ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὑποθέτω ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀμφισβητηθῇ ὅτι δικαίωμα τῆς Πολιτείας εἶναι διὰ νόμου νὰ κανονίζῃ τοὺς ὅρους τῆς συστάσεως καὶ λειτουργίας τῶν διαφόρων συνεταιρισμῶν, ὑπὸ ἕνα μόνον περιορισμόν, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐξαρτηθῇ ἀπὸ προηγουμένην ἄδειαν αὐτῆς ἡ σύστασις αὐτῶν. Καθ’ ὅλα τὰ λοιπὰ εἶναι πλήρης ἡ ἐξουσία τῆς Πολιτείας νὰ ὁρίσῃ τοὺς ὅρους τῆς συστάσεως καὶ λειτουργίας τῶν συνεταιρισμῶν.

§137Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Εἶμαι συμφωνότατος. Πρὸς τοῦτο δὲ θὰ ζητήσω νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά, διότι ὑπάρχουσιν οἱ ἀντιφρονοῦντες. Ἕνεκα τούτου συνετάχθην καὶ ἐγὼ μὲ τὴν γνώμην ὅτι πρέπει δυνάμει δικαστικῆς ἀποφάσεως νὰ ἐπέρχηται ἡ διάλυσις ἕνεκα παραβάσεως διατάξεων οἱωνδήποτε καὶ συνεπῶς καὶ τῶν ῥυθμιστικῶν νόμων, διότι οὕτως ἐπιτυγχάνεται ἡ διὰ νόμου ῥύθμισις τῶν συλλόγων καὶ ἀκόμη καὶ ἡ διάλυσις αὐτῶν διὰ παράβασιν τῶν νόμων. Καὶ τοῦτο, διότι ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν ὅτι οὐδέποτε μέχρι τοῦδε Κυβερνήσεις, ὅσον ἂν ἐπηγγέλλοντο ὅτι εἶχον σταθερὰν τὴν χεῖρα, ἐτόλμησαν νὰ διαλύσωσι συλλόγους καὶ ἀνακαλέσωσι τὸ Διάταγμα τῆς ἐγκρίσεως διὰ παραβάσεις νόμων· ὑπάρχουσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπογεγραμμένα Διατάγματα ἀνακαλοῦντα προηγουμένας ἐγκρίσεις, τὰ ὁποῖα δὲν ἐτόλμησαν νὰ δημοσιεύσωσι.

§138Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Ἴσως διότι δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη τῆς δημοσιεύσεώς των.

§139Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὄχι. Ἡ Διοίκησις καὶ διὰ τοὺς παρακολουθοῦντας καὶ πεπειραμένους περὶ τὰ τοιαῦτα εἶναι φανερὸν ὅτι εὐλόγως δὲν ἐτόλμα νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀνάκλησιν, διότι αἱ πράξεις αὐτῆς θὰ ἐξητάζοντο μὲ πνεῦμα πολιτικὸν καὶ θὰ ἀπεδίδετο εἰς τὴν Διοίκησιν φατριασμός, ἦτο δὲ δυνατὸν κατὰ τῆς πράξεως τῆς Διοικήσεως νὰ προκληθῇ καὶ ἐξέγερσις, ὑφ’ ἣν νὰ καλύπτωνται καὶ ἄλλοι σκοποὶ καὶ δάκτυλοι. Ἡ Διοίκησις ἔχει προορισμὸν νὰ μεριμνᾷ καὶ περὶ τῆς δημοσίας τάξεως, ἀνάκλησις δὲ Διατάγματος πολυμελοῦς σωματείου θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀγάγῃ εἰς διατάραξιν τῆς δημοσίας τάξεως. Ἐθεωρήθη ὅτι καὶ δι’ ἄλλον λόγον, ὄχι δι’ ἀτολμίαν τῆς Διοικήσεως, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀποφυγὴν καταχρήσεων θὰ ἔπρεπε νὰ μὴ δοθῇ τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως εἰς τὴν Διοίκησιν, ἀλλὰ νὰ δοθῇ εἰς τὰ Δικαστήρια, τὴν ἀπόφασιν δὲ αὐτῶν νὰ ἐκτελῇ ἡ Διοίκησις. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐλέχθη, ὅτι τὰ Δικαστήρια δὲν εἶναι κατάλληλα, ὅτι οἱ δικασταὶ τοῦ ἀστικοῦ δικαίου δὲν εἶναι κατάλληλοι νὰ κρίνωσιν ἐπὶ τοιούτων περιστάσεων, μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβές. Οἱ δικασταὶ εἶναι οἱ μόνοι ἁρμόδιοι νὰ κρίνωσιν ἂν παρεβιάσθησαν διατάξεις τοῦ νόμου ἢ ὄχι, διότι τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς λέγει· «Συνεταιρισμὸς δὲν δύναται νὰ διαλυθῇ ἕνεκα παραβάσεων τῶν διατάξεων τοῦ νόμου εἰμὴ διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως». Δυνάμεθα δὲ νὰ ὑποστηρίξωμεν ὅτι μόνον τὰ Δικαστήρια εἶναι κατάλληλα νὰ βεβαιώσωσι τὰς παραβάσεις τοῦ νόμου. Ποία ἄλλη ἀρχὴ εἶναι εἰδικωτέρα ἀπὸ τὰ Δικαστήρια νὰ κρίνῃ περὶ τοιούτων παραβάσεων; Δὲν πρόκειται δὲ περὶ ἀναγραφῆς διατάξεων, τῶν ὁποίων ἡ κατανόησις νὰ ἀπαιτῇ γνώσεις εἰδικάς, ἐμπειρίαν τινὰ κοινωνικήν, τῆς ὁποίας ὁ τακτικὸς δικαστὴς δὲν δύναται νὰ μετέχῃ· ὁ δικαστὴς ἔχει νὰ ἐξετάσῃ καὶ κρίνῃ ἂν παρεβιάσθη ὡρισμένη τοῦ νόμου διάταξις. Ἁπλούστατον. Οὐδεὶς συνεπῶς λόγος δύναται νὰ γίνῃ περὶ εἰδικότητος τῶν δικαστῶν. Ἐν ᾧ δὲ δὲν ἀπαιτεῖται εἰδικότης, πρέπει ἐξ ἄλλου νὰ ἀνατεθῇ ἡ τοιαύτη κρίσις εἰς τὰ Δικαστήρια διὰ τὰς μεγαλειτέρας ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας μᾶς παρέχουσι ταῦτα, ὅτι θὰ κρίνωσιν αὐστηρῶς, δικαίως, ἀμερολήπτως. Ἀλλὰ μᾶς ἐκπλήσσει τὸ ἀόριστον τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος διὰ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον θὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, νὰ νομοθετήσῃ σχετικῶς μὲ τὸ θέμα τοῦτο τὴν δικονομίαν. Ἡ δικονομία αὕτη δὲν θὰ εἶναι οὔτε πολιτικὴ οὔτε ποινική· θὰ εἶναι δικονομία διοικητική, ἀνάλογος πρὸς τὰς δικονομίας, τὰς ὁποίας οἱ νόμοι ἀνέγραψαν, ὅτε εὗρον ἐν τῷ Συντάγματι τοιούτου εἴδους διατάξεις. Οἱ δικασταὶ εἶναι ἰσόβιοι καὶ δὲν ἀπολύονται εἰμὴ δυνάμει δικαστικῆς ἀποφάσεως. Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ δύναται νὰ λεχθῇ ποίου εἴδους δικαστικὴ ἀπόφασις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἐκδοθῇ, καὶ ποία ἡ δικονομία, τὴν ὁποίαν θὰ ἀκολουθήσῃ ὁ δικαστὴς πρὸς ἔκδοσιν ἀποφάσεως ἀπολύσεως. Καὶ ἐπῆλθεν ὁ νόμος περὶ ἀποχωρήσεως ἰσοβίων δικαστῶν καὶ ἀνέγραψεν ὅτι συνέρχεται τὸ Δικαστήριον τοῦ Ἀρείου Πάγου καὶ ἐξετάζει τὰ πράγματα ὡς θέλει καὶ ἀποφαίνεται δι’ ἀποφάσεως ἂν ὁ δικαστὴς εἶναι ἀπολυτέος. Δύναται ὁ νόμος νὰ ἀναγράψῃ ὅτι συνέρχεται τὸ Συμβούλιον τῶν Πλημμελειοδικῶν ἢ τῶν Ἐφετῶν καὶ ἐκτιμᾷ τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβληθῶσιν εἰς αὐτὸ εἴτε ὑπὸ τοῦ εἰσαγγελέως εἴτε ὑπὸ ἄλλης Ἀρχῆς καὶ κρίνει ἂν ὑπάρχει παράβασις διατάξεώς τινος ἢ ὄχι. Οὕτω θὰ ἔχωμεν δικαστικὴν ἀπόφασιν, καίτοι πλέον δὲν θὰ δύναται νὰ ἀποταθῇ εἰς φατριασμὸν τῆς Διοικήσεως ἡ λῆψις τοιούτου ἢ τοιούτου μέτρου, θὰ δύναται δὲ ἡ Διοίκησις μετὰ μείζονος θάρρους νὰ προβαίνῃ εἰς διάλυσιν. Δὲν εἶναι λοιπὸν τὸ ζήτημα τόσον φοβερόν, ὥστε νὰ καταργῇ τὸ ἱερὸν δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι. Πρόκειται περὶ οἰκονομικῆς διαλύσεως, ἵνα ἐξαναγκάσωμεν τὸν σύλλογον, ἐὰν θέλῃ, νὰ διατηρηθῇ, νὰ συνέλθῃ ἐκ νέου καὶ ἐργασθῇ κατὰ τὸ Καταστατικόν. Δὲν πρόκειται περὶ φυλακίσεως οὔτε περὶ παραβάσεως τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, συνεπαγομένης μεγάλας ποινάς. Διὰ τοῦτον τὸν λόγον παρετηρήθη ἐσχάτως, καὶ ὑπ’ ἐμοῦ παρετηρήθη μετ’ ἐλπίδων, ὅτι τὸ λαϊκὸν πνεῦμα ἐπεδίωξεν οὐχὶ ἁπλῶς τὸν συνεταιρισμὸν διὰ τῆς ἐξυπηρετήσεως σκοπῶν ἀφορώντων εἰς τὸ ἐπάγγελμά των μόνον, ἀλλὰ προέβη καὶ περαιτέρω, καὶ ἀποδεικνύει τοῦτο τὴν πρόοδον τοῦ λαοῦ ἐν τῇ πολιτικῇ μορφώσει, ἐπελήφθη τῆς ἐνασκήσεως καὶ ἄλλων δικαιωμάτων, καὶ κρίνω ἀναγκαῖον νὰ ποδηγετήσωμεν τὸν λαὸν εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῶν τοιούτων δικαιωμάτων, ἐὰν θέλωμεν νὰ παρεμποδίσωμεν τὴν ὑπὸ τῶν ἐπιτηδείων ἐκμετάλλευσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Ἀλλὰ, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐνισχύσωμεν τὸν λαὸν εἰς τὴν πρόοδον καὶ νὰ ἔχωμεν ἀληθῆ καὶ γνησίαν λαϊκὴν θέλησιν, ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ ποδηγετήσωμεν αὐτὸν καὶ νὰ διωργανώσωμεν τὰς ἑνώσεις κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἔχωμεν ἀσφαλῆ, γνησίαν καὶ πρὸ παντὸς ἀνεκμετάλλευτον λαϊκὴν θέλησιν.

§140ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνέμενον νὰ ἀκούσω, κύριοι συνάδελφοι, ἦτο ὁ χαρακτηρισμὸς τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος ὡς ἀνελευθέρας.

§141Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖος εἶπεν αὐτό;

§142ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τοῦ βήματος. Προκειμένου νὰ κρίνῃ περὶ τῆς διατηρήσεως ἑνὸς σωματείου ἢ διοικητικὴ ἢ ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, ὅτι ἐκείνη ἡ ἀρχή, ἡ ὁποία παρέχει τὰ περισσότερα ἐχέγγυα ὅτι θέλει κρίνει χωρὶς βλέψεις πολιτικάς, χωρὶς ἐξωτερικὸν ἐπηρεασμὸν οἱονδήποτε, εἶναι ἡ δικαστικὴ ἀρχή. Ἀκριβῶς δὲ ἡ ἐξέλιξις τῆς ἀναμίξεως τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς εἰς τὰ τῶν σωματείων εἶναι ἀπόδειξις τούτου. Τὸ σύστημα τῶν κανονιστικῶν ὅρων τῶν σωματείων, τὸ ὁποῖον εἶναι προϋπόθεσις τῆς ἀναμίξεως τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς εἰς τὰ τῶν σωματείων, ἅτινα ὑπηνίχθη ὁ ἐξ Ἀρκαδίας συνάδελφος κ. Βοζίκης, εἶναι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀντικατέστησε τὸ σύστημα τῆς ἐγκρίσεως τῆς ἀρχῆς, καὶ τὰ ἀντικατέστησε διὰ δύο λόγους. Πρῶτον διότι παρετηρήθη ὅτι ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ δὲν κρίνει πάντοτε ἀμερολήπτως προκειμένου περὶ τῶν σωματείων, περὶ τῆς διατηρήσεως καὶ συστάσεως αὐτῶν, πρὸς τούτοις δὲ καὶ κυρίως, διότι ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ δὲν εἶναι ἐπαρκής, ὅπως προστατεύῃ τὰ συμφέροντα τῶν ἀτόμων, τῶν μετεχόντων διαφόρων συνεταιρισμῶν. Ἐλευθερία δὲ τοῦ συνεταιρίζεσθαι δὲν σημαίνει μόνον ἀπόλυτον ἐλευθερίαν τοῦ προσέρχεσθαι εἰς συνεταιρισμούς, ἀλλὰ καὶ προστασίαν τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα μετέχουσι συνεταιρισμοῦ τινος, ἥτις προστασία δὲν παρέχεται μόνον διὰ τοῦ δικαιώματος τῆς προσφυγῆς εἰς τὰ Δικαστήρια πρὸς διάλυσιν σωματείου τινός, ἀλλὰ καὶ διὰ διαφόρων ἄλλων κανονισμῶν περιφρουρούντων τὰ δικαιώματα τῶν ἀτόμων τῶν μετεχόντων τῶν συνεταιρισμῶν π. χ. τὸ δικαίωμα τοῦ συμμετέχειν τῶν γενικῶν συνελεύσεων καθ’ ὡρισμένους τύπους, τῆς ὑποχρεώσεως τοῦ τηρεῖν ἰσολογισμούς, ἡ παράβασις τῶν ὁποίων συνεπάγεται ὡρισμένας ὑποχρεώσεις καὶ τὴν διάλυσιν ἀκόμη τοῦ σωματείου. Εἶναι δὲ εὐνόητον, διότι ὁ κ. Βοζίκης, ὅστις ἐνδιαφέρεται ὑπὲρ τῆς προστασίας τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος ἀτομικῶν συμφερόντων, προσεχώρησεν εἰς τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία τῷ ἐφάνη μὲν κατ’ ἀρχὰς ἀντίθετος πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν του, ἀλλ’ ἡ ὁποία ἀκριβῶς, ὡς καὶ ὁ ἴδιος ἐπείσθη, εἶναι ἡ μόνη κατάλληλος, ὅπως προστατεύσῃ τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα καὶ αὐτὸς ἐπεθύμει νὰ προστατευθῶσιν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρετήρησεν ὅτι καὶ εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ὅπως τροποποιεῖται σήμερον, δὲν πρέπει νὰ ὑπάγωνται αἱ οἰκονομικαὶ ἑνώσεις. Κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν ἡ προστασία, ἡ ὁποία περιλαμβάνεται εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν, ἔχει κυρίως σημασίαν διὰ τὰς οἰκονομικὰς ἑνώσεις καὶ ὄχι διὰ τὰς πολιτικὰς ἑνώσεις, διότι ἐπὶ τῶν πολιτικῶν ἑνώσεων σπανίως θὰ παρουσιασθῇ περίστασις νὰ προσφύγῃ μέλος τι εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχήν, ὅπως διαλυθῇ ἡ πολιτικὴ ἕνωσις ἢ ὅπως κριθῶσιν ὡρισμέναι διατυπώσεις τῆς λειτουργίας αὐτῆς, ἐνῷ κυρίως ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ἑνώσεων, εἰς τὰς ὁποίας περιλαμβάνονται αἱ ἐπαγγελματικαὶ ἑνώσεις, περὶ τῶν ὁποίων ἀνέπτυξε τὰ δέοντα ὁ κ. Διομήδης, παρουσιάζεται ἡ ἀνάγκη τῆς πραστασίας τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς, διότι ἐπὶ τῶν ἑνώσεων τούτων παρετηρήθη καὶ ἀλλαχοῦ καὶ παρ’ ἡμῖν ὅτι ἡ ἀνάμιξις τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, ὅπου ἔχει καθορισθῆ δυνάμει εἰδικῶν διατάξεων, εἶναι ἐντελῶς ἀνεπαρκής, ὅπως προστατεύῃ τὰ συμφέροντα τῶν διαφόρων μελῶν τῶν ἑνώσεων, ἰδίως τῶν ἀνωνύμων Ἑταιρειῶν. Βεβαίως ἡ ἀναγραφὴ συνταγματικῆς διατάξεως, ὅπως κανονισθῶσι καὶ τὰ τῶν ἀνωνύμων Ἑταιρειῶν καθ’ ὅμοιον τρόπον ὅπως καὶ τῶν πολιτικῶν συλλόγων, δὲν εἶναι ἀπαραίτητος, διότι ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ἑνώσεων δὲν δύναται νὰ παρακωλύσῃ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν πολιτικὸν συμφέρον ἢ ὡρισμέναι πολιτικαὶ ἰδέαι, ὅπως δι’ ὡρισμένων μεταρρυθμίσεων ἐπιβάλῃ καὶ εἰς τὰς ἀνωνύμους Ἑταιρείας καὶ ἐν γένει εἰς ὅλους τοὺς οἰκονομικοὺς συνεταιρισμοὺς τὴν τήρησιν ὡρισμένου συστήματος κανονιστικῶν ὅρων, ὅπως καὶ εἰς τοὺς πολιτικοὺς συλλόγους, ἀλλ’ ἐν τούτοις νομίζω ὅτι καλὸν εἶναι νὰ περιληφθῶσιν εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου 11, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅλαι αἱ οἰκονομικαὶ ἑνώσεις, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ἑνώσεων παρίσταται ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναμίξεως τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς καὶ ἰδίως ἡ ἀνάγκη τῆς εἰσαγωγῆς συστήματος κανονιστικῶν ὅρων, κατ’ ἀντίθεσιν τοῦ ἄλλου συστήματος τῆς ἐγκρίσεως τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπηρχαιωμένον καὶ ἀπεδείχθη ἀνεπαρκὲς νὰ προστατεύσῃ τὰ οἰκονομικὰ συμφέροντα τῶν ἀτόμων.

§143Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς φαντάζεσθε ἐπερχομένην τὴν διάλυσιν τοῦ πολιτικοῦ συλλόγου διὰ τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς;

§144Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπον ὅτι σπανίως θὰ παρουσιασθῇ τοιαύτη περίστασις. Σεῖς, φαίνεται, εἶσθε ἀντίθετος τῆς διατάξεως.

§145Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀπαλείψεως.

§146Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπίσης δὲν περιέμενον νὰ θεωρηθῇ ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς ὡς ἄκρως φιλελευθέρα, ὅτι νὰ δύναται νὰ δημιουργήσῃ κινδύνους εἰς τὴν Πολιτείαν, διότι προκειμένου περὶ συστάσεων, περὶ συνωμοσιῶν καὶ τῶν τοιούτων, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. συνάδελφος, δὲν ὑπάρχει καμμία ἀνάγκη διαλύσεως τοῦ σωματείου, ὅπως ἡ καταδιωκτικὴ ἀρχὴ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα καὶ προφυλάξῃ τὴν Πολιτείαν ἀπὸ ἐνδεχομένων κινδύνων. Δὲν εἶναι ὀρθὸν ἐπὶ ὡρισμένων γεγονότων νὰ προβαίνῃ ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ εἰς τὴν διάλυσιν συλλόγων, ὅταν ὅμως ὑπάρχωσιν ὡρισμένα γεγονότα, τότε δύναται νὰ ἐπέμβῃ ἡ καταδιωκτικὴ ἀρχὴ καὶ νὰ προβῇ εἰς τὴν καταδίωξιν τῶν ἐνόχων μελῶν τῶν συλλόγων. Ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι ἡ διάλυσις τοῦ σωματείου καθ’ ἑαυτὴν καὶ μόνην δὲν προφυλάσσει τὴν Πολιτείαν ἀπὸ κινδύνου σωματείων τοιοῦτον σκοπὸν ἐχόντων. Ἀκριβῶς ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει ὅτι οὐδέποτε ἡ ἀπαγόρευσις ἠμπόδισε τὴν σύστασιν τοιούτων συλλόγων. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὴν Γαλλικὴν ἐπανάστασιν, καθ’ ἣν πολλάκις ἀπηγορεύθησαν ὡρισμέναι κατηγορίαι συλλόγων, οἱ ὁποῖοι μολαταῦτα ἐπολλαπλασιάσθησαν καὶ ἔδρασαν περισσότερον. Δὲν εἶναι ἡ ἀπαγόρευσις τῆς συστάσεως ὡρισμένων σωματείων, ἡ ὁποία προφυλάσσει τὴν Πολιτείαν, ἀλλ’ ἡ καταδίωξις ἐπὶ ὡρισμέναις παραβάσεσι. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἡ διάταξις ἔχει μείζονα σημασίαν διὰ τοὺς οἰκονομικοὺς συνεταιρισμούς, εἰς τοὺς ὁποίους περιλαμβάνονται καὶ αἱ ἐπαγγελματικαὶ ἑνώσεις.

§147Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ τοὺς κειμένους νόμους δὲν ἔχετε τὰς αὐτὰς ἐγγυήσεις;

§148Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἰς τοὺς οἰκονομικοὺς συνεταιρισμοὺς ὄχι· δὲν δύναται τὸ μέλος τοῦ σωματείου νὰ κάμῃ ἀγωγήν, ὅπως π.χ. ἀκυρωθῇ ἀπόφασις τῆς γενικῆς συνελεύσεως παρατύπως ληφθεῖσα.

§149Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Περὶ διαλύσεως πρόκειται. Δὲν φρονεῖτε ὅτι περιττεύει ἡ ἀναγραφὴ διατάξεως ἐν τῷ Συντάγματι προκειμένου περὶ ζητημάτων ἀστικῆς φύσεως;

§150ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅπως ὁ κ. Βοζίκης σᾶς εἶπεν, ἡ ἐφαρμογὴ τοιαύτης διατάξεως ἔχει προϋπόθεσιν σειρὰν νόμων, οἱ ὁποῖοι λεπτομερῶς θέλουσιν ἀναγράφει τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν διοίκησιν τῶν διαφόρων σωματείων. Ὥστε ἡ συζητουμένη διάταξις ἀποτελεῖ τὸ προανάκρουσμα οὕτως εἰπεῖν μιᾶς νομοθετικῆς μεταρρυθμίσεως, καὶ ὡς τοιαύτην τὴν θεωρῶ σκόπιμον.

§151Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄνευ ὀργανικῶν νόμων οὐδὲν γίνεται.

§152Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῦ καταλήγετε;

§153Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καταλήγω, ἵνα διὰ ῥητῆς δηλώσεως περιληφθῶσιν ὅλοι οἱ οἰκονομικοὶ συνεταιρισμοί.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀραβαντινός.

§155Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, μετὰ τὰς ἀμοιβαίως δοθείσας ἐξηγήσεις μεταξὺ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ἡγουμένου τῆς πλειονοψηφίας τοῦ συνεδρίου τούτου, καὶ τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς βεβαίως θὰ παρεῖλκε πᾶς περαιτέρω λόγος διὰ τὴν ἐξακρίβωσιν καὶ τοποθέτησιν τοὐλάχιστον τῶν ζητημάτων· ἔχω ὅμως τὴν ἰδέαν ὅτι ἐφ’ ὅσον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου λέγονται μερικὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα καταχωρίζονται εἰς τὰ Πρακτικά, δὲν ὀφείλομεν οἱ ἔχοντες ἀντιθέτους γνώμας σιγῇ νὰ παρερχώμεθα τὰ λεχθέντα. Τοῦτο λέγω ἔχων ὑπ’ ὄψει μου ἀγόρευσιν ἐντίμου συναδέλφου, ὅστις εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι πρέπει ἡ διάταξις τοῦ βʹ ἐδαφίου ὡς λίαν φιλελευθέρα νὰ ἀπαλειφθῇ, διότι τὸ συμφέρον τῆς ὁλότητος ὀφείλει νὰ προηγῆται καὶ πρέπει νὰ κύψῃ τὸ συμφέρον τῆς ἐλευθερίας τῶν σωματείων εἰς τὸ συμφέρον τῆς ὁλότητος.

§156Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Νομίζω ὅτι μία διάταξις εἶναι περισσότερον φιλελευθέρα...

§157Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Σᾶς ἤκουσα, κύριε Φωτήλα· ἀκούσατε τώρα καὶ σεῖς ἐμέ, χωρὶς νὰ διακόπτητε. Ἡ γνώμη αὕτη εἶναι ἐσφαλμένη, καὶ εἶναι περίεργον ὅτι εἰς τὰ 1911 εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐπαναλαμβάνωμεν γνωστὰς καὶ τετριμμένας ἀληθείας. Ἀκριβῶς τὸ συμφέρον τῆς ὁλότητος δικαιολογεῖ τὴν ἄκραν φιλελευθερίαν εἰς τοὺς συλλόγους, διότι, ὡς παρατηροῦσιν οἱ ἱστορικοὶ καὶ οἱ φιλόσοφοι, ὅπως π.χ. ὁ Tocqueville dans les pays où les associations sont libres, les sociétés secrètes sont inconnus» εἰς τὰ Κράτη δηλαδή, εἰς τὰ ὁποῖα εἶναι ἐλεύθεροι οἱ συνεταιρισμοί, οἱ μυστικοὶ συνεταιρισμοὶ εἶναι ἄγνωστοι, οἱ μυστικοὶ δὲ συνεταιρισμοὶ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προσβάλλουσι τὰς Πολιτείας, ὄχι οἱ φανεροὶ οἱ ἔχοντες τὴν ἐλευθερίαν τῆς δράσεως. Αὐτὰ ἤθελον νὰ εἴπω, διὰ νὰ μὴ παρέλθῃ ἀπαρατήρητον τὸ λεχθέν.

§158ΙΩ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν ὑπάρχωσι φανεροὶ σύλλογοι ἔχοντες κρύφια διανοήματα;

§159Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τῶν διανοημάτων οὐκ ἔστι ποινή· ἂς ἔλθωσι νὰ δράσωσι καὶ τότε θὰ κριθῶσι καὶ θὰ τιμωρηθῶσι κατὰ τὰς πράξεις αὐτῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν προτεινομένην ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τροποποίησιν, αὕτη ἐθεωρήθη σκόπιμος διὰ δύο λόγους· εἰσάγεται μία ἐγγύησις, ἡ ὁποία ἐξυπηρετεῖ δύο σκοπούς, ἕνα σκοπὸν πολιτικὸν καὶ ἕνα σκοπὸν κοινωνικόν. Καὶ τοῦ σκοποῦ μὲν τοῦ πολιτικοῦ, τὴν προστασίαν δηλαδὴ τῶν συνεταιρισμῶν ἀπὸ τῆς διακριτικῆς ἐξουσίας τῶν ὀργάνων τῆς διοικήσεως, ὅπως διαλύωσιν αὐτόν, θὰ ἠδύνατό τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι δὲν κατέστη συνειδητὴ ἡ ἀνάγκη, καθότι δὲν ἐπιστοποιήθη ἕως σήμερον κατάχρησις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας πρὸς διάλυσιν συνεταιρισμῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀπίθανον ἢ μᾶλλον δὲν εἶναι ἀδύνατον νὰ φαντασθῇ τις ὅτι δυνατόν, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἡ προτεινομένη συνταγματικὴ διάταξις, νὰ εὑρεθῶσιν ὄργανα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἐν τῷ μέλλοντι, τὰ ὁποῖα νὰ διαλύσωσιν αὐθαιρέτως συλλόγους.

§160ΙΩ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ποτέ.

§161Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ κοινοβουλευτικόν μας πολίτευμα μᾶς προστατεύει κατὰ τῶν τοιούτων αὐθαιρεσιῶν· εἶναι ἀναντίρρητον. Ἀλλ’ ἀδύνατον δὲν εἶναι τὸ πρᾶγμα. Ἀλλ’ ἐξυπηρετεῖ ἡ διάταξις αὐτὴ καὶ ἕνα κοινωνικὸν σκοπόν, ἐννοεῖ δηλ. νὰ προστατεύσῃ τὴν μειονοψηφίαν τῶν μελῶν τοῦ συνεταιρισμοῦ κατὰ τῆς καταδυναστεύσεως ἐκ μέρους τῆς πλειονοψηφίας τῶν μελῶν τοῦ συνεταιρισμοῦ, τοῦτο δὲ παρετηρήθη ἐν τῇ κοινωνίᾳ ἡμῶν, ὅτι πολλάκις καὶ Καταστατικὰ κατεστρατηγήθησαν καὶ γνῶμαι τῶν μελῶν τῶν σωματείων δὲν ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν καὶ δὲν ὑπῆρχε κανὲν μέσον, ὅπως ἐπανέλθωσι τὰ σωματεῖα εἰς τὴν τροχιὰν τὴν διαγραφομένην ὑπὸ τῶν Καταστατικῶν των. Ὁ ἐκ Λαρίσης ἔντιμος συνάδελφος εἶπε: καὶ δὲν ἔχομεν τὴν ἀγωγήν, κατὰ τὸ σήμερον ἰσχῦον δίκαιον, τῶν μελῶν, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἐναγάγωσι καὶ ἐπὶ διαλύσει τοῦ σωματείου; Βεβαίως ἔχουσι τὰ μέλη τοῦ σωματείου ἀγωγὴν καὶ δύνανται νὰ ἐναγάγωσι τὸ σωματεῖον, ἀλλ’ ὑπὸ τὰς προϋποθέσεις τοῦ ἀστικοῦ νόμου καὶ τῆς ἀστικῆς Δικονομίας, ἐδῶ δὲ δὲν ἀποβλέπομεν εἰς τὰ ἀστικὰ δικαιώματα τῶν μελῶν, ἀλλ’ εἰς τὰ δικαιώματα δημοσίου δικαίου, τὰ ὁποῖα μένουσιν ἀπροστάτευτα σήμερον. Περὶ τῶν δικαιωμάτων τούτων ἔχω ὑπ’ ὄψει μου ἕνα κλασσικὸν συγγραφέα τοῦ δικαίου τοῦ συνεταιρισμοῦ, τὸν μέγαν Gierke, τὸν ὁποῖον ἔλαβον ἀπὸ τὴν Βιβλιοθήκην. Ἀκριβῶς τοῦτο λέγει ὁ Gierke, ὅτι τὰ δίκαια ταῦτα δὲν διεκδικοῦνται διὰ τῆς τακτικῆς διαδικασίας, οὔτε ὑπάρχει ἀγωγὴ πρὸς προστασίαν αὐτῶν, ἀλλὰ μόνον διὰ τῆς διαδικασίας τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ προστατεύονται. Ἡ εἰσαγωγὴ διαδικασίας τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ, ἀφοῦ ἡ προστασία διὰ τῆς ἐνασκήσεως τῆς διακριτικῆς ἐξουσίας τῶν ἐκτελεστικῶν ὀργάνων ἐν Ἑλλάδι δείκνυται ἐλλιπής, θὰ ἠδύνατο δὲ ἐνδεχομένως νὰ καταστῇ καὶ ἐπικίνδυνος, εἶναι βεβαίως ἐγγύησις διὰ τὰ μέλη τῶν σωματείων, τὰ ὁποῖα καταδυναστεύονται ὑπὸ μιᾶς πλειονοψηφίας ἢ τῶν ἀρχηγῶν τῶν σωματείων ἢ βλέπουσι τὰς διατάξεις τοῦ Καταστατικοῦ παραβιαζομένας καὶ δὲν ἔχουσι μέσον προσφυγῆς, διὰ νὰ διατηρηθῇ τὸ Καταστατικόν.

§162Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἂν ἐπιτρέπητε τὸ ἑξῆς.

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπει διακοπάς.

§164Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Σᾶς ἐπιτρέπω, διότι καὶ εἰς ἐμὲ ἐπετρέψατε.

§165Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Κατὰ τί ἐξασφαλίζεται ἡ προστασία τῶν δημοσίων δικαίων τῶν μελῶν τῶν σωματείων διὰ τῆς διατάξεως τῆς ἐπιτρεπούσης τὴν διάλυσιν τῶν σωματείων ὑπὸ Δικαστηρίων διοικητικῶν κατὰ τὴν ἔννοιαν τῆς ἐπιτροπείας;

§166Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Διότι ἡ διάταξις αὕτη, κύριοι συνάδελφοι, ὑποδεικνύει εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ὅτι ὀφείλει νὰ θέσῃ νόμον, ὁ ὁποῖος θὰ περιέχῃ κανονιστικὰς διατάξεις ῥυθμιζούσας καὶ τὴν σύστασιν καὶ τὴν λειτουργίαν τῶν σωματείων, ἡ παράβασις δὲ τῶν διατάξεων τούτων θὰ δίδῃ δικαίωμα εἰς τὸ μέλος, ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ ὁποίου παρεβιάσθη ὁ νόμος, νὰ προσφεύγῃ εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν καὶ ζητῇ κατὰ πρῶτον λόγον τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου καὶ εἰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, περὶ τῶν ὁποίων θὰ προΐδῃ ὁ νόμος, τὴν διάλυσιν τοῦ σωματείου, διάλυσιν δικαστικήν, ὄχι διοικητικήν, δυναμένην νὰ ἐπηρεασθῇ ἐκ κομματικῶν ἢ ἄλλων λόγων.

§167Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Νομίζω ὅτι καὶ ἄνευ αὐτῆς τῆς ὑποδείξεως, ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον, ἠδύνατο ἀξιόλογα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ῥυθμίσῃ τὸν τρόπον.

§168Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν τὸ ἔκαμεν ἕως τώρα. Ἐν τῷ δευτέρῳ ἐδαφίῳ, τῷ προστεθέντι εἰς τὸ ἄρθρ. 11, περιελάβομεν πάντας τοὺς συνεταιρισμούς, καὶ κατ’ ἐμὴν γνώμην βεβαίως τὸ ἐδάφιον τοῦτο πάντας τοὺς συνεταιρισμοὺς περιλαμβάνει. Ὁ ἐκ Λαρίσης ἔντιμος συνάδελφος εἶχε καὶ ἑτέραν παρατήρησιν. Λέγει ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἄσκοπος, διότι διὰ τῆς διαλύσεως τοῦ συνεταιρισμοῦ δὲν ἐμποδίζομεν τὴν ἀνασύστασιν αὐτοῦ. Ὁ ἔντιμος συνάδελφος συγχέει τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι πρὸς τὸν ὑπάρχοντα συνεταιρισμόν. Ἡ διάταξις ἔχει ταύτην τὴν σκοπιμότητα· διαλυομένου τοῦ συνεταιρισμοῦ καὶ ὑπὸ τὸ ὑπάρχον δίκαιον αἴρεται ἡ νομική του προσωπικότης, ἡ ὁποία εἶναι καὶ περιουσιακή, ἀλλὰ καὶ δημοσίας φύσεως. Ἡ κατάργησις λοιπὸν τῆς νομικῆς προσωπικότητος τοῦ συνεταιρισμοῦ τίθεται ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν δικαστικῆς ἀποφάσεως. Ἡ ὑπὸ τοιαύτην δ’ ἐγγύησιν ἐνεργουμένη κατάργησις τῆς νομικῆς προσωπικότητος ἔχει σημασίαν, ἀνεξαρτήτως τοῦ δικαιώματος τῶν μελῶν τοῦ διαλυθέντος νομικοῦ προσώπου, ὅπως ἐκ νέου συνεταιρισθῶσιν. Ἐν γένει δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν ὅτι, ὅταν τὸ ἄρθρον 11 εἰς τὸ 1ον ἐδάφιον ἐξασφαλίζῃ εἰς τοὺς Ἕλληνας τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι, βεβαίως δὲν ἐξασφαλίζει εἰς αὐτοὺς καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ συνιστᾷν νομικὸν πρόσωπον ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς ἀρχῆς. Τὸ ζήτημα ἐγεννήθη καὶ ἀλλαχοῦ, καὶ οὕτως ἡρμηνεύθη τὸ ἄρθρον ἐν Βελγίῳ. Τὸ νομικὸν πρόσωπον δύναται ἡ Πολιτεία, ἐν τῷ συμφέροντι καὶ ἑαυτῆς καὶ τῆς κοινωνίας, νὰ τὸ ἐξαρτήσῃ ἐξ ὅρων καὶ προϋποθέσεων, καλλίτεροι δὲ ὅροι καὶ προϋποθέσεις δὲν εἶναι βεβαίως ἡ ἔγκρισις καὶ ἡ ἄδεια τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ ἡ νομοθετικὴ ῥύθμισις. Δύναται προσέτι ἡ Πολιτεία καὶ νὰ διαλύσῃ τὸ νομικὸν πρόσωπον μετὰ συνεπειῶν. Ἐὰν διαλυθῇ ὁ συνεταιρισμὸς κατ’ ἀκολουθίαν τοῦ εἰσαγομένου δευτέρου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου, βεβαίως θὰ δύνανται νὰ συνέλθωσιν ἐκ τῶν μελῶν του ὅσα θέλουσιν ἐκ νέου, ἀλλὰ νομικὴν προσωπικότητα δὲν θὰ ἔχῃ ὁ διαλυθεὶς σύλλογος, ἡ δὲ περιουσία του κατὰ τοὺς κανόνας τῆς διαδοχῆς τῶν θνησκόντων νομικῶν προσώπων θὰ περιέρχηται ὅπου ὁ νόμος ὁρίζει. Βεβαίως ἡ διάταξις δὲν φαίνεται τόσον φιλελευθέρα, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ δηλώσωμεν τοῦτο, ὅτι ἡμεῖς οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸ ἐργατικὸν κόμμα, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι εἴμεθα γνωστοὶ καὶ διὰ τὴν ἰδιαιτέραν ὑπὲρ τῶν ἐργατῶν συμπάθειάν μας εἰς τοὺς ἀγῶνάς μας ὑπὲρ τῆς ἐργατικῆς κινήσεως, πονοῦμεν περισσότερον παντὸς ἄλλου διὰ τὴν ὑπὸ τῆς Πολιτείας ἐγκατάλειψιν τῆς κινήσεως ταύτης, τῆς κατ’ ἀνάγκην συλλογικῆς, ἀνοργανώτου. Ἡμεῖς περισσότερον παντὸς ἄλλου πονοῦμεν διὰ τὴν ἔλλειψιν νομοθετικῆς ὀργανώσεως τῶν ἐργατικῶν συλλόγων· καὶ θέλομεν τὴν ἐργατικὴν κίνησιν νὰ προβῇ ὄχι ἐν ἀναρχίᾳ, ἀλλὰ ὠργανωμένη καὶ νομοθετικῶς συγκεκρατημένη.

§169Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Ἤθελον νὰ μάθω τὸ ἑξῆς, ἀφοῦ εἰς τὸ δικαίωμα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἶναι νὰ αἴρῃ τὴν ἔγκρισιν, ἡ ἄρσις τῆς ἐγκρίσεως δὲν ἀποτελεῖ διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ; Νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ δεχθῶμεν, ὅπως ἡ αὐτὴ ἀρχή, ἡ ὁποία θὰ κανονίζῃ τὰ τῆς ἐγκρίσεως, νὰ κανονίζῃ καὶ τὰ τῆς διαλύσεως.

§170Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Διατί σᾶς φαίνεται παράδοξον τὸ πρᾶγμα; Μήπως ὁ Βασιλεὺς δὲν διορίζει τὸν δικαστήν, ἀλλ’ οὗτος ἅπαξ διορισθεὶς παύεται διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως; Καὶ διατί ὁμιλεῖτε περὶ ἀδείας; Παρ’ ἡμῖν μόνον διὰ τὰς ἀνωνύμους ἐμπορικὰς ἑταιρείας ἀπαιτεῖται ἄδεια, διότι ἀκολουθεῖ ὁ Ἐμπορικὸς νόμος σύστημα τὸ ὁποῖον δὲν ὑπάρχει εἰς οὐδεμίαν ἄλλην νομοθεσίαν. Καὶ ἐλπίζω ὅτι, ἂν ἀναθεωρηθῇ ὁ Ἐμπορικός μας νόμος, θέλουσι κανονισθῆ ὑπὸ τοῦ νόμου οἱ ὅροι τῆς συστάσεως τῶν ἀνωνύμων ἑταιρειῶν, ὥστε οὔτε δι’ αὐτὰς νὰ μὴ ἀπαιτῆται ἔγκρισις.

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§172ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν, διὰ νὰ ἐπανέλθωμεν.

§173ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πόσοι εἶναι ἀκόμη ἐγγεγραμμένοι;

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἕξ.

§175ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἂς διακόψωμεν διὰ τὰς 10.

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 10ην μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§177ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§178ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀφοῦ τέλος πάντων, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ ἐπαναληφθῇ ἡ συνεδρίασις κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ἐπιβεβλημένον εἶναι καὶ εἰς ἐμὲ νὰ ἐκθέσω τὰς σκέψεις μου ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 11. Τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, εἶναι σοβαρόν, εἶναι πολυσχιδές, εἶναι ὑφῆς λεπτοτάτης. Εἶναι ἀνάγκη τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 11 νὰ τὴν ἐξετάσωμεν καὶ ἱστορικῶς ἐν τῇ ἐσωτερικῇ αὐτῆς ἐννοίᾳ καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς σκοπιμότητος αὐτῆς. Πρὸ τούτου ἔχω ἀνάγκην, κύριοι συνάδελφοι, νὰ σᾶς παρακαλέσω, ὅπως μοῦ ἀκούσητε μετὰ πάσης ἐπιεικείας, ἀλλὰ καὶ μετὰ πάσης ὑπομονῆς, τοὐλάχιστον μέχρι τοῦ σημείου, καθ’ ὃ θέλω παρακαλέσει τὸν κ. Πρόεδρον, ὅπως ἐπιτρέψῃ εἰς πάντα ἐξ ὑμῶν διακοπήν. Ἀλλὰ πρὸ τούτου παρακαλῶ νὰ ἐπιτρέψητε τὴν συνέχειαν τοῦ λόγου ἄνευ διακοπῆς. Τὸ ἄρθρον 11 κατὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ἔχει ὡς ἑξῆς: «Οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, οἵτινες ὅμως οὐδέποτε δύνανται νὰ ὑπαγάγωσι τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς προηγουμένην τῆς Κυβερνήσεως ἄδειαν». Τρεῖς εἶναι αἱ ἔννοιαι αἱ περιλαμβανόμεναι εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο· πρῶτον ἡ ἔννοια τοῦ συνεταιρισμοῦ, δεύτερον ἡ ἔννοια, ὅτι δέον νὰ τηρῶνται οἱ νόμοι, τρίτον ἡ ἔννοια ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν ὑπάγεται εἰς προηγουμένην τῆς Κυβερνήσεως ἄδειαν. Ἀνάγκη εἶναι νὰ ἐξετάσωμεν μίαν πρὸς μίαν τὰς τρεῖς ταύτας ἐννοίας. Ποία εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ συνεταιρισμοῦ πρῶτον ἐν γένει καὶ δεύτερον ἐν τῷ ἄρθρῳ 11; Ἐν γένει ἡ ἔννοια τοῦ συνεταιρισμοῦ εἶναι ἐν τῇ ἑνώσει πλειόνων πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἑνὸς σκοποῦ. Αἱ ἑνώσεις αὗται τῶν πλειόνων προσώπων τῶν ἐπιδιωκόντων ἕνα σκοπὸν κυριώτατα πάλιν διαιροῦνται εἰς δύο, εἰς τὰς ἑνώσεις ἐκείνας, αἵτινες δὲν ὑπάρχουσιν ἀνεξαρτήτως τῶν προσώπων, καὶ εἰς τὰς ἑνώσεις ἐκείνας, αἵτινες νοοῦνται ἐν τῇ ἑνώσει ὡς ἀνεξάρτητοι τῶν προσώπων. Ἔχετε μίαν ἐμπορικὴν ἑταιρείαν ὁμόρρυθμον, ὅπως λέγει τὸ Ἐμπορικὸν δίκαιον. Ἡ ἑταιρεία ἐκείνη δὲν νοεῖται ἀνεξάρτητος πρὸς τὰ πρόσωπα· πᾶσα πρᾶξις τῆς ἑταιρείας ἐκείνης εὐθύνει τὰ πρόσωπα κατὰ πάντα τρόπον, καὶ ποινικῶς καὶ ἀστικῶς. Ἔχετε μίαν ἄλλην, τὴν καλουμένην ἀνώνυμον ἑταιρείαν. Ἐν τῇ ἑνώσει ἐκείνῃ ἔχετέ τι ἀνεξάρτητον τῶν προσώπων ἀπὸ μιᾶς ἀπόψεως, διότι πᾶσα πρᾶξις ἀξιόποινος τῆς ἑταιρείας ἐκείνης εὐθύνει τὰ πρόσωπα, ἀλλὰ περιουσιακῶς δὲν εὐθύνονται τὰ πρόσωπα, ἀλλὰ μόνον τὰ κεφάλαια τῆς ἑταιρείας ἐκείνης. Αὐτὴ εἶναι γενικώτατα ἡ ἔννοια τοῦ συνεταιρισμοῦ, ὡς, τὸ γε νῦν ἔχον, ἐνώπιον ὑμῶν, κατὰ τὴν κρίσιν μου, δέον νὰ τεθῇ ἡ ἔννοια αὕτη. Εἰδικώτερον αἱ ἑνώσεις αὗται εἶναι σύλλογοι πολιτικοί, σύλλογοι ἐπιδιώκοντες σκοποὺς ἐπιστημονικούς, σκοποὺς φιλανθρωπικούς, σύλλογοι ἐπαγγελματικοί, ὡς εἶναι αἱ συντεχνίαι, ἑταιρεῖαι ἐμπορικαί, ἑταιρεῖαι τοῦ ἀστικοῦ δικαίου. Ἐξετάσωμεν ἤδη· ἡ ἔννοια ἡ περιλαμβανομένη εἰς τὸ ἄρθρον 11 ἐν τῇ φράσει «δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι» περιλαμβάνει πάσας τὰς ἑνώσεις ἢ περιλαμβάνει ὡρισμένας ἑνώσεις; Ἀνεπτύχθη ἤδη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἑσπέραν ταύτην, ὅτι οἱ συντάσσοντες κατὰ τὸ 1864 τὸ ἄρθρον 11 δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει τὰς ἐπαγγελματικὰς ἑνώσεις, τὰς ἑνώσεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἡμεῖς σήμερον ἐν Ἑλλάδι δυνάμεθα νὰ ἐννοήσωμεν ἐντελέστερον, ἐὰν τὰς ὀνομάσωμεν συντεχνίας, καὶ μάλιστα ὡμολογήθη ὀρθῶς, ὅτι οἱ συντάσσοντες τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο ἠγνόουν τὰς ἑνώσεις. Καὶ ἱστορικῶς ἀποδεικνύεται τοῦτο· διότι οἱ συντάσσοντες, Κύριοι, τὰ Συντάγματα ἡμῶν τοῦ 1844 καὶ 1864 ἐνεπνέοντο κυριώτατα ἐκ τῶν ἰδεῶν τῆς Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως, ἡ ὁποία ἐπανάστασις εἶχεν ἐκραγῆ τότε ὅπως καταστρέψῃ καὶ πολιτικῶς καὶ κοινωνικῶς τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησε κατὰ τοὺς χρόνους τοῦ μεσαίωνος ἐν Εὐρώπῃ, κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, καθ’ οὓς οἱ πολῖται δὲν ἐπροστατεύοντο ἐπαρκῶς ὑπὸ τοῦ Κράτους, ἀλλὰ τὴν ἀσφάλειαν αὑτῶν εὕρισκον ὑπὸ τὸ Κράτος ἑνὸς τιμαριούχου· ὅτε δὲ συνέβαινε νὰ ἐξέλθωσι τοῦ Κράτους ἑνὸς τιμαριούχου—καὶ κυρίως συνέβαινε τοῦτο, ὅτε ἐξήρχοντο τοῦ ἀγροτικοῦ βίου—, εὑρίσκοντο ἐντελῶς ἀπροστάτευτοι καὶ ᾐσθάνθησαν τὴν ἀνάγκην συνεταιρισμῶν, διὰ νὰ προστατεύωσιν ἑαυτοὺς καὶ νὰ ἀμύνωνται κατὰ πάσης ἐξωτερικῆς προσβολῆς καὶ νὰ προστατεύωσι τὰ συμφέροντα ἀλλήλων· ἀλλὰ βαθμηδὸν καὶ κατ’ ὀλίγον προαγόμεναι αἱ συντεχνίαι ἐκεῖναι ἀπετέλεσαν, θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ἕνα δημόσιον κίνδυνον, διότι τόσον πολὺ εἰς ἑαυτὰς ἀφωσιώθησαν αἱ ἑνώσεις ἐκεῖναι, ὥστε ἀπετέλεσαν χωριστοὺς τοῦ συνόλου τῆς κοινωνίας συλλόγους καὶ συνησθάνθησαν ἴδια συμφέροντα, τὰ ὁποῖα δὲν συνεβιβάζοντο κατὰ πᾶσαν περίστασιν πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ συνόλου. Τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο, λέγω, ἦλθε καὶ διέλυσεν ἡ Γαλλικὴ ἐπανάστασις, ἐκ τῶν ἰδεῶν τῆς ὁποίας ἐμπνεόμενοι οἱ συντάκται τῶν ἡμετέρων Συνταγμάτων βεβαίως δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει τοιαύτας ἑνώσεις. Ἀλλ’ ἀκριβῶς κατὰ τοὺς χρόνους, καθ’ οὓς συνετάσσετο τὸ Σύνταγμα ἡμῶν τοῦ 1864, ἤρχισαν ἐπικρατοῦσαι ἐν Εὐρώπῃ αἱ ἰδέαι αἱ σοσιαλιστικαί, ἀκριβῶς πάλιν ἕνεκα τοῦ λόγου ὅτι οἱ πολῖται, οἱ ἐπαγγελματίαι οἱ διάφοροι, οἱ ἐργάται ἰδιαίτατα, δὲν ᾐσθάνοντο ἐπαρκῆ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους, καὶ σήμερον εὑρισκόμεθα, ἐν Εὐρώπῃ τοὐλάχιστον, εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν οἱ τοιοῦτοι συνεταιρισμοὶ ἔχουσι προαχθῆ εἰς ἀκμήν, ἀλλὰ καὶ εἰς σπουδαιοτάτην συναίσθησιν ἰδίων δικαιωμάτων. Τοιαῦται ἀντιλήψεις ἤρξαντο ἐπικρατοῦσαι ἱκανῶς καὶ παρ’ ἡμῖν. Κατὰ τὴν γνώμην τὴν ἀναπτυχθεῖσαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὸ ἄρθρον τοῦτο ἐπίσης διὰ τῆς φράσεως «δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι» δὲν περιεῖχε καὶ ἔννοιαν, καθ’ ἣν ἐκανονίζετο ὑπὸ τοῦ ἄρθρου τούτου καὶ ὁ καταρτισμὸς ἄλλων ἑνώσεων, ἑνώσεων ἐμπορικῶν, διότι, ἐὰν περιεῖχε τοιαύτην ἔννοιαν, δὲν θὰ ἀπῃτεῖτο καὶ ἔκτοτε ἡ ὑπὸ τοῦ Κράτους ἔγκρισις τῆς συστάσεως τῶν ἀνωνύμων ἑταιρειῶν. Ἀλλ’ ἐλέχθη, ὅτι ἡ ἔγκρισις εἶναί τι διάφορον τῆς ἀδείας. Νομικῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ νοηθῇ ὡς διάφορόν τι ἡ ἔγκρισις τῆς ἀδείας, ἀλλ’ ἐνώπιον πολιτικοῦ Σώματος νομίζω ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθῇ καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον. Εἶναι βραχὺς ὁ χρόνος, ὅστις μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένος, καὶ ἡ ὥρα ἀκατάλληλος νὰ ἐκταθῶ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Πρακτικώτερον ὅμως θὰ τὸ ἐξετάσω. Τὸ ἄρθρον λέγει ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπαχθῇ εἰς προηγουμένην τῆς Κυβερνήσεως ἄδειαν». Ἐὰν ἡ ἔγκρισις ἦτο διάφορόν τι τῆς ἀδείας, τότε λαμβάνει ὑπόστασιν τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἐννοεῖ τὸ ἄρθρον 11, ὁ συνεταιρισμὸς τουτέστι, καὶ κατόπιν ἐπέρχεται ἡ ἔγκρισις; λαμβάνει ὑπόστασιν ἄνευ ἀδείας; ὑπάρχει τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο; πῶς ὑπάρχει; κατὰ ποῖον τρόπον; Ἐὰν ὑπάρχῃ, πρέπει νὰ ἔχῃ δικαιώματα καὶ ὑποχρεώσεις. Καὶ ἐὰν ἡ ἔγκρισις εἶναι διάφορον τῆς ἀδείας, τότε κατόπιν τῆς ἐγκρίσεως ἔχει τὰ αὐτὰ δικαιώματα καὶ τὰς αὐτὰς ὑποχρεώσεις, ὥστε νὰ εἶναί τι ἀνάξιον λόγου καὶ ἀνάξιον πάσης προσοχῆς ἡ ἔγκρισις; ἢ μεταβάλλει ὑπόστασιν; Τότε ἄλλο εἶναι τὸ πρόσωπον τὸ πρὸ τῆς ἐγκρίσεως καὶ ἄλλο τὸ μετὰ τὴν ἔγκρισιν; Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι ἄλλο ἡ ἄδεια καὶ ἄλλο ἡ ἔγκρισις. Ἡ ἔγκρισις εἶναι ἡ ἄδεια ἀπό τινος χρόνου, θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ. Εἶπον πάντα ταῦτα, Κύριοι, διὰ νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον εἶναι σκόπιμον εἰς τὴν διάταξιν ταύτην νὰ δώσωμεν σήμερον εὐρυτέραν ἔννοιαν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν εἶχε πρότερον. Ὡμολογήθη, ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, ὅτι μέχρι τοῦ νῦν ἡ διάταξις ἐνόει συνεταιρισμοὺς πολιτικοὺς συλλόγους μόνον, δὲν ἐνόει ἐπαγγελματικοὺς συνεταιρισμούς, διότι ὁ συνταγματικὸς νομοθέτης τοῦ 1864 ἠγνόει αὐτούς· δὲν ἐνόει συνεταιρισμοὺς ἐμπορικούς, διότι ἄφησεν αὐτοὺς κανονιζομένους κατὰ τοὺς νόμους τοὺς κειμένους, τοὺς συνήθεις νόμους, τοὺς νόμους τοὺς ἀστικούς, τοὺς νόμους τοὺς ἐμπορικούς. Καὶ πῶς ἐκανόνισε τοὺς συλλόγους ἐκείνους ὁ συνταγματικὸς νομοθέτης τοῦ 1864; Ἕνα καὶ μόνον ἔθηκε περιορισμόν. Εἶπε «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Ποία ἡ ἔννοια τῆς διατάξεως ταύτης «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους»; Εἶναι ἡ ἔννοια ὅτι ἐκ τῆς τηρήσεως τῶν νόμων ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις τῶν συνεταιρισμῶν ἐκείνων; εἶναι ἡ ἔννοια ὅτι ἐκ τῆς μὴ τηρήσεως τῶν νόμων εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ διάλυσις τῶν συνεταιρισμῶν ἐκείνων; Ὄχι, Κύριοι. Ἐντελῶς ὄχι, Κύριοι. Τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ συνεταιρίζωνται· τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους οἱ Ἕλληνες πολῖται, λέγει τὸ ἄρθρον 9, ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ἀναφέρωνται ἐγγράφως εἰς τὰς Ἀρχάς· εἰς τὸ ἄρθρον 10, ὅπου κανονίζεται τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι, δὲν λέγεται «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους», ἀλλὰ λέγεται ὅμως «ἡσύχως καὶ ἀόπλως», καὶ ἀφοῦ συνέρχονται «ἡσύχως καὶ ἀόπλως», δὲν πρόκειται βεβαίως παρὰ νὰ λαλήσωσι, καὶ ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ λαλήσωσι κατὰ τὸ ἄρθρον 14 προφορικῶς, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Τί σημαίνει ἡ ἔκφρασις «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους» εἰς πάντα τὰ ἄρθρα ταῦτα; Σημαίνει ὅτι δὲν δύνανται νὰ εἴπωσιν, ὅτι, διότι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ συνερχώμεθα, διότι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ συνεταιριζώμεθα, διότι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀναφερώμεθα, ἐκ τούτου ἕπεται ὅτι δυνάμεθα νὰ παραβαίνωμεν τοὺς νόμους καὶ νὰ εἴπωμεν ἀκολούθως, ὅτι, ὅ,τι ἂν ἐπράξαμεν, δὲν τὸ ἐπράξαμεν ὡς συνεταιρισμοί, τὸ ἐπράξαμεν ὡς συνελθόντες ἐν δικαιώματι, τὸ ἐπράξαμεν ὡς ἀναφερθέντες ἐν δικαιώματι. Ταύτην τὴν ἔννοιαν ἔχει, διότι εἶπον προηγουμένως, ὅτι ἐκ τοῦ νόμου ὑπάρχει ὁ συνεταιρισμός, ὑπάρχει κατὰ δικαίωμα ὁ συνεταιρισμός, καὶ ὁ συνεταιρισμὸς εἶναί τι ἀνεξάρτητον τῶν προσώπων. Δὲν δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἐκ τῶν συνεταιριζομένων, ὅτι, ἐὰν ἔπραξά τι, δὲν τὸ ἔπραξα ὡς ἄτομον, δὲν εἶναι πρᾶξις ἐμή, εἶναι πρᾶξις τοῦ συνεταιρισμοῦ, εἶναι πρᾶξις τοῦ νομικοῦ προσώπου. Ἐκ τοῦ δικαιώματος τοῦ συνεταιρίζεσθαι δὲν ἀπορρέει τὸ ἀνέγκλητον ἀπέναντι τοῦ νόμου. Ταύτην τὴν ἔννοιαν ἔχει ἡ ἔκφρασις «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Τὰ πρόσωπα, μολονότι ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ συνεταιρίζωνται, δὲν δύνανται νὰ ὀχυρωθῶσιν ὄπισθεν τοῦ δικαιώματος ἐκείνου καὶ νὰ εἴπωσι «τί ἐγκαλεῖτε ἡμᾶς, δι’ ὅ,τι ἂν εἴπωμεν ἐν τῷ συλλόγῳ, δι’ ὅ,τι ἂν ἀπεφασίσαμεν; Συνεκλήθημεν, συνεζητήσαμεν καὶ ἀπεφασίσαμεν κατὰ δικαίωμα ἀπορρέον ἐκ τοῦ Συντάγματος». Δὲν δύναται ὁ ἀνήκων εἰς τὸν σύλλογον νὰ εἴπῃ, ὡς ὁ Βουλευτής, ἔχω τὴν ἀσυλίαν. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἔχει τὸ «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Δὲν ἔχει τὴν ἔννοιαν ἡ ἔκφρασις «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους», ὅτι ἐκ τῆς τηρήσεως ἢ μὴ τῆς διατάξεως ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις ἢ ἡ μὴ ὕπαρξις τοῦ συνεταιρισμοῦ, διότι, ἐὰν ἐδίδετο τοιαύτη ἔννοια, ὅτι ἐκ τῆς διατάξεως ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις ἢ ἡ μὴ ὕπαρξις τοῦ συνδέσμου, θὰ κατελήγετε νὰ θεωρήσητε τὴν διάταξιν ὁλόκληρον τοῦ ἄρθρου 11 ὡς τραγελαφικήν. Παρακολουθήσατέ με, παρακαλῶ. Τί λέγει τὸ ἄρθρον 11; Λέγει ὅτι ὁ σύλλογος ὑπάρχει χωρὶς νὰ ἐρωτᾷ τινα, χωρὶς νὰ ἐξαρτᾷ τὴν σύστασιν, τὴν ὕπαρξίν του ἐκ τῆς ἀδείας τινός. Ἀφοῦ ὁ σύλλογος γεννᾶται, ὑφίσταται, δρᾷ, προοδεύει, χωρὶς νὰ ἐρωτᾷ τινα, χωρὶς νὰ ζητῇ τὴν ἄδειάν τινος, πῶς θὰ ἔχῃ τις τὸ δικαίωμα, χωρὶς νὰ δημιουργῇ αὐτόν, νὰ εἴπῃ πρὸς αὐτόν, καταλύω τὴν ὕπαρξίν σου; Ἀλλά, καὶ ἂν εὑρίσκετό τις καὶ ἔλεγε: καταλύω τὴν ὕπαρξίν σου τὴν ἑνδεκάτην παρὰ δέκα, ποῖος θὰ ἀπηγόρευε τὴν ἑνδεκάτην παρὰ ἐννέα λεπτὰ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν τὸν πρώην σύλλογον, ἀφοῦ δὲν ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις τοῦ συλλόγου ἐκ τῆς ἀδείας τῆς Κυβερνήσεως, νὰ εἴπωσιν, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ αὖθις; Θὰ ἦτο λοιπὸν τραγελαφικόν, ἂν εἰς τὴν ἔκφρασιν «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους» ἐδίδομεν τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἐκ τῆς διατάξεως ταύτης ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις τοῦ συνεταιρισμοῦ. Ἀλλὰ τοιαύτης οὔσης τῆς ἐκφράσεως «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους» δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ ἄρθρον 11 περιλαμβάνει καὶ ἐπαγγελματικὸν συνεταιρισμόν, περιλαμβάνει καὶ ἀνώνυμον ἑταιρείαν, περιλαμβάνει καὶ ὁμόρρυθμον ἑταιρείαν, περιλαμβάνει πᾶσαν τοιαύτην ἕνωσιν τοῦ δημοσίου καὶ ἰδιωτικοῦ δικαίου; Βεβαιότατα ὄχι. Καὶ διατί ἠθέλησεν ὁ συντακτικὸς νόμος τοῦ 1864 νὰ θέσῃ διάταξιν προστατεύουσαν μόνον τοὺς συνεταιρισμούς, οἵτινες εἰδικώτερον καλοῦνται πολιτικοὶ σύλλογοι; Διότι ἑπόμενον ἦτο μόνον τοιοῦτοι σύλλογοι νὰ ἔλθωσιν εἰς σύγκρουσιν πρὸς τὸ ὑπάρχον πολιτικὸν καθεστώς, μόνον τοιοῦτοι σύλλογοι εἶχον ἀνάγκην προστασίας ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἴπομεν, ὅτι τοὺς ἐπαγγελματικοὺς συλλόγους τοὺς ἠγνόει ὁ νόμος ἐκεῖνος, δὲν εἶναι δυνατὸν δὲ νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπετίθετο κατ’ αὐτῶν καὶ κατὰ σύστημα, ὥστε νὰ ἔχωσιν ἀνάγκην νὰ προστατευθῶσιν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως συνεταιρισμοὶ ἐμπορικοί, συνεταιρισμοὶ τοῦ ἀστικοῦ δικαίου. Ποῖος ὑπῆρξε λόγος, ποία παρουσιάζεται ἀνάγκη ἐμπορικῶν συνεταιρισμῶν, νὰ προστατευθῶσι καταντικρὺ τῆς Κυβερνήσεως; Μόνον πολιτικοὶ σύλλογοι ἦτο ἀνάγκη νὰ προστατευθῶσι καταντικρὺ τοῦ κυβερνητικοῦ καθεστῶτος. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ὁ νόμος δικαιοῦται νὰ κανονίσῃ τοὺς ὅρους τῆς συστάσεως καὶ τῆς λειτουργίας τῶν συνεταιρισμῶν, δηλαδὴ νὰ καθορίσῃ ὁ νόμος τοὺς ὅρους, καθ’ οὓς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφανισθῇ ἡ ὕπαρξις ἑνὸς συνεταιρισμοῦ. Ἐὰν τοῦτο λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, πρέπει νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει τὴν γνώμην περὶ τοῦ ἄρθρου 11, ὅτι δὲν περιλαμβάνει συνεταιρισμὸν ἐμπορικόν, συνεταιρισμὸν τοῦ ἀστικοῦ δικαίου. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν, ὅτι ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ἄρθρου 11 περιλαμβάνονται παντὸς εἴδους συνεταιρισμοί, καὶ ὅμως εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς διάταξις, ἡ περιλαμβανομένη εἰς τὴν δευτέραν παράγραφον τοῦ ἄρθρου «συνεταιρισμός τις δὲν δύναται νὰ διαλυθῇ ἕνεκα παραβάσεως τῶν διατάξεων τῶν νόμων, εἰμὴ διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως». Τὴν ἀπόφασιν, λέγουσι, τῆς διαλύσεως, ὑποθέτω, στενοχωρηθέντες ἀπόψε, θὰ ἐκδίδῃ σῶμά τι ἔχον δικαστικὴν τὴν ὑπόστασιν, δικαστικὴν τὴν μορφήν, ἀλλὰ δυνατὸν νὰ εἶναι τὸ συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, δυνατὸν νὰ εἶναι Δικαστήριον δικάζον τὰς ὑποθέσεις τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ἐὰν ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ἄρθρου 11 ὑπάρχωσιν ὅλων τῶν εἰδῶν συνεταιρισμοί, ἐὰν τὸ Δικαστήριον, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφαίνηται περὶ διαλύσεως, θὰ εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ δικάσῃ τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ ὑποθέσεις, τὸ Δικαστήριον ἐκεῖνο θὰ κρίνῃ καὶ περὶ διαλύσεως ἀνωνύμων καὶ ὁμορρύθμων ἑταιρειῶν; Τότε δὲν μεταθέτομεν εἰς τὸ Δικαστήριον ἐκεῖνο ὑποθέσεις, τὰς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ δικάζωσι τὰ κοινὰ Δικαστήρια;

§179Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἔκθεσις λέγει ὅτι δὲν περιλαμβάνονται. Ῥητῶς λέγει· «οὐδαμῶς ἀφορᾷ καὶ εἰς τοὺς ὅρους τῆς ὑπάρξεως τῶν νομικῶν προσώπων καὶ τοὺς διέποντας ταῦτα κανόνας, οἵτινες ἀνάγονται εἰς τὴν σφαῖραν τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου».

§180Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν λέγει αὐτό. Μάλιστα σᾶς ὑπενθυμίζω καὶ τοῦτο, ὅτι ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐγένετο ψηφοφορία, καὶ ἀπορῶ, πῶς ἡ ἔκθεσις δὲν περιλαμβάνει τρόπον τινὰ τὸ Πρακτικὸν τῆς ψηφοφορίας ἐκείνης καὶ τὰ ὀνόματα τῶν ψηφοφορησάντων ὑπὲρ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς γνώμης, διότι ἡ πλειονοψηφία ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἀπεφάνθη, ὅτι περιλαμβάνονται ἐν τῇ διατάξει παντὸς εἴδους συνεταιρισμοί.

§181Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ λέγει ἡ ἔκθεσις.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρῆλθεν ἡ ὥρα.

§183ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἄς ἐξακολουθήσῃ.

§184Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Λέγει «ἑτέρωθεν». Δεχόμενοι, λέγω, ὅτι περὶ τῆς διαλύσεως τῶν συνεταιρισμῶν θὰ ἀποφαίνηται Δικαστήριον, ὅπερ θὰ δικάζῃ τὰς ὑποθέσεις τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ, εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ δεχθῶμεν, ὅτι ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ἄρθρου δὲν περιλαμβάνεται συνεταιρισμὸς παντὸς εἴδους. Δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ εἴπω καὶ νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ περιληφθῶσιν ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ἄρθρου συνεταιρισμοὶ ἐπιστημονικοί. Ἀλλὰ προκειμένου, Κύριοι, περὶ τῶν ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν θὰ εἶχον δισταγμόν, διότι οἱ ἐπαγγελματικοὶ συνεταιρισμοὶ προήχθησαν προβαίνοντος τοῦ σοσιαλισμοῦ. Ἐσκέφθησαν ὀρθῶς οἱ σοσιαλισταί, ὅτι ὑπάρχει ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ κεφαλαίου καὶ ἐργατῶν, οἱ κεφαλαιοῦχοι ἐπιδρῶσιν εἰς τὰς Κυβερνήσεις, οἱ κεφαλαιοῦχοι ἔχουσι μέσα πολλὰ καὶ μεγάλα, καὶ εἶπον οἱ σοσιαλισταί· «πῶς θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀμυνθῶμεν κατ’ αὐτῶν;». Συνιστῶντες τοὺς ἐργάτας εἰς συνεταιρισμούς, ἀναπτύσσοντες τὸ αἴσθημα τοῦ κοινοῦ συμφέροντος εἰς τοὺς ἐργάτας, συγκεντροῦντες αὐτοὺς διὰ τῆς ἀλληλοβοηθείας καὶ ἀλληλοϋποστηρίξεως καὶ ἀντιτάσσοντες κατὰ τῶν κεφαλαίων τοὺς συναισθανομένους κοινότητα συμφερόντων. Καὶ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐτελέσθησαν πολλαὶ πρόοδοι, ἐξυπηρετήθησαν σπουδαιότατα συμφέροντα καὶ ἐπολεμήθησαν πολλαὶ ἀδικίαι καὶ καταχρήσεις. Ἀλλὰ δὲν δύναταί τις νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἐγένοντο καὶ πολλαὶ παρεκτροπαί. Τὰ ζητήματα ταῦτα, ὡς γνωρίζετε πάντες, εἶναι μεγάλα, συνεζητήθησαν λεπτομερέστατα ἀλλαχοῦ, καί, ἂς ἐλπίσωμεν, ὅτι θὰ καταλήξωσιν εἰς συμφιλίωσιν γενικὴν τῆς κοινωνίας μίαν ἡμέραν, ὥστε νὰ πληρωθῇ ἡ εὐχὴ ὅλων ἐκείνων, οἵτινες θέλουσι νὰ ἴδωσι τὴν ἀνθρωπότητα μίαν ποίμνην ὑπὸ ἕνα ποιμένα. Ἀλλ’ αἱ ἰδέαι αὗται, καθ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσι, καθ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἐπιθυμηταί, εἰσῆλθον εἰς τὸ νεώτερον πνεῦμα ὁλοκλήρως, καί, κατὰ τὴν γνώμην μου τοὐλάχιστον, ὁ σοσιαλισμὸς ὑπάρχει σήμερον ἐκ τῆς κτηθείσης οὕτως εἰπεῖν ταχύτητος, διότι ὑπῆρξε κατὰ κόμμα. Νομίζω ὅτι ἤρχισε νὰ ἐπικρατῇ ἓν πνεῦμα, τὸ πνεῦμα τὸ νεώτερον, τὸ ὁποῖον ἐν ἱκανῷ μέτρῳ προῆλθε καὶ ἐκ τοῦ σοσιαλισμοῦ, καθόσον ἐν τούτῳ ἦτο δυνατὸν οὗτος νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ἐὰν οὕτως ἔχῃ τὸ πρᾶγμα, ἐὰν εἶναι ὀρθὴ ἡ γνώμη μου, τίνα λόγον ἔχει ὁ σοσιαλισμὸς παρ’ ἡμῖν ὡς αἵρεσις, ὡς κόμμα; Διατί νὰ δεχθῶμεν τὸν σοσιαλισμὸν ὡς κόμμα καὶ νὰ μὴ δεχθῶμεν τὸ πνεῦμα τὸ νεώτερον, τὸ πνεῦμα τὸ γενικὸν τῆς προόδου;

§185ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Βουλή, κύριε Πρόεδρε, ἐδέχθη τὴν παράτασιν τῆς ἀγορεύσεως μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ταχέως θὰ καταλήξῃ εἰς συμπέρασμα. Βλέπω ὅμως τώρα, ὅτι ἐξῆλθε τοῦ θέματός του, διότι ὁμιλεῖ περὶ σοσιαλισμοῦ.

§186Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καθὼς πάντοτε δὲν κατωρθώσαμεν νὰ ἐννοήσωμεν ἀλλήλους, καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν ἐννοούμεθα, διότι εὑρίσκομαι εἰς τὸ τέρμα τῆς ἀγορεύσεώς μου. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι πάντοτε βιάζεσθε εἰς τὰς ἀντιλήψεις σας, καὶ διὰ τοῦτο συμβαίνει συχνὰ νὰ ὑποπίπτητε εἰς σφάλματα. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι τὸ νεώτερον πνεῦμα ὄχι, πρέπει νὰ κρατήσῃ παρ’ ἡμῖν, ἀλλ’ ἤρχισε νὰ κρατῇ, καὶ ἑπομένως ἐγὼ δὲν φοβοῦμαι παντάπασιν, εἴτε ὅτι τὸ πνεῦμα τὸ σοσιαλιστικὸν θὰ φθάσῃ εἰς παρεκτροπὰς παρ’ ἡμῖν, εἴτε ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ κρατοῦντος καθεστῶτος θὰ πολεμήσῃ τὰς νεωτέρας ἰδέας καὶ γνώμας. Ἔχω ἐλπίδα, ἢ μᾶλλον πᾶσαν πεποίθησιν, ὅτι οὐδὲν ἔχουσι νὰ φοβηθῶσι συνεργατικοὶ συνεταιρισμοὶ ἐκ τῆς Κυβερνήσεως Κράτους φιλελευθέρου, ὡς τὸ ἡμέτερον, ἐκ τῆς νομοθεσίας, τὴν ὁποίαν θὰ καταρτίσῃ τὸ Κοινοβούλιον ἡμῶν. Ἔχω πᾶσαν πεποίθησιν, ὅτι ἡ νομοθεσία ἡμῶν θὰ εἶναι φιλελευθέρα, ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς φιλελευθέρως καὶ φιλανθρώπως θὰ ἐφαρμόζηται ὑπὸ τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων. Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη συνταγματικῆς ἐγγυήσεως. Νὰ ἀφήσωμεν τὴν ῥύθμισιν τῶν μόλις ἀναφυομένων παρ’ ἡμῖν συνεταιρισμῶν τούτων, τῶν μόλις πρὸ μικροῦ, θέλω νὰ εἴπω, διαμορφουμένων, εἰς τὴν νομοθεσίαν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ νὰ διαγράψωμεν ἑπομένως τὴν δευτέραν παράγραφον τοῦ ἄρθρου, ὡς διατυποῦται ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, διότι, ἐὰν δὲν διαγράψωμεν αὐτήν, ἄγει εἰς τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα εἶπον προηγουμένως, ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅτι δικάζει Δικαστήριον, τὸ ὁποῖον δικάζει ὑποθέσεις τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ. Ἐὰν δὲ πρόκειται περὶ Δικαστηρίων, αὐτὰ βεβαίως πρέπει νὰ διαλύωσι τὰς ἀνωνύμους καὶ τὰς ἄλλας ἐμπορικὰς ἑταιρείας, ἀλλ’ εἶναί τι τερατῶδες καὶ ἐκτροπώτατον νὰ ἐξαρτήσωμεν ἀπὸ τῶν Δικαστηρίων τὴν ὕπαρξιν πολιτικῶν συλλόγων. Αὐτὸ εἶναι αὐτόχρημα ἀναχρονισμὸς ἀνελευθερώτατος, δεσμὰ διὰ τὴν πολιτικὴν πρόοδον τοῦ τόπου.

§187Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Δὲν ἀποδέχομαι, κύριοι Βουλευταί, ὅλας τὰς θεωρίας, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξεν ὁ κ. προαγορεύσας· οὐχ ἧττον ὅμως συμφωνῶ εἰς τὸ συμπέρασμα αὐτοῦ. Κρίνω δηλαδὴ καὶ ἐγὼ ὅτι ἡ προσθήκη, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ τεθῇ εἰς τὸ ἄρθρον 11, ἠδύνατο καὶ νὰ μὴ τεθῇ. Καὶ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ὑποστηρίζω τοῦτο, εἶναι ὅτι ἡ μέχρι σήμερον πρακτικὴ ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ οὐδένα κίνδυνον ἐπαρουσίασεν, οὐδὲν ἀτόπημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἄρῃ ἐκ τοῦ μέσου διάταξις, ἡ ὁποία μὲ τὴν διαδικασίαν τῆς διαλύσεως τῶν συνεταιρισμῶν, οὓς εἰσάγει, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ φρονῶ, ὅτι καθιστᾷ προβληματικὴν τὴν ἐγγύησιν τοῦ πρώτου μέρους τοῦ ἄρθρου, ἤτοι τὸ ὅτι δὲν χρειάζεται προηγουμένη ἄδεια διὰ τοὺς συνεταιρισμούς. Ἅμα τεθῶσι περιορισμοὶ περιττοί, ἀπειλοῦντες τὴν ἐνέργειαν, τὴν δρᾶσιν τῶν ἑνώσεων αὐτῶν, πρὸς τί ἡ μὴ προηγουμένη ἄδεια; Ποῦ τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ συνεταιρίζωνται οἱ πολῖται ἄνευ ἀδείας, ὅταν μετὰ δέους θὰ ἀποβλέπωσιν εἰς τὴν ποινὴν τῆς διαλύσεως; Καὶ φοβοῦμαι πολὺ ὅτι θὰ ματαιωθῇ, ὅταν μάλιστα ἐνδέχηται καὶ εἰς διοικητικὸν Δικαστήριον νὰ δοθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο τοῦ νὰ κρίνῃ τὰς περιπτώσεις τὰς ἐπιβαλλούσας τὴν διάλυσιν διὰ παραβάσεις τοῦ νόμου. Ἀναγιγνώσκω δ’ ἐνταῦθα δυνάμει τοῦ νόμου. Ποῖος εἶναι ὁ νόμος αὐτός;

§188Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι λάθος. Εἰς τὴν ἔκθεσιν εἶναι τῶν νόμων.

§189Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Οὐχ ἧττον ἐρρήθη ἐνταῦθα ὅτι πρόκειται περὶ εἰδικοῦ νόμου, ὅστις θὰ κανονίσῃ τὰς περιστάσεις, πῶς καταρτίζονται οἱ σύλλογοι καὶ τὰ Καταστατικά των καὶ ποῖαι παραβάσεις τοῦ Καταστατικοῦ ἐκφέρουσι διάλυσιν, ὡς καὶ τὴν διαδικασίαν, καθ’ ἣν θὰ διαλύηται ὁ σύλλογος, καὶ τὸ Δικαστήριον, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφασίζῃ. Ὁ συνεταιρισμός, Κύριοι, αἱ ἑνώσεις ὑπὸ οἱονδήποτε τύπον, ἰδίως δὲ αἱ ἐπαγγελματικαί, καθόσον καὶ αὐτὰς θὰ συμπεριλάβῃ τὸ ἄρθρον καὶ τὰς ἐπαγγελματικὰς ἑνώσεις, οὐ μόνον οὐδὲν κακὸν παρήγαγον, ἀλλὰ τοὐναντίον ἡ ἱστορία των, ἡ ζωὴ τῶν μέχρι τοῦδε ἐδίδαξε τὸ ἑξῆς, ὅτι δηλ. διὰ τῶν ἑνώσεων αὐτῶν τῶν ἐπαγγελματικῶν, διὰ τοῦ συσχετισμοῦ τῶν πολιτῶν, τῆς ἐπικοινωνίας τῶν ἰδεῶν ἀνεπτύχθη ἐσχάτως πνεῦμα πολιτικόν, πνεῦμα πολίτου, πνεῦμα φροντίδας περὶ τῶν κοινῶν, ἄνω τῶν ταπεινῶν ἐκείνων κομματικῶν ἑνώσεων, μία ἀντίληψις ἑνὶ λόγῳ τῶν δικαιωμάτων τοῦ πολίτου ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτῶν τὴν ἀληθῆ, ἤτοι τὴν τῆς πραγματώσεως τῶν δικαιωμάτων ὄχι τῆς ξηρᾶς ἀναγραφῆς των ἐν τῷ Συντάγματι. Διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἀρκετὰ ἐβουκολίσθημεν μὲ τὰς κενὰς λέξεις περὶ πολιτικῶν δικαιωμάτων· ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἂν εἴχομεν καὶ πολιτικὰ δικαιώματα. Ἐρωτῶ ὑμᾶς εἰς τί ὀφείλεται ἡ ἀθλία κατάστασις, εἰς ἣν περιήλθομεν καὶ ἣν θέλομεν νὰ διορθώσωμεν, ἢ εἰς τὸ ὅτι τὰ δικαιώματα τῶν πολιτῶν ἦσαν ἰδανικὰ καὶ οὐδεὶς εἶχε συναίσθησιν τῶν πραγματικῶν δικαιωμάτων του. Καὶ ὅτε ἐν μέσῳ τῆς κοινωνίας ἀνεφάνη διὰ τῶν συντεχνιῶν μία κίνησις πολιτική, μία ἐλπίς, κἄτι καλόν, αἰφνιδίως μᾶς συμβουλεύουσι νὰ ἀνακόψωμεν τὸ γενόμενον εἰς τὰς ἑνώσεις ταύτας, νὰ δυσπιστῶμεν, ὡσανεὶ ἐπρόκειτο κακὸν διὰ τὸν τόπον. Δὲν βλέπω ὅμως τίποτε κακόν. Καὶ χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα ὑπὸ νομικὴν ἔποψιν, διότι ὑπὸ πολλῶν ἤδη ἀνελύθη καὶ ἡ ὥρα παρῆλθε, περιορίζομαι νὰ εἴπω ὅτι χρειάζεται προσοχή, μήπως στραγγαλίσωμεν τὸ πνεῦμα τῶν συνεταιρισμῶν, τὸ πνεῦμα τῶν ἀνεξαρτήτων ἑνώσεων, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πολλὰ καλὰ προμηνύει διὰ τὴν χώραν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἐγὼ κηρύσσομαι ὑπὲρ τῆς διαγραφῆς πάσης διαδικασίας διαλύσεως αὐτῶν.

§190Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἤθελε θίξει τὸ κείμενον τοῦ ἄρθρου 11, θὰ ἤμην ἐντελῶς ἐναντίος, διότι φρονῶ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἁρμοδία νὰ ἀναθεωρήσῃ διατάξεις τοῦ Συντάγματος μὴ περιεχομένας εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς τῆς 10 Φεβρουαρίου 1910. Εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὅμως ταύτην ὀφείλεται ἔπαινος, διότι, χωρὶς νὰ θίξῃ κἂν τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος, προσέθηκε διάταξιν καθιστῶσαν φιλελευθερωτέραν τὴν διάταξιν αὐτοῦ καὶ ἐξασφαλίζουσαν τὴν τήρησιν αὐτῆς. Εἰς τοὺς συνεταιρισμούς, περὶ ὧν ὁ λόγος, δύο ὁμάδες ἀντιτίθενται, καὶ πιθανὸν ἡ προσθήκη αὕτη νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἔχει ὀπωσδήποτε ἀνελεύθερον σκοπόν, ἀλλὰ τὸ ἀποτέλεσμα καθίσταται φιλελεύθερον εἰς τὴν ἄλλην ὁμάδα, ἥτις εἶναι ἡ μείζων καὶ ἀποτελεῖ συνήθως τὰ θύματα τῶν ἐπιτηδείων. Καὶ δι’ αὐτὸ πολὺ ὀρθῶς ἡ ἐπιτροπὴ ἔκρινε περὶ τῆς διαλύσεως δυνάμει δικαστικῆς ἀποφάσεως. Φρονῶ ὅτι, ὅταν συγκρούηται ἡ ἀληθὴς ἐλευθερία μιᾶς ὁμάδος μετὰ τῆς κακῶς ἐννοουμένης ἐλευθερίας ἄλλης ὁμάδος, πρέπει νὰ ἀποκλίνωμεν πρὸς τὴν πλειονότητα, ἥτις ἐν τοῖς συνεταιρισμοῖς εἶναι ἡ τῶν θυμάτων. Διὰ τοῦτο παραδέχομαι τὴν προσθήκην.

§191Κ. ΧΡΥΣΟΧΟΪΔΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§192Χ. ΔΙΚΑΙΟΣ. Ἔχω τὴν γνώμην, Κύριοι, ὅτι τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ τὴν Βουλήν, εἶναι μᾶλλον ἀπὸ θεωρητικῆς παρὰ ἀπὸ πρακτικῆς ἀπόψεως ἄξιον προσοχῆς, θεωρῶ δὲ καὶ πιστεύω, ὅτι εἰς μάτην ἐχάθη ὁ χρόνος, ὁ ὁποῖος ἀπωλέσθη καὶ ὅλως κατὰ μείζονα λόγον ὁ μέλλων νὰ ἀπολεσθῇ. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι, ἐνῷ ἀναγνωρίζομεν πάντες ὅτι ἡ ὑπάρχουσα διάταξις τοῦ ἄρθρου 11 ἐπὶ τόσα ἔτη ἦτο ἀτελής, ἐν τούτοις οὐδ’ ἐπὶ μίαν στιγμὴν ἠσθάνθη ἡ Πολιτεία τὴν ἀνάγκην τῆς ἐφαρμογῆς τῆς συνταγματικῆς αὐτῆς προστασίας, διὰ νὰ ἄρῃ ἓν κακόν, τὸ ὁποῖον ἠπειλεῖτο ἔκ τινος οἱουδήποτε καὶ οἱουδήποτε χαρακτῆρος συνεταιρισμοῦ. Καὶ ἂν δὲν περιελαμβάνετο τὸ ἄρθρον 11 εἰς τὸ κεφάλαιον περὶ δημοσίου δικαίου τῶν Ἑλλήνων, δὲν θὰ εἶχον δυσκολίαν νὰ εἴπω ὅτι, οἵαν ἀξίαν καὶ οἵαν θέσιν ἐν τῷ Συντάγματι θὰ εἶχον τὰ λοιπὰ φυσικὰ δίκαια τοῦ ἀνθρώπου, τὴν αὐτὴν θέσιν θὰ εἶχε καὶ τὸ δίκαιον τοῦ συνεταιρίζεσθαι, ὅπως θὰ ἐλέγομεν ὅτι, καὶ ἂν οὐδεμία συνταγματικὴ ἐγγύησις ἐξησφάλιζε τὸ δικαίωμα αὐτό, θὰ παρεβίαζεν αὐτοὺς τοὺς κανόνας τοῦ φυσικοῦ δικαίου ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία τῆς Πολιτείας, ἄν, ἐλευθέρα παντὸς συνταγματικοῦ δεσμοῦ, θὰ ἤθελε νὰ εἴπῃ εἰς τὰ μέλη αὐτῆς ὅτι στερεῖ αὐτὰ τοῦ δικαιώματος τοῦ συνεταιρίζεσθαι. Ὅπως δὲν δύναται κατ’ ἐμὴν γνώμην ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ εἴπῃ ὅτι «δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ ἄνθρωπος νὰ ζῇ κοινωνικῶς», οὕτω δὲν δύναται νὰ εἴπῃ τοιοῦτόν τι διὰ τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρισμοῦ. Ὑπάρχει δικαίωμα συνεταιρισμοῦ, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἀκριβῶς διότι ὑπάρχει κοινωνικὴ φύσις. Ἐν τῷ μέσῳ τοῦ κοινωνικοῦ ὀργανισμοῦ, ἐν τῷ μέσῳ τοῦ κοινωνικοῦ Σώματος, δὲν ὑπάρχει μόνον τὸ ἄτομον, ἀλλ’ ὑπάρχουσιν οἱ μικροοργανισμοὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀκριβῶς ἀποτελοῦσιν ἐνίσχυσιν τῆς ἀτομικῆς δυνάμεως πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐν τῷ συνόλῳ αὐτοῦ ἐπιδιώκει ὁ κοινωνικὸς βίος. Οἱ μικροοργανισμοὶ ἐκεῖνοι εἶναι οἱ συνεταιρισμοί. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην δὲν ὑπάρχει καὶ δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ καμμία διάκρισις μεταξὺ τῶν διαφόρων συνεταιρισμῶν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν κοινωνικὴν αὐτῶν σημασίαν. Ἐὰν ἔχῃ ἀξίαν ὁ πολιτικὸς συνεταιρισμός, ἐὰν ἔχῃ σημασίαν ὁ ἐπαγγελματικὸς συνεταιρισμός, τὴν αὐτήν, ἵνα μὴ εἴπω μείζονα, σημασίαν ἔχουσιν οἱ οἰκονομικοὶ συνεταιρισμοί. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι μοὶ ἐφάνη ἄπορον, ὅτε ἤκουσα ἀναπτυσσόμενον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οὐχὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχε πραγματικὴν σχέσιν πρὸς τοὺς φόβους τοὺς προκαλέσαντας τὰ σκέψεις τῶν νομοθετῶν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ἀλλ’ ἄλλο τι, τουτέστιν ὅτι θετικῶς καὶ ῥητῶς ὁ νομοθέτης τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 εἶχε σκοπὸν νὰ προστατεύσῃ μόνον τοὺς πολιτικοὺς συνεταιρισμούς, οὐχὶ δὲ καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ οἰκονομικοῦ συνεταιρισμοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ ἐσήμαινεν, ἂν ἦτο ἀληθές, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι σήμερον θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ εἴπῃ «δὲν ἐπιτρέπω παντάπασιν οὐδένα οἰκονομικὸν συνεταιρισμόν». Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ συγχύζωμεν τὴν κυριωτέραν ἀνάγκην, τὴν ὑπαγορεύσασαν ἄλλοτε τὴν σκέψιν περὶ παροχῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης συνταγματικῆς προστασίας, πρὸς τὴν ὀρθότητα, ἡ ὁποία πρέπει νὰ μᾶς καθοδηγήσῃ σήμερον, οὐδὲ προσῆκον εἶναι νὰ κηρύσσωμεν ὡς συνταγματικὴν ἀρχὴν ἢ ἀξίωμα τὸ ὅτι ἡ συνταγματικὴ προστασία δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῇ δεδομένη εἰς τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι ἀσχέτως πρὸς τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει ὁ συνεταιρισμός. Ἀλλ’ ἂν θελήσωμεν νὰ κατατάξωμεν κατὰ χαρακτῆρα τοὺς συνεταιρισμούς, θὰ ἴδωμεν, ὅτι οὗτοι ἀνάγονται εἰς δύο καὶ μόνον κατηγορίας· εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν οἰκονομικῶν συνεταιρισμῶν, οἵτινες ἐπιδιώκουσιν οἰκονομικοὺς σκοπούς, καὶ εἰς τὴν κατηγορίαν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουσι σκοποὺς ἠθικούς, σκοποὺς ἐκδηλουμένους ὑπὸ ποικίλας ἐκφάνσεις τῆς κοινωνικότητος, τῆς πολιτικότητος, τῆς φιλανθρωπίας κ. λ. π., δηλονότι ὅλους τοὺς σκοποὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐπιδεκτικοὶ τοῦ γενικοῦ χαρακτηρισμοῦ τοῦ ἠθικοῦ σκοποῦ. Ἐνῷ λοιπὸν καθιεροῦμεν τὴν συνταγματικὴν ἐγγύησιν τοῦ καθόλου δικαιώματος τοῦ συνεταιρίζεσθαι, ὑπέχομεν καὶ μίαν ἄλλην ὑποχρέωσιν, ἵνα ἔλθωμεν καὶ συμπληροῦντες καταστήσωμεν ἐφαρμοστὴν τὴν συνταγματικὴν ἐγγύησιν διὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας τῆς Πολιτείας. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐμερίμνησε μέχρι σήμερον καὶ ἐρρύθμισε κατὰ τὸ δυνατὸν τοὺς ὅρους τῆς συστάσεως καὶ τῆς λειτουργίας τῶν οἰκονομικῶν συνεταιρισμῶν. Ἀφῆκεν ὅμως ἀρρύθμιστα τὰ ζητήματα τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν σύστασιν καὶ τὴν λειτουργίαν τῶν λοιπῶν συνεταιρισμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουσιν ἀποκλειστικῶς ἠθικοὺς σκοπούς. Καὶ γεννᾶται ἀμέσως τὸ ἐρώτημα: μέχρι τίνος σημείου θὰ δύναται νὰ ἐκταθῇ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐν τῇ ἐνασκήσει τοῦ ἔργου τῆς ῥυθμίσεως τῆς συστάσεως καὶ λειτουργίας τῶν συνεταιρισμῶν αὐτῶν; Ἔχει πᾶσαν ἐξουσίαν πρὸς τοῦτο, τείνουσαν πρὸς ἐπιτυχίαν ἑνὸς σκοποῦ, ὁ ὁποῖος κεῖται πάντοτε ἐντὸς σφαίρας, πέρα τῆς ὁποίας ὑπάρχει τὸ ὅριον τῆς συνταγματικῆς ἐνεργείας. Ἐφ’ ὅσον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, δρῶσα ἐντὸς τῆς σφαίρας ταύτης, ῥυθμίζει, κατὰ τρόπον μὴ αἴροντα αὐτὸ τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρισμοῦ, τὴν προσήκουσαν ἐνάσκησιν αὐτοῦ πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ κοινωνικοῦ σκοποῦ τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς ἐννόμου τάξεως, ἡ ὁποία ἔχει μεγίστην σχέσιν μὲ τοὺς ὀργανισμοὺς αὐτούς, ἡ νομοθετική, λέγω, ἐξουσία ἐνεργεῖ συμφώνως πρὸς τὰς ὑπαγορεύσεις τοῦ Συντάγματος. Ἀλλ’ ἐδῶ, Κύριοι, ἀνακύπτει ἀμέσως τὸ ζήτημα, ἂν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ῥυθμίζουσα τοὺς ὅρους τῆς συστάσεως καὶ λειτουργίας τῶν συνεταιρισμῶν τούτων, πρέπει νὰ ἀφεθῇ ἐλευθέρα, ὥστε νὰ ῥυθμίζῃ καὶ τὰς περιπτώσεις, τὰς προϋποθέσεις τῆς διαλύσεως αὐτῶν. Καὶ σκεπτόμεθα τὴν στιγμὴν αὐτήν, μήπως ἆρά γε εἶναι ἐπικίνδυνον νὰ ἀφήσωμεν εἰς τὸν κοινὸν νομοθέτην τὴν ἐνάσκησιν τοῦ νομοθετικοῦ αὐτοῦ ἔργου, τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ: «ἐὰν συμβῇ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, θέλω νὰ ἐπέλθῃ διάλυσις τοῦ συνεταιρισμοῦ, καὶ τὸ σπουδαιότερον, ἀναθέτω τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ τοῦ ἔργου εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν»; Αὐτὸ εἶναι, Κύριοι, κατ’ ἐμὲ τὸ ζήτημα. Ἐκφράζω φόβους ὄχι διὰ τὰς ἄλλας περιπτώσεις, ὄχι διὰ τὴν περίπτωσιν ἑνὸς φιλανθρωπικοῦ, ἑνὸς πνευματικοῦ συνεταιρισμοῦ, ἑνὸς συνεταιρισμοῦ μὴ πολιτικοῦ, ἀλλὰ διὰ τὸν κίνδυνον τὸν ἀναφερόμενον εἰς τὴν ὑπὸ τῆς Πολιτείας, καὶ δὴ ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, διάλυσιν τῶν πολιτικῶν συλλόγων κατὰ τρόπον αὐθαίρετον. Διὰ νὰ ἀπαλλαγῶμεν, Κύριοι, ἀπὸ τοῦ φόβου τούτου, δυνάμεθα κάλλιστα νὰ περιλάβωμεν ἐν τῷ Συντάγματι τὴν διάταξιν, καθ’ ἥν, ὅταν πρόκειται περὶ διαλύσεως, ἄλλη ἐξουσία τοῦ Κράτους νὰ μὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἐκτελῇ τὸ ἔργον αὐτὸ παρὰ μόνον ἡ δικαστικὴ ἐξουσία. Εἰς ὅσα στάδια, εἰς ὅσα σημεῖα αἰσθανθῇ ὁ νομοθέτης τοῦ Συντάγματος τὴν ἀνάγκην καὶ τὸν φόβον μὴ τυχὸν γίνωσι καταχρήσεις ἐκ μέρους τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, παρατηρεῖται πάντοτε ἡ τάσις, ἵνα προσεγγίζῃ τις περισσότερον καὶ παρέχῃ ἐμπιστοσύνην μεγαλειτέραν εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν. Ἄς δεσμεύσωμεν λοιπὸν συνταγματικῶς τὸν κοινὸν νομοθέτην, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιληφθῇ πάντως τῆς ῥυθμίσεως τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἂς δώσωμεν αὐτῷ πάσας τὰς ἄλλας ἐξουσίας πλὴν τῆς ἐξουσίας νὰ χορηγήσῃ δικαίωμα εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ προβαίνῃ εἰς τὴν διάλυσιν ὅλων τῶν συνεταιρισμῶν καὶ πρὸ πάντων τῶν πολιτικῶν συνεταιρισμῶν. Οὐδεμίαν ὑπόστασιν ἔχει κατὰ τὴν γνώμην μου τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον πολλοὶ μετεχειρίσθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπὲρ τῆς παροχῆς τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, τουτέστι τὸ ἐπιχείρημα τὸ συνιστάμενον εἰς τὸ ὅτι θὰ ἦτο ἀνάγκη ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ ἐνεργήσῃ παραχρῆμα, ἵνα προλάβῃ ἕνα κίνδυνον, ὁ ὁποῖος θὰ προέλθῃ ἀπὸ ἕνα τοιοῦτον συνεταιρισμόν. Καὶ δὲν ἔχει, λέγω, ὑπόστασιν τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, διότι, ἐφ’ ὅσον ὁ συνεταιρισμὸς εὑρίσκεται ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ νόμου, οἱ ὁποῖοι φρουροῦσι τὴν ἔννομον τάξιν, θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἀκριβῶς ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία καὶ ἡ ἐπέμβασις αὐτῆς θὰ ἦτο ἐπικίνδυνος. Ἅμα ὅμως ὁ συνεταιρισμὸς ἐξέλθῃ τῶν ὅρων, τὰ ὁποῖα ἡ ἔννομος τάξις χαράσσει, ἡ ἐπέμβασις τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας ὡς μόνης ἁρμοδίας προκαλεῖται ἐξ ἄλλων διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Νομίζω, λοιπόν, Κύριοι ὅτι, ἂν καὶ ὁμολογουμένως τὸ πρᾶγμα δὲν κέκτηται μεγάλην πρακτικὴν σημασίαν, ὀφείλομεν, ἕνεκα τοῦ ἀνωτέρω φόβου, νὰ μὴ συζητῶμεν περὶ διαγραφῆς τῆς ἀπασχολούσης ἡμᾶς διατάξεως περὶ δικαστικῆς διαλύσεως τῶν συνεταιρισμῶν ἐκ τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος.

§193ΦΩΚ. ΝΕΓΡΗΣ. Ἕν πρᾶγμα εἶναι βέβαιον, ὅτι ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι, ὅτι πρέπει νὰ ἀσφαλίσωμεν τὰς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν. Ἀλλὰ διαφωνοῦμεν διὰ τὸν τρόπον. Παρηκολούθησα μετὰ μεγίστης προσοχῆς τὰ ἐπιχειρήματα τῶν προλαλησάντων. Τινὲς νομίζουσιν ὅτι διὰ τῆς διατάξεως, ἡ ὁποία προστίθεται, ἀσφαλίζονται ἀκριβῶς αἱ ἐλευθερίαι τοῦ πολίτου. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν συμφωνῶ. Νομίζω τοὐναντίον ὅτι ἡ διάταξις αὕτη θὰ ἔχῃ τὰ ἀντίθετα ἀποτελέσματα. Ὅλοι συμφωνοῦσι, νομίζω, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρισμοῦ εἶναι ἀπόλυτον. Τουλάχιστον τοιαύτη εἶναι ἡ ἀντίληψίς μου, ὅτι ἡ γνώμη αὕτη συζήτησιν δὲν ἐπιδέχεται. Ἄν τοῦτο παραδεχθῶμεν, ἐὰν παραδεχθῶμεν ὅτι τοῦτο πηγάζει ἐκ τοῦ Συντάγματος, ἡ διάταξις, ἡ ὁποία προσετέθη, ὡς καὶ πρὸ ὀλίγου ἐλέχθη, δὲν θὰ ἔχῃ ἄλλο ἀποτέλεσμα εἰμὴ νὰ διαλύσῃ συνεταιρισμόν, ὁ ὁποῖος ἔφερε τὸ ὄνομα Α καὶ ὁ ἴδιος συνεταιρισμὸς νὰ συσταθῇ ὑπὸ ἄλλο ὄνομα Β. Καὶ ἀληθῶς ἤθελεν εἶσθαι ἀστεῖον, ἂν ἐν τῷ Συντάγματι ἐθέτομεν διάταξιν τοῦτον καὶ μόνον ἔχουσαν τὸν σκοπόν. Ἀλλά, Κύριοι, θεωρῶ ὅτι ἡ διάταξις εἶναι μὲν περιττή, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ ἀθῴα, ὅπως ἐλέχθη. Νομίζω ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι μάχαιρα, ἥτις δίδεται εἰς τὴν Πολιτείαν, ἵνα ἀποκόψῃ τὰς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν. Καὶ ὅπως τοῦτο ἀποδείξω, Κύριοι, θὰ λάβω παράδειγμα συγκεκριμένον, διότι, ἐνόσῳ μένομεν εἰς τοὺς λόγους, οὐδὲν δυνάμεθα ν’ ἀποδείξωμεν. Ὡς παράδειγμα λαμβάνω τὸν σύνδεσμον τῶν σιδηροδρομικῶν ὑπαλλήλων· ὑποθέτω ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ φροντίδι αὑτῆς ὑπὲρ τῶν γενικῶν συμφερόντων κρίνει ὅτι πρέπει νὰ φέρῃ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ἐπιβάλλῃ τὴν ποινὴν διαλύσεως τοῦ συνδέσμου ἐν περιπτώσει παρεκτροπῶν προερχομένων ἐξ ἀπεργίας. Ἴσως, Κύριοι, ἠθέλετε μοὶ εἴπει ὅτι, ἂν πρόκειται περὶ παρεκτροπῶν, ὡς εἶπε πρὸ ὀλίγου ἀξιότιμος συνάδελφος, ἂς τιμωρηθῶσιν οἱ παρεκτρεπόμενοι· ἀλλ’ ἐρωτῶ· τοῦτο εἶναι ὁ σκοπὸς τῆς προστιθεμένης διατάξεως; Καὶ ἐρωτῶ τοὺς κ.κ. συναδέλφους, τοὺς κοινωνιολόγους ταῦτα ἐσκέπτοντο ὑπεραμυνόμενοι τῆς διατάξεως; Δὲν εἶμαι, Κύριοι, ὑπὲρ τοῦ ἀτιμωρήτου τῶν παρεκτροπῶν τῶν ἀπεργιῶν, ἂν νομίζω καὶ ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ἀπεργίας εἶναι δικαίωμα ἀπόλυτον τῶν ποιουμένων χρῆσιν αὐτοῦ, ἀλλὰ νομίζω ἐπίσης ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ὁδηγῇ εἰς παρεκτροπάς. Ἀλλὰ ἐρωτῶ· τοῦτο δίδει εἰς ἡμᾶς τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν ὅτι, ἐπειδὴ ἡ ἀπεργία κατέληξεν εἰς παρεκτροπάς, εἰς τὸ μέλλον εἶναι καταδεδικασμένοι ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ὑπάλληλοι οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸν σύνδεσμον, οὐδένα πλέον νὰ ἔχωσι νὰ φροντίζῃ ὑπὲρ τῶν κοινῶν αὐτῶν συμφερόντων; Εἶναι τοῦτο ἐλευθερία, Κύριοι, ἢ καταδικάζομεν χιλιάδας πολιτῶν ὡς νὰ μὴ εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου; Ἀλλὰ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶπον, εἶναι ἀπὸ τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ συμβῶσιν; Εἶπον καὶ ἕτεροι πρὸ ἐμοῦ ὅτι μέχρι τῆς σήμερον οὐδεμία Κυβέρνησις ἀπετόλμησεν οὐδὲ θέλει ἀποτολμήσει εἰς τὸ μέλλον νὰ διαλύσῃ σύνδεσμον, καὶ ἂν ἀκόμη παραδεχθῆτε νὰ θεωρηθῇ ὁ σύνδεσμος νομικὸν πρόσωπον. Ἀλλ’ ὅταν θὰ θέτωσιν εἰς τὸ Σύνταγμα ὅτι δύναται ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ νὰ πράξῃ τοῦτο θὰ ἴδητε τὴν Κυβέρνησιν προσκαλοῦσαν τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν καὶ ζητοῦσαν ἀπὸ αὐτὴν νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον. Ἀλλ’ ἐφαρμοζομένου τοιούτου νόμου ἀφαιρεῖται ἡ ἰσότης, τὴν ὁποίαν τὸ Σύνταγμα ἔχει ἐξασφαλίσει εἰς ὅλους τοὺς πολίτας. Ἐνταῦθα, Κύριοι, εἶναι ὁ κίνδυνος. Βεβαίως, ἂν μείνῃ τὸ ἄρθρον ἄνευ τῆς διατάξεως, τοιοῦτος κίνδυνος δὲν ὑπάρχει, διότι εἶμαι πεπεισμένος ὅτι οὐδεμία οὐδέποτε Κυβέρνησις δὲν θέλει προβῆ εἰς διάλυσιν συνδέσμου ἐπαγγελματικοῦ. Ἀλλ’ ἤκουσα ἀξιότιμον συνάδελφον λέγοντα, ὅτι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης ἐπεζητήθη ἄλλο τι· βεβαίως ὁμολογῶ καὶ ἐγὼ ὅτι ἡ πρόθεσις ἦτο ἁγνή, ὅτι διὰ τῆς διατάξεως ἐζήτουν νὰ εὐεργετήσωσι· καὶ ποῖον εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠθέλησαν νὰ προλάβωσιν; Ἐλέχθη ὅτι πολλάκις δυστυχῶς ἐξελέγη ἓν προεδρεῖον συνδέσμου καὶ μετ’ ὀλίγον ἐξελέγετο ἕτερον προεδρεῖον διὰ τὸν αὐτὸν σύνδεσμον, καὶ οὕτω διεσπᾶτο ὁ σύνδεσμος εἰς δύο πρὸς ζημίαν τῶν κοινῶν συμφερόντων. Ἀλλὰ τοῦτο, Κύριοι, προέρχεται ἐκ τοῦ νόμου; Ἂς ὁμολογήσωμεν ὅτι τοῦτο προέρχεται ἐκ φιλοδοξίας, τὴν ὁποίαν ὅλοι δυστυχῶς ἔχομεν, οἱ Ἕλληνες ἰδίως, καὶ ἴσως πέρα τῶν ἄλλων ἐθνῶν. Καὶ πρέπει, Κύριοι, ἐπειδὴ τὸ ἐλάττωμα τοῦτο προέρχεται ἐκ τῶν ἀτόμων, πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ φέρωμεν διατάξεις, αἵτινες δύνανται νὰ ἔχωσι τόσον σκληρὰς συνεπείας; Σπανιώτατα, Κύριοι, θὰ γίνῃ συζήτησις περὶ τοῦ ταμείου τοῦ συνδέσμου. Θὰ σχηματισθῶσι δύο ταμεῖα, δύο σύνδεσμοι διὰ τὸ αὐτὸ ἐπάγγελμα. Τοῦτο οὐδεὶς νόμος θὰ ἐμποδίσῃ. Τοῦτο ἔγκειται εἰς τὰ ἤθη ἡμῶν· μὴ ζητῶμεν λοιπὸν θέλοντες νὰ διορθώσωμεν ἓν κακόν, τὸ ὁποῖον προέρχεται ἐξ ἐλαττωμάτων ἡμῶν καὶ δὲν ἐπιδέχεται διόρθωσιν διὰ τῶν νόμων, μὲ ἕτερον κακὸν ῥιζικώτερον, τὸ ὁποῖον τοῦτο προέρχεται ἐξ ἐλαττωμάτων τοῦ νόμου.

§194Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἤμην διατεθειμένος, κύριοι συνάδελφοι, νὰ λάβω ποσῶς τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἄρθρου, διότι ἤλπιζον ὅτι ἐκ τῆς γενομένης μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης συζητήσεως ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπεστήριξαν τὴν ἀναγραφὴν τοῦ τελευταίου ἐδαφίου, θὰ ἀπέσυρον τὴν πρότασιν πειθόμενοι ὅτι τὸ προστεθὲν ἐδάφιον οὔτε ἀναγκαῖον οὔτε σκόπιμον εἶναι. Δυστυχῶς ὅμως τὰ μέλη τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα παρήλασαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὄχι μόνον δὲν ἐπείσθησαν, ἀλλὰ καὶ προσεπάθησαν νὰ πείσωσι καὶ ἡμᾶς περὶ πράγματος, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γενικὴν πάντων ἀντίληψιν δὲν ἦτο ἀνάγκη οὐδὲ καὶ πόρρωθεν νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι ὡς μία ἐκ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων ἢ ὡς μία ἐκ τῶν κεφαλαιωδῶν ἐκείνων ἐγγυήσεων τοῦ δικαιώματος τοῦ συνεταιρίζεσθαι, ἡ ὁποία πρέπει νὰ περιβληθῇ διὰ συνταγματικῆς κυρώσεως. Πρόκειται ἁπλῶς, καθὼς σᾶς ἀνέπτυξαν οἱ πρὸ ἐμοῦ συνηγορήσαντες ὑπὲρ τοῦ ἐδαφίου τούτου, περὶ τῆς διαλύσεως τῶν οἰκονομικῶν συνεταιρισμῶν καὶ περὶ τῆς προστασίας τῆς περιουσίας αὐτῶν, δηλαδὴ περὶ πράγματος, τὸ ὁποῖον εἶναι καθαρῶς ἀστικῆς φύσεως, καὶ δὲν ἠρνήθησαν οὐδ’ αὐτοί, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν τὴν προσθήκην ταύτην τοῦ 11ου ἄρθρου, ὅτι οἱ κείμενοι νόμοι δίδουσι τὸ δικαίωμα εἰς οἱονδήποτε μέλος τοιούτου συνεταιρισμοῦ νὰ ἐπιζητήσῃ διὰ τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ τήν τε διάλυσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ καὶ τὴν διανομὴν τῆς συνεταιρικῆς αὐτοῦ περιουσίας. Πρόκειται λοιπὸν περὶ μιᾶς ἐπαναλήψεως, περὶ μιᾶς προσθέτου διατάξεως, ἡ ὁποία, καὶ ἐὰν δὲν ἀναγραφῇ, ὑφίσταται ἤδη εἰς τοὺς κειμένους νόμους καὶ ἡ ὁποία κατ’ οὐσίαν δὲν θὰ βελτιώσῃ ποσῶς τὴν ὑφεστῶσαν κατάστασιν. Μᾶς ὡμίλησαν ὅτι, μολονότι τὸ ἀντίστοιχον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ὡμίλει περὶ τῶν συνεταιρισμῶν ἐν γένει, ὅτι οὗτοι ὤφειλον νὰ διέπωνται ὑπὸ τῶν κειμένων νόμων, ἐν τούτοις κειμένη νομοθεσία, ἡ ὁποία νὰ προνοῇ περὶ τῆς συστάσεως, ὀργανώσεως καὶ ἐν γένει περὶ τοῦ βίου τῶν σωματείων τούτων, δὲν ἐγένετο καθ’ ὅλον τὸ μακρὸν τοῦτο μέχρι σήμερον διάστημα. Πλήν, ἐὰν τοῦτο δὲν ἐγένετο, ἀπόδειξις εἶναι ὅτι, ὅπως καὶ πράγματι ἀπεδείχθη, δὲν εἶχον ἀναφυῆ τοιαῦτα ἐπαγγελματικὰ σωματεῖα, οἰκονομικῆς ὅλως φύσεως. Σήμερον ὅμως μὲ τὸ νεώτερον πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἤρχισεν ἐπικρατοῦν εἰς τὴν κοινωνίαν τῆς ἐπαγγελματικῆς ἀλληλεγγύης, ἤρχισαν οἱ σύλλογοι οὗτοι νὰ πολλαπλασιάζωνται ὁσημέραι καταπληκτικῶς. Κατ’ ἀνάγκην λοιπόν, καὶ ἂν θέσωμεν συνταγματικὴν διάταξιν, ἥτις νὰ διατάσσῃ τὸν νομοθέτην νὰ ἐπιληφθῇ τῆς προστασίας τῶν τοιούτων ἐπαγγελματικῶν σωματείων, ἡ κοινωνικὴ ἀνάγκη θὰ ἀπαιτήσῃ, ὥστε νὰ ἐπεμβῇ ὁσονούπω καὶ δὴ ταχύτατα ὁ νομοθέτης πρὸς προστασίαν τῶν ἐπαγγελματικῶν ἢ οἰκονομικῶν συνεταιρισμῶν, ἑνὶ λόγῳ τῶν συντεχνιῶν. Ἂς μὴ φοβῶνται λοιπὸν οἱ φίλοι κοινωνιολόγοι, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν, οὕτως εἰπεῖν, νὰ κεντρίσωσι τὸν νομοθέτην, ὥστε νὰ προέλθῃ εἰς ἐξασφάλισιν τῶν οἰκονομικῶν τούτων συνεταιρισμῶν, ἃς μὴ φοβῶνται ὅτι δὲν θέλει συμβῆ τοῦτο, διότι εἶναι τόση ἡ κίνησις, ἡ ὁποία παρατηρεῖται σήμερον εἰς τὰ ἐργατικὰ ἰδίως σωματεῖα καὶ τοὺς λοιποὺς ἐπαγγελματικοὺς συλλόγους, εἶναι τοιαύτη, λέγω, ἡ κίνησις καθ’ ὅλα τὰ σημεῖα τῆς Ἑλλάδος, ὥστε πολὺ ἐνωρὶς ὁ νομοθέτης θέλει εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην τὴν ἀναπόδραστον, ἀκριβῶς ἵνα προλάβῃ καταχρήσεις καὶ ἐκμεταλλεύσεις, ὡς ἐλέχθη ἐντεῦθεν, ἐν τοῖς τοιούτοις σωματείοις, νὰ προέλθῃ ἀκριβῶς πρὸς ῥύθμισιν τελειοτέραν καὶ ἀρτιωτέραν τῶν τοιούτων συνεταιρισμῶν. Δὲν βλέπω λοιπὸν κανένα λόγον ὑπαγορεύοντα τὴν τοιαύτην διάταξιν οὔτε κανένα κίνδυνον ἐκ τῆς μὴ ἀναγραφῆς τοῦ ἐδαφίου τούτου οὔτε ἄλλως τε προσήκει τὰς ἁπλᾶς περιουσιακὰς σχέσεις τῶν σωματείων τούτων νὰ τὰς θεωρήσωμεν ἀξίας συνταγματικῆς κυρώσεως, ἀλλὰ νὰ ἀφήσωμεν συμφώνως μὲ τὴν ῥῆσιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ἥτις ἐπαναλαμβάνεται καὶ ἐν τῷ κειμένῳ τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς «τηροῦντες τοὺς κειμένους νόμους», νὰ ἀφήσωμεν, λέγω, τὸ δικαίωμα εἰς τὸν νομοθέτην ἑκάστοτε νὰ ῥυθμίζῃ καὶ νὰ ἀποφασίζῃ.

§195ΘΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Καὶ νὰ διαλύῃ διὰ διοικητικῆς πράξεως;

§196Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂς ἀφήσωμεν εἰς τὸν νομοθέτην νὰ κρίνῃ καὶ περὶ τούτου.

§197ΘΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Δὲν σᾶς φαίνεται ὅτι εἶναι καλλιτέρα ἐγγύησις ἡ δικαστική;

§198Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δύναται ὁ νομοθέτης νὰ κρίνῃ ἂν εἶναι καλλιτέρα αὐτὴ ἡ ἐγγύησις καὶ νὰ τὸ θεσπίσῃ οὕτως. Δύναται ὅμως νὰ κρίνῃ καὶ ἄλλως. Ἀφήσατέ το εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἑκάστοτε νὰ κρίνῃ καὶ νὰ ἀποφασίζῃ.

§199Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ μάχαιρα, τὸ νὰ ἀφήσωμεν τοῦτο εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν.

§200Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει, κύριοι συνάδελφοι, εἰς ἓν καὶ μόνον νὰ προσέξωμεν, εἰς τοῦτο· νὰ μὴ θέλωμεν τοὺς εὐσεβεῖς ἡμῶν πόθους καὶ τοὺς ἐνδομύχους ἡμῶν στοχασμούς, ὡς ἐπίσης καὶ τὰς θεωρητικὰς γνώμας, ἃς ἀναγινώσκομεν εἰς διάφορα ξένα συγγράμματα, νὰ τοὺς ἐνσφηνώσωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα, διότι τὸ Σύνταγμα δὲν πρέπει νὰ καταστῇ πανδοχεῖον ὅλων τῶν νέων θεωριῶν, καὶ τῶν νέων δοξασιῶν, ἃς διδάσκουσι τὰ ξένα συγγράμματα, ἀλλ’ ἀκριβῶς πρέπει νὰ εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ περιέχῃ μόνον τὰς ἀναγκαιοτέρας διατάξεις, ἐκείνας αἱ ὁποῖαι πρέπει πρὸ παντὸς καὶ ἀπαραιτήτως νὰ ὑπάρχωσιν ἐν τῷ Συντάγματι. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συνέβη εἰς τὸ 1864, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο εὐλόγως κατεκρίθη, ἦτο ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν ἀκριβῶς ἐκ τοῦ φόβου νὰ μὴ ἐπανέλθῃ εἰς τὸ παρελθόν, ἐκ τοῦ φόβου τῆς ἀπολυταρχικῆς διοικήσεως τοῦ Ὄθωνος, παρεισήγαγεν ἐν αὐτῷ πολλὰς διατάξεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀντικείμενον ἁπλῆς νομοθετικῆς προνοίας. Καὶ ἀκριβῶς ἐπὶ τῶν αὐτῶν σκέψεων στηριζόμενος εἶχον τὴν τόλμην νὰ ἀνέλθω καὶ πάλιν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ νὰ ζητήσω τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρου 5, τὸ ὁποῖον κατ’ ἐμὴν γνώμην περιέχει ἁπλῶς δικονομικὰς διατάξεις, αἵτινες, ὡς γνωστόν, εἶναι ἀντικείμενον ἁπλῆς νομοθετικῆς προνοίας, ἐφ’ ὅσον διὰ τοῦ ἄρθρου 4 ἀναγνωρίζεται συνταγματικῶς τὸ δικαίωμα τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν. Ἀκριβῶς διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἔρχομαι νὰ συστήσω, ἐφ’ ὅσον δὲν βλέπω ἀναγκαίαν καὶ σκόπιμον τὴν ἀναγραφὴν νέων ἐδαφίων καὶ νέων διατάξεων, νὰ μὴ προβαίνωμεν εἰς τοῦτο ἁπλῶς καὶ μόνον, διότι εἴδομεν ἓν σύγγραμμα, δὲν ἠξεύρω τίνος, τὸ ὁποῖον ἀναγράφει ὅτι ἐν Γαλλίᾳ ἢ ἐν Γερμανίᾳ ἡ συζήτησις ἡ τοιαύτη ἢ τοιαύτη ὑπεστήριξε τὴν διάλυσιν τῶν ἐργατικῶν σωματείων διὰ τῆς δικαστικῆς ἢ τῶν διοικητικῶν Δικαστηρίων, ἢ δὲν ἠξεύρω διὰ τίνων ἄλλων συνδυασμῶν. Δὲν εἶναι ταῦτα, τὰ ὁποῖα ὤφειλον νὰ ἀπασχολῶσι σοβαρῶς μίαν Ἐθνοσυνέλευσιν. Οὐδ’ ἔχει σκοπὸν ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος νὰ προσθέσῃ λέξεις ἐπὶ πλέον, λέξεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ζήτημα τῆς νομοθετικῆς προνοίας τῆς καθημερινῆς, τῆς διαρκοῦς, τῆς ῥεούσης, ἥτις μεταβάλλεται ἑκάστοτε συμφώνως μὲ τὰς κοινωνικὰς ἀνάγκας καὶ συνθήκας, διότι τότε αἱ προσθῆκαι αὗται θὰ ὦσιν ἐπωφελέστεραι, διότι θὰ εἶναι ἀντικατοπτρισμὸς τῶν συνθηκῶν τῶν κοινωνικῶν, αἱ ὁποῖαι ἀκριβῶς ἐδημιούργησαν τὴν ἀνάγκην τῆς συντάξεως τῶν νόμων, ἐνῷ σήμερον εἶναι διατάξεις ἐκ τῶν προτέρων, οἵτινες δυνατὸν ἐν τῇ ἐξελίξει τῆς πορείας τῶν ἐπαγγελματικῶν αὐτῶν σωματείων, περὶ ὧν προκαταβολικῶς σήμερον λαμβάνομεν τὴν πρόνοιαν, ἐν τῇ ἐξελίξει, λέγω, καὶ ἡ νομοθεσία καὶ ἡ ἐπιστήμη νὰ ἐξεύρῃ ἄλλον τινὰ τρόπον πρὸς τελειοτέραν ῥύθμισιν τῶν σωματείων τούτων ἀναφερομένων πρὸ πάντων εἰς τὰς περιουσιακὰς αὐτῶν σχέσεις καὶ ἐν γένει περὶ τὴν τελειοτέραν ῥύθμισιν τῶν καθηκόντων, ἀλλὰ καὶ τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν. Διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἀπορρίψωμεν τὴν προσθήκην ταύτην, ἐφ’ ὅσον αὕτη δὲν εἶναι οὔτε ἀναγκαία οὐδὲ τὸ παράπαν σκόπιμος.

§201Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, διὰ τῶν ὁποίων μᾶλλον θὰ προσπαθήσω νὰ μεταδώσω ὑμῖν, ὅπως καὶ οἱ ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσαντες ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ὅσοι εἶναι καὶ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἔπραξαν, τὰς σκέψεις τὰς ἐμὰς καὶ τὰς σκέψεις, αἱ ὁποῖαι διημείφθησαν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, διότι νομίζω ὅτι αὗται θέλουσιν εἶσθαι καταλληλότεραι διαδηλούμεναι ἐνώπιον ὑμῶν νὰ μεταδώσωσιν εἰς ὑμᾶς σαφῆ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου, ἥτις ἀπεδόθη εἰς αὐτό, ὡς διετυπώθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, κατὰ τὰς συζητήσεις ἡμῶν τῶν μελῶν αὐτῆς. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι τὰ ἄρθρα 10 καὶ 11, ὅπως καὶ ἄλλος τις τῶν κ. κ. συναδέλφων εἶπεν ἐνταῦθα, προστατεύουσι τὴν ἐκ τῆς κοινωνικότητος τῶν ἀνθρώπων ὑπάρχουσαν τάσιν τοῦ συνέρχεσθαι μετ’ ἀλλήλων. Τὸ μὲν πρῶτον τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι μετ’ ἄλλων ὁμοίων, πρὸς ἐκδήλωσιν γνωμῶν, ἐπὶ προσωρινόν τινα χρόνον, τὸ δὲ δεύτερον τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι, ἤτοι τοῦ συνέρχεσθαι ἐπὶ διαρκέστερον χρόνον. Καθ’ ἃς ἐποχὰς ἐγένετο τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 βεβαίως ἔλαβον χώραν διάφοροι συζητήσεις, καὶ εἰς τὰς συζητήσεις ἐκείνας ἀπεσαφήθη ὅτι τὸ ἄρθρον 11 περιελάμβανε τὸ δικαίωμα τῶν πολιτικῶν συνεταιρισμῶν, μὴ ὑπαγομένων τούτων εἰς τὴν προηγουμένην ἄδειαν τῆς Ἀρχῆς, ἀλλ’ ἐπίσης ἀπεσαφήθη ὅτι δὲν περιελαμβάνοντο ἐν τούτῳ οἱ συνεταιρισμοὶ τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου, εἴτε ἀστικοὶ εἴτε ἐμπορικοί. Δὲν ἐγένετο τότε ποσῶς λόγος ἐξ ὅσων ἐνθυμοῦμαι περὶ τῶν ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν, δὲν ἐγένετο δὲ λόγος προδήλως, διότι κατὰ τὴν ἐποχὴν τοῦ 1844 πρὸ πάντων, ὅτε ἐψηφίσθη ἡ πρώτη διάταξις, ἡ οὖσα ἡ αὐτὴ πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ἡ κίνησις, τὴν ὁποίαν βλέπομεν σήμερον ἁπανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, τῶν ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν δὲν ὑπῆρχε. Σήμερον ὅμως, Κύριοι, ἡ κίνησις αὕτη εἶναι ἀναμφισβήτητος, εἶναι κατάδηλος, εἶναι ζωηρὰ καὶ ἐνεργός, καὶ ἔπρεπε νὰ ἐπισπάσῃ σοβαρὰν τὴν προσοχὴν τῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις ἐκαλεῖτο, ἵνα σκεφθῇ, ἄν, οἷον θὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον 11, θὰ περιελάμβανεν ἐν τῇ ἐννοίᾳ αὐτοῦ ἀναμφισβητήτως μὲν τοὺς πολιτικοὺς συνεταιρισμούς, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐπαγγελματικοὺς τοιούτους. Προτοῦ ὅμως, Κύριοι, ἐρευνηθῇ τοῦτο, ἐὰν θὰ περιελαμβάνοντο καὶ οἱ ἐπαγγελματικοὶ συνεταιρισμοί, ἠρευνήθη τὸ ἕτερον, ἂν ἀποκλείεται ἐκ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ὑφ’ οἵαν τοὐλάχιστον ἡ ἐπιτροπὴ ἤθελε νὰ δώσῃ ἔννοιαν, πᾶς συνεταιρισμὸς ἀνήκων εἰς τὸ ἀστικὸν καὶ τὸ ἐμπορικὸν δίκαιον, οἷον ἐμπορικαὶ ἑταιρεῖαι. Ἐννοοῦμεν ὅλοι ὅτι οἱ συνεταιρισμοὶ οὗτοι εἶναι διάφοροι ὅλως τῶν ἐπαγγελματικῶν, ὅτι πρόκειται περὶ πραγμάτων, ἅτινα εἶναι σαφῶς διακεκριμένα ἀπ’ ἀλλήλων, ἀλλά, ἐνῷ τὸ ἐννοοῦμεν, ἴσως δὲν ἔχομεν χαράξει ἐν τῇ διανοίᾳ ἡμῶν τὰ χαρακτηριστικὰ ἑκάστου ἐκ τῶν συνεταιρισμῶν, περὶ ὧν ἀσχολεῖται τὸ ἄρθρον. Καὶ ἀνάγκη, κύριοι συνάδελφοι, νὰ λεχθῶσί τινα περὶ τούτων, τόσῳ μᾶλλον, ὅσῳ τοῦ μὲν πολιτικοῦ συνεταιρισμοῦ τὰ χαρακτηριστικὰ εἶναι καταφανῆ ἐκ τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ, τοῦ ἐμπορικοῦ ὅμως καὶ τοῦ ἀστικοῦ συνεταιρισμοῦ τὰ χαρακτηριστικὰ εὑρίσκονται εἴς τινα συνάφειαν, εἴς τινα ἐπαφὴν μετὰ τῶν χαρακτηριστικῶν τοῦ ἐπαγγελματικοῦ συνεταιρισμοῦ τοιαύτην, ὥστε καὶ ἐντεῦθεν ἤκουσα ἀπαγγελλομένας ἰδέας καὶ γνώμας, περιεχούσας συγχύσεις τινὰς τῶν ὁρίων μεταξὺ τῶν δύο συνεταιρισμῶν. Πρέπει ὅμως νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι οἱ ἐπαγγελματικοὶ συνεταιρισμοὶ εἶναι ἴδιον εἶδος τῶν κοινωνικῶν συνεταιρισμῶν, πάντως ὅμως δὲν εἶναι συνεταιρισμοὶ χρηματικοί, οἰκονομικοί. Ὑπὸ τὴν τεχνικὴν ἔννοιαν, τὴν σήμερον τοὐλάχιστον παραδεδεγμένην, τῶν ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν, δὲν ἐννοοῦμεν, τοὐναντίον ἀποκλείομεν ῥητῶς, καθ’ ἃ ἔχουσι παραδεχθῆ ὅπου ἵδρυσαν τοὺς ἐπαγγελματικούς συνεταιρισμούς, ἀποκλείομεν, λέγω, ῥητῶς πάντα συνεταιρισμόν, ὅστις σκοπὸν ἔχει τὴν ἐπιδίωξιν καὶ διανομὴν χρηματικῶν κερδῶν μεταξὺ τῶν μελῶν αὐτοῦ. Ἐννοοῦμεν ἐπαγγελματικὸν συνεταιρισμὸν τὸν συνδυασμὸν προσώπων, μετερχομένων πάντων τὸ αὐτὸ ἐπάγγελμα ἢ ἐπαγγέλματα συναφῆ, σκοπὸν δ’ ἐχόντων τὴν προαγωγὴν τῶν ἠθικῶν καὶ κοινωνικῶν αὐτῶν συμφερόντων, οὐχὶ δὲ καὶ τὴν ἐπιτυχίαν χρηματικοῦ κέρδους. Ἑταιρεῖαι τοὐναντίον σκοπὸν ἔχουσαι τὸ οἰκονομικὸν κέρδος, τὸ χρηματικὸν κέρδος, δὲν εἶναι ἐπαγγελματικοὶ συνεταιρισμοί, δὲν εἶναι συντεχνίαι, ἀλλ’ ἑταιρεῖαι διεπόμεναι ἀπὸ τὸ ἀστικὸν δίκαιον ἢ ἀπὸ τὸ ἐμπορικὸν δίκαιον. Ταύτας τὰς τελευταίας δὲν περιλαμβάνει τὸ ὑπὸ ψήφισιν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος. Συμφωνῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας, ὅτι ἡ σημερινὴ τάσις τῶν νομοθεσιῶν, ἰδίᾳ τῶν νομοθεσιῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀπέμειναν νεκραί, ὡς ἡ ἡμετέρα, ἐπὶ μακρὰν σειρὰν δεκαετηρίδων, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ῥύθμισιν τῶν οἰκονομικῶν τούτων συνεταιρισμῶν τοῦ ἀστικοῦ ἢ τοῦ ἐμπορικοῦ δικαίου, ἡ σημερινή, λέγω, τάσις εἶναι νὰ μὴ ὑπάγωνται καὶ αὗται εἰς προηγουμένην ἄδειαν τῆς Ἀρχῆς. Τοῦτο ὅμως, Κύριοι, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ περιφρουρήσωμεν διὰ συνταγματικῆς διατάξεως, διὰ συνταγματικῆς ἐγγυήσεως παρ’ ἡμῖν· δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡ παρ’ ἡμῖν ἀνάπτυξις καὶ ἐξέλιξις τῶν ἑταιρειῶν τούτων, τῶν χρηματικὸν ἐπιδιωκουσῶν σκοπόν, δὲν ἔχει συντελεσθῆ ὁμαλῶς καὶ κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἀποφασίσωμεν ἂν πρέπει ἀπὸ τοῦδε νὰ περιφρουρήσωμεν διὰ συνταγματικῆς ἐγγυήσεως τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι ἢ ἂν πρέπει νὰ ἀφήσωμεν εἰς τὸν νομοθέτην νὰ ῥυθμίζῃ τὰ τῶν συνεταιρισμῶν τούτων, ζητῶν, ἢ μὴ ζητῶν, κατὰ τὰς περιστάσεις, τὴν προηγουμένην ἔγκρισιν τῆς Ἀρχῆς. Ὁμολογῶ δὲ ὅτι ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὑπῆρξα μειοψηφία τις, ἐν τῇ ὁποία κατετάσσετο καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας συνάδελφος, ἥτις δὲν διεφώνει μὲν κατ’ οὐσίαν πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν, διότι καὶ αὕτη, ἐὰν ἐνομοθέτει, ἤθελεν ἐξαιρέσει τῆς προηγουμένης ἐγκρίσεως τῆς ἀρχῆς, τὰς ἱδρύσεις ἑταιρειῶν, διεφώνει ὅμως μόνον κατὰ τοῦτο, ὅτι ἐφρόνει ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀποτελέσῃ μέρος τῶν συνταγματικῶν διατάξεων τὸ θέμα τῶν χρηματικῶν ἑταιρειῶν, περὶ τοῦ ὁποίου ἀσχολούμεθα. Ἀλλ’ ἐνταῦθα, Κύριοι, γενομένου λόγου περὶ τῆς διαφορᾶς μεταξὺ τῶν ὅρων ἀδείας καὶ ἐγκρίσεως, νομίζω ὅτι καθῆκον ἔχω νὰ διασαφήσω ὅτι αἱ ἔννοιαι αὗται εἶναι σαφῶς διακεκριμέναι ἀπ’ ἀλλήλων· διότι, ἐὰν συνεταιρισμός τις ἔχῃ ἀνάγκην προηγουμένης ἀδείας, ὅπως ὑφίσταται ὡς συνεταιρισμός, τότε, προτοῦ ἐπέλθῃ ἡ ἄδεια, δὲν ὑπάρχει ἡ ἔννοια καὶ ἡ ὑπόστασις αὐτοῦ, ὡς νομικοῦ προσώπου, καὶ συνεπῶς αἱ σχέσεις, τὰς ὁποίας συνῆψαν οἱ συνελθόντες, εἶναι σχέσεις μηδενικαί, νεκραί, εἶναι ἄκυροι ἐν τῇ σφαίρᾳ τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου. Ἐὰν τοὐναντίον ὑποθέσητε ὅτι ἀπαιτεῖται μόνον ἡ ἔγκρισις τῆς Ἀρχῆς, τότε τὰ γενόμενα καλῶς ἔχουσιν, ἡ δὲ ἐπερχομένη ἔγκρισις δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἄλλην ἔννοιαν εἰμὴ ἑρμηνευτικήν, ὅτι τὰ γενόμενα καλῶς ἔχουσι καὶ δὲν ἀντίκεινται εἰς διάταξίν τινα ἀπαγορεύουσαν ταῦτα. Ἀπεκλείσθη λοιπόν, Κύριοι, ἐκ τῆς συνταγματικῆς διατάξεως, τὸ σωματεῖον ἐκεῖνο, ὁ συνεταιρισμὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος σκοπὸν ἔχει οἰκονομικόν, ἁπτόμενον τῶν διατάξεων τοῦ ἀστικοῦ ἢ τοῦ ἐμπορικοῦ δικαίου, τοὐναντίον δὲ περιελήφθησαν οἱ κοινωνικοὶ ἢ ἐπαγγελματικοὶ συνεταιρισμοί. Περὶ τούτων δὲ νομίζω ὅτι εἶναι σκόπιμον, ὅπως καὶ οὗτοι περιβληθῶσι διὰ τῆς συνταγματικῆς ἐγγύης. Εἶπον κοινωνικῶν ἢ ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν, διότι ἕτερον ἑκάτερον· ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο ἐννοιῶν, διότι εἶναι κοινωνικὸς συνεταιρισμὸς λ. χ. ὁ σκοπῶν κοινωφελές τι ἢ φιλανθρωπικὸν ἔργον ἢ ὁ σκοπῶν τὴν ἐπιδίωξιν καλλιτεχνικοῦ τινος ἔργου. Ἐνῷ ὁ ἐπαγγελματικὸς ἄλλα σκοπεῖ. Ἐάν, Κύριοι, θέλωμεν νὰ ἀσπασθῶμεν τὰς παραδεδεγμένας ἐν τῇ πολιτικῇ καὶ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ γνώμας, εἰς μὲν τοὺς συνεταιρισμοὺς τοὺς κοινωνικοὺς δύνασθε νὰ ἔχητε πρόσωπα διαφόρων ἐπαγγελμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν σκοποῦσι τὴν προαγωγὴν τῶν κοινωνικῶν καὶ ἠθικῶν συμφερόντων τάξεώς τινος ὡρισμένης, ἀλλὰ γενικοὺς σκοπούς, ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ περιπτώσει τῶν ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν ἔχετε τοὐναντίον ἕνωσιν ἐπαγγελματιῶν ὁμοτέχνων ἢ τοὐλάχιστον ὁμοιοτέχνων. Νομίζω λοιπόν, ὅτι καὶ οἱ κοινωνικοὶ συνεταιρισμοί, ἀλλὰ καὶ οἱ ἐπαγγελματικοί, πρέπει νὰ περιβληθῶσι διὰ τῆς συνταγματικῆς ἐγγύης, τῆς ἄνευ ἀδείας συστάσεως.

§202Γ. ΓΑΪΤΑΝΟΣ. Τί ἐννοεῖτε λέγοντες κοινωνικοὶ συνεταιρισμοί, κύριε συνάδελφε;

§203ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ διέκρινα ἐγώ. Ὄχι κομματικοί.

§204Γ. ΓΑΪΤΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ. Εἶναι ἓν ἀόριστον.

§205ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι οἱ ἐπαγγελματικοί, οἱ σήμερον κατηρτισμένοι ἁπανταχοῦ, καὶ ἐνταῦθα δὲ ἀπό τινων ἐτῶν. Οὗτοι, ἐνίοτε μάλιστα κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς ἀλλήλους, ἀγωνίζονται, ὅπως ὑπερασπίσωσι καὶ προστατεύσωσι τὰ ἰδιαίτερα αὑτῶν ἐπαγγελματικὰ συμφέροντα, ἅτινα ὡς συμφέροντα ὁμάδος εἰσερχόμενα εἰς τὸν κύκλον τῶν οἰκονομικῶν σχέσεων αὐτῆς μετὰ τῆς Πολιτείας κατ’ ἀνάγκην ἐκ τούτου μεταλαμβάνουσι χροιάν τινα οἰκονομικὴν πολιτικήν, ἥτις ἀδύνατον νὰ μὴ ἐνδιαφέρῃ τὴν Πολιτείαν, καὶ δυνατόν ποτε νὰ φέρῃ αὐτὴν εἰς τὴν ἀνάγκην σκέψεως περιστολῆς ἀνωμάλων ἐνεργειῶν τοῦ συνδέσμου, θέλοντος διὰ τούτων ν’ ἀντιδράσῃ κατὰ τῶν σκοπῶν τῆς Πολιτείας. Κατ’ ἀνάγκην λοιπόν, εὐθὺς ὡς ἀποχωρίσητε τῶν ἄλλων συνεταιρισμῶν τὰς ἑνώσεις ταύτας, ἐμφανίζεται ἡ ὑποχρέωσις προνοίας περὶ ἐξαρτήσεως τῆς διαλύσεως ἀπὸ δικαστικῆς ἀποφάσεως πρὸς ἀποφυγὴν αὐθαιρεσιῶν τῆς διοικήσεως.

§206Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐνομίσαμεν οὐχὶ ἄνευ συζητήσεως ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὅτι ἔπρεπε νὰ καταλήξωμεν εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο. Ἡ συζήτησις ἰδίᾳ ἀφορμὴν ἔλαβεν ἐκ τῆς τελευταῖον παρατηρηθείσης τάσεως, ὅπως οἱ συνεταιρισμοὶ οὗτοι οἱ διάφοροι, αἱ συντεχνίαι, ἐπιληφθῶσιν ἔργων οὐ μόνον ἁπλῶς προαγωγικῶν τῶν ὑλικῶν καὶ οἰκονομικῶν αὐτῶν συμφερόντων, οὐχὶ μόνον ἀμυντικῶν ὑπὲρ τῆς βελτιώσεως τῆς καταστάσεως αὐτῶν καὶ τῶν ποικίλων συμφερόντων αὐτῶν, ἀλλ’ ἐπιληφθῶσι καὶ ἔργων, τὰ ὁποῖα ἔτεινον πρὸς τὴν πολιτικὴν κατεύθυνσιν...

§207Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ὁποῖον δὲν ἔβλαψεν.

§208Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοῦτο ἀκριβῶς ἠθελήσαμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν διὰ τῆς συνταγματικῆς ἐγγύης τὸ ἔργον.

§209ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εὐρυτέραν πολιτικήν. Ὄχι στενῶς.

§210Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι στενήν. Ὄχι κομματικήν. Εὐρυτέραν κατεύθυνσιν γενικῶν ἰδεῶν. Καὶ ταύτην μόνον ἐννοῶ πολιτικήν. Ἐνομίσαμεν λοιπὸν ὅτι ἔπρεπε καὶ ἡ συνταγματικὴ ἐγγύη νὰ ἐκταθῇ καὶ ἐπὶ τοὺς συνεταιρισμοὺς τούτους. Ὡς παρετήρησέ τις ἐκ τῶν προαγορευσάντων ἐνταῦθα συναδέλφων, οἱ κοινωνικοὶ οὗτοι συνεταιρισμοὶ — λέγων δὲ νῦν κοινωνικοὶ δὲν ἐννοῶ τούτους ὑπὸ τὴν τεχνικὴν πλέον σημασίαν, ἀλλ’ ἐννοῶ τοὺς περιλαμβάνοντας κύκλον τινὰ εἴτε ὁμοτέχνων εἴτε μὴ — ἀναμφισβητήτως ἔρχονται εἰς σύγκρουσιν πολλάκις πρὸς ἀλλήλους ἢ πρὸς τὴν Πολιτείαν, ἰδιαίτατα δὲ τοῦτο συμβαίνει διὰ τοὺς ἐπαγγελματικοὺς συνεταιρισμούς, διότι τὸ ἐπιδιώκειν τὴν ἐξύψωσιν τῶν ἰδίων συμφερόντων δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ φέρῃ καὶ προστριβήν τινα πρὸς τὰ τοῦ ἄλλου καὶ μείωσίν τινα τῶν συμφερόντων τοῦ ἄλλου. Ὅταν δὲ ἔρχωνται εἰς σύγκρουσίν τινα πρὸς γενικώτερά τινα συμφέροντα οἱ συνεταιρισμοὶ οὗτοι, κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς πολιτικῆς ἐπιστήμης, δὲν μένει ἢ ἡ Πολιτεία, ἡ ὁποία εἶναι ὁ ῥυθμιστὴς ὅλων τῶν συγκρούσεων, νὰ ἐνασκήσῃ τὰ δικαιώματα αὑτῆς καὶ νὰ ἐξομαλίσῃ τὰς συγκρούσεις καὶ προλάβῃ ταύτας. Ἀλλὰ τὰ δικαιώματα τῆς Πολιτείας ταῦτα δύνανται νὰ εἶναι διττά, προληπτικὰ καὶ κατασταλτικά. Εἴπομεν καθ’ ἡμᾶς αὐτούς· ἆρά γε εἶναι φρόνιμον νὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς τὸν νομοθέτην νὰ ἀπαιτήσῃ δικαιώματα προληπτικά, ν’ ἀπαιτήσῃ τὴν ἄδειαν ἢ τὴν ἔγκρισιν πρὸς σύστασιν τοιούτων συνεταιρισμῶν; Καὶ ἐσκέφθημεν, Κύριοι, ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, ὅτι τοῦτο δὲν ἤθελεν εἶσθαι πολιτικόν, δὲν ἤθελεν εἶσθαι δίκαιον, δὲν ἤθελεν εἶσθαι σύμφωνον πρὸς πνεῦμα φιλελεύθερον, πρὸς τὸ καθ’ ὅλου σήμερον ἁπανταχοῦ τοῦ πολιτισμένου κόσμου διῆκον εὐμενὲς πνεῦμα ὑπὲρ τῶν συνεταιρισμῶν τούτων. Ἐξ ὅλων τῶν ἄνω σκέψεων, Κύριοι, προῆλθε τὸ συμπέρασμα, ὅπερ ἐτέθη ἐν τῇ ἐκθέσει, ὅτι ἡ συνταγματικὴ διάταξις περιλαμβάνει οὐ μόνον τοὺς πολιτικοὺς συλλόγους, ἀλλὰ καὶ τὰ κοινωνικοὺς σκοποὺς διώκοντα σωματεῖα. Ἀλλ’ ἡ λέξις σωματεῖα ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποκλείσῃ ἄλλους συνεταιρισμούς. Δὲν ἔχομεν σαφῶς καθορίσει εἰσέτι τί ἐστι σωματεῖον ἢ συντεχνία ἤ, κατ’ ἐμέ, ἐπαγγελματικὸς συνεταιρισμός. Διὰ νὰ ἀποκλείσωμεν λοιπὸν πᾶσαν ἀντίθετον ἑρμηνείαν ἀσύστατον, πᾶσαν ἐξαίρεσιν ἄστοχον, προσεθέσαμέν τι, τὸ ὁποῖον ἦτο ἴσως περιττόν· «καὶ πᾶσαν ἐν γένει ἕνωσιν πλειόνων πρὸς οἱονδήποτε θεμιτὸν σκοπόν». Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου, Κύριοι, ἀνεγράφη ἐν τῇ ἐκθέσει καὶ ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς τῆς πλειονοψηφίας τουλάχιστον, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη περιφρουροῦσα τὸ δικαίωμα καθ’ ἑαυτὸ τοῦ συνεταιρισμοῦ «οὐδαμῶς ἀφορᾶ καὶ εἰς τοὺς ὅρους τῆς ὑπάρξεως τῶν νομικῶν προσώπων καὶ τοὺς διέποντας ταῦτα κανόνας, οἵτινες ἀνάγονται εἰς τὴν σφαῖραν τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου κτλ.» Ἀλλ’ ἐξεταστέον ἤδη, ἀφοῦ ἀπεκλείσθη τὸ προληπτικὸν μέτρον τῆς ἀδείας πρὸς σύστασιν, ἆρά γε συμφέρον θὰ ἦτο ἡ διάλυσις τῶν σωματείων τούτων νὰ ἐδίδετο εἰς τὰς χεῖρας τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἢ ἔπρεπε διὰ τὴν διάλυσιν νὰ ὑπάρχῃ ἐγγύη τις μείζων, ἐγγύη συνταγματική; Ἀλλὰ προκειμένου περὶ διαλύσεως ἤκουσα, Κύριοι, ὅτι δὲν ὑπῆρχε κἂν ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ νομοθέτου τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ Συντάγματος, ὅπως χορηγήσῃ τὸ δικαίωμα, ἵνα δύναται νὰ διαλύσῃ ἡ ἐξουσία, ἀδιάφορον ποία, τὸ ἅπαξ συσταθὲν σωματεῖον, ἔστω καὶ ἂν τοῦτο δὲν τηρῇ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Ἡ ἱστορία, ὅμως, Κύριοι, ἐξ ἧς παρήχθη τὸ ἄρθρον 11 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 καὶ τὸ ἀνάλογον καὶ εἰς αὐτὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844, δὲν δεικνύει ὅτι ὡρμήθη ἀπὸ τοιούτων σκοπῶν ὁ θεσμοθέτης τῆς ἐποχῆς ἐκείνης οὔτε ἀπὸ τοιούτων βλέψεων. Οὐδαμῶς ἐνόησε νὰ καθιερώσῃ τὸ ἀδιάλυτον τῶν συνεταιρισμῶν. Ἡ κατάστασις τῆς Γαλλικῆς νομοθεσίας ἐν τῇ ἐποχῇ τοῦ 1844 καὶ 1864, νομοθεσίας ἐκ τῆς ὁποίας ἐπηρεάσθησαν οἱ νομοθέται ἡμῶν, ἦτο κατάστασις περιέχουσα διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἀπηγόρευον τὴν ἕνωσιν πλειόνων τῶν εἴκοσι προσώπων, διατάξεις τῶν ἄρθρων 292 καὶ ἑπομένων Γαλλικοῦ Ποινικοῦ Νόμου, καὶ αἱ λαβοῦσαι συνεχῶς χώραν συζητήσεις περὶ καταργήσεως τῶν διατάξεων τούτων ὡς ἀνελευθέρων, ἀφοῦ εὐθὺς ὡς συνήρχοντο 21 πρόσωπα, τοῦτο καὶ μόνον ἀπετέλει ἀδίκημα, ἐπηρέασαν τοὺς συντάξαντας τὸν Συνταγματικὸν ἡμῶν Χάρτην. Καὶ ταύτας τὰς συζητήσεις ἔχοντες ὑπ’ ὄψει εἶπον ὅτι ἐπιτρέπεται πλείονα πρόσωπα ἄνευ ἀδείας νὰ συνέρχωνται, νὰ συνεταιρίζωνται, ἀδιάφορον ἂν εἶναι 21 ἢ 221. Ἀλλ’ εἶπον συνάμα ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ· «τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Δὲν ἐνόησαν βεβαίως νὰ περιορίσωσι καὶ τὴν κατασταλτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Κράτους μέχρι μόνον τοῦ ὁρίου τοῦ τιμωρεῖν τοὺς παρεκτρεπομένους. Ἐὰν τοῦτο ἐνόουν, θὰ ἐβλέπομεν θεσμοθέτην, ὁ ὁποῖος ἤθελεν εἶσθαι ἀνακόλουθος, θεσμοθέτην, ὁ ὁποῖος μεταχειρίζεται κατασταλτικὰ μέτρα κατὰ τῶν ἀτόμων, τιμωρῶν αὐτά, δὲν μεταχειρίζεται ὅμως τοιαῦτα κατὰ τῶν συνεταιρισμῶν. Τὸ δικαίωμα λοιπὸν τῆς διαλύσεως οὐδαμῶς ἀπεκλείσθη ἐκ τῶν διατάξεων τούτων τῶν συνταγματικῶν, οὔτε ἐκ τοῦ γράμματος, οὔτ’ ἐκ τῆς ἱστορικῆς ἢ ἄλλης ἑρμηνείας αὐτῶν. Ἀλλά, Κύριοι, πρὸς ἐπίρρωσιν τοῦ ἐπιχειρήματος, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ διέλθῃ ἐκ τῆς διανοίας τῶν νομοθετῶν τοῦ 1864 τὸ δύνασθαι τὴν Πολιτείαν διαλύειν τοὺς συνεταιρισμούς, ἐφευρέθη ἓν ἐπιχείρημα ὑπό τινων τῶν προλαλησάντων. Εἶπον πρὸς ἡμᾶς· τί θὰ ἠμπόδιζεν εἰς περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν διελύετο τὸ σωματεῖον ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν —ἀδιάφορον ποίαν, ἐπαναλαμβάνω—, τί θὰ ἠμπόδιζε τὴν ἀνασύστασιν αὐτοῦ μετὰ πάροδον ἑνὸς ἢ δύο λεπτῶν; οὐδέν. Ἰδοὺ ἄρα, εἶπον πρὸς ἡμᾶς οἱ προκγορεύσαντες, ὅτι οὐδόλως πρακτικὴ θὰ ἦτο ἡ διάλυσις. Λησμονοῦμεν ὅμως ὅτι μετὰ τὴν διάλυσιν καὶ τὴν ἀνασύστασιν δὲν θὰ ἐπρόκειτο πλέον περὶ συστάσεως τοῦ παλαιοῦ, ἀλλὰ νέου σωματείου· καὶ ἔχει σημασίαν τὸ πρᾶγμα· διότι τὰ σωματεῖα καὶ οἱ συνεταιρισμοὶ ἔχουσι καὶ περιουσίαν καί, ἂν ἐπέλθῃ ἡ διάλυσις νομίμως, ἡ περιουσία ἐκείνη μεταβαίνει ἐκεῖ ὅπου ὁρίζει ὁ νόμος ἢ τὸ Καταστατικὸν τοῦ σωματείου. Δὲν τὴν λαμβάνει τὸ νέον σωματεῖον. Δὲν εἶναι λοιπόν, Κύριοι, ἐπιχείρημα σοβαρὸν τὸ λεχθὲν ὅτι μετὰ τὴν διάλυσιν τοῦ σωματείου δύναται νὰ ἀνασυσταθῇ τὸ σωματεῖον. Δύνανται νὰ συνέλθωσι τὰ αὐτὰ πρόσωπα ἀναμφισβητήτως, ἀλλὰ εἶναι σωματεῖον, τὸ ὁποῖον δὲν ἀποτελεῖ συνέχειαν τοῦ παλαιοῦ. Καὶ νομικῶς, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ κοινωνικῇ ἀντιλήψει καὶ ἐκτιμήσει, τοῦτο εἶναι οὐσιαστικῶς σπουδαῖον. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως δὲν πρέπει διὰ τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία διεξάγεται ἐνταῦθα, νὰ θεωρηθῇ ὅτι πρέπει νὰ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τοῦ νομοθέτου.

§211Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις.

§212Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχουσιν ἀντιρρήσεις ἐκ μέρους ὑμῶν, ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἄλλοθεν καὶ δὴ ἀπὸ πρόσωπα οὐχὶ μὴ κατέχοντα θέσιν, ὑπὸ τὴν ἐπιστημονικὴν καὶ κοινοβουλευτικὴν ἔποψιν. Δὲν πρέπει δὲ νὰ νομίζωμεν τοῦτο ἀνελεύθερον, ὡς εἶπεν ὁ ἐξ Ἀττικῆς ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Νέγρης. Τὸ Γαλλικὸν ἔθνος εἶναι φιλελευθερώτατον, καὶ ὅμως ὁ νόμος ὁ Γαλλικὸς τοῦ 1884, εἰσάγων τὴν ῥύθμισιν τῶν σωματείων καὶ καταργῶν τὰς ἀνελευθέρους ὑπαρχούσας ἐν Γαλλίᾳ προηγουμένας διατάξεις προέβλεψε καὶ περὶ τῶν περιπτώσεων τῆς διαλύσεως τῶν σωματείων τούτων, τῶν ἐπαγγελματικῶν, προέβλεψε καὶ περὶ τῶν ἐρίδων, αἱ ὁποῖαι ἤθελον ἐπέλθει μεταξὺ τῶν μελῶν. Διότι ἐσκέφθησαν ἐκεῖ, Κύριοι, πολιτικώτατα, ὅτι τὰ κοινωνικὰ ταῦτα πρόσωπα τὰ νομικά, οἱ συνεταιρισμοὶ οὗτοι, τοὺς ὁποίους διὰ τῆς νομοθετικῆς ῥυθμίσεως ἀνάγομεν πλέον καὶ εἰς κοινωνικὰ νομικὰ πρόσωπα, οἱ συνεταιρισμοί, οἱ ἀποτελοῦντες μίαν ὀργάνωσιν ἰδιαιτέραν, χρῄζουσι πρὸ πάντων καὶ διοργανισμοῦ ἐσωτερικοῦ, πρὸς ὁμαλὴν αὐτῶν λειτουργίαν, χρῄζουσι πειθαρχικῶν διατάξεων. Ἡ δὲ παράβασις τῶν πειθαρχικῶν διατάξεων, τὰς ὁποίας θέτει ὁ νόμος, δύναται νὰ φέρῃ ἄλλοτε μὲν ἀκύρωσιν τῶν ἀποφάσεων τοῦ συμβουλίου τούτου, ἐὰν τοῦτο καταχρᾶται τῇ θελήσει τοῦ συνεταιρισμοῦ, ἄλλοτε δὲ τὴν ἀκύρωσιν ἀποφάσεων αὐτῆς ταύτης τῆς ὁλομελείας τοῦ συλλόγου, ἐὰν αὗται ἀντιβαίνωσιν εἰς τὰς κειμένας διατάξεις, ἄλλοτε δέ, ἐὰν αἱ πράξεις αἱ ἀντιπειθαρχικαί, εἰς τὰς ὁποίας ἤθελε προβῆ, εἶναι καὶ ποινικῶς κολάσιμοι, τὴν πρόσθετον ἐπέμβασιν τῆς καταδιωκτικῆς ἀρχῆς. Βλέπομεν λοιπὸν ὅτι ἀλλαχοῦ καὶ ἐν Πολιτείᾳ βιούσῃ ὑπὸ τὸ μᾶλλον φιλελεύθερον πνεῦμα, ὅπου εἶναι ὑπεράγαν ἀνεπτυγμένον τὸ δικαίωμα τῶν συνεταιρισμῶν, δὲν ἠρνήθησαν εἰς τὸ Κράτος τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως τῶν ἐπιβλαβῶν συνεταιρισμῶν. Τὸ ἀντίθετον, Κύριοι, ἤθελεν εἶσθαι ὑπεροχὴ ἀδικαιολόγητος καὶ ἐπικράτησις τῆς ἰσχύος τῶν σωματείων αὐτῶν ἀπέναντι τῆς Πολιτείας, ὅτε ἦσαν βέβαιοι οἱ ἀποτελοῦντες ταῦτα, ὅτι, οἱανδήποτε καὶ ἂν διαπράξωσι πρᾶξιν, δὲν θὰ διέλυεν αὐτὰ ἡ Πολιτεία. Δὲν εἶναι λοιπὸν παράλογον, ἐρωτῶ, νὰ ὑποστηρίζηται ὅτι οὐδέποτε καὶ ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει δύνανται τὰ σωματεῖα νὰ διαλύωνται; Δὲν εἶναι ἄρνησις τῆς ἐννοίας τοῦ Κράτους; Δύνανται νὰ διαλύωνται, ὅταν εἶναι ἐπιβλαβὴς γενικῶς ἡ δρᾶσίς των, ἀλλὰ διὰ τὴν τοιαύτην περίπτωσιν πρέπει νὰ περιφρουρήσωμεν τὴν ἐλευθερίαν τῶν πολιτῶν περὶ τὸ συνεταιρίζεσθαι διὰ διατάξεως ἐπαρκοῦς προλαμβανούσης πᾶσαν κατάχρησιν. Ἡ πολιτικὴ ἐξουσία θὰ εὑρεθῇ ἴσως εἰς σύγκρουσιν μετὰ τῆς κοινωνικῆς ἐκείνης ὁμάδος, ἡ κοινωνικὴ ὁμὰς ἐπιδιώκει ἴδια συμφέροντα· ἄλλα συμφέροντα, γενικὰ ἢ μερικά, βλάπτονται ἢ μειοῦνται ἕνεκα τούτου. Ἡ Πολιτεία εὑρίσκεται ὡς ῥυθμιστὴς ἔναντι τῶν συγκρούσεων τούτων, ἀλλ’ ὁ ῥυθμιστὴς ἐπεμβαίνων εὑρίσκεται εἰς σύγκρουσιν ἀπέναντι τῶν κοινωνικῶν συμφερόντων τῆς συνεταιρικῆς ὁμάδος· εὑρισκόμενος δὲ εἰς σύγκρουσιν εἶναι ἐνδεχόμενον, χάριν ἐπιτυχίας τῆς ἡσυχίας τῶν πλειόνων, νὰ κάμῃ κατάχρησιν τῆς ἐξουσίας τοῦ διαλύειν ἀπέναντι τοῦ ἐπαγγελματικοῦ σωματείου. Καί, ἐκπληροῦντες ἔργον προνοίας, διὰ νὰ ἀποφύγωμεν τὴν κατάχρησιν ταύτην, τὴν ἐνδεχομένην, διὰ νὰ ἐξασφαλίσωμεν διὰ συνταγματικῆς ἐγγύης τοῦτο, ὅτι δύναται νὰ ἐπέλθῃ ἡ διάλυσις μόνον ἕνεκα δεδικαιολογημένων λόγων, ἀπειλούντων γενικώτερα καὶ πολυτιμότερα συμφέροντα, πρέπει νὰ μὴ ἐμπιστευθῶμεν ταύτην εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἥτις ἐν τῇ δράσει αὑτῆς εἶναι δυνατὸν νὰ προβῇ εἰς ὑπερβασίας, ἀλλὰ νὰ καταφύγωμεν εἰς ἐκείνην τὴν Ἀρχήν, ἥτις ἐτάχθη ἐν τῷ Κράτει διὰ νὰ αἴρῃ τὰς συγκρούσεις μεταξὺ ὁμάδων καὶ ἀτόμων, πρὸς ἄλληλα ἢ πρὸς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν — εἰς τὴν δικαστικὴν δηλαδὴ ἐξουσίαν. Ἡ διάταξις λοιπόν, Κύριοι, δὲν εἶναι ἀνελεύθερος, εἶναι τοὐναντίον ἄγαν φιλελεύθερος· εἶναι ἡ προστατεύουσα καὶ τὴν Πολιτείαν, ἵνα ἐπιδιώξῃ τὴν διάλυσιν, ἂν λόγοι δίκαιοι συντρέχωσι, καὶ τοὺς ἐπαγγελματικοὺς γενικώτερον συνεταιρισμοὺς κατὰ πάσης καταχρήσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἥτις ὑποπτεύουσα ἐπικίνδυνον τυχὸν τὴν δρᾶσιν τοιούτων τινῶν συνεταιρισμῶν καὶ σωματείων ἤθελεν ἴσως ἀκαίρως καὶ ἀδίκως παρεμβῆ, ἵνα παρανόμως διαλύσῃ αὐτούς. Ἡ διάταξις αὕτη, οὖσα ἀποτέλεσμα μακρᾶς μελέτης καὶ πείρας ἀλλαχοῦ ὑπαρξάσης, ἐξασφαλίζει ὄχι μόνον τὴν μὴ ἄκαιρον καὶ παράνομον διάλυσιν, ἀλλ’ ἐξασφαλίζει ἀκόμη καὶ τὴν κοινωνικὴν ἡσυχίαν, διότι μόνον ἡ δικαστικὴ ἔρευνα παρέχει ταύτην εἰς τὸν ἐνδιαφερόμενον, εἰς τὸν πολίτην. Καὶ εἶναι διάταξις ἀναμφισβητήτως προστατεύουσα τὰ σωματεῖα, καὶ δικαίως· διότι θὰ ἦτο ἄντικρυς ἀντίθετον πρὸς τὴν ἀντίληψιν τὴν ὑπάρχουσαν ἁπανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου περὶ τῆς σημερινῆς κινήσεως τῶν ἐπαγγελματικῶν συνεταιρισμῶν νὰ θελήσωμεν ἡμεῖς ἐν Ἑλλάδι νὰ ἐμποδίσωμεν τούτους, ἢ νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν αὐθαίρετον κρίσιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας περὶ τὴν διάλυσιν αὐτῶν. Ἀντὶ τούτου, Κύριοι, ἂς διοργανώσωμεν καταλλήλως τοὺς ἐπαγγελματικοὺς συνεταιρισμούς, καί, διὰ τῆς καταλλήλου νομοθετικῆς ὀργανώσεως, προστατεύοντες αὐτοὺς ἂς προστατεύσωμεν συνάμα τὴν ἐπιδιωκομένην παρ’ αὐτῶν προαγωγὴν τῶν ἠθικῶν καὶ κοινωνικῶν συμφερόντων αὐτῶν, ἃς προστατεύσωμεν τὴν κοινωνικὴν πρόοδον, ἥτις ἀσφαλῶς προάγει καὶ τὴν Πολιτείαν. Τοιοῦτο, Κύριοι, εἶναι τὸ πνεῦμα τῆς ἐπιστήμης, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἀγάγῃ ἡμᾶς εἰς τὴν ψήφισιν τῆς διατάξεως, ὡς διερρυθμίσθη. Καὶ νομίζω ἀδιστάκτως ὅτι μόνον κατὰ τοιοῦτον τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποβοηθηθῇ ἡ πρόοδος καὶ ἡ τάσις, ἥτις κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη καὶ παρ’ ἡμῖν εὐδοκίμως ἀναπτυσσομένη παρατηρεῖται, καὶ διὰ τῆς ὁποίας, προσηκόντως ῥυθμιζομένης διὰ τῆς νομοθετικῆς ὁδοῦ, θὰ ἐπιτευχθῇ εἷς τῶν ὡραιότερων σκοπῶν, ἡ ἐξύψωσις τοῦ ἐργάτου καὶ τοῦ μικροῦ ἐπαγγελματίου εἰς ἐπίπεδον κοινωνικὸν καὶ ἐπαγγελματικὸν καὶ πολιτικόν, εἰς οἷον πρέπει νὰ τάσσωνται καὶ οὗτοι ἐξ ἴσου μετὰ τῶν ἄλλων πολιτῶν. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§213Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι· τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλευθέρως συνέρχεσθαι καὶ συνεταιρίζεσθαι εἶναι αὐτὴ ἡ κοινωνικότης τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ Συνέλευσις φρονῶ ὅτι ὀφείλει νὰ εἶναι εὔνους εἰς τὸν θεσμὸν τοῦ συνεταιρίζεσθαι καὶ νὰ μὴ ὑποβάλῃ αὐτὸν εἰς κανένα περιορισμόν, καθόσον φρονῶ ὅτι τὰ πλεῖστα μέλη αὐτῆς εἶναι τέκνα τῶν τοιούτων συνεταιρισμῶν. Τὸ ἄρθρον, ὡς ἔχει ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864, εἰς οὐδένα ἀπολύτως περιορισμὸν ὑποβάλλει τὸν θεσμὸν τοῦ συνεταιρίζεσθαι. Ἐὰν ὑπῆρξεν ἀνάγκη καὶ κατέφυγον πρὸς ἔγκρισιν συνεταιρισμῶν, τοῦτο μᾶλλον προῆλθεν ἐκ νομικῆς πλάνης καὶ οὐχὶ ἐξ ὑποχρεώσεως, καθόσον, ὡς ἀπεδείχθη, δὲν ὑπάρχει παράδειγμα παρεμβάσεως τῆς διοικητικῆς Ἀρχῆς πρὸς διάλυσιν συνεταιρισμοῦ τινος. Ἀλλά, ἐνῷ εἰς οὐδένα περιορισμὸν ὑποβάλλεται διὰ τῆς προσθήκης, τὴν ὁποίαν κάμνομεν, τοῦ ν’ ἀποφασίζῃ περὶ τῆς διαλύσεως ἡ δικαστικὴ Ἀρχή, ἐμμέσως παρέχομεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ ψηφίσῃ νόμον, καθορίζοντα τὸν τρόπον τῆς λειτουργίας τῶν τοιούτων συνεταιρισμῶν καὶ διαλύσεως τούτων. Κατὰ συνέπειαν δίδομεν τὸ δικαίωμα νὰ νομοθετήσῃ καὶ περιορισμούς, καὶ οὕτω τὰ μέχρι τοῦδε ἀπόλυτον δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι τὸ ὑποβάλλομεν εἰς περιορισμούς. Ὡς εἶπεν ὁ ἐκ Βόλου ἀξιότιμος συνάδελφος λίαν ὀρθῶς, οἱ τοιοῦτοι συνεταιρισμοὶ διαλύονται διὰ τῆς ἐναντίας θελήσεως τῶν μελῶν, καὶ μένει ἑπομένως τὸ ζήτημα τῆς περιουσίας, ὅπερ δύναται νὰ ῥυθμισθῇ κατὰ τὰς ἰσχυούσας διατάξεις τοῦ Ἀστικοῦ Δικαίου. Ὅθεν διὰ τῆς προσθήκης, τὴν ὁποίαν θέλομεν νὰ κάμωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα, τουτέστι νὰ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν νὰ διαλύῃ τοὺς συνεταιρισμούς, φοβοῦμαι πολὺ ὅτι θέλομεν φθάσει εἰς ὅλως ἀντίθετον ἀποτέλεσμα. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς ὅλους ἐκείνους, οἵτινες ὡμίλησαν ἐκ τοῦ βήματος τούτου, καὶ δὲν φρονῶ, ὡς ὁ ἀξιότιμος κ. Δικαῖος φρονεῖ, ὅτι ὁ χρόνος ἀπέληξεν ἐπὶ ματαίῳ. Ἤκουσα ἰδίως καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτοῦ, ὅτι πρέπει νὰ φοβώμεθα μήπως κρύπτεται τίποτε ἄλλο.

§214Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ὑπὸ τὸν μανδύαν;

§215Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ τυχὸν ὑποκρύπτεται ἡ μάχαιρα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ὑπὸ τὴν προσθήκην αὐτήν; Ἐὰν χορηγηθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο, κύριοι Βουλευταί, εἰς τὴν μέλλουσαν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, τουτέστιν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ῥυθμίσῃ τὸν τρόπον τοῦ νὰ ἱδρύωνται καὶ νὰ διαλύωνται οἱ συνεταιρισμοί, εἶναι φόβος, ὄχι ἐνδεχόμενος, ἀλλὰ θετικώτατος, νὰ συμβῶσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος. Δὲν βλέπω λοιπὸν τὴν ἀνάγκην, διὰ τὴν ὁποίαν νὰ προστεθῇ ἡ προσθήκη αὐτὴ ἐν τῷ ἄρθρῳ αὐτῷ. Μὴ θελήσητε, κύριοι ἀντιπρόσωποι, νὰ στερήσητε τὴν χώραν ἡμῶν τῆς ἀπολύτου ἐλευθερίας, τὴν ὁποίαν ἔχομεν διὰ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864. Φοβοῦμαι πολὺ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, τοὺς ἀντιπροσώπους, οἱ ὁποῖοι θὰ μᾶς διαδεχθῶσι, πῶς καὶ κατὰ τίνα τρόπον θὰ σκεφθῶσι νὰ νομοθετήσωσι τοὺς νόμους περὶ συνεταιρισμῶν, τῆς διαλύσεως καὶ ἱδρύσεως τούτων.

§216ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Βουλευτά...

§217Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ διεκόψατε προχθές, καθ’ ἥν στιγμήν...

§218ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρατηρήσεις δὲν ἐπιτρέπονται εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.

§219Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴπετε ὅτι οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλ’ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι πάντες οἱ ἀγορεύοντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς παραδέχονται καὶ ἐπ’ αὐτῆς συζητοῦσι, διότι αὐτὴ θέλει χρησιμεύσει ὡς πηγὴ καὶ ἑρμηνεία τοῦ Συντάγματος.

§220Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἤθελον νὰ ἐννοήσω, ἂν ἀντιτάττεσθε κατὰ τῆς προσθήκης τῆς προτεινομένης ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς;

§221Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα· ἀντιτάσσομαι. Ἡ προσθήκη λέγει: «Οἱ συνεταιρισμοὶ δὲν δύνανται νὰ διαλυθῶσιν ἕνεκα παραβάσεως τῶν διατάξεων τοῦ νόμου εἰμὴ διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως».

§222ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἄνευ τῆς προσθήκης αὐτῆς θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ῥυθμίσῃ τὰ τῆς διαλύσεως κατὰ πάντα τρόπον. Τοῦτο γίνεται διὰ τῆς προσθήκης. Περιορίζεται ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ῥυθμίσῃ. Δι’ αὐτὸ ἐπεθύμουν νὰ συνεννοηθῶμεν περὶ τοῦ πράγματος. Ἡ ἐπιτροπὴ προσθέτει κἄτι τι, διὰ νὰ περιορίσῃ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν.

§223Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐνταῦθα εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς γνώμης ἡμῶν καὶ τῆς γνώμης τῶν ἀντιθέτων. Φρονῶ, ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία θὰ δώσῃ ἄλλην ἔννοιαν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν λέγετε ὑμεῖς. Ἠκούσατε καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συναδέλφου καὶ τοῦ κ. Μπουφίδου καὶ πολλῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι παρέστησαν τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἐγκυμονεῖ ἡ προσθήκη αὐτή. Ἀλλά, ἐὰν ληφθῇ ἡ ἀνάγκη νὰ προστατευθῇ τὸ ἄρθρον αὐτὸ ὑπ’ Ἀρχῆς τινος, βεβαίως φρονῶ, ὅτι ἡ μόνη Ἀρχή, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ δώσωμεν τοιοῦτον δικαίωμα, εἶναι μόνον ἡ ἠθικὴ ἐξουσία, ἡ δικαστική. Οὐχὶ καὶ ἀλλοίμονον, ἐὰν τοιοῦτον δικαίωμα τὸ χορηγήσωμεν εἰς τὴν ὑλικὴν ἐξουσίαν, τὴν ἐκτελεστικήν, ἡ ὁποία ἀντιπροσωπεύεται ὑπὸ γνωστῶν ὀργάνων, ἅτινα σπανίως θέλουσιν ἀντιτάξει ἠθικὰς δυνάμεις κατὰ τῆς ὅλως ἠθικῆς δυνάμεως τῆς ἰδέας.

§224ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη.

§225Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ εἰς τὴν παράγραφον δευτέραν ἀντὶ «νόμου» νὰ διορθωθῇ «νόμων».

§226ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Δελακοβία ἔχουσα οὕτω: Νὰ προστεθῇ «ἐκτὸς ἀνωνύμων ἑταιρειῶν, τραπεζῶν καὶ ἑταιρειῶν προμηθείας ὅπλων καὶ πολεμεφοδίων». Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι ἡ τροπολογία δέον νὰ ἀπορριφθῇ παραχρῆμα, χωρὶς νὰ παραπεμφθῇ αὕτη εἰς τὴν ἐπιτροπήν, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἀνακοινῶ τὸ ἄρθρον ὡς διωρθώθη. Ἄρθρον 11.— Οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, οἵτινες ὅμως οὐδέποτε δύνανται νὰ ὑπαγάγωσιν τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς προηγουμένην τῆς Κυβερνήσεως ἄδειαν. Συνεταιρισμός τις δὲν δύναται νὰ διαλυθῇ ἕνεκα παραβάσεως τῶν διατάξεων τῶν νόμων εἰμὴ διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως». Ἔχει καλῶς;

§227ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 11 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἀρχόμεθα τῆς συζητήσεως τοῦ 12 ἄρθρου, τὸ ὁποῖον ἔχει ὡς ἑξῆς: Ἄρθρον 12 — Ἡ κατοικία ἑκάστου εἶναι ἄσυλον. Οὐδεμία κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐνεργεῖται, εἰμὴ ὅταν καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσει. Οἱ παραβάται τῶν διατάξεων τούτων τιμωροῦνται ἐπὶ καταχρήσει τῆς ἐξουσίας τῆς Ἀρχῆς, ὑποχρεοῦνται δὲ εἰς πλήρη ἀποζημίωσιν τοῦ παθόντος καὶ προσέτι ἱκανοποίησιν αὐτοῦ διὰ χρηματικοῦ ποσοῦ ὁριζομένου κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ Δικαστηρίου, οὐδέποτε δὲ κατωτέρου τῶν δραχμῶν ἑκατόν».

§228Σ. ΛΑΣΚΑΡΙΣ. Δὲν θὰ εἴπω βεβαίως καινόν τι λέγων, ὅτι πᾶσαι αἱ μεγάλαι ἐπαναστάσεις καὶ ἰδίᾳ ἡ μεγάλη Γαλλικὴ ἐπανάστασις κύριον καὶ πρώτιστον σκοπὸν προέθεντο τὴν ἀναγνώρισιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου (droits de l’ homme). Κρηπὶς δὲ πάντων τῶν δικαιωμάτων τούτων εἶναι ἡ προσωπικὴ ἐλευθερία. Ἀλλὰ μέγαν περιορισμὸν θὰ ὑφίστατο ἡ προσωπικὴ ἐλευθερία, ἐὰν δὲν περιωμάρτει αὐτῷ ἡ ἀσυλία τοῦ οἴκου, τῆς οἰκογενειακῆς ἑστίας, ἥτις καὶ παρ’ ἀρχαίοις ἦτο ἱερά. Πλήρης προσωπικὴ ἐλευθερία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ ἄνευ τοῦ δικαιώματος τῆς ἀσυλίας τοῦ οἴκου. Τὴν σπουδαιότητα τῆς ἀσυλίας τοῦ οἴκου τοῦ κατὰ τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἰδιωτικοῦ τούτου καὶ ἀπορθήτου φρουρίου ἐμφανῶς ἐνδεικνύει καὶ τὸ Ἀγγλικὸν λόγιον «my home is my castle» (ὁ ἐμὸς οἶκος ἐμὸν φρούριον». Διὰ τοῦτο καὶ πάντα τὰ φιλελεύθερα πολιτεύματα ἀναγνωρίζουσι καὶ προστατεύουσι τὴν ἀσυλίαν τοῦ οἴκου, ἐξαίρεσις δὲ μόνον λαμβάνει χώραν διὰ τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης εἰς ἐκείνας τὰς περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας διὰ τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης παραβιάζεται τὸ ἄσυλον τῆς κατοικίας χάριν τῆς δημοσίας τάξεως, ὅταν ἡ κατοικία αὕτη δύναται νὰ καταστῇ φωλεὰ ἀδικοπραγιῶν ἢ ὁρμητήριον προσβολῆς τῶν δικαιωμάτων τῶν τρίτων ἢ τῆς κοινωνίας ὅλης, ὡς ἐπιτρέπεται καὶ ἡ στέρησις τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας, ὅταν αὕτη εἰσέρχηται εἰς τὸν κύκλον τῆς ἐλευθερίας τρίτου καταπατοῦσα τὰ δικαιώματα αὐτοῦ ἢ τῆς κοινωνίας. Ἀλλὰ πάντα τὰ φιλελεύθερα πολιτεύματα τὴν κατ’ οἶκον ἔρευναν ὑποβάλλουσιν εἰς ὡρισμένας διατυπώσεις, ὅπως μὴ ἐπέρχωνται καταχρήσεις καὶ ὅπως μὴ ἀσυστόλως παραβιάζηται ἡ ἀσυλία τοῦ οἴκου, ἡ ὁποία ἀναποσπάστως συνδέεται μετὰ τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας. Τὸ τοιοῦτον ἄσυλον ἀναγνωρίζεται καὶ προστατεύεται ὑπὸ τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος, ὅπερ ἐν ἄρθρῳ 12 ὁρίζει: «Ἡ κατοικία ἑκάστου εἶναι ἄσυλον· ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐνεργεῖται, ὅταν καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσει». Δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν δὲν ἐψηφίσθη ποτὲ νόμος περὶ κατ’ οἶκον ἐρεύνης συμφώνως πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἑπομένως αὕτη διέπεται ὑπὸ τῶν πεπαλαιωμένων καὶ ὑπὸ ἀπολυταρχικοῦ πνεύματος ἐμπνεομένων διατάξεων τῆς Ποινικῆς Δικονομίας, καθ’ ἃς ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐπιτρέπεται εἰς πάντας τοὺς ἐπὶ τῆς προανακρίσεως ὑπαλλήλους, ἐν οἷς ἡ αὐτὴ Δικονομία καταλέγει καὶ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς τῆς χωροφυλακῆς, ἐνῷ εἰς ὅλα τὰ φιλελεύθερα καὶ πεπολιτισμένα Κράτη καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Γαλλίαν ἀκόμη καὶ ἐπὶ Αὐτοκρατορίας, ἧς ἡ Ποινικὴ Δικονομία ἰσχύει ἐνίοτε καὶ νῦν, δικαίωμα κατ’ οἶκον ἐρεύνης χορηγεῖται εἰς μόνον τὸν τακτικὸν ἀνακριτήν, δύναται δὲ οὗτος νὰ ἀναθέσῃ τὴν κατ’ οἶκον ἔρευναν εἰς εἰδικοὺς ἀστυνόμους, τοὺς λεγομένους ἐκεῖ commissaires de police aux délégations judiciaires, οὐδέποτε δὲ εἰς ὑπενωμοτάρχας καὶ χωροφύλακας. Ὁ διαπρεπὴς συνταγματολόγος Διομήδης Κυριακὸς ἐν τῷ περισπουδάστῳ αὐτοῦ συνταγματικῷ δικαίῳ λόγον ποιούμενος περὶ τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης ἀναγράφει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «ἀπαιτεῖται μεγίστη ὑπομονὴ καὶ ἐπιείκεια ἐκ μέρους τοῦ ἐνεργοῦντος αὐτήν· διὸ ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα δέον ν’ ἀνατίθηται εἰς πρόσωπα σπουδαίου καὶ δεδοκιμασμένου χαρακτῆρος». Πῶς δὲ ἐνεργεῖται παρ’ ἡμῖν ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα ὑπὸ τῶν ἀστυνομικῶν ὀργάνων πάντες γνωρίζομεν, ὁποῖον δὲ σεβασμὸν ἔχουσι τὰ ὄργανα τῆς Πολιτείας τὰ οὐδέποτε διδαχθέντα τὰ καθήκοντά των καὶ τὴν ἀποστολήν των πρὸς τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἀσυλίαν τοῦ οἴκου εἶναι εἰς πάντας γνωστόν, πολλὰ δὲ σχετικὰ ἐν προκειμένῳ ἐξετέθησαν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Συντάγματος. Εἰς τὰ ὄργανα ταῦτα τῆς Πολιτείας εἶναι ἀνατεθειμένη παρ’ ἡμῖν καὶ ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα, δι’ ἧς εἰς ἐξαιρετικὰς περιπτώσεις ἐπιτρέπεται νὰ παραβιάζηται τὸ ἄσυλον τῆς κατοικίας. Καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς ἐν τῇ πρακτικῇ ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα θεωρεῖται, ἐπιδοκιμαζούσης καὶ τῆς ἐξεταστικῆς ἀρχῆς, μέτρον ἀστυνομικόν, ἐνῷ καὶ κατ’ αὐτὰς τὰς πεπαλαιωμένας διατάξεις τῆς ἡμετέρας Ποινικῆς Δικονομίας εἶναι μέτρον ἀνακριτικὸν συνεπῶς δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ λάβῃ χώραν χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἐκκρεμὴς ἀνάκρισις. Καὶ ἐν τούτοις παρ’ ἡμῖν τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα εἰσέρχονται, ἢ μᾶλλον εἰσελαύνουσιν, εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ κυρίως εἰς τὰ χωρία, εἰς τὰς οἰκίας τῶν πολιτῶν, εἰς ἃς πολλάκις δὲν εὑρίσκουσι κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἢ γυναικόπαιδα, χωρὶς οὐδεμία νὰ ὑπάρχῃ ἐκκρεμὴς ἀνάκρισις, εἰσελαύνουσι δὲ κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς καὶ ἀκόμη καὶ ἐν καιρῷ νυκτός, ἐνθρονιζόμενα οὐχὶ σπανίως εἰς τὰς ἰδιωτικὰς ταύτας οἰκίας δίκην κατακτητῶν διὰ τῶν λεγομένων καταλυμάτων. Ποῦ εἶναι ἡ ἀσυλία τοῦ οἴκου παρ’ ἡμῖν; Ἡ ἀσυλία τοῦ οἴκου εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ ἰδίως εἰς τὰ χωρία εἶναι οὐτοπία, ἐνῷ εἰς πάντα τὰ συνταγματικὰ καὶ πεπολιτισμένα Κράτη αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις δὲν ἀναγράφονται ὡς οὐτοπίαι καὶ χίμαιραι, ἀλλ’ ἔχουσι σάρκα καὶ ὀστᾶ· ἐκεῖ οἱ πολῖται συναισθάνονται τὴν δύναμιν τῶν ἐξασφαλιζουσῶν αὐτοὺς διατάξεων τοῦ Συντάγματος, συναισθάνονται ὅτι εἶναι συνταγματικοὶ πολῖται, οὕτω δ’ ἐξαίρεται τὸ φρόνημα αὐτῶν ὡς πολιτῶν Κράτους φιλελευθέρου. Εἰς τὰ φιλελεύθερα Κράτη τὰ ὄργανα τῆς ἐξουσίας δὲν φέρονται σκαιῶς καὶ ἀποτόμως πρὸς τοὺς πολίτας, δὲν καταπατοῦσι τὰ δικαιώματα τὰ ὑπὸ τῶν νόμων καὶ διὰ τοῦ θεμελιώδους νόμου ἀναγνωριζόμενα δίκαια τῶν πολιτῶν· ἐὰν δέ ποτε τὸ πράξωσι, τιμωροῦνται αὐστηρῶς, ἐνῷ παρ’ ἡμῖν τὸ ἐναντίον συμβαίνει, ἵνα μὴ δῆθεν μειωθῇ τὸ κῦρος τῆς Ἀρχῆς, ὅπερ τοὐναντίον μειοῦται, ὅταν τὰ ὄργανα αὐτῆς παραβιάζωσι νηποινεί τοὺς νόμους, καὶ δὴ τὸν θεμελιώδη νόμον. Εἰς τὰ φιλελεύθερα Κράτη τὰ ἔχοντα καὶ ἀστυνομίας ἀξίας τοῦ ὀνόματος, τὸ δικαίωμα τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης δὲν χορηγεῖται εἰς τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα, ἀλλ’ εἰς μόνον τὸν τακτικὸν ἀνακριτήν, ὁ ὁποῖος καὶ λόγῳ τῆς ἀνατροφῆς του καὶ λόγῳ τοῦ ἀξιώματός του, τῆς ἐπιστημονικῆς του μορφώσεως καὶ κοινωνικῆς του πείρας (διότι ἐκεῖ ἀνακριταὶ διορίζονται οἱ ἱκανώτεροι καὶ μᾶλλον πεπειραμένοι τῶν δικαστῶν) εἶναι ὁ μόνος, ὅστις δύναται μετὰ περισκέψεως νὰ ἐκτιμήσῃ τὰς περιστάσεις καὶ νὰ κρίνῃ ἂν πράγματι ὑπάρχει λόγος, ἵνα παραβιασθῇ τὸ ἄσυλον τῆς κατοικίας διὰ τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης, ἡ ὁποία εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα ἐνεργεῖται μεθ’ ὑπομονῆς καὶ ἐπιεικείας κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ ἡμετέρου Διομήδους καὶ οὐχὶ σκαιῶς καὶ ἀποτόμως. Παρ’ ἡμῖν τὸ δικαίωμα τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης ἠδύνατο ν’ ἀνατεθῇ εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχὴν ἐν γένει, ὡς εἶχε προτείνει ὁ πληρεξούσιος καὶ νομομαθὴς Ῥοντήρης εἰς τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1864, καὶ μέχρι τοῦ κατωτάτου βαθμοῦ τῆς δικαστικῆς ἱεραρχίας, οὕτω δὲ καὶ πταισματοδίκαι καὶ εἰρηνοδίκαι ὡς καὶ οἱ ἀναπληροῦντες αὐτοὺς θὰ ἠδύναντο νὰ προβαίνωσιν εἰς κατ’ οἶκον ἐρεύνας, ἃς θὰ ἐνήργουν μετὰ περισκέψεως καὶ κατὰ τρόπον διάφορον ἐκείνου, μεθ’ οὗ προβαίνουσιν αὐτοβούλως καὶ κατὰ τὸ δοκοῦν τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα. Οὐδὲ τὸ ὅτι, ὡς ἤκουσα κάποτε λεγόμενον, δὲν θὰ ἦτο πάντοτε εὐχερὴς ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα εἰς τὰς δικαστικὰς ἀρχάς, ἕνεκα τῶν ἀποστάσεων τῶν ἑδρῶν τῶν δικαστικῶν ἀρχῶν, καὶ δὴ τῶν εἰρηνοδικῶν καὶ πταισματοδικῶν ἀπὸ τοῦ τόπου, ἔνθα θὰ λάβῃ χώραν ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα, ἔχει ἐπιρροήν τινα, διότι αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις δὲν ἐφαρμόζονται ἀναλόγως τῶν ἀποστάσεων, ἀλλὰ καὶ μέχρι τῶν ἀπωτάτων σημείων τῆς Ἐπικρατείας. Μήπως εἰς τὰ λοιπὰ Κράτη οἱ ἀνακριταὶ ἑδρεύουσιν εἰς πάσας τὰς κωμοπόλεις καὶ χωρία; Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν σημερινὴ ἐποχήν, ὑπὸ τὸ κράτος πολιτεύματος ἄγαν φιλελευθέρου, ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα νὰ ἀνήκῃ εἰς τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα, δυνάμενα χωρὶς κἂν νὰ ὑφίσταται ἐκκρεμὴς ἀνάκρισις κατὰ τὸ δοκοῦν νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὰς οἰκίας τῶν πολιτῶν καὶ δὴ καὶ ἐν καιρῷ νυκτός, ἐνῷ εἰς ὅλα τὰ φιλελεύθερα καὶ εὐνομούμενα Κράτη δικαίωμα κατ’ οἶκον ἐρεύνης ἐν καιρῷ νυκτὸς δὲν ἔχει οὔτε ὁ ἀνακριτής, δηλαδὴ οὐδ’ αὐτὴ ἡ δικαστικὴ ἐξουσία. Οὕτω προστατεύεται ἡ ἀσυλία τοῦ οἴκου, ἥτις παρ’ ἡμῖν μένει γράμμα κενόν. Δυστυχῶς δὲ καὶ αὐτὴ ἡ δικαστικὴ Ἀρχὴ δὲν δίδει τὴν πρέπουσαν σημασίαν εἰς τὴν διάταξιν αὐτὴν τοῦ Συντάγματος, δὲν προστατεύει τὸ ἄσυλον τῆς κατοικίας, διότι καὶ ὁ Ἄρειος Πάγος δογματίζει ὅτι, καὶ ἐὰν δὲν λάβῃ χώραν ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα συμφώνως πρὸς τὰς νομίμους διατυπώσεις, δὲν ὑπάρχει λόγος ἀναιρέσεως, διότι πρόκειται περὶ παραβάσεως δικονομικῶν διατάξεων μὴ τεθειμένων ἐπὶ ποινῇ ἀκυρότητος. Εἶναι ὄντως παράδοξον πῶς ὁ Ἄρειος Πάγος τοιαῦτα ἀποφαίνεται, διότι, ὅταν τὸ Σύνταγμα λέγῃ, ὅτι ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐνεργεῖται ὅταν καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσει, δὲν εἶναι παράβασις αὐτοῦ τοῦ θεμελιώδους νόμου τῆς Πολιτείας ἡ παρὰ τὰς διατυπώσεις τοῦ νόμου γενομένη κατ’ οἶκον ἔρευνα; Ταῦτα πάντα ἔχων ὑπ’ ὄψει μου ἔκρινα ὅτι προκειμένης νῦν ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος καὶ ὅπως ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 12 λάβῃ σάρκα καὶ ὀστᾶ, εἶναι ἐπάναγκες ν’ ἀναγραφῶσιν ἐν αὐτῷ τῷ Συντάγματι οὐσιώδεις διατάξεις, δι’ ὧν νὰ ἐξασφαλίζηται ἡ περὶ ἀσυλίας τῆς οἰκιακῆς ἑστίας συνταγματικὴ διάταξις, διὸ καὶ ὑπέβαλον εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἧς ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι μέλος, τὴν ἑξῆς τροπολογίαν τοῦ ἄρθρου 12: «Ἡ κατοικία ἑκάστου εἶναι ἄσυλον. Ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐπιτρέπεται μόνον εἰς τὴν δικαστικὴν ἀρχήν, ὅταν καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσει, οὐδέποτε δ’ ἐν καιρῷ νυκτός, πάντοτε δ’ ἐν περιπτώσει πλημμύρας, πυρκαϊᾶς ἢ κραυγῆς ἐκ τοῦ ἐσωτερικοῦ πρὸς βοήθειαν, ἐπὶ ποινῇ ἀκυρότητος». Πάντως τὸ λεκτικὸν δεῖται διαρρυθμίσεως, διότι προκειμένου περὶ πυρκαϊᾶς, πλημμύρας ἢ κραυγῆς ἐκ τοῦ ἐσωτερικοῦ δὲν λαμβάνει χώραν κατ’ οἶκον ἔρευνα, ἀλλ’ εἴσοδος εἰς ἰδιωτικὴν οἰκίαν. Ἡ ἐπιτροπὴ ὁμοφώνως ἀνεγνώρισε τὸ ὀρθὸν τῆς γνώμης μου, ὡς ἀναφέρει ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. εἰσηγητοῦ, ἐκ λόγων δὲ πρακτικῆς δυσχερείας ἀπέκρουσε τὴν ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγραφὴν αὐτῆς ἐκφράσασα τὴν εὐχὴν ἵνα ἀποτελέσῃ τὰς βάσεις νομοθετικοῦ κανονισμοῦ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἐδέξατο δὲ τὴν προσθήκην, ἣν προέτεινεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Χρυσοβελόνης, ὅπως οἱ παραβάται τοῦ ἄρθρου 12 τοῦ Συντάγματος τιμωρῶνται διὰ τῶν περὶ καταχρήσεως τῆς ἐξουσίας τῆς Ἀρχῆς διατάξεων τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, καταδικάζωνται δὲ οὐ μόνον εἰς ἀποζημίωσιν, ἀλλὰ καὶ ἱκανοποίησιν τοῦ παθόντος διὰ χρηματικοῦ ποσοῦ ὁριζομένου ὑπὸ τοῦ Δικαστηρίου, οὐδέποτε δ’ ἐλάσσονος τῶν ἑκατὸν δραχμῶν. Παραπλησίας πρὸς τὴν ἐμὴν προτάσεις εἶχον ὑποβάλει εἰς τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1864 οἱ πληρεξούσιοι καὶ νομομαθεῖς Ῥοντήρης καὶ Κωνσταντόπουλος, ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις ἔκρινεν ὅτι, ἀφοῦ ἐτέθη ἐν τῷ Συντάγματι ἡ ἀρχὴ τῆς ἀσυλίας τοῦ οἴκου, ἡ διαρρύθμισις τῶν περαιτέρω ἀνήκει εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Ἀλλ’ ἔκτοτε, καίτοι παρῆλθον 47 ἔτη, ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία οὐδὲν διερρύθμισεν, ὡς δὲν ἐφρόντισέ ποτε νὰ διαρρυθμίσῃ οὔτε τὴν διοικητικὴν οὔτε τὴν ποινικὴν νομοθεσίαν συμφώνως πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ πολιτεύματος, οὕτω δὲ τὸ Σύνταγμα ἔμεινε κεφαλὴ ἄνευ ποδῶν, καθόσον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσῃ πολίτευμα ἄγαν φιλελεύθερον μὲ νομοθεσίαν ἐκδοθεῖσαν εἰς ἐποχὴν ἀπολύτου μοναρχίας. Καὶ ὄχι μόνον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δὲν ἐφρόντισε νὰ διαρρυθμίσῃ τὴν νομοθεσίαν συμφώνως πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ πολλάκις ἐνομοθέτησε παραβιάζουσα τὸ Σύνταγμα, ὡς ἔπραξε διὰ τοῦ περὶ ὁδοποιίας νόμου τοῦ 1887, ὅστις ἐπιτρέπει τὴν κατάληψιν τῆς ἰδιοκτησίας προηγουμένης προσωρινῶς καὶ διοικητικῶς κανονιζομένης ἀποζημιώσεως, ἐνῷ ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Συντάγματος εἶναι νὰ προηγηθῇ πλήρης ἡ ἀποζημίωσις πρὸ τῆς καταλήψεως τῆς ἰδιοκτησίας, διὰ τοῦτο νῦν προτείνεται καὶ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Συντάγματος ἐν σχήματι πρωθυστέρῳ συμφώνως πρὸς τὸν περὶ ὁδοποιίας ἀντισυνταγματικὸν νόμον, τὸ αὐτὸ δ’ ἔλαβε χώραν καὶ μὲ τὸν τελωνιακὸν νόμον, καθ’ ὅν, ὁσάκις νομοσχέδιον περὶ τελωνιακοῦ δασμοῦ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλήν, ἄρχεται ἡ εἴσπραξις τοῦ δασμοῦ ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς καὶ πρὸ τῆς ψηφίσεως ἐναντίον τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 59 τοῦ Συντάγματος μὴ ἐπιτρέποντος εἴσπραξιν φόρου πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ σχετικοῦ νόμου, ἤδη δὲ προτείνεται ἡ τροποποίησις τοῦ ἄρθρου 59 τοῦ Συντάγματος συμφώνως πρὸς τὸν ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη λειτουργοῦντα ἀντισυνταγματικὸν τοῦτον νόμον. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἀπολύτως ἐπιτακτική, ὅπως ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγραφῇ διάταξις, δι’ ἧς νὰ λάβῃ σάρκα καὶ ὀστᾶ ἡ ἀσυλία τοῦ οἴκου, τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζει τὸ πολίτευμα καὶ ἡ ὁποία συνδέεται ἀναποσπάστως πρὸς τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν. Βεβαίως εἰς πάντα τὰ Συντάγματα ἀναγράφονται ἀρχαί, αἱ δὲ λεπτομέρειαι κανονίζονται δι’ εἰδικῶν νόμων, πλὴν παρ’ ἡμῖν μακρὰ πεῖρα ἀπέδειξεν ὅτι τοῦτο δὲν συμβαίνει καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη τὸ Σύνταγμα νὰ περιλάβῃ καὶ οὐσιώδεις διατάξεις, δι’ ὧν ἐξασφαλίζεται ἡ ἐφαρμογή του, ὡς ἐγένετο διὰ τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν. Εἰς οὐδὲν τῶν Συνταγμάτων, ὅσα τοὐλάχιστον ἐγὼ γνωρίζω, ἀνεῦρον διάταξιν, καθ’ ἣν οἱ παραβάται τῶν περὶ προσωπικῆς ἐλευθερίας διατάξεων καταδικάζονται εἰς ἀποζημίωσιν καὶ ἱκανοποίησιν τοῦ παθόντος διὰ χρηματικοῦ ποσοῦ ὁριζομένου καὶ τοῦ ἐλαχίστου ὅρου. Ταῦτα διαρρυθμίζονται ὑπὸ ἑτέρων νόμων. Παρ’ ἡμῖν ἔδει νὰ τεθῶσι, καὶ ὀρθῶς ἐτέθησαν εἰς τὸ Σύνταγμα, ὡς προτείνεται ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἵνα γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ συναδέλφου κ. Χρυσοβελόνη, περὶ τιμωρίας τῶν παραβατῶν τοῦ ἄρθρου 12, διὰ τῶν περὶ καταχρήσεως τῆς ἐξουσίας τῆς Ἀρχῆς διατάξεων τοῦ Ποινικοῦ Νόμου καὶ περὶ ἀποζημιώσεως καὶ ἱκανοποιήσεως διὰ χρηματικοῦ ποσοῦ. Ἀφοῦ δὲ τοιαύτας ἀναγράφομεν ἐν τῷ Συντάγματι διατάξεις, διατί νὰ μὴ διαγράψωμεν καὶ λεπτομερείας οὐσιωδεστάτας ἐξασφαλιζούσας τὴν πρακτικὴν ἐφαρμογὴν τῶν διατάξεων τοῦ πολιτεύματος, αἵτινες δὲν πρέπει νὰ μένωσι γράμμα κενόν; Ἐξ ἄλλου ἡ προτεινομένη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τροπολογία κατὰ τί δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 12 τοῦ Συντάγματος, ἐὰν ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὅτι οἱ παραβάται τοῦ ἄρθρου τούτου τιμωροῦνται κατὰ τὰς περὶ καταχρήσεων τῆς ἐξουσίας τῆς Ἀρχῆς διατάξεις; Ἀφοῦ ὁ Ποινικὸς Νόμος περιέχει τοιαύτην διάταξιν, διατί νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα; Ἐὰν δὲν ἐτιμωρήθησάν ποτε οἱ παραβάται, διότι ἐκράτησεν ἡ σκέψις ὅτι τὰ ὄργανα τῆς ἐξουσίας πρέπει νὰ ἐνισχύωνται ἀπέναντι τῶν κακοποιῶν, ἐνῷ καὶ ἀπέναντι οιουδήποτε κακοποιοῦ πρέπει νὰ τηρῶνται πάντες οἱ νόμοι, ἰδίᾳ δὲ αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις, τὰ δὲ ὄργανα τῆς Πολιτείας δέον νὰ ἐνισχύωνται διὰ τῆς αὐστηρᾶς τιμωρίας τῶν κακοποιῶν καὶ οὐχὶ διὰ παραβάσεις τῶν νόμων, ἐάν, λέγω, δὲν ἐφηρμόσθη ἡ διάταξις τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, θὰ ἐφαρμοσθῇ ἀναγραφομένη εἰς τὸ Σύνταγμα; Ἐξ ἄλλου αἱ διατάξεις αἱ ἀφορῶσαι τὴν ἀποζημίωσιν καὶ ἱκανοποίησιν τοῦ παθόντος ἐπὶ παραβάσει τῆς διατάξεως τῆς κατ’ οἶκον ἐρεύνης ὁριζομένου καὶ τοῦ κατωτάτου ὅρου τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ὀφείλεται διὰ τὴν ἠθικὴν ἀνόρθωσιν, μέχρι 100 δραχμῶν, ποίαν πρακτικὴν σημασίαν καὶ ὠφέλειαν θὰ ἔχωσι; Διότι, ἐὰν ἤθελεν ἔχει τὰ μέσα ὁ παθὼν (ἐνῷ μάλιστα συνήθως αἱ τοιαῦται παραβάσεις λαμβάνουσι χώραν κατ’ ἀπορωτέρων καὶ ἀδυνάτων) νὰ ὑποστῇ τὴν δαπάνην μιᾶς δίκης, ποῦ θ’ ἀνεύρῃ, ὅταν τύχῃ τελεσιδίκου ἀποφάσεως, τὰ παρανομήσαντα ὄργανα τῆς Ἀρχῆς, ἵνα ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν; Ποῦ θ’ ἀνεύρῃ περιουσίαν, ἐὰν ὑπάρχῃ πρὸς κατάσχεσιν, ἀφοῦ ἡ μισθοδοσία δὲν κατάσχεται; Φρονῶ λοιπὸν ὅτι δέον νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις ἐξασφαλίζουσα τὴν κατ’ οἶκον ἀσυλίαν. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν εἶναι πρέπον εἰς Κράτος φιλελεύθερον τὸ δικαίωμα κατ’ οἶκον ἐρεύνης ν’ ἀσκῆται ὑπὸ τῶν ἀστυνομικῶν ὀργάνων κατὰ τὸ δοκοῦν καὶ ἐν πάσῃ ὥρᾳ δυναμένων νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὰς οἰκίας τῶν πολιτῶν καὶ δὴ καὶ ἐν καιρῷ νυκτός. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, δὲν εἶναι κἂν εὐπρεπὲς εἰς Κράτος φιλελεύθερον αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος νὰ μένωσιν ἀναγεγραμμέναι ὡς οὐτοπίαι καὶ χίμαιραι.

§229Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ νὰ καλυφθῶσιν ὅλοι οἱ κίνδυνοι, οὓς ἀνέπτυξεν ὁ κ. συνάδελφος, καὶ οἵτινες εἰς ὅλους μας εἶναι γνωστοί, εἶναι ἔργον φρονήσεως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπεσχέθησαν ἀπὸ τοῦ 1864 καὶ δὲν ἐγένετο μέχρι σήμερον, νὰ λάβωμεν πρόνοιαν νὰ θέσωμεν ἡμεῖς εἰς τὸ Σύνταγμα, δηλαδὴ ἐκτενεστέραν διάταξιν περὶ τῆς κατ’ οἶκον ἀσυλίας χάριν τῆς ἀσφαλείας καὶ προστασίας τῶν πολιτῶν.

§230ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπαρατώθη.

§231ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θὰ ὁμιλήσω ἐγώ.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Κουλουμβάκη, νὰ ὁμιλήσητε.

§233ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πρόκειται περὶ ζητήματος ἀφορῶντος σπουδαῖον δικαίωμα τοῦ πολίτου, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι, ἂν ἡ αἴθουσα αὕτη ἦτο πλήρης καὶ ἂν τὰ ζητήματα ἐτίθεντο ὅπως ἔπρεπεν, ἂν ἐτονίζετο ἡ σπουδαιότης τῆς διατάξεως πρὸς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι εἶχον ὅλην αὐτῶν τὴν ἀκμὴν καὶ ἠδύναντο νὰ προσέξωσιν εἰς τὰς ἐννοίας, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀνεπτύσσοντο ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, θὰ διηγείρετο καὶ ζωηρὸν διαφέρον. Ἀλλὰ ζωηρὸν διαφέρον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναπτυχθῇ μεταξὺ ἀνθρώπων καταπεπονημένων, ὀλίγων βιαζομένων νὰ ἀποχωρήσωσι τῆς αἰθούσης. Νομίζω, ὅτι εἶναι ἀπρεπέστατον τὸ θέαμα ὀλίγων ἀνθρώπων παρακαθημένων ἐνταῦθα καὶ κανονιζόντων τὰς μεγαλειτέρας ἐλευθερίας τοῦ πολίτου.

§234ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, σᾶς ἀνακαλῶ εἰς τὴν τάξιν. Ἠδύνασθε νὰ φέρητε ὅσας ἐνστάσεις ἠθέλετε, ἀλλ’ ὄχι νὰ ὁμιλῆτε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον.

§235ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν ἔχω ἄλλους τέσσαρας.

§236Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ προτείνω νὰ ψηφισθῶσιν ὅλα τὰ ἄρθρα ἀπόψε.

§237ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος ἐζήτησε τὸν λόγον. Πρὸ τούτου ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν τῶν βουλευτῶν κυρίων Χ. Πετρέα, Ν. Ξηροῦ, Ἰ. Μπουρνιᾶ, Ἀ. Θεοδωρίδου, Μ. Γαλανοῦ καὶ Ν. Δελακοβία. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Τίθεται εἰς ψηφοφορίαν πρῶτον ἡ πρότασις τοῦ κ. Δελακοβία, ἔχουσα οὕτως: «Ἀπαγορεύονται τὰ καταλύματα ἐκτὸς ἐν καιρῷ πολέμου». Οἱ παραδεχόμενοι ὡς κατ’ ἀρχὴν ἀπορριπτέαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Δελακοβία παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς). Ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Πετρέα ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Μὴ ἀπαιτουμένης ἀδείας τινὸς πρὸς εἰσαγωγὴν τῆς περὶ ἀποζημιώσεως ἱκανοποιήσεως ἀγωγῆς ἐνώπιον τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν ποινικῶν Δικαστηρίων».

§238ΧΡ. ΠΕΤΡΕΑΣ. Τὴν ἀποσύρω.

§239ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος κ. Χριστίδου ἔχουσα οὕτω: «Πάντοτε ἐν ἡμέρᾳ, ἐπικειμένου δὲ κινδύνου προφανοῦς ἐνεργεῖται ἡ ἔρευνα καὶ ἐν νυκτί». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ὑπάρχει τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Κερκύρας κ. Λάσκαρι ἔχουσα οὕτως: «Ἡ κατοικία ἑκάστου εἶναι ἄσυλον. Ἡ κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐνεργεῖται ὑπὸ μόνης τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς, ὅταν καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσῃ, οὐδέποτε δ’ ἐν καιρῷ νυκτός, ἐπὶ ποινῇ ἀκυρότητος. Ἐπιτρέπεται δὲ ἡ εἴσοδος εἰς ἰδιωτικὴν οἰκίαν ἐν πάσῃ ὥρᾳ εἰς τὴν Ἀρχὴν καὶ τὰ ὄργανα αὐτῆς ἐν περιπτώσει πλημμύρας, πυρκαϊᾶς καὶ κραυγῆς ἐκ τοῦ ἐσωτερικοῦ εἰς βοήθειαν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Λάσκαρι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει διατυπωθῆ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς.

§240ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 12.—«Ἡ κατοικία ἑκάστου εἶναι ἄσυλον. Οὐδεμία κατ’ οἶκον ἔρευνα ἐνεργεῖται εἰμὴ ὅτε καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσει. Οἱ παραβάται τῶν διατάξεων τούτων τιμωροῦνται ἐπὶ καταχρήσει τῆς ἐξουσίας τῆς ἀρχῆς, ὑποχρεοῦνται δὲ εἰς πλήρη ἀποζημίωσιν τοῦ παθόντος καὶ προσέτι ἱκανοποίησιν αὐτοῦ διὰ χρηματικοῦ ποσοῦ ὁριζομένου κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ Δικαστηρίου, οὐδέποτε δὲ κατωτέρου τῶν δραχμῶν ἑκατόν.» Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον ὡς ἐτροποποιήθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ συναινέσῃ εἰς λύσιν τῆς συνεδριάσεως.

§241ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§242ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 12 καὶ 50′ τῆς νυκτός).