1910.02.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 13.

τῆς 18 Φεβρουαρίου 1910

(Πέμπτη)

Προεδρία κ. Ν. Τσαμαδοῦ.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ὥρᾳ 5 μ. μ. ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων Βουλευτῶν 131).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ Πρακτικὰ δὲν ἐξετυπώθησαν ἀκόμη· ἑπομένως ἀργότερον θ’ ἀναγνωσθῶσιν. Ἀνακοινῶ ἤδη πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς· Ὁ δήμαρχος Μεθώνης ἐκφράζει τὴν εὐχήν, ἵνα ἐπιψηφισθῇ ἡ σταφιδικὴ σύμβασις, ὡς ἐτροποποιήθη· Ὁ λαὸς τῆς Λευκάδος δηλοῖ ὅτι δὲν θέλει ἀνεχθῆ μὲ πᾶσαν θυσίαν νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τοὺς στρατευσίμους νὰ μεταβῶσιν ἐκτὸς τοῦ τόπου των. Οἱ δήμαρχοι τοῦ νομοῦ Ζακύνθου παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑποχρεωθῇ ἡ Προνομιοῦχος εἰς τὴν καταβολὴν φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσαχθέντος καὶ εἰσαχθησομένου ἐν ταῖς ἀποθήκαις αὐτῆς σταφιδοκάρπου. Οἱ Ἀν. Κουκόπουλος καὶ Ἰ. Γκαλοστάθης διαμαρτύρονται κατὰ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ δημάρχου των σχετικῶς πρὸς τὴν πλατεῖαν τοῦ συνοικισμοῦ τῆς Ἀντικύρρας. Ἐπιτροπὴ τοῦ λαοῦ Ἄργους ἀποδοκιμάζει ὡς ἄδικον καὶ ἀνελεύθερον τὸ μέτρον τῆς στερήσεως τῶν ἐφημερίδων ἕνεκα τοῦ νόμου περὶ κυριακῆς ἀργίας. Οἱ διευθυνταὶ τῶν ἐν Ἀθήναις ἑστιατορίων παρακαλοῦσιν, ἵνα μὴ ἐφαρμοσθῇ ὁ περὶ κυριακῆς ἀργίας νόμος καὶ εἰς αὐτούς. Οἱ ἐν Ἑρμουπόλει σύλλογοι οἰνοπωλῶν καὶ ποτοποιῶν παρακαλοῦσιν, ἵνα ἐξομοιωθῶσι πρὸς τοὺς οἰνοπώλας καὶ καφεπώλας. Ἐπιτροπὴ παρακεντέδων διαμαρτύρεται κατὰ τοῦ ταμίου Λαρίσης. Ὁ κ. Ἀ. Τυπάλδος Μπασιᾶς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ͵ΓΦΝΔʹ ἀπὸ 29 Ἰανουαρίου 1910 νόμου περὶ ἐκτελέσεως». Ὁ κ. Γ. Καρπετόπουλος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ πίνακος Εʹ τοῦ νόμου ͵ΓΦΝϚʹ (3556) περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ». Οἱ κύριοι Ἀ. Πονηρόπουλος καὶ Γ. Καρπετόπουλος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τοῦ ποσοστοῦ τοῦ συμβατικοῦ τόκου». (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 127–129). Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν Ἀποφάσει τῆς Βουλῆς πρῶτον ἀντικείμενον εἶναι ἡ συζήτησις περὶ ἀνάγκης ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων ἄρθρων τινῶν τοῦ Συντάγματος. Τίς ἔχει τὸν λόγον;

§2ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης Βουλευταὶ νομίζουσιν ὅτι ἀναγινώσκονται τὰ Πρακτικὰ καὶ παρακαλῶ νὰ εἰδοποιηθῶσιν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ Πρακτικὰ δὲν ἐξετυπώθησαν· μετὰ ἡμίσειαν ὥραν θὰ εἶναι ἕτοιμα καὶ θ’ ἀναγνωσθῶσιν.

§4ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Συμφώνως πρὸς τὴν ληφθεῖσαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀπόφασιν ἀνεγράφη ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει τὸ ζήτημα ὅπερ ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ πάντων ὅτι ἀποτελεῖ τὸ κυριώτερον θέμα τῶν ἐνασχολήσεων τῆς ἐν ἐκτάκτῳ Συνόδῳ Βουλῆς, τῆς Περιόδου ἣν διανύομεν. Τίνες εἶναι αἱ γνῶμαι τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου κατεστάθη ἤδη γνωστὸν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς ἐμφανίσεως αὐτῆς ἐνώπιον τοῦ συνεδρίου τούτου καὶ εἶναι περιττὸν ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν ἐπαναλαμβάνων ὅσα σαφῶς καὶ ὡρισμένως κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἐνταῦθα ἀνεκοίνωσεν ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις ὑποβαλοῦσα τὴν γνώμην ἐκείνην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ εἰς ταύτης τὴν ἐπιδίωξιν ἐπιδοθεῖσα ἵνα δυνηθῇ νὰ ἴδῃ λελυμένην τὴν ὑπόθεσιν τὴν δικαιολογοῦσαν τὴν ἐνταῦθα παρουσίαν αὐτῆς, καὶ ἐκ τῆς λύσεως αὐτῆς ἀπεκδεχομένη τὸν κανονισμὸν τῆς τύχης τῶν πραγμάτων τῆς Ἑλλάδος, ἐν ᾗ συμπεριλαμβάνεται καὶ ἡ τύχη αὐτῆς ταύτης, ἐλπίζει ὅτι θέλει εἶναι δυνατὸν ν’ ἀκούσῃ ἐνταῦθα εὐρέως ἀναπτυσσομένας τὰς γνώμας τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ θέματος καὶ πέποιθεν ὅτι ὡς τὸ ζήτημα κατεστάθη ὥριμον εἶναι καὶ ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἀπὸ τοῦδε προωρισμένη νὰ δώσῃ εἰς τὴν τεταραγμένην ἡμῶν χώραν τὴν διέξοδον ἐκείνην ἀφ’ ἧς ἀναμένομεν μετὰ πεποιθήσεως τὴν ἀναβάπτισιν τοῦ καθεστῶτος ἐν τῇ ψήφῳ τῆς μελλούσης νὰ ἐμφανισθῇ μετ’ ὀλίγους μῆνα ἐνταῦθα Συνελεύσεως τῆς Ἀναθεωρητικῆς.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ προχωρήσωμεν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως;

§6ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νὰ ἐρωτήσητε ἂν ἔχει τις τὸν λόγον.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κυριακούλης Π. Μαυρομιχάλης ἐζήτησε τὸν λόγον ἀπὸ προχθές. Ἑπομένως, κ. Μαυρομιχάλη, δύναμαι νὰ σᾶς δώσω τὸν λόγον.

§8ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, λογίζω ἐμαυτὸν εὐτυχῆ, ὅτι ἐπὶ τοῦ σοβαρωτάτου τούτου θέματος, τοῦ σπουδαιοτέρου βεβαίως ἐξ ὅσων ἦλθόν ποτε ἐνώπιον τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, δὲν εὑρίσκομαι εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν καὶ ἀνάγκην νὰ καταλίπω τὰς γνώμας καὶ τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας πλέον ἢ ἅπαξ ἔσχον τὴν ἀφορμὴν καὶ τὴν εὐκαιρίαν ν’ ἀναπτύξω καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Διότι, Κύριοι, τί εἶπον ἄλλοτε ἐπὶ τοῦ προκειμένου καὶ τί ἐπαναλαμβάνω καὶ σήμερον; Εἶπον ὅτι τὸ ἡμέτερον πολίτευμα, μολονότι εἶναι ἀνθρώπινον προϊὸν καὶ πλάσμα, ὑποκείμενον συνεπῶς εἰς πάσας τὰς ἀτελείας τῶν ἀνθρωπίνων δημιουργημάτων, εἶναι ὅμως ἄριστον καὶ ὅτι διὰ τὰ πολλὰ καὶ ποικίλα ἡμῶν δεινοπαθήματα κατὰ τὴν τελευταίαν τεσσαρακονταετίαν δὲν πταίει τόσον τὸ πολίτευμα, ὅσον πταίουσιν ἐκεῖνοι οἵτινες δὲν ἠθέλησαν νὰ τὸ ἐφαρμόσωσι πιστῶς καὶ εἰλικρινῶς. Τοῦτο ἀσφαλῶς θέλει συμβῆ μὲ οἱονδήποτε ἄλλο πολίτευμα, ὅσον καὶ ἂν τροποποιηθῇ, ὅσον καὶ ἂν μεταρρυθμισθῇ, ὅσον καὶ ἂν ἀναθεωρηθῇ. Ἂν δὲ ὁ συνταγματικὸς ἡμῶν χάρτης ἐμπεριέχει ἀτελείας τινὰς καὶ κενά τινα ἐπουσιώδη, διότι περὶ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων, ὡς ἤδη ἐμφαίνεται ἐκ τοῦ προσχεδίου, δὲν πρόκειται τό γε νῦν ἔχον τοὐλάχιστον, ἄν, λέγω, τὸ πολίτευμα ἡμῶν ἐγκλείει ἀτελείας τινὰς χρῃζούσας ἀναθεωρήσεως, ἐρωτῶ· εἶναι τάχα ὀρθόν, εἶναι φρόνιμον, χάριν τῶν ἐπουσιωδῶν αὐτῶν διατάξεων, νὰ ῥίψωμεν τὸν τόπον εἰς τὴν ἀνησυχίαν, εἰς τὰς ἀνωμαλίας, εἰς τοὺς κινδύνους Ἐθνοσυνελεύσεως; Εἶναι πρὸ πάντων ὀρθὸν καὶ φρόνιμον νὰ παρατείνωμεν ἐπὶ πολλοὺς μῆνας ἀκόμη, ὡς φαίνεται, κατάστασιν φρικώδη, τὴν ὁποίαν οἱ πάντες ἔχομεν συμφέρον νὰ τερματίσωμεν τὸ ταχύτερον, χάριν ἴσως αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως τοῦ τόπου; Καὶ δι’ αὐτό, Κύριοι, ἂν ὑπήρξαμεν ἀνέκαθεν πολέμιοι τῆς ἰδέας τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἔτι μᾶλλον σήμερον πολεμοῦμεν αὐτὴν ὑφ’ οὓς ὅρους καὶ συνθήκας διατελοῦμεν καὶ εὑρισκόμεθα. Ἀλλ’ ἤδη, Κύριοι, πρόκειται νὰ συντελεσθῇ καὶ ἔτι χειρότερον. Δὲν προτείνεται μόνον ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ προτείνεται, ὅπως αὕτη γένηται κατὰ παράβασιν ὅλων τῶν συνταγματικῶν τύπων καὶ διατάξεων. Καλεῖται δηλαδὴ ὁ Βασιλεύς, ὅπως παραβιάσῃ τὸν ὅρκον τὸν ὁποῖον ἔδωκε. Καλεῖται δηλαδὴ νὰ ξεσχίσῃ τὸ συμβόλαιον τὸ μεταξὺ Αὐτοῦ καὶ τοῦ λαοῦ Του ὑπογραφέν. Καλοῦνται καὶ οἱ συνταγματικοὶ Ὑπουργοὶ καὶ ὑπεύθυνοι Ὑπουργοί, ὅπως τὴν μίαν ἡμέραν ὀμόσωσι πίστιν καὶ ὑπακοὴν εἰς τὸ Σύνταγμα, τὴν δὲ ἄλλην ἀθετήσωσι τὸν ὅρκον τὸν ὁποῖον ἔδωκαν τὴν προτεραίαν.

§9Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§10ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καλούμεθα καὶ ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, ὅπως καὶ ψηφίσωμεν τὴν ἀναθεώρησιν ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ Συνόδῳ ἀντὶ τῶν δύο συνεχῶν Περιόδων, ὅπως ὁρίζει τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος. Ἡ δὲ διάταξις αὐτὴ τοῦ Συντάγματος, Κύριοι, ἦτο σοφή, ἦτο σοφωτάτη, οἱ δὲ νομοθέται τοῦ 1863, ἄνδρες μεμετρημένοι, σώφρονες καὶ προβλεπτικοί, ἐπιθυμοῦντες νὰ καταστήσωσι τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος, ἂν οὐχὶ ἀδύνατον, ἀλλὰ τοὐλάχιστον εἰς ἄκρον δυσχερῆ, ὑπέταξαν αὐτὴν εἰς τὰς δύο συνεχεῖς Περιόδους. Καὶ διατί τοῦτο; Ἵνα ἐπὶ τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου θέματος ἀποφανθῇ ἐκεῖνος μόνον ὁ ὁποῖος ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφαίνηται ἐπὶ τοιούτου θέματος, ὁ κυρίαρχος Ἑλληνικὸς λαός. Ἀλλ’ ἂς δεχθῶμεν, Κύριοι, ἀφοῦ βλέπομεν ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ διάθεσις τῆς Βουλῆς, ἂς δεχθῶμεν ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἤθελε ψηφισθῆ ὑφ’ οὓς ὅρους καὶ συνθήκας προτείνεται αὕτη, δηλαδὴ κατὰ παράβασιν πάντων τῶν τύπων τῶν συνταγματικῶν. Τίς μᾶς ἐγγυᾶται ὅτι οἱ μέλλοντες ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους θέλουσι σεβασθῆ τὰς ἀποφάσεις τῶν προκατόχων αὐτῶν καὶ ὅτι θέλουσι μείνει ἐντὸς τῶν προδιαγεγραμμένων ὁρίων; Τίς μᾶς ἐγγυᾶται ὅτι δὲν θέλουσι σπεύσει ἐν τῷ κυριαρχικῷ αὐτῶν δικαιώματι νὰ μετατοπίσωσι τὴν Ἀναθεωρητικὴν Συνέλευσιν εἰς Συντακτικήν; Ἐπειδὴ δὲ ἡ διάκρισις μεταξὺ τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων καὶ τῶν θεμελιωδῶν τοιούτων δὲν εἶναι ἁπτή, δὲν εἶναι ὁρατὴ ἐν τῷ συνταγματικῷ ἡμῶν χάρτῃ, καθόσον ἡμεῖς οὐδαμοῦ εἴδομεν τὴν διάκρισιν ταύτην, τίς μᾶς ἐγγυᾶται ὅτι ὁ χείμαρρος τῆς ἀναθεωρήσεως δὲν θέλει συμπαρασύρει ἐν τῇ ἀκρατήτῳ αὐτοῦ ὁρμῇ καὶ τὰς θεμελιώδεις διατάξεις μετὰ τῶν μὴ θεμελιωδῶν τοιούτων; Καὶ τότε, Κύριοι, θὰ ἔχωμεν ὡς μόνην παραμυθίαν τὰς ὀψίμους δηλώσεις τῶν ἀρχηγῶν ὅτι ἄνθρωποι εἶναι καὶ αὐτοὶ καὶ ὅτι ἐπλανήθησαν εἰς τὰς κρίσεις καὶ προθέσεις αὐτῶν.

§11Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Οὐδεὶς ἔχει τὸ ἀνάστημα τόσον ὑψηλόν, διὰ νὰ κανονίσῃ καὶ περιορίσῃ τὴν δύναμιν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῶν Ἑλλήνων, ὅταν αὕτη ἔλθῃ.

§12ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Συμφωνῶ πληρέστατα πρὸς τὸν κ. συνάδελφον. Γνωρίζομεν καλῶς, Κύριοι, ποία εἶναι ἡ ἀμοιβή, ποῖον εἶναι τὸ ἀντάλλαγμα, ὅπερ προσφέρεται ἀντὶ τοῦ μεγάλου τούτου κακοῦ καθ’ ἡμᾶς, τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Εἶναι ἡ διάλυσις τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου. Ὁμολογῶ δ’ ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ ὅτι ἡ προσφορὰ εἶναι ἀξία λόγου καὶ προσοχῆς. Ἐπειδὴ δὲ ὁ λόγος περὶ διαλύσεως τοῦ Συνδέσμου ὀφείλω ἐνταῦθα νὰ μὴ παραλείψω νὰ εἴπω ὅτι ἑσπέραν τινὰ ἐσκέφθημεν νὰ καλέσωμεν ἐν ἐκτάκτῳ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ πάντας τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Βουλῆς καὶ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου καὶ τὸν ναύαρχον Μιαούλην, ὅστις ἦλθε τὴν ἐπαύριον, δηλώσας τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἀσθένειαν, ἐνώπιον δὲ πάντων ἐξέθηκα ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ ποία ἀκριβῶς κατὰ τὴν κρίσιν μου ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ τόπου καὶ ὑπὸ ἔποψιν ἐξωτερικὴν καὶ ὑπὸ ἔποψιν ἐσωτερικήν. Προσέθηκα δὲ τότε ὅτι οἱ πολιτικοὶ Ὑπουργοὶ φιλοτίμως ἐργασθέντες ἐξεπόνησαν πλέον τῶν 250 νομοσχεδίων, ὧν τὰ 195 ἐγένοντο ἤδη νόμοι τοῦ Κράτους. Προσέθηκα ἐν τέλει ὅτι ἦτο καιρός, ἀφοῦ μάλιστα ἐψηφίσθησαν καὶ τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια καὶ μέτρα, ὅπως οἱ κύριοι ἀξιωματικοὶ ἐπανέλθωσιν εἰς τοὺς στρατῶνας καὶ οἱ κύριοι ναυτικοὶ εἰς τὰ πλοῖά των, ὁμολογῶ ὅμως ὅτι οὐδέποτε διενοήθην ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ προτείνω ὡς μόνον φάρμακον, ὡς μόνον μέσον θεραπείας τῆς νόσου, τὴν ἐπιδείνωσιν αὐτῆς, δηλαδὴ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Ἀλλὰ τέλος πάντων, Κύριοι, ἐὰν θέλητε καὶ ἀφοῦ θέλετε τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἂς συνέλθῃ τὸ ταχύτερον, ἵνα τὸ ταχύτερον ἐξέλθωμεν τῆς ἀνωμαλίας αὐτῆς. Διότι πρέπει νὰ τὸ εἴπωμεν καθαρὰ καὶ μεγαλοφώνως ὅτι ὁ τόπος ἐζήτει καὶ ζητεῖ τὴν τάξιν καὶ τὴν ἡσυχίαν, ἐξ ἧς πηγάζει ἡ ἐργασία, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἔθνος. Ὁ τόπος ἐζήτει καὶ ζητεῖ τὴν διοικητικὴν ἀνόρθωσιν εἰς πάντας τοὺς κλάδους τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Ὁ τόπος ἐζήτει πρὸ πάντων καὶ ζητεῖ τὴν οἰκονομικὴν εὐρωστίαν καὶ τόνωσιν, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιμένωμεν οὔτε ἰσοζύγιον οὔτε δάνειον, ἀλλ’ ὁ τόπος δὲν ζητεῖ Ἐθνοσυνελεύσεις, αἱ ὁποῖαι παραλύουσι καὶ παρακωλύουσι πάντα ταῦτα. Ἄλλως τε εἶναι γνωστὸν ὅτι αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις συνήθως καλοῦνται πρὸς κατάλυσιν πολιτευμάτων καὶ ἀνελευθέρων καὶ τυραννικῶν, τοιοῦτο δὲ πολίτευμα εὐτυχῶς δὲν ἔχομεν, καθόσον οἱ μὲν πρόγονοι ἡμῶν ηὐτύχησαν διὰ τῶν ἀθανάτων αὑτῶν κατορθωμάτων καὶ τῶν ὑπερανθρώπων ἡρωισμῶν των νὰ ἐλευθερώσωσι τὴν μικρὰν ἀλλ’ ἔνδοξον ταύτην γωνίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐξεπορεύθη ἡ λάμψις ἐκείνη ἡ ὁποία ἐφώτισε καὶ φωτίζει ἀκόμη ὁλόκληρον τὴν ἀνθρωπότητα, οἱ δὲ πατέρες ἡμῶν ἐφιλοδώρησαν ἡμῖν τὸ φιλελεύθερον πολίτευμα τοῦ ὁποίου ποιούμεθα χρῆσιν. Τὰ δύο ταῦτα ἀγαθά, Κύριοι, φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ διαφυλάξωμεν ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ.

§13ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Τοὺς φόβους τοῦ ἐντίμου συναδέλφου περὶ τῶν κινδύνων οὓς θέλει διατρέξει τὸ ἔθνος διὰ τὸν λόγον ὅτι ἐνομίσθη ὀρθὸν νὰ προσφύγωμεν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ, ὅπως λύσωμεν δυσχέρειαν ὑφισταμένην, ἐλπίζω ὅτι θέλει καθησυχάσει ἡ παράστασις ἡ ἀκριβὴς τῶν κρατησασῶν ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς 15 Αὐγούστου ἰδεῶν καὶ θέλει ἐπὶ πλέον κατασιγάσει ἡ παρατήρησις ὅτι, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἐσκέπτετο ὁ ἔντιμος προαγορεύσας περὶ διαλύσεως ἐκείνου, ὃν ὠνόμασε φανερὰ ἐν τῇ Βουλῇ — καλῶς πράξας —, καίτοι δὲν ἐπέτυχεν, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἐσκέπτετο, ἐκεῖνο ὅπερ ἐπόθει καὶ ἐπεζήτει — καὶ ὅπερ ἀγνοῶ ἂν ἐπεχείρησε νὰ πραγματοποιήσῃ — ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἐγένετο τοιαύτη, ὥστε δυνάμεθα νὰ βεβαιώσωμεν κατὰ ταύτην τὴν στιγμὴν ὅτι βασιλεύει ἐν Ἑλλάδι ἡ γαλήνη ἡ προασφαλίζουσα εἰς αὐτὴν τὴν τελείαν τῆς κανονικῆς καταστάσεως ἐπάνοδον. (Εὖγε καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς Βουλῆς). Βασιλεύει ἐν Ἑλλάδι ἡ γαλήνη, διότι ἀφ’ ἧς ἡμέρας αὐτοὶ ἐκεῖνοι οἵτινες ἐξηγέρθησαν ζητήσαντες μεταρρύθμισιν καὶ προσκυνήσαντες αὐτοὶ πρῶτοι τὸ πολίτευμα, οὗτινος πᾶσαν τὴν ὑπόστασιν διετήρησαν, μόνον ἓν εἰς ἑαυτοὺς τηρήσαντες, τὴν ἐπιτήρησιν τῆς ἐργασίας τῆς ἀνορθωτικῆς, τὴν ὁποίαν ὑπεσχέθη ἡ ἐξέγερσις, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ταῦτα οὕτως ἐγένοντο, ἐδηλώθη ἐνώπιον τῆς Ἑλλάδος ὁλοκλήρου ὅτι οὐδένα κίνδυνον διατρέχει τὸ πολίτευμα· ἐδηλώθη δ’ ἔκτοτε καὶ ἐπανελήφθη, καθ’ ἣν ὥραν ἐξήρχετο τῆς Ἀρχῆς ὁ ἔντιμος κ. συνάδελφος, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἐπιζητεῖται ἢ μόνον ἡ διὰ μεταρρυθμίσεως ἕξεων σφαλερῶν καὶ μεταρρυθμίσεως διατάξεων βοηθησασῶν τὰς ἕξεις ταύτας, ὅπως καρποφορήσωσιν, ἐπαναφορὰ τοῦ πολιτεύματος εἰς τὴν ὑγιᾶ λειτουργίαν, ἣν ἐσκόπει ἐκείνη ἡ Συνέλευσις ἥτις ἐψήφισεν αὐτὸ ὡς ἔχει. Ἀλλ’ ἆρά γε τοῦτο μεταβάλλει τὴν ὑπόστασιν τῶν πραγμάτων ἣν ἐξελθὼν τῆς Ἀρχῆς ἀφῆκεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου; Ἆρά γε δὲν ἐγνώριζεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου ὅτι ὑπηρετῶν ὡς Ὑπουργὸς τοῦ Βασιλέως ὑπηρέτει κατάστασιν ἥτις κατὰ τὸ ἥμισυ μόνον ἦτο σύμφωνος πρὸς τὸ καθεστώς; Ἆρά γε δὲν ἐγνώριζεν ὅτι αἱ θελήσεις αἱ ἐκφραζόμεναι παραπλεύρως ἀπὸ Σώματος ὅπερ δικαιώματι ἐξεγέρσεως ἦλθε καὶ προσετέθη εἰς τὰ Σώματα τὰ καθεστῶτα δὲν ἤρχοντο ἐκ πρωτοβουλίας αὐτοῦ, οὐδ’ ἠδύνατο ἄλλως αὐτὸς νὰ ἔχῃ τὴν πρωτοβουλίαν, ἀλλὰ τὴν πρωτοβουλίαν εἶχον ἐκεῖνοι οἵτινες ἐλθόντες δικαιώματι τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐπιβολῆς ἐχάραξαν τὴν νέαν ὁδὸν καὶ ἐπέβαλον αὐτὴν εἰς τοὺς μεταβατικοὺς Ὑπουργούς; Ἐγνώριζε πάντα ταῦτα, ἀλλὰ γνωρίζων πάντα ταῦτα οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐδίστασε νὰ παράσχῃ εἰς αὐτοὺς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ. Διατί; Διότι ἀναγνωρίζων τὸ ἀνώμαλον τῶν περιστάσεων ἐνόμιζεν ὅτι παρεῖχε τὴν ὑπηρεσίαν ἣν παρεῖχεν, ὑπηρεσίαν πρὸς τὴν πατρίδα, ὑποστηρίζων τὴν διατήρησιν τοῦ καθεστῶτος, ὅπερ, ἐὰν τοῦτο δὲν ἐγίνετο, ἤθελεν ἀνατραπῆ. Αἱ ἐπαναστάσεις ἔχουσι δικαιώματα καὶ ὅταν αἱ ἐπαναστάσεις εἶναι πλήρεις καὶ ἐπιτύχωσιν, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ δύναμις ἱκανὴ ν’ ἀντιταχθῇ κατ’ αὐτῶν, τότε τὸ πολίτευμα καταπίπτει καὶ ἔρχονται ἢ ἄρχονται μᾶλλον σκέψεις παρὰ τοῖς πολίταις περὶ ἐξευρέσεως ἄλλου τρόπου τοῦ ἀνασυγκροτῆσαι τὴν πολιτείαν. Ἀλλ’ ἐνταῦθα δὲν ἐγένετο ἀληθὴς ἐπανάστασις· εἴχομεν ἁπλῆν ἐξέγερσιν ἀναγνωρίσασαν ὅτι τὸ καθεστὼς ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ αὐτοῦ τοῦ τόπου ἔπρεπε νὰ μείνῃ ἀμείωτον, ἀλλ’ ὅτι ἡ παρέμβασις τῆς νικησάσης ἐξεγέρσεως, ἡ παρέμβασις τῆς ἰσχύος ἣν εἶχον οἱ ἐξεγερθέντες, ἔπρεπε νὰ χρησιμοποιηθῇ ὑπὲρ κρείττονος τοῦ πολιτεύματος λειτουργίας. Φυσικὸν ἦτο οἱ οὕτω σκεπτόμενοι — οἵτινες δὲν ἦσαν πολιτικοί, δυνάμενοι νὰ καθορίσωσιν αὐτοὶ τὸ πρόγραμμα τῆς ἀνορθώσεως —, οἵτινες, διότι δὲν ἦσαν πολιτικοί, δὲν ἠθέλησαν ἀπ’ εὐθείας νὰ βάλωσιν αὐτοὶ χεῖρα εἰς τὰς ὑποθέσεις τῆς κυβερνήσεως τοῦ Κράτους καὶ διὰ τοῦτο προσέφυγον εἰς τὸν ἔντιμον ἐξ Οἰτύλου Βουλευτήν, φυσικὸν ἦτο αὐτοὶ νὰ ἐπιδιώξωσι δι’ ἐκείνου τὴν ἐπανόρθωσιν, ἀλλὰ φυσικὸν ἦτο πρὸ παντὸς νὰ μὴ ἔχωσι πρόγραμμα σαφῶς διαγεγραμμένον, πρόγραμμα βοηθοῦν αὐτοὺς εἰς τὸ νὰ ἐπιτύχωσι τελικῶς ἐκεῖνο δι’ ὃ ἐξηγέρθησαν. Καὶ τὸ πρόγραμμα ἔδωκεν εἰς αὐτοὺς ἡ πάροδος τοῦ χρόνου, τῶν πραγμάτων ἡ περιπλοκή, ἡ παρατήρησις ὅτι τὰ πράγματα ἔβαινον κυμαινόμενα δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ καὶ μὴ εὑρίσκοντα διέξοδον. Ἔδωκεν εἰς αὐτοὺς πρόγραμμα ἡ μελέτη αὐτὴ τῶν πραγμάτων, ἔδωκεν εἰς αὐτοὺς πρόγραμμα ἡ περιβάλλουσα τὸ Σῶμα αὐτῶν ἰδέα. Καὶ προσέφυγον εἰς τὴν ἰδέαν ἣν εὗρον ἐν τῇ ἀτμοσφαίρᾳ διεσπαρμένην. Καὶ εἶπον αὐτοί· ἄλλη διέξοδος οὐδεμία ὑπάρχει παρὰ τὴν διὰ τῆς προσφυγῆς εἰς ἐκείνους εἰς οὓς ὁ λαὸς ἐν πάσῃ ἐλευθερίᾳ θέλει δώσει τὴν πληρεξουσιότητα. Καὶ τίνες εἶναι ἐκεῖνοι; Ἐκεῖνοι οὓς ἐνδεικνύει τὸ Σύνταγμα. Ἡ ἐπανάστασις ἤγαγεν ἡμᾶς ἅπαντας εἰς τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος καὶ ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς αὐτό, διότι ἄλλο σημεῖον, εἰς ὃ νὰ δυνάμεθα νὰ κατευθυνθῶμεν, ὅπως ἐκεῖθεν ἐπαναφέρωμεν τὰ πράγματα εἰς τὴν κανονικὴν κατάστασιν, δὲν ὑπῆρχε. Καὶ παρακαλῶ νὰ μοί εἴπητε ἂν γνωρίζετε ἄλλην ὁδόν. Ἦλθε τότε ἡ ἐπανάστασις ἡ εὐλαβὴς πρὸς τὸ καθεστώς, ἡ διατηρήσασα τὸ καθεστώς, καὶ ἐζήτησε τὴν συνεργασίαν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς χώρας, ὅπως δίδουσα εἰς αὐτοὺς τὴν δύναμιν βοηθήσῃ αὐτοὺς εἰς τὸ ἔργον, ὅπερ ἦτο κοινὸς πόθος καὶ τῶν περὶ τὸν στρατὸν ἱσταμένων, οἵτινες ηὐλαβήθησαν τὸ καθεστώς, τῶν περὶ τοὺς πολιτευομένους συνηθροισμένων, παντὸς τοῦ λαοῦ καὶ παντὸς τοῦ στρατοῦ. Καὶ παρακαλῶ· εἰς ποῖον μέρος τῆς χώρας στρατιώτης ἢ πολίτης διαφωνεῖ ἀπέναντι τῆς φανερᾶς ἤδη ἀπὸ μηνὸς ἀποφάσεως πάντων τῶν πολιτευομένων νὰ εὕρωσι διέξοδον διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως; Ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ εἶναι ἤδη κεκηρυγμένη, καὶ εἶναι κεκηρυγμένη, διότι πάντες οἱ ἔγκριτοι αὐτοῦ ἀντιπρόσωποι, σχεδὸν ἡ παμψηφία αὐτῶν, ἐκήρυξαν φανερῶς ὅτι λύσις ἄλλη δὲν ὑπάρχει παρὰ τὴν λύσιν ἣν ἤδη προαπεδέχθησαν, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ἄμεσον εἶναι ἐκεῖνο ὅπερ πρὸ ὀλίγου ἐσημείωσα, ὅτι, ἀφ’ ἧς στιγμῆς πάντες ἐπείσθησαν ὅτι εὑρέθη τὸ σημεῖον εἰς ὃ θ’ ἀπολήξωσιν οἱ ἀγῶνες τῶν πολιτευομένων ἐχόντων δεδομένην τὴν χεῖρα εἰς τοὺς ἐργάτας τῆς ἐξεγέρσεως τοὺς εὐλαβηθέντας τὸ Σύνταγμα, ὅτι τὸ σημεῖον ἐκεῖνο εὑρέθη, καὶ εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο ἀσφαλῶς θὰ βαδίσωμεν καὶ ὅτι ἐκεῖθεν μετά τινας μῆνας θὰ ἔχωμεν τὴν πλήρη τῶν πραγμάτων ἀποκατάστασιν. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀπώτερον, καὶ ἀνησυχεῖ τὸν κ. Βουλευτὴν Οἰτύλου ἡ ἀπόστασις· ὑπάρχει ὅμως καὶ ἄλλο τι ἐγγύτερον, ὅπερ τὸ τέλος τοῦ Φεβρουαρίου ἢ ἡ ἀρχὴ τοῦ Μαρτίου θέλει ἐνταῦθα ἐμφανίσει ὑπάρχον εἰς τὴν τοιαύτην γενικὴν ὁμόφωνον προαπόφασιν ἐκείνων οἵτινες καθοδηγοῦσι τοὺς ἐντολεῖς αὐτῶν εἰς τὰς ἐπαρχίας. Εἴχομεν ἀπήχησιν τούτου, τὴν δήλωσιν καὶ ἐνταῦθα, ἐν τῇ Βουλῇ, πρό τινων ἡμερῶν ἀκουσθεῖσαν κατὰ τὴν ἀπάντησιν τοῦ Βασιλέως εἰς τὸ προσφώνημα τοῦ Προέδρου, ὅτι οὐδεὶς τῆς Συνελεύσεως, τῆς οὕτως ὑπὸ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων ἐπιβαλλομένης καὶ κανονικῶς καὶ νομίμως ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐνταῦθα προσκαλουμένης, ὅτι εἰς τῆς Συνελεύσεως ταύτης τὴν σύγκλησιν ἀποβλέπει καὶ ἐκεῖνος ὅστις πάντοτε διεκρίθη διὰ τὴν εὐλάβειαν αὐτοῦ πρὸς τὴν τοῦ πολιτεύματος διατήρησιν καὶ ὅστις, ἂν δὲν ὑπῆρχεν ὁμόφωνος πάντων ἡ θέλησις, βεβαίως οὐδέποτε ἤθελε σκεφθῆ νὰ συγκαταβῇ εἰς τοιαύτην ἀπόφασιν, ἔστω καὶ διὰ μίαν μόνην παράλειψιν τύπου. Τοῦτο δὲ τὸ προσεχὲς γεγονὸς συνετέλεσεν, ὥστε ταύτην τὴν ὥραν νὰ μὴ ἐπιτρέπηται ν’ ἀκουσθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνο ὅπερ πρὸ ὀλίγου ἠκούσθη, ὅτι εἶναι «φρικώδης» ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος. Δὲν εἶναι «φρικώδης» ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅτι δὲν εἶναι «φρικώδης» ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος ἀποδεικνύει οὐχὶ ἐκεῖνο ὅπερ οἱ πάντες αἰσθανόμεθα ἐνταῦθα, ἀλλ’ ἀποδεικνύει ἐκεῖνο ὅπερ μετὰ δυσκολίας ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ἀπεδέχθη ὁλόκληρος ὁ ἔξω κόσμος, ὅστις ἐπὶ ἑβδομάδας ὁλοκλήρους μετὰ τὴν ἐμφάνισιν τῆς Κυβερνήσεως ταύτης καὶ τὴν ἐμφάνισιν τῆς Βουλῆς ταύτης δὲν ἔπαυε νὰ διασπείρῃ ἁπανταχοῦ τὰς τερατωδεστάτας τῶν εἰδήσεων καὶ ν’ ἀρνῆται πρὸς ἡμᾶς οἱανδήποτε ἐμπιστοσύνην εἴτε ἐξ ἀνατολῆς ἤρχοντο τὰ μηνύματα εἴτε ἐκ δύσεως ἤρχοντο τὰ μηνύματα. Ταύτην τὴν ὥραν στρέψατε περὶ ὑμᾶς αὐτοὺς καὶ ἀποβλέψατε εἰς ὅλην τὴν Εὐρώπην· ἂς ἐκδράμῃ ὁ νοῦς ὑμῶν μέχρι τῆς Ἀμερικῆς· οὐδαμοῦ θέλει εὕρει οὐδεμίαν χώραν ἐν τῷ Ἐξωτερικῷ ἐν ᾗ νὰ γίνεται λόγος περὶ Ἑλλάδος τεταραγμένης, ἐν ᾗ νὰ γίνεται διαμαρτυρία διηνεκής, ἐκ παρανοήσεως ῥιζικῆς τῶν ἡμετέρων πραγμάτων, περὶ κινδύνων τῆς δυναστείας, περὶ κινδύνων τοῦ Βασιλέως. Τοῦτο ἤθελεν εἶναι φρικώδης κατάστασις, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Οἰτύλου. Φρικώδης κατάστασις ἠδύνατο ἴσως νὰ ὑπάρχῃ πρὸ τοῦ τελευταίου τούτου μηνὸς ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης αὐτῆς τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ποῦ ἡ φρικώδης αὕτη κατάστασις φαίνεται; Ἂν σκεφθῆτε καλῶς, δὲν νομίζω ὅτι θέλετε εὕρει οὐδὲν παράδειγμα ὅτι ἐνεφανίσθη τοιαύτη τάξις εἰς οὐδεμίαν ἐπανάστασιν οὐδαμοῦ τοῦ κόσμου. Διότι δύνασθε νὰ ἐρευνήσητε ὅσον θέλετε, ἀλλὰ θὰ ἴδητε ὅτι ἀπὸ τῆς 15 Αὐγούστου μέχρι τῆς ἡμέρας αὐτῆς ἢ μέχρι τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν ὑμεῖς ἐξήλθετε τῆς Ἀρχῆς, ἐν ἡμέραις τεταραγμέναις, ἂν ἐξαιρέσητε ἓν λυπηρὸν ἐπεισόδιον, τὸ ἐν τῷ κόλπῳ τῆς Σαλαμῖνος, οὐδὲ ῥὶς ἑλληνικὴ οὐδὲ ῥὶς ξένη ἐφάνη καθημαγμένη. Καὶ παρακαλῶ· γνωρίζετε μίαν ἐπανάστασιν καθ’ ἣν δὲν ἐχύθη αἷμα; Δὲν εἶναι λοιπὸν «φρικώδης» ἡ κατάστασις. Δὲν ἦτο «φρικώδης» καθ’ ὃν χρόνον ἡ κατάστασις ἦτο ἔκρυθμος ὅλως, δὲν εἶναι «φρικώδης» σήμερον, καθ’ ἣν ὥραν ἀνατέλλει ἀκριβῶς ὁ ἥλιος τῆς ἐπανόδου εἰς τὴν ἄκραν γαλήνην. Ὁ κ. συνάδελφος ἔχει ἕτερον φόβον, ὅτι ἡ οὕτως ἀνωμάλως καὶ ἀσυγγνώστως καλουμένη Συνέλευσις—διότι πέποιθα ὅτι θὰ συγκληθῇ καὶ θὰ ἔχῃ καὶ οὗτος τὴν αὐτὴν πεποίθησιν—, τὸ οὕτως ἀνωμάλως καλούμενον συνέδριον θὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων τῶν διαγεγραμμένων εἰς αὐτό, διότι, φαίνεται, ὁ κ. συνάδελφος νομίζει ὅτι πρόκειται ἡ Βουλὴ αὕτη νὰ διαγράψῃ ὅρια εἰς τὸ συνέδριον ἐκεῖνο, καὶ ἴσως ἡ μεγάλη αὐτοῦ δυσπιστία πρὸς τὴν ἀξίαν τοῦ φαρμάκου, ὅπερ ἐνταῦθα ἐξευρέθη καὶ ὅπερ εἶναι ἀληθῶς φάρμακον, ἴσως ἐξ ἀποστροφῆς πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς Συνελεύσεως καὶ πρὸς τὸ ἄρθρον ὅπερ διευκολύνει αὐτὴν δὲν ἠθέλησε ν’ ἀνοίξῃ τὸ Σύνταγμα καὶ νὰ ἴδῃ τί λέγει τὸ ἄρθρον καὶ ἴδῃ τί θὰ συμβῇ, ἂν ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἐνταῦθα ἐπακολουθουμένη ὑπὸ Διαγγέλματος Βασιλικοῦ φέρῃ ἡμᾶς ἐκεῖ ὅπου θὰ φέρῃ, εἰς τὴν σύγκλησιν τῆς Συνελεύσεως. Διότι τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος δίδει ῥητὴν καὶ περιωρισμένην ἐντολὴν εἰς ἐκεῖνο τὸ συνέδριον ὅπερ πρόκειται νὰ ἔλθῃ. Τὸ Σύνταγμα, ὅπερ προϋποθέτει τὰ πράγματα ἄρτια καὶ κατ’ οὐδὲν ἐκτετραμμένα, δὲν ἐπιτρέπει ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος. Προϋποθέτον ὅμως ἀτέλειαν τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων—καὶ προνοησάντων τῶν συντακτῶν αὐτοῦ οἵτινες δὲν ἔκριναν λογικὸν νὰ ἐμποδίσωσι παντελῶς τὴν ἀναθεώρησιν τοιούτων ἀτελειῶν — ἐφρόντισε καὶ εἶπε, δυστυχῶς μετ’ ἐμποδίων ὑπερβολικῶν ἐκ προνοίας καταλλήλου εἰς τὴν ὥραν τῆς τότε ἐξάψεως τῆς ἐπαναστατικῆς, διότι καὶ τότε ἐπανάστασις εἶχε προϋπάρξει —, εἶπεν ὅτι ἀπαιτοῦνται δύο ψῆφοι, ὅπως συγκληθῇ ἡ τοιαύτη Συνέλευσις, ἡ διπλῆ Βουλή, εἰς ἣν ἀποδίδει τὸ Σύνταγμα ὡρισμένην καὶ περιωρισμένην ἐντολήν· ὅτι τὸ Σύνταγμα, ὅπερ σεβόμεθα καὶ διατηροῦμεν, τὸ Σύνταγμα, ὅπερ καὶ σήμερον μένει ἐν ἰσχύϊ καὶ θὰ εἶναι ἐν ἰσχύϊ μετά τινας μῆνας ἰσχυρότερον ἔτι, ἀπαγορεύει εἰς τὴν διπλῆν ἐκείνην Βουλήν, εἰς τὸ ἀναθεωρητικὸν συνέδριον, νὰ θίξῃ καθ’ ὁτιδήποτε τὸ μὴ θεμελιῶδες· ἀπαγορεύει εἰς αὐτὸ νὰ ἐξέλθῃ τοῦ κύκλου τῶν ζητημάτων τῶν μὴ θεμελιωδῶν, ἅτινα ἐνταῦθα βεβαίως θέλουσιν ἀπαριθμηθῇ καὶ ἅτινα, ἄν τινα δὲν περιελήφθησαν, θέλουσι καὶ ταῦτα ἐξετασθῇ καὶ ταῦτα βεβαίως εἶναι τὰ ἐπουσιωδέστερα. Ὅτε ταῦτα οὕτω λέγει τὸ Σύνταγμα, τίς θὰ εἶναι ἐκεῖνος ὅστις θὰ τολμήσῃ νὰ ἰσχυρισθῇ ἐκεῖνο ὅπερ πρὸ ὀλίγου ἤκουσα, ὅτι φιμοῦται τὸ στόμα αὐτοῦ καὶ περιορίζεται ἡ κυριαρχία αὐτοῦ ὡς ἀντιπροσώπου τῆς ὑπερτάτης κυριαρχίας τῆς ἐθνικῆς;

§14Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἐγὼ (θόρυβος).

§15Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Σιώπα.

§16ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα ὑμεῖς, ἀλλ’ ὅτε, ὡς εὔχομαι, θέλετε παρευρεθῆ εἰς τὸ συνέδριον...

§17ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν θὰ εἶναι μόνος· θὰ εἶναι καὶ πολλοὶ ἄλλοι.

§18Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Σιώπα.

§19ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν θὰ εἶναι μόνος.

§20ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ εὔχομαι εἰς τοὺς διαμαρτυρομένους νὰ εἶναι μέλη τῆς Συνελεύσεως καὶ θὰ εἶναι.

§21ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Βεβαίως θὰ εἴμεθα.

§22Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως δὲν θὰ εἶσθε.

§23ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ θέλομεν ἴδει αὐτοὺς τότε ἂν τολμήσωσι νὰ εἴπωσιν ὅτι πρέπει τοῦτο τὸ θεμελιῶδες νὰ μεταβληθῇ καὶ ἐκεῖνο τὸ θεμελιῶδες· καὶ θέλομεν ἴδει τίς θὰ εἶναι ὁ πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ἐκεῖνος ἢ τίνες θὰ εἶναι οἱ ἡγέται τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐκείνην οἵτινες δὲν θέλουσιν ἐγερθῆ ὅπως ἀναγνώσωσιν εἰς τὸν παρεκτρεπόμενον ἀντιπρόσωπον, τὸν τῆς διπλῆς Βουλῆς, τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος. Καὶ τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος, προκαταλαμβάνον τὰ πράγματα, ἀναγινώσκω ἐγὼ πρὸς τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει)· «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος· ὡρισμέναι ὅμως διατάξεις αὐτοῦ ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν δύνανται ν’ ἀναθεωρηθῶσιν, ἀλλ’ ἀφοῦ παρέλθωσι δέκα ἔτη ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεώς του καὶ ἀφοῦ βεβαιωθῇ προσηκόντως ἡ ἀνάγκη αὕτη. Ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως θεωρεῖται βεβαία, ἐὰν ἡ Βουλὴ κατὰ δύο συνεχεῖς Βουλευτικὰς Περιόδους διὰ τῶν τριῶν τετάρτων τῶν ψήφων τοῦ ὅλου αὐτῆς ἀριθμοῦ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις. Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως, διαλύεται ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα εἰδικῶς πρὸς τοῦτο συγκειμένη ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἥτις ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων». Ἐγὼ δὲν ἐγνώρισά ποτε ἐντολοδόχον ὅστις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τολμήσῃ νὰ ἐνεργήσῃ πράξεις ἃς τὸ πληρεξούσιον τοῦ ἐντολέως δὲν ἐπέτρεψεν εἰς αὐτὸν νὰ ἐνεργήσῃ. Καί, ὅπως ἐν παντὶ δικαίῳ τοιαύτη παράβασις τιμωρεῖται διὰ τῆς ἀποδοκιμάσεως τοῦ ἐντολέως, οὕτως ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἔχῃ τὸ θάρρος....

§24Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ θράσος.

§25ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. ... ἐνώπιον τῆς διπλῆς Βουλῆς νὰ ζητήσῃ νὰ θίξῃ θέματα θεμελιώδη θ’ ἀκούσῃ τὴν ἀποδοκιμασίαν ὁλοκλήρου τοῦ συνεδρίου. (Εὖγε, εὖγε).

§26Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§27ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἢ ἐνομίσατε ὅτι ἔχομεν ἐνταῦθα λαὸν ὅστις μόνον διὰ κακιῶν διακρίνεται; Ἢ ἐλησμονήσατε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι τὸ παράδειγμα τῶν λαῶν τῆς Εὐρώπης ὑπὸ ἔποψιν ἡμερότητος καὶ προσηλώσεως εἰς τοὺς θεσμοὺς αὑτοῦ; Τολμήσατε οἱοσδήποτε θέλει ν’ ἀπευθυνθῆτε εἰς τὸν λαὸν καὶ ζητήσατε συνδρομὴν ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἰδεῶν καὶ θέλετε ἴδει ὁποίας θέλετε τύχει ὑποδοχῆς. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων). Λαὸς ὅστις ἐγέννησεν ἐπαναστάτας οἵτινες πρῶτον μέλημα αὑτῶν εἶχον νὰ δηλώσωσι σεβασμὸν πρὸς τὸ πολίτευμα δὲν εἶναι λαὸς τυχαῖος· καὶ λαὸς τοιοῦτος, ἂν δὲν ἐξαγριοῦται, ὅτε τοιαῦται ἐπαναστάσεις ἐγείρονται πρὸς ἐπανόρθωσιν, ἐξαγριοῦται, ὅταν ἔλθωσι δημαγωγοὶ νὰ εἴπωσι πρὸς αὐτὸν ἄλλα παρ’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα τὸ πολίτευμα ἐπιτρέπει. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Κύριοι, δὲν ἐπεθύμουν νὰ ἐδίδετο ἀφορμὴ νὰ εἴπω ταῦτα ὅσα εἶπον· ἀλλ’ ἐπανερχόμενος εἰς ἐκεῖνα ἅτινα εἶναι ἄξια συζητήσεως κατὰ ταύτην τὴν ὥραν παρακαλῶ τὴν Βουλήν, ὅπως παρερχομένη τὰ κακῶς ἐνταῦθα λεχθέντα θελήσῃ νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ θέματος καὶ ψηφίσῃ ἐκεῖνο ὅπερ εἶμαι πεπεισμένος καὶ εἶναι καὶ αὐτὴ πεπεισμένη ὅτι θὰ ἐπαναφέρῃ τὴν εὐτυχίαν εἰς τὸν τόπον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης, ζητωκραυγαὶ δὲ ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§28Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ἐὰν δὲν ὤφειλον νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τὰ λεχθέντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐλέχθη ὅτι τὴν σήμερον ψηφίζοντες τὴν σύγκλησιν τῆς Συνελεύσεως θὰ παραβιάσωμεν τὸν ὅρκον ἡμῶν. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ παραβιάσωμεν τὸν ὅρκον ἡμῶν, πρῶτος ἐγὼ θὰ κατεψήφιζον τὴν πρόσκλησιν τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλά, Κύριοι, εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ψηφίζοντες αὐτὴν εἴμεθα ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος (εὖγε). Δὲν εἶμαι δικηγόρος, ὅπως σᾶς ἀναπτύξω ταῦτα διὰ λόγων δικαστικῶν, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι ὁ ὀρθὸς λόγος ἀρκεῖ, ὅπως πείσω ἕνα ἕκαστον ἐξ ὑμῶν περὶ τούτου. Τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος 107, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ Πρωθυπουργός, ἐν τῇ αʹ παραγράφῳ λέγει ῥητῶς ὅτι ἡ ἀναθεώρησις ἐπιτρέπεται, ὅταν βεβαιωθῇ προσηκόντως ἡ ἀνάγκη αὐτῆς. Ἄν μὲν ὑπῆρχεν ἡ πρώτη παράγραφος μόνη φανερῶς θ’ ἀφίετο εἰς ἕνα ἕκαστον ἡμῶν νὰ κρίνωμεν ἂν ὑπάρχει ἀνάγκη ἢ οὔ. Φέρει εἰς τοῦτο περιορισμοὺς ἡ βʹ §; Ἄς ἴδωμεν. Δὲν λέγει αὕτη, ὅπως κατὰ παραδρομὴν κατ’ ἀρχὰς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργός, δὲν λέγει ἡ ἀνάγκη βεβαιοῦται, ἂν ἡ Βουλὴ κατὰ δύο συνεχεῖς Βουλευτικὰς Περιόδους ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν, τὸ ὁποῖον βεβαίως θὰ καθίστα ὑποχρέωσιν· λέγει ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως θεωρεῖται βεβαία. Καὶ τί θὰ εἴπῃ τοῦτο; Δὲν ἀποκλείει πᾶσαν ἄλλην ἀπόδειξιν ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη, ἀλλά, ἂν ἔχῃ ἀμφιβολίαν ὁ Ἄναξ περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης, ἡ ἀμφιβολία αἴρεται δι’ οὗ τρόπου ὑποδεικνύει ἡ βʹ παράγραφος. Ἔδωκε δηλαδὴ ἡ Συνέλευσις εἰς τὸν Ἄνακτα τρόπον βεβαιώσεως· βεβαίως, ἂν τὴν πεποίθησιν ἔχῃ σχηματίσει ὁ Ἄναξ, ἂν τὴν πεποίθησιν ἔχωμεν σχηματίσει ἡμεῖς περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης δι’ ἄλλου τρόπου, εἴμεθα ἐντὸς τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος προσκαλοῦντες τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν καὶ ἄνευ τῶν διατυπώσεων τῆς βʹ παραγράφου καὶ βεβαίως τὴν πεποίθησιν ταύτην ἔχομεν σήμερον πάντες ἀποκτήσει περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως. Καὶ ἂς ἐξετάσωμεν διατί ἔχομεν σχηματίσει πεποίθησιν καὶ τοῦτο μᾶς ἄγει νὰ ἐξετάσωμεν διατί ἐγένετο ἡ ἐπανάστασις. Ἡ ἐπανάστασις ὁμολογουμένως ἐγένετο, διότι τὰ πράγματα τῆς χώρας δὲν ἔβαινον καλῶς. Εἴδομεν τὴν ἐπανάστασιν παρακολουθουμένην καὶ ὑποστηριζομένην ὑφ’ ὅλου τοῦ λαοῦ τῆς Ἑλλάδος· τί σημαίνει τοῦτο; Ὅτι ἀκριβῶς ἔπασχε τὸ ἔθνος ἐκ κακῶν ῥιζικῶν. Καὶ κατηγορεῖτο ἡ Βουλὴ ὅτι ἐν αὐταῖς ταῖς ἐκλογαῖς ἐγεννᾶτο ἡ παρανομία, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ τὸ πλεῖστον ἐγίνοντο ὄχι γνησίως. Καὶ ἰδού, Κύριοι, ὅτι ἀναγκαίως ἐπιβάλλεται νὰ ληφθῇ μέτρον συνταγματικὸν περὶ τούτου· διότι, ὅταν ἀρχίζῃ ἡ νοθεία τοῦ πολιτεύματος ἀπὸ τοῦ καταρτισμοῦ τῆς Βουλῆς, τότε οὐδὲν δυνάμεθα πλέον νὰ ἐλπίζωμεν· τὸ μικρόβιον θέλει μεταδοθῆ εἰς ὅλην τὴν Πολιτείαν. Δεύτερον, Κύριοι, κατηγορούμεθα ὅτι, ἐρχόμενοι ἐνταῦθα, ἐν τῇ Βουλῇ, ὅπως ἐξελέγξωμεν τὰς ἐκλογάς, κλείομεν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπὶ τῶν παρανομιῶν τῶν γενομένων κατ’ αὐτάς. Εἶναι ἡ περὶ τούτου διάταξις ἥτις πρέπει ν’ ἀναθεωρηθῇ, ἀλλὰ μετὰ λύπης μου ὁμολογῶ, καὶ ὀφείλω νὰ τὸ τονίσω, ὅτι δὲν εἶδον ἀναφερομένην τὴν διάταξιν ταύτην μεταξὺ τῶν ἀναθεωρητέων. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι, ἂν ἡ ἐπικύρωσις τῶν ἐκλογῶν ἐγίνετο διὰ τῶν ἀνωτάτων λειτουργῶν τῆς Δικαιοσύνης, θὰ ἐγίνετο δικαιότερον. Καὶ τὸ κατ’ ἐμὲ συνιστῶ θερμῶς εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως ἡ διάταξις αὕτη περιληφθῇ μεταξὺ τῶν ἀναθεωρητέων. Ἀλλά, Κύριοι, πῶς θὰ διορθωθῇ ἡ συναλλαγὴ ἐν τῇ διοικήσει, ἥτις τελεῖται δεξιόθεν καὶ ἀριστερόθεν, ὁσάκις ἔχομεν τὴν ἐξουσίαν; Γνωρίζετε ὅτι πρὸ δύο ἐτῶν ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἐκ Κερκύρας πολιτευτοῦ πρὸς διόρθωσιν τοῦ κακοῦ εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ προσόντων τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἐπρόφθασε νὰ τὸ ἴδῃ ψηφιζόμενον. Ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐξ Οἰτύλου, καὶ εἰσάγεται νομοσχέδιον περὶ προσόντων ἕτερον. Πίπτει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Οἰτύλου, ἔρχεται ὁ νῦν Πρωθυπουργός, καὶ ἰδοὺ ἕτερον σχέδιον νόμου περὶ ἐκκαθαρίσεως. Τοῦτο δὲν σᾶς ἀποδεικνύει ὅτι ἀκριβῶς δὲν δυνάμεθα διὰ νόμου νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ποθούμενον; Ὅταν ἑκάστη Κυβέρνησις δύναται διὰ νόμου ν’ ἀλλάσσῃ τὰ προσόντα ταῦτα, δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν νόμον μόνιμον; Δὲν ἀποδεικνύεται ἀναγκαῖον, ὅπως ἔλθῃ ἡ Συνέλευσις καὶ ὁρίσῃ τὰς βάσεις τοιούτου νομοθετήματος; Καὶ εἶμαι ἠναγκασμένος ἐνταῦθα νὰ εἴπω εἰς τίνας συνεπείας ἐφθάσαμεν ζητοῦντες τὴν ἐκκαθάρισιν διὰ προσωρινῶν νομοθετημάτων. Ἠναγκάσθημεν ν’ ἀναθέσωμεν αὐτὴν εἰς τὸν Ἄρειον Πάγον διὰ τοὺς δικαστάς, εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον διὰ τοὺς διοικητικοὺς ὑπαλλήλους. Δὲν ἀμφισβητῶ τὸ ὕψος καὶ τὴν εὐσυνειδησίαν τῶν προσώπων τούτων, ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν τὰ πρόσωπα ταῦτα νὰ δικάσωσιν ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων; Καὶ τὰ πράγματα δὲν μᾶς ἀπέδειξαν ὅτι ἐδίκασαν ὄχι ἐν πλήρει δικαιοσύνῃ; Καὶ διατί τοῦτο; Διότι τὸ μέτρον εἶναι ἀτυχές, διότι ἐψηφίσαμεν μέθοδον ἡ ὁποία εἶναι ἀτελὴς καὶ διότι ἐζητήσαμεν ἔστω καὶ παρὰ τῶν ἀνωτάτων λειτουργῶν τῆς Πολιτείας πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἠδύναντο νὰ μᾶς δώσωσι καὶ δὲν μᾶς τὸ ἔδωκαν. Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις θὰ ὁρίσῃ τίνι τρόπῳ θὰ περιορίζωνται καὶ τιμωρῶνται αἱ παρεκτροπαὶ τῶν ὑπαλλήλων καὶ θὰ ὑπάρχῃ βεβαίως ἐποπτικὸν συμβούλιον μόνιμον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιβλέπῃ τὸ ποιὸν ἑκάστου ὑπαλλήλου· τότε βεβαίως δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν μονίμους ὑπαλλήλους ἀξίους τῆς θέσεως αὐτῶν· διότι οἱ μόνιμοι οὗτοι ὑπάλληλοι θὰ ἔχωσιν ἄνωθεν αὐτῶν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ τοὺς ἐπιβλέπωσι καὶ θὰ τιμωρῶσιν αὐτοὺς παρεκτρεπομένους. Ἡ ἐπανάστασις ἐγένετο, διότι ἦτο ἀνάγκη ν’ ἀνορθωθῶσιν ἅπαντα ταῦτα. Τὴν ἀνάγκην ταύτην, Κύριοι, αἰσθανόμεθα. Ἄλλην καλυτέραν ἀπόδειξιν δὲν ἀπαιτεῖ βεβαίως τὸ Σύνταγμα, ὅταν ζητῇ νὰ βεβαιωθῇ προσηκόντως ἡ ἀνάγκη.

§29Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μεθ’ ὅσα, κύριοι Βουλευταί, εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπαντῶν πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐξ Οἰτύλου, δὲν νομίζω ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ πλέον λόγος καὶ ἀφορμὴ ὅπως δυσπιστήσῃ τις περὶ τοῦ μέλλοντος καὶ τῶν σήμερον μελλόντων ν’ ἀποφασισθῶσιν. Ἀληθῶς καὶ ἀπὸ μέρους τῆς Βουλῆς καὶ ἀπὸ μέρους τοῦ ἔθνους ὑπάρχει ὁμοφωνία εἰς ὅλον τὸ ζήτημα· εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀρχῆς τῆς συγκλήσεως τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῶν λεπτομερειῶν αὐτῆς. Τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος πρὸς βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς πατρίδος ἀπὸ πολλοῦ πολλοὶ ὑπεστήριξαν, ἰδίως δὲ μετὰ τὸν πόλεμον ἠγέρθη φωνὴ σχεδὸν πάγκοινος· ἀλλὰ διὰ λόγους οἱ ὁποῖοι εἶναι περιττὸν νὰ ἐκτεθῶσιν ἐντεῦθεν οὐδὲν ἐγένετο τότε βῆμα πρὸς πραγματοποίησιν τῆς ἰδέας. Ἦλθε σήμερον ἡ περίστασις αὕτη διὰ τὴν ὁποίαν ἐκ λόγων μὴ καθαρῶς κοινοβουλευτικῶν ἢ μὴ παντάπασι κοινοβουλευτικῶν, ἀλλ’ ἐκ λόγων ἀνάγκης ἐπιβεβλημένης, ἀνάγκης ἐθνικῆς, προυτάθη ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς...

§30Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι ὅμως ἀκριβὲς ὅτι ἐξεδηλώθη παγκοίνως ἡ γνώμη αὕτη.

§31Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω ἂν εἰς τὸν δῆμον Θέρμου ἐξεδηλώθη ἐναντία γνώμη τοῦ λαοῦ. Ἓν γνωρίζω, ὅτι ὁ δῆμος Θέρμου καὶ ἡ ἐπαρχία Ἀγρινίου, ὁσάκις ἠθέλησε νὰ ἐκδηλώσῃ γνώμην πολιτικὴν ἀντίθετον μάλιστα πρὸς τὰς κρατούσας ἰδέας, τὴν ἐξεδήλωσε· καὶ ἦσθε ὑμεῖς τότε ὁ προϊστάμενος τῆς ἐκδηλώσεως ἐκείνης τῆς περὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων γνώμης. Ἵνα μὴ λοιπὸν προβῇ σήμερον ὁ λαὸς τοῦ Ἀγρινίου, καὶ δὴ τοῦ ὑμετέρου δήμου, εἰς ἐκδήλωσιν ἐναντίας τῆς κρατούσης γνώμης, ἀποδεικνύει ὅτι εἶναι σύμφωνος πρὸς αὐτήν.

§32Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ. Δὲν ἀποδεικνύει τίποτε.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§34Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ διακοπὴ συνετέλεσεν εἰς τοῦτο, ἵνα πιστευθῇ καὶ ἐνταῦθα κατὰ ταύτην τὴν στιγμὴν ὅτι οὐδαμοῦ τῆς Ἑλλάδος ἐξηνέχθη ἐναντία γνώμη κατὰ τῆς συγκλήσεως τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Οἱ φόβοι ἀληθῶς τῆς συγκλήσεως τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἀπεδείχθησαν φόβοι μάταιοι καὶ ἐκ τῶν πραγμάτων καὶ δι’ οὓς λόγους ὀρθότατα προέβαλε πρὸ μικροῦ ὁ κύριος Πρωθυπουργός. Ὁ μόνος κυρίως φόβος ἦτο ὅτι ἠδύνατο ἡ Βουλὴ ἡ Ἀναθεωρητική, ἡ παραγνωρίζουσα τὸν προορισμὸν αὑτῆς τὸν συνταγματικόν, νὰ μὴ γνωρίσῃ τὴν θέσιν αὑτῆς ὡς ἐξουσίας συνταγματικῆς, ὡς ἀρυομένης τὰ δικαιώματα αὐτῆς ἐκ τοῦ Συντάγματος, νὰ ὑπερβῇ τὰ ὅρια ταῦτα· ἀλλ’ ὁ φόβος οὗτος δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἀνησυχῇ, διότι δὲν εἶναι πιθανὸν παντάπασιν ὅτι ἡ πιθανότης αὐτοῦ ἔχει βάσιν ἐν τῇ συνειδήσει τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ. Τοιοῦτος φόβος ὑποθέτει διάθεσιν οὐχὶ στάσεως ἀλλ’ ἐπαναστάσεως ἀνατρεπτικῆς. Τίς δὲ δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι δύναται νὰ ἐγερθῇ τὸ πνεῦμα δευτέρας ἐπαναστάσεως; Τίς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι θὰ ἔλθῃ δευτέρα ἀνατροπὴ μετὰ τὴν σύγκλησιν τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς; Διότι ἡ διάψευσις τῶν προσδοκιῶν τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἡ παράβασις τῆς ἐντολῆς αὐτῆς, εἶναι ἐπανάστασις, καὶ εἶναι ἐπανάστασις χειροτέρα—ἐὰν ἐπιτρέπηται νὰ λεχθῇ ἡ φράσις— τῆς παρούσης. Διότι μέχρι σήμερον τὸ Σύνταγμα ἔμεινεν ἀπρόσβλητον· κατ’ οὐσίαν βεβαίως ὑπέστη κλονισμόν, βεβαίως αἱ ἐξουσίαι τοῦ Κράτους ὑπέστησαν ἠθικὴν μείωσιν, ἀλλὰ τοῦτο ἐγένετο τῇ συναινέσει αὐτῶν, ἀποβλεπουσῶν εἰς συμφέροντα ὄντως ἐθνικὰ καὶ πολὺ μεγάλα. Ἀλλ’ ἀπόφασις τῆς Ἀναθεωρητικῆς Συνελεύσεως νὰ κηρύξῃ ἑαυτὴν Συντακτικὴν ὑπερβαίνει πᾶν μέτρον ἐπαναστατικὸν καὶ ἀντίκειται εἰς τὴν ἔννοιαν ἐκπληρώσεως τῆς ἐντολῆς ἣν ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος καὶ ἣν θὰ λάβῃ διὰ τῆς παρούσης Βουλῆς. Δὲν ὑπάρχει λοιπόν, νομίζω, κίνδυνος, διότι οὔτε ἡ Βουλὴ οὔτε οἱ πολιτευόμενοι οὔτε ὁ λαὸς ἔχουσι διάθεσιν ν’ ἀντιστῶσιν εἰς τὴν ἀπόφασιν ταύτην, εἰς τὴν ὁποίαν ἔφθασεν ἤδη ἡ Βουλὴ καὶ πρόκειται νὰ τὴν πραγματοποιήσῃ διὰ τῆς ψήφου της. Αἱ συνεννοήσεις περὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων ἐκ συμφώνου μετὰ τῆς Κυβερνήσεως κατέληξαν εἰς τὰ γνωστὰ ἀποτελέσματα καὶ αἱ διατάξεις αὗται ἐπακριβῶς ὡρίσθησαν. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπε πρὸ ὀλίγου ὅτι αὗται δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς. Δὲν γνωρίζω ἂν ἔλαβε γνῶσιν τῆς ὅλης προτάσεως τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ ὑποβάλω....

§35ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν νομίζετε ὅτι ἔπρεπε νὰ τυπωθῶσιν αἱ προτάσεις αὗται καὶ νὰ διανεμηθῶσιν, ἵνα γνωρίζωμεν τὰ σημεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων συνεφώνησαν ἡ Κυβέρνησις καὶ τὰ κόμματα;

§36Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπὸ ἀπόψεως Κανονισμοῦ δὲν ἔχετε δίκαιον. Ὑποβάλλεται εἰς ψήφισιν πρότασις εἴτε ἐκ μέρους τοῦ Προέδρου, ἀντιλαμβανομένου τὴν συζήτησιν καὶ ὀφείλοντος νὰ προκαλέσῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς προτάσεως ὡς ἀποτελέσματος τῆς συζητήσεως, εἴτε ἐκ μέρους Βουλευτῶν, ἵνα ἐπ’ αὐτῆς ἐκφρασθῇ ἡ Βουλή· ἀλλ’ εἰς οὐδετέραν τῶν περιπτώσεων ἔχετε δίκαιον νομίζοντες ὅτι πρέπει ἡ πρότασις αὕτη νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ. Εἶναι ἐκ τῶν συνήθων προτάσεων τῶν οὐδένα ἐχουσῶν νομοθετικὸν χαρακτῆρα, καὶ ἑπομένως μὴ ὑπαγομένων εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ περὶ εἰσαγωγῆς, ἐκτυπώσεως καὶ διανομῆς αὐτῶν.

§37ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἔχομεν τεῦχος τὸ ὁποῖον περιέλαβε τὰ μεταρρυθμιστέα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος. Τὸ τεῦχος τοῦτο ὁμολογουμένως ἀνέγνωμεν πάντες. Ὑμεῖς ὁ ἴδιος ὁμολογεῖτε κατὰ ταύτην τὴν στιγμὴν ὅτι πρόκειται καὶ περὶ ἄλλων διατάξεων. Εἶναι δυνατὸν ἡ Βουλὴ νὰ συζητήσῃ περὶ διατάξεων τὰς ὁποίας δὲν γνωρίζει; Ἐξ εὐλαβείας πρὸς τὴν Βουλὴν ἔπρεπε καὶ ὑμεῖς νὰ ζητήσητε νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ.

§38Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον νὰ μὴ συζητήσητε ἐπὶ τῶν διατάξεων τὰς ὁποίας δὲν γινώσκετε. Εἶπον ὅτι, ὡς ἀντελήφθην, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐνόμισεν ὅτι πρέπει νὰ προστεθῶσι μεταξὺ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων καὶ ἄλλαι, ἐν αἷς καὶ ἡ ὑπὲρ ἐκδικάσεως τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν ὑπὸ τοῦ Ἀρείου Πάγου. Τὸ θέμα ἀληθῶς εἶναι πολὺ σοβαρόν, εἶναι μεγάλης σημασίας, οὐ μόνον νομικῶς, ἀλλὰ καὶ πολιτικῶς, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν ἤδη νὰ δοθῇ λύσις εἰς αὐτό· ἄλλως τε οὐδαμοῦ ἰσχύει ἡ γνώμη αὕτη. Ἐν Ἀγγλίᾳ τὸ δικαίωμα τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἐκλογῶν δίδεται εἰς τὴν δικαστικὴν Ἀρχήν, ἀλλ’ οἱ ὅροι τῆς λειτουργίας τοῦ θεσμοῦ ἐκεῖ εἶναι τοιοῦτοι καὶ τὸ κοινωνικὸν περιβάλλον τοιοῦτον, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λείψῃ ἀπὸ κανένα ἡ ἐμπιστοσύνη πρὸς τὴν δικαστικὴν Ἀρχήν. Δὲν νομίζω λοιπόν, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἐκτὸς τῶν θεμάτων περὶ τῶν ὁποίων ἔλαβεν ἤδη γνῶσιν ἡ Βουλὴ καὶ εἰς τὰ ὁποῖα τὰ κόμματα ἔμειναν σύμφωνα ὅπως ἐπ’ αὐτῶν ζητηθῇ ἡ Ἀναθεωρητικὴ Συνέλευσις εἶναι, διὰ σήμερον τοὐλάχιστον, παραπεμπτέαι καὶ ἄλλαι διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο δι’ ὃ κυρίως ἔλαβον τὸν λόγον εἶναι τὸ ζήτημα τὸ ἑξῆς· παρακαλῶ δὲ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ δηλώσῃ τὴν περὶ τούτου γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ συγκαλεῖται βεβαίως ὑπὸ ἀνωμάλους περιστάσεις· συγκαλεῖται, ὅπως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε, πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ταχυτέρας ἐπαναφορᾶς τῆς ὁμαλῆς καὶ κανονικῆς λειτουργίας τοῦ Συντάγματος. Πρὸς τὸν σκοπὸν λοιπὸν τοῦτον πρέπει νὰ εἶναι βέβαιον καὶ πρέπει ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία νὰ θελήσῃ ν’ ἀναλάβῃ ἀπέναντι τῆς Βουλῆς τὴν πρὸς τοῦτο ὑποχρέωσιν, ὅπως συγκληθῇ ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ οὐχὶ βραδέως· δηλαδὴ τὸ βραδύτερον νὰ συγκροτηθῇ καὶ νὰ συνέλθωμεν ἐδῶ ὅσοι εὐτυχήσωμεν νὰ συνέλθωμεν ὡρισμένως τῇ 1 Σεπτεμβρίου. Τοιουτοτρόπως τὸ ἔργον τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς δύναται νὰ συντελεσθῇ ἐντὸς μηνὸς ἢ ἴσως ὀλίγον τι πλέον, ἀλλὰ πάντως θὰ εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἐνεργήσωμεν τὰς ἐκλογὰς τῆς τακτικῆς καὶ συνήθους νομοθετικῆς Βουλῆς, ὥστε νὰ συνέλθῃ αὕτη, κατὰ τὸ Σύνταγμα, τῇ 1 Νοεμβρίου καὶ ἐγκαινισθῇ πράγματι ἡ ἐπαναφορὰ τῆς κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης. Καταθέτω τὴν πρότασιν περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως. (Ὅρα Ἐπίσημα Πρακτικά, σελ. 226–230).

§39ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀγαπητὸς συνάδελφος ἐζήτησε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως δήλωσιν περὶ τοῦ χρόνου καθ’ ὃν θέλει συγκληθῆ ἡ Ἀναθεωρητικὴ Συνέλευσις, ὁρίσας μάλιστα κατὰ τὴν κρίσιν αὑτοῦ καὶ τὸν χρόνον εἰς τὴν 1 Σεπτεμβρίου. Ἡ Κυβέρνησις ἔλαβεν ἤδη ἀφορμὴν νὰ δηλώσῃ τὴν γνώμην αὑτῆς ἐν προγενεστέρᾳ συζητήσει. Γενικῶς ἠκούσατε τότε ἐκεῖνα ἅτινα θέλω καὶ κατὰ ταύτην τὴν ὥραν ἐπαναλάβει, ἓν μόνον σημεῖον ἀκριβέστερον ὁρίζων. Γενικῶς ἐδήλωσε τότε ἡ Κυβέρνησις ὅτι θεωρεῖ καθῆκον αὑτῆς καὶ αἰσθάνεται ὑποχρέωσιν νὰ φροντίσῃ, ὥστε νὰ συγκληθῇ ἡ Συνέλευσις ὅσον οἷόν τε τάχιον πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἀνατεθησομένης εἰς αὐτὴν ἐντολῆς· ὅτι ὅμως ἐνόμιζεν ὅτι πρὸ τοῦ Σεπτεμβρίου ἤθελεν εἶναι δύσκολον εἰς αὐτὴν νὰ ὑποσχεθῇ ὅτι θέλει συγκαλέσει ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία τὴν Συνέλευσιν ἐκτελοῦσα τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Εἶμαι εὐτυχὴς ὅτι κατὰ τὴν ὥραν ταύτην δύναμαι νὰ ὁρίσω αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἣν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐμνημόνευσε, τὴν 1 Σεπτεμβρίου, καὶ νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν περὶ ἐκείνου ὅπερ πέποιθα ὅτι θέλει ἀκούσει καὶ ἀπὸ ἄλλου στόματος, ὅτι θέλομεν εἶναι ἕτοιμοι νὰ εὑρεθῶμεν, ἐὰν εἴμεθα εἰς τὰ πράγματα, ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου τούτου ἀπέναντι διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν τῇ 1 Σεπτεμβρίου.

§40ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε! Εὖγε!

§41Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μετὰ πολλῆς προσοχῆς, Κύριοι, ἤκουσα τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Οἰτύλου· ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι, ἵνα εἴπω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι κατὰ τὴν κρίσιν μου ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου ἀγορεύων ἐλησμόνησεν ὅτι πολλάκις διετέλεσεν Ὑπουργὸς τῆς χώρας ταύτης, ἐλησμόνησε δ’ ὑπὸ ποίους ὅρους εὑρισκόμεθα, καὶ λησμονήσας τὰ δύο ταῦτα εἶπε πρῶτον ὅτι τὸ Σύνταγμα τὸ διέπον ἡμᾶς εἶναι τέλειον καὶ ὅτι, ἐὰν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ αὑτοῦ δὲν ἐπραγματοποιήθησαν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὁ λαὸς προσεδόκα, αἴτιοι τούτου εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐντολὴν ἵνα τὸ Σύνταγμα τοῦτο ἐφαρμόσωσιν. Διὰ τῆς φράσεως ταύτης ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου κατεδίκασε πάντας ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν διῴκησαν τὴν χώραν ταύτην, καὶ κατὰ τῆς κατηγορίας ταύτης ἐγὼ διαμαρτύρομαι, καὶ διαμαρτύρομαι, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ἀνεξαρτήτως τοῦ προσώπου μου, τὸ ὁποῖον οὐδεμίαν ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ ἔχει ἀξίαν, ὅτι οἱ μεγάλοι ἄνδρες οἱ ὁποῖοι διῴκησαν τὴν Ἑλλάδα δὲν εἶχον σκοπὸν ν’ ἀθετήσωσι τὸ Σύνταγμα καὶ νὰ μὴ ἐφαρμόσωσιν εἰλικρινῶς τὰς διατάξεις αὐτοῦ καὶ ὅτι κακῶς ἔπραξεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἔδρασαν, ἐκ τῆς ὁποίας ἠρύσθησαν πᾶσαν τὴν δύναμιν αὑτῶν, εἶχεν ἄδικον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου τὴν καταδίκην ταύτην ἐπ’ αὐτῶν νὰ ἐπιρρίψῃ. Ὑπὲρ αὐτῶν ἀμύνομαι καὶ λέγω ὅτι πᾶν ὅ,τι ἐξ αὐτῶν ἐξήρτητο ἔπραξαν, ὅτι, ἐὰν αἱ περιστάσεις τῆς χώρας ἡμῶν ἦσαν τοιαῦται, ὥστε τὰ πράγματα νὰ κατισχύσωσι καὶ τῆς καλυτέρας καὶ τῆς πατριωτικωτέρας θελήσεως, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐρχώμεθα σήμερον, λησμονοῦντες τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, οἱ ὑπέροχοι, εἰς τὴν πατρίδα αὐτῶν παρέσχον, διὰ μιᾶς φράσεως νὰ καταδικάσωμεν αὐτούς. Καὶ ταῦτα ὡς πρὸς τὴν πρώτην παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Οἰτύλου. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν οὐσίαν τῆς ἀγορεύσεως αὐτοῦ καὶ ἐρωτῶ αὐτόν· ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τοῦ ζητήματος τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ σήμερον τὴν Βουλὴν ἐλησμόνησε ποία εἶναι ἡ κατάστασις εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα; Καὶ ἐδικαιοῦτο αὐτός, ὁ πολλάκις ἐπικαλεσθεὶς τὴν κατάστασιν ταύτην, ὅπως ἐναντίον τῆς θελήσεως ἡμῶν ἐπιτύχῃ ψήφισιν νομοθετημάτων κατὰ τῶν ὁποίων ἡ συνείδησις ἡμῶν ἐξηγείρετο... (Πανταχόθεν ἐπιδοκιμασίαι).

§42Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. ... ἐπετρέπετο εἰς αὐτόν, λέγω, ἵνα λησμονήσας τὴν κατάστασιν ταύτην ἔλθῃ μὲ τὰς θεωρίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ὀρθαὶ ἴσως θὰ ἦσαν, ἐὰν διετυποῦντο ἐν ὁμαλῇ καταστάσει, νὰ ἔλθῃ σήμερον καὶ νὰ καταδικάσῃ οὐχὶ πλέον τοὺς ἄνδρας τοὺς πολιτικοὺς τῆς Ἑλλάδος διὰ τὴν διοίκησιν αὐτῶν, ἀλλὰ νὰ καταδικάσῃ τοὺς συναδέλφους αὐτοῦ διὰ τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ὑπείκοντες εἰς τὴν ἀνάγκην ἔλαβον; Καὶ λέγω ὑπείκοντες εἰς τὴν ἀνάγκην, διότι οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ ἀμφιβάλλων ὅτι ἡ κατάστασις εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα εἶναι κατάστασις ἐπαναστάσεως. Ἀπὸ τῆς 14 Αὐγούστου ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται ἐν καταστάσει ἐπαναστατικῇ καὶ δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι αἱ διαθέσεις ἐκείνων οἱ ὁποῖοι προέβησαν εἰς τὴν στάσιν τῆς 14 Αὐγούστου δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς διαθέσεις ἀποβλέπουσαι εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὅτι ἡ στάσις αὕτη ἡ ἐπανάστασις, ἡ σεβασθεῖσα κατὰ τύπους τὰς Ἀρχὰς τὰς ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀνεγνωρισμένας, ὑπεδούλωσε πράγματι ταύτας. Δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου ὅτι δὲν ὑπῆρξε Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ ἐννοίᾳ τὴν ὁποίαν τὸ Σύνταγμα ἀποδίδει εἰς τὸν Πρωθυπουργόν. Ἦλθε καὶ παρουσιάσθη ἐνώπιον ἡμῶν ὡς ἐντολοδόχος ἐξουσιῶν ἐκτὸς τῶν νομίμων ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους.

§43ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τοῦ Βασιλέως.

§44Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἤλθετε ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἤλθετε ἐπισείοντες αἰωνίως τοὺς κινδύνους τοὺς ὁποίους διέτρεχεν ἡ χώρα, παντελοῦς ἀνατροπῆς τῶν πάντων, ἐὰν εἰς τὰ νομοθετήματα ὑμῶν δὲν ἐδίδομεν ψῆφον.

§45ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό, διότι κάλλιον παντὸς ἄλλου γνωρίζετε ὑμεῖς ὅτι ἦλθον τῇ ἐντολῇ τοῦ Βασιλέως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ὅτι πάντοτε ηὐλαβήθην τὸ Κοινοβούλιον καὶ ὅτι πάντοτε ἐτήρησα τὰ προσχήματα ἀπέναντι τοῦ Κοινοβουλίου. Τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα ἐψηφίσθησαν δὲν ἐψηφίσθησαν διὰ τῆς βίας, ἀλλὰ διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν.

§46Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Κύριε Βουλευτὰ ἐξ Οἰτύλου, ἐὰν εἶχον ἀνάγκην τῆς ὑμετέρας ἐπιδοκιμασίας, ἤθελον εὐχαριστήσει ὑμᾶς δι’ ὅσα εἴπετε, διότι ὡμολογήσατε ὅτι ἐσεβάσθητε τὰ προσχήματα, ὡμολογήσατε ὅτι δὲν ἐσεβάσθητε τὴν οὐσίαν. Καὶ βεβαίως δὲν ἐσεβάσθητε τὴν οὐσίαν, διότι ναὶ μὲν εἴχετε τὴν ἐντολὴν τοῦ Βασιλέως, ἡ ὁποία ἀνήγαγεν ὑμᾶς εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἀλλὰ δὲν εἴχετε τὴν ἀνεξαρτησίαν ἐκείνην ἥτις μόνη δίδει εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦτο τὴν σημασίαν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχῃ. Καὶ δὲν κατακρίνω ὑμᾶς ἐπὶ τούτῳ, διότι, ἐὰν ἐγὼ προέβαινον εἰς κατάκρισιν ὑμῶν ὡς πρὸς τοῦτο, θὰ ἦτο ἄρνησις ἐκείνου τὸ ὁποῖον ἔλεγον, διότι ἐγὼ ἔλεγον ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν ἐπαναστάσει, ἐπαναστάσει ἡ ὁποία ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα ἵνα ἡ Κυβέρνησις ἐγκαταλείψῃ ἐντελῶς τὴν πρωτοβουλίαν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τὴν ὁποίαν πρέπει πᾶσα Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ καὶ νὰ τηρήσῃ. Ἀλλὰ προβαίνω περαιτέρω. Μήπως δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι ἡ Βουλὴ ἐνήργησεν ἐλευθέρως ἀπὸ τοῦ μηνὸς Σεπτεμβρίου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκαλέσατε αὐτήν; Ἐγὼ λέγω ὄχι, Κύριοι· καὶ ἔχω τὸ θάρρος ἵνα λέγω ὄχι, χωρὶς νὰ πιστεύω ὅτι αὕτη ἡ ὁμολογία καταδικάζει ἐμέ. Λέγω ὄχι, διότι ἐν ἐπαναστάσει τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ κηδόμενος ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου του εἶναι νὰ περιορίσῃ τὰ κακὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἡ ἐπανάστασις δύναται νὰ ἔχῃ καὶ νὰ καρπωθῇ ἐξ αὐτῆς ὅσα εἶναι δυνατὸν καλὰ νὰ προκύψωσιν. Ἀλλ’ ἐὰν τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις, καὶ ταύτην οὐδεὶς εἰλικρινῶς περὶ αὐτῆς ἀσχολούμενος δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ἐρωτῶ· ἐν τῇ ἀποφάσει εἰς τὴν ὁποίαν προβαίνομεν δὲν πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐνεργοῦμεν; Καὶ ἐὰν ἡ ἐπανάστασις αὕτη, ἡ ὁποία, ἐπαναλαμβάνω, ὑπὸ εὐγενῶν ἰδεῶν προεκλήθη, ἡ ὁποία τὴν ἀνόρθωσιν ἐπεδίωξεν, ἐὰν ἡ ἐπανάστασις αὕτη ἦτο δυνατὸν νὰ περιορισθῇ, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ τερματισθῇ αὕτη, ἐὰν ἦτο δυνατὸν πρὸς τὸ συμφέρον τῆς χώρας, ἡ ὁποία καὶ διὰ λόγους ἐσωτερικοὺς καὶ κυρίως διὰ λόγους σχετιζομένους πρὸς τὰ ἐξωτερικὰ ἡμῶν συμφέροντα ἔχει ἀνάγκην ὅπως ἐπανέλθῃ εἰς ὁμαλὴν τῶν πραγμάτων κατάστασιν, ἐάν, λέγω, ἦτο δυνατὸν ὅπως πάντα ταῦτα κατορθωθῶσι διὰ τοῦ μέσου τὸ ὁποῖον ὑπεδείχθη καὶ τὸ ὁποῖον ἀπεδείκνυε τὰς καλὰς προθέσεις τῆς ἐπαναστάσεως, διότι αὕτη ἐζήτει τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἀφοῦ ἐξετέλεσε τὸ ἔργον ὅπερ κατ’ αὐτὴν συνετέλει εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας, ἐζήτει καὶ αὕτη μέσον ἵνα ἐξέλθῃ ἐκ τῶν δυσχερειῶν εἰς τὰς ὁποίας ἡ χώρα εὑρίσκεται, ἔπρεπεν οἱ πολιτευόμενοι ν’ ἀρνηθῶσι τὴν συνδρομὴν αὐτῶν; Ἔπρεπεν ἡ Βουλὴ ν’ ἀρνηθῇ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ μέσου ὅπως ἐξέλθωμεν ἐκ τῶν κινδύνων τῶν ἀμέσων, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρχον, ἔπρεπε ν’ ἀρνηθῇ, λέγω, ν’ ἀποδεχθῇ τὸ μέσον τὸ προτεινόμενον, βασιζομένη εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, τὴν διάταξιν τὴν ἀφορῶσαν εἰς ἁπλούστατον τύπον, διότι περὶ τούτου πρόκειται; Ἐγώ, Κύριοι, ἐφρόνουν — καὶ γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἔσχον τὴν ἰδέαν τὴν ὁποίαν θὰ ἐκφράσω—, ἐγὼ ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἔπρεπεν οἱ πολιτευόμενοι ν’ ἀρνηθῶσι τοῦτο, ὅτι ἔπρεπεν ἀπεναντίας ν’ ἀποδεχθῶσι τὴν γενομένην πρὸς αὐτοὺς πρότασιν, διότι ἡ πρότασις αὕτη ἀπεδείκνυε τὴν φιλοπατρίαν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὴν διετύπουν καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν ἀπέναντι τῆς ἐνδείξεως ταύτης αἰσθημάτων τοιούτων ν’ ἀπαντήσωμεν ἡμεῖς διὰ τῆς ἀρνήσεως. Ἡ ἄρνησις ἐκ μέρους ἡμῶν ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεως, ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐφαρμογῆς τῶν προσχημάτων τοῦ Συντάγματος, εἰς τὰ ὁποῖα ἀρέσκεται ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα ὁμολογῶ ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἱκανοποιήσωσι τὰς ἀπαιτήσεις ἐκείνων οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν ὅτι τὸ συμφέρον τῆς χώρας ἀπαιτεῖ ἵνα τὸ Σύνταγμα ἐν τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ ἐφαρμόζηται, ἵνα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Συντάγματος προκύψωσι τὰ ἀγαθὰ τὰ ὁποῖα ὑπὲρ τῆς χώρας δύνανται νὰ προκύψωσι. Καὶ ἐδέχθημεν τὴν ἰδέαν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, καὶ ἐδέχθημεν ταύτην λησμονοῦντες τὸν τύπον τὸν ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 107 προβλεπόμενον, καὶ ἐδέχθημεν τὴν ἰδέαν ταύτην μετὰ πλήρους εἰλικρινείας, μετὰ τῆς εἰλικρινείας ἐκείνης μετὰ τῆς ὁποίας ἡ πρότασις ἐγένετο πρὸς ἡμᾶς. Διότι πρέπει ταῦτα νὰ ὁμολογήσωμεν καὶ νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος ἵνα ὁμολογήσωμεν ταῦτα. Καὶ ἐπῆλθε, πρωτοφανὲς ἴσως πρᾶγμα εἰς τὰ χρονικὰ τῆς Ἑλλάδος, ἡ συμφωνία σχεδὸν πάντων τῶν πολιτικῶν παραγόντων τῆς χώρας. Ἐπεθύμουν εἰς τὴν συμφωνίαν ταύτην νὰ εἶχον καὶ τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ Οἰτύλου καὶ ἐκφράζω τὴν λύπην μου ὅτι μόνος αὐτὸς ἀποτελεῖ ἐξαίρεσιν μετά τινων λίαν εὐαρίθμων ἀκολουθούντων τὴν γνώμην αὐτοῦ, ἀποτελεῖ, λέγω, ἐξαίρεσιν τῆς ὁμοφωνίας ταύτης, ἥτις ἀποδίδει μεγάλην σημασίαν εἰς τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ἐλάβομεν, ἀλλ’ ἥτις παρέχει εἰς τὴν χώραν καὶ ἕτερόν τι, παρέχει τὴν ἀσφάλειαν ὅτι εἰς τὸ μέλλον οἱ κίνδυνοι ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους ἐπέσεισεν ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου δὲν θὰ πραγματοποιηθῶσι. Διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἀπὸ κοινοῦ ἐνέργεια πρὸς ἀποσόβησιν τῶν κινδύνων ἐκείνων θέλει δώσει εἰς ἡμᾶς τὴν δύναμιν, ὅπως τοὺς κινδύνους τούτους ἀποσοβήσωμεν, καὶ θέλει δώσει εἰς ἡμᾶς τὴν δύναμιν, ὅπως ἀποσοβήσωμεν τοὺς κινδύνους τούτους, διότι πρὸς ἀποσόβησιν τῶν κινδύνων θέλομεν ζητήσει τὴν ἀρωγὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν ἀρωγὴν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης. Ἐπὶ ταύτης βασιζόμενοι θέλομεν ματαιώσει τοὺς κινδύνους τοὺς ὁποίους διαβλέπει ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου. Λησμονεῖ, Κύριοι, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου ὅτι ἡ ἐπανάστασις ὑπῆρξε νικηφόρος, ὅτι εἶχε καὶ τὸν λαὸν ὑπὲρ αὑτῆς καὶ ἐρωτῶ· τίς ἠδύνατο νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἐπανάστασιν ταύτην, ἂν εἶχεν ἀνατρεπτικοὺς σκοπούς, τοὺς σκοποὺς τούτους νὰ πραγματοποιήσῃ; Τοιούτους σκοποὺς δὲν εἶχε, καὶ πρὸς τιμὴν αὐτῆς πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι οὐδέποτε διενοήθη ἵνα τὸ καθεστὼς καταρρίψῃ. Καὶ ἐρωτῶ· ἐὰν δὲν εἶχε τοιούτους σκοπούς, τί φοβεῖσθε διὰ τὸ μέλλον; Ἀνατροπὴ τοῦ καθεστῶτος δὲν ἐγένετο ὑπ’ ἐκείνων οἵτινες ἀναμφισβητήτως εἶχον τὴν δύναμιν νὰ τὸ πράξωσιν· διατί φοβεῖσθε ὅτι τοῦτο θὰ γίνῃ εἰς τὸ μέλλον; Ἐγὼ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὁμοφώνως ἐπιθυμεῖ τὴν διατήρησιν τοῦ καθεστῶτος, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὁμοφώνως σέβεται τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὁλόκληρος ἐννοεῖ ὅτι ἐν τῇ διατηρήσει τοῦ καθεστῶτος ὑπάρχει ἡ ἐγγύησις τοῦ μέλλοντος τῆς χώρας, ὑπάρχει ἡ ἐλπὶς τῆς πραγματοποιήσεως τῶν ὀνείρων ἐκείνων τὰ ὁποῖα εἶναι κοινὰ εἰς πάντας τοὺς Ἕλληνας. Ἔχω πεποίθησιν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὁ οὐδέποτε λησμονῶν τὰ ὄνειρα ταῦτα, ὁ ἐλπίζων ἐκ τῆς ἐργασίας ἡ ὁποία ἐγένετο ἵνα ἴδῃ τελειοποιούμενα τὰ μέσα τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἀναγκαῖα πρὸς ἄμυναν τῶν συμφερόντων τῆς χώρας, δὲν θὰ ἔχῃ δυσκολίαν ἵνα ἐγκρίνῃ τὴν πορείαν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀπεδέχθησαν τὸ προταθὲν μέτρον, ὅτι θέλει ὄχι μόνον ἐγκρίνει αὐτούς, ἀλλὰ θέλει διὰ τῶν ἐκλογῶν διατρανώσει τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ πρὸς διατήρησιν τοῦ καθεστῶτος καὶ ὅτι ἑπομένως οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους ἐπέσεισεν ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου οὐδέποτε θὰ πραγματοποιηθῶσιν. Εὔχομαι δέ, Κύριοι, ἵνα διὰ τοῦ μέτρου τὸ ὁποῖον καλεῖται ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίσῃ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ὁμαλότητα ἐκείνην τὴν ὁποίαν πάντες ἐπιθυμοῦμεν· εὔχομαι, Κύριοι, ἵνα ἡ πατρὶς ἡμῶν, διδαχθεῖσα ἐκ τῶν τελευταίων γεγονότων, ἐπιβάλῃ εἰς πάντας ὅπως ἕξεις τινὲς μεταβληθῶσιν, ὅπως πάντες ἐνεργήσωμεν ἀπὸ κοινοῦ πρὸς βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας ἡμῶν, πρὸς βελτίωσιν τῆς διοικήσεως, τῆς δικαιοσύνης, τῆς παιδείας, τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, πρὸς βελτίωσιν τουτέστι πάντων ἐκείνων τῶν παραγόντων οἱ ὁποῖοι θέλουσι συντελέσει εἰς τὸ μεγαλεῖον τῆς πατρίδος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ μόνη καὶ διακαὴς μέριμνα πάντων ἡμῶν. (Εὖγε καὶ χειροκροτήματα ἐξ ὁλοκλήρου τῆς αἰθούσης).

§47ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Εὔλογος, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι ἡ συγκίνησις ἡ καταλαμβάνουσα καὶ κατέχουσα πάντας ἐπὶ τῇ ἰδέᾳ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Τὸ Σύνταγμα, ὁ καταστατικὸς χάρτης, διὰ τὰ φιλελεύθερα Κράτη, διὰ τοὺς πεπολιτισμένους λαούς, εἶναι τὸ πολιτικὸν αὐτῶν Εὐαγγέλιον, πρὸς ὃ μετ’ εὐλαβείας δέον ν’ ἀποβλέπωσιν· εἶναι τὸ συμβόλαιον τὸ ὁποῖον ὁ λαὸς συνῆψε μετὰ τοῦ Ἄρχοντος αὐτοῦ· εἶναι ἐκεῖνο ἐν τῷ ὁποίῳ ἀναγράφονται τὰ ὅρια τῶν δικαιωμάτων τοῦ πολίτου, τῶν ὑποχρεώσεων αὐτοῦ, τοῦ ὁποίου τὰς διατάξεις ὀφείλουσι νὰ τηρῶσιν ἀπαρεγκλίτως πρωτίστως αἱ νόμιμοι ἐξουσίαι τοῦ Κράτους καὶ διὰ τοῦτο ζηλοτύπως ἕκαστος πρέπει νὰ ἔχηται τῆς τηρήσεως καὶ τῆς ἐλαχίστης ἐννοίας τοῦ συνταγματικοῦ χάρτου. Ἀλλὰ τὰ πολιτεύματα δὲν εἶναι ἀμετάβλητα· ἡ πρόοδος τῶν λαῶν δύναται νὰ φέρῃ εἰς τὴν σκέψιν τῆς μεταβολῆς διατάξεών τινων τοῦ πολιτεύματος, ἀναμφίβολος δὲ προκύπτει ἡ ἀνάγκη τοιαύτης μεταβολῆς, ὅταν οἱ διαχειριζόμενοι τὰς ἐκ τοῦ Συντάγματος ἐξουσίας ἐπὶ μακρὰ ἔτη, ἐπιδεικνύοντες ἀσέβειαν πρὸς ὡρισμένας διατάξεις, καθιστῶσι ταύτας ἢ ἀχρήστους ἢ δίδουσι τὴν ἔννοιαν διὰ τῆς συχνῆς καὶ εὐκόλου παραβάσεως τούτων ὅτι οὐδεμίαν ἐπωφελῆ ἐπίδρασιν ἀσκοῦσιν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν σχέσεων ἢ τῶν δικαίων τῶν πολιτῶν. Τίς ὑπῆρξεν ἡ αἰτία ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐμορφώθη παρ’ ἡμῖν ἡ πεποίθησις ἡ γενικὴ ὅτι τὰ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν δὲν ἔχουσι καλῶς;—διότι εἶμαι ἐκ τῶν φρονούντων ὅτι ἐπεκράτησε κοινὴ γνώμη, κοινὴ πεποίθησις, ὅτι νοσεῖ κατά τι τὸ πολίτευμα ἡμῶν· νοσεῖ ἐκ τῆς νόσου τὴν ὁποίαν ἐκ παραλλήλου ἔπασχεν ὁ ἐν γένει ὀργανισμὸς τῆς Πολιτείας, νοσεῖ ἐκ τῆς νόσου τῆς κατεχούσης πάντας τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως. Ὅτε, Κύριοι, μετὰ συνειδήσεως ἐλαφρᾶς ὁτὲ μὲν κύπτοντες εἰς κομματικὰς ἀνάγκας, ὁτὲ δέ, ποθοῦντες δῆθεν τὴν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων, ἐνομοθετοῦμεν νόμους ἀντικειμένους εἴτε πρὸς τὸ πνεῦμα καὶ τὴν ἔννοιαν εἴτε πρὸς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, ἐδίδομεν τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς πολλοὺς νὰ καταλαμβάνωνται ὑπὸ τοῦ αἰσθήματος τῆς περιφρονήσεως πρὸς τὰς συνταγματικὰς διατάξεις· ὅτε μετ’ ἀπαθείας μέχρι πωρώσεως ἠνειχόμεθα τὴν καταπάτησιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ πολίτου, ἅτινα ἔγνω νὰ προασπίσῃ τὸ Σύνταγμα διὰ πολλῶν διατάξεων· ὅτε, ἂν δὲν ἐβραβεύομεν, ἀλλὰ συνεχωροῦμεν πάντα τὰ ὄργανα ἐκεῖνα τῆς Πολιτείας τὰ ὁποῖα λησμονοῦντα τὰς ὑποχρεώσεις αὑτῶν συνελάμβανον, ἐνέκλειον εἰς τὰ κρατητήρια τῶν Ἀστυνομιῶν καὶ ὑπέβαλλον εἰς βασάνους τοὺς συνταγματικοὺς πολίτας, ποίαν ἰδέαν ἠθέλετε νὰ ἔχῃ τις περὶ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων καὶ ποῖον σεβασμὸν πρὸς τὸ Σύνταγμα τὸ οὕτω καταπατούμενον; Ὅτε τὰ Δικαστήρια ἡμῶν προσερχομένους τοὺς ὑπαλλήλους τούτους, ἵνα δικασθῶσι διὰ τὰς βασάνους τὰς ὁποίας ἐνήργουν κατὰ τῶν πολιτῶν, ἀπήλλασσον πανηγυρικῶς καὶ μετ’ ἐπαίνων, ποίαν γνώμην ἔπρεπε νὰ μορφώσῃ ὁ ἀτυχὴς αὐτὸς λαὸς περὶ τῆς ἐννοίας τῶν συνταγματικῶν τούτων διατάξεων; Ὅτε ἡμεῖς αὐτοί, ἡ Βουλή, παρεῖδεν ἐν τῷ παρελθόντι μὲν καταφώρως, ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα καὶ μέχρι χθὲς πάσας τὰς συνταγματικὰς διατάξεις καὶ τὰς περὶ τὸν καταρτισμὸν ἔτι τῶν νόμων ἀφορώσας, πολλὰς δὲ κατέστησε τελείως εἰκονικάς, ποίαν διδασκαλίαν ἠθέλετε νὰ κάμητε πρὸς τὸν λαὸν οὕτω πως πολιτευόμενοι; Ἡ τοιαύτη δὲ πολιτεία ἡμῶν, ἡ ἀξιοθρήνητος κατάστασις, εἰς ἣν περιήχθημεν κατὰ τοὺς τελευταίους τούτους χρόνους, ἐγέννησαν τὴν πεποίθησιν εἰς τὸν λαὸν ὅτι δὲν εἶναι ἡ μόνη αἰτία τῆς τοιαύτης καταστάσεως ἡ κακοδιοίκησις, ἀλλὰ μία τούτων εἶναι καὶ ἀτέλειαι τοῦ πολιτεύματος, αἵτινες δέον νὰ ἐκλείψωσιν, ὅτι καὶ τούτου πλεῖσται μὲν διατάξεις ἔχουσιν ἀνάγκην ἀνακαινίσεως διὰ νὰ ὑπάρξωσιν, ἄλλαι δὲ καταστᾶσαι νεκραὶ ἐμφυσήσεως νέας ζωῆς διὰ νὰ ζωντανεύσωσι. Καὶ ἐνῷ ὁ λαὸς εὑρίσκετο ὑπὸ τὸ κράτος τοιούτων σκέψεων καὶ ἐντυπώσεων οὐδεὶς ἐτόλμα ἀναλαμβάνων τὸν ἀγῶνα νὰ ὁδηγήσῃ αὐτὸν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς σωτηρίας, ἀλλὰ τοὐναντίον κατέλαβεν ἡμᾶς πάντας ἀπογοήτευσις καὶ μαρασμός, ἐσυρόμεθα δὲ εἰς τὸν κατήφορον τῆς πολιτικῆς διαφθορᾶς καὶ τῆς ἐθνικῆς ἐκμηδενίσεως ἐν καταστάσει ληθάργου. Τίς ἀφύπνισεν ἡμᾶς; Ἡ καταιγὶς τῆς 15 Αὐγούστου. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ἐπῆλθεν ἡ ἐξέγερσις ἡ λαϊκή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρωτοστάτησεν ἡ ἔνοπλος ὁμὰς τῆς χώρας, ἡ ὁμὰς ἡ ὁποία ἐν παντὶ Κράτει εἶναι καὶ πρέπει νὰ εἶναι ἡ μᾶλλον εὐαίσθητος, ἡ μᾶλλον εὐπαθής· ἐκείνη εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι ἐμπεπιστευμένη ἡ τιμὴ καὶ ἡ ἀσφάλεια τῆς πατρίδος. Ἦτο δ’ εὔλογον ἡ ὁμὰς αὕτη νὰ δώσῃ τὸ σύνθημα τῆς ἐξεγέρσεως, διότι ὑπέστη τὴν μείζονα ταπείνωσιν, καταγγελθεῖσα ἐπὶ δειλίᾳ καὶ ἀνικανότητι, ὅτε πρὸ 13 ἐτῶν τὸν ἐχθρὸν ἀντιμετωπίσαντες ἡττήθημεν ἧτταν ἐπαίσχυντον. Ἂν λοιπὸν τὴν λαϊκὴν ἐξέγερσιν ἐχειραγώγησε τὸ στράτευμα, μὴ ἀδικεῖτε τοῦτο, διότι αἴτιοι τῆς ἐξεγέρσεως δὲν ὑπῆρξαν οἱ ἐργάται αὐτῆς, ἀλλ’ αἴτιοι τῆς ἐξεγέρσεως εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι παρεσκεύασαν αὐτήν, τὴν παρεσκευάσαμεν δὲ πάντες ἡμεῖς ἐν σμικρῷ ἢ μεγάλῳ. Ὅτε, Κύριοι, ἐπῆλθεν ἡ θύελλα, οὐδὲν ἠδυνάμεθα οὐδ’ ἔπρεπε ν’ ἀντιτάξωμεν. Ἀντετάξαμεν τὴν φρόνησιν καὶ τὴν καλὴν πλέον θέλησιν νὰ συμπέσωμεν μετὰ τῶν ἐργατῶν τῆς ἐξεγέρσεως καὶ ἀνανήφοντες νὰ ἐργασθῶμεν πρὸς βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας. Αὕτη εἶναι ἡ μόνη εὐπρεπὴς δικαιολογία ἡμῶν ἐνταῦθα σιγώντων ἐν συντριβῇ καὶ παρακολουθούντων τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἂν δὲ δὲν παρενέπιπτεν ἡ ἀφελὴς ἐπιθυμία ἐκείνων οἵτινες εὑρεθέντες πρὸ τῆς ὁρμῆς τῆς θυέλλης ἀνηρπάγησαν ὑπ’ αὐτῆς καὶ ἐρρίφθησαν ἐπὶ τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν, ὅπως τὰς ἰδεολόγους ἐπιθυμίας πάσας τῶν ἐργατῶν τῆς ἐξεγέρσεως, τὰς εὐγενεῖς τούτων ῥοπάς, τὸ διαδραμὸν μὲ ἠλεκτρικὴν ταχύτητα ἐπαναστατικὸν ῥεῦμα πάντα τὰ λαϊκὰ στρώματα συγκεντρώσωσιν ὡς εἰς συμπυκνωτῆρα ἐν τῷ χαρτοφυλακίῳ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ σύρωσι διὰ τῆς τοιαύτης δυνάμεως τὸ περίφημον κυβερνητικόν των ἅρμα, ἄν, λέγω, δὲν παρενέπιπτεν ἡ ἐπιθυμία τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, ἴσως πρὸ πολλοῦ θὰ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ἐργαζώμεθα ἐν ὁμογνωμίᾳ, ὡς σήμερον ἐργαζόμεθα, πρὸς διαρρύθμισιν τῶν πραγμάτων καὶ ἐπάνοδον εἰς τὴν κανονικωτέραν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. (Ἀριστερόθεν εὖγε, εὖγε). Εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι ἐκεῖνοι οἵτινες κατέστησαν ἡ κινοῦσα καὶ διευθύνουσα δύναμις, διατυπώσαντες τὴν θέλησίν των κατὰ τὸν παρελθόντα Ἰανουάριον περὶ συγκλήσεως τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἔπραξαν τοῦτο, ὅπως τερματίσωσι τὴν ἐπανάστασιν μετοχετεύοντες πᾶσαν δύναμιν καὶ ἐξουσίαν, ἣν ἤσκουν, εἰς τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ, καλουμένου ν’ ἀποφασίσῃ περί τε τῶν γενομένων καὶ γενησομένων. Εὐλόγως δέ, διότι φυσικὸν τέρμα τῆς ἐπαναστάσεως, ὁπωσδήποτε προελθούσης, εἶναι ν’ ἀναλάβῃ ὁ λαὸς τὴν διαρρύθμισιν τῶν πραγμάτων, καθ’ ὃν τρόπον ἤθελε κρίνει προσφορώτερον. Τοῦτο ἐπιζητεῖται διὰ τῆς συγκλήσεως τῆς Ἀνορθωτικῆς Βουλῆς. Ἐρωτῶσιν ἂν ἐπέρχεται συνταγματικῶς ἡ σύγκλησις τῆς Ἀνορθωτικῆς Βουλῆς. Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ θεωρία τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς συναδέλφου κ. Νέγρη εἶναι ὀρθή, ἀλλ’ εἶναι ἀληθὲς ὅτι, πρὸ τῆς ψήφου τὴν ὁποίαν ἡμεῖς καλούμεθα νὰ δώσωμεν, πανηγυρικὴν τοιαύτην ἔδωκεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῆς ἐξεγέρσεώς του. Ἑπόμεθα ἡμεῖς τῆς ψήφου τοῦ λαοῦ, παρακολουθοῦντες τὴν λαϊκὴν θέλησιν καὶ ἀντιπροσωπεύοντες αὐτήν. Ἐρχόμεθα νὰ προσεπικυρώσωμεν τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἐξεδήλωσεν. Ἂν δὲ τὸ Σύνταγμα ἐν ἄρθρῳ 107 ζητεῖ πρὸς βεβαίωσιν τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως τὴν ψῆφον καὶ δευτέρας Βουλῆς, τοῦτο ἀναντιρρήτως ζητεῖ, ὅπως μετὰ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ἐξήνεγκεν αὕτη, ἐρωτηθῇ ὁ λαὸς περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως. Εἶναι ὅμως ἀνάγκη νὰ ἐρωτηθῇ ὁ λαὸς περὶ τῆς γνώμης του μετὰ τὴν ἐπανάστασιν, τὴν ὁποίαν ἔχετε ἀπὸ ἑπτὰ μηνῶν; Μετὰ τοιαύτην ἔκφρασιν τῆς λαϊκῆς γνώμης, ἀναλαβούσης πᾶσαν δύναμιν εἰς χεῖρας αὑτῆς, καὶ μετὰ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, παρακολουθούσης τὴν γνώμην τὴν λαϊκήν, τίς εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θέλει ἀντείπει ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν τῇ πλήρει ἐννοίᾳ τοῦ Συντάγματος; Τί ζητεῖτε νὰ ἔλθῃ ἡ δευτέρα Βουλὴ νὰ πράξῃ; Ἐπιτακτικὴν ἐντολὴν νὰ λάβῃ, διὰ νὰ δηλώσῃ ἂν ὁ λαὸς εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως. Ἀλλ’ ἔχετε τὴν περὶ τούτου λαϊκὴν θέλησιν ἐκδηλωθεῖσαν κατὰ τρόπον πανηγυρικόν. Ὅταν συνέλθῃ ὅμως, λέγουσιν, ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, διατρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ διασαλευθῇ τὸ καθεστώς! Ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ ἔσται ἡ γνησιωτέρα ἀντιπροσωπεία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, προερχομένη ἐκ τῆς ἁγνῆς θελήσεως τούτου. Οὐδεὶς ἔχει τὴν δύναμιν ἀναμφιβόλως ν’ ἀντιστῇ εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Καὶ ἂν ἡ λαϊκὴ θέλησις ἀληθῶς ζητῇ τὴν μεταβολὴν ῥιζικωτέραν, τίς ἐξ ἡμῶν ἤθελε νικηφόρως ἀντιστῆ κατ’ αὐτῆς; Ὅ,τι προέρχεται ἐκ τῆς κυριαρχίας τοῦ λαοῦ θὰ ἐπικρατήσῃ. Εἶναι ὁ μόνος κύριος ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς τύχης του. Ἂν ἡ λαϊκὴ θέλησις εἶναι διάφορος τῆς γνώμης τὴν ὁποίαν ἕκαστος ἡμῶν ἔχει, πῶς θὰ τὴν ἐμποδίσητε νὰ καταδηλωθῇ; Καὶ ἂν δὲν κληθῇ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, δὲν θὰ ἐκσπάσῃ εἰς ἐπανάστασιν καὶ δὲν θὰ ἔλθῃ τότε ἀγρία Συντακτικὴ Συνέλευσις; Μὴ ἀδικεῖτε ὅμως τὸν λαόν· οὐδαμοῦ παρατηρεῖται ἐπιθυμία αὐτοῦ, ὅπως ἀνατρέψῃ πρόρριζα τὸ πολίτευμά του. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ζητεῖ τὴν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας, καὶ ζητεῖ τὴν βελτίωσιν ἐπὶ μόνῳ τῷ σκοπῷ τῷ ἁγίῳ τῆς διεκδικήσεως τῶν ἐθνικῶν αὐτοῦ δικαίων. Ζητεῖ νὰ μεταβληθῶμεν ἀπὸ κομματικοὺς πολιτευομένους εἰς ἐθνικόφρονας. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ζητεῖ παρ’ ἡμῶν νὰ λησμονήσωμεν τὴν παρελθοῦσαν πολιτείαν εἰσάγοντες τὴν ἠθικὴν πρὸ παντὸς ἐν τῇ πολιτικῇ καὶ — τὸ πατριωτικώτερον — σκεπτόμενοι ἕνα νὰ ὑπηρετήσωμεν σκοπὸν καὶ μόνον, πῶς νὰ παρασκευάσωμεν τὴν χώραν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ παύσῃ νὰ ᾖ ἀξία τῶν εἰρωνειῶν τοῦ ἐχθροῦ. Τοῦτο δέ, τὸ ὁποῖον ζητεῖ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, θὰ τὸ ἐπιτύχῃ. Μὴ φοβεῖσθε τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν. Θὰ χρησιμεύσῃ ἡ Βουλὴ ἐκείνη ὡς τὸ καθαρτήριον πολιτικὸν λουτρόν, ἐξ οὗ πάντες οἱ πολιτειακοὶ παράγοντες θέλουσιν ἀνακτήσει τὸ ἀπολεσθὲν ἐξ ἰδίων των ἁμαρτημάτων κῦρος. Καὶ ἂν ὑπάρξωσι γνῶμαι ἀντίθετοι πρὸς τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος καὶ ἂν διεξαχθῇ ἐνταῦθα ἀγὼν ἰδεῶν, πάλη γνωμῶν, ἐκ τῆς πάλης καὶ τῆς ἐλευθέρας συζητήσεως μόνον τὸ ἀγαθὸν προκύπτει εἰς τὰς χώρας τὰς κοινοβουλευτικάς, εἰς τὰ φιλελεύθερα πολιτεύματα. Φοβοῦνται τὸν ἀνταγωνισμὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι συνήθισαν νὰ ἐργάζωνται ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ. Ἂν ἔλθωσιν ἰδέαι ἄγαν ῥιζοσπαστικαί, ἂν ἔλθωσιν ἰδέαι ἀνατρεπτικαί, θὰ πνιγῶσιν ἐν τῷ ἀριθμῷ τῶν νομιμοφρόνων ἀλλ’ ἐνῷ θὰ πνιγῶσιν ἐν τῷ ἀριθμῷ τῶν συντηρητικῶν δὲν θὰ βλάψῃ τὴν Πολιτείαν ἡ ἀνάπτυξις τῶν ἰδεῶν αὐτῶν. Πρωτοφανὲς εἶναι νὰ τρέμωμεν τὴν ἐμφάνισιν ἀντιθέτων ἰδεῶν, πρωτοφανὲς εἶναι νὰ θέλωμεν νὰ μὴ συγκρουσθῶσιν ἐλεύθεραι γνῶμαι καὶ ἰδέαι ἐν συνελεύσει τοῦ λαοῦ. Ἐν πάσῃ ὅμως περιπτώσει, ἐνῷ δὲν ἔχομεν τὴν δύναμιν νὰ πνίξωμεν τὴν λαϊκὴν θέλησιν, ἐὰν ὄντως ὑπάρχῃ τοιαύτη κατὰ τῶν βάσεων τοῦ πολιτεύματος, δὲν εἶναι σοβαρὸν νὰ συζητῶμεν περὶ τοῦ κακοῦ τὸ ὁποῖον δύναται νὰ προέλθῃ ἐκ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ὡσεὶ τοῦτο τὸ μέσον εἶχε μόνον ὁ λαός, ἵνα ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν του. Ἀλλ’ ἂν δεχθῶμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπιθυμεῖ καὶ τὸν Βασιλέα εἰς τὴν θέσιν του καὶ τὴν Δικαιοσύνην ἀνεξάρτητον καὶ τὸ πολίτευμα ὑφιστάμενον, οὐδένα διατρέχομεν κίνδυνον, ἐὰν ἐν τῇ διαπάλῃ τῶν γνωμῶν ῥυθμίσωμεν τὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος κανονικώτερον. Δὲν γνωρίζω ἂν τοὺς ὁμογνωμονοῦντας ἐνταῦθα πάντας διέπουσι τὰ αὐτὰ συναισθήματα, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ὅμως δὲν παραλείπω νὰ δηλώσω ὅτι μετ’ ἐνθουσιασμοῦ δίδω τὴν ψῆφόν μου, ἔχων τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐν τῇ Ἀναθεωρητικῇ Βουλῇ, ὅπου εἶναι δυνατὸν τὰ πάντα νὰ λεχθῶσιν, αἱ ἰδέαι πᾶσαι νὰ συζητηθῶσιν εἰς ἐλευθεριώτερον ὁρίζοντα, θ’ ἀναβαπτισθῶμεν ὅσοι εἶναι δυνατὸν νὰ λησμονήσωμεν τὰς ἁμαρτίας τοῦ παρελθόντος, θ’ ἀναγεννηθῶμεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ ζήσῃ τὸ Κράτος τοῦτο εἰς τὸ μέλλον ὑπὸ ἄλλους ὅρους, ὑπὸ ἄλλας ἀρχάς, ἀνταξίας τῶν μεγάλων αὐτοῦ ἐθνικῶν παραδόσεων. (Εὖγε, εὖγε καὶ χειροκροτήματα πανταχόθεν).

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἂν ἐπιθυμεῖ ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ Πρακτικὰ τῆς χθές.

§49Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μὴ διακόπτετε, μὴ διακόπτετε.

§50Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐζήτησα τὸν λόγον.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ· ὑπεβλήθη πρότασις ὑπὸ πολλῶν Βουλευτῶν περὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τοῦ Συντάγματος.

§52Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν «Πᾶσαι αἱ προτάσεις ὅσαι δὲν εἶναι προτάσεις νόμου ἢ τροπολογίαι ἢ ὑποτροπολογίαι τοιούτων, ὡς ἐπίσης αἱ προτάσεις αἱ πηγάζουσαι ἐκ τῆς διατάξεως τῆς τελευταίας παραγράφου τοῦ ἄρθρου 42, δύνανται νὰ συζητηθῶσιν ἅμα τῇ ὑποβολῇ αὐτῶν καὶ ἀφοῦ ἀναγνωσθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τοῦ Προέδρου ἢ τοῦ Γραμματέως. Ἐπὶ τοιούτων προτάσεων δύναται ν’ ἀποφαίνηται ἀμέσως ἡ Βουλή».

§54Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ ἀμέσως.

§55ΙΩ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐκρινῶς καὶ μεγαλοφώνως.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ κάμητε ἡσυχίαν, διὰ ν’ ἀναγνωσθῇ ἡ πρότασις.

§57ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ συμμορφουμένη πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος περὶ ἀναθεωρήσεως μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων αὐτοῦ καὶ ἔχουσα ὑπ’ ὄψει ὅτι § 1) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 3 περὶ ἀποκλεισμοῦ τῶν μὴ ἑλλήνων πολιτῶν ἐκ τῶν δημοσίων λειτουργιῶν εἶναι ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἀπαιτοῦντα τὴν ἀνάθεσιν τῆς ὀργανώσεως ὡρισμένων ὑπηρεσιῶν εἰς ἀλλοδαπούς, § 2) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 5 περὶ τῆς ἄνευ ἀναβολῆς προσαγωγῆς τοῦ κρατηθέντος εἰς τὸν ἀνακριτὴν δὲν ἐξασφαλίζει ἐπαρκῶς τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν ἕνεκα τῆς ἀοριστίας ἐν τῇ ἐννοίᾳ αὐτῆς, § 3) ἡ διάταξις τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου 5 περὶ τῆς ἐκδόσεως τοῦ ἐντάλματος τῆς προφυλακίσεως εἶναι πλημμελής, διότι δὲν προσδιορίζεται σαφῶς ἡ περὶ ταύτης διαδικασία, § 4) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 6 περὶ τῆς ἐπὶ ἐγγυήσει ἀπολύσεως τῶν ἐπὶ πολιτικῶν μὴ συνθέτων ἐγκλημάτων προφυλακιζομένων ἐφηρμόσθη ἐπὶ βλάβῃ τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας, διότι δὲν καθιστᾷ ὑποχρεωτικὴν διὰ τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν τὴν ἐπὶ ἐγγυήσει ἀπόλυσιν αὐτῶν, § 5) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 14 περὶ κατασχέσεως τῶν ἐφημερίδων καὶ ἐντύπων μετὰ τὴν δημοσίευσιν ἕνεκα προσβολῆς κατὰ τῆς θρησκείας ἢ κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως ἀφήνει ἀπροστάτευτα εἰς τὰς διὰ τοῦ τύπου προσβολὰς τὰ συμφέροντα τῆς Ἐπικρατείας, διότι δὲν περιλαμβάνει καὶ τὴν περίπτωσιν τῆς βλάβης αὐτῶν, § 6) κατὰ τὸ ἄρθρον 16 ἡ μὲν ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ γίνηται δαπάνῃ τοῦ Κράτους, ἡ δὲ δημοτικὴ δέον νὰ ὁρισθῇ ὑποχρεωτική, ἀκριβέστερον κανονιζομένης τῆς ὑπὲρ ταύτης συμμετοχῆς τοῦ Κράτους, ὅτι προσέτι δέον ν’ ἀπαγορευθῇ τὸ συσταίνειν ἰδιωτικὰ καταστήματα ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, § 7) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 17 δέον νὰ σαφηνισθῇ, καθοριζομένης τῆς ἐννοίας τῆς ἰδιοκτησίας, § 8) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 18 περὶ ἐπιβολῆς θανατικῆς ποινῆς ἐπὶ συνθέτων πολιτικῶν ἀδικημάτων δέον νὰ συμπληρωθῇ πρὸς ἄρσιν τῶν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ἀμφισβητήσεων, § 9) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 30 περὶ Προέδρου τοῦ Ὑπουργείου εἶναι ἀναθεωρητέα, καθόσον πολλάκις τὰ δημόσια συμφέροντα ἤθελον ἐξυπηρετεῖσθαι τελεσφορώτερον, ἐὰν ἐπιτραπῇ ὁ διορισμὸς τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἄνευ χαρτοφυλακίου καὶ εἰσαχθῇ ὁ θεσμὸς τῶν Ὑφυπουργῶν, περὶ ὧν νὰ γίνῃ προσθήκη ἐν τοῖς ἄρθροις 31, 77, 78, 79, 80, 81 καὶ 82, § 10) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 35 περὶ ἐκτελεστικῶν Διαταγμάτων κεῖται ἀσαφῶς καὶ παρουσιάζεται ἀνάγκη καθορισμοῦ μὲν τοῦ δυνατοῦ τῆς ἐκδόσεως ἑνὸς ἢ πλειόνων τοιούτων, ἐπιτρεπτοῦ δὲ τῆς διὰ τοιούτων κωδικοποιήσεως νομοθετημένων διατάξεων, § 11) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 36 περὶ τῆς δημοσιεύσεως τῶν νόμων ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως προθεσμίας πρὸς ὑποχρεωτικὴν δημοσίευσιν δύναται νὰ θέση τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν ὑπεράνω τῆς νομοθετικῆς, § 12) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 37 περὶ συγκλήσεως τῶν ἐκλογέων πρὸς ἐκλογὴν Βουλευτῶν τάσσει δίμηνον πρὸς τοῦτο προθεσμίαν, ἥτις ὑπεράγαν μακρὰ γίνεται ἐπιζήμιος εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας, § 13) αἱ διατάξεις τῶν ἄρθρων 37, 38 καὶ 54 περὶ συγκλήσεως τῆς Βουλῆς εἰς τακτικὰς καὶ ἐκτάκτους Συνόδους, ἀναβολῆς καὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, δέον ὅπως διασκευασθῶσι συνοπτικώτερον καὶ σαφέστερον, § 14) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 περὶ ἀπαρτίας ἀπεδείχθη πλημμελὴς καὶ δέον νὰ ὁρισθῶσι τὰ κατ’ αὐτὴν διά τε τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐλαττουμένου μὲν τοῦ διὰ τὴν συζήτησιν ἀπαιτουμένου ἀριθμοῦ, διατηρουμένης δὲ τῆς ἀπαρτίας τοῦ ἡμίσεος καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν διὰ τὴν ἀπόφασιν, § 15) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 57 περὶ συζητήσεως τῶν νομοσχεδίων εἶναι ἀναθεωρητέα, διότι σκόπιμον εἶναι νὰ προηγῆται πάντοτε τῆς συζητήσεως ἡ παρὰ τῆς οἰκείας ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς ἐπεξεργασία αὐτῶν, καὶ νὰ ὁρισθῇ ὅτι τὰ αὐτὰ προαπαιτούμενα ἰσχύουσι καὶ διὰ τὴν ἀναβίωσιν καταργηθέντος νόμου, § 16) ἐκ τοῦ ἄρθρου 59 δέον νὰ ἐξαιρεθῶσι τὰ περὶ εἰσπράξεως τελωνιακῶν δασμῶν, § 17) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 66 περὶ σφαιριδίων εἶναι ἀναθεωρητέα, ὅπως μένῃ ἐλευθέρα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ ὁρίσῃ καὶ ἕτερον μέσον ψηφοφορίας ἐκτὸς τοῦ διὰ σφαιριδίων, § 18) αἱ διατάξεις τῶν ἄρθρων 67 καὶ 68 περὶ τῆς ἐπαρχίας ὡς ἐκλογικῆς περιφερείας δέον νὰ τροποποιηθῶσι, καταργηθείσης τῆς ἐπαρχιακῆς διαιρέσεως, § 19) ἐν τῷ ἄρθρῳ 69 δέον νὰ προσδιορισθῇ ἀκριβῶς ἡ ἔναρξις τῆς τετραετίας ἑκάστης Περιόδου, § 20) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 70 περὶ ἡλικίας τῶν ἐκλεκτέων Βουλευτῶν εἶναι τροποποιητέα, διότι θεωρεῖται ὑπερβολικὴ ἡ ἡλικία τῶν 30 ἐτῶν, § 21) ἐν ταῖς διατάξεσι τῶν ἄρθρων 71 καὶ 72 περὶ ἀσυμβιβάστου τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος δέον νὰ καθορισθῶσιν ἐπακριβῶς καὶ περιοριστικῶς αἱ περιπτώσεις τοῦ ἀσυμβιβάστου, καὶ περιληφθῶσιν ἐν αὐταῖς οἱ ἔμμισθοι δημόσιοι ὑπάλληλοι καὶ οἱ ἐν ἐνεργείᾳ στρατιωτικοὶ ἐν γένει, § 22) ἐν τῇ διατάξει τοῦ ἄρθρου 73 περὶ τῶν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀποφασιζομένων ἀμφισβητήσεων δέον νὰ περιληφθῇ καὶ ἡ δικαιοδοσία αὐτῆς περὶ ἀποδοχῆς ἢ μὴ τῆς παραιτήσεως Βουλευτοῦ, § 23) τὸ ἄρθρον 75 περὶ βουλευτικῆς ἀποζημιώσεως χωλαίνει καὶ σκόπιμος κρίνεται ὁ ἐφάπαξ προσδιορισμὸς αὐτῆς ὡς ἐτησίας καὶ οὐχὶ κατὰ Σύνοδον ἀποζημιώσεως, § 24) τὰ ἄρθρα 83–86, 101 καὶ 108 κρίνονται ἀναθεωρητέα καὶ εἶναι λυσιτελὴς εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα ἡ ἵδρυσις Συμβουλίου Ἐπικρατείας πρὸς κατασκευὴν καὶ βάσανον τῶν νομοσχεδίων καὶ τῶν ἐκτελεστικῶν Διαταγμάτων, καὶ πρὸς ἐκδίκασιν τῶν ὑποθέσεων τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ, § 25) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 90 ὡς πρὸς τὴν μὴ ἰσοβιότητα τῶν εἰρηνοδικῶν δέον νὰ μεταβληθῇ, ἵνα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ᾖ ἐλευθέρα νὰ κανονίζῃ καὶ ἄλλως τὰ τῆς εἰρηνοδικειακῆς Δικαιοσύνης, § 26) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 91 περὶ ἐκτάκτων δικαστηρίων εἶναι ἀναθεωρητέα, διότι θεωρεῖται ἀπαραίτητον ἐν ἐμπολέμῳ καταστάσει νὰ ἐπιτρέπηται ἡ προσωρινὴ ἀναστολὴ τοῦ ἄρθρου τούτου καὶ τῶν ἄρθρων 4, 5, 6, 8, 10, 12, 14 καὶ 20, § 27) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 98 περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἀποχωρήσεως τῶν ἰσοβίων εἶναι κανονιστέα σαφέστερον εἰς τὰς περὶ ταύτης περιπτώσεις, § 28) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 105 περὶ τῆς διὰ σφαιριδίων ἐκλογῆς δέον νὰ καθορισθῇ ὡς πρὸς τὴν ψηφοφορίαν δι’ αὐτῶν, συμφώνως πρὸς τὰ περὶ βουλευτικῶν ἐκλογῶν ὡς ἀναθεωρητέα κριθέντα ἐν ἄρθρῳ 66, § 29) ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 107 περὶ τοῦ τρόπου τῆς βεβαιώσεως τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος εἶναι ἀναποφεύκτως μεταβλητέα, § 30) τὰ ἄρθρα 102 καὶ 106 περιττεύουσι, τοῦ λόγου τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν ἐκλιπόντος ἤδη, Ψηφίζει Ν’ ἀναθεωρηθῶσι κατὰ τὰ ἀνωτέρω ἅπασαι αἱ διατάξεις αὗται τοῦ Συντάγματος δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, συγκειμένης ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Ἐν Ἀθήναις τῇ 18 Φεβρουαρίου 1910. Οἱ βουλευταὶ Γ. Ν. Θεοτόκης, Δ. Γ. Ῥάλλης, Γ. Πολυγένης, Γ. Λαναρᾶς, Κ. Ἰ. Φλέσσας, Κ. Ἰ. Ἀγγελόπουλος, Ἰω. Μπακόπουλος, Κ. Αἰγιαλείδης, Σ. Κροκιδᾶς, Νικόλ. Π. Καλογερόπουλος, Δ. Κ. Βοκοτόπουλος, Ἀθ. Τ. Μπασιᾶς, Μ. Δ. Στεφανίδης, Ἀθ. Μιαούλης, Ἰω. Δ. Τσιριμῶκος, Ἰω. Δ. Ῥάλλης, Β. Σ. Μαρκεζίνης».

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς ἔχει τὸν λόγον. Παραιτεῖται.

§59Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Κύριοι, μολονότι ἀνήκω εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην, ἐν τούτοις τοῦτο δὲν μὲ κωλύει ἀπὸ τοῦ νὰ ἔχω ἐλευθερίαν γνώμης προκειμένου περὶ τόσῳ σοβαροῦ ζητήματος, ὡς τὸ περὶ Ἐθνοσυνελεύσεως, περὶ οὗ πρόκειται. Εἶμαι πλέον ἢ βέβαιος ὅτι τὰ 9/10 τῶν παρακαθημένων ἀξιοτίμων συναδέλφων ἐνταῦθα θὰ ὑπερψηφίσωσι τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀλλὰ τοῦτο δὲν μὲ κωλύει ἀπὸ τοῦ νὰ πιστεύω ἐξ ἴσου ὅτι οὐδεὶς ψηφίζει μετ’ εὐχαριστήσεως καὶ μετ’ ἐλευθέρας συνειδήσεως.

§60ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι δά!

§61Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Εἶναι γνώμη σας. Θὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐλευθέρως. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ὑπὸ πάντων τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων ἀνωμολογήθη τοῦτο ἐντεῦθεν, ὅτι ἐνδίδοντες εἰς τὰς ἀνάγκας ψηφίζουσι τὴν σύγκλησιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Τί ἄλλο μαρτυρεῖ τοῦτο παρὰ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἀκριβῶς λέγω; Ἡ 15 Αὐγούστου, Κύριοι, ἥτις παρουσίασεν εἰρηνικὴν ἐπανάστασιν, βεβαίως δὲν ἐκηρύχθη ἐναντίον τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ καὶ οὔτε ἐναντίον τῆς Βουλῆς, διότι, ἐὰν οὕτως ἐκηρύσσετο, ἤθελεν ἀμέσως ἔλθει ἐδῶ νὰ κλείσῃ τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ἔχῃ τὸ σθένος νὰ κρεμάσῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔφερον τὸν τόπον εἰς ἣν εὑρίσκεται κατάστασιν, ἐὰν τοῦτο εἰλικρινῶς εὑρίσκηται. Ἀλλὰ τοιοῦτό τι δὲν συνέβη, τοὐναντίον ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐκ μέρους τίνος; Πάλιν ἐκ μέρους ἀνδρῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ ἐζήτησαν τὴν ἀρωγὴν τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ὅπως διευθετήσωσι...

§62ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὰ καθ’ ἑαυτούς.

§63Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. .. τὰ τοῦ στρατεύματος. Ἐξετάσωμεν ἤδη τί ἐκ τούτων διωρθώθη. Διωρθώθη ἆρά γε ὁ στρατός, καὶ ἐγένετο καλύτερος ἢ οἷος ἦτο καὶ θὰ εἶναι ἴσως ἀνάγκη νὰ προασπίσῃ τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ἐξ οὗ σκοποῦ ἐγένετο καὶ ἡ ἐπανάστασις ἐκείνη; Βεβαίως ὄχι. Διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι, καὶ ἂν ὑπῆρχε στρατός, παρέλυσεν οὗτος, διότι στράτευμα τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει πειθαρχίαν δὲν δύναται νὰ ὀνομασθῇ στράτευμα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, δέον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸ οἰκονομικὸν μέρος, ἡ δὲ κατάστασις ἡ οἰκονομικὴ τῆς χώρας βεβαίως δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ οὔτε μετὰ δεκαετίαν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ σκεφθῇ περὶ πραγματικῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατεύματος. Διότι ὁ στρατὸς θέλει δύο τινά, θέλει χρήματα καὶ πειθαρχίαν· ὅταν δὲ ταῦτα ἐλλείπωσι, δὲν ὑπάρχει στρατός. Ἐγεννήθη ἅμιλλα, Κύριοι, εἰς τὰ διάφορα σώματα τίς πρῶτος νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδια ἐνταῦθα. Καὶ ἐρχόμεθα ἡμεῖς—τίνες;—οἱ φαῦλοι—διότι καὶ ὑπὸ τοῦ τύπου καὶ ὑπ’ ἄλλων πολλάκις ἐχαρακτηρίσθημεν ὡς φαῦλοι πολιτικοί, καὶ ἐρχόμεθα νὰ διπλασιάσωμεν τοὺς φαυλοβίους διὰ μιᾶς Συνελεύσεως, μελλούσης νὰ κάμῃ τί; νὰ ἐξαγνίσῃ ἐντελῶς τὸν τόπον ἀπὸ τὰς πράξεις ἡμῶν τῶν φαυλοβίων! (Γέλωτες). Πολιτεύομαι ἐπὶ εἰκοσιπενταετίαν καὶ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα αὐτὸ συνετέλουν τὸ ἐπ’ ἐμοὶ εἰς ψήφισιν πάντων τῶν νομοθετημάτων τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦντο ὅτι ἦσαν ἀγαθὰ καὶ καλὰ ὑπὲρ τῆς χώρας. Ἤδη, Κύριοι, ἡ Ἐθνοσυνέλευσις δὲν καλεῖται ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἐν ἀρχῇ τῆς ἀγορεύσεώς μου εἶπον ὅτι δὲν πιστεύω εἰλικρινῶς ὅτι τὰ πράγματα τῆς χώρας θὰ διορθωθῶσι διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Διότι, ἐὰν ἐγνωρίζομεν τοῦτο, ἠθέλομεν ἀπὸ τῆς παρελθούσης Περιόδου σκεφθῆ περὶ τούτου καὶ κατὰ τὴν λήγουσαν Περίοδον ἠθέλομεν ζητήσει τὴν σύγκλησιν Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἀλλ’ ὁ Στρατιωτικὸς Σύνδεσμος, ἀφοῦ διὰ τῆς Βουλῆς ἐπεράτωσεν ὅ,τι ἐνόμιζεν ὅτι ἔπρεπε νὰ περατώσῃ, μετεκαλέσατο ἄνδρα πολιτικὸν διὰ τὸ μέλλον, καὶ ὁ ἀνὴρ αὐτός, ἐλθὼν ἐνταῦθα, ἐσκέφθη νὰ πράξῃ τί; Νὰ καταστήσῃ συνυπεύθυνον τήν τε Βουλὴν καὶ τὸν Βασιλέα τῆς ἐπαναστάσεως. Καὶ ἐπειδὴ τοιαύτην εὐθύνην, μολονότι ἐβεβαίου πρὸ μικροῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι βεβαίως οὐδένα κίνδυνον διατρέχει, δὲν γνωρίζω ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ περιορισθῶσι, καὶ τοῦτο μὴ γινώσκων εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην, ἔχων ἐλευθέραν συνείδησιν, νὰ καταψηφίσω τῆς προτάσεως περὶ συγκλήσεως Ἐθνοσυνελεύσεως, ἔστω καὶ μόνος. Εὔχομαι ἐξ ὅλης καρδίας νὰ ἔλθῃ ὁσονούπω ἡ Ἐθνοσυνέλευσις καὶ διὰ τῆς μεταρρυθμίσεως τῶν μεταρρυθμιστέων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος νὰ κανονίσῃ τά τε οἰκονομικὰ καὶ τὰ στρατιωτικὰ πράγματα πρὸς βελτίωσιν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους καὶ τοῦ καθόλου ἔθνους. Ἀλλὰ μὴ λησμονῶμεν, Κύριοι, ὅτι οὐδέποτε τὰ ὅπλα φονεύουσιν ἄλλους παρὰ τοὺς κρατοῦντας αὐτὰ ἀνὰ χεῖρας.

§64Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τοὺς κρατοῦντας;...

§65Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ταῦτα ἀνὰ χεῖρας. Διότι, ὅταν αὐτοὶ σκοπεύσωσιν εἰς τὸ σημεῖον εἰς ὃ θέλουσι νὰ βάλωσι, βεβαίως θὰ ἐπιτύχωσιν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιθυμοῦσιν· ὅταν ὅμως κλείσωσι τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ πυροβολήσωσι, τότε ἡ σφαῖρα, ἀντὶ νὰ ὑπάγῃ ἐκεῖ, ὅπου ἔπρεπε νὰ ὑπάγῃ, πιθανὸν νὰ φονεύσῃ αὐτούς.

§66ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν τὸ ἐννοῶ αὐτό.

§67Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Θὰ τὸ ἐννοήσητε. Διὰ τοῦτο λέγω ὅτι οὔτε οἱ νόμοι οἱ ἑλληνικοὶ ὑπῆρξαν κακοὶ οὔτε τὸ Σύνταγμα. Μόνον ἡ διαχείρισις, ἡ ἐφαρμογή, ἡ ἐκτέλεσις τῶν νόμων καὶ τοῦ Συντάγματος δυστυχῶς ὑπῆρξε κακή. Καὶ διὰ τοῦτο ἔχομεν Σύνταγμα καὶ δὲν ἔχομεν. Διατί; Διότι ὁ χωροφύλαξ κάμνει ὅ,τι θέλει, διότι ὁ εἰσπράκτωρ κάμνει ὅ,τι θέλει, διότι ὁ εἰρηνοδίκης, ἐὰν δὲν φοβῆται μετάθεσιν, κάμνει ὅ,τι θέλει. Πταίουσι λοιπὸν οἱ νόμοι; Βεβαίως ὄχι. Θὰ ηὐχόμην νὰ μορφώσωμεν τὸν λαόν, νὰ μορφώσωμεν πρόσωπα καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ θὰ εἴμεθα βεβαίως οἱ διδάσκαλοι τῆς τοιαύτης μορφώσεως. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν νὰ εἴπω ὅτι, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις, ὡς ἐξηκολούθησε μέχρι σήμερον, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ οὐχὶ διὰ μακρὸν διάστημα, ἀλλὰ δι’ ὀλίγον, βεβαιωθῆτε—καὶ τὸ λέγω μετὰ λύπης—ὅτι εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν δὲν θὰ προλάβητε νὰ φθάσητε.

§68ΣΠ. ΡΑΓΚΟΣ. Δὲν θὰ προλάβωμεν;

§69Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Νὰ φθάσητε.

§70ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρέπει νὰ ἐξομολογηθῶμεν;

§71Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Νὰ μὴ ἐξομολογηθῆτε, ἀλλὰ νὰ πράξητε ὅ,τι ὑπισχνεῖσθε, τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν εἶδον βεβαιούμενον ἐνταῦθα, μολονότι χάριν αὐτοῦ γίνεται ὅ,τι γίνεται, καὶ θὰ εὐχηθῶ νὰ πραγματοποιηθῇ, ἵνα μὴ φθάσωμεν ἐκεῖ ὅπου ἀπεύχομαι καὶ δὲν ἐπιθυμῶ, ὡς δὲν ἐπιθυμεῖ πᾶς Ἕλλην πατριώτης.

§72Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ. Μίαν ψῆφον, τὴν ὁποίαν διαθέτω, κύριοι Βουλευταί, θὰ δώσω καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Δὲν πράττω τοῦτο διότι ἐπείσθην ὅτι ἐκτελοῦνται οἱ ὅροι τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, καίτοι, ὡς πάντες γινώσκετε, πᾶν ἄλλο παρὰ συνταγματολόγος εἶμαι, οὐδὲ μ’ ἔπεισαν αἱ ποιητικαὶ ἐξάρσεις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ἐξεθείασαν τὸ ἔργον τὸ μεσολαβῆσαν ἀπὸ τῆς 15 Αὐγούστου μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ὁμιλοῦμεν. Διότι, ὅσον καὶ ἂν θελήσωμεν διὰ προσχημάτων καὶ δι’ ἐπιχειρημάτων νὰ παρακάμψωμεν τὰ πράγματα, τὰ πράγματα μένουσι γυμνὰ καὶ μαρτυροῦσι πλήρη τὴν ἀλήθειαν, ὅτι οὐδεμία βελτίωσις παρετηρήθη εἰς τὸ καθεστώς. Μ’ ἔπεισεν ὅμως ἡ εἰλικρινὴς παράστασις τῶν πραγμάτων τὴν ὁποίαν ἐποιήσατο ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτής, ὁ ὁποῖος ἐν τῇ χαρακτηριζούσῃ αὐτὸν μετριότητι καὶ σαφηνείᾳ ἔθηκε τὸ ζήτημα εἰς τὴν πραγματικὴν αὐτοῦ θέσιν. Διότι οὔτε εἰς ἐγκώμια τῶν γενομένων προέβη οὔτε εἰς κατηγορητήρια ἀφήσας μόνον νὰ λαλήσωσι τὰ πράγματα ἀφ’ ἑαυτῶν. Ὑπέδειξε καὶ ὡμολόγησεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πάντες γνωρίζομεν καὶ σύμπας ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅτι ἀληθῶς εὑρισκόμεθα πρὸ ἐκρύθμου καταστάσεως πραγμάτων καὶ ὅτι πρὸς ἄρσιν τῆς καταστάσεως ταύτης τὸ μόνον φάρμακον τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται εἶναι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις. Βεβαίως παρ’ ἡμῶν τῶν ἀποτελούντων μονάδα θὰ ἦτο ἀδικαιολόγητον τὸ πρᾶγμα, ἐὰν ἠθέλομεν ἀντιστῆ εἰς τὴν παγκοίνως ἐκδηλουμένην γνώμην ταύτην, εἰς τὰς παραστάσεις τῶν ἀρχηγῶν τῆς πλειονοψηφίας καὶ μειονοψηφίας. Ἀλλὰ πρὸ παντός, ἐὰν ἠθέλομεν ἀντιστῆ εἰς αὐτὰ ταῦτα τὰ πράγματα, διότι σκεπτόμεθα ὅτι οὐδὲν ἕτερον μέσον δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν πρὸς ἄρσιν τῆς καταστάσεως ταύτης ψηφίζοντες ὑπὲρ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι τοὐλάχιστον εἰς ἡμᾶς τοὺς ἀγνοοῦντας εἴτε τὰ παρασκήνια εἴτε τὰς ἰδιαιτέρας συμβάσεις τὰς ἐπισήμους καὶ μὴ ἐπισήμους μένει ἀμφιβολία τις, ἐὰν ψηφίζοντες τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν θὰ φθάσωμεν ἀποτελεσματικῶς καὶ ὡρισμένως εἰς τὴν ἐπαναφορὰν τῆς κανονικῆς τροχιᾶς τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν δύναται νὰ εὐθύνῃ ἡμᾶς τὰς ὁμάδας· θὰ εὐθύνῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων. Ἐὰν οὗτοι παραλείψωσι τὸ στοιχειῶδες τοῦτο, ἂς δώσωσι λόγον ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡμέραν τινά...

§73Γ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§74ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§75ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἔντιμος φίλος μου καὶ ὁ φίλος συνάδελφος ἐκ Σύρου ν’ ἀπαντήσω ἐγὼ εἰς τὴν ἐρώτησιν τὴν ἀποταθεῖσαν πρὸς αὐτόν, διότι νομίζω ὅτι πρόκειται περὶ θέματος ὅπερ ἅμα τεθὲν ἀμέσως καὶ τὴν λύσιν αὐτοῦ πρέπει νὰ εὕρῃ, καὶ ὅτι προσήκει ἰδίως εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις καὶ ἐν τῇ ἰδέᾳ τῆς Ἀναθεωρήσεως ὑπῆρξε σύμβουλος τοῦ Στέμματος, νὰ καθορίσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο κατὰ τρόπον ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως. Ὁ ἔντιμος ἐξ Ἑρμιονίδος Βουλευτὴς ἐπανέλαβεν ἰδέαν ἥτις, ὅσον καὶ ἂν προέρχεται ἐξ εἰλικρινοῦς συνειδήσεως, μοὶ φαίνεται ὅτι, ἂν περισσοτέρα κατεβάλλετο περὶ τὴν ἐξέτασιν τοῦ πράγματος προσοχὴ καὶ ὀλιγωτέρα κατελάμβανε τοὺς ἀσχολουμένους εἰς τὸ σπουδαῖον τοῦτο ζήτημα πολιτευομένους ἀνησυχία, ἤθελεν εὕρει τὴν λύσιν εὐθὺς ἀμέσως ἐν ἐκείνῃ τῇ διατάξει τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, ἣν πρὸ ὀλίγου ἀνέγνωσα ἀπὸ τοῦ βήματος. Ὅτε τὸ Σύνταγμα ὁρίζει ὅτι μία μόνον ἀναθεώρησις αὐτοῦ εἶναι δυνατή, ἡ ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων αὐτοῦ, καὶ ὅτι τὴν τοιαύτην ἀναθεώρησιν αὐτὸ τὸ Σύνταγμα ἀναθέτει οὐχὶ εἰς Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἀλλ’ εἰς διπλῆν Βουλὴν μετὰ περιγεγραμμένου κύκλου ἐνεργείας ἐντὸς τοῦ τείχους τοῦ περιβάλλοντος τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος τὰς μὴ θεμελιώδεις, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ κίνδυνος νὰ προαχθῇ αὕτη ὁπωσδήποτε εἰς τοιαύτην Συνέλευσιν ἀπαραλλάκτως τόσον ὅσον εἶναι δυνατὸν τοιοῦτος κίνδυνος νὰ ἐμφανισθῇ καὶ ἐνώπιον ἡμῶν τῶν εὑρισκομένων ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ ἀριθμοῦ ἐκείνων τῶν Βουλευτῶν οἵτινες θέλουσι συνέλθει ἐνταῦθα. Ὅπως ἐνταῦθα εἶναι ἐλεύθερος ὁ λόγος καὶ εἶναι δυνατὸν οἱοσδήποτε νὰ ὁμιλήσῃ καὶ περὶ τοῦ θέματος τούτου καὶ περὶ ἄλλου θέματος θεμελιώδους —καὶ ἠκούσθησαν ἄλλοτε λόγοι ἐνταῦθα κακῶς ἠχήσαντες, ἀλλ’ εὑρόντες τὸν τάφον αὐτῶν ἐν αὐτῇ τῇ ἀδυναμίᾳ τοῦ Σώματος καὶ νὰ ἐπιληφθῇ ἁπλῶς, καὶ ἂν ἤθελε, τοῦ ζητήματος τούτου—, ἀπαραλλάκτως εἶναι δυνατὸν καὶ τοιοῦτοι λόγοι καὶ τοιαῦται προτάσεις καὶ εἰς ἐκεῖνο τὸ διπλάσιον τὸν ἀριθμὸν βουλευτικὸν Σῶμα ν’ ἀκουσθῶσιν, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν τύχην μοιραίως θέλουσιν ἔχει. Σῶμα μὴ δυνάμενον νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἀνασυντάξεως τοῦ πολιτεύματος δὲν εἶναι κίνδυνος ὅτι θὰ τολμήσῃ ν’ ἀποπειραθῇ τοῦτο, καὶ ἂν τυχὸν ὑπῆρχεν ἐν Ἑλλάδι ἀριθμὸς ἀνδρῶν σκεπτόμενος περὶ τοιούτου πράγματος. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τὸ τεθὲν ἔχει τὴν λύσιν ἐξ αὐτῶν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Τὸ Σύνταγμα ἡμῶν εἶναι δισυπόστατον· εἷς Βασιλεὺς καὶ μία Βουλὴ ἀποτελοῦσι τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Ἡ φράσις «νομοθετικὴ ἐξουσία», ὑποθέτω, ἐκφράζει ἰδέαν θεμελιώδη· καί, ὅτε τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος 22 λέγει ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐνεργεῖται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Βουλῆς, ἐρωτῶ καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ ἀπαντήσητε· τίς εἶναι ἐκείνη ἡ δύναμις, ἡ ἐξουσία ἡ νόμιμος, ἥτις θὰ ἔλθῃ νὰ μεταρρυθμίσῃ τὴν διάταξιν ταύτην;

§76ΕΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§77ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐνῷ τὸ Σύνταγμα λέγει ὅτι μόνον μία Βουλὴ καὶ μόνον εἷς Βασιλεύς, ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων, εἶναι οἱ διαχειρίζοντες τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ἐφ’ ὅσον δὲν ἤθελεν ἀνατραπῆ τὸ πολίτευμα τοῦτο, οὐδεὶς ποτε θὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν νὰ ἰσχυρισθῇ καὶ νὰ πείσῃ κανένα ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ προστεθῇ καὶ δεύτερον Σῶμα. Ἐννοῶ τὸ αἴσθημα ἐκείνων καὶ τὴν λύπην—γνωρίζω δὲ πολλοὺς καὶ ἐντίμους ἄνδρας φρονοῦντας οὕτω καὶ ἔχω φιλτάτους ἐν Ἀθήναις πολλοὺς οἵτινες ἔχουσι τοιαύτας ἰδέας—, ἐννοῶ τὴν λύπην ἐκείνων οἵτινες φρονοῦσιν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν καλῶς νὰ λειτουργήσῃ συνταγματικὸν πολίτευμα ἄνευ καὶ δευτέρου Σώματος, τῆς Γερουσίας, ἐννοῶ τὴν λύπην, ἐκείνων, ὅτε βλέπουσι τὸ πρᾶγμα ἀδύνατον νὰ ἐκτελεσθῇ καὶ διὰ τοῦτο ἐννοῶ τὰς συχνὰς διαμαρτυρίας ἀνδρὸς φιλτάτου εἰς ἐμὲ καὶ εἰλικρινεστάτου, τοῦ τέως προέδρου τοῦ δικηγορικοῦ Συλλόγου Ἀθηνῶν, ὅστις ἐπιδιώκων ἵνα ἐπιτύχῃ κρείττονα πολιτεύματος λειτουργίαν ἐπιδιώκει καὶ ἐπιζητεῖ καὶ πρὸς τοὺς φίλους αὐτοῦ ἐπανειλημμένως προστρέχων καὶ διαμαρτυρόμενος διότι δὲν πείθονται, τὸ δεύτερον Σῶμα. Οἱ φίλοι αὐτοῦ δὲν πείθονται διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον, δὲν πείθονται διὰ τὸν λόγον ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ζητηθῇ Συντακτικὴ Συνέλευσις, ὅταν δὲν ὑπάρχῃ κανεὶς λόγος πρὸς τοῦτο, διότι τὸ καθεστὼς ἵσταται σταθερὸν εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ· ἐννοῶ τὴν λύπην αὐτοῦ, διότι τὸ πολίτευμα δὲν ἠθέλησεν ἄλλως νὰ ὁρίσῃ τὰ πράγματα, ἀλλὰ ταῦτα ἐννοῶν καὶ σεβόμενος τὰς τοιαύτας γνώμας λέγω ὅτι οὐχὶ μόνον δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ σκεφθῶμεν περὶ Γερουσίας, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ σκεφθῶμεν περὶ Γερουσίας, διότι ἀπαγορεύει εἰς ἡμᾶς τοῦτο τὸ δημοκρατικὸν ἡμῶν Σύνταγμα· τοιοῦτο τὸ ἠθέλησεν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, αὐτὸ τοῦτο διέταξεν ὁ λαὸς καί, ἐνόσῳ ὁ λαὸς δὲν ἀποφασίσῃ ν’ ἀνατρέψῃ αὐτό, ὀφείλομεν νὰ κλίνωμεν τὴν κεφαλὴν καὶ νὰ δεχθῶμεν τὰ τετελεσμένα ὡς ἀμετάβλητα. Ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα ἄρθρα, ἅτινα δεικνύουσι, καίτοι δὲν ὑπάρχει πλέον ἀνάγκη νὰ δεχθῇ τοῦτο, τὴν σημασίαν τῆς διατάξεως ἣν πρὸ ὀλίγου ἀνέγνωσα· καὶ ἀμέσως ἔρχεται ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 25, ἥτις ὀνομάζει «δύο μόνας νομοθετικὰς ἐξουσίας», ὡς ἐκφράζεται· «Ἐὰν πρότασις νόμου ἀπορριφθῇ ὑπὸ μιᾶς τῶν δύο νομοθετικῶν ἐξουσιῶν, δὲν εἰσάγεται ἐκ νέου εἰς τὴν αὐτὴν Βουλευτικὴν Σύνοδον». Τοῦτο, ἂν παραβληθῇ μετὰ τοῦ ἄρθρου τοῦ προηγουμένου Συντάγματος, δεικνύει τὴν προαίρεσιν τὴν θετικὴν τῆς Συνελεύσεως, ἥτις καὶ διὰ τοῦ σαφοῦς γράμματος καὶ διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος ἐνδείκνυται, νὰ μὴ ἐπιτρέπηται ἄλλου Σώματος ἀνάμιξις εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τοῦ Κράτους, εἰς τὸ καθεστὼς τοῦ Κράτους παρὰ τὴν μίαν Βουλὴν καὶ παρὰ τὸν ἕνα Βασιλέα.

§78Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, μόνον δύο λέξεις νὰ εἴπω. Παρατηρῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Ἑρμιονίδος ὅτι μεταξὺ τῶν μετασχόντων εἰς τὴν σύνταξιν τῆς προτάσεως οὐδεμία ἐγένετο ἀνταλλαγὴ ἰδεῶν οὐδ’ ἀποφάσεων περὶ Γερουσίας. Ἡ ἀτομική μου γνώμη δὲν διαφέρει ἐπὶ τοῦ προκειμένου τῆς γνώμης τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἤθελον δὲ μόνον νὰ εἴπω ὅτι τὴν Γερουσίαν θεωρῶ Σῶμα ἀνωφελές. Τοῦτο ἤθελον νὰ εἴπω.

§79Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§80ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅστις παρηκολούθησε τὰς συζητήσεις τῆς Συνελεύσεως καὶ ἀντελήφθη, ὡς συνέπεσε καὶ ἐγὼ ὡς ἀκροατὴς ν’ ἀντιληφθῶ τὰ ἐκεῖ λεχθέντα καὶ πραχθέντα· ὅστις ἐδιδάχθη ἐν αὐτῇ τῇ συζητήσει καὶ ἔπειτα ἐβεβαίωσε καθ’ ὅλον τὸν μετέπειτα μακρὸν χρόνον τοῦ βίου αὐτοῦ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχουσα ἀκρατότατον συνταγματικὸν πολίτευμα ἠθέλησε νὰ ἔχῃ αὐτὸ ὑπὸ τὴν δημοκρατικωτάτην μορφήν, ὑφ’ ἣν ἐνεφανίσθη· ὅστις παρηκολούθησε τὰς μομφὰς αἵτινες κατ’ αὐτῆς ἐπιρρίπτονται ὅτι τοιοῦτον ἠθέλησε τὸ πολίτευμα, καὶ διὰ τοῦτο ἀστοχεῖ ἐν τῇ πορείᾳ αὐτῆς,—ἐκεῖνος δὲν δύναται ἢ ν’ ἀναγνωρίσῃ ὅτι ἡ οὐσία τοῦ πολιτεύματος εἶναι μία· εἷς Βασιλεὺς καὶ μία Βουλή.

§81Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§82ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§83Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἴσως εἶναι ἀρκετὰ καταπεπονημένη ἡ Βουλὴ ἐξ ὅσων μέχρι τοῦδε ἐλέχθησαν, ἐν τούτοις, ἐπειδὴ συμπίπτει ὥστε ἡ ψῆφος τὴν ὁποίαν θέλω δώσει νὰ μὴ συμβιβάζηται πρὸς ἐκείνην τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ πλεῖστον ἡ Βουλὴ θέλει παράσχει εἰς τὴν πρότασιν τὴν ὑποβληθεῖσαν κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, πρέπει νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Συμπίπτει μάλιστα νὰ εἶμαι καὶ ἐναντίος τῆς γνώμης τοῦ σεβαστοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος εἰς ὃ ἀνήκω. Εἰς ἐμέ, Κύριοι, ἀπορίαν γεννᾷ πῶς ἤχθη ἐν τῷ μέσῳ ἡ ἰδέα τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ῥιφθεῖσα ὅλως ἀπαρασκεύως διὰ τοὺς κυρίους Βουλευτάς, διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ διὰ πάντα ὅστις ἐπισκοπεῖ τὴν σημερινὴν κατάστασιν τῆς χώρας, διὰ πάντα ὅστις ἐξετάζει τοὺς λόγους ὧν ἕνεκα εὑρισκόμεθα σήμερον εἰς τὴν παροῦσαν θέσιν. Ἀπορῶ, Κύριοι, πῶς ἐν τῇ ἐπισκοπήσει τοῦ ζητήματος τούτου λησμονεῖται ὑπὸ πολλῶν ὅτι τὴν ἐπανάστασιν τῆς 15 Αὐγούστου ἔφερεν εἰς τὸ μέσον περιπέτεια ἐθνική, ἡ καταισχύνη, ἣν ὑπέστη τὸ ἔθνος, ῥαπιζόμενον διὰ τῶν τολμηρῶν ἐκείνων φράσεων αἱ ὁποῖαι ἐξεστομίσθησαν κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Συνόδου τῆς τακτικῆς, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς δεξιῶς κατώρθωσε νὰ παρακάμψῃ τὴν σκληρότητα τοῦ τρόπου μετὰ τοῦ ὁποίου προσεφέροντο πρὸς ἡμᾶς καὶ νὰ φέρῃ γαλήνην τινά, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει εἰς ἡμᾶς, ἀναλογιζομένους τὸ αἶσχος ὅπερ ὑπέστημεν, νὰ παρασκευάσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ καταστήσωμεν ἱκανούς, ὥστε ἐν τῷ μέλλοντι νὰ μὴ δεχθῶμεν ὅμοια ῥαπίσματα. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, καὶ πρὸ πάντων τὸν κύριον Πρωθυπουργόν, διότι δὲν εἶναι παρὼν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐρωτῶ τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν νὰ μοὶ εἴπῃ ἂν ἐκεῖνοι οἵτινες σήμερον ὡδήγησαν τὸ Κράτος εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν, ὁτὲ μὲν εἰς Συνελεύσεις, ὁτὲ δὲ δὲν γνωρίζω εἰς τίνα ἄλλα μέτρα, ἂν αὐτοὶ ἔπραξαν τὸ ἑαυτῶν καθῆκον ἀπὸ τῆς 15 Αὐγούστου μέχρι σήμερον μεριμνήσαντες περὶ ἐξασφαλίσεως τῆς χώρας. Τί ἔπραξαν πρὸς τοῦτο; Ὅ,τι εὗρον ἐν ταῖς ἀποθήκαις εἶχε προμηθευθῆ ὑπὸ Κυβερνήσεως ἄλλης, ὁ ἱματισμὸς καὶ ὁ ὁπλισμός. Καλοῦσιν ἡλικίας, ἵνα τὰς ἀσκήσωσιν, ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω καθῆκον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ βεβαιώσω ὅτι ἡ ἄσκησις αὐτὴ εἶναι φαινομενική, δὲν εἶναι ἀληθὴς ἄσκησις. Αὐτὴ ἡ σκοποβολή, ἥτις εἶναι ὁ κύριος λόγος διὰ τὸν ὁποῖον καλοῦνται αἱ ἡλικίαι, αὐτὴ ἐξετελέσθη κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἐγὼ ἀποφεύγω νὰ χαρακτηρίσω. Γνωρίζω μόνον ὅτι πλεῖστα ἐκ τῶν φυσιγγίων ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἔδει νὰ καταναλωθῶσιν ἐκεῖ κατὰ τὴν σκόπευσιν ἔλαβον ἄλλην ὁδόν, καὶ δὲν σᾶς τὴν ἀποκρύπτω, τὴν πρὸς τὴν Κρήτην· Κρῆτες ἐνταῦθα παραμένοντες ἐφρόντισαν καὶ ἠγόρασαν κατὰ χιλιάδας τὰ φυσίγγια ἐκεῖνα.

§84ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πῶς;

§85Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ὅπως ἠδύναντο. Ἀνάκρισιν δὲν θὰ κάμωμεν ἐδῶ.

§86ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶναι καιρὸς δι’ ἀνάκρισιν.

§87Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Δὲν δύναμαι νὰ κάμω ἀνάκρισιν· λέγω μόνον ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ γίνωσιν οὕτω τὰ πράγματα· τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ, ἀντὶ νὰ καταγίνωνται εἰς τὴν ἄσκησιν τῶν ἀνδρῶν, κατεγίνοντο ἡμέραν καὶ νύκτα εἰς συνεδριάσεις, εἰς συνελεύσεις καὶ παρασυνελεύσεις, εἰς ἀποφάσεις, ἐνδείξεις γνωμῶν καὶ ἰδεῶν περὶ κυριακῆς ἀργίας καὶ περὶ ἄλλων σοβαρῶν θεμάτων, ἀναρμοδιωτάτων βεβαίως δι’ ἀξιωματικούς, δι’ ἅ αὐτοὶ ἦσαν τελείως ἀνίκανοι. Λυποῦμαι, διότι δὲν εἶναι παρὼν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ἤθελον τὸν ἐρωτήσει ἄν, καλέσας ἀνώτερον ἀξιωματικὸν διὰ ν’ ἀναθέσῃ αὐτῷ διοίκησιν, ἔλαβε παρ’ αὐτοῦ ἀπάντησιν ὅτι ἀδυνατεῖ νὰ μεταβῇ, διότι ἐκεῖ θέλει εὕρει τοὺς ἀξιωματικοὺς συνεδριάζοντας, συσκεπτομένους καὶ μὴ εὐκαιροῦντας νὰ ἐκτελέσωσι τὸ χρέος των. Καί, ὅτε εἶναι τοιαύτη ἡ κατάστασις τοῦ στρατεύματος, εἴπατέ μοι· εἰς τί σᾶς χρησιμεύει ἡ Συνέλευσις καὶ τί θέλει διορθώσει ἡ Συνέλευσις; Ἀλλ’ ἐγὼ σᾶς ἐρωτῶ καὶ ἄλλο· χρειάζονται χρήματα, διὰ νὰ καλύψητε μὲ ὀλίγα χώματα ῥήγματά τινα, δυστυχῶς ἐπελθόντα κατὰ τὸ 1897 εἰς τὴν ἄμυναν τῆς χώρας; Καὶ παρῆλθον οἱ μῆνες χωρὶς οὐδὲν νὰ πράξωσι πρὸς τοῦτο, ἀλλὰ μόνον συσκέψεις καὶ συνεδριάσεις καὶ ἀποφάσεις, διὰ νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν τί πρέπει νὰ πράξῃ παραλείποντες οἱ τοῦ Συνδέσμου νὰ ἐπιβάλωσιν ὅ,τι ἀφορᾷ εἰς τὴν τιμὴν τῆς χώρας, εἰς τὴν ἀσφάλειαν. Ἰδού, Κύριοι, ποία εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ! Καὶ λησμονεῖτε κατὰ ταύτην τὴν στιγμὴν ὅτι εἷς λαὸς ὁ ὁποῖος ἀπὸ αἰῶνος ἀγωνίζεται ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως, οὐχὶ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας αὑτοῦ, διότι τοιαύτην εἶχε καὶ ἔχει ἀρκετήν, καὶ προσενεχθεῖσαν ἄλλοτε κατὰ τὸ 1867 ἀπέρριψε, διότι δὲν ἐννοεῖ τοπικὴν ἐλευθερίαν, ἀλλ’ ἐννοεῖ ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν, ἐθνικὴν ἑνότητα καὶ ἀπέναντι, Κύριοι, τοῦ μεγίστου τούτου ἐθνικοῦ συμφέροντος, τί, σᾶς παρακαλῶ, ἐγένετο; Τί ἐγένετο ἐξωτερικῶς διὰ τῆς διπλωματίας; —Μετὰ πολλοῦ σεβασμοῦ—δὲν θέλω ν’ ἀποκαλυφθῇ οὐδὲν μυστικόν, ἀλλὰ τί ἐγένετο τοὐλάχιστον ἐσωτερικῶς, διὰ νὰ παρασκευασθῇ ἡ χώρα; Ἐγὼ θὰ σᾶς εἴπω τί ἐγένετο. Ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἐζητήθη ἡ διὰ παντὸς τρόπου ἀπομάκρυνσις τῶν χρησίμων ἀξιωματικῶν. Διατί διστάζετε νὰ ὁμολογήσητε μίαν ἀλήθειαν; Ἀγνοεῖτε ὅτι διὰ τῆς ὑποβιβάσεως τοῦ ὁρίου τῆς ἡλικίας εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀπέβλεπον οἱ τοῦτο προτείναντες καὶ ἐπιτυχόντες, ἡμεῖς οἱ πάντοτε κύπτοντες καὶ ἀποφασίζοντες.....

§88Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ μὴ ἐρωτώμενοι.

§89Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Μὴ ἐρωτώμενοι....

§90Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως τὸ κουδοῦνι καὶ τὰ καθίσματα ἐψήφιζον.

§91Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Λέγω λοιπόν, Κύριοι, ὅτι ἀξιωματικοὶ χρησιμώτατοι διὰ τῆς μεθόδου τοῦ ὁρίου ἡλικίας ἀπεπέμφθησαν ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ. Προχθὲς κατὰ σύμπτωσιν, ἐξερχόμενος τῆς οἰκίας μου, συνήντησα ἔφιππον ἀνώτερον ἀξιωματικὸν τυχόντα τῆς συντάξεώς του, ἀντισυνταγματάρχην, ἕνα λεβέντην, διὰ τὸν ὁποῖον ἐλυπεῖτο ἡ καρδία μου ὅτι ἀπεχώρει τοῦ στρατεύματος, δὲν παρῆλθον δὲ δύο λεπτά, καί, ἐνῷ συνωμιλοῦμεν, ἔφθασαν καὶ ἄλλοι τρεῖς, τέσσαρες, οἱ ὁποῖοι ἦσαν πάντες ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ καὶ ἀπεστρατεύθησαν, τοιοῦτοι ὁποίους δὲν ἔχομεν κατωτέρω ἄλλους ὁμοίους διὰ νὰ προαχθῶσιν ἐν τῷ στρατεύματι. Ἀλλ’ ἡ δίψα τῆς προαγωγῆς παρέσυρεν ἡμᾶς εἰς τὴν παράλυσιν τοῦ στρατεύματος, καὶ ἠνοίξαμεν τὰς θύρας διάπλατα, ὑποδείξαντες εἰς πάντας ἕνα τρόπον ἀποστρατεύσεως μετ’ ἀμοιβῶν, προσθέσαντες διάταξιν διὰ τῆς ὁποίας πᾶς τις προήγετο, ὅσον ὀλίγον καὶ ἂν εἶχε χρόνον ὑπηρεσίας ἔν τινι βαθμῷ, ἔστω καὶ ἐλάχιστον, καὶ ἠδύνατο ν’ ἀποστρατεύηται μὲ ἀνωτέραν σύνταξιν καὶ βαθμόν. Δὲν κατηγορῶ αὐτοὺς τοὺς ἀποστρατευομένους, ἀλλ’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τὴν ἐξουσίαν διαχειριζόμενοι, τὰ ὅπλα, τὰ ὁποῖα ἡ πατρὶς ἔδωκεν εἰς αὐτούς, μετεχειρίσθησαν κατ’ αὐτῆς ταύτης τῆς πατρίδος ἐκβιάζοντες τὴν Βουλὴν νὰ παρέχῃ ὑπερόγκους συντάξεις, χανδακώνουσα τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας καὶ παραλύουσα πᾶσαν πειθαρχίαν ἐν τῷ στρατῷ. Δὲν θέλω, Κύριοι, οὐδεὶς ἐκ τῶν ἐμῶν συναδέλφων νὰ ἐνοχληθῇ δι’ ὅσα ἐγὼ λέγω· φέρω μόνος πᾶσαν τὴν εὐθύνην, ἀλλ’ εἶναι ἀλήθεια τὴν ὁποίαν εἴθε νὰ δυνηθῶσι νὰ διαψεύσωσιν ἡμέραν τινὰ οἱ ὑπαίτιοι. Δὲν θέλω νὰ μεταβάλω τὸν λόγον ἐνταῦθα εἰς πανηγυρισμὸν ἀτόμων. Διὰ τοῦτο δὲν σᾶς ἐμνημόνευσα τὰς δεκάδας τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἦσαν χρησιμώτατοι ἀκόμη· πάντες ὑμεῖς τοὺς γνωρίζετε καὶ διὰ τοῦτο δὲν θὰ τοὺς μνημονεύσω. Καὶ ἔρχεται κατόπιν καὶ βεβαιοῖ ἡμᾶς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς καὶ ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας ὅτι θέλομεν ἀπαλλαγῆ τοῦ δεινοῦ τούτου, ἀκριβῶς διότι ἔδωκαν τὸν λόγον των ὅτι θέλει διαλυθῇ ὁ Σύνδεσμος. Ἐγὼ θὰ ζητήσω ἀμέσως τοὺς μεσεγγυούχους τῆς τοιαύτης ὑποσχέσεως καὶ παρακαλῶ νὰ παρουσιασθῶσιν· ἀναμένω τίνες εἶναι οἱ μεσεγγυοῦχοι, εἶσθε ὑμεῖς, κ. Βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας; Εἶσθε ὑμεῖς, κ. Πρωθυπουργέ;

§92ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ἐγώ.

§93Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Εἰς τὴν τοιαύτην βεβαίωσίν σας ἐγὼ δὲν δύναμαι παρὰ νὰ σιωπήσω ἐπαφήνων εἰς τὸν χρόνον ἵνα σᾶς ἐπαληθεύσῃ.

§94ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ἔντιμε κ. συνάδελφε καὶ φίλε, νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω ὅτι εἶμαι ὁ μεσεγγυοῦχος, οὐδένα δὲ λόγον ἔχω ν’ ἀμφιβάλλω ὅτι ἐκεῖνα ἅτινα ἤκουσα, ἐκεῖνα περὶ ὧν ἔχω βεβαίωσιν, θὰ ἐκπληρωθῶσι. Γνωρίζετε ὁποῖα ἐφρόνουν, ὁποῖα φρονῶ, ἀλλὰ καὶ ὁποῖα θὰ φρονῶ, καὶ δύνασθε νὰ εἶσθε βέβαιος ὅτι, ἵνα ἀναμιχθῶ εἰς τοιαύτην ὑπόθεσιν, πρέπει νὰ ὑπῆρχε σκέψις περὶ σωτηρίας τινός.

§95Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ τῷ ἀπαντήσω ὅτι φίλος μὲν Πλάτων, φιλτάτη δὲ ἡ ἀλήθεια, καὶ ὅτι ἄνευ ἀποδείξεων οὐδένα δύναμαι νὰ θεωρήσω μεσεγγυοῦχον.

§96ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἠρωτήσατε τίς εἶναι μεσεγγυοῦχος, ἐγὼ δ’ αἰσθάνομαι ἐμαυτὸν μεσεγγυοῦχον καὶ σᾶς τὸ εἶπον.

§97Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἠρώτησα καὶ εἶμαι ὡς Ἕλλην εὐτυχής, διότι παρουσιάζεται τοιοῦτος μεσεγγυοῦχος· ἀλλ’ ἂν ἡ πλάνη ἐπέλθῃ τοῦ ἔθνους τὰ συμφέροντα δὲν σῴζονται ἐκ τῆς ὑμετέρας εὐθύνης.

§98ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ εὐθύνη μου εἶναι ὅλη ἐκτεθειμένη, ἀλλὰ θὰ εἶμαι ἐγὼ εὐτυχὴς καὶ διὰ πάντας ὑμᾶς, ἂν ἐκθέσας τὴν εὐθύνην μου συντελέσω εἰς σωτηρίαν.

§99Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ ἀρνοῦμαι καὶ εὔχομαι νὰ διαψευσθῶ, ἀλλ’ ἔχων ὑπ’ ὄψει μου τὸ παρελθὸν δὲν πείθομαι εἰς τοῦτο, καίτοι βεβαίως ἠδυνάμην νὰ πεισθῶ, ἀπεριορίστου οὔσης τῆς πρὸς ὑμᾶς ἐμπιστοσύνης μου καὶ ἐκτιμήσεως, ἀλλὰ τὸ ἑξάμηνον παρελθὸν μὲ καθιστᾷ δύσπιστον, ἀφοῦ δυστυχῶς ἐγεννήθην μὲ δυσπιστίαν. Ἐξακολουθῶ λοιπὸν λέγων ὅτι Συνέλευσις συνερχομένη ὡς καλεῖται κατ’ ἐμὲ παρατύπως, παρὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἐνέχει ἀκυρότητα, ἧς δὲν δύναται ν’ ἀναληφθῇ ὑπό τινος ἡ εὐθύνη, διότι εἶναι ἀκυρότης, μὴ συνερχομένης τῆς Συνελεύσεως κατόπιν τῆς ἐκτελέσεως πάντων τῶν ὅρων τοὺς ὁποίους ὁρίζει τὸ Σύνταγμα, εἶναι ἐκ γενετῆς παράνομος καὶ πᾶσαι αἱ εὐθῦναι τὰς ὁποίας θ’ ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις ἢ ὁ Βασιλεύς, καθισταμένου καὶ τοῦ Βασιλέως ὑπευθύνου, εἰς οὐδὲν ὠφελοῦσιν. Διὰ τοῦτο δι’ ἐμὲ οὐδεμίαν σημασίαν ἔχει ὁ πομπώδης τίτλος Διάγγελμα, τὸ ὁποῖον δὲν γνωρίζω ὁποῖόν τι εἶναι, διότι ἐν τῷ νῷ δὲν δύναμαι ν’ ἀντιληφθῶ ἀκριβῶς ποίαν ἔννοιαν ἔχει τὸ Διάγγελμα. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι οὐδέποτε ἐκόμισεν ἐνταῦθα Διάγγελμα ἐν προκεχωρημένῃ ὥρᾳ συνεδριάσεως ὁ ἀείμνηστος Δηλιγιάννης. Ἤμην φίλος του καὶ ὀπαδός του, ὀφείλω ὅμως νὰ σᾶς ὁμολογήσω ὅτι, ὅτε τὸ ἀνέγνωσε, τὸ ἐθεώρησα ὡς χάρτην ἄγραφον. Κύριοι, δὲν γνωρίζω ἄλλας πράξεις παρὰ τὰς βασιλικὰς διαταγάς, αἵτινες ἐνεργοῦνται ἐπ’ ὀνόματι τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως, οὐδὲ προσδίδει σημασίαν τινὰ τὸ ὄνομα Διάγγελμα· πάντα ταῦτα τὰ πομπώδη εἶναι στολίσματα φράσεως τῆς ὁποίας τὴν σημασίαν δὲν δυνάμεθα νὰ ὑπερβάλλωμεν διὰ τοιούτων ἐπιδείξεων. Ἠδυνάμεθα ἁπλούστερον νὰ δημοσιεύσωμεν τὸ Διάταγμα περὶ προσκλήσεως τοῦ λαοῦ πρὸς ἐκλογὰς χωρὶς νὰ μεταχειρισθῶμεν τὰς πομπώδεις ἐπωνυμίας. Οἱ ἀρεσκόμενοι εἰς τὰς πομπὰς ἃς ἔλθωσιν· ἐγὼ δὲν θὰ παρασταθῶ· ἀρκετὰ παρίσταμαι ἀπὸ ἓξ μηνῶν εἰς τὸ θέαμα ἐστρατοπεδευμένου στρατοῦ ἐν τῷ περιβόλῳ τῆς Βουλῆς, καὶ θέλω νὰ ἐρωτήσω, συμπεσόντος τοῦ λόγου, ἂν αὐτὴ ἡ δύναμις, οἱ λόγοι καὶ τὰ τάγματα ἐν τῷ περιβόλῳ τῆς Βουλῆς εἰσι τεθειμένα διὰ νὰ ὑπερασπίσωσιν ἡμᾶς τοὺς ἀντιπροσώπους κατὰ τῆς ἐπιθέσεως αὐτοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διετρέξατε καμμίαν ἡμέραν τοιοῦτόν τινα κίνδυνον; Ἐγὼ τοὐλάχιστον ἔρχομαι μόνος, κατάμονος, μὲ τὸ μπαστουνάκι μου, χωρὶς νὰ εὑρεθῇ τίς ποτε νὰ μοὶ ἀποτείνῃ τὸν λόγον· δὲν αἰσθάνομαι τοιαύτην ἀνάγκην. Ἂν ὑπῆρξάν τινες οἱ ὁποῖοι κατείχοντο ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας νὰ μὲ διδάξωσι, δὲν ἦτο ὁ λαός, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐστρατοπέδευον ἐνταῦθα. Ἰδοὺ ἡ ἐξήγησις. Καὶ ἐξακολουθοῦσι νὰ ἔρχωνται ὁτὲ μὲν ἐν ἐπιφυλακῇ, ὁτὲ δ’ ἐν στρατοπέδῳ. Ταῦτα, ἂν ἀποτελῶσι γυμνάσια, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θ’ ἀντικρύσωμεν τὸν κίνδυνον τὸν ἔξωθεν, ὅστις μᾶς ἀπειλεῖ, εἶναι εὐχάριστον· ἂν ὅμως εἶναι ἐπίδειξις, ἵνα καταπτοήσωσι τοὺς ἀτολμοτέρους, πιστεύω ὅτι ἐνταῦθα οὐδεὶς ὑπάρχει ἄτολμος, οὐδεὶς ὁ ὁποῖος νὰ φοβῆταί τι. Ἡ Βουλὴ ὅλη θέλει τὴν Ἀναθεωρητικὴν αὐτὴν Βουλήν, γέννημα παράνομον· θέλετε νὰ τὴν περιβάλητε μὲ ὡρισμένην ἐντολήν, μὲ ἐντολὴν τῆς ὁποίας κατεστρώσατε τὸ πρόγραμμα καὶ παρεδώκατε εἰς τὸν Πρόεδρον, καὶ σᾶς ἐρωτῶ· ἂν ὄχι διπλῆ Βουλὴ ἢ Συνέλευσις, ἀλλ’ ἁπλῆ Βουλὴ ἐπρόκειτο νὰ ἔλθῃ αὔριον, ποία πρότασις καὶ τίνα ὅρια παρ’ ὑμῶν τιθέμενα θέλουσιν ἐπηρεάσει ἐκείνην τὴν Βουλήν; Τίς θὰ εἶναι ἐκεῖνος; Θὰ γελάσῃ εἰς τὸ πρόσωπόν μας διὰ τὴν ἁπλότητά μας καὶ τὴν ἀφέλειαν καὶ θὰ μᾶς τὰ ἐπιστρέψῃ νὰ τὰ κάμωμεν ὅ,τι θέλομεν. Ἐγὼ νομίζω ὅτι, ἐὰν συνέλθῃ τὸ πολυμελὲς τοῦτο Σῶμα, μίαν θὰ ἔχῃ μόνον ἔννοιαν, τὸ ὅτι θὰ εἶναι οἱ ἐκλεκτοὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅπου θ’ ἀντιπροσωπευθῇ καὶ ἡ πλειονοψηφία καὶ ἡ μειονοψηφία καὶ πᾶσα ἰδέα, καὶ ἰδοὺ ἡ ἔννοια τοῦ διπλοῦ ἀριθμοῦ τῶν ψήφων, ἵνα μὴ μείνῃ ἀναντιπροσώπευτος καὶ ἡ ἐλαχίστη μειονοψηφία. Τοιαύτης οὔσης τῆς μελλούσης νὰ συνέλθῃ Συνελεύσεως, τελείως ἀπηλλαγμένης παντὸς δεσμοῦ, ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἡμεῖς θέλομεν ἀποφασίσει κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, ἀρκεῖ ὅτι θέλουσιν ἔλθει νομίμως ἐκλεχθέντες καὶ δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι αὐτοὶ οὗτοι θέλουσι φροντίσει τὴν ἐκλογὴν αὐτῶν νὰ ἐξελέγξωσι κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε οὐδεμία ἀμφιβολία νὰ ὑπάρξῃ περὶ τοῦ κύρους τοῦ τοιούτου ἐθνικοῦ συνεδρίου — καὶ ἂς τὸ ὀνομάσωμεν ἐθνικὸν συνέδριον ἀντὶ Βουλῆς διπλῆς ἢ Βουλῆς μονῆς —, τὸ συνέδριον ἐκεῖνο τὸ ἐθνικὸν πῶς θέλετε, Κύριοι, νὰ μὴ ἔχῃ τὴν ἀντίληψιν τῆς ὑποχρεώσεως τὴν ὁποίαν ἀνέλαβεν, ἀφοῦ συνέδρια τοιαῦτα τόσον σπανίως καλοῦνται, ὥστε βεβαίως πρέπει νὰ παρέλθῃ πεντηκονταετία, διὰ νὰ συγκληθῇ καὶ ἕτερον; Τὸ συνέδριον ἐκεῖνο, ἐὰν εἶναι ἄξιον τῆς ἀποστολῆς του, ἔστε βέβαιοι ὅτι θέλει τηρήσει ὅλην τὴν ἐλευθερίαν τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ, διὰ νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῶν διορθωτέων πραγμάτων τῆς πατρίδος, εἴτε ἐν τῷ Συντάγματι εὑρίσκονται, ὡς διατάξεις θεωρούμεναι ὑφ’ ἡμῶν θεμελιώδεις ἢ μὴ θεμελιώδεις, καὶ οὐδεὶς θέλει ἐμποδίσει αὐτὸ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐργαζόμενον, καὶ σᾶς βεβαιῶ ὅτι θέλετε δυσκολευθῆ ἴσως ἴσως νὰ κηρύξητε τὴν λῆξιν τοῦ τοιούτου συνεδρίου, διότι καὶ ἄλλοτε ὑπῆρξε Συνέλευσις, πολὺ καλῶς δ’ ἐνθυμεῖσθε ὅσοι ἐξ ὑμῶν εἶσθε πρεσβύτεροι ποῖος κόπος καὶ ποῖαι προσπάθειαι ἐχρειάσθη νὰ καταβληθῶσιν, ἵνα ἀπέλθῃ ἐντεῦθεν ἡ Συνέλευσις τοῦ 1863· δὲν εἶχε καμμίαν διάθεσιν ν’ ἀπέλθῃ, καὶ ἐπὶ τέλους πολλαὶ προσπάθειαι κατεβλήθησαν ἕως ὅτου πεισθῇ νὰ κηρύξῃ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν. Προσθέτω, Κύριοι, ὅτι, ἐὰν ἡμεῖς κατὰ ταύτην τὴν ὥραν ὀρθῶς ἀντιλαμβανώμεθα τὴν ἀνάγκην τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἔργου ὅπερ θ’ ἀναλάβῃ τὸ ἐθνικὸν τοῦτο συνέδριον, πολλῷ μᾶλλον πρέπει νὰ ἐλπίσητε ὅτι αὐτὸ τοῦτο δέον ν’ ἀντιληφθῇ τῆς σοβαρότητος τῆς ἀποστολῆς του καὶ τούτου συνέπεια ἔσται, ἐὰν ἡ ἀνάγκη τὸ καλῇ, ὁ περιορισμὸς ὃν ἐπιζητεῖτε νῦν. Κύριοι, τοιαύτης οὔσης τῆς Συνελεύσεως ἢ τοῦ συνεδρίου, ἐγὼ δὲν νομίζω ὅτι γεννᾶται κίνδυνος· νομίζω μάλιστα ὅτι ἐν τούτῳ ἔγκειται ἡ σωτηρία, καὶ κατὰ τοῦτο συμφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Λοκρίδος Βουλευτήν, ὅτι ἀπόλυτος πρέπει νὰ εἶναι ἡ ἐλευθερία τοῦ μέλλοντος συνεδρίου· ἀλλὰ περὶ τούτου βεβαίως ὑποθέτω ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ καμμία ἀμφιβολία, διότι Βουλὴ μὴ ἔχουσα τὴν ἐλευθερίαν νὰ ἐργασθῇ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς χώρας καθ’ ὃν τρόπον αὕτη νομίζει, εἶναι Βουλὴ ὁμοία πρὸς τὴν σημερινήν, ἥτις ψηφίζει τόσα πράγματα ὅσα τῇ ἐπιβάλλονται, καὶ μόνον ταῦτα, καὶ ἐκ τῶν τόσων νόμων, διὰ τοὺς ὁποίους δύναται νὰ καυχηθῇ ἡ Βουλὴ αὕτη ὅτι ἐψήφισε, δὲν ἠξεύρω διὰ πόσους ἐξ αὐτῶν θέλει κρύψει τὸ πρόσωπόν της ὑπὸ αἰσχύνης. Καταλήγων, Κύριοι, τὸν λόγον συνοψίζω τοὺς ἐμοὺς δισταγμοὺς εἰς τὸ ἀκόλουθον. Ἀπὸ τοῦ 1843 μέχρι τοῦ 1863 ἥμισυς αἰὼν παρῆλθε διὰ νὰ συνέλθῃ συνέδριον ἐθνικὸν καὶ ἀπὸ τοῦ 1863 μέχρι τοῦ 1910 ἄλλος ἥμισυς αἰὼν θὰ παρέλθῃ διὰ νὰ συνέλθῃ νέον συνέδριον. Προεξοφλοῦμεν, Κύριοι, τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ διὰ μίαν πεντηκονταετίαν. Τίνες; Ἡμεῖς, τῶν ὁποίων ἡ διοίκησις ὑπῆρξε φαύλη, ἡμεῖς εἴμεθα ἥκιστα κατάλληλοι πρὸς τοῦτο, ἐκτὸς ἐὰν ὑπάρχῃ τις ἐνταῦθα πιστεύων ὅτι ἡ φαυλότης ὅλη ἐνταῦθα κατ’ αὐτὴν τὴν περίοδον καὶ αὐτὴν τὴν Βουλὴν ὑπάρχει καὶ ὅτι οἱ μέλλοντες νὰ ἔλθωσι δὲν θὰ εἴμεθα ἡμεῖς, ἀλλὰ θὰ εἶναι ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ εἶναι φαῦλοι! Ἐάν, Κύριοι, ὑπάρχῃ τι τὸ σαπρὸν ἐν τῷ ἑλληνικῷ πολιτεύματι, ἐν τῇ ἑλληνικῇ Πολιτείᾳ, κατὰ ταύτην τὴν στιγμήν, πιστεύσατέ με ὅτι τοῦτο ὑπάρχει ἐν τῇ καταστάσει τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπὸ πολλοῦ χρόνου δυσφορεῖ διὰ τὴν κατάστασιν αὐτήν· δυσφορῶν δὲ δὲν ἐστράφη ἐναντίον οὔτε τοῦ Α οὔτε τοῦ Β. Τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας ἀποστέλλει τακτικὰ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐμὲ ἐπὶ 15 ἔτη τώρα μὲ ἀποστέλλει τακτικὰ εἰς τὴν Βουλὴν· δὲν ἐθεώρησε λοιπὸν ὅτι ἐγὼ εἰμι ὁ φαῦλος, ὅτι ἔχω φέρει αὐτὴν τὴν κακοδαιμονίαν, οὔτε ὑμᾶς οὔτε τὸν ἄλλον οὔτε τὸν ἄλλον. Ἡ φαυλότης εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς κακῆς, τῆς ἐλλιποῦς ἀνατροφῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ θεραπεύσωσιν ἀπὸ τῆς καταστάσεως ταύτης ἂς μεριμνήσωσι· καὶ ὅτε ἐγένετο Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ὁ προσωπικός μου φίλος ἀξιότιμος κ. Παναγιωτόπουλος μετέβην παρ’ αὐτῷ καὶ τῷ εἶπον· δὲν γνωρίζω τί θὰ κάμῃς ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως, ἀλλὰ γνωρίζω τὸ ἐνδιαφέρον τὸ ὁποῖον ἔχεις, τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ πραγματικόν, ὑπὲρ τῆς παιδείας· φρόντισον νὰ φέρῃς ὀλίγα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα νὰ ψηφίσωμεν, διὰ νὰ θέσωμεν τὴν βάσιν μέλλοντος καλυτέρου διὰ τὴν τύχην τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους (χειροκροτήματα ἐκ τῶν θεωρείων). Κύριοι, οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιμένωμεν ἢ ὅτι ἡ ἐκδήλωσις τοῦ φρονήματος ἐν τῷ συνεδρίῳ ἐκείνῳ θὰ εἶναι ἡ ὁμοία πρὸς ἐκείνην ἥτις ἐκδηλοῦται ἑκάστοτε εἰς τὰς Βουλὰς τὰς συγκαλουμένας ἢ θὰ εἶναι ἄλλη τις, τὴν ὁποίαν ἀπεύχομαι. Περὶ ταύτης ἔχω ὑπονοίας. Ὁ λαὸς κεκοπιακώς, ἀκούσας ἡμᾶς κατακρίνοντας ἡμᾶς αὐτοὺς ἐπὶ φαυλοκρατίᾳ, ἀκούσας τὴν ἐπανάστασιν ἐξεγερθεῖσαν διὰ τὴν φαύλην πολιτείαν ἡμῶν ἴσως πιστεύσῃ ὅτι ἡμεῖς οἱ πολιτευθέντες εἴμεθα ἐπικίνδυνοι καὶ θὰ στραφῇ τότε ποῦ; Εἰς τοὺς ἀδοκιμάστους! Διότι ἐν Ἑλλάδι μέγα θεωρεῖται προσὸν τοῦ νὰ εἶναί τις ἀδοκίμαστος. Καὶ θὰ ἔλθωσιν οἱ ἀδόκιμαστοι. Ἀλλὰ θὰ ἔλθωσι, Κύριοι, καὶ οἱ δημοκόποι. Οὔτε δύνασθε νὰ μοὶ εἴπητε ὅτι ὑπάρχει ἐπαρχία καὶ χώρα ἑλληνικὴ εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ὑπάρχουσι δημοκόποι. Ἐγὼ γνωρίζω εἰς τὸν νομὸν εἰς τὸν ὁποῖον θὰ ἐκλεχθῶ ἀρκετοὺς δημοκόπους τοιούτους. Δὲν ἠξεύρω ἂν θὰ ἔλθωσιν ἐδῶ καὶ ἀπεύχομαι τοῦτο. Ἀλλὰ φρονῶ ὅτι, ἂν ἐκεῖνοι θὰ ἔλθωσι, θὰ ἔλθωσι διότι ἴσως ὑπὸ ὄκνου κατεχόμενοι καὶ δισταγμοῦ νὰ πολιτευθῶμεν ὡς μὴ γινώσκοντες τίνα προορισμὸν θὰ ἔχωμεν ἐν τῷ μέλλοντι τούτῳ συνεδρίῳ τῷ πολυαρίθμῳ. Φοβοῦμαι, λέγω, ὅτι τοιοῦτός τις ὄκνος καὶ δισταγμὸς ἠμπορεῖ νὰ καταλάβῃ πολλούς, μὴ ἀποκλειομένης τῆς ὑπονοίας ὅτι τοῦ Συνδέσμου ἰσχύοντος θὰ ἔχωμεν εἰδικοὺς ὑποψηφίους εἰς πάσας τὰς περιφερείας καὶ τοιουτοτρόπως θὰ εὕρωσιν εὐκαιρίαν εἰς τὴν πληθώραν αὐτὴν τῶν μελλόντων νὰ πολιτευθῶσι νὰ εἰσδύσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην καὶ ἀδόκιμαστοι! Κύριοι, μὴ μὲ κακίσητε διότι κάμνω ὑποθέσεις τὰς ὁποίας δὲν δύναμαι ν’ ἀποδείξω· ἀλλὰ τὰς στηρίζω εἰς τὴν λογικὴν καὶ ἐφ’ ὅσον δύναμαι νὰ τὰς εἴπω τὰς λέγω. Πιθανὸν εἶναι νὰ διαψευσθῶ καὶ εὔχομαι νὰ διαψευσθῶ. Ἀλλὰ τίς ἐπίσης μᾶς βεβαιοῖ ὅτι δὲν θέλει ὑπεισέλθει τυχὸν καί τις ἰσχυρὸς καὶ ἱκανὸς νὰ διαχειρίζηται τὰ πλήθη; Κύριοι, — ἐπειδὴ τὸ εἶπον εἰς τινας δημοσίευσιν θὰ τὸ εἴπω, καίτοι ἄσεμνος ἡ λέξις — τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν καὶ τὸν κ. ἐκ Κερκύρας καὶ ἀρχηγόν μου καὶ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Πρωθυπουργὸν εἶναι πιθανὸν νὰ τοὺς βάλωσιν εἰς τὸ χρονοντούλαπον (γέλωτες). Δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω τινὰ ἂν εἶναι ῥιζοσπάστης, δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω τινὰ ἂν εἶναι κοινωνιστής, δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω τινὰ ἂν εἶναι δημοκράτης. Εἶναι πολιτειακαὶ ἐκδηλώσεις παντοῖαι καὶ ἕκαστος εἶναι ἐλεύθερος ν’ ἀκολουθῇ τὰς ἰδέας του. Ἐξετάζω ὅμως τὴν πατρίδα μου, ἐξετάζω τὸν τόπον μου· ἂν ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις εὑρεθῇ τὸ συνέδριον, ὁποίας ἀποφάσεις πιθανὸν δυστυχεῖς διὰ τὴν χώραν θέλει λάβει; Καὶ ἐνῷ ταῦτα θὰ περιμένωμεν μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου νὰ γίνωσιν ἢ νὰ μὴ γίνωσι, νὰ διαψευσθῶ δ’ ἐγὼ καθ’ ὅλην τὴν γραμμήν, ὅπερ εὔχομαι, ὁ στρατὸς θὰ φρουρῇ τὴν νέαν ἱδρυθησομένην τάξιν καὶ αὐτὴν τὴν Συνέλευσιν ἀκόμη καὶ θ’ ἀφήσῃ διὰ τὴν ἄμυναν τῆς χώρας νὰ φροντίσωσιν ἄλλοι περὶ αὐτῆς. Διὰ τοῦτο θὰ καταψηφίσω τὴν πρότασιν.

§100Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§101ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§102ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§103ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κάτω. Κάτω.

§104ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὡς συνήθως, καὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἀπαξιῶ ν’ ἀπαντήσω εἰς ὕβρεις.

§105Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Καὶ τίς σὲ λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν; Κάθισε κάτω!

§106ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω.

§107ΑΛ. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Τίς εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἀπειλεῖ τοὺς Βουλευτὰς ἐντὸς τῆς αἰθούσης; (Θόρυβος.) Εἶδον ἄνθρωπον εἰσελθόντα ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ὑβρίσαντα Βουλευτήν.

§108ΣΤ. ΣΑΚΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἀνανδρία καὶ κακοήθεια. (Θόρυβος παρατεταμένος καὶ μέγας).

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε κάτω, κύριοι Βουλευταί. Θὰ θέσω τὴν πρότασιν εἰς ψηφοφορίαν.

§110ΣΤ. Ν. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι τόσῳ μεγάλη ἡ ὑπόθεσις ἣν διαχειριζόμεθα κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, ὥστε εἶναι ἀξία ὅλης τῆς προσοχῆς ἡμῶν, καὶ ἀξία ὥστε νὰ παραβλέψητε καὶ περιφρονήσητε ὅ,τι συνέβη κατὰ τὴν ὥραν ταύτην. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς Βουλῆς).

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ προβῶμεν ἤδη εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν ὡς ψηφολεκτῶν τῶν κ. Ἁγ. Σλῆμαν καὶ Π. Μαυρομιχάλη).

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Μετὰ τὴν διαλογήν). Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 161, ἐξ ὧν ὑπὲρ τῆς προτάσεως 150 καὶ 11 κατ’ αὐτῆς· ἑπομένως ἡ πρότασις ἐγένετο ἀποδεκτὴ δι’ ἀριθμοῦ ψήφων πλείονος τῶν ¾ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἔκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων καλύπτουσι τὰς τελευταίας ταύτας λέξεις τοῦ κ. Προέδρου).

§113Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ζήτω τὸ ἔθνος!

§114Κ. Ν. ΠΑΠΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Προτείνω ὅπως τὰ Πρακτικὰ τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως ἀντιγραφῶσιν ἐν καθαρῷ καὶ ὑπογραφῶσιν ἐν πρωτοτύπῳ ὑφ’ ἁπάντων τῶν Βουλευτῶν, τοῦτο δὲ νὰ μείνῃ ἐν τοῖς Ἀρχείοις τῆς Βουλῆς.

§115ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Εἶτα ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως ὡς καὶ τὰ Πρακτικὰ τῆς σημερινῆς τοιαύτης).

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρα 10 μ. μ.).