1910.09.06

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 2

τῆς 6 Σεπτεμβρίου 1910

(Δευτέρα)

Προεδρία προσωρινὴ κ. Ἀθ. Κατριβάνου.

(Ἀναγνωσθέντος περὶ ὥραν 10 π. μ. τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρέθη ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντων 223 Βουλευτῶν).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, σήμερον δὲν θὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά, διότι δὲν εἶναι ἕτοιμα. Κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν εἶχε τὸν λόγον ὁ κ. Κασίμης ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ θέματος, ἀλλὰ παρενεβλήθη τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως καὶ δι’ αὐτὸ κατόπιν ἀνεγνώσθη ὁ κατάλογος καὶ δὲν εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ ἡ Βουλή. Ἐὰν ὁ κ. Κασίμης θέλει νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ὁμιλίαν του, αὐτὸς εἶναι πρῶτος.

§2Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶχον μείνει ἐγὼ πρῶτος.

§3Π. ΚΑΣΙΜΗΣ. Ἐξηγήθημεν. Κύριοι συνάδελφοι, βλέπω ὅτι ἀποτολμῶ τόλμην μεγάλην ἐμφανιζόμενος ἐνώπιον τόσον πολυπληθοῦς καὶ τόσον σοβαροῦ καὶ τόσον σοφοῦ ἀκροατηρίου, διὰ νὰ ἐκφέρω γνώμην ἐπὶ τόσον σοβαροῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ 1863 δὲν ἀπησχόλησε τὸ Σῶμα τοῦτο. Συγχωρήσατε τὴν τόλμην. Ὀφείλεται ὄχι εἰς τὴν ἐπίγνωσιν ὅτι θὰ σᾶς φωτίσω, ἀλλ’ εἰς ἓν αἴσθημα, τὸ ὁποῖον μὲ παρεκίνησε νὰ παρουσιάσω ἐνώπιόν σας τὴν εἰκόνα μιᾶς λαϊκῆς ψυχῆς, ὡς αὕτη ἀντιλαμβάνεται τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων ἐπὶ τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ. Εἰς τὸ αἴσθημα τοῦτο ἀφορῶντες, εἰς τὴν πηγὴν τῆς τόλμης μου, κρίνατέ με μετ’ ἐπιεικείας. Τρεῖς εἶναι, Κύριοι, αἱ γνῶμαι ἢ αἱ προτάσεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς ἀπασχολοῦσι. Κατὰ τὴν μίαν πρότασιν πρέπει νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὴν εὐρυτάτην ἀναθεώρησιν, οὐδὲ νομοθετικῆς ἐξουσίας ἀναγνωριζομένης εἰς τὸ Σῶμα. Κατὰ τὴν δευτέραν τὸ Σῶμα τοῦτο πρέπει νὰ λάβῃ μορφὴν Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Κατὰ τὴν τρίτην, τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Δημητρακοπούλου, δέον νὰ ἀναγνωρισθῇ εἰς τὸ Σῶμα ἡ δύναμις Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς μὲ εὐρυτάτην ἐξουσίαν ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος πλὴν τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων, ἀλλὰ συνάμα καὶ δύναμις νομοθετικῆς ἐξουσίας. Αἱ προτάσεις αὗται δύνανται νὰ ἐρευνηθῶσι καὶ ἀπὸ ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως καὶ ἀπὸ πολιτικῆς σκοπιμότητος. Δὲν θίγω τὴν ἐπιστημονικὴν ἄποψιν, διότι δὲν φρονῶ ὅτι ἔχω τὸ ἀνάστημα ἑνὸς Δημητρακοπούλου οὔτε τὸ ἀνάστημα τόσων ἄλλων φλογερῶν ῥητόρων, τοὺς ὁποίους ἤκουσα προχθὲς καὶ ἐθαύμασα. Ἐὰν πρέπῃ ἡ ἐπιστημονικὴ ἀλήθεια ἡ ἀπόλυτος νὰ ἔλθῃ εἰς ἁρμονίαν τινὰ μὲ τὸν πολιτικὸν σκοπόν, αὐτὸ θὰ ἦτο βεβαίως εὐκταῖον. Ἐὰν ὅμως ὑπάρχῃ διάστασις, ἐγὼ φρονῶ ὅτι τὰ πολιτικὰ Σώματα μᾶλλον πρέπει νὰ προσβλέπωσιν εἰς τὸν πολιτικὸν σκοπὸν καὶ ὄχι εἰς τὴν ἐπιστημονικὴν ἄποψιν. Διετυπώθη, Κύριοι, ἡ γνώμη ὅτι, ἐὰν δὲν συμβιβάσωμεν τὰς ἀποφάσεις ἡμῶν πρὸς τὴν ἐπιστημονικὴν ἀλήθειαν, τὰ Δικαστήρια, τὰ ὁποῖα ἔχουσι τὸ καθῆκον νὰ ἐρευνήσωσι τὰς ἀποφάσεις ἡμῶν ἀπὸ ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως — ἐὰν δύνανται νὰ τὰς ἐρευνήσωσιν—, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ κηρύξωσιν αὐτὰ τὴν ἀναρχίαν ἐντὸς τῶν αἰθουσῶν τῶν Δικαστηρίων. Ἐν τούτοις ἐγὼ δὲν διαβλέπω τοιοῦτον κίνδυνον, διότι δὲν πιστεύω ὅτι τὸ Κράτος αὐτὸ θὰ πληρώνῃ δικαστάς, οἱ ὁποῖοι θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῶσι νὰ κηρύξωσιν ἐν ταῖς αἰθούσαις τῶν Δικαστηρίων τὴν ἀναρχίαν. Πάντοτε θὰ εὑρεθῶσιν ὀλίγαι λέξεις, ὀλίγαι σκέψεις νομικαί, νὰ δικαιολογήσωσι τὰ πράγματα, ἀφοῦ εὑρίσκονται τόσαι ἄλλαι νὰ δικαιολογήσωσι τὰ σκάνδαλα. Δὲν ἔχω ἄλλως τε τοιούτους φόβους, καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν ἐκτίμησίν σας τὴν σκέψιν μου πῶς ἀπὸ πολιτικῆς σκοπιμότητος πρέπει νὰ σκεφθῶμεν καὶ ποίαν ἐκ τῶν γνωμῶν τούτων νὰ ἀκολουθήσωμεν. Ἡ πρώτη γνώμη εἶναι ὑπὲρ τῆς εὐρυτάτης ἀναθεωρητικῆς ἄνευ ἄλλης τινὸς ἐξουσίας καὶ δὴ ἄνευ νομοθετικῆς ἐξουσίας. Νὰ ἀποτολμήσω νὰ εἴπω ὅτι τὴν θεωρῶ ὡς χειρίστην πασῶν; Βλέπω ὅτι δὲν ἔχω τοιοῦτον ἀνάστημα. Καὶ ἐν τούτοις ἔχω τὸ θάρρος, τὸ ὁποῖον συγχωρήσατε, διότι εἶναι θάρρος ἁγνῆς πεποιθήσεως. Θεωρῶ, Κύριοι, τὴν γνώμην αὐτὴν ὡς ἀφισταμένην ἀπὸ τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ καὶ ἑπομένως τὴν μᾶλλον καταδικαστέαν. Πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐξήρτησε τὰ πάντα ἐκ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, καί, ἂν εἴπωμεν ὅτι ἐξήρτησε καὶ αὐτὴν τὴν ἐπιδιόρθωσιν τῶν τετριμμένων ὑποδημάτων του, θὰ εἴμεθα ἐν τῇ ἀληθείᾳ. Ἐὰν ἄρα περιορισθῶμεν εἰς τὸ ἔργον τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον θὰ προσφέρῃ μεταρρυθμίσεις τινὰς ξηρῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, αἱ ὁποῖαι πιθανὸν ἐν τῷ μέλλοντι νὰ καταδείξωσι πρακτικὰ ὠφελήματα, ὄχι ὅμως ἐν τῷ παρόντι, φρονεῖτε ὅτι θὰ εἴμεθα σύμφωνοι πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Ἐγὼ φρονῶ ἀδιστάκτως ὄχι. Καὶ ἐὰν τοιουτοτρόπως ἀφιστάμεθα ἀπὸ τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ ἱκανοποιήσωμεν καθ’ ἣν ἔκτασιν ἐννοεῖ αὕτη, ἀλλὰ πρὸς τὴν ὁποίαν κἄτι τι πάντες πρέπει νὰ προσφέρωμεν, πόθον τινὰ αὐτῆς πάντως, νομίζω, πρέπει νὰ ἱκανοποιήσωμεν, ἀφοῦ μάλιστα συνέπεσε νὰ εἴμεθα διπλάσιοι τῶν ὅσοι συνήθως εἶναι, καὶ ἀφοῦ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ἔλειψε καμμία σοφία εἰς τὸ Κράτος, ἡ ὁποία νὰ μὴ εἰσῆλθεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἀπὸ τοιοῦτον λοιπὸν Σῶμα νὰ μὴ περιμένῃ τίποτε ὁ λαός, ἀλλὰ μόνον μεταρρυθμίσεις τινὰς συνταγματικάς, τῶν ὁποίων τὸ ἀποτέλεσμα νὰ ἴδῃ μετὰ τριάκοντα ἔτη;

§4Ε. ΒΕΡΡΟΙΩΤΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§5Π. ΚΑΣΙΜΗΣ. Ὄχι. Δεύτερος λόγος, ὁ ὁποῖος μὲ πείθει νὰ μὴ ἀποδεχθῶ τὴν γνώμην ταύτην, εἶναι ὅτι, ἐὰν αὕτη ἐπικρατήσῃ, τὸ ἔργον τοῦ Σώματος θὰ λήξῃ ταχέως καὶ μετὰ δύο ἢ τρεῖς μῆνας ληγουσῶν τῶν ἐργασιῶν μας ὁ λαὸς θὰ κληθῇ εἰς νέας ἐκλογὰς καὶ ὁ λαός, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ἐν ἀγωνίᾳ ἀπὸ τῆς 15 Αὐγούστου καὶ σχεδὸν ἐν ἐκλογαῖς, θὰ ἐξακολουθήσῃ ἀκόμη ἀνησυχῶν διὰ τῶν ἐκλογῶν. Ἐφρόνουν καὶ ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ μετὰ πεποιθήσεως, ὅτι τὸ Σῶμα τοῦτο εἶναι δυνατὸν δι’ ἓν ἔτος τοὐλάχιστον νὰ οἰκονομήσῃ τὰ πράγματα τῆς χώρας, ὥστε νὰ μὴ ἔχῃ ἀνάγκην βουλευτικῶν ἐκλογῶν. Δὲν ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι πολυπληθὲς Σῶμα εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἐν πειθαρχίᾳ ἐπὶ μακρὸν καὶ κατ’ ἀνάγκην θὰ τελευτήσῃ, ἀλλὰ προσωρινῶς ἠδύνατο νὰ χρησιμοποιηθῇ, διὰ νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ἀναβαλλομένων τῶν ἐκλογῶν. Ἡ τρίτη δικαιολογία, ἡ ὁποία μὲ πείθει νὰ ἀποκρούω τὴν ἁπλῆν Ἀναθεωρητικὴν ἄνευ νομοθετικῆς ἐξουσίας, εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐνταῦθα ἔστειλεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἑκατὸν ἀνθρώπους ὡς ἀνεξαρτήτους, οἱ ὁποῖοι ὑπεσχέθησαν ἴσως πολλὰ ἐν τῇ ὑπερβολικότητι, οἱ ὁποῖοι ὅμως φρονοῦσιν, ὅτι δύνανται νὰ πραγματοποιήσωσι καί τινα ἐξ αὐτῶν. Αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους, ἐρωτῶ, τί θὰ τοὺς κάμητε; Ἐάν, κύριοι Βουλευταί, ἀποφασίσωσι νὰ ἀποχωρήσωσιν, ὁ κίνδυνος εἶναι μικρός· ἂς ὑπάγουν εἰς τὸ καλό. Ἐὰν ὅμως ἀποφασίσῃ αὐτὸ τὸ Σῶμα νὰ ἀντιδράσῃ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, φρονεῖτε, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ λήξωσι κανονικῶς αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως ἢ θὰ ματαιωθῇ καὶ τὸ ἔργον τῆς Συνελεύσεως καὶ ὡς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἐπερχομένης διαλύσεως; Ἐγὼ εἶμαι ὁ συντηρητικώτατος πάντων, ἀλλὰ πρὸ τοῦ κινδύνου νὰ ἐπιστρέψω πρὸς τὴν ἐπαρχίαν μου μὴ ἀποκομίζων τίποτε θὰ εἶμαι διατεθειμένος νὰ ὑπηρετήσω πᾶσαν ἰδέαν ἀντιδράσεως, τὴν ὁποίαν καὶ οἱ ἄλλοι συντακτικοὶ θὰ ἠσπάζοντο. Ἡ δευτέρα γνώμη εἶναι ἡ ὑποστηριχθεῖσα ὑπὸ τῶν συντακτικῶν διὰ προτάσεως σαφοῦς, τὴν ὁποίαν ἔχετε ὑπ’ ὄψει. Ἡ γνώμη αὐτὴ ὁμολογουμένως ἔχει πλεονεκτήματα, ἀλλὰ καὶ κινδύνους ἐνέχει. Κατ’ αὐτὴν τὴν γνώμην πρέπει νὰ καταλύσωμεν τὸ ὑπάρχον. Δίδονται ὑποσχέσεις, ὅτι θὰ ἀνοικοδομηθῇ κατὰ τὴν θεμελιώδη αὐτοῦ μορφὴν καὶ θὰ βελτιωθῇ. Ἀλλ’ ἐρωτᾶται.—Ἐγὼ ἔχω πίστιν εἰς τὰς ἐγγυήσεις καὶ δὲν ἐρωτῶ, ἀλλὰ δύνανται ἄλλοι ἀντιφρονοῦντες νὰ ἐρωτήσωσιν: —«Ἀφοῦ ὑπόσχεσθε, ὅτι θὰ ἀνιδρύσητε τὸ οἰκοδόμημα, ὅπως ἦτο, τότε διατί νὰ τὸ καταλύσητε; Ἁπλῶς διὰ νὰ λάβητε τὴν εὐχαρίστησιν νὰ τὸ ἴδητε καταλυόμενον καὶ ἀνιδρυόμενον;» Ἡ λογικὴ αὕτη εἶναι τόσον σιδηρᾶ, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαφύγῃ ἐκεῖθεν οὐδεὶς χωρὶς νὰ φαίνηται, ὅτι δὲν δεσμεύεται ὑπὸ τῆς λογικῆς, καὶ μὴ δυνάμενος νὰ ἀναιρέσῃ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο θ’ ἀποκρούσῃ τὴν Συντακτικήν. Προσθέτως ἡ συντακτικὴ μορφὴ τοῦ Σώματος ἐνέχει καὶ ἀναμφισβητήτους κινδύνους, τοὺς ὁποίους δὲν δύνανται νὰ προλάβωσιν, ὡς ἐκ τῆς φύσεως τῆς ὑποθέσεως, αἱ προσωπικαὶ ἐγγυήσεις, ἡ ἐντιμότης, ὁ ἁγνός, ὁ φλογερὸς πατριωτισμὸς τῆς ὁμάδος τῶν συντακτικῶν· δηλαδὴ κατὰ τοὺς ἀντιφρονοῦντας εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ καταλήξωμεν εἰς τὴν ἀναρχίαν παρὰ τὴν θέλησιν, παρὰ τὴν δύναμιν τῶν συντακτικῶν, τὴν ὁποίαν θὰ ἀντιτάξωσιν. Εὐλόγως ἄρα φρονοῦσιν οἱ ἀντιφρονοῦντες τοῖς συντακτικοῖς ὅτι εὑρίσκονται πρὸ τοῦ κινδύνου ἀναρχίας, καὶ εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν ὁδόν, ἡ ὁποία θὰ μᾶς ἀποτρέψῃ καὶ τὸν ἐνδεχόμενον κίνδυνον τοῦτον, τοῦ ὁποίου κατανοεῖτε εὐχερῶς τὰς καταστρεπτικὰς συνεπείας. Ἡ τρίτη γνώμη, Κύριοι, ἡ ὁποία ὑπεστηρίχθη διὰ τοῦ σοφοῦ νομικοῦ, διὰ τοῦ κορυφαίου τῶν Ἑλλήνων δικηγόρων, ἀποδεικνυομένου οὕτω καὶ ὡς ὀξυνουστάτου πολιτικοῦ ἀνδρός, πολλὰ ὑποσχομένου εἰς τὴν πατρίδα, εἶναι ἡ μέση, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Σῶμα θὰ διατηρήσῃ τὸν εὐρύτατον ἀναθεωρητικὸν αὑτοῦ τύπον, θὰ προσκτήσηται ὅμως τὴν δύναμιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Καὶ ἡ γνώμη αὕτη, ἥτις φαίνεται ἱκανοποιοῦσα τοὺς πάντας καὶ τὰ πάντα περίπου, ἐνέχει κινδύνους σοβαρωτάτους. Δύνανται νὰ μὲ ἐρωτήσωσιν οἱ συντακτικοί: Ποῖα εἶναι τὰ γενικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἀπεστάλημεν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ ὑποδείξωμεν καὶ νὰ ἐνισχύσωμεν διὰ τῆς ψήφου μας, ποία εἶναι ἡ κατεύθυνσις τῆς δημοσίας γνώμης, ὡς ἐξεδηλώθη τὴν ὀγδόην Αὐγούστου; Κατὰ τὴν γνώμην μου σαφῶς ἐξεδηλώθη ἡ λαϊκὴ βούλησις κατὰ τῶν προσωπικῶν κομμάτων. Ἐὰν ἄρα, ἐρωτῶμαι, ὑποδειχθῶσι μέτρα ἢ ἀξιωθῇ νὰ ληφθῶσι μέτρα πρὸς ἀποσύνθεσιν τῶν προσωπικῶν κομμάτων, ἆρά γε τὰ κόμματα, εἰς τὰ ὁποῖα τοσαύτην δυσπιστίαν τρέφομεν, δὲν θὰ θελήσωσι νὰ ἀντιδράσωσι κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε μεταγενεστέρως, ἔχοντα καὶ τὴν εὐκολίαν καὶ τὰς σχέσεις, νὰ τραπῶσιν εἰς τὰ ἀνάκτορα καὶ νὰ μᾶς διασκορπίσωσι; Καὶ τότε τί θὰ γίνῃ; Τί θὰ ἀποκομίσωμεν ὑπὲρ τῶν συμπολιτῶν μας; Βεβαίως τὴν ἐξακολούθησιν τῆς τυραννίας τῶν κομμάτων, δηλαδὴ τῆς εἰδεχθεστάτης τῶν τυραννιῶν, τῆς ὁποίας ἀπείρως προτιμοτέρα εἶναι ἡ τυραννία τῆς ἀναρχίας. Αὕτη θὰ λήξῃ μίαν ἡμέραν, ἐνῷ ἡ πρώτη ἔφερε τὴν σῆψιν καὶ θὰ φέρῃ ἀσφαλῶς καὶ τὸν θάνατον τῆς Ἑλλάδος. Ὁ κίνδυνος οὗτος ὁ σοβαρώτατος, ὁ ὁποῖος συνέχει ἡμᾶς νὰ ἐμμένωμεν εἰς τὴν μορφὴν τῆς Συντακτικῆς, κατὰ τὴν γνώμην μου εἶναι ὁ μᾶλλον ἀπομεμακρυσμένος, διότι τὸν κίνδυνον αὐτὸν δυνάμεθα νὰ τὸν προλάβωμεν. Ὅταν ἐντεῦθεν δηλώσωμεν, ὅτι ἀπεστάλημεν ἐργάται ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ μιᾶς ἰδέας, ὅτι θὰ εἴμεθα ἐργάται ἀφιλοκερδεῖς, ὅτι δὲν θὰ ζητήσωμεν ἀμοιβὴν διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὸ φύλλον ἐκεῖνο δὲν θὰ μολυνθῇ ποτε δι’ οὐδεμιᾶς πράξεως κυβερνητικῆς τῇ εἰσηγήσει ἢ τῇ ἀπαιτήσει ἡμῶν, φρονεῖτε, ὅτι δὲν θὰ εὕρωμεν ἕνα ἄνδρα, ἕνα πολιτικὸν ἀρχηγόν, ὁ ὁποῖος νὰ ἀποδεχθῇ τὰς ὑπηρεσίας μας ταύτας, νὰ μᾶς ὀργανώσῃ καὶ νὰ μᾶς χρησιμοποιήσῃ; Καὶ ὅταν ὁ λαός, καὶ ὅταν ἄνωθεν, καὶ ὅταν πανταχόθεν θὰ μᾶς ἴδωσι συγκροτουμένους εἰς ἕνα ἑσμὸν μελισσῶν φιλοπόνων καὶ φιλοτίμως ἐργαζομένων ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, ἄνευ ἐπιδείξεων, ἄνευ λογοκοπιῶν, φαντάζεσθε, ὅτι θὰ ὑπάρξῃ τις τόσον ἀσεβής, τόσον ἀφιλόπατρις, ὥστε νὰ διακόψῃ τὸ ἔργον αὐτὸ τοῦ ἑσμοῦ, ὥστε νὰ σκορπίσῃ τὸν ἑσμὸν ἐκεῖνον; Εἶναι τοῦτο ἀδύνατον; Διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι ὁ κίνδυνος, τὸν ὁποῖον φοβούμεθα, δηλαδὴ τῆς διαλύσεως, ἐξαρτώμενος ἐξ ὁλοκλήρου ἐκ τῆς συνέσεως ἢ ἐκ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐργασθῶμεν, δύναται ἀναμφισβητήτως νὰ ἀποτραπῇ. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπῆρχέ τι ἀνάστημα, τὸ ὁποῖον οὕτως ἐργαζομένους θὰ ἐζήτει νὰ διασκορπίσῃ, θὰ ἐτόλμα νὰ ἀντικρύσῃ κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὴν λαϊκὴν βούλησιν; Ἐγὼ δὲν τὸ φαντάζομαι ἀτομικῶς. Παρὰ τὴν πανταχόθεν ἐκδήλωσιν εὐλόγου δυσπιστίας, ἔχω πλήρη καὶ ἀκλόνητον πεποίθησιν εἰς τὸν πατριωτισμὸν καὶ εἰς τὰ φρονήματα τῶν κομματικῶς πολιτευομένων καί, ὡς πιστεύω, μεταξὺ ἐκείνων καὶ ἡμῶν τῶν νέων ὑπάρχει μεγάλη ἀπόστασις καὶ ὡς πρὸς τὴν πεῖραν καὶ ὡς πρὸς τὴν μόρφωσιν καὶ ὡς πρὸς τὰ φῶτα. Ὅλα ταῦτα μὲ πείθουσιν, ὅτι δύναμαι νὰ ἔχω ἐμπιστοσύνην· δύναμαι νὰ παράσχω τὰς ὑπηρεσίας μου εἰς πάντα, ὁ ὁποῖος θὰ ἐζήτει νὰ τὰς χρησιμοποιήσῃ, καὶ οὐδεμίαν ἔχω ἀμφιβολίαν, ὅτι, ἐὰν ζητηθῇ παρ’ ἡμῶν ἡ κατάλυσις τῆς τυραννίας τοῦ κομματισμοῦ, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ τείνωσι τὰς χεῖρας πρὸς ἡμᾶς, θὰ εἶναι οἱ πολιτευόμενοι, διότι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κυρίως ἔχουσι γίνει θύματα τῆς καταστάσεως ταύτης, εἶναι οἱ πολιτικοί.

§6Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια.

§7Π. ΚΑΣΙΜΗΣ. Ἐὰν ἄρα μᾶς ἴδωσιν οἱ πολιτευόμενοι ἐργαζομένους καθ’ ὃν τρόπον ἐγὼ αἰσθάνομαι καὶ ἐννοῶ, μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι ὄχι μόνον δὲν θὰ ἀντιδράσωσιν, ἀλλὰ θὰ τείνωσι πρὸς ἡμᾶς τὰς χεῖρας, ἀλλὰ θὰ μᾶς ἐνισχύσωσι νὰ καταλύσωμεν τὸ κράτος αὐτὸ τῆς κομματικῆς τυραννίας, τὸ ὁποῖον οἱ ἴδιοι δυσθυμότατα φέρουσιν. Ἐὰν συμβῇ τοὐναντίον, τότε δικαιούμεθα νὰ κηρύξωμεν τὴν ἐπανάστασιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπὸ τὰ χειροκροτήματα τοῦ λαοῦ. Κύριοι, ἀποδέχομαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Δημητρακοπούλου, ἡ ὁποία ἱκανοποιεῖ πάντας. Νομίζω, ὅτι ὑποχωροῦντες εἰς τὴν γνώμην ταύτην οἱ συντακτικοὶ θὰ νικήσωμεν νίκην περιφανῆ. Πρέπει νὰ εἴμεθα—ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, καίτοι δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ δίδω συμβουλὰς—, πρέπει νὰ εἴμεθα ἀρκετὰ συνετοὶ νὰ ἐπωφεληθῶμεν ἐκ τῆς νίκης, διὰ νὰ δρέψωμεν καρποὺς ὅσον τὸ δυνατὸν περισσοτέρους, διότι οἱ καρποὶ αὐτοὶ θὰ μεταβληθῶσιν εἰς ἀγαθὸν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ. Οὕτως ὑπηρετοῦντες τὸν λαὸν θὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν εὐμένειαν αὐτοῦ, ἡ ὁποία εἶναι τὸ μεγαλείτερον ἡμῶν κεφάλαιον διὰ τὸ μέλλον, ἐνῷ πείσμονες ὄντες καὶ μὴ ὑποχωρητικοὶ θὰ στερηθῶμεν τῶν συμπαθειῶν ἐκείνων καὶ θὰ τοὺς ἀναγκάσωμεν νὰ μετανοήσωσιν, ἐὰν ἤδη δὲν μετεμελήθησαν διότι μᾶς ἔστειλαν ἐνταῦθα. (Χειροκροτήματα).

§8Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Ἐκ καθήκοντος συναδελφικῆς ξενίας ἐπεθύμουν νὰ παραχωρήσω τὴν ἐμὴν σειρὰν εἰς τὸν ἐξέχοντα ἐκ Κρήτης πολιτευτὴν κ. Ἐλευθέριον Βενιζέλον.

§9ΕΛΕΥΘ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶμαι εὐγνώμων πρὸς τὸν κύριον συνάδελφον διὰ τὴν προτίμησιν, ἀλλὰ δὲν σκέπτομαι νὰ ζητήσω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ παρόντος.

§10Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Προχθὲς σπευδόντων τῶν ὁμοφρονούντων μοι πρὸς ψηφοφορίαν παρῃτήθην τοῦ λόγου. Ἀλλ’ εἰς πολυμελῆ Σώματα, σκοπὸν ὕψιστον ἔχοντα, ὡς τὸ ἐθνικὸν τοῦτο συνέδριον, πρέπει τις ἀξίως καὶ νὰ λέγῃ καὶ νὰ πράττῃ. Καὶ ἂν μὲν ἔχωμεν πλειονοψηφίαν, πρὸς τί ἡ σπουδή; Ἐπιτρέπεται ἡ ἐκ συναρπαγῆς λύσις τοῦ ζητήματος, πιεζομένης τῆς μειονοψηφίας; Ἂν δὲ μή, ἐπιδιώκοντες τοιαύτην λύσιν, κεκηρυγμένοι δὲ κατὰ τῶν κομμάτων, δὲν συντελοῦμεν εἰς αὔξησιν τῆς ἰσχύος αὐτῶν, πλειονοψηφούντων ἐν Συνελεύσει, χαρακτηριζομένῃ Συντακτικῇ; Προσήκει λοιπὸν μᾶλλον νὰ πείσωμεν ἀντιφρονοῦντας καὶ διχογνωμοῦντας. Καὶ ἀληθῶς ὀφείλεται χάρις εἰς τὸν ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ἀξιότιμον κ. συνάδελφον, οὗ παρεμβάσει ἐν καιρῷ, ὡς εἴθισται τοῖς ἐξέχουσιν ἐν Κοινοβουλίοις, καθωδηγήθη καὶ παρετάθη ἡ συζήτησις. Ἐκφέρων τις τὰς ἑαυτοῦ ἰδέας ἐνταῦθα δέον ν’ ἀποβλέπῃ καὶ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ἐμμένων μὲν εἰς αὐτάς, ἀλλὰ τροποποιῶν ἐν ἀνάγκῃ, ὅταν ἐκ τῶν κοινῇ συζητήσεων ἐκπηδᾷ τὸ ὀρθότερον καὶ ἐθνωφελέστερον. Διότι δὲν παρίσταταί τις ὧδε ὡς ἄτομον κεχωρισμένος, ἀλλ’ ἡνωμένος ἀρρήκτως τῷ ὅλῳ. Ὀφείλει, ἐξερχόμενος τῶν στενῶν ὁρίων τῆς ἀτομικῆς του ζωῆς, ν’ ἀνυψοῦται εἰς τὴν ἐθνικήν. Καὶ ἐπιβάλλεται ἑκάστῳ φρόνησις, σύνεσις, περίσκεψις. Ἀντιπροσωπεύει τὰ προτερήματα, οὐχὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ λαοῦ. Καὶ ἂν παρετηρήθησαν ἔκτροπα ἀληθῶς, ταῦτα ἦσαν οἱονεὶ κραυγαὶ βρεφικαί, ἃς ἐξέβαλεν ἅμα τῇ γεννήσει αὐτῆς ἡ Συνέλευσις, ἀλλ’ αἱ ὧραι καὶ ἡμέραι εἰσὶν ἔτη καὶ πλέον, καὶ δέον νὰ ἐπέρχηται ἐθνικοῖς συνεδρίοις ἡ ὥριμος ἡλικία ὡς τάχιστα. Καὶ ὁ σεβαστὸς κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, παρεμβὰς ἐπίσης ἐν καιρῷ, κατηύθυνε τὴν συζήτησιν. Ταύτης δὲ δύο μὲν φαίνονται αἱ ἀπόψεις, ἀλλ’ ἔστι κυρίως μία. Κατὰ τοῦ ὅρκου, πρὸς ὃν βίᾳ ἔσπευδεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. συνάδελφος, ἠμύνθησαν οἱ συντακτικοὶ φρονοῦντες ὅτι, διδομένου τούτου, ἐχαρακτηρίζετο ἴσως ἡ Συνέλευσις Ἀναθεωρητική... Οὐχὶ λοιπὸν ἀσέβεια πρὸς τὸ Εὐαγγέλιον ἢ ἀντιχριστιανικὸν αἴσθημα ὤθει αὐτούς. Ἀλλά, καὶ ἂν ἠρνοῦντο νὰ ὀμόσωσι, πιστότεροι ἐδηλοῦντο εἰς τὸ Εὐαγγέλιον καὶ τὸν Χριστόν... Τὸν ὅρκον, ὡς ἐπίκλησιν τῆς θεότητος, ἐφορευούσης ἐπὶ τῶν πράξεων τοῦ ἀνθρώπου, εἶχον πάντες οἱ ἀρχαῖοι λαοί (Ἀσσύριοι, Αἰγύπτιοι, Μῆδοι, Πέρσαι, Ῥωμαῖοι). Ἐπίσης οἱ Ἕλληνες πάντοτε. Ἀλλ’ ὁ Χριστὸς ἀπηγόρευσε (κατὰ τὸν Ματθαῖον) ῥητῶς τὸν ὅρκον, οἱ δὲ πατέρες τῆς Ἐκκλησίας (Βασίλειος ὁ μέγας, Γρηγόριος ὁ θεολόγος, Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς, ὁ ἱερὸς Αὐγουστῖνος) ἐχαρακτήρισαν αὐτὸν ἀντιχριστιανικὸν καὶ ὡς τοιοῦτον τὸν ἀπηγόρευσαν ῥηταὶ διατάξεις τῆς Ϛʹ καὶ Ζʹ Οἰκουμενικῆς Συνόδου. Ἐν τούτοις πᾶσαι αἱ κείμεναι νομοθεσίαι ἀπεδέχθησαν αὐτόν. Καὶ νῦν ἐνταῦθα δὲν ὑπάρχει μεταξὺ συντακτικῶν καὶ ἀναθεωρητικῶν διαφωνία ὑπὸ θρησκευτικὴν ἔποψιν (τοιαύτη οὐδ’ ἐδύνατο νὰ νοηθῇ), ἀλλ’ ὑπὸ πολιτικήν: Ἡ Συνέλευσις εἶναι Συντακτικὴ ἢ Ἀναθεωρητική; Ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἔποψιν τάξεως: Δύναται νὰ δοθῇ ὅρκος πρὸ τῶν ἐξελέγξεων, πρὸ τῆς νομιμοποιήσεως τοῦ Σώματος; Ὄχι ὡς φρονοῦσιν ἔγκριτοι πολιτειολόγοι, ἐν οἷς καὶ ἡμέτεροι, ὁ Σαρίπολος καὶ ὁ Φλογαΐτης· ὁ τελευταῖος μάλιστα παρατηρεῖ, ὅτι: «ἕως τῆς ἐξελέγξεως ὁ Βουλευτὴς διατελεῖ ὑπὸ δοκιμασίαν, δυνάμενος νὰ ἐξωσθῇ τοῦ Βουλευτηρίου· ἑπομένως ἀνάρμοστον νὰ ὁρκίζηται, κατειρωνευόμενος τοῦ Θεοῦ, ὅτι θὰ ἐκπληρώσῃ καθήκοντα, ἃ δὲν ἀνέλαβεν». Ἀλλ’ αἱ Συνελεύσεις τοῦ 1843 καὶ τοῦ 1862 ὤμοσαν τὸν ὅρκον πρὸ τῶν ἐξελέγξεων, αὕτη δὲ (τῆς 10 Δεκεμβρίου 1862) μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν, ὅτι «θεωρεῖ αὐτὸν ὡς ὑπὸ τῆς ἰδίας ὑπαγορευθέντα καὶ ὡς τοιοῦτον τὸν οἰκειοποιεῖται». Οὕτω καὶ νῦν ἐδύνατο νὰ δοθῇ διὰ δηλώσεως, ὅτι δι’ αὐτοῦ δὲν προλύεται τὸ κύριον ζήτημα, ὁ χαρακτηρισμὸς τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ πρὶν ἢ εἰσέλθω εἰς αὐτό, ἐπιτραπήτω μοι διαμαρτυρία ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅ, ἱδρυμένον ἐπὶ τόσης προγονικῆς εὐκλείας καὶ τοῦ ἡρωισμοῦ τῶν πατέρων καὶ τοῦ μαρτυρίου τῆς φυλῆς ἡμῶν ὅλης, ἐγείρεται οἱονεὶ ἐθνικὸς ἄμβων ἐνταῦθα, ἐν τῷ μεγάλῳ τούτῳ Ναῷ τῆς πατρίδος ... Καὶ ἡ διαμαρτυρία αὕτη στρέφεται κατὰ τοῦ γιγνομένου πάντοθεν ἀμοιβαίου ἐξευτελισμοῦ πάντων... Οὐδὲν ἀφήνεται σεβαστὸν καὶ ὄρθιον. Ἀναλόγως δὲ τῶν συζητούντων κύκλων ἀκούει καὶ «ὁ Βασιλεύς... ὁ λαός... οἱ πολιτικοί... εἶναι...» καὶ προστίθεται ἑκάστοτε ἐπίθετον σχετικὸν εἰς τὴν ψύχωσιν τοῦ κρίνοντος. Διότι δεικνύει φρενοπάθειαν ὁ λόγος, μὴ ἀπορρέων ἐκ τοῦ λόγου. Τὸ λογικὸν δέ, οὐχὶ τὸ πάθος εἶναι ὁ ἄνθρωπος. L'homme c’ est la raison. Καὶ τῶν ἐδῶ γιγνομένων ἀγορεύσεών εἰσιν αἱ τηροῦσαι ἔτι τὴν κεκτημένην ἐκ τῶν ἐκλογῶν φοράν. Δὲν εἶναι κοινοβουλευτικαί. Ἀλλὰ τοῦ λογικοῦ ἡ ἐξοχωτέρα ἔκφανσις εἶναι ἡ Ἐπιστήμη. Ὡς δ’ ὑπάρχει Φιλολογία, Νομική, Ἰατρική, οὕτω καὶ Πολιτική, ἥτις διδάσκει «πῶς δέον εἶναι τὴν πολιτείαν» (wie der Staat sein soll, ὡς λέγουσιν οἱ Γερμανοί). Καὶ ἡ πολιτικὴ κηρύσσει, ὅτι ἡ διοικητικὴ συγκέντρωσις εἶναι ἡ κυρία αἰτία ὅλων τῶν κακῶν καὶ παρ’ ἡμῖν καὶ ὁπουδήποτε ἐπεκράτησεν. Ἀπὸ τοῦ Ἀριστοτέλους, ὃς ἀπεφήνατο «τὸ λίαν ζητεῖν ἑνοῦν τὴν πόλιν οὐκ ἔστιν ἄμεινον», μέχρι σήμερον οἱ σπουδαιότεροι καὶ μεγαλείτεροι πολιτικοὶ σοφοὶ καὶ πολιτειολόγοι καταδικάζουσι τὸ ἐπάρατον τοῦτο σύστημα. Ἡ ἐλευθερία δὲν ἐξήρτηται ἐκ τῆς ἐξωτερικῆς, ἀλλ’ ἐκ τῆς πραγματικῆς μορφῆς τῆς Πολιτείας. Ὀρθῶς παρατηρεῖ ὁ Ἄγγλος Jenks, ὅτι «εἴτε Πολιτεία τις καλεῖται μοναρχικὴ εἴτε δημοκρατική, τοῦτο ἐλαχίστην σημασίαν ἔχει ἐν τῇ πράξει. Ὀλίγοι θὰ ἐτόλμων νὰ ἰσχυρισθῶσιν, ὅτι ὑπάρχει περισσοτέρα ἐλευθερία ἐν τῇ δημοκρατικῇ Γαλλίᾳ ἢ ἐν Ἀγγλίᾳ, χώρᾳ μοναρχικῇ». Ὁ δὲ Berthélemy, καθηγητὴς νῦν τοῦ Διοικητικοῦ Δικαίου ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τῶν Παρισίων, λέγει, ὅτι οἱ Ῥῶσοι καὶ οἱ Τοῦρκοί εἰσι σχεδὸν οἱ μόνοι ἐν Εὐρώπῃ (à peu près les seuls en Europe), οἵτινες ἐδύναντο νὰ φθονήσωσι τοὺς Γάλλους ἐπὶ πολιτικῇ ἐλευθερίᾳ. Πάντων τῶν κακῶν ἐπίσης ἐν Γαλλίᾳ, τῇ τόσῳ πλουσίᾳ καὶ πεπολιτισμένῃ καὶ ἰσχυρᾷ χώρᾳ, αἰτία εἶναι ἡ συγκέντρωσις. Καὶ ἐκεῖ τὴν ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ Γαλλίᾳ κατάστασιν ἀποδίδουσιν εἰς τὴν διαφορὰν τῶν φυλῶν. Εὔκολος λύσις, εἰς ἣν ἀρκοῦνται τὰ ἐπιπόλαια πνεύματα (les esprits superficiels), ὡς παρατηρεῖ ὁ σοφὸς Γάλλος καθηγητής. Καὶ παρ’ ἡμῖν τὸ αὐτὸ κατηγοροῦσι τῆς φυλῆς ἡμῶν οἱ θέλοντες νὰ ὁμιλῶσι «περὶ πάντων τῶν πραγμάτων καί τινων ἄλλων». Ἀλλ’ ἀγνοοῦσιν, ὅτι, ὅσῳ τις καὶ ἂν ᾖ σοφός, δὲν δύναται νὰ κρίνῃ ὅσα ἀγνοεῖ. Ὀρθῶς δὲ ὁ Ἄγγλος Spencer λέγει: «Ἡ ἄγνοια τῶν σοφῶν καὶ τῶν ἀμαθῶν εἶναι ἡ αὐτή. Ἡ συγκέντρωσις δὲν εἶναι μόνον ἀποκλειστικὴ πάσης ἀνεξαρτησίας, εἶναι κατασταλτικὴ πάσης προσωπικῆς πρωτοβουλίας, καταστρεπτικὴ παντὸς δημοσίου φρονήματος. Καταθλιπτικὴ καὶ ἀπομωραντική, ἡ συγκέντρωσις μεταμορφοῖ τοὺς πολίτας εἰς διοικουμένους, τοὺς καθιστᾷ παθητικὰ ὄργανα εἰς τὴν διάθεσιν φιλοδόξων πολιτευτῶν (politiciens ambitieux)». Ταῦτα τὰ ῥήματα τοῦ Berthélemy δὲν ἐφαρμόζονται ἀκριβῶς παρ’ ἡμῖν; Καὶ ἕτερος Γάλλος πολιτειολόγος λέγει: «ἡ διαφθορὰ εἶναι ἡ ψυχὴ τῆς συγκεντρώσεως (la corruption est l’ âme de la centralisation)». Καὶ ἐν τῷ αὐτῷ πνεύματι καὶ Γερμανοὶ καὶ Ἄγγλοι καὶ Ἰταλοὶ πολιτικοὶ σοφοὶ καταδικάζουσι τὸ ἐπάρατον σύστημα. Ἡμεῖς ὅμως, ἀσεβοῦντες πρὸς τὴν Ἐπιστήμην, παραβιάζοντες τὰς ὑψηλὰς αὐτῆς ἐπιταγὰς ὑβρίζομεν ἡμᾶς αὐτούς, ἐξευτελίζοντες πάντας καὶ πάντα. Καὶ ἄν τις ἀλλοεθνὴς δημοσιεύσῃ ὅσα κατηγοροῦμεν ἀλλήλων, ἀγανακτοῦμεν καὶ διαμαρτυρόμεθα. Ἅπαξ διὰ παντὸς δέον νὰ κηρυχθῇ, ὅτι δὲν πταίουσι τὰ πρόσωπα, ἀλλὰ τὸ σύστημα... Τὸ σύστημα τῆς συγκεντρώσεως. Ἀλλὰ ταύτης δέον νὰ διακρίνωμεν δύο εἴδη, τὴν κυβερνητικὴν καὶ τὴν διοικητικήν, ὡς ἔλεγον ἄλλοτε, διαφωνῶν πρὸς τὸν σεβαστῆς μνήμης Δηλιγιάννην, τὸν πολιτικὸν ἐκεῖνον, ὃν ἐκίνουν τόσα μὲν πατριωτικὰ αἰσθήματα, ἀλλ’ ἐνέπνεον ἐσφαλμέναι ἰδέαι, ὡς τόσους ἄλλους, περὶ συγκεντρώσεως ἐκ συγγραφέων εἰλημμέναι, συγχεόντων ταύτην, πλανωμένων δ’ οὕτω καὶ πλανώντων, ὡς τοῦ Dupont-White καὶ ἄλλων. Βεβαίως ἡ κυβερνητικὴ συγκέντρωσις εἶναι σωστική, ὅσον ὀλεθρία εἶναι ἡ διοικητική! Καὶ ἡμεῖς ἀγνωμονήσαντες πρὸς τὴν αὐτοδιοίκησιν, πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς κοινότητος, ἥτις ἐπὶ αἰῶνας ἔσωσεν ἡμᾶς, δικαίως πάσχομεν ἃ πάσχομεν ἐν τῷ ἐλευθέρῳ Κράτει τοῦ Ἑλληνικοῦ, παραβιάζοντι τοὺς ἱστορικοὺς νόμους τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Καὶ ἐπιτραπήτω μοι ἓν σωκρατικὸν παράδειγμα (ὡς ἔφερε τοιαῦτα ἐκ τοῦ συνήθους βίου ὁ μέγας ἡμῶν φιλόσοφος), ἵνα τερματίσω ἐδῶ τὴν μακρὰν παρέκβασιν καὶ δηλωθῇ ὅλη τῆς διοικητικῆς συγκεντρώσεως ἡ φρικωδία. Ὑπ’ αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, ἀσχολουμένη εἰς συμφέροντα δήμων ἢ ἀτόμων, εἰς παύσεις, διορισμούς, μεταθέσεις, ἐξ ἑαυτῆς ἐξαρτῶσα πάντας καὶ πάντα, ὁμοιάζει κυρίῳ οἰκογενείας, θέλοντι ἐκτὸς τοῦ ἰδίου ἐπαγγέλματος νὰ ἐκτελῇ καὶ πάσας τὰς οἰκιακὰς ἐργασίας. Γιγνόμενος γελοῖος πρὸ τῶν οἰκείων καὶ πρὸ τῆς κοινωνίας περιφρονεῖται πάντοθεν, διατρέχει δὲ τόσους ἄλλους εὐνοήτους κινδύνους καὶ ὑφίσταται παντοῖα κακά. Ἡ Γαλλία πλουσία δὲν ἐχρεοκόπησεν, ἀλλ’ ἡττήθη. Ἡμεῖς πτωχοί, ἐχρεοκοπήσαμεν καὶ ἡττήθημεν. Θέλετε ἄλλα δεινά; Ἐξεγέρσεις, ἐπαναστάσεις ἐπίσης ἐκεῖ καὶ ἐδῶ. Θέλετε χείρω; Ἴδετε τὴν ἀλύτρωτον πατρίδα! Καίπερ Ἕλληνες πάντες ἐν Μακεδονίᾳ ἀλλοεθνίζουσιν ἕνεκα κινδύνων εὐνοήτων, ἀναμένοντες οἱ πλεῖστοι τὸν καιρόν, ἵνα ἐκφανθῶσιν οἷοι πράγματι εἶναι. Ἡ ψυχή των εἶναι ἡ ἀποπλανηθεῖσα ἢ βιασθεῖσα παρθένος, ἡ ποθοῦσα νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν οἶκον τοῦ πατρός, τοῦ μωροῦ ἐκείνου οἰκογενειάρχου... Ὑπὸ συγκεντρωτικὴν διοίκησιν δὲν δύναται νὰ νοηθῇ κἂν συνταγματικὸν ἢ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, οὐδὲ νὰ ὑπάρξῃ ἔτι ἀληθὴς ἐλευθερία, ἥτις εἶναι τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, τὸ ζωογονοῦν καὶ ἐμψυχοῦν τὰ ἄτομα καὶ τοὺς λαούς. Σκοπὸς δὲ τελικὸς καὶ ἐμφανὴς τῆς 15 Αὐγούστου 1909 εἶναι ἡ ἄρσις τῆς κυρίας αἰτίας τῆς νῦν καταστάσεως, οὐχὶ ὡς ἄχρι τοῦδε ἀτελῶς ἐδηλώθη, ἀλλ’ ὡς ἐπιτάσσει ἡ Ἐπιστήμη, ἥτις εἶναι ἡ ἐξοχωτέρα ἔκφανσις τοῦ λογικοῦ, ἡ ἐνανθρωπίζουσα δύναμις τοῦ Θείου... Ἂν ἕκαστος λαὸς συγκροτῇ Πολιτείαν, εἶναι ὀργανισμὸς ζῶν καὶ δρῶν, τὴν ζωὴν αὐτοῦ καὶ ὕπαρξιν κανονίζει νόμος ὑπέρτατος, ἀπαράβατος, αἰώνιος, ὁ ἐθνικός... Ἐξ αὐτοῦ ἀπορρέει καὶ τὸ πολίτευμά του (μοναρχικόν, συνταγματικόν, δημοκρατικόν), ὡς ἀποδεικνύει καὶ τὸ ἄρθρ. 110 τοῦ Συντάγματος: «Ἡ τήρησις τοῦ παρόντος Συντάγματος ἀφιεροῦται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων». Ἄρα ὁ πατριωτισμὸς εἶναι ἐπιταγή, εἶναι καθῆκον, ἐπιβαλλόμενον ὑπὸ τοῦ νόμου ἐκείνου. Ἀλλὰ καὶ τὴν μὴ τήρησιν ἐν ἀνάγκῃ ἐπιτάσσει οὗτος. Διότι καὶ τὸ Σύνταγμα εἶναι μέσον θεμελιῶδες πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτοῦ καὶ μόνου. Οὕτω τὸ κίνημα τοῦ Στρατοῦ, ὡς τῆς ὠργανωμένης λαϊκῆς δυνάμεως, ἦτο ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος τῶν Ἑλλήνων, οἵτινες ἀνεξαρτήτως ἐπαγγέλματος, τάξεως, ἔργου ὑπηρετοῦσι τῇ αὐτῇ ἰδέᾳ. Δὲν ἦτο στρατοκόπημα (pronunciamiento), ἀλλ’ ἐξέγερσις, σκοποῦσα τὴν ἄρσιν καταστάσεως ἀντιπολιτειακῆς, ἀντισυνταγματικῆς, ἀντεθνικῆς, ὀλεθρίας, ἐπανάστασις ἀκριβῶς ἐντὸς τοῦ νόμου ἐκείνου, ἐκτὸς τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ χάριν αὐτοῦ, διότι τὴν ἐπέβαλεν ὁ ἐθνικὸς νόμος (lex legum), ὃν διατυποῦσι Ῥωμαῖοι νομοδιδάσκαλοι: «Suprema lex salus populi, ὑπέρτατος νόμος ἡ σωτηρία τοῦ λαοῦ». Ἀλλὰ καὶ λογικὴ ἐκδήλωσις τῆς ἱστορικῆς ζωῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὡς δρῶντος ὀργανισμοῦ, εἶαι ἡ 15 Αὐγούστου 1909, ἑνουμένη πρὸς ἄλλας μεγάλας ἐθνικὰς ἡμέρας. Οἱ Ἀρματωλοὶ καὶ οἱ Κλέφται, οἱ Καπεταναῖοι καὶ οἱ Ὁπλαρχηγοί, οἱ ἑκάστοτε προϊστάμενοι τῶν ἐθνικῶν ἐξεγέρσεων, οἱ διατηροῦντες τὸ πνεῦμα τῆς ἀνεξαρτησίας, οἱ ἰθύνοντες τὸν Ἱερὸν Ἀγῶνα, δὲν ἦσαν ἡ ὠργανωμένη λαϊκὴ δύναμις; ὁ Στρατὸς τῆς μεγάλης ἐκείνης ἐθνικῆς περιόδου; Καὶ μετὰ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας (25 Μαρτίου 1821–25 Ἰανουαρίου 1833), τὴν ἐπιβολὴν ἔπειτα τῆς ἀπολύτου Μοναρχίας (25 Ἰανουαρίου 1833–3 Σεπτεμβρίου 1843), τίς δύναμις ἐπήνεγκε τὴν κατάλυσιν ταύτης, τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ Συντάγματος, τὴν Μεσοβασιλείαν, τὴν κατάρτισιν ἐλευθερωτέρου Συντάγματος, τίς ἄλλη εἰμὴ ὁ Στρατός, τουτέστιν ἡ ὠργανωμένη δύναμις τοῦ ἔθνους; Μὴ ἀποβλέψῃ δέ τις μόνον εἰς τὸ μέρος, διότι τοῦτο ἀντιπροσωπεύει τὸ ὅλον. Τῆς ἀρρήκτου δ’ ἑνότητος αὐτῶν ἑκάστοτε ἔκφανσις, ἀναλόγως τῶν καιρῶν καὶ τοῦ ἐπιδιωκομένου σκοποῦ, εἶναι ἡ 25 Μαρτίου 1821, ἡ 3 Σεπτεμβρίου 1843, ἡ 11 Ὀκτωβρίου 1862, ἡ 15 Αὐγούστου 1909... Ὑπὸ πᾶσαν δ’ ἔποψιν ἐξεταζομένη ἡ νέα τοῦ ἔθνους αὕτη ἐξέγερσις δὲν ἔχει ὃν σκοπὸν νομίζει ὁ ἐπιπόλαιος ἢ ἐμπαθὴς τῶν πραγμάτων παρατηρητής, ἀλλ’ ὃν βλέπει ὁ δυνάμενος νὰ κρίνῃ τὰ γιγνόμενα καὶ νὰ ἐξευρίσκῃ τὰς αἰτίας αὐτῶν, κατέχων τὰς πρὸς τοῦτο ἀπαιτουμένας εἰδικὰς γνώσεις. Ἡ κρίσις περί τινος προϋποθέτει τὴν ἀκριβῆ τούτου γνῶσιν. Ἐξ αὐτῆς δ’ ἐξήρτηται καὶ τὸ πρακτέον· Διότι εἰδέναι ἐστὶ δύνασθαι. (Kennen ist Können). Ἀλλ’ ἡ 15 Αὐγούστου 1909 εἶναι ἡμέρα ἐπαναστάσεως; Καὶ τὰ μετ’ αὐτὴν γενόμενα ἐνέχουσι στοιχεῖα τοιαύτης; Ποῦ βλέπετε—λέγουσι—τὴν ἐπανάστασιν; Τὴν βλέπομεν ἐν τῷ ἄρθρῳ 107 τοῦ Συντάγματος, ἐγκυμονουμένην ἐν αὐτῷ ἅμα τῇ συντάξει αὐτοῦ, τῇ προκαλεσάσῃ τότε τὴν προσοχὴν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ὡς δηλοῦται ἐκ τοῦ Διαγγέλματος πρὸς τὴν Βʹ ἐθνικὴν Συνέλευσιν τῆς 31 Ὀκτωβρίου 1864, συνιστῶντος «τὴν ἐπιψήφισιν πρακτικωτέρου τινὸς καὶ πρὸς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα μᾶλλον συνᾴδοντος τρόπου ἀναθεωρήσεως». Καὶ πόσον εἶχε δίκαιον ὁ Ἄναξ ἀποδεικνύει ἡ Ἐπιστήμη, κηρύσσουσα ὅτι «ὅσοι τὸ ἀμετάβλητον, εἴτε διαρκῶς εἴτ’ ἐπὶ χρόνον, τῶν πολιτευμάτων ἐθέσπισαν, αὐτὴν τὴν ἐπανάστασιν καθιέρωσαν». Οὕτως ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ τῆς ἀπελευθερώσεως πέντε συντάγματα, Ἐπιδαύρου 1822, Ἄστρους 1824, Τροιζῆνος 1827, Ἄργους 1831, Ἀθηνῶν 1844, ἀμετάβλητα ἢ ἀθάνατα κηρυχθέντα, μεταβάλλονται ἢ ἀνατρέπονται ἐντὸς τεσσαράκοντα ἢ μᾶλλον τριάκοντα ἐτῶν, ἀφαιρουμένων δέκα τῆς ἀπὸ τῆς ἐλεύσεως τοῦ Ὄθωνος παμβασιλείας. Καὶ νῦν ἔχομεν τὸ ἕκτον Σύνταγμα τοῦ 1864!... Ἐν Γαλλίᾳ τὰ συντάγματα τοῦ 1814, 1830 ἀνατρέπουσιν ἡ Ἰουλιανὴ καὶ ἡ Φεβρουαριανὴ ἐπανάστασις. Τοῦ 1791 τὸ Σύνταγμα κηρυχθὲν ἐπὶ τριάκοντα ἔτη ἀμετάβλητον, μετὰ ἕξ μῆνας, ἐν μιᾷ νυκτὶ τοῦ 1792, καταρρέει, ἐντὸς δὲ τῆς τριακονταετίας, ἣν τοῦτο ὥριζε, πέντε ἄλλα συντάγματα ἔσχεν ἡ Γαλλία, ἐπαναλαβοῦσα τὸ αὐτὸ σφάλμα τῷ 1848 καὶ 1851. Ἀλλὰ τὸ δυσχερὲς ἢ τὸ ἀδύνατον τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἀληθὴς παραφροσύνη κατὰ τὸν Laboulay, διότι ἀπαγορεύεται τῷ λαῷ ν’ ἀναζητήσῃ τὸ μᾶλλον αὐτῷ ὠφέλιμον. Ἀλλὰ τοιαῦται διατάξεις ἐν τοῖς Συντάγμασιν εἶναι σφετερισμὸς τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας. Τὸ ἔθνος, ὃ δὲν δύναται νὰ δεσμεύσῃ ἑαυτὸ πρὸς ἑαυτό, ὡς ὀρθῶς παρατηρεῖ ὁ Κάντ, δὲν δύναται νὰ δώσῃ εἰς τοὺς ἐντολοδόχους αὐτοῦ ἐξουσίαν, ἣν δὲν ἔχει. Ἀλλ’ ὅπου τὰ Συντάγματα ἐλευθέραν ἀφήνουσι τὴν ἐθνικὴν βούλησιν, πρὸς μεταβολὴν αὐτῶν, ἐκεῖ ἀκριβῶς ἀσφαλίζεται τὸ ἀτάρακτον τῶν Πολιτειῶν. Οὕτως ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις τῆς Βορείου Ἀμερικῆς ἐπιτρέπεται κατὰ πάντα καιρὸν ἡ ἀναθεώρησις, τηρουμένης μόνον τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ ἑκάστης Πολιτείας ἀπαρατρέπτως ἐχούσης, χάριν τῆς αὐθυπαρξίας αὐτῆς, δύο γερουσιαστὰς ἐν τῷ Ὁμοσπονδιακῷ συνεδρίῳ. Καὶ ὅμως ἐπὶ πλέον τοῦ ἑνὸς καὶ ἡμίσεος αἰῶνος ἰσχύει νεάζον τὸ ἐπὶ Οὐασιγκτῶνος Σύνταγμα!... Ἐν Ἀγγλίᾳ, ἔνθα «οὐδὲν γραπτὸν Σύνταγμα ὑπάρχει», τὸ Κοινοβούλιον δύναται ἐν παντὶ καιρῷ νὰ ψηφίσῃ καὶ καταργήσῃ πάντα νόμον, καὶ ὅμως μετ’ οὐ πολὺ συμπληροῖ ὀκτὼ αἰῶνας συνταγματικῶς πολιτευομένη... Ἐν Ἑλβετίᾳ ἐπιτρέπεται ἐν παντὶ καιρῷ ἡ ἀναθεώρησις, ἣν δύναται καὶ ἓν μόνον τμῆμα τῆς Ὁμοσπονδιακῆς Συνόδου νὰ ζητήσῃ ἢ καὶ αὐτοὶ οἱ πολῖται ἀπ’ εὐθείας, εἰς 50,000 ἀνερχόμενοι. Ἐν Γαλλίᾳ δὲ νῦν (Συνταγμ. Νόμ. 25 Φεβρ. 1875) ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία, οἴκοθεν ἢ κατὰ πρόσκλησιν τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας, δύνανται χωρὶς ἑκάστη νὰ δηλώσωσιν, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως, ἔπειτα δ’ ὁμοῦ συνεδριάζουσαι νὰ προβῶσιν εἰς αὐτήν. Καὶ ταῦτα πάντα, παραδείγματα ξένων λαῶν, μιμουμένων ἐν παντὶ τοὺς ἐνδόξους ἡμῶν προγόνους, ἀναμιμνήσκουσιν ἡμᾶς τοὺς ἀρχαίους Ἀθηναίους, οἵτινες — κατὰ νόμον τοῦ Σόλωνος —, πολιτικώτεροι καὶ σωφρονέστεροι τῶν νῦν, ἀνεθεώρουν κατ’ ἐνιαυτὸν καὶ ἐπεψήφιζον τὸ πολίτευμα, μετὰ τὴν ὑπὸ τῶν Θεσμοθετῶν ἀνακάθαρσιν, ἐκαλεῖτο δὲ τοῦτο «ἐπιχειροτονία τῶν νόμων». Παραβιάζον τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος τοὺς νόμους τῆς ζωῆς καὶ τοῦ λογικοῦ, τὴν ἱστορίαν καὶ τὴν Ἐπιστήμην, δὲν ἐδύνατο εἰμὴ νὰ παραβιασθῇ. Ἀπετέλει δέσμευσιν τῆς κυριάρχου θελήσεως τοῦ ἔθνους ὑπὸ τῶν τότε ἐντολοδόχων αὐτοῦ. Ἀλλὰ γενομένης τῆς παραβιάσεως τοῦ ἄρθρ. 107, ἂν μὲν ἄκοντος τοῦ Βασιλέως, παρεβιάσθη τὸ ἄρθρ. 29, καθ’ ὃ τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως εἶναι ἀπαραβίαστον, ἂν δ’ ἑκόντος τοῦ Βασιλέως, παρεβιάσθη τὸ ἄρθρ. 44, καθ’ ὃ ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει ἄλλας ἐξουσίας, εἰμὴ ὅσας τῷ ἀπονέμουσι ῥητῶς τὸ Σύνταγμα καὶ οἱ συνάδοντες πρὸς αὐτὸ νόμοι. Ἂν δὲ πάλιν ἡ παραβίασις τοῦ ἄρθρ. 107 ἐγένετο ἑκούσης ἢ ἀκούσης τῆς Βουλῆς, τότε ἐν μὲν τῇ πρώτῃ περιπτώσει παρεβιάσθη ἡ γενικὴ ἀρχὴ τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος, ἡ κηρύσσουσα τὴν ὑπεροχὴν τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου, περιορίζοντος τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ ἀνῃρέθη ἡ ἀρχὴ τοῦ ἀπαραβιάστου τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους. Ἀλλ’ ἂν εἶσθε ἄξιοι ἐπαίνου οἱ πολιτικοί, ὅσοι πρὸς ἀποφυγὴν δεινοτέρας τῆς ἐπαναστάσεως ἐκτραχύνσεως ἠνέχθητε τὴν βίαν χάριν ἐθνικῶν λόγων, μὴ ἀρνεῖσθε ὅμως τὴν ἐπανάστασιν, ἧς οἱ τύποι τῶν δακτύλων φαίνονται ἐπὶ τοῦ τραχήλου τῆς Βουλῆς, ἀφῆκαν δ’ ἀμαυρὰ καὶ ἐπὶ τοῦ Στέμματος σημεῖα... Ἀλλὰ τί καλεῖται ἐπανάστασις; Εἶναι ἡ ἀπόπειρα βιαίας μεταβολῆς τοῦ καθεστῶτος Πολιτείας τινὸς πρὸς ἀνατροπὴν τῆς ὑφισταμένης διοικήσεως ἢ τοῦ ὑφισταμένου πολιτεύματος εἴτε πρὸς ἀπόκτησιν αὐτονομίας. Προϋπόθεσις τῆς ἐπαναστάσεως εἶναι ἰσχυρὰ πολιτικὴ διαφωνία πρὸς τὰ καθεστῶτα μεγάλου ἢ μείζονος μέρους τοῦ λαοῦ καὶ ἡ δυσχέρεια ἢ τὸ ἀδύνατον τῆς κατὰ νόμον καὶ συμφώνως τῷ πολιτεύματι ἱκανοποιήσεως τῶν αἰτουμένων τὴν μεταρρύθμισιν. Καὶ λησμονοῦντες τὰ πράγματα κραυγάζοντα, τὰς ἐπιφυλακάς, τὰς ἀμνηστίας δὲν βλέπετε τὸ καθεστὼς τῆς ἐπαναστάσεως, ἧς ἔταξεν ὁ λαὸς ἀρχηγὸν αὐτὸν τὸν Ἄνακτα τῇ 14 Σεπτεμβρίου 1909, χωρὶς διὰ τοῦτο νὰ μεταβληθῇ ὁ χαρακτήρ της, διότι ἐκδηλοῦται ἡ δύναμίς της. Ἀλλ’ ἂν ἡ ἐπανάστασις πρὸς τούτοις εἶναι οἱονεὶ ἡ Δικονομία πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ ὑπερτάτου ἐκείνου νόμου τοῦ ἐθνικοῦ, κατ’ ἀνάγκην ἔδει νὰ ζητήσῃ τὴν νομιμοποίησίν της εἰς τὴν ἐθνικὴν βούλησιν, εἰς τὴν κυρίαρχον θέλησιν τοῦ λαοῦ. Καὶ ἰδοὺ πόθεν ἡ ἐκλογὴ τῆς 8 Αὐγούστου 1910. Καὶ ἡ Συνέλευσις, ἀπορρέουσα ἐκ τῆς πρὸς ἀνασύνταξιν καὶ ἀνόρθωσιν τῆς Πολιτείας ἐκδηλωθείσης κυριάρχου θελήσεως τοῦ λαοῦ, εἶναι Συντακτική. Καὶ παραβιασθέντος τοῦ Συντάγματος εἴτ’ ἐλαττουμένων, παρὰ τὸ ἄρθρον 29, τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος, εἴτ’ αὐξανομένων, παρὰ τὸ ἄρθρον 44 ἐν γένει καὶ ἰδίᾳ παρὰ τὸ 107, ἀπαιτοῦν τὴν ἀναθεώρησιν «δι’ ἰδίας πράξεως τῆς Βουλῆς» ἄνευ ἀναμίξεως τοῦ Στέμματος, μόνη ἡ Συνέλευσις, ἅτε Συντακτική, δύναται νὰ ἄρῃ τὴν παραβίασιν ταύτην, οὐχὶ τοῦ Συντάγματος αὐτοῦ καθ’ αὑτό, ἀλλὰ τῆς κυριάρχου θελήσεως τοῦ λαοῦ, ἧς ἀπόρροια εἶναι ἐκεῖνο. Καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν ἔτι ἡ Συνέλευσις ἤθελεν ἀποφασίσει νὰ εἶναι Ἀναθεωρητική, γίνεται κατ’ ἀνάγκην Συντακτική! (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ πάλιν καθ’ ἣν στιγμὴν οἱ συντακτικοὶ ἐν ψηφίσματι κηρύσσουσι τὴν τήρησιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, μέχρις ἀνασυντάξεως αὐτοῦ, καὶ δηλοῦσιν, ὅτι ὀμνύουσι τὸν ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 64 τοῦ Συντάγματος ὡρισμένον ὅρκον, ὅτι κατὰ τὴν ἀνασύνταξιν ταύτην ἡ μορφὴ τῆς Πολιτείας καὶ οἱ θεσμοὶ τῆς Βασιλείας καὶ τῆς Διαδοχῆς θὰ μείνωσιν ἀμετάβλητοι, ὡς θεμελιώδεις, τότε ἡ Συνέλευσις δὲν εἶναι κατ’ οὐσίαν Ἀναθεωρητική; Ἀλλ’ ἂν Ἀναθεωρητικὴν οὕτω κηρύσσωμεν τὴν Συντακτικήν, τί φοβεῖσθε ἡμᾶς; Ἂν δ’ ὑμεῖς ἔχητε τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Συνελεύσει, κηρυσσομένῃ Συντακτικῇ, τί φοβεῖσθε ὑμᾶς αὐτούς; Ἀφοῦ δ’ ἡ Συνέλευσις εἶναι κατ’ ἀνάγκην Συντακτικὴ καὶ κατ’ οὐσίαν Ἀναθεωρητική, πρὸς τί ἡ διαφωνία καὶ οἱ φόβοι; πρὸς τί τὸ ματαιόσχολον; Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων, λύεται τοῦτο, ὀρθῶς τιθέμενον. Ἀνάγκη νὰ συγκριθῇ πρὸς ἄλλα πολιτεύματα τὸ συνταγματικόν. Καὶ ἔχει τοῦτο, ἐν συγκρίσει πρὸς τὸ δημοκρατικόν, κυρίως θεμελιώδεις διατάξεις τὰς περὶ Βασιλείας καὶ Διαδοχῆς, διότι καὶ μία μόνη διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ δημοκρατικοῦ καὶ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ὅτι ἐν τούτῳ μὲν ὁ ἀνώτατος Ἄρχων εἶναι ἰσόβιος, ἀνεύθυνος, κληρονομικός, ἐν ἐκείνῳ δὲ ὑπεύθυνος καὶ αἱρετός. Ἀλλὰ πρὸς τὸ μοναρχικὸν πολίτευμα τὸ συνταγματικὸν συγκρινόμενον ἔχει θεμελιώδεις διατάξεις πολλάς. Καὶ εἶναι αὗται: Ἡ ἀνακήρυξις τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας· ἡ διαίρεσις τῶν ἐξουσιῶν εἰς τρεῖς, τὸ αὐτοτελὲς καὶ ἀνεξάρτητον ἐν τῷ κύκλῳ αὐτῶν καὶ ὁ ἀμοιβαῖος αὐτῶν ἔλεγχος· ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία κατὰ τὴν νομοθετικὴν καὶ τὸ ἀπαραβίαστον τῶν ἀντιπροσώπων· ἡ ἀνεξαρτησία τῶν δικαστῶν· ἡ ἀναγνώρισις τῶν φυσικῶν ἢ ἀτομικῶν δικαίων, ὡς τῆς πρὸ τοῦ νόμου ἰσότητος, τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας, τῆς προστασίας τῆς ἰδιοκτησίας, τῆς ἐλευθέρας ἐνεργείας, τοῦ συνεταιρίζεσθαι, συνέρχεσθαι κ. λ. π., τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως καὶ τοῦ λόγου, τὸ ἀπαραβίαστον τῶν ἐπιστολῶν· ἡ ὑπεροχὴ τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου, ἐφ’ οὗ δέον νὰ ἐρείδηται ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, μὴ δυναμένη νὰ ἐξέλθῃ τούτου κ.λ.π. Ἀλλ’ ἀκριβῶς ἀφοῦ πάντες εἴμεθα ὑπὲρ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ἐννοοῦμεν δὲ τοὺς ἐθνικοὺς κινδύνους, ἐπιβάλλοντας περίσκεψιν καὶ φρόνησιν, καὶ γινώσκομεν τὴν πρὸς ταχίστην ἀλλ’ ἀποτελεσματικὴν βελτίωσιν τῶν κακῶς ἐχόντων ἐντολὴν τοῦ λαοῦ, διατί δὲν κηρύσσομεν τὴν Συνέλευσιν Συντακτικήν, ἀφοῦ, ὡς τὴν διατυποῦσιν οἱ συντακτικοί, ἔχει πάντα τὰ προτερήματα τῆς Ἀναθεωρητικῆς, οὐδὲν δ’ ἐλάττωμα αὐτῆς; Καὶ εἴμεθα ὑπὲρ τῆς Συντακτικῆς, διότι αὐτὴ μόνη αὐτοδικαίως 1) αἴρει τὴν κατὰ τῆς κυριάρχου θελήσεως τοῦ λαοῦ γενομένην προσβολήν, δικαιουμένης νὰ ὁρίζῃ τὸ πολίτευμα, οὗ κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡ τήρησις ἀφήνεται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων· 2) ἐξαλείφει τὴν ἐπιορκίαν τοῦ εἰς αὐτὴν ἀναγκασθέντος Ἄνακτος καὶ πάντων τῶν παραβιασάντων τὸ Σύνταγμα, ἐξ ὑπερτάτης δεδικαιολογημένης βεβαίως αἰτίας. 3) Ἀποκρούει ἐγκύρως καὶ ἀποτελεσματικῶς πάντα κίνδυνον ἐξ οἱουδήποτε μυστικοῦ συλλόγου ἢ συνδέσμου, τυχὸν ὑπάρχοντος, ἐπιβαλλομένη διὰ τῆς δυνάμεως, ἣν ἀντλεῖ ἀμέσως ἐκ τοῦ λαοῦ. 4) Δύναται διὰ ψηφίσματος νὰ δεχθῇ τοὺς ἐπιλαχόντας πληρεξουσίους ἀντὶ τῶν παραιτουμένων ἢ ἀποδεχομένων μίαν ἐκ τῶν ἐν διαφόροις νομοῖς ἐκλογῶν. 5) Δύναται ἐπίσης νὰ ἐκλέξῃ διὰ μυστικῆς σχετικῆς πλειονοψηφίας ἐν καιρῷ, μετὰ τὴν ἀνασύνταξιν τοῦ Συντάγματος, ἀμέσως τὸ ἥμισυ ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς, ἀναλόγως τῆς ὁμάδος ἢ τοῦ κόμματος, εἰς ὃ ἕκαστος δηλοῖ ὅτι ἀνήκει, καὶ νὰ καταρτισθῇ οὕτως ἁπλῆ Βουλὴ νομοθετικὴ ἤ, καὶ ἄνευ τοιαύτης ἐκλογῆς, νὰ χαρακτηρισθῇ τοιαύτη πρὸς περάτωσιν, ἐντὸς ὅμως ἔτους, τοῦ νομοθετικοῦ αὐτῆς ἔργου, τοῦ ἀμέσως σχετιζομένου πρὸς τὴν ἀναθεώρησιν. Ὑπὸ οἰκονομικὴν δ’ ἔποψιν συμφέρει τοῦτο, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς διὰ νέας βουλευτικὰς ἐκλογὰς δαπάνης, ὁριζομένης δὲ σχετικῶς ἐλάσσονος ἀποζημιώσεως. Ἀλλὰ πάντως ἐπιβάλλεται ἡ ἀποφυγὴ βουλευτικῶν νῦν ἐκλογῶν, διότι ἄλλως συμπίπτουσιν ἐντὸς χρονικοῦ διαστήματος βραχυτέρου τοῦ ἔτους ἐκλογαὶ Συνελεύσεως, ἀναπληρωτικαί, βουλευτικαί, δημοτικαί, ἕκαστος δ’ ἐννοεῖ τὴν ἐκ τούτων οἰκονομικὴν καὶ ἄλλην ποικίλην συντάραξιν τοῦ λαοῦ. 6) Δύναται πᾶν ψήφισμά της ἐξ ἐθνικῆς ἀνάγκης ἐπιψηφιζόμενον ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ συνεδριάσει νὰ ἰσχύῃ ἀμέσως ὡς νόμος τοῦ Κράτους, ἅμα τῇ ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσιεύσει του. 7) Νομιμοποιεῖ ἡμᾶς αὐτούς, διότι οὐδενὸς δικαιουμένου νὰ χαρακτηρίσῃ ἐκ τῶν προτέρων τὴν Συνέλευσιν Ἀναθεωρητικὴν καὶ νὰ προσκαλέσῃ διὰ τοιαύτην μόνον καὶ ἀποκλειστικῶς τὸν λαὸν εἰς ἐκλογάς, παράνομον ἔχομεν τὴν προέλευσιν, ἀντισυνταγματικήν, τουτέστι παρὰ τὴν κυρίαρχον θέλησιν τοῦ λαοῦ, ἧς ἀπόρροια εἶναι τὸ Σύνταγμα κ.τ.λ. Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους, καίπερ οὖσα Συντακτική, δέον νὰ χαρακτηρισθῇ τοιαύτη, ἔστω καὶ πρὸς στιγμήν, χάριν συμβιβασμοῦ τῶν διχογνωμούντων πάντων, ἵνα διὰ καταλλήλου ψηφίσματος ἐγκύρως κηρυχθῇ Ἀναθεωρητικὴ μὲ τὰς εἰρημένας ἀνωτέρω συνταγματικὰς ἀπόψεις. Οὕτω κέκτηται πάντα τὰ προτερήματα τῆς Συντακτικῆς ἄνευ οὐδενὸς ἐλαττώματος καὶ χωρὶς οὕτω νὰ προκαλῇ τοὺς κινδύνους, οὓς φοβοῦνται ἐξ αὐτῆς οἱ ἀναθεωρητικοί. Τὴν μακρὰν ταύτην ἀγόρευσιν τερματίζων ἐδῶ εὐγνωμονῶ ὑμῖν, ἀξιωθεὶς προσεκτικῆς οὕτω καὶ ἀταράκτου ἀκροάσεως. Ἂν δ’ ἐκτὸς ὑμῶν ἄλλοθεν ἠκούσθη ἀνευλαβὴς φωνή, ὅτι πολλὰ λέγω, τίς πταίει, ἂν μεγάλα δὲν χωρῇ κεφαλὴ μικρὰ ἢ ἂν ὀλίγος νοῦς δὲν ἐννοῇ πολλά; Ἀλλά, προτοῦ κατέλθω τοῦ βήματος τούτου, ὀφείλω νὰ εἴπω πρὸς καθορισμὸν τῆς θέσεώς μου, ὅτι, ἀνέκαθεν καθ’ ὡρισμένας ἀρχὰς καὶ ἰδέας πολιτευόμενος, δὲν ἀνήκω εἰς κόμμα καί, μὴ ἔχων προστριβὴν πρός τινα προσωπικήν, κρίνω κατὰ τὰς ἑκάστοτε πράξεις αὐτῶν πάντας, μηδένα κακολογῶν. Κατερχόμενος ἐκ τῆς χώρας τοῦ Ἡρωισμοῦ εἰς τὴν πόλιν τῆς Ἰδέας, προσπαθῶ νὰ συμβιβάζω τὸ σεμνὸν τοῦ Σπαρτιάτου πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ Ἀθηναίου!... Φρονῶν δέ, ὅτι ἐν Κοινοβουλίοις ἢ ἐθνικοῖς συνεδρίοις λαῶν, ἐχόντων μεγάλα ἰδεώδη νὰ ἐκπληρώσωσιν, οἱ ῥήτορες ὀφείλουσι νὰ ἐξυψῶνται εἰς αὐτά, καὶ ἐκ τοῦ βάθους τῶν αἰώνων αἰσθάνομαι, τῇ στιγμῇ ταύτῃ, ἀναπηδῶσαν ἐδῶ τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διαρκῶς ζῶντος, ἀθανάτου, ἀκαταβλήτου ἐν ἀγῶσι, διωγμοῖς ἢ μαρτυρίοις!... Καὶ μέρη μὲν ἐκείνης, ἀλλ’ ἐν ἀρρήκτῳ ὅλῳ, ἱπτάμεναι ἐκ τοῦ Ἄστεως εἰς τὴν Πόλιν αἱ ψυχαὶ ἡμῶν, γονυκλινεῖς ἀσπάζονται ἐκεῖ τὴν δεξιὰν τοῦ Μεγάλου Ἱεράρχου τοῦ Χριστοῦ, ὃς ἐξήνεγκε τὸν μέγιστον ἔπαινον ὑπὲρ τῆς φυλῆς ἡμῶν προορισθείσης εἰς δόξαν αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ!... Ἐν συνέσει δὲ καὶ περισκέψει εἴθε νὰ ὁδηγῇ ἡμᾶς εἰς τὰς ἐργασίας ἡμῶν τὸ πνεῦμα τῆς μεγάλης καὶ ἱερᾶς ἡμῶν πατρίδος, ἧς ὅλην τὴν ἀξίαν ἐν θεσπεσίῳ περιέλαβε στίχῳ ὁ Γερμανὸς ποιητὴς Müller, ἔνθους ψάλλων: «Ἄνευ ἐλευθερίας τί θὰ ἦσο, Ἑλλάς; Ἄνευ σοῦ, Ἑλλάς, τί θὰ ἦτο ὁ κόσμος;... (Χειροκροτήματα).

§11ΣΠ. ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Θὰ κατατρίβωμεν, κύριε Πρόεδρε, ἀκόμη τὸν καιρόν μας εἰς λόγους; Δὲν θ’ ἀρχίσωμεν τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν;

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγγεγραμμένοι εἶναι ἤδη ὁ κ. Ψηλογαλάνης. Κατόπιν ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Μομφερρᾶτος. Εἶτα ὁ κ. Βασιλείου.

§13Κ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Ἀναγνωρίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ θέμα τοῦ ὅρκου, ἀφ’ οὗ ὡρμήθη ἡ προκειμένη συζήτησις, ἐπέβαλεν ὄντως ἐπιφυλάξεις εἰς τοὺς φρονοῦντας ὅτι κατελύθη ἡ διὰ τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος διεπομένη καθεστηκυῖα ἔννομος τάξις καὶ ὅτι ἡμεῖς καλούμεθα ὡς συντακτικὸν Σῶμα νέον συνταγματικὸν καθεστὼς νὰ διατυπώσωμεν· ἀλλὰ συζήτησις τοιούτων εὐρέων ὁρίων, τὰ ὁποῖα βλέπομεν ὑφιστάμενα ἀπὸ τῆς συνεδριάσεως τῆς παρελθούσης Παρασκευῆς, προσῆκε μᾶλλον εἰς στιγμήν, καθ’ ἣν τὸ Σῶμα θὰ ἦτο νομίμως συγκεκροτημένον. Ἀφοῦ δ’ ὅμως ἡ συζήτησις ἐξετάθη, κρίνω ἐμὸν καθῆκον νὰ φέρω τὸν λόγον ἐπὶ τῶν ἀπασχολούντων ἡμᾶς θεμάτων, μάλιστα μετὰ τὴν ἐξενεχθεῖσαν γνώμην, ἴσως λίαν εὔλογον, ὅτι καὶ οἰκονομία χρόνου θέλει ἐπέλθει ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι δὲν θέλομεν ἐπανέλθει ἐπὶ τὰ αὐτὰ θέματα. Τρεῖς εἶναι, Κύριοι, αἱ ἀπόψεις, ἀφ’ ὧν δέον νὰ μελετηθῶσι τὰ ἀπασχολοῦντα ἡμᾶς θέματα, ἡ οὐσιαστική, ἡ ἐπιστημονικὴ καὶ ἡ πολιτική. Ἡ οὐσιαστικὴ ἄποψις εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη πρὸς γεγονότα ἐπελθόντα κατὰ τὸ τελευταῖον ἔτος. Ἡ 15 Αὐγούστου 1909 ἐχαιρέτισε στασιαστικὸν κίνημα μεγάλου μέρους τοῦ ἐν Ἀθήναις στρατοῦ. Ἀποκαλῶ τὸ κίνημα τοῦτο στασιαστικὸν καὶ οὐχὶ ἐπαναστατικόν, διότι οὐδαμοῦ διαβλέπω ἐν τῷ κινήματι ἐκείνῳ ἐπαναστατικὴν πρόθεσιν, τουτέστι πρόθεσιν καταλύσεως τῆς ὑφισταμένης ἐννόμου τάξεως, καὶ δὴ τῆς συνταγματικῆς τάξεως, πρὸς δημιουργίαν νέας τοιαύτης. Ὁ στρατὸς ὑπέβαλεν ὑπόμνημα, ἐν τῷ ὁποίῳ οὐδαμοῦ διεφαίνετο ἀνατροπὴ τῶν καθεστηκυιῶν ἀρχῶν, τοὐναντίον ἀνεγνωρίζετο προσήλωσις πρὸς τὴν ἔννομον τάξιν, τὰ δὲ ὑποβαλλόμενα αἰτήματα ἦσαν διοικητικοῦ καθαρῶς χαρακτῆρος, ἀποβλέποντα εἰς ἀναδιοργάνωσιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Αὐτὸς μάλιστα ὁ στρατὸς ἀνεγνώριζεν ὅτι ἡμάρτησε πρὸς τὴν ἔννομον τάξιν καὶ διὰ τοῦ αἰτήματος αὐτοῦ περὶ ἀμνηστίας ἠθέλησε νὰ δηλώσῃ ὅτι εὐθὺς ὡς τὰ αἰτήματα ταῦτα ἐγένοντο δεκτὰ ὑπὸ τῆς ἐννόμου τάξεως ἐπανέρχεται πρὸς τὴν τάξιν καὶ σέβεται ἁπάσας τὰς κειμένας διατάξεις. Τὰς βλέψεις τοῦ στρατοῦ συνεμερίσθη ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς διὰ συλλαλητηρίου πανδήμου, τοῦ τῆς 14 Σεπτεμβρίου. Καὶ ἐν τῷ ψηφίσματι τοῦ λαοῦ οὐδαμοῦ διαβλέπομεν ἐπιθυμίαν τινὰ στρεφομένην κατὰ τοῦ Συντάγματος. Τοὐναντίον μάλιστα ὁ λαὸς ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν κατὰ τὸ Σύνταγμα ἀνώτατον Ἄρχοντα διεδήλου πρὸ παντὸς τὸ φιλόνομον αὑτοῦ καὶ ἠξίου καὶ οὗτος τὴν ἐκτέλεσιν μεταρρυθμίσεων διοικητικῶν. Ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ὁπόθεν εἴδομεν τὰς γνώμας τοῦ λαοῦ νὰ διαβιβάζωνται εἰς τὴν πρωτεύουσαν, οὐδεμία τοιαύτη ἀπέβλεπεν εἰς συνταγματικὰς μεταρρυθμίσεις. Κατὰ τὸ στάδιον τὸ ἀπὸ Σεπτεμβρίου μέχρις Ἰανουαρίου, ὅτε εἰσηγεῖτο ἐν τῇ Βουλῇ ἡ Κυβέρνησις τῆς 15 Αὐγούστου, πολλὰ μέτρα ὑπεβλήθησαν ἐν τῇ Βουλῇ, πολλαὶ συζητήσεις καὶ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ καὶ ἔξω ἐγένοντο, ἀλλὰ καὶ πάλιν οὐδαμόθεν προβάλλεται ἐπιθυμία τις πρὸς μεταβολὴν τοῦ Συντάγματος. Οὐδεὶς ἠξίωσε τὴν διάλυσιν τοῦ τότε ὑφισταμένου νομοθετικοῦ Σώματος καὶ τὴν σύγκλησιν ἑτέρου Σώματος συντακτικὸν χαρακτῆρα ἔχοντος. Ἐπρόκειτο πάντοτε καὶ τότε περὶ διοικητικῶν μέτρων, περὶ νομοθετικῶν μεταρρυθμίσεων, εἰσαγομένων ἴσως καὶ συζητουμένων ὑπὸ τὴν ἐπιβολὴν ἀλλοτρίων ἐπιδράσεων, ἀλλὰ πανταχοῦ βλέπομεν τὸν σεβασμὸν πρὸς τὰς καθεστηκυίας ἀρχάς. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ ἔτους τούτου, ὁπότε ἐπὶ τῇ εἰσηγήσει Κρητὸς πολιτευτοῦ ὃν ἀπὸ τῆς σήμερον ἔχομεν τὴν εὐχαρίστησιν νὰ βλέπωμεν ἐν τῷ μέσῳ ἡμῶν, ἤρξατο σκέψις περὶ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, πάντοτε ἐτονίζετο κατὰ κόρον καὶ πάντοτε ῥητῶς ἐδηλοῦτο, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ μεταβολῆς οὐχὶ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ τοὐναντίον περὶ σεβασμοῦ πρὸς τοὺς παράγοντας τοὺς κατὰ τὸ Σύνταγμα ἐνασκοῦντας τὰς συνταγματικὰς λειτουργίας, καὶ ὅτι μόνον ἐπιθυμητὴ ἀπέβαινεν ἡ ἀναθεώρησις μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ ἰσχύοντος Συνταγματικοῦ Χάρτου. Καθ’ ὅλον ἐκεῖνο τὸ στάδιον τῶν συνεννοήσεων καὶ τῶν ἀναληφθεισῶν ἐγγράφων ὑποχρεώσεων οὐδεμία συζήτησις ἐγένετο περὶ τοῦ ὅτι ἀπέβλεπέ τις εἰς μεταρρύθμισιν θεμελιωδῶν τοῦ ἰσχύοντος πολιτεύματος διατάξεων. Ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ λαοῦ οὐδαμόθεν πάλιν προεβλήθη σκέψις τις περὶ μεταβολῆς οὐσιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος. Συνεπὴς πρὸς ταύτας τὰς ὑποχρεώσεις καὶ συζητήσεις ἡ νέα Κυβέρνησις τοῦ Ἰανουαρίου ἀνέθετο εἰς ἐπιστήμονα κατέχοντα τότε θέσιν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης, τὸν κ. Σαρίπολον, νὰ συντάξῃ προμελέτην τείνουσαν οὐχὶ εἰς μεταβολὴν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἀποσκοποῦσαν ἁπλῶς τὴν μελέτην πρὸς ἀναθεώρησιν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Τὸ προσχέδιον ἐκεῖνο ἢ μᾶλλον ἡ προμελέτη ἐκείνη, ὑποβληθεῖσα ὑπὸ ἀνεπίσημον τύπον εἰς τὴν Βουλήν, ἀπησχόλησε τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα τότε ἀπετέλουν τὴν πλειονοψηφίαν τῶν τριῶν τετάρτων ἐν τῇ Βουλῇ. Ἔσχον, Κύριοι, τὴν τιμὴν νὰ ἀναλάβω, ὅπως παράσχω τὴν ἀσθενῆ ἐπιστημονικήν μου ἐργασίαν εἰς τὴν τελικὴν διατύπωσιν τοῦ προσχεδίου τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων, καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι πνεῦμα ἐλευθερίας ἐπρυτάνευσε τότε εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ αἰτήματος, ὅπερ ἡ Βουλὴ ἐπρόκειτο νὰ ψηφίσῃ. Ἀλλ’ οὔτε καὶ ἔξωθεν προέβαλέ τις γνώμην μεταβολῆς θεμελιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος. Ὅλοι ἦσαν σύμφωνοι, ὅτι αἱ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἔδει νὰ παραμείνωσιν ἀνέπαφοι. Τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον διεῖπε τὸ στάδιον ἐκεῖνο τῆς προεργασίας, ἔτεινεν εἰς τὸ νὰ θεωρηθῶσιν ἀναθεωρητέαι διατάξεις οὐ μόνον ἐκεῖναι, αἵτινες, κατὰ τὴν πεποίθησιν τῶν συνταξάντων τὸ προσχέδιον, ἔδει ὄντως νὰ ἀναθεωρηθῶσιν, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἦτο δυνατὸν καὶ κατ’ ἀρχὴν νὰ προκαλέσωσι συζήτησιν ἐν διπλῇ Βουλῇ. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς εἴχομεν ἐν ἀρχῇ περιλάβει εἰς τὸ προσχέδιον καὶ τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος περὶ μιᾶς Βουλῆς, ἵνα ἐπιτρέψωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ θέματος τῶν δύο Βουλῶν, οὐχὶ διότι οἱ συντάξαντες τὸ προσχέδιον ἐθεωροῦμεν χρήσιμον τὴν δευτέραν Βουλήν, ἀλλ’ ἁπλῶς διότι ἴσως θὰ εὑρίσκοντο ἄλλοι, οἵτινες θὰ ἐπεθύμουν νὰ συζητηθῇ τὸ θέμα τῆς Γερουσίας ὑπὸ τῆς διπλῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Ἀτυχῶς παρὰ τῇ τότε πλειοψηφίᾳ ἐπεκράτησεν ἀντίθετος γνώμη, διότι ἐθεωρήθη ὅτι ὑπάρχει ἐρριζωμένη παγία ἰδέα περὶ τῆς μὴ χρησιμότητος τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, καὶ δι’ αὐτὸ ἡ ἀναθεωρητέα αὕτη διάταξις, ὡς καὶ ἄλλαι τινές, ἀτυχῶς κατὰ τὴν γνώμην μου, διεγράφησαν ἀπὸ τὸ προσχέδιον. Ἐκ παραλλήλου πρὸς τὰς ἡμετέρας προτάσεις προέβαινον εἰς μελέτας καὶ ἄλλοθι εἰς ἐπιστημονικοὺς κύκλους. Ὑπομιμνήσκω πρὸς ὑμᾶς τὴν ἐργασίαν τὴν γενομένην ἐν τῷ διοικητικῷ συμβουλίῳ τοῦ δικηγορικοῦ συλλόγου Ἀθηνῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ οὐδαμῶς ὑπεστηρίχθη ὅτι ἔδει νὰ μεταβληθῇ θεμελιώδης διάταξις τοῦ Συντάγματος. Ἦλθε τὸ ζήτημα ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἐνταῦθα, ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω, ὅτι τὸ πρῶτον ἐπαναστατικὸν κίνημα, τὸ καὶ τελευταῖον, βλέπω ἐν τῇ συνεδριάσει τῆς Βουλῆς τῆς 18 Φεβρουαρίου, διότι ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἐνῷ ὤφειλε, συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος, νὰ περιορισθῇ εἰς τὸ νὰ ἐκφέρῃ γνώμην περὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων, τοὐναντίον, ὡς ἀναγράφεται ἐν τῇ ψηφισθείσῃ προτάσει, δὲν συνεμορφώθη πρὸς τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ πρὸς τὸ πνεῦμα αὐτοῦ. Ἡ Βουλή, συμφώνως πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, δὲν εἶπεν ὅτι ψηφίζει τὴν ἀναθεώρησιν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ἵνα ἐπακολουθήσῃ ἡ διαδικασία τοῦ ἄρθρου 107, ἀλλὰ τοὐναντίον εἶπεν ὅτι: «Ψηφίζει νὰ ἀναθεωρηθῶσι κατὰ τὰ ἀνωτέρω ἅπασαι αἱ διατάξεις αὗται τοῦ Συντάγματος δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, συγκειμένης ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν». Ἔπραξέ τι τουτέστι, τὸ ὁποῖον ἀπαγορεύει εἰς αὐτὴν ἡ συνταγματικὴ διάταξις τοῦ ἄρθρου 107. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι κατὰ τὴν ἐν τῇ Βουλῇ συζήτησιν ὁ βουλευτὴς κ. Νέγρης ὑπεστήριξεν ὅτι τοῦτο δὲν ἀντίκεται οὔτε εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος οὔτε καὶ εἰς τὸ γράμμα αὐτοῦ, οὐδαμοῦ ὁρίζοντος ὅτι ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως εἶναι βεβαία μόνον καὶ ἀποκλειστικῶς ἐν περιπτώσει ψηφίσεως εἰς δύο Περιόδους καὶ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ ἄλλοθεν νὰ βεβαιωθῇ ἡ ἀνάγκη αὕτη. Ἀλλ’ ἡ Βουλή, ὡς εἴρηται, δὲν συνεμορφώθη πρὸς τὴν γνώμην τοῦ τότε ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, οὐδὲ τὸ Διάγγελμα ἀνεγνώρισεν ἄλλοθεν ἀπορρέουσαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως, ἐστηρίχθη δὲ μόνον εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἡ πρώτη καὶ ἡ μόνη προσβολὴ κατὰ τῶν κειμένων συνταγματικῶν διατάξεων, διὰ πραξικοπήματος γενομένη, εἶναι ἡ ἐν τῇ ἀποφάσει τῆς Βουλῆς τῆς 18 Φεβρουαρίου καὶ τῇ ἐπικυρώσει τῆς ἀποφάσεως ταύτης, διὰ τοῦ Βασ. Διαγγέλματος γενομένη. Ἀλλὰ τὴν προσβολὴν ταύτην ἐκύρωσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῶν ἐκλογῶν τῆς 8ης Αὐγούστου. Λέγω δὲ τὴν ἐκύρωσε, διότι καθ’ ὅλον τὸ προεκλογικὸν στάδιον δὲν ἠκούσθη εἷς καὶ μόνος ὑποψήφιος, ὁ ὁποῖος νὰ προβάλῃ πρὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὅτι ἀξιοῖ μεταβολὴν θεμελιώδους διατάξεως. Ὑπῆρξαν ὁμολογουμένως πολλοὶ ὑποψήφιοι, καὶ δὴ ὁλόκληρον πολιτικὸν κόμμα, τὸ ὁποῖον ὄντως προέβη μετὰ θάρρους καὶ μετ’ ἀναπτύξεως τῶν ἐπιχειρημάτων αὑτοῦ, ὑποστηρίζον ὅτι τὸ συγκληθησόμενον Σῶμα δέον νὰ ᾖ συντακτικοῦ χαρακτῆρος καὶ οὐχὶ ἀναθεωρητικοῦ, πολλοὶ δὲ καὶ ἐκ τῶν ἀνεξαρτήτων ὑποψηφίων ἔπραξαν τοῦτο. Πλεῖστοι τῶν τοιούτων ὑποψηφίων ἐξελέγησαν, καὶ ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ ἔχωμεν τούτους μεταξὺ ἡμῶν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου καὶ ἡμεῖς δὲν προεβάλομεν πρὸ τῶν ἐκλογῶν ὅτι ἐμμένομεν εἰς τὸν καθαρῶς ἀναθεωρητικὸν χαρακτῆρα τῆς Βουλῆς. Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν πρὸ τῶν ἐκλογῶν ὑπεστήριξεν ὅτι τὸ συγκληθησόμενον Σῶμα θὰ ὑπάγηται εἰς τὰ δεσμά, τὰ ὁποῖα προϋποθέτει ἡ ἀκριβὴς τήρησις τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος. Καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐδηλώσαμεν ὅτι ἐννοοῦμεν εὐρύτατα τὰ ὅρια τῆς ἀναθεωρήσεως. Ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ ἐνώπιόν σας ἡμέρας τινὰς μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐρωτηθεὶς ἐν συνεντεύξει μετὰ δημοσιογράφου ἐδήλωσεν (ἰδὲ «Ἐμπρὸς» 14 Αὐγούστου 1910), ὅτι ἡ ἀναθεώρησις ἡ ἐνώπιον ἡμῶν τιθεμένη δέον νὰ ἔχῃ εὐρύτατα τὰ ὅρια. Τὴν τοιαύτην ἡμῶν ἀντίληψιν ἐκύρωσεν ἀπὸ αὐτῆς τῆς στιγμῆς τῆς ἐνάρξεως ὁ Βασιλεύς, ὁ ὁποῖος διὰ τοῦ Λόγου Αὑτοῦ ὑπεδήλωσε σαφῶς, ὅτι τὸ ἔργον τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς θεωρεῖ εὐρὺ καὶ οὐχὶ συνδεόμενον πρὸς τὸ ἄρθρον 107. Ἀπὸ διπλῆς δὲ ἀπόψεως ἐνόησαμεν νὰ ἀπελευθερώσωμεν ἀπὸ τῶν δεσμῶν τὸ ἔργον τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς· πρῶτον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ὅτι δὲν θὰ ἐπετρέπετο ταύτῃ εἰμὴ μόνον ἡ ἀναθεώρησις τῶν ὡς ἀναθεωρητέων χαρακτηρισθεισῶν διατάξεων καὶ δεύτερον, ὡς εἶπον, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοῦ ὅτι ὤφειλεν εἰδικῶς ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων καὶ μόνον ν’ ἀποφανθῇ. Ἀλλὰ ἀπὸ τῆς πρώτης συζητήσεως λίαν εὐγλώττως ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι, μολονότι καθ’ ὅλον τὸ στάδιον τῆς προδικασίας οὕτως εἰπεῖν τῆς ἀναθεωρήσεως οὐδεὶς ἐγένετο λόγος περὶ ἀναθεωρήσεως θεμελιωδῶν τοῦ Συντάγματος διατάξεων, μολονότι πρὸ τῶν ἐκλογῶν οὐδὲν πρόγραμμα ὑπεβλήθη, τὸ ὁποῖον νὰ ἀναφέρῃ τὴν μεταβολὴν θεμελιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος, ἐν τούτοις τὸ συνέδριον τοῦτο ὤφειλε νὰ μεταβάλῃ τὸν χαρακτῆρα αὑτοῦ καὶ ἀπὸ συνεδρίου ἀναθεωρητικοῦ νὰ μεταβληθῇ εἰς συνέδριον συντακτικόν.

§14ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν;

§15Κ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Ὄχι.

§16Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Καθίσατε κάτω, καθίσατε κάτω.

§17Κ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Ἀλλ’ οὔτε εἰς τοὺς ἐκφωνηθέντας λόγους οὔτε εἰς τὰ ὑποβληθέντα ἤδη ψηφίσματα εὕρομεν οὐσιαστικόν τινα λόγον, ὁ ὁποῖος νὰ μᾶς πείσῃ ὅτι προβάλλουσι μεταρρύθμισίν τινα, ἣν ἠδύνατο μὲν νὰ ἐπιχειρήσῃ Συντακτικὴ Βουλή, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Τὸ ὑπὸ τοῦ κ. Μαζαράκη καὶ λοιπῶν ἐκ Κεφαλληνίας Βουλευτῶν ὑποβληθὲν ψήφισμα εἶναι τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ὑποδηλοῖ τοιαύτην ἀνάγκην, διότι ἐκεῖ καθορίζεται ἡ κατάργησις θεμελιώδους διατάξεως, τουτέστι λέγει τὸ ψήφισμα ὅτι τὸ Σῶμα θεωρεῖ ἑαυτὸ ἀδιάλυτον, ἑπομένως θεωρεῖ ἑαυτὸ ἐξαιρούμενον τῆς προνομίας τῆς διαλύσεως, μέχρις οὗ τελειώσῃ τὸ ἔργον αὑτοῦ. Τὰ ἄλλα ἐπιχειρήματα, ἅτινα ἐντεῦθεν ἠκούσθησαν, εἶναι ἐπιχειρήματα ἀντλούμενα ἐκ τῆς κακῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, ἀλλ’ οὐδαμῶς βασιζόμενα ἐπὶ τοῦ ὅτι ὡρισμέναι μεταβολαὶ πρὸς θεραπείαν τῆς κακῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους εἶναι ἱκαναὶ νὰ ἐπιχειρηθῶσι μόνον ὑπὸ Σώματος συντακτικὴν ἀποστολὴν κεκτημένου. Ἡ ἄλλη κατηγορία τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐντεῦθεν ἠκούσαμεν, εἶναι ἐπιχειρήματα καθαρῶς ἐπιστημονικοῦ χαρακτῆρος, τείνοντα τουτέστι νὰ ἀποδείξωσιν ὅτι Σῶμα καλούμενον παρὰ τὰς διατάξεις τοῦ ὑφισταμένου Συντάγματος νὰ προβῇ εἰς καθορισμὸν συνταγματικῶν θεσμῶν εἶναι Σῶμα ἀπαραιτήτως συντακτικὴν ἀποστολὴν καὶ συντακτικὴν ἰδιότητα κεκτημένον. Καὶ ἐὰν ὄντως τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο εἶναι ὀρθὸν καὶ ἡ ἐπιστήμη ἐπιβάλλῃ ὅπως Σώματα καλούμενα νὰ θεσμοθετήσωσι διατάξεις συντακτικὰς εἶναι ἀπαραιτήτως Σώματα συντακτικά, τότε βεβαίως ἔχουσι δίκαιον οἱ προλαλήσαντες ἐνταῦθα. Θὰ ζητήσω τούτου ἕνεκα παρ’ ὑμῶν συγγνώμην, ἐὰν ἐπ’ ὀλίγας στιγμὰς ἀναγκασθῶ νὰ ἀσχοληθῶ μὲ ἐπιστημονικὰς θεωρίας, ἃς κατ’ ἐμὴν ἀντίληψιν κρίνω κατ’ ἀρχὴν φευκτέας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ὁ ὅρος συντακτικὴ ἐξουσία καὶ Συντακτικὴ Συνέλευσις δὲν εἶναι ὅρος, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς πρῶτοι ἐνταῦθα θὰ δημιουργήσωμεν οὐδ’ ἡμεῖς τὸ περιεχόμενον τοῦ ὅρου τούτου θὰ καθορίσωμεν. Εἶναι ὅρος πρὸ πολλοῦ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ ἐν χρήσει καὶ περὶ τοῦ ὁποίου πολλὰ ἐγράφησαν. Δυστυχῶς δὲν ἠκούσθη ὡς ἔδει, λόγῳ τῆς ἀπαγγελίας, ἡ ἐπιστημονικωτάτη ἀγόρευσις τοῦ ἐκ Κυκλάδων βουλευτοῦ κ. Σαλταμπάση, τοῦ δεινοῦ μελετητοῦ τῶν κατὰ τὴν Γαλλικὴν ἐπανάστασιν, ὁ ὁποῖος ὑπέδειξεν εἰς τὴν Βουλὴν πόθεν ὁ ὅρος προῆλθεν. Ὄντως, Κύριοι, συζητουμένου τοῦ Συντάγματος ἐν τῇ Γαλλικῇ Συνελεύσει, ὁ μέγας τότε πολιτικὸς ῥήτωρ τῆς Γαλλίας, ὁ ἀββᾶς Sieyès, ἐν τῇ περιλαλήτῳ αὐτοῦ ἀγορεύσει τῆς 2 Θερμιδὼρ ἔτους Γʹ, εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως, ὅτι εἶναι ἀπόκτημα τῆς Γαλλικῆς ἐπιστήμης ἡ διάγνωσις δύο ὅρων, τοῦ ὅρου συντακτικὸν Σῶμα καὶ τοῦ ὅρου συντεταγμένον Σῶμα, ὑπεδήλωσε δ’ ὅτι ἡ τιμὴ αὕτη ἀνήκει εἰς τὸν ἴδιον γράψαντα ὀλίγον πρότερον τὸ ἔργον περὶ τῆς τρίτης λεγομένης τάξεως, ἐν ᾧ αὐτὸς ἔχει διατυπώσει ὄντως τὴν διάκρισιν. Ἀλλὰ κατόπιν ὁ στρατηγὸς La Fayette (Mémoires τόμ. Δʹ σελ. 36 ἑπ.), γνωρίζων καλῶς ὡς ἐκ τῆς ἐν Ἀμερικῇ δράσεώς του τὰ ἐκεῖ κρατοῦντα, παρετήρησεν ὅτι ἡ θεωρία τῆς εἰρημένης διακρίσεως δὲν ὀφείλεται πρῶτον εἰς τὸν Sieyès, ἀλλὰ πρὸ ἐτῶν ἦτο ἤδη ἐν Ἀμερικῇ γνωστὴ καὶ εἶχε διατυπωθῆ εἰς Ἀμερικανικὰ πολιτεύματα. Τὴν γνώμην δὲ ταύτην τοῦ La Fayette ἐπεκύρωσαν ἐσχάτως καὶ αἱ περὶ Ἀμερικανικοῦ πολιτεύματος ἔρευναι τοῦ Bryce. Ἀλλὰ πάντως δέον νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ὁ ὅρος αὐτὸς ἀπετυπώθη πλαγίως ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς ἐπιστήμης, μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε ὁ ὅρος αὐτὸς Γαλλιστὶ ἐκφραζόμενος περιελήφθη ἐν τῇ Γερμανικῇ ἐπιστήμῃ ἄνευ μεταγλωττίσεως. Περὶ τοῦ θέματος ἐγράφη τελευταίως περισπούδαστος μονογραφία ὑπὸ τοῦ Αὐστριακοῦ Zweig ἐπιγραφομένη «Die Lehre vom Pouvoir Constituant». Ἔχει δ’ ὁ ὅρος οὗτος τὸ ἑξῆς περιεχόμενον, ὅτι τουτέστι λέγοντες συντακτικὴν ἐξουσίαν ἐννοοῦμεν δρᾶσιν τείνουσαν ἢ πρὸς δημιουργίαν πολιτείας ἢ πρὸς δημιουργίαν πολιτεύματος. Ἂν δὲν πρόκειται νὰ δημιουργηθῇ Πολιτεία, ἂν δὲν πρόκειται νὰ δημιουργηθῇ πολίτευμα, ἡ ἔννοια συντακτικὴ ἐξουσία εἶναί τι ἀκατάληπτον. Ἡ ἁπλῆ ἀναθεώρησις ἰσχύοντος πολιτεύματος οὐδέποτε ἐθεωρήθη ἔργον συντακτικῆς ἐξουσίας. Διὰ νὰ μὴ ἀναφέρω ἄλλους συγγραφεῖς καὶ περιορισθῶ μόνον εἰς τὸν τελευταῖον, τὸν γράψαντα τὴν μονογραφίαν, περὶ ἧς σᾶς ἐλάλησα, κρίνω καλὸν νὰ σᾶς μεταγλωττίσω ἐντεῦθεν, ἔχων πρὸ ἐμοῦ καὶ τὸ γερμανικὸν κείμενον, τὸ μέρος ἔνθα σαφῶς τίθεται τὸ ζήτημα, τουτέστιν ὅτι τὸ ἔργον τῆς ἀναθεωρήσεως δὲν εἶναι συντακτικόν (παράβαλε) «Zweig, Die Lehre vom Pouvoir Constituant. Tübingen 1909 ἐν σελ. 306. Ἱστορικοδογματικῶς ὅμως πρέπει πρὸ παντὸς νὰ τονισθῇ ὅτι ἡ ἐν τοῖς καθ’ ἕκαστον ἔρευνα τοῦ Συντάγματος (diese Detailprüfung des Verfassung) δὲν εἶναι πρᾶξις τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας, ἑπομένως δ’ εἶναι ἀνατεθειμένη εἰς ὄργανον συντεταγμένον, ὅπερ οὐσιωδῶς εἶναι ταυτόσημον πρὸς τὸ ἀντιπροσωπευτικῶς συντεταγμένον ὄργανον, ὅπερ ἐνασκεῖ καὶ τὴν συνήθη νομοθετικὴν λειτουργίαν». Οὐδὲ εἷς συγγραφεὺς ὑπάρχει, ὁ ὁποῖος νὰ ὑπεστήριξεν ὅτι ἡ ἀναθεώρησις πολιτεύματος εἶναι συντακτικὸν ἔργον, ἐκτὸς μόνον ἂν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἀναθεωρήσεως πρόκειται νὰ καταργηθῶσι θεμελιώδεις διατάξεις, ὅτε κατ’ ἀνάγκην ἔχομεν νέαν δημιουργικὴν ἐργασίαν ὄντως συντακτικὸν περίβλημα κεκτημένην. Τὴν ἀντίληψιν ταύτην ἠσπάσθησαν πάντα τὰ συντακτικὰ Σώματα, τὰ ὁποῖα εἰσηγούμενα τῶν ἐργασιῶν αὐτῶν διαδηλοῦσιν ὅτι εἶναι συντακτικά, διότι ἐνασκοῦσι τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ. Καὶ ἵνα μὴ σᾶς ἀναφέρω ἄλλο τι, ὑπομιμνήσκω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν δημιουργίαν ἐν Γαλλίᾳ νέου συνταγματικοῦ καθεστῶτος διὰ τοῦ ὀργανικοῦ νόμου τῆς 31 Αὐγούστου 1871 ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ὡς ἑξῆς προοιμιάζεται: «Ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις ἀποβλέπουσα ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ μεταχειρισθῇ τὴν συντακτικὴν ἐξουσίαν εἶναι οὐσιῶδες παρακολούθημα τῆς κυριαρχίας τοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν τυγχάνει οὖσα περιβεβλημένη...» Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἐφ’ ὅσον ἔχετε Βασιλέα κηρύσσοντα τὴν ἔναρξιν Βουλῆς διὰ Βασιλικοῦ Λόγου, ἐφ’ ὅσον ἔχετε καθεστηκυίας Ἀρχάς, τὸν πρὸς τὰς ὁποίας σεβασμὸν πάντες διαδηλοῦμεν, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡμεῖς ἐνασκοῦμεν τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ πρὸς συντακτικὸν σκοπόν; Εἶμαι ἐναντίος, κύριοι Βουλευταί, καὶ τὸ λέγω διὰ νὰ εἶμαι εἰλικρινής, εἶμαι ἐναντίος τῆς θεωρίας τοῦ συναλλάγματος τῆς ἐντεῦθεν ἀναπτυχθείσης ἐν σχέσει πρὸς τὴν νομικὴν φύσιν τοῦ Συντάγματος. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι προκειμένου περὶ συνταγματικῶν πολιτευμάτων μὴ κτηθέντων ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἀπ’ εὐθείας, ἀλλὰ παραχωρηθέντων ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος, ὑπεστηρίχθη ἡ θεωρία τοῦ συναλλάγματος, ἀλλὰ παρ’ ἡμῖν δὲν πρόκειται περὶ τοιούτου τινὸς πολιτεύματος. Ἐν Ἀγγλίᾳ παρήχθη ἡ θεωρία αὕτη τοῦ settlement, διότι ὁ Ἡγεμὼν παρεχώρησε τὴν ἐλευθερίαν ἐκείνην, τὸ αὐτὸ δ’ ἰσχύει καὶ διὰ τὰς γερμανικὰς χώρας. Ἀλλ’ ἐν Γαλλίᾳ καὶ παρ’ ἡμῖν, ἔνθα ὁ λαὸς μόνος ἀπέκτησε τὴν ἐλευθερίαν αὑτοῦ, ἔνθα διετυπώθη ὁ θεμελιώδης κανὼν ὅτι πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι ἀπὸ τοῦ ἔθνους ἀπορρέουσι, βεβαίως περὶ τῆς θεωρίας τοῦ συναλλάγματος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ λόγος. Οὕτω δὲ δὲν δυνάμεθα θεωρητικῶς παρ’ ἡμῖν νὰ εἴπωμεν ὅτι ἄνευ τῆς θελήσεως τοῦ Βασιλέως δὲν δυνάμεθα νὰ μεταβάλωμεν θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ ἡμετέρου πολιτεύματος. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι θεωρία. Ἐν τῇ πράξει πρέπει τὸ ζήτημα νὰ ἐρευνηθῇ ἄλλως. Ἡμεῖς δὲν ἤλθομεν ἐνταῦθα ὡς ἐπαναστάται, ἡμεῖς ἤλθομεν νὰ κηρύξωμεν τὴν λῆξιν ἐπαναστάσεως· οὐδὲ πρόκειται νὰ κηρυχθῶμεν ἐπαναστάται κατὰ τοῦ Βασιλέως, ἀφοῦ οὐσιαστικῶς πάντες εἴμεθα σύμφωνοι. Σεβόμεθα τὴν Βασιλείαν πάντες, ἀλλὰ τινὲς μὲν ἀξιοῦσι νὰ κηρυχθῇ τὸ Σῶμα συντακτικόν, ἄλλοι δὲ ἀναθεωρητικόν. Ἐφ’ ὅσον ὅμως, ἐπαναλαμβάνω, οἱ πολιτειακοὶ παράγοντες εἶναι ἀναλλοίωτοι, δὲν δυνάμεθα ἄνευ τῆς συναινέσεως αὐτῶν νὰ μεταβάλωμεν τὰ κείμενα. Κατ’ ἀκολουθίαν, ὡς ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἀναπτύξω, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν τὸ Σῶμα ἔχει ἀναθεωρητικὸν χαρακτῆρα, ὡς καὶ ἡ ἐπιστήμη ἐπιβεβαιοῖ, ἔχει ὅμως τοιοῦτον χαρακτῆρα ἐντελῶς ἰδιότυπον, διότι καθ’ ἣν στιγμὴν συγκαλεῖται εὑρίσκει καταλελυμένον τὸ βʹ ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, τουτέστι δὲν ὑπάρχουσιν εἰς τὸ ἀναθεωρητικὸν αὐτὸ Σῶμα οἱ περιορισμοὶ τοῦ εἰρημένου ἄρθρου, τοῦ ἐπιβάλλοντος τὴν συζήτησιν ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς αἰτήσεως περὶ ἀναθεωρήσεως, περιστέλλοντος δὲ τὰ ἔργα τοῦ ἀναθεωρητικοῦ Σώματος εἰδικῶς εἰς τὴν ἀναθεώρησιν καὶ ἀποκλείοντος οὕτω πᾶσαν νομοθετικὴν λειτουργίαν. Τὸ ἰδιότυπον αὐτὸ τοῦ Σώματος, τὸ ἀπορρεῦσαν ἐκ τῆς κακῆς διατυπώσεως τῶν περὶ ἀναθεωρήσεως διατάξεων ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι, ἐπιτρέπει εἰς ἡμᾶς εἴτε κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ἀναθεωρητικῶν ἡμῶν ἐργασιῶν εἴτε καὶ μετ’ αὐτὰς νὰ ἐπιληφθῶμεν, καὶ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐπιληφθῶμεν, καὶ νομοθετικῶν ἔργων, κυρίως συζητοῦντες ὀργανικοὺς νόμους, οἵτινες ἀπαραίτητοι θὰ καταστῶσιν ἐκ τῆς μεταρρυθμίσεως ὡρισμένων διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα τὰ ὑπὸ τῆς οὐσίας τῶν πραγμάτων καὶ ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης εἰς ἡμᾶς ἐπιβαλλόμενα εἶναι τὰ ἀπαρεγκλίτως καὶ ὑπὸ τῆς πολιτικῆς εἰς ἡμᾶς διαγραφόμενα. Καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ μήτηρ ἡμῶν Ἐκκλησία καὶ τὸ Γένος σύμπαν ἀπόλλυσιν ἕνεκα ἐθνικῶν λόγων τὸν περινούστατον αὐτῶν ἡγήτορα, καθ’ ἣν στιγμὴν οἱ ἀντίθετα συμφέροντα πρὸς ἡμᾶς ἔχοντες περίοικοι λαοὶ συκοφαντοῦσι καὶ κατηγοροῦσι τὸ ἡμέτερον ἔθνος ὡς τὸν ταραξίαν τῆς Ἀνατολῆς, καθ’ ἣν στιγμὴν τὰ μὲν δημόσια οἰκονομικὰ ἡμῶν εὑρίσκονται εἰς ὃ σημεῖον πάντες γινώσκετε, ἡ δὲ ἰδιωτικὴ οἰκονομία πάσχει ἐκ τῆς ἀβεβαιότητος τῆς αὔριον, καὶ πάσχει ἀπὸ ἑνὸς καὶ πλέον ἔτους δεινῶς, νομίζω, Κύριοι, ὅτι θὰ εἴμεθα πολὺ θαρραλέοι, ἂν δὲν ἠθέλομεν ἀτενίσει εἰς τὰ δεινὰ ἐπακόλουθα, ἅτινα εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τῆς ἄνευ οὐσιαστικῆς ἀνάγκης μετατροπῆς τοῦ ἡμετέρου Συνεδρίου ἀπὸ ἀναθεωρητικοῦ εἰς συντακτικόν. Τὰ ζητήματα τὰ ἀπασχολοῦντα ἡμᾶς δὲν εἶναι ζητήματα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ λύσωμεν κατὰ πλειονοψηφίαν καὶ μειονοψηφίαν, εἶναι ζητήματα ἐπὶ τῶν ὁποίων μία φωνὴ πρέπει νὰ ἐξέλθῃ ἐξ ὅλων ἡμῶν: Ὁμονοήσωμεν, Κύριοι, καὶ προβῶμεν εἰς τὸ ἔργον ἡμῶν, ἵνα τὴν μὲν Πολιτείαν ἐξερχόμενοι ἐντεῦθεν ἀμείνω παραδῶμεν, ἔχωμεν δ’ ἅμα καὶ τὴν συνείδησιν ἥσυχον ὅτι διὰ τῶν ἔργων ἡμῶν δὲν ἐγενόμεθα μεγάλου τινὸς κακοῦ πρόξενοι. (Χειροκροτήματα ἐξ ὅλης τῆς ἀριστερᾶς καὶ πολλῶν σειρῶν τῆς δεξιᾶς).

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς 5 μ. μ. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 12 καὶ 30′. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 5 καὶ 30′ μ. μ.)

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Πρῶτος ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Φιλάρετος.

§20Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Κύριοι Πληρεξούσιοι· στρατιώτης καὶ ἐγὼ τῆς ἐκλογικῆς ἐπαναστάσεως, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἐμφανισθῶ ἐνώπιον ὑμῶν, ὅπως συντελέσω διὰ τῶν ἀσθενῶν μου δυνάμεων πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς πατρίδος. Συναισθάνομαι τὴν μεγίστην εὐθύνην πρὸς ἐκδήλωσιν γνώμης, καθ’ ἣν ἐποχὴν πρόκειται νὰ δοθῇ ἡ προσήκουσα κατεύθυνσις τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων πρὸς διάσωσιν τοῦ ἀληθῶς κινδυνεύοντος ἔθνους. Καὶ ἐγώ, ἐπίσης πάντες οἱ συντακτικοί, νομίζω ὅτι ἐλάβομεν ἐντολὴν ῥητήν, ὅπως ἐργασθῶμεν, ἵνα ἀπολαύσῃ ὁ λαὸς τοὺς καρποὺς τῆς ἀπὸ ἔτους καὶ πλέον ἀρξαμένης ἐπαναστάσεως· διότι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο μόνον θυσίας καὶ δαπάνας ὑπέστη. Εὐελπιστῶ ὅτι καὶ μετὰ δωδεκαετῆ ἀπομάκρυνσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν θὰ λησμονήσω ὅτι δὲν εἶναι δικανικὸν βῆμα, ἵνα διὰ λίαν βεβιασμένων ἐπιχειρημάτων ὑποστηρίξω συμπέρασμα οἱονεὶ ὡς ἐνώπιον Δικαστηρίου· ἀλλ’ οὔτε καθηγητικὴ ἕδρα, ἵνα περιπέσω εἰς ἀνάπτυξιν ἀτελευτήτων ἀφῃρημένων θεωριῶν. Τοιαῦτα δὲ παθήματα νομίζω ὅτι δὲν ἀπέφυγόν τινες τῶν προαγορευσάντων ἀναθεωρητικῶν. Θὰ λάβω τὴν τιμήν, ἵνα διὰ βραχέων ὑποβάλω εἰς ὑμᾶς μόνον τὰ συμπεράσματα τῶν ἐμῶν πεποιθήσεων. Ὀρθῶς ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν θυελλώδη συνεδρίασιν τῆς τρίτης Σεπτεμβρίου ὑπέδειξεν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, ὅτι ἐν Πολιτείᾳ κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένῃ πάντα τὰ ζητήματα μόνον διὰ τοῦ λόγου καὶ ἐν ἀνάγκῃ δι’ ἀριθμῶν πρέπει νὰ λύωνται. Ἀτυχῶς πάντοτε ὁ λόγος καὶ ἡ πειθὼ ἕνεκεν τῆς διαφωνίας τῶν γνωμῶν δὲν ἄγουσιν εἰς συμπεράσματα καὶ ἔρχεται ἡ στιγμὴ τῶν ἀριθμῶν. Τὴν τελευταίαν λέξιν λοιπὸν ἔχουσιν οἱ ἀριθμοί. Ἀλλὰ δὲν πρέπει πάντες, καὶ ἔνθεν καὶ ἐκεῖθεν (δεικνύει ἀμφοτέρας τὰς πτέρυγας), νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι οἱ ἀριθμοὶ ἔχουσι σημασίαν καὶ φέρουσιν ἀποτέλεσμα, ὅταν ἀνταποκρίνωνται εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ἦλθον καὶ παρῆλθον πολλαὶ πλειονοψηφίαι, ἀλλά, ὅτε αἱ πλειονοψηφίαι δὲν εἶχον τὸν πόθον νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, ἐπέφερον τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἀγανακτήσεως, καὶ ἡ ἀγανάκτησις ἐκείνη προεκάλεσε τὴν ἐπανάστασιν. Αἱ ἐκλογαὶ τῆς 8ης Αὐγούστου 1910 διήρεσαν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς ἀναθεωρητικοὺς καὶ εἰς συντακτικούς· ποὺ μὲν ζωηρότερον, ποὺ δὲ ὠχρότερον, πάντοτε ὅμως διὰ τῆς ψήφου του ὁ λαὸς ἐξεδήλωσε τὴν θέλησιν, ὅτι πρῶτον ζήτημα προεβάλλετο, ἂν τὸ συνέδριον τοῦτο ἤθελεν εἶσθαι ἀναθεωρητικὸν ἢ συντακτικόν. Πάντες δὲ τὴν καταγωγὴν ἔχοντες ἐκ τοῦ λαοῦ, ἦτο φυσικὸν ἐνταῦθα νὰ εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι. Καὶ ἰδοὺ ὅτι τὰ δύο στρατόπεδα εὑρέθησαν παρατεταγμένα· ἔνθεν μὲν οἱ συντακτικοί, ἐκεῖθεν δὲ οἱ ἀναθεωρητικοί. Πάλη γνωμῶν, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τοιοῦτον βαθμόν, νομίζω ὅτι ἀπὸ τοῦ ἔτους 1843 μέχρι τῶν ἡμερῶν μας οὐδέποτε ἐγένετο. Ὤμεν πάντες προσεκτικοί, καὶ θὰ ἦτο τολμηρὸν δι’ ἐμὲ νὰ ὑπενθυμίσω, ὅτι εἰς χεῖρας ὑμῶν ὑπάρχει πλέον τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Φυσικώτατον ἦτο οἱ ἀναθεωρητικοί, πιστοὶ εἰς τὸ πρόγραμμά των, νὰ ἀξιῶσιν, ὅπως ὀμόσωσι τὸν ὅρκον τοῦ Βουλευτοῦ. Ἐπίσης φυσικὸν ἢ καὶ φυσικώτερον ὅπως οἱ συντακτικοὶ ἀντιταχθῶσιν εἰς τὴν γνώμην ταύτην. Τὴν διαφορὰν ἤθελον λύσει βεβαίως οἱ ἀριθμοί, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ προταχθῇ ὁ λόγος. Πρῶτον ζήτημα, ὅπερ προυτάθη, ἦτο τρόπον τινὰ ἔνστασις ἀπαραδέκτου—ἵνα ὁμιλήσω καὶ ἐγὼ εἰς δικανικὴν φρασεολογίαν—κατὰ τῆς ὁρκωμοσίας, διότι οἱ συντακτικοί, οὐδαμῶς ἐπιλανθανόμενοι τῆς καταγωγῆς αὑτῶν, δὲν ἠδύναντο νὰ συναινέσωσι νὰ δοθῇ ὁ ὅρκος πρὶν ἢ εἴπωσι τὴν γνώμην των. Ἀντετάχθη εἰς ταῦτα, ὅτι ὁ ὅρκος πρέπει νὰ δοθῇ, διότι τὸ Σύνταγμα δὲν κατελύθη. Ἀλλ’ ἐλπίζω, ὅτι θέλω ἀποδείξει ὅτι, εἴτε παραδεχθῶμεν ὅτι τὸ Σύνταγμα κατελύθη εἴτε τοὐναντίον, κατ’ ἀμφοτέρας τὰς ἐκδοχάς, ὀφείλομεν ν’ ἀπολήξωμεν εἰς τὸ συμπέρασμα τῆς μὴ δόσεως τοῦ ὅρκου. Ἄρχομαι ἀπὸ τῆς πρώτης ἀπόψεως. Δὲν θ’ ἀσχοληθῶ εἰς ἀπόδειξιν ὅτι οὐσιαστικῶς τὸ Σύνταγμα εἶχε καταλυθῆ τελείως καὶ πρὸ τῆς 15ης Αὐγούστου τοῦ 1909. Μόνον κακόπιστος ἤθελεν ἀποφασίσει νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι εἶχε μείνει ὄρθιόν τι ἐκ τοῦ Συντάγματος ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι τῆς 15ης Αὐγούστου τοῦ 1909. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς τοιαύτης ἀσυστόλου καταλύσεως. Ὑπενθυμίζω ἁπλῶς, ὅτι ὁ λαὸς ὑπέδειξε καὶ πρὸ τῆς 15ης Αὐγούστου τὴν ἀνάγκην τῆς Συντακτικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὡς μόνης ἐνδεικνυομένης ἀποφασιστικῆς καὶ ἐθνικῆς λύσεως ἢ διεξόδου ἐκ τῆς κρισίμου καταστάσεως τῆς Πολιτείας. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Δύναται σπουδαίως νὰ ὑποστηριχθῇ, ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν κατελύθη καὶ πανηγυρικῶς ἀπὸ τῆς 15ης Αὐγούστου 1909; Ὁ προαγορεύσας ἀξιότιμος ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας ἀντιπρόσωπος οὐχὶ σοβαρῶς ἔλεγε πρὸς ἡμᾶς, ὅτι τὰ Διατάγματα τῆς ἀμνηστίας ἐδόθησαν ὑπὲρ στασιαστῶν! Τὰ δύο πρῶτα ἐν σχέσει πρὸς τοὺς ἐπαναστατήσαντας εἰς τὸ Γουδὶ καὶ τὸ τρίτον βραδύτερον διὰ τὴν ἐν Σαλαμῖνι ἐπανάστασιν τοῦ Ναυτικοῦ ἐξεδόθησαν, ἵνα δοθῇ ἀμνηστία εἰς τοὺς διαπράξαντας τὸ πολιτικὸν ἀδίκημα τῆς ἐπαναστάσεως. Οὕτως ἔχετε. Διατάγματα, φέροντα τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τῶν συμβούλων Αὐτοῦ, διὰ τῶν ὁποίων εἶναι βεβαιωμένον ὅτι ἐγένετο ἐπανάστασις. Καὶ πῶς ἄλλως; Ὅτε τὰ τηλεβόλα ἐστράφησαν καθ’ ὅλων τῶν συνταγματικῶν ἐξουσιῶν· ὅτε αἱ ἐξουσίαι ὑπέκυψαν συνθηκολογήσασαι· ὅτε ἡ ἐπανάστασις κατήρτισε Κυβέρνησιν· ὅτε ἀπὸ τῆς 15ης Αὐγούστου 1909 μέχρι τῆς 18ης Ἰανουαρίου 1910 ἡ ἐπανάστασις διέτασσε τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν καὶ τὴν νομοθετικήν, τὸν Βασιλέα καὶ τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ τοὺς Βουλευτάς· ὅτε αὕτη ἐκυβέρνησε καὶ ἐβασίλευσεν· ὅτε αὕτη ἐνομοθέτησεν· ὅτε ἀγράφως ἀνεγνωρίσθη τετάρτη ἐξουσία, μὴ ἀναγεγραμμένη ἐν τῷ ἐνταφιασθέντι Συντάγματι, δύνασθε σοβαρῶς νὰ ὑποστηρίξητε, ὅτι ἐπέζησε τοῦτο, ἔστω καὶ τυπικῶς; Δὲν φοβεῖσθε τὴν κωμικότητα συμπεράσματος περὶ τῆς ζωῆς ἑνὸς νεκροῦ; Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ μεταγενεστέρα ἀπόδειξις, ἐὰν μένωσιν ἔτι οἱ ἀμφιβάλλοντες. Ἡ Βουλὴ προέτεινε τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἄνευ τῆς τηρήσεως τῶν διατυπώσεων τοῦ ἄρθρου 107 αὐτοῦ. Πασιδήλως κατεδείχθη ὅτι, εἴτε θεωρηθῇ τηρηθὲν τὸ Σύνταγμα εἴτε οὔ, ὁ Βασιλεὺς οὐδαμῶς δικαιοῦται νὰ μετάσχῃ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν. Καὶ ὅμως ἄνευ τινὸς δικαιώματος ἀνέλαβε τὰς εὐθύνας τοῦ πραξικοπήματος. Ἐμφανισθεὶς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἀνέγνω Διάγγελμα πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους ἐναντίον τοῦ ὅρκου, ὃν εἶχε δώσει, καὶ τῶν διατάξεων τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ Συντάγματι, βεβαιώσας ὅτι καλεῖται Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ πρὸς ἀναθεώρησιν ὡρισμένων διατάξεων, καίπερ μὴ τηρηθεισῶν τῶν διατασσομένων διατυπώσεων. Θὰ προσπαθήσω, κύριοι Πληρεξούσιοι, νὰ μὴ παλιλλογήσω, ἐπαναλαμβάνων ὅσα ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ τοσοῦτον εὐγλώττως καὶ πειστικῶς ἀνέπτυξαν. Θὰ προσπαθήσω, εἰ δυνατόν, νὰ εἴπω μόνον καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν ὅσα ἄλλοι παρέλιπον, ὡς νομίζω, καὶ μὲ κίνδυνον ἔτι ν’ ἀφήσω χάσματα ἐν τῇ ὁμιλίᾳ μου. Τολμᾶτε μετὰ πάντα τὰ ἐκτεθέντα νὰ ὑποστηρίζητε ὅτι κατελύθη μὲν τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος πανηγυρικῶς, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ὅλον τὸ Σύνταγμα; Ἐνταῦθα προκύπτει ἡ ὑπό τινων ἀναπτυχθεῖσα θεωρία τῆς συμβάσεως μεταξὺ Βασιλέως καὶ λαοῦ ἢ ἡ ἐκ τοῦ ὅρκου ὑποχρέωσις τῶν ἀρχόντων πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν ἐν τῷ Συντάγματι διατυπουμένων. Δὲν θέλω νὰ ποιήσωμαι κατάχρησιν τῆς εὐμενοῦς ἀκροάσεως ὑμῶν, ἵνα ἀναγνώσω χωρία συγγραφέων καὶ ἀποδείξω ὅτι εἴτε κατὰ τὴν θεωρίαν τῆς συμβάσεως, ἣν παραδέχεται καὶ ὁ Hubert Languet ἐν τῷ Vindiciae contra tyrannos, εἴτε κατὰ τὴν ἐκ τοῦ Συντάγματος ὑποχρέωσιν, κατ’ ἀμφοτέρας, λέγω, τὰς ἐκδοχάς, μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως παραβίασιν τοῦ ὅρκου, ἐλύθη ἡ ὑποχρέωσις τῶν πολιτῶν πρὸς Αὐτὸν καὶ τοὺς ἄλλους ἐπιόρκους ἄρχοντάς του. Ἀλλ’ εἶπόν τινες τῶν ἀναθεωρητικῶν, πρωτίστως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ἐγκρατὴς βεβαίως ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν καὶ περὶ τοὺς νόμους καὶ περὶ τὰς συνταγματικὰς θεωρίας, ἔλεγον καὶ ἄλλοι: «Πῶς οἱ Ὑπουργοὶ κάθηνται ἐκεῖ ὡς σύμβουλοι τοῦ Στέμματος; Ἀφοῦ—λέγουσιν—αἱ συνταγματικαὶ ἐξουσίαι λειτουργοῦσι, δὲν κατελύθη τὸ Σύνταγμα». Ἀλλ’ εἰς ταῦτα εὐκόλως ἀπαντῶ ὅτι, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνεγνώσθη τὸ Βασιλικὸν Διάγγελμα, αἱ ἐξουσίαι αὗται εἶναι ἐκτὸς τοῦ Συντάγματος. Ἡ δὲ θεωρητικῶς ἀκοίμητος λαϊκὴ κυριαρχία, μόνη αὕτη, ἀπ’ εὐθείας εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ κυβερνήσῃ, νὰ νομοθετήσῃ· ἀλλὰ τοῦτο πρακτικῶς ἦτο ἀδύνατον. Ἡ χώρα εἶχεν ἀνάγκην τῆς δημοσίας τάξεως. Ὁ λαὸς ἕνεκα τοῦ κοινοῦ συμφέροντος ἠνέχθη τὰς ἐξουσίας. Ἀπὸ τῆς 17ης Μαρτίου 1910 ὑφίστανται αὗται ἐν τῇ Πολιτείᾳ μόνον κατ’ ἀνοχήν, διότι πάντες ἀνεξαιρέτως εἴμεθα φιλόνομοι καὶ εἴχομεν συμφέρον ἅμα καὶ καθῆκον ν’ ἀνεχθῶμεν τὸ καθεστώς. Ἀνεμένομεν ὅμως τὴν στιγμήν, ὅπως διαμαρτυρηθῶμεν. Ἰδοὺ ὅτι ἔφθασεν ἡ στιγμή. Ὡς ἑρμηνεῖς τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς καὶ φρουροὶ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν ἀποδοκιμάζομεν τὰ τελεσθέντα· διαμαρτυρόμεθα. Περιττὸν νὰ ὑπομνήσω, κύριοι Πληρεξούσιοι, καὶ τὸ ἄρθρον 44ον τοῦ Συντάγματος, καθ’ ὃ ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει ἄλλα δικαιώματα πλὴν τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ Συντάγματι. Ἐξ αὐτοῦ βεβαιότατα δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ πράξῃ ὅσα ἔπραξεν. Ἀλλ’ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι συντηρητικὸς κατὰ τὸ πλεῖστον· εἶναι φιλήσυχος· ἀγαπᾷ τὴν πατρίδα. Δὲν ἠθέλησε νὰ προβῇ εἰς ἐκδήλωσιν, δυναμένην νὰ προκαλέσῃ ἀταξίας. Ἄλλως δὲ ὁ ἀνώτατος Ἄρχων εὐθύνεται κυρίως ἐνώπιον τῆς Ἱστορίας διὰ τὸ τελεσθὲν πραξικόπημα· ὁ λαὸς ὅμως ἔχει τοὺς συμβούλους τοῦ Στέμματος ὡς ὑπευθύνους συνταγματικῶς. Παρ’ αὐτῶν καὶ τῶν συναυτουργῶν ἀναντιρρήτως δέον νὰ ζητηθῶσιν αὐστηραὶ εὐθῦναι. Οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι, ἐὰν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὁ λαὸς ἐκαλεῖτο εἰς Συντακτικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἤθελεν εἶναι εὐγνώμων εἰς τὸ Στέμμα καὶ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, διότι ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα θὰ ἐκαλοῦντο οἱ ἐκλογεῖς ὡς μόνοι ἁρμόδιοι νὰ δώσωσι τὴν κατεύθυνσιν, ἵνα ἐξέλθωμεν ἐκ τῆς ἀνωμαλίας, εἰς ἣν ὀπωσδήποτε εἰσήλθομεν, πολλῷ δὲ μᾶλλον, ἀφοῦ ἀπὸ πολλῶν δεκαετηρίδων ὁ λαὸς ἐζήτει Συντακτικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, τῆς συνταγματικῆς μάλιστα ἀναθεωρήσεως οὔσης ἀνεφίκτου. Ἄς ὑποθέσωμεν ὅμως, πρὸς στιγμήν, ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν κατελύθη. Νομίζετε, ὅτι εἶσθε ἐν τῇ λογικῇ, ὑποστηρίζοντες ὅτι ὀφείλομεν νὰ ὀμόσωμεν τὸν ὅρκον τοῦ ἄρθρου 64ου; Οἱ Πληρεξούσιοι τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τοῦ 1864, ψηφίσαντες τὸ ἄρθρον τοῦτο, τί ἀνέγραψαν ἐν αὐτῷ; Ὅτι οἱ Βουλευταί, πρὶν ἢ ἀναλάβωσι τὰ καθήκοντά των, ὀφείλουσι νὰ δώσωσι τὸν ὅρκον τοῦτον. Τοῦτο διέταξαν οἱ Πληρεξούσιοι καὶ πέρα τούτου οὐδὲν δύναται νὰ γίνῃ. Διὰ νὰ δοθῇ ὅρκος, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ νόμος ἢ διάταξις τοῦ Συντάγματος. Οὔτε νόμος οὔτε διάταξις ὑπάρχει. Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἴσως εἶναι ζήτημα, ἂν ὁ αὐτὸς ὅρκος ἐπετρέπετο νὰ δοθῇ καὶ διὰ τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν, ἐὰν αὕτη συνταγματικῶς ἐκαλεῖτο, διότι ἀκριβέστερον θὰ ἦτο νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ τοῦ Σώματος εἰδικὸς ὅρκος διὰ τὰ μέλη τακτικῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Ἐὰν ὅμως εἰς τοῦτο ἀντετάσσετο ἀντίρρησίς τις, βεβαίως δὲν δύναται νὰ σταθῇ ἐν τῇ λογικῇ ἡ τῶν ἀναθεωρητικῶν αὐθαίρετος πρότασις, ὅτι ὁ ὅρκος τοῦ ἄρθρου 64, ὅστις ὡρίσθη ὡς ὅρκος διὰ τοὺς Βουλευτὰς τῶν τακτικῶν Βουλῶν, πρέπει νὰ ζητηθῇ καὶ παρὰ τῶν ἐχόντων τὴν ἐκλογικὴν καταγωγήν των ὡς Πληρεξουσίων Συντακτικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος κ. Λεβίδης μετὰ πολλῆς εὐγλωττίας καὶ μετὰ συγκινητικῆς κατανύξεως προέβη εἰς τὴν ἐξομολόγησιν πολιτικῶν του ἁμαρτιῶν ἐπὶ τριάκοντα καὶ τρεῖς ἐνιαυτούς. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ ἐνόμισεν, ὅτι ἤντλησεν ἐπιχείρημα ἐξ ἀγορεύσεώς μου, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελεν ἐκ τῶν προτέρων νὰ καταρρίψῃ πᾶσαν γνώμην, ἣν θὰ ὑπεστήριζον ἀντίθετον. Καὶ ἐνεθυμήθη, ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1883—ἐν παρενθέσει δὲ λέγω, ὅτι ἀποκαλύπτων διὰ τῶν ἀνασκαφῶν βουλευτικήν μου ἀγόρευσιν πρὸ 27 ἐτῶν μὲ κατήγγειλεν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μου ὡς κακῶς παρεισδύσαντα μεταξὺ τῶν νέων ἀνδρῶν—ἐνεθυμήθη, λέγω, ὅτι τῷ 1883 ὑπεστήριζον περὶ τῆς ὁρκωμοσίας τοῦ ἀλησμονήτου φίλου μου Ῥόκκου Χοϊδᾶ, ὅτι ὤφειλε νὰ δώσῃ τὸν ὅρκον, ἀλλὰ νὰ δεχθῶσι τὰς ὑπ’ αὐτοῦ γενομένας ἐπιφυλάξεις. Πάντοτε ἐκηρύχθην κατ’ ἀρχὴν ἐναντίον τοῦ πολιτικοῦ ὅρκου, ὅστις εἶναι πολιτικὸν ψεῦδος. Ἐπιφύλαξιν ἐν πρωτοκόλλῳ ὁρκωμοσίας καὶ ἐγὼ ἐποιησάμην, καίτοι θεωρῶ ταύτην ὑπονοουμένην. Ἀλλὰ ποίαν σχέσιν ἔχει ἡ περίστασις ἐκείνη πρὸς ταύτην; Οὐδεμίαν ἀπολύτως. Τὸ ζήτημα τοῦ ὅρκου, Κύριοι, ἀναποδράστως ἔφερεν εἰς τὸ μέσον τὴν ἀνάγκην τοῦ χαρακτηρισμοῦ τοῦ Σώματος. Ἦτο φυσικώτατον οἱ λαϊκοὶ ἀντιπρόσωποι, ὅσοι ἔλαβον τὴν διαταγὴν πρὸς Συντακτικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, νὰ ἀντιταχθῶσιν ἐναντίον ὅρκου, πρὸς ἀντισυνταγματικὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν. Ἐνασκοῦντες τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα, ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, δικαιοῦνται νὰ ζητήσωσιν εὐθὺς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ Σώματος. Δικαιοῦνται νὰ βεβαιώσωσι διὰ ψηφίσματος, ὅτι δὲν κατηρτίσθη Ἀναθεωρητικὴ Συνέλευσις. Οὐδὲ δύναται ν’ ἀντιταχθῇ ἀντίρρησις, ὅτι δὲν κατηρτίσθη τὸ Σῶμα ἕνεκα τῆς μὴ ἐπικυρώσεως εἰσέτι τῶν ἐκλογῶν, διότι πρὸ τῶν ἀπεριορίστων κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ οὐδὲν ὑφίσταται πρόσκομμα ἕνεκα τῆς ἀναποδράστου ἀνάγκης, ὅπως ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς χαρακτηρισθῇ τὸ Σῶμα καὶ ὁρισθῶσι τὰ ὅρια τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ. Ἀλλά, καὶ ἂν ὑπῆρχεν ἀμφιβολία περὶ τῆς ἀντιθέτου ἐκδοχῆς, θὰ ἐπακολουθήσωσι τὰ γεγονότα, τὰ μετὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, ἅπερ θὰ κυρώσωσι τὰ ἤδη γιγνόμενα. Δὲν ἐπετρέπετο ὅμως νὰ μεσολαβήσῃ μεσόχρονον ἀμφιβολίας. Ἡ ἐξέλιξις τῶν περιπετειῶν τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς παρουσιάζει περίεργον φαινόμενον. Τὸ Σύνταγμα ἀνέγραψεν ὡς παραφωνίαν τῶν κυριαρχικῶν τοῦ λαοῦ δικαιωμάτων τὴν κατὰ διατάξεις αὐτοῦ Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν. Ὁ θεσμὸς οὗτος ὀρθῶς ἐχαρακτηρίσθη ὑπ’ ἄλλων ἀνελεύθερος. Πραγματικῶς περιέχει τὴν ἀντινομίαν, δηλαδὴ ἀναθεώρησιν ὡρισμένων μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων κατὰ ὡρισμένας διατυπώσεις παρὰ τὰς περὶ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ αὐτῷ θεμελιώδει νόμῳ διατάξεις. Ταύτην, ἀλλ’ ἄνευ τῶν διατυπώσεων, ἀπεφάσισαν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν προσωπικῶν κομμάτων, τῇ συναινέσει τῆς Κυβερνήσεως, καταργήσαντες διὰ τῆς προεξοφλήσεως τῆς ἐκλογικῆς ψήφου τὸ δικαίωμα τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας. Οὕτως ἤρξατο ἡ ἐξέλιξις τῆς ἀναθεωρήσεως, ἤτοι ἡ Ἀναθεωρητικὴ κατὰ τὸ Σύνταγμα· ἡ Ἀναθεωρητικὴ παρὰ τὸ Σύνταγμα κατὰ τὸ προβούλευμα τῆς Βουλῆς καὶ κατὰ τὸ Βασιλικὸν Διάγγελμα. Ἀλλά, ἐφ’ ὅσον ὁ λέων ἐδείκνυε πρὸς τοὺς ἅρπαγας τῶν δικαιωμάτων του τοὺς ὀδόντας αὑτοῦ, ἐπὶ τοσοῦτον προεχώρει ἡ ἐξέλιξις τῆς ἀναθεωρήσεως. Ἠρέμα, ἠρέμα, ἡ παρὰ τὸ Σύνταγμα ψηφισθεῖσα ἀναθεώρησις μετωνομάσθη εὐρεῖα Ἀναθεωρητική· καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ προήχθη εἰς εὐρυτάτην Ἀναθεωρητικήν, ἴσως δὲ αὔριον θὰ μετονομασθῇ εὐρυτάτη Ἀναθεωρητικὴ τῆς εὐρυτάτης Ἀναθεωρητικῆς, ὡς ὑπέδειξε καὶ ὁ Βασιλικὸς Λόγος τῆς 1ης Σεπτεμβρίου. Μέχρι τοῦδε ἔχομεν τὰς τέσσαρας φάσεις τῆς Ἀναθεωρητικῆς, ὅσαι εἶναι καὶ αἱ φάσεις τῆς σελήνης! Ἡ συνταγματικὴ αὕτη διάταξις καὶ αἱ τρεῖς ἀδελφαὶ αὐτῆς, θνησιγενῆ τέκνα ἢ μᾶλλον τέρατα τῶν ἀναλαβόντων νὰ ὁδηγήσωσι τὸν λαὸν εἰς τὸν λιμένα τῆς σωτηρίας, ἐφονεύθησαν τὴν 8ην Αὐγούστου 1910 ὑπὸ τοῦ κυριάρχου λαοῦ, ὅστις στεντορείᾳ τῇ φωνῇ διέταξε τοὺς ἄρχοντάς του ὅτι θέλει τὴν Συντακτικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Ἡ ἐκλογικὴ ἐπανάστασις ἐγέννησεν ὡς φυσικὸν τέκνον τὴν Συντακτικὴν Γʹ ἐν Ἀθήναις Ἐθνοσυνέλευσιν.

§21Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Καὶ τώρα ἀκόμη τηλεγραφοῦσι διὰ τὴν Συντακτικὴν Ἐθνοσυνέλευσιν.

§22Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἴσως θὰ ἦτο τολμηρὸν νὰ προείπω ὁποῖοί τινές εἰσιν οἱ ἀριθμοὶ ἐνταῦθα, καίτοι νομίζω, εἰς τὰς μέχρι τοῦδε ψηφοφορίας στηριζόμενος, ὅτι δὲν ἀπομακρύνομαι τῆς ἀληθείας, παραδεχόμενος ὅτι οἱ ἀριθμοὶ εἶναι καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας ὑπὲρ τῆς Συντακτικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Μετὰ θάρρους ὅμως ἅμα καὶ δεδικαιολογημένης τόλμης, μετ’ ἀκραδάντου πεποιθήσεως ὑποστηρίζω, ὅτι ἡ μεγάλη πλειονότης τῶν ἐκλογέων, μεθ’ ὅλας τὰς μεθόδους καὶ τὰ ὁδοφράγματα, κυβερνητικά τε καὶ κομματικά, ἐβαπτίσθη ἐν τῇ ἐκλογικῇ κολυμβήθρᾳ ὑπὲρ τῆς Συντακτικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ὅλοι ἐρχόμεθα ἐκ τῆς ἀμέσου μετὰ τοῦ λαοῦ ἐπαφῆς καὶ ὅλοι καλῶς γνωρίζομεν, ὅτι τὰ ἀληθῆ φρονήματα αὐτοῦ εἶναι ὑπὲρ ἀληθοῦς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ κατὰ τῆς ψευδοαναθεωρητικῆς Βουλῆς. Πάντα ταῦτα εἶναι πασίδηλα καὶ κατάδηλα. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου ἐν μέσῃ ἡμέρᾳ, χωρὶς νὰ κινδυνεύσῃ τὴν ἐντύπωσιν ἢ ὅτι στερεῖται ὁράσεως ἢ ὅτι κλείει τοὺς ὀφθαλμούς, διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ὕπαρξιν τοῦ σκότους. Ἀλλὰ διατί αὐτοὶ οἱ ἑλιγμοί; Διατί οἱ ἀτελεύτητοι οὗτοι, ἐπιζήμιοι καὶ ἐπικίνδυνοι περίδρομοι, ὅπως φθάσωμεν εἰς τὸ τέρμα τῆς ἐπαναστάσεως; Τὰ πράγματα ἦσαν ἁπλούστατα, φυσικώτατα. Ἀτυχῶς ὁ λαὸς ἐθεωρήθη ὑπὸ τῶν ἀρχόντων του ὡς ἐχθρὸς τῆς πατρίδος! Ἀπεφάσισαν νὰ τὸν κηδεμονεύσωσι. Καὶ ἀνέλαβον ἔργον, ὅπερ θεωρῶ τολμηρόν, ἵνα μὴ χαρακτηρίσω αὐτὸ βαρύτερον καὶ τοῦ ὑβριστικοῦ πρὸς τὴν παντοκράτειραν λαϊκὴν κυριαρχίαν. Τὰ πράγματα ἀφ’ ἑαυτῶν ἦσαν ἐνδεδειγμένα. Ἐπιθυμῶ νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἐπεζητεῖτο ἡ βελτίωσις τοῦ πολιτεύματος, διότι δὲν θέλω νὰ ὑποθέσω, ὅτι οἱ πατέρες τῆς Ἀναθεωρητικῆς ἐζήτουν ἁπλῶς ἔξοδον, ὅπως διαλυθῇ ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος. Ἐὰν τοιοῦτό τι ἐσχεδίαζον, ἐπεβουλεύθησαν τὴν ἐπανάστασιν, ἵνα αὕτη τερματισθῇ, χωρὶς ν’ ἀπολαύσῃ ὁ λαὸς τοὺς ἐξ αὐτῆς καρπούς· θὰ ὠνειρεύθησαν ἓν εἶδος πολιτεύματος κατὰ τὸ σερβικόν, τὸ ὁποῖον κατηρτίσθη εἰς τοὺς αὐλικοκομματικοὺς ἀντιθαλάμους καὶ ὅπερ λίαν μὲν εὐκόλως ἐψηφίσθη, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον εἶχε τὸ γνωστὸν τραγικὸν ἀποτέλεσμα. Οὕτως ἢ ἄλλως διεκήρυξαν, ὅτι πρόκειται νὰ τεθῶσι νέαι τοῦ πολιτεύματος βάσεις. Ἔλαβον τὸ καταρρακωθὲν Σύνταγμα. Ἐξέλεξαν διατάξεις ἐξ αὐτοῦ, τὰς ὁποίας ἐθεώρησαν κατὰ τὴν κρίσιν των ὡς τὰς μόνας δεκτικὰς ἀναθεωρήσεως. Ὑπεκρίθησαν ψευδῆ χαράν, λέγοντες: «Ἰδοὺ ἡ σωτηρία! Ἀρκεῖ τὸ ἔμπλαστρον αὐτὸ νὰ θέσητε εἰς τὴν γάγγραιναν, καὶ ἔστε βεβαιότατοι, ὅτι αὕτη ἀσφαλῶς θὰ θεραπευθῇ...». Ἀλλά, ἐὰν εἶχον ἀληθῶς τὴν ἰδέαν τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, μία ὑπῆρχεν ἡ ὁδός. Νὰ ἐφαρμόσωσι τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Δὲν ἠδύναντο εἰς τοῦτο ἐξ οἱουδήποτε προσκόμματος; Ὤφειλον πάντως νὰ καλέσωσι Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἢ Ἀναθεωρητικὴν ἢ Συντακτικήν. Δύο μόνον ὑπῆρχον ὁδοὶ πρὸς βελτίωσιν τοῦ πολιτεύματος. Τρίτη γνώμη δὲν ἠδύνατο νὰ στηριχθῇ ἄνευ τοῦ ψεύδους, τῆς ἐπιορκίας, τῆς ἀσεβείας πρὸς τὴν λογικὴν καὶ πρὸς τὰ λαϊκὰ δικαιώματα. Ἐρωτῶσιν ὅμως ἡμᾶς οἱ κύριοι ἀναθεωρητικοί: «Πόθεν ἀντλεῖτε δικαιώματα, ὅπως προτείνητε Συντακτικὴν Συνέλευσιν; Γνωρίζετε τί σημαίνει Συντακτικὴ Συνέλευσις;... Εἶναι ἐπανάστασις!... Θέλετε ν’ ἀρχίσωμεν ἐκ νέου; Νὰ παρατείνωμεν τὰς ἀνωμαλίας;». Ἀπαντῶμεν ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ἐπαναστάσεως, ὅπερ ἀπὸ τῆς δημιουργίας τοῦ Κόσμου ἀναγνωρίζει τὸ ἄγραφον δίκαιον, εἶναι ἀναγεγραμμένον καὶ εἰς τὸ θετικόν. Ἡ ἐνάσκησις τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων, καὶ ἐὰν ὡς ἐπανάστασις χαρακτηρισθῇ, βεβαίως ἀναγνωρίζεται ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 21ου τοῦ Συντάγματος, καθ’ ὃ πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι πηγάζουσιν ἐκ τοῦ ἔθνους. Ἀλλὰ καὶ τὸ 110ον ἄρθρον, τὸ τελευταῖον, σαφῶς καὶ ἐπιτακτικῶς διατάσσει, ὅτι ἡ τήρησις τοῦ Συντάγματος ἀφιεροῦται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων. Δὲν θὰ τολμήσῃ τις νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι αἱ διατάξεις αὗται ἀνεγράφησαν περιττῶς καὶ ἄνευ λόγου. Ὄχι! Οἱ πληρεξούσιοι τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὁδηγηθέντες ἐκ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1862, ἐσάλπισαν πρὸς τὸν λαόν: «Φύλακες, γρηγορεῖτε! Καθ’ ἣν στιγμὴν πεισθῆτε, ὅτι παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα, ζητήσατε Ἐθνοσυνέλευσιν ἐν ἀνάγκῃ καὶ δι’ ἐπαναστάσεως». Ἦλθε στιγμή, καθ’ ἣν πρέπει νὰ δικαιωθῶσιν οἱ ἔκτοτε καταδικάσαντες τὸ ἄρθρον 107. Καὶ διὰ τῶν αὐτῶν μεθόδων, οἷαι καὶ νῦν προτείνονται, προσεπάθησαν νὰ διαστρέψωσι τὴν ἀλήθειαν. Ἀλλὰ καὶ τότε λαϊκοὶ ἀντιπρόσωποι προεῖπον τὰ σήμερον γενόμενα. Ἀπέδειξαν ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Ἀναθεωρητικῆς, καὶ δὴ καθ’ ὃν τρόπον διετυποῦτο, ἦτο βεβιασμένος, οἰκονομία ἐξερχομένη ἐκ τῶν ὁρίων τῆς λογικῆς καὶ ἀπὸ τὰ σοφὰ διδάγματα τῆς Ἱστορίας. Ἡ λαϊκὴ κυριαρχία εἶναι πάντοτε ἐν ἐγρηγόρσει. Οὐδεὶς θὰ δυνηθῇ ποτε νὰ τὴν παρακωλύσῃ. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅμως, ὅτι δὲν εἶναι ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ Συντάγματι τὸ δικαίωμα τῆς Συντακτικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἀλλὰ τίς σπουδαίως δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, χωρὶς νὰ ἀρνηθῇ τὴν Ἱστορίαν συμπάσης τῆς ἀνθρωπότητος ὅτι ὁ λαὸς εἶχε δικαίωμα ἐπαναστάσεως; Ὁ λαὸς ὅμως, ὁ ἀποτίνων τὰ ἔξοδα πάσης ἐπαναστάσεως, βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἐπαναστατῇ συνεχῶς. Βασανίζεται, ἀλγεῖ, ὑπομένη μετὰ πολλῆς καρτερίας τὰ δεινοπαθήματα, ἅπερ κατεργάζονται οἱ ἄρχοντές του· ἀλλ’ ἔρχεται στιγμή, καθ’ ἣν γενναίως ἀποτινάσσει τὸν ζυγόν. Ὅταν ἡ Πολιτεία φθάσῃ εἰς τὸ ἀπροχώρητον, οὐδεὶς πλέον δισταγμός, οὐδὲν δι’ αὐτὸν πρόσκομμα, ἵνα ἀμυνόμενος ὑπὲρ τῶν δικαίων του σώσῃ ἑαυτὸν καὶ τὴν πατρίδα. Δὲν θέλω νὰ ἀπαριθμήσω ἐνταῦθα οὔτε τὰ ὀνόματα τῶν συγγραφέων, οἵτινες ταῦτα λέγουσι καὶ ἀποδεικνύουσι καὶ ἀναπτύσσουσιν, ἀναγνωρίζοντες εἰς τὸν λαὸν ὅτι δικαιοῦται νὰ ἐπαναστατήσῃ κατὰ τῆς τυραννίας ἢ κατὰ τῆς τυραννικῆς ὀλιγαρχίας. Τίς δύναται νὰ κλείσῃ τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸ τοῦ φωτὸς τῆς ἀληθείας; Τίς θ’ ἀρνηθῇ τὴν ἀψευδῆ Ἱστορίαν; Τίς τὰ ἀντίθετα θὰ ὑποστηρίξῃ, ἐπιλανθανόμενος τῶν ἀθανάτων δέλτων αὐτῆς; Τίς ἀγνοεῖ τὴν Ἀγγλικὴν ἐπανάστασιν, ἥτις κατὰ τὸ 1649 ἐψήφισε διὰ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων τὸ ψήφισμα ὅτι: «Μετὰ τὸν Θεὸν μόνος ὁ λαὸς κυριαρχεῖ καὶ ἐξ αὐτοῦ πᾶσαι αἱ ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἐξουσίαι ἐκπορεύονται»; Τίς δὲν ἐμελέτησε τὴν λαοσωτήριον Γαλλικὴν ἐπανάστασιν, ἥτις ἀπηλευθέρωσε τὸν ἕως τότε τυραννούμενον λαὸν καὶ ἥτις ἀνέγραψεν εἰς ὅλα τὰ Συντάγματα, ὅτι ἡ λαϊκὴ κυριαρχία εἶναι μία, ἀδιαίρετος, ἀναπαλλοτρίωτος καὶ ἀπαράγραπτος, ἀνήκουσα εἰς σύμπαν τὸ ἔθνος; Θὰ ἦτο μακρότατον νὰ ἐκθέσω, ὅτι εἰς ὅλα τὰ ἔθνη αἱματηροὶ ἀγῶνες συνετέλεσαν εἰς τὴν ἀναγνώρισιν τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων, ἅτινα μόνον τυφλοὶ ἄρχοντες δὲν βλέπουσι. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ παραλίπω τὸν πρωτομάρτυρα τῆς Ἑλληνικῆς παλιγγενεσίας, Ῥήγαν τὸν Φεραῖον. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι Πληρεξούσιοι τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, νὰ σᾶς ἀναγνώσω ὀλίγας γραμμάς. Ἀξίζει τὸν κόπον νὰ ἀκούσητε, τί Ῥήγας ὁ Βελεστινλῆς—πρὸ τῆς μνήμης τοῦ ὁποίου πάντες πρέπει νὰ ἀποκαλυφθῶμεν γονυκλινεῖς—ἀνέγραψεν εἰς τὸ πολίτευμά του: «Ἡ κυριαρχία εἶναι θεμελιωμένη εἰς τὸν λαόν. Αὐτὴ εἶναι μία, ἀδιαίρετος, ἀπροσδιόριστος καὶ ἀναφαίρετος. Ἤγουν ὁ λαὸς μόνον ἠμπορεῖ νὰ προστάζῃ καὶ ὄχι ἓν μέρος ἀνθρώπων...». Ὅλαι αἱ ἐθνικαὶ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεις ἀπὸ τοῦ 1822 μέχρι τοῦ 1863 ἀνεγνώρισαν τὰ κυριαρχικὰ τοῦ λαοῦ δικαιώματα. Καὶ ἂν εἰς ἄλλα Κράτη νεώτερα τὰ ἀξιώματα ταῦτα ἔχουσι πάντοτε πολλὴν ἀξίαν, πόσῳ μᾶλλον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, ἔνθα ποταμοὶ αἱμάτων ἐζύμωσαν τὴν ἔνδοξον γῆν χάριν τῆς ἐλευθερίας ταύτης; Δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ ἀποφύγητε, κύριοι ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, τὴν σιδηρᾶν λογικήν, τὸ γραπτὸν καὶ ἄγραφον δίκαιον, ὅσον καὶ ἂν στραφῆτε δεξιᾷ ἢ ἀριστερᾷ· ὅσον καὶ ἐὰν ἐκβιάσητε τὴν ἱκανῶς ἀνώμαλον κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Δὲν δύνασθε νὰ παραδεχθῆτε ἄλλο τι ἢ μόνον Ἀναθεωρητικὴν κατὰ τὸ Σύνταγμα, ἤ, ταύτης μὴ γενομένης, Συντακτικήν. Πέρα τῶν δύο γνωμῶν ἐμφανίζονται τέρατα ἑρμαφρόδιτα. Ἀναθεωρητικὴ ἀντισυνταγματική, εὐρεῖα Ἀναθεωρητική, ἢ εὐρυτάτη τῶν μὴ θεμελιωδῶν ἢ καὶ τῶν θεμελιωδῶν εἶναι βαβυλωνιακὴ κατάστασις, στηριζομένη εἰς παραλογισμοὺς καὶ ἐγκυμονοῦσα κινδύνους. Πλὴν τούτων δὲ ἡ Ἀναθεωρητική, εἴτε ἀντισυνταγματικὴ εἴτε εὐρεῖα εἴτε εὐρυτάτη, τηρουμένων τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων, ὡς στερεοτύπως ἐπαναλαμβάνεται, σημαίνει, κατὰ τὴν γνώμην μου, τὴν ἐπιχείρησιν ἔργου ἑτοιμορρόπου. Νομίζετε ἁπλοῦν τὸ ζήτημα τῆς διακρίσεως τῶν θεμελιωδῶν ἀπὸ τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων; Ἐπὶ πέντε δεκαετηρίδας συζητεῖται τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἀκόμη δὲν ὑπάρχει ὁρισμὸς πρὸς διάκρισιν τῆς μιᾶς κατηγορίας τῶν διατάξεων ἐκ τῶν τῆς ἑτέρας. Καὶ σᾶς ἀναφέρω προχείρως ἓν παράδειγμα. Ὑπεσχέθητε νὰ θεραπεύσητε τὸν πάσχοντα τόπον διὰ τοῦ φαρμάκου τῆς ἀναθεωρήσεως. Ἀλλὰ πῶς θὰ κατορθώσητε τοῦτο; Πῶς θὰ σώσητε τὴν χώραν ἐκ τῶν δεινῶν πληγῶν τῆς νομομανίας, τῆς κακονομίας, τῆς ἀντινομίας; Μόνον αἱ δύο τελευταῖαι Σύνοδοι ἐφόρτωσαν εἰς τὴν ῥάχιν τοῦ δυστυχισμένου λαοῦ τέσσαρας περίπου ἑκατοντάδας νόμων! Πῶς, τηροῦντες τὰς θεμελιώδεις διατάξεις περὶ νομοθετικῆς ἐξουσίας, θὰ δυνηθῆτε νὰ θεραπεύσητε τὸν πλημμελέστατον τρόπον τῆς θέσεως τῶν νόμων; Δὲν προεξοφλῶ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἂν εἶμαι ὑπὲρ ἢ κατὰ τῆς Γερουσίας, διότι ἴσως ἐξευρεθῇ δι’ ὀλιγωτέρων δαπανῶν τρόπος ἀσφαλέστερος. Ἀλλ’ οὐδεὶς ὁ ἀγνοῶν ὅτι μεγάλη μερὶς τοῦ λαοῦ σοβαρῶς συζητεῖ τὸ θέμα. Πῶς θὰ τολμήσητε νὰ ἐμποδίσητε τοὺς ἔχοντας τὴν γνώμην ταύτην νὰ συζητήσωσι τὸ θέμα; Πῶς θὰ τολμήσητε νὰ ἐμποδίσητε τοὺς ἔχοντας τὴν γνώμην ταύτην νὰ συζητήσωσι περὶ Γερουσίας; Καὶ τὸ ζήτημα τῆς θέσεως τῶν νόμων δὲν εἶναι θεμελιῶδες; Δὲν εἶναι δὲ καὶ τὸ ὑπὲρ πᾶν ἄλλο σπουδαιότατον, ἐξ οὗ ἤρτηται σχεδὸν πάντα τὰ λοιπά; Ἄ!, Κύριοι! Ἀφήσατε κατὰ μέρος πλέον τὰς παλαιὰς μεθόδους. Ἐξομολογήθητε, ἐπίσης ὡς ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος ...

§23Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἐξωμολογήθην ποτέ!

§24Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Μετὰ κατανύξεως μάλιστα, καὶ σᾶς συγχαίρω ...

§25Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Ἀπελογήθη, διὰ τὴν ἀκρίβειαν.

§26Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Οὔτε ἐξωμολογήθην, οὔτε ἀπελογήθην.

§27Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν εἶναι τοῦ παρόντος νὰ ἀναπτύξω προσωπικῶς τὰς ἐμὰς πολιτειακὰς πεποιθήσεις, καίτοι προεκλήθην ὑπὸ τοῦ ἐντίμου συναδέλφου ἐξ Ἀττικῆς. Δὲν θέλω νὰ ἀπασχολήσω κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμὴν τὸ ἐθνικὸν τοῦτο Σῶμα, ἵνα ἀπαντήσω εἰς κέντημα ἀβλαβές ...

§28Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀβλαβές, ἀλλ’ ὁμιλεῖτε τόσην ὥραν ἐπ’ αὐτοῦ.

§29Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἄλλοτε ταῦτα. Ἀσχέτως πρὸς τὰς ἐμὰς πολιτικὰς πεποιθήσεις, ὀφείλω νὰ εἴπω, ὅτι ὁ ἀνώτατος Ἄρχων ἐγκαίρως, ἀπὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ Συντάγματος, προεῖδε τὴν ἀνωμαλίαν τοῦ ἄρθρου 107, ὡς γνωστόν. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν ἀκόμη περίοδον εἶναι ὁ μόνος, ὅστις ὡμίλησε μετὰ γλώσσης εἰλικρινοῦς κατὰ τὴν 16 Ἰανουαρίου 1910. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτε οἱ μεσεγγυοῦχοι ἀνελάμβανον ὑπὸ προσωπικήν των εὐθύνην τὴν προεξόφλησιν τῆς γνώμης τοῦ κυριάρχου λαοῦ, ὁ ἀνώτατος Ἄρχων εὐθαρσῶς εἶπεν, ὡς κατὰ λέξιν ἐδημοσιεύθη καὶ οὐδέποτε ἀνηρέθη, ταῦτα: «... Ἀλλὰ ποῖος δύναται νὰ ἐγγυηθῇ, ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη, ἐκτὸς τοῦ Συντάγματος καλουμένη, διὰ πραξικοπήματος, δὲν θὰ ἐπιληφθῇ καὶ ἄλλων θεμάτων, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ φέρῃ εἰς συζήτησιν πᾶν μέλος αὐτῆς; ...». Καλῶς ὁ Βασιλεὺς προεῖδεν ἐγκαίρως, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ γίνῃ ἄλλο τι πλὴν τῆς Συντακτικῆς. Ἀφ’ ὅτου ἀνεφύη τὸ ζήτημα ἤκουσα κατὰ κόρον ἐπαναλαμβανόμενον, ὅτι ἡ ἔρις εἶναι μόνον περὶ λέξεων καὶ τύπων· ὅτι τὰ λεγόμενα εἶναι σχολαστικισμοὶ καί ... βυζαντινισμοί. Παρακαλῶ πρὸ παντὸς νὰ παύσωσιν οἱ ἀνιστόρητοι λέγοντες ἐπὶ ἐννοίᾳ κακῇ τοὺς βυζαντινισμούς, διότι τοιαῦτα μόνον ἐχθροὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους δύνανται νὰ λέγωσιν, οὐχὶ δὲ Ἕλληνες, καὶ δὴ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους...

§30ΕΥΣΤ. ΒΕΡΡΟΙΩΤΗΣ. Ἐγὼ εἶπον τὴν λέξιν, ἀλλ’ ἐνόουν τὰς συζητήσεις περὶ τοῦ ἂν ἡ Παρθένος εἶναι Χριστοτόκος ἢ Θεοτόκος, ἐνῷ ἐπολιορκεῖτο ἡ Κωνσταντινούπολις...

§31Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὑποκρίνονται ἢ παρανοοῦσι τὸ θέμα λέγοντες ὅτι οὐσιαστικὴ διαφορὰ δὲν ὑπάρχει. Δὲν σπουδαιολογοῦσι βεβαίως τοιαῦτα ἐκστομίζοντες. Χάσμα χωρίζει τοὺς ἀναθεωρητικοὺς τῶν συντακτικῶν. Θὰ ἦτο μακρότατον, ὄχι νὰ ἐπαναλάβω ὅσα ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ εἶπον, ἀλλὰ καὶ νὰ προσθέσω πλεῖστα ἄλλα στηρίγματα πρὸς ἀπόδειξιν τῆς γνώμης τῶν συντακτικῶν. Ἀπευθύνομαι ὅμως πρὸς πεφωτισμένον ἀκροατήριον, πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, καὶ πάντες γνωρίζετε, ὡς ἐγώ, ὁπόσον μεγίστη διαφορὰ χωρίζει τὴν Ἀναθεωρητικὴν τῆς Συντακτικῆς. Τίς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἡ Ἀναθεωρητική, εἴτε ἀποφασισθῆ στενή, εἴτε εὐρεῖα, εἴτε εὐρυτάτη, πηγάζει ἐξ ἐντολῆς περιωρισμένης; ὅτι πέρα τούτου οὐδὲν ἐπιτρέπεται νὰ γίνῃ; ὅτι, καὶ ἐὰν παρὰ τὰ θέσμια καὶ τὸ φυσικὸν δίκαιον γίνῃ, θὰ θεμελιωθῇ ἐπὶ ἄμμου τὸ κτίριον τῆς Πολιτείας; Ὅτε, Κύριοι, μετὰ ἥμισυν αἰῶνα τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἀπεφάσισε νὰ βελτιώσῃ τὸ πολίτευμά του, ν’ ἀνεύρῃ τὰς μὴ ὀρθῶς κειμένας διατάξεις ἢ τὰς μὴ δεκτικὰς ἐφαρμογῆς, νομίζετε, ὅτι πραγματικῶς ἐξυπηρετοῦμεν τὸ ἔθνος καὶ τὴν πατρίδα λέγοντες: «Σπεύσατε νὰ ψηφίσητε ὁπωσδήποτε ἓν Σύνταγμα, οἱονδήποτε, καὶ καλέσατε ἀμέσως τὸν λαὸν εἰς ἐκλογὰς βουλευτικὰς καὶ κατόπιν εἰς δημοτικάς»; Ἐλέχθη καὶ ἐπιμόνως γράφεται καὶ ἰσχυρογνωμόνως ὑποστηρίζεται ἡ δῆθεν χάριν ἐθνικῶν λόγων καὶ χάριν ἐπανόδου τῆς γαλήνης βραχεῖα, ἂν μὴ καὶ βραχυτάτη, διάρκεια τοῦ τέρατος τῆς 17 Μαρτίου 1910. Καὶ διατί, Κύριοι, ἄνευ οὐδεμιᾶς πραγματικῆς ἀνάγκης νὰ ἔχωμεν ἀμέσως βουλευτικὰς ἐκλογάς; Ἵνα ψηφίσῃ ἡ Βουλὴ τὸν Προϋπολογισμόν; Μὰ διατί ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον οἱ 181 ἀντιπρόσωποι πράττουσι, δὲν δύνανται ἐπίσης, ἂν μὴ καὶ καλλίτερον, νὰ πράξωσιν οἱ 362 ἀντιπρόσωποι, ἐκλεγέντες δυνάμει τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου; Διατί νὰ μὴ γίνῃ μεγάλη οἰκονομία χρήματος εἰς τὸ Κράτος; Πρὸ παντὸς καὶ κυρίως διατί νὰ μὴ τεθῶσιν ὑπὸ τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως αἱ βάσεις νέου οἰκονομικοῦ βίου; Πλὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, δύνανται ν’ ἀμφισβητήσωσιν οἱ ἀναθεωρητικοί, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔδωκεν ἡμῖν τὴν ἐντολήν, ὅπως μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ νέου Συνταγματικοῦ Χάρτου ψηφίσωμεν νέον ἐκλογικὸν νόμον, ἵνα καταπαύσῃ ἡ ἐκλογικὴ νοθεία, ἡ αἰσχρά, ἡ διὰ διαφόρων μεθόδων καὶ τῇ βοηθείᾳ τῶν πλουτοκρατῶν ἀπομακρύνουσα ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου τὴν γνησίαν τοῦ λαοῦ ἀντιπροσωπείαν; Νομίζετε ὅτι τοῦτο εἶναι ἔργον συνήθους Βουλῆς; Ἀλλὰ τότε διατί ἐπὶ ἥμισυν αἰῶνα δὲν ἐγένετο; Καὶ τὰ ζητήματα τῆς δικαστικῆς ἀναδιοργανώσεως καὶ τῆς τῶν δήμων καὶ τῶν κοινοτήτων ὀργανώσεως καὶ τῆς ψηφίσεως τῶν ἀπαραιτήτων ἀποκεντρωτικῶν νόμων πρὸς ἁρμονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος δέον νὰ μᾶς ἀπασχολήσωσι. Καὶ εἰς τὴν τύχην τῶν τυραννουμένων ἀγροτῶν καὶ εἰς τὴν κατάστασιν τῶν βασανιζομένων ἐργατῶν καὶ εἰς τόσας ἄλλας κοινωνικὰς πληγὰς δυνάμεθα νὰ μείνωμεν ἐγωιστικῶς ἀπαθεῖς καὶ ἀδρανοῦντες; Νομίζετε, ὅτι θὰ λυθῶσι καλλίτερον πάντα ταῦτα τὰ ζητήματα ἀπὸ τὴν νέαν Βουλὴν κομμάτων προσωπικῶν ἴσως καὶ ἐν τῷ μέλλοντι; Ὄχι βεβαίως! Ταῦτα λέγων ὅμως δὲν ἐννοῶ νὰ παραταθῇ ἐπ’ ἄπειρον ἡ παρουσία τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἀπαραιτήτως εἶναι ἀναγκαῖον πρὸς θέσιν νόμων, ἀνταποκρινομένων πρὸς τὸ λαϊκὸν φρόνημα καὶ οὐχὶ δοκιμίων τῶν ὑπουργικῶν ὑπαλληλίσκων ἢ τῶν κομματικῶν ἀντιθαλάμων. Πλὴν τούτων, κατὰ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς προβάλλεται σημαντικωτέρα ἀντίρρησις, τὸ ἀνίσχυρον καὶ τὸ ὑπὸ τῶν Δικαστηρίων ἀνεφάρμοστον τῶν οὕτω πως ἀναθεωρηθησομένων διατάξεων. Ὅτε οἱ Πληρεξούσιοι τοῦ ἔθνους κατὰ τὸ ἔτος 1864 διέτασσον ὡρισμένως κατὰ ποῖον τρόπον ἠδύνατο νὰ γίνῃ ἡ ἀναθεώρησις, νομίζετε, ὅτι θὰ ἦτο δυνατόν, καὶ μάλιστα ἄνευ τῆς παρουσίας τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ἑλληνικῶν κοινοτήτων, οἱ ὁποῖοι εἶχον λάβει μέρος, θὰ ἦτο δυνατόν, λέγω, ὥστε νὰ ψηφισθῇ πολίτευμα ἰσχῦον, ἔγκυρον, ἐφαρμοστέον ἄνευ τῆς τηρήσεως τῶν διατυπώσεων; Ἤκουσα συναδέλφου τινός, λέγοντος ὅτι «τὰ Δικαστήρια θὰ εὕρωσι δικαιολογίαν τινά», ἐννοῶν ἴσως ὡς ἐκείνας, ἅς τινα ἐξ αὐτῶν συντάσσουσιν, ὅταν θέλωσι νὰ μεταβάλλωσι τὸ μέλαν εἰς λευκὸν ἢ τὸ ψεῦδος νὰ παραστήσωσιν ὡς ἀληθές. Αὐτὸ βεβαίως δὲν ἔπρεπε νὰ λεχθῇ, καὶ μάλιστα ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τούτου βήματος. Φαντάσθητε νὰ ψηφίσωμεν πολίτευμα, περὶ οὗ ὑπάρχει ἐκ τῶν προτέρων βασιμωτάτη ἀμφιβολία περὶ τῆς ἰσχύος του! Κατ’ ἐμὲ οὐδὲ δισταγμὸς δύναται νὰ ἐμφιλοχωρήσῃ, ὅτι πολίτευμα τελείως καταρρακωθὲν καὶ οὕτως ἀναθεωρηθησόμενον ἔσεται χάρτης ἄγραφος. Δικαστήρια, σεβόμενα ἑαυτά, οὐδέποτε εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμόσωσι τοιαύτας ἀντισυνταγματικῶς τυχὸν ψηφισθησομένας διατάξεις. Θὰ ἦτο μακρὸν ν’ ἀναπτύξω ἐπιστημονικῶς, καὶ ἴσως ἄκαιρον, ἀπὸ τοιούτου βήματος τὸ θέμα ἀπὸ ἑρμηνευτικῆς ἀπόψεως. Ἄλλως δὲ θεωρῶ τοῦτο τόσον αὐταπόδεικτον, ὥστε νομίζω, ὅτι ἤθελον ἀδικήσει καὶ τὸ ἀκροατήριον καὶ ἐμὲ αὐτόν, ἐὰν ἐπεχείρουν ἀνάπτυξιν πασιδήλων. Τὸ ἡμέτερον Σῶμα, οὕτω κληθέν, θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσῃ μίαν γνώμην, ὅτι κακῶς προσκαλεῖται δι’ Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν, διότι δὲν ἐτηρήθησαν αἱ διατυπώσεις· ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἦτο κωμικοτραγικὸν νὰ γίνωσιν ἄλλαι ἐκλογαὶ βουλευτικαί, ἵνα τηρηθῇ ἡ παραλειφθεῖσα συνταγματικὴ διατύπωσις καὶ ἐκλεχθῇ ἐκ νέου ἄλλη Ἀναθεωρητικὴ Βουλή! Δι’ οἵας δήποτε ἄλλης πορείας εἰσερχόμεθα εἰς ἀδιέξοδον στενωπόν, πλήρη ἐσωτερικῶν κινδύνων, ἐνῷ μόνον διὰ τῆς εὐρυτάτης λεωφόρου τῆς Συγκακτικῆς Συνελεύσεως δυνάμεθα ν’ ἀποφύγωμεν αὐτοὺς ἤδη, ὅτε εἶναι καιρός. Ἀτυχῶς κατὰ τὴν συζήτησιν ἐξετοξεύθησαν καὶ ἀσεβεῖς ἀπειλαὶ κατὰ τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Κράτους. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ. Ἐπέσεισαν καθ’ ἡμῶν χάριν ψυχολογικῆς βίας τὰς ξένας Δυνάμεις!... Ἕως πότε τέλος πάντων θὰ βασανιζώμεθα ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ φάσματος;... (Χειροκροτήματα, καὶ εὖγε). Ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τούτου βήματος ὀφείλω καὶ ἐγώ, ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ, ὡς πάντες, νὰ διαμαρτυρηθῶ δι’ ὅλης τῆς δυνάμεώς μου καὶ νὰ ὑπενθυμίσω εἰς πάντα, τοιαῦτα λέγοντα, τὴν ἰσοτέλειαν καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν παντὸς Κράτους, μικροῦ ἢ μεγάλου...

§32Ι. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ ΚΑΙ ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Ποῖος τὰ εἶπεν;

§33Π. ΛΑΓΟΠΑΤΗΣ. Δὲν ἤκουσα τοιοῦτόν τι.

§34ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Ὁμιλεῖτε περὶ ὑποθέσεων.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§36Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ διακόπτωμαι, ἵνα μὴ ἐπὶ πολὺ κρατήσω τὸ βῆμα. Καὶ ἐλέχθησαν ἐνταῦθα καὶ ἐγράφησαν πολλάκις καὶ ἐπαναλαμβάνονται συστηματικῶς χάριν ἐκφοβίσεως.

§37ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Δηλώσατε ἀπὸ ποῖον ἐλέχθησαν.

§38ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μὴ διακόπτετε. (Θόρυβος).

§39Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀριστοτέχνης εἰς τὴν φρασεολογίαν, ἀλλ’ οὐχὶ μεταξὺ τῶν γραμμῶν ἢ μεταξὺ τῶν λέξεων, μᾶλλον δὲ σαφῶς ὑπεδήλωσε τοιαῦτά τινα...

§40ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Πότε;

§41Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὅτε ὡμιλήσατε. Καὶ σήμερον ἀκόμη, κύριε Πρόεδρε, ἀνέγνων εἰς πάσας σχεδὸν τὰς ἐφημερίδας κάτι τι τερατωδέστερον τῶν ὅσα εἶπον. Αἱ συνεντεύξεις, αἱ ὁποῖαι ἐδημοσιεύθησαν, τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως γράφουσιν, ὅτι ἰδίως ἡμεῖς οἱ Θεσσαλοὶ ὀφείλομεν νὰ προσέχωμεν, διότι εἴμεθα πλησιέστερον τῶν Τούρκων. Ἔχω δὲ ἐδῶ τὰς ἐφημερίδας...

§42ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ οὐδεμίαν ἔδωκα συνέντευξιν, κύριε συνάδελφε. Ὅ,τι εἶπον, τὸ εἶπον καθαρὰ ἐδῶ, ἐν δὲ τοῖς λόγοις μου οὐδὲ πόρρωθεν, ὅσῳ καὶ ἂν διυλίσητε αὐτούς, θέλετε δυνηθῆ νὰ εὕρητε, ὅτι ἀναμιγνύω ξένας γνώμας.

§43Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Χαίρω πολύ, ἀκούων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ταῦτα λέγοντος. Ἐν τούτοις ὅσα εἶπον εἶχον δημοσιευθῆ καὶ δὲν εἶχον ἀναιρεθῆ, ἦτο δὲ λίαν ἐπάναγκες νὰ διαμαρτυρηθῶ, διότι οὕτως ἔδωκα τὴν πρὸς διάψευσιν εὐκαιρίαν. Καλῶς διεψεύσθησαν, καὶ συγχαίρω τῷ κ. Πρωθυπουργῷ δι’ ὅ,τι εἶπε. Ἀλλὰ λησμονεῖτε, ὅτι ὑπῆρξαν ῥήτορες, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ ἐξ Ἀττικῆς κ. Ἔσλιν, ὁ ὁποῖος ὁμιλῶν περὶ συμβάσεως μεταξὺ λαοῦ καὶ Βασιλέως, περὶ ὑποχρεώσεων ἐκ συνθηκῶν, παρέστησαν ἡμῖν, ὅτι ὑπάρχουσι δῆθεν κωλύματα καὶ περιορισμοὶ εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῶν δικαιωμάτων τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ ἄλλων; Ἐλησμονήσατε αὐτά; Τὸ θέμα εἶναι εὐρύτατον, δεόμενον μακροτέρας ἀναπτύξεως. Ἀλλὰ δὲν θέλω, Κύριοι, νὰ μηκύνω ὑπὲρ τὸ δέον τὸν λόγον μου καὶ δι’ αὐτὸ ἁπλῶς θίγω ζητήματα, ἅπερ ἐν ἄλλῃ εὐκαιρίᾳ πρέπει ν’ ἀναπτυχθῶσιν ἐπαρκῶς, ὅπως διαλυθῇ τὸ τεχνητὸν σκότος. Παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ παύσωσι πλέον ἐκφοβίζοντες καὶ ἀπειλοῦντες οἱοιδήποτε. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, ἀποφασίσαν νὰ θέσῃ θεμέλια τοῦ πολιτεύματος, οὐδαμῶς θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰς τοιαύτας ἀπειλάς.

§44ΙΩ. ΦΑΡΜΑΚΗΣ. Δὲν θὰ λάβῃ καμμίαν ἀπειλὴν ὑπ’ ὄψιν.

§45Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Βεβαίως οὐδεμίαν ἀπειλὴν θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, διότι ἡ ὀργάνωσις τῆς Πολιτείας ἀνήκει παντὶ ἀνεξαρτήτῳ Κράτει εἰς τὸ ἐσωτερικὸν δίκαιον. (Χειροκροτήματα). Ἀσχέτως πρὸς τὴν θεωρίαν τῆς συμβάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ πειστικῶς καὶ ἐπαρκῶς ἀπήντησαν, δὲν λέγω τι ἄγνωστον ὑποστηρίζων ὅτι οὐδεμία συνθήκη δύναται νὰ ἐμποδίσῃ πᾶν Κράτος ἀνεξάρτητον νὰ κανονίσῃ τὰ τοῦ οἴκου του. Πᾶσα διάταξις συνθήκης, ἀντικειμένη εἰς τὸ δημόσιον, εἰς τὸ συνταγματικὸν δίκαιον, εἶναι ἀνίσχυρος δυνάμει τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ δημοσίου δικαίου, κατὰ τὴν ὁμόφωνον γνώμην τῶν συγγραφέων. Τοιαῦτα προηγούμενα δὲν θὰ ἦσαν ἀνεκτά.

§46ΙΩ. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Ποῖος τὰ ἀμφισβητεῖ αὐτά; (Θόρυβος).

§47Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν θὰ μοὶ ὑπαγορεύσητε, Κύριοι, τὸν τρόπον, καθ’ ὃν θὰ ὁμιλήσω.

§48ΙΩ. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν θέσιν σας νὰ λέγητε αὐτὰ τὰ πράγματα.

§49ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Κάτω, κάτω.

§50ΙΩ. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Νὰ μὴ λέγητε κάτω· τὰς κραυγάς σας δὲν τὰς φοβεῖται κανείς. (Νέος θόρυβος).

§51Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, προστατεύσατε τὸν ῥήτορα· δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή.

§52ΙΩ. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι σωστόν, ἄνθρωποι τῆς περιωπῆς σας νὰ λέγωσιν αὐτά, τὰ ὁποῖα λέγετε.

§53Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὅσα τὸ Διεθνὲς καὶ τὸ Φυσικὸν Δίκαιον παραδέχονται; Ἴσως! Εἴμεθα μικροί, Κύριοι, ὡς Κράτος, ἀλλ’ ὅσον μικροὶ καὶ ἂν εἴμεθα, κατόπιν τόσων ἀγώνων ἱερῶν ἐννοοῦμεν νὰ εἴμεθα ἀνεξάρτητον Κράτος. Τὰ τηλεβόλα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν βλέπομεν εἰς τὸν λιμένα τοῦ Φαλήρου, εἶναι καιρὸς νὰ παύσωσι νὰ ἐμφανίζωνται. (Εὖγε, εὖγε).

§54ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μίαν λέξιν.

§55ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Κάτω, κάτω.

§56ΙΩ. ΜΑΜΑΗΣ. Τί κάτω, κάτω; Δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή. (Θόρυβος καὶ κωδωνοκρουσίαι).

§57ΙΩ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ καθίσῃ εἰς τὴν θέσιν του.

§58ΙΩ. ΜΑΜΑΗΣ. Δὲν θὰ μᾶς περιορίσητε. (Ἀντεγκλήσεις καὶ θόρυβος).

§59ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Εἶναι ἐντροπὴ νὰ λέγητε αὐτὰ ἐδῶ μέσα, διὰ νὰ σᾶς χειροκροτῶσιν.

§60Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι σταθεροὶ καὶ ἀκλόνητοι θὰ βαδίσωμεν, χωρὶς νὰ βλάψωμέν τινα, εὐθέως πρὸς τὸ ἔργον ἡμῶν. Ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ εὐκαιρία, ἡ ὁποία παρουσιάσθη, νὰ θέσωμεν τὰ θεμέλια τοῦ πολιτεύματος, δὲν πρέπει ν’ ἀπολεσθῇ, ἵνα λάβωμεν τὸ ἀντάλλαγμα τῶν θυσιῶν τῆς ἐπαναστάσεως καὶ ὅπως ἀποσοβήσωμεν σοβαρωτέρους κινδύνους ἐν τῷ μέλλοντι. Ἂν δέ, παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν, συνέβαινεν ἐξωτερικὴ περιπλοκὴ ἐξ οἱουδήποτε λόγου ἢ ἔστω καὶ ἀτύχημα, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποδείξω ὡς ταπεινήν μου γνώμην, ὅτι προτιμότερον εἶναι νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ ἄψογος στάσις ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἵνα συμπληρώσωμεν τὸ ἔργον ἡμῶν. (Χειροκροτήματα). Ἀρκετὰ ἐρραπίσθημεν. (Θόρυβος). Ἀρκετὰ ἐξηυτελίσθημεν. Ἐάν, ὃ μὴ γένοιτο, ἐδημιουργεῖτο ἢ ἀνεφύετο περίπτωσις νεωτέρας ταπεινώσεως, ὀφείλομεν νὰ ὑποστῶμεν καὶ ταύτην, ἀκριβῶς ὅπως πολιτειακῶς συνταχθῶμεν τοιούτῳ τρόπῳ, ὥστε ν’ ἀποσοβήσωμεν τοὐλάχιστον ἐν τῷ μέλλοντι τὰ ἐθνικὰ ῥαπίσματα. Κύριοι, ματαίως ἀνησυχεῖτε· οὐδεμίαν εἶχον πρόθεσιν προσωπικῶς νὰ ἐνοχλήσω τινά. Πάντας ἀνεξαιρέτως, ὄχι μόνον τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι δικαίωμα εἰς ἴσον σεβασμόν, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς μὴ τοιούτους, ἔστω καὶ ἀντιφρονοῦντας, θεωρῶ ἀξίους σεβασμοῦ. Ἐν τῇ πάλῃ ἀρχῶν ἡ ἀλήθεια θέλει κατισχύσει θᾶττον ἢ βράδιον. Ἀλλὰ παρακαλῶ νὰ ὑπάρχῃ ὁ ἀναγκαῖος σεβασμὸς καὶ εἰς τὰς ἐμὰς γνώμας καὶ πεποιθήσεις. Ἐὰν εἶπόν τι, τὸ ὁποῖον ἐξήγειρέ τινα, ἔχει οὗτος τὸ δικαίωμα τοῦ λόγου, ὅπως ἀντικρούσῃ. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ ἀνησυχῆτε, διότι καὶ ἐγὼ δυνάμει τοῦ αὐτοῦ πληρεξουσίου οἷον καὶ ὑμεῖς ἔχετε, τοῦ λαϊκοῦ, πρὸς ἐπανάπαυσιν τῆς συνειδήσεώς μου ὅτι κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμὴν πράττω τὸ ἐπ’ ἐμοί, ὡς ἐγὼ τὸ ἀντιλαμβάνομαι, ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω ὑμῖν ἄνευ περικαλυμμάτων καὶ ἀπεριστρόφως τὰς ἐμὰς σκέψεις. Κύριοι, πρέπει νὰ τελειώσω, διότι φοβοῦμαι ὅτι σᾶς ἐκούρασα.

§61ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι· δὲν μᾶς ἐκουράσατε.

§62Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἔρχομαι εἰς τὸ συμπέρασμά μου. Εὐλόγως ἀπησχολήθη ἡ ὁμὰς τῶν συντακτικῶν, ἵνα ἡ ἀντιπροσωπεία καταλήξῃ εἰς συμπέρασμα. Καίτοι ἀρτιγενὴς καὶ ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων ἀνοργάνωτος, ἀλλ’ ἐμπνεομένη ὑπὸ τοῦ ἱεροῦ ἐθνικοῦ πυρός, κατώρθωσε νὰ φθάσῃ μέχρι σαφῶν συμπερασμάτων. Πρότασις διατυπωθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λαρίσης συναδέλφου κ. Τριανταφυλλίδου υἱοθετήθη ὑπὸ τῆς ὁμάδος τῶν συντακτικῶν καὶ ὑπογραφεῖσα ὑπ’ ἄλλων ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ κ. Γκλαβᾶ, πληρεξουσίου Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος. Εἶναι ἀνάγκη, διότι εἶναι καὶ σύντομος, νὰ σᾶς τὴν ἀναγνώσω. (Ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐν Ἀθήναις Γʹ ἐθνικὴ τῶν Ἑλλήνων Συντακτικὴ Συνέλευσις, ἐνασκοῦσα τὴν ἐκ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας ἀπορρέουσαν ἐκλογήν της, ἀποφασίζει νὰ δοθῇ ὑπὸ τῶν Πληρεξουσίων ὁ ἐν τῷ ἄρθρῳ 64ῳ τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος διατυπούμενος ὅρκος». Εἶναι ἱκανῶς σαφής· ἀνεπτύχθη καὶ προηγουμένως. Περιττεύει πᾶσα πρόσθετος ἀνάλυσις. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ πρὸ ταύτης εἶχεν ὑποβληθῆ ὑπ’ ἄλλου Πληρεξουσίου ἐκ Λαρίσης καὶ ἄλλη πρότασις, ἡ ὁποία ἐθεωρήθη πληρεστέρα καὶ ἀπαντῶσα εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὰς συκοφαντίας καὶ εἰς τὰς παρανοήσεις ἢ καὶ ἔστω μόνον εἰς τὰς ὑποψίας. Πλὴν δὲ ταύτης ὑπεβλήθησαν καὶ ἄλλαι ὑπὸ τῶν κυρίων Κουλουμβάκη, Καπετανάκη ἢ καὶ ἄλλων, οὓς δὲν ἐνθυμοῦμαι. Ἐδόθη ἐντολὴ εἰς τὸν προεδρεύσαντα ἐν τῇ ὁμάδι τῶν συντακτικῶν κ. Ἐμ. Στεφανίδην, Πληρεξούσιον ἐξ Εὐβοίας, ἵνα εἴτε ἐξ ὅλων καταρτίσῃ μίαν εἴτε ὑποβάλῃ μίαν ἐξ ὅλων τῶν ἐγχειρισθεισῶν αὐτῷ, ὡς προερχομένην ἐκ μέρους τῶν συντακτικῶν. Ἐπειδὴ πολλοὶ ἦσαν ἀπόντες, ὅτε ὑπεβλήθη τῇ 3 Σεπτεμβρίου ἀπαράλλακτος ὑπὸ τοῦ προεδρεύσαντος υἱοθετηθεῖσα, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς τὴν ἀναγνώσω, διότι αὕτη ἦτο πρότασις, ἡ ὁποία ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα οὗτος δηλώσῃ, ὅτι, ἂν ἐψηφίζετο τοιαύτη πρότασις, ἤθελε παραιτηθῆ ἡ Κυβέρνησις. Κατακρίνω τὴν δήλωσιν ταύτην ὡς γενομένην χάριν ψυχολογικῆς βίας, διότι ἠδύνατο μὲν νὰ παραιτηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ τὸ προείπῃ πρὸς ἐκφόβισιν πρὸ πάσης ψηφοφορίας. (Ἀναγινώσκει):

ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΨΗΦΙΣΜΑΤΟΣ

«Ἡ Γʹ ἐν Ἀθήναις Ἐθνοσυνέλευσις Τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς κληθείσης καὶ οὐχὶ συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 107 τοῦ Συντάγματος, οἱ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 8 Αὐγούστου 1910 ἐκλεγέντες ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους ἀντλοῦντες τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν ἐκ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας Ψηφίζουσι τάδε· αʹ) Κηρύσσουσι τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Γʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικῆς Συνελεύσεως καὶ γνωστοποιοῦσι τοῦτο πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν· βʹ) Τὸ ἀπὸ 17 Νοεμβρίου 1864 Σύνταγμα θὰ ἰσχύῃ μέχρι τῆς ἐνάρξεως τῆς ἰσχύος τοῦ ψηφισθησομένου νέου Καταστατικοῦ Χάρτου· γʹ) Ὁ θεσμὸς τῆς συνταγματικῆς Βασιλείας, καὶ ἐν γένει ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, ἀναγνωριζόμενα ὡς θεμελιώδη, θέλουσιν ἀναγραφῆ καὶ ἐν τῷ νέῳ Συντάγματι. Τὸ παρὸν δημοσιευθήτω ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀνακοινωθήτω εἰς ὅλον τὸ Κράτος». Ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν ὑμῶν εἰς τὴν φράσιν «θέλει ἰσχύει». Διὰ τοὺς φρονοῦντας ὅτι κατελύθη τὸ Σύνταγμα ἐξηγεῖ, ὅτι δίδεται ζωὴ εἰς αὐτὸ ὑπὸ τοῦ κυριάρχου τούτου Σώματος· ἀλλά, καὶ διὰ τοὺς φρονοῦντας ὅτι δὲν κατελύθη, συμβιβάζεται ὡς ἐν συνεχείᾳ ἰσχῦον μέχρι τῆς ψηφίσεως τοῦ νέου πολιτεύματος. Διὰ τῆς τοιαύτης διατυπώσεως δίδεται ἀμέσως ἡ ἀπάντησις εἰς τοὺς λέγοντας ὅτι θὰ φέρωμεν τὴν ἀναρχίαν, τὴν ἐπανάστασιν καὶ ὅτι τὰ πάντα ἀνατρέπονται διὰ τῆς Συντακτικῆς. Δι’ αὐτῆς ἀπαντῶμεν ὅτι καὶ ἡμεῖς ἐνδιαφερόμεθα διὰ τὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν ἔννομον τάξιν. Θέλομεν νὰ δώσωμεν ζωὴν προσωρινὴν εἰς τὸ Σύνταγμα, ὅπερ πάντως ἐκλονίσθη, ἐξηυτελίσθη, ἐταπεινώθη. Οὕτω καὶ ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας ὡς θεμελιώδης διάταξις διατηρεῖται κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Δίδεται λοιπὸν εὐθὺς ἀμέσως ἡ ἀπάντησις εἰς τοὺς θέλοντας νὰ παρερμηνεύωσι τὰ ἡμέτερα φρονήματα. Ἀλλὰ δὲν σταματᾷ ἐκεῖ τὸ ψήφισμα. Οὐ μόνον ἀναγράφει τὴν διατήρησιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας καὶ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀναγνώρισιν αὐτῶν ὡς θεμελιωδῶν, ἅμα δὲ καὶ τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀναγνωρισθῶσιν ὡς τοιοῦτοι καὶ ἐν τῷ νέῳ Καταστατικῷ Χάρτῃ. Εἶναι καιρὸς, Κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω χάριν τῆς ἱστορικῆς ἀκριβείας, ὅτι τὴν πρότασιν ταύτην ἐγὼ διετύπωσα ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι δι’ αὐτῆς ἑρμηνεύεται ἡ λαϊκὴ γνώμη, ἡ γνώμη τῆς μεγάλης πλειονότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Αὕτη, ἐγκριθεῖσα ὑπὸ τῶν συντακτικῶν, ὑπεβλήθη, ὡς εἶπον, ὑπὸ τοῦ προεδρεύσαντος δυνάμει τῆς χορηγηθείσης αὐτῷ ἐντολῆς. Ἀναγνωρίζω καλῶς, ὅτι πρέπει νὰ τηρηθῇ ὁ θεσμὸς τῆς συνταγματικῆς Βασιλείας ὡς θεμελιώδης, τοῦ περιορισμοῦ τούτου τιθεμένου ὑφ’ ἡμῶν ὡς ἀντιπροσώπων τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, καὶ ὅτι ὄχι μόνον πρέπει νὰ διατηρηθῇ, διαρκούσης τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Θὰ παρουσιασθῇ ἴσως ἄλλως τε εὐκαιρία νὰ εἴπω σαφέστερον τὰς γνώμας μου περὶ τῆς μορφῆς τῶν πολιτευμάτων. Ἀλλὰ ταύτην τὴν στιγμὴν δὲν πρέπει νὰ καταχρασθῶ τῆς μεγάλης εὐμενείας, μεθ’ ἧς μὲ ἐτιμήσατε πάντες ἀνεξαιρέτως, ἐφ’ ᾧ καὶ εὐγνωμονῶ. Αὗται, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι αἱ δύο προτάσεις, πλὴν ἄλλων ὑποβληθεισῶν μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως. Ἡ μία εἶναι περιοριστικωτέρα, εἰδικωτέρα ἐν σχέσει πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ ὅρκου· ἡ ἄλλη πληρεστέρα, ἀπαντῶσα καὶ εἰς τοὺς ἔσω ἀνησυχοῦντας καὶ εἰς τοὺς ἔξω ἐχθρούς, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀνατροπῆς τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀναρχίας, ἀλλὰ τοὐναντίον πρόκειται περὶ τῆς ἐννόμου τάξεως. Κύριοι Πληρεξούσιοι, ἐν λαϊκῇ θυέλλῃ τὰ ἡμίμετρα εἶναι τὰ χείριστα. Ἀναμφισβητήτως εὑρισκόμεθα πρὸ γαγγραίνης τῆς Πολιτείας ἕνεκα τῆς τυραννικῆς ὀλιγαρχίας. Ἀπειλούμεθα ὑπὸ ἐθνικῆς ἀποσυνθέσεως. Ἀνάγκη σοβαρῶς νὰ σκεφθῶμεν, ἂν τὸ καταπότιον ἐκ σακχάρεως θὰ θεραπεύσῃ τὸ νόσημα ἢ πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν περίστασιν, ἀφοῦ ἄλλως τε οὐδεὶς κίνδυνος ὑπάρχει. Ἀλλ’ ἤκουσα τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Τσέλου, ζητοῦντος πάλιν μεσεγγυούχους, ἀφοῦ ἀπέτυχεν ὁ τῆς 18ης Φεβρουαρίου 1910. Κύριοι, τοὺς μεσεγγυούχους ἔχετε ἐνώπιον ὑμῶν. Δὲν ἔχετε μόνον ἕνα, δύο ἢ τέσσαρας, ὡς τότε· ἔχετε ὅλους τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, οἱ ὁποῖοι βεβαίως δὲν εἶναι οὔτε φερέοικοι, οὔτε ἀναρχικοί, οὔτε ταραξίαι καὶ θορυβοποιοί. Ἀρτίως καὶ οὗτοι ἐξῆλθον ἁγνῶς ἐκ τῶν ἐκλογικῶν καλπῶν μεθ’ ὅλης τῆς δυνάμεως, ἣν ἔδωκεν αὐτοῖς ἡ κρίσιμος τοῦ ἔθνους κατάστασις. Πλὴν τῶν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει συντακτικῶν, μεσεγγυοῦχος ὑπὲρ πάντα ἄλλον εἶναι ὁ κατὰ τὸν Σταγειρίτην πολύχειρ καὶ πολύπους Ἑλληνικὸς λαός....

§63Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Ὁ μεγαλείτερος πάντων εἶναι ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§64Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ Bluntschli λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀδρανὴς ἐνέργεια μεταρρυθμίσεων σωρεύει ἐν τῷ ἔθνει νοσηρὰν ὕλην, προπαρασκευάζουσαν τὴν ἐπανάστασιν». Ζητεῖτε νὰ μεταρρυθμίσητε τὸ Σύνταγμα· ἀλλ’ ἐὰν ἡ μεταρρύθμισις εἶναι χλιαρά, ἀνεπαρκής, ἀσφαλῶς παρασκευάζετε ἐπανάστασιν πραγματικήν. Ἡμεῖς λεγόμεθα ἐπαναστάται, καὶ ὅμως εἴμεθα εἰρηνικοὶ ἐπαναστάται, κατὰ τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἐξήγησα. Ἐρχόμεθα παρακαλοῦντες ὑμᾶς νὰ συναινέσητε, ὅπως κηρυχθῇ Συντακτικὴ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ ὁποία θὰ εἶναι ἡ ἔναρξις τοῦ τέρματος τῆς ἐπαναστάσεως, πραγματικοῦ τέρματος, οὐχὶ ψευδοῦς. Ἐὰν ἀπατηλῶς καλύψητε τὴν γάγγραιναν, βεβαίως θὰ φθάσωμεν μέχρι πραγματικῆς καὶ αἱματηρᾶς ἐπαναστάσεως, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἀπὸ καρδίας ἀπεύχομαι καὶ καθ’ ἧς πάντοτε εἰργάσθην, ἐγκαίρως καὶ ἀπροκαλύπτως λέγων τὴν ταπεινήν γνώμην μου περὶ μεταρρυθμίσεων ἀνταξίων τῶν προσδοκιῶν τοῦ ἀναξιοπαθοῦντος λαοῦ. Προβλέπω ὅμως, ὅτι, ἐὰν ἐπιμείνητε εἰς τὴν σκολιὰν ὁδόν, δὲν θὰ ἀποφύγωμεν αὐτήν. Εὔχομαι νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ γνώμη τῶν συντακτικῶν, διότι ἐλπίζω, ὅτι οὕτω θ’ ἀποσοβηθῇ ἡ ἐθνικὴ ἀποσύνθεσις ἢ ὁ ἐμφύλιος πόλεμος. Δι’ αὐτῆς θὰ τεθῶσι θεμέλια ἀσφαλῆ πρὸς ἐθνικὴν ἀναβίωσιν. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει ἀναμφισβητήτως μεγάλην ζωτικότητα πάντοτε, πρόθυμος εἰς θυσίας χάριν τοῦ ἔθνους. Ἐπὶ χιλιετηρίδας παλαίει, ἀλλ’ ἀνθίσταται πάντοτε. «Ἀσκὸς βαπτίζῃ· δῦναι δέ τοι οὐ θέμις ἐστίν», κατὰ τὴν Πυθίαν. Ἀλλ’ ἦλθε στιγμή, κύριοι ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα εἰς τὰς παραμονὰς ἀκριβῶς ἢ τῆς ἐθνικῆς ἀποσυνθέσεως ἢ τῆς ἐθνικῆς ἀναβιώσεως. Ἀπὸ ὑμᾶς ἐξαρτᾶται τὸ πᾶν, τὸ μέλλον τοῦ ἐνδόξου Ἑλληνικοῦ γένους. (Χειροκροτήματα).

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει κατὰ τὴν σειρὰν ὁ κ. Μομφερρᾶτος, ἀλλὰ πρὸ ὀλίγου παρεμπιπτόντως μοὶ ἐζήτησε νὰ ὁμιλήσῃ διὰ παρεμπῖπτον ζήτημα ὁ κ. Κοντογούρης.

§66Α. ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Κύριοι, ἐκ πείρας γνωρίζω ὅτι ἡ ἀδυναμία τῶν ἀκουόντων εἶναι ἡ συντομία τῶν ἀγορευόντων. Ἐξηντλήθη τοσοῦτον πολύ, ὑποθέτω, ἡ ὑπομονὴ ὑμῶν, ὥστε ἀναγκάζομαι νὰ περιορισθῶ ἀκριβῶς εἰς τὰ ὑπὸ συζήτησιν θέματα καὶ νὰ μὴ παρακολουθήσω μέχρι τῶν νεφῶν ῥήτορας, οἱ ὁποῖοι καὶ μεγάλην μὲν μάθησιν ἐπέδειξαν, ἀλλὰ καὶ εἰς ῥητορικὰς ἐξάρσεις ἐξίχθησαν. Εἰς ὅλα, Κύριοι, τὰ συνταγματικὰ πολιτεύματα ἐθεωρήθη ἀναγκαῖον νὰ περιληφθῇ δικονομική τις διαδικασία, κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ δύναται τὸ Κράτος κατὰ καιροὺς νὰ μεταβάλῃ διατάξεις τῶν θεμελιωδῶν νόμων, διότι αἱ κοινωνικαὶ ἀνάγκαι, αἱ πολιτικαὶ περιπέτειαι, αἱ νεώτεραι ἰδέαι καὶ αἱ πρόοδοι τοῦ πολιτισμοῦ πολλάκις ἐπιβάλλουσι τὴν μεταβολὴν αὐτῶν. Πάντα τὰ Κράτη προσπαθοῦσι τῷ ὄντι νὰ εἰσάγωσι τοιαύτην δικονομίαν, ἡ ὁποία ὅμως εὐχερῶς καὶ ἄνευ σάλου κοινωνικοῦ νὰ ἐπιτυγχάνῃ τοιαύτας μεταβολὰς τῶν συνταγματικῶν νόμων. Ἐν Γαλλίᾳ π.χ., ὅταν αἱ δύο Βουλαὶ ἀποφανθῶσι περὶ τῆς ἀνάγκης τοιαύτης μεταβολῆς, συνέρχονται ἀμφότεραι καὶ συνενούμεναι εἰς ἓν Σῶμα ἀποτελοῦσι τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία προβαίνει εἰς τὴν μεταβολήν. Ἐν Βελγίῳ ἐπίσης, μετὰ τὴν διάλυσιν τῶν δύο Βουλῶν, ὅταν ἀποφανθῶσι περὶ τῆς ἀνάγκης τοιαύτης τροποποιήσεως, ἐπανέρχονται καὶ ἀποφαίνονται δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας. Καὶ ἐν Γερμανίᾳ, ὅπου ὁ δεσποτισμὸς κυριεύει, ὅταν τὸ Συνέδριον (Bundesrath) ἀποφανθῇ περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς μεταρρυθμίσεως, τὴν ὁποίαν τὸ Κοινοβούλιον ὑποδεικνύει ἐν πλειονοψηφίᾳ, νομίμως συναινέσῃ, προβαίνουσιν εἰς μεταβολὰς τῶν διατάξεων τῶν θεμελιωδῶν νόμων. Ἀλλὰ παρ’ ἡμῖν ὑπάρχουσι τοσοῦτοι σωστικοὶ δεσμοί, καὶ οἱ συντάξαντες τὸ Σύνταγμα ἐφρόντισαν νὰ παρεμβάλωσι τοιαύτας δυσχερείας πρὸς τὴν τοιαύτην μεταβολήν, ὥστε τὸ ἄρθρον 107, τὸ ὁποῖον ἔγινεν ἀντικείμενον μακρῶν συζητήσεων, καὶ οἱ δικονομικοὶ αὐτοῦ ὁρισμοὶ καὶ προϋποθέσεις εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐφαρμοσθῶσιν. Εἰς τὴν Συνέλευσιν μάλιστα τοῦ 1864 ὑπεβλήθησαν καὶ γνῶμαι αὐστηρότεραι ἔτι καὶ δὴ μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν οὐδεμία συνταγματικὴ διάταξις νὰ κινηθῇ. Ἐννοεῖται ὅτι καὶ ὡς εἶναι διατετυπωμένον τὸ ἄρθρον ἀποκλείει πᾶσαν ἰδέαν πρὸς μεταρρύθμισιν, εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε παρῆλθον τόσα ἔτη καὶ ἐνῷ, ὡς γίνεται εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ Κράτη, ἐπέρχονται κατὰ καιροὺς βελτιώσεις τῶν θεσμῶν, παρ’ ἡμῖν δὲν ἠδυνήθη οὐδ’ ἐτόλμησε οὐδὲ διενοήθη κἄν τις Βουλὴ νὰ προχωρήσῃ εἰς τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, ἐνῷ ὑπάρχουσι βεβαίως διατάξεις ἄξιαι τροποποιήσεως. Ἐννοεῖται ὅτι ἡ τοιαύτη κατάστασις δὲν ἠδύνατο νὰ ἐξακολουθήσῃ· τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον, ἡ δυσπραγία, ἡ πολιτικὴ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε τὸ Κράτος διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων ῥαπισμάτων καὶ ἐξευτελισμῶν, κατέστησαν ἀναγκαίαν τὴν μεταβολὴν τῶν πραγμάτων· οἱ πολιτικοὶ ἡμῶν ἄνδρες, ἕνεκα τῆς ἀφορήτου καταστάσεως, ὁσάκις ἤρχοντο εἰς τὴν ἀρχὴν περιεβάλλοντο ἀκάνθινον στέφανον μαρτυρίου, καὶ δύναται ἀκριβολογῶν τις νὰ εἴπῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐλέχθη ἄλλοτε εἰς τὴν Ἰταλίαν, ὅτι ἡ ἕδρα, εἰς ἣν παρακάθηνται καὶ σήμερον οἱ ἡμέτεροι Ὑπουργοί, εἶναι πράγματι banco dei dolori... Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, Κύριοι, οἵτινες ἀπεγοητεύθησαν καὶ ἐνόμισαν ὅτι πρόκειται κίνδυνος ἀποσυνθέσεως τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας. Τουναντίον φρονῶ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει μὲν μεγάλας ἐθνικὰς ὑποχρεώσεις, αἱ ὁποῖαι ἀναγκάζουσι πολλάκις αὐτὸν νὰ ὑποκύπτῃ καὶ νὰ ὑποφέρῃ, ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν τεραστίως προοδεύει καὶ γοργῶς βαίνει εἰς τὴν ἀκμὴν καὶ τὸν πολιτισμόν. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπομείνῃ τυραννούμενος ἐν τῷ ἀπροχωρήτῳ. Ἔπρεπε νὰ εὑρεθῇ ἓν μέσον, ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ ἀπότομός τις μεταστροφή, καὶ τῷ ὄντι ἐξερράγη ἀληθὴς ἐπανάστασις, ἐπανάστασις ἡ ὁποία διὰ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ λαοῦ ἐπέβαλε τὴν μεταβολὴν τῆς καταστάσεως, ἣν ἐνόμισαν οἱ διαχειρισταὶ τῆς ἐπαναστάσεως ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξωθήσωσιν εἰς μεταρρύθμισιν διατάξεων τοῦ Συνταγματικοῦ ἡμῶν Χάρτου. Καὶ εὑρισκόμεθα ἤδη ἀπέναντι ἑνὸς τεραστίου ζητήματος. Ἔχομεν τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 107, ἡ ὁποία συνετρίβη, παρεκάμφθη, διότι συνεκλήθη Βουλὴ διὰ πραξικοπήματος, ἵνα ἀποφασίσῃ τὴν μεταρρύθμισιν ὡρισμένων διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἡμῶν, ἐνῷ οἱ τύποι τοῦ ἄρθρου 107 δὲν ἐξετελέσθησαν. Ἀλλὰ, ἐὰν δὲν ἐξετελέσθησαν οἱ τύποι οὗτοι, δύναται νὰ θεωρηθῇ ἀνώμαλος ἢ καὶ ἄκυρος ἡ ἐπιχειρουμένη μεταρρύθμισις; Νομίζω, ὅτι οὐδὲν τὸ παράνομον ἐνυπάρχει ἐν τῇ διαδικασίᾳ, ὅτι κανονικῶς συνεκλήθη ἡ Συνέλευσις, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι δὲν εἶναι μόνον ἡ ψῆφος τῶν δύο Βουλῶν δύο Περιόδων, ἣν διαγράφει τὸ περίφημον ἄρθρον, 107, ἵνα τὸ ἔθνος προβῇ εἰς ἐξυγίασιν τῶν θεσμῶν του, δὲν εἶναι ἡ ἀνεφάρμοστος διαδικασία τοῦ ἄρθρου 107 ἡ μόνη διέξοδος, διὰ τῆς ὁποίας δίδεται ἡ κλεὶς εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, ἵνα προβῇ εἰς τὴν μεταρρύθμισιν τῶν συνταγματικῶν διατάξεων, ἀλλὰ τὴν κλεῖδα δύναται νὰ μεταχειρισθῇ καὶ ἡ κυριαρχία τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία εἶναι ἡ δεσπόζουσα δύναμις καὶ ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη διὰ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ λαοῦ εἰς τὸ πεδίον τοῦ Ἄρεως, ἥτις ἐνισχύθη δι’ ὅλου τοῦ στρατοῦ. Ἡ κυριαρχία αὕτη ὑπέδειξε τὴν ἀνάγκην τοιαύτης μεταρρυθμίσεως, καὶ ἀπέναντι αὐτῆς πᾶν πρόσκομμα ὑποχωρεῖ. Δὲν εὑρισκόμεθα λοιπὸν ἀπέναντι ἀνωμαλίας ἢ παρανόμου καταστάσεως. Ἐὰν τὸ ἄρθρον 107 δὲν ἐφηρμόσθη, ἡ θέλησις τοῦ κυριάρχου λαοῦ εἶναι ἀνωτέρα τοῦ ἄρθρου 107, εἶναι τοῦ κυριάρχου λαοῦ ἡ γνώμη, ἀπέναντι τῆς ὁποίας πᾶσα ἄλλη ἐξουσία ὠχριᾷ καὶ ἐξαφανίζεται. Καὶ ἔρχομαι ἤδη, Κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησεν ἡμᾶς ἐπὶ τοσοῦτον. Ποῖον χαρακτῆρα πρέπει νὰ δώσωμεν ἆρά γε εἰς τὸ μέγα τοῦτο συνέδριον, τὸ ὁποῖον πρόκειται ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τῶν τυχῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους; Εἶναι Ἀναθεωρητικὴ ἆρά γε ἡ Βουλὴ ἢ εἶναι Συντακτική; Αἱ διαφοραὶ εἶναι μεγάλαι, καὶ ἠκούσατε αὐτὰς ἐπανειλημμένως ἀναπτυσσομένας ὑπὸ τῶν διαφόρων ῥητόρων. Ἡ διαφορὰ εἶναι μεγάλη, διότι τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν εἶναι σύστημα, δόγμα τῶν νεωτέρων πολιτευμάτων, πρὸς εἰρηνικὴν βελτίωσιν τῶν θεμελιωδῶν νόμων, ἄνευ σάλου κοινωνικοῦ, ἄνευ ἀνάγκης ἐπαναστάσεως. Καὶ δὲν ἦτο βεβαίως δυνατὸν δι’ ἑκάστην μεταβολήν, ἡ ὁποία θεωρεῖται ἀναγκαία, τῶν συνταγματικῶν ἡμῶν νόμων νὰ προηγῆται ἐπανάστασις, ἵνα ἐπιβάλῃ αὐτήν. Ἡ βελτίωσις τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἀναθεωρήσεως εἶναι εὐεργετική, εἶναι πολύτιμος διὰ πᾶν Κράτος. Ἀλλ’ ὄψιν ἀλλοίαν ἐγὼ διακρίνω εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ θεσμοῦ τῆς ἀναθεωρήσεως. Ἀνατρέχων τις τῷ ὄντι εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ θεσμοῦ τούτου εἰς ἄλλα Κράτη, λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν τὰς θεωρίας τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου δύναται νὰ ἀμφιβάλῃ περὶ τῆς βασιμότητος τῶν θεωριῶν, ἃς ἠκούσαμεν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ περὶ Ἀναθεωρητικῆς καὶ Συντακτικῆς Βουλῆς, περὶ τοῦ δόγματος, ὅτι δὲν ἔχομεν σήμερον Βουλὴν Συντακτικήν, ἀλλὰ μόνον Ἀναθεωρητικήν. Αἱ μελέται μου δὲ ὁμολογῶ ὅτι ἐκλόνισαν τὴν πεποίθησίν μου, ἂν πρόκειται σήμερον περὶ καθαρῶς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Πότε ἐφαρμόζεται, Κύριοι, ἡ ἀναθεώρησις; Ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος ἐφαρμόζεται, ὅταν ὑπάρχῃ τελεία κοινωνικὴ καὶ πολιτικὴ γαλήνη, ὅταν τὸ Κράτος ἔχῃ τὴν νομοθεσίαν αὑτοῦ ὁπωσδήποτε ἐν ἀκμῇ, ὅταν δὲν περιστοιχίζηται ὑπὸ ἄλλων ἀναγκῶν καὶ ἐν τοιαύτῃ ἠρέμῳ καταστάσει ἀποφασίζῃ νὰ βελτιώσῃ διατάξεις τοῦ Συντάγματος πρακτικὰς μὲν ἀλλ’ ἀκινδύνους εἰς τὸν θεμελιώδη τύπον τοῦ πολιτεύματος. Παρομοιάζω δὲ τὴν περίπτωσιν τῆς ἀναθεωρήσεως ὡς τὴν ἐνέργειαν ἑνὸς εὐημεροῦντος οἰκοδεσπότου, ὅστις ἀποφασίζει καὶ ἐνεργεῖ τὴν ἀλλαγὴν παλαιωθέντος τινὸς ἐπίπλου. Καὶ ἐπὶ παραδείγματι κατὰ τὸ 1879 ἡ Γαλλία προέβη εἰς μεταρρύθμισιν τοιαύτην, ἀνεθεώρησεν ὅμως ἐδάφιά τινα ἐκ σοβαρᾶς ἀνάγκης. Ἐφοβεῖτο τότε ἡ Γαλλικὴ Δημοκρατία μήπως ποτὲ ἐκ τῶν μελῶν τῆς Βασ. Οἰκογενείας ἐκλεχθῇ τις ἐν τῇ Προεδρίᾳ τῆς Δημοκρατίας, καὶ ὁ κίνδυνος ἦτο μέγας καὶ προφανής, διότι ὑπὸ τοιοῦτον Πρόεδρον ἠδύνατο νὰ διατρέξῃ κίνδυνον ἡ Δημοκρατία. Συνῆλθον αἱ δύο Βουλαί, ἀπετέλεσαν ἐθνικὴν Συνέλευσιν καὶ ἀνέγραψαν ἐδάφιον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς τὸ 3 ἄρθρον τοῦ Καταστατικοῦ νόμου, καθ’ ὃ δὲν ἐπιτρέπεται μέλος πεπτωκυίας Βασ. Οἰκογενείας νὰ περιβληθῇ τὸ ἀξίωμα τοῦ Προέδρου, καὶ ἄνευ περαιτέρω ἄλλης ἐργασίας διελύθη. Κατὰ τὸ 1884 ἐπελήφθησαν καὶ πάλιν τῆς μεταβολῆς διατάξεών τινων οὐσιωδεστάτων, ἀναγκαιοτάτων. Ἐν τῇ Συνελεύσει δ’ ἐκείνῃ ἐγεννήθη καὶ συνεζητήθη τὸ ζήτημα ἂν ἡ Ἀναθεωρητικὴ λεγομένη Βουλὴ ἠδύνατο νὰ ἐκταθῇ, ἂν ἠδύνατο νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα διαγράφουσι Διαγγέλματα καὶ Προγράμματα τῶν Κυβερνήσεων καὶ τῶν Προέδρων. Δὲν εἶπον δὲ οὔτε ἐν Γαλλίᾳ, οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ εἴπωσιν, ὅτι κατὰ συνταγματικὸν δόγμα ἡ Ἀναθεωρητικὴ Συνέλευσις κωλύεται νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων της, ἀλλ’ ὅτι ἀφ’ ἑαυτῆς ἡ Συνέλευσις δύναται νὰ θέσῃ περιορισμούς, καὶ ἔθεσε τὸν περιορισμὸν λύσασα τὸ ζήτημα ὡς ζήτημα προκαταρκτικόν. Τὸ ζήτημα, ἂν Βουλὴ Ἀναθεωρητική, ὅπως τινὲς θέλουσι νὰ χαρακτηρίσωσιν αὐτήν, εἶναι δυνατὸν ὄχι μόνον τὰ 30 ἄρθρα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸ διάγραμμα τῆς μεταβολῆς τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος, νὰ μεταρρυθμίσῃ, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρον τὸ Σύνταγμα, δὲν δύναται νὰ λυθῇ ἀποφατικῶς, ἀλλὰ καὶ εἰς οὐδὲν Κράτος θὰ ἦτο δυνατόν ποτε νὰ ὁρισθῇ καὶ νὰ διαγραφῇ τοιαύτη πορεία. Θὰ ἐθεωρεῖτο βεβαίως ὅτι εἶναι παραλογισμὸς ἡ ἐπιχείρησις τῆς μεταρρυθμίσεως τοσούτων συνταγματικῶν διατάξεων, ἡ μεταβολὴ 30 ἄρθρων, οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐπέκτασις τοῦ δικαιώματος τῆς ἀναθεωρήσεως εἰς νομοθετικὰς καὶ ἄλλας ἐργασίας. Ἄν ἐπιτρέψωμεν εἰς τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν νὰ ἐπεκτείνῃ τὰ δικαιώματα αὐτῆς καὶ ἐπὶ ἄλλων θεμελιωδῶν ἄρθρων, θὰ ἀπομείνῃ μόνον ὁ σκελετὸς τοῦ Συντάγματος, καὶ δὲν γνωρίζω κατὰ τί θὰ διαφέρῃ ἡ λεγομένη Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία κατέχει ὁλόκληρον τὴν κυριαρχικὴν δύναμιν τοῦ λαοῦ εἰς χεῖράς της.

§67ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Θέλετε νὰ γίνῃ Συντακτική;

§68ΑΝΤ. ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Εἰς τὴν φωνὴν τὴν ὁποίαν ἀκούω δύναμαι ἀπαντῶν νὰ ἐρωτήσω· Πῶς ἡμεῖς συνερχόμεθα ἐνταῦθα; Συνεπείᾳ σκέψεων τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη μεταβολῆς τινος συνταγματικῆς διατάξεως ἐπὶ τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ ἄρθρου 107; Ἀναντιρρήτως οὐχί! Ἡ Συνέλευσις αὕτη ἐθεωρήθη ἁπλῶς ὡς διέξοδος, ἡ Βουλὴ αὕτη εἶναι προϊὸν ἐπαναστάσεως ἀναμφισβητήτως. Διότι ἀναγνώσατε τὸ Διάγγελμα, τὸ ὁποῖον διὰ τοῦ στόματος τοῦ Βασιλέως ἀπηγγέλθη εἰς τὴν Βουλήν (ἀναγινώσκει): «Εἶναι εἰς Ὑμᾶς καλῶς γνωστοὶ οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς ἐπειγόντως ἐν Ἐκτάκτῳ Συνόδῳ ἐκλήθητε, ἵνα κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τοῦ Πολιτεύματος ἐργασθῆτε εἰς ἔργα μεταρρυθμίσεως πρὸς τὸ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς τελεσφόρον τῶν ὁρισμῶν αὐτοῦ κανονικῶς λειτουργοῦντος». Εἰς τί ὅμως ἠδύνατο νὰ συντελέσῃ μεταρρύθμισίς τις περὶ μὴ δωρεὰν ἀπονομῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως ἢ ἄλλων τινῶν συνταγματικῶν ἐπουσιωδῶν ἀρχῶν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς; Διὰ τοιαύτας μεταρρυθμίσεις ἐγένετο ἡ ἐπανάστασις; Ποία εἶναι ἡ ἔννοια τῶν φράσεων, αἱ ὁποῖαι ἐτέθησαν εἰς τὸ στόμα τοῦ Βασιλέως, διὰ νὰ δικαιολογήσωσι τὴν σύγκλησιν διπλῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ μεταρρυθμίσῃ ἐπουσιώδη ἄρθρα τοῦ Συντάγματος; (Ἐξακολουθεῖ τὴν ἀνάγνωσιν): «Ἐξηκολούθει ἀπὸ τῶν μέσων Αὐγούστου ὁ σάλος ὁ ἐξ ὀδυνηρᾶς ἀφορμῆς ἐθνικοῦ προσκόμματος αἰφνιδίως ἐκραγείς. Εἰς ἀδιέξοδον δ’ ἐφέρετο ἡ μεγάλη πολιτειακὴ κρίσις, ἐν ᾗ καὶ δι’ ἀνωμάλου δράσεως ἐξεδηλώθη ἡ πρόθεσις τοῦ ἐξεγερθέντος δημοσίου φρονήματος, ἵνα ἐπιβάλῃ μεταβολὴν πολιτικῶν μεθόδων πρὸς ἐπιτυχίαν ἐπανορθώσεως τῶν ἡμετέρων πραγμάτων καὶ στερέωσιν τοῦ καθεστῶτος καὶ τῶν μετ’ αὐτοῦ ἀρρήκτως συνδεδεμένων ἐθνικῶν προσδοκιῶν». Ὑπῆρξε λοιπὸν κίνδυνος. Δὲν διετελοῦμεν ἐν κοινωνικῇ καὶ πολιτικῇ γαλήνῃ, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἠσχολεῖτο πῶς νὰ ἀποσοβήσῃ ἐσωτερικοὺς καὶ ἐξωτερικοὺς κινδύνους, τοῖς πᾶσι γνωστούς, καὶ συνήχθησαν τότε οἱ ἀριστεῖς τῶν πολιτικῶν ἡμῶν ἀνδρῶν, καὶ ἀνεζήτησαν μίαν διέξοδον, καὶ ὑπηγόρευσαν εἰς τὸν Βασιλέα νὰ εἴπῃ (ἀναγινώσκει): «Μία μόνη διέξοδος ἐφαίνετο ὑπολειπομένη. Καὶ ταύτην, ἐπὶ τῇ παραιτήσει τῶν τότε Ὑπουργῶν Μου, ὑπέδειξαν περιστοιχίσαντές Με οἱ κορυφαῖοι τῶν ἐν τῇ χώρᾳ πολιτευτῶν». Ἀνοίξατε ἐν τούτοις τὰ Πρακτικὰ οἱασδήποτε Βουλῆς, συμβουλεύθητε τὰς πράξεις οἱασδήποτε Κυβερνήσεως ἐλευθέρου Κράτους καὶ εἰπέτε μοι ἂν δύνασθε νὰ εὕρητε σύγκλησιν Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς συνεπείᾳ τοιούτων περιστάσεων ὡς ἀποτέλεσμα καὶ λύσιν μιᾶς ἐπαναστάσεως. Αἱ Ἀναθεωρητικαὶ Βουλαὶ πρὸς βελτίωσιν ἐπουσιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος δὲν καλοῦνται ἐν καιρῷ γενικῆς ἐπαναστάσεως, καθ’ ὃν χρόνον ἐν αὐτῷ τῷ περιβόλῳ τοῦ ἐθνικοῦ συνεδρίου ἀπειλούμεθα, καθ’ ὃν χρόνον ἀπηγορεύθη ἡ εἴσοδος τῶν Κρητῶν, ἐνῷ κατὰ τὸ 1864 ἐκ τῶν ἀλλοδαπῶν, ἐκ τῆς δούλης Ἑλλάδος ἐκαλοῦντο καὶ παρεκάθηντο ἐνταῦθα ἀντιπρόσωποι ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Ἀναγνώσατε τὸν λόγον τοῦ Κρητὸς πολιτικοῦ, ὅστις ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἵνα παράσχῃ τὴν πολύτιμον αὐτοῦ συνδρομήν, καὶ θέλετε παρατηρήσει, ὅτι καὶ ἐκεῖνος ὁμολογεῖ ὅτι δὲν ἦτο ἡ κατὰ τὸ ἄρθρον 107 Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ αὐτή, ἀλλὰ συνέδριον κληθὲν κατ’ ἀνάγκην συνεπείᾳ τῆς ἐπαναστάσεως, ἡ ὁποία, λέγει, δὲν εἶχε πρόγραμμα, καὶ δὲν εἶχε καὶ πολιτικὸν νοῦν. Ἀλλὰ ποῖον πρόγραμμα, κύριε Βενιζέλε, ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἡ ἐπανάστασις, ὅτε ὁ λαὸς ἐξηγείρετο συντετριμμένος ἕνεκα ἀλλεπαλλήλων προσβολῶν, τὰς ὁποίας ἐπὶ ὁλόκληρον ἤδη ἔτος ὑφίσταται; Ὁ στρατός, ὁ ὁποῖος ἐπροπηλακίσθη, ποῖον πρόγραμμα ἠθέλετε νὰ ἔχῃ; Ἔχουσι προγράμματα αἱ ἐπαναστάσεις; Ἐγὼ εἶμαι, Κύριοι, ἐκ τῶν μᾶλλον συντηρητικῶν, ἀλλ’ ἐβασάνισα τὴν ψυχήν μου, διὰ νὰ εὕρω ποία ἆρά γε θὰ ἦτο ἡ ὀρθὴ γνώμη καὶ τίς ἡ ἔννοια τοῦ χαρακτηρισμοῦ καὶ τῆς διακρίσεως τῆς Συνελεύσεως, ὡς συνεκλήθη καὶ παρίσταται. Καταδιωχθεὶς καὶ ἐγὼ ὑπὸ τῶν κομμάτων καὶ περιπλανώμενος ἤδη μεταξὺ τῶν ἀνεξαρτήτων, ἐσχημάτισα εἰλικρινῶς τὴν πεποίθησιν, ὅτι προτιμότερον βεβαίως ἡ συνελθοῦσα διὰ πραξικοπήματος Βουλὴ νὰ ἀναλάβῃ ὁλόκληρον τὴν δύναμιν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, ἵνα προβῇ εἰς θεμελιώδεις μεταβολάς, παρὰ ὑπὸ τὸ πρόσχημα Βουλῆς Ἀναθεωρητικῆς (Εὖγε, εὖγε), ἵνα καταγίνωμεν εἰς τὴν βελτίωσιν ἀστείων διατάξεων, διὰ τὰς ὁποίας ἐγὼ ἀηδιάζω καὶ νὰ ἀσχοληθῶ. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀναγκασθεὶς ἐκ τῶν σφοδρῶν ἐπιθέσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶπεν ὅτι δὲν εὑρισκόμεθα εἰς ἀνωμαλίαν τινὰ κυβερνητικήν, ὅτι τὸ Κράτος δὲν μετέβαλε πολίτευμα οὐδὲ τὸ καθεστὼς ἠλλοιώθη. Καὶ αὐτὸ τὸ πολίτευμα ἔχει μεταβληθῆ, κύριε Πρωθυπουργέ, διότι ἤθελον ἐρωτήσει, παραδείγματος χάριν, τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, πῶς εὑρίσκεται εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν. Ὁλόκληρον τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον παραμένει εἰς αὐτὸ τὸ ἕλος, ὅπως ὠνομάσθη ἡ θέσις αὕτη ἄλλοτε ὑπό τινος Βουλευτοῦ, διατί εἶναι συντετριμμένον μὲ φυσιογνωμίαν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ παραδώσωσιν ἐντὸς ὀλίγου τὸ πνεῦμά των, καὶ πῶς εἶναι ἐνταῦθα; Τὸ πολίτευμα, κύριε Πρωθυπουργέ, ἀναμφιβόλως μετεβλήθη ἀφ’ ὅτου νέος τροχὸς προσετέθη εἰς τὴν κυβερνητικὴν μηχανήν· ὁποῖος εἶναι αὐτὸς ὁ τροχός; Ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ τελευταῖον αὐτοῦ ἔγγραφον ἀνέγραψε 16 νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἠξίου νὰ ψηφίσῃ ἡ Βουλή, ἐδημοσιεύοντο δὲ καὶ διὰ τοῦ τύπου. Ἐγὼ ἄλλοτε εἶχον συνεργασθῆ μετὰ τῶν κ. κ. Ῥέπουλη καὶ Νέγρη εἰς τὸν νόμον περὶ συντάξεων τῶν σιδηροδρομικῶν ὑπαλλήλων. Διετέλουν δὲ πρόεδρος τοῦ Συνδέσμου τῆς ἐντίμου ἐκείνης ἐργατικῆς τάξεως, ὅτε εἶδον εἰς τὸν κατάλογον τῶν νομοσχεδίων τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου, ὅτι ἐζητεῖτο νὰ τροποποιηθῇ ὁ νόμος περὶ συντάξεων πρὸς βλάβην τῶν σιδηροδρομικῶν, καὶ ἠναγκάσθην νὰ μεταβῶ ποῦ; Οὐχὶ βεβαίως εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, διότι μεταβὰς καὶ ἐκεῖ διέκρινα τελείαν παράλυσιν ἐξουσίας καὶ ἀδυναμίαν. Ἠναγκάσθην νὰ μεταβῶ εἰς τὸ τμῆμα τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου, νὰ συζητήσω μετὰ μελῶν αὐτοῦ. Ὡμολόγησεν ὁ κ. Ζορμπᾶς, ὅτι μετὰ σπουδῆς κακῶς ὑπεβλήθη ἡ ἀξίωσις συνεπείᾳ μονομερῶν ἐνεργειῶν, ἐσώθη δὲ τὸ ταμεῖον τῶν σιδηροδρομικῶν ὑπαλλήλων, διότι ὁ Σύνδεσμος ηὐδόκησε καὶ ἐπεβλήθη, διότι αὐτὸς ἦτο ἡ διοίκησις, αὐτὸς ἦτο ἡ Κυβέρνησις, αὐτὸς ἦτο τὸ πᾶν, μολονότι εἰς τὰ πράγματα ὑπῆρχον πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐστεροῦντο οὔτε θελήσεως οὔτε πείρας οὔτε πατριωτισμοῦ. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ὅμως ἐκείνην ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος ἦτο ἐν ἰσχύϊ, αὐτὸς ἦτο τὸ Κράτος ἐν Ἑλλάδι, καὶ ἔρχεσθε ὑμεῖς νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν εἶχε μεταβληθῆ τὸ πολίτευμα; Εἶχε βεβαίως ῥιζικῶς μεταβληθῆ, καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ὡς διέξοδος ἐθεωρήθη ἡ σύγκλησις διπλῆς Βουλῆς. Δι’ αὐτὸ θὰ προετίμων ἐγὼ κατόπιν ἐπαναστάσεως Συντακτικὴν Συνέλευσιν. (Εὖγε, εὖγε). Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία, οὐδεμίαν ἐκ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων ἤθελε σαλεύσει (Μάλιστα, μάλιστα), ἀλλ’ ἤθελε σεβασθῆ τὸν τύπον τοῦ πολιτεύματος, διότι καὶ ἡ ἐπανάστασις δὲν ἐσκόπει τοιαύτην μεταβολήν, διότι, ἂν ἤθελε τοιαύτην μεταβολήν, θὰ ἐξετέλει αὐτὴν πρὶν ἢ συνέλθῃ ἡ διπλῆ Βουλή. Οὐδαμοῦ δὲ κἂν ἠκούσθη, ὅτι ἡ ἐκραγεῖσα ἐπανάστασις ἀπέβλεπεν εἰς ἀνατροπὴν τῆς Βασιλείας. Ἐγὼ δὲ δύναμαι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ δηλώσω, ὅτι ἐπὶ ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ συνεργασθῶ μετὰ τοῦ Βασιλέως ὡς σύμβουλος Αὐτοῦ, ἐξετίμησα τὴν πεῖραν Αὐτοῦ, καὶ ὁμολογῶ, ὅτι θὰ ἦτο ἔγκλημα, ἐὰν καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα ἠθέλομεν ἐπιβουλευθῆ τὴν Δυναστείαν. Λοιπόν, ἀφοῦ δυνάμεθα νὰ εἴμεθα ἀσφαλεῖς, ὅτι οὐδένα κίνδυνον διατρέχουσιν οἱ θεμελιώδεις αὐτοὶ θεσμοί, ὅτι καὶ ἡ Ἐκκλησία δὲν θὰ θιχθῇ τὸ παράπαν, ὅτι οὐδένα κίνδυνον διατρέχει ἡ Διαδοχή, καὶ γενικῶς αἱ θεμελιώδεις ἀρχαὶ τοῦ Συντάγματος, νομίζω ὅτι ἀκινδύνως δυνάμεθα νὰ χαρακτηρίσωμεν τὴν Βουλὴν ὡς Συντακτικήν. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη τάχα ἐκ τῶν προτέρων νὰ χαρακτηρισθῇ ἡ Βουλὴ ὡς Συντακτική; Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ συζητηθῇ, ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ κλονίσῃ τὴν πεποίθησιν ἡμῶν, εἶναι ἂν διὰ ψηφοφορίας θὰ ἠδυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τοιοῦτον χαρακτηρισμόν. Ἠκούομεν, Κύριοι, μετὰ κόρου, ὅτι ἡ Βουλή, χαρακτηριζομένη ὡς ἄνωθεν, θὰ εἶναι καὶ εὐρεῖα κατὰ τὴν δικαιοδοσίαν αὑτῆς, ὅτε θὰ προβῇ καὶ εἰς νομοθετικὴν ἐργασίαν. Ἐὰν πρόκειται νὰ ὑποβληθῇ τοιαύτη πρότασις, ἐγὼ βεβαίως θὰ εἶμαι ἐναντίος, διότι ἐσχημάτισα τὴν ἰδέαν, ὅτι ὑπάρχει πλάνη τεραστία ἐπιστημονικῶς διὰ διακρίσεως Ἀναθεωρητικῆς καὶ Συντακτικῆς Βουλῆς. Τὸ δημόσιον Δίκαιον, Κύριοι, δύο μόνον ἐξουσίας ἀναγνωρίζει, τὴν νομοθετικὴν καὶ τὴν συντακτικήν. Ἡ ἀναθεώρησις διατάξεων τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου δὲν ἀποτελεῖ ἐξουσίαν ἀνεξάρτητον· εἶναι ἁπλῶς ἐνέργεια καὶ πρᾶξις προερχομένη ἐκ τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας, ἥτις εἶναι ἡ κυριαρχία τοῦ λαοῦ. Ἡ διαίρεσις ἄρα, εἰς ἣν ἐξωθούμεθα, Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἀνεξαρτήτου τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας, εἶναι ἀπὸ ῥίζης ἐσφαλμένη, καὶ δὲν πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς αὐτήν, ἥτις προϋποθέτει ἄγνοιαν τῶν στοιχείων τοῦ δημοσίου Δικαίου. Ἡ συζήτησις αὕτη δυστυχῶς προεκλήθη ὑπὸ τοῦ τύπου τῆς ὁρκοδοσίας, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ παρακαμφθῇ καὶ νὰ συζητηθῇ μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Συνελεύσεως ὡς Σώματος. Ἤθελον δ’ ἐπιστήσει τὴν προσοχὴν ὑμῶν εἰς τὸ ἄρθρον 64. Τί θέλετε νὰ βεβαιώσωσι διὰ τοῦ ὅρκου οἱ Βουλευταί; «Ὁμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας καὶ Ὁμοουσίου καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν πατρίδα καὶ εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα, ὑπακοὴν εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου». Εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι σοβαρὸς ὅρκος ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον πρόκειται καὶ δύναται ἀμέσως νὰ ἀκρωτηριασθῇ ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον; Ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ δώσωμεν ὅρκον ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον κατ’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θεωροῦσιν ὅτι πρόκειται περὶ Συντακτικῆς Συνελεύσεως, δὲν ὑφίσταται, ἀλλὰ καὶ κατ’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ εἰσαγάγωσι τὴν διάκρισιν τῆς Ἀναθεωρητικῆς, ὁ ὅρκος εἶναι ἐντελῶς ἄσκοπος, διότι πρόκειται τὸ Σύνταγμα νὰ μεταρρυθμισθῇ εὐρέως; Κύριοι, αὐταὶ εἶναι αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας ἐθεώρησα καλὸν νὰ ὑποβάλω, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει ἐπὶ μακρὸν νὰ κατατρίβωμεν τὸν χρόνον εἰς θεωρίας, αἱ ὁποῖαι οὐδὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα δύνανται νὰ ἔχωσιν.

§69Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ὀλίγας μόνον λέξεις θὰ προσθέσω. Δὲν πρόκειται νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ θέματος. Παρηκολούθησα μετὰ πολλῆς προσοχῆς καὶ εὐλαβείας τὰς ὁμιλίας ὅλων τῶν ὁμιλησάντων, ἰδιαιτέρως δὲ πάντων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὡς ἐκ τοῦ ἰδιαιτέρου αὐτῶν ἐπαγγέλματος ἔχουσιν ἐγκύψει περισσότερον εἰς συνταγματικὰ ζητήματα. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσιν ἐν τούτοις ὅλοι νὰ ἐκφράσω μίαν ἀπορίαν, ὅτι περισσότερον τῶν πραγμάτων ἐξήτασαν τὰς θεωρίας, καὶ νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον, πολὺ δὲ περισσότερον, ὅταν τοῦτο ἀποτελῇ ἐθνικὴν Συνέλευσιν, δὲν εἶναι οὔτε Ἀκαδημία οὔτε Πανεπιστήμιον. Εἶναι ἡ αἴθουσα, ἐντὸς τῆς ὁποίας, μελετώμενα τὰ πολιτικὰ ζητήματα ἀπὸ τῆς σκοπιμότητος καὶ τῆς πρακτικῆς ὄψεως αὐτῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ τύχωσι τῆς λύσεως ἐκείνης, ἡ ὁποία εἶναι ἀπαραίτητος διὰ τὴν συμφέρουσαν ἐξέλιξιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ἀνεμίχθην καὶ ἐγὼ εἰς τὴν συζήτησιν πρὸ ἡμερῶν, εἰπὼν ὀλίγα. Βλέπων ὅμως τό γε νῦν ἔχον τὴν συζήτησιν φερομένην πρὸς τὸ τέρμα αὐτῆς καὶ ἀντιλαμβανόμενος ἐξ ὅσων δεδομένων ἠμπορεῖ τις νὰ ἔχῃ, ὅτι ἡ μέλλουσα ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφασίσῃ τὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος, δὲν θὰ εἶναι οὔτε δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας ἐξησφαλισμένον διὰ τὸ ἓν ἢ τὸ ἄλλο μέρος, οὔτε μεταβολὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ εἰς τὰς γνώμας καὶ τὰς πεποιθήσεις τῶν ἐχόντων τοιαύτας μέχρι τοῦδε ἐκ τῆς ἐρεύνης τῶν πραγμάτων, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἡμεῖς ἰδίως ὑπεστηρίξαμεν ἐνώπιον τοῦ λαοῦ τὴν Συντακτικὴν Συνέλευσιν, νομίζω ἐμαυτὸν ὑπόχρεον νὰ διατυπώσω πρὸς ὑμᾶς τὴν γνώμην μου, ὅτι τὸ μεγαλείτερον ὅπλον, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀντιτάξωμεν εἰς τοὺς ὑποστηρίζοντας τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν, λείπει ἀπὸ τὰς χεῖράς μας, καὶ τὸ ὅπλον τοῦτο εἶναι ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων. Καὶ ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων λείπει ἐφ’ ὅσον δὲν δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν ὡρισμένα στοιχεῖα ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἶμαι βέβαιος καὶ διὰ πολλὰ μὲν ἄλλα στοιχεῖα, ἀλλ’ ἰδίως δι’ ἕν, τὸ ὁποῖον θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε σήμερον νὰ ἀποσιωπήσω, τὸ ὁποῖον θὰ ζητήσω νὰ κατατεθῇ ἐνώπιον τοῦ συνεδρίου τούτου, ὅτι θὰ εἶναι στοιχεῖον τοιοῦτον, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ λυθῇ ὁριστικῶς τὸ ζήτημα, ἂν δηλαδὴ ἡ Συνέλευσις δέον νὰ ᾖ Συντακτικὴ ἢ Ἀναθεωρητική. Ἐπὶ πλέον τὸ στοιχεῖον τοῦτο, τὸ ὁποῖον θὰ ζητήσω καὶ τὸ ὁποῖον δὲν δύναμαι νὰ ζητήσω ἐφ’ ὅσον δὲν ὡρκίσθημεν, τὸ στοιχεῖον ἐκεῖνο θὰ ἀποδείξῃ, ὅτι, ἐὰν πρέπῃ νὰ γίνῃ Συντακτικὴ ἡ Συνέλευσις, πρέπει νὰ γίνῃ ἀκριβῶς διὰ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν λέγουσιν ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ Συντακτική. Οἱ φόβοι, τοὺς ὁποίους ἐκφράζουσι, καὶ αἱ ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας δίδουσιν οἱ λέγοντες ὅτι δὲν πρέπει ἡ Συνέλευσις νὰ γίνῃ Συντακτική, τοῦτο εἶναι τὸ ἰσχυρότερον ὅπλον κατ’ αὐτῶν. Τοῦτο θὰ ἀποδειχθῇ ἐκ τῶν στοιχείων, τὰ ὁποῖα θὰ ζητήσωμεν καὶ τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις θὰ σπεύσῃ βεβαίως νὰ παράσχῃ ἡμῖν. Τὰ στοιχεῖα ταῦτα βεβαίως ἐν πολλοῖς δὲν τὴν ἀφορῶσιν, ἀλλ’ ἀφορῶσι τὴν ὅλην ἐξέλιξιν τῆς πολιτικῆς ταύτης περιόδου, καὶ τὴν ὁποίαν περίοδον ὁ λαὸς ὀφείλει νὰ γνωρίσῃ κατὰ βάθος, διότι, μόνον ὅταν γνωσθῇ καλῶς τὸ νόσημα, ἐκ τοῦ ὁποίου πάσχομεν, τότε καὶ θὰ θεραπευθῇ ὁ τόπος. Διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους σήμερον δὲν θ’ ἀναπτύξω, μὴ θέλων νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν οὐσίαν τῆς συζητήσεως, καὶ εἰς τοὺς ὁποίους θὰ προσέθετον δύο ἢ τρεῖς οὐσιώδεις, φρονῶ, ὅτι ἡ ψηφοφορία αὕτη, ἡ ὁποία, κατὰ τὴν γνώμην ὅλων ἀναμφιβόλως, πρόκειται νὰ ἀποφασίσῃ τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ, αὐτὴ ἡ ψηφοφορία δὲν εἶναι συμφέρον νὰ γίνῃ, ἐφ’ ὅσον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται ἐδῶ, δὲν ἀπολαύουσι τῆς ἐγκύρου ἀναγνωρίσεως. Διότι, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει πιθανότης νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ μία λύσις ἢ ἡ ἄλλη διὰ δύο, τριῶν ἢ πέντε ψήφων, αὐταὶ δὲ αἱ ὀλίγισται ψῆφοι ἠμπορεῖ νὰ ἀνήκωσιν εἰς πρόσωπα, τὰ ὁποῖα νὰ μὴ παρακάθηνται ἐγκύρως ἐνταῦθα, νομίζω ὅτι θὰ ἦτο πολὺ τολμηρὸν διὰ τὴν εὐθύνην μας ἀπέναντι τοῦ ἔθνους τὸ νὰ προβῶμεν ἀπὸ τοῦδε εἰς τὴν ὁριστικὴν ἀπόφασιν. Εἶναι τοῦτο, Κύριοι, ἄξιον πολλῆς προσοχῆς. Τελευταῖον λόγον, οὐχὶ βεβαίως ἰσχυρὸν ὅσον οἱ προηγούμενοι καὶ ἰδίως ὅσον ὁ πρῶτος, ἔχω καὶ τοῦτο, ὅτι τὸ συμπέρασμα τῆς συζητήσεως αὐτῆς θὰ εἶναι κατ’ ἀνάγκην τὸ κεφαλαιῶδες μέρος τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον· κατ’ ἀνάγκην ἑπομένως εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην νομίζω ὅτι ἔχει τὴν θέσιν της ἡ συζήτησις περὶ τῆς μορφῆς, τὴν ὁποίαν θὰ λάβῃ τὸ συνέδριον.

§70ΣΠ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Διατί δὲν μᾶς τὰ εἴπετε χθὲς αὐτά;

§71Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Τί θέλετε νὰ κάμω; Ἔπρεπεν ἴσως νὰ τὰ εἴπω, διότι ὅμως προηγήθη συζήτησις μιᾶς ἡμέρας, σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ χαθῇ ὁλόκληρος ἡ ὑπόθεσις; Δὲν τὰ εἶπον διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι δὲν κατεῖδον χθὲς τόσον ἐπιτακτικὴν τὴν ἀνάγκην· σήμερον ὅμως τὴν βλέπω κατάφωρον. Λέγω δὲ ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ πεποίθησις εἰς τὰς ἰδέας, ἐὰν ὑπάρχῃ διάθεσις, ὅπως μὴ ὑποτιμῶμεν τὰς σκέψεις τῶν ἄλλων, τοὐναντίον δὲ νὰ ἐξάγωμεν καὶ ἰδικά μας συμπεράσματα ἀπὸ ὅσα ἀκούομεν, καὶ αὐτὰ τὰ συμπεράσματα νὰ μὴ εἶναι μόνον ἀποκρυστάλλωσις τῶν ἀτομικῶν πεποιθήσεων, τὰς ὁποίας ἔχει ἕκαστος, ἀλλὰ τοῦ πορίσματος, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἐξαχθῇ ἐκ τῆς ὅλης συζητήσεως, νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὸ συνέδριον αὐτό, ἔχον ἄλλως ἀπόλυτον εἰς ἑαυτὸ πεποίθησιν περὶ τῆς μελλούσης πορείας του, νὰ ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν, ἵνα συνεχίσῃ αὐτὴν εὐθὺς μετὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ Προεδρείου, δεδομένου ὄντος ὅτι τότε μὲ τὸν ὁριστικὸν Πρόεδρον ἡ διεύθυνσις τῆς συζητήσεως ἐν γένει — χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἐκφράσω καμμίαν στενοχωρίαν διὰ τὸν ἀξιότιμον προσωρινὸν Πρόεδρον, ὁ ὁποῖος εἶναι τοὐναντίον ἄξιος πολλῶν εὐχαριστιῶν — ἀναμφιβόλως θέλει εἶναι πολὺ κανονικωτέρα. Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ θέσω ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς σχετικὴν πρότασιν.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ψηλογαλάνης ἔχει τὸν λόγον.

§73Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Θὰ ὑποβάλῃ πρότασιν.

§74Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Νὰ ἀναγνώσω, ἐὰν θέλητε, τὴν πρότασιν: «Ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἐπιφυλαττομένη νὰ συνεχίσῃ τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ χαρακτῆρος αὐτῆς ὡς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἢ Συντακτικῆς Συνελεύσεως μετὰ τὸν ὁριστικὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, ἀποφασίζει, ὅπως τὰ μέλη αὐτῆς ὀμόσωσι τὸν ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 64 τοῦ Συντάγματος κεκανονισμένον ὅρκον».

§75Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ὅπως ἔρχεται αὐτὴ ἡ πρότασις, ἐννοεῖτε ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ἂν θέλομεν νὰ ὁρκισθῶμεν ἢ ὄχι, ἐνῷ ἐννοεῖτε τὸ ἀντίθετον, ὅτι νὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν, νὰ καταρτισθῇ τὸ Σῶμα καὶ κατόπιν νὰ συζητήσωμεν περὶ τοῦ χαρακτῆρος τοῦ Σώματος. Δύνασθε νὰ ὑποβάλητε μίαν πρότασιν ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως μετὰ τὴν ὁρκωμοσίαν, μετὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν καὶ τὴν σύνταξιν τοῦ Σώματος. Ὑπὸ τοιούτους τύπους δύνασθε νὰ τὴν ὑποβάλητε. Ὑποβάλλοντες αὐτὴν τὴν πρότασιν, ἐννοεῖτε ὅτι κάμνομεν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς καὶ συνεπείᾳ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς πρόκειται νὰ ὁρκισθῶμεν καὶ οὐχὶ δυνάμει τοῦ Συντάγματος, ἐνῷ δὲν θέλετε νὰ εἴπητε τοῦτο, νομίζω.

§76Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Νομίζω ὅτι εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τὸ ὄντως κἄπως ὀξύ, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται ἡ συζήτησις, διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ ἕν καλὸν ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ὅλοι βεβαίως θέλουσιν, εἶναι ἀνάγκη ἡμεῖς μέν, οἱ ὁποῖοι ἔχομεν τὴν ἰδέαν τῆς Συντακτικῆς, νὰ ἐνδώσωμεν εἰς αὐτὸ ἐδῶ τὸ ἀβλαβὲς σημεῖον, νὰ δώσωμεν δηλαδὴ αὐτὸν τὸν ὅρκον, ἀλλὰ καὶ ὑμεῖς νὰ μὴ ἐπιμείνητε εἰς τὸ νὰ μὴ γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ πρότασις.

§77Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Θὰ ζητήσωμεν ἀπὸ σᾶς τὴν ἄδειαν, διὰ νὰ δώσωμεν τὸν συνταγματικὸν ὅρκον!

§78Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Κανείς, κύριε Ράλλη, δὲν θὰ ζητήσῃ κανενὸς τὴν ἄδειαν, ἀλλὰ λέγω ὅτι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν αἱ ἀντιγνωμίαι ἔφθασαν εἰς τὸ σημεῖον αὐτό, πρέπει νὰ ἐνδώσωμεν ἀμφότεραι αἱ μερίδες, οὐδὲν ἑκάστης ἐχούσης νὰ χάσῃ ἐκ τούτου.

§79Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ὅτε ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ὁμολογεῖτε, ὅτι δὲν ὑπάρχει Σῶμα συντεταγμένον, καὶ ἑπομένως δὲν ὑπάρχει τίποτε, δὲν δύναται νὰ ληφθῇ ἀπόφασις. Ὅτε ζητεῖτε λοιπὸν νὰ ληφθῇ ἀπόφασις, ἀντιφάσκετε πρὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγετε. Εἶναι Σῶμα ἢ δὲν εἶναι;

§80Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἐὰν δὲν εἴμεθα τίποτε, τότε διατί σεῖς παραμένετε ἐδῶ; διατί παρακολουθεῖτε τὰς συζητήσεις τοῦ Σώματος αὐτοῦ; διατί ἔχομεν Πρόεδρον; διατί παρευρίσκεται ἡ Κυβέρνησις ἐδῶ; Δὲν πρόκειται νὰ παίξωμεν μὲ τὰς λέξεις, Κύριοι. Ἐγὼ νομίζω ὅτι προσφέρω μίαν ὑπηρεσίαν καὶ ἐκτελῶ τὸ καθῆκόν μου, ὑποβάλλων τὴν πρότασιν ταύτην.

§81Ν. ΣΤΑΜΑΤΙΑΔΗΣ. Δώσατέ την εἰς τὸν Πρόεδρον, Κύριε.

§82Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀπαράδεκτος ἐντελῶς.

§83Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἑκατέρωθεν ἀποκρούεται.

§84Δ. ΤΣΑΤΣΟΣ. Ἀνερχόμενοι διὰ νὰ δικαιολογήσητε τὴν ὑποβολὴν τῆς προτάσεώς σας εἴπετε, ὅτι πρὸ τοῦ καταρτισμοῦ τοῦ Σώματος δὲν δυνάμεθα νὰ λαμβάνωμεν ἀποφάσεις ἐπὶ τοιούτου σοβαροῦ ζητήματος· ἐν τούτοις ἔρχεσθε καὶ διὰ τῆς προτάσεώς σας οὐδὲν ἄλλο προτείνετε εἰμὴ ἀπόφασιν τοῦ Σώματος, διὰ νὰ δώσωμεν ἢ νὰ μὴ δώσωμεν τὸν ὅρκον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον μᾶς ἐπιβάλλει τὸ Σύνταγμα νὰ δώσωμεν, καὶ τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ἐρχόμεθα νὰ δώσωμεν πρὸ τῆς ἀναλήψεως τῶν καθηκόντων μας, ὅπως λέγει τὸ Σύνταγμα, ἤλθομεν καὶ ἐδώκαμέν τινες ἐξ ἡμῶν τὸν ὅρκον ἐκεῖνον. (Σφοδραὶ διαμαρτυρίαι δεξιόθεν). Φρονῶ λοιπόν, κύριε συνάδελφε, ὅτι ἠδύνατο ἡ πρότασις ὑμῶν νὰ μεταρρυθμισθῇ οὕτω πως, ὥστε νὰ δώσωμεν τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον μᾶς ἐπιβάλλει τὸ Σύνταγμα, τὸν ὁποῖον ἐδώσαμέν τινες ἐξ ἡμῶν. (Νέαι διαμαρτυρίαι καὶ ἀντιρρήσεις).

§85Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι τὴν πρότασιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον, ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ ὑποστηρίξω διὰ τῶν ὀλίγων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶπον. Ἐὰν δ’ ὑμεῖς κρίνητε ἄλλως, τὸ ζήτημα διαφέρει, καὶ πράξατε ὅ,τι νομίζετε.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ψηλογαλάνης ἔχει τὸν λόγον.

§87Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ κάμωμεν 5 λεπτῶν διακοπήν, διὰ νὰ ἀναπνεύσωμεν.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά, Κύριοι. (Γίνεται διακοπὴ πέντε λεπτῶν, μεθ’ ὃ ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις).

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ Ἀλεξανδρῆς.

§90ΑΠ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Τὰ μέλη τῶν νομοθετικῶν Σωμάτων δὲν εἰσέρχονται εἰς τὸν περίβολον τοῦτον εἰμὴ διὰ τῆς ἀνακηρύξεως τοῦ Πρωτοδικείου, ἥτις δὲν φέρει εἰμὴ τὴν ἐπίσημον σφραγῖδα, ὅτι οὗτοι εἶναι οἱ ἐκλεκτοὶ τοῦ λαοῦ. Ἡ ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων ὅμως τοῦ λαοῦ ἀποδοχὴ τῆς ἐντολῆς αὐτοῦ γίνεται διὰ τῆς δόσεως τοῦ ὅρκου. Ὁ ὅρκος δὲν δίδεται, εἰμὴ διὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, μεθ’ ὃν τὸ Σῶμα τοῦτο ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιληφθῇ τῶν κυρίων αὐτοῦ καθηκόντων. Τὰ καθήκοντα δὲ ταῦτα εἶναι γνωστὸν ποῖα εἶναι. Ἀλλὰ μεταξὺ αὐτῶν, ὡς πάρεργα ὅμως καθήκοντα τοῦ Σώματος, ἐθεωρήθησαν καὶ τὰ δικαστικὰ τοιαῦτα. Καὶ ὑπῆρξεν ἡ νομολογία, ἡ ἑρμηνεία ἐπὶ τῆς δόσεως τοῦ ὅρκου, ὅτι ὀφείλει τὸ Σῶμα νὰ δώσῃ τοῦτον προτοῦ ἐπιληφθῇ τῶν δικαστικῶν αὐτοῦ καθηκόντων. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, ὅπερ ἤγειρεν ἐνταῦθα τὴν συζήτησιν μεταξὺ ἡμῶν ἐπὶ τῇ δόσει τοῦ ὅρκου, εἶναι ὄχι ἡ ὑποχρέωσις, τὴν ὁποίαν αἰσθανόμεθα, ὅπως δώσωμεν τὸν ὅρκον διὰ τὰ πάρεργα δικαστικὰ καθήκοντα, ἀλλ’ ἡ ὑποχρέωσις, ὅπως, προτοῦ ἀρχίσωμεν τὸ κύριον ἡμῶν ἔργον, τὸ συνταγματικὸν εἴτε ἄλλο εὐρύτερον, ὅπως καθορισθῇ ἡ μορφὴ τοῦ συνεδρίου τούτου. Ἐπειδὴ ὅμως, Κύριοι, ἡ συζήτησις αὕτη δὲν ἐνδιαφέρει τὰ κύρια τοῦ Σώματος τούτου ἔργα, διότι μετ’ ὀλίγον θέλομεν κληθῆ, ὅπως ἐκτελέσωμεν δικαστικὰ τοιαῦτα, θὰ ἦτο εὐκταῖον, ὅπως προχωρήσῃ τὸ Σῶμα εἰς τὰς κυρίας αὐτοῦ ἐργασίας, ὅπως ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι εἶναι πρόωρος, διότι δὲν πρόκειται νὰ ἐκτελέσῃ τὰ κύρια ἔργα αὐτοῦ, ἀλλὰ τὰ δικαστικά, καὶ δύναται τὸ Σῶμα νὰ δώσῃ ὅρκον σήμερον ἐκτελέσεως τῶν δικαστικῶν ἔργων ἐπιφυλασσόμενον, ὅπως συζητήσῃ τὴν μορφὴν τοῦ συνεδρίου τούτου μετὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν δικαστικῶν τούτων ἔργων, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ κρίνῃ διὰ τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἐκλογῶν. Τὴν τοιαύτην ἀπόφασιν τὸ Σῶμα πρέπει νὰ λάβῃ. Ἡ δόσις τοῦ ὅρκου δὲν εἶναι εἰμὴ ἀπόφασις τῶν μελῶν, ἑνὸς ἑκάστου. Ἕκαστον μέλος ἐρχόμενον ἐνταῦθα νὰ δώσῃ τὸν ὅρκον πρὸς τοῦτο καὶ ἀποφασίζον τοῦτο ἔχει τὸ δικαίωμα ὄχι μόνον νὰ τὸ εἴπῃ διὰ τῆς θέσεως τῆς χειρὸς ἐπὶ τοῦ Εὐαγγελίου, ἀλλὰ καὶ διὰ προφορικῆς ἐκδηλώσεως τῆς γενικῆς βουλήσεως τοῦ Σώματος. Ἀλλ’ ἐπειδὴ δυστυχῶς ἡ λέξις ἀποφασίζει τοῦ Σώματος τούτου ἐθεωρήθη ὡς λέξις, ἡ ὁποία προσκρούει εἰς τὸν ἐν γένει χαρακτηρισμὸν τῆς μορφῆς τοῦ Σώματος, διὰ τοῦτο ὑποβάλλω πρότασιν, ὅπως ἀντὶ τῆς λέξεως ἀποφασίζει, τὴν ὁποίαν ἐνέχει ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς τοῦ κ. ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος συναδέλφου, τεθῇ ἡ λέξις προβαίνει· ἡ δὲ πρότασις ἡ ἰδική μου ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἐπιφυλασσομένη νὰ συνεχίσῃ τὴν συζήτησιν τοῦ χαρακτηρισμοῦ ἑαυτῆς ὡς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἢ Συντακτικῆς Συνελεύσεως μετὰ τὸν ὁριστικὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ Σώματος, προβαίνει εἰς δόσιν τοῦ ὅρκου τῶν μελῶν αὐτῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 64 τοῦ Συντάγματος».

§91ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δηλώσαντες, Κύριοι, τὴν γνώμην ἡμῶν, ὅτι ἀποτελοῦμεν Συνέλευσιν Συντακτικήν, δικαίωμα ἔχομεν νὰ χαράξωμεν ἴδιον κανονισμόν, δικαίωμα ἔχομεν νὰ συζητήσωμεν, δικαίωμα ἔχομεν, κατὰ τὴν γνώμην πάντως ἡμῶν, καὶ νὰ προβῶμεν καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν.

§92ΣΠ. ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Ὅταν εἶναι κατηρτισμένη ἡ Βουλή, τότε ἔχετε τὸ δικαίωμα.

§93ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δηλώσαντες, ὅτι θεωροῦμεν τὴν Συνέλευσιν Συντακτικήν, δικαίωμα ἔχομεν, οἱανδήποτε στιγμὴν ἂν ἡμεῖς θέλωμεν, νὰ θεωρήσωμεν τὸ Σῶμα κατηρτισμένον.

§94ΕΥΣΤ. ΒΕΡΡΟΙΩΤΗΣ. Τὸ σῶμα τὸ ἰδικόν σας. (Ἱλαρότης).

§95ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κατὰ τὴν γνώμην ἐμοῦ δὲν συζητεῖται ζήτημα ὅρκου. Κατὰ τὴν προσωπικήν μου γνώμην δὲν ὑφίσταται ζήτημα τοιοῦτο. Θὰ ἤμην διατεθειμένος νὰ δώσω τὸν ὅρκον εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, μολονότι εἶμαι συντακτικώτατος, ὄχι ἁπλῶς συντακτικός. Ἐπίσης δὲν θὰ εἶχον ἀντίρρησιν νὰ ἀνεβάλλετο εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἡ συζήτησις περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τοῦ Σώματος, ἀφοῦ ὅμως ἅπαξ ἤρξατο ἡ συζήτησις, καὶ ὁλόκληρος ἡ προσοχὴ τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ ἔξω κόσμου εἶναι ἐστραμμένη περὶ τοῦ ποίαν θὰ λάβωμεν ἀπόφασιν περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς Συνελεύσεως, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀναβάλωμεν. Ἐγένετο λόγος ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος περὶ τῶν δικαστικῶν ἡμῶν ἔργων. Καὶ τίς ἐβεβαίωσεν αὐτόν, ὅτι ἴσως τὸ Σῶμα, ἀφοῦ ἤθελε χαρακτηρίσει ἑαυτὸ συντακτικόν, δὲν ἤθελεν ἀποφασίσει δι’ ἑτέρου ψηφίσματος νὰ ἐπικυρώσῃ πάσας τὰς ἐκλογάς;... Ἐγένετο λόγος ὑπ’ αὐτοῦ περὶ τοῦ ὅρκου. Καὶ τίς ἐβεβαίωσεν αὐτόν, ὅτι δὲν ἤθελεν ἀποφασίσει τὸ Σῶμα διὰ ψηφίσματος νὰ μὴ ὁρκισθῶμεν; Τὸ ζήτημα τὸ κύριον εἶναι τοῦτο· ἀφοῦ ἅπαξ ἤρχισεν ἡ συζήτησις, πρέπει νὰ τερματισθῇ· δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμένῃ τὸ ἔθνος ἐν ἀγωνίᾳ εὑρισκόμενον περὶ τούτου, ποῖος εἶναι ὁ χαρακτηρισμὸς ὁ προσήκων εἰς τὸ Σῶμα. (Εὖγε, εὖγε, καὶ χειροκροτήματα). Τὸ ἔθνος ἀγωνιᾷ νὰ μάθῃ, πότε θὰ διαλυθῶσι τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα τὸ συνέτριψαν.

§96Θ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ. Σεῖς τὸ συντρίβετε.

§97ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν ἔχετε καθόλου ἀντίληψιν τῆς καταστάσεως.

§98ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ ἔντιμος συνάδελφος ἓν μόνον ἐλησμόνησεν, ἀλλὰ τὸ ἓν τοῦτο εἶναι τὸ καιριώτατον, ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη, ἡ Συνέλευσις, τὸ συνέδριον, ὅπως θέλετε, ὀνομάσατε αὐτό, ἢ Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ἢ Συντακτικήν, δὲν εἶναι ταύτην τὴν στιγμὴν κυρία· διότι, ὅπως ὑπάρξῃ κυρία Συνέλευσις, Συνέδριον κύριον, Βουλὴ κυρία, πρέπει νὰ εἶναι βεβαιωμένον, ὅτι εἷς ἕκαστος ἡμῶν εἶναι νόμιμος ἀντιπρόσωπος.

§99ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βεβαιότατα. Εὖγε, εὖγε!

§100ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἐγὼ ἀμφιβάλλω πρῶτον δι’ ἐμέ—καὶ ἔπειτα διὰ πάντας τοὺς ἄλλους—, ὅτι εἶμαι νόμιμος ἀντιπρόσωπος. Δὲν γνωρίζω ἐγὼ ἂν ἐπιτρέπεται νὰ ἀποφανθῇ τις σήμερον ἐπὶ τῆς ἐμῆς ἐκλογῆς κατὰ τρόπον, ὅστις δύναται νὰ προσδώσῃ εἰς αὐτὴν κῦρος. Καί, ἐὰν δὲν γνωρίζω τοῦτο περὶ τῆς ἐμῆς ἐκλογῆς, κατὰ μείζονα λόγον ἀγνοῶ τοῦτο περὶ τῶν ἄλλων. Θὰ ἦτο δὲ σκανδαλώδης παραβίασις τοῦ δικαίου καὶ τῆς λογικῆς, ἂν ἐρχόμενοι ἐνταῦθα ἀνελαμβάνομεν ἀνεξέλεγκτοι νὰ συζητήσωμεν καὶ λύσωμεν τὰ μέγιστα τῶν ζητημάτων, ὅτε οὐδὲ τῶν ἐλαχίστων εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ ἐπιληφθῶμεν.

§101ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε, εὖγε!

§102ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶπεν ὁ κ. Βουλευτής, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὴν συζήτησιν καὶ πρέπει νὰ τελειώσωμεν. Ἀλλ’ ἐνθυμεῖται ὁ κ. Βουλευτής, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην ἐπὶ τῇ δηλώσει μου ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι δὲν πρέπει παντελῶς νὰ στενοχωρηθῇ ἡ συνείδησις ἐκείνων, οἵτινες ᾐσθάνοντο, ὅτι δὲν ἐπετρέπετο εἰς αὐτοὺς νὰ δώσωσι τὸν ὅρκον ὑπὸ τὸν αὐτὸν τύπον, ἂν μὴ δείξωσι πρότερον τὴν γνώμην αὐτῶν περὶ τῆς ἐννοίας, ἣν ἀποδίδουσιν εἰς τὴν τοιαύτην ὁρκοδοσίαν. Ἐκ τούτου εἰσήλθομεν εἰς τὴν συζήτησιν, ἥτις νῦν παρατείνεται· διὰ τοῦτον τὸν σκοπὸν καὶ ὄχι διὰ τὰς προτάσεις τὰς ἄλλας, αἵτινες ὕστερον ὑπεβλήθησαν. Τὸ ζήτημα ἠγέρθη, ὅπως, συζητούμενον εὐρέως, ἐπιτρέψῃ εἰς ἡμᾶς νὰ δώσωμεν ἔπειτα τὸν ὅρκον, οἱ μὲν ἁπλῶς καὶ ἄνευ ἐξηγήσεων, ἅτε καὶ ὑποτασσόμενοι εἰς τὸ ὄρθιον ὑφιστάμενον Σύνταγμα, οἱ δὲ μετ’ ἐξηγήσεων, ἅτε καὶ ἰσχυριζόμενοι ὅτι Σύνταγμα δὲν ὑφίσταται. Ἀλλὰ πόρισμα τῆς ὅλης συζητήσεως δυνατὸν εἶναι ἓν καὶ μόνον· ἡ ὑπὸ τὴν διάκρισιν τὴν τοιαύτην δόσις τοῦ ὅρκου, ἡ ἐν ἐλευθερίᾳ λῆξις τῆς συζητήσεως, ὅπως προβῶμεν ἀμέσως ἔπειτα εἰς τὴν δόσιν τοῦ ὅρκου. Πᾶν ἄλλο ἐκτὸς τούτου δὲν εἶναι μόνον ἄνομον, ἀλλὰ—καὶ ἡ προσβολὴ εἶναι μεγαλειτέρα—εἶναι ἄλογον· δὲν εἶναι μόνον ἄθεσμον, εἶναι καὶ παράλογον καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐπιτρέπεται. Καὶ ἀπορεῖ τις πῶς ἄνδρες τοιαύτης ἀξίας, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ὅτι ἔχει ὁ κ. Βουλευτής, ἰσχυρίζονται ἐνταῦθα, ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ κηρύξωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ὅτε δὲν δυνάμεθα νὰ βεβαιώσωμεν, ὅτι ἀποτελοῦμεν κἂν νομίμως Συνέλευσιν. (Χειροκροτήματα).

§103Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Εἶχον ζητήσει τὸν λόγον, κύριοι Βουλευταί, ἐν τῷ μεταξὺ ἐπὶ τῆς προτάσεως, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη διὰ τὴν δόσιν τοῦ ὅρκου· ὁ ἀξιότιμος ὅμως καὶ σεβαστὸς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μὲ ἀπήλλαξε κατὰ τὸ πλεῖστον τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους εἶχον νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν, θεωρῶν ὅτι κακῶς, κάκιστα φέρεται τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐτέθη, ποία εἶναι ἡ φύσις καὶ ποῖος ὁ χαρακτήρ, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν ἡμῶν, εἰς τὸ Σῶμα ἡμῶν. Ὑπεβλήθησαν προτάσεις ἑκατέρωθεν, ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ τοιοῦτος ἢ τοιοῦτος ὁ χαρακτηρισμὸς τοῦ Σώματος καὶ νὰ ὁρισθῇ ἡ δικαιοδοσία του τοιαύτη ἢ τοιαύτη. Ἀλλά, ἐπαναλαμβάνω μετὰ τὸν κ. Πρόεδρον, κατὰ τίνα τρόπον δύναται νὰ ληφθῇ ἀπόφασις εἴτε ἐκ μέρους τῶν ὑποστηριζόντων ὅτι εἶναι Συντακτικὴ Συνέλευσις εἴτε ἐκ μέρους τῶν ὑποστηριζόντων ὅτι εἶναι Ἀναθεωρητική; Ἀναντίρρητον ὅτι ἐκ μέρους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουσιν, ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶναι Ἀναθεωρητική, δὲν δύναται νὰ ληφθῇ ἀπόφασις, διότι κατ’ αὐτοὺς τὸ Σῶμα εἶναι Βουλή, ἡ δὲ Βουλὴ κατὰ τὸν νόμον πρέπει νὰ ὀμόσῃ πρῶτον, κατόπιν νὰ ἐξελεγχθῶσιν αἱ ἐκλογαί της, καὶ μετὰ τοῦτο δύναται νὰ λάβῃ οἱανδήποτε ἀπόφασιν. Ἀλλ’ ἄν, Κύριοι, θεωρήσητε, ὅτι τὸ Σῶμα τοῦτο εἶναι Συντακτικὴ Συνέλευσις, δύνασθε νὰ λάβητε ἀπόφασίν τινα χωρὶς προηγουμένως νὰ συνταχθῆτε ὡς Σῶμα νόμιμον; Καὶ κατὰ τίνα τρόπον δύνασθε νὰ λάβητε πρὸ τούτου ἀπόφασιν δυναμένην νὰ ἔχῃ ἀποτέλεσμα; Ὑποθέσατε, ὅτι σήμερον εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην παριστάμεθα 200 καὶ ψηφίζομεν 98 ὑπὲρ τῆς μιᾶς προτάσεως καὶ 102 ὑπὲρ τῆς ἄλλης, αὔριον ὅμως, ὅταν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἀποφασίσητε—πάντες δὲ θὰ ἀποφασίσητε καθ’ ἕνα τρόπον νὰ ἐξελέγξητε τὰς ἐκλογάς—καὶ εὕρητε, ὅτι τέσσαρες τῆς πλειονοψηφίας παρανόμως κάθηνται εἰς τὰς ἕδρας των, τίνα σημασίαν θὰ ἔχῃ τότε ἡ ἀπόφασίς σας; Θὰ εἶναι ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ἡ πλειονοψηφία; Ἐκ τίνος νόμου ἀρύεσθε τὸ δικαίωμα, ὅτι ἡ ἀπόφασις, ἡ ὁποία θὰ ἀπεφάσιζε μὲ 102 ψήφους νὰ χαρακτηρισθῇ ἡ Συνέλευσις ὡς Συντακτικὴ ἢ ὡς Ἀναθεωρητική, θὰ εἶναι ὑποχρεωτικὴ, ὅταν δύνανται οἱ συνάδελφοι οἱ ἐκλεχθησόμενοι, ἐρχόμενοι ἐδῶ, νὰ προστεθῶσιν εἰς τοὺς ἄλλους 98 καὶ νὰ σᾶς εἴπωσιν, ὅτι ὁ χαρακτηρισμός, τὸν ὁποῖον ἐδώσατε, εἶναι ἄκυρος, διότι ἡμεῖς ἤδη ἀποτελοῦμεν πλειονοψηφίαν, καὶ ἂν ὑποβάλλωνται ζητήματα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλλωνται εἰς τὴν Συνέλευσιν ὡς Συντακτικήν, αὐτοὶ θὰ δύνανται νὰ σᾶς εἴπωσιν: «Αὐτὰ δὲν τὰ ψηφίζομεν, διότι εἶναι ἀπαράδεκτα»; Τίνα σημασίαν θὰ ἔχῃ ἡ ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ λάβητε; Νομίζω, ὅτι ἀσχολούμεθα ἐντελῶς ματαίως ἐπὶ δύο ἡμέρας μὲ τὸ ζήτημα τίνα χαρακτῆρα ἔχει ἡ Συνέλευσις, διότι οὔτε δυνάμεθα νὰ λάβωμεν ἀπόφασιν οὔτε θὰ ἔχῃ σημασίαν, καὶ ἂν τὴν λάβωμεν.

§104ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἀποφάσεως. Τὴν ἀπόφασιν τὴν ἔλαβεν ὁ λαός.

§105Δ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Ἀπὸ τὸν λαὸν ἤλθομεν ὅλοι. Ἡμεῖς δὲν προερχόμεθα ἐκ τοῦ λαοῦ;

§106Θ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ. «Ὁ λαὸς καὶ ὁ λαός», μᾶς λέγετε διαρκῶς.

§107Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔστειλε καὶ σᾶς καὶ ὅλους τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι νομίζουσι τὸ Σῶμα ὡς Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν. Ἂν σᾶς ἔδωκεν αὐτὴν τὴν ἐντολήν, εἰς τοὺς ἄλλους ἔδωκε τὴν ἀντίθετον, καὶ δὲν θὰ κατισχύσωσιν ἐδῶ αἱ φωναί, ἀλλὰ θὰ κατισχύσῃ τὸ πρᾶγμα. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα περιεπλάκη εἰς ἀδιέξοδον καὶ περιεπλάκη ὡς ἐκ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐτέθη. Τὸ ζήτημα δὲν δύναται νὰ τεθῇ πρὶν ἢ ἔχωμεν Σῶμα· τὸ ζήτημα θὰ τεθῇ, ἀφοῦ θὰ ἔχωμεν Σῶμα νομίμως κατηρτισμένον. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε, ὅτι ἡμεῖς δὲν θέλομεν νὰ ὑποταχθῶμεν εἰς τὴν διάταξιν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπάγεται ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ἀποφασίσωμεν».

§108ΙΩ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀκριβῶς.

§109Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα, καὶ τὸ ἐννοῶ κάλλιστα, ἀλλὰ τίθεται ἐσφαλμένως καὶ δὲν πρέπει νὰ τίθεται οὕτω.

§110Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Καθ’ ὑμᾶς· ἂν εἶσθε τῆς γνώμης τῆς ἰδικῆς μας, θὰ ἐλέγετε, ὅτι καλῶς τίθεται.

§111Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μὴ ἀπαντᾶτε, παρακαλῶ.

§112Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ἀντικρούσητε τὴν γνώμην μου, ἅμα τὴν ἀκούσητε, διότι ἀκόμη δὲν ἠξεύρετε, καὶ δὲν πιστεύω νὰ εἶσθε νοομάντις καὶ νὰ μαντεύητε τί ἔχω σκοπὸν νὰ εἴπω. Ἔχετε λοιπὸν ὑπομονὴν νὰ ἀκούητε, διότι τοῦτο καὶ σᾶς ἐπιβάλλεται ἐξ εὐλαβείας πρὸς τὸ Σῶμα καὶ τὸν ὁμιλοῦντα ὡς μέλος αὐτοῦ. Ἔλεγον τοῦτο, ὅτι ἀκαίρως καὶ ἐντελῶς ἀτόπως ἦλθε τὸ ζήτημα. Τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ ἔχῃ τὸ Σῶμα ἡμῶν, εἶναι δικαιώματα οὐσιαστικά, ἡ παράστασις ὅμως εἶναι ἄλλη, ἵνα δὲ λύσωμεν τὸ ζήτημα ὀρθῶς, ἵνα θέσωμεν τὸ ζήτημα εἰς τὴν ἐμπρέπουσαν θέσιν, πρέπει νὰ διακρίνωμεν τὴν τυπικὴν παράστασιν τοῦ Σώματος καὶ τὴν οὐσιαστικήν, δηλαδὴ τὸ περιεχόμενον τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ. Καὶ ὑποθέτω ὅτι, ἂν λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὴν διάκρισιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν σᾶς κάμνω, θὰ ἐξέλθωμεν ἐκ τοῦ λαβυρίνθου, εἰς τὸν ὁποῖον ὑπεπέσαμεν. Ποῦ θὰ ζητήσωμεν νὰ ἴδωμεν τί Σῶμα εἴμεθα, πῶς παριστάμεθα; Ἤκουσα γνώμην εἰς τὰ προγράμματα πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς καὶ εἰς τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμον οἱ ἐκλογεῖς ἐπὶ τῶν προγραμμάτων αὐτῶν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι, ἂν θελήσητε νὰ θέσητε τὴν βάσιν αὐτὴν τῶν προγραμμάτων, θὰ εὑρεθῆτε νὰ ἔχητε τοσαύτας φάσεις τοῦ Σώματος, ὅσα ἦσαν τὰ διάφορα ἐκλογικὰ προγράμματα τῶν ἐκλεγέντων.

§113Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Ἐπὶ τῆς προτάσεως, διότι προηγοῦμαι ἐγώ· σεῖς εἰσήλθετε εἰς τὴν οὐσίαν, ὁμιλεῖτε περὶ προγραμμάτων καὶ περὶ τῆς γνώμης τοῦ λαοῦ.

§114ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μὴ διακόπτετε (θόρυβος).

§115Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Θὰ ἀναμένω ἕως ὅτου ἡσυχάσητε.

§116Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Ἀφοῦ ἐλάβετε τὸν λόγον ἐπὶ τῆς προτάσεως, πρέπει νὰ ὁμιλήσητε ἐπ’ αὐτῆς.

§117Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν εἶσθε ὁ ἁρμόδιος νὰ μοὶ κανονίσητε τὴν ὁμιλίαν. Ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος μὲ διακόψῃ, θὰ διακόψω. Ἀλλὰ τὰ προγράμματα καὶ αἱ εἰς αὐτὰ ἀπαντήσεις δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι μόνον διὰ τὸ περιεχόμενον τῆς ἐντολῆς μας. Τούτου ὅμως πρέπει νὰ διακριθῇ ἐνταῦθα τὸ πῶς παριστάμεθα, πῶς ἐκλήθημεν. Καὶ οὔτε δυνάμεθα ἤδη νὰ ἀποφασίσωμεν, ὡς εἶπον, περὶ τοῦ περιεχομένου τῆς ἐντολῆς μας· τοῦτο θὰ τὸ ἀποφασίσωμεν κατόπιν. Τί εἴμεθα, πῶς παριστάμεθα, πῶς ἐκλήθημεν, τοῦτο θὰ κανονισθῇ μόνον ἐκ τοῦ Διατάγματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐκάλεσε καὶ τὸ ὁποῖον μᾶς ἐκάλεσεν ὡς Βουλὴν διπλῆν Ἀναθεωρητικήν.

§118Ι. ΨΗΛΟΓΑΛΑΝΗΣ. Αὐτὸ εἶναι οὐσία.

§119Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὴν οὐσίαν. Ἂν λάβητε τοῦτο ὑπ’ ὄψιν, Κύριοι, θὰ δεχθῆτε τὴν πρότασιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη, νὰ δοθῇ ὁ ὅρκος ἄνευ ἀναβολῆς, διότι πρὶν ἢ ὁ ὅρκος δοθῇ ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἡ ὁποία ἐκλήθη ἀπὸ τὸ Διάταγμα αὐτὸ ὡς Βουλή, δὲν ἔχετε παράστασιν καὶ δὲν δύνασθε νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ περιεχομένου τῆς ἐντολῆς σας καὶ τῆς ἐκτάσεως τῆς ἐξουσίας σας.

§120Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Δὲν ἀναγνωρίζομεν τὸ Διάταγμα.

§121ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἰσέρχεσθε εἰς τὴν οὐσίαν.

§122Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Περιμείνατε νὰ ἀκούσητε· ἔχετε ὑπομονήν· δὲν σᾶς ὠφελοῦσιν αὐταὶ αἱ διακοπαί. Ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς συνδέεται μετὰ τῆς οὐσίας, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ὁμιλῶ ἐπὶ ταύτης, περὶ τοῦ πῶς νὰ χαρακτηρισθῇ τὸ Σῶμα, ἀλλὰ πῶς παρίσταται τοῦτο ἐξωτερικῶς. Παντοῦ, ὅπου καὶ ἂν αἱ Συνελεύσεις συνῆλθον ὑπὸ ἐκτάκτους περιστάσεις, περὶ τῆς ἐξουσίας των ἀπεφάσισαν, ἀφοῦ κατηρτίσθησαν ὡς Σῶμα, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐξωτερικῆς παραστάσεως τοῦ Σώματος, ἥτις ἐκανονίσθη ἐκ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐκλήθη. Τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐκλήθη, ὁρίζει ἐν προκειμένῳ τὸ Διάταγμα, τὸ ὁποῖον ἐκάλεσε τοὺς ἐκλογεῖς νὰ ἐκλέξωσι τὸ Σῶμα τοῦτο. Ἔχει τὴν ἰδέαν τὸ Σῶμα τοῦτο, ὅτι τῷ ἔδωκε μεγαλειτέραν ἐντολὴν ὁ λαός; Δὲν κωλύεται νὰ ἐνασκήσῃ τὴν ἐντολὴν ἐκείνην, ἀλλὰ πρὸ τούτου πρέπει νὰ καταρτισθῇ τελείως, καὶ θὰ καταρτισθῇ λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς ἐξωτερικῆς μορφῆς του. Ἂν τοῦτο ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, θὰ ἔχωμεν τὸ ἀποτέλεσμα νὰ δοθῇ ὁ ὅρκος χωρὶς νὰ ἐπηρεάζηται καθόλου ἡ ἔννοια καὶ ἡ φύσις καὶ ὁ χαρακτὴρ ἐν γένει τοῦ Σώματος· ὁ ὅρκος θὰ δοθῇ, διότι ἡ ἐξωτερικὴ παράστασις, ὁ τύπος, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ὑφιστάμεθα ἐνταῦθα, εἶναι τῆς διπλῆς Βουλῆς. Ἂν ἔχωμεν μείζονα ἐντολὴν ἢ ὄχι, θὰ κριθῇ μετὰ τοῦτο, ἀφοῦ δοθῇ ὁ ὅρκος, καὶ ἐξελέγξῃ τὸ Σῶμα τὰς ἐκλογάς. Μετὰ τοῦτο ἕκαστος ἡμῶν δύναται νὰ εἴπῃ: «Ναὶ μὲν ἐξελέγην ὡς Βουλευτὴς ἐνταῦθα, ἀλλ’ ἐγὼ ἔλαβον παρὰ τῶν συμπολιτῶν μου, παρὰ τῶν ἐκλογέων μου ἐντολὴν νὰ ἔχω μείζονα ἐξουσίαν αὐτῆς, καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτὴν θὰ τὴν καθορίσῃ μέχρις οἱουδήποτε σημείου νομίζει ἡ πλειονοψηφία. Τοῦτο θὰ κανονίζηται ἴσως μάλιστα εἰς ἕκαστον ζήτημα ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία θὰ ἀποφασίζῃ ἂν καὶ κατὰ πόσον ὑπάγεται εἰς τὴν ἐξουσίαν τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ οὔτε τὴν ἐξουσίαν ἐν γένει οὔτε τὸν χαρακτηρισμὸν ὡς Ἀναθεωρητικῆς ἢ Συντακτικῆς τῆς Συνελεύσεως παρακωλύει ἡ δόσις τοῦ ὅρκου συμφώνως πρὸς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐκλήθη. Ἂν ἀνατρέξητε εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν ἄλλων ἐθνῶν, θὰ ἴδητε συχνάκις παρουσιαζόμενον τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ἔδωκεν ἀφορμὴν συζητήσεως ὡς πρὸς τὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος. Θὰ σᾶς ἀναφέρω τὴν Βουλήν, ἡ ὁποία ὑπῆρχεν εἰς τὴν Γαλλίαν (Θόρυβος).

§123ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐπὶ τῆς προτάσεως.

§124Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐπὶ τῆς προτάσεως καταλήγω, ὅτι καὶ πρέπει καὶ οὐδὲν κωλύει, ὅπως πρὸ πάσης ἀποφάσεως ἐπὶ τῷ χαρακτηρισμῷ δοθῇ ὁ ὅρκος ὑπὸ τοῦ Σώματος. Δὲν κωλύει οὔτε τοὺς συντακτικοὺς οὔτε τοὺς ἀναθεωρητικούς (Χειροκροτήματα).

§125Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπεθύμουν νὰ μάθω παρὰ τοῦ κ. ἀγορεύσαντος τοῦτο: ἂν ὁ ὅρκος ὁ διατυπούμενος ἐν τῷ Συντάγματι δὲν ἀνέφερε τὴν φράσιν «Ὁρκίζομαι νὰ τηρῶ ὑπακοὴν εἰς τὸ Σύνταγμα...», ἀλλ’ ἔλεγε προσθέτως καὶ νὰ τηρήσῃ αὐτὸ ἀμετάβλητον ὁ ἀναθεωρητικὸς Βουλευτής, θὰ ἤμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δώσωμεν τὸν ὅρκον;

§126Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Εἰκασίας θὰ κάμωμεν;

§127ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Ἐπὶ ὑποθέσεων δὲν συζητοῦμεν· συζητοῦμεν ἐπὶ τῶν πραγμάτων.

§128Σ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, θέλω περιορισθῆ ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ζητήματος τῆς προτεινομένης ἀναβολῆς. Εἶναι ἀληθῶς δυσχερὲς νὰ φαίνωμαι ἀντιλέγων πρὸς τὴν γνώμην τοῦ σεβαστοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου τὰς δοξασίας συνήθισα ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν νὰ τιμῶ καὶ νὰ ὑπολήπτωμαι. Δυστυχῶς εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διαφωνήσω πρὸς αὐτὸν ὡς πρὸς τὴν αἰτίασιν, ὅτι δῆθεν ἡ εἰσαγωγὴ τῆς προτάσεως ἡμῶν, ὡς εἰσήχθη ἡ ἐπ’ αὐτῆς συζήτησις, ὑπῆρξεν ἄτακτος καὶ ἀσυνήθιστος.

§129ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Τίνος προτάσεως;

§130ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Τῆς προτάσεως περὶ τῆς δόσεως τοῦ ὅρκου ἀπὸ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως.

§131ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον τοῦτο ἐγώ· ἀπ’ ἐναντίας διηκόλυνα τὴν συζήτησιν τῆς προτάσεως, εἰπὼν, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀποφασίζωμεν περὶ τοῦ χαρακτῆρός μας, περὶ Συντακτικῆς Συνελεύσεως, καὶ θεωρῶμεν αὐτὴν κυρίαν πρὶν ἐξελεγχθῶμεν.

§132ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἀλλ’ ἀκριβῶς ἡ πρότασις ἡμῶν δὲν εἰσάγει συζήτησιν ἐπὶ τῆς οὐσίας· ἡ πρότασις ἡμῶν πρόκειται νὰ χορηγήσῃ μίαν διέξοδον εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐκτεθῆ μὲ ῥητὸν πρόγραμμα Συντακτικῆς, ὅπως δώσωμεν τὸν ὅρκον χωρὶς νὰ προσκρούσωμεν εἰς τὴν ἐντολὴν ἡμῶν. Αὕτη ἦτο ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς γνώμης ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐξελέγημεν καὶ ἀπεστάλημεν μὲ πρόγραμμα Συντακτικῆς, καὶ τῆς ἀντιθέτου γνώμης, καθ’ ἣν ἡ ἐξουσία τοῦ Σώματος πηγάζει ἀπὸ τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος. Ἡ πρώτη πρᾶξις τοῦ κ. Προέδρου, ὅπως καλέσῃ τοὺς κ. κ. συναδέλφους νὰ ὁρκισθῶσι τὸν ὅρκον τοῦ Συντάγματος, ἤτοι τὸν ὅρκον Βουλευτῶν, ὑπεχρέωσεν ἡμᾶς εἰς τὴν ἐναντίωσιν, καὶ ἀντετάξαμεν τότε, ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα Βουλευταί, ἀλλ’ εἴμεθα Πληρεξούσιοι. Δεχόμεθα νὰ δώσωμεν τὸν ὅρκον, ἔστω καὶ αὐτὸν τοῦτον τὸν ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγραφόμενον, ἀλλ’ ὡς ὅρκον Πληρεξουσίου, τὸν ὁποῖον ἤθελε ψηφίσει ἀμέσως τὸ Σῶμα. Εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προβάλωμεν τὴν ἀντίρρησιν ταύτην, ἵνα μὴ νομισθῇ, ὅτι ἀρνούμεθα ἢ ἀποφεύγομεν δῆθεν νὰ ὀμόσωμεν ὅρκον πρὸς τὸ Σύνταγμα καὶ πρὸς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα. Ἐναντίον τῆς δικαιοτάτης ταύτης προτάσεως ἀντετάχθησαν αἰτιάσεις, ὅτι ἡ τοιαύτη πρότασις ἔφερε κατ’ ἀνάγκην καὶ συζήτησιν ἐπὶ τῆς οὐσίας, ἂν τὸ Σῶμα εἶναι Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ ἢ Συντακτικὴ Συνέλευσις. Τὸ γεγονὸς τοῦτο δὲν ἐνδιαφέρει βεβαίως ἡμᾶς, ἐνδιαφέρει ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐναντίαν γνώμην ἀπὸ ἡμᾶς καὶ οἱ ὁποῖοι παρεκώλυσαν τὸ Σῶμα νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν ἐπὶ τῆς προτάσεως ἡμῶν. Τώρα ἐρωτῶμεν: ποῖον θὰ ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα, ἂν ἐγίνετο δεκτὴ ἡ ἰδική μας πρότασις, καὶ ἐδίδομεν τὸν ὅρκον μετὰ τὴν ἀποδοχὴν τῆς προτάσεως; Βεβαίως προκριματικῶς, παρεμπιπτόντως, τὸ ἐριζόμενον ζήτημα ἐκρίνετο ὑπὲρ ἡμῶν, ἀλλὰ καταρτιζόμενον μετ’ ὀλίγον τὸ Σῶμα εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφέρῃ ἀλλοίαν γνώμην καὶ νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν εἶναι Συντακτικὴ Συνέλευσις, ἀλλ’ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Ἑπομένως, ἂν προεκλήθη μακρὰ συζήτησις, ἂν αὕτη ἐπεξετάθη εἰς ζητήματα οὐσίας, τὴν εὐθύνην τῆς παρεγκλίσεως ταύτης δὲν φέρομεν ἡμεῖς. Τὴν φέρουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπολέμησαν αὐτὴν τὴν γνώμην, καὶ τὴν ἐπολέμησαν ἄνευ λόγου, διότι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γνωρίζωμεν ὅλοι ἐξ ἴσου τὴν ἐπιστήμην τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου, ἵνα κρίνωμεν ἂν ἡ γνώμη μας εἶναι ὀρθή. Ὁ σεβαστὸς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπεστήριξεν, ὅτι δύναται ἕκαστος νὰ δώσῃ ὅρκον κατὰ θέλησιν καὶ νὰ κάμῃ οἱανδήποτε θέλει ἐπιφύλαξιν, ὅτι ὑπὸ τοιοῦτον τύπον δίδει τὸν ὅρκον. Δὲν εἶμαι σύμφωνος πρὸς τὴν ἐκδοχὴν ταύτην. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς: ἐὰν τὴν πρωίαν ἐνεφανίζετο εἷς Κύριος ἐνώπιον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐζήτει νὰ δώσῃ ὅρκον νομάρχου, τί θὰ ἔπραττεν ὁ κ. Πρωθυπουργός;

§133ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ δὲν εἶπον ὅρκον οἱονδήποτε. Εἶπον τὸν ὅρκον αὐτὸν μὲ ἐπιφύλαξιν.

§134ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Βεβαίως τοῦτο εἴπετε καὶ εἰς τοῦτο σᾶς ἀπαντῶ. Ὑποθέσατε ὅτι ἐνεφανίζετο εἷς Κύριος πρὸς ὑμᾶς καὶ ἔλεγε: «Θέλω νὰ ὀμόσω τὸν ὅρκον τοῦ νομάρχου». Θὰ τὸν ἐδέχεσθε μὲ ἐπιφύλαξιν ἢ θὰ ἐζητεῖτε παρ’ αὐτοῦ πρῶτον ἀπόδειξιν τοῦ διορισμοῦ του ὡς νομάρχου; Ἄρα καὶ εἰς τὴν ἰδικήν μας περίστασιν πρὶν δώσωμεν τὸν ὅρκον πρέπει νὰ ἐξακριβώσωμεν τὴν ἰδιότητα ἡμῶν, ἂν εἴμεθα Βουλευταὶ ἢ ἂν εἴμεθα Πληρεξούσιοι. Ἄνευ τῆς τοιαύτης ἐξετάσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καθορίσωμεν τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον θὰ ὀμόσωμεν. Διὰ τοῦτο ἀκριβῶς εἴπομεν, ὅτι δὲν εἴχομεν καμμίαν ἀντίρρησιν νὰ ὀμόσωμεν αὐτὸν τοῦτον τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον ἀπεπειράθη ἡ ἄλλη πτέρυξ νὰ ὀμόσῃ, ἀρκεῖ μόνον ὁ ὅρκος οὗτος νὰ προέρχηται ἀπὸ τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως.

§135ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἔπρεπε πρῶτον νὰ συγκροτηθῇ τὸ Σῶμα.

§136ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἀκούω τὴν ἀντίρρησιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει Σῶμα κατηρτισμένον, ὅπως λάβωμεν ἀποφάσεις. Ἡ ἀντίρρησις θὰ ἦτο ὀρθοτάτη, ἂν ἐπρόκειτο περὶ προτάσεως αὐτοτελοῦς, μὴ ἀπορρεούσης ἀπὸ τὴν πρὸς ὁρκοδοσίαν πρᾶξιν τοῦ Προεδρείου. Ἐὰν τὸ Προεδρεῖον ἐσκέπτετο νὰ μὴ προκαλέσῃ τὴν ὁρκοδοσίαν, δὲν εἴχομεν τότε δικαίωμα νὰ φέρωμεν ἀντίρρησιν, καὶ νὰ ὑποβάλωμεν πρότασιν. Εὐθὺς ὅμως, ὡς τὸ Προεδρεῖον ἔνευσεν εἰς τὸν ἱερέα νὰ προσέλθῃ εἰς τὸ Βῆμα, ἵνα ὀμόσωσιν οἱ κ. κ. Βουλευταί, ἐγεννήθη ἀμέσως εἰς ἡμᾶς δικαίωμα καὶ ὑποχρέωσις νὰ ζητήσωμεν ἐξηγήσεις, τίνα ὅρκον καὶ διατί καλούμεθα νὰ ὀμόσωμεν.

§137ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Τὸ Προεδρεῖον ἔκαμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγίνετο πάντοτε ἀπὸ τῆς συστάσεως τῶν Ἑλληνικῶν Βουλῶν· τουτέστι πρὸ τῆς συγκροτήσεως τοῦ Σώματος νὰ ὀμνύωσιν οἱ κ. κ. Βουλευταὶ τὸν ἐν τῷ Συντάγματι ὅρκον. Λοιπὸν ἀδίκως κατὰ τὴν γνώμην μου ψέγετε τὸ Προεδρεῖον.

§138ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν εἴμεθα Βουλή, ἀλλὰ Συνέλευσις.

§139ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Ὡς Βουλὴ ἐκλήθητε.

§140Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Σεῖς εἶσθε Βουλευταί, ἡμεῖς εἴμεθα Πληρεξούσιοι.

§141ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Σᾶς συγχαίρω, κ. Πληρεξούσιε!

§142ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἐπανέρχομαι λοιπὸν εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου μου. Δὲν ἦτο ὅθεν ἄτακτος ἡ συζήτησις, τὴν ὁποίαν προεκαλέσαμεν διὰ τῆς προτάσεως ἡμῶν· ἐὰν μάλιστα προσέξητε εἰς τὴν διατύπωσιν τῆς προτάσεως, θὰ ἴδητε, ὅτι ἔδει νὰ γίνῃ λόγος διὰ τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ Σώματος. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ· ἀφοῦ δὲν δέχεσθε, ὅτι τὸ Σῶμα ἀντλεῖ τὴν ἐξουσίαν του ἐκ τῆς κυριαρχίας τοῦ ἔθνους, σᾶς προκαλῶ νὰ μοὶ ἀπαντήσητε· ἐκ τίνος ἄλλης πηγῆς ἀντλεῖ τὴν ἐξουσίαν του; Ἐὰν δὲν τὴν ἀντλῇ ἐκ τῆς κυριαρχίας τοῦ ἔθνους, πῶς εὑρισκόμεθα ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ ἀποπειρώμενοι νὰ ἐκτελέσωμεν ἔργα Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς; Ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι δύο εἶναι αἱ πηγαί, ἐκ τῶν ὁποίων τὰ Σώματα ἀντλοῦσι τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν, ἢ οἱ κείμενοι νόμοι ἢ ἡ κυριαρχία τοῦ ἔθνους. Σᾶς ἐρωτῶ· οἱ κείμενοι νόμοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μᾶς δίδουσι τὴν ἐξουσίαν νὰ συνερχώμεθα ἐδῶ καὶ νὰ λαμβάνωμεν ἀπόφασιν εἴτε περὶ τοῦ πολιτεύματος ἢ περὶ ἄλλων θεμάτων; Ἀλλὰ τότε ἐκ ποίας διατάξεως τῶν κειμένων νόμων θ’ ἀντλήσωμεν τὴν ἐξουσίαν; Ὑπάρχει κανεὶς ὑποστηρίζων, ὅτι συνεκλήθημεν κατὰ τὸ Σύνταγμα; Ἤκουσα, Κύριοι, λεγόμενον, ὅτι ἡ ἐπανάστασις ἐπεδίωξε ἕνα καὶ μόνον σκοπόν, νὰ καταλύσῃ τουτέστιν ἐδάφιόν τι τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος! Καὶ μᾶς ἀνέπτυξαν σοβαροὶ ῥήτορες, τοὺς ὁποίους τιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι, ὅτι ὁλόκληρος ἡ ἀνωμαλία καὶ ἡ ἀναστάτωσις τῆς Ἑλλάδος ἄλλον σκοπὸν δὲν εἶχεν ἢ νὰ καταλύσῃ ἓν ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος! (Χειροκροτήματα). Καὶ ποῦ τὸ ἀνεκάλυψαν αὐτό; Ὅλοι, Κύριοι, ἀνεγνώσαμεν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα εἶχον ἐκδώσει ὅλαι αἱ ἐξουσίαι καὶ ὅλαι αἱ ἀντιποιηθεῖσαι ἔργα ἐξουσιῶν ὀργανώσεις, τὰ Σωματεῖα, οἱ διάφοροι σύνδεσμοι, αἱ πολιτικαὶ ὀργανώσεις, καὶ τέλος ὅλοι οἱ πολιτικοὶ παράγοντες τοῦ Κράτους καὶ ὅλα ἀκόμη τὰ κόμματα. Οὔτε ἤκουσα οὔτε ἀνέγνωσα εἰς ὅλα ταῦτα, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 107, τουτέστιν ὅτι ἐπρόκειτο νὰ τροποποιηθῇ ἡ περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος διαδικασία χωρὶς νὰ τὴν ψηφίσωσι δύο Βουλαί. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι διάθεσιν νὰ ἐργασθῶσι, καὶ ἔχουσι πάντες διάθεσιν νὰ ἐργασθῶσιν, ὅπως πείσωσι τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι ὑπάρχει ἐλπὶς ν’ ἀνασυνταχθῇ τὸ Κράτος, ν’ ἀναβιώσῃ ἡ ἐθνικὴ ζωή, ὅτι ὑπάρχει ἐλπὶς ν’ ἀναστηλώσωμεν τὴν ἀξιοπρέπειαν ἡμῶν ὡς Κράτους καὶ Βουλῆς, ἔχουσιν ὑποχρέωσιν νὰ δώσωσιν εἰς τὸ Σῶμα νομοθετικὸν κῦρος. Αὐτὸ τὸ κῦρος δὲν τὸ δίδει τὸ ἄρθρον 107 οὔτε τὰ πρωτόκολλα τῶν κομμάτων, διότι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων, τοὺς ὁποίους σέβομαι, καὶ ἡ Α. Μεγαλειότης, τὸν Ὁποῖον ἐπίσης σέβομαι, δὲν εἶναι ἀνώτεροι τῆς κυριαρχίας τοῦ ἔθνους, ἀνώτεροι τοῦ Καταστατικοῦ νόμου, ὥστε νὰ δίδωσιν ἐξουσίας εἰς Βουλάς, αἱ ὁποῖαι ἐκλήθησαν ἀντισυνταγματικῶς.

§143ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς εἴπω τι, τὸ ὁποῖον βλέπω ὅτι εἶναι εἰς ὑμᾶς ἄγνωστον· ὅτι καθ’ ἣν ὥραν ἐσκέφθη ἡ ἐπανάστασις ἡ ὠργανωμένη κατ’ Ἰανουάριον, ὅτι ἦτο ἀνάγκη διεξόδου πρὸς ἐπάνοδον εἰς τὴν ὁμαλὴν κατάστασιν, παμψηφεὶ ἐν ἐγγράφῳ, ὅπερ καὶ εἰς ἐμὲ ἀνεκοινώθη, ἐδήλωσεν ἡ ὀργάνωσις ἐκείνη, ὅτι τὴν θεραπείαν θέλει δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς.

§144ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πᾶσα ὀργάνωσις πρέπει νὰ κύψῃ πρὸ τῆς λαϊκῆς θελήσεως.

§145ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ ἀπαντήσω εἰς τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν ὁ σεβαστὸς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μοὶ ἔκαμεν, ὑπενθυμίσας μίαν ἄγνωστον λεπτομέρειαν, ἡ ὁποία ὅμως δὲν μεταβάλλει παντάπασι τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, διότι, καὶ ἂν ἀκόμη μὲ προσταγὴν τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου συνεκλήθη ἡ Συνέλευσις, ὀφείλω ὡς Πληρεξούσιος, ἐκλεγεὶς ὑπὸ τοῦ λαοῦ μὲ ἐπιτακτικὴν ἐντολήν, ὀφείλω νὰ ὑποστηρίζω, ὅτι τὸ Σῶμα ἔχει κυρίαρχον ἐξουσίαν. Ἔχω πρὸς τούτοις ὑποχρέωσιν νὰ διακηρύξω, ὅτι ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος ὑπῆρξε μόνον διαχειριστὴς καὶ οὐχὶ κυρίαρχος τῆς ἐπαναστάσεως. Ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος δὲν εἶχεν ἑπομένως δικαίωμα νὰ καταπατήσῃ τὸ Σύνταγμα, ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ καταλύσῃ τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ, ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος ἦτο καὶ αὐτὸς μία ὀργάνωσις, ἡ ὁποία προέκυψεν ἀπὸ τὴν γενικὴν ἐθνικὴν δυσφορίαν, ἀλλὰ δὲν ἠδύνατο καὶ δὲν ἐδικαιοῦτο νὰ γίνῃ ἀκρωτηριαστὴς τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Καὶ οὔτε ἐξεδήλωσέ ποτε πρόθεσιν νὰ καταλύσῃ τὸ πολίτευμα ἢ τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ ἐκ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσε, διετύπωσε καὶ αὐτὸς ἕνα πόθον, τὸν ἐθνικὸν πόθον τῆς ἀνορθώσεως, ὁ ὁποῖος εἶναι πόθος ὁλοκλήρου τοῦ ἐλευθέρου καὶ ἀλυτρώτου Γένους, εἶναι πόθος, πρὸς τὸν ὁποῖον εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἀνταποκριθῶμεν καὶ ὑπὲρ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ ἐργασθῶμεν ὅλοι, ἀφήνοντες τὰς παλαιὰς ἕξεις καὶ συστήματα, διότι τὰ συστήματα ἐκεῖνα ἐδημιούργησαν τὴν ἀνυποληψίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν κακοδαιμονίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ὁμιλῆτε ἐπὶ τῆς παρεμπιπτούσης προτάσεως καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας.

§147ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἐπανέρχομαι λοιπὸν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς, διότι ὁ κώδων τοῦ κ. Προέδρου μοὶ ὑπενθυμίζει, ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῶ εἰς τὸ θέμα, καὶ ὑποτάσσομαι εἰς τὸν περιορισμὸν τοῦτον.

§148Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· ἐν ὅσῳ δὲν ἐκηρύχθη περατωμένη ἡ συζήτησις ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσητε ὅσον θέλετε ἐπὶ τοῦ ζητήματος, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ σᾶς παρεμποδίσῃ, οὔτε ὁ κ. Πρόεδρος οὔτε ἡ Βουλή.

§149ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Εὐχαριστῶ, κ. Πρόεδρε, ἀλλὰ δὲν ἤθελον νὰ φέρω ἀντίρρησιν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ἵνα μὴ δώσω ἀφορμὴν νέας διαμαρτυρίας εἰς ἄλλον συνάδελφον, ὅτι μέμφομαι τὴν πολιτείαν τοῦ προσωρινοῦ Προεδρείου.

§150Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Οὐδενὸς τὴν διαμαρτυρίαν ἠθέλετε προκαλέσει. Σᾶς παρακαλῶ νὰ ἐξακολουθήσητε.

§151ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἐξετάσωμεν ἤδη τὰς δύο προτάσεις, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ἐνώπιον ἡμῶν. Ἡ πρώτη πρότασις, ἡ ἰδική μας, ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἡ Συνέλευσις, ἀντλοῦσα τὴν ἐξουσίαν της ἐκ τῆς κυριαρχίας τοῦ ἔθνους, ψηφίζει, ὅπως οἱ Πληρεξούσιοι ὀμόσωσι τὸν ὅρκον τοῦ ἄρθρου 64 τοῦ Συντάγματος». Ἡ δευτέρα πρότασις, ἡ τῶν κ.κ. Κοντογούρη καὶ Ἀλεξανδρῆ, εἶναι ἐντελῶς ἀντίθετος πρὸς αὐτήν. Ἡ δευτέρα πρότασις, ἥτις ἀποτελεῖ ἀναίρεσιν τῆς προτάσεως ἡμῶν, περιέχει: «Τὸ Σῶμα ἀναβάλλον τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ του, ἂν εἶναι συντακτικὸν ἢ ἀναθεωρητικόν, προβαίνει εἰς τὸν ὅρκον κατὰ τὸ ἄρθρον 64». Διὰ τῆς λύσεως ταύτης ἐπιδιώκεται ἀκριβῶς, ὅπως δεχθῶμεν ὅρκον Βουλευτοῦ καὶ ὄχι ὅρκον Πληρεξουσίου. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον φρονῶ, ὅτι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι εἴμεθα κεκηρυγμένοι ὀπαδοὶ τῆς κυριαρχικῆς ἐξουσίας τοῦ Σώματος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν ταύτην, διότι τὴν εὑρίσκομεν χειροτέραν ἀκόμη τῆς σιωπηρᾶς δόσεως τοῦ ὅρκου. Ἠδύνατο ἴσως, πρὶν ἐπεκταθῇ ἡ συζήτησις αὕτη, νὰ ἐξευρεθῇ τρόπος, ὅπως δοθῇ ὁ ὅρκος χωρὶς νὰ λυθῇ ὁριστικῶς ἡ καταγωγὴ τῆς ἐξουσίας τοῦ Σώματος· ἀλλ’ ἀφοῦ ἅπαξ προεχώρησεν ἐπὶ ἡμέρας ἡ συζήτησις αὕτη, καὶ συνέβησαν τόσα ἐπεισόδια, φρονῶ ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὴν πρώτην μας πρότασιν, ἡ ὁποία διὰ ψηφίσματος τοῦ Σώματος πρόκειται νὰ κανονίσῃ τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον θὰ δώσωσιν οἱ Πληρεξούσιοι. Δὲν θέλω νὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τῆς οὐσίας, ἤτοι τῆς φύσεως τῆς Συνελεύσεως, διότι φρονῶ, ὅτι ἀληθῶς ἡ τοιαύτη συζήτησις πρέπει νὰ γίνῃ, καὶ θὰ γίνῃ, ὅταν καταρτισθῇ τὸ Σῶμα, καὶ ἐπιφυλάσσομαι νὰ ὁμιλήτω, ἂν ἀπορριφθῇ ἡ ἀναβολή. Ἀλλ’ ἡ ἐμπεριεχομένη ἀναβολὴ τῆς τοιαύτης συζητήσεως εἰς τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν δὲν πρέπει νὰ μᾶς παραπλανήσῃ, διότι ἡ τοιαύτη ἀναβολὴ σημαίνει σιωπηρὰν ἀπόρριψιν, καί, ἀφοῦ ἅπαξ ἐτέθη ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα περὶ τοῦ πόθεν ἕλκομεν καὶ ἀντλοῦμεν τὴν ἐξουσίαν ἡμῶν, νομίζω, ὅτι ἔχομεν ὑποχρέωσιν διὰ ψηφίσματος νὰ διακηρύξωμεν, ὅτι ἡ ἐξουσία τοῦ Σώματος προέρχεται ἀπὸ τὴν κυριαρχίαν τοῦ ἔθνους καὶ οὐχὶ ἀπὸ τὸ ἄρθρον 107, τὸ ὁποῖον παρεβιάσθη ἀπὸ τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἀπὸ τὰ κόμματα καὶ ἀπὸ τὸν ἀνώτατον Ἄρχοντα, καὶ δὲν εἶναι πλέον σκόπιμον, ἀλλὰ μάλιστα ἐπικίνδυνον, νὰ μείνῃ μετέωρος καὶ ἄλυτος ἡ καταγωγὴ τῆς ἐξουσίας τοῦ Σώματος. Διὰ τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, θέλω καταψηφίσει τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, τοῦτο δὲ πρέπει νὰ πράξωσι, κατὰ τὴν γνώμην μου, καὶ πάντες οἱ ὁμοφρονοῦντες συντακτικοί. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§152Κ. ΕΣΛΙΝ. Προκειμένου νὰ γίνῃ συνεννόησις μεταξὺ τῶν ὁμάδων, παρακαλῶ νὰ διακοπῇ ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 20 λεπτὰ τῆς ὥρας, μήπως εὑρεθῇ τις λύσις, ἡ ὁποία νὰ μᾶς ἐξαγάγῃ ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἀπεραντολογίαν καὶ δυσχέρειαν, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα. Νομίζω μάλιστα, ὅτι καλὸν θὰ ἦτο πρὸς συνεννόησιν τῶν ὁμάδων νὰ ἀποφασίσῃ τὸ Σῶμα νὰ μὴ συνέλθῃ πρὸ τῆς μεθαύριον.

§153ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§154Κ. ΕΣΛΙΝ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι καὶ ἀπὸ τῆς μιᾶς πλευρᾶς καὶ ἀπὸ τῆς ἄλλης ὑπάρχει εἰλικρινὴς ἐπιθυμία νὰ εὑρεθῇ διέξοδος. Δώσατε λοιπὸν τὸν ἀπαιτούμενον χρόνον, ὅπως εὑρεθῇ τοιαύτη.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ ἀναβάλῃ δι’ αὔριον εἰς τὰς 10 τὴν συνεδρίασιν;

§156ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§157Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Μᾶς ἐμέμφθησαν ἐπανειλημμένως, ὅτι παρελκύομεν δι’ ἀπεραντολογίας καὶ συζητήσεων ἀκαίρων τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ νομίζομεν, ὅτι ἡμεῖς σπεύδομεν εἰς τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς καὶ ὄχι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τοιαύτας καθ’ ἡμῶν ἐκτοξεύουσι κατηγορίας. Ἡμεῖς ἠθελήσαμεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τὸ Σῶμα, ἐν τῷ κυριαρχικῷ αὐτοῦ δικαιώματι, νὰ ὁρίσῃ ἂν εἶναι Συντακτικὴ Συνέλευσις ἢ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. Οἱ φρονοῦντες ὅτι τοιοῦτόν τι δὲν ἔχει δικαίωμα τὸ Σῶμα νὰ πράξῃ, διότι δὲν ἐξηλέγχθησαν αἱ ἐκλογαί, πῶς ἐπιζητοῦσι σήμερον νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν; Διότι ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, βεβαίως θὰ καταλήξῃ εἰς ἀπόφασιν. Σῶμα λοιπὸν μὴ κατηρτισμένον, κατὰ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, μὲ ποῖον δικαίωμα θὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν; Ἀφοῦ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τὸ Σῶμα δὲν ἠθέλησε νὰ ὀμόσῃ τὸν ὅρκον, ἐν τῷ δικαιώματι αὐτοῦ, καὶ ἤρχισεν ἡ συζήτησις, πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ λήξῃ αὐτὴ ἡ συζήτησις καὶ νὰ καταλήξῃ εἰς ψηφοφορίαν. Ἀλλά, ἀφοῦ ὑπεβλήθη ἡ πρότασις τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, εἶναι περιττὴ ἡ δευτέρα πρότασις τοῦ κ. Ἔσλιν, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ ζητήσῃ ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς.

§158Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Θὰ παρακαλέσω τοὺς κ. κ. συναδέλφους νὰ ἀκούσωσι δύο λέξεις μόνον, τὰς ὁποίας θὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναβολῆς. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὴν οὐσίαν, διότι δὲν ἦλθεν ἡ κατάλληλος στιγμὴ πρὸς τοῦτο. Τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς, ὑφ’ ὃν τύπον προτείνεται ὑπὸ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, ἐνέχει τὸ ἑξῆς ἐρώτημα: Τί πρέπει νὰ προηγηθῇ, ὁ ὅρκος ἢ ἀπόφασις περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τοῦ Σώματος; Ἀδιστάκτως νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῇ ὁ ὅρκος. Βεβαίως τὸ ὀρθότερον ἦτο ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔπραξεν ὁ κ. Πρόεδρος, καλέσας ἡμᾶς εἰς ὅρκον ἄνευ ἀποφάσεως, καὶ βεβαίως σήμερον προβαίνομεν δι’ ἐμμέσου ὁδοῦ, ἵνα ἀποκαταστήσωμεν τὰ πράγματα εἰς τὴν θέσιν των. Ἐὰν ἡ Βουλὴ αὕτη εἶναι Ἀναθεωρητική, ἐκλεχθεῖσα κατὰ τὸ ἄρθρον 107, οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει, ὅτι προηγεῖται ὁ ὅρκος. Ἀλλά, καὶ ἂν ἠθέλομεν δεχθῇ, ὅτι πρόκειται περὶ Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ποῖος κανονίζει τὸ τυπικὸν τῆς τοιαύτης Συνελεύσεως; Ὅλοι οἱ συγγραφεῖς λέγουσιν, ὅτι αὐτὸ κανονίζεται ἀπὸ τὴν ἀρχήν, ἥτις συγκαλεῖ τὴν ἐπαναστατικὴν αὐτῶν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία κατόπιν ἀποβαίνει αὐτεξουσία νὰ ἐνεργήσῃ ὅπως θελήσῃ. Λοιπὸν ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία μᾶς ἐκάλεσε, ποῖον τύπον ἔδωκε; Τὸν τύπον τῆς διπλῆς Βουλῆς. Δι’ αὐτὸ σήμερον εἴμεθα 362 καὶ ὄχι 400, οὔτε 300. Διότι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία μᾶς ἐκάλεσεν, ἔδωκεν αὐτὴν τὴν βάσιν τῆς διπλῆς Βουλῆς. Τῆς Βουλῆς ταύτης ἡ κατάρτισις γίνεται, ἀφοῦ δοθῇ ὁ ὅρκος, γίνωσιν αἱ ἐξελέγξεις τῶν ἐκλογῶν καὶ καταρτισθῇ τὸ Προεδρεῖον. Μετὰ δὲ τὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος θὰ ἔλθῃ ὁ χαρακτηρισμὸς ὑπὸ τοῦ ἰδίου Σώματος. Διότι τί θὰ ὠφελήσῃ νὰ χαρακτηρισθῇ σήμερον τὸ Σῶμα συντακτικὸν καὶ αὔριον νὰ κάμῃ μόνον ἔργα ἀναθεωρητικοῦ; Λοιπὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ χαρακτηρίσῃ τὴν Συνέλευσιν, εἶναι τὰ ἔργα αὐτῆς, κατὰ τὰ ἔργα δὲ αὐτῆς θὰ ἐξετάσῃ καὶ τὴν ἁρμοδιότητά της. Ἀλλ’ εἰδικῶς ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τοῦ ὅρκου ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἐξ ὅλων τῶν συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐνταῦθα, εἶναι ἀναντίρρητον, ὅτι εἴμεθα ὁμόφρονες ὑπὲρ τοῦ ὅρκου τοῦ διαλαμβάνοντος πρῶτον τὴν πατρίδα, διαλαμβάνοντος πίστιν εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα καὶ διαλαμβάνοντος ὑπακοὴν εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους. Ἐφ’ ὅσον ὅλοι οἱ προαγορεύσαντες εἶναι σύμφωνοι, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ θίξωμεν τὴν Βασιλείαν, δὲν πρόκειται νὰ θίξωμεν τὸ Σύνταγμα, ἐρωτῶ· ποίαν ἀντίρρησιν ἔχουσι νὰ δώσωσι τὸν ὅρκον αὐτόν; Διότι δὲν πρόκειται περὶ τύπου, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ ὅρκου. Λέγει ὁ ὅρκος ὑπακοὴν εἰς τοὺς νόμους, καὶ ἐν τούτοις ἔρχεται ἡ Βουλὴ καὶ ἐνασκοῦσα τὰ δικαιώματά της μεταβάλλει τοὺς νόμους. Παρασπονδεῖ ἡ Βουλή;

§159ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Διατί δὲν θέλετε νὰ γίνῃ ψήφισμα;

§160Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μεταβάλωμεν τὴν βάσιν τοῦ Συντάγματος, ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ δώσωμεν τὸν ὅρκον αὐτόν, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον εἴμεθα σύμφωνοι νὰ μὴ μεταβάλωμεν τὰς βάσεις, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι δύνανται ὅλοι νὰ ὀμόσωσι τὸν ὅρκον αὐτόν. Ὁ ὅρκος αὐτὸς κατὰ τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν δίδουσιν οἱ Συνταγματολόγοι, ἔχει τὴν ἑξῆς ἔννοιαν, ὅτι ὁρκίζομαι νὰ ἀναγνωρίσω καὶ τὰ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον προέλθει ἐξ αὐτῆς τῆς Βουλῆς. Ὥστε, ἂν ἐξετάσωμεν τὸν ὅρκον κατ’ οὐσίαν, οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν ἐπὶ τοῦ ζητουμένου χαρακτηρισμοῦ τοῦ Σώματος. Διότι ἐγὼ δὲν ὁρκίζομαι εἰς τὸ ἄρθρον 64 τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διαλαμβάνει τὸ περιεχόμενον τοῦ ὅρκου.

§161ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Ἀρκεῖ νὰ προηγηθῇ ψήφισμα. Νομίζω, ὅτι αὐτὸ ἀκριβῶς, τὸ ὁποῖον σᾶς προτείνω σήμερον, νὰ ἀναβληθῇ δηλαδὴ ἡ συζήτησις ἢ νὰ ἐπιφυλαχθῇ ἡ Βουλή...

§162ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§163Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ὁ ὅρκος αὐτὸς ἀποτελεῖ μίαν συνταγματικὴν νομολογίαν, διότι ὁ ὅρκος αὐτὸς συγκρατεῖ τὴν ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, δέκα πέντε Βουλευταὶ ὑπέβαλον πρότασιν...

§165Κ. ΜΑΝΙΑΚΗΣ. Κύριοι, καταλιπὼν μετὰ εἰκοσαετίαν τὸ δικαστικὸν ἀξίωμα εἰσέρχομαι ὡς ἀντιπρόσωπος εἰς τὴν Συνέλευσιν, τὴν ὁποίαν οὔτε νομοθετικήν, οὔτε συντακτικήν, οὔτε τίποτε ἄλλο εὑρίσκω, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ εἶμαι ὀπαδὸς τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀληθείας. Κύριοι, ἀπορῶ καὶ ἐξίσταμαι διατί τὰ ζητήματα δὲν ἔχουσι μίαν θέσιν, μίαν τάξιν, ἀλλ’ ἀπὸ τὸ Ἄλφα πηγαίνομεν εἰς τὸ Ὠμέγα, ὡς χάος! Ἐδῶ οὐδεμία βία ὑπάρχει πρὸς λύσιν τῶν ζητημάτων. Δὲν ἐγνοῶ, διατί βιάζεσθε. Μήπως θέλετε νὰ μεταβῆτε εἰς τὰς πατρίδας σας; Δὲν πηγαίνετε, νὰ μᾶς ἀφήσητε ἡσύχους; (γέλως). Τί βιάζεσθε, Κύριοι; Δύο καὶ δύο κάμνουν τέσσαρα! Ἐγώ, Κύριοι, ἐννοῶ νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰ καθήκοντά μας εὐσυνειδήτως καὶ ἡσύχως καὶ ἐντίμως. Ἀλλὰ νὰ ἔρχωνται εἰς τὰ χέρια!...

§166ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐλᾶτε καὶ σεῖς.

§167Κ. ΜΑΝΙΑΚΗΣ. Δὲν δύναμαι· τὸ ἐπιθυμεῖ ἡ ψυχή μου, ἀλλὰ δὲν δύναμαι. Κύριοι, δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω ἓν πρᾶγμα, πῶς ἠμπορεῖ εἷς Βουλευτής, εἷς ὑπάλληλος, εἷς Ὑπουργός, εἷς Βασιλεύς, εἷς Αὐτοκράτωρ, πῶς ἠμπορεῖ νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἐξουσίας του χωρὶς νὰ δώσῃ ἕνα ὅρκον. Δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὴν Βουλήν, διὰ νὰ ψηφίσῃ, ἄνευ ὅρκου. Τὸ εἰσιτήριον μόνον δὲν τῷ ἀρκεῖ, ἀλλὰ πρέπει προηγουμένως νὰ δώσῃ ἕνα ὅρκον. Λοιπὸν ποῖος εἶναι ὁ ὅρκος αὐτός; Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα. Ἐδῶ γεννᾶται ἓν ζήτημα λεπτόν. Αὐτὰ εἶναι τὰ καθήκοντα τοῦ Βουλευτοῦ τῆς Ἀναθεωρητικῆς, ἐκεῖνα εἶναι τὰ καθήκοντα τοῦ Πληρεξουσίου τῆς Συντακτικῆς· ποῖον λοιπὸν ὅρκον θὰ δώσῃ ὁ Πληρεξούσιος; Βλέπετε, εἶναι ζήτημα λεπτόν, καὶ πιστεύω, ὅτι ὀφείλει νὰ τὸ λύσῃ ἡ Βουλή. Καὶ πῶς θὰ τὸ λύσῃ ἡ Βουλή; Θὰ τὸ λύσῃ ὡς ἓν προκαταρκτικὸν ζήτημα, περιοριζομένου τοῦ ὅρκου αὐτοῦ εἰς τὰ νόμιμα ὅρια. Ἀλλὰ πρέπει νὰ δοθῇ εἷς ὅρκος. Λοιπὸν ὀφείλει, δύναται ἡ Συνέλευσις νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφανθῇ ἂν εἶναι Συντακτικὴ ἢ Ἀναθεωρητική. Λοιπὸν ἐδῶ, Κύριοι, ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν ἔχει τὸ εἰσιτήριόν του, καὶ ὀφείλει νὰ δηλώσῃ, τί εἶναι. Πρόκειται λοιπὸν νὰ βεβαιωθῇ, ὅτι ἐγὼ εἰσέρχομαι ἀναθεωρητικός, ὁ ἄλλος συντακτικός. Λοιπὸν τοιουτοτρόπως γίνεται ἡ ψηφοφορία, ἐκ τῶν παρόντων Βουλευτῶν τῶν ἐχόντων εἰσιτήρια, τὰ ὁποῖα τὰ ἐξελέγχει τὸ Προεδρεῖον τῆς Συνελεύσεως ἢ μία ἐπιτροπή. Λοιπόν, Κύριοι, παρακαλῶ νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα, ἂν ὑπάρχει Συνέλευσις νομοθετικὴ ἢ Συντακτική (Χειροκροτήματα).

§168ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μὴ διακόπτετε τὸν ῥήτορα.

§169Κ. ΜΑΝΙΑΚΗΣ. Ἂν δὲν θέλητε νὰ ἀκούητε, ἀποσυρθῆτε.

§170Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Ἡ Συνέλευσις, κύριε Πρόεδρε, παρουσιάζει ὄψιν μὴ σοβαράν. Νὰ λάβητε ἓν μέτρον.

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἔσλιν ἐπιμένει νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν;

§172Κ. ΕΣΛΙΝ. Τὴν ἀποσύρω.

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθησαν δύο προτάσεις, Κύριοι, ἡ τοῦ κ. Κοντογούρη καὶ ἡ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ. Ἀπὸ τῆς Παρασκευῆς ὑπεβλήθη καὶ πρότασις τροπολογοῦσα τὴν πρότασιν τοῦ κ. Γκλαβᾶ. Ἄλλη πρότασις δὲν ὑπεβλήθη.

§174Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος. Ὑπάρχουσι σήμερον κατατεθεῖσαι προηγουμένως τρεῖς προτάσεις, ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας κ. Δημητρακοπούλου, κατόπιν δὲ τρεῖς προτάσεις ἀφορῶσαι πλέον εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ αἱ προτάσεις αἱ ἄρτι κατατεθεῖσαι ἐκ μέρους τοῦ κ. Κοντογούρη καὶ ἐκ μέρους τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ εἶναι προτάσεις περὶ ἀναβολῆς· ἑπομένως κατὰ τὸν Κανονισμόν, προτασσομένης τῆς ἀναβολῆς, ἀναγκαίως αὐτὴ ψηφίζεται κατὰ πρῶτον λόγον. Ἅμα δὲ γίνῃ δεκτὴ ἡ ἀναβολή, ἀναμφισβητήτως ἀναβάλλεται ἡ συζήτησις, ἂν δὲ ἀπορριφθῇ ἡ ἀναβολή, ἐπανέρχεται πάλιν ἡ οὐσιαστικὴ συζήτησις, κατόπιν τῆς ὁποίας, κηρυχθείσης περατωμένης, ἄρχεται ἡ ψηφοφορία τῶν ἄλλων προτάσεων. Πρόκειται λοιπὸν περὶ προτάσεως ἀναβολῆς, ἡ ὁποία οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν μὲ τὰς ἄλλας προτάσεις.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι. Ἡ ἀπωτέρω πρότασις εἶναι ἡ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἑξῆς...

§176Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸ παντός, κύριε Πρόεδρε, νὰ γίνῃ ἡσυχία, διὰ νὰ ἀκούωμεν.

§177Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Οἱ κύριοι Βουλευταὶ νὰ καταλάβωσι τὰς θέσεις των.

§178Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε. Παρέλειψα νὰ ὑπομνήσω, ὅτι ἐπὶ τῆς ἀναβολῆς ὑπεβλήθησαν δύο προτάσεις, ἡ μία ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος βουλευτοῦ κ. Κοντογούρη καὶ ἡ ἑτέρα ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Τρικκάλων κ. Ἀλεξανδρῆ. Ὑποθέτω, ὅτι αἱ δύο αὐταὶ προτάσεις κατὰ προαίρεσιν τῶν ὑποβαλόντων αὐτὰς δύνανται νὰ συγχωνευθῶσιν εἰς μίαν καὶ μόνην, εἰς τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ· καὶ αὐτὸ εἶναι δικαίωμα τοῦ ὑποβαλόντος τὴν πρότασιν κ. Κοντογούρη. Ἐὰν οὗτος δηλώσῃ, ὅτι συγχωνεύει τὴν πρότασίν του πρὸς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, τότε ἀναγκαίως θὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν περὶ τῆς ἀναβολῆς.

§179Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Νὰ ἀναγνωσθῶσι πρῶτον καὶ αἱ δύο προτάσεις, διὰ νὰ ἴδωμεν, τί λέγουσιν.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκω τὴν τοῦ κ. Κοντογούρη πρότασιν: «Ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἐπιφυλασσομένη νὰ συνεχίσῃ τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ χαρακτῆρος αὑτῆς ὡς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἢ Συντακτικῆς Συνελεύσεως μετὰ τὸν ὁριστικὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, ἀποφασίζει, ὅπως τὰ μέλη αὑτῆς ὀμόσωσι τὸν ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 64 τοῦ Συντάγματος ὅρκον». Τώρα ἡ ἄλλη πρότασις τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ δὲν διαφέρει.

§181Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀπεσύρθη αὐτή, τὴν ὁποίαν ἀνεγνώσατε.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ εἶναι ἡ ἀπωτέρα, καὶ αὐτὴ θὰ ψηφισθῇ.

§183ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ἀκούσωμεν.

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἰδία εἶναι. «Προβαίνει καὶ ἀποφασίζει».

§185Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Ὄχι «προβαίνει».

§186ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα ἡ ἀπωτέρω πρότασις εἶναι ἡ τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, ἡ ὁποία λέγει ὅτι «προβαίνει».

§187Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε. Μετὰ τὴν δήλωσιν τὴν γενομένην ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος δὲν ἔχετε πλέον δύο προτάσεις περὶ ἀναβολῆς, ἀλλ’ ἔχετε μίαν καὶ μόνην, τὴν τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, ἡ ὁποία μόνην ἔννοιαν ἔχει τὴν ἀναβολήν.

§188Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ υἱοθετῶ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Κοντογούρη, ἐν ᾗ περιπτώσει δὲ ἀπορριφθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἐὰν μὴ ψηφισθῇ ἡ πρότασις αὕτη, φέρω ἑτέραν πρότασιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, ὅπως ἀντὶ τῶν λέξεων «προβαίνει καὶ ἀποφασίζει» τεθῶσιν αἱ λέξεις «ἀποφασίζει καὶ προβαίνει».

§189Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω δύο λέξεις. Ἐγὼ λέγω εἰς τὴν πρότασίν μου: «Ἡ Βουλὴ προβαίνει εἰς τὴν δόσιν τοῦ ὅρκου». Ναὶ ἢ οὔ; Ὁ κ. Βουλευτὴς δὲν δύναται νὰ προσθέσῃ φράσεις οὔτε ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐξηγήσῃ τίνα γνώμην ἐκφέρω.

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται ἡ πρότασις τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ: «Ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἐπιφυλασσομένη νὰ συνεχίσῃ τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ χαρακτῆρος αὑτῆς ὡς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἢ Συντακτικῆς Συνελεύσεως μετὰ τὸν ὁριστικὸν καταρτισμὸν τοῦ Σώματος, προβαίνει εἰς τὴν δόσιν τοῦ ὅρκου τῶν μελῶν αὑτῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 64 τοῦ Συντάγματος».

§191Γ. ΚΟΡΥΖΗΣ. Εὖγε! Ὡραῖα. Ἐμπρὸς εἰς ψηφοφορίαν. Οἱ παραδεχόμενοι λέγουσι «ναί».

§192ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§193Δ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Δὲν δύνανται νὰ ὁμιλήσωσι τώρα.

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ λέγουσι «ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «ὄχι».

§195ΣΟΦ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐζήτησα τὸν λόγον. (Διαμαρτυρίαι ἀριστερόθεν. Θόρυβος).

§196ΘΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κύριε Τριανταφυλλίδη, ἔχετε τὸν λόγον, θέλετε νὰ ὁμιλήσητε;

§197ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἤρχισεν ἡ ψηφοφορία. Ἐτελείωσαν οἱ λόγοι.

§198Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, προχωρήσατε εἰς τὴν ψηφοφορίαν.

§199Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§200ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Ἐτέθη τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν. Ποῖον λόγον;

§201Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν δύνασθε νὰ ὁμιλήσητε.

§202Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω.

§203Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν θὰ ὁμιλήσητε.

§204Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν καταβαίνω ἀπὸ ἐδῶ.

§205ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ. Ἐτέθη ζήτημα.

§206Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν ἐτέθη, Κύριε. (Θόρυβος περὶ τὸ βῆμα. Κωδωνοκρουσίαι σφοδραὶ καὶ διάλογοι θορυβώδεις). Ἔχω ἀντίρρησιν. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς προτάσεως). Εἶναι ἀναβολὴ αὐτή;

§207ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί εἶναι;

§208Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀναγνώσατε νὰ ἴδητε τί εἶναι. Κύριοι, σᾶς παρακαλῶ, ὅλοι ἀπεφασίσαμεν νὰ γίνῃ ψηφοφορία περὶ ἀναβολῆς...

§209ΗΛ. ΠΑΠΑΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Δὲν δύνασθε νὰ ὁμιλήσητε. Ἤρχισεν ἡ ψηφοφορία.

§210ΘΕΜ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξεφωνήθησαν τρία ὀνόματα ἤδη (κατέρχεται τοῦ βήματος ὁ κ. Στάϊκος).

§211Δ. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ δύο ὥρας ζητῶ τὸν λόγον καὶ δὲν μοὶ ἐδόθη. Θέλω νὰ κάμω μίαν δήλωσιν διὰ τὴν ψῆφόν μου, ὅτι θὰ ψηφίσω τὴν πρότασιν, ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ διὰ τῆς ψήφου μου νὰ προδικάσω τὸ ζήτημα τοῦ χαρακτῆρος τῆς Συνελεύσεως. (Θόρυβος).

§212ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Κύριε Πρόεδρε, ἔληξεν ἡ συζήτησις.

§213Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ προχωρήσητε.

§214Κ. ΣΑΛΤΑΜΠΑΣΗΣ. Προτοῦ ἄρξηται ἡ ψηφοφορία, δικαιολογῶν τὴν ψῆφόν μου δηλῶ, ὅτι θεωρῶ ὡς μὴ κανονικῶς διδόμενον τὸν ὅρκον, διότι τὰ μέλη, προτοῦ ἐπικυρωθῶσιν αἱ ἐκλογαί των, δὲν δύνανται νὰ προβῶσιν εἰς ὁρκοδοσίαν, καθόσον, ἐὰν δὲν ἐπικυρωθῶσιν αἱ ἐκλογαί των, θὰ ἐξέλθωσιν ἐντεῦθεν φέροντες εἰς τὴν ῥάχιν των μίαν ὁρκοδοσίαν. Διὰ τοῦτο θὰ ψηφίσω ἐπὶ τῆς προτάσεως καταφατικῶς, ἀλλὰ μετ’ ἐπιφυλάξεως. (Συγχωνευθείσης ἐν τῷ μεταξὺ τῇ συγκαταθέσει τοῦ κ. Ν. Κοντογούρη τῆς πρώτης προτάσεως πρὸς τὴν τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, τίθεται αὕτη εἰς ψηφοφορίαν καὶ ἄρχεται αὕτη).

§215ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἤρχισεν ἡ ψηφοφορία, κύριοι Βουλευταί. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν κ. κ. Ι. Καλούτση, βουλευτοῦ Ἀρκαδίας, καὶ Σπ. Δεληγιάννη, βουλευτοῦ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας:

Οὕτω δὲ ἐγένετο δεκτὴ ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ὁποίας ἀνακοινοῖ ὡς ἑξῆς εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Πρόεδρος.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 269· ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ἀλεξανδρῆ 148· κατ’ αὐτῆς δὲ 121.

§217Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ὁρκισθῶμεν, κύριε Πρόεδρε. (Οἱ κύριοι Βουλευταὶ σπεύδουσι ν’ ἀνατείνωσι τὰς χεῖρας, ἐνῷ ὁ κ. Πρόεδρος ἀναγινώσκει τὸν ἑξῆς ὅρκον: «Ὀμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας καὶ Ὁμοουσίου καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν πατρίδα καὶ εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα, ὑπακοὴν εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου»).

§218Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ζήτω τὸ Σύνταγμα!

§219ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ζήτω ὁ Βασιλεύς! (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). (Τὸν ὅρκον τοῦ ἄρθρου 64 τοῦ Συντάγματος ὤμοσαν οἱ ἑξῆς κ. κ. Βουλευταί): Κωνσταντῖνος Τρικούπης, Ἀλ. Γαρδικιώτης Γρίβας, Ἐπ. Μαυρομμάτης, Γεώργ. Ἀλεξανδρόπουλος, Ἐπαμ. Σουλτάνης, Ἰωάν. Στάϊκος, Γ. Μακρυκώστας, Ἰωάν. Φαρμάκης, Νικόλ. Παπαϊωάννου, Ἰωάννης Καλαντζόπουλος, Βασίλ. Καραπᾶνος, Π. Καρασεβδᾶς, Ἰωάν. Καναβός, Δημ. Γ. Τσιτσάρας, Σπυρ. Ῥάγκος, Δημ. Τσάτσος, Ἀθ. Χριστόπουλος, Θεόδ. Κ. Φαρμακόπουλος, Ἐμμ. Ῥέπουλης, Παναγ. Τσαλδάρης, Παναγ. Δ. Πετρίδης, Γεώργ. Πολυγένης, Περικλῆς Μεντζελόπουλος, Ἠλ. Παπαηλιοῦ, Γεώργ. Καρπετόπουλος, Κωνστ. Βασιλείου, Ἰωάν. Κοφινιώτης. Ἰωάννης Τσουτσάνης, Δημ. Οἰκονόμου, Δημ. Ξύδης, Νικόλ. Σκαρπέτης, Θεμιστ. Οἰκονομόπουλος, Παναγ. Λαλάκας, Δημ. Καλέργης, Ἀναστ. Κακκαβᾶς, Γεώργιος Κορυζῆς, Σπυρίδων Ἰ. Δεληγιάννης, Νικ. Δημητρακόπουλος, Β. Δημητρακόπουλος, Σπυρ. Τσακόπουλος, Ἰωάν. Καλούτσης, Ἀλέξ. Παπαναστασίου, Σπυρ. Τσαγκάρης, Στέφ. Σακελλαριάδης, Χαρ. Στασινόπουλος, Παν. Σπυράκης, Παν. Δεληβοριᾶς, Θ. Πέρρος, Δ. Γεωργίτσας, Α. Κατριβᾶνος, Ἰωάν. Π. Μανέτας, Ἠλ. Κοσονάκος, Ἐπαμ. Ν. Δηλιγιάννης, Σπ. Σῖμος, Ἀντ. Γαρουφαλλιᾶς, Σπυρ. Μήλιος, Εὐάγ. Γαρουφαλλιᾶς, Περ. Κ. Καραπᾶνος, Ἐλ. Βενιζέλος, Ἐμ. Μπενάκης, Γ. Στρατούλης, Γ. Ζερβουδάκης, Κ. Μᾶνος, Κ. Ἔσλιν, Γ. Ζωγράφος, Νεοκλῆς Καζάζης, Στέφ. Ν. Δραγούμης, Δημήτριος Γ. Ῥάλλης, Α. Παναγιωτόπουλος, Κ. Ῥακτιβάν, Γ. Νικολαΐδης, Π. Λαγοπάτης, Κ. Γιολδάσης, Γ. Πασπάτης, Νικόλ. Λεβίδης, Γ. Καπετανάκης, Ναπολ. Κανάρης, Θεόδ. Γ. Ῥετσίνας, Θ. Πετμεζᾶς, Ἰωάν. Δ. Ῥάλλης, Θεόδ. Λέκας, Γεώργ. Ἀναστασόπουλος, Δ. Πουρῆς, Ἀλέξ. Σκουζές, Γ. Τζεβᾶς, Ἀντ. Ζυγομαλᾶς, Σάββας Βαρβιτσιώτης, Α. Ψύλλας, Μ. Κατσούλης, Κωνστ. Ι. Ἀγγελόπουλος, Γ. Βοῦρος, Ν. Τσολάκος, Α. Κανελλόπουλος, Λάμπρος Καλλιφρονᾶς, Α. Μιχαλακόπουλος, Α. Παπαγιαννακόπουλος, Ν. Κοντογούρης, Α. Χοϊδᾶς, Δ. Γκλαβᾶς, Λ. Φλαμῆς, Α. Καφετζόπουλος, Λ. Θ. Ῥοῦφος Κανακάρης, Σ. Δουκάκης, Π. Ἠλιόπουλος, Ἰω. Ε. Κρεστενίτης, Γ. Παπακυριακόπουλος, Α. Σ. Παναγιωτόπουλος, Κ. Δ. Γεροκωστόπουλος, Α. Τσέλος, Ἀνδρ. Ι. Στεφανόπουλος, Ἄγγ. Πετραλιᾶς, Δ. Μάρκου, Κ. Μανιάκης, Χ. Τριάντης, Ἀριστόβ. Λ. Πετμεζᾶς, Ἰωάν. Ι. Στεφανόπουλος, Λ. Οἰκονομίδης, Ἄγγ. Ἀγγελόπουλος, Ἰωάν. Τσερτίδης, Κωνστ. Μητρόπουλος, Εὐάγ. Γεωργιάδης, Ζήσης Ἰατροῦ, Γεώργ. Ἀβέρωφ, Μιχ. Στεφανίδης, Νικόλ. Βασιλείου, Νικόλ. Κάραλης, Δημ. Νικολαΐδης, Σπυρ. Κριεζώτης, Ἀλέξ. Οἰκονόμου, Δημ. Χρυσοστάλης, Νικόλ. Σταματιάδης, Νικόλαος Πετσάλης, Ἐμμ. Στεφανίδης, Νικόλ. Ἀβέρωφ, Βασίλ. Ἀθανασούλας, Γεώρ. Μερκάτης, Ἀλέξ. Σ. Κ. Ῥώμας, Δημ. Στεφάνου, Σπυρ. Χαντζάρης, Εὐθ. Α. Βελλιανίτης, Κυρ. Κυρίτσης, Σπυρ. Καποδίστριας, Θεόδ. Τσαρλαμπᾶς, Ἰω. Βαλαωρίτης, Ἀνδρ. Δενδρινός, Εὐστ. Βερροιώτης, Περ. Βαλαωρίτης, Παν. Λιβιερᾶτος, Ἡρ. Νεόφυτος, Ἀθ. Πινιατῶρος, Π. Δρακούλης, Νικόλ. Γερουλᾶνος, Παν. Καββαδίας, Μιλ. Ἄνν. Καβαλλιερᾶτος, Παντ. Λιβαδᾶς, Διον. Βινιερᾶτος, Ἀντ. Μομφερρᾶτος, Νικόλ. Μαζαράκης, Σπ. Τυπάλδος Φορέστης, Ἀνδρ. Μονοκροῦσος, Κωνστ. Δεστούνης, Ἰωάννης Ν. Καλαμάρης, Νικόλ. Καμπάνης, Ἀντ. Βιτάλης, Φρ. Βάλληνδας, Ἐπαμ. Ἐμπειρῖκος, Γεώργ. Γαϊτᾶνος, Λουδοβ. Λιμπρίτης, Πέτρ. Πρωτοπαπαδάκης, Τριαντ. Παπαδάμ, Ἰωάν. Μαραγκός, Ἐμμ. Πατρίκιος, Μανοῦσος Δερλερές, Γεώργ. Ῥεδιάδης, Γεώργ. Καρυστινάκης, Ἰωάν. Μαμάης, Κυριακ. Π. Μαυρομιχάλης, Γεωργ. Φικιώρης, Παναγ. Κοσονάκος, Πέτρος Κ. Μαυρομιχάλης, Εὐστρ. Κουλουμβάκης, Γεώργ. Λ. Μαυρομιχάλης, Παναγ. Λ. Πετροπουλάκης, Δημ. Α. Πετροπουλάκης, Σπυρ. Ξύδης, Δημ. Παπαμιχαλόπουλος, Χαρίλ. Τζαννετάκης, Ἰω. Α. Ἀντωνόπουλος, Νικόλαος Λεωτσάκος, Κωνστ. Σαλταφέρος, Θεόδωρος Ῥίτσος, Βρασίδ. Λεώπουλος, Ἠλίας, Δ. Κατσάκος, Ἰωάν. Χρυσοβελόνης, Γεώργ. Φιλάρετος, Ἀγαμέμνων Σλῆμαν, Δημ. Οἰκονόμου, Μιλτ. Μπουφίδης, Σοφοκλ. Τριανταφυλλίδης, Σωκρ. Μαρκίδης, Νικόλ. Ζαρλῆς, Διαμ. Ζαχαριάδης, Δημ. Χατζηγιάννης, Λεωνίδας Ἀναγνώστου, Νικόλ. Ἀξελός, Μιλτ. Δηλιγιάννης, Ντῖνος Νούσιας, Ἰωάν. Βασιλάκης, Κωνστ. Κοντογεωργίου, Παναγ. Παπαδόπουλος, Γεώργ. Ἀθανασιάδης, Δημ. Μανωλόπουλος, Γεώργ. Φίλωνος, Ἐλευθ. Γκόλτσιος, Γ. Τσαξιρόπουλος ἢ Τσαξίρης, Π. Μερλόπουλος, Κωνστ. Α. Κουμουνδοῦρος, Π. Κασίμης, Σ. Ντολιόπουλος, Π. Ἰατρόπουλος, Σπυρίδ. Α. Κουμουνδοῦρος, Γ. Καντιάνης, Χ. Δικαῖος, Ἀντ. Παπαγεωργίου, Ἠλίας Π. Μαυρομιχάλης, Π. Σταματελάκης, Παναγιώτης Π. Σάκκης, Ἰωάννης Γ. Σπέντζας, Παναγ. Φλέσσας, Α. Πετρομανιάτης, Δημ. Ἀναστασόπουλος, Εὐστ. Κοκκέβης, Μ. Δαζέας, Νικόλαος Δαγρές, Ι. Ψηλογαλάνης, Μ. Παπατσώρης, Θεόδ. Μοσχούλας, Νικόλαος Λεωνίδας, Ἰωάν. Λεωνίδας, Γεώργ. Μπούμπουλης, Ἰάσων Μπούμπουλης, Γεώργ. Χατζηδημητρίου, Ν. Γαρδικιώτης, Δημ. Μπούσδρας, Μιχ. Δημάκης, Χρ. Ἀλαμανῆς, Κωνστ. Σταμούλης, Μ. Κοτρῶτσος, Α. Ἀθανασίου ἢ Βαβυλόπουλος, Γεώργ. Καραϊσκάκης, Ἀλέξ. Γιαννούσιος Τάκης, Παυσ. Ζωγλοπίτης, Βασίλ. Γρίβας, Γεώργ. Ῥάμμος, Χρ. Καρᾶς, Π. Ἀκριβὸς ἢ Παπαποστόλου, Δημ. Κουκουλέτσος, Κωνστ. Παπακυρίτσης, Ἀντ. Καπάλας, Θεόδ. Φίλιος, Ἰωάν. Θεοδωρόπουλος, Γεώργ. Σπυρόπουλος, Ἀπ. Ἀλεξανδρῆς, Παναγ. Βερβενιώτης, Δημ. Τομπάζης, Ἰωάν. Θ. Κουντουριώτης, Νικόλ. Μ. Τσαμαδός, Ἰωάννης Μᾶνος, Ἀθαν. Εὐταξίας, Ἰωάν. Τσιριμῶκος, Ν. Ξηρός, Ι. Παπαλουκᾶς, Νικόλ. Βελέντζας, Νικόλ. Χατζίσκος, Στ. Σουμαρίπας, Νικόλαος Α. Σιμόπουλος, Κ. Λιδωρίκης, Νικόλ. Κρίτσας, Χαρ. Εὐταξίας, Θεμ. Παπαϊωάννου, Μ. Γαλανός, Ι. Δημοκωστούλας, Μιλ. Γ. Λιδωρίκης, Ἰωάν. Δελμοῦζος, Δημ. Κρεμεζῆς, Γ. Ἀγαθοκλῆς, Χρόνης Γαρδίκης, Ν. Δεστερλῆς, Ἀλέξανδρος Μ. Κανάρης, Γεώργ. Πὼπ, Θεμ. Μ. Κανάρης καὶ Ἀνδρέας Χατζηκυριάκος». Οἱ δὲ κ. Πλάτων Ε. Δρακούλης καὶ Κ. Δεστούνης, Βουλευταὶ Κεφαλληνίας, ὡρκίσθησαν μέν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἑξῆς ἔγγραφον ἐπιφύλαξιν: «Οἱ ὑποφαινόμενοι Πληρεξούσιοι τοῦ νομοῦ Κεφαλληνίας δίδομεν τὸν ὅρκον ὑπὸ τὴν ἑξῆς ἐπιφύλαξιν, ὅτι: Συναισθανόμενοι τὴν ἱερότητα τοῦ χριστιανικοῦ δόγματος: «μὴ ὀμόσαι ὅλως», δίδομεν τὸν ὅρκον ὡς ἐκτέλεσιν ἐπιβαλλομένου τύπου, θεωροῦντες αὐτὸν κατ’ οὐσίαν ἰσοδύναμον πρὸς ἁπλῆν βεβαίωσιν, ὅτι θὰ ἐκτελέσωμεν εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκόν μας, καὶ συνεπῶς, ἐὰν ἡ εὐσυνείδητος αὕτη ἐκτέλεσις τοῦ καθήκοντός μας εὑρεθῇ ποτε ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸ περιεχόμενον τοῦ δοθέντος ὅρκου, θὰ πορευθῶμεν κατὰ τὴν συνείδησίν μας. Ἐν Ἀθήναις τῇ 6 Σεπτεμβρίου 1910. Οἱ Πληρεξούσιοι Κεφαλληνίας Πλάτων Ε. Δρακούλης, Κ. Δεστούνης»). Τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην ὑπέβαλον οὗτοι καὶ ἐγγράφως εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς).

§220ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 10 καὶ 20′ μ. μ.).