1905.06.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37

τῆς 23 Ἰουνίου 1905.

(Πέμπτη).

(Προεδρεύοντος τοῦ Προέδρου κ. Ἀλεξ. Σπ. Κ. Ρώμα).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 4 καὶ 30′ μ. μ. ἄρχεται ἡ συνεδρίασις).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλεῖται ὁ βουλευτὴς Καρδίτσης κ. Γ. Χρηστάκης Ζωγράφος νὰ προσέλθῃ, ἵνα ὁρκισθῇ. (Προσέρχεται ὁ βουλευτὴς Καρδίτσης κ. Γεώργιος Χρηστάκης Ζωγράφος καὶ ὀμνύει ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου τὸν νενομισμένον ὅρκον).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν ἔγγραφον τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κ. Δημ. Ράλλη, ἀνακοινοῦντος ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ηὐδόκησε νὰ διορίσῃ αὐτὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὡσαύτως ἕτερον ἔγγραφον τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀνακοινοῦντος ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ηὐδόκησε νὰ διορίσῃ αὐτὸν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, τὸν κ. Ἀσημάκην Χριστόπουλον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, τὸν κύριον Λάμπρον Καλλιφρονᾶν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, τὸν κ. Κυριακούλην Π. Μαυρομιχάλην Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ τὸν κ. Β. Βουδούρην Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν. Ἐπὶ τῇ τραγικῇ δολοφονίᾳ τοῦ ἀειμνήστου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου Θ. Π. Δηλιγιάννη ἀπέστειλαν πρὸς τὴν Βουλὴν συλλυπητήρια τηλεγραφήματα οἱ ἑξῆς Σύλλογοι, κοινότητες κλπ. 1) Ριτσιώτης Γαριβάλδης. 2) Σταυρίδης, Γεν. πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Λονδίνῳ. 3) Ἕλληνες σπουδασταὶ ἐν Βερολίνῳ. 4) Ὁ Σύλλογος Ἑλλήνων σπουδαστῶν ἐν Παρισίοις. 5) Μεσσηνέζης, πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς κοινότητος ἐν Βερολίνῳ. 6) Abrahams, Διευθυντὴς τῆς Ἀγγλικῆς Ἑταιρίας πετρελαίων ἐν Ζακύνθῳ. 7) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Πόρτ–Σαΐδ. 8) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Ζαγαζικίου. 9) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Durban 10) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Λονδίνου. 11) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Ἀλεξανδρείας. 12) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Καΐρου. 13) Τσανακλῆς, πρόεδρος τοῦ Ἐπιμελητηρίου Ἀλεξανδρείας. 14) Ἡ Ἑλληνικὴ παροικία Καΐρου. 15) Τὸ Ἑλληνικὸν κέντρον Καΐρου. 16) Τὸ Συμβούλιον τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης ἐν Λονδίνῳ. 17) Ὁ Παγκύπριος Σύλλογος Λευκωσίας. 18) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Utach τῆς Ἀμερικῆς. 19) Ὁ Σύλλογος Ἑλλήνων ὑπαλλήλων ἐν Ζαγαζικίῳ. 20) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Καρτούμ. 21) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Taganrog. 22) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Sepoygan Capetown. 23) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Salisbury, Rhodesia, Member of Wakefield (Leeds). 24) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Capetown. 25) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Rostoff. 26) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης ἐν Σικάγῳ. 27) Ὁ Φιλεκπαιδευτικὸς Σύλλογος Ἑλλήνων ἐν Βουκουρεστίῳ. 28) Ἡ Ἑλληνικὴ παροικία ἐν Stavropol. 29) Ὁ δήμαρχος Ρεθύμνης. 30) Οἱ ἐν Ἰωχάνεσμπουργ Ἕλληνες. 31) Ὁ Πελοποννησιακὸς Σύνδεσμος ἐν Καΐρῳ 32) Ἡ Ἑλληνικὴ κοινότης Ἐλασσῶνος. 33) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Λυκοσούρας. 34) Ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος Γυθείου. 35) Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Γυθείου. 36) Ὁ Διευθυντὴς τοῦ σιδηροδρόμου Λαμίας. 37) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Λαμίας. 38) Ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος Λαμίας. 39) Ὁ Μουσικὸς Σύλλογος Λαμίας. 40) Ὁ Σύλλογος τεχνοεργατῶν Λαμίας. 41) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Γόμφων τῆς Καρδίτσης. 42) Ὁ Μακεδονικὸς Σύλλογος Λαρίσης. 43) Οἱ ἐργολάβοι δημοσίων ἔργων Λαρίσης. 44) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Λαρίσης. 45) Ὁ Σύνδεσμος Πελοποννησίων ἐν Λαρίσῃ. 46) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Βόλου. 47) Τὸ Σωματεῖον παντοπωλῶν Βόλου. 48) Ἡ Ἠπειρωτικὴ Ἀδελφότης Βόλου. 49) Ἡ Ὀθωμανικὴ κοινότης Βόλου. 50) Ἡ Ἰσραηλιτικὴ κοινότης Τρικκάλων. 51) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Φερῶν. 52) Τὸ Δημοτ. Συμβούλιον Τρικκάλων. 53) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ἰωλκοῦ. 54) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Παγασῶν. 55) Ὁ Σύλλογος τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου Μεσσήνης. 56) Ὁ Ἐμποροκτηματικὸς Σύλλογος Πύλου. 57) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Μακρακώμης. 58) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Καλαμῶν. 59) Οἱ δημοδιδάσκαλοι Καλαμῶν. 60) Ὁ Σύλλογος ὑποδηματοποιῶν Καλαμῶν. 61) Τὸ Σωματεῖον τῶν κουρέων Καλαμῶν. 62) Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Καλαμῶν. 63) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ἀρμενίου. 64) Alfred Crowe, ὑποπρόξενος τῆς Ἀγγλίας ἐν Ζακύνθῳ. 65) Ὁ Σύλλογος τῶν καθηγητῶν καὶ διδασκάλων Ζακύνθου. 66) Ἡ Φιλαρμονικὴ Ἑταιρεία Ζακύνθου. 67) Λογοθέτης, ταμίας Ζακύνθου. 68) Ὁ Σύνδεσμος Ἠπειρωτῶν ἐν Ζακύνθῳ. 69) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Σάμης. 70) Οἱ καθηγηταὶ Ἀργοστολίου. 71) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Παλέων (Ληξουρίου). 72) Ὁ Ἐργατικὸς Σύλλογος «Ἀλληλοβοήθεια» ἐν Ληξουρίου. 73) Ὁ ἐν Βόλῳ σύνδεσμος Κεφαλλήνων ἀλληλοβοηθείας «Ἅγιος Γεράσιμος». 74) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Κραννῶνος. 75) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Σπάρτης. 76) Ὁ Γυμναστικὸς Σύλλογος Σπάρτης. 77) Ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος Σπάρτης. 78) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Τριπόλεως. 79) Ὁ Δικαστικὸς Σύλλογος Τριπόλεως. 80) Ἡ Φιλαρμονικὴ Ἑταιρεία Τριπόλεως. 81) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Μολάων. 82) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Λεονταρίου. 83) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Κοτυλαίων. 84) Ὁ Ἐμποροβιομηχανικὸς Σύλλογος Ἄργους. 85) Ὁ Σύλλογος σχολείων Νάξου. 86) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Τήνου. 87) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Νέσσωνος. 88) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Βουφράδος. 89) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ἄνδρου. 90) Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Ἄνδρου. 91) Ὁ Φιλοπρόοδος Σύλλογος Ἄνδρου. 92) Κ. Πεταλᾶς ἐκ Πατρῶν. 93) Ὁ Ἐμποροβιομηχανικὸς Σύλλογος Σύρου. 94) Ὁ δῆμος Ἀμβρακίας τοῦ Βάλτου. 95) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Παμίσου. 96) Οἱ ἐν Μεσσήνῃ καθηγηταὶ καὶ ὑπάλληλοι. 97) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Λετρίνων. 98) Ὁ Διευθυντὴς τῶν σμυριδωρυχείων Νάξου. 99) Ὁ Σύλλογος Καλαβρυτινῶν ἐν Ἀμαλιάδι. 100) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Πάρνωνος. 101) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Γερονθρῶν. 102) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Οἰνοῦντος. 103) Ὁ Κυνηγετικὸς Σύλλογος Φθιώτιδος. 104) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Καρύστου. 105) Ὁ δήμαρχος Πλαταμώδους. 106) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ὀρμινίου. 107) Ἡ Φιλάρχαιος Ἑταιρεία Ὄθρυος. 108) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Πύργου τῆς Νήσου Θήρας. 109) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ποτιδανείας. 110) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ὕδρας. 111) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Σκύρου. 112) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Μαρμαρίου. 113) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Ἀφετῶν. 114) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Παμφίας. 115) Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Κυμαίων. 116) Οἱ δικηγόροι Μεσολογγίου. Ἐπίσης οἱ δήμαρχοι Μυονίας, Λαγείας, Μέσσης, Παμφίας, Βρασιῶν, Ὀρχομενοῦ, Νηλείας, Μυρεσίου, Γυθείου, Πυλίων, Ἐλευσῖνος τῆς Γορτυνίας, Ἤλιδος, Παμίσου, Φελλόης, Θουρίας, Ἀκρολοφιτῶν ὑποβάλλουσι ψηφίσματα τῶν παρ’ αὐτοῖς Δημοτικῶν Συμβουλίων, ὡς καὶ ὁ νομάρχης Φωκίδος ὅμοιον τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Τολοφῶνος, ὁ Πρόεδρος τοῦ Ἐμπορικοῦ Συλλόγου Βόλου καὶ ἡ ἐν Βόλῳ Μακεδονικὴ Ἕνωσις ὅμοια ψηφίσματα, δι’ ὧν ἐκδηλοῦσι τὴν θλῖψιν αὐτῶν ἐπὶ τῇ στυγερᾷ δολοφονίᾳ τοῦ Πρωθυπουργοῦ Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη. Ἡ Ἑλληνικὴ παροικία Πρεβέζης διὰ τηλεγραφήματός της ἐπικαλεῖται τὴν ἀντίληψιν τῆς Βουλῆς πρὸς προστασίαν κατὰ τῶν ὀθωμανικῶν ἀρχῶν Πρεβέζης, αἵτινες ἀπαιτοῦσι παρὰ τῶν μελῶν τῆς κοινότητος τὴν ἀπότισιν καθυστερουμένων φόρων ἐπιτηδεύματος, ἀπειλοῦσαι χρῆσιν ἐκβιαστικῶν μέτρων. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου τοῦ δήμου Μεσοχωριτῶν, παρακαλοῦντος νὰ μὴ καταργηθῇ τὸ Διδασκαλεῖον Κερκύρας. Τηλεγράφημα τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ἀδελφάτου τοῦ Νοσοκομείου Λευκάδος, παρακαλοῦντος νὰ ἐγκριθῇ ταχέως ἡ δημοπρασία τοῦ ἰχθυοτροφείου Λευκάδος. Ἀναφορὰ τοῦ δημάρχου καὶ τῶν δημοτῶν Φενεοῦ περὶ ὑποβιβασμοῦ τοῦ φόρου ἐπικαρπίας τῶν ἐθνικῶν γαιῶν τῆς λίμνης Φενεοῦ ἀπὸ τριῶν δραχμῶν εἰς 1 δραχμὴν κατὰ στρέμμα, καὶ περὶ κατασκευῆς ἔργων ἐν τῇ λίμνῃ. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Θηναίας, ἐκφράζοντος τὴν εὐχὴν, ἵνα ὁ δῆμος Θηναίας ὑπαχθῇ διοικητικῶς εἰς τὴν ἐπαρχίαν Κραναίας, δικαστικῶς δὲ εἰς τὸ Εἰρηνοδικεῖον Ἀργοστολίου, ἐὰν καταργηθῇ τὸ Εἰρηνοδικεῖον Θηναίας. Ἀναφορὰ τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου Παργλογγῶν τοῦ δήμου Ἐλευσῖνος τῆς Γόρτυνος, παρακαλούντων τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ ἁρμοδίως τὴν ταχεῖαν ἀποπεράτωσιν τοῦ ἐν τῷ χωρίῳ αὐτῶν διδακτηρίου. Ἀναφορὰ διαφόρων κατοίκων Ἀνδριτσαίνης, ὑποβαλλόντων εὐχήν, ἵνα τὸ Εἰρηνοδικεῖον Ἀνδριτσαίνης ὑπαχθῇ εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ Πρωτοδικείου Τριπόλεως. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Ἀροανείας ὑπὲρ τῆς μὴ καταργήσεως τοῦ Εἰρηνοδικείου Ἀροανείας. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Εὐρυτάνων, ἐκφράζοντος τὴν εὐχὴν, ἵνα ὁ δῆμος Εὐρυτάνων ὑπαχθῇ εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Πρωτοδοκείου Μεσολογγίου. Ἀναφορὰ τοῦ καταδίκου Μ. Καραδήμα, αἰτουμένου νὰ τῷ ἀπονεμηθῇ βασιλικὴ χάρις. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Ἄρτης, παρακαλοῦντος νὰ ληφθῇ μέριμνα περὶ διασώσεως τοῦ ἐν Ἄρτῃ ἀρχαίου καὶ μοναδικοῦ ναοῦ τῆς Παρηγορητρίας, ἀπειλουμένου ἐκ πτώσεως. Ἀναφορὰ γεωργῶν κατοίκων διαφόρων χωρίων τῆς ἐπαρχίας Τρικκάλων, παρακαλούντων νὰ ἀπαλλαγῶσι τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἕνεκα τῆς καταστροφῆς τῶν κτημάτων των. Αἴτησις τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου Μεγάλα Λομποτινὰ τοῦ δήμου Ἀποδοτίας τῆς Ναυπακτίας, παρακαλούντων νὰ ληφθῇ πρόνοια ὑπὲρ αὐτῶν ἕνεκα τῆς ἐκ καθιζήσεως τοῦ ἐδάφους ἐπελθούσης καταστροφῆς τῶν κτημάτων των. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Ὑρίας, παρακαλοῦντος νὰ ἀπαγορευθῇ ἡ ἐκ σταφίδος παραγωγὴ οἴνου καὶ ἡ πώλησις αὐτοῦ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Γαυρίου, παρακαλοῦντος νὰ διατηρηθῇ τὸ Εἰρηνοδικεῖον Γαυρίου. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Σκοπέλου, ἐκφράζοντος τὴν εὐχὴν, ἵνα κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σταφιδικοῦ ζητήματος ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ δίκαια τῶν οἰνοφόρων ἐπαρχιῶν. Τηλεγράφημα τοῦ λαοῦ Ἠλείας, συνελθόντος ἐν συλλαλητηρίῳ καὶ παρακαλοῦντος νὰ ἐπιψηφισθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς καὶ τὸ σταφιδικὸν ζήτημα. Τηλεγράφημα τοῦ λαοῦ Γαργαλιάνων, συνελθόντος ἐν συλλαλητηρίῳ, καὶ παρακαλοῦντος νὰ ἐπιψηφισθῇ καὶ λυθῇ τὸ σταφιδικὸν ζήτημα. Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Θίσβης, παρακαλοῦντος νὰ μὴ καταργηθῇ τὸ Εἰρηνοδικεῖον Θίσβης. Τηλεγράφημα τῆς κοινότητος Μαζεΐκων, παραπονουμένης κατὰ τῶν κατοίκων Ἁγίου Νικολάου, ὡς καταστρεψάντων νύκτωρ τὰ κτήματά της. Αἴτησις τῶν μαθητῶν τῆς ἐν Βυτίνῃ Δασοκομικῆς Σχολῆς, παρακαλούντων νὰ τροποποιηθῇ ὁ νόμος περὶ στρατολογίας, ὥστε, ὡς πρότερον, νὰ ἀπαλλάσσωνται οὗτοι τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως, ἢ νὰ ἀποσπῶνται μετὰ τὴν ἐκγύμνασίν των εἰς τὴν δασικὴν ὑπηρεσίαν. Ὑπόμνημα τοῦ Κωνστ. Γ. Δανουκοπούλου, ὑποβάλλοντος σχέδιον λύσεως τοῦ σταφιδικοῦ ζητήματος. Τηλεγράφημα τῶν ἐμποροκτηματιῶν Πύργου, παρακαλούντων νὰ ἐπιψηφισθῇ τὸ σταφιδικὸν νομοσχέδιον. Ὅμοιον τηλεγράφημα τοῦ λαοῦ Γαργαλιάνων. Τηλεγράφημα τοῦ Ἐργατικοῦ Συνδέσμου Ἀργοστολίου, παρακαλοῦντος ἵνα ἡ Κεφαλληνία ὑπαχθῇ εἰς τὸ Ἐφετεῖον Πατρῶν. Ἀναφορὰ τοῦ Θ. Πλατανίτου, κατοίκου Ποδογορᾶς τῆς Γορτυνίας, παρακαλοῦντος νὰ τῷ αὐξηθῇ τὸ μηνιαῖον ἐπίδομά του, ὡς τραυματίου τοῦ πολέμου. Τηλεγράφημα τοῦ δικηγόρου Πατρῶν Ν. Λέκα, παρακαλοῦντος νὰ καταδιωχθῇ ὁ δασάρχης Κοκκίνης ὡς καταχραστής. Ἀναφορὰ διαφόρων κατοίκων Αἰγίνης, παραπονουμένων κατὰ τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ αὐτόθι Σωφρονιστηρίου καὶ τοῦ χορηγητοῦ τῶν τροφίμων τῶν καταδίκων. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§3Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Μετὰ τὴν ἀνήκεστον, Κύριοι, συμφορὰν, τὴν πλήξασαν σύμπαν τὸ Ἑλληνικόν, μετὰ τὴν στυγερὰν δολοφονίαν τοῦ ἀειμνήστου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη, ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ὁ Βασιλεὺς εὐηρεστήθη νὰ μοὶ ἀναθέσῃ τὸν σχηματισμὸν τῆς νέας Κυβερνήσεως. Ἐμφανιζομένης δὲ ταύτης σήμερον πρῶτον ἐνώπιον ὑμῶν, κύριοι Βουλευταὶ, δικαίως ἤθελε μοὶ καταλογισθῆ παράλειψις ἐπιτακτικοῦ καὶ στοιχειώδους καθήκοντος, ἐὰν δὲν ἔφερον ἀμέσως τὸν λόγον πρὸς τὴν μνήμην ἐκείνου, ὃν ἀφεῖλεν ἐκ τοῦ μέσου ἡμῶν τὸ ἀνοσιούργημα ἀκαταλήπτου δολοφόνου. Ἡ μάχαιρα τοῦ στυγεροῦ δολοφόνου, πλήξασα εἰς τὰ καίρια τὰ στέρνα τοῦ Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη, ἔπληξε καὶ τὰ στέρνα τῆς Πατρίδος, διότι ἀφῄρεσεν αὐτὸν κατὰ τὴν ἀκμὴν τῆς δράσεώς του καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν, πάντες, Κύριοι, ἀπεβλέπομεν πρὸς αὐτὸν μετὰ πεποιθήσεως, ἀλλὰ καὶ μετὰ θαυμασμοῦ, διὰ τὴν διαύγειαν τοῦ πνεύματος, διὰ τὴν βαθεῖαν κρίσιν καὶ διὰ τὴν ἀπέραντον πεῖραν, ἡ ὁποία θὰ ἦτο δι’ ἡμᾶς πολύτιμος ὁδηγὸς εἰς τὰς δεινὰς περιστάσεις, ἃς διέρχεται ἡ χώρα. Ἐθρήνησεν ἅπαν τὸ Ἑλληνικὸν τὸν θάνατον αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐθρήνησε καὶ θρηνεῖ τὴν ἀπώλειαν αὐτοῦ ἰδίως τὸ ἐθνικὸν κόμμα, τὸ ὁποῖον ἰδίαις χερσὶν ἐκεῖνος διέπλασε καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ἐνεφύσησε τὰς ἀρχὰς τῆς οἰκονομίας καὶ τῆς περισυλλογῆς, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίζετο ὁλόκληρον τὸ πρόγραμμα αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον κατέλιπεν ἡμῖν ὡς τὴν πολιτικὴν διαθήκην του. Τὴν πολιτικὴν διαθήκην τοῦ ἡγέτου ἡμῶν καθῆκον ἔχομεν νὰ ἐκτελέσωμεν κατὰ γράμμα. Ἀνατεθείσης δὲ ἐμοὶ ὑπὸ τῆς ὑμετέρας ἐμπιστοσύνης τῆς διευθύνσεως τῶν ἐργασιῶν ὑμῶν, καίτοι μετὰ δέους ἀποβλέπω εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἐπιβεβλημένων μοι καθηκόντων, οὐχ ἧττον ὑπόσχομαι ὑμῖν, ὅτι μέχρι κεραίας θέλω συντελέσει εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ προγράμματος ἐκείνου (ἐπιδοκιμασίαι ἐκ δεξιῶν), διότι τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο εἶναι τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐπεβλήθη ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἠσπάσθη κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅστις, συγκροτήσας τὴν πλειονοψηφίαν, ἥτις εὐτυχῶς συμπαγὴς καὶ κραταιὰ ἵσταται καὶ σήμερον περὶ τὴν νέαν Κυβέρνησιν, συνεκρότησεν αὐτὴν ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι ὡς Κυβέρνησις ὑπ’ αὐτοῦ ὑποστηριζομένη θέλει μέχρι λεπτοῦ ἐπιδιώξει πᾶσαν οἰκονομίαν. Μόνον δὲ, καθ’ ὅσον τὸ ἔργον τῆς οἰκονομίας ἤθελεν ἀποδειχθῆ ἀναπαρκὲς πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐπιτακτικῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν σκοπῶν, εἰς οὓς ὀφείλει νὰ ἀφορᾷ ἡ Πολιτεία καὶ ἡ χώρα, τότε καὶ μόνον θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένον ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν ἐπιβολὴν νέων βαρῶν ἐπὶ τοῦ λαοῦ. Ἡ ἡμερησία διάταξις, Κύριοι, βρίθει φιλοτίμου ἐργασίας, ὀφειλομένης εἰς τὸν ἀκάματον ζῆλον τοῦ ἐκλιπόντος ἀειμνήστου ἀνδρός. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ δὲ τῆς συζητήσεως ἑνὸς ἑκάστου τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων, ὡς καὶ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς συζητήσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὡς ἐτροποποιήθη κατὰ τὰς ἐπ’ αὐτοῦ δηλώσεις, θέλει προβῆ ἡ Κυβέρνησις εἰς νέας δηλώσεις, ὅπως δυνηθῇ ν’ ἀνταποκριθῇ πρὸς τὰς ἐπιβαλλομένας νέας ἀνάγκας. Διότι δὲν πρέπει ν’ ἀποκρύψωμεν ὑμῖν, Κύριοι, ὅτι ὡρισμέναι προβλέψεις, δι’ ὅλως ἀνεξαρτήτους τῆς θελήσεως ἡμῶν περιστάσεις, ὡρισμέναι προβλέψεις δὲν ἐπραγματοποιήθησαν, καὶ ὅτι ἐντεῦθεν τὸ μὴ ἀσφαλὲς πλεόνασμα τῶν 2,700,000 δραχμῶν, ὡς ἐχαρακτήρισεν αὐτὸ ὁ προκάτοχός μου, ἐμειώθη κατὰ πολὺ, ἔχομεν δὲ καθῆκον, ἐπισκοποῦντες ἐκ νέου τὸν Προϋπολογισμόν, νὰ προβῶμεν εἰς πᾶσαν περικοπὴν, διὰ τῆς ὁποίας θέλομεν δυνηθῆ τὸ προκῦψαν ἐντεῦθεν κενὸν νὰ πληρώσωμεν. Συνοπτικὴ ἐξέτασις τῶν πραγματοποιηθέντων ἐσόδων τοῦ Κράτους μέχρι τέλους Μαΐου ἐνεστῶτος ἔτους, ἐν παραβολῇ πρὸς τοὺς ἀντιστοίχους μῆνας τοῦ παρελθόντος ἔτους, θέλει σᾶς πείσει, Κύριοι, ὅτι, ὅ,τι ἔλεγον πρὸ ὀλίγου, εἶναι ἐντελῶς πραγματικὸν, θέλει σᾶς πείσει, ὅτι ὡρισμέναι καὶ σπουδαῖαι προβλέψεις δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῶσιν. Εἰσεπράχθησαν ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1905 μέχρι τέλους Μαΐου 1905 δραχ. 32,467,987· εἰσεπράχθησαν ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1904 μέχρι τέλους Μαΐου 1904 δραχ. 35,934,211. Ἑπομένως ἔχομεν ἐπὶ ἔλαττον εἰσπράξεις κατὰ τὸ 1905 δρ. 3,466,224. Αἱ ἐπὶ ἔλαττον αὗται εἰσπράξεις ὀφείλονται κατὰ πρῶτον λόγον εἰς τοὺς ἀμέσους φόρους, διότι ἔχομεν ἐπὶ ἔλαττον εἰσπράξεις κατὰ τὸ 1905 δραχ. 1,183,820. Τῷ ὄντι, κατὰ μὲν τὸ 1904 εἰσεπράχθησαν ἐξ ἀμέσων φόρων μέχρι τέλους Μαΐου 1904 δραχμαὶ 2,602,459, κατὰ δὲ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα τοῦ 1905 εἰσεπράχθησαν ἐξ ἀμέσων φόρων δραχμαὶ 1,418,639. Ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι μέχρι τέλους τῆς χρήσεως τοῦ 1905 ἡ διαφορὰ αὕτη θέλει κατὰ τὸ πλεῖστον καλυφθῆ, καὶ πέπεισμαι ὅτι θέλει κατὰ τὸ πλεῖστον καλυφθῆ, διότι, ἐὰν οἱ ἄμεσοι φόροι ὑστέρησαν κατὰ τοσοῦτον, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, αἵτινες προέκυψαν μέχρι τοῦδε, καὶ εἰς τὰς ἐκλογὰς, αἵτινες συνέπεσαν κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ ἔτους. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι θὰ καλύψωμεν, εἶναι ἡ διαφορὰ τῶν ἐσόδων ἐκ τῶν ὑπεγγύων προσόδων. Καὶ δὴ ἐκ τῶν τελωνειακῶν τελῶν οἱ ἔμμεσοι ἐπὶ τῆς καταναλώσεως φόροι εἶχον δώσει μέχρι τέλους Μαΐου 1904 δραχ. 17,266,105, ἀπέδωκαν δὲ κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα τοῦ 1905, ἤτοι μέχρι τέλους Μαΐου 1905, δραχ. 16,932,336, ἤτοι ἐπὶ ἔλαττον δραχμὰς 333,769. Τὰ τέλη τοῦ χαρτοσήμου κατὰ τὸ 1904, μέχρι τέλους Μαΐου, ἀπέδωκαν δραχμὰς 5,615,494, κατὰ τὸ δὲ 1905, κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα, ἤτοι μέχρι τέλους Μαΐου 1905, ἀπέδωκαν δραχ. 4,947,443, ἤτοι ἐπὶ ἔλαττον δρ. 668,051. Τὰ μονοπώλια ἐν γένει κατὰ τὸ ἔτος 1904, μέχρι τέλους Μαΐου, ἀπέδωκαν δραχ. 5,172,009, ἐνῷ κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος, μέχρι τέλους Μαΐου, ἀπέδωκαν δραχ. 4,908,267, ἤτοι ἐπὶ ἔλαττον δραχ. 263,742· καὶ τὰ νομίσματα, ἀπέναντι εἰσπραχθέντων ἐσόδων μέχρι τέλους Μαΐου 1904 ἐκ δρ. 892,052, ἀπέδωκαν τὸ ἐνεστὼς ἔτος, κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα, δραχ. 683,050. Οὕτως ἔχομεν ἐκ μὴ πραγματοποιήσεως προβλέψεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίχθη ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1905, διαφορὰν δραχ. 1,500,000 περίπου, καὶ οὕτως ἡ διαφορὰ αὕτη ὑποβιβάζει τὸ πλεόνασμα, τὸ μὴ ἀσφαλὲς, τῶν 2,700,000 εἰς 1,200,000. Ὀφείλω, Κύριοι, κατὰ καθῆκον νὰ ὑποβάλω ὑμῖν καὶ συνοπτικὴν ἔκθεσιν τῆς χρηματικῆς καταστάσεως τοῦ δημοσίου ταμείου κατὰ τὴν 10 Ἰουνίου 1905. Ὀφείλομεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἐξ ἐντόκων γραμματίων λήξεως Ἰουνίου μέχρι τέλους Δεκεμβρίου δραχ. 7,404,460, καὶ ἐκ κερματικῶν γραμματίων, —διότι δὲν ἀπεδώκαμεν παρὰ μόνον δρ. 303,000 ἐφθαρμένα κερματικὰ γραμμάτια,—ὀφείλομεν δρ. 794,000, εἰς δὲ τὴν Ἰονικὴν Τράπεζαν ὀφείλομεν δραχ. 312,000· ἤτοι ἐν ὅλῳ ἐκ κερματικῶν γραμματίων δραχ. 1,106,000. Εἰς τὴν Ἑταιρείαν τῆς διαχειρίσεως τῶν ὑπεγγύων προσόδων ἐκ τῶν ἐνσήμων τῶν παρεχομένων εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ὀφείλομεν δραχ. 9,001,157, ὀφείλομεν δὲ ἐξ ἀποδόσεως ἐκ τῶν ἐσόδων τῶν Προϋπολογισμῶν: τῆς χρήσεως τοῦ 1905 δρ. 2,469,529, τῆς χρήσεως τοῦ 1904 δρ. 3,342,259, τῆς χρήσεως τοῦ 1903 δραχ. 910,052. Εἴχομεν δ’ ἐν ὅλῳ τὴν 11 Ἰουνίου 1905 δραχ. 4,853,026 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, χρυσὸν, συναλλάγματα καὶ ἐφθαρμένα κερμάτια· ἑπομένως ἔχομεν πραγματικὸν ὑπόλοιπον εἰς χρέωσιν δραχ. 10,869,971. Ἡ κατάστασις αὕτη, Κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ μᾶς ἀνησυχῇ, ὡς ἀνησύχει βεβαίως καὶ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ὡς ἀνησυχεῖ καὶ ὑμᾶς, καὶ διὰ τοῦτο εἶπον πρὸ ὀλίγου, ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ προβῶμεν εἰς ἀναθεώρησιν νέαν τῶν δαπανῶν ἡμῶν, ν’ ἀπαλείψωμεν δὲ πᾶσαν τοιαύτην, ἡ ὁποία δὲν θὰ ἦτο ἀμέσως χρήσιμος, καὶ εἰς τοῦτο καταγίνεται ἤδη ἡ Κυβέρνησις· καταγίνεται εἰς τὴν σύνταξιν δηλώσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ ὑποβληθῶσιν εἴτε εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, εἴτε κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτοῦ· ἀλλ’ ἐθεώρησεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὤφειλε νὰ πράξῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας ζῶν θὰ ἔπραττεν ὑπὸ τὰς περιστάσεις τὰς σημερινάς, αἱ ὁποῖαι ἐκδηλοῦνται ἐκ τῶν ἀριθμῶν, οὓς ἐξέθηκα ὑμῖν· ὤφειλεν ἀμέσως νὰ ἀποβλέψῃ εἰς νέας οἰκονομίας, καὶ εἰς τοῦτο κατέγεινεν ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὸ ὀλιγοήμερον διάστημα, καθ’ ὃ διέπει τὰ κοινά. Κύριοι, πάντες βεβαίως γνωρίζετε, ὅτι τὸ μέγα βάραθρον, τὸ ὁποῖον ἀνοίγεται ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, εἶναι τὸ ἐκ τῶν συντάξεων. Κατὰ τὸ 1883 εἴχομεν συντάξεις πολιτικῶν ὑπαλλήλων δραχ. 3,872,223, κατὰ τὸ 1884 εἴχομεν δρ. 3,539,000, κατὰ τὸ 1896 δραχ. 5,120,000, κατὰ τὸ 1898 δρ. 5,694,000, κατὰ τὸ 1899 δρ. 5,930,000, κατὰ τὸ 1900 δρ. 6,103,000, κατὰ τὸ 1901 δρ. 6,256,000, κατὰ τὸ 1902 δρ. 6,265,000, καὶ κατὰ τὸ 1905 ἔχομεν δρ. 6,753,500. Ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐφαρμόζεται ὁ νόμος περὶ συντάξεων, καὶ κατὰ τὴν προϊοῦσαν αὔξησιν, ἣν ἐμφαίνουσιν οἱ ἀριθμοί, οὓς ἀνέγνωσα ὑμῖν, μετὰ δύο ἢ τρία ἔτη θέλομεν φθάσει εἰς τὰ 10,000,000. Δύνασθε νὰ ἀντλῆτε ὅσον θέλετε ἐκ τοῦ βαλλαντίου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, δύνασθε νὰ περικόπτητε καὶ ἐπὶ ζημίᾳ τῆς ὑπηρεσίας δαπάνας ἀναγεγραμμένας εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν· ποτὲ δὲν θὰ δυνηθῆτε δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου νὰ πληρώσητε τὸ βάραθρον, τὸ ὁποῖον ἀνοίγεται ἐκ τῆς προϊούσης αὐξήσεως τῶν συντάξεων καὶ τὸ βάραθρον τοῦτο καθ’ ἡμέραν καθίσταται μᾶλλον βαθὺ ἐκ τῆς διαρκοῦς μετακινήσεως τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, ἐκ τῆς ἀσταθείας τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, διότι ἀπολύονται ὑπάλληλοι κεκτημένοι τὰ ἔτη τῆς συντάξεως καὶ τὸ δικαίωμα τῆς συντάξεως, οὕτω δὲ διπλασιάζονται αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ Κράτους, διότι ἔχει ἕνα ὑπάλληλον ἐν ἐνεργείᾳ καὶ ἕτερον ἐν διαθεσιμότητι, συνταξιοῦχον, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιδιώξῃ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ὅταν εὐνοϊκαὶ περιστάσεις παρουσιασθῶσιν ὑπὲρ αὐτοῦ. Τοῦτο, Κύριοι, ὑποδηλοῖ καὶ τὴν θεραπείαν, πρὸς ἣν πρέπει ν’ ἀποβλέψωμεν, ἵνα σταματήσῃ τὸ κακόν. Βεβαίως δὲν δυνάμεθα πλέον, παραβιάζοντες κεκτημένα δικαιώματα, νὰ μειώσωμεν τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους ἀνέγνωσα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ νὰ ἐλαττώσωμεν ἀμέσως τὸ ποσὸν τῶν δραχ. 6,753,500, ὅπερ εἶναι ἀναγκαῖον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων, ἀλλὰ δυνάμεθα νὰ σταματήσωμεν τὸ κακὸν, καὶ σὺν τῷ χρόνῳ νὰ ἐνεργήσωμεν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ὑποχωρήσῃ τὸ κακὸν ἄνευ ἀδικημάτων. Καὶ ἡ θεραπεία, ἥτις σήμερον ἀμέσως ἐπιβάλλεται, εἶναι τὸ νὰ καταστήσωμεν ποιάν τινα μονιμότητα τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλω νομοσχέδιον «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν νόμων περὶ συντάξεων». Ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ αὐτοῦ ἀναγράφω ἀνακήρυξιν τῆς μονιμότητος τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων τῶν συμπληρωσάντων δεκαπενταετῆ ὑπηρεσίαν (ἐπιδοκιμασίαι ἐκ δεξιῶν), διότι φρονῶ, ὅτι ὑπάλληλοι διατελοῦντες ἐπὶ δεκαπέντε ἔτη ἐν τῇ δημοσίᾳ ὑπηρεσίᾳ καὶ τὴν πεῖραν τὴν ἀπαιτουμένην ἔχουσι καὶ τὴν ἱκανότητα, ἀλλὰ καὶ τὴν τιμιότητα ἀπέδειξαν, ἥτις πρέπει νὰ συνοδεύῃ αὐτοὺς κατὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων των, ἔχουσι δὲ μετὰ τὴν μακρὰν ὑπηρεσίαν τῶν 15 ἐτῶν δικαίωμα νὰ ζητήσωσι παρὰ τῆς Πολιτείας τὴν μονιμότητα αὐτῶν, καὶ τὴν μονιμότητα ταύτην ἀναγράφει ὡς πρῶτον ἄρθρον τὸ νομοσχέδιον «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν νόμων περὶ συντάξεων», τὸ ὁποῖον λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλήν. Αἱ λοιπαὶ διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου ἀποβλέπουσιν εἰς τὸ νὰ καταστήσωμεν ἀδύνατον τὴν καταδολίευσιν, τὴν μέχρι τοῦδε λαμβάνουσαν χώραν κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν διατάξεων τῶν περὶ συντάξεων νόμων. Καθημερινῶς δι’ ἑνὸς ἢ ἄλλου τρόπου βλέπομεν ἐπεκτεινομένην τὴν περίπτωσιν συντάξεων, καὶ ἐφθάσαμεν μέχρι τοῦ σημείου, ἐνῷ ὁ νόμος διαγράφει ῥητὴν διαδικασίαν ὡς πρὸς τὴν ἀπονομὴν τῶν συντάξεων, ἐνῷ ὁ νόμος ὁρίζει, ὅτι, ἵνα ἀπονεμηθῇ σύνταξις, δέον νὰ ἐκδοθῇ ἀπόφασις τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἐφθάσαμε μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε δι’ ἀποφάσεως τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου νὰ χορηγῶνται συντάξεις! Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον βλέπομεν καθ’ ἡμέραν τὸ ποσὸν τὸ ἀναγραφόμενον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων αὐξανόμενον ἀληθῶς καταπληκτικῶς. Ἀλλὰ, Κύριοι, δύναταί τις νὰ εἴπῃ σπουδαίως, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐπικερδεστέρα τοποθέτησις χρήματος, παρὰ ἡ κράτησις ἡ γινομένη εἰς τοὺς μισθοὺς τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων διὰ τὴν ἀπονομὴν τῶν συντάξεων. Ἐὰν ἀνακεφαλαιώσητε τὰ ὑφ’ ἑνὸς ἑκάστου τῶν συνταξιούχων καταβληθέντα, θὰ φθάσητε εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι οὔτε τὸ ἥμισυ ἐκ τῆς ἀπονεμομένης ἑνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν συντάξεως ἔπρεπε νὰ λάβῃ ἕκαστος αὐτῶν. Ἀρχικῶς — καὶ πάντες γνωρίζετε τὴν ἱστορίαν τῶν συντάξεων — τὸ ταμεῖον αὐτὸ ἀπετέλει ἰδίαν ὑπηρεσίαν, ἦτο ἐντελῶς κεχωρισμένον ἀπὸ τὸ ταμεῖον τοῦ Κράτους· ἀλλ’ ἦλθεν ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν, λόγῳ τοῦ ἐλαττώματος, τὸ ὁποῖον ὑπέδειξα πρὸ ὀλίγου, τὸ ταμεῖον εὑρέθη εἰς τελείαν ἀνεπάρκειαν πρὸς πληρωμὴν τῶν συντάξεων, καὶ τότε τὸ Κράτος γενναιοφρόνως ἀνέλαβεν αὐτὸ τὴν πληρωμὴν τῶν συντάξεων. Σήμερον αἱ κρατήσεις ἐπὶ τῶν μισθῶν διὰ τὰς συντάξεις εἶναι 7½%. Ἐὰν, Κύριοι, δὲν θέλητε μετ’ ὀλίγον νὰ σκεφθῶμεν περὶ περιορισμοῦ τῶν συντάξεων, ἀναγκαίως πρέπει ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου θέλομεν καταστῆ ἐπαρκεῖς εἰς τὴν ἀπονομὴν αὐτῶν. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῇ τελευταίᾳ διατάξει τοῦ εἰσαγομένου νομοσχεδίου προβάλλω πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν πρότασιν, ὅπως αἱ κρατήσεις ἀπὸ 7½% ἀναβιβασθῶσιν εἰς 9%· πρόκειται δηλαδὴ ἐπὶ 100 δραχμῶν νὰ κρατῶνται ἀπὸ τὸν ὑπάλληλον προσθέτως 1 δραχμὴ καὶ 50 λεπτά. Ἐκ τῆς κρατήσεως ταύτης θὰ ἔχωμεν ἀμέσως ποσὸν 280,000 δραχμῶν· ἐὰν δ’ αἱ προβλέψεις μου πραγματοποιηθῶσιν ἐκ τοῦ ὅλου μηχανισμοῦ καὶ τῶν ἄλλων διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, αὐτὸ καὶ μόνον τὸ νομοσχέδιον, μεταβαλλόμενον εἰς νόμον, θὰ ἀποφέρῃ ἐτησίως πλέον τῶν 500,000 δραχμῶν. Ἕτερον νομοσχέδιον ἀποβλέπει εἰς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν χορηγοῦνται ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν ἄδειαι ἀπουσίας εἰς τοὺς ὑπ’ αὐτοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους. Πάντες, Κύριοι, γνωρίζομεν, πόσον εὔκολος εἶναι ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου βεβαιοῦται μία ἀσθένεια ἀνύπαρκτος, ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ δὲ ταύτῃ παρατείνονται ἐπ’ ἄπειρον αἱ ἄδειαι ἀπουσίας τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων. Ταῦτα βεβαίως δὲν ἀποτελοῦσι δικαιώματα· ταῦτα ἀποτελοῦσι κατάχρησιν, καὶ τὴν κατάχρησιν ταύτην, καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται ἴσως ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὸ νὰ ζητήσωμεν παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νέας θυσίας, ἔχομεν καθῆκον νὰ καταστείλωμεν. Πρὸς καταστολὴν τῆς καταχρήσεως ταύτης ὑποβάλλω νομοσχέδιον, δυνάμει τοῦ ὁποίου οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι οἱ κωλυόμενοι ἕνεκα ἀσθενείας, πιστοποιουμένης κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε τοὐλάχιστον ἡ πιστοποίησις ν’ ἀποβαίνῃ ἀκριβὴς, δύνανται νὰ λάβωσιν ἄδειαν ἀπουσίας μέχρι τριῶν μηνῶν, ἐξ ὧν μόνον διὰ τὸν πρῶτον μῆνα θὰ λαμβάνωσιν ὁλόκληρον τὸν μισθόν των, διὰ δὲ τοὺς λοιποὺς δύο μόνον τὸ ἥμισυ αὐτοῦ. Ἐντεῦθεν μεγάλη θὰ προκύψῃ οἰκονομία. Νῦν καταγίνεται ἡ ἁρμοδία ὑπηρεσία πρὸς περισυλλογὴν τῶν στοιχείων, δι’ ὧν θὰ καθορισθῇ τὸ ποσὸν τῶν οἰκονομιῶν. Συνιστῶ δὲ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ εἰς τὴν καταστολὴν τῶν καταχρήσεων καὶ καταδολιεύσεων τοῦ νόμου. Διότι εἶναι ἐλεύθερος ὁ ὑπάλληλος νὰ λάβῃ ἄδειαν,—ὁ νόμος μάλιστα τῷ χορηγεῖ τὸ δικαίωμα ἀδείας, —ἀλλὰ παρατεινομένης ταύτης ἐπ’ ἄπειρον δι’ ἀνανεώσεως τῆς ἀδείας ἀπουσίας ἐκ τῆς ὑπηρεσίας, δὲν δικαιοῦται νὰ λαμβάνῃ ὁλόκληρον τὸν μισθόν, ὅπως κατορθοῦται νὰ γίνηται διὰ τοῦ Διατάγματος ἐκείνου, ὅπερ ἐκδίδεται ἐπὶ τῇ βάσει πιστοποιητικῶν, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ πλεῖστον βεβαιοῦσι νόσον οὐχὶ πραγματικήν. Κύριοι, εἶμαι ἠναγκασμένος, λόγῳ ἐπείγοντος, νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἕτερον νομοσχέδιον, νομοσχέδιον ἀφορῶν εἰς τὴν ἐν μέρει τροποποίησιν τοῦ νόμου περὶ λαχείου τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου. Λέγω λόγῳ ἐπείγοντος, διότι πρέπει, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἤθελε τὸ ἐγκρίνει, νὰ παρασκευασθῶσι τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ λειτουργήσῃ τὸ νέον νομοθέτημα, καθόσον πρέπει νὰ ἐκτυπωθῶσι τὰ γραμμάτια τὰ νέα. Μέχρι τοῦδε ἔχομεν δύο λαχεῖα, ἀποβλέποντα καὶ τὰ δύο εἰς ἐθνικοὺς σκοπούς· ἔχομεν τὸ λαχεῖον τῶν Ἀρχαιοτήτων καὶ τὸ λαχεῖον τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου. Ἀναγκαίως ἐπέρχεται ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τῶν δύο τούτων λαχείων. Διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου συγχωνεύονται τὰ δύο λαχεῖα εἰς ἓν καὶ μόνον, τὸ ὁποῖον θ’ ἀποκαλῆται Λαχεῖον τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου καὶ τῶν Ἀρχαιοτήτων· ἐξ αὐτοῦ δὲ τοῦ λαχείου θ’ ἀποδίδηται εἰς τὴν Ἀρχαιολογικὴν Ἑταιρείαν τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον αὕτη ἀπολαμβάνει διὰ τοῦ μέχρι τοῦδε λειτουργοῦντος λαχείου τῶν ἀρχαιοτήτων. Ἑτέρα τροποποίησις τοῦ ὑφισταμένου νόμου εἶναι, ὅτι τὰ γραμμάτια τοῦ λαχείου δύνανται νὰ διαιρεθῶσιν εἰς τμήματα δι’ ἑκάστην κλήρωσιν· δηλαδὴ ἀναπληροῦται ἔλλειψις, ἥτις εἶχε παρατηρηθῆ κατὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ ψηφισθέντος λαχείου, καὶ ἐντεῦθεν ἡ ἐκποίησις τῶν γραμματίων θὰ ἦναι εὐκολωτέρα. Καθ’ ἑτέραν διάταξιν τοῦ νομοσχεδίου, εἰς τὰς ταμιακὰς, τὰς προξενικὰς καὶ ἄλλας ἀρχὰς, εἰς ἃς δύναται νὰ ἀνατεθῇ ἡ πώλησις γραμματίων διὰ Βασ. Διατάγματος, παρέχεται ἀποζημίωσις 5%. Καταθέτω τὰ νομοσχέδια ταῦτα εἰς τὸ Προεδρεῖον, καὶ παρακαλῶ νὰ τυπωθῶσι, διανεμηθῶσι καὶ ἀναγραφῶσιν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει. Ὑφίσταται, Κύριοι, ἔτι ἐκκρεμὲς ἕν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ δικαίως τὸ πλεῖστον τῆς Πελοποννήσου, τὸ ζήτημα τὸ σταφιδικόν. Τὸ ζήτημα τὸ σταφιδικὸν ἀπασχολεῖ ἀπὸ δεκαετίας ἤδη διαρκῶς τὴν Βουλήν, σήμερον δ’ εὑρίσκεται εἰς τὸ σημεῖον τὸ πλέον ὀξύ, διότι πάντα ἐκεῖνα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν ἐκ τοῦ προχείρου, ἀπεδείχθησαν ἀνεπαρκῆ, ἵνα ἀποσοβήσωσι τὴν κρίσιν τὴν σταφιδικήν. Ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ κατὰ τοσοῦτο μᾶλλον, καθ’ ὅσον εἶναι ἀναγεγραμμένον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νομοσχέδιον περὶ καταβολῆς τοῦ φόρου τῆς σταφίδος εἰς χρῆμα, δηλαδὴ περὶ ἐπαναφορᾶς τοῦ πρὸ τοῦ 1904 καθεστῶτος. Ἔχουσα δὲ ἡ Κυβέρνησις τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀναγκαίως ἔπρεπε ν’ ἀποβλέψῃ εἰς τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους εὕρηται σήμερον ἡ σταφιδικὴ ἰδιοκτησία καὶ τὸ σταφιδικὸν ἐμπόριον. Καὶ ἀληθῶς μετὰ δέους ἀπέβλεψεν ἡ Κυβέρνησις πρὸς τὰς δυσχερείας, πρὸς ἃς παλαίει σήμερον ὁλόκληρος ἡ σταφιδοπαραγωγὴ καὶ ὁλόκληρον τὸ σταφιδικὸν ἐμπόριον. Διάφορα προεβλήθησαν μέτρα πρὸς ἀποσόβησιν τῆς κρίσεως, μεταξὺ δὲ ἄλλων εἶναι καὶ ἡ γνωστὴ πρότασις τῆς Τραπέζης Ἀθηνῶν περὶ ἑνιαίας διαχειρίσεως τῆς σταφίδος. Ἡ πρότασις αὕτη εἶχεν ὑποβληθῆ ἤδη εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ἀλλὰ κατόπιν ἐγένοντο τοιαῦται τροποποιήσεις, ὥστε κατέστη ἀναγκαία ἡ ἐκ νέου ἐκτύπωσις τοῦ σχεδίου τῆς συμβάσεως, καὶ οὕτως ὑπεβλήθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀμέσως μετὰ τὴν ὑποβολὴν ἐσκέφθην ὅτι, προκειμένου περὶ ζητήματος ἀφορῶντος εἰς τὰ συμφέροντα ὅλων τῶν σταφιδικῶν πληθυσμῶν, ἥ τε Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ δὲν ἠδύναντο αὐθαιρέτως νὰ προβῶσιν εἰς ἀποδοχὴν τῆς προτάσεως, καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησα παρὰ τῆς ὑποβαλούσης τὴν πρότασιν Τραπέζης Ἀθηνῶν νὰ δημοσιεύσῃ τὸ κείμενον τοῦ σχεδίου τῆς συμβάσεως, τὸ ὁποῖον πάντες θ’ ἀνεγνώσατε, δημοσιευθὲν εἰς τὰς ἐφημερίδας. Ἀμέσως δὲ μετὰ τὴν δημοσίευσιν τῆς συμβάσεως ἐκάλεσα ἐπιτροπήν, συγκροτηθεῖσαν ἐκ πλείστων συναδέλφων καὶ ἐκ συναδέλφων τῶν πλείστων ἐνδιαφερομένων ἐπαρχιῶν. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη συνῆλθε καὶ ἐξέλεξεν ἐπιτροπὴν εἰσηγητικήν, μετὰ τῆς ὁποίας ἐπεξειργάσθην ἐντὸς τεσσάρων ἡμερῶν ὁλόκληρον τὸ κείμενον τῆς συμβάσεως. Αἱ μεταρρυθμίσεις αἱ ἐπενεχθεῖσαι ἐπὶ τῆς συμβάσεως ταύτης εἶναι σπουδαῖαι, καὶ ἀφορῶσιν εἰς τὰ ζητήματα τὰ μᾶλλον σοβαρά. Ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ ὑποβαλοῦσα τὰς προτάσεις Τράπεζα τῶν Ἀθηνῶν θέλει παραδεχθῆ τὰς πλείστας τῶν γενομένων μεταρρυθμίσεων, διότι αἱ πλεῖσται τούτων ἐπιβάλλονται ἐκ τῶν παρατηρήσεων, αἵτινες ἐγένοντο· ἐκεῖναι δὲ, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐντελῶς δευτερεύουσαι, βεβαίως δὲν δύνανται νὰ παροραθῶσι, διότι δι’ αὐτῶν συμπληροῦται τὸ ὅλον οἰκοδόμημα. Διὰ τῶν μεταρρυθμίσεων τούτων χορηγεῖται πᾶσα ἀσφάλεια εἰς τὴν Ἑταιρείαν τὴν συσταθησομένην, ἀλλὰ χορηγεῖται καὶ πᾶσα ἀσφάλεια ὑπὲρ τῶν σταφιδικῶν πληθυσμῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχωσι μίαν περιπλέον ἐγγύησιν, τὴν συμμετοχὴν τοῦ Κράτους εἰς τὴν διοίκησιν τῆς Ἑταιρείας καὶ ἑπομένως εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν συμφερόντων αὐτῶν. Ἡ Τράπεζα τῶν Ἀθηνῶν δὲν εὑρίσκεται εἰς θέσιν, ὅπως ἀμέσως ἀπαντήσῃ εἰς τὰς ἐπενεχθείσας μεταρρυθμίσεις, διότι ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῶν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ κεφαλαιούχων, οἵτινες μετέσχον τῆς ἐπιχειρήσεως· ὑποθέτω δὲ, ὅτι ἐντὸς τῆς σήμερον ἢ ἐντὸς τῆς αὔριον θὰ ἔχῃ τὰς ἀπαντήσεις τὰς ἀναμενομένας, ὅτε θὰ ἦμαι εἰς θέσιν ν’ ἀνακοινώσω τὴν ὁριστικὴν πλέον τροπὴν τῆς ὑποθέσεως. Ταῦτα εἶχον, Κύριοι, ν’ ἀνακοινώσω ὑμῖν. Παρακαλῶ δὲ νὰ προβῶμεν ἀμέσως ἐπὶ τὰ ἔργα ἡμῶν. Θὰ παρακαλέσω δὲ καὶ τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ νὰ συνέλθῃ καὶ περατώσῃ τὸ ἔργον αὐτῆς, ὑποβάλλουσα τὴν ἔκθεσίν της ἐπ’ αὐτοῦ. Διότι, κύριοι Βουλευταί, μὴ λησμονῶμεν, ὅτι ἐπὶ τῶν δακτύλων μετροῦνται αἱ ὑπόλοιποι συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τίς ποτε, ὅτι θὰ δυνηθῶσιν οἱ κύριοι Βουλευταὶ νὰ παραμείνωσιν ἐνταῦθα πέραν τῶν δέκα ἡμερῶν, ἐντὸς δὲ τοῦ διαστήματος τούτου πρέπει νὰ ἐπιτελέσωμεν τὰ ἔργα ἡμῶν. Καὶ μὴ λησμονῶμεν, Κύριοι, ὅτι μέχρι τοῦδε εἶναι ἀκεραία ἡ ἡμερησία διάταξις, ὅπως εἶχε, διότι ἐκτὸς τριῶν νομοσχεδίων οὐδὲν ἕτερον ἔχει ψηφισθῆ, ἔχομεν δὲ ἀνάγκην τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων, ἄνευ τῶν ὁποίων ὁ Προϋπολογισμὸς δὲν δύναται νὰ σταθῇ εἰς τοὺς πόδας του, ἔχομεν ἀνάγκην τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων, ἐκ τῶν ὁποίων προσδοκῶμεν τὰς οἰκονομίας, ἃς ἐπαγγέλλεται τὸ πρόγραμμα ἡμῶν. Θὰ παρέλειπον, Κύριοι, καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλει εἰς πάντας ἡμᾶς ἡ δικαία ἐκτίμησις πρὸς τὸν ἀείμνηστον ἡγέτην τοῦ κόμματος καὶ Πρωθυπουργὸν, ἂν δὲν προέβαινον εἰς τὴν ἄμεσον ὑποβολὴν νομοσχεδίου, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ ἀπορφανισθεῖσα οἰκογένεια τοῦ Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη θὰ δυνηθῇ νὰ ἀποζήσῃ. Ἰδίαν οἰκογένειαν δὲν εἶχεν, ἀλλ’ εἶχε τὴν οἰκογένειαν τοῦ ἀδελφοῦ του, ἥτις μόλις ἠδύνατο νὰ συντηρηθῇ ἐκ τῆς γλίσχρας συντάξεως, ἣν ἀπέκτησε μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς οἰκογενείας, συνετηρεῖτο δὲ πραγματικῶς ἐκ τῆς συντάξεως ἢ ἐκ τοῦ μισθοῦ τοῦ Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη. Φρονῶ ὅτι ἀνταποκρίνομαι εἰς τὴν ἀξίωσιν ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς, ὑποβάλλων τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Τὸ νομοσχέδιον ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Νομοσχέδιον περὶ χορηγήσεως συντάξεως εἰς τὰς ἀνεψιὰς τοῦ Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη. Ἄρθρον μόνον. Εἰς τὰς δεσποινίδας Ἑλένην καὶ Εὐφροσύνην Νικολάου Δηλιγιάννη χορηγεῖται ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου μηνιαία σύνταξις ἐκ δραχμῶν τριακοσίων ἰσοβίως εἰς ἑκατέραν. Ἡ σύνταξις αὕτη προστίθεται εἰς τὴν σύνταξιν, ἣν λαμβάνουσι, κατὰ τοὺς περὶ συντάξεων νόμους, ὡς ὀρφαναὶ θυγατέρες συνταξιούχου.»

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὑποβληθέντα νομοσχέδια: 1) περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ συντάξεων νόμων, 2) περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 31 τοῦ νόμου ΣΙΒʹ τοῦ 1852 περὶ διοικήσεως τῶν δημοσίων ἐσόδων καὶ ἐξόδων καὶ περὶ δημοσίου λογιστικοῦ τοῦ Κράτους, 3) περὶ συγχωνεύσεως τοῦ λαχείου τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας καὶ τοῦ λαχείου ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ στόλου τῆς Ἑλλάδος, καὶ 4) περὶ ἀπονομῆς συντάξεως εἰς τὰς ἀνεψιὰς τοῦ Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῇ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 251–254). Ὁ κύριος Λιμπρίτης ἔχει τὸν λόγον.

§5Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον πρὶν ἢ εἰσέλθῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ εἰς τὴν συζήτησιν τῶν νομοσχεδίων τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν αὐτῇ, καθ’ ἣν τάξιν βεβαίως ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς ἔκριναν ἀναγκαῖον νὰ συντάξωσιν αὐτήν, διὰ νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, ὅπως μειώσω τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἐνεποίησαν εἰς πάντας ἡμᾶς οἱ λόγοι τοῦ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ καὶ ἄρτι προχειρισθέντος εἰς Πρωθυπουργόν. Εἶμαι ὑποχρεωμένος, Κύριοι, νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς ἐννοίας τῶν λόγων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἡ ἡμερησία διάταξις εἶναι ὁ καθρέπτης τῆς πολιτικῆς τῆς μακρᾶς τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη. Μέτρα ὑποβληθέντα προχείρως, ἵνα κλείσωσιν ὀπὰς καὶ θεραπεύσωσιν ἀνάγκας, ἃς ἦτο ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη νὰ σπεύσῃ νὰ θεραπεύσῃ, δὲν ἀποτελοῦσι τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρός. Ἡμεῖς, Κύριοι, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ εἰκοσκετίας — δι’ ἐμὲ ὁμιλῶ — καὶ ἄλλοι ἀπὸ μακροτέρου χρόνου, παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς εἴχομεν ταχθῆ, οὐδέποτε θέλομεν θεωρήσει τὰ πράγραμμα τοῦτο ὡς τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρός. Ἔπεσεν ἀληθῶς ἡ γηραιὰ δρῦς, ἔπεσεν ἀποκοπεῖσα ὑπὸ κακούργου χειρός. Τί παράδοξον, Κύριοι, ἂν ἐκ τῆς δρυὸς ταύτης ξυλευομένης σχηματίζονται Κυβερνήσεις; Ἀλλ’ ἡ δρῦς ἔπεσεν, ἡμεῖς δὲ, οἵτινες ἔχομεν ἀναρτήσει τὰ θυλάκια ἡμῶν μὲ τὰς πτωχὰς ἰδέας, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ περισυλλέξωμεν ταύτας καὶ χωρισθῶμεν ἀπὸ ἐκείνους, οἵτινες κατ’ ἄλλον τρόπον ἀντιλαμβάνονται τοῦ μεγάλου ἀνδρὸς τὰς γνώμας. Ὁ ἀνὴρ ἔπεσε. Τὸ κενὸν, ὅπερ ἐσχηματίσθη ἐπὶ τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς ἀπὸ τῆς στερήσεως αὐτοῦ, τὸ κενὸν αὐτὸ δὲν θέλει βεβαίως θεραπευθῆ δι’ ὀλίγων ὀψιγενῶν προσχωρήσεων εἰς ἰδέας, ἃς ἀπὸ μακροῦ χρόνου ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἐπολέμησεν, ἀντιμέτωπος εὑρεθεὶς σχεδὸν πάντοτε ἐν τῇ Βουλῇ. Ἐὰν δέ ποτε εὑρέθη παρὰ τὸ πλευρὸν ἐκείνου, εὑρέθη λόγῳ ἐκλογικῶν περιστάσεων, οὐδέποτε δὲ λόγῳ πολιτικῶν φρονημάτων. Εἶναι ἀληθῶς κύριοι Βουλευταὶ, στιγμαί, κατὰ τὰς ὁποίας βλέπετε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀναφωνοῦντα ἀπὸ τῶν ἑδρῶν τῆς αἰθούσης ταύτης, καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ Βασιλεὺς, κηρύσσων τὴν ἔναρξιν Βουλευτικῆς Συνόδου, ἐξεφώνει ἐνώπιον ὑμῶν λόγον, ἐγκρίνων τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, ἀναφωνοῦντα, λέγω, «ζήτω τὸ Σύνταγμα»· ἀλλὰ καθόλου δύσκολον, αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ συμπτύξῃ τὰς ἰδέας ταύτας καὶ νὰ ἀναπτύξῃ ἄλλας. Εἶμαι ὑποχρεωμένος, Κύριοι, νὰ μὴ θρηνήσω ἐγὼ ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου, διότι τὸν ἄνδρα ἐθρήνησεν ἡ Ἑλλὰς ἅπασα, θέλει δὲ θρηνήσει καὶ αὐτὴ ἡ ἱστορία. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἡμεῖς σήμερον ἐντεῦθεν νὰ τὸν κρίνωμεν, διότι ἡ μὲν τῶν ἰδεῶν ἀντίθεσις εἶναι πρόσφατος καὶ εἰς δυσχερείας θέλει ἐμβάλει καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἤθελον τὸν κρίνει, τὰ δὲ συμφέροντα εἶναι ἀκόμη προσφατώτερα, καὶ ἐπηρεασμοὶ θέλουσιν ἐπέλθει εἰς τοὺς λόγους αὐτῶν. Ἂς ἀφήσωμεν λοιπὸν τὴν ἱστορίαν νὰ λαλήσῃ διὰ μακρῶν, ὅταν θὰ λαλήσῃ διὰ τὴν δευτέραν περίοδον τοῦ συνταγματικοῦ βίου τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ν’ ἀφηγηθῶ ἡμῖν γεγονότα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ γνωρίζῃ ἡ Βουλὴ, ἅτε σχετιζόμενα πρὸς τὴν ἐξέλιξιν πολιτειακῶν ὑποθέσεων τὰ μέγιστα ἐνδιαφερουσῶν τὴν Πολιτείαν ἡμῶν. Δὲν εἶχε παρέλθει πολλὴ ὥρα ἀπὸ τοῦ θανάτου τοῦ Δηλιγιάννη, καὶ ὁ κύριος Ρώμας ἐκάλει ἐν ἰδιαιτέρᾳ αἰθούσῃ τοῦ Βουλευτηρίου τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν πλειονοψηφίαν, ἵνα τοῖς ἀναγγείλῃ, ὅτι ἐπιθυμία τοῦ Βασιλέως ἦτο, τὸ κόμμα ἐκεῖνο νὰ μείνῃ συμπαγὲς, ὅπως ὑποδείξῃ τὸν μέλλοντα νὰ διευθύνῃ τὴν πορείαν του, ἵνα καὶ ὁ Βασιλεὺς ἔχῃ ἀπέναντί του πλειονοψηφίαν δυναμένην νὰ συνεχίσῃ τὸ ἔργον τοῦ μεταστάντος, ὅπερ ἡ Α. Μ. ἐνέκρινε. Τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὑφ’ ἑνὸς αἰσθήματος κατελήφθην, καὶ τὸ αἴσθημα ἐκεῖνο ἦτο ἡ βαθεῖα εὐγνωμοσύνη, ἣν ᾐσθανόμην πρὸς τὴν Α. Μεγαλειότητα ἐπὶ τῇ εὐμενεῖ κρίσει, ἣν ἐξεδήλου διὰ τοῦ διαβήματος τούτου πρὸς τὸ κόμμα ἐκεῖνο, καὶ πρὸς τὰς ὑπηρεσίας, ἃς τοῦτο εἶχε προσφέρει εἰς τὴν πατρίδα. Ἦτο μία ἀναγνώρισις ὑψηλὴ, ἀναγνώρισις κολακεύουσα ἐκείνους, οἵτινες, ἀπὸ μακροῦ χρόνου τεταγμένοι ἐν τῷ ἐθνικῷ κόμματι, ἐτιμῶντο τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Ἔσπευσα νὰ ἐκφράσω τὴν εὐγνωμοσύνην μου, καὶ πρῶτος ἐζήτησα τὸν λόγον, καίτοι τοῦτο δὲν ἦτο βεβαίως μεγάλης δεξιότητος ἔργον. Μετὰ δὲ τοῦτο ἐνόμισα ὅτι ἤθελον ἀνταποκριθῆ εἰς τὴν ἔκφρασιν τῆς εὐγνωμοσύνης ταύτης ἐπαρκέστερον, ἂν ὑπεδείκνυον καὶ λύσιν τείνουσαν εἰς πραγμάτωσιν τῆς ἐπιθυμίας τοῦ Βασιλέως. Καὶ τί ἐσκέφθην, Κύριοι; Τί φυσικώτερον; Ποῖοι ἦσαν οἱ ἐγγύτερον τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς ἱστάμενοι, οἱ γινώσκοντες τὰς ἰδέας του, οἱ ἐργασθέντες καὶ πρὸ παντὸς οἱ συμπράξαντες εἰς τὸν καταρτισμὸν καὶ τὴν ὑποβολὴν τῶν νομοσχεδίων, ὧν τὸν κατάλογον ἐπιδεικνύων ὑμῖν ὁ νῦν κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγεν «ἰδοὺ πρόγραμμα συντελεστικόν»; Τὸ πρόγραμμα τοῦτο, ὅπερ ἐπεδείκνυεν ἡμῖν ταύτην τὴν στιγμὴν, ὑπὸ τίνος συνετάχθη; Συνετάχθη ὑπὸ τῶν Ὑπουργῶν τοῦ ἀειμνήστου ἐκείνου ἀνδρὸς; Ὁ κ. Μαυρομιχάλης, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴς, βεβαίως δὲν ὑπέβαλε νομοσχέδια εἰς τὴν Βουλὴν, δυνάμενα νὰ χαρακτηρίσωσι τὴν πρόνοιαν, τὴν ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ μέριμναν τοῦ μεταστάντος, ἀλλ’ ὡς μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου συνέπραξεν εἰς τὸν καταρτισμὸν τῶν νομοσχεδίων. Ἐν τούτοις ὁ κύριος Ρώμας ἔκρινε δέον νὰ εἴπῃ τότε, ὅτι «ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐκφράζει ὁ κ. Λιμπρίτης, εἶναι ἀτομική του γνώμη». Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι πάλιν συνεσχέθην ὑπὸ δέους, δέους τῆς ἀγνοίας τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ μία ἐγεννήθη ἐν τῷ νῷ μου γνώμη ἀμέσως: «ἄπελθε ἐντεῦθεν, καὶ ὕπαγε εἰς τὸν οἶκόν σου· ἄφησε ἄλλους νὰ διαπληκτίζωνται περὶ τὰ χαρτοφυλάκια καὶ περὶ τὴν κληρονομίαν· σὺ ὕπαγε εἰς τὴν οἰκίαν σου.» Καὶ οὕτω, Κύριοι, ἀπῆλθον εἰς τὴν οἰκίαν μου, συναποκομίζων κἄτι τι εὐάρεστον. (Ἐνταῦθα ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς κ. Ρώμας παραχωρεῖ τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου εἰς τὸν ἀντιπρόεδρον κύριον Ι. Καλούτσην). Δὲν γνωρίζω ἐκ τῆς λεγομένης κατὰ τοὺς σχολαστικοὺς λογικῆς, τί εἶναι γνώμη μὴ ἀτομικὴ, διότι πᾶν ἄτομον λαλοῦν δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἐκφέρῃ γνώμας ἰδίας, ἐὰν δὲ αἱ γνῶμαι αὗται γείνωσιν ἀσπασταὶ, τότε εἶναι γνῶμαι κοιναί. Διὰ τοῦτο, ἐφ’ ὅσον τις λαλεῖ τὸ πρῶτον, πάντοτε ἀτομικήν του γνώμην ἐκθέτει, ὅσον μέγας καὶ ἂν ᾖναι, ὅσον ὑψηλὰ καὶ ἂν ἵσταται. Οὕτω χαρακτηρίσας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς τὰς γνώμας μου ὡς ἀτομικὰς, ἀπέβλεπεν ἆρά γε εἰς ἄλλας περιστάσεις, ἀντικειμένας πρὸς τὴν γνώμην, ἣν ἐγὼ ἐξήνεγκον, καὶ συνεπείᾳ τῆς ἀντιθέσεως τῶν περιστάσεων ἐκείνων τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἐξήνεγκον, εὕρισκεν ἀνάρμοστον, ἢ ἀσύμφορον, διὰ νὰ ἦμαι ἀκριβέστερος; Περὶ ἑνὸς πράγματος δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλήν, ὅτι αἰσθάνομαι εὐγνωμοσύνην σήμερον πρὸς τὸν κύριον Ρώμαν, διότι ἀφῆκεν εἰς ἐμὲ ἀκέραιον τὸ συναίσθημα τῆς εὐγνωμοσύνης πρὸς τὴν Α. Μεγαλειότητα, ἐκράτησε δὲ διὰ λογαριασμόν του τὸ χάος, ὅπερ ἐγεννήθη ἐκ τῆς ἀπορρίψεως τῆς ἰδέας μου. Ἦτο δὲ ἰδέα μου, ποία, κύριοι Βουλευταί; ὅτι ἐκεῖνοι οἱ Ὑπουργοί, οἱ ἀποτελοῦντες μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἦσαν ἀπαραίτητοι νὰ συνεχίσωσι τὸ ἔργον τοῦ ἀειμνήστου καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει. Πῶς ἦτο δυνατὸν οἱοσδήποτε ἄλλος, μὴ συνεργασθεὶς μετ’ αὐτοῦ, πῶς ἦτο δυνατὸν, ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ, ἐν τῇ τελευταίᾳ ταύτῃ στιγμῇ, νὰ ἐνστερνισθῇ πάσας τὰς ἰδέας, ἃς περιεῖχον τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα; Καὶ ἀκόμη, Κύριοι, εὑρίσκω ἓν ἀδίκημα, γινόμενον πρὸς τὸν μεταστάντα, ὅτε ὡς πρόγραμμα αὐτοῦ παρουσιάζεται ἡ ἡμερησία διάταξις. Λέγω ταύτην τὴν στιγμὴν, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι ἦσαν διαπεπιστευμένοι ἀκόμη καὶ ἄλλας γνώμας, γνώμας εὐρυτέρας περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἔργου, διότι τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια ἕνα μόνον σκοπὸν εἶχον, τὴν ἐξοικονόμησιν περιστάσεων τῆς ἀπολύτως ἐπειγούσης ἀνάγκης. Διὰ τοῦτο εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ παρακαλέσω τοὺς ἀξιοτίμους κυρίους Σκουζὲν, Γουναράκην καὶ Καραπάνον νὰ μᾶς εἴπωσι, ποῖοι τάχα λόγοι ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσιν αὐτῶν πρὸς τὸν νῦν κ. Πρωθυπουργὸν προέκυψαν, ὥστε νὰ μὴ δύνανται οἱ ἀξιότιμοι οὗτοι συνάδελφοι νὰ παραμείνωσιν ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ. Ἐκτὸς ἐὰν ἐγὼ πλανῶμαι, ἀλλὰ καὶ ὁ τύπος ἔγραψε, καὶ παρά τινος τῶν πρώην Ὑπουργῶν ἔμαθον, ὅτι ἐζητήθη ἡ συνδρομὴ αὐτῶν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Ράλλη. Τοῦτο εἶναι σημαντικόν· διότι, ἂν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ὁ κ. Ράλλης εὑρέθη ἐν διαφωνίᾳ πρὸς αὐτοὺς τούτους τοὺς συντάκτας τῶν ὑποβληθέντων νομοσχεδίων, μὰ τὴν ἀλήθειαν δὲν βλέπω, ποία δύναμις ἔδωκεν εἰς αὐτὸν τὸ σθένος, τὸ μὲν νὰ ἀποκρούῃ, τὸ δὲ νὰ δέχηται τὰ ἔργα αὐτῶν. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ διαπραγμάτευσις τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις ἐσχηματίσθη, Κύριοι, καὶ σήμερον προσέρχεται ἐνώπιον ἡμῶν μετὰ τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον ἠκούσατε. Ἁδρομερῶς τὰ πράγματα ἐξετάζων, μὴ ἔχων τὴν ἱκανότητα νὰ τὰ κρίνω λεπτομερῶς, κρίνω ὅτι θὰ ἦτο πολὺ περισσότερον ἐν τάξει ἡ Κυβέρνησις τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος, ἡ ἐπὶ δεκαήμερον μὴ προσελθοῦσα ἐνώπιον ἡμῶν καὶ ζητήσασα τὴν συνδρομὴν τῆς Α. Μεγαλειότητος, ἵνα διακόψῃ τὰς ἐργασίας ἡμῶν, ἐνῷ εἴθισται, παρούσης καὶ συνεδριαζούσης τῆς Βουλῆς, ἡ διακοπὴ αὕτη νὰ ζητῆται παρὰ τῆς Βουλῆς, θὰ ἦτο, λέγω, πολὺ περισσότερον ἐν τάξει ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν τὸ τελευταῖον τοῦτο ἔπραττε. Δὲν γνωρίζω τὴν βαρύτητα τῆς τοιαύτης παραλείψεως· ἤθελον ὅμως νὰ μάθω, ἂν δὲν ἦτο ἐπιβεβλημένον τοῦτο εἰς τὸν κ. Ράλλην, τὸν οὐδέποτε συμπράξαντα μετὰ τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος, διότι αἱ πρωθυπουργίαι αὐτοῦ καί τις ὑπουργία μὲν, ἀλλ’ ἔχουσα σημασίαν μείζονα ἁπλῆς ὑπουργίας, ἄλλα διδάσκουσιν ἡμᾶς. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι κατὰ τὸ 1893, ὅτε ἐπέκειτο ἡ ἕνεκα οἰκονομικῶν ἡμῶν δυσχερειῶν ἀναστολὴ τῆς πληρωμῆς τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων, ἐν ἐκείνῃ τῇ στιγμῇ ὡς ἀπὸ μηχανῆς Θεὸς παρουσιάσθη ὁ ἀείμνηστος Σωτηρόπουλος μετὰ τοῦ κ. Ράλλη σχηματίζοντες Κυβέρνησιν καὶ ἐπαγγελθέντες, ὅτι αὐτοὶ κατέχουσι τὸ μυστήριον, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελε κατασταθῆ δυνατὸν νὰ μὴ πληρώσωμεν τὰ χρέη μας. Δὲν ἠδύνατο βεβαίως νὰ θεωρηθῇ πληρωμὴ ἡ βεβαίωσις ἐπὶ ἁπλοῦ χάρτου τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς εἴχομεν. Οἱ Εὐρωπαῖοι ἐζήτουν τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑποχρεώσεών μας εἰς χρῆμα, καὶ δὲν ἐπείθοντο εἰς τὰ σημειώματα τὰ ἰδικά μας· ἤθελον τὸ χρῆμα αὐτῶν, διὰ νὰ καλύψωσιν ἄλλας ἀνάγκας, ἄλλους ὑπολογισμοὺς, ἄλλας ὑποχρεώσεις. Καὶ οὕτως ἔχομεν τὴν πρώτην περίστασιν, καθ’ ἣν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς δὲν εὑρέθη σύμφωνος μετὰ τοῦ κόμματος τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη. Ἀπετάθη τότε ὁ Σωτηρόπουλος πρὸς τὸν κ. Καραπᾶνον, ἀλλ’ οὗτος ἠρνήθη τὴν σύμπραξίν του. Ἔρχομαι εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ 1895, ὅτε ὁ Δηλιγιάννης ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν. Καὶ τότε πολέμιος αὐτοῦ ὑπῆρξεν ὁ νῦν Πρωθυπουργός. Ἔρχομαι εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ 1903. Πάντες ἐνθυμεῖσθε τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἀπεχωρίσθη ὁ ἀείμνηστος Δηλιγιάννης τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, Πρωθυπουργοῦ καὶ τότε. Ποῦ εὑρίσκεται ἡ ταυτότης τῶν ἰδεῶν ἐν τῇ μακρᾷ πολιτικῇ σταδιοδρομίᾳ τοῦ κ. Ράλλη μετὰ τοῦ μεταστάντος; Ἐγὼ δὲν θὰ διστάσω νὰ ὁμολογήσω τι, καίτοι τοῦτο λεγόμενον οὐδεμίαν ἔχει σπουδαιότητα. Εὑρισκόμεθα εἰς τὰ μέσα τοῦ Μαρτίου τοῦ τρέχοντος ἔτους, ὅτε ὁ ἀείμνηστος Δηλιγιάννης μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μὲ δεχθῇ εἰς ἰδιαιτέραν ἀκρόασιν, σχέσιν ἔχουσαν πρὸς τὰ πολιτειακὰ ζητήματα. Μοὶ ἐξέφρασε τὴν λύπην του διὰ τὴν ἀπουσίαν ἐκ τῆς Βουλῆς τοῦ κ. Λεωνίδα Δεληγεώργη, καὶ μοὶ εἶπεν, ὅτι πολὺ ἐπεθύμει νὰ τὸν ἔβλεπεν ἐν τῇ Βουλῇ, ὡς ἔβλεπε τὸν κύριον Δραγούμην, «διότι, προσέθηκε, τὸ γῆρας μὲ καταλαμβάνει, καὶ ἢ θ’ ἀναγκασθῶ ν’ ἀποχωρήσω τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἢ ἴσως καὶ ὁ θάνατος θὰ μὲ καταλάβῃ, καὶ ἤθελον νὰ παρίστανται οἱ ἄνδρες οὗτοι ἐν τῇ Βουλῇ, ἵνα συνεχίσωσι τὴν μακρὰν πολιτικὴν πορείαν τοῦ ἡμετέρου κόμματος». Καὶ ποία, Κύριοι, ἦτο ἡ μακρὰ πολιτική του πορεία; Ἡ πιστὴ ἐφαρμογὴ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἡμῶν θεσμῶν, οὓς ἐτήρησε πάντοτε εὐλαβῶς. Τὰς ἀρετὰς ταύτας, Κύριοι, ἀνεύρισκεν ὁ ἀείμνηστος εἰς τοὺς δύο τούτους πολιτικοὺς ἄνδρας. Δὲν λέγω ταῦτα, διὰ νὰ μεταβιβάσω κληρονομικόν τι δικαίωμα, ἀλλὰ τὰ λέγω, διὰ νὰ καταλήξω ἐκεῖ, ὅπου προτίθεμαι νὰ καταλήξω. Ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον ὑμῶν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ νὰ εἴπῃ: «Κύριοι, περιβάλλομαι ὑπὸ κραταιᾶς πλειονοψηφίας, τὸ δὲ πρόγραμμά μου εἶναι αὐτό». Τότε ἐπὶ τοῦ προγράμματος τοῦ ἰδικοῦ του θ’ ἀπεφαίνετο ἡ Βουλή, προγράμματος τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ ᾖναι τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο, ὃ ἀπὸ εἰκοσαετίας ἢ τριακονταετίας ἐπολέμει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ, διότι δὲν εἶναι νέηλυς ἐν αὐτῇ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς· ἴσως εἶναι ὁ ἀρχαιότερος τῶν ἐνταῦθα παρακαθημένων. Νομίζω, ὅτι τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Ράλλη καὶ ἡ πορεία του ἡ πολιτικὴ εἶναι ἀρκετὰ αὐτοτελής. Μετὰ τοῦ αὐτοτελοῦς αὐτοῦ προγράμματος ἂς προσέλθῃ ἐνώπιον ἡμῶν, ἡμεῖς δὲ, οἵτινες ἀπεκομίσαμεν μόνον τὸ θυλάκιον μὲ τὰς πτωχὰς ἡμῶν ἰδέας, πεσόντος τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς, θὰ ταχθῶμεν παρ’ αὐτῷ, ἂν αἱ ἰδέαι του ἦναι ὀρθαί· ἀλλὰ θέλομεν παύσει νὰ ἤμεθα Δηλιγιαννικοὶ, θέλομεν παύσει νὰ ἤμεθα Ραλλικοὶ, ἐὰν εὕρωμεν ἄλλους ἔχοντας ἰδέας προσαρμοζομένας πρὸς τὰς ἰδικάς μας. Καὶ ἂν ἐν τῇ ἰδιορρυθμίᾳ τῶν σκέψεων καὶ ἰδεῶν μου δὲν εὕρω κανένα, θὰ μείνω μονὰς, ἀλλ’ ὡς μονὰς ἐν τῇ Βουλῇ ἔχω τὴν ἀξίωσιν, ὅτι δύναμαι νὰ ἐξυπηρετήσω τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος μου, ὀρθῶς σκεπτόμενος καὶ εὐσυνειδήτως ψηφίζων.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον;

§7ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγένοντό τινες δηλώσεις, αἵτινες μοὶ φαίνεται ὅτι προκαλοῦσιν ἀπάντησιν.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠρώτησα τὴν Βουλήν, ἂν ἔχει τις τὸν λόγον.

§9ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν πιστεύω ὅτι τοιοῦτον θέμα, μετὰ ἀγόρευσιν τοιούτου ἀγορητοῦ καὶ μετὰ ἔκθεσιν γεγονότων καὶ πραγμάτων, ἅτινα εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον ἐφάνησαν ἄξια πολλῆς προσοχῆς, θ’ ἀντιπαρέλθῃ χωρὶς ν’ ἀντηχήσῃ καμμία ἀπάντησις ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ. Καὶ νομίζω ὅτι ὑπάρχουσιν ἐνταῦθα πρόσωπα, ἅτινα, μνημονευθέντα ὑπὸ τοῦ ἐντίμου συναδέλφου, ἔχουσι, τοὐλάχιστον ἐκ καθήκοντος εὐλαβείας πρὸς τὴν Βουλήν, τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εἴπωσι πρὸς ἡμᾶς δύο λέξεις.

§10Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ προσώπων. Τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ὑπηνίξατο ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Τυρνάβου, κατέχουσι νῦν ἐπίσημον θέσιν, κατέχουσι τὴν ἀρχήν. Ἐὰν πρόκηται περὶ ἄλλων προσώπων, περὶ πρῴην Ὑπουργῶν, ἐὰν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἠθέλησε νὰ ὑποδηλώσῃ πρῴην Ὑπουργοὺς, τοὺς παρακαλῶ νὰ λάβωσι τὸν λόγον.

§11ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, οὔτε ἐξ ἰδιοσυγκρασίας οὔτε ἐξ ἀνατροφῆς ἀρέσκομαι νὰ προκαλῶ ζητήματα ἐπὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων· προκληθεὶς ὅμως, καθ’ ὃν τρόπον προεκλήθην μετὰ τῶν λοιπῶν συναδέλφων μου, δὲν δύναμαι ἢ νὰ ἐξηγήσω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον, ὡς ἠρώτησεν ὁ πρὸ ὀλίγου ὁμιλήσας ἀξιότιμος συνάδελφος, δὲν εὑρίσκομαι σήμερον ἐκεῖ, ὅπου, ὡς ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, εἶναι ἡ συνέχεια πρὸς τὴν μέχρι κεραίας ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος τοῦ πολυκλαύστου ἀρχηγοῦ ἡμῶν. Ἐὰν εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ συνέχισις τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν καὶ Πρωθυπουργὸν εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τοῦ προγράμματος τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη, δὲν θὰ ἤμην ἐδῶ (δεικνύει τὴν θέσιν, ἐν ᾗ κάθηται), θὰ ἤμην ἐκεῖ (δεικνύει τὰς ὑπουργικὰς ἕδρας), καὶ μοὶ ἐπεβάλλετο νὰ πράξω τοῦτο. Καὶ ἐπειδὴ μὲ ἐρωτᾶτε, θὰ σᾶς τὸ εἴπω ἁπλούστατα. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ἀνάρμοστον νὰ ὁμιλήσω περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐγένοντο ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς Βουλῆς, ἐνώπιον ὅλων τῶν Βουλευτῶν, ἀλλ’ ἐν τῇ οἰκίᾳ ἑνὸς τῶν τότε Ὑπουργῶν, μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ μετ’ ὀλίγον — διότι δὲν πρόκειται περὶ ἰδιωτικῶν σχέσεων, ἀλλὰ περὶ δημοσίων — ὁρκισθέντος ὡς Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, λαβὼν ἐντολὴν περὶ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως, τὴν Τρίτην, 7 Ἰουνίου, μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ ἔλθῃ πρὸς ἐμέ, καὶ ἐζήτησε νὰ ἔλθωσι καὶ τὰ ἄλλα μέλη τοῦ Ὑπουργείου, ἵνα μᾶς ἀνακοινώσῃ τὰς σκέψεις αὑτοῦ...

§12Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ ἔλθω πρὸς ὑμᾶς πάσχοντα.

§13ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Μήπως θεωρεῖτε ἴσως, ὅτι εἶναι πρὸς ἔπαινόν σας, ὅτι δὲν ἤλθετε πρὸς ἐμὲ μὴ πάσχοντα; Ἐὰν τοῦτο νομίζητε ὡς τίτλον εὐγενείας, σᾶς τὸν ἀπονέμω· ἀλλ’ ἦλθον ἄλλοι πρὸς ἐμέ, μὴ πάσχοντα, οἱ ὁποῖοι εἶχον οὐ μόνον τὰ αὐτὰ μὲ ὑμᾶς ἀξιώματα, ἀλλὰ καὶ μείζονα ἀξίαν, ὡς, πιστεύω, καὶ ὑμεῖς ὁμολογεῖτε. Λοιπὸν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἦλθε πρός με, πάσχοντα, ὡς λέγει, καὶ μοὶ ἀνεκοίνωσε τὰς σκέψεις αὐτοῦ, παρόντων καὶ τῶν λοιπῶν συναδέλφων καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς, καὶ ἐζήτησε νὰ λάβωμεν μέρος εἰς τὴν ὑπ’ αὐτὸν σχηματισθησομένην Κυβέρνησιν. Ἡ πρώτη ἡμέρα, ἡ Τρίτη, παρῆλθεν εἰς συζητήσεις περὶ προσωπικῶν μόνον, καὶ παρέρχομαι ταῦτα, ὡς ἐπουσιώδη· τὴν δευτέραν ἡμέραν τῶν συζητήσεων, (Τετάρτην, 8 Ἰουνίου), ἐνῷ εἰσέτι τὸ προσωπικὸν ζήτημα δὲν ἦτο λελυμένον, εἰσῆλθεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ πραγματικοῦ ζητήματος, ἤρξατο δὲ τοῦ λόγου, λέγων ὅτι, ἐπειδή τινα τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νομοσχεδίων ἦσαν ἀνεφάρμοστα, δὲν δύνανται νὰ ψηφισθῶσι, καὶ πρέπει ν’ ἀφήσωμεν τοῦτο καὶ ἐκεῖνο, καὶ θὰ προέλθῃ μία διαφορὰ εἰς τὰς ἀναμενομένας οἰκονομίας. Τότε τὸν παρεκάλεσα, ἐπειδὴ ἀνέφερε μόνον τὰ νομοσχέδια πρὶν ἀκόμη φθάσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν, νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, ποῖον ποσὸν οἰκονομιῶν ἀποβλέπει ἕκαστον νομοσχέδιον ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής. Ἀνέφερε δὲ τέσσαρα ἢ πέντε, περὶ ὧν ἠρώτησε τὸν τότε συνάδελφον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, εἰς πόσον ποσὸν οἰκονομιῶν ἀπέβλεπον, καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ποσὸν τοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίου τριακοσίων χιλιάδων ἢ τετρακοσίων χιλιάδων, χωρὶς σχεδὸν νὰ γείνῃ συζήτησις περὶ τοῦ ἂν ἀποδεχόμεθα ἢ ὄχι τὴν ἐγκατάλειψίν των, οὐδὲ νὰ γείνῃ σκέψις περὶ εὑρέσεως ἀνταλλαγμάτων. Χωρὶς νὰ κληθῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν νομοσχεδίων, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ εὑρεθῇ τρόπος, ἵνα πληρώσωμεν τὸ κενὸν, καὶ ἐσκέφθη, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιβληθῶσι φόροι· ἐπὶ τῇ ἐρωτήσει δὲ ἑνὸς τῶν συναδέλφων, ποίους φόρους ἔχει ὑπ’ ὄψει, ἀνεκοίνωσεν ἡμῖν, ὅτι ἀποβλέπει εἰς τὸν φόρον ἐπὶ τοῦ σίτου, ἀναζητήσας δὲ εἰς τὸ θυλάκιόν του δὲν εὗρε πρόχειρον σημείωσιν, διὰ τῆς ὁποίας, ὡς εἶπεν, ἤθελεν ἀποδείξει, τί ποσὸν ὁ φόρος ἐκεῖνος θὰ ἀποδώσῃ. Ὑπέμνησα τότε εἰς αὐτὸν, ὅτι εἰς τὸ Κράτος εἰσάγεται περίπου ποσὸν 130,000,000 ὀκάδων σίτου κατ’ ἔτος· ἐὰν ἐπιβάλωμεν 1 λεπτὸν κατ’ ὀκᾶν, θέλομεν ἔχει 1,300,000 δραχμάς· ἐὰν ἐπιβάλωμεν 2 λεπτὰ, θὰ ἔχωμεν 2,600,000, καὶ ἂν 2½ λεπτὰ, ὡς ἔλεγε, θὰ ἔχωμεν δραχμὰς 3,250,000. Ἐσκέφθη καὶ ἄλλο μέσον, ὡς εἶπεν, οὐχὶ τῆς ἐπιβολῆς νέου φόρου, ἀλλὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς σακχάρεως, τὸ ὁποῖον θὰ εἶχεν ἄμεσα ἐπὶ τῶν εἰσπράξεων ἀποτελέσματα. Διότι ἐλαττουμένου τοῦ εἰσαγωγικοῦ δασμοῦ, ὅστις εἶναι 97 λεπτὰ καὶ ¾, κατὰ 20 λεπτὰ τὴν ὀκᾶν, καὶ περιοριζομένου εἰς λεπτὰ 77 καὶ ¾, οὐ μόνον δὲν ἤθελεν ἐπέλθει μείωσις, ἀλλ’ ἤθελεν ἐπέλθει καὶ αὔξησις κατὰ 500,000 ἢ 600,000 δραχμάς. Περὶ τούτου ἤρχισε μακρὰ συζήτησις, καὶ τότε, πρὶν ἀκόμη ἀποφανθῇ τις ἐξ ἡμῶν, ἂν τὸ δέχεται ἢ δὲν τὸ δέχεται, ἀξιότιμος συνάδελφος, Ὑπουργὸς διατελῶν, εἶπε τὴν ἑξῆς φράσιν: «καὶ τὸ πρόγραμμά μας τί γίνεται;» Ἕτερος συνάδελφος ἠγέρθη, καὶ μὲ πλέον ζωηρὰν τὴν φράσιν εἶπε: «τοιοῦτόν τι ποτὲ δὲν θὰ δεχθῶ, διότι εἶναι ἀντίθετον τοῦ προγράμματος, ὅπερ ἐδέχθην ὡς φίλος καὶ μέλος τοῦ κόμματος τοῦ ἀειμνήστου ἀρχηγοῦ, καὶ τοιαύτην ἐγκατάλειψιν τοῦ προγράμματος αὐτοῦ οὐδέποτε θὰ δεχθῶ». Τότε τρίτος ἢ τέταρτος ἐγὼ εἰς τὴν ὁμιλίαν παρεμβὰς παρετήρησα εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς καὶ μέλλοντα Πρωθυπουργόν: «Βλέπετε ποῖαι εἶναι αἱ ἀντιρρήσεις: «καὶ τὸ πρόγραμμά μας τί γίνεται;». «Ποίαν θέσιν θὰ ἔχωμεν ἡμεῖς πλέον, — προσέθηκα, — τίνα θέσιν θὰ ἔχωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅταν παραλείψωμεν τὰ ¾ τοῦ προγράμματός μας, καὶ ἐγκολπωθῶμεν πρόγραμμα ὅλως διόλου ἀντίθετον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὁ ἀρχηγός μας εἶχεν ἐκθέσει, καὶ ἡμεῖς διὰ τῆς ὑπογραφῆς μας ὑπὸ τὰ νομοσχέδια εἴχομεν συνομολογήσει; ποίαν θέσιν θὰ ἔχωμεν εἰς τοιαύτην Κυβέρνησιν;» Ἡ συζήτησις παρετάθη ἐπὶ δύο ὥρας, καὶ εὑρέθημεν ἐν πλήρει συμφωνίᾳ, ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ συμφωνήσωμεν· καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο, νὰ εἴπῃ ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος: «Βλέπω ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ συμφωνήσωμεν, καὶ ὅτι πρέπει νὰ καταθέσω τὴν ἐντολήν». Μᾶς ἐζήτησε δὲ καὶ γνώμην, τί πρέπει νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα. Ὅτε δὲ μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ ἐρωτήσῃ καὶ ἐμὲ περὶ τούτου, τῷ εἶπον: «Ἐπὶ δύο ἡμέρας συζητοῦμεν· ἠκούσατε, τί ἐλέχθη ἀπὸ τὸν μὲν καὶ τί ἀπὸ τὸν δέ· αὐτὰ ἂν εἴπητε, ἀρκοῦσιν». Οὕτως ἐχωρίσθημεν τὴν ἑσπέραν τῆς Τετάρτης. Ἡ Πέμπτη παρῆλθε, καὶ τὴν Παρασκευὴν, 10 Ἰουνίου, ὅτε ἔμαθον ἐκ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς ὡρκίσθη τὴν ἑσπέραν τῆς προτεραίας, ὑπέβαλον αὐτῷ τὴν παραίτησίν μου ἀπὸ τοῦ ἀξιώματος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐπληροφορήθην δὲ, ὅτι ὅλοι οἱ ἄλλοι συνάδελφοι εἶχον προηγηθῆ ἐμοῦ ἐν τῇ ἐπιδόσει τῶν παραιτήσεών των. Τὸ Σάββατον, 11 Ἰουνίου, μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν, πάσχοντι πάντοτε, ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, Πρωθυπουργὸς ἤδη, νὰ μὲ ἐπισκεφθῇ, καὶ μὲ ἠρώτησεν, ἂν ἐπέμενον εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασα. Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λέγων μοι ταῦτα, μοὶ ἔφερεν, ὡς ἀπόδειξιν τῶν ἰσχυρισμῶν του, καὶ στατιστικοὺς πίνακας ἐγγράφους περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρωθυπουργὸν ἀπήντησα τὰ ἑξῆς ἐν συνόψει: «Ἐὰν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγετε, εἶναι ἀκριβῆ, ὑμεῖς εἶσθε δεδικαιολογημένος, καθὸ ἐλεύθερος, καθὸ μὴ τυγχάνων ὑπὸ δεσμοὺς, καθὸ μὴ ἀναλαβὼν ὑποχρέωσιν οὔτε πρὸ τῶν ἐκλογῶν, οὔτε κατὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Βουλῆς, οὔτε διὰ τῆς ὑπογραφῆς σας ὑπὸ τὰ νομοσχέδια· εἶσθε ἐλεύθερος νὰ προτείνητε τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ κρίσις σας ὑποδεικνύει, νὰ βαδίσητε ἐπ’ αὐτῆς τῆς ὁδοῦ, ν’ ἀναπτύξητε ταῦτα εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ἂν αὕτη σᾶς ἀκολουθήσῃ, θέλουσι ψηφισθῆ τὰ μέτρα σας. Ἐνῷ ἐγὼ εἰς τί, τῷ εἶπον, θὰ σᾶς χρησιμεύσω;» Τῷ προσέθεσα δὲ καὶ τὴν φράσιν, ὅτι θὰ τῷ ἦμαι πρόσθετον βάρος, ὡς ἔχων δεδηλωμένην γνώμην, ἔχων ὑπογραφὴν ὑπὸ τὰ νομοσχέδια, ἀκολουθήσας τὴν γνώμην τοῦ ἀρχηγοῦ μου, καὶ συνεπῶς, τῷ εἶπον, θὰ σᾶς ἦμαι βάρος, τὸ ὁποῖον θὰ ἔχητε νὰ σύρητε περιπλέον τοῦ ὅλου βάρους τῆς ὑπουργικῆς εὐθύνης. Ἄλλως — τῷ προσέθεσα ἀκόμη — εὑρέθημεν ἐν ἀσυμφωνίᾳ, διότι ὑμεῖς νομίζετε, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν, δὲν ἦσαν ἀρκοῦντα, καὶ φοβοῦμαι μήπως, ὅταν προσέλθωμεν εἰς τὴν Βουλὴν, μοὶ εἴπῃ συνάδελφός τις: «Πῶς, ἀφοῦ καὶ εἰς ἐφημερίδας ἐγράφη καὶ εἰς τὰς συνελεύσεις τῶν Βουλευτῶν ἐπανειλημμένως ἐλέχθη, ὅτι εὑρέθητε ἐν διαφωνίᾳ, πῶς σήμερον κατέχετε τὸ ἑδώλιον αὐτὸ, ἐν ἀσυμφωνίᾳ πρὸς τὸν ἀρχηγόν σας;» «Δι’ ἐμὲ, τῷ εἶπον ἐν τέλει, τοιαύτην μομφὴν δὲν ἤθελον νὰ ἀκούσω· δὲν ἔχω τοιοῦτο κῦρος. Ἴσως ἕτερος, ἔχων μεγαλείτερον κῦρος ἀπὸ ἐμὲ, δύναται νὰ μετατρέψῃ τὰς γνώμας αὐτοῦ. Ἐγὼ δὲν δύναμαι, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον χθές, νὰ ἀρνηθῶ σήμερον. Εἶμαι μικρὸς, ὥστε νὰ ἔχω τὸ θάρρος τοιαύτης αἰφνιδίας μεταβολῆς γνωμῶν. Σεῖς εἶσθε ἐλεύθερος νὰ τὸ πράξητε». Αὐτὴ ἦτο ἡ διάλεξις μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἡ ἀσυμφωνία, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐπέμεινα εἰς τὴν παραίτησίν μου.

§14Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι προκληθεὶς ἔχω καὶ ἐγὼ καθῆκον νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῶν συμβάντων μεταξὺ τῶν πρώην Ὑπουργῶν τοῦ Ὑπουργείου τοῦ ἀοιδίμου Δηλιγιάννη καὶ τοῦ νῦν ἀξιοτίμου Πρωθυπουργοῦ. Αἰσθάνομαι δὲ τοσοῦτο μᾶλλον τὸ καθῆκον τοῦτο, καθόσον ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἤρξατο βεβαιῶν τὴν Βουλήν, ὅτι μέχρι κεραίας καὶ κατὰ γράμμα θέλει ἐφαρμόσει τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀοιδίμου ἀρχηγοῦ ἡμῶν Θ. Π. Δηλιγιάννη, μοὶ ἐγέννησε πολλὴν ἀπορίαν. Μοὶ ἐγέννησεν ἀπορίαν, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ συσκέψει αὑτοῦ μετὰ τῶν πρώην Ὑπουργῶν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀοιδίμου Δηλιγιάννη ἀνέπτυξεν οὐχὶ ἰδέας ἁπλῶς, ἀλλ’ ἀποτελέσματα μελέτης, ὅπως εἶχεν εἴπει ὁ ἴδιος, ἐν ἀντιθέσει εὑρισκόμενα πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀρχηγοῦ ἡμῶν, τὸ ὁποῖον ἐν συμβουλίῳ ἡμεῖς οἱ τότε Ὑπουργοί του συνετάξαμεν καὶ ὑπεβάλομεν εἰς τὴν Βουλήν. Αἱ μελέται, τὰς ὁποίας ὁ κύριος Ράλλης ἀνεκοίνωσε πρὸς ἡμᾶς, συνέκειντο εἰς τὸ ὅτι πολλὰ τῶν νομοσχεδίων τῶν ὑποβληθέντων δὲν πρέπει νὰ ὑποστηριχθῶσιν, ἄλλα δὲ, ὅτι πρέπει νὰ τροποποιηθῶσι ῥιζικῶς, κατέληξε δὲ εἰς τὸ ὅτι ὁ Προϋπολογισμὸς ὁ συνταχθεὶς ὑπὸ τῆς τέως Κυβερνήσεως καὶ στηριζόμενος ἐπὶ τῶν ὑποβληθέντων εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχεδίων δὲν ἦτο ποσῶς σοβαρὸς καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ καταλήξῃ εἰς ἀποτελέσματα θετικὰ καὶ ἀσφαλῆ. Ἀπέναντι τοιαύτης μελέτης, ἣν ὁ κ. Ράλλης ἀνεκοίνωσεν εἰς ἡμᾶς, ἀπέναντι γνωμῶν μεμορφωμένων κατόπιν μελέτης, εὑρέθημεν εἰς ἀπόλυτον ἀντίθεσιν πρὸς αὐτόν· διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐζήτει νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ πρόγραμμα ἡμῶν, ἀνατρέποντες τὸν Προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον ὑπεβάλομεν διὰ τῶν δηλώσεων. Ἐνῷ, λέγω, τοιαῦτα ἦσαν τὰ συμπεράσματα τῆς μελέτης, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀνεκοίνωσε τότε, σήμερον ἀκούομεν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, λέγοντος τὰ ἀντίθετα αὐτῶν! Ἀπορῶ, καὶ θέτω εἰς ἐμαυτὸν τὸ ἐρώτημα, τίς ἐκ τῶν δύο μελετῶν αὐτοῦ εἶναι σοβαρά, καὶ πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῇ εἰς τὰς δυσκόλους καὶ δυσχερεῖς περιστάσεις, ἃς διέρχεται ὁ τόπος; Εἶναι ἡ μελέτη, ἣν ἀνεκοίνωσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῷ τότε Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ; ἢ εἶναι ἡ μελέτη, ἣν σήμερον ἀνακοινοῖ εἰς τὴν Βουλήν; Ἀναμφισβητήτως καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι συνάδελφοί μου, οἵτινες δὲν ἐλάβομεν μέρος εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, εὑρέθημεν ἐν πλήρει διαφωνίᾳ πρὸς τὸν κ. Ράλλην. Οὗτος δὲ, ἐν ἀντιθέσει εὑρεθεὶς πρὸς ἡμᾶς εἰς τὰ καίρια τοῦ προγράμματός μας, ἀπῆλθεν, εἰπὼν ὅτι θὰ καταθέσῃ τὴν ἐντολὴν παρὰ τῷ Βασιλεῖ. Ἀλλ’ ἔλαβεν ἀκολούθως εὐρυτέραν ἐντολὴν, ἥτις ἴσως τῷ ἐπέτρεπε νὰ ἐξέλθῃ τοῦ προγράμματος τούτου καὶ νὰ σχηματίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἣν ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν. Δὲν δύναμαι νὰ πεισθῶ περὶ τῆς πορείας, ἣν θὰ ἀκολουθήσῃ· ἂν δηλ. θὰ ἦναι ἡ ἐπικρίνουσα τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀοιδίμου Δηλιγιάννη, ἢ ἐκείνη, ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνεκοίνωσε σήμερον εἰς τὴν Βουλήν, καὶ δι’ ἧς ἐπιδοκιμάζει τὸ πρόγραμμα τοῦτο, ὑποσχόμενος ν’ ἀκολουθήσῃ καὶ ἐφαρμόσῃ αὐτό. Διὰ τοῦτο εὑρίσκομαι καὶ ἐγὼ ἐν δυσπιστίᾳ περὶ τοῦ τί θὰ ἐκτελέσῃ καὶ τί θὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὸ ἱστορικὸν, τὸ ὁποῖον ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, διότι πάντα τὰ ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντα εἶναι ἀκριβὴς ἀφήγησις τῶν γενομένων.

§15Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἴσως προώρως πάλιν λαμβάνω τὸν λόγον, διότι δὲν ὡμίλησεν ἔτι καὶ ὁ τρίτος τῶν πρώην κ. κ. Ὑπουργῶν, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἀλλ’ ὀφείλω, Κύριοι, νὰ παραστήσω εἰς τὴν Βουλὴν τὰ πράγματα, ὅπως πράγματι ἔλαβον χώραν, καὶ ὄχι ὅπως στρεβλωθέντα διετυπώθησαν ἐδῶ. Ἀληθῶς δύο ὁλόκληροι ἡμέραι κατηναλώθησαν εἰς τὸ ζήτημα τὸ προσωπικὸν, διότι πρὸς συγκρότησιν τοῦ Ὑπουργείου ἐν συμμετοχῇ τῶν κυρίων πρώην Ὑπουργῶν ἦτο ἀνάγκη ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης νὰ παραιτήσῃ τὸ ἕτερον τῶν δύο Ὑπουργείων, τὰ ὁποῖα εἶχεν, ἢ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης ἢ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας, καὶ ἔθηκα κατὰ τὴν συνήθειάν μου τὸ ζήτημα ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς. Ἔθηκα τὸ ζήτημα ἀπὸ τῆς ἑσπέρας...

§16Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ὀλίγον δυνατώτερα, διότι δὲν σᾶς ἀκούομεν.

§17Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν δὲν μὲ ἀκούητε, ἔλθετε, παρακαλῶ, ἐδῶ (δεικνύει τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν).

§18Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω διατὶ δὲν κάθημαι αὐτοῦ, διότι ἐν τῇ θέσει ταύτῃ συνήθιζον νὰ βλέπω τὸν μέγαν ἄνδρα τὸν ἐκλιπόντα. Τὸ ἑδώλιον ἐκεῖνο εἶναι βάθρον ἴσως ἀναδείξεως ἄλλων, ἀλλὰ δι’ ἐμέ, τοῦ ὁποίου τὸ ἀνάστημα εἶναι μικρὸν ἀπέναντι ἐκείνου, εἶναι περιττὸν νὰ καθήσω αὐτοῦ.

§19Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ βεβαίως δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν, ὅτι ἀμέσως δύναμαι ν’ ἀντικαταστήσω τὸν μέγαν ἄνδρα τὸν ἀποβιώσαντα· ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀνάμνησιν, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τυρνάβου Βουλευτὴς καὶ κατὰ τὸ 1897 καὶ κατὰ τὸ 1903 δὲν μοὶ ἠρνήθη τὴν συνδρομὴν καὶ τὴν σύμπραξίν του. Ἐνθυμοῦμαι ἀληθῶς μετ’ εὐγνωμοσύνης αὐτὸν, ἐπανελθόντα ἐκ Κρήτης μὲ τὸ περίστροφον εἰς τὴν ζώνην, προσελθόντα δὲ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, ἵνα μὲ συγχαρῇ.

§20Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ (κατερχόμενος ὀλίγας βαθμίδας). Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε, διὰ νὰ διαψεύσω τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν καὶ Πρωθυπουργὸν (θόρυβος).

§21Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ μὴ ἐπαναλάβητε τὴν λέξιν, διότι ἔχω ἀνὰ χεῖρας τηλεγραφήματα.

§22Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Δὲν εἶναι πρὸς σᾶς· εἶναι πρὸς τὸν ἀοίδιμον Δηλιγιάννην.

§23Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς πλανᾷ ἡ μνήμη, διότι βεβαιωθῆτε, ὅτι ἔχω εἰς χεῖράς μου τὰ τηλεγραφήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα, ἐγκαταστὰς ὑπ’ ἐμοῦ εἰς τὸ ἰδιαίτερον τηλεγραφεῖον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ἀπεστείλατε πρὸς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν, ἥτις ἔμεινε κατάπληκτος, διότι σᾶς εὕρισκεν ἐμπεπιστευμένον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν. Μὴ λοιπὸν μὲ διαψεύδετε.

§24Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ὅτε ἐπανῆλθον ἐκ Κρήτης, δὲν ἦλθον μὲ περίστροφον πρὸς σᾶς, ἀλλὰ σεῖς ἤλθετε εἰς τὴν οἰκίαν μου.

§25Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅτε βεβαίως σᾶς ἀνταπέδωκα τὴν ἐπίσκεψιν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἐκάμετε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν.

§26Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Δὲν ἦλθον πρὸς σᾶς· δὲν εἶναι ἀληθές· τὸ διαψεύδω κατηγορηματικῶς· δὲν ἦλθον.

§27Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἤλθετε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν;

§28Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ὄχι, δὲν ἦλθον.

§29Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μὴ λέγετε τοιοῦτόν τι, διότι ὑπάρχουσιν ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι σᾶς εἶδον.

§30Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Τὸ λέγω, διότι δὲν συνηθίζω νὰ λέγω πράγματα μὴ ἀληθῆ· εἶναι δὲ ἐντροπὴ νὰ λέγητε σεῖς πράγματα μὴ ἀληθῆ (θόρυβος).

§31Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν λέξιν αὐτὴν μὴ τὴν ἐπαναλάβητε. Ἐγὼ θὰ ἐνθυμῶμαι ἐπίσης εὐγνωμόνως, ὅτι ὁ κ. ἐκ Τυρνάβου Βουλευτὴς μὲ συνέτρεξε καὶ κατὰ τὸ 1903, ὅτε ἐπρόκειτο περὶ τῆς μεταβολῆς τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως. Ἐγὼ ἐθεώρουν λίαν τιμητικὴν τὴν σχέσιν τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Τυρνάβου, τὴν συνδρομὴν καὶ τὴν συνεργασίαν αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν προσῆλθε, καὶ ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη καὶ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς συνέτρεξεν εἰς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατόπιν ἐψηφίσθη καὶ ἐγένετο νόμος τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐθεώρησα ὅτι εἶχον δικαίωμα νὰ καλέσω τὸν κ. ἐκ Τυρνάβου Βουλευτὴν νὰ κατέλθῃ, ὅπως δυνηθῇ ἀσφαλέστερον ν’ ἀκούσῃ. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι τὸ παρεμπῖπτον, δὲν ἠξεύρω δὲ διατὶ ἐξήφθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τυρνάβου Βουλευτής, ὁ ὁποῖος ἔχει πεῖραν τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἐξάψεως, διότι ἴσως ἐνθυμεῖται, ὅτι ἦλθε στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν, πρωθυπουργοῦντος τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη, ἐμετρήθη μὲ τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, καὶ ἐξῆλθεν ἐντεῦθεν.

§32Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐγώ;

§33Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα, σεῖς.

§34Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἡ ἱστορία σᾶς διαψεύδει.

§35Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι, Κύριοι, εἰς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ παραδόξως· παραδόξως, λέγω, μετ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξήνεγκεν ἐντεῦθεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Τυρνάβου, μετὰ τὴν εὐγνωμοσύνην, τὴν ὁποίαν ἐξεδήλωσεν ἐν συνεδρίᾳ τῶν μελῶν τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος ἀμέσως μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀειμνήστου ἀρχηγοῦ αὐτοῦ πρὸς τὴν Λ. Μεγαλειότητα τὸν Βασιλέα διὰ τὴν μέριμναν, ὅπως συντηρήσῃ συμπαγὲς τὸ κόμμα ἐκεῖνο, ἄνευ τοῦ ὁποίου δὲν θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ λειτουργῇ εὐκόσμως καὶ εὐπρεπῶς τὸ πολίτευμα. Θαυμάζει νῦν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτής, διότι τὸ κόμμα παραμένει συμπαγές· διότι ἐκτὸς τριῶν ἢ τεσσάρων, οἱ ὁποῖοι, ἔστω ἐκ λόγων δικαίας φιλοδοξίας, ἔστω ἕνεκα ἄλλων λόγων, ἠθέλησαν ν’ ἀπόσχωσι, πάντες οἱ ἄλλοι μένουσιν εἰς τὰς τάξεις των, καὶ ἀκριβῶς ἐξετελέσθη καὶ ἡ εὐχὴ τοῦ Στέμματος καὶ ἡ εὐχὴ πάντων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κήδονται τῶν τῆς Πολιτείας. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι, λέγω, εἰς τὸ ζήτημα τῆς συνεργασίας μετὰ τῶν πρῴην Ὑπουργῶν. Μᾶς ἀπησχόλησεν ἐπὶ πολὺ τὸ ζήτημα τὸ προσωπικόν, διότι, ὡς εἶπον, ὁ κ. Καραπᾶνος ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ συγκατετίθετο νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ ἕτερον τῶν δύο Ὑπουργείων· καὶ δικαίως, διότι ὁ κ. Καραπᾶνος ἰσχυρίζετο ὅτι ἠσχολήθη καὶ ὅλην τὴν προσωπικήν του φιλοτιμίαν κατέβαλε μετὰ τῆς ὑπογραφῆς του ὑπὸ τὰ νομοσχέδια, τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, τὰ ἀφορῶντα εἴτε εἰς τὴν Δικαιοσύνην εἴτε εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν· ἔλεγε δέ, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ εἶναι δυνατὸν νὰ παραχωρήσῃ τὸ ἕτερον τῶν Ὑπουργείων, διότι οὕτως ἐθίγετο ἡ φιλοτιμία του. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης μοὶ ἐνέπνευσε πάντοτε τὴν συμπάθειαν καὶ μὲ ἐτίμησε μὲ τὴν φιλίαν του· καὶ ἤδη, μὴ ἔχετε ἀμφιβολίαν, ὅτι καὶ αὐτὸς στοργὴν πρὸς ἐμὲ αἰσθάνεται καὶ ἐγὼ πρὸς αὐτόν.

§36Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ν’ ἀκούωμεν τοὐλάχιστον.

§37Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶχε δὲ πάντοτε τόσην φιλίαν πρὸς ἐμέ, ὥστε τὴν ἑσπέραν, καθ’ ἣν εἴχομεν συνεδρίασιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ κ. Σκουζέ, εὐηρεστήθη νὰ μὲ ὁδηγήσῃ ἐφ’ ἁμάξης, διότι, μὴ ὢν ἔτι Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶχον ἅμαξαν. Καὶ τότε ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ὁδηγῶν με διὰ τῆς ἁμάξης του ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης μοὶ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι ἕνεκα τῆς μακρᾶς καὶ ἀναμφισβητήτου πείρας του περὶ τὰ οἰκονομικὰ ἡ συνεργασία του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν θὰ ἦτο μᾶλλον λυσιτελής, καὶ περὶ τούτου οὐδόλως εἶχον διάφορον γνώμην, διότι πάντοτε ἐξετίμησα τὴν περὶ τὰ οἰκονομικὰ ἐμπειρίαν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἄρτης. Ἀλλὰ τὸ θέμα αὐτὸ ἤμην ἠναγκασμένος νὰ τὸ φέρω ἐκ νέου ἐνώπιον πάντων τῶν Ὑπουργῶν, μετὰ τῶν ὁποίων προετιθέμην νὰ συμπράξω, καὶ τὴν ἐπιοῦσαν, παρισταμένου τοῦ ἐξ Οἰτύλου ἀξιοτίμου συναδέλφου, τότε Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν, καὶ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου κ. Γουναράκη καὶ τοῦ κ. Σκουζέ, ἐπανέφερα τὸ θέμα. Ὁ κ. Γουναράκης οὐδόλως ἀντέλεξεν· εἶπεν ὅτι εἶναι πρόθυμος νὰ συμπράξῃ, ἔστω καὶ ἀναλαμβάνων ἕτερον Ὑπουργεῖον, καὶ μάλιστα, εἶπε, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν· ἀλλ’ ἐγὼ ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκτοπίσω τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, προσβάλλων τὴν φιλοτιμίαν του, διὰ νὰ παραδώσω αὐτὸ εἰς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐξ Ἄρτης. Ὅσοι μὲ γνωρίζετε, γνωρίζετε ὅτι δὲν ἔχω ἀξίωσιν παρὰ τῶν συναδέλφων μου νὰ πράττωσιν ὅ,τι θέλω ἐγώ· γνωρίζετε ὅτι, ἔχων τὴν ἀξίωσιν ἀπὸ τοὺς συναδέλφους μου νὰ πολιτεύωνται ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων, καὶ ἐν τῇ ἐνασκήσει τῶν καθηκόντων των ν’ ἀποβλέπωσι μόνον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους καὶ εἰς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου, εἶμαι ἀνίκανος νὰ θίξω καὶ κατ’ ἐλάχιστον τὴν φιλοτιμίαν τινὸς αὐτῶν. Ἀλλὰ, Κύριοι, εἶχον εὕρει ἕτερον συνδυασμόν, διὰ τοῦ ὁποίου παρεκάμπτετο τὸ ζήτημα τὸ προσωπικόν, ὤφειλον ὅμως, εἰς ἐκείνους, μετὰ τῶν ὁποίων ἐπεζήτουν νὰ συμπράξω, νὰ θέσω σαφῶς καὶ καθαρῶς τὸ ζήτημα· καὶ προὐκάλεσα συζήτησιν ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ζητήσας παρ’ αὐτῶν νὰ μάθω, ἂν καὶ κατὰ πόσον, ἀφ’ ὅτου ἐξέλιπεν ἡ μεγάλη ἐκείνη μορφή, ἡ ὁποία διέπλασσε τὴν πλειονοψηφίαν ταύτην καὶ ἡ ὁποία ἐπεβάλλετο εἰς αὐτήν, ἐθεώρουν ὅτι ὁλόκληρον τὸ πρόγραμμα, τὸ πρόγραμμα ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἀναγράφει ἡ ἡμερησία διάταξις τῆς Βουλῆς, ἠδύνατο νὰ πραγματοποιηθῇ. Ἔλαβον μίαν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ τοὺς ἠρώτησα νομοσχέδιον πρὸς νομοσχέδιον, ἂν ἐθεώρουν ὅτι ὅλα τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν αὐτῇ ἦτο δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῶσι. Καὶ τότε ὄχι ἐγὼ, ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ οἱ τότε ἐβεβαίωσαν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπεδόθη εἰς ἐμὲ, ὅτι, καὶ λόγῳ τῆς ὥρας, λόγῳ τοῦ χρόνου τοῦ συντόμου, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ἤδη ἐνώπιον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ λόγῳ τῶν ἀντιδράσεων, αἱ ὁποῖαι προέκυψαν ἐν τῇ Βουλῇ ἐξ αὐτῆς τῆς πλειονοψηφίας, ὡρισμένων νομοθετημάτων δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ ἄμεσος ψήφισις. Καὶ τότε παρέστησα εἰς αὐτοὺς, ὅτι ἀκριβῶς ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ προγράμματος τοῦ ἀειμνήστου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος ἐπέβαλλεν ἡμῖν νὰ ἐπιζητήσωμεν τὰ μέτρα ἐκεῖνα, διὰ τῶν ὁποίων θέλομεν παραστήσει τὸν Προϋπολογισμὸν ἰσοσκελῆ. Καὶ ἔλεγον αὐτὰ, καθόσον, παραιτουμένου ἑνὸς ἑκάστου τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀπετέλουν τὸ πρόγραμμα, κατερρίπτετο εἷς ἕκαστος ἐκ τῶν ὀγκολίθων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστηρίζετο τὸ ὅλον οἰκοδόμημά του, βεβαίως δὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῇ τις ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις νὰ παρουσιασθῇ ὄχι μόνον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ ἐνώπιον τῆς κοινωνίας, μὲ ἀνισοσκελῆ Προϋπολογισμόν. Καὶ ἀποτεινόμενος πρὸς τοὺς πρώην Ὑπουργούς, τοὺς ἐνημέρους τῆς ὑπηρεσίας, — διότι ἐγὼ ἤμην ἀκόμη ἰδιώτης, — ἐζήτουν παρ’ αὐτῶν νὰ μὲ πληροφορήσωσι, τίνα ἦσαν τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ἐνόουν ν’ ἀναπληρώσωσι τὰς οἰκονομίας ἐκείνας, αἵτινες δὲν ἤθελον πραγματοποιηθῆ ἕνεκα τῆς μὴ ἀμέσου ἐπιψηφίσεως τῶν ὡρισμένων ἐκείνων νομοθετημάτων. Καὶ τότε ἔλαβε τὸν λόγον πρῶτος ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής, καὶ ὡμολόγησεν, ὅτι πάντα τὰ παρασταθέντα ὑπ’ ἐμοῦ ἦσαν ἀκριβῆ, ἀλλ’ αὐτός, ἀπορροφηθεὶς καὶ ἀπασχοληθεὶς ἐπὶ τόσον χρόνον εἰς τὰ νομοσχέδια τὰ ἐκπαιδευτικὰ καὶ τὰ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, εὑρίσκετο ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ διατυπώσῃ προχείρως τὰ μέτρα ἐκεῖνα, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελεν ἀναπληρωθῆ τὸ κενόν, τὸ ὁποῖον προέκυπτεν ἐκ τῆς ἐγκαταλείψεως ὡρισμένων νομοσχεδίων. Ἐκεῖνο ἐντεῦθεν, τὸ ὁποῖον ἀφηγήθη ὁ κύριος Σκουζὲς, εἶναι ἀκριβὲς, ὅτι ἐλάβομεν, ὡς εἶπον, τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ ἐξητάσαμεν ἓν πρὸς ἓν τὰ νομοσχέδια, τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν αὐτῇ, καὶ εὕρομεν ὅτι ὑπάρχουσι νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα, ὅσον καὶ ἂν ἐθεωροῦντο ὅτι ἦσαν καλά, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ψηφισθῶσιν, ἕνεκα τῆς ἀντιδράσεως τῆς Βουλῆς. Καὶ εἶναι δυνατόν, Κύριοι, νὰ ἐπιμείνωμεν σήμερον εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταρρυθμίσεως τῶν διατάξεων τοῦ νόμου περὶ τῆς ταχυδρομικῆς καὶ τηλεγραφικῆς ὑπηρεσίας, μετὰ τὰ συμβάντα, τὰ ὁποῖα βεβαίως συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ὠθήσωσιν ἐκεῖνο τὸ τέρας...

§38Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως συνετέλεσε τὸ περιβάλλον.

§39Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. .. βεβαίως, λέγω, συνετέλεσαν νὰ ὠθήσωσι καὶ ἐξάψωσι τὸ τέρας ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐδολοφόνησε τὸν ἀείμνηστον Δηλιγιάννην; Λοιπὸν ἠρώτησα τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, πῶς τὸ κενὸν τὸ προκῦπτον θὰ πληρωθῇ. Ἐγὼ ἤμην ἰδιώτης, δὲν ἤμην Ὑπουργὸς καὶ ἐνήμερος τῶν πραγμάτων, ὁ δὲ συμπολίτης μου, ὁ ἀξιότιμος τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἦλθεν εἰς ἐπιβεβαίωσιν τῶν λόγων μου, εἰπὼν ὅτι ὁ Προϋπολογισμὸς ὁ εἰσαχθείς, κατὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη, περιελάμβανεν ὡς ἔσοδα 119,000,000, ὡς ἔξοδα δὲ 116,300,000, καὶ ὅτι ἐντεῦθεν ἄφινε περίσσευμα 2,700,000, ἀλλὰ μὴ ἀσφαλές· μὴ ἀσφαλὲς, τὸ τονίζω...

§40Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Εἶπον τοῦτο καὶ ἐν τῇ ἀγορεύσει μου κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ.

§41Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἐν τῇ φιλαληθείᾳ του ὁ ἀξιότιμος τότε ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ὡμολόγησεν εἰλικρινῶς ἀπ’ ἀρχῆς, εἰσάγων τὸν Προϋπολογισμόν. Λοιπὸν ἐγεννᾶτο τὸ ζήτημα τῆς ἀναπληρώσεως. Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου καὶ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τότε ἔλεγε τὰ ἑξῆς: «Ἡμεῖς εἴχομεν συντάξει ἓν ὁλόκληρον πρόγραμμα· σήμερον βεβαίως γεννᾶται ἓν κενὸν ἐκ τοῦ ὅτι δὲν θὰ ἦναι δυνατὴ ἡ ἄμεσος ἐπιψήφισις ὡρισμένων νομοσχεδίων· ἀλλ’ ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγὸς ἡμῶν ἔλεγεν, ὅτι μόνον κατὰ Νοέμβριον θὰ εἰσήρχετο εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιβολῆς νέων φόρων, καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῶμεν περὶ ἐπιβολῆς φόρων κατὰ Ἰούνιον καὶ πρὸ τοῦ Νοεμβρίου, ὁ ὁποῖος ἔρχεται μετ’ ὀλίγον.» Εἰς ταῦτα, Κύριοι, ἀπήντησα, ὅτι ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγός, ὁ ἀείμνηστος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡγέτης τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος βεβαίως ἀπέβλεπεν εἰς τὸ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιβολῆς φορολογικῶν βαρῶν εἰς τὸν λαὸν κατὰ Νοέμβριον, καὶ δικαίως, διότι διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως καὶ ἐκτελέσεως πλήρους τοῦ προγράμματός του ὁ Προϋπολογισμὸς ἀπέβαινεν ἰσοσκελής, εὑρίσκετο μάλιστα ἐν περισσεύματι, καίτοι τοῦτο δὲν ἦτο ἀσφαλές· ἀλλ’ ἡμεῖς, ἔλεγον, δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν· δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, διότι δὲν ἔχομεν τὸ παράστημα, διότι δὲν ἔχομεν τὸ ἀνάστημα, ὅπως ἐπιβληθῶμεν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν καὶ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἄμεσον ἐπιψήφισιν τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐξήγειραν οἱανδήποτε ἀντίδρασιν, καὶ τότε τὸ ζήτημα ἐτίθετο ὡς ἑξῆς: Εἶναι παράβασις τοῦ προγράμματος τοῦ ἀρχηγοῦ, τοῦ ἡγέτου τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος τὸ νὰ ἀσχοληθῶμεν καὶ ἐξετάσωμεν, ἂν καὶ κατὰ πόσον δὲν ὑπάρχει περίπτωσις ἐπιδιώξεως ἐλαφρᾶς φορολογίας κατὰ Ἰούνιον καὶ ὄχι κατὰ Νοέμβριον; Δὲν εἶναι παράβασις τοῦ προγράμματος νὰ παρουσιασθῶμεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τῆς κοινωνίας, καὶ ἐνώπιον ὁλοκλήρου τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, — διότι, Κύριοι, πάντες διαρκῶς ἔχουσιν ἐστραμμένα τὰ ὄμματα καὶ παρακολουθοῦσιν ἡμᾶς, — ἐπὶ καταστροφῇ πάντων, καὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, καὶ τῆς πίστεως τοῦ τόπου, καὶ πάντων ἐκείνων τῶν μεγάλων συμφερόντων, τὰ ὁποῖα ἐξαρτῶνται ἐκ τῆς εὐεξίας τῆς μικρᾶς ταύτης γωνίας, νὰ παρασταθῶμεν, λέγω, μὲ ἀνισοσκελῆ Προϋπολογισμόν; Αὐτὸ τὸ ἐρώτημα ἔθεσα, καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπητε, ἂν ἐκεῖνοι ἐγκατέλειψαν τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀρχηγοῦ των ἢ ἐγώ. Διότι τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀρχηγοῦ ἦτο ὁ Προϋπολογισμὸς ὁ ἰσοσκελὴς διὰ τῶν οἰκονομιῶν, καὶ τοῦτο, ἐφ’ ὅσον δὲν καθίσταται ἀναγκαῖον νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς ἄλλα μέτρα. Τὰ μέτρα αὐτὰ τὰ ἀπεκόμισε μεθ’ ἑαυτοῦ ὁ μεταστάς, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς οὔτε οἱ ἀξιότιμοι συμπολῖταί μου δύνανται νὰ τὰ ἀνακοινώσωσιν, ἀλλ’ οὔτε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τυρνάβου Βουλευτὴς θὰ δυνηθῇ ποτε νὰ τὰ ἀνακοινώσῃ. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ἦτο ἐντελῶς σύμφωνος, ἀλλὰ παρενέπεσεν ἓν ἀτυχὲς νομοσχέδιον κατὰ τὴν ἔρευναν, εἰς ἣν προέβημεν, τὸ νομοσχέδιον περὶ μεταρρυθμίσεως τῶν νόμων περὶ προξενικῶν ὑπαλλήλων, ἐπ’ αὐτοῦ δὲ μὲ αὐστηρὰν γλῶσσαν παρέστησα εἰς τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περικόπτωμεν τῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ, Ἱεροσολύμοις καὶ ἄλλοις μέρεσι προξένων τὴν ἀντιμισθίαν, καὶ νὰ αὐξάνωμεν τὴν ἀντιμισθίαν τοῦ ἁπλοῦ προξένου, τὸν ὁποῖον στέλλομεν ὡς ἀναπληρωτὴν εἰς τὴν Ὀδησσόν...

§42ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Μὲ συγχωρεῖτε...

§43Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, μὴ μὲ διακόπτετε. Αὐτὴ βεβαίως ἡ γλῶσσα ἔκαμε τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου νὰ ἀρνηθῇ νὰ συμπράξῃ μετ’ ἐμοῦ, καὶ ἀρνηθέντος τούτου νὰ συμπράξῃ, ἠρνήθη καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής.

§44Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι βεβαίως δυσάρεστον νὰ διαψεύδῃ τις συνάδελφον, ὅταν μάλιστα οὗτος κατέλαβε τὴν θέσιν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἄρξωμαι δὲ ἀπὸ τοῦ πραγματικοῦ μέρους τῶν ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὶν φθάσω εἰς τὸ προσωπικόν. Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τῶν ἀναπτύξεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν, κατέληξεν εἰς τὸ νὰ παραστήσῃ τοὺς πρώην Ὑπουργοὺς ὡς μὴ ἐμμένοντας εἰς τὸ πρόγραμμα, ὅπερ συνέταξαν μετὰ τοῦ ἀειμνήστου ἀρχηγοῦ ἡμῶν, καὶ ὅτι αὐτὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὑπερησπίσθη αὐτό! Ἐπιτρέπεται ἴσως εἰς αὐτόν, διὰ σκοποὺς ψηφοθηρίας, νὰ ποιῆται χρῆσιν ἀναληθῶν ἐπιχειρημάτων, δὲν ἐπιτρέπεται ὅμως, μετὰ τὰ λαβόντα χώραν, νὰ φθάνῃ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἐλλείψεως εἰλικρινείας, ὥστε νὰ παριστᾷ ἡμᾶς, τοὺς πρώην συνεργάτας τοῦ ἀειμνήστου Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη, ὡς ἐγκαταλιπόντας τὸ πρόγραμμα ἡμῶν, ἑαυτὸν δὲ ὡς ὑπερασπιζόμενον τοῦτο. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξεν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι οὐδεμίαν ἔχουσιν αὗται σοβαρότητα. Σοβαρὰ ὅμως εἶναι ἡ παλινῳδία αὐτοῦ, ἐρχομένου εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ὑποστηρίξῃ πρόγραμμα καὶ Προϋπολογισμόν, τὸν ὁποῖον ἐν ταῖς μετ’ αὐτοῦ συζητήσεσι τῶν πρώην Ὑπουργῶν ἐχαρακτήρησεν ὡς ἀστεῖον!

§45Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός.). Δὲν εἶπον ἐγώ, ὅτι εἶναι ἀστεῖος ὁ Προϋπολογισμός.

§46Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἴπετε ὅτι δὲν εἶναι σοβαρός, ἀλλ’ ἀστεῖος, καὶ τοῦτο ἀντελήφθησαν οἱ μεθ’ ὑμῶν συζητοῦντες. Τοῦτο δ’ ἐγένετο ἡ κυρία ἀφορμὴ τῆς μεθ’ ὑμῶν διαστάσεως. Τὸν Προϋπολογισμὸν δὲ τοῦτον, τὸν ὁποῖον ἐθεωρήσατε ὡς ἀστεῖον, ἔρχεσθε σήμερον νὰ παραδεχθῆτε! Τὸ θράσος ἐπιτρέπεται ἐνίοτε, ἀλλὰ μέχρι βαθμοῦ τινος. Ἔρχομαι νῦν, Κύριοι, εἰς τὸ προσωπικὸν ζήτημα. Διαψεύδω κατηγορηματικώτατα, ὅτι εἶπον ἐγώ ποτε εἰς τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅ,τι ἰσχυρίσθη ὅτι τῷ εἶπον ἐν τῇ ἁμάξῃ μου, εἰς τὴν ὁποίαν τὸν ἐφιλοξένησα ἐκ τῆς οἰκίας τοῦ κυρίου Ρώμα εἰς τὴν οἰκίαν του. Οὐδέποτε εἶπον εἰς αὐτὸν τοιοῦτόν τι. Μὲ γνωρίζει δὲ ἡ Βουλή, μὲ γνωρίζει ἀρκούντως καὶ αὐτὸς ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Οὐδέποτε ἐζήτησα ἢ ἐξελιπάρησα χαρτοφυλάκιον. Πολλάκις ἀπέρριψα τοιοῦτο, προσφερθὲν εἰς ἐμέ. Ὑπενθυμίζω εἰς αὐτὸν τὸ 1897, ὅτε ἦλθε παρ’ ἐμοὶ καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ δεχθῶ τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ ὁποῖον ἀπέρριψα. Ὑπενθυμίζω εἰς αὐτὸν τὸν ἴδιον τὸ 1893, ὅτε μετὰ τοῦ μακαρίτου Σωτηροπούλου ἦλθε καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ δεχθῶ νὰ λάβω μέρος εἰς τὸ τότε ὑπὸ τὸν Σωτηρόπουλον σχηματισθὲν Ὑπουργεῖον. Εἶπον τότε εἰς αὐτοὺς, ὅτι τὸ Δημόσιον δὲν εἶναι ἐν ἐπαρκείᾳ πρὸς ἐκπλήρωσιν πασῶν τῶν πρὸς τοὺς δανειστὰς αὐτοῦ ὑποχρεώσεών του, καὶ ὅτι οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἐπάρκειαν δὲν λέγουσι τὴν ἀλήθειαν. Αὐτοὶ παρεδέχοντο τὴν ἐπάρκειαν, ἐγὼ δ’ ἀπέρριψα τὴν πρότασίν των. Ἐσχημάτισαν Κυβέρνησιν, ὑποσχεθέντες ἐγγράφως πρὸς τὸν Βασιλέα, ὅτι θεωροῦσι τὸ Δημόσιον ἐν ἐπαρκείᾳ, καὶ ὅτι θέλει ἐκπληρώσει πάσας τὰς ὑποχρεώσεις αὐτοῦ. Τί δὲ ἔπραξαν μετὰ ταῦτα; Ἔκαμον εὔσχημον πτώχευσιν, ἐκδόσαντες τὸ Φέντιγκ! Γνωρίζετε, Κύριοι, ὅτι πολλάκις ἀπέρριψα προτάσεις χαρτοφυλακίου Ὑπουργείου, ἐπικαλοῦμαι δὲ καὶ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ, ὅστις ἐπανειλημμένως, καὶ ἀμέσως καὶ ἐμμέσως, μὲ παρεκάλεσε νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν ὑπ’ αὐτοῦ κατὰ τὸ 1898 σχηματισθεῖσαν Κυβέρνησιν. Δὲν ἦτο λοιπὸν δυνατὸν εἰς ἐμὲ, γνωρίζοντα τὴν κατάστασιν τὴν οἰκονομικὴν τοῦ Δημοσίου, νὰ ζητήσω παρὰ τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ μοὶ ἀναθέσῃ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ δὴ ἄνευ ὅρων. Εἶναι ἀληθὲς, Κύριοι, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτε μὲ ἐπεσκέφθη καὶ μοὶ ἐπρότεινε τὴν ἐξακολούθησιν, κατ’ ἐντολὴν τοῦ Βασιλέως, τῆς συμμετοχῆς μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁμοῦ μετὰ τῶν ἄλλων πρώην Ὑπουργῶν, εἶναι ἀληθὲς ὅτι εἶπον εἰς αὐτὸν, ὅτι μὴ ἀποκρούων κατ’ ἀρχὴν τὴν πρότασίν του ἐννοῶ τὴν θέσιν μου ἄθικτον ἐν τῇ νέᾳ Κυβερνήσει, καὶ συνάμα, ὅτι ἐννοῶ πλήρη ἐλευθερίαν ἐνεργείας ἐν αὐτῇ, ὅσον ἀφορᾷ ἐμέ. Ἐπῆλθεν ἀκολούθως εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ μετατοπίσῃ τοὺς Ὑπουργοὺς, ὅπως ἐπέλθῃ ἀνασχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, συμβιβάζων τὰς ἀνάγκας αὐτοῦ καὶ τὴν φιλοτιμίαν ἑκάστου Ὑπουργοῦ. Ὁ κ. Γουναράκης διηύθυνε τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ Οἰκονομικῶν. Ἠδύνατο δὲ διὰ μετατοπίσεως τῶν Ὑπουργῶν νὰ ἐξευρεθῇ διέξοδος, βασιζομένη εἰς τὴν δήλωσίν μου, ὅτι δὲν ἐννοῶ νὰ θιγῇ ἡ θέσις μου ἐν τῇ νέᾳ Κυβερνήσει, καὶ ὅτι ἐννοῶ ἐν πλήρει ἐλευθερίᾳ ἐνεργείας νὰ συμπράξω μετὰ τοῦ κ. Ράλλη. Εἶπον δὲ προσέτι εἰς αὐτὸν καὶ ἐπανέλαβον πολλάκις, ὅτι ἡ ἐπιθυμία μου ἦτο νὰ μὴ λάβω μέρος εἰς τὴν νέαν Κυβέρνησιν, — ἐπικαλοῦμαι δὲ εἰς τοῦτο τὴν μαρτυρίαν τῶν συναδέλφων μου, — τὸν παρεκάλεσα δὲ νὰ διαθέσῃ τὰ δύο Ὑπουργεῖα, ὧν ἐγὼ εἶχον τὴν διεύθυνσιν. Ἐὰν δὲ συγκατένευσα νὰ μὴ ἐπιμείνω εἰς τὴν ἐπιθυμίαν μου ταύτην, καὶ νὰ ἐξακολουθήσω συσκεπτόμενος μετὰ τῶν ἄλλων συναδέλφων, ἔπραξα τοῦτο, ἐνδίδων εἰς τὴν γενικὴν γνώμην, ἡ ὁποία ἀνεφάνη ἐν τῷ ἐθνικῷ κόμματι, ὅτι πρέπει νὰ συγκρατήσωμεν τὸ κόμμα ἐν τῇ ἑνότητί του, ἐξακολουθοῦντες τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀοιδίμου ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος. Ὅτε δὲ ἐπῆλθεν ἡ διαφωνία μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, μὴ ἐννοοῦντος νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀοιδίμου ἀρχηγοῦ ἡμῶν, ἀλλ’ ἐννοοῦντος νὰ ἐφαρμόσῃ ἴδιον αὐτοῦ πρόγραμμα, στηριζόμενον ἐπὶ νέας φορολογίας, καὶ ἰδίως ἐπὶ τοιαύτης ἐπὶ τοῦ σίτου, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ διαφωνία αὕτη, ῥητῶς ἐδήλωσα, ὅτι οὐδεμίαν πλέον δέχομαι συζήτησιν ἢ ἀνταλλαγὴν ἰδεῶν, διότι ἐπὶ τοιούτοις ὅροις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λάβω μέρος εἰς συζήτησιν περὶ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Λυποῦμαι, ἐπαναλαμβάνων τὴν διάψευσιν τὴν κατηγορηματικὴν τῶν ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἢ κακῶς ἀντελήφθη ἢ ὠνειρεύθη ὅσα εἶπεν, ὅτι εἶπον εἰς αὐτόν. Ἐνδέχεται νὰ ὠνειρεύθη τοιοῦτόν τι. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι, καὶ ἂν τοιοῦτον ὄνειρον εἶδε καὶ ἐκθέτει τοῦτο, παραβιάζει στοιχειώδη κοινωνικὰ καθήκοντα. Δὲν θέλω, Κύριοι, νὰ ἐπεκτείνω τὸν λόγον ἐπὶ ἄλλων ζητημάτων. Ἄν παρουσιασθῇ ἀφορμή, ἀναγκάζουσά με νὰ λάβω τὸν λόγον, ἴσως ἀναπτύξω καὶ ἄλλα θέματα, σχετιζόμενα πρὸς τὸν τρόπον τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸς τὰς ἐνεργείας, αἵτινες ἐγένοντο πρὸς ἐπίτευξιν αὐτοῦ.

§47Π. ΣΑΚΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ λύπης μου παρατηρῶ, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐκτυλίσσονται γεγονότα καὶ λέγονται πράγματα, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἀνέμενέ τις νὰ ἀκουσθῶσιν ἐν αὐτῇ, καὶ δὴ λεγόμενα ὑπ’ ἀνδρῶν τῆς περιωπῆς τῶν ἀξιοτίμων προαγορευσάντων. Καὶ ἐνθυμοῦμαι τὸν ἀείμνηστον ἀρχηγόν μου, ὃν ἐπὶ 15 ὁλόκληρα ἔτη παρακαθήμενος ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐγκατέλιπον· ἐνθυμοῦμαι, λέγω, ὅτι ἐπὶ ὁμοίων σκηνῶν, διαδραματισθεισῶν ἐνταῦθα, προκειμένου περὶ διαδοχῆς ἑτέρου ἀειμνήστου ἀνδρός, ἠγέρθη ἐκ τῆς θέσεώς του ἐκείνης καὶ ἀποτεινόμενος πρὸς τοὺς συζητοῦντας τότε, εἶπε: «Κύριοι, τὰ ἰδιαίτερά σας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν ἔχουσι θέσιν, οὐδὲ μᾶς ἐνδιαφέρουσι». Καὶ οὕτως ἐδόθη ἓν ἔτι καλὸν παράδειγμα κοινοβουλευτικὸν κατὰ τῶν ταπεινῶν μικροφιλοδοξιῶν ὑπὸ τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη. Ἐκεῖνο, ὅπερ ἐνδιαφέρει ἡμᾶς νὰ ἀκούσωμεν, εἶναι ὅ,τι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι, ἐφ’ ὅσον εἶναι ἐφικτὸν καὶ αἱ περιστάσεις ἐπιτρέψωσιν αὐτῷ, διαδεχθέντι τὸν ἀείμνηστον ἄνδρα ἐν τῇ ἀρχηγίᾳ τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος καὶ τῇ πρωθυπουργίᾳ, καθῆκον ἔχει ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ πρόγραμμα ἐκείνου, ἤτοι τὸ τῆς οἰκονομικῆς περισυλλογῆς, ἧς συνέπεια ἔσεται ἡ οἰκονομικὴ ἀνόρθωσις τοῦ Κράτους, ἡ διοικητικὴ καὶ στρατιωτικὴ ἀναδιοργάνωσις καὶ ἡ πλήρωσις τοῦ ἐθνικοῦ ἰδεώδους. Τὰ ἰδιαίτερα δὲν μᾶς ἐνδιαφέρουσι, καὶ οὐδεμίαν εὐχαρίστησιν αἰσθάνεται ἡ Βουλὴ, παρισταμένη ἐνώπιον τοιούτου δυσαρέστου θεάματος. Ἐὰν ὁ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως ταύτης δὲν ἐγένετο συμφώνως πρὸς τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα ἢ τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Στέμματος, δύναται ἐπ’ αὐτοῦ νὰ γένηται συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ, ἁρμοδιωτάτῃ νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς αὐστηρᾶς τηρήσεως τῶν συνταγματικῶν ἐθίμων καὶ κανόνων, καὶ παρακαλῶ, ἵνα ἐπ’ αὐτοῦ περιορισθῇ ἡ συζήτησις. Ἐπὶ τῶν ἰδιαιτέρων σας ὅμως, Κύριοι, ἐπὶ τῶν οἰκογενειακῶν σας, οὕτως εἰπεῖν, πραγμάτων, εἰς τὴν Βουλὴν, νομίζω, χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας αὐτῆς, ἐπιβάλλεται νὰ βύσῃ τὰ ὦτα. Περαίνων τὸν λόγον, παρακαλῶ ἡ συζήτησις νὰ περιορισθῇ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος ὑπὸ καθαρῶς πολιτειακὴν ἔποψιν.

§48ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν περιέμενον νὰ ἔλθῃ ἐπ’ ἐμὲ ὁ λόγος κατ’ αὐτὴν τὴν ἀρχὴν τῆς συζητήσεως τῆς ὑποθέσεως, ἣν εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ἀνακοίνωσις τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς ἀναλήψεως τῶν κυβερνητικῶν ἔργων μετὰ τῶν συναδέλφων αὐτοῦ. Τὰ θέματα, ἅτινα πρὸ μικροῦ ἀνεπτύχθησαν, μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν θέσιν ζητήματος πολιτειακοῦ ὑπὸ τῆς ἀγορεύσεως, τῆς μεστῆς ἐννοίας, τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ Τυρνάβου, τὰ θέματα, λέγω, ἅτινα πρὸ μικροῦ ἀνεπτύχθησαν ἐνταῦθα, εἶναι θέματα κυριωδέστατα οἰκογενειακά, καίτοι ἐν μέρει ἔχουσι χαρακτῆρα πολιτειακόν· ἀλλ’ εἶναι ἐκ τῶν θεμάτων ἐκείνων τῶν πολιτειακῶν, ἅτινα συζητοῦνται ἐν ἰδιαιτέρῳ κύκλῳ, καὶ δὲν εἶναι προωρισμένα νὰ φθάνωσι μέχρι τῆς Βουλῆς. Δὲν κατακρίνω τὰ λεχθέντα, διότι τὰ πράγματα ἤγαγον εἰς τὰς δηλώσεις ταύτας, ἀλλὰ λυποῦμαι ὅτι τὰ πράγματα προεκάλεσαν τοιαύτας δηλώσεις, ἀνηκούσας εἰς ἰδιαιτέρας πολιτικὰς συσκέψεις, αἵτινες ἀπέδειξαν, ὅτι αἱ ἰδιαίτεραι σκέψεις δὲν γίνονται ἐπὶ ἐδάφους πολιτικοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ παραπλεύρως ἐπὶ τῶν παρασκηνίων. Ἄν, ὅπως ἤλπιζον, ὑπῆρχεν ἐν Ἑλλάδι, ἢ μᾶλλον, ἵνα μὴ ἀδικήσω τὴν Ἑλλάδα, ὑπῆρχεν ἐν τῇ Βουλῇ,—καὶ θέλει μοὶ ἐπιτρέψει ἡ Βουλὴ νὰ εἴπω μεθ’ ὅλης τῆς εὐλαβείας πρὸς αὐτὴν, κρίσιν μονάδος, ἀλλὰ κρίσιν ἀνδρὸς μὴ συνηθίζοντος νὰ κρύπτῃ τὰς ἰδέας αὐτοῦ,—ἄν, λέγω, ὑπῆρχεν ἐν τῇ Βουλῇ μεγαλειτέρα κοινοβουλευτικὴ εὐαισθησία, δὲν ἔπρεπε ν’ ἀφεθῇ εἰς τὰς μονάδας, νὰ ζητήσωσιν ἐξήγησιν περὶ τῶν τελεσθέντων, διότι αἱ μονάδες εἰς τοιαῦτα ζητήματα, ἐὰν δὲν τρέχωσι τὸν κίνδυνον παρεξηγήσεως, κίνδυνον, ὃν τὰ κόμματα τὰ μεγάλα ἔχουσι καθῆκον νὰ παραβλέπωσιν, αἱ μονάδες, ἐὰν δὲν τρέχωσι τοιοῦτον κίνδυνον, δὲν ἔχουσιν ὅμως καὶ τὴν θέσιν ἐκείνην, ἥτις εἰς αὐτοὺς παρέχει τὸ δικαίωμα καὶ τὴν δύναμιν νὰ προκαλῶσι τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, καὶ οὐδὲν ἄλλο δύνανται παρὰ μόνην τὴν ἀπόδειξιν ὅτι ὑπάρχει ζήτημα· καὶ ἡ ἀπόδειξις ὅτι ὑπάρχει ζήτημα ἐγένετο ἤδη ὑπὸ ἑτέρας μονάδος, ὑπὸ τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Τυρνάβου, καὶ ἐγένετο κατὰ τρόπον καὶ παρ’ ἀνδρὸς τοιούτου οὕτως, ὥστε μετὰ τοὺς λόγους αὐτοῦ νὰ κινηθῇ τοὐλάχιστον ἡ σκέψις, μήπως δὲν ἐπετρέπετο νὰ κλεισθῇ ἡ συζήτησις, ὡς παρ’ ὀλίγον συνέβη, μετὰ τοιαύτην ἀγόρευσιν. Τί προέκυψεν ἐκ τῆς γενομένης ἐνταῦθα, ἂς εἴπω, συζητήσεως;—διότι μοὶ φαίνεται ὅτι τὰ λεχθέντα μᾶλλον ἦσαν ἀνταλλαγαὶ ἐξομολογήσεων. —Προέκυψεν, ὅτι, μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας, τοῦ ἀκολουθουμένου ὑπὸ συμπαγοῦς κόμματος καὶ ἐργαζομένου πρὸς ὡρισμένην διεύθυνσιν, μετὰ προγράμματος τῆς ὥρας μὲν ταύτης, ἀλλὰ στηριζομένου ἐπὶ παλαιοτέρου προγράμματος ἢ νόμων ἤδη ὑφισταμένων, μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ τούτου, τὸ κόμμα, ὅπερ παρηκολούθει αὐτόν, ἡ οἰκογένεια ἡ πολιτική, εὑρέθη εἰς στενοχωρίας καὶ σπαραγμούς. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι πρωτοφανές. Δὲν συμβαίνει μόνον ἐν χώρᾳ, ὁποία ἡ Ἑλλάς, ὅπου τὰ πολιτικὰ ἤθη καὶ ἡ πολιτικὴ παράδοσις δὲν ἐπέτρεψαν μέχρι τῆς ὥρας ταύτης νὰ συσταθῶσι κόμματα ἰδεῶν, ἰδεῶν, ἃς ἕκαστον τῶν δύο κομμάτων, —εἰς ἃ πρέπει ἐν τῷ συμφέροντι τῆς χώρας νὰ ἦναι καταμεμερισμένη ἡ Βουλή, — ὀφείλει νὰ πρεσβεύῃ, ἰδεῶν, ὑφ’ ὧν ἑκάτερον τῶν δύο κομμάτων πρέπει νὰ ἐμπνέηται. Δὲν κατωρθώθη ὅμως μέχρι τοῦδε δυστυχῶς αἱ ἰδέαι νὰ ἔλθωσιν ἐπάνω, καὶ τὰ πρόσωπα ὑποκάτω καὶ εἶναι εὔλογον, καὶ εἶναι εὐνόητον ὅτι, οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, μετὰ τὸν θάνατον τῶν ἀρχηγῶν, οἵτινες συγκεντροῦσι καὶ πρέπει νὰ συγκεντρῶσι τὴν πλειονοψηφίαν, ἐπέρχονται τοιοῦτοι σπαραγμοί. Ἐν ἄλλαις χώραις, ὅπου τὰ προγράμματα τῶν πολιτικῶν κομμάτων εἶναι προγράμματα πρὸ παντὸς ἰδεῶν, καὶ αἱ ἀνάγκαι αἱ δευτερεύουσαι, αἱ προσωπικαὶ, αἱ ἐπαρχιακαὶ πληροῦνται ὁμαλώτερον ἢ ὅσον ἐν Ἑλλάδι, λόγῳ ἀκριβῶς αὐτοῦ τοῦ ἐδάφους, ἐφ’ οὗ κινεῖται ἡ ἐνέργεια τῶν κομμάτων, ἐν ἄλλαις χώραις, οὕτω συγκεκροτημέναις πολιτικῶς, πλέον ἢ ἅπαξ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ τὰ κόμματα περιῆλθον εἰς παράλυσιν. Καὶ δὲν ἔχετε νὰ ἀναδράμητε εἰς τὸ παρελθόν· ἀποβλέψατε εἰς τὴν Ἀγγλίαν τῆς σήμερον, καὶ θέλετε ἴδει, ὅτι μέχρι ταύτης τῆς ὥρας τὸ κενὸν τοῦ Μεγάλου Γλάδστωνος δὲν ἐπληρώθη, καὶ μέχρι ταύτης τῆς ὥρας τὸ φιλελεύθερον κόμμα, μὴ ἀναπληρωθέντος τοῦ κενοῦ, δὲν ὑπῆρξε δυνατὸν νὰ ἀνασυνταχθῇ εἰς τρόπον, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ κυβερνήσῃ τὴν χώραν. Εἶναι λοιπὸν φυσικὸν τὸ γινόμενον, καὶ εἶναι ἀπορίας ἄξιον, πῶς μεθ’ ὅλα τὰ συμβάντα ἔδειξεν ἀντοχὴν τὸ κόμμα τοῦ πρὸ μικροῦ ἀποθανόντος ἀρχηγοῦ, ἔδειξεν ἀντοχὴν, ἥτις εἰσάγει αὐτὸ πάλιν ἐνταῦθα περὶ ἕνα ἄνδρα συγκεκροτημένον, τοὐλάχιστον κατὰ πλειονοψηφίαν. Ἄλλο τὸ θέμα τὸ προκῦψαν ἐκ τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν ἐξομολογήσεων, ἃς εἴπω οὕτω, καὶ τῶν ἄλλων βεβαιώσεων, ὅπως ἐπισήμως, πανηγυρικῶς ἀπεδείχθη σήμερον ἐνώπιον πληθούσης τῆς Βουλῆς καὶ τοιουτοτρόπως, ὥστε ἐκ τοῦ Βουλευτηρίου νὰ μεταβιβασθῇ ἡ διαβεβαίωσις εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸν ἔξω κόσμον, ὅτι συνέβησαν τὰ πράγματα, καθ’ ὃν τρόπον ἀνεγινώσκομεν ἐπὶ 12 ἡμέρας ὁλοκλήρους, ἂν δὲν μὲ πλανᾷ ἡ μνήμη, ἐν ἁπάσαις ταῖς ἐφημερίσι τῶν Ἀθηνῶν. Σπανίως εἰς τὸν τύπον, ὅστις τόσον διαφόρους καθ’ ἡμέραν ῥίπτει καὶ πρὸς ἀλλήλας συγκρουομένας τὰς εἰδήσεις περὶ σπουδαίων καὶ μὴ σπουδαίων, σπανίως ἀπεδείχθη τοιαύτη ἀκρίβεια πληροφοριῶν ἁπασῶν τῶν ἐφημερίδων, τῶν ἐκ τῆς μιᾶς πλευρᾶς, τῶν ἐκ τῆς ἄλλης, τῶν ἀνεξαρτήτων, τῶν σπουδαίων καὶ τῶν μὴ σπουδαίων, τοιαύτη ἀκρίβεια περὶ τὴν ἀπόδοσιν τῶν κατὰ τὸ δωδεκαήμερον ἐκεῖνο γενομένων. Καὶ παρείχετο ἡ ἰδέα πρακτικῶν, ὑπὸ ἀοράτου τινὸς δυνάμεως διανεμομένων εἰς τοὺς διαφόρους συντάκτας τῶν ἐφημερίδων, οἵτινες, εὐγνώμονες ὅτι ἀπηλλάσσοντο τοῦ κόπου τοῦ νὰ συντάττωσιν ἴδια πρακτικά, μετέδιδον εἰς τὸ κοινὸν τὰς πληροφορίας περὶ τῶν μεγάλων ἐργασιῶν ἐκείνου τοῦ δωδεκαημέρου. Αἱ δὲ ἐργασίαι αὗται αἱ μεγάλαι ἐκείνου τοῦ δωδεκαημέρου, ἐκ τοῦ ἀπογεύματος, ἐκ τοῦ δείγματος, ὅπερ ἔδωκαν ἡμῖν οἱ πρώην Ὑπουργοί, πειθόμεθα ὅτι ἦσαν ἐργασίαι,... δὲν ἠξεύρω καὶ ἐγὼ κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν νὰ χαρακτηρισθῶσι μετά τινος ἀκριβείας, ἀφοῦ μάλιστα τὰ γενόμενα ἐν Ἑλλάδι κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας μοὶ φαίνονται, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἐντελῶς πρωτοφανῆ. Ἀπέθανεν ὁ ἀρχηγός, καὶ τὸ κόμμα ἔμεινεν ἀπωρφανισμένον. Προέκειτο ν’ ἀναπληρωθῇ ἡ ἔλλειψις, καὶ εἶχε τὸ Στέμμα τὸ ἐπιβεβλημμένον ὑπὸ τοῦ Συντάγματος εἰς αὐτὸ καθῆκον νὰ ἀναδιφήσῃ ἐν τῷ πνεύματι τῆς Βουλῆς, ὅσον εἶναι δυνατὸν ἀνθρωπίνως ἐν εἰλικρινείᾳ νὰ πραχθῇ, νὰ ἀναζητήσῃ ποῖον εἶναι τὸ ἐνδεικνυόμενον εἰς αὐτὸ πρόσωπον καὶ ἐκ τίνος μερίδος, τὸ πρόσωπον, ὅπερ ἔδει νὰ κληθῇ ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Εἶχε τὸ Στέμμα εὐτυχῶς τὸν τρόπον νὰ καταμάθῃ καὶ ἀκριβῶς καὶ μετ’ ἐπισημότητος τὰ πράγματα τῆς Βουλῆς. Ἠὐτύχησε νὰ ἔχῃ ἐν τῇ θέσει αὐτοῦ τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ηὐτύχησε νὰ ἔχῃ τοὺς συναδέλφους τοῦ ἀποθανόντος ἀρχηγοῦ, τοὺς συνδεδεμένους πρὸς ἀλλήλους διὰ δεσμῶν καὶ προσωπικῆς σχέσεως καὶ πολιτικῆς συνεχοῦς καὶ μακρᾶς καὶ πρὸ πάντων τῆς ἀλληλεγγύης τῆς πολιτικῆς, ἥτις συνδέει τὰ Ὑπουργικὰ Συμβούλια, καὶ ὅταν ἔτι ὁ ἀρχηγὸς αὐτῶν ἐκλίπῃ. Ἠδύνατο βεβαίως νὰ γνωρίζῃ τὸ Στέμμα, ἂν παρέμενον αἱ δυνάμεις τοῦ κόμματος τοῦ ἀποθανόντος ἀρχηγοῦ ἀκέραιοι, καὶ κατὰ τίνα τρόπον καὶ διὰ τίνος προσώπου ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναπληρωθῇ ὁ ἐκλιπών. Αἱ ὁμολογίαι αἱ ἐνταῦθα γενόμεναι, τὰ γεγονότα τὰ ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῶν 12 ἡμερῶν ἀνεπισήμως δημοσιευόμενα, ἅτινα αἱ ὁμολογίαι αὗται ἐκύρωσαν ἐκ περισσοῦ, ἀποδεικνύουσιν, ὅτι, ἀντὶ τούτου, ἐνῷ ἐν τῷ κόμματι τῷ ἀπορφανισθέντι ἐκράτουν ἰδέαι ὅλως ἀλλοῖαι, τὸ Στέμμα ἀπηυθύνετο πρὸς ἄνδρας, ὧν, ὡς ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδείχθη εἰς ἡμᾶς, ἀγνοοῦντας τὰ τοῦ κόμματος, αἱ ἰδέαι ἦσαν ἀντίθετοι πρὸς τὰς ἰδέας τῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τότε. Καὶ ἐνταῦθα θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ φίλος κ. Βουλευτὴς Τυρνάβου νὰ εἴπω, ὅτι, εἰς πολλὰ συμφωνῶν πρὸς αὐτόν, ἔχω τινὰ διαφωνίαν. Προέκυψε, καθ’ ἣν ὥραν ἠγόρευεν ἀπὸ τοῦ βήματος ἐνταῦθα, ἐκ τῶν λόγων τοῦ κ. Βουλευτοῦ Τυρνάβου ὁμολογία ἐνεργείας ἀγνώστου τέως εἰς ἐμέ, γνωστῆς ὅμως εἰς τοὺς συναδέλφους αὐτοῦ καὶ τοὺς ἄλλους τοὺς ἀποτελοῦντας τὸ κόμμα τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη, προέκυψεν ὅτι ἐν συνεδριάσει τοῦ κόμματος, γενομένῃ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ, τὴν ἐπιοῦσαν, ἐνταῦθα, ἔν τινι αἰθούσῃ, ἀνεκοινώθη Βασιλικὴ ἐπιθυμία νὰ συντηρηθῇ τὸ κόμμα, ὅπως δυνηθῇ τὸ Στέμμα νὰ διεξαγάγῃ τὰς ὑποθέσεις τὰς σπουδαίας τοῦ Κράτους ἐν πάσῃ ὁμαλότητι, καὶ ἐξέφρασε τὴν ἐπὶ τούτῳ εὐγνωμοσύνην αὐτοῦ πρὸς τὸ Στέμμα ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Τυρνάβου.

§49Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐπὶ τῇ ἀναγνωρίσει τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας τὸ ἐθνικὸν κόμμα προσήνεγκε πρὸς τὸ ἔθνος.

§50ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Αὐτὸ ἐνόησα. Ταῦτα εἰπὼν καὶ οὕτω σαφῶς ἑρμηνεύσας, καίτοι δὲν ἦτο ἀνάγκη ἐπεξηγήσεως, διότι οὕτως ἐνοήθησαν οἱ λόγοι αὑτοῦ, ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ δευτερολογίᾳ αὑτοῦ νὰ ζητήσῃ νὰ ἀρυσθῇ ἐπιχείρημα ἐκ τῆς τοιαύτης ὁμολογίας τοῦ κ. Βουλευτοῦ Τυρνάβου. Ἐγὼ ἤθελον θεωρήσει, ὅτι εἶμαι ἐν διαφωνίᾳ πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν Τυρνάβου ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου, ἂν δὲν ὑπώπτευον,—καὶ ἂς μοὶ συγχωρήσῃ νὰ εἴπω τὴν τοιαύτην ἑρμηνείαν, μὴ θέλων νὰ ὑποχρεώσω αὐτὸν νὰ ἀπαντήσῃ,—ὅτι μᾶλλον δόσις τις εἰρωνείας περιείχετο ἐν τῇ δηλώσει αὐτοῦ ἢ ἐκδήλωσις πραγματικῆς εὐγνωμοσύνης. Διότι ἐγώ, Κύριοι, ὁμολογῶ, ὅτι πρεσβεύω ἐπὶ τῶν θεμάτων τούτων ὅλως ἀντιθέτους γνώμας πρὸς ἐκείνας, καθ’ ἃς αἱ ἐπεμβάσεις τοῦ Στέμματος ἐπιτρέπονται καθ’ ἣν ὥραν ἔχει νὰ ἐνεργήσῃ καθήκοντα εἰς αὐτὸ ἀνατεθειμένα. Αἱ ἐπεμβάσεις τοῦ Στέμματος εἰς τὰ οἰκογενειακὰ τῶν κομμάτων δὲν εἶναι ἄξιαι εὐγνωμοσύνης. Τὸ Στέμμα, κατὰ τὸ πολίτευμα, τὸ Στέμμα, κατὰ τὴν συνταγματικὴν ἠθικήν, τὸ Στέμμα κατὰ τὴν παράδοσιν, τὸ Στέμμα κατὰ τὰ ἐξυπακουόμενα ἐκ τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος, τὰ μὴ ἀναγεγραμμένα μέν, ἀλλὰ προκύπτοντα ἐξ αὐτοῦ, ἔχει ἓν μόνον καθῆκον· εἰλικρινῶς ἐργαζόμενον ὑπεράνω τῶν κομμάτων πρὸς διεύθυνσιν τῶν ὑποθέσεων τῆς χώρας ἀνωτάτην, νὰ ἀναζητῇ τὸν Πρωθυπουργόν, δι’ οὗ θέλει δράσει, συγκροτοῦν δι’ αὐτοῦ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἐκεῖ ὅπου κατὰ τὰ ὑπάρχοντα τεκμήρια ὑπάρχει πλειονοψηφία, χωρὶς εἰς οὐδεμίαν νὰ καταβαίνῃ ἐνέργειαν, ὅπως εἴτε καταρτίσῃ εἴτε ἐνισχύσῃ εἴτε ὁπωσδήποτε ἄλλως διαρρυθμίσῃ τὰ τῆς πλειονοψηφίας. Τὰ τῆς καταρτίσεως, τὰ τῆς διατηρήσεως, τὰ τῆς διαρρυθμίσεως ἀνήκουσιν εἰς τὰ κόμματα· καὶ ἀρκεῖ ἡ ἀντίθεσις, ἡ μεταξὺ τῶν δύο μερίδων ἐν μιᾷ χώρᾳ, ἀρκεῖ ἡ ἀντίθεσις τῶν ἰδεῶν, ἀρκεῖ τὸ παρελθὸν τὸ σωρευθὲν ὄπισθεν τῶν ὑπηρεσιῶν ἑκάστου κόμματος, ὅπως διὰ μέσου τούτων ῥυθμισθῶσι τὰ πράγματα κατὰ τρόπον πολὺ στερεώτερον ἢ ὅσον ῥυθμίζονται διὰ τῆς ἐπεμβάσεως τῆς ἡγεμονικῆς. Αἱ ἐπεμβάσεις αἱ ἡγεμονικαὶ εἰς τὰ τῆς καταρτίσεως τῆς πολιτικῆς τῶν κομμάτων, εἰς τὰ τῆς ἐξασθενίσεως τῆς πολιτικῆς τῶν κομμάτων δὲν παρετηρήθησαν μόνον ἐν Ἑλλάδι· παρετηρήθησαν καὶ ἀλλαχοῦ. Καὶ ὑπάρχουσι παραδείγματα ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐν χώρᾳ, ἐν ᾗ ἀπὸ αἰῶνος σχεδὸν δὲν συμβαίνουσι τοιαῦτα, ὅτι αἱ ἐπεμβάσεις αἱ ἡγεμονικαὶ κατέλυσαν πλειονοψηφίας, μεταβαλοῦσαι αὐτὰς εἰς ἐλαχίστας μειονοψηφίας ἐντὸς εἰκοσιτεσσάρων ὡρῶν, μετ’ ἐργασίαν, ἐννοεῖται, παρασκηνιακὴν ἑβδομάδων· ἀλλ’ ὅτι ἡ ἑπομένη τριμηνία, ἡ ἑπομένη ἑξαμηνία ἐπανέφερε τοὺς δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου σαρωθέντας ἰσχυροτέρους καὶ ἐπιβάλλοντας ὅρους. Τοιαῦται ἐπεμβάσεις τῶν ἀνευθύνων εἰς τὰ τῆς συγκροτήσεως ἢ τῆς ἀλλοιώσεως τῶν κομματικῶν πραγμάτων δύνανται ἐνίοτε νὰ ἐπιτυγχάνωσι καὶ ἐπιτυγχάνουσαι νὰ καλυφθῶσιν ὑπὸ τὴν ψῆφον πλειονοψηφίας, στηρίζουσαν τοὺς Ὑπουργοὺς ἐν τοῖς ἑδωλίοις αὐτῶν, νὰ καλυφθῶσι διὰ τῶν ὑπευθύνων· ἀλλ’ ἀποτυγχάνουσαι ἐκθέτουσιν εἰς εὐθύνην ἐκείνους, οὓς τὸ Σύνταγμα δὲν ἐπέτρεψε νὰ θίγῃ τις, δὲν ἐπέτρεψε νὰ θίγῃ τις, ἔχων πρὸς ὑποβολὴν παρατηρήσεις νομίμους ἐναντίον τῶν γενομένων. Δὲν ἐπέτρεψε πρὸ πάντων τὸ Σύνταγμα νὰ ἐκθέτωσι τὸν Ἡγεμόνα εἰς εὐθύνην ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀναδέχονται τὰ χαρτοφυλάκια, πρώτιστον καθῆκον ἔχοντες, ἐκ τοῦ ὅρκου, ὃν ἔδωκαν καὶ εἰς τὸ πολίτευμα καὶ ὡς Ὑπουργοί, νὰ καλύπτωσι τὸν ἀνεύθυνον. Ἀλλ’ ὁ ἀνεύθυνος, ὅταν τοιαῦτα συμβαίνωσι, δὲν ἔχει πρὸ αὐτοῦ ἀσπίδα καλύπτουσαν αὐτόν, ἤ, καὶ ἂν ἔχῃ ἀσπίδα, αὕτη δὲν καλύπτει ἐντελῶς τὸ σῶμα αὐτοῦ· ὑπεράνω αὐτῆς, ὡς εἶπέ ποτε Ἄγγλος μέγας, μένει ἐξέχουσα ἡ κεφαλή, καὶ κατὰ τῆς κεφαλῆς βάλλουσι πάντες οἱ ἀντιθέτους ἔχοντες ἰδέας. Τί δικαιολογεῖ τὴν κρίσιν ταύτην; Θέλω στηριχθῆ ἐφ’ ὅσων ἀνεγνώσαμεν, ἐφ’ ὅσων ἠκούσαμεν, καὶ ἰδίως ἐφ’ ὅσων ἠκούσαμεν ταύτην τὴν ἑσπέραν, συμπληρουμένων καὶ ἐν τῇ ἀντιθέσει αὐτῶν. Διότι ἐνόμισε μὲν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι κατέρριψε τοὺς ἰσχυρισμοὺς τῶν πρώην Ὑπουργῶν, ἀλλ’ ἡ ἀγόρευσις αὐτοῦ δυστυχῶς, — εἴθε νὰ εἶχε παραλείψει αὐτήν, — ἐνίσχυσεν αὐτούς. Πολὺ περισσότερα γινώσκομεν ἀφ’ ὅτου ὡμίλησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἢ ὅ,τι ἐγινώσκομεν πρὶν ἢ ὁμιλήσῃ. Καὶ ὅσα γνωρίζομεν καθιστῶσι τὰ πράγματα πολὺ δεινότερα ἢ ὅτι ἐν τῇ ἀρχῇ ἐνομίζομεν. Τί δικαιολογεῖ, λέγω, τὴν κρίσιν, ἣν ἔφερον, τοιαῦτα λέγων περὶ τῆς ἀναμίξεως τῶν ἡγεμόνων εἰς τὰ ζητήματα τὰ κομματικά; Δικαιολογεῖ αὐτὴν τὸ γεγονός, ὅπερ ἐνταῦθα προέκυψεν ἀκέραιον, σῶμα ὁλόκληρον ἐγκλήματος, ἤθελον εἴπει, ἂν ὡμίλουν περὶ ποινικῆς ὑποθέσεως ἐνώπιον ποινικοῦ Δικαστηρίου. Αὐτὸ τὸ σῶμα τοῦ ἐγκλήματος προέκυψεν ἐκ τῶν ἐνταῦθα διαμειφθέντων. Προέκυψεν, ὅτι ἐπὶ ἡμέρας πολλὰς μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη οἱ Ὑπουργοί, παραμένοντες ἐν ταῖς θέσεσιν αὑτῶν, εἶχον ἀπέναντι αὑτῶν πρόσωπον μεταβαῖνον καθ’ ἡμέραν εἴτε παρὰ τούτῳ εἴτε παρ’ ἐκείνῳ τῶν Ὑπουργῶν, εἴτε καὶ δεχόμενον αὐτοὺς κατὰ πρόσκλησιν, καὶ μετὰ τοῦ προσώπου τούτου, τοῦ οὐδεμίαν ἔχοντος οὐδὲ δυναμένου νὰ ἔχῃ ἐντολήν, ἤρχοντο εἰς συζητήσεις περὶ ἀναλήψεως τῆς ἐξουσίας ὑπ’ αὐτοῦ, λαμβάνοντος καὶ τὴν ὑποστήριξιν αὐτῶν τῶν Ὑπουργῶν τῶν ἐν ἐνεργείᾳ· καὶ ὅτι ἀφοῦ ἐπιστοποιήθη ἡ πλήρης διαφωνία τῶν τριῶν πρὸς τὸν ἀνεπίσημον τοῦτον Πρωθυπουργόν...

§51Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τῶν τεσσάρων.

§52ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τῶν τεσσάρων;

§53Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τῶν πέντε μετὰ τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς.

§54ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Βουλῆς εἶχεν ἄλλα καθήκοντα, καὶ δὲν εἶχε θέσιν εἰς τὰ διαβούλια ταῦτα ὡς Ὑπουργός. Ἀλλ’ εἰς τοῦτο ἐγὼ δὲν ἔχω νὰ ἀναμιχθῶ. Λοιπόν, καθ’ ἣν ὥραν προέκυψε θετικῶς ἡ πεποίθησις παρὰ τῷ κ. Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως ὅτι οἱ τρεῖς ἐκ τῶν Ὑπουργῶν ἦσαν ἐν διαφωνίᾳ πρὸς αὐτὸν καὶ ἠρνοῦντο νὰ συμπράξωσι μετ’ αὐτοῦ...

§55Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Οἱ τέσσαρες.

§56ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ὁ κύριος Μαυρομιχάλης; Τοῦτο εἶναι νέον γεγονός, ὅπερ ἀναγράφεται εἰς τὰ πρακτικά.

§57Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ γραφῇ, παρακαλῶ, εἰς τὰ πρακτικά!

§58ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καθ’ ἣν ὥραν, λέγω, ἐβεβαιώθη, ὅτι καὶ οἱ τέσσαρες Ὑπουργοὶ διεφώνουν πρὸς αὐτόν, ἐν τούτοις ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὴν πρωΐαν τῆς ἐπιούσης, παρόντος τοῦ Μητροπολίτου, εὑρέθη ὡρκισμένος Πρωθυπουργὸς τῶν τεσσάρων μετ’ αὐτοῦ μὴ συμφωνούντων Ὑπουργῶν! Εἰς κωμῳδίαν, κύριε Πρόεδρε, ἀμφιβάλλω ἂν τόσον ἀστεία σκηνὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνευρεθῇ. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ἐδάφους χώρας ἐλευθέρας, μετὰ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἀκράτου, τοῦτο τὸ κωμικὸν πολὺ ἀπόλλυσι τοῦ ἱλαροῦ, ἕνεκα τοῦ τραγικοῦ, ὅπερ παρακολουθεῖ αὐτό. Διότι ἀκριβῶς ταῦτα εἶναι τὰ φθείροντα τὴν Πολιτείαν, ἀκριβῶς ταῦτα εἶναι τὰ φέροντα κατὰ κρημνῶν τὴν Πολιτείαν τῶν Ἑλλήνων, ταῦτα εἶναι τὰ μὴ ἐπιτρέποντα μηδ’ ἐπιτρέψαντα εἰς οἱανδήποτε Βουλὴν καὶ εἰς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν, ὅσον καὶ ἂν ἦτο καὶ ἡ Βουλὴ φιλόπατρις καὶ ἡ Κυβέρνησις ἰσχυρά, νὰ διαχειρισθῶσι τὰς μεγάλας ἐθνικὰς ὑποθέσεις, ἐσωτερικὰς καὶ ἐξωτερικὰς, κατὰ τρόπον τελεσφόρον. Διότι εἶναι ἀδύνατον, ὅταν ἀνὰ πᾶν βῆμα ἔχητε ὄπισθεν ὑμῶν τὸν κίνδυνον νὰ ἴδητε τοιούτου εἴδους ἀναμίξεις, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐργασθῆτε. Καὶ ἂν ἡ Ἑλλὰς τὰ τελευταῖα ταῦτα ἔτη πάσχῃ, ὅσα πάσχει μετὰ τὸ μάθημα τοῦ 1897 καὶ μετὰ τὴν ἐκκαθάρισιν, ἥτις εἰς τὸ ἔδαφος τὸ ἐν Ἑλλάδι ἔδιδε πολλὴν εὐκολίαν νὰ ἱδρυθῶσι νέα καὶ στερεὰ οἰκοδομήματα, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν ἐπικράτησιν τοιούτων μεθόδων, ἀφ’ οὗ χρόνου ἐνομίσθη, ὅτι αὗται πρέπει νὰ τεθῶσιν εἰς χρῆσιν. Ἐνομίσθη ὅτι εἶναι χρήσιμον, τὰ μεγάλα κόμματα νὰ κατακερματισθῶσι, καὶ ἐγένετο ἐργασία συστηματικὴ πρὸς κατακερματισμόν. Καὶ ὅτε τελευταῖον προσέκοψαν εἰς σκοπέλους, ἐνομίσθη ὅτι εἶναι συμφέρον νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἀλληλεγγύην ἑνὸς τῶν δύο μεγάλων κομμάτων, καὶ ἐφάνη ὅτι ἐπανήλθομεν εἰς αὐτήν. Καὶ τὰ γεγονότα σήμερον, κύριε Πρόεδρε τῆς Βουλῆς, ἐὰν δὲν πλανῶμαι, παρ’ ὅλην τὴν ἐπιδεικνυομένην ἐνταῦθα ὑπὸ τῶν λόγων τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ συμπάγειαν τοῦ κόμματος, ὅπερ παρακολουθεῖ αὐτὸν, εἶναι, κατ’ ἐμὲ, γεγονότα πιστοποιοῦντα ταχίστην τὴν κατακερμάτισιν πάλιν. Διότι εἶναι ἀδύνατον ἡ Βουλὴ νὰ ἐργασθῇ ὠργανωμένη εἰς δύο μερίδας κινουμένας κανονικῶς, καὶ νὰ δώσῃ ἐκ περιτροπῆς Κυβέρνησιν στερεὰν, ἐὰν τοιαῦται ἐπεμβάσεις εἴτε πρὸς κατασκευὴν εἴτε πρὸς διάλυσιν αὐτῶν ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν γίνωνται. Τοιαῦται δὲ, ἵνα ἐπανέλθω εἰς τὸ κύριον θέμα, ἀπεδείχθησαν ὅτι εἶναι αἱ κατ’ αὐτὰς τελεσθεῖσαι πρωτοφανεῖς ἁπανταχοῦ, ἀλλὰ πρωτοφανεῖς καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἑλλάδι. Μεθ’ ὅσα ἐνταῦθα παράδοξα πράγματα συνέβησαν, συνετελέσθη τῇ ὑπογραφῇ τῇ Βασιλικῇ, καλυπτομένῃ, ἐννοεῖται, ὑπὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, συνετελέσθη τοῦτο τὸ μοναδικόν, νὰ καταρτισθῇ Κυβέρνησις, Ὑπουργικὸν Συμβούλιον διεπόμενον ὑπὸ τῆς συνταγματικῆς, τῆς κοινοβουλευτικῆς ἀλληλεγγύης, οὗτινος τὰ τέσσαρα μέλη ἐμάχοντο κατὰ πάντα τρόπον πρὸς τὸ ἄλλο, τὸ τεθὲν ἐπὶ κεφαλῆς αὐτῶν. Τὰ μέλη ἐπανεστάτουν κατὰ τῆς κεφαλῆς, τῆς ἀγνώστου κεφαλῆς, διότι καὶ ἠγνόουν μέχρι τινὸς ὅτι εἶχον κεφαλήν, ἐπανεστάτουν κατὰ τοῦ ἀρχηγοῦ! Τοιοῦτο κατασκεύασμα παρεσχέθη διὰ τῆς Βασιλικῆς ὑπογραφῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡς Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἵνα θέση χεῖρα ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων, τῶν εὑρισκομένων ἐν κινδύνῳ! Τοῦτο νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι προκαλεῖ τοὐλάχιστον τόσας σκέψεις ἐν τῇ Βουλῇ, ὅσαι ὑπεραρκοῦσιν, ὥστε ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀποτελοῦσι τὴν ἐπίσημον Ἀντιπολίτευσιν, τὴν Ἀντιπολίτευσιν, — διότι ἡμεῖς δὲν λογιζόμεθα Ἀντιπολίτευσις, — νὰ εἴπωσι δύο λέξεις. Καὶ ἆρά γε τοῦτο μόνον συνέβη; αὕτη εἶναι μόνον ἡ πρᾶξις ἡ μὴ συνᾴδουσα πρὸς τὸ ἀπὸ δεκάδων ἐτῶν πρόγραμμα τοῦ κόμματος, οὗ προΐσταται σήμερον ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν πολιτεύεται ἐνταῦθα, καὶ πολιτεύεται ἐπαξίως ἐν τῇ πρώτῃ γραμμῇ, γνωρίζει δὲ βεβαίως τὴν ἱστορίαν τῶν κομμάτων τῆς χώρας καὶ πρὶν ἢ ἔτι καταληφθῶσιν αἱ δύο κορυφαὶ ὑπὸ τῶν δύο τελευταῖον ἐκλιπόντων Πρωθυπουργῶν. Καὶ γνωρίζει ὅτι, ἐὰν μεταξὺ τοῦ Τρικούπη καὶ τοῦ Δηλιγιάννη ὑπῆρξε διαίρεσις γνωμῶν, ἡ διαίρεσις αὕτη τῶν γνωμῶν ἦτο μόνον περὶ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν πρέπει νὰ ζητηθῇ ἡ δεδηλωμένη. Ὁ μὲν Τρικούπης ἐθεώρει τὴν δεδηλωμένην ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἐκαλεῖτό τις ἵνα ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν, ἀπαραίτητον, ὁ δὲ Δηλιγιάννης διεφώνει πρὸς τὸν Τρικούπην, λέγων ὅτι ἡ δεδηλωμένη εἶναι ἀπαραίτητος ν’ ἀποδειχθῇ ὑπάρχουσα ὑπὲρ τοῦ κόμματος εὐθὺς ὡς ἀναλάβῃ τοῦτο τὴν ἐξουσίαν. Θέλω δὲ φέρει πρὸς ὑμᾶς δύο παραδείγματα, ἓν περὶ τοῦ ἑνὸς καὶ ἄλλο περὶ τοῦ ἑτέρου, τὸ ἓν πολὺ ἀρχαιότερον, τὸ ἄλλο νεώτερον. Κατὰ τὸ 1885 ἐκηρύττετο ὁ ἀποκλεισμός· ἡ Κυβέρνησις τοῦ Δηλιγιάννη εἶχεν ὑποβεβλημένην παραίτησιν, ἐκλήθη δ’ ὁ Τρικούπης, ὁ ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ μειονοψηφῶν, ἐκλήθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, εὑρισκομένου ἄνευ Ὑπουργῶν, καὶ ἐζητήθη παρ’ αὐτοῦ νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν. Ἡ ἀπάντησις ὑπῆρξεν, ὅτι ὁ μὴ ἔχων πλειονοψηφίαν δὲν ἐπιτρέπεται νὰ δεχθῇ τὴν ἀρχήν. Ἐγένετο ἐπίκλησις εἰς τὴν φιλοπατρίαν αὐτοῦ, ἐγένετο ὑπόμνησις τῶν κινδύνων, ἐγένετο τὸ παράπονον ὅτι ἐγκαταλείπεται ἡ κορυφὴ ἄνευ ὑποστηρίξεως. Ἀλλ’ ἡ ἀπάντησις τοῦ Τρικούπη ὑπῆρξεν ἀμετατρέπτως ἡ αὐτή: «δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἀναλάβω τὴν ἀρχὴν, μὴ ἔχων τὴν πλειονοψηφίαν». Καὶ ἠναγκάσθη ὁ Βασιλεὺς νὰ καταρτίσῃ Ὑπουργεῖον ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ τότε Προέδρου τοῦ Ἀρείου Πάγου, ἵνα συγκαλέσῃ τὴν Βουλήν, καὶ ἐζητήθη ἡ ἄδεια νὰ διέλθωσι διὰ μέσου τῶν ἀποκλειόντων τὴν Ἑλλάδα πλοίων οἱ Βουλευταί. Ὅτε δ’ ἐνταῦθα, ἐν τῇ Βουλῇ, ἐπῆλθεν ἡ μεταστροφὴ τῶν πραγμάτων, ὅτε ἡ πλειονοψηφία μετεστράφη πρὸς τὰς τάξεις τῆς μειονοψηφίας κατὰ μέγαν ἀριθμὸν, καὶ ἐξελέγη Πρόεδρος ἐκ τοῦ κόμματος τοῦ Τρικουπικοῦ, τότε κληθεὶς ὁ Τρικούπης ἐδέχθη τὴν ἀρχὴν, καίτοι βεβαίως αἱ περιστάσεις δὲν ἦσαν τοιαῦται, ὥστε νὰ σπεύδωσι πρὸς αὐτὴν οἱ πολιτευόμενοι. Ὅμοιον συνέβη καὶ δευτέραν φορὰν ἐπὶ Τρικούπη, ἐν ἔτει 1892. Ἀλλὰ κρίνω περιττὸν νὰ ἐπιμείνω καὶ εἰς ἕτερον παράδειγμα. Ὅτε τελευταῖον, ἐν ἔτει 1903, νομίζω,—ἐγὼ δὲν εὑρισκόμην τότε ἐνταῦθα, —ἕνεκα διαταράξεως τῶν κομματικῶν πραγμάτων ἐν τῇ Βουλῇ, ὑπῆρξεν ἀνάγκη ν’ ἀποχωρήσῃ ὁ Δηλιγιάννης ἐκ τῆς ἀρχῆς, καὶ ν’ ἀνατεθῇ ἡ προεδρία τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸν ἔντιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτήν, τὸν καὶ νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, μέλλοντα νὰ ἀπολαύσῃ τῆς ἀνοχῆς τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ καὶ ἐζητεῖτο καὶ ἐλαμβάνετο ἡ συγκατάθεσις τοῦ τότε ἀρχηγοῦ αὐτοῦ, τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη, ποῖος ὅρος ἐτέθη ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τούτου, οὗτινος τὰς ἰδέας ἐνθουσιωδῶς ἠκολούθουν οἱ τότε Βουλευταί, οἱ καὶ σήμερον ἐνταῦθα εὑρισκόμενοι; Ἐδήλωσεν ὅτι συνῄνει εἰς τὴν ἀνάληψιν ὑπ’ ἐκείνου τῆς ἐξουσίας καὶ τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐκ τοῦ κόμματος, ὅπερ αὐτὸς διηύθυνεν, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον, ἐπειδὴ τὸ κόμμα αὐτοῦ εἶχε τεθῇ εἰς μειονοψηφίαν, νὰ ζητηθῇ παρὰ τοῦ Βασιλέως ἡ διάλυσις. Καὶ θέλετε μοὶ εἴπει: «ἡ διάλυσις δὲν ἐδόθη, καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς ἔμεινεν εἰς τὰ πράγματα». Ναί! ἀλλ’ ἔσπευσε τότε ὁ μακαρίτης Δηλιγιάννης νὰ δηλώσῃ διὰ παντὸς τρόπου, ἐνίοτε μάλιστα κατὰ τὰ ἑπόμενα ἔτη καὶ μετὰ πολλῆς ἐν τῷ θέματι τούτῳ ἐπιμονῆς, καὶ ἐνίοτε μετά τινος φορτικότητος, ὅτι διέρρηξε πᾶσαν σχέσιν μετὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, διότι ἐν τῷ ζητήματι τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς δὲν ἐπέμενεν εἰς ἐκεῖνα, ἅτινα ὡς ὅρον ἀπαράβατον εἶχε θέσει αὐτῷ ὁ μακαρίτης Δηλιγιάννης. Ἰδοὺ τὰ παραδείγματα. Δὲν ἐπιτρέπεται ἄλλως νὰ ἀνέρχωνται εἰς τὴν ἐξουσίαν οἱοιδήποτε. Καὶ ἂν οἱ ἀνερχόμενοι εἰς τὴν ἐξουσίαν ὦσιν οἱ ἄριστοι, εὐθὺς ὡς δὲν ἔχουσιν ὄπισθεν αὐτῶν ἐν τῇ Βουλῇ τόσον ἀριθμὸν ὀπαδῶν, ὥστε νὰ ἦναι βεβαιωμένη ἡ κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἀνόδου αὐτῶν εἰς τὴν ἀρχὴν πλειονοψηφία, εὑρίσκονται βεβαίως ἔξω τοῦ συνταγματικοῦ νόμου. Καὶ κατὰ τὴν ἑτέραν τῶν δύο γνωμῶν, καὶ κατὰ τὴν ἐπιεικεστέραν, ἥτις ζητεῖ τὴν δεδηλωμένην μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως, ἂν ἐπολιτεύετο ὁ κ. Βουλευτής ἐξ Ἀττικῆς, ὡς ὤφειλεν, ὀπαδὸς ὢν τοῦ κόμματος ἐκείνου, νὰ πολιτευθῇ, εἶχε καθῆκον ἐκ τῶν ἀρχῶν τοῦ κόμματος νὰ πολιτευθῇ οὕτω. Τί δὲ ἄλλο ἀπέδειξεν ὅτι ἔπραττε, καθ’ ὃν τρόπον ἐπολιτεύθη, ἢ ὅτι εὐθὺς τὴν πρώτην ἡμέραν, ὅτε ἔλαβε τὴν διὰ τῆς Βασιλικῆς σφραγῖδος διαδοχὴν τοῦ ἀρχηγοῦ, αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἡμέραν διέπραττε τὸ μέγιστον πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀρχηγοῦ ἀδίκημα; διότι, κληθεὶς καὶ ἐμφανισθεὶς ὡς διάδοχος αὐτοῦ, παρέβη τὴν θεμελιώδη αὐτοῦ ἐντολὴν, τὴν ἐντολὴν ἥτις ἦτο ἀρχὴ τοῦ κόμματος, νὰ προσέλθῃ δηλαδὴ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ δηλώσας πρὸς αὐτὴν, ὅτι κατήρτισε Κυβέρνησιν, νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον αὐτῆς. Δὲν θὰ ἐπιμείνω, κύριε Πρόεδρε, εἰς ἐκεῖνα, ἅτινα ἀνέγνωσα ὅτι διεκοίνωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔξω τῆς Βουλῆς· ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε πρὸ παντὸς ἀνάγκην νὰ ἀσχοληθῇ νὰ ἐγκύψῃ εἰς σπουδαιοτάτας ὑποθέσεις οἰκονομικὰς καὶ ἄλλας· ὅτι τὰ πράγματα ἦσαν ἐν μεγάλῃ ἀκαταστασίᾳ καὶ κινδύνῳ, καὶ εἶχεν ἀνάγκην νὰ μελετήσῃ ἐπὶ δέκα ἔτι ἡμέρας. Ἀναγνωρίζω ὅτι Κυβέρνησις ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐγκαθισταμένη εἰς τὰ πράγματα ἔχει ἀνάγκην ἡμερῶν τινων, ὅπως καταστῇ ἐνήμερος καὶ ἐπιληφθῇ προσηκόντως τῆς διαχειρίσεως τῶν δημοσίων ὑποθέσεων. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, καθ’ ἣν ὥραν ταῦτα ἐσκέπτετο ὅτι ἦσαν εἰς αὐτὸν ἀναγκαῖα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ποῦ ἦτο ἡ Βουλή; Ἆρά γε ἦτο διεσκορπισμένη; οἱ Βουλευταὶ εἶχον ἀπέλθει εἰς τὰς ἑστίας αὐτῶν; ἢ ἦτο ἐνταῦθα παραμένουσα, ἀργοῦσα καὶ ἀδημονοῦσα ὅτι δὲν ἐκαλεῖτο, ἀδημονοῦσα διὰ τὰς δημοσίας ὑποθέσεις, ἀδημονοῦσα καὶ ἕνεκεν ἰδιαιτέρας στενοχωρίας, ὅτι κατὰ τοιαύτην ὥραν τοῦ ἔτους δὲν καθίσταται δυνατὸν νὰ λήξωσιν αἱ βουλευτικαὶ ἐργασίαι, ὅπως τὰ μέλη τῆς Βουλῆς ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς οἰκογενείας αὐτῶν καὶ τὰ ἰδιωτικὰ αὐτῶν ἔργα; Ἡ Βουλὴ ἦτο ἐνταῦθα παροῦσα, ἀναμένουσα πρόσκλησιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἠθέλησε νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τῆς Βουλῆς τὴν ἄδειαν, ὅπως ἀργήσωμεν ἐπ’ ὀλίγας ἡμέρας, ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ τύχῃ αὐτῆς διὰ τῆς προνομίας τῆς Βασιλικῆς. «Καὶ πῶς! λέγετε», — ἀναγινώσκομεν εἰς τὰ ἔξω τῆς Βουλῆς λεγόμενα ὑπὸ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, — «λέγετε ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικὴ ἡ διακοπὴ αὕτη, ἐνῷ ἡμεῖς ἀναγεγραμμένην ἐν τῷ Συντάγματι προνομίαν μετεχειρίσθημεν!» Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως φαίνεται ὡσεὶ νομίζει, ὅτι Σύνταγμα εἶναι τὰ ὀλίγα ἐκεῖνα ἄρθρα, ἅτινα φαίνονται ἐν τῷ κειμένῳ αὐτοῦ ἀναγεγραμμένα, τὰ ξηρὰ ἐκεῖνα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, ἅτινα ἀναγινωσκόμενα ἀντηχοῦσιν ὀλίγον κωφῶς καὶ ἔπειτα καταπίπτοντα λησμονοῦνται. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὤφειλε νὰ ἔχῃ, ἀφοῦ μάλιστα ἀνερριχήθη εἰς τὴν ὑψηλὴν ταύτην θέσιν, ὤφειλε νὰ ἔχῃ τοὐλάχιστον τοσαύτην συναίσθησιν τῆς ἀξίας τοῦ Συντάγματος, ὥστε νὰ πιστεύῃ, ὅτι τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος δὲν εἶναι τὰ περιέχοντα καθ’ ἑαυτὰ τὴν οὐσίαν τοῦ Συντάγματος. Τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος περιέχουσιν ἐκεῖνα μόνον, ὅσα ὁ νοῦς τοῦ Συντάγματος ἀποσταλάζει· ἀλλὰ τὸν νοῦν ἐκεῖνον ὀφείλει νὰ ἀναζητήσῃ πᾶς τις. Ὁ δὲ νοῦς τοῦ Συντάγματος λέγει, ὅτι Κυβέρνησις, ἥτις δὲν ἐβαπτίσθη ἐν τῇ ἐγκρίσει τῆς Βουλῆς, ὅσον καὶ ἂν προέρχηται ἐκ τοῦ ἁπλοῦ γράμματος αὐτοῦ τὸ δικαίωμα τοῦ Ἡγεμόνος νὰ διορίζῃ τοὺς Ὑπουργοὺς, ἵνα ἀποκτήσῃ τὴν συνταγματικὴν ἀξίαν ἔχει ἀνάγκην νὰ λάβῃ καὶ τοῦ ἄλλου ἐντολέως τὴν ἐντολήν. Διότι δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ λεχθὲν, ὅτι ἕνα ἐντολέα ἔχει ὁ κυβερνήτης· ὁ συνταγματικὸς κυβερνήτης ἔχει δύο ἐντολεῖς, τὸν ἄνω καὶ τὸν κάτω· τῶν δύο ἡ ἠνωμένη θέλησις ὅταν ἐκδηλωθῇ, τότε ὑπάρχει κατὰ Σύνταγμα Κυβέρνησις. Ἐπὶ τέλους δὲ ἡ θέλησις ἡ κάτω ἔχει πολὺ μεγαλειτέραν δύναμιν ἢ ὅσην μόνη μένουσα ἡ θέλησις ἡ ἄνω. Ἰδοὺ δευτέρα παραβίασις τῶν κοινοβουλευτικῶν ὅρων ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, τοῦ καὶ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως· παραβίασις πολὺ δεινοτέρα ἀποβαίνουσα λόγῳ τῆς κληρονομίας, ἣν ἐδέχθη, ἧς τὰ βάρη ἐφρόντισε τὸ ταχύτερον νὰ λησμονήσῃ, ἐνῷ προθύμως ἐκράτησε, παρὰ τοὺς ἐπὶ κληρονομιῶν γενικῶς ἰσχύοντας κανόνας, μόνα τὰ ὠφελήματα. Ἀπέναντι καταστάσεως οὕτως ἐμφανῶς ἀποδεδειγμένης ἐνταῦθα, κατὰ τρόπον μὴ ἐπιδεχόμενον ἀμφισβήτησιν, διότι ἀμφισβήτησις δὲν εἶναι βεβαίως ἐκεῖνα, ἅτινα καὶ ἐνταῦθα θέλουσι λεχθῆ, ὅτι καλῶς ἐγένοντο ὅσα ἐγένοντο, διότι διὰ τῆς προνομίας τῆς Βασιλικῆς τῆς ἐν τῷ Συντάγματι ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, κατὰ ταῦτα, λέγω, τὰ οὕτως ἐμφανῶς ἀποδεδειγμένα, μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ Βουλὴ ἤθελε παραλίπει καθῆκον, ἂν τοῦ θέματος τούτου δὲν ἐπελαμβάνετο κατὰ τρόπον δεικνύοντα ὅτι, ἀδιαφοροῦσα περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ψηφοφορίας, ἀδιαφοροῦσα περὶ τῆς δυσαρεσκείας, ἣν δύναται νὰ γεννήσῃ εἰς κύκλους, ὧν ἡ ἐπὶ τῆς Βουλῆς ἐπίδρασις πρέπει νὰ ᾖναι ὅσον οἷόν τε ἐλαχίστη, μηδαμινή, ἀδιαφοροῦσα περὶ τῆς παρεξηγήσεως, ἥτις πάντως θέλει ὑποδεχθῆ τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς ὑπὸ τῶν ἀντιφρονούντων, ὅτι ἔσπευσεν ὡς φίλαρχος πρὸς τὴν ἀρχὴν, ἐκτελεῖ τὸ καθῆκον, ὅπερ εἶχε, νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος. Ἡ ἐξέτασις τοῦ ζητήματος καὶ ἡ ἐπ’ αὐτοῦ πρόκλησις τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς, καὶ ἂν τυχὸν ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς δὲν φέρῃ ἄμεσα ἀποτελέσματα, θὰ ᾖναι μάθημα, θὰ ᾖναι ὑπόμνησις, δυναμένη ἴσως ποτὲ νὰ ἔχῃ ἐπίδρασιν ἐπανάγουσαν τοὺς παρεκτρεπομένους εἰς τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν, ἀλλὰ θὰ ᾖναι καὶ ἐξαγνισμὸς τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, διότι θ’ ἀποδειχθῇ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τοιαῦτα οὕτως ἀφόβως νὰ πράττωνται, ἀλλ’ ὅτι εὑρίσκονται πέντε ἄνδρες ἐν τῇ Βουλῇ, πέντε, δέκα, ἑκατὸν, οἵτινες, συνενοῦντες τὰς ψήφους αὑτῶν, τολμῶσι νὰ εἴπωσι: «καταδικάζομεν τὰ γενόμενα».

§59Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἠθέλησε νὰ διδάξῃ τὰ καθήκοντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀφοῦ πρότερον ἐδίδαξε τὰ καθήκοντα πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω, τίς ὁ σκοπὸς, εἰς ὃν ἀποβλέπει ἡ διδαχή του αὕτη. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ δηλώσω ἐντεῦθεν καὶ πρὸς τοὺς παλαιοτέρους καὶ πρὸς τοὺς νεωτέρους, εἶναι, ὅτι πολλάκις ἐδίδαξα τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου τὰς συνταγματικὰς καὶ κοινοβουλευτικὰς θεωρίας, οὐδέποτε δὲ κατεδέχθην νὰ διδαχθῶ ταύτας παρ’ αὐτοῦ. Ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρὸ ὀλίγου σᾶς ἔλεγεν, εἶναι φαντασίαι μόνον, ἀποδεικνύουσαι ἴσως τὴν ὁρμὴν, ἡ ὁποία κοχλάζει ἐν τῷ στήθει αὐτοῦ. Σᾶς ἔλεγε, πῶς ἦτο δυνατὸν, —καὶ κατήγγελλεν οὕτω τοὺς ἀξιοτίμους πρώην Ὑπουργοὺς, —πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ συνέρχωνται Ὑπουργοὶ μετὰ ἰδιώτου καὶ νὰ συζητῶσι καὶ νὰ συνεργάζωνται μετ’ αὐτοῦ; Καὶ τί ἄλλο ἀποδεικνύει αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγει, ἢ ὅτι τὸ πάθος τὸν κάμνει νὰ λησμονῇ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνέγνω εἰς τὰς ἐφημερίδας, καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ κόρον ἐπανέλαβεν ἐνταῦθα; Καὶ δὲν γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, ὅτι μοὶ ἀνετέθη ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως, ὅτε ἡ μάχαιρα τοῦ στυγεροῦ δολοφόνου ἐτερμάτισε τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν ἐστέρησε τοῦ ἀρχηγοῦ της; Ἀγνοεῖ ὅτι Κυβέρνησις ἄνευ Προέδρου Κυβερνήσεως δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, καὶ δὲν γνωρίζει, ὅτι, ἂν παρέμειναν εἰς τὰς θέσεις των οἱ Ὑπουργοί, παρέμειναν, ἵνα διεξάγωσι τὴν ὑπηρεσίαν, μέχρις οὗ συστήσῃ ὁ Βασιλεὺς νέαν Κυβέρνησιν; Καὶ δὲν γνωρίζει ὅτι συνῆλθον ἀμέσως παρὰ τῷ Προέδρῳ τῆς Βουλῆς, εὐθὺς ὡς μοὶ ἀνετέθη ἡ ἐντολή, 116 Βουλευταί, οἱ ὁποῖοι μὲ ἐξουσιοδότησαν, ἐκφράζοντες τὴν ἐμπιστοσύνην των, ἵνα κατὰ τὴν κρίσιν μου προβῶ εἰς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως; Καὶ δὲν γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, ὅτι, ἀφοῦ ἔλαβον τὴν ἐντολὴν, συνεζήτησα μετὰ τῶν ἀξιοτίμων πρώην Ὑπουργῶν, οὓς κατηγορεῖ ὅτι διέπραξαν αὐτὸ τὸ μέγιστον ἔγκλημα; Συνεζήτησαν, λέγει, μετὰ ἰδιώτου· ἀλλὰ δὲν γνωρίζει, ὅτι, καὶ ὅτε αὐτοὶ ἀπεποιήθησαν νὰ συμπράξωσι, λόγῳ τῆς διχογνωμίας, ἡ ὁποία προέκυψε, συνῆλθον πάλιν οἱ Βουλευταὶ παρ’ ἐμοί, καὶ μιᾷ φωνῇ μὲ ἐξουσιοδότησαν νὰ προβῶ εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν ἰδίαν μου ἐκτίμησιν, ὅπως καὶ προέβην; Τί κατηγορεῖ λοιπόν; Ποῦ εὑρίσκει τὸ σῶμα τοῦ ἐγκλήματος, τὸ σκάνδαλον; Ἐν τῇ φαντασίᾳ του, ἐξεγειρομένῃ ὑπὸ τῆς ὁρμῆς, καὶ ἐν τῷ πάθει του καθ’ ἡμῶν; Ποῦ εἶναι ἡ παραβίασις τῶν καθηκόντων τοῦ Στέμματος ἀπέναντι τῆς Βουλῆς; ποῦ ἡ παραβίασις τῶν καθηκόντων τῶν ὑπὸ τῶν πρώην Ὑπουργῶν, καὶ ποῦ εἶναι ἡ παραβίασις τῶν καθηκόντων ἐμοῦ; Ἀλλὰ καὶ ἄλλο ἔγκλημα διέπραξα, τὸ ἔγκλημα, ὅτι ἀμέσως μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως δὲν προσῆλθεν αὕτη ἐνώπιον ὑμῶν, διὰ νὰ λάβῃ τὸ βάπτισμα τὸ κοινοβουλευτικόν. Ναί, κατὰ τὸ 1897, ἐν τῷ μέσῳ τοῦ σάλου, τὸν ὁποῖον συνεπήγετο ὁ πόλεμος, σχηματίσας Κυβέρνησιν προσῆλθον ἐνταῦθα καὶ ἐζήτησα ἀμέσως τὴν ἐπιοῦσαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης· καὶ κατὰ τὸ 1903, ὅτε ἐσχημάτισα Κυβέρνησιν ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος, προσῆλθον αὐτοστιγμεὶ ἐνταῦθα, καὶ ἐζήτησα ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ζητήσας μόνον παρὰ τοῦ Στέμματος τὴν ὑπόσχεσιν τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, καθ’ ὅσον αἱ περιστάσεις ἤθελον ἐπιτρέψει τὴν ἐνάσκησιν αὐτῆς, — διότι οὕτως, ὑπὸ τὸν ὅρον πάντοτε τοῦτον, θεωρῶ ὅτι ἠδύνατο ὁ Βασιλεὺς νὰ διαθέσῃ τὴν προνομίαν ταύτην, ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦ ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ μεταβληθῶσιν αἱ περιστάσεις, — ἐζήτησα, λέγω, τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, καὶ ἐπὶ τὴν ψῆφον αὐτῆς στηριζόμενος ἐξηκολούθησα νὰ διοικῶ μέχρι τοῦ Δεκεμβρίου 1903, ὅτε ἐπῆλθε διχογνωμία μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἡγέτου τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος, διότι ἐκεῖνος, ἐκτὸς τῶν πραγμάτων εὑρισκόμενος, ἐθεώρει ὅτι ἦτο ἐπιβεβλημένη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, ἐγὼ δὲ ἐθεώρουν, ὅτι σπουδαιότατα συμφέροντα τοῦ Κράτους ἤθελον ζημιωθῆ, ἐὰν προεβαίνομεν εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Ἐπρόκειτο λοιπὸν οὐχὶ περὶ διαφορᾶς ἀρχῶν, ἀλλὰ περὶ διαφορᾶς ἐκτιμήσεως, καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἐπιοῦσαν τῆς τοιαύτης διχογνωμίας παρῄτησα τὴν ἐξουσίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορία τοῦ παρελθόντος. Ἀλλὰ διατὶ προέβην νῦν εἰς τὴν δεκαήμερον διακοπὴν μετὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων; Δὲν εἶναι μόνον ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος ἐξετέθη· προέβημεν εἰς τὴν ἄμεσον διακοπὴν, διότι τοῦτο ἐπέβαλλε τὸ συμφέρον ἀκριβῶς τῆς Πολιτείας καὶ τῆς εὐπρεποῦς διεξαγωγῆς τῶν τῆς Πολιτείας. Εἶναι μοναδικὴ ἡ περίστασις ἐκείνη, ἡ ὁποία μὲ ἔφερεν ἐπὶ τὴν ἀρχήν· εὐτυχῶς εἶναι μοναδική, διότι σπανίως ἢ οὐδέποτε ἐπῆλθε γεγονός, οἷον ἐκεῖνο τὸ ἀποτρόπαιον, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐπέβαλλε τὴν ἀνάληψιν τοῦ βάρους τῆς ἀρχῆς. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος, ὁ διεξαγαγὼν τὰς ἐκλογὰς, ὁ συμπήξας τὴν κραταιὰν αὐτὴν πλειονοψηφίαν, ἐδολοφονήθη, τὸ κόμμα δὲ αὐτὸ τὸ πολυπληθὲς, τὸ εὐτυχῶς συμπαγὲς καὶ τότε, ὡς συμπαγὲς καὶ σήμερον, εὑρέθη ἄνευ τοῦ ἀρχηγοῦ του· μολονότι δὲ ἀληθῶς δύναταί τις νὰ καυχηθῇ, ὅτι ἕν ἕκαστον τῶν μελῶν αὐτοῦ ἐμφορεῖται ἐκ τῶν ἀρχῶν ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἐπρέσβευεν ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγὸς, δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ τὰ μέλη τοῦ κόμματος, ἀπορφανισθέντα κατὰ τοιοῦτον ἀποτρόπαιον καὶ ἀπρόοπτον τρόπον, ἐν μιᾷ στιγμῇ νὰ κλονισθῶσιν. Αὐτὸ ἐπεθύμει ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής· τὸ μέγα αὐτὸ κόμμα, τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν ἱστορίαν του, τὸ ὁποῖον ἔχει τὰ καθήκοντά του ἀπέναντι τοῦ τόπου, τὸ ὁποῖον ὤφειλε νὰ διοικῇ ἐν ὅσῳ ἀπετέλει τὴν πλειονοψηφίαν καὶ τὸ ὁποῖον ὤφειλε ν’ ἀποτελέσῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, ὅταν ἡ πλειονοψηφία ἤθελε μεταστῆ εἰς τὴν ἄλλην πτέρυγα, ἔπρεπε νὰ διαλυθῇ, ἔπρεπε νὰ κατακερματισθῇ καὶ διασκορπισθῇ ὡς τὸ ποίμνιον ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου τὸν ποιμένα ἐφόνευσαν, καὶ ἔπρεπε νὰ διασκορπισθῶσι τὰ μέλη αὐτοῦ! Ἴσως ἐκ τούτου ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ συμπολίτης μου ἤθελεν ὠφεληθῆ. Ἀλλ’ ἐγὼ εἶχον τὴν ἐναντίαν γνώμην· ἐγὼ εἶχον τὴν γνώμην, ὅτι τὸ κόμμα αὐτὸ ἔπρεπε νὰ συντηρηθῇ συμπαγὲς, ὅπως καὶ συνετηρήθη, ὅτι ἔπρεπε νὰ δοθῇ ὁ χρόνος εἰς ἕκαστον τῶν μελῶν αὐτοῦ νὰ συνέλθῃ ἐκ τῆς πρώτης ἐκείνης καταπλήξεως, ἐκ τῆς πρώτης ἐκείνης ἐντυπώσεως, ἡ ὁποία δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ ἐκφοβίσῃ πάντας, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ λησμονήσῃ καὶ παρίδῃ τὸ γόητρον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐνήσκει ἐπὶ τὴν πλειονοψηφίαν ὁ μέγας αὐτῆς ἀρχηγός. Αὐτὸ ἐζητεῖτο, νὰ μὴ δυνηθῶσι νὰ συνέλθωσι, νὰ διαλυθῶσιν εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθησαν τὰ μέλη τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλ’ ἡμεῖς, ἔχοντες ὅλως ἐναντίαν γνώμην, ἐθεωρήσαμεν, ὅτι οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον παρεβαίνομεν τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, ἀναβάλλοντες ἐπὶ δέκα ἡμέρας τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ἀφ’ ἑνὸς μὲν, ὅπως δυνηθῇ νὰ συνέλθῃ τὸ κόμμα ἐκ τῆς ἐντυπώσεως τῆς συμφορᾶς, ἀφ’ ἑτέρου δὲ, ὅπως ἡ Κυβέρνησις δυνηθῇ νὰ παρουσιασθῇ μὲ ἐργασίαν πλήρη. Διὰ τοῦτο ἐζητήσαμεν τὴν ἀναβολὴν ἐπὶ δέκα ἡμέρας, προσερχόμεθα δὲ ἐνώπιον ὑμῶν σήμερον. Καὶ δὲν ἀναγνωρίζω εἰς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν καὶ συμπολίτην μου,—τὴν μονάδα, ὡς καλῶς ἐχαρακτηρίσθη,—δὲν ἀναγνωρίζω τὸ δικαίωμα νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἀλλὰ βεβαίως θὰ ἀποδεχθῶ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι δικαίωμα νὰ θέσωσι τοῦτο, διότι τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης συνεπάγεται τὴν κατάλυσιν τοῦ κυβερνητικοῦ οἰκοδομήματος, καὶ μόνον ἐκεῖνος, ὅστις δύναται ν’ ἀνοικοδομήσῃ, ἔχει δικαίωμα νὰ κατεδαφίσῃ τὸ οἰκοδόμημα, σεῖς δὲ δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ καταλύσητε, διότι εἶσθε ἐν ἀδυναμίᾳ ν’ ἀνοικοδομήσητε.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κύριος Γ. Θεοτόκης.

§61Γ. Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Προὐκλήθην τρὶς ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀττικῆς, ὅπως λάβω μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, καὶ τρὶς κατηγορήθην ἐπὶ σιωπῇ. Ἐὰν ἐσιώπησα, Κύριοι, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ πράξω τοῦτο μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, διότι ἡ συζήτησις, ἥτις εἶχε διεξαχθῆ πρὶν ἢ λάβῃ τὸν λόγον ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, παρὰ τὰς παρατηρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Τυρνάβου κ. Βουλευτοῦ, ἦτο συζήτησις οἰκογενειακὴ, εἰς τὴν ὁποίαν οὔτε δικαίωμα οὔτε καθῆκον εἶχον ἐγὼ ν’ ἀναμιχθῶ· διότι σκοπὸς τῆς συζητήσεως ποῖος ἦτο; Ν’ ἀποδειχθῇ, ἂν ὑπῆρξε διαφορὰ γνωμῶν μεταξὺ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ καὶ τῶν πρώην Ὑπουργῶν. Πῶς ἠδυνάμην εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην ν’ ἀναμιχθῶ; Ἀλλὰ προὐκλήθην τώρα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Πρωθυπουργοῦ, ὁ ὁποῖος εἶπεν, ὅτι δὲν ἀνήκει εἰς μονάδας τὸ δικαίωμα, ἵνα θέσωσι πολιτικὰ ζητήματα, ἀλλ’ ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο ἀνήκει εἰς κόμματα συντεταγμένα, τὰ ὁποῖα ἐν ἐπιγνώσει τῆς εὐθύνης τῶν πράξεών των δικαιοῦνται νὰ θέσωσι ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Καὶ ἐγὼ φρονῶ, Κύριοι, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν δικαιοῦται νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἢ ὅταν ἦναι προπαρεσκευασμένη ἵνα διαδεχθῇ τὴν Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας τὴν πτῶσιν ἐπιζητεῖ διὰ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης (ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης). Καὶ λέγω ἐγὼ μετὰ τοῦ θάρρους, τὸ ὁποῖον συνήθισα πάντοτε νὰ ἔχω, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις τότε μόνον δικαιοῦται νὰ θέτῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ὅταν αἰσθάνηται, ὅτι ἔχει ἐπαρκεῖς δυνάμεις, ἵνα σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Διότι προορισμὸς τῶν Ἀντιπολιτεύσεων δὲν εἶναι νὰ προκαλῶσιν ὑπουργικὰς κρίσεις πρὸς καταστροφὴν τῶν συμφερόντων τῶν πολιτῶν καὶ τοῦ Κράτους (χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης). Ἀλλ’ ἐνῷ τοιαύτην ἔχω πεποίθησιν, δὲν δύναμαι ν’ ἀποκρύψω, ὅτι ἔχω ἀπόλυτον ἐλευθερίαν γνώμης, ἵνα κρίνω ὅσα συνέβησαν, ἡ δὲ ἐπιθυμία μου, ἵνα μὴ θέσω ζήτημα ἐμπιστοσύνης, δὲν μὲ ἀπαλλάσσει τοῦ καθήκοντος, ἵνα ἐκφέρω τὴν γνώμην, ἣν ἐπὶ τῶν τελεσθέντων ἔχω (εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Λυποῦμαι δὲ, Κύριοι, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς ὅσα ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν σχετικῶς πρὸς τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως. Παραδέχομαι, Κύριοι, ὡς ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως, ἵνα διορίζῃ καὶ παύῃ τοὺς Ὑπουργούς. Ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ οἱονδήποτε θέλει Πρωθυπουργὸν, διότι τὸ δικαίωμα τοῦτο ἀναγνωρίζει εἰς Αὐτὸν τὸ Σύνταγμα. Ἀλλ’ ἡ ἐξάσκησις τοῦ δικαιώματος τούτου ὑποβάλλεται εἰς κανόνας, τοὺς ὁποίους δὲν δύναται νὰ παραβῇ τις, χωρὶς νὰ παραβῇ τὴν ἔννοιαν τοῦ Συντάγματος· κανὼν δὲ ἀπαράβατος εἶναι, ὅτι ὁ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως διοριζόμενος Πρωθυπουργὸς πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὴν ἐν τῇ Βουλῇ πλειονοψηφίαν, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν δύναται συνταγματικῶς νὰ ὑπάρχῃ. Δικαίωμα ἀπόλυτον τοῦ Βασιλέως εἶναι νὰ διορίζῃ τὸν Πρωθυπουργὸν, ἀλλὰ διὰ τοῦ διορισμοῦ ἐξαντλεῖ τὸ δικαίωμα, ὅπερ τὸ Σύνταγμα ἀναγνωρίζει Αὐτῷ. Οὐδόλως ἔχει τὸ Στέμμα τὸ δικαίωμα νὰ ἐνεργήσῃ, ὅπως συντελέσῃ εἰς τὸν σχηματισμὸν πλειονοψηφίας περιβαλλούσης καὶ ὑποστηριζούσης τὸν ὑπ’ αὐτοῦ διορισθέντα Πρωθυπουργὸν (εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Διατείνομαι δὲ, Κύριοι, ὅτι τὸ Στέμμα ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ δὲν ἐτήρησε τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ τηρήσῃ, καὶ ἐν τῇ κρίσει μου ἐπὶ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Στέμματος εἶμαι ἐντελῶς ἐλεύθερος, διότι, ἐνῷ ἀείποτε ἐτάχθην ὑπὲρ τοῦ σεβασμοῦ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα ἀναγνωρίζει ὡς ἀνήκοντα εἰς τὸ Στέμμα, ἀείποτε ἐτάχθην καὶ ὑπὲρ τοῦ σεβασμοῦ τῶν δικαιωμάτων τῶν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀποδιδομένων εἰς τὴν Βουλὴν, οὐδέποτε δὲ ἐνόμισα ὅτι ἐπετρέπετο, ἵνα ἡ ἄσκησις τῶν δικαιωμάτων τῆς μιᾶς τῶν δύο ἐξουσιῶν ἀποβῇ εἰς περιορισμὸν τῶν δικαιωμάτων τῆς ἑτέρας ἐξουσίας. Ἔλεγον, Κύριοι, ὅτι ἐν τῇ περιστάσει, ἥτις μᾶς ἀπασχολεῖ, τὸ Στέμμα δὲν ἐτήρησε τὴν στάσιν, ἣν ὤφειλε νὰ τηρήσῃ· καὶ βεβαίως, μόνον ἐὰν πρόκηται νὰ μὴ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ πρὸ ἡμῶν τελεσθέντα, μόνον ἐὰν πρόκηται νὰ μὴ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ πιστοποιηθέντα κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστηρίξωμεν, ὅτι καὶ πρὸ καὶ μετὰ τὸν διορισμὸν τοῦ Πρωθυπουργοῦ τὸ Στέμμα ἔμεινεν ἐκτὸς τῆς κομματικῆς διαπάλης. Μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ μεγάλου κόμματος, τὸ ὁποῖον εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, ἐπεβάλλετο, ἵνα ταχέως παύσωσι τὰ πράγματα μένοντα ἐν ἐκκρεμότητι. Δὲν ἦτο ὀρθὸν, οὔτε ἦτο συνταγματικὸν, νὰ μένωσι τέσσαρες Ὑπουργοὶ ἄνευ Πρωθυπουργοῦ. Καθῆκον εἶχε, κατ’ ἐμὲ, τὸ Στέμμα, ἵνα ἀμέσως σπεύσῃ πρὸς πλήρωσιν τοῦ κενοῦ, ἔστω καὶ διὰ προσωρινοῦ Πρωθυπουργοῦ, διότι ἡ θέσις τοῦ Πρωθυπουργοῦ δὲν δύναται νὰ μένῃ κενὴ, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ ὑπουργικὴ εὐθύνη καὶ ὑπουργικὴ ἀλληλεγγύη ἄνευ Πρωθυπουργοῦ. Παρέστημεν δὲ εἰς τὸ περίεργον φαινόμενον, ὅτι ἐξηκολούθει ἐνεργοῦσα Κυβέρνησις ἄνευ Πρωθυπουργοῦ, μετὰ πάροδον δὲ ἡμερῶν τινων ἐδόθη ἐντολὴ εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν, ἵνα σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Καὶ ἀρχίζουν αἱ συνεννοήσεις μεταξὺ τοῦ λαβόντος τὴν ἐντολὴν, ἵνα σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, καὶ τῶν Ὑπουργῶν τῶν μὴ παραιτηθέντων, ἀλλ’ ἐξακολουθούντων τὴν ἐνάσκησιν τῶν ὑπουργικῶν καθηκόντων. Καὶ συσκέπτονται περὶ προγράμματος καὶ διανομῆς χαρτοφυλακίων οἱ μὴ παραιτηθέντες Ὑπουργοὶ μετὰ μὴ Πρωθυπουργοῦ, — διότι ἡ ἀνάθεσις τῆς ἐντολῆς δὲν καθιστᾷ Πρωθυπουργὸν τὸν λαμβάνοντα τὴν ἐντολὴν, ὅστις καθίσταται τοιοῦτος ἀφοῦ ἐκτελέσῃ τὴν ἐντολὴν, σχηματίσῃ Ὑπουργεῖον καὶ ὀμόσῃ τὸν ὅρκον τῆς ὑπηρεσίας. — Καὶ βλέπομεν τοὺς Κυρίους τούτους διασκεπτομένους περὶ τῶν ἀποφάσεων, τὰς ὁποίας ἡ νέα Κυβέρνησις δέον νὰ ἀναλάβῃ! Δὲν εἰσέρχομαι, Κύριοι εἰς τὰ καθέκαστα τῶν συνεννοήσεων, τῶν διαπραγματεύσεων καὶ τῶν συσκέψεων· καὶ δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὰ καθέκαστα ταῦτα, περὶ ὧν πολλὰ ἠκούσαμεν τὴν ἑσπέραν ταύτην, — ὁμολογῶ μάλιστα ὅτι θὰ προετίμων, ἵνα ἡ ἐπὶ τούτων συζήτησις, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, μὴ ἐλάμβανε χώραν ἐν αὐτῇ, — διότι οὐδὲν συμφέρον ἐπὶ τέλους ἔχομεν νὰ μάθωμεν, ποῖα εἶναι τὰ οἰκογενειακὰ τοῦ κόμματος καὶ τί συνέβη μεταξὺ τῶν τεσσάρων Ὑπουργῶν καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, Κύριοι, ὅτι, ἐνῷ τοιαῦται διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῶν Κυρίων τούτων διεξήγοντο, ἐνέργειαι πολλαὶ κατεβάλλοντο ἄλλοθεν, ἵνα πεισθῶσιν οἱ Ὑπουργοὶ νὰ διατηρήσωσι τὰς θέσεις αὑτῶν. Τὰ ἐν τοῖς παρασκηνίοις συμβάντα εἶναι γνωστὰ εἰς ὅλους ἡμᾶς, ὅλοι δὲ γινώσκομεν τὰς ἐπισκέψεις τῶν αὐλικῶν, ὅπως πείσωσι τοὺς Ὑπουργοὺς, ἵνα ἐξακολουθήσωσι διατηροῦντες τὰ χαρτοφυλάκια αὑτῶν. Καὶ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι αἱ τοιαῦται ἐνέργειαι εἶναι ἐνέργειαι ἐπιτετραμμέναι; Ἐγὼ φρονῶ, ὄχι. Φρονῶ, ὅτι τὸ Στέμμα εἶχεν ἀπόλυτον δικαίωμα νὰ διορίσῃ ὑμᾶς Πρωθυπουργὸν (ἀποτείνεται πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως κ. Δ. Ράλλην), καὶ φρονῶ, ὅτι ἴσως κάλλιστα ἔκαμε ν’ ἀναθέσῃ εἰς ὑμᾶς τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ἐπίσης φρονῶ, ὅτι μετὰ τοῦτο πᾶσα τοῦ Στέμματος ἀνάμιξις ἔπρεπε νὰ παύσῃ, καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ εἴπῃ ὑμῖν: «Μεταβῆτε εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως ἀποδειχθῇ, ἂν ἐν αὐτῇ ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ἂν ἑπομένως συντρέχει ὁ δεύτερος ὅρος, ὁ ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖος πρὸς ὕπαρξιν Κυβερνήσεως.» Ἀλλὰ μήπως, Κύριοι, περιωρίσθησαν αἱ ἐνέργειαι τοῦ Στέμματος ἐντὸς τοῦ κύκλου τῶν πρώην Ὑπουργῶν; Μήπως δὲν ἀνεκοινώθη ἐπισήμως ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀφοῦ εἶχε πλέον ἀναλάβει τὴν ἀρχὴν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐπεζήτει διὰ παντὸς τρόπου, ἵνα λάβῃ μέρος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ὁ κ. Ἐπαμ. Δηλιγιάννης; — καὶ τοῦτο βεβαίως πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς ἐν τῇ Βουλῇ πλειονοψηφίας...

§62Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀκριβές.

§63Γ. Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὅλαι αἱ ἐφημερίδες ἀνέγραψαν τὴν εἴδησιν ταύτην.

§64Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές. Ὄχι ἐπισήμως.

§65Γ. Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἔστω, ὄχι ἐπισήμως· ἀλλὰ νομίζω ὅτι εἴχετε καθῆκον νὰ διαψεύσητε τὴν εἴδησιν ταύτην, ἔστω καὶ μὴ ἐπίσημον, ἐὰν δὲν ἦτο ἀληθὴς, διότι ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς δὲν πρέπει ν’ ἀναλαμβάνῃ ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τοῦ Στέμματος, δὲν πρέπει νὰ ἐπιζητῇ τὴν ἀνάμιξιν Αὐτοῦ εἰς τὴν ὑπόδειξιν τῶν Ὑπουργῶν. Ὄταν τὸ Στέμμα ἔχῃ πεποίθησιν εἰς ἕνα τῶν πολιτευομένων, ἀναθέτῃ δὲ εἰς αὐτὸν τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, ὁ πολιτευόμενος ἐκεῖνος ἔχει ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα, ἵνα σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, καθ’ οἱονδήποτε τρόπον αὐτὸς κρίνει συμφερώτερον πρὸς διεξαγωγὴν τῶν σπουδαίων καθηκόντων, τῶν ἀνατεθειμένων εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας. Ἄν τὸ Στέμμα φέρῃ δυσκολίας εἰς τὸν τοιοῦτον σχηματισμόν, τὸ καθῆκον τοῦ πολιτευομένου ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶναι νὰ μὴ ὑποβληθῇ εἰς τὰς ὑποδείξεις, ἀλλὰ νὰ τραπῇ τὴν πρὸς τὸν οἶκόν του ἄγουσαν. Αὐτὴν τὴν ἀντίληψιν ἔχω ἐγὼ περὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος καὶ περὶ τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Μᾶς ὡμίλησε, Κύριοι, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ προγράμματος. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν τῶν λεπτομερειῶν τοῦ προγράμματος, καὶ δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς ταύτην, διότι κατὰ τὴν πεποίθησίν μου ἡ στιγμὴ δὲν εἶναι κατάλληλος πρὸς τοῦτο. Ἐπιτρέψατέ μοι ὅμως, ἵνα ἐπὶ στιγμὴν ἀσχοληθῶ ἐπὶ τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Τυρνάβου Βουλευτοῦ. Μᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τυρνάβου Βουλευτής, ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ἀνεκοίνωσε διὰ τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς τὴν ἐπιθυμίαν, ὅπως διατηρηθῇ τὸ κόμμα τὸ ἐθνικὸν πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος αὐτοῦ. Χαίρω ἐπὶ τῇ ἐκδηλωθείσῃ ἐπιθυμίᾳ, ἀλλὰ δὲν λησμονῶ, ὅτι πρὸ ὀλίγων μηνῶν πρὶν ἢ διατυπωθῇ τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ Στέμμα εἶχεν ἀποδεχθῇ ἕτερον πρόγραμμα, ἀλλ’ ὅτι μετὰ παρέλευσιν ὀλίγων ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ἀποδοχῆς αὐτοῦ ἐσαρώθη καὶ τὸ πρόγραμμα καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο διετύπωσαν (χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης.) Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ προγράμματος· καὶ δὲν πρόκειται περὶ προγράμματος καὶ ὑπὸ ἑτέραν ἔποψιν· διότι, ἐνῷ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν ἑσπέραν ταύτην μᾶς εἶπεν, ὅτι μέχρι κεραίας τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη θὰ ψηφισθῇ, εὐθὺς μετ’ ὀλίγον εὑρέθη ἠναγκασμένος νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο ὁλόκληρον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ· καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ φρονῶν, ὅτι δύναται νὰ γείνῃ λόγος περὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἐγγεγραμμένου νομοσχεδίου περὶ τηλεγραφικῆς καὶ ταχυδρομικῆς ὑπηρεσίας, οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ φρονῶν, ὅτι εἶναι δυνατόν, κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην μάλιστα τοῦ ἔτους, νὰ γείνῃ λόγος περὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ καταργήσεως Πρωτοδικείων, οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ φρονῶν, ὅτι δύναται νὰ ψηφισθῇ νομοσχέδιον περὶ δημοτικῆς ἀστυνομίας. Ἀλλὰ τὰ νομοσχέδια ταῦτα εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων τοῦ προγράμματος. Πῶς εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ ὑποστηρίζητε, ὅτι θὰ ἐφαρμόσητε τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο μέχρι κεραίας; Τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν. Καὶ ἐγὼ δὲν κατακρίνω τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὁ ὁποῖος, βλέπων ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὸν νὰ θυσιάσῃ μέρος τοῦ προγράμματος τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη, μέρος ἄλλως τε, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἤδη θυσιάσει αὐτὸς ὁ ἀποθανὼν ἀρχηγός, δὲν κατακρίνω, λέγω, αὐτόν, ὅταν ἐπιδιώκῃ νὰ ἀναπληρώσῃ τὰ ἐλλείμματα, τὰ προκύπτοντα ἐκ τῆς μὴ ἐπιψηφίσεως τοῦ μέρους τούτου τοῦ προγράμματος, δι’ ἄλλων νομοθετικῶν μέτρων. Τὸ καθῆκον τοῦτο ἐπιβάλλεται εἰς αὐτόν. Ἐὰν ἐπείσθη, ὅτι μὴ ἐκτελῶν τὸ καθῆκον τοῦτο θὰ ἔχῃ Προϋπολογισμὸν ἀνισοσκελῆ, ὑπόχρεος εἶναι νὰ φροντίσῃ, ὅπως ἀποφύγῃ τοῦτο. Δὲν δύναμαι λοιπὸν κατ’ ἀρχὴν νὰ κατηγορήσω αὐτὸν διὰ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα τὴν ἑσπέραν ταύτην ὑπέβαλε, καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἐκφέρω γνώμην, ἀφοῦ τὰ μέτρα ταῦτα μελετήσω. Ἀλλὰ μήπως, Κύριοι, ἡ ἐνέργεια τοῦ Στέμματος περιωρίσθη νὰ ἐκδηλωθῇ μόνον κατὰ τὰς πρὸς σχηματισμὸν τοῦ Ὑπουργείου διαπραγματεύσεις; Ὄχι, Κύριοι. Ἔχομεν καὶ ἕτερον ὀλίσθημα, τὸ ὁποῖον κατ’ ἐμὲ πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἐξεδόθη Β. Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου διεκόπησαν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς ἐπὶ 10 ἡμέρας. Καὶ πάλιν ἐδῶ λέγω, ὅτι ὑπάρχει διάταξις ῥητὴ τοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία ἀναγνωρίζει εἰς τὸ Στέμμα τὸ δικαίωμα, ἵνα διακόψῃ ἢ ἀναβάλῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ὑπάρχει τις ὁ δυνάμενος νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ἡ διακοπὴ ἢ ἀναβολὴ, ἡ γενομένη τῇ πρωτοβουλίᾳ τοῦ Στέμματος, δὲν ἀποτελεῖ πρᾶξιν ἐχθρικὴν πρὸς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ λαοῦ; Εἶναι τὸ πρῶτον βῆμα, εἰς τὸ ὁποῖον τὸ Στέμμα προβαίνει, πρὶν ἢ ἐφαρμόσῃ τὸ ἕτερον δικαίωμα, τὴν ἑτέραν προνομίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει, τὴν προνομίαν τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Λέγω δὲ ὅτι εἶναι πρᾶξις ἐχθρικὴ πρὸς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ λαοῦ ἡ διὰ Διατάγματος ἐνάσκησις τῆς προνομίας, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ, ἐκτὸς ἐὰν ὑπάρχῃ διαφωνία μεταξὺ Στέμματος καὶ Βουλῆς, διατὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ἀπολαύουσα τῆς ὑποστηρίξεως τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῇ Βουλῇ, μετέρχεται τὸ μέσον τῆς διὰ Διατάγματος διακοπῆς, καὶ δὲν παρουσιάζεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἵνα παρ’ αὐτῆς ζητήσῃ τὴν διακοπὴν ταύτην. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι τῆς πλειονοψηφίας ὑποστηριζούσης τὴν Κυβέρνησιν ἤθελεν ἡ Βουλὴ ἀρνηθῆ διακοπὴν δέκα ἢ δέκα πέντε ἡμερῶν, ὅταν ὁ Πρωθυπουργὸς ἐστήριζε τὴν αἴτησιν διακοπῆς ἐπὶ τῆς ἀνάγκης μελέτης θεμάτων ἐπειγόντων. Ἡ χρῆσις ὅμως τοῦ δικαιώματος τῆς διακοπῆς ἐκ μέρους τοῦ Στέμματος, χρῆσις, ἐπαναλαμβάνω, δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ πρᾶξιν ἐχθρικὴν πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ ὑπαγορεύεται μόνον ὅταν ὑπάρχῃ διάστασις γνωμῶν μεταξὺ Στέμματος καὶ Βουλῆς, ὑπ’ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης ὑπηγορεύετο μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἑκατὸν δεκαὲξ Βουλευταὶ εἶχον δηλώσει φιλίαν πρὸς τὴν νέαν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ μᾶς εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, — καὶ ὁμολογῶ ὅτι ἐλυπήθην διότι ἤκουσα ταῦτα λεγόμενα ὑπ’ αὐτοῦ, — μᾶς εἶπεν ὅτι πιθανῶς ὁ Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶχε τὸν μύχιον πόθον νὰ ἴδῃ ἀποσυντεθειμένην τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἀμέσου ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐμφανίσεως τῆς Κυβερνήσεως. Περὶ τῶν μυχίων πόθων τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἐκφέρω γνώμην· ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι πρὸ ὀλίγων λεπτῶν πρὶν ἢ κάμῃ τὴν ὁμολογίαν ταύτην, εἶχε δηλώσει ῥητῶς εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι 116 Βουλευταὶ εἶχον δηλώσει εἰς αὐτόν πολιτικὴν φιλίαν, ὅτι 116 Βουλευταὶ εἶχον δηλώσει αὐτῷ, ὅτι θέλουσιν ὑποστηρίξει αὐτὸν, οἱανδήποτε καὶ ἂν σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Ἐὰν λοιπὸν 116 Βουλευταὶ πρὸ μιᾶς ἡμέρας εἶχον δηλώσει πρὸς ὑμᾶς τοῦτο, — καὶ ῥητὴ δήλωσις περὶ τούτου ἐγένετο παρ’ ὑμῶν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, — τίς ἡ ἀνάγκη νὰ προκαλέσητε Διάταγμα διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀποφύγητε κινδύνους, τοὺς ὁποίους προβλέπει ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς; Ταῦτα, Κύριοι, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ὑποβάλω ταῦτα ἐγὼ, ὁ πολλάκις κατηγορηθεὶς ὅτι ἔτεινον εὐήκοον οὖς εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ Στέμματος, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος ἔχω τὴν συναίσθησιν, ὅτι οὐδέποτε οὐδὲν ἐθυσίασα εἰς ἀπαιτήσεις τοιαύτας· ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἄνευ δισταγμοῦ, ἀλλὰ νὰ τὴν ἐκφέρω ἐν ἀπολύτῳ εἰλικρινείᾳ· ἐκφέρων δὲ τὴν γνώμην ταύτην, εἶμαι βέβαιος ὅτι διερμηνεύω τὰς σκέψεις καὶ τὰ αἰσθήματα ὁλοκλήρου τοῦ κόμματος, τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἡγῶμαι. Ἐνόμισα ὅτι εἶχον τὸ καθῆκον, ἵνα ταῦτα εἴπω, ὅπως μὴ καθιερωθῇ προηγούμενον, τοῦ ὁποίου τ’ ἀποτελέσματα δύνανται νὰ ὦσι λυπηρά. Διότι ἀλλοίμονον, ἂν ὁ ἀνεύθυνος διὰ τῆς ἀναμίξεως Αὑτοῦ εἰς τὴν διαπάλην τὴν κομματικὴν ἐπιζητῇ εὐθύνας! Αἱ περιστάσεις, ἐν αἷς εὑρισκόμεθα, εἶναι δύσκολοι, καὶ μὲ ὅλην τὴν ἱκανότητα ὑμῶν, μὲ ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν ὁποίαν ἔχετε, ἵνα ἀντιμετωπίσητε ταύτας, μὲ ὅλην τὴν ὑποστήριξιν, ἥτις θὰ δοθῇ εἰς ὑμᾶς ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀντιμετωπίσητε ταύτας, εἶσθε βέβαιος περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἐργασίας ὑμῶν; Ἐὰν εἰς ταύτην ἀποτύχητε, δὲν ὑπάρχει κίνδυνος ἕνεκεν τῆς ἀναμίξεως τοῦ Στέμματος εἰς ἃ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος δὲν καλεῖται, ὅπως ὁ λαὸς ζητήσῃ εὐθύνας οὐχὶ ἀπὸ τοὺς πράγματι ὑπευθύνους; Δὲν ὑπάρχει κίνδυνος, ὅτι θέλει φθάσει μέχρι τοῦ ἀνευθύνου, ὑπενθυμίζων εἰς Αὐτὸν, ὅτι δὲν ὑπέχει εὐθύνας, μόνον ἐφ’ ὅσον ἐμμένει ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Συντάγματος; (χειροκροτήματα).

§66Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι μακρὸς, Κύριοι, ὁ χρόνος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἀνῆλθεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας τὰς βαθμίδας τῶν Ἀνακτόρων· θαυμάζω δὲ, ὅτι ἔχει τόσον βραχεῖαν τὴν μνήμην, ὥστε νὰ μὴ ἐνθυμῆται, πῶς διεξάγει ὁ Βασιλεὺς, τὸ Στέμμα, τὰ καθήκοντα Αὑτοῦ κατὰ τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως. Θαυμάζω δὲ τοσοῦτο μᾶλλον, καθ’ ὅσον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας γνωρίζει ἐκ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1897, τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύω, ὅτι ὑπῆρχε δυσμενὴς γνώμη περὶ ἑνὸς Ὑπουργοῦ, οὐχ ἧττον ἡ Κυβέρνησις ἐσχηματίσθη κατὰ τὰς γνώμας τοῦ Προέδρου αὐτῆς, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις ἔχει τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐνώπιόν σας. Βεβαίως ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας δὲν δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι πρὸς αὐτὸν προσηνέχθη ἄλλως τὸ Στέμμα, ἀλλὰ δὲν ἐδικαιοῦτο ἐντεῦθεν νὰ ἐκφράσῃ τὴν ὑπόνοιαν, τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι εἶναι δυνατὸν τὸ Στέμμα νὰ σκεφθῇ νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ἔγραψαν, λέγει, αἱ ἐφημερίδες· ἀλλ’ αἱ ἐφημερίδες γράφουν καὶ ξεγράφουν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζουν, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἢ εἰς ἄλλον, ὁ ὁποῖος λαμβάνει τὴν ἐντολὴν πρὸς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, νὰ ἀναγινώσκῃ ὅλας τὰς ἐφημερίδας καὶ νὰ διαψεύδῃ πάντα ὅσα γράφονται, εἴτε ἐκ προθέσεως εἴτε ἐκ παραδρομῆς, ἀναλόγως τῶν συμπαθειῶν ἢ ἀντιπαθειῶν, ἃς κέκτηται ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἴτε ὁ μέλλων τοιοῦτος εἴτε τὸ ἄτομον αὐτοῦ, τὰ ὁποῖα γράφονται εἰς βάρος αὐτοῦ εἴτε ὑπὲρ αὐτοῦ. Καὶ σᾶς δίδω τὸν λόγον τῆς τιμῆς μου, κύριε Βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπετε πρὸ ὀλίγου, οὐδέποτε τὸ ἀνέγνωσα ἐγώ. Ἡ ἐπιθυμία μου ἦτο αὕτη· ἐθεώρουν ὅτι, ὑπὸ τὰς τραγικὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐστερήθη τὸ ἐθνικὸν κόμμα τοῦ ἡγέτου αὐτοῦ, ἦτο ἐπιβεβλημένον νὰ δοθῇ μία ἱκανοποίησις, οὐχὶ εἰς τὴν οἰκογένειαν, οὐχὶ εἰς τὸ κόμμα, ἀλλ’ εἰς αὐτὸν τὸν τόπον, τὸν ἐξεγερθέντα διὰ τὴν στυγερὰν ἐκείνην δολοφονίαν, διὰ τῆς περιλήψεως ἐν τῇ Κυβερνήσει ἑνὸς προσώπου στενώτατα συνδεδεμένου μὲ τὸν ἐκλιπόντα ἀρχηγὸν, καὶ τὸ ὁποῖον ἦτο μέλος τῆς Βουλῆς ἰσάξιον πρὸς πάντας ἡμᾶς. Αὐτὴ ἦτο ἡ γνώμη ἡ προσωπικὴ ἐμοῦ, καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, ἀφ’ ἧς ἔλαβον τὴν ἐντολὴν τῆς συστάσεως τῆς Κυβερνήσεως μὲ τοὺς Ὑπουργοὺς τοὺς παραιτηθέντας, ἐζήτησα νὰ μοὶ χορηγηθῇ τὸ μέσον, ἵνα ἱκανοποιήσω τὴν σκέψιν, ἣν ἀνέπτυξα, σκέψιν ὁλοκλήρου τῆς χώρας. Ἀλλὰ διατὶ ὑπῆρχον Ὑπουργοὶ ἄνευ Πρωθυπουργοῦ; Διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλως. Ἀφοῦ ἐδολοφονήθη ὁ Πρωθυπουργός, ἐννοεῖται ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἔπρεπε νὰ ἦναι ἄνευ Πρωθυπουργοῦ μέχρι τῆς ἀντικαταστάσεως τούτου· οὔτε ἦτο δυνατόν, ἐνῷ ὁ νεκρὸς ἦτο ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, ἐπαξίως τῶν ὑπηρεσιῶν αὐτοῦ, νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ τις, καὶ διότι τέλος ἡ δολοφονία αὕτη ἡ στυγερὰ ἔπρεπε νὰ μὴ ἀφήσῃ τὸν τόπον ἄνευ Κυβερνήσεως. Καὶ οἱ Ὑπουργοὶ παρεκλήθησαν νὰ παραμείνωσιν εἰς τὰς θέσεις των, ἐκτελοῦντες τὸ ἔργον αὐτῶν. Εἶναι, βλέπετε, ἀνοσιούργημα τοῦτο, καὶ ἐκτίθεται ἡ εὐθύνη τοῦ Στέμματος, καὶ δὲν δύναται νὰ τὴν καλύψῃ πλέον ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ ἡ Κυβέρνησις! Ἀξιότιμε Βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας, μὲ γνωρίζετε, καὶ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπετε πρὸ ὀλίγου, δὲν ἀφορᾷ ἐμέ. Ἐφ’ ὅσον διατελῶ ἐγὼ ἐν τῇ ἀρχῇ, οὐδέποτε τὸ Στέμμα θέλει ἐκτεθῆ, διότι ὑπεύθυνος τῶν πράξεων αὐτοῦ εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος τὰς ὑπαγορεύει, καὶ εἶναι ὁ Πρωθυπουργός. Εἴτε πρόκειται περὶ διοικήσεως, εἴτε πρόκειται περὶ συγκροτήσεως Κυβερνήσεως, εἴτε πρόκειται περὶ ζητημάτων διεθνῶν, πρέπει νὰ κατισχύῃ ὑπὲρ πάντας ὁ ὑπεύθυνος, καθ’ ἣν δὲ στιγμὴν ἡ γνώμη αὐτοῦ εἶναι διάφορος πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Στέμματος, δὲν ἔχει θέσιν παρὰ τούτῳ ὁ διάφορον ἔχων γνώμην. Αὐτὰ γνωρίζετε ὅτι πάντοτε μετῆλθον, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν περίστασιν νὰ γείνῃ ἄλλως. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας συμφωνεῖ κατὰ τοῦτο μὲ τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου κύριον Δραγούμην: Διατὶ δὲν ἐκάλεσα ἀμέσως τὴν Βουλὴν; Σᾶς τὸ εἶπον. Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς περιεβλήθην διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν μελῶν τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος· ἀλλὰ δὲν ἀμφισβητῶ, ὅτι μεταξὺ αὐτῶν ὑπῆρχον καὶ οἱ διστάζοντες, ἔπρεπε δὲ νὰ δοθῇ ὁ ἀπαιτούμενος χρόνος, ὅπως συνεννοηθῶσιν, ἔπρεπε νὰ δοθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁ χρόνος, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐξετάσῃ τὴν κατάστασιν, καὶ νὰ προβῇ κατόπιν εἰς τὰ μέτρα, ἅτινα ἐθεώρει κατάλληλα καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ Βουλὴ θ’ ἀποφανθῇ. Σήμερον ἡ Βουλὴ ἔχει ἀκέραια τὰ δικαιώματά της, ἀφ’ ἧς δὲ στιγμῆς εἴπετε ὅτι ἐξετέθη τὸ Στέμμα διὰ τῆς πορείας, ἣν ἐτήρησα, καὶ καθιστᾶτε ὑπεύθυνον τὸ Στέμμα διὰ τὰ τελεσθέντα, θέτετε ὑμεῖς τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης· διότι δὲν ὑπάρχει Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις δύναται νὰ ἀνεχθῇ τοιαύτην καταγγελίαν, τοιαύτην κατηγορίαν. Λυποῦμαι δέ, διότι προέβητε ὑμεῖς εἰς τοιαύτην. Ἔπρεπε ν’ ἀφήσητε εἰς τὸν διεκδικοῦντα τὴν κληρονομίαν τοῦ κόμματός σας τὴν τοιαύτην καταγγελίαν. Σεῖς εἴχετε τὸ καθῆκον νὰ καταγγείλητε τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν Κυβέρνησιν διὰ πᾶσαν παράβασιν, εἰς ἣν ἐνομίζετε ὅτι προέβημεν. Τὸ ζήτημα, Κύριοι, ἐτέθη καθαρῶς. Πρόκειται περὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον θέτει ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐδικαιοῦτο νὰ τὸ θέσῃ, ἀληθῶς ἐν ἀντιφάσει πρὸς ἑαυτὸν, διότι καταρχόμενος τοῦ λόγου του ὡμολόγησεν ὅτι εὑρίσκεται ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ συγκροτήσῃ Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἐὰν εὑρίσκησθε ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ συγκροτήσητε Κυβέρνησιν, πῶς θέτετε τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης; Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης τὸ θέτετε, ἔστω καὶ ἀρνητικῶς καὶ ἀντισυνταγματικῶς, ἅμα ὡς καταγγέλλετε τὸ Στέμμα, ὅπερ ἀνεύθυνον καλύπτεται διὰ τῆς εὐθύνης ἡμῶν. Κύριε Πρόεδρε, ζητῶ ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον; Τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ ἑξῆς πρότασις.

§68Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἠρωτήσατε, ἂν ἔχει ἕτερός τις τὸν λόγον;

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκριβῶς αὐτὸ ἐρωτῶ· ἂν ἔχει ἕτερός τις τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης. Διότι νομίζω, ὅτι, ἅπαξ τεθέντος τοιούτου ζητήματος, προηγεῖται τοῦτο πάντων τῶν λοιπῶν.

§70Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, φρονῶ ὅτι εἶσθε τεταγμένος νὰ τηρῆτε τὸν Κανονισμόν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησε καὶ κατέληξε, ζητήσας ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἀλλὰ δι’ ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ἄλλα, ἵνα μειώσῃ τὴν ἐντύπωσιν τῶν λόγων αὐτοῦ. Καὶ εἶναι σημαντικὸν τοῦτο, ἵνα φωτισθῇ καὶ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τοῦ τεθέντος ζητήματος. Εἴχετε λοιπὸν καθῆκον ὑμεῖς — καὶ δὲν λέγω ὅτι τὸ ἐκάμετε ἀπὸ σκοποῦ, ἀλλ’ ἐκ παραλείψεως, — νὰ ἐρωτήσητε; ἂν ἔχει ἕτερός τις τὸν λόγον.

§71Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ γνώμη τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Τυρνάβου εἶναι ἀναμφισβήτητος. Οὐδεὶς βεβαίως δύναται νὰ ἐμποδίσῃ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ κυρίου θέματος, τὸ ὁποῖον συνδέεται ἀναποσπάστως πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ ἐννοεῖται ὅτι δύναται πᾶς τις νὰ ζητήσῃ τὸν λόγον, οὐδόλως δ’ εἶναι ἠναγκασμένος νὰ ζητήσῃ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, διότι τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης ἐνέχει ἐν ἑαυτῷ ὅλα τὰ ζητήματα. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ προβῇ ἡ συζήτησις.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀφείλω νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν. Ἐπειδὴ ὁ κ. Πρωθυπουργός, κατερχόμενος τοῦ βήματος, προέβη εἰς τὴν πρότασιν τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, ἐκάλεσα, ἄν τις τῶν κυρίων Βουλευτῶν ἔχει νὰ ὁμιλίσῃ. Πιθανῶς νὰ μὴ ἐγενόμην καταληπτός, ὡς ἐκ τοῦ ἐγερθέντος θορύβου. Λοιπὸν ἔχει τις τὸν λόγον;

§73Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ὁ κύριος Πρωθυπουργός, ἐπιθυμῶν νὰ ὑποβάλῃ, δι’ οὓς λόγους αὐτὸς γνωρίζει, πρότασιν περὶ ἐμπιστοσύνης, εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ἑρμηνεύων τοὺς λόγους τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔθεσε τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ μάλιστα προσέθηκεν, ὅτι ἔπραξε τοῦτο ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὑποπεσὼν εἰς ἀντίφασιν πρὸς ὅσα ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς εἶπεν. Ἔχομεν καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶμεν κατὰ τῆς τοιαύτης δηλώσεως τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ῥητῶς ἐδήλωσεν, ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὅτι αἱ Ἀντιπολιτεύσεις τότε μόνον θέτουσι ζητήματα ἐμπιστοσύνης, ὅταν αἰσθάνωνται ὅτι ἔχουσιν ἐπαρκεῖς δυνάμεις, ὅπως, ῥίπτουσαι τὴν Κυβέρνησιν, προβῶσιν ἀμέσως εἰς δημιουργίαν ἑτέρας τοιαύτης. Τὸ καθῆκον τοῦτο διὰ πᾶσαν Ἀντιπολίτευσιν ἐπιβάλλεται ἐκ τοῦ πολιτεύματος, διότι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες δὲν ἔχουσι μόνον δικαιώματα, ἀλλ’ ἔχουσι καὶ καθήκοντα ἀπέναντι τῆς χώρας, οὐδ’ ἐπιτρέπεται εἰς αὐτοὺς νὰ μεριμνῶσι μόνον περὶ τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν, χωρὶς ν’ ἀποβλέπωσι καὶ εἰς τὰ ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος καὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ Κράτους ἐπιβαλλόμενα καθήκοντα. Κατέληξε δὲ ὁμιλῶν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι οὐδαμῶς σκοπεῖ νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἀφοῦ ἐθεώρει, ὅτι δὲν ἦτο πρόσφορος ἡ περίστασις, ὅπως ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τῆς ἐχούσης τὴν θέσιν τῆς διαδοχῆς τῆς Κυβερνήσεως, τεθῇ τοιοῦτον ζήτημα, ἐκ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως. Ταῦτα εἶναι ἀνάγκη νὰ τονισθῶσι, διότι δὲν γνωρίζομεν ὁποία θὰ ἦναι ἡ τύχη τῆς προτάσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὁποῖα ἔσονται τ’ ἀποτελέσματα μιᾶς τοιαύτης προτάσεως. Τῶν ἀποτελεσμάτων δὲ τούτων τὴν εὐθύνην πρέπει ἀκεραίαν νὰ φέρωσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπέβαλον τὴν πρότασιν. Ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπεζήτησε νὰ περικαλύψῃ τὴν ἀνάγκην, εἰς ἣν ἐθεώρησεν ὅτι εὑρέθη, ὅπως ὑποβάλῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, δὲν ἦτο προφανῶς ὁ κατάλληλος, οὐδ’ ἔπρεπε τὰ πράγματα νὰ μείνωσι κεκαλυμμένα· ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ἀμφιβάλλῃ περὶ τῆς εἰς αὐτὸν ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, νὰ δηλώσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις νὰ περιβληθῇ ὅλον τὸ κῦρος τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς, ἵνα προβῇ εἰς τὰ ἔργα αὐτῆς. Ἐὰν ἐνόμιζεν, ὅτι ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, βεβαίως οὐδεὶς ἐθίγετο δι’ ὅσων εἶπεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι ῥητῶς ἐδηλώθη.

§74Δ. ΤΣΑΤΣΟΣ. Οὐδὲ τὸ Στέμμα.

§75Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. .. διότι ῥητῶς ἐδηλώθη ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι αἱ περιστάσεις, ὑφ’ ἃς διατελεῖ τὸ Κράτος, καὶ ἡ ἀριθμητικὴ δύναμις τοῦ ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν αὐτοῦ πολιτικοῦ κόμματος ἐπιβάλλουσιν εἰς αὐτὸν νὰ μὴ προκαλέσῃ τὴν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, δημιουργῶν ἀπροχώρητον καὶ ὑποβάλλων οὕτω τὸ Κράτος εἰς βαρείας δοκιμασίας. Μετὰ τὴν τοιαύτην δήλωσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως παραμένει ἀκέραιον τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ὡς Βουλευτὴς ἔχει, τοῦ ἐλέγχου ἐπὶ τῶν πράξεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐπιδεκτικαὶ ἐλέγχου. Ἐὰν ἐντεῦθεν νομίζῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι κλονίζεται τὸ κῦρος αὐτῆς, ἔχει τὸ δικαίωμα αὐτὴ νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης· ἀλλὰ θέτουσα τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης φέρει ὅλην τὴν εὐθύνην τῶν συνεπειῶν τοῦ τοιούτου ζητήματος. Ἂς μὴ λησμονῶμεν ὑπὸ ποίων περιστοιχούμεθα περιστάσεων, ὁ ἔχων δὲ τὸ θάρρος νὰ προκαλῇ τὸ ἀπροχώρητον δέον καὶ νὰ φέρῃ ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην τοῦ ἀπροχωρήτου. Ἐὰν ἐνόμισεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἠδύνατο νὰ ὁμιλῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς καὶ νὰ διατρανοῖ γνώμας ἀντικειμένας προφανῶς πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ ὑποστῇ τὸν περὶ τούτου ἔλεγχον. Ἂς μὴ νομίσῃ δὲ, ὅτι ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς δύναται νὰ μηδενίσῃ τὴν σημασίαν τῶν γενομένων. Ἡ πρόκλησις τοῦ Διατάγματος τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἥτις ὀρθῶς ἐχαρακτηρίσθη ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὡς ἐχθρικὴ πρὸς τὴν Βουλὴν πρᾶξις, δὲν δύναται νὰ δικαιολογηθῇ δι’ ὅσων εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργός. Διότι οὐδὲν ἐνδιαφέρον εἶχε τὸ Κράτος, ὅπως διὰ παραβάσεως κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν μεριμνήσωμεν, πῶς νὰ συνέλθῃ καὶ συμπτυχθῇ εἰς μίαν ὁμάδα τὸ ἀπορφανισθὲν κόμμα. Αἱ τοιαῦται δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐκθέτουσι τὸ Στέμμα, καὶ οὐχὶ οἱ λόγοι τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Μετὰ τὰς γενομένας ἤδη ἐξηγήσεις δηλοῦμεν, ὅτι θέλομεν καταψηφίσει τῆς προτάσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐπιρρίπτοντες ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην τῶν ἀποτελεσμάτων εἰς τὴν ὑποβαλοῦσαν τὴν πρότασιν Κυβέρνησιν.

§76ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§77Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀναμφισβητήτως, κύριε Πρόεδρε, τὸ λογικὸν συμπέρασμα εἶναι αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν γνώμην, ἣν ἐξήνεγκε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς καὶ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, θὰ ψηφίσωσι κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἂς μὴ ἀπειλῇ ἡμᾶς μὲ τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας συγκομίζομεν. Συνηθίσαμεν τὰς εὐθύνας νὰ τὰς ἀντιμετωπίζωμεν, καὶ τὴν εὐθύνην τοῦ ἀπροχωρήτου βεβαίως δὲν θὰ τὴν φέρῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις· θὰ τὴν φέρωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, βεβαιοῦντες ἢ δηλοῦντες ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὅτι εἶναι ἀνίκανοι νὰ τὴν διαδεχθῶσιν, ἀνίκανοι νὰ δώσωσι Κυβέρνησιν εἰς τὸν τόπον, ὁδηγοῦσι τοῦτον πρὸ τοῦ ἀπροχωρήτου. Ἐκεῖνοι θὰ ὑπέχωσι τὴν εὐθύνην, καὶ δύνασθε νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι οὐδεὶς ἕτερος θὰ ὑπέχῃ τὴν εὐθύνην, οὐδὲ εἶναι δυνατόν, —καὶ τὸ γνωρίζετε σεῖς, —πρωθυπουργοῦντος ἐμοῦ, ν’ ἀντανακλᾷ ἡ εὐθύνη ἐπὶ τὸν ἀνεύθυνον.

§78ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἴσως παρεξηγήθην. Οὐδέποτε ἐνόησα, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς θὰ φαντασθῇ ποτε νὰ μὴ συγκαλύψῃ διὰ τῆς ἰδίας αὐτοῦ εὐθύνης τὸ Στέμμα· ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, ἐὰν ἐπέλθῃ καταστροφή τις καὶ εἰς τὸ Κράτος καὶ εἰς τὴν χώραν, θ’ ἀρκέσῃ ἡ πολιτικὴ ἢ καὶ ἡ ποινικὴ αὐτοῦ εὐθύνη ν’ ἀντισταθμίσῃ τὸ τοιοῦτο κακόν; Θ’ ἀρκεσθῇ τότε ὁ λαὸς νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτοῦ καὶ μόνου τὴν εὐθύνην; Βεβαίως ὄχι. Ὁ λαὸς—ἐκεῖνο ἐφοβήθη ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ἐκεῖνο φοβοῦμαι καὶ ἐγὼ, —δὲν θ’ ἀρκεσθῇ εἰς μόνην τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως· θ’ ἀναζητήσῃ δυστυχῶς εὐθύνας ἐκεῖ, ὅπου δὲν πρέπει ποτὲ ν’ ἀναζητήσῃ αὐτάς· καὶ διὰ νὰ μὴ ἀναζητήσῃ αὐτὰς ἐκεῖ, ἔπρεπεν ἐγκαίρως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς νὰ καλύψῃ τὸν ἀνεύθυνον.

§79Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι μοναδικὸν παράδειγμα, Κύριοι, —καὶ τὸ παράδειγμα αὐτὸ τὸ ἔδωκεν ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας,—ὅτι ἐγκαλεῖται ἐν μέσῃ Βουλῇ τὸ Στέμμα, ὅταν παρίσταται ἐδῶ ἡ Κυβέρνησις ἡ ὑπεύθυνος. Ἐντεῦθεν παρακαλῶ νὰ ἐξακολουθήσῃ μὲν ἡ συζήτησις, ὅσον θέλουσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ἀλλὰ νὰ περατωθῇ ἀπόψε τὸ ζήτημα, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξέλθῃ ἐντεῦθεν ἡ Κυβέρνησις, εἰμὴ μετὰ ψῆφον ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς.

§80Π. ΚΗΡΥΚΟΣ. Θ’ ἀκουσθῇ καὶ ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ τότε.

§81Ι. Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Καὶ διὰ τὸ σταφιδικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον πολεμοῦσι.

§82ΦΩΝΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἆ! ἆ!

§83Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, εὐγνωμοσύνην ὀφείλω νὰ ἐκφράσω πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴν κ. Δραγούμην, ὅστις ἡρμήνευσεν, ὡς ἔδει νὰ ἑρμηνεύσῃ, τοὺς λόγους μου, ὡς πικρὰν εἰρωνείαν περὶ τῆς εὐγνωμοσύνης, ἣν ἐξέφρασα πρὸς τὸ Στέμμα ἐπὶ τῇ εὐμενείᾳ, ἣν ἐξεδήλωσεν ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ κόμματος. Ἐγὼ βεβαίως, ἀφ’ ἧς στιγμῆς συνῆλθε τὸ κόμμα τοῦτο ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Βουλευτηρίου, εὑρέθην πρὸ παραδόξων πραγμάτων, ὧν τὸ παραδοξότερον εἶναι αὐτὸς ὁ λόγος τῆς προσκλήσεως. Παράδοξος ἦτο δι’ ἐμὲ ὁ λόγος τῆς προσκλήσεως καὶ πρωτοφανὴς εἰς τὴν ἱστορίαν τὴν συνταγματικὴν τοῦ ἔθνους. Παραδοξοτέρα ἀκόμη ἦτο, Κύριοι, ἡ παρουσία τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ ἐν τῇ συνεδριάσει ἐκείνῃ. Ἀφ’ ἧς παρεσπόνδησε πρὸς τὸν ἀείμνηστον Δηλιγιάννην, πρὸς ὃν ὑπεσχέθη καὶ διάλυσιν τῆς Βουλῆς κατὰ τὸ 1903, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἶχον διακοπῆ πᾶσαι αἱ σχέσεις αἱ ἀτομικαὶ μεταξὺ ἐκείνου καὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, καὶ ἑπομένως καὶ αἱ πολιτικαί. Καὶ κατὰ τὴν Σύνοδον ταύτην ἐτέθησαν ζητήματα, ἅτινα εἴθισται νὰ θεωρῶνται ὡς ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Εἴθισται, Κύριοι, τὸ ζήτημα τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς νὰ θεωρῆται ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἂς ὁμολογήσῃ, ἂν αὐτὸς καὶ οἱ φίλοι του ἔδωκαν ψῆφον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς.

§84ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ἐσωτερικῶν). Σεῖς δὲν ἐδώκατε.

§85Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Βεβαίως δὲν ἔδωκα· καὶ ἐξήγησα τὸν λόγον.

§86Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἔδωκα ψῆφον.

§87Δ. ΤΣΑΤΣΟΣ. Καὶ ἐγώ.

§88Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ὅλοι οἱ φίλοι μου ἔδωκαν ψῆφον.

§89Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Πολὺ καλά. Τὸ δέχομαι. Ἐγώ, Κύριοι, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τὸ διαρρεῦσαν δὲν ἀντελήφθην σύμπραξιν οἱανδήποτε τοῦ ἀξιοτίμου νῦν Πρωθυπουργοῦ μετὰ τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη. Διὰ τοῦτο ἐξενίσθην, ὅτε εἶδον αὐτὸν ἐν τῇ συνεδριάσει ἐκείνῃ, ὡς θὰ ἐξενιζόμην, ἂν ἔβλεπον καὶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς κ. Δραγούμην, ὁ ὁποῖος, δὲν παρῆλθε συζήτησις, δὲν παρῆλθε νομοσχέδιον, ὑπὲρ οὗ δὲν ἠγωνίσθη, προσφέρων τὴν πραγματικὴν αὐτοῦ συνδρομὴν, ἀλλ’ ἡ ὑπερηφάνεια αὐτοῦ δὲν τῷ ἐπέτρεψε νὰ προσέλθῃ εἰς συνεδρίασιν, ἥτις εἶχεν ἐντελῶς οἰκογενειακὸν χαρακτῆρα. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἦτο βεβαιωμένον, Κύριοι, ὅτι ὁ σκοπὸς τῆς συνεδριάσεως δὲν ἦτο ἢ μόνον εἷς, ὁ ἐκ τῶν προτέρων προχειρισθεὶς Πρωθυπουργὸς νὰ ὑφαρπάσῃ τὰς ψήφους τῶν μελῶν τοῦ κόμματος. Καὶ ἀφοῦ τοῦτο δὲν ἐπετεύχθη, διορισθεὶς Πρωθυπουργὸς ὁ ἀξιότιμος κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς περιέφερε τὰ χαρτοφυλάκια ἀνὰ τὴν πόλιν, προσφέρων ταῦτα ὁτὲ μὲν εἰς τοὺς τέως Ὑπουργοὺς, ὁτὲ δὲ εἰς ἄλλους, ἵνα σχηματίσῃ τὴν Κυβέρνησίν του. Ἐγὼ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι, ἐὰν ἤθελε κληθῆ νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν ἕτερός τις, λόγου χάριν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτής, ἤθελε συγκεντρώσει περὶ ἑαυτὸν πολὺ πλείονας ψήφους ἀφ’ ὅσας συνεκέντρωσεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς...

§90Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ, τὰ καθήκοντα τοῦ Στέμματος νὰ τὰ ἀφήσητε εἰς αὐτό.

§91Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Μὴ μὲ διακόπτετε. Σεῖς ἔχετε τὸν τρόπον, εἰς τὸ τέλος νὰ προκαλῆτε προσωπικὰ ζητήματα. Ἡ τέχνη σας εἶναι πασίγνωστος. Ἀφήσατε εἰς τὸ τέλος.

§92Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ἡ ἰδική σας ὄχι!

§93Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἀφήσατε εἰς τὸ τέλος. Ἐὰν ἐκαλεῖτο ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς, βεβαίως ἤθελε συγκεντρώσει πλειονοψηφίαν, διότι τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη θανόντος, σχολάζει πλέον ἡ τοῦ κόμματος κληρονομία, δὲν ὑφίσταται πλέον Δηλιγιαννικὸν κόμμα. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον νομίζω ὅτι ὤφειλε νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ φέρῃ τὴν εὐθύνην πάσης ταύτης τῆς πράξεως. Ἡμεῖς θεωροῦμεν, ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις...

§94ΑΓ. ΦΙΚΙΩΤΗΣ. Μίαν διακοπὴν, κύριε Λιμπρίτη, ἐπιτρέπετε;

§95Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ὄχι. Ἡμεῖς θεωροῦμεν, ὅτι ὁ ἀντισυνταγματικὸς τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐσχηματίσθη ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἕνα καὶ μόνον εὐθύνει, τὸν ἀναλαβόντα νὰ γείνῃ ὄργανον τῆς ἀντισυνταγματικότητος ταύτης, καὶ τοῦτον μόνον θὰ ἐγκαλέσω διὰ τὴν πρᾶξιν ταύτην. Ἐὰν δὲν ἔπραξα τοῦτο ἀρχόμενος τοῦ λόγου, δὲν τὸ ἔπραξα, διότι εἶμαι μονὰς, καὶ αἱ μονάδες δὲν ἔχουσι δικαίωμα νὰ ὑποβάλλωσι τοιαύτας προτάσεις· νῦν ὅμως, τοῦ ζητήματος ἐξικνουμένου πέραν τῶν μονάδων, ἔχω καὶ ἐγὼ τὸ δικαίωμα νὰ ὑπεισέλθω εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην, καὶ νὰ εἴπω, ὅτι καθῆκον ἔχει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς ἀντισυνταγματικῆς καθ’ ἡμᾶς καταρτίσεως τῆς Κυβερνήσεως, συνταγματικῆς κατ’ ἐκεῖνον. Καὶ βεβαίως μὲν τῶν ἀριθμῶν ἡ γλῶσσα θὰ φέρῃ τὸ ἀποτέλεσμα, ἀλλὰ θὰ ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἡμεῖς τὴν ἀντισυνταγματικότητα ἐπατάξαμεν, μὴ πτοηθέντες ἀπέναντι οὐδενός, ὅτι ἡμεῖς τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διεφυλάξαμεν, ὅτι ἡμεῖς δὲν παρελείψαμεν, ἵνα ἐπαναφέρωμεν εἰς τὴν θέσιν του τὸ ἐκτροχιασθὲν συνταγματικὸν πολίτευμα.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Λακεδαίμονος κ. Βαρβιτσιώτης παρακαλεῖται νὰ προσέλθῃ, ἵνα ὀμόσῃ τὸν νενομισμένον ὅρκον. (Προσέρχεται καὶ ὀμνύει ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου τὸν νενομισμένον ὅρκον ὁ βουλευτὴς Λακεδαίμονος κ. Πέτρος Βαρβιτσιώτης).

§97ΑΓ. ΦΙΚΙΩΤΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§98ΧΡ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Προκειμένου, κύριε Πρόεδρε, νὰ λάβῃ χώραν ψηφοφορία, σκοποῦσα τὴν ἐκδήλωσιν ἐμπιστοσύνης ἢ μὴ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐζήτησα τὸν λόγον, διότι ἐθεώρησα καθῆκόν μου πρὸ τῆς ψηφοφορίας νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Μολονότι δὲν εἶμαι πολιτικὸς φίλος τῆς Κυβερνήσεως, μολονότι εὐλαβοῦμαι τὰς πολιτικὰς πεποιθήσεις ἑνὸς ἑκάστου, μ’ ὅλα ταῦτα δὲν διστάζω νὰ δηλώσω ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὅτι θὰ παράσχω ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν (χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς), θὰ παράσχω δὲ ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν οὐχὶ δι’ ἄλλους λόγους, ἀλλὰ διότι δὲν ἐπιθυμῶ ποτὲ νὰ συντελέσω διὰ τῆς ψήφου μου εἰς ἀνατροπὴν κυβερνητικοῦ καθεστῶτος εἰς τοιαύτας κρισίμους περιστάσεις, ἃς διερχόμεθα, καὶ εἰς στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐν τοιαύτῃ προκεχωρηκυίᾳ ὥρᾳ τοῦ ἔτους εὑρισκόμεθα εἰσέτι ἄνευ Προϋπολογισμοῦ, εὑρισκόμεθα, λέγω, ἄνευ Προϋπολογισμοῦ, ἕνεκα τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς συνεπείᾳ τοῦ φοβεροῦ κακουργήματος, τοῦ διαπραχθέντος ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ σεβαστοῦ καὶ πολυκλαύστου Θεοδώρου Δηλιγιάννη. Πᾶσα Κυβέρνησις, κύριε Πρόεδρε, διαδεχομένη τὴν παροῦσαν, ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν αὕτη δὲν ἤθελε τύχει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἤθελε ζητήσει νέαν ἀναβολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, πρὸς σύνταξιν νέου Προϋπολογισμοῦ καὶ πρὸς κανονισμὸν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει, ἐρωτῶ, πότε ἤθελε συνέλθει ἡ Βουλή, ὅπως συνεχίσῃ τὸ ἔργον αὐτῆς; Ἤθελεν εἶσθαι ἆρά γε ὠφέλιμον ἔργον νὰ συντελέσωμεν σήμερον διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν εἰς δημιουργίαν τοιαύτης ἐκρύθμου καταστάσεως, ὡσεὶ νὰ μὴ δυνάμεθα μετὰ πάροδον ὀλίγων μηνῶν νὰ ζητήσωμεν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ ζητημάτων σπουδαίων; Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους δηλῶ, ὅτι θέλω δώσει ψῆφον ἐμπιστοσύνης.

§99ΓΡ. ΦΟΥΦΑΣ. Αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελοῦμεν, κύριε Πρόεδρε, εἶναι λίαν σοβαραί· ἅπαν τὸ ἔθνος καὶ ἰδίως οἱ σταφιδικοὶ πληθυσμοὶ προσβλέπουσιν εἰς ἡμᾶς. Ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἀκρότατον σημεῖον, καὶ καθ’ ἑκάστην μᾶς ἐξορκίζουσιν ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας, ὅπως σκεφθῶμεν κυρίως ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῶν σταφιδικῶν πληθυσμῶν, ἀναβάλλοντες τὰς ἐπιθυμίας, τὰς ὁποίας τυχὸν ἕκαστος ἔχει. Αἱ ἡμέραι, τὰς ὁποίας διανύομεν, εἶναι λίαν σοβαραί, αἱ στιγμαὶ εἶναι ὀλίγαι, καὶ πρόκειται σπουδαίως νὰ παραβλαφθῶσι τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους καὶ ἰδίως τὰ τῶν σταφιδικῶν πληθυσμῶν. Αἱ θεωρίαι αἱ συνταγματικαί, αἱ ἀναπτυχθεῖσαι, ἦσαν λαμπρά!, ὅσον ἀφορᾷ τὸν καταρτισμὸν τῆς Κυβερνήσεως. Νῦν εὑρισκόμεθα εἰς στιγμὴν, καθ’ ἣν πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ διατηρήσεως ἢ ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐν περιπτώσει ἀνατροπῆς τ’ ἀποτελέσματα ἔσονται λίαν σοβαρά. Διὰ τοῦτο, ἀναλογιζόμενος καὶ ἐγὼ τὴν εὐθύνην, ἣν ἔχω, καὶ προκειμένου περὶ τῶν συμφερόντων τῶν σταφιδικῶν πληθυσμῶν, δηλῶ ὅτι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως.

§100ΕΠΑΜ. Ν. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπιτρέψατε καὶ εἰς ἐμὲ, κύριε Πρόεδρε, πρὶν ἢ δώσωμεν τὴν ψῆφόν μας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ πολιτικοῦ, ἐπὶ τοῦ ὁποίου προεκλήθη ἡ ψηφοφορία, νὰ εἴπω δύο λέξεις, δικαιολογῶν τὴν ψῆφον ταύτην. Αἱ δηλώσεις, εἰς ἃς προέβη ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἀρχῇ τῆς συνεδρίας, αἱ σαφεῖς καὶ κατηγορηματικαί, περὶ τῆς πορείας, ἣν θὰ τηρήσῃ ἡ Κυβέρνησις, ἐπιδιώκουσα τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγός μας, μοὶ ἐπιβάλλουσι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐξ ὀνόματος ἄλλων φίλων πολιτευτῶν, μετὰ τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συμπράττω, ὅτι θέλομεν συνδράμει τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ἐπιδιώξῃ τὴν πραγμάτωσιν τῶν ἀρχῶν τοῦ ἀπορφανισθέντος κόμματος καὶ τὴν ἐπίλυσιν σπουδαιοτάτων ζητημάτων διὰ τὴν χώραν, ἐν οἷς καὶ τὸ σταφιδικόν. Διὰ τοῦτο δηλῶ, ὅτι θέλομεν δώσει ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα ἐκ δεξιῶν καὶ τῶν ἀκροατηρίων).

§101Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§102Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἐκπλήττομαι μὲ τὰς θεωρίας τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, διότι νομίζω, ὅτι πρὸς τὸ κόμμα τὸ Δηλιγιαννικὸν ἔχουσι μεγαλειτέρας ἀπὸ αὐτὸν ἐκδουλεύσεις οἱ κύριοι Μαυρομιχάλης, Καλλιφρονᾶς, Ἀσημάκης Χριστόπουλος κλπ. Καὶ ποῖος τῷ ἔδωκε τὴν ἄδειαν νὰ νομίζῃ, ὅτι ὅλοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἤδη μεθ’ ἡμῶν, δὲν συνέπραξαν εἰς τὸ πρόγραμμα τὸ Δηλιγιαννικὸν καὶ δὲν τὸ ὑπεστήριξαν δωρεάν; Διότι ἀληθῶς ἡ ἐντύπωσις, τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἐκ τῶν συζητήσεων, τὰς ὁποίας ἔκαμα πρὸς τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου, εἶναι, ὅτι οὐδὲν ἐγνώριζεν ἐξ ὅλων τῶν ἀφορώντων εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη.

§103Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Τὸ σύστημα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι νὰ προκαλῇ πάντοτε προσωπικὰ ζητήματα. Δὲν κατεδέχθην νὰ ἀπαντήσω εἰς αὐτὸν δι’ ὅσα ἐκ τοῦ οἴκου αὐτοῦ διεκωδώνισεν εἰς τὴν δημοσιότητα, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ θέσις, ἣν κατέχει σήμερον, τῷ ἐπιβάλλει νὰ μεταχειρίζηται ἑτέραν γλῶσσαν.

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ προκαλεῖτε προσωπικὰ ζητήματα.

§105Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. .. Διότι, ἂν ἐξακολουθήσῃ τοιουτοτρόπως, θὰ λάβῃ ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἐπεθύμουν νὰ τῷ δώσω.

§106Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ τὴν δώσητε.

§107Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐγώ, κύριε Πρόεδρε, ἠκολούθησα τὴν συμβουλήν σας, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὰς κατ’ ἐμοῦ προσωπικὰς φράσεις τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀπήντησα.

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διατὶ λέγετε, ὅτι ἠκολουθήσατε τὴν συμβουλήν μου;

§109Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Τὴν ἐδώκατε ταύτην τὴν στιγμὴν εἰς τὸν κύριον Γουναράκην.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ὑπάρχει πρότασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλή, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ὁ κύριος Στράτος παρακαλεῖται νὰ ἔλθῃ ὡς ψηφολέκτης ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ὁ κ. Ι. Γ. Λάππας ἐκ μέρους τῆς Συμπολιτεύσεως. Παρακαλῶ νὰ γείνῃ ἄκρα ἡσυχία, καὶ νὰ καταλάβωσιν οἱ κύριοι Βουλευταὶ τὰς θέσεις των. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Ν. Α. Στράτου καὶ Ι. Γ. Λάππα, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 195. Ἐκ τούτων 113 εἶπον Ναί, 77 εἶπον Ὄχι, καὶ 5 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ διὰ ψήφων 113 ἐξέφρασε τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§112Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ ψηφισθῇ τὸ εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν νομοσχέδιον περὶ Ἀντιβασιλείας.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ Ἀντιβασιλείας ἢ διαχειρίσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἐν ἀποδημίᾳ τοῦ Βασιλέως ἐκτὸς τῆς Ἐπικρατείας κατὰ τὸ ἔτος 1905».

§114ΣΠ. Ε. ΣΤΑΗΣ. Νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι οὔτε ἡ ὥρα εἶναι κατάλληλος οὔτε ἡ κατάστασις τῆς αἰθούσης τοιαύτη, ὥστε νὰ ψηφισθῇ νομοσχέδιον.

§115Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν θέλητε νὰ κάμητε ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, εἶναι δικαίωμά σας· ἀλλὰ νομίζω ὅτι τέλος πάντων πρέπει νὰ ἐργασθῶμεν, καὶ νὰ μὴ παίζωμεν ἐν οὐ παικτοῖς.

§116ΣΠ. Ε. ΣΤΑΗΣ. Ἀλλὰ πρὸ πάντων νὰ ἐργασθῶμεν σεβόμενοι τὰ κείμενα. Τοὐλάχιστον τοῦτο καθιερώσατε ὑμεῖς. Ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς, κύριε Πρόεδρε, λέγει, ὅτι ἡ ἡμερησία διάταξις καταρτίζεται τῇ συναινέσει τῆς Βουλῆς.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγετε, εἶναι ἀκριβὲς, ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ μεταβάλῃ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ νὰ προτάξῃ νομοσχέδιον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νομίζει ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀντίρρησις, καὶ τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ψηφισθῇ εἰς ὀλίγα λεπτὰ τῆς ὥρας.

§118Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ τῆς ἡμερησίας διατάξεως κανονίζει βεβαίως ἡ Βουλή. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ διευθύνων τὴν πλειονοψηφίαν ἔχει καὶ τὴν συγκατάθεσιν αὐτῆς, ὥστε νὰ ζητήσῃ νὰ προταχθῇ ἓν νομοσχέδιον. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου; Ὑπάρχουσιν ἀντιρρήσεις; ὑπάρχουσιν ἐνστάσεις περὶ μὴ ἀπαρτίας; Πάντα ταῦτα εἶναι δικαιώματα τῶν κυρίων Βουλευτῶν, καὶ ἂς προβῶσιν εἰς αὐτά.

§119ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ πλειονοψηφία καταρτίζει τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ ἐκεῖνο, ὅπερ ἐγένετο, ὅπως τὸ εἰς τὴν πρώτην ἡμερησίαν διάταξιν ἀναγεγραμμένον νομοσχέδιον ὑπ’ ἀριθ. 43 ἀναγραφῇ πρῶτον ἐν τῇ σημερινῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, δὲν γεννᾷ λόγον συζητήσεως, διότι ἔχει δικαίωμα ὁ ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας νὰ ζητήσῃ, ἵνα προταχθῇ τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος νομοσχέδιον. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θεωρῶ συζητητέον, εἶναι ὅ,τι ἤκουσα πρὸ ὀλίγου, ὅτι ἀφοῦ ψηφίσωμεν τοῦτο τὸ νομοσχέδιον εἰς δύο ἢ τρία λεπτὰ τῆς ὥρας...

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ τὸ εἶπον ἐγώ.

§121ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλ’ ἤκουσα ὅτι τὸ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐζήτησε νὰ ψηφισθῇ αὐτὸ, καὶ ἔπειτα νὰ σταματήσωμεν. Ἐρωτῶ, διὰ ποῖον λόγον γίνεται αὐτὴ ἡ προτίμησις, νὰ ψηφίσωμεν ἓν μόνον νομοσχέδιον ταύτην τὴν ἑσπέραν; Ὑπάρχει τις λόγος κατεπείγων; Διότι, ἐὰν ἀκούσω τὸν λόγον, θέλω ἐκφέρει τὴν γνώμην μου.

§122Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ λόγος εἶναι, ὅτι πρόκειται περὶ ἐκτελέσεως τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ἡ Βουλὴ πρὸ ὀλίγου μὲ πλειονοψηφίαν ψήφων τεσσαράκοντα. Ἡ Βουλὴ ἀπεδέχθη τὴν πρότασιν, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Λοιπὸν αὐτὸ ἐπιθυμῶ νὰ βεβαιωθῇ, ὅτι μετέβη ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§123ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ εἴπῃ, τίνες ἰδιαίτεροι λόγοι ἐπιβάλλουσι τὴν ἐπείγουσαν ταύτην συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ Ἀντιβασιλείας. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἔχει τινὰ ἔννοιαν. Πρόκειται ὁ Βασιλεὺς ν’ ἀποδημήσῃ εἰς τὴν ἀλλοδαπήν. Διὰ τίνας λόγους εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀποδημία αὕτη;

§124Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδεὶς λόγος ἐπείγων, ἀπὸ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους φαντάζεται ὁ κ. συνάδελφος, ὑπάρχει. Μόνον σκοπὸν ἡ πρότασις αὕτη ἔχει, νὰ δηλωθῇ, ὅτι ἡ Βουλὴ προέβη εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ Βασιλεὺς δὲν πρόκειται ν’ ἀναχωρήσῃ πρὸ τῆς ἐνάτης προσεχοῦς Ἰουλίου.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου; (Ἀναγινώσκεται τὸ ἀνωτέρω νομοσχέδιον καὶ γίνεται δεκτὸν, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς βʹ συζήτησιν.

§126Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἡμερησία διάταξις τῆς αὔριον παρακαλῶ νὰ καταρτισθῇ κατὰ τὴν σειράν, τὴν ὁποίαν ἔχει, νὰ προστεθῶσι δὲ καὶ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλον σήμερον, ἐὰν τυπωθῶσι καὶ διανεμηθῶσιν ἐγκαίρως.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, εἰ δυνατόν, νὰ συναινέσῃ, ἵνα μεταβληθῇ ἡ ὥρα τῆς ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων, διότι κατὰ τὴν ὡρισμένην τετάρτην ὥραν μετὰ μεσημβρίαν δὲν συνέρχονται οἱ κύριοι Βουλευταί, ἕνεκα τῆς ἐποχῆς τοῦ ἔτους, εἰμὴ κατὰ τὰς 5. Λοιπὸν παρακαλῶ νὰ μεταβληθῇ ἡ ὥρα ἀπὸ τῆς 4 εἰς τὴν 5 μετὰ μεσημβρίαν.

§128ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. Δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 10 μ. μ.)