1911.02.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 35.

τῆς 25ης Φεβρουαρίου 1911.

(Παρασκευή)

Προεδρία κ. Νικολάου Α. Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου, ὥρᾳ 12 καὶ 5 τῆς πρωίας, ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 188 Βουλευτῶν). Ἀναγινώσκονται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίρρησις ἐπὶ τῶν Πρακτικῶν;

§2Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας πρὸς πληρωμὴν φόρων ἐζήτησα νὰ ἀπαλλαγῶσιν οἱ κάτοικοι τῆς πόλεως Τρικκάλων τοῦ φόρου πάσης οἰκοδομῆς, καὶ οὕτως ἀπεφασίσθη, διότι παντὸς εἴδους οἰκοδομὴ κατεστράφη ὑπὸ τῆς πλημμύρας. Παρακαλῶ ἀντὶ τῆς λέξεως «οἰκία» νὰ τεθῇ ἡ λέξις «οἰκοδομή».

§3Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἰς τὴν σελίδα 8 προκειμένου περὶ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ψηφισθέντος χθές, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶπεν ὅτι τὸ ἔτος ὑπολογίζεται ἀπὸ Αὐγούστου εἰς Αὔγουστον, ἡ λέξις «παρελθὸν» παρέλκει.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ Πρακτικὰ κυροῦνται συμφώνως πρὸς τὰς παρατηρήσεις τῶν κ. Βουλευτῶν. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: 1) Ὁ δικηγορικὸς σύλλογος Χαλκίδος κηρύσσεται ὑπὲρ τῆς ἀναστολῆς τοῦ περὶ ἰσοβιότητος τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων νόμου μέχρι τῆς ἐκκαθαρίσεως αὐτῶν· 2) Οἱ ἐν Ἄργει μέτοχοι τῆς «Ἀμοιβαίας» ζητοῦσιν ἀνάκλησιν Β. Διατάγματος ἱδρύσεως ταύτης καὶ ἐκκαθάρισιν αὐτῆς· 3) Ὁ ἀπόστρατος ἀνθυπομοίραρχος Ἐπ. Μαγκανάρος ζητεῖ, ὅπως τῷ χορηγηθῇ σύνταξις, διότι ἦτο μέτοχος, ἀλλὰ δὲν συνεπλήρωσε συμμετοχήν· 4) Κτηματίαι Τυρνάβου παρακαλοῦσιν ἀπαλλαγὴν ἀπὸ φόρου ἀμπέλων τῶν ἀροτριώντων χρήσεως 1910· 5) Οἱ γραμματεῖς καὶ γραφεῖς πρωτοδικείου Καλαμῶν κηρύσσονται ὑπὲρ νομοσχεδίου δικαστικοῦ ἐνσήμου. 6) Οἱ ἱερεῖς τῆς Ἀμφιλοχίας ζητοῦσιν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ ἐνοριῶν καὶ ἐν τῇ πόλει των· 7) Οἱ ἀπολυθέντες τηλεγραφικοὶ καὶ ταχυδρομικοὶ ὑπάλληλοι ὑποβάλλουσιν ἀναφορὰν περὶ ἀναθεωρήσεως τῶν ἐκκαθαριστικῶν ἀποφάσεων. Τὸν λόγον ζητοῦσιν οἱ κ. κ. Σταμούλης καὶ Καρᾶς. 8) Ὁ κατάδικος Αἰγίνης Θ. Ἀνδριώτης ζητεῖ ἀπονομὴν Β. χάριτος. Τὸν λόγον ζητεῖ ὁ κ. Φ. Νέγρης. 9) Ἡ ὀρφανὴ θυγάτηρ τοῦ Ἱερολοχίτου Χοϊδᾶ ζητεῖ αὔξησιν τῆς συντάξεώς της. 10) Ὁ βουλευτὴς κ. Κάραλης ὑποβάλλει αἴτησιν περὶ ἀδείας. Τὴν χορηγεῖ ἡ Βουλή;

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραχωρεῖται ἡ ἄδεια. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν διάταξιν Θὰ γίνῃ ψηφοφορία περὶ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς Ἄρτης δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§7Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Νομίζω ὅτι ἀντιπροσωπεύω τὴν γνώμην πολλῶν, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν ὅτι τὸ ἔργον τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως εἶναι πολλῷ ἀνώτερον καὶ ὑψηλότερον, παρ’ ὅσον ὑποτίθεται, καὶ δὲν πρέπει νὰ κατατρίβηται ἡ Βουλὴ εἰς προσωπικὰ ζητήματα, καὶ ζητήματα φιλοτιμιῶν.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποῖα εἶναι αὐτά;

§9Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Ὁμιλῶ διὰ τοὺς ὑποβαλόντας τὴν αἴτησιν περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Νομίζω ὅτι ἀντιπροσωπεύω τὴν γνώμην πολλῶν, ἐὰν ζητήσω δι’ ὑμῶν παρὰ τῶν ὑποβαλόντων τὴν αἴτησιν νὰ χαρίσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν μίαν ὁλόκληρον συνεδρίασιν, τὴν ὁποίαν πάντες θὰ ἀπολέσωμεν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν ὑπογραψάντων τὴν αἴτησιν.

§11Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Ἐὰν οἱ ὑπογράψαντες ἔχωσιν ἀλλοίαν γνώμην, ἀλλάσσει τὸ ζήτημα.

§12Δ. ΒΙΝΙΕΡΑΤΟΣ. Εἶναι παρόντες;

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος παραιτεῖται τῆς ψηφοφορίας;

§14Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι.

§15ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι παρόντες πλέον τῶν 10;

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Ἀπὸ χθὲς ἡ ψηφοφορία ἐγένετο κεχωρισμένως, διότι ἡ Βουλὴ ἠρωτήθη περὶ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς τοῦ Πύρ. Καραπάνου. Ἐγένετο ψηφοφορία δι’ ἀναστάσεως, ἀλλ’ ὑπεβλήθη πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἐζητήθη ἡ ἀναβολὴ αὐτῆς διὰ σήμερον. Θὰ γίνῃ λοιπὸν ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως διὰ τὸν κ. Πύρρον Καραπᾶνον. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν θὰ ἀναγνωσθῶσι πρῶτα τὰ ὀνόματα τῶν Βουλευτῶν, οἵτινες ὑπέβαλον τὴν αἴτησιν περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Προσκαλῶ ὡς ψηφολέκτας τοὺς κ. κ. Δελακοβίαν καὶ Καρασεβδᾶν. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσι ὄχι. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία, κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 196, ἐξ ὧν 120 ὑπὲρ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς, 55 κατὰ τοῦ κύρους καὶ 21 ἠρνήθησαν ψῆφον. Κατὰ συνέπειαν ἡ ἐκλογὴ διὰ τὸν κ. Καραπᾶνον εἶναι ἔγκυρος, μένει δὲ ἡ ἐκλογὴ διὰ τὸν κ. Ἀντ. Γαρουφαλλιᾶν. (Ἐπικυροῦται εἶτα καὶ ἡ ἐκλογὴ ὡς πρὸς τὸν κ. Ἀντ. Γαρουφαλλιᾶν δι’ ἀναστάσεως). Συζήτησις «περὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τοῦ Συντάγματος». Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἕνεκα λάθους περὶ τὴν ἐκτύπωσιν τοῦ σχεδίου περὶ φόρων τοῦ εἰσοδήματος διέταξε νέαν ἐκτύπωσιν τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ θὰ διανεμηθῇ τὴν ἑσπέραν ταύτην. Πρέπει λοιπὸν νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ νέα διανομὴ ὑπὸ τῶν κ. κ. Βουλευτῶν.

§18Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὁ Προϋπολογισμός, καίτοι παρῆλθον 10 ἡμέραι ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς του, ἀκόμη δὲν ἐδημοσιεύθη!

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Προϋπολογισμὸς κατετέθη σήμερον καὶ δύναται πᾶς τις νὰ λάβῃ γνῶσιν ἐν τῷ γραφείῳ τῆς Βουλῆς. Αὔριον δὲ θὰ γίνῃ ἡ διανομή, διὰ νὰ μὴ προκύψωσι παράπονα.

§20Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Μετὰ τὴν ὑποβληθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν ἄρθρων 3–17 τοῦ Συντάγματος, παρεπέμφθησαν εἰς αὐτὴν διάφοροι ἔτι προτάσεις τῶν κ. κ. Βουλευτῶν, αἱ ὁποῖαι ἀποβλέπουσιν, αἱ μὲν εἰς τὴν ὑπόδειξιν νέων διατάξεων θεμελιωδῶν, ἰδιαιτέρως περὶ γλώσσης, τὰς ὁποίας οἱ προτείνοντες ἤθελον νὰ περιληφθῶσιν ἐν τῷ ἀναθεωρουμένῳ Συντάγματι, αἱ δὲ ἕτεραι ἀποβλέπουσιν εἰς τροπολογίας αὐτοῦ τούτου τοῦ ὑποβληθέντος ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς σχεδίου, ὑπεδείκνυον δηλαδὴ ἀλλοίωσιν τῶν προτάσεων τῆς ἰδίας ἐπιτροπῆς. Ἐπὶ τῶν προτάσεων αὐτῶν ἠσχολήθη κατὰ προτίμησιν ἡ ἐπιτροπή, ὅπως διευκολύνῃ τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, καθόσον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προβῇ εἰς συζήτησιν ἐπὶ τῶν ἄρθρων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπεξειργάσθη ἡ ἐπιτροπή, ἐὰν δὲν ἐλαμβάνοντο ὑπ’ ὄψιν καὶ αἱ εἰς αὐτὰ ἀναφερόμεναι τροπολογίαι. Ἐν συνόψει ἡ ἐργασία αὕτη ἡ πρόσθετος συνίσταται εἰς τὰ ἑξῆς: Κατὰ πρῶτον παρεπέμφθη εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὑπὸ τῆς Βουλῆς πρότασις τοῦ βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Θ. Μιχαλοπούλου, ὁ ὁποῖος προτείνει τὴν προσθήκην ἰδίου ἄρθρου ἐν τῷ Συντάγματι, προστατεύοντος τὴν γλῶσσαν τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς Ἐκκλησίας· ὑπέβαλε δὲ καὶ ἑτέραν πρότασιν αὐτοτελῆ, προστατεύουσαν τὴν ἐπίσημον γλῶσσαν τοῦ Κράτους. Ἐπὶ τούτων ἡ ἐπιτροπὴ ἔχει τὴν ἑξῆς γνώμην: Τὸ Σύνταγμα ἡμῶν διὰ τοῦ ἄρθρου 1ου καὶ 2ου ἀναγνωρίζει ἐπισημότατα καὶ προστατεύει καὶ τὴν ὀρθόδοξον θρησκείαν, ὡς ἐπίσημον θρησκείαν τοῦ Κράτους, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν καθ’ ὅλας αὐτῆς τὰς διατάξεις. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ἡ γλῶσσα παρίσταται ἀποτελοῦσα μέρος τῶν θεσμῶν τῆς Ἐκκλησίας, προστατεύεται ἀποχρώντως διὰ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τῶν ἄρθρων 1ου καὶ 2ου, πᾶσα δὲ περαιτέρω ἀνάμιξις τῆς Πολιτείας περιττεύει, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ, ἀφοῦ ἡ γλῶσσα τοῦ Εὐαγγελίου ἀποτελεῖ μέρος τῶν δογμάτων τῆς Ἐκκλησίας, ἡ πρώτη λέξις περὶ τούτου ἀνήκει εἰς αὐτὴν τὴν Ἐκκλησίαν. Ἐφ’ ὅσον εἶναι τοῦτο βεβαιωμένον, ὅτι ἀποτελεῖ μέρος τῶν θεσμῶν τῶν ἐκκλησιαστικῶν, προστατεύεται ἐπαρκῶς διὰ τῶν ἄρθρων 1ου καὶ 2ου τοῦ Συντάγματος, ἑπομένως δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τεθῇ ἰδία περὶ αὐτοῦ τοῦ θέματος διάταξις. Ἡ ἑτέρα πρότασις τοῦ ἰδίου κυρίου Βουλευτοῦ ἀφορᾷ τὴν προσθήκην διατάξεων περὶ γλώσσης, εἰς ἃς μάλιστα δίδει καὶ ἀριθμὸν ἄρθρων 4ου καὶ 5ου τοῦ Συντάγματος, καὶ διὰ τῶν ὁποίων ἐπιζητεῖται: πρῶτον νὰ ἀναγνωρισθῇ ὡς ἐπίσημος γλῶσσα τοῦ Κράτους ἡ καθαρεύουσα, δεύτερον νὰ ἀπαγορευθῇ πᾶσα κατ’ αὐτῆς ἐπέμβασις, καὶ τρίτον εἰδικώτερον νὰ διαταχθῇ ἡ ἀπόλυσις παντὸς ὑπαλλήλου δημοσίου ἢ δημοτικοῦ, ἢ ὑπηρετοῦντος εἰς ἵδρυμα ἀνεγνωρισμένον ὑπὸ τοῦ Κράτους, ἐπιβουλευομένου τὴν γλῶσσαν ταύτην καὶ ὄντος ἐνόχου ἐπεμβάσεως κατὰ τῆς γλώσσης ταύτης. Ὁμοίαν πρότασιν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς κ. Βέρροιος, ὅπως ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὡς ἐπίσημος γλῶσσα ἡ ἐθνική, ἡ ἀπηλλαγμένη ὀθνείων λέξεων, ξενισμῶν κλπ. Ἐπὶ τῶν προτάσεων τούτων ἡ ἐπιτροπὴ ἔχει τὴν γνώμην, ὅτι ἡ γλῶσσα ἀποτελεῖ ἀναντιρρήτως κτῆμα ἀναφαίρετον τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἀποτελεῖ ἓν τῶν κυριωτάτων γνωρισμάτων τοῦ ἔθνους τούτου, παρακολουθήσασα αὐτὸ κατὰ πάσας τὰς φάσεις τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου. Ἐν τῇ ἐξελίξει δὲ αὐτῆς, ἡ γλῶσσα συνεμορφώθη βεβαίως, καὶ κατ’ ἀνάγκην ἐπηρεάσθη ἀπὸ τὰς περιπετείας τοῦ ἔθνους ἡμῶν, ἐπίσης δὲ παρηκολούθησε καὶ συνεμορφώθη πρὸς τὴν πρόοδον καὶ τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ δημοσίου καὶ τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς ἀναπτύξεως, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε εἰς ὅλας τὰς γλώσσας παρατηρεῖται. Εἰδικῶς δὲ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπίσημον γλῶσσαν τοῦ Κράτους, αὕτη διατρανοῦται ἐν τῷ λεκτικῷ τοῦ Συντάγματος εἰς ὅλην τὴν νομοθεσίαν καὶ τὰ ψηφίσματα τῶν ἐθνικῶν Συνελεύσεων, αἵτινες προηγήθησαν, καὶ εἰς τὴν γλῶσσαν τῶν δημοσίων ἐγγράφων. Ἑπομένως ἡ ἀναγραφὴ ἰδίας διατάξεως, ἡ ὁποία νὰ προστατεύῃ τὴν γλῶσσαν ταύτην, θὰ ἀπέτρεπεν ἕνα κίνδυνον φανταστικόν, θὰ ἐδημιούργει τὴν ἰδέαν κινδύνου, ἐκεῖ, ὅπου δὲν ὑπάρχει τοιοῦτος. (Χειροκροτήματα). Ἔνεκα τούτων ἡ ἐπιτροπὴ φρονεῖ, ὅτι εἶναι περιττὴ ἡ ἀναγραφὴ ἰδίας διατάξεως, ἀναγνωριζούσης τὴν γλῶσσαν ταύτην, ἡ ὁποία εἶναι Ἑλληνική, καὶ θὰ εἶναι. Εἰδικῶς ὅσον ἀφορᾷ τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν, ἡ ἐπιτροπὴ παρατηρεῖ ἐπίσης, ὅτι, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει τοιαύτη γλῶσσα ἀνεγνωρισμένη διὰ τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν, πᾶσα παρεκτροπὴ ὑπὸ τοῦ ὑπαλλήλου ἐν τῇ ἐνασκήσει τῶν καθηκόντων αὐτοῦ δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὴν τιμωρίας τοῦ ὑπαλλήλου αὐτοῦ μέχρι καὶ παύσεως.

§21Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Γνωρίζετε ἂν ὑπάρχει δικαστικὴ ἀπόφασις εἰς γλῶσσαν μὴ καθαρεύουσαν;

§22Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ἀκριβῶς διὰ τὴν περίπτωσιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν μοὶ ὑπομιμνήσκει ὁ δικαστὴς ἐκεῖνος, ὑπήχθη εἰς πειθαρχικὴν δικαιοδοσίαν τῆς προϊσταμένης αὐτοῦ ἁρμοδίας ἀρχῆς· ὑπάρχει δὲ καὶ γνωμοδότησις τοῦ Εἰσαγγελέως τοῦ Ἀρείου Πάγου ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος.

§23ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ὑπάρχει καὶ καθηγητής, ὁ ὁποῖος ἔχει γραμματικήν.

§24Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ὁ καθηγητὴς αὐτὸς δύναται ἁρμοδίως νὰ παυθῇ ἀπὸ τὸν προϊστάμενόν του.

§25Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι γνωμοδότησις ἐπιστημονικὴ ὅτι πρέπει νὰ παυθῇ ὁ καθηγητὴς αὐτός;

§26Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ὂχι, ἀλλ’ εἶπον ὅτι ὁ ὑπάλληλος αὐτός, ὁ ὁποῖος ὑπέπεσεν εἰς πειθαρχικὸν παράπτωμα, ὑπόκειται εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τὴν πειθαρχικὴν τῆς οἰκείας ὑπηρεσίας καὶ δύναται νὰ τιμωρηθῇ καὶ μέχρι παύσεως. Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκέψεων αὐτῶν ἡ ἐπιτροπὴ ἀπέκρουσεν ἐπίσης καὶ ἑτέραν πρότασιν τοῦ συναδέλφου κ. Κουλουμβάκη, ὁ ὁποῖος ἤθελε νὰ προστεθῇ εἰς τὸ ἄρθρον 3ον τοῦ Συντάγματος διάταξις, καθ’ ἣν οἱ θορυβοῦντες κατὰ τῆς ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Κράτους δὲν εἶναι δεκτοὶ ὡς δημόσιοι ὑπάλληλοι. Αὐτοὶ λοιπὸν εἶναι οἱ λόγοι, δι’ οὓς ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ δεχθῇ τὴν ἀναγραφὴν οὐδεμιᾶς τῶν προτάσεων αὐτῶν. Τώρα, ἐν σχέσει πρὸς τὸ ἄρθρον 3ον τοῦ Συντάγματος, ὑπάρχει ἑτέρα τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Μεϊτάνη, προτείνουσα νὰ προστεθῇ, ὅτι ἀποκλείονται τῶν δημοσίων λειτουργιῶν πάντες οἱ Ἕλληνες, οἱ μὴ ἐκπληρώσαντες ἐμπράκτως τὴν στρατιωτικὴν αὐτῶν ὑποχρέωσιν, ἐν οἷς καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δυνάμει τοῦ νόμου ἀπηλλάγησαν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Αὐτὸ ὅμως ἡ ἐπιτροπὴ ἔκρινεν ἄδικον, ἐφ’ ὅσον διὰ λόγους γενικωτέρου συμφέροντος ἡ Πολιτεία ἐξαιρεῖ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας ὡρισμένους πολίτας. Ἐὰν πρόκειται περὶ φυγοστράτων, περὶ προσώπων παραβαινόντων τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἔχουσιν ἀπέναντι τῆς Πολιτείας, βεβαίως ὁ νόμος ἀρκεῖ, ἵνα κολάσῃ τὰς παραβάσεις ταύτας, καὶ πράγματι ἀναγράφει ὅτι ἀκριβῶς οἱ τοιοῦτοι εἶναι ἀνίκανοι εἰς δημοσίας λειτουργίας. Ἑπομένως καὶ κατὰ τοῦτο δὲν ἔχει νὰ ἀσχοληθῇ ἡ Βουλὴ ἐν τῇ ἀναθεωρήσει τοῦ Συντάγματος.

§27ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρέπει νὰ ἐξαιρεθῶσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προσποιοῦνται τὸν ἀσθενῆ καὶ ἐξαιροῦνται.

§28Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Αὐτὸ εἶναι ζήτημα ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου καὶ ὄχι τοῦ Συντάγματος. Ὁ βουλευτὴς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Πολυχρονιάδης προέτεινεν ἑτέραν τροπολογίαν εἰς τὸ αὐτὸ ἄρθρον 3ον ὡς παρακολούθημα τῆς ἄλλης διατάξεως, τὴν ὁποίαν προτιθέμεθα νὰ θέσωμεν ἐν τῷ ἄρθρῳ αὐτῷ, τῆς διατάξεως, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει κατ’ ἐξαίρεσιν τὴν πρόσληψιν ἀλλοδαπῶν εἰς τὰς δημοσίας λειτουργίας ἐν εἰδικαῖς περιπτώσεσιν. Ὁ κ. Βουλευτὴς φρονεῖ ὅτι πρέπει νὰ προστεθῇ, ὅτι οὐδέποτε δύναται νὰ ἀνατεθῇ στρατιωτικὴ λειτουργία ἐν καιρῷ πολέμου εἰς μὴ πολίτας Ἕλληνας. Βεβαίως τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον ὑπαγορεύει τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, εἶναι πατριωτικὸν καὶ κατ’ ἀρχὴν δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐμπιστευθῶμεν τὴν τύχην τῆς πατρίδος ἡμῶν εἰς ἀλλοδαπούς. Ἀλλὰ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἔχει πρὸ ὀφθαλμῶν ἀντίθετα παραδείγματα, κατὰ τὰ ὁποῖα οἱ ἀλλοδαποὶ ἠγωνίσθησαν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους, καὶ εἰς τοὺς ἀλλοδαποὺς τούτους τὸ ἔθνος εἰς κρισιμωτάτας περιστάσεις ἀνέθηκε τὴν διεύθυνσιν καὶ στρατιωτικῆς ἔτι ἐργασίας ἐν πολέμῳ. Διὰ τοῦτο ἡ ἐπιτροπὴ δὲν φρονεῖ ὅτι πρέπει νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ ἐξαίρεσις αὕτη, νὰ ἀφεθῇ δὲ εἰς τὸν νόμον, ἐὰν ὑπάρχωσιν εἰδικαὶ περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας πρέπει νὰ ἀπέχωσι τῆς ἐνασκήσεως τῶν καθηκόντων αὑτῶν οἱ ἀλλοδαποί, νὰ ἀναγραφῶσι ταῦτα ἐν τῷ σχετικῷ νόμῳ, οὗτινος ἡ ἔκδοσις ἐπιβάλλεται. Ἑπομένως καὶ τὴν τροπολογίαν ταύτην ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἔκρινε δεκτήν. Ὁ βουλευτὴς Κεφαλληνίας κ. Μουσούρης ὑπέβαλε πλείονας τροπολογίας ἀναγομένας εἰς τὸ ἄρθρον 5 τοῦ Συντάγματος. Ἐν πρώτοις προτείνει, ἵνα ἡ εἰκοσιτετράωρος προθεσμία, ἡ ὁποία τάσσεται πρὸς προσαγωγὴν τῶν συλλαμβανομένων εἰς τὸν ἁρμόδιον ἀνακριτήν, μειωθῇ εἰς 12 ὥρας. Ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἤδη, ὅτε κατήρτισε τὸ σχέδιον αὑτῆς, ἐσκέφθη ἂν πρέπει νὰ τεθῇ βραχύτερον ὅριον, φρονεῖ ὅτι τοῦτο εἶναι παρακεκινδυνευμένον ὡς ἐκ τῶν δυσχερειῶν, αἵτινες δύνανται νὰ παρεμπέσωσι μεταξὺ τῆς συλλήψεως καὶ τῆς προσαγωγῆς. Φρονεῖ δὲ μᾶλλον ὅτι δύναται ὁ νόμος νὰ ὁρίσῃ συγκεκριμένας περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας θὰ ἐπιβάλληται εἰς τὰ ὄργανα τῆς ἐξουσίας ἡ ταχυτέρα προσαγωγή, ἀλλ’ ἐν τῷ Συντάγματι δὲν δύναται νὰ ἀναγραφῇ βραχύτερον ὅριον. Ἄλλως τε καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος Βουλευτὴς εἰς ἑπομένην πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε, παραλείπει τοῦτο, λέγων μόνον νὰ προστεθῇ εἰς τὸ ἄρθρον ἡ φράσις «ὅσῳ τὸ δυνατὸν ταχύτερον», ἀλλὰ τὸ σχέδιον φέρει «ἐντὸς 24 τὸ πολὺ ὡρῶν», θεωρεῖ δὲ ἡ ἐπιτροπὴ ὅτι περιττεύει ἡ φράσις, διότι, ὅταν τίθηται ὡς ἀνώτατον ὅριον 24 ὧραι, ἕπεται οἴκοθεν ὅτι ὁ ὑπάλληλος πρέπει μόνον ἐν ἐσχάτῃ ἀνάγκῃ νὰ ἐξαντλήσῃ τὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ὁποῖον τῷ παρέχεται. Ἑπομένως καὶ ἡ τροπολογία αὐτὴ δὲν εἶναι χρήσιμος, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ πρόκειται νὰ ἀντικαταστήσῃ μίαν ἀοριστίαν δι’ ἄλλης πάλιν ἀοριστίας. Ὡσαύτως προτείνει, ἵνα τεθῇ διάταξις τελική, κατὰ τὴν ὁποίαν εἰς τὰς ἀναγραφομένας ποινὰς καὶ ἀποζημιώσεις ὑπόκεινται οἱ παραβάται πασῶν τῶν ἀνωτέρω διατάξεων, ἤτοι ἁπασῶν τῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ διατάξεων. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι περιλαμβάνεται καὶ τὸ αʹ ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου τὸ μὴ τροποποιούμενον διὰ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ὄχι μόνον τὸ βʹ ἐδάφιον αὐτοῦ. Ἀλλὰ περὶ τούτου οὐδεμία ἀμφιβολία δύναται νὰ χωρήσῃ. Ὅταν λέγῃ «εἰς τὰς ἀνωτέρω διατάξεις», προδήλως ἐννοεῖ καὶ τοῦ αʹ καὶ τοῦ βʹ ἐδαφίου. Ἑπομένως καὶ ἡ τροπολογία αὐτὴ δὲν εἶναι εὔστοχος καὶ δὲν συνιστᾶται ἡ παραδοχὴ αὐτῆς. Ἑτέραν προσθήκην προτείνει ὅτι «ἐν ἐλλείψει τῶν ἀνωτέρω διατυπώσεων οὐδεὶς ὀφείλει ὑπακοήν». Ἀλλὰ καὶ αὐτὴ δὲν πρέπει νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Βεβαίως δὲν ὀφείλουσιν οἱ πολῖται, ὅταν πρόκειται περὶ καταφώρων παρανομιῶν, νὰ ὑποκύπτωσιν εἰς ταύτας. Αὐτὸ εἶναι δικαίωμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀναγκαῖον ἐπακολούθημα αὐτῶν τῶν κειμένων ἀπαγορευτικῶν διατάξεων καὶ δὲν χρήζει ἰδιαιτέρας ἀναγραφῆς. Ἑτέρα σχετικὴ τροπολογία ὑπάρχει τῶν βουλευτῶν Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας κ. Λαμπρακάκη καὶ Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος κ. Ξηροῦ προτεινόντων, ἵνα εἰς τὸ ἄρθρον αὐτό, πάλιν εἰς τὸ τελευταῖον ἐδάφιον, τὸ ὁποῖον ἀπαγγέλλει κατὰ τῶν παραβατῶν τὰς ποινὰς τῆς παρανόμου κατακρατήσεως, προστεθῇ ἡ φράσις «μὴ ἀπαιτουμένης δολίας προαιρέσεως». Ἀληθῶς καὶ τῆς ἐπιτροπῆς ἡ ἔννοια εἶναι αὕτη, ὅτι ἡ ἀθέτησις τῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ 5 τοῦ Συντάγματος ἀποτελεῖ ἴδιον ἀδίκημα παρανόμου κατακρατήσεως, καὶ ἕνεκα τούτου τοῦ λόγου ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτῆς προτείνει, ἵνα ἡ παράβασις αὕτη συνεπάγηται τὰς ποινὰς παρανόμου κατακρατήσεως, ἄνευ οὐδενὸς ἑτέρου ὅρου. Ὁπωσδήποτε εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόκειται νὰ ἀποφασίσῃ καὶ ῥητῶς. Καθ’ ἡμᾶς τοῦτο εἶναι ἐπαρκῶς βεβαιωμένον ἐκ τῆς διατάξεως, ἡ ὁποία εἶναι ἄνευ τινὸς περιορισμοῦ. Ὁ βουλευτὴς Κεφαλληνίας κ. Χαριτᾶτος προτείνει ἐπίσης ἀλλοίαν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ Συντάγματος τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἐκπαίδευσιν· λέγει δηλαδὴ νὰ ὁρισθῇ ὅτι ἡ καθόλου ἐκπαίδευσις παρέχεται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Καὶ ἡ μὲν στοιχειώδης εἶναι δι’ ἅπαντας ὑποχρεωτικὴ καὶ παρέχεται δωρεάν, ἡ δὲ μέση καὶ ἀνωτάτη ὑπόκειται εἰς ἀνάλογα τέλη. Τὰς ἀρχὰς ταύτας παρεδέχθη καὶ ἡ ἐπιτροπή, ἐθεώρησεν ὅμως ὅτι εἶναι τόσον θεμελιώδης καὶ αὐτονόητος ὑποχρέωσις τῆς Πολιτείας νὰ ἱδρύῃ σχολεῖα μέσης καὶ ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως, ὥστε περιττεύει ἡ ἀναγραφὴ τῆς διατάξεως ταύτης ἐν τῷ Συντάγματι. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐγείρει ἀμφιβολίας, ἦτο ἡ παλαιοτέρα διάταξις, ἡ ὁποία ἔλεγεν ὅτι παρέχεται δωρεὰν ὑπὸ τοῦ Κράτους ἡ ἀνωτέρα καὶ μέση ἐκπαίδευσις· αὐτὸ ἀκριβῶς διεγράφη. Λοιπὸν ἡ ἐπιτροπὴ φρονεῖ ὅτι εἶναι περιττὴ ἡ μεταβολὴ τῆς διατυπώσεως, ἣν ἐνέκρινεν ἡ ἐπιτροπὴ διὰ τῆς ἐκθέσεώς της. Ἡ τελευταία τροπολογία εἶναι ἡ τοῦ κ. Ἀγαπητοῦ....

§29Χ. ΠΕΤΡΕΑΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον 5 εἶχον ὑποβάλει δύο τροπολογίας, περὶ τῶν ὁποίων δὲν ἐκάμετε λόγον.

§30Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Λυποῦμαι πολὺ διὰ τὴν παράλειψιν αὐτήν. Δυστυχῶς ὁ γραμματεὺς τῆς ἐπιτροπῆς ἀπουσιάζει, καὶ δὲν τὴν εἶχον ὑπ’ ὄψει. Θὰ τὰς ἐξετάσω, καὶ θὰ γίνῃ συμπληρωματικὴ ἔκθεσις.

§31ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρὰ τῷ γραμματεῖ τῆς ἐπιτροπῆς κ. Ζαβιτσάνῳ βουλευτῇ ἐκ Κερκύρας ὑπάρχουσι τρεῖς ἢ τέσσαρες τροπολογίαι, αἵτινες, διότι ἠναγκάσθη νὰ ἀναχωρήσῃ, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Πιστεύω ὅτι σήμερον ἢ αὔριον θὰ εἶναι ἐδῶ ὁ κ. συνάδελφος καὶ θέλομεν δυνηθῆ νὰ λάβωμεν καὶ ταύτας ὑπ’ ὄψιν.

§32Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ἡ τελευταία τροπολογία εἶναι ἡ τοῦ βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Ἀγαπητοῦ, ὅστις ὑποδεικνύει τὴν προσθήκην ἐν τῷ ἄρθρῳ 17 τοῦ Συντάγματος, κατὰ τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχε συνταχθῆ ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, ἰδίας μνείας περὶ ῥοῆς καὶ πτώσεως οἱωνδήποτε ὑδάτων. Ὡς ἐνθυμεῖσθε, τὸ προσχέδιον διελάμβανεν ἴδιον ἐδάφιον, καὶ εἰδικοὶ νόμοι ἤθελον καθορίσει τὰ τῶν μεταλλείων, τῶν ἀρχαιοτήτων καὶ τῶν μεταλλικῶν ὑδάτων. Ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ ἐθεώρησεν ὅτι τὰ θέματα ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὸ ἀστικὸν δίκαιον καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη εἰδικῆς μνείας αὐτῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος. Ὀφείλω νὰ προσθέσω τελευταῖον ὅτι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 16 ἀνάλογον τροπολογίαν προέτεινε καὶ ὁ κ. Κουλουμβάκης περὶ ἀλλοίας διατυπώσεως τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου. Ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ θεωρεῖ ἐπαρκῆ τὴν διατύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτῆς.

§33Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Θὰ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις αὕτη;

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως. Συνεχίζεται ἤδη ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ τρίτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ὁ κ. Θεοδωρίδης ἔχει τὸν λόγον. Γνωστοποιῶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἔχει ἐξαντληθῆ ἡμίσεια ὥρα ἐκ τῶν τοῦ Κανονισμοῦ ὁριζομένων διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ τρίτου ἄρθρου. Εἶναι 6 καὶ 27 λεπτὰ διὰ τὴν ἀκρίβειαν.

§35ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ὑποβαλὼν πρότασιν περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ Συντάγματος αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν καὶ νὰ τὴν ἀναπτύξω ἐνώπιον ὑμῶν, καὶ ὀφείλω πρῶτον νὰ τὴν καθορίσω. Ἡ πρότασίς μου ἀφορᾷ εἰς ἓν μόνον ἐδάφιον τοῦ ῥηθέντος ἄρθρου, τοῦ καθιεροῦντος τὴν ἰσότητα τῶν Ἑλλήνων καὶ εἰς ἓν μόνον εἶδος ἰσότητος, τὴν φορολογικήν. Ἀλλ’ ὁ πραγματευόμενος περὶ φορολογικῆς ἰσότητος εἶναι ἠναγκασμένος νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει, οὐ μόνον τὴν γενικωτέραν τῆς ἰσότητος ἔννοιαν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τοῦ φόρου τὴν φύσιν. Ὡς πρὸς τὰ δύο ὅμως αὐτὰ θὰ περιορισθῶ νὰ τὰ θίξω μόνον, καὶ τοῦτο καθ’ ὅσον ἤθελον εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖον πρὸς διαφώτισιν τοῦ θέματός μου. Οὔτε αἱ ἀσθενεῖς μου δυνάμεις οὔτε ὁ βραχὺς εἰς τὴν διάθεσίν μου χρόνος θὰ μοὶ ἐπέτρεπον πλέον τούτου. Τὸ ἄρθρον 3 τοῦ Συντάγματος διαλαμβάνει· «Ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, καὶ συνεισφέρουσιν εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των». Ἡ πρότασίς μου λέγει: «καὶ συνεισφέρουσιν εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς πρὸς τὸ φέρειν ταῦτα δυνάμεώς των». Τέλος ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπή, ἀναγνωρίσασα τὸ κατ’ ἀρχὴν ὀρθὸν τῆς τροπολογίας, περιωρίσθη ὅμως ἐν τῇ διατυπώσει τοῦ ἄρθρου νὰ ἀντικαταστήσῃ τὸ «ἀναλόγως» διὰ τοῦ «κατὰ λόγον». Θὰ προσπαθήσω νὰ δείξω ὄχι ὅτι οἱ Ἕλληνες φορολογούμεθα ἀνισώτατα, μεθ’ ὅλην τὴν ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγραφὴν τῆς ἰσότητος, καθόσον τοῦτο θεωρῶ δεδομένον ἐκ τῆς πανταχόθεν λαϊκῆς διαμαρτυρίας, ἀλλὰ μόνον πῶς καὶ πόθεν εἰσεχώρησεν ἡ ἀνισότης αὕτη, καὶ ὅτι εἶναι ἤδη καλὴ περίστασις καὶ ὑπάρχει ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ σαφηνισθῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ ἔννοια τῆς ἀναλογίας, ἄν, ἐννοεῖται, ἤθελε δειχθῆ ὅτι ἐκείνη, ἣν διὰ τῆς τροπολογίας μου τῇ ἀποδίδω, εἶναι ἡ ὀρθή, καθόσον ἄνευ τοῦ τελευταίου τούτου ἡ καινοτομία θὰ ἦτο ἀδικαιολόγητος. Ἐπ’ αὐτῶν λοιπὸν τῶν δύο θὰ ἀσχοληθῶ καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν εὐμενῆ ὑμῶν ἀκρόασιν. Ἡ κυρία τῆς ἀνίσου φορολογίας ἀφορμὴ εἶναι ἡ γενομένη παρ’ ἡμῶν κατάχρησις τῶν ἐμμέσων φόρων. Οἱ φόροι οὗτοι, ὡς φόροι ἐπὶ τῆς καταναλώσεως, εἶναι φύσει ἄνισοι, ἀποτελοῦσιν ἄρνησιν τῆς συνταγματικῆς ἀρχῆς περὶ εἰσφορᾶς ἀναλόγου πρὸς τὴν περιουσίαν ἑκάστου, καὶ περιουσίαν λέγοντες ἐννοοῦμεν τὸ εἰσόδημα αὐτῆς. Οἱ φόροι τῆς καταναλώσεως πληρωνόμενοι κατὰ τὴν ἀγορὰν τῶν χρησίμων πραγμάτων δὲν φορολογοῦσι τὸ εἰσόδημα, ἀλλὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ ἀνθρώπου καί, ἐπειδὴ ὑπάρχουσι βαθμοὶ ἀνάγκης, τὰ τῆς πρώτης ἀνάγκης πράγματα θὰ προμηθευθῇ τις ἀναποφεύκτως, καὶ ἑπομένως τὸ μικρὸν εἰσόδημα θὰ καταναλωθῇ συνήθως ὁλόκληρον εἰς πλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν τούτων, ἐνῷ τὸ μεγαλείτερον ἀρχίζει νὰ ἔχῃ τὴν ἐλευθερίαν δαπάνης μεγαλειτέρας ἢ μεγαλειτέρας κατὰ τὴν διάθεσιν τοῦ φορολογουμένου, καθόσον ἔχει ἤδη πληρώσει τὰς ἀναποφεύκτους ἀνάγκας, ὥστε ἠμπορεῖ νὰ μὴ δαπανηθῇ ὁλόκληρον, ὅτε τὸ μὴ δαπανηθὲν μέρος αὐτοῦ μένει ἀφορολόγητον. Βεβαίως οὔτε ἄρτον, οὔτε ἅλας, οὔτε πετρέλαιον, θὰ δαπανήσῃ πλειότερον ὁ ἑκατομμυριοῦχος τοῦ ἐργάτου· συμβαίνει μάλιστα τὸ ἐναντίον, διὰ τοῦτο καὶ οἱ φόροι αὐτοὶ ὠνομάσθησαν ἀντιστρόφως ἀναλογικοί. Ὅσον πτωχότερος εἶναί τις, τόσον βαρύτερον φορολογεῖται δι’ αὐτῶν, καί, ὅσον πλουσιώτερος, τόσον ὀλιγώτερον. Ποῦ μένει λοιπὸν τὸ «ἀναλόγως τῆς περιουσίας»; Τοῦτο ἐνοήθη πλέον σήμερον εἰς ὅλον τὸν κόσμον καὶ ἡ ἀδικία αὕτη δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ. Δὲν εἶναι δὲ ἔργον δικαιοσύνης μόνον, ἀλλ’ ὑπαγόρευσις ἀνάγκης νὰ φορολογηθῇ τὸ εἰσόδημα καὶ ὄχι ἡ κατανάλωσις, πολὺ δὲ πλέον τοῦτο ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς, διὰ τὴν κατάχρησιν, ὡς εἴρηται, τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν τῶν φόρων τῆς καταναλώσεως. Ἡ δημοσιονομία μας ἐξέλαβεν ὅτι οὐδεὶς περιορισμὸς ὡς πρὸς τοῦτο δύναται νὰ ὑπάρχῃ. Ἐπρόκειτο νὰ καλυφθῶσιν ἐλλείμματα; Αὕτη ἐγνώριζε καλῶς τὸν δρόμον της· τὸ μέσον ἦτο ἁπλούστατον, νὰ αὐξήσῃ ὀλίγα λεπτὰ κατ’ ὀκᾶν ὁ φόρος τοῦ σίτου, ἢ ὀλίγας δραχμὰς ὁ τοῦ καπνοῦ, καὶ τόσα τοῖς ἑκατὸν τὸ δασμολόγιον, καὶ οὕτω καθεξῆς. Εἶναι ἀπίστευτον δὲ ποῦ ἐφθάσαμεν εἰς τὸν κατήφορον τοῦτον· ὁ Προϋπολογισμός μας δὲν ἔχει ἄλλον ἐφάμιλλον εἰς τὸν κόσμον ὡς πρὸς τὴν μεταξὺ ἐμμέσων φόρων καὶ τοῦ συνόλου αὐτῶν ἀναλογίαν, θὰ ἀναγκασθῶ δὲ νὰ σημειώσω μερικοὺς ἀριθμούς, διότι εἶναι πολὺ ἐνδεικτικοί. Ὁ ἡμέτερος τοῦ 1910 Προϋπολογισμὸς ἀναγράφει ἔσοδον ἐξ ἀμέσων φόρων 24 ἑκατομμύρια δραχμῶν, ἐξ ἐμμέσων δὲ 78 ἑκατομμύρια, ἤτοι ἐπὶ συνόλου ἐκ φόρων ἐσόδου δραχμῶν 102 ἑκατομμ. σχεδὸν τὰ 70% εἶναι φόροι καταναλώσεως. Ἀπίστευτον, ἀλλ’ ἀληθές.

§36Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Εἶναι ἀκόμη περισσότερον, παρελείψατε τὰ μονοπώλια.

§37ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Τὰ περιλαμβάνω καὶ αὐτά· ὁπωσδήποτε ἀρκοῦμαι εἰς τὸ 70%. Τί εὑρίσκομεν δὲ εἰς τὸν Γαλλικὸν Προϋπολογισμόν; Πόσα ἀναλογοῦσιν ἐκεῖ ἐπὶ τοῦ συνόλου οἱ ἔμμεσοι φόροι; μόνον 43%, καὶ σημειώσατε ὅτι καὶ ἐν Γαλλίᾳ ἴση εἶναι ἡ κατακραυγὴ κατὰ τῆς αὐξήσεως τῶν ἐμμέσων φόρων. Δεινῶς λοιπὸν παρεγνωρίσθη ἡ ἀρχὴ τῆς ἀναλογίας, καὶ πρέπει νὰ εἰσέλθωμεν τέλος πάντων εἰς τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν καὶ νὰ ἀντιληφθῶμεν τὴν ἀληθῆ αὐτῆς ἔννοιαν, ἥτις στενῶς συνδέεται πρὸς τὴν καθόλου ἔννοιαν τοῦ φόρου, καθόσον δὲν πρέπει τις πλανώμενος νὰ ὑποθέσῃ ὅτι Πολιτεία τις δύναται νὰ ἐφαρμόσῃ ἀκινδύνως καὶ αὐτὴν ἀκόμη τὴν ἀκριβῶς μαθηματικὴν ἀναλογίαν ἐπὶ τῶν ἀμέσων φόρων, ἀρκεῖ νὰ ἀπέχῃ τῆς φορολογικῆς ἀνισότητος, τὴν ὁποίαν εἴδομεν κρατοῦσαν παρ’ ἡμῖν. Ὄχι, ὁ φόρος δὲν εἶναι ἀσφάλιστρον, ὅπου ὁ ἀσφαλιζόμενος πληρώνει ἀναλόγως τοῦ ἀσφαλισθέντος. Ἡ σημερινή, ἥτις εἶναι καὶ ἡ μόνη ὀρθὴ ἀντίληψις τοῦ φόρου, ὡς κοινωνικοῦ καθήκοντος, δίδει ὅλως διόλου διάφορον μέτρον, τὸ μέτρον δὲ αὐτὸ εἶναι αἱ δυνάμεις ἑκάστου φορολογουμένου πρὸς τὸ φέρειν τὸ φορολογικὸν βάρος. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι μερίς τις φορολογουμένων καί, διὰ νὰ ἐκφρασθῶ σαφέστερον, οἱ πολλοὶ ἠτόνησαν πλέον οἰκονομικῶς καὶ δὲν ἀντέχουσιν εἰς νέους φόρους, ἡ δὲ Πολιτεία ἔχει ἀνάγκην τοιούτων. Ἐρωτᾶται, εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τοὺς ὀλίγους τοὺς δυναμένους νὰ πληρώσωσι νὰ ἀρνηθῶσι τὸν νέον φόρον, διότι τούτου ἀπαλλάσσονται οἱ πτωχότεροι; Βεβαίως ὄχι, διότι τοῦτο θὰ ἦτο ἄρνησις τῆς κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης, παραγνώρισις δὲ καὶ αὐτῆς τῆς ἐννοίας τῆς ἰδιοκτησίας, ἐν ὀνόματι τοῦ ἀπαραβιάστου τῆς ὁποίας ἡ ἄρνησις αὕτη θὰ ἐγίνετο, καθόσον καὶ ἡ ἰδιοκτησία μόνον ἐν συντεταγμένῃ κοινωνίᾳ εἶναί τι νοητόν, καὶ ἡ ὕπαρξις Κράτους εἶναι ὅρος ἀναγκαῖος, διὰ νὰ εἶναι ἡ ἰδιοκτησία σεβαστή, καὶ ὄχι λόγος κενός. Θὰ φορολογηθῇ λοιπὸν ὁ ἔχων νὰ πληρώσῃ καὶ πέρα τῆς μαθηματικῆς ἀναλογίας, καὶ τὸ ἴδιον πληρώνει τῳόντι καὶ ἤδη διὰ παντὸς φόρου, φέροντος τὸν τύπον τοῦ προοδευτικοῦ, ἤτοι φορολογοῦντος τὰ μεγαλείτερα εἰσοδήματα μὲ μεγαλείτερον ποσοστόν. Ὥστε ἀκριβῶς εἰπεῖν δὲν πρόκειται εἰσαγωγὴ νεωτερισμοῦ, ἀλλ’ ἁπλῶς νὰ ἀνακηρυχθῇ ἐν τῷ ἄρθρ. 3 σαφῶς καὶ ὡρισμένως ἡ ὀρθὴ περὶ ἀληθοῦς ἀναλογίας ἀρχή, καθόσον, ἂν καὶ ἐφαρμόζεται καὶ ἤδη τόσον ἡ ἀρχὴ τοῦ προοδευτικοῦ φόρου, ὡς ἡ περὶ ἀπαλλαγῆς ἀπὸ ὡρισμένων φόρων τῶν μικρῶν εἰσοδημάτων, καὶ παράδειγμα ὁ φόρος τῶν οἰκοδομῶν, ἡ ὁποία καθ’ ὁλοκληρίαν ἀπαλλαγὴ στηρίζεται εἰς τὸν ἴδιον τῆς ἀδυναμίας λόγον, οὐχ ἧττον τὸ πρᾶγμα δὲν ἐγένετο οὔτε γίνεται ἄνευ ἀντιρρήσεων καὶ δὴ τῆς ἐκ τῆς παραβιάσεως τῆς ἀρχῆς τῆς συνταγματικῆς ἰσότητος ὅλων τῶν φορολογουμένων, ἴσως μάλιστα, προκειμένου περὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καθολικοῦ εἰσοδήματος, εἰς τὸ μέλλον θὰ ἀκουσθῇ καὶ σφοδρότερον ἡ ἰδία αὕτη διαμαρτυρία, αἱ κακαὶ συνήθειαι δυσκόλως ἀποβάλλονται, παρ’ ἡμῖν δέ, μὲ τὸ ἐνεστὼς φορολογικὸν σύστημα, τὰ μεγάλα εἰσοδήματα ἐσυνήθισαν σχεδὸν εἰς ἀσυδοσίαν. Βεβαίως ἡμεῖς δὲν τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ ἴδωμεν κηρυσσόμενον ὑπὸ τῶν Δικαστηρίων μας ἀντισυνταγματικὸν τὸν προοδευτικὸν φόρον. Ἐγένετο τῳόντι τοῦτο πρό τινων ἐτῶν ἐν Ἀμερικῇ καὶ δὴ ἐπὶ τοῦ καθολικοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, ἀλλ’ ἐκεῖ τὰ Δικαστήρια ἔχουσι ῥητῶς ἐκ τοῦ ὁμοσπονδιακοῦ Συντάγματος τὸ δικαίωμα τοῦ κρίνειν περὶ αὐτοῦ καὶ τῶν νόμων, ἐνῷ παρ’ ἡμῖν, ἔνθα ἐκ τῆς θεωρίας ἁπλῶς ζητεῖται νὰ συναχθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο, σπανιώτατα καὶ ἐπὶ ἀναμφισβητήτων καὶ λίαν καταδήλων παραβιάσεων ἐξησκήθη ὑπὸ τῶν Δικαστηρίων μας. Ἀλλά, ἂν δὲν τρέχομεν παρόμοιον κίνδυνον, δὲν πρέπει ὅμως νὰ λησμονῶμεν ὅ,τι πρὸ ὀλίγου εἶπον, δηλαδὴ ὅτι εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς ἕξεως τῶν μεγάλων εἰσοδηματιῶν εἰς ἀσυδοσίαν καὶ ὅτι ἡ παρ’ ἡμῖν πλουτοκρατία διὰ τὴν ἐν τῇ Πολιτείᾳ θέσιν της θὰ ἀντιδράσῃ πάσῃ δυνάμει. Δὲν βλέπετε τί ἐγένετο μὲ τὸν περὶ εἰσοδήματος φόρον; Μόλις ἐπὶ τέλους καὶ μετὰ πολλὰς ἀποτυχούσας προσπαθείας ἐπετεύχθη νὰ ψηφισθῇ, διαρκούσης τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου, εἷς νόμος σχετικός, καὶ ἰδοὺ ὅτι, ἅμα ἐπέστη ὁ χρόνος τῆς ἐφαρμογῆς του, γενικὴ ἐξέγερσις ὅλων ἐκείνων, οἵτινες ἐπρόκειτο νὰ φορολογηθῶσιν, ἐπαρουσιάσθη κατὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου. Καὶ τί δὲν εἶπον ἐναντίον του; «Εἶναι ἐρευνητικὸς τῶν μυστικῶν μας, εἶναι πιεστικός, θὰ ἀποδιώξῃ τὸ κεφάλαιον», ἑνὶ λόγῳ τὸ τέλος τοῦ κόσμου (finis mundi), καὶ ὁ νόμος ἔπεσε καὶ θὰ ἀντικατασταθῇ μὲν ἤδη ὑπὸ ἄλλου, ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ αὐτὸν ὑποβλέπουσι, καὶ κατ’ αὐτοῦ θὰ ἀντιδράσωσιν. Εἶναι ἀδύνατον νὰ εὐχαριστηθῶσι μὲ οἱονδήποτε μέτρον φορολογικὸν εἰς βάρος των, καὶ αὐτὸ θὰ συμβαίνῃ ἐφ’ ὅσον ἡ Πολιτεία τοῖς ἀφήνει τὴν ἐκλογὴν τοῦ τρόπου τῆς φορολογίας, ἀπαράλλακτα μὲ τὸν κατάδικον, εἰς ὃν ἐδόθη ποτὲ τὸ δικαίωμα τῆς ἐκλογῆς τοῦ δένδρου τοῦ ἀπαγχονισμοῦ του καὶ ὅστις δὲν εὕρισκεν οὐδὲν κατάλληλον.

§38Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Μὰ ἀφοῦ ἐπρόκειτο περὶ καταδίκης;

§39Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι πᾶσα καταδίκη ἄδικος, ἀλλὰ κανεὶς δὲν τὴν θέλει, ἂν ἐρωτηθῇ, διὰ τοῦτο καὶ τὸν φόρον δὲν τὸν θέλουσι, καὶ προσπαθοῦσι νὰ τὸν ἀποφύγωσιν, ἐφ’ ὅσον τοῖς ἐπιτρέπεται. Ἔλεγον λοιπὸν ὅτι ὀφείλομεν νὰ κόψωμεν πᾶσαν ἐλπίδα ἐξακολουθήσεως τῆς ἀσυδοσίας εἰς τὴν κεφαλαιοκρατίαν καὶ νὰ φροντίσωμεν νὰ δώσωμεν τὸν τόνον περὶ τῆς ἀληθοῦς φορολογικῆς ἀναλογίας εἰς τὰς μελλούσας Βουλάς, νὰ χαράξωμεν δηλαδὴ τὸν δρόμον, ὃν ὀφείλουσι νὰ ἀκολουθήσωσιν, ἤτοι ὅτι ἡ ἀληθὴς ἀναλογία εἶναι ἡ κατὰ τὴν δύναμιν ἑκάστου, πάντοτε μέν, ἰδίως δὲ παρ’ ἡμῖν, ὅπου οἱ ἔμμεσοι φόροι ἐξήντλησαν τὸν λαόν, καταντήσαντα πλέον εἰς ἀνεπάρκειαν. Ἀλλὰ μήπως τοὐλάχιστον οἱ ἔμμεσοι φόροι εἶναι ἡ μόνη πληγὴ τοῦ μικροῦ λαοῦ; Πολλοὶ καὶ ἐκ τῶν ἀμέσων φέρουσι τὸ ἴδιον τῆς ἀνισότητος ἐλάττωμα, καθόσον φορολογοῦσιν οὐχὶ τὸ καθαρόν, ἀλλὰ τὸ ἀκαθάριστον εἰσόδημα. Ἡ Πολιτεία δὲν ἐσκοτίσθη ποτὲ νὰ εὕρῃ καὶ φορολογήσῃ τὴν καθαρὰν ἑκάστου πρόσοδον· ἥρπασεν ἁπλῶς ὅ,τι εὕρισκε προχειρότερον καὶ ἰδίως ἐπέπεσεν ἀγρία εἰς τὴν φορολογίαν τῶν προϊόντων τῆς γῆς. Τὴν ἐκ τῶν κεφαλαίων πρόσοδον ἀφῆκεν ὅλως ἀφορολόγητον. (Διαμαρτυρίαι).

§40Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Λέγω ἀφορολόγητον καὶ προκαλῶ τοὺς ἐναντιοφρονοῦντας νὰ μοὶ εἴπωσι πῶς φορολογεῖται τὸ κεφάλαιον ὡς τοιοῦτον, ὅταν δηλ. δὲν χρησιμοποιῆται εἰς τὸ ἐμπόριον ἢ τὴν βιομηχανίαν, ὅτε συμμετέχει εἰς τὸν φόρον τοῦ ἐπιτηδεύματος, ἀλλ’ ὅταν τοποθετῆται ἐντόκως ὑπὸ τοῦ κυρίου αὐτοῦ. Τότε νομίζω δὲν φορολογεῖται ποσῶς.

§41ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀλλ’ αἱ μετοχαὶ τῶν ἑταιρειῶν;

§42Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Αὐτὸς εἶναι ὁ φόρος ἐπὶ τῶν καθαρῶν κερδῶν τῶν ἑταιρειῶν, καὶ εἶναι γνωστὴ ἡ ἐλαχίστη ἀπόδοσίς του, ἀλλὰ τὰ πολλὰ κεφάλαια μένουσιν ἀφορολόγητα, ἐπαναλαμβάνω, τὰ τοκοφόρα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ὑπάρχει ὅμως, κ. Βουλευταί, εἷς φόρος ἄμεσος, ὅπου πλέον ἡ ἀνισότης καὶ ἡ ἀδικία ἀνακράζει πανταχόθεν. Ἐννοῶ τὴν φορολογίαν τῆς Κορινθιακῆς σταφίδος. Ὁ φόρος αὐτὸς πληρώνεται μὲν κατὰ τὴν ἐξαγωγήν, ἀλλ’ εἶναι φόρος ἔγγειος, εἶδος δεκάτης, ἀλλὰ μὲ τοῦτο κατ’ ἐξαίρεσιν εἰς βάρος τοῦ φορολογουμένου, ὅτι οὐ μόνον φορολογεῖ τὸ ἀκαθάριστον εἰσόδημα, ἀλλὰ δὲν τὸ λαμβάνει εἰς εἶδος, τὸ ἀποτιμᾷ εἰς χρῆμα, καὶ ἡ ἀποτίμησις ἐγένετο εἰς ἐποχήν, ὅτε ἡ σταφὶς εἶχεν ὑψηλὰς τιμάς, διὰ τοῦτο καὶ ὁ φόρος ὡρίσθη ὑψηλός (16–20 δραχμὰς τὸ χιλιόλιτρον, κατὰ τὴν ἐπαρχίαν, ἐξ ἧς παράγεται), ἀλλ’ ἦλθεν ἡ ἐποχὴ τῆς σταφιδικῆς κρίσεως, ὅτε ἡ τιμὴ τῆς σταφίδος ἐξέπεσεν εἰς τὸ τέταρτον, εἰς σημεῖον, ὅπου μόλις ἐκαλύπτετο ἡ παραγωγικὴ δαπάνη. Τί ἤθελε κάμει τότε πᾶν ἄλλο Κράτος, ἐνώπιον τοιαύτης καταστροφῆς τῶν παραγωγῶν, εἶναι εὐνόητον. Θὰ ἠλάττωνε τὸν φόρον, ἀναλόγως πρὸς τὴν νέαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, καθόσον δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἑνὸς ἔτους, ἀλλὰ περὶ σειρᾶς τοιούτων. Ἡ κρίσις ἐξακολουθεῖ ἀπὸ τοῦ ἔτους 1893 μέχρι σήμερον, ἀλλὰ καὶ τὸ Δημόσιον ἐξακολουθεῖ τὴν ἰδίαν φορολογίαν, ἂν δὲ θέλητε νὰ μάθητε καὶ τὸ καλλίτερον, τὴν ηὔξησε κατὰ τὴν ἀκμὴν τῆς κρίσεως, εἰσπράξαν τὸν φόρον εἰς χρυσόν. Δὲν τὸ λέγω ἐγὼ τοῦτο· ἔχω πολὺ ἀξιόπιστον μάρτυρα καὶ μάλιστα παρακαθήμενον μεθ’ ἡμῶν τὴν στιγμὴν ταύτην, τὸν κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργόν. Ἰδοὺ τί ἔγραφεν ὁ κ. Κορομηλᾶς ἐν ἔτει 1894 ἐν τῇ πραγματείᾳ αὑτοῦ «Ἔσοδα καὶ φόροι», πραγματευόμενος περὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς σταφίδος: «Οὕτω, καθ’ ὃν χρόνον ἐπίεζε τὴν σταφίδα μία τῶν μεγίστων κρίσεων, ἅς ποτε διέτρεξεν αὕτη, καθ’ ὃν χρόνον Κυβέρνησις καὶ Βουλὴ ὑπεκρίνοντο ὅτι κλαίουσι διὰ τὴν τύχην της καὶ ὅτι θέλουσι νὰ ἔλθωσιν εἰς βοήθειάν της, τὸ Κράτος εἰσέπραξε πράγματι ἐκ τοῦ σταφιδικοῦ δασμοῦ δρ. 5,530,000, δηλαδὴ ποσόν, ὅπερ οὐδέποτε εἰσέπραξεν, οὐδὲ εἰς τοὺς καλλίστους χρόνους». Αὕτη εἶναι, κύριοι Βουλευταί, ἡ ἀνακούφισις, τὴν ὁποίαν προσεφέραμεν εἰς τὴν σταφιδοπαραγωγὴν καὶ ἐξακολουθοῦμεν νὰ τῇ προσφέρωμεν, διότι τὸ ἴδιον συμβαίνει καὶ σήμερον μετὰ τόσα ἔτη κρίσεως, ἐξαντλησάσης ὁλοτελῶς αὐτήν. Διότι ἅπαξ τὸ Κράτος ἔλαβε μεγάλον φόρον νομίζει δικαίωμά του νὰ τὸν διατηρῇ, καὶ ὅταν αἱ τιμαὶ δὲν ἀνταποκρίνωνται πλέον εἰς αὐτόν. Καὶ ἔμμεσοι λοιπὸν καὶ ἄμεσοι φόροι ὅλοι εἰς βάρος τῶν ἀδυνάτων, καὶ ὁμιλοῦσιν ἀκόμη περὶ ἀναλόγου φορολογίας ἐπὶ τοιαύτης δυσαναλογίας! Διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι δὲν πρέπει νὰ χάσωμεν τὴν εὐκαιρίαν μιᾶς ἐπισήμου, μιᾶς πανηγυρικῆς καταδίκης τῶν συμβαινόντων, δι’ ἀναγραφῆς ἐν αὐτῷ τῷ Συντάγματι τῆς ἀρχῆς ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς θὰ φορολογῆται ἕκαστος κατὰ τὴν δύναμίν του, εἶναι δὲ ἐπιβλητικὴ ἀνάγκη νὰ ἐννοήσῃ τοῦτο ἡ πλουτοκρατουμένη δημοσιονομία μας ὅτι, διὰ νὰ ὑπάρξῃ εἰς τὸ ἑξῆς Κράτος, πρέπει αὕτη νὰ στραφῇ ἑκοῦσα ἄκουσα πρὸς τὰ μᾶλλον ἐφωδιασμένα βαλλάντια, ἀφοῦ ἐξήντλησε τόσον καταφανῶς τὰ τοῦ μικροῦ λαοῦ. Τοιαύτη δὲ ἀναγραφὴ ἐν τῷ Συντάγματι δὲν εἶναι καινοτομία, ἣν πρῶτοι ἡμεῖς νὰ εἰσαγάγωμεν· ὑπὲρ αὐτῆς ἔρχεται καὶ συγκριτικὴ νομοθεσία. Ἀλλὰ πρὶν τὰ περὶ τούτου ἐκθέσω θέλω ἐπικαλεσθῆ μίαν μεγάλην οἰκονομικὴν αὐθεντίαν. Ἰδοὺ τί ἔγραφε πρὸ 200 ἐτῶν ὁ πατὴρ τῆς Πολιτικῆς Οἰκονομίας Ἀδὰμ Σμίθ: «Οἱ πολῖται εἰσφέρουσιν εἰς ὑποστήριξιν τῆς Κυβερνήσεως ἕκαστος κατὰ τὸ δυνατόν, ἀναλόγως τῶν δυνάμεών των· ἡ ἀνισότης ἔγκειται ἢ εἰς τὴν φορολογίαν οὐχὶ καὶ τῶν τριῶν εἰδῶν τοῦ εἰσοδήματος, ἢ καὶ εἰς τὴν ἄνισον ἑνὸς ἑκάστου ἐξ αὐτῶν». «Ὁ πλοῦτος τῶν ἐθνῶν» Γαλλικὴ μετάφρ. Garnier Τόμ. 3 σελ. 180). Ἡμεῖς πάσχομεν καὶ ἀπὸ τὰ δύο καὶ πολὺ πλειότερον ὀφείλομεν νὰ στραφῶμεν πρὸς τὸ δυνατόν. Ἂς ἔλθωμεν ἤδη καὶ εἰς τὰ ξένα Συντάγματα. Τὸ ἄρθρον 39 τοῦ Σαξωνικοῦ διαλαμβάνει τὰ ἑξῆς: «Ὁ φόρος δέον νὰ προσδιορίζηται ὅσον τὸ δυνατὸν δικαιότερον». Τοῦ δὲ Μεξικανικοῦ τὸ ἄρθρον 31 ἐκφράζει τὴν αὐτὴν ἰδέαν, τοῦ ὅτι ἡ ἀναλογία δὲν εἶναι ἀριθμητική· ἔτι σαφέστερον. «Οἱ φόροι, λέγει, βεβαιοῦνται κατὰ δικαίαν ἀναλογίαν ὑπὸ τῶν νόμων ὁριζομένην». Ἀλλὰ καὶ τὴν ἰδίαν καθιεροῖ ἀρχὴν καὶ ἓν τῶν τῆς Ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως Συνταγμάτων, τὸ τῆς Τροιζῆνος, λέγον: «Οἱ φόροι καταβάλλονται δικαίως καὶ ἀναλόγως». Τώρα ἂς ἴδωμεν καὶ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς. Εἶπον ὅτι δέχεται τὴν μεταρρύθμισιν, ἣν ἐπρότεινα, τοῦ ἄρθρου 3 ὡς ὀρθὴν κατ’ ἀρχήν, ἀλλ’ ὄχι καὶ τὴν διατύπωσιν, ἀρκουμένη εἰς τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ «ἀναλόγως» τοῦ ἐν ἰσχύϊ Συντάγματος διὰ τοῦ «κατὰ λόγον». Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ὅμως νὰ παρατηρήσω, ὅτι δυσκόλως πολὺ δύναταί τις νὰ εὕρῃ τὴν μεταξὺ τῶν δύο τούτων ὅρων διαφοράν, δὲν βλέπω δὲ τὸν λόγον, διατί δεχθεῖσα τὴν οὐσίαν νὰ μὴ δεχθῇ καὶ τὴν διατύπωσιν τῆς προτάσεώς μου, ἀφοῦ εἶναι σαφεστέρα. Συμπεραίνων τις ἐξ ὅσων ἤδη εἶπον δὲν θέλει, φρονῶ, κηρύξει ὡς ματαιοπονίαν τὴν ἀναγραφήν, ἣν προτείνω, ἵνα δηλαδὴ σαφηνισθῇ ἡ ἔννοια τῆς ἀναλογίας ἑκάστου εἰς τὴν διὰ τὰ δημόσια βάρη εἰσφοράν. Ἡ κατὰ δύναμιν συμμετοχὴ εἰς αὐτά, ἐν ᾧ συνταυτίζεται πρὸς τὴν ἔννοιαν τὴν σήμερον περὶ φόρου, ὡς κοινωνικοῦ καθήκοντος, κρατοῦσαν, ἔχει συγχρόνως καὶ ἰδιαίτερον λόγον καθιερώσεώς της παρ’ ἡμῖν, ἤτοι τὴν μεγάλην κατάχρησιν τῶν ἐμμέσων φόρων, ἥτις ἐγένετο εἰς βάρος τῶν ἀσθενεστέρων καὶ ἐξακολουθεῖ γινομένη. Αὐτὴ ὅμως ἡ τακτικὴ δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπὶ πλέον· ὀφείλομεν ἡμεῖς οἱ συνηγμένοι ἐκ πάσης γωνίας τῆς χώρας ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ πάσχοντος λαοῦ νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὸν μόνον ἐξισωτὴν τῆς ἀνισότητος, τὸν συμπληρωματικὸν ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, κατὰ προοδευτικὸν τύπον, φόρον καὶ τὸν κηρύξωμεν ὡς σημεῖον προσανατολισμοῦ τῆς δημοσιονομίας μας ἀπὸ σήμερον καὶ εἰς τὸ ἑξῆς. Αἱ κραυγαὶ τῆς πλουτοκρατίας δὲν πρέπει ποσῶς νὰ μᾶς ἐπηρεάσωσιν· ὁ κίνδυνος ὅτι θὰ φύγωσι τὰ κεφάλαια εἶναι μορμολύκειον, ὁ δὲ πραγματικὸς κίνδυνος εἶναι ὁ κοινωνικός. Ἀποβλέψατε εἰς τὰς ἐπαρχίας. Ἡ τοκογλυφία ἀπερρόφησε τὰ πάντα, καὶ ἡ ἄνισος φορολογία συνεπλήρωσε τὸ ἔργον αὐτῆς. Ὁ λαὸς ἀναμένει ἀνακούφισιν, καθόσον ἐν μέρει μὲν κατέστη ἤδη, ἐν μέρει δὲ τείνει νὰ καταστῇ ἀκτήμων. Καὶ ἂν δὲν εἴχομεν ἄλλην ἀπόδειξιν τῆς ἀπογνώσεως, ὑφ’ ἧς κατέχεται, θὰ ἤρκει ἡ ἀθρόα φυγὴ τοῦ εἰς Ἀμερικήν. Δὲν ἀρκεῖ νὰ τροποποιήσωμεν τὸ Σύνταγμα· ἀνάγκη ἐπιβλητικὴ καὶ ἀναπόφευκτος νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει καὶ τὰ νομοθετήματα ἐκεῖνα, διὰ τὰ ὁποῖα ὁ λαὸς κυρίως μᾶς ἔστειλεν, ὅσα δηλαδὴ τείνουσι τόσον εἰς τὴν πολιτικήν, ὅσον καὶ εἰς τὴν οἰκονομικὴν ἀνόρθωσιν. Ἀλλοίμονον, ἂν τὸ λησμονήσωμεν καὶ ἐπιστρέψωμεν μὲ κενὰς τὰς χεῖρας· θὰ εἶναι τοῦτο δικαία ἀφορμὴ νὰ χαρῶσιν οἱ ἐχθροὶ τῆς ἀνορθώσεως καὶ νὰ φθάσῃ ὁ τόπος εἰς ἀπελπισίαν. Γνωρίζετε δὲ καλῶς, ὅτι αὕτη εἶναι κακὸς σύμβουλος. Αὐταὶ αἱ σκέψεις ἀπετέλεσαν τὴν ἀφορμήν, συγκεφαλαιοῦσι δὲ καὶ τὴν δικαιολογίαν τῆς προτάσεώς μου.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλει νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Θεοδωρόπουλος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τῶν σπειρομένων γαιῶν. (Ἰδὲ τροποποιήσεις ἐν Παραρτήματι Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς). Ὁ κ. Δ. Γκλαβᾶς, ὅστις ἔχει τὸν λόγον, εἶναι ἀπών. Ὁ κ. Π. Πολυχρονιάδης ἔχει τὸν λόγον. Ἡ ὥρα εἶναι ἑπτὰ μετὰ μεσημβρίαν.

§44Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί· ἡ ἀνάθεσις εἰς ἀλλοδαποὺς τῶν δημοσίων λειτουργιῶν ἡ ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ Συντάγματος προβλεπομένη δὲν εἶναι ἐκ τῶν δημοσίων δικαίων· συνεπῶς δύναται ἡ Πολιτεία κατὰ τὸ συμφέρον της καὶ μόνον νὰ διαπιστεύηται ταύτας, χωρὶς νὰ προσκρούῃ εἰς τὴν ἰσότητα οὐδὲ νὰ δημιουργῇ ἐξαιρέσεις καὶ προνόμια. Εἶναι γεγονός, ὅτι τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα μέχρι σήμερον ἀναγράφει τὴν ἀρχήν, ὅτι μόνον πολῖται Ἕλληνες εἶναι δεκτοὶ εἰς ὅλας τὰς δημοσίας λειτουργίας. Ἀλλὰ τὰ πλεῖστα τῶν Συνταγμάτων, καίτοι δέχονται τοῦτο, δέχονται ἐπίσης καὶ ἐξαίρεσιν, ὅτι εἶναι δυνατὸν δηλαδὴ καὶ εἰς ξένον νὰ ἀνατεθῶσι δημόσιαι λειτουργίαι κατὰ δύο συστήματα εἴτε κατὰ τὸ σύστημα, ὅτι τὰς δημοσίας ταύτας λειτουργίας προσδιορίζει αὐτὸς οὗτος ὁ συνταγματικὸς Χάρτης, εἴτε κατὰ τὸ σύστημα, καθ’ ὃ αἱ δημόσιαι λειτουργίαι ὁρίζονται ἑκάστοτε δι’ εἰδικῶν νόμων. Τὸ μὲν πρῶτον τῶν δύο τούτων συστημάτων παρουσιάζει τὸ ἐλάττωμα ὅτι ὁριζομένων ἐν τῷ Συντάγματι τῶν θέσεων, εἰς ἃς ἐπιτρέπεται διορισμὸς ἀλλοδαπῶν, ἐπαφίεται τῇ ἐκτελεστικῇ ἐξουσίᾳ μόνη ἡ κρίσις τῆς ἐφαρμογῆς, ἥτις συνεπῶς μόνη δύναται νὰ ὁρίσῃ ἑκάστοτε τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθέσεως εἰς ξένους τῆς λειτουργίας ταύτης, τὸ δ’ ἕτερον σύστημα, καθ’ ὃ ἀπαιτεῖται εἰδικὸς νόμος, ὁ ὁποῖος νὰ προσδιορίζῃ τὰς θέσεις, ἀφήνει ἑκάστοτε τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ὡς μᾶλλον ἁρμοδίαν νὰ κρίνῃ τόσον περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθέσεως εἰς ἀλλοδαπούς, ὅσον καὶ τὴν ἔκτασιν καὶ τὸν χρόνον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ λειτουργία θὰ ἀνατεθῇ εἰς ξένους. Ἡ Βουλή, ἡ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος ἀποφασίσασα, ἐθεώρησε καλόν, ὅπως ἀναθεωρηθῇ καὶ τὸ τρίτον ἄρθρον ὁρίσασα, ὅτι (ἀναγινώσκει): «Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 3 περὶ ἀποκλεισμοῦ τῶν μὴ Ἑλλήνων πολιτῶν ἐκ τῶν δημοσίων λειτουργιῶν εἶναι ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἀπαιτοῦντα τὴν ἀνάθεσιν τῆς ὀργανώσεως ὡρισμένων ὑπηρεσιῶν εἰς ἀλλοδαπόν». Συνεπῶς ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως ταύτης τῆς Βουλῆς καλούμενοι νὰ ἀποφανθῶμεν ὀφείλομεν νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὸ νὰ δεχθῶμεν ἢ μὴ νὰ ἀναθέσωμεν τὴν ὀργάνωσιν ὡρισμένων ὑπηρεσιῶν εἰς ἀλλοδαπούς, ὡς ὁρίζει τὸ προσχέδιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς.

§45Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὥστε μόνον περὶ ὀργανώσεως;

§46Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Μάλιστα. Συνεπῶς ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως ταύτης τῆς Βουλῆς τῆς τὴν ἀναθεώρησιν ἀποφασισάσης στηριζόμενος νομίζω, ὅτι ἡ ἀνάθεσις τῆς ὀργανώσεως τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ οὐχὶ ἡ ἐκτέλεσις τῶν ὑπηρεσιῶν τούτων ἐπεζητήθη νὰ ὁρισθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ διὰ τοῦτο ὑποβάλλω τὴν τροποποίησιν, ὅπως ἐν καιρῷ πολέμου μόνον εἰς ἡμεδαποὺς ἐπιτρέπηται ἡ ἀνάθεσις τῶν στρατιωτικῶν ὑπηρεσιῶν καὶ οὐχὶ εἰς ἀλλοδαπούς, διότι τοιαύτη ἦτο ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ τῆς τὴν ἀναθεώρησιν ἀποφασισάσης, ἀνάθεσις τῆς ὀργανώσεως καὶ οὐχὶ τῆς ἐκτελέσεως τῶν ὑπηρεσιῶν τούτων ἐπεζητήθη νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τοὺς ἀλλοδαπούς.

§47Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Θεωρεῖται ἀπαράδεκτον τὴν τροποποίησιν τὴν γενομένην ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος;

§48Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Τοὐναντίον. Θέλω μόνον νὰ προστεθῇ, ὅτι οὐδέποτε δύναται νὰ ἀνατεθῇ ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἐν καιρῷ πολέμου εἰς μὴ πολίτην Ἕλληνα. Δέχομαι κατ’ ἀρχὴν τὴν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς γενομένην τροποποίησιν, ὅτι μόνον δι’ εἰδικῶν νόμων δύνανται νὰ εἰσάγωνται εἰδικαὶ ἐξαιρέσεις τῆς ἀρχῆς, ὅτι μόνον πολῖται Ἕλληνες εἶναι δεκτοὶ εἰς τὰς δημοσίας λειτουργίας, καὶ νομίζω ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἠκολούθησε τὸ καταλληλότερον σύστημα, διότι διὰ νόμου ἔπρεπε νὰ ὁρίζωνται ἑκάστοτε καὶ ὄχι δι’ ἀναγραφῆς εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ τεθῶσιν αἱ λειτουργίαι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἀνατεθῶσιν εἰς ξένους πολίτας. Ἀλλά, ἐὰν δεχθῶμεν ὅτι θὰ εἶναι δυνατὸν καὶ ἐν καιρῷ πολέμου οἱ ἀλλοδαποὶ νὰ ἐκπληρῶσι τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν καὶ ἐξισώσωμεν τοὺς ἀλλοδαποὺς πρὸς τοὺς ἡμεδαπούς, θὰ ἐδεικνύμεθα ἐπιλήσμονες αὐτῆς ταύτης τῆς ἀρχῆς, ὅτι τοὺς στρατοὺς δὲν ἀναδεικνύουσι νικητὰς μόνον ἡ ἐπιστημονικὴ ἱκανότης καὶ αἱ γνώσεις, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἡ ἀμοιβή, ἀλλὰ πρωτίστως τὰ ψυχικὰ αἰσθήματα, τὰ ὅλως ἰδιάζοντα εἰς τοὺς ἡμεδαπούς. Θὰ ἐδεικνύμεθα δὲ καὶ παντελῶς ἐπιλήσμονες τῆς Ἱστορίας ἡμῶν, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἔκαμαν ὄντως μεγάλα θαύματα.

§49Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Τὰ ἐπιτελεῖα;

§50Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Θὰ ἤμεθα ἐντελῶς ἀμνήμονες τῶν μεγάλων θαυμάτων, τὰ ὁποῖα οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἐξετέλεσαν ἐν ὀνόματι ἑνὸς μόνου αἰσθήματος, τοῦ αἰσθήματος τῆς φιλοπατρίας, αἰσθήματος, μόνον εἰς πολίτας Ἕλληνας δυναμένου νὰ ἀναπτυχθῇ. Φιλοπατρία ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἀγάπης τῆς πατρίδος κυρίως μόνον εἰς τοὺς Ἕλληνας εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ, καὶ διὰ τοῦτο θεωρῶ ὅτι τὸ αἴσθημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον μόνον εἰς πολίτας Ἕλληνας δύναται νὰ ὑπάρχῃ, εἶναι ἀνώτερον τοῦ ὕψους τῶν εὐγενῶν αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα ἀναμφιβόλως θὰ ὑπάρχωσι καὶ εἰς τοὺς φιλέλληνας ἀλλοδαπούς, καὶ ἀνώτερον τοῦ ὕψους τῶν ἐπιστημονικῶν γνώσεων καὶ τῆς ἱκανότητος αὐτῶν. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ὀρθότερον θὰ ἦτο ἡ διατύπωσις νὰ τεθῇ οὕτως, ὥστε οὐδέποτε νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνατεθῇ ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἐν καιρῷ πολέμου εἰς μὴ πολίτας Ἕλληνας.

§51Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Λησμονεῖτε τὸν Δομοκόν, κύριε συνάδελφε;

§52Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Ὄχι, ἀλλὰ σεῖς λησμονεῖτε ὅτι τὸ αἴσθημα τῆς φιλοπατρίας μόνον εἰς στήθη Ἑλλήνων δύναται νὰ ὑπάρξῃ καὶ ὅτι εἶναί τι διάφορον καὶ ὑπέρτερον τῶν ἄλλων αἰσθημάτων καὶ δὴ τοῦ φιλελληνισμοῦ, ὅστις ποσῶς δὲν ἀμφισβητεῖ ὅτι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ εἰς τοὺς ἀλλοδαποὺς τοὺς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ἀναλαβόντας, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προστεθῇ ἡ τροπολογία μου αὐτή, ὡς ἀνέπτυξα. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ. Ἀναθεωρ. Βουλῆς).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπουφίδης.

§54Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§55Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ὁ Πραξιτέλης ἐπεξεργαζόμενός ποτε ἓν τῶν ἀριστουργημάτων του ἐπεκαλέσθη τὴν συνδρομὴν καὶ σανδαλοποιοῦ τινος, ὅπως ζητήσῃ τὴν γνώμην του, ἂν τὰ ὑποδήματα τοῦ ἀγάλματος ἦσαν τὰ πρέποντα. Ὁ ὑποδηματοποιὸς εἶπε τὴν γνώμην του, τὴν ὁποίαν καὶ ἠσπάσθη ὁ Πραξιτέλης· τότε δ’ οὗτος ἐνθαρρυνθεὶς ἐτόλμησε νὰ ἐκφράσῃ σκέψεις καὶ ὡς πρὸς τὴν λοιπὴν περιβολὴν καὶ τὴν στάσιν τοῦ ἀγάλματος, ὁπότε ὁ Πραξιτέλης τύψας αὐτοῦ τὸν ὦμον εἶπε τὸ περίφημον: «Μὴ ὑπὲρ τὰ σφυρά, ὦ σκυτοτόμε». Τὸ μειδίαμα, ὅπερ προκαλεῖ τὸ πάθημα τοῦ σανδαλοποιοῦ, ἴσως προκαλέσω καὶ ἐγώ, ὅστις, ὡς ὁ σκυτοτόμος ἐκεῖνος, σκυτοτόμος πρὸ τῆς συνταγματολογίας, προσέρχομαι, ὅπως ἐκφέρω γνώμην πρὸς ὑμᾶς τοὺς Πραξιτέλας τῶν νόμων. Πιστεύω ὅμως εἰς τὴν ἀρχήν, ὅτι ἐν πάσῃ ἐπιστήμῃ ἢ τέχνῃ ἢ καὶ ἐν ἄλλῃ μαθήσει ὑπάρχει τὸ κέντρον, ὁ πυρήν, ἀλλὰ περὶ αὐτὸν ὑπάρχει καὶ τὸ περίβλημα, εἰς τὸ ὁποῖον δύναται ἄνευ κινδύνου βεβηλώσεως νὰ εἰσχωρήσῃ καὶ ὁ μὴ εἰδικός. Καὶ εἰς πᾶσαν μὲν ἄλλην ἐπιστήμην, μάλιστα δ’ εἰς τὴν νομικὴν καὶ εἰδικῶς εἰς τὴν νομοθετικήν, παρέχεται ἔδαφος τοιοῦτον, εἰς τὸ ὁποῖον δύναται νὰ πατήσῃ τις ὡπλισμένος μόνον διὰ τῆς λογικῆς καὶ τῆς ἐγκυκλοπαιδικῆς μαθήσεως. Ἐκ τῆς σκέψεως ταύτης ἀντλῶν θάρρος ἐτόλμησα νὰ μελετήσω, ὄχι δ’ ἁπλῶς ἀναγνώσω, τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἔτι δ’ ἐνόμισα ὅτι ὑπὸ τὴν προφύλαξιν ταύτην ἐκφέρων τὴν γνώμην μου ἦτο ἴσως δυνατὸν νὰ καταστήσω τὴν πτῶσίν μου ἧττον ὀδυνηράν, ἐὰν ἔμελλε ν’ ἀποδειχθῶ μὴ λέγων τὰ ὀρθά. Μελετῶν τὰ διάφορα σχέδια καὶ προτάσεις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, εἶδον ὅτι τὴν βάσιν τῆς σκέψεως ἀπετέλεσεν ἡ πρόθεσις, ὅπως ἀνατεθῶσιν ὑπηρεσίαι τινὲς τοῦ Κράτους καὶ εἰς ἀλλοδαπούς. Τοῦτο κυρίως καὶ σαφῶς ἐκδηλοῦται ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει τοῦ κυβερνητικοῦ προσχεδίου, ἔνθα λέγεται ὅτι τὴν τροποποίησιν τοῦ ἄρθρου ἐπιβάλλει ἡ «ἀνάγκη τῆς πληρεστέρας ὀργανώσεως ἐνίων τῶν παρ’ ἡμῖν δημοσίων λειτουργιῶν παρ’ ἀλλοδαπῶν, περιβαλλομένων ἐξουσίαν ὑπευθύνου διοικήσεως ἐν Ἑλλάδι καὶ διατηρούντων τὴν ἰδίαν ἰθαγένειαν». Οὕτως ἐθεωρήθη ὅτι οἱ συντάκται τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἀπέκλεισαν ἀπὸ τῶν δημοσίων λειτουργιῶν τοὺς μὴ Ἕλληνας. Νομίζω ὅτι ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ὑπάρχει τις σύγχυσις. Ἐλέχθη τότε καὶ συνεζητήθη, μάλιστα δ’ ἐτονίσθη ὑπὸ τοῦ Σαριπόλου, ὅτι «ἡ διάκρισις δὲν γίνεται μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ μὴ Ἑλλήνων, ἀλλὰ μεταξὺ Ἑλλήνων πολιτῶν καὶ Ἑλλήνων μὴ πολιτῶν» (ἰδὲ Πρακτικὰ Ἐθνοσυνελεύσεως 1864 τῆς συνεδριάσεως 12 Αὐγούστου). Ἀλλ’ ἐν τῷ προσχεδίῳ τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν Βουλευτῶν ἀναγράφεται «.....μόνοι δὲ οἱ πολῖται Ἕλληνές εἰσι δεκτοὶ εἰς πάσας τὰς δημοσίας λειτουργίας, πλὴν τῶν περιπτώσεων, καθ’ ἃς εἰδικοὶ νόμοι ἤθελον ἐπιτρέψει τὴν ἀνάθεσιν ὡρισμένης λειτουργίας εἰς μὴ πολίτας Ἕλληνας». Νομίζω ὅτι ἐν τούτῳ ὑπάρχει τι τὸ διορθωτέον· διότι εἶναι δυνατὸν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ὡς ἐλέχθη, νὰ ἀνατεθῶσιν ὑπηρεσίαι τοῦ Κράτους καὶ εἰς μὴ πολίτας Ἕλληνας. Κατὰ τὸν ὁρισμὸν πολῖται εἶναι οἱ ἀπολαύοντες οὐ μόνον τῶν δημοσίων δικαιωμάτων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀστικῶν, δηλαδὴ πρέπει νὰ ἔχωσι τὰ πολιτικὰ δικαιώματα καὶ νὰ μὴ ἔχωσι στερηθῆ αὐτῶν.

§56ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι. Καὶ ὁ ἐστερημένος πολιτικῶν δικαιωμάτων συνεπείᾳ καταδίκης δύναται νὰ εἶναι πολίτης Ἕλλην. Ἡ ἠκριβωμένη ἔννοια τῆς συνταγματικῆς διατάξεως ἀνάγεται εἰς τὴν ἰθαγένειαν. Πρόκειται λοιπὸν περὶ τῶν ἐχόντων τὴν ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν, ὅπου γίνεται λόγος περὶ Ἑλλήνων πολιτῶν.

§57Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Συγγνώμην· ἰδοὺ τί λέγει ὁ Σαρίπολος: «ὅθεν δεῖ τὸν πολίτην μετέχειν δικαίων ἄλλων ἢ ὅ,τι τὰ δημόσιά εἰσι. Καὶ δὴ ἔχει ταῦτα· εἰσὶ δὲ τὰ ὑπὸ τὸ ὄνομα πολιτικῶν δικαίων διακρινόμενα, ὁ δὲ ταῦτα ἔχων ἔχει πάντως τὰ μὲν δημόσια δίκαια ὡς ἄνθρωπος ἁπλῶς, τὰ δ’ ἀστικὰ ὡς ἀστός· ἀνάγκη γὰρ πάντα πολίτην εἶναι καὶ ἀστόν, οὐχὶ ὅμως ἐναλλὰξ καὶ πάντα ἀστὸν πολίτην· ἐκ γὰρ τῶν ἀστῶν οἱ πολῖται, οὐχὶ ὅμως καὶ πάντων».

§58ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σύγχυσις τῆς ἐννοίας τοῦ Σαριπόλου διὰ τὸν πολίτην καὶ τῆς ἐννοίας τοῦ Συντάγματος διὰ τὸν πολίτην.

§59Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ὁ πολίτης, λέγει, πρέπει νὰ ἔχῃ οὐ μόνον τὰ δημόσια δικαιώματα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἀστικά, καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἐννοεῖ τὸν πολίτην. Ὥστε πᾶς ὁ μὴ κεκτημένος ἀστικὰ δικαιώματα δύναται νὰ εἶναι δημόσιος ὑπάλληλος κατὰ τὴν τροποποίησιν αὐτήν;

§60ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ Σύνταγμα ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ κακῶς μετεχειρίσθη τὸν ὅρον «πολίτης Ἕλλην», ἀντὶ νὰ μεταχειρισθῇ τὸν ὅρον «ἀπολαύων τῆς ἑλληνικῆς ἰθαγενείας». Ἀλλ’ ἐναλλάσσεται ἐν τῇ φρασεολογίᾳ ἡ ἀκριβὴς διατύπωσις ὅτι τὰ δημόσια λειτουργήματα δύνανται νὰ κατέχωσιν οὐ μόνον οἱ ἔχοντες τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν. Φέρει σύγχυσιν ἡ ἔκφρασις.

§61Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Νομίζω ὅτι, ὡς ἔχει τὸ πρᾶγμα, διατρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ ἔχωμεν δημοσίους λειτουργοὺς ἐστερημένους τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων.

§62ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ κείμενοι νόμοι ἀποκλείουσιν αὐτούς. Ἐὰν ὅμως οἱ κείμενοι νόμοι δὲν ἀπέκλειον αὐτούς, θὰ ἀνελάμβανον δημοσίας ὑπηρεσίας.

§63Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Πρέπει λοιπὸν νὰ γίνωσι νόμοι.

§64ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὑπάρχουσιν.

§65Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Δὲν θὰ τοὺς ἐπηρεάσῃ τὸ ἤδη ψηφιζόμενον Σύνταγμα;

§66ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μένει ἡ νομοθεσία ἐν ἰσχύϊ, καθόσον δὲν ἀντίκειται εἰς διάταξιν τοῦ Συντάγματος.

§67Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Νῦν ἐπί τι ἄλλο. Λέγετε ὅτι οἱ ἀλλοδαποὶ θὰ ἀναλάβωσιν ὑπευθύνους ὑπηρεσίας. Δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν ποῖα ἀντισηκώματα θὰ ἔχῃ τὸ Κράτος ἀπέναντι τῶν ξένων τούτων ὑπηκόων, ἐν ᾗ περιπτώσει ἔμελλέ τις νὰ ἀθετήσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του;

§68Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Οἱ νόμοι θὰ τὸ λέγωσιν. Ἐκτὸς ἂν νομίζητε ὅτι ἡ δυσχέρεια πρὸς λῆψιν ἀντισηκωμάτων πρέπει νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς ἀπόκρουσιν τῆς διατάξεως.

§69Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ἐξ ὅσων γνωρίζω εἶναι τόσον δυσχερὲς εἰς τὰ μικρὰ Κράτη νὰ λαμβάνωσιν ἀντίποινα παρ’ ὑπηκόων ξένου μεγάλου κράτους, ὥστε μὲ ἀναγκάζετε νὰ κάμω τὴν ἐρώτησιν, εἰς ποίαν θέσιν θὰ εὑρεθῇ τὸ Κράτος ἡμῶν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει.

§70ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ τὸ συζητήσωμεν, ὅταν θὰ ὑποβληθῇ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλεται ὁσονούπω.

§71Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Περαίνων τὸν λόγον ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι θὰ ψηφίσω τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἀλλ’ οὐχὶ ἄνευ ἄλγους ψυχικοῦ. Ἐπέπρωτο μετὰ τὴν συμπλήρωσιν 90ετοῦς ἐλευθέρου βίου νὰ ἀναθεωρῶμεν καὶ μεταβάλλωμεν τὸ Σύνταγμα ὑπὸ ἔννοιαν, οἵαν δὲν θὰ ἠδύναντο νὰ φαντασθῶσιν οἱ πρόγονοι ἡμῶν. Ἐπέπρωτο νὰ περιέλθῃ τὸ Κράτος ἡμῶν εἰς κατάστασιν τοιαύτην, ὥστε νὰ τείνῃ τὴν χεῖρα ἱκέτιδα πρὸς τοὺς ξένους, οὐχὶ πλέον ὡς παιδίον ἔχον ἀνάγκην χειραγωγήσεως, ὡς τοῦτο συνέβη ἀμέσως μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν, ἀλλ’ ὡς ἀνὴρ ὥριμος μέν, παράλυτος δ’ ἐκ τῆς ἀκολασίας καὶ τῶν καταχρήσεων, ἀνὴρ μὴ δυνάμενος μηδὲ νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τῶν ἰδίων ποδῶν. Ταῦτα δὲν ἔχουσιν ἀξίαν πρακτικήν, ἀλλὰ μόνον αἰσθηματικήν, καὶ διὰ τοῦτο, καίτοι μετ’ ἄλγους, ὡς εἶπον, θὰ ψηφίσω τὴν διάταξιν ταύτην.

§72ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶμαι κατὰ πάντα σύμφωνος, κύριοι συνάδελφοι, μὲ τὴν γενομένην διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ Συντάγματος ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, διότι φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἀντίρρησις ὅτι ὀρθῶς ἔχει ἡ διάταξις «Οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου». Ἐπίσης οὐδεὶς δύναται, φρονῶ, νὰ ἔχῃ ἀντίρρησιν περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς διατάξεως «καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη κατὰ λόγον τῆς περιουσίας των». Ἡ ἔκφρασις «κατὰ λόγον» σημαίνει ὁλόκληρον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος κ. Θεοδωρίδης εἶπε, διότι σημαίνει κατὰ δύναμιν, σημαίνει ἀναλόγως τῆς περιουσίας καὶ τῶν ἀναγκῶν, ἀναλόγως τῆς περιουσίας καὶ τῶν μὴ ὑπαρχουσῶν ἀναγκῶν· εἶναι ἰσοδύναμος μὲ τὴν ἔκφρασιν τὴν γαλλικὴν «à raison», δηλαδὴ κατὰ λογικὴν διαρρύθμισιν τοῦ φορολογικοῦ συστήματος. Ἐπίσης ὑποθέτω ὅτι πάντες εἴμεθα σύμφωνοι ὑπὲρ τῆς ὀρθότητος τῆς διατάξεως: «Μόνον δ’ οἱ πολῖται Ἕλληνες εἶναι δεκτοὶ εἰς ὅλας τὰς δημοσίας λειτουργίας». Ὡσαύτως «πολῖται εἶναι ὅσοι ἀπέκτησαν ἢ ἀποκτήσωσι τὰ προσόντα τοῦ πολίτου κατὰ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Ἐπίσης, κύριοι συνάδελφοι, θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς τελευταίας διατάξεως «Εἰς πολίτας Ἕλληνας τίτλοι εὐγενείας ἢ διακρίσεως οὔτε ἀπονέμονται οὔτε ἀναγνωρίζονται». Ἀλλ’ ἐπίσης εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ψηφίσω, κύριοι συνάδελφοι, ὑπὲρ τῆς διατάξεως «πλὴν τῶν δι’ εἰδικῶν νόμων εἰσαγομένων εἰδικῶν ἐξαιρέσεων», ἕνεκα τετελεσμένου ἤδη γεγονότος, διότι, ἂν δὲν ὑπῆρχε τὸ γεγονὸς τοῦτο, θὰ ἐψήφιζον κατὰ τῆς διατάξεως ταύτης, καί, ἂν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι Βουλευτής, ὅταν θὰ εἰσάγωνται τοιοῦτοι εἰδικοὶ νόμοι, πάντοτε θὰ καταψηφίζω αὐτούς, διότι δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὀργανώσῃ τὰς παρ’ ἡμῖν ὑπηρεσίας οἱοσδήποτε Εὐρωπαῖος ἢ Ἀμερικανός, ὁσασδήποτε καὶ ἂν ἔχωσι θεωρητικὰς γνώσεις, ὅταν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζωσι τὰ παρ’ ἡμῖν πράγματα. Εἰς τὰς θεωρητικὰς αὐτῶν γνώμας, εἰς τὰς γνώμας τὰς ἐκ τῆς πείρας τῶν ἐν τῇ πατρίδι αὐτῶν πραγμάτων, θὰ προσαρμόσωσι τὰ παρ’ ἡμῖν πράγματα, στραγγαλίζοντες τὰ παρ’ ἡμῖν πράγματα. Ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλους λόγους ἀκόμη, τοὺς ὁποίους ἀρκετὰ εὐγλώττως καὶ σαφῶς καθ’ ὁλοκληρίαν ἀνέπτυξεν ὁ ἄλλοτε συμμαθητής μου καὶ σήμερον συνάδελφός μου ἐν τῇ Βουλῇ κ. Μέρμηγκας. Περὶ τούτων, κύριοι συνάδελφοι, δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ἵνα εἴπω πρὸς ὑμᾶς, τί θὰ ψηφίσω, ἂν δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ ἀναπτύξω πρὸς ὑμᾶς προσθήκην τινά, ἥτις πρέπει νὰ τεθῇ εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο, κατὰ τὴν γνώμην μου, προσθήκην, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξα καὶ ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος. Δὲν πρόκειται, Κύριοι, νὰ θέσω ζήτημα γλώσσης· οὐχὶ μόνον, διότι δὲν εἶμαι γλωσσολόγος, ἀλλὰ διότι βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὲ ἀδικήσῃ τις, νομίζων, ὅτι δὲν ἔχω τὴν ἀντίληψιν περὶ τοῦ ἀτόπου νὰ συζητῶμεν ἐνταῦθα ζητήματα γλωσσολογικά. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ διατάξεως, ἥτις θὰ περιφρουρήσῃ ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν γλῶσσαν. Ἡ γλῶσσα ὑπάρχει, ἐκείνη ἥτις ὑπάρχει, καὶ θὰ ἐξελιχθῇ καθ’ ὃν τρόπον θὰ ἐξελιχθῇ καὶ θὰ ὑπάρχῃ εἰς ἑκάστην ἐποχήν, ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ὑπάρχῃ, οὐδεμία δὲ δύναμις ἰσχύει κατ’ αὐτῆς ἢ ὑπὲρ αὐτῆς. Δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῶ ἐνώπιον Σώματος πολιτικοῦ καὶ θὰ θέσω ζήτημα πολιτικόν. Ὁ σκοπὸς τῆς προτάσεώς μου εἶναι ν’ ἀσφαλισθῇ ἡ δημοσία ὑπηρεσία ἐναντίον δημοσίων ὑπαλλήλων, οἵτινες δὲν παρέχουσιν ὅλας τὰς ἀπαιτουμένας ἐγγυήσεις, ὅτι θὰ ἐκτελέσωσι τὴν ὑπηρεσίαν αὐτῶν πρεπόντως, ὑπὸ ἔποψιν τάξεως, ἴσως δὲ καὶ ἠθικότητος.

§73ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε, ἐπιτρέπετε μίαν σύστασιν; Ἀμέσως μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 3 προτείνεται ὑπὸ συναδέλφων νὰ προστεθῇ ὡς 4 ἢ 5 ἄρθρον σχετικὸν μὲ τὸ ζήτημα αὐτό, ὥστε ἡ Βουλὴ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 3 θὰ ἔλθῃ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ζητήματος, περὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλεῖτε. Θὰ σᾶς παρακαλέσω λοιπόν, ἐὰν εἶσθε σύμφωνοι, νὰ ἐπιφυλαχθῆτε νὰ ὁμιλήσητε εἰς ἐκεῖνο τὸ ἄρθρον, ὅταν θὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς προτεινομένης προσθήκης, ἵνα μὴ δὶς συζητῶμεν περὶ τῶν αὐτῶν πραγμάτων.

§74ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐν πρώτοις, κύριε Πρόεδρε, νὰ μοὶ προσθέσητε δέκα λεπτά.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρία.

§76ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὔτε ἕν.

§77ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θὰ εἶχον ὅλην τὴν διάθεσιν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ δεχθῶ τὴν πρότασιν. Ἀλλὰ δύο λόγοι μὲ πείθουσι νὰ μὴ δεχθῶ ταύτην· πρῶτον ὅτι ἡ προσθήκη προσήκει εἰς τὸ ἄρθρον 3, διότι τὸ ἄρθρον 3 λέγει ὅτι «μόνον οἱ πολῖται Ἕλληνες εἶναι δεκτοὶ εἰς ὅλας τὰς δημοσίας λειτουργίας» καὶ πρόκειται νὰ ἀναπτύξω ποῖοι πολῖται Ἕλληνες δὲν πρέπει νὰ ὦσι δεκτοὶ εἰς τὰς δημοσίας λειτουργίας, ὥστε προσήκει ἡ προσθήκη εἰς τὸ ἄρθρον 3, καὶ δεύτερον, διότι ἐπαναλαμβάνω νὰ τονίσω ὅτι δὲν θέτω ζήτημα γλωσσικὸν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ ζήτημα καθαρῶς, ἀκραιφνῶς πολιτικόν. Ἡ πρότασίς μου ἔχει οὕτως: «Οἱ θορυβοῦντες κατὰ τῆς ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Κράτους δὲν εἶναι δεκτοὶ ὡς δημόσιοι λειτουργοί». (Διάλογοι.) Σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι. Ὑπάρχει τις δημόσιοι ὑπάλληλος καὶ εἶναι ποιητής· ἔχει ὅλον τὸ δικαίωμα νὰ γράφῃ τὰ ποιήματά του εἰς οἱανδήποτε γλῶσσαν ἂν θέλῃ, νὰ γράφῃ διηγήματα, νὰ γράφῃ ἱστορικά, νομικά, ἰατρικὰ συγγράμματα, εἰς οἱανδήποτε γλῶσσαν ἂν θέλῃ. Οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπεμβῇ, κατὰ τὴν γνώμην μου, σεβόμενος τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἀτόμων, τὴν ἐλευθερίαν τῆς διανοητικῆς λειτουργίας τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς δημόσιος ὑπάλληλος νὰ λέγῃ: «Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, μεταχειριζόμενον τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν μεταχειρίζεται, εἶναι ἠλίθιον, καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ προβαίνουσα ἡ ἠλιθιότης τοῦ ἔθνους, ἐφ’ ὅσον θὰ μεταχειρίζηται τοιαύτην γλῶσσαν· μόνον ἡμεῖς εἴμεθα οἱ σοφοί, ὅλοι οἱ ἄλλοι εἶναι βλᾶκες· μόνον ἡμεῖς ἀντικρύσαμεν τὴν ἀλήθειαν· ὅλοι οἱ ἄλλοι εὑρίσκονται εἰς τὸ ψεῦδος· ἡ διανοητικότης τοῦ ἔθνους ὑφίσταται καταστροφὴν ἀπερίγραπτον· εἶναι ἀδύνατον νὰ προκόψωμεν εἰς τὰς ἐπιστήμας, εἰς τὰς τέχνας, εἰς τὸ ἐμπόριον καὶ εἰς τὰ πρακτικὰ ἐπαγγέλματα, ἐφ’ ὅσον θὰ μεταχειριζώμεθα τοιαύτην γλῶσσαν». Τοιαύτη γλῶσσα, τοιαύτη πολεμικὴ κατὰ τοῦ ἔθνους, τοιαύτη σπειρομένη ἀπόγνωσις εἰς τὸ ἔθνος νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη εἰς ἕνα δημόσιον ὑπάλληλον, καὶ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη, διότι φρονῶ, ὅτι τοῦτο δὲν θὰ ἐνεδείκνυεν ἰσορροπίαν τοῦ ἐγκεφάλου τοῦ τοιούτου δημοσίου ὑπαλλήλου...

§78ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἀσφαλῶς.

§79ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. ... καὶ ἑπομένως τοιοῦτος δημόσιος ὑπάλληλος δὲν ἐκπληροῖ τὰ καθήκοντά του προσηκόντως. Δύναται, ἐπαναλαμβάνω, νὰ γράφῃ ποιήματα, διηγήματα, συγγράμματα εἰς οἱανδήποτε γλῶσσαν ἂν θέλῃ, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἕνα γυμνασιάρχην, ἐναντίον τῆς διδασκαλίας τῶν ἄλλων καθηγητῶν, νὰ ἐμπνέῃ εἰς τοὺς μαθητὰς τοῦ ὑπ’ αὐτὸν Γυμνασίου τὴν περιφρόνησιν πρὸς τὰ διδασκόμενα ὑπὸ τῶν ἄλλων καθηγητῶν. Δύναται ὁ γραμματεὺς τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου νὰ γράφῃ εἰς οἱανδήποτε ἂν θέλῃ γλῶσσαν τὰ ποιήματα αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον διαρκῶς ὑβρίζει τὴν γλῶσσαν τῆς νομοθεσίας, τὴν γλῶσσαν τοῦ Συντάγματος, τὴν γλῶσσαν τῶν δημοσίων ἐγγράφων, ἐφ’ ὅσον ὅλους τοὺς μεταχειριζομένους τὴν γλῶσσαν ταύτην ἀποκαλεῖ ἠλιθίους, ἐφ’ ὅσον διὰ τοῦτο καλεῖται καὶ ὑφίσταται παρατηρήσεις ἐκ μέρους τοῦ προϊσταμένου τῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Παιδείας καὶ ὅμως ἔχει τὸ θάρρος νὰ λέγῃ—χθὲς τὸ ἔγραφον, αἱ «Ἀθῆναι» ἀναδημοσιεύουσαι μέρη τινὰ— «εἶμαι μαλλιαρός· αὐτὸ εἶναι ἡ τιμή μου», δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένος ὁ θόρυβος οὗτος εἰς τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν νομίζω, ὅτι εὑρίσκονται οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐν ἰσορροπίᾳ, διότι εἶπον καὶ ἐπαναλέγω, κύριοι συνάδελφοι, γλῶσσα εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία εἶναι καὶ θὰ ἐξελιχθῇ ὅπως θὰ ἐξελιχθῇ.....

§80Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Παρελείψατε, κύριε Κουλουμβάκη, καὶ κἄτι ἄλλο, ὅτι συνίστα τὴν μετάφρασιν τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου....

§81ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. .... καὶ εἰς ἑκάστην περίστασιν τοῦ ἐθνικοῦ βίου θὰ εἶναι ἐκείνη, ἥτις θὰ εἶναι ἀναμφιβόλως, ἀλλὰ δικαιοῦται, νομίζω, νὰ ἀξιώσῃ, ὅτι ἐκπροσωπεῖ τὴν ἀληθῆ διανόησιν τοῦ ἔθνους εἰς μίαν ὡρισμένην περίοδον, ἡ γλῶσσα ἐκείνη, ἥτις εἶναι ἡ γλῶσσα τῶν πλειόνων, ἡ γλῶσσα τῆς νομοθεσίας, ἡ γλῶσσα τῶν δημοσίων ἐγγράφων, ἡ γλῶσσα, ἥτις δὲν θὰ εἶναι ἴσως μετὰ εἰκοσαετίαν, δὲν ἦτο ἴσως πρὸ εἰκοσαετίας, ἀλλ’ εἰς τὴν ὡρισμένην ἐκείνην ἱστορικὴν περίοδον εἶναι ἡ γλῶσσα τοῦ ὅλου ἔθνους, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων. Αἱ ἐλάχισται ἐκεῖναι ἐξαιρέσεις δύνανται νὰ φρονῶσιν οἷα ἂν φρονῶσιν, ἀλλὰ δὲν δικαιοῦνται νὰ ὑβρίζωσι τὸ ὅλον σχεδὸν ἔθνος. Ὑβρίζοντες τὸ ὅλον ἔθνος δὲν σκέπτονται, ὡς σκέπτεται τὸ ὅλον ἔθνος, δὲν εὑρίσκονται ἐν ἰσορροπίᾳ πρὸς τὸ ὅλον ἔθνος, καὶ ἑπομένως ἢ ἐκεῖνοι εἶναι ἀνισόρροποι ἢ τὸ ὅλον ἔθνος, ἐν πάσῃ ὅμως περιπτώσει μὴ εὑρισκόμενοι ἐν ἰσορροπίᾳ πρὸς τὸ περιβάλλον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπηρετῶσι τὸ περιβάλλον.

§82Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Ὑπηρετοῦσιν ἀπωτέρους σκοπούς, κύριε Κουλουμβάκη.

§83ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ῥιζικῶς διαφωνοῦσι πρὸς τὸ σύνολον τοῦ ἔθνους, ἐφ’ ὅσον διανοητικῶς εὑρίσκονται εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὸ ἔθνος, πῶς εἶναι δυνατὸν προσηκόντως, σκοπίμως, ὠφελίμως νὰ ὑπηρετῶσιν ὡς δημόσιοι ὑπάλληλοι, νὰ ὑπηρετῶσι τὸ ὅλον ἔθνος; Καὶ ἄν, ἐπαναλαμβάνω, ἐκεῖνοι εὑρίσκωνται ἐν τῇ ἀληθείᾳ, δύνανται ἐπιστημονικῶς νὰ ἀναπτύξωσι τὰς γνώμας των καὶ νὰ προαγάγωσι τὰ δόγματά των, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπηρετῶσιν ὡς δημόσιοι ὑπάλληλοι, καὶ τοσοῦτο μᾶλλον, Κύριοι, διότι εὑρισκόμενοι καταντικρὺ ὁλοκλήρου ἔθνους, ὑφιστάμενοι τὴν περιφρόνησιν καὶ τὸν χλευασμὸν ὁλοκλήρου ἔθνους, ἐξαγριοῦνται, γίνονται αἱρετικοί, πᾶς δὲ αἱρετικὸς εἶναι φανατικός, καὶ πᾶς φανατικὸς εἶναι ἐπικίνδυνος. Εἶναι ἀδύνατον νὰ φαντασθῆτε ποῖα ῥάκη καθίστανται ἀπὸ πάσης ἀπόψεως οἱ δυστυχεῖς αὐτοὶ ἄνθρωποι μετά τινα ἔτη φανατισμοῦ. Γνωρίζω ἰατρὸν ἐπιστήμονα πρώτης τάξεως, ὁ ὁποῖος καίτοι περιηγήθη ὅλας τὰς πόλεις καὶ πλεῖστα χωρία τῆς Ἑλλάδος οὐδαμοῦ κατώρθωσε νὰ παρουσιάσῃ προκοπὴν διὰ τῆς ἐπιστήμης του. Διατί; Διότι ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἀσχολεῖται μὲ τὸ γλωσσικὸν ζήτημα, ἐναντίον αὐτῆς τῆς γλώσσης, ἡ ὁποία ἀγνοῶ πόσας δυστυχίας, λέγουσιν, ὅτι κατεργάζεται. Γνωρίζω εἰρηνοδίκην, ὅστις αἰσθάνεται δυστυχίαν ἀφάνταστον, ὅταν εἶναι ἠναγκασμένος ν’ ἀσχοληθῇ μὲ τὰς ὑποθέσεις τῶν διαδίκων. Διαρκῶς ἀσχολεῖται μὲ τὴν γλῶσσαν καὶ συναθροίζει λέξεις. Εἶχεν ἔλθει καὶ εἰς τὴν ἰδιαιτέραν πατρίδα μου Μάνην· εἶναι ἀδύνατον νὰ φαντασθῆτε, πόσον στρεβλῶς ἀντιλαμβάνεται τῶν λέξεων· παραδείγματος χάριν τὸν ἀλεστήν, αὐτὸν ὁ ὁποῖος ἀλέθει, πῶς, νομίζετε, τὸν διεμόρφωσεν; ἀπαλέτην! (ψιθυρισμοί). Ἀκούω παρατηρήσεις μερικῶν κυρίων συναδέλφων, εἰς τοὺς ὁποίους ἐπανειλημμένως συνέστησα νὰ προσέχωσι, κυρίως νὰ προσέχωσι καὶ μόνον νὰ προσέχωσιν, ὅταν συζητῶμεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης. Ἀπαλέτης δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν Μάνην· ὑπάρχει ἀπαλεστής· ἀπαλεστὴς δὲ εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἤλεσεν ἤδη. Μετά τινα ἔτη φανατισμοῦ οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ καθίστανται κυριολεκτικῶς διανοητικὰ ῥάκη· εἶναι ἀδύνατον νὰ εἶναι καλὸς εἰρηνοδίκης ἐκεῖνος, ὅστις αἰσθάνεται ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὴν κόλασιν, ὑποχρεωμένος ὢν ἐνίοτε ν’ ἀπασχοληθῇ καὶ μὲ τὰς ὑποθέσεις τῶν διαδίκων. Τὸ κύριον αὐτοῦ ἔργον ὑπολαμβάνει ὅτι εἶναι νὰ συναθροίζῃ λέξεις τῆς μεγάλης γλώσσης, ἡ ὁποία θὰ δοξάσῃ τὸ ἔθνος τῆς μαλλιαρωσύνης. Λοιπὸν πρόκειται, Κύριοι, περὶ ἑνὸς δημοσίου κινδύνου. Ἠξεύρετε μέχρι πόσου φθάνουσι; Δὲν θέτω ζήτημα γλωσσικόν· λέγω τοῦτο, διότι μοὶ ἐδόθη τὴν στιγμὴν ταύτην ἐπὶ τοῦ βήματος μία σημείωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, τὸ ὄνομα καὶ τὸ ἐπώνυμον ἐκείνου, ὅστις ἐκπροσωπεῖ τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, ἐκείνου, ἐπὶ τῇ ἀναπολήσει τοῦ ὁποίου ὑπὸ συγκινήσεως μυχιαιτάτης καταλαμβάνεται πᾶσα ἑλληνικὴ ψυχή, τὸ ὄνομα ἐκείνου τὸ μεταφέρουσι, τὸ μετατρέπουσι κατὰ τρόπον, τὸν ὁποῖον νὰ παραστήσω δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, οὐχὶ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ οὐδενὸς σημείου τῆς Ἑλληνικῆς γῆς.

§84ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τί ἐννοεῖτε; (Θόρυβος καὶ διακοπαί).

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, Κύριοι.

§86ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι· διὰ μυριοστὴν φοράν, τονίζω ὅτι δὲν θέτω ζήτημα γλωσσικόν, ἀλλὰ θέτω ζήτημα πολιτικόν. Διὰ νὰ ἀντιληφθῆτε, Κύριοι, μέχρι πόσου παρουσιάζεται ὁ κίνδυνος, ἀκούσατε: Νομικοὶ διακεκριμένοι, διακεκριμένοι νομικοὶ καὶ μελετηρότατοι καὶ προσεκτικώτατοι, τοὐλάχιστον θεωρητικῶς, ἀπὸ τοῦδε ἀριστεῖς ἐν τῇ ἐπιστήμῃ των, κατεδείχθησαν ἀνίκανοι ν’ ἀντιληφθῶσι, προκειμένου περὶ τῆς ἀσκήσεως τῆς πειθαρχικῆς ἐξουσίας ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ αὐτῆς, ἐκ μέρους ἑνὸς Ὑπουργοῦ, ὅτι δὲν χωρεῖ νομικὸς ἔλεγχος. Ὁ Ὑπουργός, ὁ ἀσκῶν τὴν πειθαρχικὴν ἐξουσίαν, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλεγχθῇ, ὅτι κακῶς ἐξετίμησε τὰ πράγματα, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλεγχθῇ, ὅτι ἔσπευσεν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τὴν πραγματικήν, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει τις ὁ ὑπὲρ αὐτόν, ὅστις θὰ τὸν ἐλέγξῃ νομικῶς. Τῆς στοιχειωδεστάτης ταύτης νομικῆς ἐννοίας καθίστανται διακεκριμένοι νομικοὶ ἀνίκανοι ν’ ἀντιληφθῶσι, διότι, δημοτικισταὶ ὄντες, περισσότερον συμφωνοῦσι πρὸς τοὺς μαλλιαροὺς παρὰ πρὸς ἐκείνους, οἵτινες λέγουσιν «ἔχομεν μίαν γλῶσσαν· ἡ γλῶσσα αὐτὴ ἐξειλίχθη ὡς ἐξειλίχθη, καὶ θὰ ἐξελιχθῇ ὡς θὰ ἐξελιχθῇ· οἱ νομικοὶ διὰ τὰ νομικά, οἱ ἰατροὶ διὰ τὰ ἰατρικά, οἱ φιλόλογοι διὰ τὰ φιλολογικά, ἀφήσατε τὸ ἔθνος μὲ τὴν καθ’ ὡρισμένην χρονικὴν περίοδον γλῶσσάν του καὶ μὴ ἐνσπείρετε ἐν μέσῳ αὐτοῦ τὴν ἀπόγνωσιν. Πρόκειται, Κύριοι, περὶ κινδύνου, σᾶς βεβαιῶ. Δημόσιος ὑπάλληλος, ὅστις πανταχοῦ τῆς Ἑλλάδος ἀλλὰ καὶ ἰδίᾳ ἐν τῇ πόλει τῶν Ἀθηνῶν θὰ εἶχεν ὅλον τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσῃ σεβασμὸν καὶ ὑπόληψιν ἐκ μέρους παντὸς πολίτου καὶ διὰ τὴν θέσιν τὴν δημοσίαν, τὴν ὁποίαν κατεῖχε, καὶ διὰ τὴν οἰκογένειαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνῆκεν, ὁ δημόσιος ἐκεῖνος ὑπάλληλος ἀσχολούμενος ἐπὶ ἔτη μετὰ φανατισμοῦ εἰς τὸ νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ γλῶσσα τῶν μαλλιαρῶν, ἐπὶ τοσοῦτον ἠθικῶς διεστράφη, ὥστε νὰ παρίσταται ἐν ἡμέρᾳ Χριστιανικῇ ἱερωτάτῃ ἐνώπιον ὁλοκλήρου τῆς πόλεως τῶν Ἀθηνῶν, περιφρονῶν τὰ δημόσια ἤθη.

§87ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖος εἶναι αὐτός;

§88ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μὴ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι εἶναι ἐντελῶς διάδοσις τὰ λεγόμενα περὶ ὑποστηρίξεων (θόρυβος). Μὴ ταράττεσθε, κύριε Διομήδη, διότι περὶ ὑμῶν εἶναι βέβαιον ὅτι, πλανώμενος καὶ παραπλανώμενος ἀπὸ τὰς νομικάς σας σπουδὰς εἰς τὰς φιλολογικάς, ἀνήκετε εἰς τὸ «περιβόητο σχολειό». (ἱλαρότης). Μὴ γελᾶτε, διότι θὰ ἔλθῃ καιρός, ὅταν ὡριμάσητε περισσότερον, νὰ κλαύσητε. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ· πρόκειται περὶ ἐκείνων, οἵτινες ἐγένοντο ὄργανα πρὸ ὀκταετίας νὰ παρουσιασθῇ ἓν ἐπαναστατικῇ ὄψει ἡ πρωτεύουσα, νὰ φονευθῶσι πτωχοὶ οἰκογενειάρχαι, νὰ πέσῃ μία Κυβέρνησις, νὰ κλαίῃ γοερῶς εἷς Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Καὶ ὅμως τὰ ὄργανα τῆς πράξεως ἐκείνης προστατεύονται μέχρι σήμερον, κατ’ ἐξοχὴν προστατεύονται καὶ ὁ σύζυγος καὶ ἡ σύζυγος καὶ κατέχουσι λαμπρὰς θέσεις (ἱλαρότης). Μὴ γελᾶτε, Κύριοι· πρόκειται περὶ σοβαρωτέρου παρ’ ὅσον φαντάζεταί τις ζητήματος. Παραπλανηθέντες ἔφηβοι πρὸ ἔτους περίπου ἐξέδωκαν ἐν μέσαις Ἀθήναις περιοδικὸν ὑπὸ τὸν τίτλον «Ἀνεμώνη» ὑμνοῦντες τί νομίζετε; Ἐκτρόπους ὁρμάς, ὑμνοῦντες καὶ ἀνακηρύσσοντες αὐτὰς κατὰ τρόπον ἀληθῶς ἀπίστευτον. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα δὲν πρόκειται, λέγω, νὰ θίξωμεν ζήτημα γλωσσικόν· ἡ γλῶσσα εἶναι ἐκείνη, ἥτις εἶναι καὶ θὰ ἐξελιχθῇ ὡς θὰ ἐξελιχθῇ. Πρόκειται νὰ προστατεύσωμεν τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας ἀπὸ τοῦ μιάσματος ἀνθρώπων, οἵτινες ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν εὑρίσκονται διανοητικῶς ἐν ἰσορροπίᾳ πρὸς τὸ ὅλον τοῦ ἔθνους, καὶ διὰ τοῦτο θέτω τὴν πρότασιν, ὡς θέτω αὐτήν, ἵνα εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ὑποστηρίζωσι τὰς φιλολογικὰς δοξασίας των, ἵνα εἶναι ἐλεύθεροι νὰ γράφωσι τὰ ἔργα των εἰς οἱανδήποτε ἂν θέλωσι γλῶσσαν, ἀλλὰ ν’ ἀφήσωσι τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν νὰ ὑπηρετῆται ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες διανοητικῶς ἰσορροποῦσι πρὸς τὸ ὅλον τοῦ ἔθνους. (Εὖγε, εὖγε).

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῆς τροπολογίας ταύτης ἀπεφάνθη ἡ Βουλή, διότι περιλαμβάνεται ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κυρίου Ῥακτιβάν.

§90ΜΙΧ. ΓΑΛΑΝΟΣ. Κύριοι Βουλευταί· θὰ προσπαθήσω νὰ ἐκφράσω συντόμως, ἀλλὰ καὶ σαφῶς τὴν ταπεινήν μου γνώμην ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν 3ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἀπέναντι τοῦ νόμου, οὐδεὶς βεβαίως ὑπάρχει ὁ μὴ ἐπικροτῶν εἰς τὴν ἀρχὴν ταύτην. Καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη, οἱ ὁποῖοι ἐν τῇ πράξει τὴν παραβιάζουσιν, ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως ἀναγνωρίζουσι τὸ κῦρός της. Φρονῶ ἐν τούτοις ὅτι τὸ ἡμέτερον Σῶμα δὲν εἶναι ἁπλῶς πολιτικὸν Σῶμα, ἀλλὰ καὶ συνέδριον ἐθνικόν, καὶ ὅτι ἑπομένως ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ πρέπον εἶναι νὰ ἀκούωνται αἱ ἀρχαὶ ἐκεῖναι, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος δύναται νὰ καταστῇ πρακτική, πολιτικὴ καὶ ἐθνικὴ ζωή. Ἡ ἰσότης τῶν πολιτῶν ἐνώπιον τοῦ νόμου δὲν ἀσφαλίζεται ἁπλῶς διὰ τῆς ἀναγραφῆς αὐτῆς ἐντὸς τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου, ἀλλ’ ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν ὅρων, κατὰ τοὺς ὁποίους εἶναι διαπεπλασμένοι οἱ ἄρχοντες τῆς Πολιτείας, καὶ ἐκ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον διαμορφοῦται ὁ λαός. Ὀφείλομεν ἐντεῦθεν νὰ συμβάλωμεν πάντες, καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦμεν τὴν Βουλήν, ὅπως διαχυθῇ πλουσίως εἰς τὸν πολιτικοκοινωνικὸν καὶ ἐθνικὸν ὀργανισμόν μας τὸ πνεῦμα τῆς ζωῆς. Κυρίως δι’ αὐτοῦ θὰ φωτισθῶσιν αἱ διάνοιαι, θὰ καθαρθῶσιν αἱ καρδίαι καὶ θὰ διαμορφωθῶσι τὰ ἤθη τὰ χρηστὰ τὰ φέροντα πρὸς βίον ἀπηλλαγμένον πάσης ἀνισότητος καὶ πάσης καταδυναστεύσεως. Καὶ εἶναι ὑπέρτατον καθῆκον νὰ τονισθῇ καὶ ἐξαρθῇ ἀπὸ τῆς ἐπισήμου ταύτης θέσεως, ὅτι οἱ πολιτικοὶ θεσμοὶ μένουσι νεκρὸν γράμμα, ἔνθα δὲν ζωοποιοῦνται ὑπὸ τοῦ παράγοντος γενναίας ἠθικῆς πνοῆς, καὶ ὅτι ἄνευ τῆς ἠθικοκοινωνικῆς ἀνακαινίσεως εἶναι ἀδύνατον ἡ ξηρὰ τοῦ Συντάγματος διάταξις νὰ καταστήσῃ ζῶσαν καὶ πραγματικὴν τὴν ἰσότητα τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν ἀπέναντι τοῦ νόμου. Προκειμένου περὶ τοῦ ὅτι «οἱ Ἕλληνες συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των» ὑπεστηρίχθη, ὡς γνωστόν, ὅτι ἀνάγκη ἡ φράσις «ἀναλόγως τῆς περιουσίας των» ν’ ἀντικατασταθῇ διὰ τῆς «κατὰ λόγον τῆς περιουσίας των». Ἄς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, ὅτι ἡ προταθεῖσα αὕτη μεταβολὴ οὐδένα ἔχει λόγον. Ἀνοίγοντες προχείρως οἱονδήποτε λεξικὸν θέλομεν ἴδει ὅτι τὸ «ἀναλόγως» καὶ τὸ «κατὰ λόγον» εἶναι ἐντελῶς ταυτόσημα. Τί θὰ εἴπῃ «κατὰ λόγον»; Ὁ λεξικογράφος ἀπαντᾷ: Ἐν ἀναλογίᾳ, κατ’ ἀναλογίαν, ἀναλόγως. Ἑπομένως ἡ ἀντικατάστασις τοῦ ἑνὸς διὰ τοῦ ἄλλου θέλει εἶναι παιγνιώδης μόνον. Καὶ φρονῶν ὅτι ἀτυχὴς ὑπῆρξεν ἡ τοιαύτη σκέψις καὶ εἰσήγησις ὑποστηρίζω ἅμα ὅτι μᾶλλον ἀτυχὴς θὰ εἶναι ἡ τυχὸν ὑπὸ τῆς Βουλῆς παραδοχὴ προτάσεως μεταβολῆς, ὑπὲρ τῆς ὁποίας οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει ὁ συνηγορῶν. Ὀφείλω ὡσαύτως νὰ δηλώσω, ὅτι ἀσπάζομαι ἐν πᾶσι τὰς περὶ εἰσφορᾶς τῶν πολιτῶν εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀρχάς, ὁποίας τὰς ἀνέπτυξεν ὁ φίλος καὶ συνάδελφος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Θεοδωρίδης. Προσθέτω ὅμως ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου, ὅτι ἡ ἐπίτευξις καὶ πραγματοποίησις φορολογίας λογικωτέρας καὶ δικαιοτέρας ἤρτηται τὰ μέγιστα ἐξ ὑγιοῦς διαμορφώσεως πολιτικῶν ἠθῶν. Ἡ φορολογικὴ κατανομὴ τότε θέλει λάβει τὴν μᾶλλον προσήκουσαν διαρρύθμισιν, ὅταν οἱ κυβερνῶντες καταστῶσι γνήσιοι ὑπέρμαχοι τῆς ἀληθοῦς ἐλευθερίας καὶ δικαιοσύνης, ὅταν αἱ λαϊκαὶ τάξεις, ἀναλαμβάνουσαι μείζονα τῶν καθηκόντων καὶ τῶν δικαιωμάτων αὑτῶν συνείδησιν, θὰ καταστῶσιν ἰσχυρότερος καὶ συστηματικώτερος παράγων ἐν τῇ καθόλου κοινωνικῇ καὶ πολιτειακῇ ζωῇ. Οὐδὲ πρέπει νὰ παραλειφθῇ ὅτι, ὅπως καταστῇ πραγματικότης ἡ κατὰ προοδευτικὸν τρόπον τῆς φορολογίας διαρρύθμισις, ἀνάγκη νὰ δεχθῶσιν ἀφθονώτερα καὶ καθαρώτερα τὰ φῶτα αἱ διευθύνουσαι λεγόμεναι τάξεις καὶ νὰ ἁγνισθῶσιν ἐπὶ μᾶλλον εἰς τὰ αἰσθήματα καὶ εἰς τὰ ἤθη των. Καὶ πρέπει πάντες νὰ ἐμπνευσθῶμεν ἀπὸ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἄνευ παιδεύσεως, ἥτις νὰ ἀποκαθιστᾷ ἀνθρωπινωτέρους τοὺς πολίτας, καὶ ἄνευ Ἐκκλησίας ζώσης, ἡ ὁποία, ἀνταξία τῆς ἱερᾶς ἀποστολῆς της, νὰ σπείρῃ τὴν ἠθικὴν ζωὴν ἐντὸς τῆς κοινωνίας διὰ τῶν ἁγιαστικῶν αὑτῆς δυνάμεων καὶ τῶν ἠθοπλαστικῶν της μέσων, ἡ ἁπλῆ διατύπωσις περὶ φορολογίας προσηκούσης ἐντὸς τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου θὰ εἶναι σύμφυρμα λέξεων, ἐλαχίστην εὑρίσκον πραγματικὴν ἐκδήλωσιν ἐν τῇ πολιτικῇ διοργανώσει καὶ ζωῇ. Ὡς πρὸς τὴν διάταξιν ὅτι δύναται νὰ ἀνατεθῇ καὶ εἰς μὴ πολίτας Ἕλληνας δημοσία ὑπηρεσία, ὁμολογῶ ὅτι θὰ ἤμην ἐναντίος, ἐὰν δὲν ἀνεγνώριζον τὴν ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην, ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὴν προσθήκην ταύτην. Ἀλλά, ὡς ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Λακωνίας, κρίνω καὶ ἐγὼ καθῆκον νὰ ἐκφράσω τὴν βαθεῖαν θλῖψίν μου ἐπὶ τῷ ὅτι, μετὰ βίον τόσων δεκαετηρίδων ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ Βασιλείου, εὑρισκόμεθα ἄνευ ὀργανώσεως, καὶ διατελοῦμεν ὑπὸ τὴν σιδηρᾶν ἀνάγκην νὰ προσφύγωμεν εἰς ἀλλοδαποὺς ὀργανωτάς. Καὶ μόνη αὕτη ἡ ἀδυναμία, τὴν ὁποίαν μᾶς ἐκληροδότησε τὸ παρελθὸν —παρ’ ὅλην τὴν προσοχήν μου, ὅπως μὴ χαρακτηρίζω μὲ βαρείας φράσεις— εἶναι ἱκανὴ νὰ δείξῃ ὅτι παρελθὸν τοιοῦτο πρέπει νὰ ταφῇ διὰ παντός. Ἀλλά, ἂν δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποφύγωμεν τὴν πρόσκλησιν τῶν ξένων τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ ἡμῶν ὀργανωτῶν, φρονῶ, προκειμένου περὶ ἐμπολέμου ὥρας, ὅτι πρέπει νὰ παύσῃ ἡ παροχὴ τῶν ὑπηρεσιῶν των, ἐκτὸς μιᾶς καὶ μόνης ἐξαιρέσεως. Ἐὰν δηλαδὴ οἱ ξένοι οὗτοι στρατιωτικοὶ καὶ ναυτικοὶ ἦσαν τόσον ἀφωσιωμένοι εἰς τὰ ἐθνικά μας δίκαια καὶ ἐνεπνέοντο ὑπὸ τοσούτου φιλελληνισμοῦ, ὥστε πρὸς παροχὴν τῶν πολυτίμων ὑπηρεσιῶν αὐτῶν δὲν θὰ ἐδίσταζον νὰ ζητήσωσι τὴν ἑλληνικὴν πολιτογράφησίν των. Θὰ μοὶ ὑπεμίμνησκέ τις ἴσως ὅτι οἱ φιλέλληνες προσήνεγκον ἀλησμονήτους ὑπηρεσίας εἰς τὸν μέγαν ἐθνικὸν ἀγῶνά μας, καὶ ὅτι αἷμα αὐτῶν πολύτιμον ἐξεχύθη ἐπὶ τῶν πεδίων τῶν ἑλληνικῶν μαχῶν, ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν συζητοῦμεν ἤδη περὶ ξένων, ἐρχομένων ἐξ αἰσθήματος οἰκείου νὰ προσφέρωσι τὴν ζωήν των ὁλοκαύτωμα ὑπὲρ τοῦ ἡμετέρου ἔθνους μὲ πλήρη ἀδιαφορίαν ἂν θὰ ἡγῶνται ἢ θὰ διατάσσωνται· ἔχομεν δ’ ὑπ’ ὄψει μας περίπτωσιν ἀνδρῶν ἀπεσταλμένων ὑπὸ τῶν Κυβερνήσεων αὐτῶν καὶ μὴ δυναμένων νὰ λησμονῶσι τὴν ἰδιότητά των ταύτην. Καὶ δὲν θέλω μὲν νὰ ἐξετάσω ὁποία τις ὑπάρχει ἡ ἀπέναντι ἡμῶν πολιτικὴ τῶν ξένων Κυβερνήσεων, νομίζω ὅμως καθῆκον ἀπαραίτητον νὰ μὴ ἀποκρύψω, ὅτι δυστυχῶς αἱ ἐθνικαί μας ὑποθέσεις, προκειμένου μάλιστα νὰ τὰς διεκδικήσωμεν δι’ ὅπλων, δὲν θεωροῦνται ὑπ’ αὐτῶν μὲ εὐμενὲς ὄμμα. Ἐὰν εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ δεχθῶμεν τοὺς ξένους, τοῦτο ἀποτελεῖ ἀνάγκην, ἀλλ’ ἀνάγκην, ἥτις πρέπει νὰ περιορισθῇ κατὰ τὸ δυνατόν. Καὶ φρονῶ, ὅτι θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον, ὥστε μόνοι οἱ πολιτογραφούμενοι ὡς Ἕλληνες νὰ μένωσιν ἐν τῇ ἑλληνικῇ ὑπηρεσίᾳ κατὰ τὰς κρισίμους ὥρας, κατὰ τὰς ὁποίας θὰ δεήσῃ νὰ κριθῶσι διὰ τῶν ὅπλων αἱ ἐθνικαί μας τύχαι. Περὶ δὲ τῆς μὴ ἀπονομῆς τίτλων εὐγενείας καὶ ἄλλων τοιούτων διακρίσεων τί νὰ εἴπω; Ἐξαίρω τὸ ἐλεύθερον πνεῦμα, τὸ ὁποῖον εἰσηγεῖται εἰς τὰ νεώτερα Συντάγματα τοιαύτας διατάξεις, ὀφείλω ὅμως νὰ ὑπενθυμίσω, ὅτι οὐσιαστικῶς ὁ κίνδυνος δὲν ἀποσοβεῖται καθ’ ὁλοκληρίαν μόνον διὰ τῆς προνοίας, ὅπως τὰ Συντάγματα ἀπαγορεύουσι τοὺς τίτλους τούτους καὶ τὰς διακρίσεις. Καὶ ἀπὸ τοῦ κινδύνου δὲν δύνανται νὰ διαφυλαχθῶσι καὶ αὐταὶ αἱ δημοκρατικαὶ κοινωνίαι, ἐὰν δὲν ἐφρόντισαν νὰ προσαρμόσωσι πρὸς τοὺς περὶ ἰσότητος θεσμοὺς τοῦ πολιτεύματος τὰ ἤθη αὐτῶν καὶ τὸν βίον. Ἡ ἀνθρωπίνη ματαιοφροσύνη, ἡ δύναμις τοῦ πλούτου καὶ τὰ ὕψη τῶν ἀξιωμάτων δημιουργοῦσιν ὄγκους ὑπερηφανείας καὶ ποικίλων διακρίσεων, οὕτω δ’ ἀποβαίνει ἐντελῶς χαρτίνη ἡ διακήρυξις ἰσότητος, ἥτις δὲν ζωοποιεῖται δι’ ἐλευθέρας ἠθικῆς ἀνατροφῆς καὶ δὲν περιφρουρεῖται ὑπὸ τῆς ἀδελφότητος ἐκείνης, τὴν ὁποίαν εἶναι ἱκανὴ νὰ προκαλῇ καὶ νὰ ἀσφαλίζῃ μόνη ἡ χριστιανικὴ ἀγάπη. Καὶ ἰδοὺ διατί οἱ διοικοῦντες τοὺς λαοὺς ὀφείλουσι νὰ τοὺς παιδαγωγῶσιν. Ἐπιτελοῦντες ὡς νομοθέται τὸ καθῆκόν μας θὰ ἐκτελέσωμεν καὶ τὰς λοιπὰς ὑποχρεώσεις μας. Ἀνελεύθεροι τίτλοι καὶ προνόμια πρέπει νὰ ὑποστῶσι πλήρη διωγμόν. Καὶ θὰ ἐκλίπωσι τότε μόνον, ὅταν δι’ ἀληθοῦς χριστιανικῆς μορφώσεως διαπλασθῶσι χαρακτῆρες φεύγοντες πᾶσαν ματαιότητα καὶ βδελυσσόμενοι πᾶσαν τάσιν ὑπερηφανείας, πρόθυμοι δὲ νὰ ἐφαρμόζωσι τὸ ἀπαραμίλλως ἐλεύθερον καὶ φονεῦον πᾶσαν μωρίαν καὶ ματαιοφροσύνην ῥητὸν τοῦ Παύλου «τῇ τιμῇ προηγούμενοι ἀλλήλους», ἤτοι ἁμιλλώμενοι ἀναμεταξὺ ὑμῶν ποῖος πρῶτος νὰ ἐπιδείξῃ εἰλικρινεστέραν καὶ περισσοτέραν τὴν τιμήν του πρὸς τοὺς ἄλλους. Γενεαί, δυνάμεναι νὰ αἰσθανθῶσι τὸ μεγαλεῖον μιᾶς τοιαύτης ταπεινοφροσύνης, εἶναι αἱ μόναι ἱκαναὶ νὰ πραγματοποιήσωσι συμβίωσιν ἀγάπης καὶ ἰσότητος, ἀπηλλαγμένην ἀπὸ πάντα ψευδότιτλον εὐγενείας καὶ ἀπὸ τὰς ἄλλας διακρίσεις, τὰς ὁποίας δημιουργεῖ ἡ νόσος τοῦ ἐγωισμοῦ τοῦ μαστίζοντος ὑπὸ τὰ παντοῖα πολιτεύματα τοὺς λαοὺς τοὺς ζῶντας ὑπὸ τὸν δεσποτισμὸν τῆς ἁμαρτίας.

§91ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπροτάθη, κύριοι Βουλευταί, ὅπως ἐν τῷ ἄρθρῳ 3, ἐν τῷ ὁποίῳ καὶ διὰ τοῦ σχεδίου τοῦ ὑποβληθέντος ὑφ’ ἡμῶν καὶ διὰ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, τὸ ὁποῖον ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἄρθρον τοῦτο δέχεται ἡ Κυβέρνησις, ὅπως χρησιμεύσῃ ὡς βάσις τῶν συζητήσεών μας, ἐν τῷ ὁποίῳ ἐλήφθη πρόνοια, ἵνα ἐπιτραπῇ εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ὅπως διὰ νόμων ἑκάστοτε ἐπιτρέπῃ τὴν πρόσληψιν καὶ ἀλλοδαπῶν διατηρούντων τὴν ἰθαγένειάν των, ἐπροτάθη, λέγω, ὅπως περιληφθῇ ἡ ἐξαίρεσις, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἀλλοδαποὶ δὲν θὰ ἦσαν δεκτοὶ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἐν καιρῷ πολέμου. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ ἀποκρούσῃ τὴν ζητουμένην ταύτην προσθήκην, ὄχι διότι νομίζω ὅτι θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῶμεν ἡμεῖς τὴν συνδρομὴν ἀλλοδαπῶν εἰς τοιαύτας περιστάσεις, ἀλλὰ διότι ἡ ἱστορία τῆς δημιουργίας αὐτοῦ τοῦ Κράτους καὶ ὅλη ἡ ἔκτοτε ἱστορία τῶν ἐθνικῶν ἀγώνων τοῦ Κράτους αὐτοῦ καὶ τοῦ ἔθνους ἐμποδίζει εἰς τὸ ἐθνικὸν τοῦτο συνέδριον νὰ περιλάβῃ διάταξιν, ἡ ὁποία θὰ ἦτο ἀληθὴς ἀγνωμοσύνη πρὸς τὰς ἀλήστους ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας ξένοι φιλοῦντες τὴν Ἑλλάδα, ὅσον τοὐλάχιστον καὶ ἡμεῖς, προσήνεγκον εἰς τὸν τόπον τοῦτον καὶ εἰς τὸ ἔθνος τοῦτο. Ἐάν τις εἶχέ τινα ἀνησυχίαν ἐξ ἀφορμῆς τοῦ παρεχομένου δικαιώματος εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ὅπως ἐπιτρέπῃ τὴν πρόσληψιν ἀλλοδαπῶν, δύναμαι νὰ δώσω ταύτην τὴν πληροφορίαν, ὅτι ἡ προσφυγὴ εἰς τὰ ξένα φῶτα καὶ εἰς τὴν ξένην ἐπιστήμην, ἰδίως τὴν στρατιωτικήν, πρὸς ἀνοργάνωσιν καὶ πρὸ παντὸς ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατεύματός μας, ἡ ἀποστολή, λέγω, μᾶς ἐδόθη ὑπὸ τὸν κυριώτατον ὅρον ὅτι, ἐὰν τὸ Κράτος ἤθελε περιστῆ εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, οἱ προσερχόμενοι ὅπως συντελέσωσιν εἰς τὴν ἀνοργάνωσιν καὶ ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατεύματός μας θὰ ἀποχωρήσωσιν ἀμέσως ἐκ τῆς ὑπηρεσίας μας. Ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τοῦ «ἀναλόγως» καὶ «κατὰ λόγον», τοῦ σχετιζομένου πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 3, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των, καὶ δέχομαι ἀληθῶς ὅτι τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς, τὸ ὁποῖον τίθεται ὡς βάσις τῆς συζητήσεως ἐνώπιον ὑμῶν, εἰς τὸ ἄρθρον 3 δὲν μεταβάλλει οὐδόλως τὴν ὑπάρχουσαν διάταξιν, διότι τὸ «ἀναλόγως» εἶναι ἐντελῶς ὅμοιον, ἀντίστοιχον, ἰσοδύναμον πρὸς τὸ «κατὰ λόγον». Ἀλλὰ νομίζω ὅτι δικαιοῦμαι νὰ ὑποστηρίξω ὅτι, ἐὰν κατὰ τὸ παρελθὸν ἡ δημοσιονομική μας πολιτικὴ ὑπῆρξεν ἀντιοικονομική, δὲν ἔπταισεν εἰς τοῦτο τὸ δυστυχὲς ἄρθρον 3 τοῦ Συντάγματος, οὔτε θὰ ἦτο διάφορος ἡ κατάστασίς μας, ἐὰν διαφόρως ἦτο συντεταγμένον τὸ ἄρθρον 3. Καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι, καίτοι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι πᾶσα τροπολογία, ἐπὶ τῆς διατυπώσεως τοῦ Συντάγματος, δὲν ἐξασφαλίζει εἰς ἡμᾶς τὴν βεβαίωσιν περὶ τοῦ ὅτι ἡ δημοσιονομική μας πολιτικὴ θὰ εἶναι καλλιτέρα, ἐν τούτοις θεωρῶ καθῆκόν μου, τοῦ ζητήματος, ἅπαξ ἐγερθέντος ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ, νὰ διακηρύξω ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοὐλάχιστον, ἡ ὁποία ἔχει τὴν τιμὴν σήμερον νὰ προΐσταται τῶν κοινῶν, εἶναι καθ’ ὁλοκληρίαν σύμφωνος πρὸς τὴν γνώμην, ὅτι ἡ φορολογία πρέπει νὰ ἐπιβάλληται οὐχὶ ἀναλόγως τῆς περιουσίας ἢ τοῦ εἰσοδήματος—τῆς ἐκφράσεως λαμβανομένης ἐν αὐστηρῶς γραμματικῇ ἐννοίᾳ—, ἀλλ’ ὅτι ἡ φορολογία πρέπει νὰ εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὰς δυνάμεις τῶν πολιτῶν, πρὸς τὰς δυνάμεις τῶν φορολογουμένων, ἰσχυρίζομαι, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ ἄρθρον 3 οὐδαμῶς ἐκώλυε τὸν νομοθέτην ἡμῶν, ὅπως ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀρχῆς ταύτης ῥυθμίσῃ τὴν φορολογικὴν νομοθεσίαν καὶ ἀποφύγῃ, ὅπως δώσῃ τόσην ἔκτασιν εἰς τοὺς ἀμέσους φόρους, οἱ ὁποῖοι πλήττουσι τόσον δυσαναλόγως τὰς πενεστάτας τάξεις, καθιεροῦντες ἀντίστροφον προοδευτικὴν φορολογίαν, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος. Ἐν τούτοις ὑποθέτω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θὰ ἔχῃ δυσκολίαν, ἀφοῦ εἶναι σύμφωνος ἐπὶ τοῦ πράγματος, νὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν κατὰ τοῦτο, τοῦ ἄρθρου 3, τὴν διατυπωθεῖσαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Θεοδωρίδου, ὅπως δηλαδὴ λεχθῇ ὅτι: «οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῶν δυνάμεών των». Ἡ φράσις ὑποθέτω ὅτι ἀνταποκρίνεται ἐντελῶς πρὸς τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον κυριαρχεῖ ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ, καὶ πρὸς τὴν γνώμην, κατὰ τῆς ὁποίας οὐδεμία ἠκούσθη ἀντίρρησις, καίτοι, ἐπαναλαμβάνω, ἡ οἱαδήποτε διατύπωσις τοῦ ἄρθρου τούτου δὲν ἐξασφαλίζει ἡμᾶς περὶ τοῦ ὅτι ἡ δημοσιονομική μας πολιτικὴ θὰ εἶναι εἰς τὸ μέλλον καλλιτέρα. Ἐλπίζω ὅτι θὰ εἶναι καλλιτέρα εἰς τὸ μέλλον ἡ δημοσιονομικὴ πολιτική μας, ἀλλ’ ἄλλοι θὰ εἶναι οἱ λόγοι τούτου. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τὸ γλωσσικόν, μανθάνω ὅτι ἀπεσύρθη ἡ πρότασις, ὅπως ἔλθῃ κατόπιν ἐν τῇ συζητήσει τοῦ 4ου ἄρθρου. Κατὰ ταῦτα παρακαλῶ, ὅπως ἡ Βουλὴ λαμβάνουσα ὡς βάσιν τὸ ἄρθρον 3ον ἐπιψηφίσῃ τοῦτο μὲ τὰς τροποποιήσεις τὰς ζητηθείσας ἀπὸ τὸν κ. Θεοδωρίδην.

§92Γ. ΠΩΠ. Μίαν διασάφησιν θέλω. Δὲν πρόκειται περὶ προτάσεως ἀναγραφῆς ῥητῆς τινος διατάξεως ἐν τῷ Συντάγματι. Γνωρίζομεν ὅλοι ὅτι συμβαίνει ἄτοπόν τι, ἄτοπον ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ὁμοιομόρφου εἰσφορᾶς ὑπὸ ὅλων τῶν πολιτῶν Ἑλλήνων. Θὰ ἐπεθύμουν, ὅπως διὰ δηλώσεως τῆς Κυβερνήσεως, γραφομένης ἐν τοῖς Ἐπισήμοις Πρακτικοῖς, καταστῇ γνωστόν, ἂν τὸ Στέμμα ἀπαλλάσσεται τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων καὶ ἂν τὰ μέλη τῆς Βασ. Οἰκογενείας ἀπαλλάσσονται ἢ δὲν ἀπαλλάσσονται τῶν ἀμέσων ἢ ἐμμέσων φόρων. Δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ποσοῦ, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ νόμου καὶ τοῦ σεβασμοῦ τοῦ νόμου, ἀναμφισβητήτως δὲ ἐκ τῶν ὑψηλότερα ἱσταμένων ὀφείλομεν νὰ προσδοκῶμεν τὴν ὑποταγὴν εἰς τοὺς νόμους, ὅπως ὀφείλουσι νὰ μὴ φαίνωνται ὅτι παρέχουσιν εὐεργεσίαν ἢ χάριτας, ἀσκουμένας κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ θεωρῶσί τινα ὑπέρτερον τοῦ νόμου οἱ τεταγμένοι πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτοῦ. Ἀκριβῶς τοῦτο συμβαίνει μέχρι τοῦδε, καὶ νομίζω, ὅτι δὲν θὰ εἶναι ἄδικος ἡ παρατήρησίς μου, ἀλλὰ δὲν θὰ εἶναι καὶ ἄσκοπος πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀποβλέπουσι κυρίως πρὸς τὴν ἀξιοπρέπειαν τῶν ἀξιωμάτων καὶ ἐξουσιῶν καὶ οὐχὶ πρὸς τῶν ἀτόμων τῶν ἑκάστοτε τὰς διαθέσεις, ἐὰν ἐδηλοῦτο ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὸ Στέμμα καὶ τὰ μέλη τῆς Βασ. Οἰκογενείας εἶναι ἀσύδοτα καὶ ἀπαλλάσσονται τῶν ἀμέσων καὶ ὑποβάλλονται εἰς τοὺς ἐμμέσους φόρους, ὅτι εἶναι ἴσοι ἀπέναντι τοῦ νόμου. Νομίζω ὅτι θὰ ἔχω σύμφωνον πρὸς τὴν παρατήρησίν μου ταύτην καὶ τὴν Βουλήν, διότι δὲν πρόκειται περὶ προσθήκης διατάξεως συνταγματικῆς, ἡ ὁποία θὰ δύναται νὰ παρεξηγηθῇ ὡς ἀπευθυνομένη ὑπὸ τοῦ Σώματος ἡμῶν καὶ πρὸς τὴν ἀνεύθυνον ἀρχὴν καὶ πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι χαρίζονται κατὰ τρόπον μὴ ἐπιτρεπόμενον, παραβαίνοντες τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου. Δὲν ἀμφιβάλλω δὲ ὅτι πρὸς τὴν πρότασιν ταύτην καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ θελήσῃ νὰ φανῇ σύμφωνος, ἐπὶ τῇ πεποιθήσει ὅτι παρέχει πράγματι ὑπηρεσίαν πρὸς ἐκείνους, ὑπὲρ τῆς ἀξιοπρεπείας τῶν ἀξιωμάτων τῶν ὁποίων ἔχομεν τὴν ἐντολὴν νὰ μεριμνῶμεν πάντες ἡμεῖς. (Ἐπιδοκιμασίαι).

§93ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν δὲν πλανῶμαι, πρόκειται περὶ τῆς διατυπώσεως τοῦ 3ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ἄλλη τις τροπολογία δὲν ἐπροτάθη, ἐπὶ τῆς ὁποίας θὰ ἤμην ὑποχρεωμένος νὰ ἐκφράσω γνώμην, ἀλλ’ ἐν μέσῳ τῆς συζητήσεως περὶ τῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου 3 ζητεῖται νὰ ἀπευθυνθῇ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐρώτησις ἢ ἐπερώτησις, τὴν ὁποίαν παραπέμπω εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, ὅπως ἔλθῃ εἰς συζήτησιν κανονικῶς. Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ψαρῶν θέλῃ νὰ ἐρωτήσῃ ἢ ἐπερωτήσῃ τὴν Κυβέρνησιν τί σκέπτεται, νὰ τὸ κάμῃ εἰς ἡμέραν ἐπερωτήσεων· σήμερον ἱκανὸν χρόνον ἐχάσαμεν, διὰ νὰ εἰσέλθωμεν ἐπὶ τέλους εἰς τὴν οὐσίαν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, εἰς τὸ κύριον ἔργον, δι’ ὃ ἐκλήθημεν, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶ, ὅπως παρεκτραπῶμεν ἀπὸ τοῦ κυρίου ἔργου. Ὅταν ἔλθωμεν εἰς ἡμέραν ἐπερωτήσεων, τότε εἶναι δικαίωμα τοῦ κ. Βουλευτοῦ νὰ ἐρωτήσῃ τὴν Κυβέρνησιν.

§94Γ. ΠΩΠ. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἀπευθύνω ἐρώτησιν ἢ ἐπερώτησιν, δὲν ἐπρόκειτο κἂν νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν, καὶ θὰ ἐπεθύμουν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προκειμένου περὶ χρόνου καὶ περὶ προθεσμιῶν εἰς ἐργασίαν, νὰ μὴ παρέχῃ μετὰ τόσης ἀφειδίας τὰς συμβουλάς του πρὸς ἡμᾶς τοὐλάχιστον, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀπασχολοῦμεν τὴν Βουλὴν ἐπὶ ματαίῳ οὔτε ἐπὶ μακρόν. Ἀπηύθυνα οὐχὶ ἐπερώτησιν, ἀλλ’ ἀπηύθυνα παράκλησιν, δύναμαι νὰ εἴπω, δηλώσεως εἰς τὰ Πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τοιοῦτον τρόπον διατυπουμένη παρέχει μίαν καὶ μόνην σκέψιν καὶ ἐπὶ τῇ σκέψει ταύτῃ ζητεῖ, ὅπως ἀναβληθῇ εἰς ἄλλην ἡμέραν ἡ συζήτησις. Τὴν σκέψιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀπαράσκευος νὰ ἀπαντήσῃ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, διότι δὲν ἔτυχεν ἴσως νὰ συζητήσῃ μετ’ Ἐκείνου, ὅστις συνέπραττε κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον προσκομίζεται ἐδῶ, διὰ νὰ ἀναθεωρηθῇ. Ὅταν ἡ Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ παρασκευασθῇ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ἀναμφιβόλως θὰ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ. Ἑπομένως οὐχὶ ὁ φόβος ἀπωλείας χρόνου, ἀλλ’ ἡ παροχὴ ἐκ μέρους ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῆς ἀπαιτουμένης προθεσμίας, ὅπως παρασκευασθῇ, καὶ ἣν μόνην φαίνεται νὰ ζητῇ, γίνεται ἀφορμὴ νὰ μὴ συνεχίσωμεν τὴν ἐπὶ τοῦ θέματος συζήτησιν, ἀναβάλλοντες ταύτην δι’ ἄλλην ἡμέραν κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεως.

§95Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἔχω τὴν ἰδέαν, καὶ κατὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἐντὸς τοῦ Κανονισμοῦ εὑρίσκεται ὁ κ. Βουλευτὴς Ψαρῶν, ὅτι, ὡς μέχρι τοῦδε καθιερώθη, διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Βουλῆς, διατυπουμένων διὰ τοῦ στόματος τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, δηλώσεων τὰς ὁποίας ἀποδέχεται ἡ Βουλή, δηλώσεων ἀναγραφομένων εἰς τὰ Ἐπίσημα Πρακτικά, γίνεται ἡ ἑρμηνεία καὶ τῶν νόμων καὶ τῶν Συνταγμάτων. Ὅταν δὲ ζητῆται ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ὡς νὰ ζητῆται ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς νὰ δηλώσῃ τὴν ἔννοιαν διατάξεώς τινος, ὡς νὰ ζητῆται ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἡ ἑρμηνεία τῆς διατάξεως ταύτης. Δὲν εἶναί τι νέον, οὔτε ἔχει σχέσιν μὲ τὸν ἔλεγχον τῶν κυβερνητικῶν πράξεων οὔτε μὲ τὰς σκέψεις μιᾶς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἀνατρέξητε εἰς τὰ Ἐπίσημα Πρακτικὰ τῶν προηγηθεισῶν Ἐθνοσυνελεύσεων, θέλετε ἴδει ὅτι πολλαὶ διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἑρμηνεύονται διὰ τοιούτων δηλώσεων. Τοιαύτην δέ τινα δήλωσιν ἐζήτησα τὸν λόγον, ἵνα ζητήσω ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καὶ δὲν νομίζω ὅτι ἐγὼ εἶμαι ἐν ἀπαραδέκτῳ πράττων τοῦτο, δήλωσιν ἁπλουστάτην, τὴν ὁποίαν θὰ ἐζήτουν ἀπὸ τῆς θέσεώς μου, ἐὰν δὲν παρενέπιπτεν ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τοιαύτη δήλωσις εἶναι ἀπαράδεκτος. Ἤθελον νὰ ζητήσω νὰ διασαφηνισθῇ ὅτι διὰ τῶν φράσεων ὅτι δι’ εἰδικοῦ νόμου θέλουσι κανονισθῆ τὰ κατὰ τὴν πρόσληψιν ἀλλοδαπῶν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ὑπηρεσίαν, δηλαδὴ διὰ τῆς φράσεως «πλὴν τῶν ἐν εἰδικῷ νόμῳ ἀναγραφομένων εἰδικῶν ἐξαιρέσεων» δὲν ἐννοοῦμεν κατάργησιν τοῦ Προξενικοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος εἶναι μὲν εἰδικός, ἀλλὰ δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν φράσιν τῶν εἰδικῶν ἐξαιρέσεων. Εἶναι εἰδικὸς καὶ ἀφορᾷ εἰς εἰδικὰς περιπτώσεις, διότι ἔχομεν ἀλλοδαποὺς ὑπαλλήλους ἀμίσθους. Ἤθελον λοιπὸν τὴν δήλωσιν, ὅτι δὲν καταργεῖται ὁ νόμος.

§96Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν καταργεῖται.

§97ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κατὰ τὴν συζήτησιν, τῆς ὁποίας ἠρξάμεθα, συζητοῦμεν καὶ ἀποφασίζομεν ἐπὶ διατάξεων, αἵτινες θὰ ἰσχύωσιν ὡς ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, συζητοῦμεν καὶ ἀποφασίζομεν ἐπὶ δηλώσεων, αἵτινες θὰ ἀναγραφῶσιν ἐν τοῖς Πρακτικοῖς, εἴτε ὡς ἑρμηνεία συνταγματικῶν διατάξεων εἴτε ὡς ἰσοδύναμοι πρὸς συνταγματικὰς διατάξεις. Ἐπὶ τῶν δηλώσεων τούτων δύναται νὰ προκληθῇ ἡ γνώμη παντὸς Βουλευτοῦ, οὐδέποτε ὅμως ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως ὡς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ ἐκδηλώσῃ γνώμην μόνον ὡς Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ἀλλ’ οὐχὶ ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Κατ’ ἐμὲ ἀπολύτως δὲν ἔχει δικαίωμα παρὰ μόνον νὰ ψηφίσῃ ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν διάταξιν, νὰ κάμῃ, λέγω, ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν δήλωσιν εἰς τὰ Πρακτικὰ καὶ νὰ συζητήσῃ καὶ νὰ ἐκδηλώσῃ γνώμην· ἐφ’ ὅσον εἶναι Πρωθυπουργὸς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα. Ἀλλά, καὶ ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι δὲν ἀπέβαλε τὴν ἰδιότητα τοῦ Βουλευτοῦ, δύναται νὰ ἐκδηλώσῃ γνώμην ὡς Βουλευτής, οὐδέποτε ὅμως νὰ ἐκδηλώσῃ γνώμην ὡς Κυβέρνησις ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων. Ἑπομένως ἐὰν ἐζητήθη νὰ τεθῇ τι ἐν τοῖς Πρακτικοῖς, εἴτε ὡς ἑρμηνεία τῶν συνταγματικῶν διατάξεων εἴτε ὡς ἰσοδύναμον πρὸς συνταγματικὰς διατάξεις, τοῦτο ἔδει νὰ προταθῇ πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφασίσῃ ὡς ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων. Ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἔχει θέσιν νὰ εἴπῃ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο ὡς ἐκπροσωποῦσα τὴν πλειονοψηφίαν, διότι ἕκαστος ἡμῶν συζητεῖ ἐπὶ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους, ἕκαστος ἔχει τὴν ἰδίαν αὐτοῦ ἐλευθέραν γνώμην, καὶ δὲν ὑπάρχουσιν εἰσηγηταὶ πλειονοψηφιῶν ἢ εἰσηγηταὶ μειονοψηφιῶν, ἀλλ’ ὑπάρχει ἐλευθέρα γνώμη καὶ ἡ ἐλευθέρα ψῆφος ἑκάστου ἀντιπροσώπου τοῦ ἔθνους, διότι ἡμεῖς ἐν ἐλευθέρᾳ γνώμῃ ἤλθομεν νὰ καταρτίσωμεν τὸ νέον πολίτευμα τῆς πατρίδος ἡμῶν, νὰ δώσωμεν τοὺς νέους κανόνας, κατὰ τοὺς ὁποίους θέλει ῥυθμισθῆ ὁ ἱστορικὸς καὶ πολιτικὸς ἡμῶν βίος. Ἡμεῖς ὅλοι καὶ εἷς ἕκαστος καὶ οὐχὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκφέρει τὴν γνώμην αὐτῆς, διότι ἄλλως δὲν γνωρίζω ποίαν θέσιν θὰ εἴχομεν οἱ Βουλευταὶ ἐνταῦθα.

§98ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διὰ δευτέραν φορὰν ματαιοῦται ἡ περάτωσις τῆς συζητήσεως.

§100ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ· νομίζω ὅτι ἡ παρατήρησις αὕτη παρεῖλκε.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπον διὰ σᾶς, Κύριε Δραγούμη.

§102ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ· νομίζω ὅτι ἕκαστος κατέχει ἐνταῦθα θέσιν, ἵνα πράττῃ τὸ εἰς αὐτὸν προσῆκον, καὶ ὅτι ἔχει δικαίωμα, ὅπως, πρὶν περατωθῇ ἡ συζήτησις, ἐξενέγκῃ γνώμην ἐπὶ θεμάτων, ὁποῖα τὰ προκείμενα. Νομίζω ὅτι τοὐλάχιστον διὰ τοῦτο ἡ παρατήρησις, ἣν ὑπεβάλετε πρὸ ὀλίγου, παρεῖλκε.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μόνον ὑπενθύμισιν ὑπέβαλον.

§104ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης πρόκειται νὰ κανονισθῇ ἡ περαιτέρω πορεία ἡμῶν ἐν τῇ ἐργασίᾳ τῇ λοιπῇ. Καὶ πρέπει μετὰ πάσης προσοχῆς καὶ νὰ ἀκούωμεν τὰ λεγόμενα καὶ νὰ φροντίζωμεν, ὥστε, ἂν ἐρρίφθη ἐνταῦθα λόγος ἄξιος ὑποστηρίξεως, νὰ μὴ ἀφήνωμεν αὐτὸν νὰ καταπέσῃ ἄνευ τῆς προσθήκης τῆς ἡμετέρας συναινέσεως. Τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Λακωνίας εἶναι ἡ παράστασις αὐτῆς τῆς ἀληθείας καί, ἂν δὲν εἶχε προλάβει ἐκεῖνος νὰ εἴπῃ ταῦτα, ἤθελον βεβαίως ἐγερθῆ ἐγὼ εἰς ὥραν, καθ’ ἣν δὲν ἤθελον τύχει τῆς τιμῆς νὰ λάβω τὴν διακοπὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς. Ἐνταῦθα συνεδρεύομεν ἀναθεωροῦντες τὸ Σύνταγμα, διότι τοιαύτη ἐδόθη εἰς ἡμᾶς ἐντολή, τῇ πρωτοβουλίᾳ τῆς Βουλῆς τῆς ψηφισάσης, ἄνευ ὑποβολῆς κυβερνητικῆς, τὸ ψήφισμα τὸ περὶ ἀναθεωρήσεως, ὑπὸ τῆς παραγγελίας τοῦ εἰς τὰς κάλπας συναχθέντος λαοῦ, νὰ συνέλθωμεν ἐνταῦθα ὡς ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ διπλάσιοι ἐν διπλῇ Ἀναθεωρητικῇ Βουλῇ νὰ κανονίσωμεν ὅλοι ὁμοῦ καὶ εἷς ἕκαστος τὸ καθ’ ἑαυτὸν τὰ τῆς περαιτέρω τοῦ Συντάγματος μορφῆς. Ἐν τῷ ἔργῳ τούτῳ διάκρισις μεταξὺ ἡμῶν δὲν ὑπάρχει· εἴμεθα 362 Βουλευταὶ ἐνταῦθα, συνεργαζόμενοι ὅλοι ὁμοῦ εἰς εὕρεσιν τοῦ ὀρθοῦ καὶ ἐπανόρθωσιν τῶν πλημμελῶν καὶ συμπλήρωσιν τῶν ἐλλειπόντων, ἐν τῷ ἔργῳ δὲ τούτῳ ὄχι μόνον ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν ἔχει δικαίωμα νὰ δηλώσῃ ὁ τιδήποτε ἀναγραπτέον εἰς τὰ Πρακτικά, ἀλλ’ οὐδεὶς ἡμῶν ἔχει δικαίωμα νὰ δηλώσῃ ὁ τιδήποτε ἀναγραπτέον εἰς τὰ Πρακτικὰ πρὸς ἑρμηνείαν. Τὴν ἑρμηνείαν θέλουσιν εὕρει οἱ ἐφιέμενοι, ὅταν ἐπιμελῶς παρακολουθῶσιν ἐμβλέποντες εἰς τὸ κείμενον τῶν νέων ἄρθρων καὶ ἀνατρέχοντες εἰς τὰ ἐνταῦθα λεχθέντα καὶ φροντίζωσι νὰ φωτισθῶσιν ἐξ αὐτῶν ἀναγνωρίζοντες πρὸ πάντων ὅτι μετὰ τὴν ψήφισιν ἑνὸς ἑκάστου ἄρθρου ὁ θεσμοθέτης τοῦ ἄρθρου ἐκείνου διὰ τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο ἀπέθανε. Θὰ ἦτο λίαν ἐπικίνδυνον, ἂν ἐγίνετο ἐρώτημα οἱουδήποτε ἐξ ἡμῶν ποία εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου τούτου ἐν τῷ παραδείγματι, ὅπερ ἐτέθη ἐνώπιον ἡμῶν, ἵνα ζητηθῇ ἀφ’ ἡμῶν ἐπίσημος ἐξήγησις ἀναγραπτέα εἰς τὰ Πρακτικὰ ὡς ἐπίσημος ἀπάντησις εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην. Ἕκαστος ἔχει δικαίωμα νὰ ἐρωτᾷ καὶ ἕκαστος ἔχει δικαίωμα ἴσως καὶ καθῆκον νὰ ἀπαντᾷ· ἀλλ’ ἕκαστος θέλει ἀπαντήσει ὡς Βουλευτὴς τῆς διπλῆς Βουλῆς, καὶ τὰ Πρακτικὰ τὰ Ἐπίσημα καὶ ἐπιβοηθητικῶς τὰ ἐστενογραφημένα θὰ ἔλθωσι νὰ περιλάβωσι τὴν γνώμην αὐτοῦ ἁπλῶς ὡς πᾶσαν γνώμην. Ὅταν μόνον ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ νομίσῃ, ὅτι ὑπάρχει εἰδική τις περίπτωσις, ἵνα δώσῃ αὐτὴ ὁλόκληρος ἐν ὁμοφωνίᾳ διασάφησίν τινα, τότε μόνον δύναται νὰ ὑπάρξῃ λόγος ἐγγραφῆς ἐπισήμου εἰς τὰ Πρακτικὰ δηλώσεως ἑρμηνευτικῆς· καὶ ἐν τούτῳ δὲ ἀπαιτεῖται νὰ εἴμεθα πολὺ φειδωλοί, ὅπως ὑπῆρξαν πολὺ φειδωλοὶ οἱ πρὸ ἡμῶν καὶ κατὰ τὸ 1864 καὶ κατὰ τὸ 1844. Εἶναι ἀνάγκη μετὰ τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ Βουλευτοῦ Λακωνίας νὰ κανονίσωμεν τὰ τῆς πορείας ἡμῶν, καὶ νὰ ἀπαντήσωμεν ὅτι πορεία ἄλλη τις ἢ ἐκείνη, ἣν διατυποῦμεν, εἶναι σφαλερὰ καὶ ἐκτὸς τοῦ προορισμοῦ ἡμῶν καὶ τῆς ἐντολῆς, ἣν ἐλάβομεν. Θὰ συζητήσωμεν ἐνταῦθα ἔχοντες βεβαίως τὴν Κυβέρνησιν ὁδηγὸν μόνον κατὰ τὰς ὥρας, καθ’ ἃς ὁ Κανονισμὸς ἐπιβάλλει εἰς αὐτὴν νὰ παρεμβαίνῃ, ἀλλὰ μὴ ἔχοντες τὴν Κυβέρνησιν ἐνταῦθα θέτουσαν ζητήματα τοιαῦτα, ἅτινα ἐπὶ συζητήσεως θέματος, ὁποῖον ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, δὲν χωροῦσι. Διότι τὸ ζήτημα τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος δὲν εἶναι ζήτημα σύνηθες νομοθετικὸν περιέχον πολιτικὴν ἔννοιαν ἀντιπροσωπευομένην ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς πλειονοψηφίας. Θέλομεν ἐνταῦθα συζητήσει ἐλευθέρως καὶ θέλομεν βεβαίως ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ ταύτῃ ἀξιώσει νὰ ἀκουώμεθα πάντες, ὅπως ἀκούονται καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες κατέχουσι τὰ ἑδώλια τὰ κυβερνητικά, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ ἔρχωνται ἐνταῦθα οἱ κυβερνῆται, ἐκτὸς ἐκείνων τῶν θεμάτων, εἰς ἃ καλοῦνται ὑπὸ τοῦ Συντάγματος, νὰ ἐκφέρωσι γνώμας λέγοντες πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι αἱ γνῶμαι αὗται εἶναι αἱ γνῶμαι τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι, ἂν τυχὸν αὗται δὲν γίνωσιν ἀποδεκταί, ἡ Κυβέρνησις ἔχει καθῆκον ἄλλο νὰ ἐκπληρώσῃ. Δὲν εἶπεν εὐτυχῶς τοῦτο ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ταύτην τὴν ἑσπέραν· ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δι’ ἄλλων ἐπιχειρημάτων ἀπεμάκρυνε τὴν ἀποταθεῖσαν εἰς αὐτὸν ἐρώτησιν, ἀλλ’ ἐπιλαμβάνομαι τοῦ θέματος μετὰ τὸν ἐκ Λακωνίας Βουλευτὴν μόνον καὶ μόνον, ἵνα καταστήσω καταληπτὸν κατὰ ποῖον τρόπον ἡμεῖς ἀντιλαμβανόμεθα ὅτι ἔχομεν πάντες καθῆκον ἐνταῦθα νὰ ἐργασθῶμεν καὶ κατὰ ποῖον τρόπον νομίζω ὅτι πρέπει νὰ συμφωνήσῃ ἡ Κυβέρνησις ὅτι καὶ μόνον κατ’ αὐτὸν πρέπει ἐνταῦθα νὰ συμμετάσχῃ τῆς συζητήσεως.

§105ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι ἀρκετὰ σαφῶς πρό τινων ἡμερῶν ἐξ ἀφορμῆς ὁμοίας ἐδήλωσα, ποία εἶναι ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ, ὥστε νὰ μὴ εἶναι ἀνάγκη καὶ πάλιν νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν περὶ αὐτοῦ. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἀπόψε τελούμενα εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸν ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτήν.

§106Π. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Μετὰ τοῦ σθένους, τὸ ὁποῖον τὸν διακρίνει...

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πὼπ ἀπέσυρε τὴν πρότασιν.

§108Π. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Νομίζω ὅτι προσπαθοῦσιν ἀπό τινος χρόνου νὰ εἰσαγάγωσιν ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν καινοὺς θεούς. Κρίνω περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον αἰσθάνομαι ἀνεπάρκειαν νὰ ἀναβῶ εἰς τὸ ὕψος τῶν ἰδεῶν ἢ νοημάτων αὐτοῦ. Ἔχω ὅμως τὴν γνώμην ὅτι τὸ Σύνταγμα, τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ψηφίζομεν, δέον νὰ εἶναι συντεταγμένον καθ’ ὅλους τοὺς τύπους καὶ τοὺς κανόνας τῆς γραμματικῆς καὶ τοῦ συντακτικοῦ τῆς γλώσσης μας. Παρατηρῶ λοιπὸν ὅτι εἰς τὸ ἄρθρον ὑπάρχει παράγραφος, ἡ ὁποία ἀναιρεῖ τὴν τοιαύτην προσπάθειαν, τῶν πολιτῶν ὅλων εἰς τὸ νὰ γράφωσι καλλιεπῶς καὶ εὐλήπτως τὴν γλῶσσαν ἡμῶν, τὴν παράγραφον αὐτήν, ἡ ὁποία μετεφράσθη ἐκ τοῦ Γαλλικοῦ, ὡς ἔχει τὸ κείμενον τοῦ Γαλλικοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία λέγει «πλὴν τῶν δι’ εἰδικῶν νόμων εἰσαγομένων εἰδικῶν ἐξαιρέσεων» Ἡ ἰδική μας μετάφρασις λέγει ὅτι «πλὴν τῶν διὰ διοικητικῶν νόμων εἰσαγομένων εἰδικῶν ἐξαιρέσεων». Παρακαλῶ τὸν κ. Δραγούμην, ὡς εἰδήμονα παρὰ πάντα ἄλλον τῆς Ἑλληνικῆς, νὰ μοὶ εἴπῃ, ἂν ἐπιτρέπεται τοιαύτη ταυτολογία ἐν τῇ αὐτῇ φράσει. Παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπῃ, ἂν ἡ μετάφρασις αὐτὴ ἀποτελεῖ....

§109ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ νὰ δώσω μίαν διασάφησιν εἰς τὸν ἔντιμον φίλον μου. Εὐχαριστῶ ὡς πρὸς τὴν βεβαίωσιν ὡς πρὸς τὴν ἱκανότητά μου περὶ τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν. Δυστυχῶς ἡ φράσις αὕτη εἶναι ἔργον ἴδιον, ἐγὼ τὴν ἐπεσκεύασα καὶ εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ τὴν ἴδω παμψηφεὶ γινομένην ἀποδεκτὴν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Δὲν ἀπέβλεψα εἰς τὴν γλωσσολογικὴν αὐτῆς ἀξίαν, ἀλλ’ εἰς τὴν ἀκρίβειαν, καὶ δι’ αὐτὸ ἐπανέλαβον μὲ τὴν αὐτὴν φράσιν, καὶ τοῦτο ἀνεγνωρίσθη ὀρθὸν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ διὰ τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ συνάδελφος νὰ τὸν παρακαλέσω νὰ δεχθῇ νὰ τεθῇ ἡ φράσις αὐτή.

§110Γ. ΤΣΑΞΙΡΗΣ. Ἁπλῶς θὰ παρατηρήσω ἐπὶ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον διετύπωσεν ὁ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, ὅτι μόνον ἐκεῖναι αἱ γνῶμαι ἔχουσιν ὑποχρεωτικὴν σημασίαν, αἱ ὁποῖαι λαμβάνονται ὁμοφώνως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὅτι ἡ ὁμοψηφία εἶναι περιττή, ἀρκεῖ καὶ ἡ πλειονοψηφία.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδενὸς ἑτέρου ζητήσαντος τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ τρίτου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος κηρύσσεται ἡ συζήτησις περατωμένη ἐπ’ αὐτοῦ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχουσιν αἱ ἑξῆς τροπολογίαι: πρῶτον ἡ τροπολογία τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις ἀποσύρεται· δεύτερον ἡ τοῦ βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Θεοδωρίδου.....

§112Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Αὐτὴ συνεχωνεύθη.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ γίνῃ διατύπωσις, παρακαλῶ.

§114ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀναλόγως τῶν δυνάμεων συνεισφέρουσι.

§115ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ εἶναι ἀσφαλέστερον νὰ ἀφήσητε τὰ πράγματα ὡς ἔχουσι.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως καὶ κατὰ δύναμιν εἰς τὰ δημόσια βάρη.

§117ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως καὶ κατὰ δύναμιν εἰς τὰ δημόσια βάρη.

§119ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἵνα μὴ δημιουργηθῇ ἐκ τῆς πρώτης ὄψεως ἀσάφεια εἰς τὴν ἔκφρασιν καὶ ἀκατανοησία ἀκόμη ἐκ τοῦ «ἀδιακρίτως καὶ κατὰ δύναμιν» νὰ τεθῇ «καὶ συνεισφέρουσι πάντες κατὰ δύναμιν ἕκαστος εἰς τὰ δημόσια βάρη».

§120Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ ἀδιακρίτως καὶ κατὰ δύναμιν ἔχουν ἱστορικὴν ἀξίαν. Αὐτὰς τὰς φράσεις δὲν τὰς κατεσκευάσαμεν ἡμεῖς.

§121ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν σχέσει πρὸς τὴν θέσιν τοῦ ζητήματος εἶχον τὴν τιμὴν ὁμιλῶν πρὸς τὴν Βουλὴν νὰ εἴπω ὅτι ὅλοι μένομεν σύμφωνοι, ὅτι ἐννοοῦμεν τὴν φορολογίαν οὐχὶ ἀναλογικὴν πραγματικήν, ἀλλ’ ὅτι τὴν ἐννοοῦμεν ἐν σχέσει πρὸς τὴν δύναμιν ἑκάστου. Ἐν τούτοις εἶπον ὅτι δεχόμεθα τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Θεοδωρίδου, ὅπως κατὰ δύναμιν ἕκαστος συνεισφέρῃ, ἐνόμισα δὲ ὅτι ἀνταποκρίνομαι καὶ πρὸς τὴν θέλησιν τῆς Βουλῆς συνιστῶν νὰ γίνῃ αὕτη δεκτή. Νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ πολυπραγμονῶμεν περαιτέρω διὰ τὴν ἔκφρασιν, καὶ ἑπομένως παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ ἐρωτήσῃ τὴν Βουλήν, ἵνα ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς κατὰ τὴν πρώτην περίοδον τροποποιουμένου ἐπὶ τῇ βάσει τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Θεοδωρίδου, «καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῶν δυνάμεών των».

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἑτέρα τροπολογία εἶναι ἡ τοῦ κ. Πολυχρονιάδου, καθ’ ἣν μετὰ τὴν πρώτην φράσιν τοῦ 3 ἄρθρου, μετὰ τὰς λέξεις «εἰδικῶν ἐξαιρέσεων», προτείνεται νὰ προστεθῇ ἡ ἑξῆς φράσις «οὐδέποτε ὅμως δύναται νὰ ἀνατεθῇ ἐν καιρῷ πολέμου στρατιωτικὴ ὑπηρεσία εἰς μὴ πολίτας Ἕλληνας. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ὑπάρχει ἐπίσης τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Μεϊτάνη.

§123Χ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει καλῶς. Ἄλλη τροπολογία εἶναι ἡ τοῦ κ. Βερροίου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἄλλη τροπολογία εἶναι ἡ τοῦ κ. Χριστίδου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Χριστίδου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη οὔτε ταύτην οὔτε τὰς ἄλλας. Κατὰ συνέπειαν ἀνακοινῶ τὸ 3 ἄρθρον, ὡς ἐτροποποιήθη. «Ἄρθρον 3. Οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῶν δυνάμεών των· μόνοι δὲ οἱ πολῖται Ἕλληνες εἶναι δεκτοὶ εἰς ὅλας τὰς δημοσίας λειτουργίας, πλὴν τῶν δι’ εἰδικῶν νόμων εἰσαγομένων εἰδικῶν ἐξαιρέσεων. Πολῖται εἶναι ὅσοι ἀπέκτησαν ἢ ἀποκτήσωσι τὰ προσόντα τοῦ πολίτου κατὰ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Εἰς πολίτας ἕλληνας τίτλοι εὐγενείας ἢ διακρίσεως οὔτε ἀπονέμονται, οὔτε ἀναγνωρίζονται». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3, ὡς ἐτροποποιήθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἰδὲ τροπολογίας ἐν Παραρτ. Βʹ Ἀναθεωρ. Βουλῆς) Νὰ διακόψωμεν;

§125ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Βουλήν, ἂν συναινεῖ κόψωμεν διὰ τὴν δεκάτην ὥραν.

§127ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σήμερον εἰς τὰς δέκα. (Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 10 μ.μ.). Μετὰ τὴν διακοπήν. (Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις τὴν 10 καὶ 20′ μ. μ.).

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ἔχει ὑποβληθῆ ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Θ. Μιχαλοπούλου πρότασις περὶ προσθήκης ἄρθρων 4 καὶ 5 τοῦ Συντάγματος ἀφορώντων εἰς τὸν καθορισμὸν τῆς καθαρευούσης γλώσσης ὡς ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Κράτους. Ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Θ. Μιχαλόπουλος ὡς εἰσηγητὴς τῆς προτάσεως, κατόπιν δὲ θέλει τηρηθῆ ἡ σειρὰ τῶν κ. κ. Βουλευτῶν τῶν ἐγγεγραμμένων εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων, διότι τοιαύτη ἦτο ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς.

§130Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι δὲν εἶναι ὥριμος ἀκόμη ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, διότι δὲν διενεμήθη ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος. Θὰ ἦτο ἀναγκαῖον νὰ διανεμηθῇ ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διὰ νὰ ἴδωμεν τοὺς λόγους καὶ κατόπιν νὰ συζητήσωμεν.

§131ΘΑΛ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν εἰσῆλθεν εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος τούτου, διότι ἐνόμισεν, ὅτι δὲν ἦτο ἁρμοδία νὰ εἰσέλθῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Τοὺς λόγους δὲ τοὺς ἐξέθεσεν ὁ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς καὶ βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Κ. Ῥακτιβάν. Νομίζω λοιπόν, ὅτι δύναται νὰ γίνῃ συζήτησις, ἀφοῦ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἀπέφυγε νὰ ἀποφανθῇ ἡ ἐπιτροπή, ὅπως ἡ συζήτησις γίνῃ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ.

§132Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔλαβε γνῶσιν τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος, δὲν ἔχομεν δὲ καὶ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς. Νομίζω, ὅτι δύναται νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις καὶ νὰ ἔλθῃ αὕτη εἰς ἄλλην συνεδρίασιν. Οὐδεμία συνάφεια ὑπάρχει τοῦ τρίτου ἄρθρου πρὸς τὸ ὑποβληθὲν αὐτὴν τὴν στιγμὴν αὐτοτελὲς ἄρθρον. Ἐδῶ πρόκειται περὶ μιᾶς αὐτοτελοῦς προτάσεως ἢ ἄρθρου μεριμνῶντος περὶ γλώσσης. Ἴσως ἐπικαιρότατον θὰ ἦτο νὰ ἀσχοληθῇ ἡ Βουλὴ περὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ δεκάτου ἕκτου ἄρθρου περὶ ἐκπαιδεύσεως. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Θ. Μιχαλόπουλος δὲν θὰ ἐπιμένῃ νὰ συζητηθῇ ἀπόψε ἡ πρότασίς του.

§133Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Φρονῶ, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἡ συζήτησις πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ, καὶ πιστεύω ἀκραδάντως, ὅτι θὰ γίνῃ συζήτησις, διὰ νὰ γίνῃ συζήτησις.

§134Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Φρονῶ, ὡς καὶ ἐφρόνουν ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἦλθεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τοιοῦτον ζήτημα, ὅτι οὐδεμία συζήτησις ἐπ’ αὐτοῦ πρέπει νὰ γίνῃ, διότι τοιαύτη συζήτησις, κατὰ τὴν ἀσθενῆ μου γνώμην, εἶναι ἀπαράδεκτος κατ’ ἀρχήν.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπαράδεκτον ὑπάρχει ἐφ’ ὅσον προσκρούει μία πρότασις εἰς θεμελιῶδες ἄρθρον τοῦ Συντάγματος.

§136Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Αὐτὸ φρονῶ καὶ αὐτὸ συμβαίνει ἐνταῦθα, καὶ κατὰ τὸν Κανονισμὸν δύναμαι καὶ ἐγὼ νὰ τὸ προτείνω, ὅπως καὶ σεῖς. Φρονῶ, ὅτι ἀντιβαίνει εἰς τὸ πνεῦμα τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης καὶ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ Εὐαγγελίου. Ἐὰν ἐν τῷ Συντάγματι δὲν ἀνεγράφετο ἡ διάταξις, καθ’ ἣν πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι πηγάζουσιν ἐκ τοῦ ἔθνους, ἡ τοιαύτη διάταξις θὰ προέκυπτε μόνη της ἐξ αὐτῆς τῆς μορφῆς καὶ τῆς διατυπώσεως τοῦ πολιτεύματος· οὕτω καὶ τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ λύεται ἐξ αὐτοῦ τοῦ λεκτικοῦ ὕφους, εἰς ὃ εἶναι γραμμένον τὸ Σύνταγμα. Δὲν ἔχομεν δικαίωμα καὶ ἁρμοδιότητα νὰ καταλύσωμεν τὴν λαϊκὴν δημοκρατίαν τῆς γλώσσης· τὸ δικαίωμα τοῦτο εἶναι τοῦ λαοῦ, οὔτε συμφέρει τῇ πατρίδι νὰ δεικνύωμεν ὅτι ὑπάρχουν ἐχθροὶ τῆς γλώσσης ἐν Ἑλλάδι· εἶναι δὲ ἐντροπὴ νὰ φωνάζωμεν ὅτι μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι διέδωκαν τὸ Εὐαγγέλιον εἰς τὸν κόσμον, ὑπάρχουσιν ἐχθροὶ τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ οἱ Ἑλληνόπαιδες διδασκόμενοι τὰ τοιαῦτα, νὰ λησμονῶσι τοὺς πραγματικοὺς ἐχθροὺς τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς χώρας, τοὺς πέρα τῶν συνόρων....

§137Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Μετεφράσθη ὅμως τὸ Εὐαγγέλιον.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§139Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος ἔχω τὸν λόγον. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ φραγμὸς εἰς αὐτά, τὰ ὁποῖα γίνονται, νομίζω δὲ ὅτι ἀντιπροσωπεύω τὴν γνώμην τῆς μεγαλειτέρας ὁμάδος τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία δυσανασχετεῖ δι’ αὐτά, τὰ ὁποῖα γίνονται. Μὲ σχολειὰ καὶ μὲ παραφράσεις καὶ μὲ τέτοια τίποτε δὲν γίνεται. Αὐτὸ λέγεται παραφροσύνη, καὶ μάλιστα ὅταν γίνωνται ἀπὸ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα εἶναι εὐυπόληπτα καὶ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ τεθῶσιν εἰς τὴν θέσιν των.

§140Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ἐν τούτοις, ἐὰν προεχώρει ἡ συζήτησις καὶ ἐτίθετο τὸ ζήτημα πρὸς ψηφοφορίαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὡς ἔθηκα αὐτό, προσηκόντως θὰ ἤρχετο ἡ συζήτησις μετὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 3, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ὡς καὶ προηγουμένως εἶπον αὐτό, τὸ ἄρθρον 3 καθορίζει ὅτι οἱ Ἕλληνες πολῖται εἶναι δεκτοὶ εἰς τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας. Πρόκειται διὰ τῆς προσθήκης, τὴν ὁποίαν προτείνω πρὸς ὑμᾶς διὰ τῆς τροπολογίας τῶν προτάσεων τοῦ κ. Μιχαλοπούλου, νὰ καθορισθῇ μία ἐξαίρεσις εἰς τὸν κανόνα τοῦτον, μία ἐξαίρεσις, ἡ ὁποία δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ προσὸν ἀρνητικόν, ὅπερ ἀξιολογώτατα θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ καὶ ὑπὸ νόμου, ὡς ἐτίθεντο ὑπὸ πολλῶν νόμων προσόντα διαφόρων ὑπαλλήλων θετικά, οὕτω καὶ ὑφ’ ἑνὸς νομοσχεδίου ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ ἓν προσὸν ἀρνητικόν. Τοῦτο τὸ προσόν, τὸ ἀρνητικόν, ζητοῦμεν νὰ τεθῇ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ὡς μία ἐξαίρεσις εἰς τὸν κανόνα, τὸν ὁποῖον ἔθηκεν ἤδη τὸ ἄρθρον 3. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἡ συζήτησις εἶναι δυνατὸν ἐντὸς τῶν ὁρίων τούτων εὐχερῶς νὰ διεξαχθῇ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 3. Ἐὰν ὅμως ἡ Βουλὴ ἔχῃ ἀντίρρησιν, δυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμε δι’ ἄλλην ἡμέραν καὶ νὰ τὸ συζητήσωμεν ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης τὸ ζήτημα.

§141ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι. Ἀπόψε.

§142Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Παρακαλῶ ἡ Βουλὴ νὰ ἔχῃ τοῦτο ὑπ’ ὄψει. Ἐγὼ τοὐλάχιστον οὔτε εἶπον οὔτε ὑπηνίχθην κινδύνους οἱουσδήποτε, τοὺς ὁποίους δῆθεν διατρέχομεν ἢ εἶναι δυνατὸν καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον νὰ διατρέξῃ ἡ γλῶσσα. Οἱ κίνδυνοι μικροὶ μέν, ἀλλὰ σημαντικοί, καὶ περὶ τῶν ὁποίων ἀξίζει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν, εἶναι ὅτι θὰ εἰσέρχωνται εἰς τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν καὶ μάλιστα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως ἄνθρωποι, οἵτινες κατὰ τὴν κοινὴν ἀντίληψιν δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ ὑπηρετῶσιν εἰς δημοσίας ὑπηρεσίας, καὶ δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ ὑπηρετῶσιν εἰς δημοσίας ὑπηρεσίας, διότι, ἐνῷ εἶναι ὑπηρέται τοῦ συνόλου, ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν, ὅτι εἶναι ὑπέρτεροι τοῦ συνόλου. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ θελήσῃ κύριος νὰ ἀνεχθῇ ὑπηρέτην, ὅστις λέγει διαρκῶς αὐτῷ: «Ἐγὼ εἶμαι πνευματικῶς ἀνώτερός σου»; Τοῦτο ζητοῦμεν. Τὸ ἔθνος, καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι κατώτερον, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῇ τοιούτους ὑπηρέτας. Θὰ εὕρῃ ὑπηρέτας ἰσορροποῦντας πρὸς τὸ ἔθνος. Περὶ τούτου πρόκειται. Ποίαν ἐγὼ περὶ τούτου ἔχω γνώμην τὸ εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἐπαναλαμβάνω διὰ μυριοστὴν φοράν, διὰ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ, ὅτι ἐτόνισα καὶ τονίζω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθῶσι νὰ παραμένωσι δημόσιοι ὑπάλληλοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν εὑρίσκονται ἐν ἰσορροπίᾳ πρὸς τὴν διανόησιν τοῦ ἔθνους.

§143ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διὰ τὸν κ. Παλαμᾶν λέγετε αὐτά;

§144Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μάλιστα. Καὶ δι’ αὐτόν.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ γίνηται, Κύριοι, ἡ συζήτησις χωρὶς νὰ ἀναφέρωμεν πρόσωπα καὶ ὀνόματα, διότι ἀπέναντι τοῦ ζητήματος καὶ ἀπέναντι τοῦ ἔθνους τὰ ὀνόματα εἶναι ἄσχετα καὶ ἀσήμαντα. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Μιχαλοπούλου ἀφορᾷ εἰς καθορισμὸν τῆς καθαρευούσης γλώσσης ὡς ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Κράτους καὶ κύρωσιν τοῦ καθορισμοῦ τούτου ἀφορῶσαν εἰς τοὺς δημοσίους καὶ τοὺς δημοτικοὺς ὑπαλλήλους καὶ τοὺς τῶν φιλανθρωπικῶν σωματείων. Ὑπάρχει καὶ τροπολογία τοῦ κ. Κουλουμβάκη περιοριζομένη εἰς μόνον τοὺς δημοσίους καὶ δημοτικοὺς ὑπαλλήλους. Πρόκειται λοιπὸν περὶ καθορισμοῦ ἀσυμβιβάστου διὰ τοὺς ὑπαλλήλους αὐτούς. Δὲν ὑπάρχει ἀπαράδεκτον, διότι, ἂν ἐφρόνουν τοῦτο, θὰ τὸ ἐπρότεινον. Νομίζω ὅτι ἡ συζήτησις πρέπει νὰ προχωρήσῃ. Δεύτερον ζήτημα εἶναι τὸ τῆς ἀναβολῆς, τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ὁ κ. Μπουφίδης· νομίζω, ὅτι παρέλκει ἡ πρότασις περὶ παραπομπῆς εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος, καθόσον αὕτη ἀπεφάνθη μετὰ παραπομπὴν εἰς αὐτὴν ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς, ἡ δὲ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος δὲν ἀνάγεται εἰς τὸ οὐσιαστικὸν μέρος τοῦ ζητήματος. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐγνωμοδότησεν, ὅτι δὲν εὑρίσκει λόγον νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι τοιαύτη διάταξις. Θὰ ἀναπτυχθῇ λοιπὸν πρῶτον ἂν εἶναι ἀνάγκη νὰ τεθῇ ἡ διάταξις καὶ δεύτερον ἂν αὕτη εἶναι ὀρθή. Ὅσοι θέλουσι νὰ συζητήσωσιν ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ ζητήματος δὲν ἔχουσι νὰ δεσμευθῶσιν ἐκ τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς.

§146Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν προέβαλον πρότασιν ἀπαραδέκτου.

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπον δι’ ὑμᾶς· τὸ εἶπον διὰ τὸν κ. Πετραλιᾶν.

§148Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Οὔτε ἀπαράδεκτον τῆς συζητήσεως προέβαλον. Δὲν εἶχον σχέσιν αἱ παρατηρήσεις σας, διότι ἐγὼ δὲν προέβαλον ἔνστασιν ἀπαραδέκτου τῆς συζητήσεως διὰ τὴν μὴ διανομὴν τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς· ἐγὼ οὔτε προέβαλον τοιαύτην πρότασιν, οὔτε ἠδυνάμην νὰ προβάλω τοιαύτην, διότι δὲν στηρίζεται οὔτε εἰς τὸν Κανονισμὸν οὔτε εἰς τὴν λογικήν.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα, περὶ ἀναβολῆς εἶπον καὶ ἐγώ.

§150Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Προέβαλον τὴν ἀναβολήν, διὰ νὰ λάβωμεν γνῶσιν τῶν ἐπιχειρημάτων τῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις ἀπέρριψε τὰς τροπολογίας. Ἐὰν ἡ Βουλὴ φρονῇ ὅτι πρέπει νὰ προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου ἢ κατ’ οὐσίαν, ἐγὼ δὲν ἔχω κανένα λόγον νὰ μὴ μετάσχω αὐτῆς.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Μιχαλόπουλος.

§152Θ. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ προσπαθήσω, κύριοι συνάδελφοι, ὅσον ἔνεστι διὰ βραχέων νὰ κάμω τὴν εἰσήγησιν τῶν περὶ γλώσσης προτάσεών μου, τὰς ὁποίας ἔχετε ἤδη ἐντύπους ἐνώπιον ὑμῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρώτην ἐκ τούτων, τὴν ἀποβλέπουσαν εἰς τὴν γλῶσσαν τοῦ Ἱ. Εὐαγγελίου, περὶ ταύτης ἔκαμα εἰσήγησιν εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν καὶ δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ προσθέσω τι νέον περὶ αὐτῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν δευτέραν καὶ τρίτην πρότασιν, αὗται εἶναι διατετυπωμέναι ὡς ἑξῆς: «Ἄρθρον 4. Ἐπίσημος γλῶσσα τοῦ Κράτους εἶναι ἡ καθαρεύουσα ἐθνικὴ γλῶσσα, ἐν ᾗ καὶ πρὸ τῆς ἀπελευθερώσεως ἐγράφησαν τὰ ψηφίσματα τῶν ἐθνικῶν Συνελεύσεων καὶ μετ’ αὐτὴν οἱ νόμοι καὶ τὰ Β. Διατάγματα καὶ ἐν ᾗ γράφονται μέχρι τοῦδε ἅπαντα τὰ ἔγγραφα τῆς δημοσίας καὶ τῆς δημοτικῆς ὑπηρεσίας». «Ἄρθρον 5. Πᾶσα κατὰ τῆς ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Κράτους ἐπέμβασις, τείνουσα νὰ δημιουργήσῃ κοινὸν σκάνδαλον, ἀπαγορεύεται· Δημόσιος δὲ ἢ δημοτικὸς ὑπάλληλος ἢ ὑπάλληλος φιλανθρωπικῶν ἢ ἄλλων ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν καὶ τὸν ἔλεγχον τοῦ Κράτους διατελούντων ἱδρυμάτων φωρώμενος ἔνοχος τοιαύτης ἐπεμβάσεως ἀπολύεται καὶ τιμωρεῖται». Δὲν εἶναι πρωτοφανὲς τὸ φαινόμενον ἀνθρώπων διαφωνούντων, εἴτε ἀτόμων εἴτε ὁμάδων, καὶ πολλάκις διαφωνούντων ἀδιαλλάκτως. Τοὐναντίον εἶναι καὶ φυσικόν. Περὶ ὅσων οἱ ἄνθρωποι ἀντιλαμβάνονται διὰ τῶν ὀφθαλμῶν καὶ τῶν ὤτων καὶ ἐν γένει διὰ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν, περὶ τούτων δὲν διαφωνοῦσι. Σπανιώτατα μόνον εἶναι δυνατὸν καὶ περὶ τούτων νὰ διαφωνῶσι, διότι ὁ εἷς ἴσως ἀκούει κακῶς ἢ δὲν βλέπει καλῶς, καὶ ἡ διαφορὰ αὕτη ὑπάρχει ἕνεκα τῆς κακῆς τῶν αἰσθήσεών των κατασκευῆς. Εἶναι γνωστὸν τὸ παθολογικὸν ὀπτικὸν φαινόμενον τοῦ Δαλτωνισμοῦ, καθ’ ὃ τὰ ἐρυθρὰ ἀντικείμενα βλέπει τις ὡς μὴ ἐρυθρά, ἀλλὰ μαυροπράσινα, καθὼς καὶ τὰ ἄλλα ἐπίσης παθολογικὰ ὀπτικὰ φαινόμενα, αἱ ὑπὸ τῶν ξένων καλούμεναι ἀχρωματοψίαι, εἴτε μερικά, ὡς ὁ μνημονευθεὶς δαλτωνισμὸς καὶ ἡ ἀκυανοβλεψία, εἴτε καθολικά, γενικά· ὁμοίως δὲ καὶ ἄλλα ἀναφερόμενα εἰς ἄλλας αἰσθήσεις. Εὐτυχῶς ἐνταῦθα ὀλίγοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐξέρχονται τοῦ γενικοῦ κανόνος, καὶ ἡ μεγάλη τῆς κοινωνίας πλειονότης λύει ὅλας τὰς διαφορὰς αὑτῆς καὶ πιστεύει ὅτι τὸ ῥόδον δὲν ἔχει τὸ χρῶμα μαυροπρασίνης φιάλης, ὡς ἀντιλαμβάνονται αὐτὸ οἱ δαλτωνικοί, ἀλλ’ εἶναι ἐρυθρόν, οἷον δηλονότι ἡμεῖς τὸ βλέπομεν, οἵτινες εἴμεθα καὶ οἱ περισσότεροι. Ἀλλὰ πολὺ περισσότεραι εἶναι αἱ διαφοραὶ τῶν ἀνθρώπων, ὁσάκις ἐπιχειροῦσι νὰ γνωρίσωσι τὴν οὐσίαν καὶ τὸ βάθος τῶν πραγμάτων καὶ ἐν γένει πᾶν ὅ,τι περὶ αὐτῶν δὲν ὑπόκειται εἰς τὴν ἄμεσον αἴσθησιν. Περὶ τοῦ ἡλίου οὐδεὶς εἶπεν αὐτὸν τετράγωνον· πάντες εἶναι σύμφωνοι, ὅτι εἶναι στρογγύλος, ἀλλὰ περὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἂν εἶναι στερεὸς ἢ ὑγρὸς ἢ ἀέριος, ὅλαι αἱ γνῶμαι, καὶ αὐταὶ αἱ μάλιστα ἀντίθετοι, ἐξηνέχθησαν.

§153Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ αὐτὸ τὸ ζήτημα τὸ ἔλυσεν ἡ ἀστρονομία τελευταίως.

§154Θ. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βλέπετε ὅτι τελευταίως λέγετε· αὐτὸ μαρτυρεῖ ὅτι καὶ καθ’ ὑμᾶς ἀντίθετοι περὶ τούτου γνῶμαι ἐπεκράτουν, καὶ ὅτι μέχρις ἐσχάτων τὸ ζήτημα αὐτὸ ἦτο ἄλυτον. (Ἱλαρότης). Καὶ ἐδῶ αἱ διαφωνίαι ὀφείλονται τὸ μὲν εἰς ἀτελῆ παρατήρησιν, τὸ δὲ εἰς κακὸν συλλογισμόν. Εἰς τὰς ἐπιστήμας ἔχομεν ἀφθονίαν τοιούτων παραδειγμάτων. Δὲν εἶναι δὲ ἄσχετον πρὸς τὸ θέμα αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγω, διότι ἐφαρμόζεται πιστῶς καὶ εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ.

§155Π. ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Ἡ προσθήκη διατάξεως εἶναι προσβλητικὴ διὰ τὴν γλῶσσάν μας.

§156Θ. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονῶ τοὐναντίον, ὅτι εἶναι τιμητική, ἀφοῦ δὲν προσβάλλομεν, ἀλλὰ τοὐναντίον προστατεύομεν τὸν ἐθνικὸν αὐτῆς χαρακτῆρα. Ἐγὼ εἶπον ὅτι ὑπάρχει καὶ περὶ τῆς γλώσσης διαφωνία. Ἐὰν ὑμεῖς φρονῆτε ὅτι δὲν ὑπάρχει, ὑποστηρίξατε τὴν γνώμην σας. Ἀλλ’ αὐτὴ αὕτη ἡ παρατήρησις ὑμῶν μαρτυρεῖ τὴν ὕπαρξιν τῆς διαφωνίας. Ἔλεγον λοιπόν, Κύριοι, ὅτι αἱ διαφωνίαι αὗται ὀφείλονται τὸ μὲν εἰς ἀτελῆ, εἰς κακὴν παρατήρησιν, τὸ δὲ εἰς κακὸν συλλογισμόν. Συχνότατα ἔχομεν εἰς τὸ παράδειγμα τῆς ὡραίας αὐτῆς ἐπιστήμης, τῆς ἀστρονομίας, τὸ φαινόμενον, καθ’ ὃ νεώτεραι, ἀκριβέστεραι παρατηρήσεις ἔλυσαν τὰς μεταξὺ τῶν ἐπιστημόνων ὑπαρχούσας διαφορὰς γνώμης καὶ ἐπέφεραν τὴν ὁμοφωνίαν. Ἐπὶ πολὺν χρόνον ὑπῆρξαν καὶ εἰς αὐτὰς τὰς θετικωτάτας ἐπιστήμας, τὰς λεγομένας ἀκριβεῖς ἐπιστήμας, διαφωνίαι, διότι τὰ πρῶτα δεδομένα, ἐφ’ ὧν ἐστηρίχθησαν αἱ γνῶμαι καὶ αἱ θεωρίαι, ἦσαν ἀτελεῖς παρατηρήσεις, ἄλλοτε δέ, διότι ἐπὶ ἀκριβῶν δεδομένων ἐστηρίχθη κακὸς συλλογισμός. Διὸ ἀπαραίτητον, νομίζω, εἶναι καὶ εἰς τὸ προκείμενον ζήτημα, ὅπως προσέξῃ τις εἰς ταῦτα τὰ δύο· πρῶτον νὰ γνωρίσῃ, τί ἔχει πρὸ αὑτοῦ, τὰ πράγματα, καὶ δεύτερον νὰ συλλογισθῇ ἐξ αὐτῶν καὶ νὰ συμπεράνῃ λογικῶς. Ἀλλὰ τὸ ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι εὔκολον, τοῦτο ἀποδεικνύουσιν αἱ μέχρι σήμερον ὑπάρχουσαι καὶ εἰς αὐτὰς τὰς ἐπιστήμας μεγάλαι διαφωνίαι προκειμένου περὶ θεωρητικῶν ἀληθειῶν. Πολὺ δὲ περισσότεραι ὑπάρχουσι διαφωνίαι, προκειμένου περὶ θρησκευτικῶν ἀληθειῶν καὶ ἔτι μᾶλλον δεδικαιολογημέναι· ὑπάρχουσι δὲ προσέτι διαφωνίαι μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων καὶ ὡς πρὸς τὰς πρακτικὰς ἀληθείας, περὶ τοῦ πρακτέου, δηλαδὴ τῶν δεόντων γενέσθαι. Καὶ αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἡμῶν παρουσιάζει ἐπίσης τὴν ἀπόδειξιν τοῦ πράγματος, ἡ ὁποία συχνότατα περὶ τῶν πρακτέων, τῶν δεόντων γενέσθαι, διαφωνεῖ. Εἶναι πολὺ φυσικὸν τοῦτο. Ἂν καὶ τὰ δεδομένα, ἐφ’ ὧν ἐστηρίζοντο οἱ συλλογισμοί, ἦσαν πλήρη καὶ ἀκριβῆ, καὶ ἂν ὁ συλλογισμὸς ἦτο ὀρθός, δὲν ἔπρεπε νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία· καὶ παρατηροῦμεν πράγματι πολλάκις, ὅτι τοῦτο συμβαίνει. Εἶναι μία ἀκόμη περίπτωσις, καθ’ ἣν οἱ ἄνθρωποι δὲν συμφωνοῦσι πρὸς ἀλλήλους, ὄχι διότι τὰ δεδομένα των εἶναι ἐσφαλμένα ἢ ἀνεπαρκῆ, ὄχι διότι οἱ συλλογισμοί των δὲν τοὺς βοηθοῦσιν, ἀλλὰ διότι, ὡς συμβαίνει ἐνίοτε εἰς τοὺς κατωτέρους συνήθως ἀνθρώπους καὶ εἰς τοὺς πονηρούς, ἔχουσιν ἀντιθέτους σκοποὺς καὶ ἀντίθετα συμφέροντα. Εἶναι μία περίπτωσις αὕτη, ἡ ὁποία βεβαίως εἰς τοὺς ἀπὸ τοῦ πνεύματος τῆς ἀληθείας ὁρμωμένους δὲν προβάλλει καὶ δὲν ὑπάρχει οὔτε εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ. Βεβαίως δὲν ὑπάρχει. Ἀλλά, ὁσάκις τοῦτο ὑπάρχει, εἶναι βεβαίως εἷς λόγος, ὅστις φέρει τὴν διαφωνίαν. Καὶ τότε; «οὐ μὲ πείσεις κἄν με πείσῃς». Ὅταν ὁ λέγων, ὁ ἰσχυριζόμενός τι καὶ προβάλλων αὐτό, ἔχῃ ἄλλον πρὸς τοῦτο λόγον κρύφιον, φυσικὰ τότε ἡ συζήτησις εἶναι περιττή. Ἀλλά, ἐπαναλέγω, εἰς τὴν ἀπασχολοῦσαν ἡμᾶς νῦν περίπτωσιν δὲν συμβαίνει τοῦτο. Τὰς μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων διαφωνίας, εἴτε προκειμένου περὶ θεωρητικῶν ἀληθειῶν εἴτε περὶ πρακτικῶν, τὰς λύει ἡ συζήτησις. Ὡραῖα παραδείγματα ἔχομεν εἰς τοὺς Σωκρατικοὺς διαλόγους, ἐν οἷς καταλήγουσι πάντες εἰς τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ ἀληθοῦς. Ἡ συζήτησις βεβαίως διαλευκαίνει, ὑποθέτω δέ, ὅτι οὕτω θὰ συμβῇ καὶ μὲ τὸ προκείμενον ζήτημα. Ἀλλ’ αἱ συζητήσεις, προκειμένου περὶ γλωσσικῶν ὑποθέσεων καὶ ζητημάτων ἢ περὶ θρησκευτικῶν τοιούτων, βεβαίως δὲν διεξάγονται ἐν ταῖς Βουλαῖς· διότι ἡ Πολιτεία δὲν ἀναλαμβάνει νὰ λύσῃ τὰ ζητήματα ἢ τῆς Ἀστρονομίας ἢ τῆς Γεωλογίας ἢ τῆς Γλωσσολογίας ἢ οἱαδήποτε ἄλλα ζητήματα. Ταῦτα θὰ τὰ λύσῃ ἡ κοινωνία καὶ ἰδίως ἡ μερὶς τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, ὅσοι ἐνδιαφέρονται καὶ ἀσχολοῦνται περὶ τὰ τοιαῦτα, ἡ δὲ Πολιτεία ὡς μήτηρ μετ’ εὐχαριστήσεως βλέπει διεξαγομένας τὰς συζητήσεις αὐτάς. Δὲν θὰ λύσωμεν ἡμεῖς τὸ ζήτημα ἂν κατοικεῖται ὁ Ἄρης, ναὶ ἢ ὄχι. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ἐνῷ οὐδεμίαν ἔχει ἀφορμὴν ἀναμίξεως ἡ Πολιτεία προκειμένου περὶ τοιούτων ζητημάτων, οὐδ’ εἶναι κατὰ τὴν ταπεινήν μου ἀντίληψιν ἡ κεκλημένη νὰ λύσῃ οἱαδήποτε θρησκευτικὰ ἢ ἐπιστημονικὰ ζητήματα, ἔχει ὅμως, νομίζω, καθῆκον, ἂν αἱ συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι διεξάγονται εἰς τὴν κοινωνίαν, ἂν αὗται προσλαμβάνωσι χαρακτῆρα ὀξύν, ἂν ἐξέρχωνται ὡρισμένων ὁρίων, ἂν ἀπειλῶσι τὴν δημοσίαν τάξιν, ἂν παράγωσι κοινὸν σκάνδαλον, ἂν ἀπειλῶσι νὰ διαιρέσωσι καὶ νὰ προξενήσωσι τοιαῦτα κακὰ καὶ νὰ ταράξωσι τὴν γαλήνην καὶ τὴν ἡσυχίαν τῆς κοινωνίας, τότε ἔχει καθῆκον ἡ Πολιτεία νὰ μὴ ἀδιαφορήσῃ. Παρατηρῶ δὲ καὶ εἰς ἄλλα Συντάγματα ἐξ ἄλλων ἀφορμῶν — διότι αἱ ἀφορμαὶ πιθανὸν νὰ ὦσι ποικίλαι, τὰ ζητήματα εἶναι ὅμοια, ἀδιάφορον ἂν ἡ ἔρις καὶ ἡ διαφωνία καὶ αἱ συγκρούσεις μεταξὺ μερίδων τῆς κοινωνίας ἢ ἀτόμων ἀνηκόντων εἰς τὸ αὐτὸ Κράτος ἔχουσιν ἀφορμὴν τὴν γλῶσσαν ἢ τὴν θρησκείαν ἢ ἴσως τὸ ἱπποδρόμιον ἢ οἱονδήποτε ἄλλο — ὅτι ἡ Πολιτεία δὲν δύναται νὰ εἶναι ἀδιάφορος εἰς τὴν μορφήν, ἣν θὰ λάβῃ ὁ ἀνταγωνισμὸς οὗτος καὶ εἰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ἤθελε φέρει εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν. Παρατηρῶ εἰς τὸ ἑλβετικὸν Σύνταγμα ὅτι «τὰ καντόνια καὶ ἡ ὁμοσπονδία ἡ ἑλβετικὴ δύνανται νὰ λάβωσι τὰ ἀναγκαῖα μέτρα διὰ τὴν διατήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως καὶ τῆς εἰρήνης μεταξὺ τῶν μελῶν τῶν διαφόρων θρησκευτικῶν κοινοτήτων». Εἰς τὸ ἄνω Σύνταγμα βλέπει κανεὶς καὶ μίαν ἔτι αὐστηροτέραν διάταξιν, προκειμένου περὶ μιᾶς τάξεως ἀνθρώπων θεωρουμένων ὅτι διαταράσσουσι διὰ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῶν τὴν εἰρήνην καὶ τὴν γαλήνην εἰς τὸν ἑλβετικὸν λαόν, καὶ ἡ τάξις αὕτη εἶναι ἡ τῶν Ἰησουϊτῶν, περὶ ὧν τὸ Σύνταγμα λέγει, ὅτι δὲν τοῖς ἐπιτρέπει νὰ μένωσιν εἰς τὸ Κράτος. Τὸ ἑλβετικὸν Σύνταγμα δὲν συνιστᾷ θρησκείας, δὲν κηρύσσεται ὑπὲρ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς θρησκείας, δὲν λύει θρησκευτικὰ ζητήματα, ἀλλ’ ἀποδεικνύει τὴν ὕπαρξιν τῆς Πολιτείας καὶ τὴν πρέπουσαν, τὴν ἐν καιρῷ γενομένην δρᾶσιν τῆς Πολιτείας πρὸς πρόληψιν ζημιῶν εἰς τὸ Κράτος, εἶναι δὲ αἱ διαιρέσεις τῶν πολιτῶν κατὰ τὴν ταπεινήν μου ἀντίληψιν μία ἀπὸ τὰς μεγαλειτέρας ζημίας εἰς Κράτος καὶ μάλιστα ὀλιγοπληθές, τὸ ὁποῖον ἔχει ἀνάγκην ἑνώσεως, πλήρους συνεργασίας τῶν δυνάμεων αὐτοῦ πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ δυσχεροῦς αὐτοῦ ἔργου. Πᾶσα ἀνακίνησις ζητήματος εἴτε γλωσσικοῦ εἴτε θρησκευτικοῦ, καὶ μάλιστα ἐν οὕτω χαλεποῖς καιροῖς, μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀδίκημα πρὸς τὸ ἔθνος καὶ τὸν προορισμὸν τοῦ Κράτους καὶ ζημία. Ἕκαστος εἶναι ἐλεύθερος, ἐπαναλέγω, μέχρις ὁρίων καὶ τὸ ἑλληνικὸν Κράτος καὶ ἡ ἑλληνικὴ συνείδησις ἐπροστάτευσαν πάντοτε καὶ προστατεύουσι τὴν ἐλευθερίαν τῆς σκέψεως, σέβονται τὴν ἐλευθερίαν τοῦ αἰσθήματος καὶ τοῦ συναισθήματος, τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν διανοημάτων, ἀλλά, λέγω, μέχρις ὁρίων· διότι ἐκεῖ, ἔνθα ἡ ἐλευθέρα δρᾶσις ἀτόμου ἢ μερίδος συναντᾷ τὴν σφαῖραν τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἄλλου, ἐκεῖ βεβαίως εἶναι ἔργον τῆς Πολιτείας νὰ ἐπεμβῇ. Εἶναι δικαία ἀξίωσις τοῦ ἀτόμου, ἐπίσης δὲ καὶ παντὸς λαοῦ, τὸ νὰ ἀξιοῖ νὰ σέβηται πᾶς τις πρῶτον τὰ εἰς αὐτὸν ἀνήκοντα, τὰ ἰδικά του κτήματα, ἐκεῖνα διὰ τὰ ὁποῖα εἰργάσθη καὶ ἐφ’ ὧν διὰ τοῦ κόπου καὶ τοῦ αἵματός του ἐπέθηκε τὴν σφραγῖδά του, ἀλλὰ μετ’ αὐτὰ τὰ διανοητικὰ καὶ τὰ ἠθικά, τὰ πνευματικὰ δηλαδὴ προϊόντα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἠθικὰς πράξεις των, τὴν τιμὴν τούτων· ὅπως δὲ παρὰ τοῖς ἀτόμοις, οὕτω καὶ παρά τινι λαῷ· ἔχουσι καὶ οἱ λαοὶ τὰ ὑλικὰ καὶ τὰ ἠθικὰ ἀγαθά, τὰ προϊόντα τῆς ἐνεργείας των, ὄχι μόνον τὰ ἐπιστημονικὰ προϊόντα, ἀλλὰ καὶ ὅσα ὁ βίος αὐτῶν ἐδημιούργησε, τὸ δίκαιον, τὰ ἤθη, τὴν θρησκείαν καὶ τὴν γλῶσσαν. Εἶναι καὶ ἡ γλῶσσα ἓν ἐκ τῶν μεγίστων ἀγαθῶν ἔθνους τινός, εἶναι αὐτὴ ἡ ψυχὴ τοῦ ἔθνους, καὶ δικαίως πᾶς τις ἔχεται τῆς γλώσσης αὐτοῦ καὶ συζῇ μετ’ αὐτῆς, διότι ἡ γλῶσσα ἑνὸς λαοῦ εἶναι τὸ κάτοπτρον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ καὶ τὸ ὄργανον, δι’ οὗ δρᾷ διανοητικῶς τε καὶ ἠθικῶς. Δὲν εἶναι λοιπόν τι τυχαῖον, δὲν εἶναι ἔνδυμα, τὸ ὁποῖον λαμβάνει καὶ ἀποβάλλει εὐχερῶς· εἶναι κἄτι τι, τὸ ὁποῖον προῆλθεν ἀπὸ τὴν ψυχήν, εἶναι πλάσμα τῆς ψυχῆς καὶ ὄχι πλάσμα τῆς στιγμῆς, ἀλλὰ πλάσμα γενεῶν, τὸ ὁποῖον αἱ γενεαὶ ἐκληροδότησαν εἰς τὰς γενεάς. Εἶναι ἓν μέγα ἀγαθόν, εἶναι μέγα κτῆμα τοῦ ἔθνους, καὶ ὀρθῶς ὁ λαὸς αἰσθάνεται ὅτι προσβάλλεται, ὅταν τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν αὐτὸς θεωρεῖ καλὴν καὶ πατροπαράδοτον, τὴν βλέπῃ προσβαλλομένην. Τοιοῦτο κτῆμα καὶ θησαυρὸν θεωρεῖ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ τὸ Ἱερὸν Εὐαγγέλιον καὶ τὴν γλῶσσαν, ἐν ᾗ ἐγράφη, πᾶσαν δὲ προσβολὴν τὴν αἰσθάνεται ὡς προσβολὴν τοῦ εἶναι, τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Ἐξετάζω πῶς ἔχει ψυχολογικῶς καὶ ἠθικῶς παρὰ τῷ λαῷ τὸ πρᾶγμα· αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις, αὐτὸ εἶναι τὸ πρᾶγμα, εἰς τὸ ὁποῖον θέλοντες καὶ μὴ θέλοντες ὀφείλομεν νὰ προσέξωμεν. Διὰ τοῦτο, λέγω, ὁ λαὸς ἠσθάνθη ὡς προσβολὴν κατὰ τοῦ αἰσθήματος αὐτοῦ τοῦ ἐθνικοῦ καὶ τοῦ θρησκευτικοῦ ὅσα ἄλλοτε ἐν Ἀθηναϊκῷ φύλλῳ εἴδομεν ὑπὸ τύπον δῆθεν μεταφράσεως τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου, ἐν ᾗ τὴν Μ. Πέμπτην ὁ Χριστὸς ἔκαμε «κρυφὸ τσιμποῦσι» καὶ ἄλλα τοιαῦτα. Ὅλα αὐτά, τὰ ὁποῖα ἠκούσατε περὶ γλώσσης νέας, εἶναι γνωστὸν ὅτι μετ’ ἀηδίας καὶ περιφρονήσεως τὰ ἤκουσεν ὁ λαός, κατ’ ἀρχὰς μὲ γέλωτας καὶ καγχασμούς. Πρῶτος εἰσηγητὴς αὐτῆς τῆς νέας γλώσσης ἦτο ὁ Μελαγχροινός, ὁ ὁποῖος πλάττων νέας ἰδιορρύθμους καὶ ἀστείας λέξεις τῆς ἐπινοίας του προυκάλει διὰ τὸ παράδοξον αὐτῶν τὴν εὐθυμίαν καὶ τοὺς γέλωτας κατ’ ἀρχὰς στενοῦ κύκλου φιλοπαιγμόνων Ἀθηναίων φίλων του. Ὀλίγον βραδύτερον εἴδομεν παρ’ ἄλλων πλήθη νέων λέξεων, ἀγνώστων λέξεων. Τότε εἴδομεν τὴν ὑποτείνουσαν λεγομένην «ἀποκατινὴν τεντώστραν» καὶ ἄλλα τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα παρήγαγον εἰς τὸν λαὸν δυσάρεστον αἴσθησιν καὶ βδελυγμίαν καὶ ἐθεωρήθησαν, σοβαρῶς λεγόμενα, ὡς προσβάλλοντα τὸ ἐθνικὸν αὑτοῦ αἴσθημα καὶ τὸν ἐθνικὸν αὑτοῦ χαρακτῆρα. Πληθὺν τοιούτων λέξεων γνωρίζετε ὑμεῖς, διότι οἱ πλεῖστοι, πιστεύω, θὰ ἠκούσατε, καὶ κρίνω περιττόν, ὅσον καὶ ἀηδές, νὰ τὰς ἐπαναλάβω· ἀλλὰ τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον ἐξ αὐτοῦ ἐγεννήθη, ἦτο μία ἀηδία, μία ἀγανάκτησις, μία ὀργή. Εὑρισκόμεθα πραγματικῶς ἐνώπιον μιᾶς ὅλως νέας γλώσσης, πηγὴν ἐχούσης γνωστὸν στενὸν κύκλον ἀνθρώπων, τῶν ἐπικληθέντων μαλλιαρῶν, ὅστις διὰ τῶν πλουσίων ὄντως μέσων αὑτοῦ ζητεῖ νὰ γίνῃ εὐρύτερος, ἐνώπιον ἑνὸς φαινομένου, τὸ ὁποῖον μόνον εἰς τοὺς ἀγρίους λαούς, ἂν ἐρευνήσωμεν, τὸ βλέπομεν. Εἰς τὰ βάθη τῆς Βραζιλίας, εἰς τὰς ἀποκέντρους χώρας τῆς Νοτίου Ἀφρικῆς, εἰς τοὺς ἀγρίους, τοὺς βαρβάρους λαοὺς μόνον βλέπομεν ὅμοια φαινόμενα. Ὡς ἀναφέρουσιν οἱ περιηγηταί, εἰς τὴν Βραζιλίαν παρὰ τοῖς ὅλως ἀπαιδεύτοις καὶ ἀγρίοις ζῶσι φυσικῶς λαοῖς (ἀναγινώσκει): «ἡ γλωσσικὴ κίνησις καὶ μεταβολὴ εἶναι ἐξόχως ταχεῖα καὶ ζωηρά· ἐπικρατεῖ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τῆς Βραζιλίας μία τόσον μεγάλη γλωσσικὴ διαφορά, ὥστε κατὰ μῆκος ἑνὸς ποταμοῦ εἰς ἔκτασιν 400 περίπου χιλιομέτρων ἀπαντᾷ τις 8 ὅλως διαφόρους ἀπ’ ἀλλήλων γλώσσας». Οἱ γνῶσται τῶν χωρῶν ἐκείνων ἰδοὺ πῶς ἐξηγοῦσι τὸ φαινόμενον, ὅτι, ἐνῷ κάθηνται οἱ ἰθαγενεῖς πλησίον τῆς πυρᾶς των, διέρχονται τὴν ὥραν των ἐπινοοῦντες νέας λέξεις· ὅσῳ δὲ περισσοτέραν ἐντύπωσιν κάμωσι καὶ παράδοξοι φανῶσιν αὗται εἰς τοὺς ἀκροατάς, τόσῳ ἀκρατήτους προκαλοῦσι γέλωτας, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἀναγράφονται εἰς τὸ λεξιλόγιόν των. Ὅμοιον φαινόμενον παρατηρεῖται εἰς τὴν Νότιον Ἀφρικήν. Πολλάκις τὰ παιδία ἐγκαταλελειμμένα ὑπὸ τῶν γονέων ἠναγκάσθησαν νὰ πλάσωσι νέαν διάλεκτον, ὥστε μετὰ μίαν γενεὰν ἱεραπόστολοι, ἐπιστρέφοντες καὶ ἐπισκεπτόμενοι ἐκ νέου τὴν χώραν ἐκείνην, νὰ εὑρίσκωσι νέαν γλῶσσαν. Τόσον συχνὴ εἶναι ἡ ἀλλαγὴ τῆς γλώσσης ἐκεῖ· τοῦτο δὲ κινδυνεύομεν νὰ πάθωμεν καὶ ἡμεῖς μὲ τὴν ὑπὸ γνωστοῦ κύκλου ἀνθρώπων ἐπίμονον ἐπινόησιν νέων χυδαίων ἢ χυδαιοπρεπῶν λέξεων καὶ τὴν πολιτογράφησιν αὐτῶν εἰς τὰ δι’ ἁδρᾶς δαπάνης ἐκδιδόμενα ὑπ’ αὐτῶν βιβλία.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, τὸ ἡμίωρον πλησιάζει νὰ λήξῃ.

§158Θ. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν θὰ ἐξαντληθῇ ὁ χρόνος, θὰ σταματήσω καὶ θὰ παρακαλέσω νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ λάβω καὶ ἐκ δευτέρου βραδύτερον τὸν λόγον. Ἰδοὺ τί λέγει περὶ τῶν τοιούτων λαῶν καὶ τῶν λόγων τῆς τοιαύτης γλωσσικῆς βαθμίδος ὁ ἔξοχος γλωσσολόγος Max Müller. Πρῶτον ὅμως ἰδοὺ τί λέγει ὁ ἔξοχος ψυχολόγος Lazarus (ἀναγινώσκει): «ὅτι μεγίστης προσοχῆς ἄξιον εἶναι, ὅτι, ὅσῳ ἀτελεστέρα εἶναι ἡ γλωσσικὴ δημιουργία λαοῦ τινος, τόσῳ ταχυτέρα εἶναι ἡ μεταβολὴ αὐτῆς». Ὁ δὲ διάσημος γλωσσολόγος Max Müller λέγει, ὅτι (ἀναγινώσκει): «Παρὰ τοῖς ἀγρίοις καὶ ἀπολιτίστοις λαοῖς τῆς Σιβηρίας, τῆς Ἀφρικῆς καὶ τοῦ Σιὰμ παρετηρήθη ὅτι ἀρκοῦσι δύο ἢ τρεῖς γενεαί, ὅπως τὴν ὅλην ὄψιν τῶν διαλέκτων αὐτῶν μεταβάλωσι. Θὰ πιστεύσῃ τις ὅτι ἀπὸ τῶν χρόνων τοῦ Cook πέντε ἐκ τῶν δέκα ἁπλῶν ἀριθμητικῶν ὀνομάτων ἐν τῇ γλώσσῃ τῆς Ταΐτης ἀπεβλήθησαν καὶ διὰ νέων ἀντικατεστάθησαν; Καὶ ὅμως τοῦτο ἐγένετο». «Ἡ τοιαύτη ἀποβολὴ καὶ ἀπώλεια τῶν προγενεστέρων γλωσσικῶν δημιουργημάτων—παρατηρεῖ ὁ βαθὺς ψυχολόγος καὶ φιλόσοφος Lazarus—εὐθὺς ὡς οἱαδήποτε ὁρμὴ ἐδημιούργησε νέα, θεωρητέα ἀσφαλὲς γνώρισμα κατωτέρου πολιτισμοῦ. Τοὐναντίον δὲ ἀνώτερος πολιτισμὸς ἐκδηλοῦται ἐν τῇ διατηρήσει καὶ τῶν ἀρχαίων τύπων...Οἱ παλαιοὶ οὗτοι τύποι συντελοῦσιν, ἔνθα ὑφίσταται σταθερὰ παράδοσις, ὅπως προσλαμβάνωσι ἀρχαϊκόν τινα χαρακτῆρα, ὅστις παρέχει εἰς αὐτοὺς ὡρισμένην, ὅσῳ καὶ λεπτὴν εἰδικὴν ἀξίαν. «Μεμορφωμένοι λαοὶ εἶναι ἱστορικοὶ καὶ τἀνάπαλιν, ἱστορικοὶ λαοὶ εἶναι μεμορφωμένοι. Ἀλλ’ ἀμφότερα ὅμως ταῦτα, μόρφωσις καὶ ἱστορία, συντόμως εἰπεῖν, ἐρείδονται ἐπὶ τούτου, ὅτι αἱ προγενέστεραι μορφαὶ τοῦ βίου καὶ τῆς δημιουργικῆς δράσεως δὲν ἐξαφανίζονται, ἐνῷ νέαι δημιουργοῦνται». Ὀρθῶς δὲ παρατηρεῖ καὶ ὁ Γεώργιος Κούρτιος ὅτι «χαρακτὴρ τοῦ γλωσσικοῦ βίου, ὅστις ἔχει ὑψίστην σπουδαιότητα διὰ τὴν κατανάλωσιν τοῦ γλωσσικοῦ οἰκοδομήματος, εἶναι ἡ γνησίως συντηρητικὴ τάσις τοῦ διατηρεῖν παρὰ τοῖς νεωτέροις γλωσσικοῖς δημιουργήμασι τὰ παλαιότερα. Ἡ γλῶσσα σπανίως ἐγκαταλείπει τι ἐντελῶς, ὅπερ ποτὲ εἶχεν. Ὅπως τὸ νέον προσάπτεται πάντοτε πρὸς τὸ παλαιόν, οὕτω καὶ τὸ παλαιὸν δυσκόλως παύει ἐντελῶς νὰ εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, ἐκτὸς τοῦ συρμοῦ» Ἡ παρατήρησις αὕτη τοῦ Κουρτίου, λέγει ὁ πολὺς Lazarus, εἶναι τελείως ἐπιτυχής, ἂν λεχθῇ ἰδίως διὰ τὴν γλῶσσαν τῶν μεμορφωμένων λαῶν· ἴσως μάλιστα δύναται νὰ ὑψωθῇ καὶ εἰς γνώρισμα τούτων». Ἀλλὰ τὸ γνώρισμα ὅμως τοῦτο, ὅπερ ἔχει ὁμολογουμένως καὶ ἡ νεωτέρα ἡμῶν ἑλληνικὴ γλῶσσα, ἡ γλῶσσα, ἣν πάντες αἰσθανόμεθα καὶ δι’ ἧς σήμερον ἅπαντες οἱ Ἕλληνες, καὶ οἱ τὰ μάλιστα ἀπ’ ἀλλήλων τοπικῶς ἀφιστάμενοι, ἐπικοινωνοῦσι πρὸς ἀλλήλους, ἡ γλῶσσα αὕτη, εἰς ἣν καὶ ἡμεῖς τὴν στιγμὴν ταύτην ἐκφράζομεν τὰ διανοήματα, τὰ συναισθήματα καὶ τὰς βουλήσεις ἡμῶν, ἡ δικαίως διὰ πάντα ταῦτα καλουμένη ἐθνικὴ ἡμῶν γλῶσσα, τὸ πολύτιμον, λέγω, τοῦτο γνώρισμα αὐτῆς ἐπιζητοῦσι ν’ ἀφαιρέσωσι βιαίως ἀπ’ αὐτῆς οἱ ἐχθροὶ τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν γλώσσης.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἡμίωρον ἐξηντλήθη.

§160ΘΕΜ. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀρκοῦμαι εἰς ταῦτα ὡς εἰς εἰσαγωγὴν εἰς τὴν πρότασίν μου, ἐπιφυλάσσομαι δέ, ὅταν μοὶ δοθῇ ὁ λόγος δευτέραν φοράν, νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερεστέραν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος. (Ἰδὲ τροπολογίαν ἐν Βʹ Ἀναθεωρητικῇ Βουλῇ).

§161Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐπιμένετε εἰς τὸ ἄρθρον ὡς ἔχετε διατυπώσει αὐτό;

§162Θ. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δέχομαι πᾶσαν δυνατὴν ἐπὶ τὸ βέλτιον τροπολογίαν.

§163Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐάν, Κύριοι, διετυποῦτο ἡ ἀξίωσις, ἵνα ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγραφῇ διάταξις, καθ’ ἣν θ’ ἀπηγορεύετο εἰς τοὺς ὑπηκόους Ἕλληνας, διότι ἐπ’ αὐτῶν θὰ ἐξετείνετο τὸ κράτος τοῦ Συντάγματος, ἡ χρῆσις οἱασδήποτε γλώσσης, οἱουδήποτε γλωσσικοῦ ἑλληνικοῦ ἰδιώματος, βεβαίως τοιαύτη τις διάταξις δὲν ἤθελεν εἶναι δυνατὸν ἵνα γένηται εὐμενῶς ἀποδεκτή, καὶ ἡ ἐπ’ αὐτῆς συζήτησις ἤθελεν εἶναι ἐντελῶς ἀλλοτρία τοῦ σκοποῦ, τοῦ προορισμοῦ τοῦ συνεδρίου τούτου, συνελθόντος οὐχὶ ἵνα καταλύσῃ, ἀλλ’ ἵνα ἀναστηλώσῃ τὰς ἐλευθερίας τοῦ ἀτόμου. Ἡ διατύπωσις ὅμως τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας βουλευτοῦ κ. Μιχαλοπούλου, συμπληρουμένης, ὡς συνεληρώθη, διὰ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας βουλευτὴς κ. Κουλουμβάκης, οὐ μόνον προσήκει μετὰ σοβαρότητος νὰ μελετηθῇ, ἀλλὰ νομίζω καὶ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκρουσθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἡ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Συντάγματι ἀνακήρυξις γλώσσης ἐπισήμου δὲν εἶναι πρωτοφανές τι, οὐδ’ ἀλλότριον πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἀποστολὴν τοῦ συνεδρίου τούτου. Ἐφ’ ὅσον ἡ φύσις αὐτὴ τῶν πραγμάτων καὶ τὰ ἐκ τῆς Ἱστορίας δεδομένα μᾶς διδάσκουσιν ὅτι ἐν τῇ λαλουμένῃ γλώσσῃ εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ ἀπόλυτος ταυτότης τύπων, ἀπόλυτος ταυτότης καταλήξεων καὶ ἑνότης ἐν τῇ προφορᾷ, ἐξ ὧν καὶ ἄλλων ἔτι λόγων προκύπτουσι τὰ γλωσσικὰ ἰδιώματα, καταδήλως προκύπτει ἡ ἀνάγκη μιᾶς κοινῆς γλώσσης ἐχούσης τοὺς ἐκλεκτοτάτους τῶν τύπων, τὰς ἑλληνικωτάτας τῶν λέξεων καὶ τὴν κατακηλοῦσαν τὴν ἀκοὴν καλλιφωνίαν ἐν τῇ προφορᾷ. Τοιαύτη κοινὴ πάντων τῶν Ἑλλήνων γλῶσσα εἶναι ἡ γλῶσσα τῶν σχολείων, τοῦ ἄμβωνος, τῶν δικαστηρίων, τῆς Βουλῆς, ἡ γλῶσσα τέλος ἡ γραφομένη.

§164Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ γλῶσσα ἡ αἰσθανομένη.

§165Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἡ γλῶσσα ἡ αἰσθανομένη μοὶ ψιθυρίζει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ἡ συγκινοῦσα θέλει ἴσως νὰ εἴπῃ, καὶ γλῶσσα τοιαύτη εἶναι ἡ γλῶσσα, εἰς τὴν ὁποίαν πάντες οἱ Ἕλληνες, Στερεοελλαδῖται, Θεσσαλοί, Πελοποννήσιοι, νησιῶται, δοῦλοι, ἐλεύθεροι, συνεννοοῦνται. Ἑλληνικὴ γλῶσσα δὲν εἶναι, κ. συνάδελφε, ἐκείνη, τὴν ὁποίαν μόνον γνωρίζουσιν ὅσοι ἐδημιούργησαν αὐτήν, καὶ τὴν ἐδημιούργησαν κατὰ τρόπον στρεβλωτικὸν τῆς γλώσσης τῆς κρατούσης (χειροκροτήματα), κατὰ τρόπον ἀναιρετικὸν τῆς αἰωνίας ἰδέας τοῦ καλοῦ, τῆς ἑνιαίας γνώμης σύμπαντος τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, ὅλου τοῦ σοφοῦ κόσμου, διὰ μυρίων στομάτων καὶ δι’ ὅλων τῶν αἰώνων διακηρύττοντος ὅτι τὸ ἰδεῶδες καλὸν εὕρηται ἐν τῇ Ἑλληνικῇ γλώσσῃ. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι). Ἐν τῇ Ἑλληνικῇ γλώσσῃ τῇ ἀρχαίᾳ, τῇ εὐλογηθείσῃ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, κεῖται τὸ ἰδεῶδες καλόν· πρὸς ἐκεῖνο τὸ ἰδεῶδες καλὸν τὸ ἀμιγῶς ἑλληνικὸν δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀποκόψωμεν τὴν ὁδόν, ἡ ὁποία μᾶς ἄγει ἐκεῖ.

§166Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Σύρριζα.

§167Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Θὰ τὴν ἀποκόψητε σεῖς, οἱ ὁποῖοι λέγετε αὐτὴν τὴν λέξιν, ἀλλὰ θὰ μετανοήσητε σεῖς πρῶτος, ἐὰν ἐπικρατήσητε....

§168Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Μὲ παρεξηγήσατε. Ἐγὼ συμφωνῶ μεθ’ ὑμῶν· εἶμαι σύμμαχος ὑμῶν.

§169Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Συγγνώμην· ἐνόμισα ὅτι εἶσθε ἐναντιοφρονῶν. Συμφωνῶ πρὸς ἐκείνους, οἵτινες τὸ γλωσσικὸν ζήτημα θεωροῦσιν ἐθνικόν, καὶ ὅ,τι ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἀποτελεῖ τὸν κίνδυνον δὲν εἶναι αἱ μεμονωμέναι ἀπόπειραι νεανιῶν τινων καὶ ἡλικιωμένων ἄλλων, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν ὅτι δύνανται διὰ στρεβλώσεως τῆς γλώσσης, διὰ δημιουργίας ἀκαταλήπτων καὶ βαναύσων ἐντελῶς λέξεων, δι’ ἐκφράσεων ἀσχέτων πρὸς τὴν ἰδέαν τοῦ καλοῦ, τοῦ ἑλληνικοῦ καλοῦ, νομίζουσι, λέγω, καὶ προσπαθοῦσι νὰ δημιουργήσωσιν ἄλλην γλῶσσαν. Αἱ ἀπόπειραί των αὗται θὰ συντριβῶσι βεβαίως. Ἀλλ’ αἱ ἀπόπειραι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατέχουσι δημοσίας θέσεις, οἱ ὁποῖοι κατέχουσι διδακτικὰς θέσεις, ἐκείνων αἱ ἀπόπειραι εἶναι ἐπικίνδυνοι. Ἔρχομαι, Κύριοι, ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ κίνδυνος αὐτὸς ἐξερράγη ἐν ὅλῃ αὐτοῦ τῇ ὀξύτητι. Ἀπεκαλύφθη ὅτι εἰς τὴν πόλιν τοῦ Βόλου λειτουργεῖ ἓν παρθεναγωγεῖον λεγόμενον ἀνώτερον πρότυπον παρθεναγωγεῖον.

§170ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δημόσιον;

§171Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δημοσυντήρητον, διατελοῦν πάντοτε καὶ ὀφεῖλον νὰ διατελῇ ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τοῦ Κράτους. Εἰς τὸ πρότυπον αὐτὸ παρθεναγωγεῖον ἀπεκαλύφθησαν, Κύριοι, δύο κίνδυνοι σπουδαῖοι, ἀπεκαλύφθη εἷς κίνδυνος ἀναγόμενος εἰς προσβολὴν κατὰ τῆς θρησκείας, ἀπεκαλύφθη ἕτερος κίνδυνος ἀναγόμενος εἰς στρέβλωσιν τῆς γλώσσης, εἰς στρέβλωσιν τῆς γλώσσης ἀφορῶσαν τὸ ἀσθενέστερον τῶν φύλων, τὸ φῦλον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀσκεῖ μεγίστην ἐπιρροὴν ἐν πᾶσι τοῖς ζητήμασιν, ἰδίως δὲ εἰς τὴν διαμόρφωσιν τῆς γλώσσης ἐν τῷ οἴκῳ. Εἰς τὸ σχολεῖον αὐτὸ φοιτῶσι κοράσια, τὰ ὁποῖα ἀπεφοίτησαν ἐκ τοῦ πλήρους δημοτικοῦ σχολείου. Τὸ πλῆρες δημοτικὸν σχολεῖον ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν Βʹ τάξιν τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου. Τὸ πρότυπον παρθεναγωγεῖον ἄρχεται ἀπὸ τῆς τρίτης τάξεως τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου. Ἡ μαθήτρια, τῆς ὁποίας εἶδον τὰς ἐκθέσεις ἰδεῶν, εἶναι δωδεκαετὴς τὴν ἡλικίαν, γράφουσα δὲ πέρυσιν ἔκθεσιν ἰδεῶν εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον γράφει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Ὑπομονή. «Ἡμέραν τινὰ δύο χωρικαί, ἡ Εὐαγγελία καὶ ἡ Ἑλένη, μετέβαινον ἐκ τοῦ χωρίου εἰς τὴν πόλιν φέρουσαι ἑκατέρα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἀνὰ ἓν κάνιστρον πλῆρες ὀπωρῶν· καθ’ ὁδὸν ἡ Εὐαγγελία ἐστέναζε καὶ ἐγόγγυζεν, ἐνῷ τοὐναντίον ἡ Ἑλένη ἐγέλα καὶ ἠστειεύετο· αἴφνης ἡ Εὐαγγελία εἶπεν εἰς τὴν Ἑλένην· «ἀπορῶ πῶς δύνασαι νὰ γελᾷς, ἐνῷ τὸ φορτίον σου ἔχει τὸ αὐτὸ βάρος μὲ τὸ ἰδικόν μου» κτλ. Ἐφέτος ὑπεβλήθη εἰς τὴν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν τοῦ προτύπου ἑλληνικοῦ παρθεναγωγείου· ἰδοὺ δὲ πῶς γράφει.

§172ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ ἰδία;

§173Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἡ ἰδία. Τὰ τετράδιά της τὰ εἶδον μὲ τοὺς ἰδίους μου ὀφθαλμούς (ἀναγινώσκει): «Ὡς τόσο ὁ γέρο–Γιάννης σηκώνεται καὶ βάζει στὴ τσέπη του τὰ λίγα λεφτάκια ποῦ ὁ σύντροφός του μάζεψε σ’ ἕνα παληὸ φέσι καὶ κοιτάζει ἂν αὐτὴ τὴ βραδειὰ πρέπει νὰ δειπνήσῃ ἢ ἂν θὰ μπορέσῃ νὰ φάῃ καμμιὰ γαβάθα φασούλια καὶ νὰ πιῇ μιὰ κοῦπα κρασὶ κλπ. κλπ.».

§174ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἄξιον λόγου...

§175Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Θὰ ἦτο ἴσως οὐχὶ ἄξιον λόγου, ὅπως εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος, ἐὰν αὐτὴ ἦτο ἡ γλῶσσα τοῦ παιδίου, ἐὰν ἐγνώριζε νὰ τὴν γράψῃ. Ἀλλ’ ἰδοὺ τί ἀποκαλύπτει ἡ παρατήρησις ἐπὶ τοῦ τετραδίου τοῦ παιδίου αὐτοῦ. Θέμα ἐκθέσεως ἰδεῶν ἐδόθη, κατὰ τὴν φρασεολογίαν τοῦ διευθυντοῦ τοῦ σχολείου, «πῶς περνοῦν εἰς τὸ σπίτι». Γράφει τὸ κοράσιον· «Πρῶτον εἰς ἡμᾶς ἐξυπνοῦν οἱ γονεῖς μας»· ὁ διδάσκαλος διορθώνει μὲ ἐρυθρὰν μελάνην, διὰ νὰ καταστήσῃ ἐμφανεστέραν τὴν ἐντύπωσιν τοῦ διδασκομένου γλωσσικοῦ ἰδιώματος· «Πρῶτον σὲ μᾶς ξυπνοῦν οἱ γονεῖς μας». Θὰ θαυμάζητε ἴσως πῶς ἀφῆκεν ἀδιόρθωτον τὸ οἱ γονεῖς μας. Φαίνεται ὅμως ὅτι ὁ καλὸς αὐτὸς Ἑλληνικὸς καὶ κοινῶς ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ παραδεδεγμένος τύπος διέλαθε τὴν προσοχὴν τοῦ διδασκάλου, ὅστις θὰ τὸ ἀντικαθίστα διὰ τοῦ οἱ γονέοι μας, τὰ γονικά μας, ἢ δὲν ἠξεύρω πῶς. Ἡ μαθήτρια γράφει παρακάτω· «πόσον μοῦ ἀρέσει νὰ», ὁ διδάσκαλος διορθώνει μὲ ἐρυθρὰν μελάνην· «πόσο μοῦ ἀρέσει»· ἦτο λάθος γλωσσικὸν τὸ πόσον, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ διορθώσῃ μὲ ἐρυθρὰν μελάνην, ἵνα μείνῃ ἐντετυπωμένον εἰς τὴν μνήμην τοῦ κορασίου ὁ ἀμείλικτος κατὰ τοῦ τελικοῦ ν πόλεμος, ὃν ἔχει κηρύξει ὁ διδάσκαλος. Ἡ νέα γράφει ἐπὶ τῇ βάσει τῆς γραμματικῆς καὶ τῶν τύπων, τοὺς ὁποίους ἐδιδάχθη εἰς τὸ ἑλληνικὸν σχολεῖον. Γράφει παρακάτω «νὰ χωρισθῶμεν»· ὁ διδάσκαλος διορθώνει μὲ ἐρυθρὰν μελάνην «νὰ χωρισθοῦμε»· δὲν ἐπιτρέπεται, βλέπετε, εἶναι ἀγραμματωσύνη, εἶναι ἔγκλημα νὰ γράψῃ «νὰ χωρισθῶμεν». Τὸ σχολεῖον αὐτό, Κύριοι, λειτουργεῖ ἀπὸ ἑνὸς καὶ πλέον ἔτους ἐκεῖ.

§176ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ποῖος τὸ διευθύνει;

§177Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ὁ κ. Δελμοῦζος.

§178ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Γνωρίζετε εἰς ποίαν ἑταιρείαν ἀνήκει ὁ κ. Δελμοῦζος; Εἰς τὴν κοινωνιολογικήν!

§179Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν ἐφρόντισα νὰ μάθω οὔτε τὰς γνώμας τοῦ κ. Δελμούζου οὔτε τὰς ἑταιρείας, εἰς ἃς ἀνήκει ἢ εἶναι μέλος. Ὁ κ. Δελμοῦζος δύναται νὰ ἀνήκῃ εἰς τὴν κοινωνιολογικὴν ἑταιρείαν ἢ καὶ εἰς πᾶσαν ἄλλην, νὰ ἔχῃ οἱασδήποτε πεποιθήσεις θέλει περὶ τῶν κοινωνικῶν πραγμάτων, νὰ ἔχῃ οἱασδήποτε γνώμας θέλει περὶ τῶν δημοσιονομικῶν πραγμάτων, νὰ ἔχῃ οἱασδήποτε ἰδέας θέλει περὶ πολιτικῶν πραγμάτων· ὁ κ. Δελμοῦζος, κατ’ ἐμέ, ὅτε εἶναι διδάσκαλος καὶ ὁρκίζεται νὰ διδάξῃ τὴν γλῶσσαν τὴν Ἑλληνικήν, τῆς ὁποίας ἕνα κοινὸν τύπον ἔχομεν πάντες οἱ Ἕλληνες, δὲν ἐδικαιοῦτο οὐδ’ ἐπιτετραμμένον ἦτο εἰς αὐτὸν οὔτε τὸ ἰδίωμά του τὸ Ῥουμελιώτικο νὰ διδάξῃ, ἀλλ’ οὔτε καὶ τὸ ἀλαμπουρνέζικο ἰδίωμα, οὗ ἐμνήσθην. (Χειροκροτήματα). Οἱ διδάσκαλοι, Κύριοι, ἀναλαμβάνοντες τὴν μεγάλην ἐντολὴν τῆς διαμορφώσεως καὶ τῆς διαπαιδαγωγήσεως τῶν νέων Ἑλλήνων καὶ τῶν νέων Ἑλληνίδων, δύνανται ν’ ἀποβῶσιν ὀλέθριοι ἀμνημονοῦντες τῶν ὑποχρεώσεων αὑτῶν· καὶ ὁ κ. Δελμοῦζος, ἀφοῦ ἠναγκάσθην ἤδη νὰ τὸν ὀνομάσω, διὰ τῆς διδασκαλίας αὑτοῦ κατεδείχθη αἱρεσιώτης ἐπιλήσμων τῶν μεγάλων αὐτοῦ ἐπαγγελματικῶν ὑποχρεώσεων. Δὲν τῷ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἀνέλθῃ τὴν ἕδραν τοῦ διδασκάλου καὶ νὰ διδάξῃ τὸ ἰδίωμά του, τὸ ἰδίωμα τὸ Ῥουμελιώτικο· ἀλλὰ δὲν τῷ ἦτο κατὰ μείζονα λόγον ἐπιτετραμμένον νὰ ἀνέλθῃ τὴν ἕδραν τοῦ διδασκάλου καὶ νὰ διδάξῃ τὸ ἰδίωμα αὐτό, τὸ στρέβλωμα αὐτό, τό, δὲν γνωρίζω πῶς νὰ τὸ ὀνομάσω, τὸ ἀκατονόμαστον αὐτὸ ἰδίωμα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ διδάξῃ. Καὶ ἐὰν πρόκειται νὰ ὑποβάλωμεν τὰ τέκνα μας εἰς τὸν κόπον τῆς ἐκμαθήσεως τῶν γραμμάτων, ἐὰν πρόκειται νὰ ὑποβάλωμεν τὰ τέκνα μας εἰς τοὺς κόπους τῆς ἐκμαθήσεως γλωσσικῶν κανόνων, ἄ! σᾶς βεβαιῶ, ἐγὼ τοὐλάχιστον οὐδεμίαν στιγμὴν θὰ θυσιάσω τῶν πολυτίμων στιγμῶν τῶν τέκνων μου, ἵνα διδαχθῶσι τὸ ἰδίωμα αὐτό, τὸ στρέβλωμα αὐτό! Ἐὰν οὕτω θέλωσι τὴν διαμόρφωσιν τῶν Ἑλλήνων, ἂς ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ εἴπωσιν, ὅτι τὸ σχολεῖον εἶναι περιττόν, καὶ ἂς περιέρχωνται οἱ παράδοξοι αὐτοὶ αἱρεσιῶται τὴν Ἑλλάδα διδάσκοντες διὰ ζώσης ἕκαστος τὸ ἰδίωμά του. Καὶ οὕτω θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἰδεῶδες τέλειον.

§180Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὅπως φθάνομεν ὅλοι μας, ὅταν τελειώνωμεν τὸ γυμνάσιον.

§181ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι ὅσοι τελειώνουσι τὸ Γυμνάσιον καὶ εἶναι ἀνίκανοι νὰ γράψωσι μίαν ἐπιστολήν, αὐτοὶ γίνονται ὀπαδοὶ τῆς μαλλιαρῆς, καὶ ἐὰν θέλητε, κύριε Ὑπουργέ, σᾶς ὑποβάλλομεν εἰς δεῖγμα γραφῆς, διὰ νὰ ἴδητε πόσας ἀνορθογραφίας κάμνετε. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐγράφετε ποτε, ὅτι ὁ δεῖνα ἀπέθανε γοργῶς!

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Κουλουμβάκη, εἶσθε ταραξίας.

§183ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν εἶμαι ταραξίας, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω μήπως γίνω. (Γέλωτες).

§184Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν θὰ λησμονήσω ποτέ, Κύριοι, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἤκουσα ἀπὸ τοὺς λεγομένους δημοτικιστάς, πράγματι ὅμως μαλλιαρούς, ἢ δὲν γνωρίζω πῶς ἄλλως θέλουσι νὰ ὀνομάζωνται, ὅταν εἰς ἕνα ἐξ αὐτῶν φίλον μου, μετὰ τοῦ ὁποίου συνεζήτουν, εἶπον: διατί τώρα καθ’ ἣν στιγμὴν συζητεῖς δὲν μοῦ ὁμιλεῖς τὴν γλῶσσαν, ὑπὲρ τῆς ὁποίας μάχεσαι; Εἶναι εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ὁ συνάδελφός μου αὐτὸς ὁ ἀγαπητός; Διότι δὲν τὴν γνωρίζω, μοὶ εἶπε! Δὲν τὴν γνωρίζει ὁ ἴδιος, δὲν δύναται νὰ ἐκφράσῃ τὰ διανοήματά του εἰς αὐτήν, καὶ ἐν τούτοις ζητεῖ νὰ τὴν ἐπιβάλωμεν εἰς τὰ τέκνα μας, νὰ τὴν ἐπιβάλωμεν εἰς τὸ πανελλήνιον. (Χειροκροτήματα)

§185ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος εἶναι;

§186Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸν ὀνομάσω. Καὶ θέλουσι, Κύριοι, αὐτὴν τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ δὲν τὴν γνωρίζουσι, νὰ τὴν διδάξωσιν εἰς τὰ τέκνα μας, ἵνα, ἀγνοοῦντα καὶ τὴν ἀποσκορακισθησομένην καθαρεύουσαν, μὴ ὦσιν εἰς θέσιν νὰ διατυπώσωσι τὰ διανοήματά των, ἀφοῦ καὶ αὐτοὶ οἱ μετὰ φανατισμοῦ ὑπέρμαχοι αὐτῆς, οὓς βαρύνει τοὐλάχιστον στοιχειώδης ὑποχρέωσις νὰ τὴν ὁμιλῶσι καὶ νὰ τὴν γνωρίζωσι, δὲν διστάζουσι νὰ ὁμολογήσωσιν ὅτι τὴν ἀγνοοῦσιν. Ἐκεῖ λοιπὸν ἐγὼ βλέπω τὸν κίνδυνον καὶ μόνον ἐκεῖ· βλέπω τὸν κίνδυνον εἰς τὴν προτίμησιν αὐτῶν τῶν διαστρεβλωτῶν τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης εἰς μεγάλας καὶ δημοσίας θέσεις, καὶ μαχόμενος ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ κινδύνου τοῦ ἐθνικοῦ, τοῦ ἀπειλοῦντος τύφλωσιν πνευματικήν, αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ταχθῶ ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Μιχαλοπούλου, ἰδίᾳ δὲ ὑπὲρ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας βουλευτὴς προέτεινεν, ὅπως ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι, διότι τότε καὶ μόνον θὰ ἔχω καὶ ἐγὼ τὸ δικαίωμα νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ὅταν.....

§187Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Εἶναι καὶ αὐτὸς μαλλιαρός.

§188Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω τί εἶναι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. ......ὅταν θὰ ἔχῃ γραμματέα τοῦ Πανεπιστημίου τὸν κ. Παλαμᾶν, διότι σήμερον δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ τὸν ἐλέγξω. Θὰ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἐλέγξω τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, διότι εἰς τὴν θέσιν τοῦ γραμματέως τοῦ Πανεπιστημίου διατηρεῖ τὸν κ. Παλαμᾶν, κράτιστον μὲν ἑλληνιστὴν ἐξ ἐπαγγέλματος καὶ μεμελετημένης προαιρέσεως στρεβλωτὴν καὶ ὑβριστήν, δύναμαι νὰ τὸν εἴπω, τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης (εὖγε, εὖγε, καὶ χειροκροτήματα). Θὰ δύναμαι νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, διατί δὲν ἀπευθύνει ἓν δριμύ, δριμύτατον ἔγγραφον κατὰ τοῦ πρυτάνεως τοῦ Πανεπιστημίου, πρὸ τῶν ὀμμάτων τοῦ ὁποίου γράφεται τὸ ἑξῆς προσκλητήριον ἀπὸ μέρους τῶν φοιτητῶν (ἀναγινώσκει): «Φοιτητικὴ συντροφιά. Κύριοι, σᾶς προσκαλοῦμε τὴν Κυριακὴ 12 τοῦ Δεκέβρη 2 μ.μ. στὰ γραφεῖα τοῦ Νουμᾶ δρόμος Ἱπποκράτη 11, ὅπου θὰ μιλήσῃ ὁ Κωστῆς Παλαμᾶς. Ἀθήνα 10 τοῦ Δεκέβρη 1910. Ἡ ἐπιτροπή». Ἠκούσατε κανένα, Κύριοι, νὰ λέγῃ τὸν Δεκέμβριον Δεκέβρη, τὴν φοιτητικὴν ἕνωσιν φοιτητικὴ συντροφιά, καὶ τέρπει ὑμᾶς τὸ σκαιὸν αὐτὸ ὕφος τοῦ φοιτητικοῦ αὐτοῦ προσκλητηρίου; Ὅταν ἔχω τὴν διάταξιν τὴν συνταγματικήν, κατὰ τὴν ὁποίαν θ’ ἀπαγορεύηται νὰ καταλαμβάνωσι δημοσίας θέσεις οἱ οὑτωσὶ ἀσύστολοι στρεβλωταὶ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης, οἱ τοιοῦτοι παραβάται καὶ περιφρονηταὶ τῶν ἑλληνικῶν παραδόσεων, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἐξερχόμενος τῆς αἰθούσης ταύτης, μετὰ τὸν ἔλεγχον τὸν καυστικόν, τὸν ὁποῖον ἤθελεν ὑποστῆ ἐκ μέρους ἡμῶν, βεβαίως θὰ ἐνόει ὅτι πρῶτον ἔργον του ὀφείλει νὰ εἶναι, ὅταν μεταβῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον του, νὰ ὑποβάλῃ τὸ Διάταγμα τῆς ἀπολύσεως ἑνὸς τοιούτου ὑβριστοῦ τῶν ἑλληνικῶν παραδόσεων ὑπαλλήλου, καὶ θὰ ἠδυνάμην, δυνάμει τῆς διατάξεως ταύτης τῆς συνταγματικῆς, νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας διατί ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον παρημέλησε νὰ ἐποπτεύσῃ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας θὰ μετέβαινεν ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς εἰς τὸ γραφεῖον του, διὰ νὰ ὑποβάλῃ ἀμέσως τὸ Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἀπελύοντο ὅλαι αἱ διοικητικαὶ ἀρχαὶ τοῦ νομοῦ Μαγνησίας, διότι παρεῖδον νὰ ἐποπτεύσωσι τὴν ἐπικίνδυνον διδασκαλίαν, τὴν ὁποίαν διδάσκει ὁ κ. Δελμοῦζος εἰς τὸ ἐν Βόλῳ παρθεναγωγεῖον. Ὅταν ἔχω μίαν τοιαύτην συνταγματικὴν διάταξιν, θὰ δύναμαι νὰ ἐλέγξω ἐπίσης τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας διατί ἀφῆκεν ἀνικανοποίητον τὸν ἐπίσκοπον Δημητριάδος, ὅτε μετέβη εἰς τὸ σχολεῖον τοῦ κ. Δελμούζου καὶ ἐτόλμησεν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς θρησκείας, τῆς κρατούσης καὶ προστατευομένης ὑπὸ τοῦ Συντάγματος, ἐτόλμησε, λέγω, νὰ παρατηρήσῃ εἰς τὴν διδασκάλισσαν ὅτι ὤφειλε νὰ διδάσκῃ τὰ κοράσια, τὰς μητέρας τοῦ μέλλοντος, μίαν τοὐλάχιστον προσευχήν, κατάπληκτος δ’ ἤκουσε τὴν ἀπαισίαν ἀπάντησιν, ὅτι τοῦτο θ’ ἀπετέλει φασαρίαν (ἀποτελεῖ, Κύριοι, φασαρίαν ἡ προσευχή). Ὅτε ἤκουσεν αὐτό, ἠγέρθη ὁ ἱεράρχης καὶ ἀπεχώρησεν, ἠκούσθη δὲ κατόπιν ὁ διδάσκαλος ἀσεβῶς ἐκφέρων κατ’ αὐτοῦ φράσεις.

§189ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶναι ἐξηκριβωμένον αὐτὸ ἢ ἐκ τῶν ἀναγραφῶν τῶν ἐφημερίδων;

§190ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Εἴδετε τὴν ἀπάντησιν τοῦ Δελμούζου εἰς τέσσαρα φύλλα τῆς «Θεσσαλίας»;

§191Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Μάλιστα.

§192ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐδώκατε πίστιν εἰς ὅσα ἔγραφε;

§193Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Μάλιστα· ἔν τισιν.

§194ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐὰν ἐδώκατε πίστιν εἰς ἐκεῖνα, τότε ἀπορῶ διατί ἐπιμένετε λέγοντες ὅσα λέγετε ἐναντίον τοῦ Δελμούζου.

§195Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τί λέγουσι τὰ φύλλα;

§196ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Λυποῦμαι, διότι δὲν ἔχω τὰ φύλλα. Ὁ Δελμοῦζος διαψεύδει πάντα ταῦτα· διαψεύδει ὅτι ἐφέρθη ἀσεβῶς πρὸς τὸν ἐπίσκοπον, εἴτε αὐτός, εἴτε ἡ διδασκάλισσα· διαψεύδει ὅτι δὲν διδάσκονται θρησκευτικὰ μαθήματα εἰς τὸ σχολεῖον.

§197Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν εἶπον ὅτι δὲν διδάσκονται θρησκευτικὰ μαθήματα· εἶπον ὅτι δὲν γίνεται προσευχὴ καὶ ὅτι ἡ διδασκάλισσα εἶπεν εἰς σχετικὴν παρατήρησιν τοῦ ἐπισκόπου, ὅτι αὐτὸ θὰ ἀποτελῇ φασαρίαν κατὰ τὴν διδασκαλίαν.

§198ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Καὶ αὐτὸ τὸ διαψεύδει διαρρήδην εἰς τὰ τέσσαρα φύλλα. Αὔριον, ἐὰν ἔχητε ὑπομονήν, θὰ ἀκούσητε νὰ ἀναγνώσω τὰ φύλλα αὐτά.

§199Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω τί διαψεύδει ὁ κ. Δελμοῦζος· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βεβαιῶ ἐγώ, εἶναι ὅτι, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰ τῆς διδασκαλίας, διεξάγονται ὡς ἐγὼ διετύπωσα αὐτά, τὰ διετύπωσα δὲ ὢν αὐτόπτης καὶ αὐτήκοος τῶν πραγμάτων· ὅσον δ’ ἀφορᾷ εἰς τὰ τῆς θρησκείας, εἶπον, δὲν τὰ ἤκουσα ἐγώ, μοὶ τὰ ἐβεβαίωσεν ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐν ἐπαγγέλματι, δικηγόρος, πατὴρ τῆς κορασίδος, περὶ τῆς ὁποίας πρόκειται, ὁ ὁποῖος καὶ ἀπέσυρε τὴν κόρην του ἐκ τούτου τοῦ λόγου, ἐκ τῆς ἀσεβείας, μεθ’ ἧς προσηνέχθη τὸ προσωπικὸν τοῦ σχολείου πρὸς τὸν ἐπίσκοπον. Ἀλλ’ ὅ,τι ἐπίσης γνωρίζω ἐξ ἐπισήμων πληροφοριῶν εἶναι τοῦτο, ὅτι πρό τινος χρόνου, ἐνῷ ἐγίνετο ἡ διδασκαλία εἰς τὸ πρότυπον ἐκεῖνο, ἀληθῶς πρότυπον, σχολεῖον, ἐσήμανεν ὁ ἑσπερινός, καί τινα ἐκ τῶν κορασίων, ἰδόντα τὴν μητέρα των νὰ κάμνῃ τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ, ἐνόμισαν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐγερθῶσιν ἐν τῷ μέσῳ τοῦ μαθήματος καὶ κάμωσι τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ, ἄλλαι δέ τινες κορασίδες ἐμπεποτισμέναι τὰ νεώτερα διδάγματα ἐγέλασαν ἐπὶ τούτῳ. Ὁ κ. Δελμοῦζος τότε παρετήρησε τὰς σταυροκοπηθείσας κορασίδας, διότι ἠτάκτησαν, προσθεὶς ὅτι αὐτὰ τὰ κάμνουσιν οἱ καλόγηροι καὶ εἶναι φαρισαϊκά· νὰ προσεύχεσθε μόνον καὶ νὰ εἶσθε εἰλικρινεῖς, ὅλα δὲ τὰ ἄλλα εἶναι φαρισαϊκά. Αὐτὰ εἶναι ἐξηκριβωμένα, τὰ ὁποῖα σᾶς λέγω. Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει φαντασθῆτε αὐτὸν τὸν Κύριον, ὁ ὁποῖος φέρει καὶ δίπλωμα εἰδικοῦ παιδαγωγοῦ, φαντασθῆτε ὁποῖον σπέρμα ἀσεβείας ἐνεστάλαξεν εἰς τὰς καρδίας τῶν κορασίων, διὰ νὰ καρποφορήσῃ τὴν περιφρόνησιν πρὸς τὴν μητέρα ὅλων, ἣν μεταβαίνοντα εἰς τὴν οἰκίαν των καὶ θὰ ἔβλεπον ἑκάστοτε σταυροκοπουμένην εἰς τοὺς ἤχους τῶν κωδώνων τῆς ἐκκλησίας· αὐτὴν τὴν παιδαγωγικὴν ἐδιδάχθη ὁ κ. Δελμοῦζος, ἐκεῖ ὅπου ἐσπούδασε (χειροκροτήματα).

§200ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§201ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι (χειροκροτήματα).

§202ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δὲν θέλουσι τὴν διακοπήν, διότι δὲν θέλουσι νὰ ἀκούσωσιν οἱ Κύριοι. Ἐὰν ἐπετρέπετε νὰ ἀκούσητε....

§203ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§204Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ ἐπιτρέπω.

§205Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δικαίωμα τοῦ ἀγορεύοντος εἶναι νὰ ἐπιτρέπῃ ἢ ὄχι διακοπάς, καὶ οἱ Κύριοι, οἱ ὁποῖοι φωνάζουν, εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πολλάκις διέκοψαν παρὰ τὰς ἀπαγορεύσεις τοῦ κ. Προέδρου.

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπουφίδης ἐπιτρέπει τὴν διακοπήν, καὶ τοῦ κ. Μπουφίδου συγκατανεύοντος ἐπιτρέπω καὶ ἐγώ, διὰ νὰ σαφηνισθῇ τὸ ζήτημα.

§207Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω τὰ ἐν Βόλῳ γενόμενα, ἑπομένως οὐδὲν πιστοποιῶ, ἀλλὰ μοὶ φαίνεται ὅτι ὁ συνάδελφος ἡμῶν ὁ ἐκ Βόλου καταγόμενος, ὁ κ. Χρυσοβελώνης, ἔχει κόρην εἰς τὸ σχολεῖον τοῦτο.

§208Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀνακριβές, ἐγὼ σᾶς τὸ βεβαιῶ ἐπισήμως.

§209Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐὰν δὲν ἔχῃ κόρην, εἶναι ἔφορος. Λοιπὸν παρ’ αὐτοῦ ἤντλησα πληροφορίας ὅτι τὸ εἰρημένον Παρθεναγωγεῖον λειτουργεῖ κατὰ τρόπον παιδαγωγικώτατον, εἶναι δὲ ἀναληθέστατα ὅσα ἐγράφησαν κατὰ τοῦ Δελμούζου, ὅτι δὲν διδάσκει τὴν θρησκείαν τὴν χριστιανικὴν καθ’ ὅλους τοὺς κανόνας.

§210Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτὸ ἐγώ. Ὁ κ. συνάδελφος εἶναι εὐφυέστατος καὶ εὔστροφος Ρουμελιώτης, γνωρίζει δὲ πράγματι κατὰ τίνα τρόπον δύναται νὰ διαφεύγῃ τὴν συζήτησιν. Δὲν εἶπα ἐγὼ ὅτι ὁ κ. Δελμοῦζος δὲν διδάσκει θρησκευτικὰ μαθήματα, ἄλλως τε αὐτὸ δὲν θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένον, ἀλλὰ πράττει κἄτι τι πολὺ ἐπικινδυνωδέστερον ἐκείνου, ἀπὸ τὸ ὁποῖον νομίζει ὅτι τὸν σώζει ὁ κ. Τσιριμῶκος· κλονίζει τὴν θρησκείαν, διδάσκει τὴν ἀσέβειαν πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπον αὐτῆς καὶ διδάσκει τὴν θρησκείαν καὶ προσευχὴν κατὰ τρόπον φυσιολατρικόν, ὡς τὸν ὀνομάζει αὐτός. Δηλ. ὁδηγεῖ τὰ κοράσια εἰς τὴν ἐξοχὴν καὶ ἐκεῖ τὰ διδάσκει ὅτι πρέπει νὰ λατρεύωσι τὸ σύμπαν καὶ τὸν δημιουργὸν τῆς φύσεως, καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον διδασκόμενα τὰ θρησκευτικὰ μαθήματα ἀπομακρύνουσιν ἀπὸ τῶν δογμάτων τῶν θρησκευτικῶν, ἀπὸ τῶν παραδόσεων τῶν χριστιανικῶν, ἀπὸ τῶν παραδόσεων τῶν Ἑλληνικῶν.

§211ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀπηυθύνθη παράκλησις νὰ ἐξακριβωθῇ ἂν πρόκειται περὶ ὡρισμένου γεγονότος, ὅτι ἀπηυθύνθη προσβολὴ κατὰ τοῦ προϊσταμένου τῆς Ἐκκλησίας.

§212Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ τὸ ἤκουσα κατὰ τοιοῦτον τρόπον λεγόμενον ἐκεῖ, ὥστε δὲν μοὶ ἔμεινε καμμία ἀμφιβολία ὅτι εἶναι ἀκριβές. Λοιπόν, Κύριοι, διὰ νὰ τελειώσω, κατὰ τοῦ τοιούτου κινδύνου εὑρίσκω ὅτι πρέπει νὰ ἀντιταχθῶμεν. Πρὶν ἢ ἄρξηται ἡ συζήτησις, εἶχον καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην ὅτι δὲν θὰ ἤξιζεν ἴσως τὸν κόπον νὰ θέσωμεν διάταξιν περὶ ἐπισήμου γλώσσης ἐν τῷ Συντάγματι, ἀλλ’ ἤδη, ὅτε βλέπω τοιοῦτον φανατισμὸν ἀπὸ μέρους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζω ἂν εἶναι ὀπαδοὶ τῆς μαλλιαρῆς ἢ τῆς δημοτικῆς γλώσσης, ἀφ’ ἧς παρετήρησα ὅτι ὑπάρχουσιν ἱδρύματα, οἷον τὸ τοῦ Βόλου, ἀφ’ ἧς ἔμαθον ὅτι ὁ Παλαμᾶς ἐξακολουθεῖ ὢν εἰς τὴν θέσιν του καὶ θύει εἰς τὸν βωμὸν τῆς ἀπαισίας πλέον ἐκείνης γλώσσης, διότι ἡ γλῶσσα τοῦ Παλαμᾶ δὲν εἶναι οὔτε δημοτικὴ οὔτε μαλλιαρὴ —ἐγὼ τουλάχιστον δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω οὐδὲν τῶν ἔργων τοῦ Παλαμᾶ—, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια καὶ μέριμνα σπουδαία ὑφ’ ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι καυχώμεθα ὅτι ἀντιπροσωπεύομεν τὰς συντηρητικὰς ἑλληνικὰς ἰδέας, πρωτίστη τῶν ὁποίων καὶ κορωνὶς καὶ κεφαλὴ καὶ κατακλεὶς εἶναι αἱ θρησκευτικαὶ ἡμῶν καὶ γλωσσικαὶ παραδόσεις, νομίζω ὅτι ἔχομεν καθῆκον, πρωτοστατούντων τῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τὴν Κυβέρνησιν, διὰ νὰ μὴ ὀνομάσω Κυβέρνησιν ἐν συνταγματικῇ συζητήσει καὶ οὕτως ἐνοχλήσω τοὺς ἔχοντας ἀντίθετον ἰδέαν περὶ τῆς δράσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐν ταῖς συνταγματικαῖς συζητήσεσι, νομίζω ὅτι πάντες ἡμεῖς, πρωτίστως δὲ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταί, ὀφείλομεν νὰ ταχθῶμεν ὑπὲρ τῆς προστασίας τῶν παραδόσεων τούτων. (Χειροκροτήματα).

§213ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὸ ἄρθρον 33 τοῦ Κανονισμοῦ τὸν ἀγορεύοντα διαδέχεται πάντοτε ὁ ἀντιλέγων κατὰ τὴν τάξιν τῆς ἀναγραφῆς του. Ὑπάρχουσιν οἱ ζητήσαντες τὸν λόγον 40 ἐν ὅλῳ· ἐρωτῶ εἶναί τις ἀντιλέγων; Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἀντιλέγει;

§214ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὄχι.

§215ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γαλανός;

§216Μ. ΓΑΛΑΝΟΣ. Ἀναβάλλω.

§217ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλούμπαρδος;

§218Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Οὔτε ἀντιλέγων οὔτε ὑπέρ.

§219ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε οὐδέτερος· ὁρίστε.

§220ΔΙΟΝ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Δηλῶ ὅτι δὲν θέλω νὰ ἐκφρασθῶ, δι’ ὅσων θὰ εἴπω, εἴτε ἀπροκαλύπτως, εἴτε λεληθότως, ἐναντίον οὐδενός· θὰ ὁμιλήσω ὡς ἀμερόληπτος μεταξὺ τῶν δύο μερίδων παρατηρητής.

§221ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ὑπάρχουσι μερίδες.

§222ΔΙΟΝ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Ἀλήθεια· μόνον ἐφόρεσαν τὸ φόρεμα τῆς μερίδος· ἀλλὰ καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι δὲν ὑπάρχουσι μερίδες, καὶ τοῦτο θὰ τὸ ἑνόουν καὶ μόνοι, ἂν ἠδύναντο μεταξὺ των νὰ συνεννοηθοῦν· λοιπὸν δηλῶ ὅτι θέλω νὰ ὑποδείξω τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἀντικρυσθῇ τὸ ζήτημα ὡς πρὸς τὴν ἐπικαιρότητα καὶ τὴν ἐσωτερικὴν σημασίαν αὐτοῦ, εἰσαγόμενον καὶ συζητούμενον ὑπὸ μιᾶς Βουλῆς. Πρὸ τινων αἰώνων, πρὸ ὀλίγων αἰώνων, διὰ τὴν Ἱστορίαν τῆς ἀνθρωπότητος, οἱ ἄνθρωποι ὁσάκις ἀντίκρυζον κανένα νευροπαθῆ ἔλεγον: ἄ! ἀπὸ ποῦ ἦλθεν αὐτός; αὐτὸς δὲν εἶναι ἄρρωστος, θέλει ξύλο. Ἰδίως ὁσάκις ἀντίκρυζον ἐκεῖνα τὰ εἴδη τῶν νευρασθενῶν, οἱ ὁποῖοι εἰς τὰς νευροπαθείας των εἶχον πολλὰ συμπτώματα τῆς ἀσθενείας αὐτῶν, τὰ ὁποῖα οἱ ἰατροὶ δὲν ἠδύναντο νὰ ἐξηγήσωσιν. Ἐπίσης ὁσάκις οἱ ἄνθρωποι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην συνέβαινε νὰ ὑποστῶσι λιμόν, δηλαδὴ σιτοδείαν, δὲν εἶχον δυσκολίαν νὰ τὸ ἀποδώσωσιν εἰς τὴν κακὴν φροντίδα τῶν κυβερνώντων αὐτούς, ἢ ἀκόμη καὶ εἰς τοὺς ἐμπόρους, ἀκόμη δὲ καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς ἀρτοποιούς, οἱ ὁποῖοι, πολλάκις βλέπομεν ἀπὸ τὴν Ἱστορίαν, ὅτι ὑπέστησαν τὰ πάνδεινα ἀπὸ τὴν ἰδέαν αὐτὴν τοῦ κόσμου. Ἐπίσης ὅταν ἐνέσκηπτεν εἰς τόπον τινὰ ὁ ἕτερος λοιμός, ἡ ἀσθένεια, τότε δὴ τότε! οἱ ἄνθρωποι ἀπέδιδον τὸν λοιμὸν εἰς πολλὰς καὶ διαφόρους αἰτίας, ἀλλὰ ἡ περιεργοτέρα ἐξ αὐτῶν εἶναι ὅτι τὴν ἀπέδιδον εἰς τὰ ἄστρα! Μάλιστα ἐνθυμοῦμαι ὅτι σοφός τις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τετραγωνικώτατα ἀπεδείκνυεν ὅτι ὁ λοιμὸς εἶναι ἀποδοτέος εἰς τὴν ἕνωσιν τοῦ Ἄρεως καὶ τῆς Ἀφροδίτης (conjunctio Jovis cum Venere) βασιζόμενος εἰς τὰ δόγματα τοῦ ἀστρονομικοῦ συστήματος τῶν ἐπικύκλων τοῦ Πτολεμαίου καὶ ἔλεγεν· «ἰδοὺ πῶς ἀποδεικνύεται ὅτι ὁ λοιμὸς εἶναι ἀποδοτέος εἰς τὰ ἄστρα». Εἰς τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων, in rerum naturam, τέσσαρες εἶναι αἱ μορφαὶ τῆς ὕλης: ἡ ἀέριος, ἡ γήινος, ἡ ὑγρὰ καὶ ἡ πυρίνη. Λοιπὸν ἀέριος δὲν εἶναι ὁ λοιμός, διότι τότε δὲν θὰ ἔμενεν εἰς τὸ αὐτὸ μέρος· γήινος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι, διότι τότε θὰ ἦτο χειροπιαστός· πύρινος δὲν εἶναι, διότι τότε θὰ ἔκαιε, οὔτε ὑγρός, διότι θὰ ἦτο ῥευστὸς καὶ θὰ κατέβρεχεν. Ἄρα ὁ λοιμὸς προφανέστατα εἶναι ἀποδοτέος εἰς τὴν ἕνωσιν τοῦ Ἄρεως καὶ τῆς Ἀφροδίτης. Καὶ τὸ πρᾶγμα ἀπεδεικνύετο! Ἀργότερον ὅμως ἦλθεν ὁ Σαρκώ, ὁ ὁποῖος εἶπε καὶ ἀπέδειξεν ὅτι οἱ νευροπαθεῖς εἶναι ἀσθενεῖς, καὶ δὲν θέλουν ξύλο, διότι καὶ αὐτὴ ἡ τρέλλα εἶναι ἀσθένεια. Ἦλθεν ὁ Ἀδὰμ Σμίθ, ὁ ὁποῖος ἔδωκε τοὺς νόμους τῆς δημοσιονομίας, καὶ ἔκτοτε μία σιτοδεία εἶναι ἀποδοτέα εἰς τὰ οἰκονομικὰ φαινόμενα, τὰ ὁποῖα ἔχουν πολὺ ἄλλας αἰτίας καὶ ὄχι τοὺς ἀρτοπώλας, ὄχι τοὺς ἐμπόρους, ὄχι τοὺς Ἑβραίους. Ἐπίσης ἦλθεν ὁ Παστέρ, ὁ ὁποῖος ἵδρυσε τὴν μικροβιολογίαν καὶ δι’ αὐτῆς ἐξήγησε τὰ φαινόμενα τὰ ἔχοντα σχέσιν μετὰ τοῦ λοιμοῦ. Οὕτως ἦλθε καὶ ὁ Μὰξ Μύλλερ, ὁ ὁποῖος ἵδρυσε τὴν γλωσσολογίαν. Ὁ κλάδος τῆς γλωσσολογίας εἶναι εἷς κλάδος ἐπιστημονικὸς νεώτατος καὶ δυσκολώτατος, διὰ τὸν λόγον ὅτι παραδόξως ἀπαιτεῖ, πρὸς ἀντίληψιν αὐτοῦ τελείαν καὶ πρὸς ἐπίδοσιν εἰς αὐτόν, πνεῦμα στρογγυλόν, ὑπόστασιν ἀνθρωπίνην στρογγυλήν, ἡ ὁποία νὰ μὴ ἀποτελῆται ἀπὸ τὴν μίαν μόνον κατατομὴν τῆς ἀνθρωπίνης ὑποστάσεως, δηλαδὴ ὄχι μόνον ἀπὸ πνεῦμα ἀλλὰ καὶ ἀπὸ αἴσθησιν καὶ δὴ λεπτοτάτην. Ὁμοιάζει δηλαδὴ πρὸς ἑτέρους τινὰς ἐπιστημονικοὺς κλάδους, οἱ ὁποῖοι παρουσιάζουσι τὸ τοιοῦτον φαινόμενον, ὅπως εἶναι π. χ. ὁ κλάδος τῆς ἀρχιτεκτονικῆς. Διὰ νὰ εἶναί τις καλὸς μηχανικός, ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ πνεῦμα, νὰ κάμνῃ τὰ ἔργα τῆς κατατομῆς τῆς ἀναλυτικῆς τοῦ πνεύματος, νὰ ὑπολογίζῃ· ἀλλά, διὰ νὰ εἶναι ἀρχιτέκτων, πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ λεπτοτάτην αἴσθησιν, διότι ἡ ἐπιστήμη αὐτὴ ἀπαιτεῖ ὄχι μόνον ἀνάλυσιν, ἀλλὰ καὶ σύνθεσιν, ἐδῶ δὲ δὲν πρέπει μόνον νὰ λογίζῃ, ἀλλὰ καὶ νὰ πλάττῃ. Αὐτῆς τῆς σημασίας εἶναι καὶ ὁ κλάδος τῆς γλωσσολογίας καὶ αὐτὰ τὰ προσόντα ἀπαιτεῖ. Πρὸς τούτοις δὲ καὶ ἄλλα στοιχεῖα καὶ γνώσεις γεγονότων παρομοίων ἱστορικῶν περιπτώσεων καὶ ἔρευναν τῶν καθ’ ἡμέραν γινομένων καὶ τῶν καθ’ ἡμέραν πιπτόντων ὑπὸ τὰ ὄμματα τοῦ ἐξετάζοντος αὐτά. Αἴ! ὁ κλάδος λοιπὸν αὐτὸς τῆς ἐπιστήμης εἶναι παντάπασι σχεδὸν ἄγνωστος εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι δὲν εἶναι τῆς πρώτης ἀνάγκης. Οἱ ἕτεροι κλάδοι, ὄντες τῆς πρώτης ἀνάγκης, εἰσήχθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι ἦσαν ἀπολύτως χρήσιμοι εἰς τὴν ζωήν, ἐνῷ ὁ κλάδος τῆς γλωσσολογίας, ἀποτελῶν οὕτως εἰπεῖν τὸ λοῦσο, τὴν πολυτέλειαν τοῦ βίου, δὲν εἰσήχθη εἰσέτι. Πρέπει νὰ εἴπω ἐν τούτοις, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα εἷς καὶ μόνος τὸν γνωρίζει αὐτὸν τὸν κλάδον, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ὑπὸ τῆς Πολιτείας ἐτάχθη νὰ τὸν διδάσκῃ. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐκφράσω τὸ εὐγενές, εὐγενέστατον ἄλλως τε ἄχτι μου ἐπὶ τοῦ προκειμένου, διότι καὶ δίκαιον εἶναι τοῦτο. Ὁ κ. αὐτός, ὁ ὁποῖος γνωρίζει πολὺ λαμπρὰ τὴν ἐπιστήμην αὐτήν (διότι ἠθέλησα νὰ ἀντιληφθῶ ἰδίαις αἰσθήσεσι κατὰ πόσον γνωρίζει τὸν κλάδον αὐτὸν καὶ εἶδον, ὅτι ὄντως τὸν γνωρίζει τελείως, λόγῳ πνεύματος καὶ αἰσθήσεως), δυστυχῶς, ἐνῷ τὴν διδάσκει τόσα ἔτη, δὲν ἠθέλησεν ὁ ἴδιος νὰ δυνηθῇ νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὴν κοινωνίαν καρποὺς ἐκ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ, νὰ ἀποδώσῃ τοσοῦτον τοὐλάχιστον, ὅσον ἀπῃτεῖτο, διὰ νὰ σκέπτηται αὕτη πλησιάζουσά πως πρὸς τὸ ὀρθόν. Ὅπως ἐπὶ παραδείγματι ἠξεύρουν πάντες σήμερον, ὅτι ὁ λοιμὸς δὲν εἶναι ἀποδοτέος εἰς ἐξορκισμὸν καὶ εἰς κακὴν ὥραν, ἀλλὰ εἰς τὰ αἴτια τὰ γνωστά, οὕτω καὶ διὰ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ δὲν ὑπῆρξε δυνατὸν νὰ σχηματίσῃ ἡ κοινωνία ἐν γένει καὶ κυρίως οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ νὰ σχηματίσουν ἕνα κριτήριον ἐπὶ τοῦ θέματος. Αὐτὸ δὲ φαίνεται καταπληκτικῶς ἐκ τῶν σκέψεων αὐτῶν τούτων τῶν μαθητῶν, καὶ πολλοὶ τούτων ὑπάρχουν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Διὰ ποίους λόγους ὁ ἀξιότιμος αὐτὸς Κύριος δὲν ἀπέφερε διὰ τῆς διδασκαλίας του τοὺς δέοντας καρποὺς ἐγὼ δὲν θὰ θελήσω νὰ τὸ ἐξετάσω ἐνταῦθα. Ἐσωτερικῶς ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι δὲν ἔφερε τοὺς καρποὺς δι’ ἕνα λόγον, ὁ ὁποῖος, ἂν καὶ τοῦ κάμνει ἔπαινον ὡς ἄτομον, ἀλλὰ τὸν ἀδικεῖ ὡς ἐπιστήμονα· ἴσως διότι εἶχεν ὑποχρέωσιν εἰς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι τοῦ παρέσχον εὐεργεσίας, ἀνθρώπους ἀντιθέτους πρὸς τοὺς ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὀρθὰς ἰδέας ἔχοντας, καὶ ἴσως θέλει νὰ τηρήσῃ εὐγνωμοσύνην πρὸς αὐτούς. Τοῦτο τὸ παρατηρῶ, διότι, ἐφ’ ὅσον τὰ πρόσωπα ταῦτα ἐκλείπουν, ἐπὶ τοσοῦτον καὶ αὐτὸς ἐκφράζεται ἐλευθεροφρονέστερα ὡς πρὸς τὰ ζητήματα τὰ γλωσσολογικά. Λοιπὸν ὁ κλάδος αὐτὸς τῆς γλωσσολογίας εἶναι δυσκολώτατος καὶ ἄγνωστος εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐὰν ὅμως ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμὴν ὅτι ἦτο γνωστὴ καὶ εἴχομεν τὴν ἀντίληψιν αὐτῆς ἔστω καὶ ἐν συνόλῳ, χονδρικῶς, ἠξεύρετε ποίαν αἴσθησιν ἠθέλομεν λάβει ἀμέσως ἐκ τοῦ ζητήματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἦλθεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς; Ἰδού: τὸ νὰ συζητῶμεν ἐν τῇ Βουλῇ περὶ τοῦ γλωσσικοῦ ζητήματος, καὶ νὰ θέλωμεν νὰ ὁρίσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῷ θεμελιώδει χάρτῃ τῆς χώρας, δὲν ἤθελεν ἔχει οὐδεμίαν διαφορὰν ἀπὸ τοῦ νὰ συζητῶμεν ποίους ὀδόντας πρέπει νὰ ἔχωμεν ἡμεῖς οἱ νεώτεροι Ἕλληνες, τοὺς μικροὺς μαργαριτοειδεῖς ὀδόντας τῶν Ἀθιγγανίδων ἢ τὰ πλῆκτρα τοῦ πιάνου τὰ κίτρινα, τὰ ὁποῖα ἔχουν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰς τὸ στόμα των τὰ τέκνα τῆς Ἀλβιῶνος; (γέλως, χειροκροτήματα). Νὰ ἔχωμεν τὴν εὐθεῖαν κατατομὴν τῆς ῥινὸς τοῦ Ἑρμοῦ τοῦ Πραξιτέλους, τὴν ὁποίαν εἶχον οἱ ἡμέτεροι πρόγονοι ἢ τὸ μπὸν πρέσσο τοῦ καραβιοῦ, τὸ ὁποῖον συμβαίνει πολλάκις νὰ ἔχωσί τινες ἀντὶ μύτης εἰς τὴν φάτσαν τους σήμερον; (γέλως). Φαίνεται παράδοξον, πολὺ παράδοξον, καὶ βεβαίως καὶ εἰς ἐμέ, ὅτε κατ’ ἀρχὰς μὲ ἔκαμαν νὰ γευθῶ τῶν σχετικῶν γνώσεων, καὶ εἰς ἐμὲ ἐφάνη παράδοξον. Καὶ ὅμως τὸ πρᾶγμα ἔχει οὕτω· ὁμολογῶ μάλιστα, ὅτι τοῦτο μοῦ ἐπροξένησε τὴν αὐτὴν ἔκπληξιν, τὴν ὁποίαν μοῦ ἐγέννησεν ἡ ἰδέα — ὅταν ἐπρωτοδιδάχθην αὐτήν — καθ’ ἣν ἡ οὐσία ἑνὸς κυττάρου ἢ ἑνὸς πλωτοπλάσματος εἶναι τὸ αὐτὸ πρᾶγμα μὲ τὴν ἑλκυστικὴν παρειὰν μιᾶς ὡραίας νεάνιδος. Τὸ νὰ θέλῃ ἑπομένως νὰ καθορίσῃ τις τὰ στοιχεῖα μιᾶς γλώσσης ἐκ τῶν προτέρων εἶναι τὸ αὐτὸ ὡς νὰ θέλῃ νὰ καθορίσῃ ἀνεξαρτήτως τῆς φύσεως τὴν μορφολογίαν τοῦ ὁμιλοῦντος αὐτήν· διότι ἡ γλῶσσα δὲν εἶναί τι ἀνεξάρτητον τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ’ ἐξαρτᾶται ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς φύσεως τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι κάποιος γλωσσολόγος, μετὰ τὸν Μὰξ Μύλλερ, ὁ ὁποῖος πλησιέστερον εἰς τὸν φυσιολογικὸν σκελετὸν τοῦ ἀνθρωπίνου λόγου κατέγινεν, ὁ Zaborowski, ὅπως ὁ Σαρκὼ ἐκ τῆς ἐξωτερικῆς μορφῆς τοῦ κρανίου ἠδύνατο νὰ κρίνῃ περὶ τῆς ἐσωτερικῆς κατασκευῆς τοῦ ἐγκεφάλου, οὕτω καὶ αὐτὸς ἔχει καθορίσει εἰς ποίας κατασκευὰς φυσικὰς τοῦ στόματος ἀντιστοιχοῦν οἱ διάφοροι φθόγγοι, ἐξ οὗ φθάνει εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι, ἂν λαοί τινες δὲν δύνανται νὰ προφέρωσιν ὡρισμένους φθόγγους, τοῦτο δὲν προέρχεται ἁπλῶς ἐξ ἀγωγῆς ἢ ἕξεως, ἀλλ’ ὅτι στεροῦνται τῶν καταλλήλων σχετικῶν διαμορφώσεων τοῦ στόματος καὶ τῶν φωνητικῶν ἐν γένει ὀργάνων. Εἶναι ἑπομένως ἓν ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης, τὸ ὁποῖον ἐξαρτᾶται, προφανέστατα, ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς κατασκευῆς τοῦ ἀνθρώπου. Ἀλλ’ οὐ μόνον ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐξ ὅλου τοῦ περιβάλλοντος· ἐκ τῆς ἀγωγῆς τῶν ἀνθρώπων, ἐκ τῆς ἐποχῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ζῶσιν, ἐκ τοῦ κλίματος, ἐκ τῆς ἱστορίας των, ἐκ τῆς θρησκείας των, ἐξ αὐτῆς τῆς τροφῆς των. Λάβετε τὴν καλωσύνην νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας, ὅτι διὰ τὸ ὀλίγον τῆς ὥρας θὰ προσπαθήσω ἀπ’ ἐδῶ καὶ κάτω νὰ τὰ εἴπω ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, ἀλλὰ δι’ αὐτὸ θὰ πεταχθῶ ἀπὸ τὸν Ἄνναν εἰς τὸν Καϊάφαν καὶ ἀπὸ τὸν Καϊάφαν εἰς τὸ Πραιτώριον. Λοιπὸν σᾶς λέγω, διὰ νὰ θίξω ἓν ἀπὸ τὰ κεφάλαια, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην μου εἶναι τὸ μεγαλείτερον, τὸ ὁποῖον πρέπει καὶ ἐπὶ προκειμένου ν’ ἀντικρύσω, τὰ ἑξῆς. Ἠξεύρετε διὰ ποῖον λόγον εἰς τὴν ἀρχαιότητα αἱ γλῶσσαι ἦσαν ἐν γένει συνθετικαί, ἐνῷ κατ’ ἐξοχὴν σήμερον αἱ γλῶσσαι εἶναι ἀναλυτικαί; Δὲν ἠξεύρω ἂν ἐν τῇ ἀπειρίᾳ τῶν γλωσσῶν τῶν ἀποτελουσῶν τὸ ἀντικείμενον τῆς γλωσσολογίας εἰς τίποτε γλώσσας ἀγρίων ἐντελῶς ὑπάρχει συνθετική τις τοιαύτη, ἀλλ’ ἐξ ὅσων ὅλοι γνωρίζομεν, ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πάντες ἐδιδάχθημεν, γνωστόν, ὅτι ὅλαι αἱ γλῶσσαι τῶν ὁπωσδήποτε πολιτισμένων λαῶν εἶναι ἀναλυτικαί. Διατί λοιπὸν εἰς τὴν ἀρχαιότητα ἦσαν συνθετικαί, ἐνῷ σήμερον εἶναι ἀναλυτικαί; Διότι ὅλον τὸ πνεῦμα καὶ ὅλος ὁ βίος ἐφέρετο πρὸς τὴν σύνθεσιν· διότι τότε τὸ δεξιὸν τὸ εἶχον αἱ εἰκαστικαὶ τέχναι· διότι ἡ θρησκεία ἀπετέλει ἓν ζήτημα καὶ αὐτὴ κατ’ ἐξοχὴν συνθετικόν· διότι τότε τὸ δεξιὸν εἶχεν ἡ σμίλη τοῦ ἀγαλματοποιοῦ καὶ οὐχὶ τοῦ ἀνατόμου, ὡς σήμερον· διότι τέλος πάντων ὅλος ὁ βίος ἐφέρετο πρὸς ἐκείνην ἐκ τῶν δύο μεθόδων τοῦ πνεύματος τὴν συνθετικὴν λεγομένην καὶ ὄχι πρὸς τὴν ἑτέραν, τὴν ἀνάλυσιν. «Ἃ δὲ τούτων ἐξαρτῶσιν ἔνιοι διηγήματα, πλάττοντες ἀποκήρυξιν μὲν ὑπὸ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, θάνατον δὲ τῆς μητρὸς ἑκούσιον, δοκεῖ κατεψεῦσθαι», λέγει ὁ Πλούταρχος περὶ τοῦ Θεμιστοκλέους, καὶ ἠθέλησε μὲ αὐτὰς τὰς τέσσαρας λέξεις νὰ ἐξιστορήσῃ ἕνα ὁλόκληρον ἰδιωτικὸν βίον· αὐτὸς δὲ οὗτος ὁ βίος τοῦ Θεμιστοκλέους ἄρχεται ὑπὸ τοῦ Πλουτάρχου οὕτως: «Θεμιστοκλεῖ δὲ τὰ μὲν ἐκ γένους ἀμαυρότερα πρὸς δόξαν ὑπῆρχεν». Ἐὰν δὲν σφάλλωμαι δέ, ἡ ἐξακολούθησις τῆς ἱστορίας τοῦ Πελοποννησιακοῦ πολέμου ὑπὸ τοῦ Ξενοφῶντος, συνεχίζοντος τὴν τοῦ Θουκυδίδου ἀρκετὰ ἔτη μετὰ τὸν θάνατον τούτου, ἠξεύρετε πῶς ἄρχεται; «Λύσανδρος δὲ ἐξ Ἀβύδου παρέπλει εἰς Λάμψακον σύμμαχον οὖσαν». Σᾶς παρακαλῶ τώρα: ποῖος ἀρχίζει σήμερον τὸν λόγον του, ἕνα λόγον καινούργιον, μὲ ἕνα δὲ καὶ χωρὶς ἄλλην κουβέντα; Ποῖος ἀνέρχεται εἰς τὸ βῆμα καὶ λέγει: «Ὁ δὲ κύριος Πρόεδρος ἀεὶ τὸν κώδωνα κρούει;» (Χειροκροτήματα ζωηρὰ καὶ γέλωτες). Θὰ τὸν κυττάξουν εἰς τὰ μάτια. Εἶναι δυνατὰ αὐτά; Εἶναι ἀντίληψις σήμερον αὐτή; διατί; Διότι πηγαίνει τὸ πνεῦμα πρὸς ἄλλην φοράν, ὅλως διόλου ἀναλυτικωτέραν. Νὰ μοῦ κάμητε τὴν χάριν, ὅταν θέλετε, νὰ μὲ διακόψετε.

§223ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχετε ἓν ὁλόκληρον τέταρτον ἀκόμη καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§224Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Ἀλλ’ ἡ ἰδέα αὕτη ἐπὶ τῆς φορᾶς τοῦ πνεύματος, τῆς συνθετικῆς εἰς τὴν ἀρχαιότητα καὶ τῆς ἀναλυτικῆς εἰς τὴν σημερινήν, πηγάζει μόνον ἐκ τῆς παρατηρήσεως τῆς γλώσσης; Ἀφοῦ ἡ γλῶσσα εἶναι, ὅπως γνωρίζετε, ἓν ἐκ τῶν πλασμάτων, ἓν ἐκ τῶν ἀριστουργημάτων τοῦ συλλήβδην καλλιτέχνου, τοῦ καλλιτέχνου λαοῦ, ὅπως ἀντικρύζεται αὕτη εἰς τὴν φιλολογίαν καὶ τὴν πρακτικὴν φιλοσοφίαν, ἕπεται ὅτι δυνάμεθα τὴν αὐτὴν ἰδέαν νὰ τὴν ἐξαγάγωμεν καὶ ἀπὸ διαφόρους ἄλλας κατατομὰς τῶν εἰκαστικῶν τεχνῶν. Σᾶς παρακαλῶ· ἡ ἑνότης τοῦ τόπου καὶ τοῦ χρόνου, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῆς ἀρχαίας τραγωδίας, κατήντησε σήμερον ἁπλῶς μία ἑνότης ἐνδιαφέροντος. Καὶ βεβαίως, διὰ τοὺς καλῶς ἐννοοῦντας τὰ πράγματα, πάντοτε καὶ τότε δὲν ἐπεδιώκετο ἄλλο παρὰ μία ἑνότης ἐνδιαφέροντος, ἀλλὰ δὲν ἐπιδιώκεται, ὅπως καὶ τότε, σήμερον διὰ τῆς ἑνότητος τοῦ τόπου καὶ τοῦ χρόνου. Σήμερον τὴν ἐπικὴν ποίησιν τὴν ἀντικατέστησε κυριολεκτικῶς τὸ μυθιστόρημα, διότι δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι τὸ μυθιστόρημα ἀντιπροσωπεύει τὴν ἐπικὴν ποίησιν τῶν ἀρχαίων. Ἰδέτε ὅμως κατὰ ποῖον διάφορον τρόπον, κατὰ ποῖον ἀναλυτικὸν τρόπον. Καὶ τὸ λεχθὲν ἀπὸ τοὺς ἐπαΐοντας —ἔρημους ἐπαΐοντας! συνήθως διὰ τὴν Ἑλλάδα— ὅτι ἡ ῥομαντικὴ σχολὴ δὲν ἦτο ἄλλο τίποτε παρὰ ἡ σχολὴ τῶν πασχόντων καὶ τῶν ἀπογοητευμένων· ἦτο βεβαίως μία μωρία. Διότι ἡ ἐξήγησις εἶναι, ὅτι ἡ νεωτέρα ἐπικὴ ποίησις, τουτέστι τὸ μυθιστόρημα καὶ ὁ ῥομαντισμὸς ἐν γένει ἐγκαταλείψας τὴν μίαν αὑτοῦ βάσιν, ἐφ’ ἧς, ὡς τὰ ἀγάλματα ὑπὸ τὴν κλασσικὴν μορφὴν τοῦ ἔπους, ἵστατο, ἠναγκάσθη, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ὑπάρξῃ ὑπὸ τὴν νέαν αὑτοῦ μορφήν, νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὸν μέγαν νόμον τῆς ἀντιθέσεως καὶ ἐπὶ τῆς διπλῆς αὑτοῦ βάσεως, ὡς ἐπὶ ὀκρίβαντος, νὰ στηριχθῇ ὡς ἡ ζωγραφική. Λοιπὸν ἐξ αὐτοῦ φαίνεται, ὅτι τὰ ζητήματα τῆς γλώσσης δὲν εἶναι ζητήματα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ κριθῶσι τόσον εὐκόλως καὶ μάλιστα παρ’ ὅλων ἐν γένει τῶν ἀνθρώπων, ἐκ τῶν ὁποίων οἱ πλεῖστοι, καὶ δὴ παρ’ ἡμῖν, ἔχουσιν ὦτα βέβηλα δι’ αὐτά! Πῶς εἶναι δυνατόν, παρακαλῶ, νὰ κρίνωσιν ἄνθρωποι τὰ ζητήματα αὐτά, καὶ δὴ ὄχι μεμονωμένως τινὰ τούτων, ἀλλ’ ἐν γένει τὸ ζήτημα μιᾶς ὅλης γλώσσης, ἡ ὁποία ἑπομένως ἀφορᾷ καὶ δύναται ν’ ἀπασχολήσῃ ὁλόκληρον τὴν ἐπιστήμην; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῶσι τὰ ζητήματα ταῦτα ἐπὶ ποδὸς καὶ ἀπὸ ἀνθρώπους ὅλως διόλου καὶ εἰς τὰ ἐν γένει ἔτι ἀπροσδιονύσους; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῶσι ζητήματα εἰδικῶν ἐπιστημῶν, φρενολογικά, μικροβιολογικὰ κλπ. ἀπὸ ἀνθρώπους μόνον ἔχοντας μίαν ἐγκύκλιον παίδευσιν ἢ καὶ ἐπιστήμονας ἔτι, ἀλλ’ οὐδόλως ἁψαμένους τῶν εἰδικῶν αὐτῶν κλάδων; Ἀκριβῶς, πῶς φαίνεται ἡ ἀδεξιότης τῆς τοιαύτης ὑπ’ αὐτῶν ἐρεύνης, ἀποδεικνύεται ἐξ αὐτοῦ τοῦ πρώτου καὶ θεμελιωδεστέρου γλωσσολογικοῦ φαινομένου, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω ἀνάγκην νὰ σταματήσω πρὸς στιγμὴν τὴν προσοχήν μου· ἐκ τοῦ φαινομένου δηλαδὴ τῆς μεταβολῆς, τὴν ὁποίαν ὑφίσταται ἡ γλῶσσα κατὰ τὰς διαφόρους αὐτῆς ἐποχάς. Ἡ σημερινὴ λοιπὸν αὐτῆς μορφή, ἀπόρροια τῆς διηνεκοῦς ταύτης μεταβολῆς, ὑπὸ τῶν πλείστων χαρακτηρίζεται ὡς μία χυδαιότης! ἐνῷ οὐδόλως εἶναι μία χυδαιότης· τοὐλάχιστον κατὰ τοὺς γλωσσολογικοὺς νόμους δὲν θεωρεῖται τοιαύτη. Δὲν θεωρεῖται διάφορος ἡ μεταβολὴ αὕτη τῆς γλώσσης καὶ τῶν ἀποτελούντων αὐτὴν στοιχείων ἀπὸ ὅ,τι θεωρεῖται ἡ μεταβολὴ τῶν χαλίκων τοῦ αἰγιαλοῦ, τὰ ὁποῖα τρώγονται διηνεκῶς ὑπὸ τῶν κυμάτων τῆς θαλάσσης. Εἶναι μία μεταβολὴ φυσικωτάτη τῆς μορφῆς τῆς γλώσσης, ἀλλ’ οὐδόλως εἷς ἐκχυδαϊσμὸς αὐτῆς. «Διὰ τὸ ἀεὶ στρέφεσθαι τὰ ῥήματα, λέγει ὁ Πλάτων, τοσοῦτον ἡ νυνὶ τῆς πάλαι ποτὲ ὅσον Ἑλληνὶς βαρβαρικῆς φωνῆς διαφέρει». Λοιπὸν βλέπετε ποίαν σημασίαν ἔχει ἓν ἀπὸ τὰ πρῶτα ταμπούρια, εἰς τὰ ὁποῖα, οἱ θέλοντες νὰ εὕρωσι ζητήματα ἐκεῖ, ὅπου οὐδόλως ὑπάρχουσιν, ὀχυροῦνται, καὶ μὲ πόσην ἐσφαλμένην ἐπιστημονικὴν ἀντίληψιν ἀντικρύζουσι τὸ φαινόμενον αὐτό; Δὲν πρόκειται, ἐπαναλέγω, περὶ χυδαϊσμοῦ· πρόκειται περὶ μιᾶς μεταβολῆς ἀενάου, τὴν ὁποίαν ὑφίστανται ὅλα τὰ ἀνθρώπινα, κατ’ ἐξοχὴν δὲ ἡ γλῶσσα, ἡ ὁποία τὰ συνδέει καὶ φραστικῶς τὰ παριστᾷ, διηνεκῶς καὶ ἀδιακόπως.

§225ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐσφαλμένη ἀντίληψις.

§226ΔΙΟΝ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἐνδιαφέρομαι οὔτε διὰ τοὺς μὲν οὔτε διὰ τοὺς δέ. Θὰ ἦτο τὸ αὐτὸ ὡς νὰ ἐνδιαφέρωμαι καὶ νὰ λυποῦμαι, διότι ὁ Θεὸς δὲν μὲ συνεβουλεύθη, ὅταν ἔπλασε τὸν κόσμον. Δυνατὸν νὰ ἔκαμε κακά, ἀλλὰ ἐγὼ δὲν κλαίω διὰ τοῦτο, καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἐνδιαφέρομαι οὔτε διὰ τὰς γνώμας τῶν μὲν οὔτε καὶ τῶν δέ. Μοῦ φαίνεται, ὅτι καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ δὲν στηρίζονται ἐπὶ τῆς βάσεως τῆς ὀρθῆς, καὶ διὰ νὰ ἐκφράσω καλλίτερον τὴν ἰδέαν μου καὶ ἀποδώσω ἑκάστῳ τὸ ἴδιον, νομίζω ὅτι καὶ τὰ κεφάλια τῶν καθαριστῶν καὶ τὰ κεφάλια τῶν μαλλιαρῶν οὐδεμίαν μοῦ δίδουσι πεποίθησιν καὶ ἔνθεν καὶ ἐκεῖθεν περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτῶν, διὰ νὰ ταχθῶ μὲ τὸ μέρος ἑνὸς ἐξ αὐτῶν.

§227ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Θέλουν κούρευμα!

§228Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Σπάσιμο μᾶλλον (γέλωτες). Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἤδη ὀχλοῦντες, οὕτως εἰπεῖν, εἶναι οἱ καθαρισταί, ἀναγκάζομαι ὅλως διόλου ἀμερολήπτως ἁπλῶς μερικὰς παρατηρήσεις νὰ ὑποβάλω ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς αὐτῶν καὶ οὕτω θὰ φθάσω καὶ εἰς τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας μου. Εἰς τὴν ἔγγραφον αὐτῶν ἀναφοράν, ἡ ὁποία εὑρίσκεται καταχωρισμένη εἰς τὸ τεῦχος αὐτό, λέγουσι τὰς ἑξῆς ἰδέας, ὅτι: ἡμεῖς μετὰ τὸν ἀγῶνα ἢ ἔστω καὶ ἔτη τινὰ πρὸ τοῦ ἀγῶνος τῆς ἀπελευθερώσεως, ἡμεῖς, δηλαδὴ τὸ ἔθνος, ἀκολουθοῦντες τὰς μεθόδους αὐτὰς τὰς γλωσσολογικάς, τὰς ὑπ’ αὐτῶν ἀσπαζομένας, προσεπαθήσαμεν καὶ ἐκάμαμεν μίαν γλῶσσαν λείαν, ἡ ὁποία δίδει ἓν χρῶμα γενικὸν εἰς τὸ ἔθνος καὶ χρησιμεύει ὡς ὁ σύνδεσμος αὐτοῦ. Σεῖς, οἱ ἀντίθετοι δηλαδή, ἔρχεσθε καὶ κατασκευάζετε ἐντὸς ὀλίγων ἐτῶν μίαν γλῶσσαν ἀποτροπαίαν, ἡ ὁποία δύναται νὰ παρουσιάσῃ τόσους κινδύνους, διότι δύναται νὰ κατατμήσῃ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν τὸ ἔθνος καὶ νὰ φέρῃ βεβαίως ὅλα ἐκεῖνα τὰ κακά, τὰ ὁποῖα φέρει εἰς πᾶσαν περίστασιν ἡ κατάτμησις καὶ ἰδίως εἰς τὰ ἐθνικὰ ζητήματα. Ἰδοὺ τί ἔχω νὰ παρατηρήσω, πάντοτε ἐν τάχει, ἐπ’ αὐτοῦ. Ἡ γλῶσσα, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ λέγουσιν ὅτι τώρα οἱ ἀντίθετοί των κατεσκεύασαν ἐπὶ ποδὸς —πολλοῦ γε καὶ δεῖ!—, διαφέρει ὑπὸ ἔννοιαν χρονικὴν καταπληκτικὰ ἀπὸ τὸν τοιοῦτον ἰσχυρισμόν. Ἐγὼ βεβαίως ὁμιλῶ, χωρὶς νὰ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὰ ἄκρα ἀμφοτέρων, τὰ ὁποῖα εἶναι πολλὰ καὶ διάφορα καί τινα εἰς ἄκρον ἐπίμεμπτα. Κυρίως δὲ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἔθιξαν μερικοὶ ἐκ τῶν προλαλησάντων, τὰ ἔχοντα δηλαδὴ σχέσιν πρὸς τὴν θρησκείαν, αὐτὰ καὶ ἐγὼ τὰ ἀποτροπιάζομαι. Λοιπὸν οὔτε τὰ ζητήματα αὐτῶν τὰ ἐκτὸς τοῦ θέματος λαμβάνω οὔτε τὰ ἄκρα αὐτῶν. Θέλω νὰ ἐξετάσω ἐφ’ ὅσον δύναμαι ἐπιστημονικῶς, μόνον τοὺς γλωσσολογικοὺς ἰσχυρισμοὺς τῶν καθαριστῶν. Λοιπὸν κατὰ τὸν ἕκτον αἰῶνα, ὅπως γνωρίζετε, εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν...

§229ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πέντε λεπτὰ ἔχετε ἀκόμη.

§230Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Θὰ παύσω.

§231Κ. ΜΑΝΟΣ. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι, κύριε Μᾶνε· δὲν θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή, διότι εἶναι τόσοι οἱ ἀγορεύοντες, ὥστε, καὶ ὅλοι ἐὰν καταστήσωσι τὴν Βουλὴν εὐνοϊκὴν πρὸς τὰ λεγόμενά των, δὲν θὰ τελειώσωμεν ποτέ. Τὸ μέτρον θὰ εἶναι δι’ ὅλους. Τί νὰ γίνῃ;

§233Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Κρατήσατέ μου λογαριασμὸν αὐτῶν τῶν ὀλίγων λεπτῶν.

§234ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τῶν δευτερολέπτων.

§235Δ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ. Μάλιστα. Κατὰ τὸν ἕκτον αἰῶνα εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν συνέβη μία στάσις καὶ ὁ λαός, ὁ ὁποῖος ἤθελε νὰ διαμαρτυρηθῇ ἐναντίον τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ὀνομαζομένου Καλαποδίου, ὑπαινισσόμενος αὐτὸν ἔλεγεν εἰς τὸν αὐτοκράτορα Ἰουστινιανόν, ὁ ὁποῖος ἐζήτει νὰ μάθῃ ποῖος εἶναι ὁ λόγος τῆς στάσεως: ὅτι ὁ πλεονεκτῶν με εἰς τὰ τσαγγάρια εὑρίσκεται. Ἑπομένως τὰ καλαπόδια καὶ οἱ τσαγγαράδες ἦσαν ἤδη ἀπὸ τὸν ἕκτον αἰῶνα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Εἰς τὸν ὄγδοον αἰῶνα ἀναφέρεται, ὅτι ἐπὶ εἰκονομάχου αὐτοκράτορος Θεοφίλου, ἂν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, ἡ αὐτοκράτειρα συλληφθεῖσα ἐπ’ αὐτοφώρῳ παρὰ τὰς διαταγὰς τοῦ συζύγου της λατρεύουσα τὰς εἰκόνας, ἔλεγε, καθ’ ἣν ὥραν γονυκλινὴς ἠσπάζετο αὐτάς, ὅτι «αὐτὰ εἶναι τὰ καλά μου νινία». Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῶν μεμονωμένων τούτων παραδειγμάτων εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ ἐνάτου αἰῶνος ἔχομεν πλήρη εἰκόνα τῆς ὑπὸ τοῦ λαοῦ τότε ὁμιλουμένης γλώσσης, ὅπως δὲ καὶ σήμερον, ἡ γλῶσσα ἐκείνη δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἕνα κρᾶμα, δηλαδὴ μετέχει καὶ τοῦ ἑνὸς τύπου καὶ τοῦ ἄλλου, ἐξαναγκαζομένου ἑκάστου νὰ μεταχειρίζεται τὸ κρᾶμα αὐτὸ ἐκ τῆς ἀνάγκης τῆς ἐκφράσεως. Ὅλοι γνωρίζετε τὸν Πτωχοπρόδρομον, ὁ ὁποῖος εἶναι ἕνα ὁλόκληρον μνημεῖον, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει ὅτι ἡ γλῶσσα κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ ἐνάτου αἰῶνος ἦτο ἡ σημερινὴ γλῶσσα τοῦ λαοῦ. Εἶναι δὲ ἀκριβῶς ἕνδεκα ὅλοι αἰῶνες ἀπὸ τότε καὶ ὅμως δὲν ἐτράπη ἐπὶ τὸ κλασσικώτερον. Θέλω νὰ εἴπω δι’ αὐτῶν ὅτι δὲν εἶναι ἡ γλῶσσα τοῦ λαοῦ ἕνα κατασκεύασμα περιστατικὸν καὶ καθ’ ὁλοκληρίαν πρόχειρον· εἶναι μία γλῶσσα, ἡ ὁποία ἔχει τὴν ῥίζαν αὐτῆς βαθύτατα εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ ἔθνους. Οἱ δὲ ὑποστηρίζοντες τὴν καθαρεύουσαν καὶ λέγοντες ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ γλῶσσα ἡ γενικὴ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἔχουσιν ἄδικον καὶ δι’ αὐτὸ ἤθελον νὰ καταδείξω πόσον εἶναι δύσκολον τὸ ζήτημα καὶ πόσας ἰδέας καὶ γνώσεις ἀπαιτεῖ ἀπ’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ κρίνωσι τοῦτο. Πρῶτος ἐγὼ δὲν ἔχω αὐτάς. Ὀλίγα ἔτη πρὸ τῆς ἀπελευθερώσεως τοῦ ἔθνους, τὸ ὁποῖον ᾐσθάνθη τότε τὴν ἀνάγκην τῆς ἀνωτέρας πνευματικῆς ζωῆς, ἀπεπειράθησαν νὰ ἐξοικονομήσωσι τὸ γλωσσικὸν ζήτημα. Τὸ δυστύχημα ἦτο, ὅπως πολλοὶ ἐξ ὑμῶν γνωρίζετε, ὅτι οἱ τότε ἐπαΐοντες ἠκολούθησαν μίαν ὁδὸν ὅλως ἀντίθετον τῆς ὀρθῆς.

§236ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραβιάζετε τὸν Κανονισμόν. Παρῆλθον πέντε λεπτά. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§237Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ὡμίλησε δίς.

§238ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῆς προσθήκης.

§239ΔΙΟΝ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΑΡΔΟΣ (κατερχόμενος τοῦ βήματος). Αὐτὸς εἶναι λόγος κολοβός.

§240ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον. Εἶναι ἡ ὥρα 12 καὶ 20 μετὰ τὸ μεσονύκτιον.

§241ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὑποβάλλω τροπολογίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ βουλευτοῦ κ. Θ. Μιχαλοπούλου καὶ ἐπὶ ταύτης τὸ πρῶτον λαμβάνω τὸν λόγον. Καὶ πάλιν λαμβάνων τὸν λόγον αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ζητήματος γλωσσικοῦ. Ἡ γλῶσσα, κ. συνάδελφοι, ἦτο τοιαύτη ἢ τοιαύτη πρὸ εἰκοσαετίας, εἶναι τοιαύτη ἢ τοιαύτη σήμερον, θὰ εἶναι τοιαύτη ἢ τοιαύτη μετὰ πεντήκοντα ἔτη, ἀκολουθεῖ καὶ αὕτη τὴν ἐξέλιξίν της ὡς ὅλος ὁ ἐθνικὸς ἡμῶν βίος. Ἀγνοῶ ἢ μᾶλλον δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω, ἂν ἦτο καλλιτέρα ἡ γλῶσσα πρὸ εἰκοσαετίας τῆς σήμερον, ἂν καλλιτέρα εἶναι ἡ σήμερον τῆς μετὰ τριάκοντα ἔτη. Ἡ γλῶσσα, λέγω, κ. συνάδελφοι, ἀκολουθεῖ καὶ αὕτη τὴν ἐξέλιξίν της, ὡς ὅλος ὁ ἐθνικὸς βίος, ὑπάρχει τοιαύτη ἢ τοιαύτη καθ’ ὡρισμένην στιγμὴν τοῦ ἐθνικοῦ βίου. Ἐκεῖνος, ὅστις κατὰ τὴν ὡρισμένην ἐκείνην στιγμὴν ἀποκαλεῖ ἠλίθιον τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον μεταχειρίζεται μίαν ὡρισμένην γλῶσσαν, δύναται νὰ εἶναι δημόσιος ὑπάλληλος τοῦ ἔθνους ἐκείνου; Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ: ὁσοιδήποτε ἐὰν ἔχητε παρακολουθήσει τὰ πράγματα, ἀγνοεῖτε, ὅτι οἱ Ἕλληνες καλοῦνται Ῥωμηοί, ὅτι ἡ Ἑλλὰς καλεῖται ὑπ’ αὐτῶν Ῥωμηοσύνη, ὅτι ἡ ἱστορία τῆς Ἑλλάδος καλεῖται ὑπ’ αὐτῶν ἱστορία τῆς Ῥωμηοσύνης; Καὶ ἀκόμη πλέον, ἀγνοεῖτε, ὅτι ἐκφράζονται μετὰ περιφρονήσεως περὶ τῆς θρησκείας ἡμῶν; Ἀγνοεῖτε, ὅτι μέλος τῆς Κοινωνιολογικῆς Ἑταιρείας πρό τινων μηνῶν ἔγραψε μελέτην, ἐν τῇ ὁποίᾳ ὑπεστήριζεν, ὅτι ὅλα τὰ κακὰ τοῦ ἔθνους, ὅλη ἡ κακοδαιμονία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὀφείλεται εἰς τὴν οἰκογένειαν, τὴν ὁποίαν ἀποκαλεῖ σκαντζόχοιρον!

§242ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος εἶναι αὐτός;

§243ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι ὁ κ. Χαλκοκονδύλης, ὁ διευθυντὴς τῆς «Νέας Ἡμέρας».

§244Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Παρήλθεν ὡς μετέωρον αὐτός.

§245Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι δημοτικιστής.

§246ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μάλιστα, ἀλλ’ ἔπρεπε, νὰ συναισθάνηται μίαν ἱερὰν ὑποχρέωσιν, νὰ μὴ ἐκχυδαΐζῃ τὰς στήλας τῆς «Νέας Ἡμέρας», τὰς ὁποίας ἐλάμπρυνον οἱ Βυζάντιοι. Ἡ «Νέα Ἡμέρα» δὲν ἔχει πλέον τὴν θαυμασίαν ἐκείνην γλῶσσαν, ἡ ὁποία ἐδίδαξεν ὁλοκλήρους γενεὰς Ἑλληνικάς, τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἦτο τὸ καύχημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἰς ὅλας τὰς Ἑλληνικὰς χώρας. Ἐγὼ λαμβάνω τὴν «Νέαν Ἡμέραν»—ἀγνοῶ ἂν θὰ τὴν λαμβάνω καὶ μετὰ τὴν ἀποψινὴν ἀγόρευσιν—, τὴν λαμβάνω καὶ αἰσθάνομαι, πιστεύσατέ με, στιγμὰς πικρίας ἀπεριγράπτου, ὅταν τὴν ἀναγινώσκω.

§247ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Αὐτὸς ὁ στενός μου φίλος μοῦ ἐπετέθη ἐν Ἄρτῃ, κ. συνάδελφε.

§248ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι εὐκολώτατον πρᾶγμα, ἐὰν συνεχισθῇ αὔριον ἡ συζήτησις νὰ φέρω τὰ φύλλα τῆς «Νέας Ἡμέρας» καὶ νὰ θρηνήσητε ὅσοι θὰ ἀναγνώσητε τὰ ἄρθρα τοῦ Χαλκοκονδύλη. Ἡ θρησκεία δὲν εἶναι τίποτε, ἡ γλῶσσα δὲν εἶναι τίποτε, ἡ οἰκογένεια πρέπει νὰ διαλυθῇ, πρέπει ὁ ἐλεύθερος γάμος νὰ κρατήσῃ, ὅλοι οἱ ἄνδρες δι’ ὅλας τὰς γυναῖκας, ὡς κύνες εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ εἰς τὰς πλατείας!

§249Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Χρυσοῦς αἰών!

§250ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν νομίζετε, Κύριοι, ὅτι πρόκειται περὶ κινδύνου; Ἐρωτῶ τὸν Πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς καὶ σεβαστὸν ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτήν, ὅτε ἐγένετο λόγος εἰς τὴν ἐπιτροπὴν περὶ συνενώσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ἐγένετο, λέγω, μία συζήτησις, ὅπως ἀποτελέσωσι τὰ δύο αὐτὰ Ὑπουργεῖα ἕν, «Ὑπουργεῖον Πολέμου», ἀντετάχθησαν ἢ ὄχι τὰ μέλη τῆς Κοινωνιολογικῆς Ἑταιρείας καὶ εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ ὀνομασθῇ «Ὑπουργεῖον ἀμύνης»; Διότι πρέπει νὰ ψαλιδισθῇ ὁ Δικέφαλος Ἀετός!

§251ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ποίαν ἰδέαν ἔχετε διὰ τὴν Κοινωνιολογικὴν Ἑταιρείαν;

§252ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἰδέαν τοῦ μεγάλου Ἑλληνισμοῦ, δὲν αἰσθάνεται τὰς αὐτὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§253ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἔχει φιλοπατρίαν;

§254ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἔχει.

§255ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἔχει τὴν δύναμιν καὶ τὸ σθένος νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ ἴδια καὶ νὰ πολεμήσῃ τὰ ἀντίθετα;

§256ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν γνωρίζουσι τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχει τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Λοιπὸν δὲν νομίζετε, ὅτι αὐτοὶ οἱ νεωτερισταὶ οἱ ἐρχόμενοι ἀπὸ τὴν Γαλλίαν, ἀπὸ τὴν Ἀγγλίαν, ἀπὸ τὴν Γερμανίαν, ἀπὸ τὴν Ἰταλίαν, ἀγνοοῦντες ἐντελῶς τί γίνεται εἰς τὴν Μεσσηνίαν, εἰς τὴν Λακωνίαν, εἰς τὰ Καλάβρυτα καὶ εἰς τὴν Λαμίαν, ὅτι αὐτοὶ ἀποτελοῦσιν αὐτόχρημα δημόσιον κίνδυνον; Νεωτερισταὶ εἰς τὴν θρησκείαν, νεωτερισταὶ εἰς τὴν οἰκογένειαν, νεωτερισταὶ εἰς τὴν ἠθικήν, νεωτερισταὶ εἰς τὴν γλῶσσαν, νεωτερισταὶ εἰς τὰ πάντα!

§257Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Εἰς τὸν τόπον, ἐν ᾧ ἐκπαιδεύεταί τις, πρέπει νὰ διατηρῇ τὴν ἑλληνικὴν ψυχήν, καίτοι ἀποδημεῖ.

§258ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βεβαίως. Ἐγὼ ὁμιλῶ δι’ αὐτούς, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν αὐτὰς τὰς ἰδέας. Ὅταν βλέπῃ τις ἕνα μαινόμενον ἰατρόν, ὅστις ἔχει ἐγκαταλείψει τὰς ἰατρικάς του ἐργασίας καὶ δὲν ἀσχολεῖται ἡμέραν καὶ νύκτα εἰς ἄλλο τι παρὰ διὰ τὸ ζήτημα τῆς γλώσσης, ὅταν ἔχητε ἐνώπιόν σας, ἐπαναλαμβάνω, ἕνα μαινόμενον ἰατρόν, ἐπιτρέπεται νὰ τὸν ἔχητε δημόσιον ὑπάλληλον; Ὅταν ἔχητε αὐτὸν τὸν ἐν Βόλῳ διδάσκαλον, ὅστις μὲ χαίτην περιεπάτει πρό τινος εἰς τὰς ὁδοὺς τῶν Ἀθηνῶν...

§259ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι πρώτης τάξεως ἐπιστήμων· δὲν εἶναι δημόσιος ὑπάλληλος.

§260ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι δημόσιος ὑπάλληλος; Αἰσθάνομαι ἐνδόμυχον εὐχαρίστησιν, διότι πληροφοροῦμαι τοῦτο, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ εἶναι δημόσιος ὑπάλληλος.

§261ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Οὔτε θέλει νὰ εἶναι.

§262ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Περὶ τούτου πρόκειται, Κύριοι. Ἡ γλῶσσα, ἐπαναλαμβάνω, θὰ ἀκολουθήσῃ τὸν δρόμον της. Ἐγὼ δὲν λέγω, ὅτι θὰ συμβῇ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο. Θὰ ἐξελίσσηται καθ’ ἡμέραν ἡ γλῶσσα ὡς ἐξειλίσσετο μέχρι τοῦδε. Ἐγὼ ἰσχυρίζομαι, ὅτι γράφω καλλίτερον τὴν γλῶσσαν τοῦ σοφωτάτου ἀνδρὸς τῶν τελευταίων αἰώνων τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας, τοῦ Κοραῆ. Διατί; Διότι ἔχω ὑπ’ ὄψει τὰ διδάγματα ἐκείνου καὶ τὰ διδάγματα ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους μου ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνου τοῦ σοφοῦ μέχρι σήμερον. Ἔχομεν μίαν πρόοδον ἑκατὸν ἐτῶν ἀπὸ τοῦ Κοραῆ. Πῶς δυνάμεθα νὰ τὴν ἀπορρίψωμεν πᾶσαν; Διατί τότε νὰ μὴ κρημνίσωμεν τὰς οἰκίας πάσας; Διατί νὰ μὴ κόψωμεν τὰ δένδρα τὰ φυτευθέντα ἔκτοτε; Διατί νὰ μὴ σχίσωμεν τὰ βιβλία τὰ ἔκτοτε; Ποία εἶναι ἡ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ καταλήξωμεν; Τοῦτο λέγων δὲν ἀντιτάσσομαι εἰς τὴν ἐξέλιξιν τῆς γλώσσης οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιταχθῶ. Πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντιταχθῇ τις εἰς τοῦτο; Ἀλλ’ ἀντιτάσσομαι εἰς τοῦτο, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ ἐκ τοῦ παρελθόντος κεφάλαιον. Αὐτὸ θὰ ἦτο καταδίκη τῆς θεωρίας τῆς ἐξελίξεως καὶ βεβαίως καταδίκη πάσης προόδου. Δὲν ἐπετρέπετο, κύριε Βουλευτὰ Ζακύνθου, ν’ ἀγνοῆτε ὅτι ὁ Ξενοφῶν ἔχει τὸ «δὲ» εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ἱστορίας του διότι συνεχίζει τὴν ἱστορίαν τοῦ Θουκυδίδου.

§263Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Καὶ τὸ λέγει.

§264ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Συνεχίζομεν καὶ ἡμεῖς τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος· εὑρισκόμεθα εἰς ἓν σημεῖον καὶ εἰς τὴν γλῶσσαν ὡς καὶ εἰς τὰ ἄλλα ὅλα, καὶ ἐκ τούτων ἐλπιδοφόροι θὰ βαδίσωμεν πρὸς τὸ μέλλον.

§265ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρὸς τὸ παρελθόν.

§266ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναγνωρίσωμεν ἰσορρόπως ἔχοντας τὸν νοῦν ἐκείνους, οἵτινες θέλουσι ν’ ἀποκόψωμεν ἀποτόμως τὸ παρελθὸν καὶ ν’ ἀπαλειφθῇ ὁλόκληρον τὸ ἐκ τοῦ παρελθόντος κεφάλαιον. Ἐκεῖνος δέ, ὅστις ὑποστηρίζει ταῦτα, κατὰ τὴν γνώμην μου τοὐλάχιστον δὲν εἶναι δυνατόν, καὶ τὸ ἐπαναλαμβάνω διὰ μυριοστὴν φοράν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμπνέῃ ἐμπιστοσύνην ὅτι θὰ ἐκτελῇ προσηκόντως τὰ δημόσια αὑτοῦ καθήκοντα, διότι ὁ ἄνθρωπος οὗτος δὲν σκέπτεται ἀνθρωπίνως, εἶναι ἀνίκανος ν’ ἀντιληφθῇ καὶ τὰς ἁπλουστέρας ἐννοίας, δὲν εἶναι ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὅστις θέλει νὰ χωρισθῇ τοῦ παρελθόντος, διότι, ἂν ὑπάρχῃ τι, τὸ ὁποῖον διακρίνει κυρίως τὸν ἄνθρωπον τῶν κτηνῶν, εἶναι ἡ Ἱστορία. Οἱ ἄνθρωποι, ἀποταμιεύοντες ἐν τῷ ἠθικῷ καὶ ὑλικῷ καὶ τῷ πνευματικῷ κόσμῳ ἀρχὰς ἠθικάς, κεφάλαια ὑλικὰ καὶ γνώσεις, δημιουργοῦσι τὴν ἑαυτῶν ἱστορίαν. Ἕκαστον τῶν κτηνῶν ἔχει τὴν ἰδίαν αὑτοῦ ἱστορίαν, διότι οὐδὲν ἐξ αὐτῶν ἀποταμιεύει, καὶ ἑπομένως δὲν ἔχουσιν ἱστορικὸν βίον. Αὐτή, λέγω, εἶναι ἡ κατ’ ἐξοχὴν διάκρισις τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τῶν κτηνῶν. Ὁ λέγων ὅτι ἀποτόμως πρέπει νὰ χωρισθῶμεν τοῦ παρελθόντος καὶ ἐν τῇ γλώσσῃ, καθὼς καὶ ἐν παντὶ ἄλλῳ, λέγει τι ἐναντίον τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Ὁ ἄνθρωπος οὗτος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἰσόρροπος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμπνέῃ ἐμπιστοσύνην, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτελῇ προσηκόντως τὰ δημόσιά του καθήκοντα. Καὶ εἰς τοῦτο περιστρέφεται ἡ πρότασις ἡμῶν. Οἱ ἐπεμβαίνοντες εἰς τὰ τῆς γλώσσης τοῦ Κράτους κατὰ τρόπον προκαλοῦντα σκάνδαλα ἀπολύονται τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Δὲν θίγεται ἡ ἐλευθερία τινός. Λέγω καὶ νῦν καὶ ἐπανέλαβον αὐτὸ καὶ προηγουμένως, ἐλεύθερος εἶναι νὰ γράψῃ τὰ ποιήματά του εἰς οἱανδήποτε ἂν θέλῃ γλῶσσαν, ὡς καὶ τὰ διηγήματά του καὶ τὰ συγγράμματά του, ἀλλ’ ὄχι νὰ ὑβρίζῃ ὁλόκληρον ἔθνος ὡς βαῖνον εἰς τὴν ἐσχάτην κτηνωδίαν καὶ ἠλιθιότητα διότι δὲν ἀσπάζεται τὰ γλωσσικὰ τερατουργήματα αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐξακολουθεῖ τὸ ἔθνος ἐξελισσόμενον γλωσσικῶς ὡς ἐξελίσσεται καὶ καθ’ ὅλα αὑτοῦ τὰ στάδια.

§267Λ. ΜΑΒΙΛΗΣ. Ποῦ τὰ εἴδατε αὐτά; Δὲν δύνασθε νὰ μᾶς εἴπετε, νὰ τὰ ἴδωμεν καὶ ἡμεῖς ἂν ἔγραψεν ὁ Παλαμᾶς αὐτά;

§268ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὰ ἔχει γράψει χιλιάκις. Δὲν δύναμαι ἐγὼ νὰ προσκομίζω ἐνταῦθα ὅλα τὰ ἔργα τοῦ Παλαμᾶ καὶ συγχρόνως καὶ ὅλα τὰ ἀναγκαῖα δι’ αὐτὰ ἀπολυμαντικά. Ἐγὼ ἀηδιάζω καὶ νὰ ἀκούω τὰ ἔργα αὐτοῦ.

§269Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Γνωρίζετε τὸν κύριον Ἰ. Δραγούμην; Εἶναι εἷς τῶν κρατιστέρων διπλωματικῶν ὑπαλλήλων τοῦ τόπου μας, καὶ ἐν τούτοις εὑρίσκεται ἐν διαφωνίᾳ πρὸς τὸν σεβαστὸν πατέρα του.

§270ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βλέπετε, κύριε Βουλευτά, προηγουμένως διακόπτων τὸν κύριον Μπουφίδην εἶπον νὰ καλέσῃ τοὺς Κυρίους αὐτοὺς νὰ δώσωσι δεῖγμα γραφῆς καὶ θ’ ἀποδειχθῶσι τότε ὅτι σκοπίμως μεταχειρίζονται τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, διότι δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ μεταχειρίζωνται τὴν γλῶσσαν τοῦ ἔθνους. Λέξις «κρατίστερος» δὲν ὑπάρχει.

§271Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διαγωνιζόμεθα, ἐὰν θέλετε.

§272ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀλλὰ σεῖς, κύριε Καραπᾶνε, ἔχετε γράψει περὶ τοῦ Ἑρρίκου Ντέρμπουργ ὅτι ἀπέθανε «γοργῶς» κ.τ.λ.

§273Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐγώ; Ὄχι, καὶ σᾶς τὸ βεβαιῶ ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς μου.

§274ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ σᾶς τὸ βεβαιῶ ἐπὶ λόγῳ τιμῆς. Ἐγὼ σᾶς ἀγαπῶ ὑπερβαλλόντως, κύριε Καραπᾶνε, ἀλλὰ σεῖς ἐξωθεῖτε τὰ πράγματα. Δυστυχῶς δὲν ἐμάθετε γράμματα.

§275Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἔμαθον γράμματα, ἀλλ’ ἔλαβον ἄριστα.

§276ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Σεῖς νομίζετε δυστυχῶς ὅτι θὰ μᾶς ἐκπλήξητε ἐνταῦθα, ἐπικαλούμενοι διαφόρους Γερμανικὰς φυλλάδας, ἐνῷ πρέπει πρὸ παντὸς νὰ μελετήσητε Ἑλληνικά, τὰ ὁποῖα εἶναι τὸ ταμεῖον πάσης σοφίας καὶ ἐξ ὧν ἀπορρέουσιν ὅλοι οἱ κανόνες τοῦ ἀνθρωπισμοῦ, τῆς εὐγενείας καὶ τῆς ἠθικῆς, τοὐλάχιστον ἐκ τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὰς παραδόσεις τοῦ τόπου σας. Πρὸ παντὸς πρέπει νὰ εἶσθε Ἕλληνες καὶ κατόπιν Γερμανοὶ καὶ κοσμοπολῖται. Δὲν πρόκειται, Κύριοι, περὶ ζητήματος ἐπουσιώδους· πρόκειται περὶ μιᾶς διανοητικῆς διαστροφῆς, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ προλάβωμεν, ἵνα μὴ ἐξαπλωθῇ εὐρύτερον, διὰ δὲ τοῦ Συντάγματος νὰ τὴν ἐμποδίσωμεν νὰ εἰσέρχηται εἰς τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ τυχαίου· πρόκειται, ἂν ὄχι διά τι ἄλλο, περὶ μιᾶς ἀηδίας, ἥτις ἤρχισε νὰ κατακλύζῃ τὸν τόπον. Δὲν εἶναι κατάστασις, τὴν ὁποίαν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπομείνωμεν ἐπὶ πλέον. Προσωπικότης τοῦ Ἑλληνισμοῦ καταντᾷ νὰ νομίζηται ὁ Παλαμᾶς.

§277Λ. ΜΑΒΙΛΗΣ. Δὲν εἶσθε εἰς θέσιν νὰ κατηγορῆτε τὸν Παλαμᾶν, διότι εἶσθε ἀμαθέστατος.

§278ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, νὰ ἐξηγήσητε τὴν φράσιν σας, κύριε Μαβίλη.

§279ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Προσωπικότης....

§280ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περιμείνατε, κύριε Κουλουμβάκη, νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις ὁ κύριος Μαβίλης.

§281ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν περιμένω, κύριε Πρόεδρε, ἐξηγήσεις ἀπὸ ἕνα μαλλιαρόν. Προσωπικότης ἀδιατάρακτος εἰς τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν κατέχει. Καὶ εἶναι καὶ εὐεργετούμενος ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας, κατὰ τρόπον παράνομον· ἔχει τὴν θυγατέρα του ὑπότροφον ἐν Εὐρώπῃ σήμερον, καὶ ἔχει ὑποχρέωσιν ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀκυρώσῃ τὴν ὑποτροφίαν αὐτήν.

§282ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν θέλητε νὰ ἐλέγξητε τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ ζήτημα αὐτό, πρέπει νὰ τὸ φέρητε εἰς μίαν ἡμέραν κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου.

§283ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κύριε Πρωθυπουργέ, δὲν φέρω τὸ ζήτημα ἀπὸ στενῆς σημασίας καὶ διὰ τοῦτο σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ ταράττησθε, διότι ἀρχίζει ἡ ἐποχὴ τῆς διαμαρτυρίας, καὶ πρέπει σεῖς, ὅστις ἰσχυρίζεσθε ὅτι εἶσθε ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ ἀνορθωτικοῦ ἀγῶνος, νὰ ἐνισχύσητε τὴν ἀρξαμένην διαμαρτυρίαν. Δὲν σᾶς ἤλεγξέ τις· ἐγώ, ὁμιλῶν, εἶπον καὶ ἓν παράδειγμα, ἀποδεικνῦον καὶ τοῦτο τοὺς ἰσχυρισμούς μου ἐπὶ πλέον. Δὲν ὑπῆρξε μομφὴ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, τοσοῦτο μᾶλλον, καθ’ ὅσον εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ σήμερον ἀγνοεῖ ὅτι κατὰ τρόπον παράνομον ἐδόθη ἡ ὑποτροφία ἐκείνη.

§284Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τί πταίει τὸ κορίτσι;

§285ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πταίει, διότι λαμβάνει χρήματα παρανόμως. Ἀλλά, Κύριοι, τοῦτο μόνον λέγω, διότι δὲν θέλω νὰ καταπονῶ τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ ζήτημα κατὰ τὴν γνώμην μου ἔχει ἐξαντληθῆ, καὶ ἡμεῖς θὰ ἐπιμένωμεν νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα ὑπὸ τῆς διακεκριμένης ψήφου ἑκάστου τῶν Βουλευτῶν, τουτέστι θὰ προκαλέσωμεν ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν.

§286ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κλάδης. Ἀπών. Ὁ κ. Πατσουράκος. Δὲν εἶναι ἀντιλέγων. Ὁ κ. Φωτήλας.

§287ΑΛ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἔχω συνείδησιν, Κύριοι, τοῦ δυσκόλου ἔργου, τὸ ὁποῖον ἀναλαμβάνω, νὰ ὁμιλήσω μετὰ τοσούτους ῥήτορας ἀκουσθέντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Αἰσθάνομαι ὅμως τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ὅπερ ἀπασχολεῖ τὴν Βουλήν. Κύριοι· τὴν ἀθάνατον ἡμῶν γλῶσσαν, τὴν γλῶσσαν τοῦ Ὁμήρου καὶ τοῦ Σοφοκλέους καὶ τοῦ Δημοσθένους, τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, δι’ ἧς ἀνεπτύχθη ὅλος ὁ ἀρχαῖος πολιτισμός, τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, ἥτις ἐσόφιζεν ἀείποτε τὴν ἀνθρωπότητα ὅλην, τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐκ θαυμασμοῦ πρὸς τοὺς ἡμετέρους προγόνους καὶ ἐκ σπουδῆς, ὅπως μελετήσωσι δι’ αὐτῆς αὐτούσιον ὁλόκληρον τὸν πολιτισμὸν τῆς ἀρχαιότητος, ὁ ὁποῖος αὐτοφυῶς ἀνεπτύχθη ἐν τῷ Ἑλληνικῷ ἐδάφει καὶ μόνῳ, καὶ τὴν ὁποίαν ἐκ τῶν λόγων τούτων σπουδάζουσιν οἱ φοιτηταὶ καὶ οἱ σπουδασταὶ ὅλων τῶν Πανεπιστημίων ὅλου τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, διὰ τῆς ὁποίας διετηρήθησαν ἀνὰ τοὺς αἰῶνας τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν ἐκληροδότησαν οἱ πρόγονοι ἡμῶν, καὶ τὴν ὁποίαν καθιέρωσαν ὅλοι οἱ μεγάλοι διδάσκαλοι τοῦ γένους καὶ δὴ ὁ ἀοίδιμος Κοραῆς, τὴν γλῶσσαν αὐτὴν ἐφαντάσθησαν ἔκφυλοί τινες καὶ γελοῖοι, ἀλλὰ δυστυχῶς Ἕλληνες.... (Εὖγε).

§288ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ ἐκφράζησθε οὕτως.

§289Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὁμιλῶ περὶ τοῦ δημιουργοῦ αὐτῆς Ψυχάρη.

§290Κ. ΜΑΝΟΣ. Κύριε Βουλευτά.

§291Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν δύναταί τις νὰ περιορίσῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς συζητήσεως.

§292ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν ἐλευθερίαν τῆς ἐκφράσεως;

§293Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Μόνον, ὅταν παραβῶ τὸν Κανονισμόν, δέχομαι παρατηρήσεις. ...Τὴν γλῶσσαν, λέγω, αὐτὴν ἐφαντάσθησαν γελοῖοί τινες...

§294ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς εἶπον νὰ μὴ μεταχειρίζησθε τοιαύτας φράσεις.

§295Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι ἀόριστος ἡ φράσις.

§296Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Βεβαίως.

§297Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Παραστήσατε τὸ γελοῖον καὶ τὸ ἀντιλαμβανόμεθα.

§298ΑΛ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἔλεγχον ἐφ’ ὅσον δὲν παραβαίνω τὸν Κανονισμὸν δὲν δέχομαι. ....Ἐφαντάσθησαν, λέγω, νὰ διαφθείρωσι διὰ τοῦ μαλλιαρισμοῦ γινόμενοι ἴσως ὄργανα ξένων μισελλήνων.....

§299ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Βεβαίως.

§300ΑΛ. ΦΩΤΗΛΑΣ. ... ἢ θέλοντες νὰ καινοτομήσωσιν ὡς ῥυθμισταὶ γλώσσης φαινομενικὸν προβάλλοντες ἐπιχείρημα τοῦτο, ὅτι διαφέρει πως ἡ λαλουμέννη γλῶσσα τῆς γραφομένης καὶ ὡς ἐκ τῆς διαφορᾶς ταύτης συνάγουσιν ὅτι ἐπέρχεται σύγχυσις ἐμποδίζουσα τὰς σπουδὰς καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν νέων. Εἶναι γνωστόν, Κύριοι, ὅτι πανταχοῦ ἡ λαλουμένη γλῶσσα διαφέρει τῆς γραφομένης, διότι ἡ γλῶσσα δημιουργεῖται μὲν ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κλίματος, τῶν ἐθίμων, ἀλλὰ κομψεύεται, ὑποβάλλεται εἰς κανόνας ὑπὸ τῶν λογίων καὶ ἐξιδανικεύεται. Ἡ γλῶσσα ἡ Ἑλληνική, τὴν ὁποίαν τόσαι χιλιετηρίδες ἐσεβάσθησαν χρυσοῦς περικλείσασαι αἰῶνας, ἡ γλῶσσα αὐτή, κομψευομένη ὑπὸ τῶν ἑκάστοτε λογίων εἶχε φθάσει εἰς κάλλος ἔξοχον· ἡ γλῶσσα ὅμως αὐτὴ εἶχε τὸ ἀτύχημα ὡς ἐκ τῆς μακραίωνος δουλείας νὰ παραγεμισθῇ μὲ λέξεις ξένας, μὲ λέξεις κακοφώνους καὶ κακοζήλους. Ὅτε ὅμως τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἀνεγεννήθη, μεγάλοι διδάσκαλοι τοῦ Γένους καθιέρωσαν τὴν καθαρεύουσαν, ἥτις, ἀνδρωθεῖσα διὰ τῆς Ἐκκλησίας, διὰ τῶν σχολείων, διὰ τῆς Βουλῆς, κατέστη ἱκανὴ πρὸς ἔκφρασιν παντὸς διανοήματος, ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τοῦτο ὑψηλὸν ἢ ἰδεατόν. Καὶ ἐνῷ, Κύριοι, ἡ καθαρεύουσα αὐτὴ τοσοῦτον προκόψασα κατέστη οἰκεία γλῶσσα παντὸς Ἕλληνος, ἐνεφανίσθησαν ἀνισόρροποί τινες, προεξάρχοντος ἀνισορρόπου τινὸς Ψυχάρη ὀνόματι....

§301ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ὁ ὁποῖος ἐπαρασημοφορήθη.

§302Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. ... οἱ ὁποῖοι ἐδημιούργησαν ἴδιον ἰδίωμα γλώσσης, τὴν γλῶσσαν τῶν μαλλιαρῶν καὶ ἀξιοῦσιν, ὅπως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐγκαταλείψῃ τὴν πατροπαράδοτον αὐτοῦ γλῶσσαν καὶ ἐνστερνισθῇ τὴν παράδοξον ταύτην γλῶσσαν, ἡ ὁποία καλεῖται ἰδίωμα τῶν μαλλιαρῶν! Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ θέλουσι νὰ ἐνστερνισθῶμεν γλῶσσαν, ἡ ὁποία, ἂν τυχὸν ὑπάρχῃ, διότι ἐγὼ ἀρνοῦμαι ὅτι ὑπάρχει τοιαύτη γλῶσσα, ὑπῆρξε τέκνον δουλικῆς ἐποχῆς. Συνιστῶσιν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν γλῶσσαν ἐκείνην, διότι ταύτην λέγουσιν ὅτι ἐχειρίζοντο καὶ οἱ πρόγονοι ἡμῶν. Καὶ ἂν τοῦτο ἦτο ἀληθές, οἱ ἄνθρωποι, οἱ ταῦτα συνιστῶντες, μοὶ φαίνεται ὅτι συνιστῶσιν ὅτι πρέπει νὰ πολεμήσωμεν τοὺς ἐχθρούς μας μὲ καρυοφύλλια καὶ μὲ πυρπολικά, διότι μὲ ταῦτα ἐπολέμησεν ὁ Κανάρης καὶ ὁ Κολοκοτρώνης καὶ ἡ λοιπὴ χορεία τῶν ἐνδόξων ἐλευθερωτῶν μας.

§303Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Σεῖς θέλετε μὲ ἀσπίδας καὶ μὲ δόρυ.

§304ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Κύριε κοινωνιολόγε...

§305ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι εἰρωνεία νὰ εἶναί τις κοινωνιολόγος.

§306ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἀπ’ ἐναντίας, τὸ θεωρῶ τιμητικόν· ἠθέλησα διὰ τοῦ τίτλου αὐτοῦ νὰ τὸν κολακεύσω, διὰ νὰ μὲ ἀφήσῃ νὰ ἐξακολουθήσω.

§307ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε ἀνάγκην ἀπονομῆς τίτλων· ὁ Πρόεδρος σᾶς προστατεύει.

§308ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Κατὰ τοῦ ἀγῶνος αὐτοῦ τῶν ἀνισορρόπων.... (Εὖγε, εὖγε).

§309Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Εἶναι ἀσέβεια αὐτή. Καὶ ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῆς καθαρευούσης, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται τοὺς ἔχοντας ἀντιθέτους γνώμας νὰ τοὺς ὑβρίζωμεν ἐκφύλους.

§310ΑΘ. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Εἶναι ὁ ἐλαφρότερος χαρακτηρισμός.

§311Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οἱ χαρακτηρισμοὶ δὲν δίδονται ἐδῶ μέσα.

§312ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὀρθὸν νὰ συστήσω εἰς τοὺς κ. συναδέλφους νὰ μετριάσωσι τὰς ἐκφράσεις των περὶ προσώπων, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἐντὸς τῆς Βουλῆς....

§313ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Αὐτὸ ἔλειπε, νὰ ἦσαν ἐδῶ.

§314ΠΡΟΕΔΡΟΣ. .... καὶ δὲν δύνανται νὰ ἀμυνθῶσιν ἀπέναντι βαρειῶν ἐκφράσεων, καὶ πρὸς τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ λόγος ἕνεκα τῆς ἀσυλίας τοῦ βήματος. Αὐτὴ ἡ ἀσυλία τοῦ βήματος ἐπιβάλλει μετριότητα ἐκφράσεων.

§315ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Κατὰ τοῦ ἀγῶνος τῶν ἀξιοτίμων αὐτῶν Κυρίων... (Γέλωτες).

§316ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δύνασθε νὰ λέγητε ἀξιοτίμων καὶ νὰ σημαίνῃ ὅ,τι θέλετε.

§317ΑΛ. ΦΩΤΗΛΑΣ. .. προτείνουσιν ἔντιμοι συνάδελφοι, ὅπως περιλάβωμεν ἐν τῷ Συντάγματι διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας νὰ ὁρίζηται ὡς ἐπίσημος γλῶσσα ἡ καθαρεύουσα. Πρὸς τοῦτο ἐγὼ διαφωνῶ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι τὸ Σύνταγμα ἄλλον σκοπὸν καὶ ἄλλον προορισμὸν ἔχει· τὸ Σύνταγμα εἶναι ὁ ἀκρογωνιαῖος λίθος τοῦ πολιτικοῦ οἰκοδομήματος· τὸ Σύνταγμα περιλαμβάνει τὸ εἶδος τοῦ πολιτεύματος, τὰ ὅρια τῶν πολιτικῶν ἐξουσιῶν, τὰ δημόσια δίκαια τῶν Ἑλλήνων· τὸ Σύνταγμα ὁρίζει γενικοὺς καὶ ὀργανικοὺς νόμους· τὸ Σύνταγμα ἀσφαλίζει ἀπὸ κινδύνων πραγματικῶν, οὐχὶ ἀπὸ κινδύνων ἀνυπάρκτων καὶ φανταστικῶν. Οὐδέποτε φαντάζομαι ὅτι θέλουσι μωρανθῆ ἐπὶ τοσοῦτον οἱ Ἕλληνες, ὥστε νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν πατροπαράδοτον γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν ἐσεβάσθησαν ὁλόκληροι αἰῶνες!

§318ΑΘ. ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Τὸ αὐτὸ θὰ ἠδύνασθε νὰ εἴπητε καὶ διὰ τὴν Θρησκείαν.

§319ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὡμίλησα ἐγὼ περὶ κινδύνων;

§320ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὅταν προτείνητε κἄτι τι....

§321ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φωτήλας σχολιάζει τὴν προσθήκην τοῦ κ. Μιχαλοπούλου.

§322ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἄν σήμερον ἐγερθῇ Γάλλος ζήσας πρὸ χιλίων ἐτῶν, ματαίως θὰ προσπαθήσῃ νὰ ἐννοήσῃ Γάλλον σημερινόν· ἂν ἐγερθῇ ὁ Κικέρων, θὰ ἀπορήσῃ ἀκούων Ἰταλὸν λαλοῦντα τὴν Ἰταλικήν· ἂν ἐγερθῇ Ἄγγλος τῆς Δανικῆς δυναστείας, δὲν θὰ ἐννοήσῃ ἀσφαλῶς Ἄγγλον σημερινόν· ἂν ὅμως ὁ Ὅμηρος ἐγερθῇ ἐκ νεκρῶν καὶ μεταβῇ εἰς τὸ χωρίον καὶ ἀκούσῃ τὸν τελευταῖον χωρικόν, θὰ ἐννοήσῃ τὰς ἰδέας του, καί, μόνον ὅταν ἀκούσῃ μαλλιαρόν, οὐδένα οὐδέποτε θὰ ἐννοήσῃ. (Χειροκροτήματα). Ἀφήσατε, Κύριοι, ἐλευθέραν τὴν ἐξέλιξιν· οὐδέποτε φοβοῦμαι ὅτι ἡ ἐξέλιξις αὐτὴ θὰ καταντήσῃ εἰς μαλλιαρισμόν. Νομίζω, ὅτι διὰ τῆς ἀναγραφῆς τοιαύτης διατάξεως ἐν τῷ Συντάγματι θὰ δώσωμεν σημασίαν ἐκεῖ, ὅπου οὐδεμίαν σημασίαν πρέπει νὰ δώσωμεν. Ἀναγνωρίζομεν ὅτι ὑπάρχει διγλωσσία, ἐνῷ δὲν ὑπάρχει.

§323ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ δημοτικὴ τί εἶναι;

§324ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Εἶναι παρεφθαρμένη γλῶσσα. Ἐξέλιξις αὐτῆς εἶναι ἡ καθαρεύουσα. Ἄν ἡ δημοτικὴ μᾶς συγκινεῖ, τοῦτο συμβαίνει, διότι συνδέεται πρὸς παραδόσεις ἱστορικάς, ὧν τὴν ἀνάμνησιν ζωηρὰν ἔχει ὁ Ἕλλην. Δὲν εἶναι γλῶσσα τῆς καρδίας, ὡς λέγουσιν. Εἶναι γλῶσσα τῶν πόνων καὶ τῶν στεναγμῶν, γλῶσσα ἐστερημένη ζωῆς. Τὸ ζήτημα, Κύριοι, κατ’ ἐμέ, ἐγείρεται οὕτω πως: ἢ ἡ γλῶσσα αὐτή, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ οἱ μαλλιαροί, δὲν ἠξεύρω πῶς, ἐδημιούργησαν, εἶναι ἱκανὴ νὰ διαδηλώσῃ τὰ αἰσθήματα καὶ τὰ διανοήματα τοῦ λαοῦ, καὶ τότε θὰ ἐπικρατήσῃ καὶ πρέπει νὰ ἐπικρατήσῃ· ἢ ἡ γλῶσσα αὐτὴ εἶναι περίεργον κατασκεύασμα φαντασιῶν νοσουσῶν, καὶ τότε ὁ περὶ αὐτῆς θόρυβος ταχέως θὰ καταπέσῃ, διὰ νὰ ἐπανέλθωσι πάλιν τὰ ἀθάνατα ῥήματα τῶν ἐνδόξων προγόνων μας. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ, Κύριοι, θὰ συνίστων εἰς τὴν Κυβέρνησιν τρία τινά, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι κηρύσσομαι μὲν ὑπὲρ τῆς καθαρευούσης γλώσσης, ἀλλὰ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀναγραφῆς τῆς διατάξεως ἐν τῷ Συντάγματι, διότι γνωρίζω, ὅτι ἡ ἐξέλιξις θηρεύουσα τὸ κάλλος θὰ καθιερώσῃ τὴν καθαρεύουσαν ὡς οἰκείαν γλῶσσαν καὶ εἰς τὴν τελευταίαν καλύβην τοῦ τελευταίου ποιμένος, τὰ ἑξῆς, λέγω, τρία. Πρῶτον μέν, ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὴν ἁγνότητα τῆς παιδείας ἀπὸ πάσης κακοβούλου προθέσεως, λαμβάνουσα διοικητικὰ μέτρα ἀπολύτως αὐστηρὰ κατ’ ἐκείνων τῶν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι ἀσπάζονται τὰς ἰδέας τῶν μαλλιαρῶν καὶ ζητοῦσι τὴν ἐπιβολὴν αὐτῶν· δεύτερον, ὅπως ποιήσηται ἡ Κυβέρνησις διπλωματικὰς παραστάσεις παρὰ τῇ Γαλλικῇ Κυβερνήσει διὰ τὸν ἀνισόρροπον Ψυχάρην, παριστῶσα ὅτι ὁ Ψυχάρης δὲν διδάσκει Ἑλληνικά, ἀλλὰ Τουρκικά· τρίτον, ὅπως ληφθῇ πρόνοιά τις διὰ τὰς ὑπαρχούσας ἐν Ἑλλάδι προπαγανδικὰς σχολάς, αἵτινες ἀθρόως σύρουσι τοὺς Ἑλληνόπαιδας, ἀφαιροῦσαι ἀπ’ αὐτῶν πᾶν τὸ Ἑλληνικόν. Αἱ σχολαὶ αὗται ἔχουσαι ὡς δόλωμα τὴν ἐκμάθησιν ξένων γλωσσῶν ἀθρόως προσελκύουσι τοὺς Ἑλληνόπαιδας καὶ ἐκεῖ διαφθείρεται τῶν Ἑλληνοπαίδων καὶ ἡ θρησκεία καὶ ἡ γλῶσσα. Ταῦτα εἶχον νὰ συστήσω καὶ θὰ κατέστρεφον τὸν λόγον, Κύριοι, ἂν δὲν προέβλεπον, ὅτι μετ’ ἐμὲ θέλουσιν ἀγορεύσει—πόσαι δωδεκάδες, κύριε Πρόεδρε;

§325ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δύο δωδεκάδες γλωσσῶν.

§326ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Πλεῖστοι ῥήτορες ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Ἐβασάνισα, Κύριοι, τὸν νοῦν μου μήπως εὕρω τρόπον τινά, ὥστε νὰ ἱκανοποιήσω καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίζονται ὑπὲρ τῆς καθαρευούσης, καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίζονται ὑπὲρ τῆς μαλλιαρῆς.

§327ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὲρ τῆς μαλλιαρῆς ὑποθέτω ὅτι δὲν ἀγωνίζεται κανείς.

§328ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὁ φίλος μου κ. Μαβίλης.

§329ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν ἀκούσητε τί θὰ ἀναπτύξῃ ἕκαστος Βουλευτὴς κάμνετε καλὰ νὰ μὴ κάμνητε τὸν νοομάντιν καὶ γεννήσητε ζητήματα.

§330ΑΡ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Πολὺ καλά. Ἐβασάνισα, λέγω, τὸν νοῦν μου, ὅπως εὕρω μίαν μέσην ὁδόν, διὰ νὰ συμβιβάσω τὰ διεστῶτα, καὶ νομίζω, ὅτι ἐν τῇ πτωχῇ μου διανοίᾳ κατώρθωσα νὰ ἀνακαλύψω—ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτραπῇ ἡ φράσις αὕτη— τοῦτο: ὅπως ἡ διπλῆ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων ποιήσηται τὸ ἀκόλουθον ψήφισμα· «Ἡ διπλῆ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων λαμβάνουσα εὐκαιρίαν ἐκ τῆς ἐν αὐτῇ συζητήσεως ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἂν πρέπει νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις κανονίζουσα τὴν ἐπίσημον τοῦ Κράτους γλῶσσαν ἀποδοκιμάζει τοὺς λεγομένους μαλλιαροὺς καὶ ἐλπίζει καὶ εὔχεται, ὅπως ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα ἐξελισσομένη τείνει πάντοτε εἰς τὸ ἀρχαῖον κάλλος». (Ἐπιδοκιμασίαι). (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς).

§331ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Πατσουράκος.

§332Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εἶναι γνωστὸν εἰς ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ὁ ἄνθρωπος διαφέρει τῶν λοιπῶν ἀλόγων ζῴων κατὰ τὸν νοῦν, τὸ μόνον δὲ μέσον, διὰ τοῦ ὁποίου καθιστᾷ κοινωνοὺς τοὺς λοιποὺς ὁμοφύλους του τῶν ἐνεργειῶν καὶ ἀποτελεσμάτων τοῦ νοῦ εἶναι ἡ γλῶσσα. Ἑκάστης λοιπὸν γλώσσης ὁ γραπτὸς λόγος, διότι περὶ τούτου ἀκριβῶς πρόκειται ἐν τῇ προκειμένῃ ἐθνικῇ συζητήσει, διαιρεῖται εἰς δύο μεγάλα γένη, εἰς τὴν ποίησιν καὶ τὸν πεζὸν λόγον. Ἐκ τῶν δύο τούτων γενῶν τὸ μὲν πρῶτον, ἡ ποίησις τουτέστιν, εἶναι ἔργον τῆς φαντασίας, τὸ ὁποῖον ἀντιστοιχεῖ πρὸς τὴν παιδικὴν τοῦ λαοῦ ἡλικίαν καὶ μᾶς ἀναγκάζει νὰ πιστεύωμεν ὅτι ἡ γλῶσσα τότε ἦτο ῥευστή, μεταβλητὴ δηλονότι καὶ κατὰ γράμματα καὶ συλλαβὰς ἀκόμη. Τὸ ἕτερον τῶν δύο τούτων γενεῶν, ὁ πεζὸς δηλονότι λόγος εἶναι ἔργον τῆς κρίσεως, τὸ ὁποῖον ἀντιστοιχοῦν πρὸς τὴν ἀνδρικὴν ἑκάστου λαοῦ ἡλικίαν, μᾶς ἀναγκάζει νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἀπὸ τοῦ χρόνου τούτου ἀρχίζει ἡ γλῶσσα παντὸς λαοῦ νὰ μονιμοποιῆται καὶ νὰ παγιῶται. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου καὶ ἐφεξῆς ἐμφανίζονται αἱ διάφοροι διάλεκτοι, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον μὲν καὶ πρίν, ἀλλ’ ἐν τῷ ἀγνώστῳ, ἐμφανίζονται αἱ διάφοροι διάλεκτοι, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἢ ἰδιώματα μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς γλώσσης ἀνάλογα πρὸς τὸ περιβάλλον — ἐὰν δηλονότι τὸ περιβάλλον εἶναι τραχύ, τραχεῖα εἶναι καὶ ἡ διάλεκτος, ἐὰν τὸ περιβάλλον εἶναι ἥμερον, ἥμερος εἶναι καὶ ἡ διάλεκτος, εὐγενὴς καὶ λεπτή. Ἀπὸ τοῦ σημείου ὅμως τούτου, ἀπὸ τοῦ χρόνου τούτου δηλαδὴ καὶ ἐφεξῆς ἀναπτυσσόμενα καὶ μορφούμενα τὰ διάφορα φῦλα καὶ συνδεόμενα πρὸς ἄλληλα διὰ τῆς συγκοινωνίας, αἰσθάνονται τὴν ἀνάγκην τῆς ὑπάρξεως μιᾶς κοινῆς γλώσσης, μιᾶς κοινῆς διαλέκτου, διὰ τῆς ὁποίας νὰ συνεννοῶνται πρὸς ἄλληλα. Τὴν φυσικὴν λοιπόν, Κύριοί μου, ταύτην ἐξέλιξιν ἀκολουθήσασα καὶ ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα ἐμφανίζεται τὸ πρῶτον ἐν τῇ ποιήσει, τὴν ὁποίαν ὅλος ὁ κόσμος θαυμάζει, καίπερ ἀναπτυχθεῖσαν κατὰ τὴν παιδικὴν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡλικίαν, ἐν τοῖς ἔπεσι τοῦ Ὁμήρου, τὰ ὁποῖα θαυμάζει ὁ κόσμος τόσον διὰ τὴν ἀφέλειαν καὶ ἁπλότητα αὐτῶν, ὅσον καὶ διὰ τὴν περιγραφικότητα καὶ ἠθοποιΐαν. Ἀπὸ τοῦ ἑβδόμου αἰῶνος πρὸ Χριστοῦ ἀναπτυχθέντος ὁπωσδήποτε τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐμφανίζεται καὶ ὁ πεζὸς λόγος ἐν πρώτοις διὰ τῶν λογοποιῶν ἢ λογογράφων. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου ἄρχονται ἐμφανιζόμενα καὶ τὰ διάφορα ἰδιώματα τῆς γλώσσης, τὰ ὁποῖα εἶναι πολλά, ἀλλ’ ἐκ τῶν ὁποίων τρία εἶναι τὰ σπουδαιότερα, τὸ Ἰωνικόν, τὸ Αἰολικὸν καὶ τὸ Δωρικόν, διαφέροντα ἀπ’ ἀλλήλων παρασάγγας ὁλοκλήρους. Τὰ κάλα λέγει ὁ Δωριεύς, τὰ ξύλα λέγει ὁ Ἴων, ἀπορίομες λέγει ὁ Σπαρτιάτης, ἀποροῦμεν λέγει ὁ Ἀθηναῖος. Ἄγετ’, ὦ Σπάρτας εὐάνδρω κῶροι πατέρων πολιατᾶν, ........................ ἔλεγεν ὁ Σπαρτιάτης. «Ἴτε Σπάρτης εὐάνδρου παῖδες πατέρων πολιτῶν ...................... θὰ ἔλεγεν ὁ Ἀθηναῖος». Ἀπὸ τοῦ σημείου ὅμως τούτου καὶ ἐφεξῆς μορφούμενα καὶ ἀναπτυσσόμενα τὰ διάφορα φῦλα ἀναγκάζονται, πιέζονται ὑπὸ τῆς ἀνάγκης, ἵνα συνεννοηθῶσι πρὸς ἄλληλα νὰ διαρρυθμίσωσι μίαν γλῶσσαν, ἡ ὁποία νὰ εἶναι ἱκανὴ πρὸς κοινὴν συνεννόησιν τῶν διαφόρων ἑλληνικῶν φύλων. Ἀλλά, σᾶς παρακαλῶ, ποία εἶναι ἡ καταλληλοτέρα πρὸς μόρφωσιν τῆς γλώσσης διάλεκτος, διὰ τῆς ὁποίας θὰ συνενοοῦντο τὰ διάφορα φῦλα; Βεβαίως ἡ εὐγενεστέρα τῶν ἄλλων, καὶ τοιαύτη ἦτο ἡ Ἰωνική. Ἀλλὰ τὸ ἔργον τοῦτο τὸ βαρὺ τῆς δημιουργίας τῆς μιᾶς κοινῆς γλώσσης εἰς τίνας ἔπρεπε νὰ ἀνατεθῇ; Βεβαίως εἰς τοὺς μᾶλλον μεμορφωμένους, εἰς τοὺς μᾶλλον ἀνεπτυγμένους, εἰς τοὺς μᾶλλον πεπολιτισμένους, καὶ ἀνετέθη εἰς τοὺς Ἴωνας. Βλέπομεν λοιπὸν ἀπὸ τῆς Ἰωνικῆς οὕτω παραγομένην ἀμέσως τὴν Ἀττικὴν διάλεκτον, τὴν ὁποίαν θαυμάζει ὁλόκληρος ὁ κόσμος ἐν τοῖς συγγράμμασι τοῦ Θουκυδίδου, τοῦ Ξενοφῶντος, τοῦ Δημοσθένους τοῦ «βασιλέως τοῦ λόγου» καλουμένου ὑπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν. Ἔδρασεν ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπὸ κοινοῦ, κύριοι Βουλευταί, πρὸς ἐκπολίτισιν καὶ ἄλλων λαῶν ἐν Ἀσίᾳ. Ἀλλ’ ὅπως ἕκαστον πρᾶγμα ἔχει ἀκμὴν καὶ παρακμήν, οὕτω καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀκμάσας ἤρχισε νὰ παρακμάζῃ. Εὐτυχῶς ὅμως διὰ τὸν Ἑλληνισμόν, ἄλλο φῦλον ἤρχισεν ἀναφαινόμενον ἀπὸ βορρᾶ, φῦλον γνησίως ἑλληνικόν, τὸ μακεδονικόν, ἰσχυρὸν εἰς τὰ ὅπλα, ἀλλ’ ἀνίκανον νὰ ὑπερισχύσῃ, διότι τὸ ἐχώριζεν ἡ γλῶσσα καὶ δι’ αὐτὸ τὸ ἀπεκάλουν καὶ βάρβαρον οἱ ἐν τῇ κυρίως Ἑλλάδι οἰκοῦντες. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν κατώρθωσεν ὁ μέγας ὄντως βασιλεὺς αὐτοῦ Φίλιππος, τὸ κατώρθωσεν ὁ υἱὸς αὐτοῦ Ἀλέξανδρος. Κατέλαβε, τεθεὶς ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ ἑλληνικοῦ ὄγκου, τὸν κόσμον ὁλόκληρον, ὡς γνωρίζομεν. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου καὶ ἐφεξῆς τὸ φῦλον ἐκεῖνο αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ συνεννοηθῇ πρὸς τὰ ἄλλα φῦλα, ἵνα ἀσκῇ ἐπίδρασιν ἐπ’ αὐτῶν, ἀλλὰ τὸ ἰδίωμα, τὸ ὁποῖον ἐλάλει, ἦτο βάρβαρον. Ἡ παραβολὴ ὀλίγων λέξεων δύναται νὰ σᾶς πείσῃ περὶ τοῦ βαρβαρισμοῦ τοῦ ἰδιώματος ἐκείνου. Βάραθρον ἔλεγον οἱ Ἴωνες, βέρεθρον οἱ Αἰολεῖς, ζέρεθρον οἱ Μακεδόνες. Βλέπετε ποία διαφορὰ μεταξὺ βαράθρου καὶ ζερέθρου. Ἠσθάνθησαν λοιπὸν τὴν ἀνάγκην, διότι διεφθάρη τὸ ἰδίωμα, ὃ ἐλάλουν, ἔτι περισσότερον διὰ τῆς κατακτήσεως, ἠσθάνθησαν, λέγω, τὴν ἀνάγκην οἱ κατακτηταὶ νὰ δημιουργήσωσι κοινὴν γλῶσσαν πρὸς συνεννόησιν τῶν διαφόρων φύλων καὶ τὴν ἐπιβάλωσιν, ὅπως καὶ τὴν ἐπέβαλον, ὡς ἐπίσημον γλῶσσαν τοῦ ἀπεράντου Κράτους, καὶ ἡ γλῶσσα αὕτη εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία παρεδόθη εἰς ἡμᾶς διὰ τῆς ὀνομασίας τῆς «κοινῆς». Ἡ γλῶσσα ἐκείνη ἡ κοινὴ ἐπὶ Ἀλεξάνδρου, ἡ καὶ ἐπίσημος γλῶσσα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, εἶναι αὐτή αὕτη, ἡ ὁποία κατόπιν διὰ τοῦ Εὐαγγελίου παρεδόθη μέχρι ἡμῶν. Ἀλλ’ ἀτυχῶς κατὰ τὸ διάστημα τῶν αἰώνων τῆς δουλείας, τῶν ἀλλεπαλλήλων μάλιστα δουλειῶν, τὰ διάφορα ἰδιώματα τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης διαφθειρόμενα μικρὸν κατὰ μικρὸν καὶ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐπανῆλθον εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν. Ὑπῆρχεν ὅμως καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς χιλιετοῦς δουλείας συνδετικὸς κρίκος ὡς γλῶσσα ὅλου τοῦ Γένους, ἡ γλῶσσα τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν κανόνων. Ὅτε ἐγεννᾶτο, ὅτε ἠρραβωνίζετο, ὅτε ἐνυμφεύετο ὁ Ἕλλην, ἤκουε πανταχοῦ τὴν ἐπίσημον γλῶσσαν, τὴν γλῶσσαν τοῦ Εὐαγγελίου. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ ἐθνικὴ γλῶσσα οὐδὲν ἕτερον εἶναι ἢ ὁ συνδετικὸς κρίκος τῶν διαφόρων ἑλληνικῶν φύλων κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας. Ἔρχεται μετὰ ταῦτα ἡ στιγμὴ τῆς ἀναγεννήσεως, καὶ πάλιν ἐμφανίζεται ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα ἐν τῇ φύσει εἰς τὰ δημοτικὰ τραγούδια. Ἀναγεννᾶται ὁ Ἕλλην, ἔρχεται πάλιν ἡ ἐμφάνισις τοῦ πεζοῦ λόγου, ἀναφαίνονται ὅμως συγχρόνως καὶ τὰ ἰδιώματα, διὰ τῶν ὁποίων εἶναι ἀδύνατον νὰ συνεννοηθῶσι πρὸς ἀλλήλους ὁ Κρὴς μὲ τὸν Μανιάτην, ὁ Θεσσαλὸς μὲ τὸν Ἑπτανήσιον, ὁ Στερεοελλαδίτης πρὸς τὸν Πελοποννήσιον. Εὑρίσκονται λοιπὸν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δημιουργήσωσι κοινὴν γλῶσσαν, ἀλλὰ ποῖοι εἶναι οἱ πρὸς τοῦτο κατάλληλοι; Κατὰ τὴν ἀρχαίαν ἐποχὴν τὴν δημιουργίαν τῆς γλώσσης ἀνέλαβον οἱ μᾶλλον μεμορφωμένοι, οἱ μᾶλλον πεπολιτισμένοι, οἱ Ἴωνες, καὶ τότε λοιπόν, κατ’ ἀνάγκην φυσικήν, οἱ λόγιοι καὶ οἱ πεπαιδευμένοι ἀνέλαβον νὰ δημιουργήσωσι τὴν κοινὴν γλῶσσαν καὶ πρὸς τοῦτο ἤρχισε μεγάλη καὶ κολοσσιαία ὄντως ἐργασία. Ἀλλὰ τί εἶχον ἐνώπιόν των οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἄξιοι παντὸς σεβασμοῦ καὶ ὄχι ἄξιοι ὕβρεων βωμολόχων ἢ μερικῶν ἀνοήτων; Ἐρείπια μόνον. Ἀλλ’ εἶπον —ἔχομεν ἐνώπιόν μας τὰς λέξεις πιάτο, τσάρι, τσανάκι σκουτέλι, τσουμί—, ποία ἐξ αὐτῶν εἶναι λέξις ἑλληνική; Οὐδεμία! Πόθεν θὰ ἀντλήσωμεν λοιπὸν τὴν λέξιν, διὰ τῆς ὁποίας θ’ ἀναπληρώσωμεν αὐτὰς τὰς κακοήχους καὶ βαρβαροφώνους λέξεις; Ἐφ’ ὅσον ἔχομεν πηγὴν ἀκένωτον, τὴν γλῶσσαν τῶν πατέρων μας, τὴν ὁποίαν θαυμάζουσιν ὅλοι καὶ χάριν αὐτῆς τιμῶσιν ἡμᾶς καὶ ἐλευθέρους καὶ δούλους, διατί νὰ μὴ λάβωμεν ἐξ αὐτῆς τῆς πηγῆς τῶν λέξεων, ἥτις ἐλλείπει καὶ νὰ εἴπωμεν πινάκιον; (Εὖγε, εὖγε καὶ χειροκροτήματα). Ἐξηκολούθησε λοιπὸν ἡ ἐκκαθάρισις μικρὸν κατὰ μικρὸν κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἀπελευθερώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ ἔφθασε μέχρι ἑνὸς σημείου. Καθαίρεται ἡ γλῶσσα ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν καὶ τείνει νὰ φθάσῃ εἰς σημεῖον προσεγγίζον πως τὴν ἀρχαίαν καὶ κατὰ τὸ κάλλος, τὸ ὁποῖον βλέπομεν καὶ σήμερον ἀκόμη, εἰς τὴν γλῶσσαν τῶν ἐφημερίδων. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἐμφανίζεται ἓν κόμμα, ἢ μᾶλλον μία ἀπόφυσις τῆς κοινῆς γλώσσης, τῆς ὁποίας ἡγοῦνται καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, οἱ ἄνθρωποι δηλονότι τῶν γραμμάτων, οἱ ὁποῖοι εἶπον δὲν πρέπει νὰ λέγωμεν πινάκιον, ἀλλὰ τσανάκι, πιάτο, τσάρι, τσουμί, λέξεις, τὰς ὁποίας αὐτοὶ οἱ καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου γνωρίζουσι ποῦ τὰς εὗρον καὶ τί αὐταὶ αὗται μᾶς ὑπομιμνήσκουσι. Καὶ ἐδῶ ἐγεννήθη κατὰ φυσικὸν λόγον ἡ ἀντίδρασις, παρουσιάσθη ἑτέρα ἀπόφυσις, ἡ ἀμέσως ἄγουσα εἰς τὴν ἀρχαίαν· δηλαδὴ εἴχομεν ἀφ’ ἑνὸς τὰ «ἐντουφεκίστηκα» καὶ «ὑπαινίχτηκα» καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος τὰ «ἐμαχεσάμην καὶ ὑπηνιξάμην». Ἀλλ’ ἡ γλῶσσα ἔβαινε καθαιρομένη ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, καὶ ἐβάδιζε τὴν ὁδόν της. Τώρα παρακαλῶ νὰ μὲ προσέξητε καὶ παρακολουθήσητε εἰς τοῦτο. Λέγει ὁ Α καθηγητής, ὁ ὁποῖος εἶναι ἄξιος παντὸς ἐπαίνου, διότι εἶναι εὐγενὴς ἡ προσπάθειά του ἐκείνη, διότι αὐτὸς εἶναι κάτοχος τοῦ κάλλους τῆς ἀρχαίας Ἀττικῆς, λέγει ὑπηνιξάμην καὶ χορταίνει, ὅτε τὴν ἔλεγεν ὁ Κόντος καὶ ὅταν σήμερον τὴν λέγῃ ὁ Μιστριώτης. Ἀλλ’ ἡ εὐγενὴς προσπάθεια ἐκείνη ἦτο προωρισμένη νὰ ἀποτύχῃ, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον ὅτι δὲν κατώρθωσαν νὰ σκεφθῶσιν ἀμέσως ὅτι διὰ τὸ παρὸν εἶναι βαρεῖαι αἱ λέξεις αὐταὶ διὰ τὸν πολὺν Ἑλληνικὸν λαόν. Πάντως ὅμως, σημειώσατε καλῶς, ὑπῆρξεν εὐγενὴς προσπάθεια ἀξία καὶ ἐπαίνου, ἀλλὰ καὶ εὐγνωμοσύνης. Ἐπιτραπήτω μοι ἤδη νὰ ἔλθω καὶ εἰς τὴν ἑτέραν ἀπόφυσιν, εἰς τὸν ἕτερον πόλον. Τί ἀκριβῶς ἐπιζητοῦσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν, ἐὰν τοὺς πατήσητε, θεωροῦντες τοῦτο καλαισθητικώτερον, ἀντὶ τοῦ «προσέχετε, Κύριε,» νὰ λέγωμεν: «ἄνοιξε τὰ στραβά σου, ῥέ»! (Γέλωτες καὶ χειροκροτήματα). Ὁμιλοῦσι, Κύριοι, περὶ καλαισθησίας· ὁμιλοῦσι περὶ λέξεων, περὶ φράσεων, τὰς ὁποίας ἰσχυρίζονται ὅτι αἰσθανόμεθα, ὅταν ὁμιλῶμεν, ὡς εἰς τὴν λέξιν «μάννα». Καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, Κύριοι, προχθὲς εἰς τὴν κηδείαν τοῦ μακαρίτου Βάφα ὁμιλῶν ἐκ μέρους τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ ἐξ ὀνόματός του μάλιστα, ὡμίλησεν εἰς τόσον χυδαίαν γλῶσσαν, ὥστε ἐγέννησε τὴν ἀηδίαν!

§333ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος;

§334Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ὁ Φωκᾶς. Ἐκεῖνοι λοιπόν, οἱ ὁποῖοι ὁμιλοῦσι περὶ καλαισθησίας, διότι αἰσθάνονται, ὡς ἰσχυρίζονται, τὴν λέξιν «μάννα», ἀκούσατε, ἂν τοὺς πατήσητε, τί ἀπαιτοῦσι νὰ λέγωμεν· ὄχι «προσέχετε, Κύριε», ἀλλὰ «ἄνοιξε τὰ στραβά σου, ῥέ»! Τί ἐπιζητοῦσιν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἀκολουθοῦντες τὴν ὁδὸν αὐτήν, ἀκολουθοῦντες τὴν κατωφέρειαν αὐτήν, διότι περὶ κατωφερείας πρόκειται ἀκριβῶς; Διότι, σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι, καὶ σᾶς ἐρωτῶ πρὸς στιγμήν· ὅτε τὰ Ἑλληνικὰ φῦλα ἔβαινον ἀπὸ τῶν ἰδιωμάτων πρὸς τὴν κοινήν, ἔβαινον ἀπὸ τῆς βαρβαρότητος πρὸς τὸν πολιτισμὸν ἢ ὄχι; Σᾶς ἐρωτῶ, λέγω· ὅτε τὰ Ἑλληνικὰ ἰδιώματα κατὰ τὴν ἀναγέννησιν τοῦ ἔθνους ἔβαινον ἀπὸ τῶν ἰδιωμάτων πρὸς τὴν κοινήν, τὴν καθαιρομένην καὶ τὴν μέχρι σήμερον ἐξακολουθοῦσαν νὰ καθαίρηται, ἔβαινον ἀπὸ τοῦ βαρβαρισμοῦ πρὸς τὸν πολιτισμὸν ἢ τἀνάπαλιν; Βεβαίως θὰ εἶναι κανεὶς ἀνόητος ἵνα πιστεύσῃ ὅτι τὸ βαίνειν ἀπὸ τῶν ἰδιωμάτων πρὸς τὴν κοινὴν εἶναι μετάβασις ἀπὸ τοῦ πολιτισμοῦ εἰς τὴν βαρβαρότητα! Αὕτη εἶναι ἡ ἱστορία τῆς ἐξελίξεως, Κύριοι, τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης. Καὶ ἕως ἐδῶ ἔχει καλῶς τὸ πρᾶγμα. Ἀλλ’ ἤδη παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀπασχολήσω καὶ δι’ ἓν ζήτημα σοβαρὸν καὶ δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀκολουθοῦσι τὴν κατωφέρειαν, διότι, ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, τὸ νὰ προχωρῇ εἷς λαὸς ἀπὸ τῶν ἰδιωμάτων πρὸς τὴν κοινήν, χωρεῖ ἀπὸ τοῦ χείρονος πρὸς τὸ βέλτιον, τοὐναντίον δέ, βαίνει ἀπὸ τοῦ βελτίονος πρὸς τὸ χεῖρον. Ἐὰν ἐπρόκειτο, Κύριοι, περὶ τῶν ἀνοήτων ἢ τῶν μισθάρνων ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὸ πρῶτον παρουσιάσθησαν ὡς στρεβλωταὶ τῆς γλώσσης, ἠδύνατό τις νὰ δικαιολογήσῃ πως τὸ πρᾶγμα, ἀλλ’ ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν αὐξάνονται καὶ πληθύνονται οἱ ἄνθρωποι αὐτοί· καὶ δὲν παρατηρεῖ τις δυστυχῶς μόνον τοῦτο, ἀλλὰ βλέπει ὅτι καὶ ἀμείβονται καὶ ὑποστηρίζονται κατ’ ἐξαίρεσιν οὗτοι ὑπὸ τῆς Πολιτείας, τουτέστιν, ἐπιτραπήτω μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἡ Πολιτεία εἶναι ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἀποφύσεως ἐκείνης.

§335Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας!

§336Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Θὰ ἔλθωμεν καὶ εἰς τὸν ἔντιμον ἐκεῖνον μαλλιαρόν! Καταγγέλλω λοιπόν, Κύριοι, ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, καταγγέλλω, λέγω, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τοὺς καθηγητὰς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ Πολίτην καὶ Λάμπρον ὡς ὄντας ἀνέκαθεν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ κόμματος ἐκείνου, ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἀποφύσεως ἐκείνης τῆς σκοπούσης τὴν διαφθορὰν τῆς γλώσσης ἡμῶν. Ἀκούσατε, Κύριοι. Δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ τῶν ἔργων τοῦ ἀξιοτίμου πρώτου, διότι καὶ ἄλλοτε σᾶς ἀπησχόλησα καὶ τὴν Δευτέραν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω. Δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται, Κύριοι, διότι θὰ σᾶς καταπονήσω, ἵνα σᾶς ἀναγνώσω ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ἐδημοσιεύθη εἰς τὰς «Ἀθήνας» τὴν 23 Μαΐου 1908, διὰ τοῦ ὁποίου ἀποδεικνύεται τρανότατα ὅτι εἶναι ἐπὶ κεφαλῆς οὗτος τῶν μαλλιαρῶν, καὶ δι’ οὗ τῷ καταγγέλλεται ὅτι «ἐξυπηρετεῖ σκοποὺς δολίους καὶ ἀντεθνικούς», καὶ αὐτὸς σιωπᾷ ὁμοιάζων πρὸς τὸν καλόγηρον ἐκεῖνον, ὅστις ἔλεγε: «βαρεῖτε, ἀλλὰ μὴ τραβᾶτε!» Δὲν θὰ σᾶς καταπονήσω, Κύριοι, ἀναγινώσκων ἐνώπιον ὑμῶν μίαν πραγματείαν—ἂς τὴν εἴπω οὕτως ἢ μᾶλλον— ἓν ἄρθρον ἐν ταῖς «Ἀθήναις» τῆς 11 Μαΐου 1908, ἐν τῷ ὁποίῳ ὁ Ῥήγας Νικολαΐδης, τοῦ ὁποίου τὴν ἐπιστημονικὴν ἱκανότητα κανεὶς δὲν δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἐχθρός του, ἀποδεικνύει ἐπιστημονικώτατα— καὶ σᾶς παραπέμπω νὰ τὸ ἀναγνώσητε—ὅτι οὗτος οὔτε τι πλέον οὔτε τι ἔλαττον εἶναι παρ’ ὅ,τι ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας συνάδελφος κ. Φωτήλας εἶπε, τουτέστιν ἀνισόρροπος. Δὲν εἶναι ὕβρις, Κύριοι· τοῦτο εἶναι ἐπιστημονικὴ ἀπόδειξις. Ἀκούσατε ὅμως, Κύριοι, καὶ περαιτέρω, διότι αὐτὰ μὲν γίνονται ἐν τῇ ἔσω Ἑλλάδι· ἀκούσατε καὶ περαιτέρω, λέγω, καὶ εἴπατέ μοι, ἂν ἔχω δίκαιον νὰ ὀργίζωμαι, καὶ ἴσως παρεξετράπην καὶ προηγουμένως. Ὑπάρχει ἕτερος καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, Νικόλαος Πολίτης καλούμενος, ὁ ὁποῖος ἐκτὸς τῆς λαογραφίας, τὴν ὁποίαν ἐκδίδει, καὶ ἡ ὁποία ὡς προερχομένη ἐκ καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου θεωρεῖται ὡς σπουδαῖον σύγγραμμα, γράφει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Οὑ Γιαννάκς», «Νιὰ φουρὰ ἦταν νιὰ γναῖκα, κ’ ἔφκειαν οὔλου πδιά. Λέει, Θιουλάκι μ, δὲ μ’ δίνς......» Δηλαδὴ μᾶς σερβίρει—ἐπιτραπήτω μοι ἡ λέξις, Κύριοι—ἐν τῷ γραπτῷ λόγῳ τὰ ἀνωτέρω, τὰ ὁποῖα μόνον προφέρονται οὕτως ἐν Αἰτωλίᾳ, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα οὐδ’ ἀπ’ αὐτοὺς τοὺς λαλοῦντας ἐγράφησαν, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ γραφῶσί ποτε. Τί δὲ ἐπιχειρεῖ δι’ αὐτῶν ὁ γνωστὸς ἐν τῷ κόσμῳ τῶν γραμμάτων ὡς ἀγράμματος ἔντιμος αὐτὸς καθηγητὴς ἀτυχῶς καὶ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ κ. Πολίτης; Ἁπλούστατον. Ἐπιχειρεῖ μωρῶς καὶ ἀντεθνικῶς ἐργαζόμενος νὰ μᾶς ἀγάγῃ ἀπὸ τῆς «κοινῆς» εἰς τὰ «ἰδιώματα», θέλει δηλαδὴ διὰ τῆς βίας νὰ μᾶς ἐπιβάλῃ τὸ Αἰτωλικόν, ἢ οἱονδήποτε ἄλλο ἰδίωμα, τὸ ὁποῖον, Κύριοι, καὶ ὡς ἰδίωμα, δὲν γράφεται οὕτως, ἀλλὰ μόνον προφέρεται. Διότι βεβαίως ὅταν γράφῃ ὁ Αἰτωλός, δὲν γράφει οὕτω. Μόνον προφέρει οὕτω. Καὶ αὐτὸ τὸ σύγγραμμα, Κύριοι, ἀποστέλλεται εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ θαυμάζεται ὡς γραφόμενον ὑπὸ...«σκαπανέως τῆς ἐπιστήμης»! Ἀκούσατε καὶ περαιτέρω, Κύριοι, ἓν σοβαρόν. Ὑπάρχει ἕδρα ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τῆς Λειψίας, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐδίδασκον δύο καθηγηταί, ὁ K. Dieterich καὶ ὁ Weigand, τὴν Βουλγαρικὴν καὶ τὴν Ῥωμουνικὴν γλῶσσαν. Ὁ ἔντιμος αὐτὸς πατριώτης καὶ καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ κ. Πολίτης ἐνήργησε καὶ ἐκ τοῦ κονδυλίου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ἐκόπη ἔνταλμα 10.000 φράγκων κατ’ ἔτος, ἵνα δίδωνται 5.000 φράγκων εἰς ἕκαστον ὡς μισθὸς ἐτησίως, ἵνα διδάσκωσι, σᾶς παρακαλῶ, τί νομίζετε; Τὴν...«ἱστορίαν τῆς Ῥωμῃοσύνης»!

§337Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Δίδονται ἀκόμη;

§338Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εὐτυχῶς χάρις εἰς τοὺς ἐκεῖ Ἕλληνας φοιτητὰς ὄχι. Λοιπὸν αὐτὸς ὁ κ. καθηγητής, ὁ κ. Πολίτης δηλαδή, ἐνήργησε καὶ ἐκόπησαν αὐτὰ τὰ κονδύλια! Ἀλλ’ οἱ φοιτηταὶ τῆς Λειψίας ἐξεγείρονται, τηλεγραφοῦσιν εἰς τὸν πρεσβευτὴν ἐν Βερολίνῳ, διαρρηγνύουσι τὰ ἱμάτιά των, ἀπειλοῦσιν ὅτι θὰ προβῶσιν εἰς σκηνάς, αἱ ὁποῖαι θὰ τοὺς ἀγάγωσιν εἰς καταστροφήν, καὶ οὕτως ἐξηναγκάσθη ὁ πρεσβευτὴς νὰ διαμαρτυρηθῇ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ σταματήσῃ τὸ πρᾶγμα ἕως ἐκεῖ. Ἀλλὰ τί νομίζετε ὅτι ἔκαμε μετὰ τοῦτο ὁ ἔντιμος ἐκεῖνος καθηγητὴς «τῆς ἱστορίας τῆς Ῥωμῃοσύνης»; Ἀρχίζει ἓν ὑβρεολόγιον, ἕνα ἐξάψαλμον ἐναντίον πρεσβευτοῦ καὶ φοιτητῶν, ὁ ὁποῖος ἐδημοσιεύθη εἰς τὰς Γερμανικὰς ἐφημερίδας καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου σχετικὰ ἔγραψαν καὶ αἱ ἰδικαί μας, καὶ γράφει πλεῖστα ὅσα ἐναντίον τῶν φοιτητῶν, λέγω, καὶ ἐναντίον τοῦ πρεσβευτοῦ, καὶ τὰ λοιπά, τὰ ὁποῖα εἶναι κατὰ τὸ πλεῖστον γνωστά. Ἀλλ’ ἀφήνομεν αὐτοὺς κατὰ μέρος· καίτοι πρὸς αἶσχος τῆς Πολιτείας εἶναι καθηγηταὶ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ. Ἔλθωμεν τώρα καὶ εἰς τοὺς νεωτέρους. Οἱ ὁμόφρονες αὐτῶν, κύριοι Βουλευταί, κατέφυγον εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ εἰς Σμύρνην καὶ εἰς τινας ἄλλας πόλεις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ἀφοῦ ἀσπλάγχνως ἐξεδιώχθησαν ἐντεῦθεν, ἀκούσατε δὲ καὶ ποία εἶναι καὶ ἡ πρώτη ἀφορμή, δι’ ἣν ὁ Πατριάρχης ἠναγκάσθη νὰ λάβῃ σοβαρὰ μέτρα. Ἀπό τινος χρόνου ἤρχισαν ἐπὶ θαυμασίου χάρτου νὰ δημοσιεύωνται ἐν Κωνσταντινουπόλει τοιαῦτα βρωμερὰ βιβλία, τὰ ὁποῖα κατέκλυσαν τὰ ἐκεῖ σχολεῖα καὶ τὰς οἰκογενείας. Ἀκούσατε ἓν ποίημα ἐξ αὐτῶν, τὸ ὁποῖον τιτλοφορεῖται «Χρυσορρόη». Ἀκούσατε, ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, ἓν τεμάχιον ἐξ αὐτοῦ, ἵνα μοὶ εἴπητε ἐν εἰλικρινείᾳ τὰς ἐντυπώσεις σας ἐκ τοῦ σκοποῦ, ὁ ὁποῖος δι’ αὐτῶν ἐπιδιώκεται (ἀναγινώσκει): «Κ’ εἶναι ἐδαῦτα, σκουλαρίκια στράφτα δαχτυλίδια ἴδια ὡς τηρογυάλια καὶ χαρχάλια μὲ καθάρια λυχνιτάρια Σὲ τριώδια λέει τὰ ζώδια ὅπου σὲ ὡροσκόπι ἐσκόπει ................................. Θὰ τὸν περιλαμπώσῃς ποθοπλάνταχτη στὰ ῥοδόμαγα τοῦ ὕπνου ................................. ποὺ αὔλει μὲς τὴν ἄχνη ἀδράχνει ........... ........... ὡς σφυρίζει πῶς χιμίζει στοῦ ἀχνοῦ τὸ χνάρι τοῦ καϋμοῦ τὸ σμάρι καὶ παγέργιες βέργιες ὡς πετιοῦνται ὀρχιοῦνται!!! .................. Ἀλλὰ οἱ ἴδιοι στενοχωροῦνται, Κύριοι, ἵνα γράφωσιν αὐτά, διότι δὲν πρόκειται περὶ τυχαίων προσώπων, σημειώσατε.

§339ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖοι εἶναι;

§340Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Οἱ ἴδιοι γράφοντες στενοχωροῦσι τὸν ἑαυτόν των, Κύριοι, πρὸς τοῦτο.

§341ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖοι εἶναι;

§342Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Τί θέλετε νὰ σᾶς εἴπω; Τοὺς γνωρίζομεν, πολὺ καλὰ δέ, ὅτι χειρίζονται ἄριστα τὸν κάλαμον καὶ τὴν γλῶσσαν, ὅ,τι δὲ γνωρίζω εἶναι ὅτι χθὲς πολλοὶ ἐξ αὐτῶν, ἐνῷ ἦσαν πτωχοί, σήμερον εἶναι πλούσιοι.

§343ΕΤΕΡΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖοι εἶναι;

§344Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἐγὼ δὲν σᾶς ἀφήνω νὰ στενοχωρῆσθε, διότι θὰ σᾶς εἴπω τὰ ὀνόματα ἓν πρὸς ἕν. Ἰδοὺ καὶ ἄλλος τί γράφει πρὸς τὸν Κωστῆν Παλαμᾶν μὲ τὴν ἐπιγραφὴν «χαῖρε» (ἀναγινώσκει): «Φέρε τὴν πράσινη σιωπή, ὦ τῶν ματιῶν σου φέρε με τὴ λούφα κἄτι ἀξεδιάλυτο στὸν ἴσκιο τους ξεχάστηκε σὰν τῆς ζωῆς μου ὁ θρύλλος, τούφα»! Ὁρίστε; Σᾶς ἀρέσουν; (γέλωτες).

§345Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Κἄποιος δάσκαλος.

§346Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Μήπως τὰ ἔγραψα ἐγώ, κύριε Τσιριμῶκε; Τώρα θὰ σᾶς εἴπω καὶ ποῖοι ἔγραψαν καὶ γράφουσιν οὕτω!

§347Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Πάντοτε δάσκαλος.

§348Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Πάντως θὰ εἶναι ἀξιωματικὸς τοῦ ναυτικοῦ, ὁ ἔντιμος ἐν τοῖς μαλλιαροῖς μαλλιαρὸς ἀδελφός σας δηλαδή! (Αἴσθησις). Ἀλλά, σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι, προκειμένου περὶ τόσον σπουδαίου ζητήματος, ἐφ’ ὅσον ἠκούσατε τοὺς Ντρίντριχ καὶ Δάϊγκαν, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ἴδωμεν τί λέγει καὶ ὁ καθηγητὴς κ. E. Drerup, τοῦ ὁποίου τὰ λεγόμενα εἶναι σοβαρὰ καὶ ἄξια ἐπιστήμονος. Ἰδού (ἀναγινώσκει): «Ἡ καθαρεύουσα Ἑλληνικὴ γλῶσσα εἶναι ὁ ἰδανικὸς δεσμός, δι’ οὗ ἐθνικῶς συνέχεται ὁ σύμπας πολιτικῶς διεσπασμένος ἑλληνικὸς λαός, τὸ σύμβολον ἅμα κραταιοῦ πολλῶν χιλιετηρίδων παρελθόντος, ὅπερ τῷ ἑλληνικῷ λαῷ, καίπερ διεσπασμένῳ, περιάπτει ἐν τοῖς λαοῖς τῆς Εὐρώπης δόξαν μεγάλου ἔθνους. Ἡ καθαρεύουσα εἶναι ὁ φύλαξ τοῦ θρησκευτικοῦ βίου, ἅτε καθιστᾶσα τῷ λαῷ καταληπτὰς τὰς ἱερὰς τοῦ χριστιανισμοῦ βίβλους ἐν τῷ πρωτοτύπῳ· ὡς Ὀρθόδοξος καθολικὸς εἰς τοῦτο κλίνω νὰ ἀποδίδω διαφέρουσαν ἀξίαν. Ἡ καθαρεύουσα τέλος εἶναι ἡ τελεσφορωτάτη τοῦ λαοῦ διδάσκαλος, ἀποκαλύπτουσα αὐτῷ τοὺς ἀπείρους τῆς ἀρχαίας ἐθνικῆς γραμματείας θησαυροὺς εἰς ἄκοπον σχεδὸν ἀπόλαυσιν καὶ ἀέναον δαψιλεστάτης διδασκαλίας πηγὴν. Εἴθε ἡ Ἑλλὰς μηδέποτε νὰ ἐπιλάθηται, τί ὑπὲρ τοῦ κόσμου ποτὲ ὑπῆρξεν, ἀλλὰ καὶ τί τὸ ἐνεστὼς τῷ ἰδίῳ μεγάλῳ παρελθόντι ὀφείλει». Αὐτὰ γράφει ὁ Drerup. Ἀκούσατε καὶ ἕνα ἄλλον διὰ δύο λέξεων, τὸν I. Dawes (ἀναγινώσκει). «Ἡ Ἑλληνικὴ ἐκκλησία ἀεὶ ὑπῆρξεν ὁ φύλαξ τῆς ἐθνικῆς γλώσσης, συνδέεται δὲ τόσον στενῶς μετ’ αὐτῆς, ὥστε ταύτης διαλυομένης καὶ ἡ φυλὴ καὶ ἡ ἐκκλησία θέλουσιν ὑποστῆ μεγάλην καὶ ἀνήκουστον συμφοράν.....Καλὸν δὲ θὰ ἦτο νὰ ἐνεργήσῃ ἡ Α. Θ. Π. ὁ Πατριάρχης, ὅπως μὴ διορίζῃ εἰς κανὲν σχολεῖον διδάσκαλον, ὅστις δὲν δύναται νὰ γράψῃ καὶ νὰ ὁμιλήσῃ τὴν καθαρεύουσαν. Πρὸς δὲ τούτοις ἔπρεπε καὶ τὰ διὰ τὰ παιδία βιβλία νὰ γραφῶσιν ἐν τῇ ἁπλῇ καθαρευούσῃ». Δὲν εἶναι λοιπὸν ἐπιβεβλημένον πλέον, κύριοι Βουλευταί, Κυβέρνησις, Βουλὴ καὶ Ἐκκλησία νὰ πατάξωσιν ἅπαξ διὰ παντὸς ὅλους αὐτοὺς τοὺς χυδαϊστὰς ἐχθροὺς τοῦ γένους ἡμῶν ἀσπόνδους, ἀφοῦ ἄλλως τε αὐτὰ ἐγγράφως σοφοὶ ἐπιστήμονες, ξένοι, συμβουλεύουσιν ὡς γνήσιοι Ἕλληνες, γνησιώτεροι καὶ ἡμῶν αὐτῶν ἴσως;

§349ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ὥρα εὑρίσκεται πρὸς τὸ τέλος. Βλέπω ὅμως ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ ἐπεθύμει νὰ σᾶς ἀκούσῃ μέχρι τέλους. Ἐρωτῶ τὴν Βουλήν, ἐπιτρέπει;

§350ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§351ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἀκούσατε, Κύριοι, παρακαλῶ ἤδη, τί γράφει καὶ ὁ Πατριάρχης.

§352Κ. ΜΑΝΟΣ. Δὲν ἠρωτήθη ἡ Βουλή· διατί νὰ γίνεται αὐτὴ ἡ ἐξαίρεσις;

§353ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀμφισβητεῖτε τὴν ἀντίληψιν τοῦ Προεδρείου; Ἠρώτησα τὴν Βουλὴν καὶ ἐδέχθη, ὅπως ἐξακολουθήσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς Λακωνίας.

§354ΟΛΟΚΛΗΡΟΣ Η ΒΟΥΛΗ. Μάλιστα, μάλιστα.

§355ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Λοιπὸν χθὲς ἀκριβῶς, μετὰ τὰ γεγονότα αὐτὰ καὶ τὴν ἐξέγερσιν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ σύμπαντος καὶ τοῦ ἔσω καὶ τοῦ ἔξω, ἀκούσατε, Κύριοι, δημόσιος ὑπάλληλος τί ἔσχε τὸ ἀκατονόμαστον θράσος νὰ γράψῃ χθές (ἀναγινώσκει): «Ἐκ τοῦ Νουμᾶ......Ἀθήνα, Κεριακή, 20 τοῦ Φλεβάρη 1911. Στὴν «Πρόοδο» τῆς Πόλης ποῦ κάποτ’ ἔχει τὴν καλοσύνη νὰ μοῦ τὴ στέλνει κάποιος μου φίλος διάβασα τώρα τελευταῖα γιὰ τὴν τελετὴ πούγινε στὴ Μεγάλη Σχολὴ τοῦ Γένους ἀνήμερα τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶνε. Αὐτοῦ εἶδα τὸ λόγο τοῦ Πατριάρχη μας καὶ τὸν ἐπίλογο ξεχωριστὰ μιλημένο πρὸς τοὺς μαθητὲς τῆς Σκολῆς... .....Ξέρω πὼς ὁ μαλλιαρισμὸς «βασιλεύει»; Ξέρω πὼς ἀπὸ τὴ στενοχώρια τοῦ φαντασμένου καθαρευουσάνου κι ἀπ’ τὴν ἀλαφροσύνη τοῦ ἀνίδεου, πού, καθὼς ἀδράχνει τὸ παιδὶ τὴ πέτρα γιὰ νὰ πετροβολήσῃ τὸ δέντρο, ἀδράξαν τὸ πρῶτο δημοσιογραφικὸ χωρατὸ γιὰ νὰ χτυπήσουνε μὲ κεῖνο. Ξέρω πὼς μαλλιαροὶ λέγουνται ὅσοι, δέξια ἢ ἀδέξια, μὲ βαθιοχάραχτη βούλα ἀπὸ τοὺς πολύπειρους τεχνῖτες τοῦ λόγου ἴσια μὲ τοὺς ἀγίνωτους παραγεμιστὲς τοῦ χαρτιοῦ, δὲν περιορίζονται νὰ τὸ μιλᾶνε, σὰν κάθε Ρωμιὸς γύρο του στὸ βρόντο. Κι ἀπάνου ἀπόλα ξέρω πῶς εἶμαι στρογγυλὰ καὶ χτυπητὰ «μαλλιαρὸς ἀπολύτως», καὶ πὼς βλέποντας ποιοὶ σημαδευτήκαν καὶ ποιοὶ σημαδεύονται μὲ τὴν ἐτικέττα τούτη, τὸ θεωρῶ ἔπαινό μου καὶ τὸ λογαριάζω δόξα μου «μαλλιαρὸς» νὰ κράζομαι. Καὶ ὁ «μαλλιαρισμὸς» τὸ εἶπα καὶ τὸ ξαναλέω, εἶναι ἡ ἀρετή μου! κ.λ.π. (ὑπογρ. Κωστῆς Παλαμᾶς) Ὁρίστε; Σᾶς ἀρέσει, Κύριοι; Καὶ αὐτὸς ὁ θρασὺς εἶναι γραμματεὺς τοῦ Πανεπιστημίου καὶ ἡ κόρη του σπουδάζει εἰς τὴν Εὐρώπην διὰ κληροδοτήματος εἰς βάρος μας καὶ μάλιστα παρανόμως!

§356ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Νομίζω ὅτι αὐτὸ πρέπει νὰ διαβιβασθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας.

§357Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας εἶναι μαλλιαρός.

§358ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριε Πετραλιᾶ!

§359ΙΩ. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Γράφει πάρα κάτω (ἀναγινώσκει): «Ὁ Ὑπουρργός!.... Φίλε Νουμᾶ· Σὰν τὸν Πέτρο, ὁ κ. Ἀλεξαντρῆς, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἀπαρνιέται τὸν «Ἐκπαιδευτικὸ Ὅμιλο» καὶ τὸ σπουδαιότερο καταγγέλνει τοὺς ἱδρυτές του πὼς τοῦ κλέψανε τὴν ὑπογραφή του, πὼς δὲν ὑπόγραψε τὸ Καταστατικό, πὼς δὲν τοὺς γνωρίζει καθόλου. Ὅταν στὸν Ὅμιλο μέσα βρίσκεται ἕνας Πετροκόκκινος, ἕνας Ἴδας, καὶ τόσοι ἄλλοι Κύριοι, ὄχι μόνο δὲν πιστεύω ὅσα καταγγέλνει ὁ κ. Ἀλεξαντρῆς, μὰ τὸ ἐναντίο, κλαίω γιὰ λογαριασμὸ τοῦ κ. Βενιζέλου ποὺ ἔχει τέτιους Ὑπουργοὺς—τέτια παληκάρια ποὺ τὸ βάζουνε στὰ πόδια μόλις τὰ στραβοκοιτάξει κανένας, ποὺ ἀρνιοῦνται ἀκόμα καὶ τὴν ὑπογραφή τους, ὅπως θαρνηθοῦνε ἄβριο κι αὐτόνε τὸν ἴδιο ἅμα βροῦνε ἀλλοῦ τὸ συφέρο τους! Πρόθυμός σου Φυγόστρατος» Διὰ τοῦ ὁποίου βεβαιοῖ ὅτι ὁ πρὸς τὸ παρὸν ἀποχωρήσας κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας εἶναι ὁ πρόεδρός των. Αὐτὰ ἀκριβῶς λέγει ὁ κ. Παλαμᾶς. Καὶ ἓν ἄλλο ἔχω νὰ σᾶς προσθέσω δι’ ὀλίγων λέξεων. Γνωρίζετε ὅτι κατ’ ἔτος ἐκδίδεται ἡ ἐπετηρὶς τοῦ Πανεπιστημίου, ἐν τῇ ὁποίᾳ γράφονται ἄρθρα τῶν σπουδαιοτέρων ἀνδρῶν καὶ ἡ ὁποία στέλλεται εἰς ὅλα τὰ Πανεπιστήμια τοῦ κόσμου καὶ ἐν τῇ ὁποίᾳ φαίνεται ὡς ἐν κατόπτρῳ ἡ πνευματικὴ κίνησις καὶ ἀνάπτυξις τῶν νεωτέρων Ἑλλήνων. Ἀκούσατε ὁ καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου καὶ πρύτανις τότε κ. Πολίτης τί ἔπραξε καὶ τί ἔστειλε καὶ ποίους ἀναγνωρίζει ὡς σπουδαίους συγγραφεῖς μὲ ἀναίδειαν μυρίων πιθήκων ἐν σχέσει πρὸς τὸ γλωσσικὸν ζήτημα. Γράφει ἐν σελ. 407 (ἀναγινώσκει): «Γλωσσικὸν ζήτημα». Ἐπὶ κεφαλῆς. Ἀκούσατε καὶ τὰ ὀνόματα τῶν συγγραφέων. 1) Ἀκροπολίτης γράμμα του ἀπὸ τὴν Πόλη (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 260). 2) Ὁ Τανταλίδης καὶ οἱ δασκάλοι (αὐτ. ἀρ. 244). 3) Ἀντρεάδη Χ. Ὁ διαγωνισμὸς τοῦ Φωτιάδη (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 233). 4) Βηλαρᾶ. Οἱ φιλολογικὲς γραφές (Προπύλαια σ. 177 –179). 5) Γεραγιώτη. Γλωσσικὸ παζάρι (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 269). 6) Γιαννίδη. Τὸ σκολειό (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 251–3). 7) Γιαννίδη Ἐλ. Ἔκδοσις τοῦ ἀδελφάτου τῆς ἐθνικῆς γλώσσας. Δρχ. 2. 8) Γιαννίδη Ἐλ. Γλώσσα καὶ ζωὴ (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 260 –265). 9) Ἐφταλιώτη Ἀργύρη. Τὸ γλωσσικὸ ζήτημα στὴν Πρίγκηπο (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 262). Οἱ πολίτες γιὰ τὸ γλωσσικὸ ζήτημα (αὐτ. 239). 10) Ἴδα (Δραγούμη Ἰ.). Τί εἶναι τὸ γλωσσικό (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 275). 11) Κουταλιανοῦ Κωστῆ. Γράμματα ἀπ’ τὴν Κούταλη (Νουμᾶς Εʹ 262–5) 12) Ψυχάρη Ι. Ρόδα καὶ μῆλα. Τόμος Δʹ. Ἀθήνα, Βιβλιοπουλειὸ τῆς «Ἑστίας». 13) Φιλήντα Μ. Γραμματικὴ τῆς ρωμαίϊκης γλώσσας. 14) Βουτιερίδη Ἠλ. Ὁ δάσος κ’ ἡ ἀναδουλειά (Νουμᾶς Εʹ ἀρ. 259) κ.λ.π.». Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ ἀχρείου αὐτοῦ, μὴ λησμονεῖτε, κύριοι Βουλευταί, ὅτι καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ ὑπάλληλος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀνώτερος ἢ κατώτερος, δὲν γνωρίζω, Ἰωάννης Δραγούμης, εἶναι ὁ πρόεδρος τῆς «Φοιτητικῆς Συντροφιᾶς», ἡ ὁποία ἐξέδωκε καὶ φυλλάδιον ἀναιδές, τὸ ὁποῖον κτυπᾷ κατὰ πρόσωπον καὶ τὸν ἑλληνικὸν λαόν. Ἀκούσατε, σᾶς παρακαλῶ, καὶ ἓν ἄλλο ὄνομα, «Σωτηριάδης», τὸν ὁποῖον πληρώνομεν ἀντὶ 500 δρχ. κατὰ μῆνα καὶ ὅστις εἶναι ἔφορος τῶν ἀρχαιοτήτων. Ἀκούσατε λοιπὸν τί γράφει τὸ κάθαρμα αὐτὸ ἐν ἐπιστολῇ πρὸς τὸν Κρούμβαχερ, τὸν ἐπὶ κεφαλῆς, εὐτυχῶς μακαρίᾳ τῇ λήξει, τῶν μαλλιαρῶν. Γράφει ἐν ἐπιστολῇ ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Ἂν ἐπρόσεξες εἰς μερικὰ ἄρθρα μου ποὺ ἔστειλα κατὰ καιρούς, γνωρίζεις ὅτι καὶ ἐγὼ θανάσιμα μισῶ τὴν καθαρεύουσα, δὲν λέω τὴν καθαρεύουσα τοῦ Κόντου, Βάση, Χατζιδάκι, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ τὴν κατὰ τὸ φαινόμενο ἁπλούστερη, ἀλλὰ πάντοτε «ἀττικίζουσαν» τῶν ἐφημερίδων. Οὔτε ζωή, οὔτε δύναμι, οὔτε μέλλον—ἂν θὰ ἔχῃ μέλλον τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος—(ἀκούετε, Κύριοι, τί γράφει αὐτὸ τὸ κάθαρμα;) ἀναγνωρίζω εἰς αὐτά». Ἠκούσατε, κύριοι συνάδελφοι, τί γράφει αὐτὸς ὁ κακοήθης ὑπάλληλος τοῦ κακομοιριασμένου αὐτοῦ Κράτους; Ἐνοήσατε τί γράφει αὐτὸς ὁ ὄφις, τὸν ὁποῖον τρέφει εἰς τοὺς κόλπους του τὸ Κράτος; «ἐὰν ἔχῃ μέλλον τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος». Τὸ γράφει αὐτό, λέγω, Κύριοι, ὑπάλληλος: «ἐὰν θὰ ἔχῃ μέλλον τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος». Εἶναι ἀποκάλυψις αἰσχρὰ αὕτη. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη τὸ τοιοῦτον νὰ ἀκουσθῇ ἀπὸ τὸ ἑλληνικὸν σύμπαν, διὰ νὰ νοήσῃ ἂν οἱ τοιοῦτοι εἶναι ἐχθροὶ ἢ μὴ τοῦ γένους. Θέλω νὰ σᾶς εἴπω καὶ κἄτι σπουδαῖον ἀκόμη καὶ ἄξιον λόγου, τὸ ὁποῖον θὰ μοὶ συγχωρήσῃ ἡ Βουλή. Τὸ Διάταγμα τοῦ 1836 ἐπέχει θέσιν νόμου. Ἀκούσατε δὲ οἱ σοφοὶ ἐκεῖνοι Γερμανοί, προκειμένου λόγου νὰ ἀποκαθάρωσι τὴν γλῶσσαν τοῦ ἔθνους, ἀκούσατε, λέγω, τί ἔγραψαν εἰς τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο τοῦ 1836 (ἀναγινώσκει): «Ἄρθρον 70. Ἰδιαιτέρα φροντὶς θέλει καταβάλλεσθαι «περὶ τῆς μορφώσεως τοῦ γραφικοῦ ὕφους», τὸ ὁποῖον ἀνάγκη πᾶσα νὰ τελειοποιηθῇ μέχρι τινὸς εἰς τὰ διάφορα εἴδη τοῦ λόγου». Αὐτὰ ἔλεγον οἱ Γερμανοί. Ἀκούσατε ὡσαύτως ἐν ἄρθρῳ 72ῳ (ἀναγινώσκει): «Μεγίστη προσοχὴ θέλει γίνεσθαι εἰς τὴν σειρὰν καὶ τὸν σύνδεσμον τῶν ἰδεῶν, εἰς τὴν ἐκλογὴν καὶ τὴν θέσιν τῶν λέξεων καὶ θέλουσιν ἀσκεῖσθαι οἱ μαθηταὶ ἰδίως ὑποχρεούμενοι νὰ μεταχειρίζωνται εἰς τὰς μεταφράσεις φράσιν καθαρῶς Ἑλληνικήν». Ἄρθρον 74ον (ἀναγινώσκει): «Πρὸς μόρφωσιν «τοῦ ὕφους εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἐκτὸς τῆς μεγίστης προσοχῆς εἰς τὰς προφορικὰς μεταφράσεις θέλουσι γίνεσθαι αἱ γραπταὶ μεταφράσεις ἐκ τῶν καλλιτέρων τεμαχίων τῶν Ἀρχαίων......» Ἄρθρον 81ον. Τοῦτο ὁρίζει δύο ὥρας καθ’ ἑβδομάδα διὰ γύμνασιν εἰς τὸ γράφειν Ἑλληνιστί. Ἄρθρον 91ον (ἀναγινώσκει): «Ὁ ἐπιθυμῶν νὰ λάβῃ ἀποδεικτικὸν (ἀπολυτήριον) Γυμνασίου χρεωστεῖ νὰ γράψῃ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν μὲ κομψὴν φράσιν καὶ μὲ καθαρὰν ὀρθογραφίαν ἔκθεσίν τινα κ.λ.π.........». Ἀκούσατε, Κύριοι, καὶ περὶ τῶν βιβλίων των, ἀκούσατε, λέγω, τί ἐπιβάλλεται νὰ σᾶς εἴπω. Τοῦτο εἶναι, Κύριοι, δίτομος γραμματικὴ τῆς.... Ῥωμαίϊκης γλώσσας! (δεικνύει ἓν βιβλίον). Τοῦτο εἶναι ἄλλο (δεικνύει ἕτερον βιβλίον), τόσον χυδαῖον, ὅσον καὶ κακόηθες, καὶ τὸ ὁποῖον ἔχει ἐκδώσει εἷς καθηγητής, Κ. Σουρέας ὀνόματι, πρὸ τεσσάρων ἡμερῶν προαχθείς, εἰς Σπάρτην. Γνωρίζετε ὡσαύτως ἐκ τῶν ἐφημερίδων, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὑπάρχει βιβλίον, τὸ ὁποῖον ἐπιγράφεται «Δελτίο τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ὁμίλου», τὸ ὁποῖον θέλετε ἀκούσει τί γράφει (ἀναγινώσκει): «Τὸν περασμένο Μάρτη, μερικοί, κρίνοντας ὅτι ἔφτασε ὁ καιρός, ἐξωτερίκεψαν τὸν πόθο πολλῶν γιὰ τὴν ἀναμόρφωση τῶν σχολείων μὲ τὴν ἀκόλουθη ἐγκύκλιο........ κι ἀκόμα νὰ αἰσθανθεῖ πραγματικὴ ὄρεξη νὰ συμπληρώσει τὰς γνώσεις του, ἢ μόνος του ὡς πελάτης, ἢ καὶ ἀκολουθῶντας τὴν εἰδικὴ μόρφωση γιὰ τὸ ἐπάγγελμα ποὺ ἡ φυσική του προδιάθεση καὶ ἡ κοινωνική του θέση τὸν προώρισε». Κάμνει διάκρισιν δηλονότι τῆς φυσικῆς προδιαθέσεως ἀλλὰ καὶ τῆς κοινωνικῆς θέσεως ἑκάστου πολίτου· δηλαδὴ ὁ υἱὸς τοῦ φούρναρη φούρναρης καὶ ὁ υἱὸς τοῦ Δραγούμη Δραγούμης! Μὴ χειρότερα!... «Ἀποφασίσαμε, λοιπόν, νὰ ἱδρύσουμε καὶ ἐπιμεληθοῦμε τὸ σκολειὸ ποὺ θὰ δώσει στὸν τόπο μας τὸ πρότυπο ἀλφαβητάριο, τὰ βοηθητικὰ τοῦ δασκάλου βιβλία κ.λ.π..... Μὲ ὑπόληψη–Ἀθήνα Μάρτης 1910 ................... Ἂν θὰ γίνετε μέλος νὰ ὑπογράψετε τὴν ἐσώκλειστη ἀπάντηση καὶ νὰ τὴν στείλετε στὸν Κο Ἰω. Δραγούμη ποὺ ἀνέλαβε χρέη Ταμία, κατὰ τὴν ἀπουσία στὸ ἐξωτερικὸ γιὰ μερικοὺς μῆνες τοῦ Κου Δ. Π. Πετροκόκκινου..... Ἀθήνα 30 Ἀπρίλη 1910. Τοῦτο τὸ Καταστατικὸ τὸ ἔστειλε πρὸς τὰ μέλη ἡ ἐπιτροπὴ μὲ τὸ ἀκόλουθο γράμμα. «Λαβαίνετε τυπωμένο τὸ Καταστατικὸ ὑπογραμένο ἀπὸ τὰ μέλη ποὺ τὸ ψήφισαν τὸν περασμένο Μάη καὶ θεωροῦνται Ἱδρυταί. Νὰ μᾶς σημειώσετε τὰ ὀνόματα ὅλων αὐτῶν καὶ τὸν τόπο ποὺ μένουν γιὰ νὰ γνωρίσουμε καὶ μεῖς τοὺς συνεργάτες μας, ἢ ἐκείνους ποὺ μὲ κατάλληλη ἐνέργεια μποροῦν ἀργότερα νὰ γείνουν. Μᾶς ἔστειλαν καὶ γενναῖες δωρεές, κ’ ἔτσι μαζεύτηκε ἕνα ποσὸ ποὺ καταθέσαμε στὴν Τράπεζα Σαμιωτάκη καὶ Σας». Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι Βουλευταί, ὅτι καὶ ἄλλοτε σᾶς εἶπον ὅτι ὑπάρχει μία συνομοταξία ζῴων ἐν τῷ Κράτει, ἡ ὁποία ἔχει τὴν προσωνυμίαν τῶν «μαλλιαρῶν», καὶ ἡ ὁποία δὲν ἐπιδιώκει τίποτε ἄλλο, παρὰ τὴν διὰ τῆς διαφθορᾶς καταστροφὴν τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης, διότι αὐτὴ εἶναι ὁ ἐθνικὸς δεσμὸς τῶν διαφόρων φύλων τῶν Ἑλλήνων καὶ τὴν ἀντικατάστασιν αὐτῆς διὰ τοῦ ἀηδοῦς χυδαϊσμοῦ, ὁ ὁποῖος ἔφθασε μέχρι τοσούτου, ὥστε νὰ διαφθείρῃ καὶ αὐτὸ τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον, καὶ εἶναι γνωστότατον, ὡς πλὴν τῶν ἄλλων μαρτυροῦσι καὶ οἱ ἐκ «Πρόβιντενς» τῆς Ν. Ὑόρκης γράφοντες εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι μετέβησαν πρό τινος εἰς τὴν ἐκεῖ βιβλιοθήκην, καὶ εὗρον μόνον τὴν μετάφρασιν τοῦ ἐλεεινοῦ Πάλλη καὶ Σας καὶ ἀνέγνωσαν τὸ Εὐαγγέλιον εἰς τὸ χυδαῖον αὐτὸ ἰδίωμα. Γνωρίζετε δέ, Κύριοι, τί λέγει ἐδῶ; (Ἀναγινώσκει): «Ὁ πρῶτος ὑπογεγραμμένος ὡς ἱδρυτὴς τοῦ ἐλεεινοῦ αὐτοῦ τόπον, ὅσον καὶ ἀντεθνικοῦ Σωματείου, εἶναι ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας Ἀποστόλης Ἀλεξανδρῆς! Τώρα πιθανὸν ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς νὰ ἀρνηθῇ, ἀκριβῶς διότι θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι εἶναι ἐπίορκος, συνεπῶς θὰ ἀπαλλαγῇ ὡς ἀνάξιος καί, δύναταί τις εἰπεῖν, καὶ ὡς προδότης τοῦ ὑψηλοῦ ἀξιώματος, τὸ ὁποῖον ἐν τοσούτῳ χαλεποῖς καιροῖς τῷ ἐνεπιστεύθη ἡ Πολιτεία. Ἀλλὰ τούτου δοθέντος πάντες οἱ συνυπογεγραμμένοι κατ’ ἀνάγκην εἶναι τῆς χειρίστης ὑποστάθμης πλαστογράφοι. Ἀλλ’ ἡμεῖς πρὸς χάριν αὐτοῦ δεχόμεθα τὸ δεύτερον. Ἀλλὰ καὶ τούτου δοθέντος ἆρά γε θὰ ἔχῃ τὴν θρασύτητα ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἀρνηθῇ ὅτι εἶναι αὐτὸς οὗτος, ὁ ὁποῖος ἔγραφεν ὑπὸ τὸ ψευδώνυμον «Φρουγκεβίρης» ἐκ Παρισίων εἰς τὸν τύπον τοῦ Βόλου μαλλιαρὰς ἀνταποκρίσεις; Θὰ ἀρνηθῇ ὅτι εἶναι ὁ αὐτὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐτόλμησε νὰ ὁμιλήσῃ καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει ὑπὲρ τῆς γλώσσης τῶν μαλλιαρῶν; ἐνῷ ἀπεστάλη δι’ εἰδικὸν σκοπόν, περὶ οὗ εἰδικῶς θὰ κάμωμεν λόγον, καὶ τὸ ὁποῖον ἐξώργισεν, ὡς ἔχω πληροφορίας, καὶ τὸν Οἰκουμενικὸν Πατριάρχην; Θὰ ἀρνηθῇ ὅτι εἶναι ὁ αὐτὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἶπεν εἰς συντάκτην ἐφημερίδος Ἀθηναϊκῆς καὶ ὁ ὁποῖος ἀκροᾶται ταύτην τὴν στιγμήν, ὅτι ἡ γλῶσσα ἡ ζωντανή, ἡ μαλλιαρὴ δηλονότι, προώρισται νὰ συντελέσῃ μόνη εἰς ἀνάπτυξιν καὶ σωτηρίαν τοῦ ἔθνους; (Ἀναγινώσκει): Ἰδού, κ. Βουλευταί, καὶ οἱ ἱδρυταὶ τοῦ Ὁμίλου, ὅπως παραδοθῶσιν εἰς τὸ ἐθνικὸν ἀνάθεμα: 1) Ἀπ. Ἀλεξανδρῆς, 2) Π. Ἀποστολίδης, 3) Π. Ἀργυρόπουλος, 4) Β. Γαβριηλίδης, 5) Χρ. Γκόφας, 6) Ἀλέκ. Δελμοῦζος, 7) Λουκ. Δελμοῦζος, 8) Κ. Δεμερτζῆς, 9) Ἀλ. Διομήδης, 10) Ἰω. Δραγούμης, 11) Ἰω. Θεοδωρίδης, 12) Ν. Καζαντζάκης, 13) Περ. Καραπᾶνος, 14) Α. Καρκαβίτσας, 15) Κ. Κατσίμπαλης, 16) Α. Κεφαλληνός, 17) Ἀρ. Κουρτίδης, 18) Γ. Καφαντάρης, 19) Κλ. Λάκων, 20) Λ. Μαβίλης, 21) Ν. Μαυρουδῆς, 22) Κ. Μελᾶς, 23) Α. Μυλωνᾶς, 24) Α. Πανταζῆς, 25) Α. Παπαναστασίου, 26) Ν. Πάππος, 27) Κ. Πασαγιάννης, 28) Δ. Πετροκόκκινος, 29) Θρ. Πετμεζᾶς, 30) Χρ. Ῥάγκος, 31) Δ. Σαράτσης, 32) Μ. Στελλάκης, 33) Γ. Σωτηριάδης, 34) Κ. Τοπάλης, 35) Μ. Τσιριμῶκος, 37) Κ. Τριανταφυλλόπουλος, 37) Δ. Φωκᾶς, 38) Φ. Φωτιάδης. Ἰδοὺ ἐνώπιον ὑμῶν, Κύριοι, οἱ ἀληθεῖς ἐχθροὶ τοῦ Γένους!

§360ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 2 καὶ ¼ μετὰ τὸ μεσονύκτιον).