1904.12.10

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 6

τῆς 10 Δεκεμβρίου 1904.

(Παρασκευή).

(Προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Λουκᾶ Μπέλλου).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 4 καὶ 30′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν ἀγγελίαν τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἣν, βραχεῖαν οὖσαν, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναγνώσω: «Πρὸς τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Βουλῆς. «Ἀνακοινοῦμεν ὑμῖν, ὅτι εἰς τὴν θέσιν τοῦ παραιτηθέντος Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως κ. Σπ. Ε. Στάη, βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων, διωρίσθη ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως ὁ κ. Κωνσταντῖνος Ἀργασάρης Λομβάρδος, βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου, εἰς δὲ τὴν θέσιν τοῦ παραιτηθέντος Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν κυρίου Ἀναργύρου Σιμοπούλου, βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, διωρίσθη ὑπὸ τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος τοῦ Διαδόχου Κωνσταντίνου, ἐνασκοῦντος κατὰ τὴν ἀποδημίαν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν, ὁ κ. Νικόλαος Καλογερόπουλος, βουλευτὴς ἐκ Χαλκίδος. «Ὁ Πρόεδρος Γεώρ. Θεοτόκης.» Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως.

§2Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἰσηγούμενος κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς τοῦ Οἰκονομικοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως, ἔκαμε λόγον καὶ περὶ ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων, τροποποιούντων ἢ συμπληρούντων τὰς κειμένας διατάξεις τῆς ἐκπαιδευτικῆς ἡμῶν νομοθεσίας. Ἐρχόμενος ὅπως καταθέσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὰ νομοσχέδια ταῦτα, θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ δηλώσω εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ὅτι δὲν φιλοδοξῶ τὸν τίτλον ἀναμορφωτοῦ τῆς Παιδείας, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον οὐδὲ νέον τι, οὐδὲ ἄγνωστον ἔχω νὰ εἰσηγηθῶ πρὸς τὴν Βουλὴν, διότι δύο ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα μέλλω νὰ καταθέσω, εἶναι, ἐκτὸς ἐλαχίστων παραλλαγῶν, αὐτὰ ταῦτα, τὰ ὁποῖα εἶχον κατατεθῆ πέρυσι παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου προκατόχου μου, Ὑπουργοῦ τότε ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων. Ἀλλ’ ὄχι μόνον οὗτος, ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ κατὰ καιροὺς Ὑπουργοὶ τῆς Παιδείας, φιλοτίμως ἐργασθέντες, κατήρτισαν ἕκαστος κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον πλήρη συστήματα ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν μὲν εἰς τὴν Βουλήν, χωρὶς ὅμως δυστυχῶς νὰ τύχωσι τῆς τιμῆς νὰ συζητηθῶσι κἂν ἐνώπιον αὐτῆς. Ἐξαίρεσιν τοῦ κανόνος ἀπετέλεσεν ἓν καὶ μόνον νομοσχέδιον «περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως» τῷ 1895, τὸ ὁποῖον ψηφισθὲν παρὰ τῆς Βουλῆς ἐκυρώθη παρὰ τοῦ Βασιλέως καὶ ἐγένετο νόμος τοῦ Κράτους. Ἀνὴρ εἰδικός, πρὸς τοῦ ὁποίου τὴν μνήμην τρέφω ἀμέριστον σεβασμὸν, ἐκαινοτόμησεν ἀληθῶς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἐκείνῳ, καὶ ἔταμε νέαν ὁδὸν, ἐπὶ νέων βάσεων, ἥτις ἀπέβη πολλαχῶς εὐεργετικὴ εἰς τὴν δημοτικὴν ἡμῶν ἐκπαίδευσιν. Ἀλλ’ ἐν παντὶ νέῳ νόμῳ, καὶ νόμῳ μάλιστα καινοτομοῦντι ἐπὶ τῆς πεπατημένης ὁδοῦ, φυσικὸν καὶ ἑπόμενον εἶναι νὰ προκύψωσι παραλείψεις ἢ ἀτέλειαι, τὰς ὁποίας μόνον ἡ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ πεῖρα καθιστᾷ καταφανεῖς. Ἐν τῇ δεδικαιολογημένῃ ἐπιθυμίᾳ, τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ συντάκτης τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, ὅπως ἡ δημοτικὴ ἡμῶν ἐκπαίδευσις ἀπαλλαγῇ ἐντελῶς ἀπὸ πάσης ξενικῆς ἐπιδράσεως, κατέστησε τοιαύτην καὶ τοσαύτην ἀνεξέλεγκτον καὶ ἀνεύθυνον αὐτοτέλειαν ἐν τῇ ἐνεργείᾳ τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων καὶ τῶν παρ’ αὐτοῖς Ἐπιθεωρητῶν, ὥστε εἰς τὸ διάστημα μιᾶς ἑπταετίας ἐφθάσαμεν εἰς ἀποτελέσματα οἰκονομικὰ, πρὸ τῶν ὁποίων κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ σταματήσῃ πᾶς ὁ καταγινόμενος εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ ὁ καλούμενος νὰ μεριμνήσῃ περὶ τοῦ μέλλοντος αὐτῶν. Διότι, ἐνῷ, κύριοι Βουλευταὶ, κατὰ τὸ 1893 ἡ δαπάνη τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνήρχετο εἰς δραχ. 3,829,140, κατὰ τὸ 1896 ἡ δαπάνη αὕτη ἀνῆλθεν εἰς δραχ. 4,513,061, ἤτοι εἰς δρ. 683,921 ἐπὶ πλέον τῆς τοῦ 1893· κατὰ δὲ τὸ ἔτος τὸ ἀμέσως ἑπόμενον, ἤτοι κατὰ τὸ 1897, ἡ δαπάνη τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνῆλθεν εἰς δραχ. 5,715,580, ἤτοι κατὰ δραχ. 1,886,440 ἐπὶ πλέον τῆς τοῦ 1893. Κατὰ δὲ τὸ σχολικὸν ἔτος τοῦ 1903–1904, ἤτοι μετὰ παρέλευσιν μιᾶς δεκαετίας, ἀφ’ ἧς χρονολογικῆς ἐποχῆς ἀνέφερα, ἡ δαπάνη τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνῆλθεν εἰς δραχ. 7,175,355, ἤτοι εἰς δραχ. 3,346,215 ἐπὶ πλέον ἢ κατὰ τὸ 1903.

§3Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δύνασθε νὰ μᾶς δώσητε πληροφορίαν περὶ τῶν δαπανῶν τῶν ἐπελθουσῶν μετὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου;

§4Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τοῦ νέου;

§5Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα.

§6Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν ἠθέλετε προσέξει, κύριε Βουλευτὰ, θὰ ἐβλέπατε, ὅτι ἔλαβον ὡς πρώτην ἀφετηρίαν αὐξήσεως τὸ 1896, δηλαδὴ εὐθὺς μετὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου. 1896, 1897 καὶ 1903. Αὐτὰς τὰς τρεῖς χρονολογίας ἀνέφερα.

§7ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ πρώτη ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου ηὔξησεν ἀμέσως τὴν δαπάνην κατὰ δραχ. 683,000;

§8Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα. Καὶ ἡ καταπληκτικὴ αὕτη αὔξησις, Κύριοι, ἡ δι’ ἁλμάτων βαίνουσα, θέλει βεβαίως ἐξακολουθήσει αὐξανομένη ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος, ἐὰν μὴ ληφθῇ σύντονος πρόνοια πρὸς περιστολὴν τοῦ κακοῦ.

§9Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὴν ἀποδίδετε ὅλην εἰς τὸν νόμον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως;

§10Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Βουλευτὰ, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἐξακολουθήσω, διότι τότε θὰ ἴδητε ποῦ τὴν ἀποδίδω.

§11Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Διότι εἴπετε ὅτι μετὰ τὸν νόμον ηὔξησαν κατὰ 3,000,000 αἱ δαπάναι.

§12Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν χρονολογίας, καὶ ἀναφέρω ἀριθμούς.

§13ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἀλλὰ παρελείψατε τὸ ἔτος τὸ πρὸ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου.

§14Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θὰ τὸ εἴπητε σεῖς, κύριε Βουλευτά.

§15ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὄχι· δὲν τὸ ἠξεύρομεν.

§16Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Νὰ τὸ μάθητε.

§17ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἐλάβετε ὑπ’ ὄψει τὸ 1893.

§18Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, κύριε Πρόεδρε, νὰ λάβωσι τὴν ὑπομονὴν νὰ παρακολουθήσωσι τὰς σκέψεις μου· θέλουσι πεισθῆ δὲ, ὅτι οὐδεμίαν πρόθεσιν κατηγορίας κατ’ οὐδενὸς ἔχω, ἀναφέρων ὅσα ἀναφέρω.

§19ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ.

§20Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ ἁπλῶς ἀναφέρω γεγονότα καὶ ἀριθμούς· ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν θὰ στηρίξω σκέψεις, καὶ τὰς σκέψεις μου αὐτὰς θὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν. Ἐπιτρέψατέ μοι λοιπὸν νὰ ἐξακολουθήσω τὴν ἀγόρευσίν μου. Καὶ ἐὰν δὲν μὲ διακόπτετε, ἠθέλετε ἀμέσως ἀκούσει, ὅτι ἡ καταστολὴ τοῦ κακοῦ, τὸ ὁποῖον καταγγέλλω, θέλει ἐπέλθει διὰ τροποποιήσεων μὲν καὶ συμπληρώσεων, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς πιστῆς καὶ ἀκριβοῦς ἐφαρμογῆς τοῦ ὑφισταμένου νόμου τοῦ 1895. Περὶ διορθώσεως τοῦ κακοῦ τούτου ἡ Βουλὴ πρώτιστον καθῆκον ἔχει νὰ μεριμνήσῃ, διότι, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ τὸ κακόν, αὐτὸ καὶ μόνον εἶναι ἀρκετὸν νὰ καταστρέψῃ τελείως τὴν οἰκονομικὴν τοῦ Κράτους ὑπόστασιν. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι διὰ τὴν διόρθωσιν δὲν ἀπαιτεῖται σπουδαία καὶ μεγάλη τοῦ νόμου τροποποίησις, ἀλλὰ ἀρκεῖ νὰ ἐπιβληθῇ ἐν πολλοῖς ἡ πιστὴ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὑπάρχοντος νόμου, διὰ νὰ λειτουργήσῃ δημοτικὸν σχολεῖον ἀρρένων, ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ τοὐλάχιστον 70 μαθητάς· ἐν τοσούτῳ ὑπάρχουσι, Κύριοι, σήμερον καὶ λειτουργοῦσι 776 δημοτικὰ σχολεῖα, ἔχοντα μαθητὰς ὀλιγωτέρους τῶν 70.

§21Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, παρακαλῶ νὰ ἐκθέσητε καὶ ἄλλους λόγους, τοὺς ὁποίους ἔχετε, καὶ περὶ τῶν ὁποίων σᾶς ὡμίλησαν καὶ Βουλευταὶ ἰδιαιτέρως.

§22Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅσους γνωρίζω, θὰ τοὺς εἴπω· μὴ ἀμφιβάλλετε. Ἔχομεν, Κύριοι, ἣν δημοτικὸν σχολεῖον ἔχον, ἀντὶ 70, μαθητὰς 8...

§23Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Πότε συνέστη;

§24Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω καὶ περὶ αὐτοῦ.

§25Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ποῦ εἶναι αὐτὸ τὸ σχολεῖον;

§26Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὴν Ἀρκαδίαν, ἀλλὰ δὲν ἐνθυμοῦμαι εἰς ποῖον χωρίον... Ἔχομεν δεκατρία δημοτικὰ σχολεῖα ἔχοντα μαθητὰς 10–19. Ἔχομεν 47 σχολεῖα μὲ μαθητὰς 20–29. Ἔχομεν 148 σχολεῖα μὲ μαθητὰς 30–39. Ἔχομεν 216 σχολεῖα μὲ μαθητὰς 40–49. Ἔχομεν 197 σχολεῖα μὲ μαθητὰς 50–59. Ἔχομεν 155 σχολεῖα μὲ μαθητὰς 60–69.

§27Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι δημοτικὰ ἢ γραμματοσχολεῖα;

§28Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δημοτικὰ σχολεῖα.

§29ΚΟΚΚΕΒΗΣ. Τὸ εἶπεν αὐτό.

§30Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι δημοτικὰ σχολεῖα, ἐνῷ κατὰ τὸν νόμον, πλὴν ἑνὸς καταργητέου, τὰ 775 ἔπρεπε νὰ ἦναι γραμματοσχολεῖα. Βλέπετε ὅτι εἰς αὐτὸ δὲν πταίει ὁ νόμος καθόλου, πταίει ἄλλο τι ὅμως, ἐκ τῆς ἀτελείας τοῦ νόμου προερχόμενον, περὶ τοῦ ὁποίου θὰ ὁμιλήσω κατόπιν.

§31Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ περιμένομεν.

§32Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὰ σχολεῖα τῶν θηλέων, διὰ νὰ λειτουργήσῃ ἓν τοιοῦτον, ἀπαιτοῦνται τοὐλάχιστον 25 μαθήτριαι. Ἐν τοσούτῳ ἔχομεν 54 σχολεῖα θηλέων ἔχοντα: ἓν μαθητρίας τέσσαρας, ἓν μαθητρίας πέντε, ἓν μαθητρίας ἕξ, ἓν μαθητρίας ἑπτὰ, τέσσαρα μαθητρίας δέκα, εἴκοσι δύο μαθητρίας 10–20, εἴκοσι τέσσαρα μαθητρίας 21–24. Ἐπίσης καὶ εἰς τὰ γραμματεῖα. Διὰ νὰ λειτουργήσῃ γραμματεῖον, κατὰ τὸν νόμον πρέπει νὰ ἔχῃ μαθητὰς δεκαπέντε τοὐλάχιστον. Ἀλλ’ ἔχομεν γραμματεῖα 2 μὲ μαθητὰς 4, γραμματεῖα 6 μὲ μαθητὰς 5, γραμματεῖα 5 μὲ μαθητὰς 7, γραμματεῖα 3 μὲ μαθητὰς 8, γραμματεῖον 1 μὲ μαθητὰς 9, γραμματεῖα 25 μὲ μαθητὰς 10, γραμματεῖα 69 μὲ μαθητὰς 11–14. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς κ. Σκουζὲς ἠθέλησε νὰ κάμῃ προχθὲς καὶ τὴν ἐρώτησιν ταύτην, ἐπανέλαβε δὲ, νομίζω, καὶ ἕτερος συνάδελφος, πότε, παρὰ τίνων καὶ ποῦ συνεστήθησαν τὰ σχολεῖα ταῦτα. Ἔδωσα ἐντολὴν νὰ καταρτισθῇ λεπτομερὴς περὶ τούτου πίναξ, ἀλλὰ δυστυχῶς τὰ στοιχεῖα δὲν εἶναι πρόχειρα ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Ὑπουργείου, καὶ δὲν κατωρθώθη εἰσέτι νὰ ἔχω τὸν πίνακα τοῦτον. Θέλω ὅμως σπεύσει, μόλις λάβω αὐτὸν, νὰ τὸν καταθέσω εἰς τὴν Βουλήν.

§33Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Δὲν ἔχει σημασίαν, διότι ἡ κεντρικὴ ὑπηρεσία δὲν εὐθύνεται.

§34Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οὐδ’ ἐγὼ ἀποδίδω εἰς αὐτὸν σημασίαν.

§35ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Εἰς τοὺς Ἐπιθεωρητάς.

§36Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι δυνατὸν νὰ συνεστήθησαν νομίμως πρὸ δεκαετίας τὰ σχολεῖα, κατόπιν δὲ νὰ ἠλαττώθη ἐπὶ τοσοῦτον ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν, ὥστε νὰ ἐπιβάλληται ὁ ὑποβιβασμὸς, καὶ ἐν τοσούτῳ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἢ ὁ Ἐπιθεωρητὴς νὰ μὴ προέτεινον τὸν ὑποβιβασμὸν, καὶ νὰ διατηρῆται τὸ σχολεῖον ἐν ἐνεργείᾳ.

§37Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Σπανία περίστασις.

§38ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Συχνοτάτη.

§39Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἡ κυρία ἀφορμὴ, κατ’ ἐμὲ, τῆς παρανόμου λειτουργίας τοσούτων σχολείων εἶναι τὸ ἀνεξέλεγκτον καὶ ἡ αὐτοτέλεια τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου καὶ τοῦ Ἐπιθεωρητοῦ. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τὸ ὁποῖον θέλω λάβει τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω, περιελήφθη διάταξις, καθ’ ἣν ἡ σύστασις, ἡ κατάργησις ἢ ὁ ὑποβιβασμὸς δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματείων ἐνεργεῖται τῇ προτάσει τοῦ ἁρμοδίου Ἐπιθεωρητοῦ, ὑπευθύνου ὄντος, ἐπὶ τῇ βάσει ὑπολογισμοῦ τοῦ μέσου ὅρου τῶν μαθητῶν τῶν φοιτησάντων κατὰ τὰ τρία τελευταῖα ἔτη καὶ τῆς ἀπ’ ἀλλήλων ἀποστάσεως τῶν συνισταμένων, καταργουμένων ἢ ὑποβιβαζομένων σχολείων. Διότι συμβαίνει πολλάκις εἰς ἀπόστασιν πέντε ἢ δέκα λεπτῶν τῆς ὥρας νὰ ὑπάρχωσιν ἓν ἢ δύο ἢ τρία ἢ καὶ τέσσαρα σχολεῖα. Τοιουτοτρόπως ἡ πληθώρα αὕτη, ἡ παράνομος, τῶν σχολείων εἶναι λόγος ἀρκετὰ σοβαρὸς τῆς αὐξήσεως τῶν δαπανῶν, ἀλλὰ καὶ ζημία τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἕτερος λόγος, ἐπίσης προερχόμενος ἐκ τῆς διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895 καθιερουμένης ἐλευθέρας ἐνεργείας τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων, καὶ ὁ λόγος οὗτος εἶναι, ὅτι ἀφέθη εἰς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ καθορίζωσι καὶ τὸν ἀριθμὸν καὶ τὸν μισθὸν τῶν διδασκάλων τῶν ὑπηρετούντων ἐν ἑκάστῳ σχολείῳ...

§40ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τὸν βαθμόν;

§41Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα. Θὰ λάβω ὑπ’ ὄψει μου τρεῖς ἐπίσης καὶ πάλιν χρονολογίας. Κατὰ τὸ 1893 εἴχομεν ἐν ὑπηρεσίᾳ πρωτοβαθμίους διδασκάλους 254, δευτεροβαθμίους 600, τριτοβαθμίους 682, ἐν ὅλῳ 1536. Κατὰ τὸ 1896 εἴχομεν πρωτοβαθμίους 270, δευτεροβαθμίους 729, καὶ τριτοβαθμίους 856, ἐν ὅλῳ 1855. Κατὰ τὸ 1903 εἴχομεν πρωτοβαθμίους 767, δευτεροβαθμίους μόνον 512, ἤτοι ἐν ὅλῳ 2246. Τουτέστιν, ἐνῷ κατὰ τὸ 1896, ὅτε τὸ πρῶτον ἐφηρμόζετο ὁ νόμος, ἐπὶ 1855 διδασκάλων ἦσαν τριτοβάθμιοι 856, κατὰ τὸ 1903 ἐπὶ 2246 διδασκάλων ἦσαν τριτοβάθμιοι μόνον 512, ἐνῷ οἱ πρωτοβάθμιοι ηὔξησαν ἀπὸ 270 εἰς 767.

§42ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Δίδουν ἐξετάσεις καὶ προάγονται.

§43ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀνεπτύχθη ἡ διάνοιά των.

§44Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αὐτὸ θὰ ἦτο τῷ ὄντι εὐτύχημα. Τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ εἰς τὰ σχολεῖα τῶν θηλέων. Εἰς ταῦτα τῷ 1893 ὑπῆρχον πρωτοβάθμιαι διδασκάλισσαι 125, δευτεροβάθμιαι 220, τριτοβάθμιαι 160, ἐν ὅλῳ 505. Κατὰ τὸ 1896 πρωτοβάθμιαι 123, δευτεροβάθμιαι 222, τριτοβάθμιαι 244, ἐν ὅλῳ 589. Κατὰ τὸ 1903, πρωτοβάθμιαι 231, δευτεροβάθμιαι 494, τριτοβάθμιοι 219, ἤτοι ἐν ὅλῳ 944. Τουτέστιν, ἐνῷ ἐπὶ 589 διδασκαλισσῶν εἴχομεν κατὰ τὸ 1896 τριτοβαθμίας 244, κατὰ τὸ 1903 ἐπὶ 944 διδασκαλισσῶν ἔχομεν τριτοβαθμίας μόνον 219, ἐνῷ ὁ ἀριθμὸς τῶν πρωτοβαθμίων ἀπὸ 123 ἀνῆλθον εἰς 231. Διὰ τοῦ ὑποβαλλομένου νομοσχεδίου καθορίζεται ἐπακριβῶς ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκάλων τῶν ὑπηρετούντων ἐν ἑκάστῳ σχολείῳ, ἀναλόγως δὲ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν διδασκάλων, τῶν ὑπηρετούντων ἐν ἑκάστῳ σχολείῳ, καθορίζεται καὶ ὁ βαθμὸς ἑκάστου ἐξ αὐτῶν. Ἐκ τοῦ καθορισμοῦ δὲ τούτου ἔχομεν τὰ ἑξῆς ἀποτελέσματα. Κατὰ τὸ σημερινὸν καθεστώς, ἔχομεν διδασκάλους παντὸς βαθμοῦ 2246 μὲ ἐτησίαν δαπάνην 3,730,700 δραχμῶν, διδασκάλισσας 944 μὲ ἐτησίαν δαπάνην ἑνὸς ἑκατομμυρίου τριακοσίων τεσσαράκοντα χιλιάδων τριακοσίων ἑξήκοντα δραχμῶν, γραμματιστὰς 1441 μὲ ἐτησίαν δαπάνην 1,110,230 δραχμῶν, ἤτοι ἐν ὅλῳ δαπάνην 6,181,290 δραχμῶν. Κατὰ τὸ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καθιερούμενον σύστημα ἔχομεν διδασκάλους 1623 παντὸς βαθμοῦ, ἀντὶ δαπάνης 2,526,120 δραχμῶν, διδασκάλισσαι 854, ἀντὶ δαπάνης 1,084,680 δραχμῶν, γραμματιστὰς δὲ ἀντὶ 1440 ἔχομεν 1957 μὲ δαπάνην 1,431,780 δραχμῶν, ἤτοι ἐν ὅλῳ δαπάνην ἄνευ τῶν προσαυξήσεων 5,042,580 δραχμῶν, ἀντὶ 6,181,290 δαπανωμένων νῦν. Ἤκουσα, Κύριοι, καὶ ἀνέγνωσα καὶ εἰς ἐφημερίδας ἀποδιδομένην εἰς ἡμᾶς τὴν μομφήν, ὅτι διὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προτείνομεν εἰς τὴν Βουλήν, σκοποῦμεν νὰ περιστείλωμεν τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ λαοῦ, καὶ νὰ καταργήσωμεν τὰ σχολεῖα αὐτοῦ. Ἀλλὰ τοῦτο οὐ μόνον δὲν εἶναι ἀκριβές, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἐντελῶς ἀντίθετον πρὸς τὸ συμβαῖνον, διότι ἡμεῖς τοὐναντίον διὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλομεν, αὐξάνομεν ἀντὶ νὰ ἐλαττῶμεν τὰ σχολεῖα. Διότι σήμερον, κατὰ τὸν ἰσχύοντα νόμον, ὡς πρὸ ὀλίγου ἔλεγον, ἀπαιτοῦνται 70 μαθηταὶ πρὸς ὕπαρξιν δημοτικοῦ σχολείου, κατὰ δὲ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον καταθέτω, ἀπαιτοῦνται μόνον 60. Ἑπομένως ἀναγκαίως θὰ συσταθῶσι πλείονα σχολεῖα. Ἀλλὰ ταῦτα θὰ ἱδρυθῶσιν ὅπου καὶ ἐφ’ ὅσον ὁ νόμος κελεύει. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη σημαντικὴ ἐπαύξησις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μεταξὺ τοῦ καθεστῶτος συστήματος καὶ τοῦ συστήματος τὸ ὁποῖον ὑποβάλλομεν, ὅτι κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἡμῶν ὅλα γενικῶς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα γίνονται ἑξατάξια, ἐνῷ σήμερον εἶναι τετρατάξια, καὶ μόνον δώδεκα, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, καθ’ ὅλον τὸ Κράτος λειτουργοῦσι πλήρη τοιαῦτα. Ἡ αὔξησις δὲ αὐτῶν τῶν τάξεων τῶν σχολείων γίνεται χωρὶς νὰ ἐπέλθῃ οὐδεμία αὔξησις δαπάνης, τοὐναντίον δὲ μὲ ἐλάττωσιν 677,440 δραχμῶν.

§45Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διὰ τῆς καταργήσεως τῶν ἑλληνικῶν σχολείων;

§46Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀνεξαρτήτως τούτων.

§47Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Πάντα γίνονται ἑξατάξια; καὶ ἐκεῖ, ὅπου θὰ ἦναι εἷς διδάσκαλος;

§48Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα. Εἶναι γνωστὸν τὸ σύστημα αὐτὸ πρὸ πολλοῦ· δὲν εἶναι νεωτερισμός.

§49ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ διδάσκουν οἱ μεγάλοι μαθηταὶ τοὺς μικρούς;

§50ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι· ὁ διδάσκαλος. Ὅταν ἔλθωμεν, κ. Βουλευταὶ, καὶ ἐὰν ἔλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν νομοσχεδίων, τότε ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἐκταθῶ ἐπὶ τούτου.

§51ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Εἶναι βέβαιον, ὅτι δὲν θὰ ἔλθωμεν.

§52Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Λυπηρὸν, ἀλλ’ ὅπως δήποτε θ’ ἀπαλλαχθῶμεν ἑνὸς κόπου. Ἀλλὰ καὶ ἄλλη οἰκονομία ἐπέρχεται, ἄνευ βλάβης τῆς ἐκπαιδεύσεως, διὰ τῆς καταργήσεως ἢ μᾶλλον διὰ τοῦ περιορισμοῦ τῶν προσαυξήσεων, αἱ ὁποῖαι γίνονται εἰς τοὺς μισθοὺς τῶν διδασκάλων. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι μέχρι τοῦ 1885 εἰσεπράττοντο ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις δίδακτρα. Τὸ μέτρον ἦτο οὐ μόνον καταπιεστικὸν διὰ τοὺς πτωχοὺς μαθητὰς, ἀλλὰ καὶ ἐξευτελιστικὸν διὰ τὸν διδάσκαλον, ἐθεωρήθη δὲ σκόπιμον, καὶ πολὺ ὀρθῶς, νὰ καταργηθῇ, καὶ ἀντ’ αὐτοῦ ἐδόθη ὡς ἀντισήκωμα εἰς τοὺς διδασκάλους προσαύξησις δέκα δραχμῶν κατὰ πενταετίαν εἰς τὸν μισθὸν, τὸν ὁποῖον ἐλάμβανον. Κατὰ τὸν νόμον δ’ ἐκεῖνον αἱ προσαυξήσεις δύνανται νὰ φθάσωσι μέχρι τοῦ ἡμίσεος τοῦ ἀρχικοῦ μισθοῦ ἑκάστου διδασκάλου. Ἀλλὰ τότε ὁ μισθὸς τῶν διδασκάλων ἦτο κατώτερος τοῦ σημερινοῦ, διότι τότε οἱ τριτοβάθμιοι ἐλάμβανον μηνιαῖον μισθὸν δρ. 80, οἱ δευτεροβάθμιοι 100, οἱ πρωτοβάθμιοι 140. Ἠδύνατο ἑπομένως διὰ τῶν προσαυξήσεων αὐτῶν ὁ τριτοβάθμιος νὰ φθάσῃ μέχρις ὁρίου δραχ. 120, ὁ δευτεροβάθμιος μέχρι δραχ. 150, καὶ ὁ πρωτοβάθμιος μέχρι 210. Ἀλλ’ ἐπῆλθε κατόπιν ὁ νόμος τοῦ 1892, ὅστις ηὔξησε τοὺς μισθοὺς τῶν διδασκάλων, τῶν μὲν τριτοβαθμίων ἀπὸ δρ. 80 εἰς 100, τῶν δὲ δευτεροβαθμίων ἀπὸ 100 εἰς 120, καὶ τῶν πρωτοβαθμίων ἀπὸ 140 εἰς 150. Διετηρήθη ὅμως ἀκέραιον τὸ δικαίωμα τῶν προσαυξήσεων κατὰ πενταετίαν, ἐπῆλθε δ’ ἐκ τούτου ἐτησία αὔξησις δαπάνης, ἥτις κατὰ τὸ 1903 ἀνῆλθεν εἰς δρ. 461,270. Ἐντὸς ὀλίγου δὲ συμπληροῦνται διὰ πολλοὺς δημοδιδασκάλους ἄλλαι πενταετίαι, καὶ θὰ ἔχωμεν ἔτι μεγαλειτέραν αὔξησιν, προϊοῦσαν διαρκῶς ἐν τῷ μέλλοντι. Διὰ τοῦτο ἐθεώρησα, ὅτι δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἄδικον, ἐὰν περιωρίζοντο αἱ προσαυξήσεις μέχρις ὁρίου ἰσοδυναμοῦντος πρὸς τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων, σὺν ταῖς προσαυξήσεσι, τοὺς ἀρχικοὺς, οἱ ὁποῖοι εἶχον καθιερωθῆ ὅτε ἐτέθη ὁ νόμος τῶν προσαυξήσεων. Κατὰ ταῦτα περιορίζομεν τὰς προσαυξήσεις δι’ εἰδικοῦ νομοσχεδίου εἰς τρεῖς. Ἑπομένως ὁ ὁλικὸς μισθὸς τῶν μὲν τριτοβαθμίων βʹ ἀνέρχεται εἰς 130, τῶν δὲ δευτεροβαθμίων εἰς 150, τῶν δὲ πρωτοβαθμίων εἰς 180. Ἐὰν δὲ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι οἱ δημοδιδάσκαλοι ὑπηρετοῦσιν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰς κέντρα μικρὰ καὶ χωρία, θέλετε συμφωνήσει μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ὁ μισθὸς οὗτος, ἐν σχέσει πρὸς τοὺς εἰς ἄλλας ὑπηρεσίας καταβαλλομένους μισθοὺς, εἶναι πλέον ἢ ἐπαρκής. Ἡ ἀπόλυτος, Κύριοι, ἐλευθερία, τὴν ὁποίαν ὁ νόμος παρέχει εἰς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια, διὰ τὰς μεταθέσεις, διορισμοὺς καὶ ἀπολύσεις διδασκάλων ἐν πάσῃ ὥρᾳ τοῦ ἔτους, ἔχει ἀποτελέσματα λίαν ἐπιβλαβῆ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν. Ὅσοι ἐξ ὑμῶν παρακολουθεῖτε τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἴδητε ἐν αὐτῇ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀναγραφομένας στήλας ὁλοκλήρους διδασκαλικῶν μεταβολῶν. Ἐὰν δέ τις ἤθελεν ἔχει τὴν ὑπομονὴν, οὐχὶ νὰ μετρήσῃ, ἀλλὰ νὰ συγκολλήσῃ, ὡς ἔπραξεν ἄλλοτε εὐφυὴς ἐξ Αἰγίου συνάδελφος, τὰς στήλας τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ἤθελε φθάσει εἰς μῆκος ἀτελεύτητον. Διὰ τοῦτο ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περιλαμβάνεται διάταξις, καθ’ ἣν τὸ δικαίωμα τῆς μεταθέσεως καὶ ἀπολύσεως διδασκάλων, ἐκτὸς ὡρισμένων περιπτώσεων, περιορίζεται μόνον εἰς τὸν χρόνον τῶν διακοπῶν. Παρὰ τοῦ συναδέλφου μου κυρίου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ ἠκούσατε ἐκτιθέμενα τὰ ἀποτελέσματα τῶν καθυστερήσεων τῶν δήμων πρὸς τὸ Δημόσιον ἐκ προκαταβολῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Σᾶς ἀνέπτυξεν οὗτος ὅτι 20,000,000 δραχμῶν ἔχει μέχρι σήμερον καταβροχθίσει ὁ κλάδος οὗτος. Ἐν τοσούτῳ ὑπάρχουσιν ἀκόμη δῆμοι, περὶ τοὺς 65, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠθέλησαν νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ ἰσχύοντος νόμου, αἵτινες ἐπέβαλον τὴν αὔξησιν τοῦ φορολογικοῦ ὁρίου μέχρι τοῦ 3% διὰ τοὺς ἀνεπαρκεῖς δήμους. Καὶ διὰ τοὺς δήμους τούτους ἀναγκάζεται τὸ Δημόσιον νὰ πληρώνῃ τὰ ἐλλείμματα καὶ τὰ καθυστερήματα αὐτῶν. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περιέχεται διάταξις, καθ’ ἣν, ἐὰν δῆμοί τινες δὲν ἤθελον, προσκαλούμενοι ὑπὸ τοῦ Νομάρχου, αὐξήσει τὴν φορολογίαν εἰς τὸ ἀνώτατον ὅριον, ἔχει δικαίωμα ὁ Νομάρχης νὰ προβαίνῃ εἰς τοῦτο. Μὲ τὸν ὑπάρχοντα ἀριθμὸν δημοδιδασκάλων καὶ μετὰ τοὺς περιορισμοὺς, τοὺς ὁποίους τὸ νομοσχέδιον ἐπιβάλλει, ἡ ὕπαρξις τεσσάρων Διδασκαλείων ἐν τῷ Κράτει καθίσταται πολυτέλεια περιττὴ καὶ ἐπιβλαβὴς, διότι οἱ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ διδάσκαλοι καὶ οἱ ἐκτὸς αὐτῆς εὑρισκόμενοι εἶναι ἐπαρκεῖς, ἵνα ἐπὶ πολλὰ ἔτη καταλαμβάνωσι τὰς θέσεις καὶ συμπληρῶσι τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλω σχέδιον νόμου, δι’ οὗ τὰ τέσσαρα Διδασκαλεῖα περιορίζονται εἰς ἓν καὶ μόνον, λειτουργοῦν ἐν Ἀθήναις.

§53Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Καταργοῦνται λοιπὸν τῆς Πελοποννήσου, τῆς Λαρίσης καὶ τῆς Κερκύρας;

§54Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Βεβαίως. Ἀλλὰ συγχρόνως διὰ τοῦ νομοσχεδίου λαμβάνεται πρόνοια, ὅπως μεταρρυθμισθῶσιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πορισμάτων τῆς νεωτέρας παιδαγωγικῆς τὰ μαθήματα καὶ ὁ χρόνος τῆς διδασκαλίας ἐν τῷ Διδασκαλείῳ.

§55Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Διατὶ τὸ Διδασκαλεῖον αὐτὸ νὰ παραμείνῃ ἐν Ἀθήναις καὶ ὄχι εἰς ἄλλο μέρος;

§56Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διότι ἐκτὸς τῶν ἄλλων λόγων ἔχομεν ἐν Ἀθήναις καὶ κτίριον μεγαλοπρεπὲς, τὸ ὁποῖον ἡ μεγαλοδωρία μεγάλου ἐθνικοῦ εὐεργέτου ἀνήγειρεν. Εἰς τὰ διδασκόμενα μέχρι τοῦδε ἐν τοῖς Διδασκαλείοις μαθήματα προστίθενται κατὰ τὸ νομοσχέδιον τὰ μαθήματα τῆς μελισσοκομίας, στοιχεῖα πολιτικῆς οἰκονομίας καὶ ἐμπορικοῦ δικαίου καὶ καταστιχογραφίας, χειροτεχνίας, διδασκαλία περὶ δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων τοῦ Ἕλληνος συνταγματικοῦ πολίτου καὶ ἡ Γερμανικὴ γλῶσσα. Προστίθεται ἐπίσης μία ἔτι τάξις εἰς τὸ Διδασκαλεῖον, καὶ προσκολλᾶται παρ’ αὐτῷ καὶ ἓν μονοτάξιον δημοτικὸν σχολεῖον, ἵνα συνηθίσωσιν οἱ διδάσκαλοι εἰς τὴν διδασκαλίαν, διὰ τὴν ὁποίαν ἠπόρησάν τινες τῶν κυρίων συναδέλφων, πῶς εἶναι δυνατὸν εἷς διδάσκαλος νὰ διδάσκῃ συγχρόνως ἓξ τάξεις. Ἀλλ’ ἐπειδὴ πολλάκις παρετηρήθη, ὅτι μέγας ἀριθμὸς σπουδαστῶν ἐκ τῆς ἔξω Ἑλλάδος καὶ ἰδίως ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας συρρέει εἰς τὰ Διδασκαλεῖα τοῦ Κράτους, καὶ ἀφοῦ οὐδὲν σχεδὸν Διδασκαλεῖον λειτουργεῖ ἐν τῇ ἀλυτρώτῳ Ἑλλάδι, λαμβάνεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ πρόνοια, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει, ὅπως πρὸς τῷ Διδασκαλείῳ Ἀθηνῶν ἱδρυθῇ Διδασκαλεῖον προωρισμένον ἀποκλειστικῶς διὰ τὴν μόρφωσιν διδασκάλων τῶν ἐκτὸς τῆς Ἐπικρατείας Ἑλλήνων. Οἱ ἐκ τούτου ἀποφοιτῶντες δὲν θὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ διορίζωνται ἐντὸς τοῦ Κράτους...

§57ΑΛ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Θὰ γείνῃ ἰδιαίτερον Διδασκαλεῖον δι’ αὐτούς;

§58Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θὰ γείνῃ ἰδιαίτερον Διδασκαλεῖον, προσκεκολλημένον εἰς τὸ Μαράσλειον Διδασκαλεῖον, τὸ ὁποῖον ἔχει ἱδρυθῆ ἐπὶ σχεδίου καταλλήλου πρὸς τὸν τοιοῦτον σκοπὸν, δυνάμενον νὰ περιλάβῃ δύο Διδασκαλεῖα.

§59ΑΛ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Αὐτὸ εἶναι μέγα σφάλμα.

§60Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τοιαύτη διαίρεσις δὲν πρέπει νὰ γείνῃ.

§61Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τοῦτο εἶναι ἀντικείμενον συζητήσεως.

§62ΑΛ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Ἐγὼ νύξιν μόνον σᾶς ἔδωκα, ἵνα τὸ σκεφθῆτε.

§63Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἡ μετατροπὴ πάντων τῶν δημοτικῶν σχολείων εἰς ἑξατάξια συνεπάγεται ἀναγκαίως τὴν ἀχρηστίαν τῶν ἑλληνικῶν σχολείων, διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι δύο τάξεις, ἡ πέμπτη καὶ ἡ ἕκτη τοῦ δημοτικοῦ, ἀντιστοιχοῦσι πρὸς τὴν πρώτην καὶ δευτέραν τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου· συνεπῶς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον καὶ πέρυσιν ὑπὸ τοῦ κ. Στάη εἶχεν ὑποβληθῆ εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ ἐπαναφέρω μέ τινας τροποποιήσεις, καταργοῦνται τὰ ὑπάρχοντα ἑλληνικὰ σχολεῖα, ἡ δὲ ἀπομένουσα τρίτη τάξις αὐτῶν προσκολλᾶται εἰς τὰ Γυμνάσια. Γυμνάσια διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἐγκαθιδρύονται δύο εἰδῶν, τετρατάξια καὶ ἑξατάξια· τὰ ἑξατάξια Γυμνάσια θὰ ἱδρυθῶσι μόνον εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν, τὰ δὲ ἔχοντα τέσσαρας τάξεις εἰς πάσας τὰς πόλεις, ἔνθα εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωσι μαθητὰς τοὐλάχιστον 80. Ἐννοεῖται, ὅτι τὰ Γυμνάσια ταῦτα τὰ τετρατάξια ἔχουσι μίαν τάξιν ὀλιγωτέραν τῶν νῦν Γυμνασίων, διότι θὰ ἔχωσι μὲν 4 τάξεις, ἀλλ’ ἡ μία τούτων θὰ ἦναι ἡ τρίτη τοῦ σήμερον ἑλληνικοῦ σχολείου, ἡ ὁποία προσκολλᾶται εἰς αὐτό· ἐνόμισα ὅμως, λαβὼν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ μέση ἡλικία, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ μὴ ἐπιθυμοῦντες νὰ ἐξακολουθήσωσιν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν τρέπονται εἰς βιοποριστικὰ ἐπαγγέλματα, εἶναι συνήθως τῶν 15 ἐτῶν, ἐνόμισα, λέγω, ὅτι πρέπει νὰ λείψῃ μία τάξις ἐκ τῶν Γυμνασίων, ὥστε νὰ δύνανται οἱ μαθηταὶ, εἰσερχόμενοι ἑξαετεῖς εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, νὰ ἐξέρχωνται δεκαεξαετεῖς ἐκ τοῦ Γυμνασίου, ἀποκτῶντες πρακτικὰς γνώσεις καὶ ἐπαρκῆ ἐφόδια, ὅσα ἀπαιτοῦνται διὰ τὸν καθ’ ἡμέραν βίον. Ἐννοεῖται, ὅτι πρὸς τοῦτο εἶναι ἀνάγκη τὸ πρόγραμμα τῶν Γυμνασίων τούτων, τῶν τετραταξίων, νὰ μεταρρυθμισθῇ ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον· κυρίως δὲ καταργοῦμεν τὴν διδασκαλίαν τῆς Λατινικῆς γλώσσης ἐν αὐτοῖς, καὶ τὴν ἀντικαθιστῶμεν διὰ μιᾶς ξένης γλώσσης,—πλὴν τῆς Γαλλικῆς,—ἡ ὁποία ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ ἦναι κατὰ προτίμησιν ἡ Γερμανικὴ, λαβὼν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἐξάπλωσιν τοῦ γερμανικοῦ ἐμπορίου ἐν τῇ Ἀνατολῇ...

§64Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Θὰ ἔχωσι καὶ μερικὰς γνώσεις αὐτῆς ἀπὸ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα.

§65Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριε Βουλευτὰ, ἀναγνωρίζω ὅτι ἔχετε πολλὴν εὐρυΐαν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἀκριβῶς νομίζω, ὅτι δὲν θὰ καταλογίσητε καὶ εἰς ἐμὲ τοσαύτην ἀνοησίαν, ὥστε νὰ ὑποθέτω, ὅτι εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα δύναται νὰ διδάσκηται ἡ Γερμανική· ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονῆτε — πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον βεβαίως δὲν ἀγνοεῖτε,—ὅτι ὅλα τὰ παιδαγωγικὰ συγγράμματα γράφονται εἰς τὴν Γερμανικὴν γλῶσσαν, ὅτι ἡ παιδαγωγικὴ ἐπιστήμη κυρίως προήχθη καὶ ἤκμασεν εἰς τὴν Γερμανίαν, ὥστε ὁ δημοδιδάσκαλος, ὁ θέλων νὰ ἦναι ἀντάξιος τοῦ προορισμοῦ του, ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ καὶ ὀλίγα γερμανικά. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ λαμβάνεται πρόνοια, ὅπως καθ’ ἑξαετίαν ἀναθεωρῆται τὸ πρόγραμμα τῶν Γυμνασίων ὑπὸ πενταμελοῦς ἐπιτροπῆς, ἀποτελουμένης ἐκ δύο μελῶν, τὰ ὁποῖα προτείνει ἡ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου, ἑνὸς, τὸ ὁποῖον προτείνει ἡ Φυσικὴ καὶ Μαθηματικὴ Σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ ἐκ δύο μελῶν, τὰ ὁποῖα διορίζονται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ ἐκ τῶν ἐν ὑπηρεσίᾳ γυμνασιαρχῶν καὶ καθηγητῶν. Ἀλλ’ ἐνῷ ἡ Λατινικὴ γλῶσσα ἀφαιρεῖται ἀπὸ τῶν τετραταξίων Γυμνασίων, διατηρεῖται ἐν ἰσχύϊ εἰς τὰς δύο τελευταίας τάξεις τῶν ἑξαταξίων Γυμνασίων, τὰ ὁποῖα εἶναι προωρισμένα νὰ τροφοδοτῶσι τὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ δι’ ἀπολυτηρίου τῶν ὁποίων καὶ μόνον θὰ δύναται νὰ ἐγγράφηται ὁ μαθητὴς εἰς τὸ Πανεπιστήμιον. Πρὸς τούτοις λαμβάνεται πρόνοια ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ συστάσεως Προπαιδευτικοῦ Σχολείου, Διδασκαλείου τρόπον τινὰ τῶν διδασκάλων τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Τὸ ἐν Ἀθήναις Πρακτικὸν Λύκειον μετασχηματίζεται εἰς Διδασκαλεῖον τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἐν αὐτῷ δὲ ὑποχρεοῦνται νὰ φοιτῶσιν ἐπὶ ἓν ἔτος πάντες οἱ ἀπόφοιτοι τοῦ Πανεπιστημίου, οἱ θέλοντες νὰ καταλάβωσι θέσιν καθηγητοῦ ἐν διδακτηρίοις τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως.

§66ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καταργοῦνται οἱ μαθηταὶ τοῦ Πρακτικοῦ Λυκείου;

§67Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Βεβαίως ὄχι. Οἱ μαθηταὶ θὰ μείνωσιν εἰς τὸ Λύκειον, διότι οἱ διδάσκαλοι, διὰ νὰ ἀσκηθῶσι, θὰ ἔχωσι φυσικὰ ἀνάγκην μαθητῶν.

§68ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν καταργεῖται τὸ Πρακτικὸν Λύκειον;

§69Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι. Ἐγκαθιδρύεται ἐν αὐτῷ Διδασκαλεῖον μέσης ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον, διὰ νὰ ἐπιτελῇ τὸν προορισμόν του, θὰ ἔχῃ ἀνάγκην μαθητῶν, πρότυπον οἱονεὶ ἐκπαιδευτήριον πρὸς ἄσκησιν τῶν μελλόντων καθηγητῶν. Διὰ τῆς καταργήσεως, Κύριοι, τῶν ἑλληνικῶν σχολείων ἐπέρχεται οἰκονομία σημαντικωτάτη εἰς τὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, διότι ἡ δαπάνη ἡ ἀναγραφομένη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ διὰ τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα ἀνέρχεται εἰς τὸ ποσὸν τοῦ 1,842,000 δραχμῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ὁλόκληρον τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἐξοικονομεῖται. Ἔπρεπε πρωτίστως νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τάξεως πολυπληθοῦς, ἡ ὁποία εἶναι ἡ τῶν διδασκάλων τῶν ὑπηρετούντων εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα. Σήμερον ὑπηρετοῦσιν εἰς τὰ σχολεῖα τὰ ἑλληνικὰ, ὡς σχολάρχαι καὶ ἑλληνοδιδάσκαλοι, διδάκτορες καὶ προλύται 416, ὑπηρετοῦσιν ἐπίσης διδάσκαλοι παλαιοὶ ἐκ τοῦ Φροντιστηρίου καὶ τῶν Ἐπιτροπῶν 354. Διὰ τῆς προσθήκης τῆς τρίτης τάξεως τῶν ἑλληνικῶν σχολείων εἰς τὰ Γυμνάσια, θὰ παρασταθῇ πολλαχοῦ ἡ ἀνάγκη διαιρέσεως τάξεων, ἑπομένως ὑποθέτω ὅτι ἀναγκαίως θὰ συστηθῶσι τοὐλάχιστον 140 τμήματα μιᾶς Γυμνασιακῆς τάξεως προσθέτως. Καὶ ὑπολογίζω:

Ἐκ τῶν 416 διδακτόρων καὶ προλυτῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦσι σήμερον εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα, θέλουσι χρησιμοποιηθῆ 140 ἑλληνισταὶ εἰς τὰ νέα ταῦτα τμήματα, καὶ 40 μαθηματικοί, ἐν ὅλῳ 180. Εἰς τὰ πλήρη ὅμως δημοτικὰ σχολεῖα θὰ ἦναι δυνατὸν ἀντὶ δημοδιδασκάλων νὰ τοποθετῶνται μέχρι δύο εἰς ἕκαστον διδάκτορες, οἱ ὁποῖοι θὰ διδάσκωσι τὰς ἀνωτέρας τάξεις, τὰς ἀντιστοιχούσας πρὸς τὰς νῦν τάξεις τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου· ἑπομένως τοὐλάχιστον 200 διδάκτορες ἢ προλύται θέλουσι χρησιμοποιηθῆ εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα ἐπὶ μισθῷ δρ. 200 κατὰ μῆνα, καὶ αὐτοὶ γίνονται ἐν ὅλῳ 380, ἤτοι ἐκ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν διδακτόρων καὶ προλυτῶν, οἱ ὁποῖοι σήμερον ὑπηρετοῦσι, θὰ μείνωσι διαθέσιμοι καὶ ἐκτὸς ὑπηρεσίας 36. Ἐπειδὴ ὅμως ἐκ τῶν διδακτόρων καὶ τῶν προλυτῶν περὶ τοὺς 45 ἔχουσι συμπληρώσει ὑπηρεσίαν ὑπερδωδεκαετῆ, λαμβάνεται πρόνοια ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅπως εἰς ὅσους ἐξ αὐτῶν ἤθελον τυχὸν μείνει ἐκτὸς ὑπηρεσίας ἓξ μῆνας μετὰ τὴν ψήφισιν τῶν νόμων τούτων χορηγηθῇ ἀνάλογος σύνταξις ἐν σχέσει πρὸς τὰ ἔτη τῆς ὑπηρεσίας, τὰ ὁποῖα ἔχουσι διανύσει. Ἑπομένως διὰ τοὺς 36 θὰ ἔχωμεν δαπάνην 25,920 δραχμῶν, ὑπολογίζοντες τὴν σύνταξιν εἰς δραχ. 60 περίπου κατὰ μῆνα. Ἐπίσης ἐκ τῶν 354 διδασκάλων τῶν Φροντιστηρίων καὶ τῶν Ἐπιτροπῶν εἶναι συνταξιοῦχοι 124· ἐὰν ὑπολογίσωμεν τὴν μηνιαίαν σύνταξιν αὐτῶν εἰς 80 δραχμὰς, ἔχομεν ἐτησίαν δαπάνην 119,040 δρ. Ἐκ τῶν 354 ἔχουσιν ὑπηρεσίαν ὑπερδωδεκαετῆ ἐν ὅλῳ 126· ἐὰν καὶ εἰς αὐτοὺς χορηγηθῇ κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἀνάλογος σύνταξις ἐκ δρ. 50, θὰ ἔχωμεν ἐτησίαν δαπάνην πρὸς πληρωμὴν τῶν συντάξεων αὐτῶν ἐν ὅλῳ 75,600 δραχμῶν. Ἐκ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ λοιπὸν τῶν 354 σχολαρχῶν καὶ ἑλληνοδιδασκάλων τῶν Φροντιστηρίων καὶ Ἐπιτροπῶν ἔχομεν 124 συνταξιούχους, 126 δυναμένους νὰ λάβωσιν ἀνάλογον σύνταξιν πρὸς τὴν ὑπερδωδεκαετῆ ὑπηρεσίαν, καὶ μένουσι διαθέσιμοι 104. Εἶναι λυπηρὸν, ὅτι 104 διδάσκαλοι θὰ μείνωσιν ἐκτὸς ὑπηρεσίας, ἀλλ’ οὐκ ἦν ἄλλως γενέσθαι. Τοὺς πίνακας τούτους θέλω καταθέσει ἅπαντας εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ, Κύριοι, εἰς πάντα σκεπτόμενον περὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως πρωτίστως προβάλλει μία ἰδέα, ἡ ἰδέα τῶν ἀτυχῶν αὐτῶν διδασκάλων, τοὺς ὁποίους οἱ κατὰ καιροὺς Ὑπουργοὶ, μὴ ἐξαιρουμένου οὐδ’ ἐμοῦ, ἀναγκάζομεν καθ’ ἕκαστον ἔτος νὰ ἐκσφενδονίζωνται ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἄκρου τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ ἕτερον, ἢ νὰ ῥίπτωνται, ἀπολυόμενοι, εἰς τοὺς δρόμους, στερούμενοι καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. Πρωτίστη λοιπὸν φροντὶς, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται, εἶναι, ὅπως διὰ νόμου καθορισθῇ ἡ μονιμότης τῶν διδασκάλων καὶ καθηγητῶν τῆς μέσης ἐκπαδεύσεως. Ἐφιλοδόξησα καὶ ἐγὼ, Κύριοι, ὅπως βεβαίως ἐφιλοδόξησαν πάντες οἱ προκάτοχοί μου Ὑπουργοὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, νὰ ἐνεργήσω ἐν τῷ κλάδῳ, τὸν ὁποῖον ἐκλήθην νὰ διευθύνω, ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγωτέρας μεταβολάς· ὁμολογῶ εἰλικρινῶς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι δὲν τὸ κατώρθωσα, ὅπως δὲν θὰ κατορθώσῃ τοῦτο οὐδεὶς Ὑπουργὸς, ἐφ’ ὅσον δὲν τίθεται φραγμὸς διὰ νόμου εἰς τὴν ἀκολασίαν ταύτην. Κατήρτισα λοιπὸν νομοσχέδιον περὶ μονιμότητος τῶν διδασκάλων καὶ καθηγητῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο κατήρτισα ἐπὶ τῇ βάσει σχεδίων καὶ σκέψεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλε πρὸς ἐμὲ ἐπιτροπὴ τοῦ Διδασκαλικοῦ Συλλόγου Ἀθηνῶν. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο συνιστᾶται Συμβούλιον τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Τὸ Συμβούλιον τοῦτο ἀποτελεῖται ἐκ τριῶν καθηγητῶν τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου, ἐξ ἑνὸς καθηγητοῦ τῶν Φυσικῶν καὶ Μαθηματικῶν Ἐπιστημῶν ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ καὶ ἐξ ἑνὸς καθηγητοῦ τῆς Θεολογίας, ἐκλεγομένων κατὰ τριετίαν ὑπὸ τῶν οἰκείων Σχολῶν. Οὐδεμία δὲ μετάθεσις ἢ ἀπόλυσις καθηγητοῦ ἐνεργεῖται κατ’ ἄλλον τρόπον, παρὰ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἐν λόγῳ νομοσχεδίου. Κατὰ τοῦτο, μετάθεσις ἐνεργεῖται κατὰ μὲν τὰς θερινὰς διακοπὰς τῇ συστάσει τοῦ Συμβουλίου, ἐντὸς δὲ τοῦ σχολικοῦ ἔτους μόνον πρὸς πλήρωσιν κενῶν θέσεων, ἢ καὶ κατ’ αἴτησιν τῶν ἀμοιβαίως μετατιθεμένων, καὶ ἂν ὁ οἰκεῖος Ἐπιθεωρητὴς κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν μετάθεσιν, τὸ δὲ Συμβούλιον ἐγκρίνῃ ταύτην καὶ προτείνῃ συγχρόνως τὸν ἀντικαταστάτην. Ἡ πλήρης μονιμότης εἰς τοὺς λειτουργοὺς τούτους ἐπέρχεται μετὰ τριετῆ ὑπηρεσίαν, τοῦτο δὲ πρὸς ἀποφυγὴν πάσης παρεξηγήσεως ὅτι ἐπιζητοῦμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς τυχὸν ἔχομεν τοποθετήσει ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ.

§70Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ὄχι δά! Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μείνητε εἰς τὴν ἐξουσίαν...

§71Κ. ΑΡΓΑΣ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ἐὰν δὲν μείνωμεν, θὰ ἐπανέλθωμεν. Λοιπὸν, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ἀπόλυσις λειτουργοῦ συμπληρώσαντος τριετῆ ὑπηρεσίαν δύναται νὰ γείνῃ μόνον: αʹ) ἐὰν ἐγκαταλίπῃ αὐτοβούλως τὴν θέσιν του πλέον τῶν 15 ἡμερῶν· βʹ) ἐὰν, διορισθεὶς ἢ μετατεθεὶς δὲν ἀνέλαβε τὰ καθήκοντά του ἐντὸς τριῶν ἑβδομάδων ἀπὸ τῆς κοινοποιήσεως τοῦ διορισμοῦ ἢ τῆς μεταθέσεως· γʹ) ἐὰν κατέστη ἀνίκανος ἐκ νόσου πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ἑαυτοῦ καθηκόντων· δʹ) δι’ ἀσυμβίβαστον πρὸς τὰ καθήκοντα τοῦ διδασκάλου διαγωγήν· καὶ τέλος, ἐὰν καταδικασθῇ τελεσιδίκως εἰς ἐγκληματικὴν ἢ ἐπανορθωτικὴν ποινὴν, προβλεπομένην ὑπὸ τῶν ἄρθρων 22 καὶ 24 τοῦ ποινικοῦ νόμου. Ἀπόλυσις δὲ τῶν μὴ συμπληρωσάντων τριετῆ ὑπηρεσίαν γίνεται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ μετὰ γνωμοδότησιν τοῦ οἰκείου Ἐπιθεωρητοῦ, δημοσιευομένην σὺν τῷ Β. Διατάγματι ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως. Διότι, Κύριοι, πλὴν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον ἀνέφερα, διορίζονται καὶ τρεῖς Ἐπιθεωρηταὶ τῶν δημοσίων καὶ ἰδιωτικῶν σχολείων τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, οἵτινες δέον νὰ ἦναι διδάκτορες τῆς Φιλολογίας, καὶ νὰ ἔχωσι συμπληρώσει ἑπταετῆ ὑπηρεσίαν ἐν δημοσίῳ Γυμνασίῳ ὡς γυμνασιάρχαι καὶ καθηγηταί. Εἷς τῶν Ἐπιθεωρητῶν τούτων δύναται νὰ ἦναι διδάκτωρ τῶν Φυσικῶν καὶ Μαθηματικῶν Ἐπιστημῶν. Ἐὰν, κύριοι Βουλευταὶ, ἤθελον εὐτυχήσει νὰ ἴδω τοῦτο καὶ μόνον ἔστω τὸ νομοσχέδιον ψηφιζόμενον τῇ εἰσηγήσει μου παρὰ τῆς Βουλῆς, ἤθελον θεωρήσει, ὅτι δὲν ἀπέβη ἐντελῶς ἄκαρπος ἡ ὀλιγόμηνος ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας διέλευσίς μου. Διὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ Συμβουλίου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ἀπαιτεῖται δαπάνη δραχ. 25,000 ἐτησίως, τουτέστι:

Κατὰ ταῦτα λοιπὸν, ἀνακεφαλαιοῦντες τὰς προστιθεμένας δαπάνας εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἔχομεν ὅτι θὰ προστεθῇ δαπάνη εἰς τὰ Γυμνάσια διὰ τὴν προστιθεμένην μίαν τάξιν μετὰ τὴν κατάργησιν τῶν ἑλληνικῶν σχολείων δρ. 668,000 Θὰ πληρωθῶσι συντάξεις εἰς τοὺς 36 διαθεσίμους διδάκτορας καὶ προλύτας δραχ. 25,920. Ὁμοίως συντάξεις εἰς τοὺς 124 παλαιοὺς σχολάρχας καὶ ἑλληνοδιδασκάλους, τοὺς ἔχοντας ἤδη δικαίωμα συντάξεως, δραχ. 119,040. Ὁμοίως συντάξεις εἰς τοὺς 126 σχολάρχας καὶ ἑλληνοδιδασκάλους, τοὺς ἔχοντας ἤδη ὑπερδωδεκαετῆ ὑπηρεσίαν κατὰ τὸ νομοσχέδιον, δραχ. 75,600. Τὸ ὅλον δραχ. 888,560, αἱ ὁποῖαι ἀφαιρούμεναι ἐκ τῶν 1,842,000, ὅσαι δαπανῶνται σήμερον διὰ τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα, ἀποδίδουσι ποσὸν δραχ. 953,440. Ἐὰν δ’ ἐκ τούτων ἀφαιρέσωμεν καὶ τὰς 25,000 δραχμὰς δι’ ἔξοδα τοῦ Συμβουλίου καὶ τῶν Ἐπιθεωρητῶν τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, ἔχομεν καθαρὰν οἰκονομίαν ἐκ τῆς καταργήσεως τῶν ἑλληνικῶν σχολείων δραχ. 928,440. Ἡ οἰκονομία τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, περὶ ἧς προηγουμένως ἐλάλησα, εἶναι ἡ ἑξῆς:

Ἐὰν εἰς ταύτας προσθέσωμεν καὶ τὰς 928,440 τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἔχομεν ἐν ὅλῳ οἰκονομίας 2,170,352.

§72Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Οἰκονομίας;

§73Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Βεβαίως· ἐλάττωσιν δαπανῶν ἐν ὅλῳ δραχ. 2,170,352 κατ’ ἐλάχιστον ὅρον. Τοιαῦτα, Κύριοι, ἐν ἄκρᾳ συντομίᾳ εἶναι τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Πλὴν τούτων ἔχω προετοιμάσει καὶ ἄλλα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὅμως δὲν θέλω σήμερον καταθέσει· νομοσχέδια περὶ διδακτικῶν βιβλίων τῆς δημοτικῆς καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως, περὶ εἰσιτηρίου δοκιμασίας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, περὶ φοιτήσεως καὶ ἐξετάσεων τῶν φοιτητῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, περὶ ἐξετάσεων τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, περὶ Ἀστεροσκοπείου, περὶ Ἀστυκλινικῆς. Τὰ νομοσχέδια ταῦτα ἐπιφυλάσσομαι νὰ καταθέσω βραδύτερον. Δὲν γνωρίζω, κύριοι Βουλευταὶ, ἐὰν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἐμὲ νὰ ἔχω τὴν ἐλπίδα, ὅτι, εὐτυχέστερος κατὰ τοῦτο τῶν προκατόχων μου, θ’ ἀξιωθῶ νὰ ἴδω τὰ νομοσχέδιά μου λαμβάνοντα τὴν τιμὴν νὰ συζητηθῶσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ κατασταθῶσι νόμοι τοῦ Κράτους, ἐφ’ ὅσον ἤθελον θεωρηθῆ πληροῦντα τὸν σκοπὸν αὐτῶν, ἐν σχέσει πρὸς τὰς οἰκονομικὰς τοῦ ἔθνους ἀνάγκας. Ἀλλ’ ἐγὼ εἶχον ἓν καθῆκον, νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πόρισμα τῶν μελετῶν μου ἐκ τῆς ὀλιγοχρονίου παραμονῆς μου ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Παιδείας· καὶ τὸ καθῆκον μου τοῦτο ἐξετέλεσα ἤδη, ἐφ’ ὅσον μοὶ ἦτο δυνατόν. Παρ’ ὅλας τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκεται τὸ Κράτος ἡμῶν, ἐγὼ τοὐλάχιστον οὐδέποτε ἤθελον θεωρήσει ἐπιτετραμμένον ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς περικοπὴν κονδυλίων τῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦ ἐπιουσίου τούτου ἄρτου τοῦ λαοῦ, ἁπλῶς καὶ μόνον, ὅπως ἐξοικονομήσωμεν τὸ δι’ αὐτὴν δαπανώμενον ποσόν. Ἀλλὰ τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, Κύριοι, μετὰ πάσης πεποιθήσεως φρονῶ, ὅτι, μολονότι τοσοῦτον σημαντικαὶ ἐλαττώσεις δαπανῶν ἐπέρχονται ἐκ τῶν προτεινομένων μέτρων, οὐδεμία προέρχεται βλάβη ἐκ τούτου εἰς τὴν ἐν γένει ἐκπαίδευσιν. Τοὐναντίον μάλιστα ἐπέρχεται ὠφέλεια, διότι εὐρυθμότερον διαρρυθμίζονται τὰ κατ’ αὐτήν. Τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως παρ’ ἡμῖν ἔχουσι βεβαίως ἀνάγκην τελείας καὶ ῥιζικῆς μεταρρυθμίσεως, καὶ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλον, καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προτίθεμαι νὰ ὑποβάλω, δὲν θ’ ἀποτελέσωσιν, εἰμὴ τὸ πρῶτον καὶ ἐλάχιστον βῆμα πρὸς τὴν τοιαύτην ἐργασίαν. Ἡ πανθομολογουμένη καὶ ὑπὲρ πᾶσαν προσδοκίαν ἐπιτυχία τῶν δύο πρὸ τριῶν ἐτῶν συσταθεισῶν Ἐμπορικῶν Σχολῶν ἐπιβάλλει βεβαίως τὸν πολλαπλασιασμὸν αὐτῶν καὶ τὴν ἵδρυσιν νέων τοιούτων καὶ εἰς ἄλλα ἐμπορικὰ κέντρα τῆς Ἑλλάδος. Πρέπει ἐπίσης νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ ἱδρύσεως κατωτέρων ἐμπορικῶν καὶ βιομηχανικῶν Σχολῶν, περὶ τροποποιήσεως τοῦ προγράμματος τῶν Γυμνασίων ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον, ἐκ παραλλήλου μετ’ ἐνισχύσεως τῆς κλασικῆς καὶ ἐπιστημονικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ πρωτίστως πρέπει νὰ ληφθῇ ταχίστη φροντὶς περὶ μορφώσεως καταλλήλου καὶ ἐπαρκοῦς διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Διότι, Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι εἰς τὰ σχολεῖα ἀπὸ τρυφερᾶς ἡλικίας μορφοῦται καὶ διαπλάσσεται τὸ ἦθος καὶ τὸ φρόνημα τῶν τέκνων τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, καὶ ὅτι ἀπὸ τὰ ταπεινὰ θρανία τίς οἶδε ποίου ἀφανοῦς σχολείου εἶναι προωρισμένον ἴσως νὰ προέλθῃ μίαν ἡμέραν ὁ εἷς ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον τὸ ἔθνος ἀναζητεῖ, καὶ τὸν ὁποῖον ἡ Θεία Πρόνοια ἐπιφυλάσσει, ὅπως παρασκευάσῃ τὴν εὐημερίαν τοῦ τόπου καὶ κατεργασθῇ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ ἐθνικοῦ ἰδεώδους πάσης Ἑλληνικῆς καρδίας. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπιδοκιμασίαι ἐκ δεξιῶν).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ὑποβληθέντα νομοσχέδια θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 18–23). Ὁ κ. Γ. Ἀναστασόπουλος ἔχει μίαν μικρὰν ἐπερώτησιν.

§75ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Θὰ ἐξακολουθήσῃ ὁ κ. Ἀγγελόπουλος.

§76Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω ὅτι ἡ σοβαρότης τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα ἀπασχολοῦσι τὴν Βουλὴν, δὲν πρέπει νὰ παρακωλύσῃ τὸ συνταγματικὸν δικαίωμα τῶν ἐπερωτήσεων. Ἐὰν ὁ κ. Ἀγγελόπουλος ἐπιτρέπῃ, ἔχω μικρὰν ἐπερώτησιν νὰ κάμω.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὸν κ. Ἀγγελόπουλον, ἐὰν παραιτηθῇ τοῦ λόγου ὁ ἤδη ζητήσας αὐτόν.

§78Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ καλά.

§79Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§80Ν. Π. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω, συνεπείᾳ τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτοῦ, τὰ ἔγγραφα τὰ ἀναγόμενα εἰς τὸ λαχεῖον τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου καὶ εἰς τὴν συναφθεῖσαν μετὰ τῆς Βιομηχανικῆς Τραπέζης σύμβασιν.

§81Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἐπρότεινα ἐγὼ τὴν ἐπερώτησιν, ἀλλὰ διεσάφησα.

§82Ν. Π. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ καλά. Ἀλλ’ ὅπως δήποτε ἐζητήθησαν παρ’ ἑτέρου τῶν κ. κ. Βουλευτῶν. Καταθέτω ὁλόκληρον τὸν φάκελλον εἰς τὴν διάθεσιν ὑμῶν.

§83Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ λάβωσι γνῶσιν τοῦ φακέλλου ὅσοι τῶν κ. κ. συναδέλφων ἐπιθυμοῦσιν, ὥστε κατὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν νὰ ἦναι εἰς θέσιν νὰ παράσχωσι τὰς δεούσας ἐξηγήσεις εἰς τὴν Βουλήν.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅσοι τῶν κυρίων συναδέλφων ἐπιθυμοῦσι νὰ λάβωσι γνῶσιν, παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν εἰς τὸ Γραφεῖον. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§85Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διήλθομεν ἀληθῶς κατὰ τὴν τελευταίαν Σύνοδον τῆς Βουλῆς ἀληθῆ δοκιμασίαν, ὅτε ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐξεδήλου δισταγμοὺς, ἐὰν καὶ ἡμεῖς θέλωμεν τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν τῆς χώρας, καὶ προσεκάλει ἡμᾶς ν’ ἀποφασίσωμεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ ψηφίσωμεν τὰ νομοσχέδια τὰ στρατιωτικὰ, τὰ ὁποῖα εἶχεν εἰσαγάγει εἰς τὴν Βουλήν. Ἐν χρόνῳ, κατὰ τὸν ὁποῖον δὲν ὑπάρχει Ἑλληνικὴ καρδία, ἡ ὁποία δὲν συγκινεῖται ἀπὸ τὰ παθήματα τῶν Ἑλλήνων Μακεδόνων καὶ ἀπὸ τὰ κατ’ αὐτῶν διαπραττόμενα ὑπὸ περιοίκων λαῶν κακουργήματα, ἐν χρόνῳ, καθ’ ὃν καὶ ἡμεῖς, οἱ εὐτυχήσαντες νὰ ἐλευθερωθῶμεν, περιερχόμεθα εἰς ἀμφιβολίας περὶ τῆς τύχης τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, ἡ ἀμφιβολία, τὴν ὁποίαν ἐξεδήλου ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἦτο δεινὸν ἐγκλητήριον, τὸ ὁποῖον, ἐὰν εἶχε βάσιν, ἤθελεν ἀποτελεῖ ὕβριν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀπευθύνομεν πρὸς τοὺς γεννήτορας ἡμῶν. Εἶναι δὲ τῷ ὄντι δεινὸν, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐστεγάσθησαν ὑπὸ τὴν στέγην τῶν προγόνων ἡμῶν, νὰ ὑβρίζωσιν αὐτοὺς, ἀπελθόντας ἐκ τοῦ κόσμου τούτου. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡμεῖς εἴχομεν δισταγμοὺς, ἂν ἔπρεπε νὰ προβῶμεν εἰς τὴν μελέτην τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, διότι γνωστὸν ἦτο, ὅτι ἡ ἐκτέλεσις τῶν νόμων αὐτῶν ἤθελε προσθέσει νέας δαπάνας εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, ἐγνωρίζομεν δὲ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους δὲν ἀντεῖχεν εἰς τὴν προσθήκην νέων βαρῶν, καὶ ἐζητοῦμεν νὰ πορισθῶμεν πρὸ τῆς ψηφίσεως τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ὁ προϋπολογισμὸς ἤθελε καταστήσει βεβαίαν καὶ ἀσφαλῆ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν στρατιωτικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐπέφερεν ἡ ἀνάγκη τῆς Πατρίδος. Ἡμεῖς ἐγνωρίζομεν καὶ ἤμεθα πεπεισμένοι, ὅτι ὄχι μόνον τὰ μέσα τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν ἐπήρκουν πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν στρατιωτικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προετείνοντο, ἀλλ’ ὅτι καὶ αἱ περιστάσεις αἱ οἰκονομικαὶ τῆς χώρας εἶχον ἀποθαρρύνει τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, καὶ ἔπρεπε νὰ ἐνθαρρύνωμεν αὐτοὺς, δεικνύοντες ἡμεῖς πρῶτοι τὸ παράδειγμα τῶν θυσιῶν. Καὶ δὲν ἐπρόκειτο νὰ ποιήσωμεν ἡμεῖς προσωπικὰς θυσίας· ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τὴν διοίκησιν θυσίας, νὰ ἐλαφρώσωμεν αὐτὴν ἀπὸ τὰς πληγὰς, αἵτινες τιτρώσκουσι τὸ σῶμα τῆς διοικήσεως, ἀπολύοντες τὴν πληθὺν τῶν κηφήνων καὶ ἀέργων, τῶν μισθοδοτουμένων ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου, μεταβάλλοντες διοίκησιν πολυτελῆ, καὶ καθιστῶντες αὐτὴν διοίκησιν λυτὴν καὶ γνησίαν Ἑλληνικὴν, τότε δὲ νὰ παρασταθῶμεν πρὸς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν καὶ νὰ εἴπωμεν εἰς αὐτούς: «Ἐξηντλήσαμεν τὰς οἰκονομίας, τὰς ὁποίας ἠδυνάμεθα νὰ ποιήσωμεν· ἔλθετε νὰ εἰσφέρητε εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς Πατρίδος». Καὶ τότε, ἤμην πεπεισμένος, ὅτι οἱ κατοικοῦντες τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἤθελον πωλήσει καὶ τὸ ὑποκάμισον αὑτῶν, διὰ νὰ εἰσφέρωσιν εἰς τὸν δημόσιον θησαυρὸν, καὶ νὰ δυνηθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ παρασταθῇ ὅπως ὀφείλει καὶ ὅπως ἔχει δικαίωμα νὰ παρασταθῇ πρὸ τοῦ κόσμου, ὅταν κινδυνεύωσι τὰ ἐθνικὰ αὑτῆς συμφέροντα. Ἀλλὰ δυστυχῶς κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους δὲν εἶχον πάντες τὸ φρόνημα ἡμῶν, καὶ ἰδίως οἱ κυβερνῶντες ἐφρόνουν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἐν εὐμαρείᾳ, καὶ τοῦτο ἐδίδασκεν ἡμᾶς ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ χώρα διατελεῖ ἐν εὐμαρείᾳ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἰσοσκελὴς, καὶ ὅτι μάλιστα θέλει καταλήξει εἰς περισσεύματα, καὶ ὅτι εὐκολώτατον εἶναι νὰ ποιήσωμεν νέαν ἔκκλησιν, καὶ νὰ πληρωθῶσι πάντα τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους χρημάτων, ὅπως ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀνάγκας. Συνέβη μάλιστα ν’ ἀκουσθῶσι καὶ αἰτιάσεις καθ’ ἡμῶν, ὅτι ἡμεῖς, οἱ διϊσχυριζόμενοι ὅτι τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους δέονται ἀναθεωρήσεως καὶ ἐπισκευῆς, ὅτι ἡμεῖς, οἱ προβάλλοντες ὅτι νέα φορολογία ἤθελεν εἶναι τὰ μάλα αἰσθητὴ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, διότι ἔπρεπε, πρὶν ταῦτα ἐφαρμόσωμεν, νὰ ἐνθαρρύνωμεν αὐτὸν διὰ τοῦ παραδείγματος ἡμῶν, διὰ τῆς ἐλαττώσεως τῶν δαπανῶν, ὅτι, λέγω, ἡμεῖς ἐδημοκοποῦμεν ἢ ἤμεθα ἀγύρται, ζητοῦντες ν’ ἀποπλανήσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἀλλ’ οὐχ ἥσσονα δοκιμασίαν ὑπέστημεν καὶ προχθὲς, ὅτε ἠγόρευεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. «Ἐὰν θέλητε στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἔλεγε, πρέπει νὰ στέρξητε εἰς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα σᾶς προτείνομεν». Ἑπομένως ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ἠθέλομεν τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, καὶ ἂν δὲν ἠθέλομεν τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἠθέλομεν διατηρήσει τὴν χώραν ἀνίκανον ἵνα διεκδικήσῃ τοὺς πόθους αὑτῆς καὶ θερμάνῃ τὰς ἐπιθυμίας της. Τίς ἐξ ἡμῶν δύναται ν’ ἀρνηθῇ τὴν ἀνάγκην τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας; Ἀλλ’ ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις πρέπει νὰ γένηται οὕτως, ὥστε πράγματι νὰ ἐκτελεσθῇ καὶ πράγματι νὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ. Δὲν πρέπει νὰ ψηφίζωμεν νομοσχέδια, καὶ νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ ἐκτελῶμεν αὐτὰ, καὶ νὰ σταυρόνωμεν τὰς χεῖρας, ἕως ὅτου δυνηθῶμεν νὰ πορισθῶμεν τὰ ἀναγκαῖα μέσα πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτε ἐκάλει ἡμᾶς ν’ ἀποφανθῶμεν, ἐὰν θέλωμεν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἐδικαιολογεῖτο, ὅτι δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ πορισθῇ τ’ ἀναγκαῖα μέσα κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, διότι ἡ Βουλὴ δὲν ἐψήφισε τὰ νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα εἶχε προβάλει ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐψήφιζε τοὺς φορολογικοὺς νόμους, τοὺς ὁποίους προέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Βουλὴν, τὸ ταμεῖον ἤθελε καταστῆ ἐπαρκὲς πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν πρὸς τὸν στρατὸν ὑποχρεώσεων αὑτοῦ. Ἑπομένως μετέδιδεν οὗτος τὴν εὐθύνην εἰς τὴν Βουλὴν, τὸ πρᾶγμα δὲ τοῦτο μοὶ φαίνεται πρωτοφανὲς, διότι οὐδέποτε οἱ Βουλαὶ εὐθύνονται, ἀλλ’ εὐθύνονται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἰσηγοῦνται τῶν πλειονοψηφιῶν αὐτῶν. Ἐὰν ἦτο ἀνάγκη ἀναπόφευκτος νὰ ψηφισθῶσιν οἱ φορολογικοὶ νόμοι, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠδύνατο καὶ ὤφειλε νὰ ἐπιμείνῃ, ἵνα ἡ Βουλὴ συγκατατεθῇ, καὶ ἐὰν δὲν συγκατετίθετο, νὰ παραιτήσῃ τὴν ἐξουσίαν, ἵνα μὴ ὑπέχῃ τὴν εὐθύνην τῆς μὴ ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα αἱ ἀνάγκαι τῆς Πατρίδος ἐπέβαλλον εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὑπέβαλε μόνον τὰ νομοσχέδια τὰ φορολογικὰ, δὲν ἐπέμεινε δὲ νὰ ψηφισθῶσι ταῦτα, διότι εἶχεν ἀνάγκην νὰ προτάξῃ καὶ ἐπιψηφίσῃ ἡ Βουλὴ τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν εἰς αὐτὸν νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐπιψήφισιν τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, ἐὰν δὲν ὑπεχώρει, ἀναβάλλων τὴν ἐπιψήφισιν τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν γνώμην ταύτην, εἶχον γνώμην ὀρθὴν, καὶ ἔπρεπεν ἡ γνώμη αὕτη νὰ διαφωτίσῃ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἵνα προβῇ προηγουμένως εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῶν φορολογικῶν νόμων, εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῆς διοικήσεως, ὅπως μᾶς ἀπαλλάξῃ ἀπὸ βαρῶν ματαίων καὶ προσθέτων, καὶ εἶτα νὰ ζητήσῃ τὴν ἐπιψήφισιν τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων. Μὴ ἀκολουθήσας δὲ τὴν πορείαν ταύτην, διενοήθη νὰ μετέλθῃ τακτικὴν, ἡ ὁποία ἤθελε πειθαναγκάσει τὴν Βουλὴν κατόπιν νὰ ἐπιλάβηται τῆς συζητήσεως τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων καὶ προβῇ εἰς ψήφισιν αὐτῶν. Καὶ ἡ τακτικὴ αὕτη κατέληξεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, νὰ ψηφισθῶσι μὲν τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, νὰ μὴ γένηται δὲ δυνατὴ ἡ ἐκτέλεσις αὐτῶν. Καὶ σήμερον, ὅτε ἐπέρχεται ἡ ἀνάγκη τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων, ἀπευθύνεται πρὸς ἡμᾶς καὶ μᾶς λέγει: «Δὲν θέλετε τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας; Δὲν θέλετε τὴν Μακεδονίαν; Ἐὰν τὴν θέλητε, ψηφίσατε τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια.» Νομίζω ὅτι οἱ κυβερνῶντες λαοὺς πρὸ παντὸς πρέπει νὰ μετέρχωνται εὐθεῖαν καὶ ἀπροκάλυπτον πολιτικὴν, καὶ πρέπει οὐ μόνον νὰ ἦναι εἰλικρινεῖς ὡς πρὸς τὰ φρονήματα, τὰ ὁποῖα ἐξαγγέλλουσιν, ἀποδεικνύοντες καὶ βεβαιοῦντες, ὅτι ἀληθῶς φρονοῦσι ταῦτα, ἀλλὰ καὶ νὰ ἦναι εὐθεῖς εἰς τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν μετέρχονται, ἵνα καταστήσωσι τὰ φρονήματα αὐτῶν ἀσπαστὰ ὑπὸ τῶν φίλων των. Ἀφοῦ δὲ ἡ τετραετία ἀπέδειξεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἐλέγομεν, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους χρῄζουσιν ἀναθεωρήσεως καὶ ἐπισκευῆς, ὅτι ἡ διοίκησις χρῄζει τοιούτων ἐπισκευῶν, ὅπως ἀπαλλαγῇ βαρῶν ἀχρήστων καὶ ἐλαττωθῶσιν αἱ δαπάναι τοῦ Κράτους, κατὰ τὸ τέλος τῆς τετραετίας ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνωμολόγησε τέλος πάντων τὴν ἀνάγκην, καὶ προχθὲς, ἀνελθὼν εἰς τὸ βῆμα, δὲν προέτεινε μόνον νὰ ἐπαναχθῶσιν ὑπὸ τὴν συζήτησιν τῆς Βουλῆς τινα τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα εἶχε προτείνει κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, ἀλλὰ προέτεινε καὶ ἐλαττώσεις ἐξόδων, τὰς ὁποίας ἠρνεῖτο κατὰ τὸ παρελθὸν νὰ προβάλῃ. Δὲν λέγω ταῦτα, ἵνα ζητήσω πιστοποιητικὸν ὑπὲρ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι αὕτη ἦτο ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ὅτε κατὰ τὴν τετραετίαν μετήρχετο πᾶν μέσον, ἵνα παρακωλύσῃ τὴν πρόοδον τῆς αὐξήσεως τῶν δαπανῶν τοῦ Κράτους, ὅτι πολλάκις ἡ Ἀντιπολίτευσις ἠναγκάσθη καὶ νὰ προσπαθήσῃ νὰ ματαιώσῃ τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀναστείλῃ τὸν χείμαρρον τῆς αὐξήσεως τῶν δαπανῶν, καὶ μίαν ἡμέραν κατασταθῇ ἀναπόφευκτον πλέον νὰ διαρρυθμισθῶσι τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἀναλόγως τῶν ἀναγκῶν τῆς διοικήσεως τῆς χώρας καὶ ἀναλόγως τῶν ἐθνικῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους. Δὲν λέγω ταῦτα, ἵνα ζητήσω πιστοποιητικὸν ἀπὸ τὸν κύριον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ λέγω ταῦτα, ἵνα δηλώσω, ὅτι πρὸ παντὸς ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὀφείλουσι νὰ ἔχωσιν ἀκριβῆ γνῶσιν τῆς καταστάσεως τῆς χώρας καὶ τῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουσι πρώτιστον τοῦτο καθῆκον, διότι ἄνευ τῆς γνώσεως τῆς καταστάσεως τῆς χώρας καὶ ἄνευ τῆς γνώσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους; δὲν δύνανται νὰ κυβερνήσωσιν, ὅτι αὐτοὶ περιπίπτουσιν εἰς μεγάλην πλάνην. Ἑπομένως, ὅταν ἀποδειχθῇ ἡ πλάνη αὐτῶν, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ζητῶσι πλέον νὰ διατελῶσιν ἐν τῇ ἐμπιστοσύνῃ οὔτε τῶν Βουλῶν, οὔτε τοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον κυβερνῶσιν. Ἐὰν τὰ συμβαίνοντα ἐν Μακεδονίᾳ δὲν ἦναι ἄγνωστα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος,—καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι ἄγνωστα,—καθῆκον πρώτιστον εἶχεν ἡ Κυβέρνησις νὰ φροντίζῃ νὰ περισυλλέγηται ἀνὰ λεπτὸν, ἀνὰ δραχμὴν, τὸ χρῆμα τοῦ δημοσίου θησαυροῦ, οὐχὶ δὲ νὰ δαπανᾶται μάτην, ἄνευ ἀνάγκης, ἐπὶ βλάβῃ καὶ ἐπὶ ἀθετήσει τῶν νόμων, καὶ ἐνίοτε ἐπὶ βλάβῃ καὶ παραποιήσει τῶν θεσμῶν. Δὲν γνωρίζω ποῖαι εἶναι αἱ γνῶμαι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τοῦ παρελθόντος, ὅτε δὲν ἐκυβέρνα αὐτὸς τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας, ἀλλ’ αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας συνάγω ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ Κράτους, τῶν ἐπισήμων, τῶν περιβεβλημένων τὴν αὐθεντίαν τῶν δημοσίων ἐγγράφων, τῶν ὁποίων αἱ ἀναγραφαὶ δὲν εἶναι δεκτικαὶ δισταγμῶν καὶ ἀμφιβολιῶν, ἐν ὅσῳ δὲν ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον, εἰσὶν αἱ ἑξῆς. Κατὰ τὴν τελευταίαν τετραετίαν ἐδαπανήθησαν 47,759,775.62 περισσότερα ἀφ’ ὅσα ἤθελε δαπανήσει τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἐὰν ἡ χώρα διῳκεῖτο ὅπως διῳκεῖτο κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη πρὸ τοῦ πολέμου. Καὶ λέγω 47,759,775.62, διότι ἀφαιρῶ ἐκ τοῦ ποσοῦ τῶν δαπανηθέντων ὅλα τὰ ἔκτακτα ἔξοδα τῆς τετραετίας ταύτης. Ἀφαιρῶ τὸ τίμημα τῶν κτημάτων τοῦ Στεφάνοβικ, τὴν πληρωμὴν τῶν Ἀντικυθήρων διὰ τὰς ἀγρεύσεις τῶν ἀρχαιοτήτων, ἀφαιρῶ τὰς ἀποζημιώσεις τῶν γηπέδων τοῦ Σταδίου, τὰ δαπανηθέντα διὰ τὴν συγκόλλησιν τοῦ Ἑρμοῦ, τοὺς μισθοὺς τοῦ προσωπικοῦ τῆς διοικήσεως τῶν κτημάτων τοῦ Στεφάνοβικ, ἐν ὅλῳ 5,443,246.39, καὶ μετὰ ταῦτα ὑπολείπονται 47,759,775.62, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν ἕνεκα διοικήσεως πολυτελοῦς, ἄνευ ἀνάγκης, καὶ ἕνεκα αὐξήσεως τοῦ προσωπικοῦ τῶν ὑπαλλήλων κατὰ 3,000 καὶ πλέον ἄτομα. Ἐπῆλθε τέλος ἡ περίοδος τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, ἐκ τῶν ὁποίων ἐνεδείχθη εἰς τὸ Στέμμα ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς τοῦ Ὑπουργείου, καὶ ἐκλήθημεν ἡμεῖς ὑπὸ τοῦ Στέμματος εἰς τὴν διοίκησιν, ἡ πρώτη δ’ ἐργασία ἡμῶν ἦτο, πῶς νὰ ἐλαττώσωμεν τὰ δημόσια ἔξοδα. Ἐπροτείναμεν νομοθετήματα διάφορα, διὰ τῶν ὁποίων μετεβάλλοντο νόμοι λειτουργοῦντες καὶ διὰ τῶν ὁποίων πρὸς τοῖς ἄλλοις ἠλαττοῦτο τὸ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ προσωπικὸν τῶν ὑπαλλήλων καὶ ὑπηρετῶν κατὰ 1848 ἄτομα, ἤτοι ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῶν Ὑπουργείων τῶν Οἰκονομικῶν, τῶν Ἐξωτερικῶν, τῆς Δικαιοσύνης, τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν. Αἱ πέντε εἰρημέναι ὑπηρεσίαι ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν ἀνατομικὴν ταύτην ἐγχείρισιν, καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ τελευταίου ἔτους τῆς προκατόχου διοικήσεως ἠδυνήθημεν νὰ ἐλαττώσωμεν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον εἰσηγάγομεν εἰς τὴν Βουλὴν, κατὰ 7,000,000 ὁλόκληρα. Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις τοῦ χρόνου ἐκείνου ἔκρινε κατ’ ἀρχὴν ἀπαράδεκτον τὸ σύστημα τῶν οἰκονομιῶν, ἐχλεύασε τὰς οἰκονομίας, τὰς ὁποίας προετείναμεν, ἰσχυρίζετο ὅτι αὗται εἶναι ἔργα ἀμαθείας καὶ ἀπειρίας, διέψευδεν ὅτι θέλομεν φέρει οἰκονομίας, καὶ κατήγγελλεν ἡμᾶς ὡς δημοκόπους, ζητοῦντας νὰ δυσφημήσωμεν τοὺς προκατόχους ἡμῶν, καὶ ν’ ἀποπλανήσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ἵνα καταστήσωμεν αὐτὸν εὐμενέστερον πρὸς ἡμᾶς. Τὴν τύχην, τὴν ὁποίαν παρεσκεύαζεν εἰς ἡμᾶς ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς τότε, ἀπεδέχθημεν ἀγογγύστως, πεποιθότες ὅτι θέλει ἔλθει ἡμέρα, καθ’ ἣν θ’ ἀναγνωρισθῇ ὅτι ὀρθῶς διέγνωμεν τὰ πράγματα τῆς Πατρίδος ἡμῶν, καὶ ὅτι αἱ γνῶμαι ἡμῶν δὲν ὑπηγορεύοντο ὑπὸ ἰδιοτελείας πολιτικῆς, οὐδὲ ὑπὸ κομματικῆς ἐμπαθείας, πολλῷ δὲ ἧσσον δὲν ὑπηγορεύοντο ὑπὸ αἰσθημάτων ἄλλων, τὰ ὁποῖα ἐφήπτοντο τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Καὶ ἀφοῦ διῳκήθη ἡ χώρα ἄνευ τῶν οἰκονομιῶν μέχρι τοῦδε, προχθὲς ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνωμολόγησε τὴν ἀνάγκην τῆς ἐλαττώσεως τῶν ἐξόδων, καὶ εἰσήγαγε νομοσχέδια, διὰ τῶν ὁποίων προέβαλεν ἐλαττώσεις τῶν δαπανῶν. Τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα προέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Βουλὴν, ὑπόκεινται εἰς ἔρευναν καὶ εἰς συζήτησιν ἐμβριθῆ. Διότι δὲν καταγγέλλουσι μελέτην ἐπισταμένην τῶν ἀναγκῶν τῆς διοικήσεως τῆς χώρας, διότι μάλιστά τινα ἐξ αὐτῶν εἶναι τοιαῦτα, ὥστε ἠδύνατο νὰ παρεξηγηθῇ ὁ σκοπὸς, δι’ ὃν ἡ Κυβέρνησις προέβαλε τὰ νομοθετήματα ταῦτα εἰς τὴν Βουλήν. Δὲν ἐνθυμοῦμαι εἰς τὰ χρονικὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ τῆς Πατρίδος ἡμῶν,—καὶ διατελῶ ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ βίῳ 41 ἐνιαυτοὺς,—δὲν ἐνθυμοῦμαι νὰ προεβλήθησαν ὑπὸ Κυβερνήσεώς τινος νομοσχέδια τοιαῦτα, ὁποῖα εἶναι τὸ νομοσχέδιον περὶ διαιρέσεως νομαρχιακῆς καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκλογικῆς περιφερείας. Ἡ πρώτη ἀνάγνωσις ἤθελεν ἐμποιήσει εἰς τὸν ἀναγνώστην τὴν ἀπορίαν καὶ τὸ ἐνδιαφέρον νὰ ἐρωτήσῃ: Ποία εἶναι ἡ γνώμη τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ; ποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως; Ἡ Κυβέρνησις νομίζει ὅτι πρέπει τὸ Κράτος νὰ διαιρεθῇ εἰς 10 νομούς; ἢ ἡ Κυβέρνησις νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ διαιρεθῇ εἰς 26 νομούς; Διότι, ἐνῷ διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκλογικῆς περιφερείας εὐρύνει μὲν τὰς ἐκλογικὰς περιφερείας τῶν νομῶν, ἀλλ’ ἀναγράφει 26 νομοὺς, διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως τοῦ Κράτους κατανέμει τὴν ἐπικράτειαν εἰς 10 Νομαρχίας. Βεβαίως διέφυγε τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὸ κείμενον τῶν δύο τούτων νομοσχεδίων, ὑποθέτω δὲ, ὅτι δὲν ἐμελέτησε τοῦτο. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐν τοῖς γραφείοις τοῦ Ὑπουργείου συνέταξαν ταῦτα, τυγχάνουσιν ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν ὑποχρεώσεων τῶν Κυβερνήσεων πρὸς τὴν Βουλήν. Τί προτείνετε πρὸς ἡμᾶς, Κύριοι; Προτείνετε νὰ διατηρήσωμεν 26 νομοὺς καὶ ν’ ἀποδεχθῶμεν τὴν εὐρύτητα τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας; ἢ νὰ ψηφίσωμεν νόμον, δι’ οὗ ἡ ἐπικρατεία διαιρεῖται εἰς 10 νομούς; Δύο νομοσχέδια ἔχομεν, ὑπὸ τῆς αὐτῆς χειρὸς ὑπογεγραμμένα, τὴν αὐτὴν ἡμέραν εἰσηγμένα εἰς τὴν Βουλήν. Λέγω, ὅτι οἱ συντάξαντες τὰ νομοσχέδια ταῦτα ἐν τοῖς γραφείοις τοῦ Ὑπουργείου βεβαίως δὲν ἐμελέτησαν, ἢ, ἂν ἐμελέτησαν, ἐτύγχανον ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν νόμων καὶ τῆς ὑποχρεώσεως τῆς διοικήσεως. Ὅτε εἰς τὴν Βουλὴν εἰσήχθη πρότασις νόμου, διὰ τῆς ὁποίας ἡ ἐπικράτεια διῃρεῖτο εἰς 26 νομοὺς, ἀντὶ τῶν 16, οἵτινες εἶχον νομοθετηθῆ, ἡμεῖς παρεστήσαμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἐγκρίνομεν τὸ μέτρον, ὅτι ἐθεωροῦμεν τοῦτο ἐπιζήμιον, καὶ ὅτι μέτρον τοιοῦτον ἐξήγγελλεν ἀληθῆ ἀμάθειαν, ἐξήγγελλεν ὅτι ὁ συντάκτης αὐτοῦ δὲν ἐγνώριζε, τί ἐστὶ διοίκησις, καὶ μάλιστα διοίκησις ὑπὸ τὴν καθεστηκυῖαν νομοθεσίαν τῆς διοικήσεως τῶν δήμων. Κατὰ τὸ σύστημα τὸ δημοτικὸν, τὸ ὁποῖον κρατεῖ ἐν Ἑλλάδι καὶ τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τοῦ 1862, ἐγκατεστάθη σύστημα αὐτοδιοικήσεως ἐν τῇ χώρᾳ, διότι αἱ ἀρχαὶ τῶν δήμων προέρχονται ἀπ’ εὐθείας ἐκ τοῦ λαοῦ δι’ ἀμέσου ψηφοφορίας· ἀλλὰ κατὰ τὴν νομοθεσίαν ἐν γένει, τὴν ὑπὸ τῆς Βαυαροκρατίας ἐγκατασταθεῖσαν ἐν τῇ χώρᾳ, ἡ διοίκησις τῶν δήμων εἶναι τὸ τελευταῖον ὄργανον τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους, οἱ νόμοι ὅλοι ἐκτελοῦνται διὰ τῶν δημάρχων, καὶ ἡ ἀληθὴς διοίκησις τοῦ Κράτους εἶναι ἐμπεπιστευμένη εἰς τὰς χεῖρας τῶν δημάρχων, τοὺς ὁποίους ἐξελέξατο ὁ λαὸς ἄνευ ἀναμίξεως τῆς διοικητικῆς ἐξουσίας. Οἱ Νομάρχαι δὲ, τοὺς ὁποίους αἱ Κυβερνήσεις τάσσουσιν ἐν ταῖς περιφερείαις τῶν νομῶν, δὲν εἶναι διοικηταὶ τῶν περιφερειῶν ἐκείνων, εἶναι ἐπιτηρηταὶ τῶν διεξαγόντων, τῶν διαχειριζομένων τὴν διοίκησιν δημοτικῶν ἀρχῶν, εἶναι ἐπιμεληταὶ ἀνώτεροι τῆς ἐκτελέσεως τῶν νόμων. Λοιπὸν ὅταν ἔχητε 16 Νομάρχας, 16 ἐπιτηρητὰς τῶν ἐκτελούντων τοὺς νόμους, 16 ἐπιμελητὰς τῆς ἐκτελέσεως τῶν νόμων, διατὶ αὐξάνετε τὸν ἀριθμὸν τῶν νομῶν ἀπὸ 16 εἰς 26; Μήπως ἐννοεῖτε νὰ καταστήσητε αὐτοὺς διοικητάς; Ἀλλὰ τότε ἀναιρεῖτε τὴν πρωτίστην τῶν ἐλευθεριῶν, τὴν ὁποίαν κατέστησεν ἡ Συνέλευσις τοῦ 1862, ἀφαιρεῖτε ἀπὸ τοὺς δημάρχους, τοὺς ἐκλεκτοὺς τοῦ λαοῦ, τὴν διοίκησιν, καὶ ζητεῖτε ν’ ἀναθέσητε ταύτην εἰς τὰς χεῖρας τῶν ὀργάνων ὑμῶν. Ἀλλ’ ἐὰν θέλητε νὰ ἔχητε Νομάρχας, ὁποῖοι πρέπει νὰ ἦναι οἱ Νομάρχαι, διατὶ αὐξάνετε τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν ἀπὸ 16 εἰς 26; Εἶναι τόσον προσιτοὶ καὶ πολυπληθεῖς οἱ στέργοντες νὰ δεχθῶσι τὸ νομαρχιακὸν ἀξίωμα, ὥστε ἠμπορεῖτε νὰ εὕρητε 26 ἐκλεκτοὺς ἄνδρας; Ὑπάρχουσι βεβαίως οὐχὶ 26, ἀλλὰ πολλαπλάσιοι ἐκλεκτοὶ ἄνδρες, ἀλλὰ δὲν στέργουσι νὰ γείνωσιν Νομάρχαι, καὶ θ’ ἀναγκασθῆτε νὰ περιαγάγητε τὸ νομαρχιακὸν ἀξίωμα εἰς ὄργανα εὐτελῆ τῶν γραφείων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐννοοῦσι, τί ἐστὶ Νομαρχία, οὔτε γνωρίζουσι, τί ἐστὶ διοίκησις. Καὶ οἱ τοιοῦτοι Νομάρχαι μεταποιοῦνται εἰς ὄργανα φατρίας, καὶ νομίζουν, ὅτι ἐκλήθησαν οὐχὶ νὰ ἦναι ἐπιτηρηταὶ τῆς ἐκτελέσεως τῶν νόμων, ἀλλ’ ἵνα ὦσιν ἀντιπρόσωποι τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ ὁποῖα ἐκλέγονται Βουλευταὶ ἐκ τῆς ἐπαρχίας, εἰς τὴν ὁποίαν αὐτοὶ ἀπεστάλησαν Νομάρχαι. Ἀλλὰ τέλος πάντων κατεστάθησαν 26 Νομαρχίαι· ὁ νόμος ὁ ὁρίζων ὅτι ἡ ἐπικράτεια πρέπει νὰ διαιρεθῇ εἰς 26 νομοὺς, κατήγγελλεν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διοικηθῇ αὕτη ἀπὸ 16 Νομάρχας, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνατεθῇ ἡ ἐπιτήρησις εἰς 20 ἢ 16 Νομάρχας, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ ἀριθμὸς τῶν Νομαρχιῶν ηὔξησεν εἰς 26, φρονεῖ, ὅτι πρέπει νὰ γείνωσι 10 μόνον Νομαρχίαι· δηλαδὴ, ὅτι καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν 16 Νομαρχιῶν, τὸν ὁποῖον ἐθεώρει ἀνεπαρκῆ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, πρέπει νὰ ἐλαττωθῇ. Ἐλπίζω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου περὶ διοικήσεως ἐν γένει δημοσίας καὶ περὶ διοικήσεως τῶν δήμων καὶ περὶ ἀποστολῆς καὶ προορισμοῦ τῶν ἀρχῶν τῶν δήμων ἔχει τὰς αὐτὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἔχομεν καὶ ἡμεῖς, διότι τὰς γνώμας ταύτας δὲν ἐκληροδότησαν ἡμῖν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἀλλ’ ἐπορίσθημεν αὐτὰς ἐκ τῶν ἐπιστημονικῶν μελετῶν, καὶ βεβαίως ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς τοιαύτας προσέφυγε πολλάκις μελέτας, καὶ προσεπορίσατο γνώμας ἐξ αὐτῶν. Δὲν κατανοῶ λοιπὸν, διατὶ ἐλησμονήθησαν πᾶσαι αὗται αἱ γνῶμαι, καὶ κατηντήσαμεν νὰ ἔχωμεν πρὸ ἡμῶν τὰ δύω νομοσχέδια, τῶν ὁποίων ἐμνημόνευσα καὶ τὰ ὁποῖα συνοδεύονται δι’ αἰτιολογικῶν ἐκθέσεων, ὡς αὗται ἐπιγράφονται, ὧν ὅμως ἡ μία ἔχει τέσσαρας μόνον στίχους, καὶ πέντε στίχους ἡ ἄλλη. Δὲν ἠδυνήθην λοιπὸν νὰ ἔχω αἰτιολογικὰς ἐκθέσεις πρὸ ἐμοῦ, ἵνα ἀνεύρω ἐν αὐταῖς τὸν λόγον, οὐχὶ μόνον τῆς μεταβολῆς τῆς εὐρείας περιφερείας, ἀλλὰ καὶ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν προέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τῆς γνώμης τοῦ περιορισμοῦ τῶν νομῶν ἀπὸ 26 εἰς 10. Ὁμολογῶ, ὅτι ὁ πολὺς κόσμος, ὁ μαθὼν τὰ κατὰ τὰ νομοθετήματα ταῦτα, ἐτράπη εἰς ἑρμηνείας, τὰς ὁποίας δὲν ἐθεώρησα σπουδαίας, καὶ ἐλπίζω, ὅτι αἱ ὑπόνοιαι, τὰς ὁποίας ἐξήνεγκον οἱ τὰς ἑρμηνείας ταύτας δόντες, δὲν εἶναι ἀληθεῖς, ὅτι ἑπομένως ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὲν ἐζήτησε διὰ τῶν τοιούτων διαφόρων νομοσχεδίων νὰ συμβιβάσῃ ἢ νὰ συναρμολογήσῃ πολιτικὰ ἢ κομματικὰ συμφέροντα τῶν φίλων του, εὑρισκόμενα ἐν πλήρει ἀντιθέσει τῆς μεταβολῆς ὅμως, τὴν ὁποίαν ὑπέστη ἡ νομοθετικὴ μελέτη τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τῆς μεταβολῆς τῆς γνώμης καὶ τῆς πεποιθήσεως αὐτοῦ ἀπὸ γνώμης εὐφαινομένης διὰ τὴν εὐμάρειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ πεποιθυίας ἐπὶ τὴν δύναμιν τὴν οἰκονομικὴν τοῦ Κράτους εἰς γνώμην ἀμφιβάλλουσαν καὶ διστάζουσαν, ζητοῦσαν δὲ τὴν συνδρομὴν τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ λαοῦ, ὅπως δυνηθῇ νὰ ἀνθέξῃ εἰς τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας πολιτικαὶ περιστάσεις τοῦ ἔθνους παρήγαγον, τῆς μεταβολῆς, λέγω, τῆς γνώμης ταύτης τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἡ ἀγγελία ἐγένετο εἰς τὸ κοινὸν πολὺ πρὸ τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν εἰσήγαγε προχθὲς τὰ νομοσχέδια. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνωμολόγησε τὴν μεταβολὴν τῆς γνώμης καὶ τῆς πολιτείας αὑτοῦ, καὶ ἐζήτησε νὰ ἐπιρρίψῃ τὴν εὐθύνην εἰς ἄλλους. Καὶ ἀφοῦ ἐμμέσως ἤλεγξε τὴν παρακώλυσιν τῆς συζητήσεως καὶ ψηφίσεως τῶν φορολογικῶν νομοσχεδίων κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, καὶ ἑπομένως ἤλεγξεν ἐμμέσως τὴν Βουλὴν, ἥτις ἐπέμενε νὰ μὴ ψηφισθῶσι ταῦτα, ἀνεῦρε καὶ ἄλλον ὑπεύθυνον, τὸν πτωχὸν νόμον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ κατήγγειλε καὶ τοῦτον ὡς αἴτιον τῆς οἰκονομικῆς ἀνισορροπίας τοῦ Κράτους, διότι ἐδημιούργησεν ἓν λανθάνον ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον ἀνεβιβάσθη εἰς δέκα ἑκατομμύρια περίπου δραχμῶν. Δὲν πρόκειται νὰ ἀναιρέσω σήμερον τὰς σκέψεις ταύτας τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐλπίζω νὰ συναντηθῶμεν προσεχῶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐὰν ἡ Κλωθὼ δὲν διαρρυθμίσῃ τὰ τοῦ μέλλοντος κατ’ ἄλλον τρόπον, τότε δὲ θέλω παραστήσει εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ ἔλλειμμα, δὲν εὐθύνεται ὁ πτωχὸς νόμος τοῦ 1895, ἀλλ’ εὐθύνεται ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία ἀνέλαβε τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ· οὐδ’ ἀπαιτοῦνται ἀποδείξεις πρὸς τοῦτο, ἀρκεῖ ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος τῶν δήμων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐξετέλεσαν τὰς ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὑποχρεώσεις των, ἵνα ἐν αὐτῷ εὕρῃ ὁ ἀναγνώστης, ὅτι δῆμοι εὐποροῦντες, ἔχοντες εἰσόδημα ἑκατομμυρίου,—τί λέγω ἑκατομμυρίου;—ὑπὲρ τὸ ἓν ἑκατομμύριον, ἔμειναν ὀφειλέται ἡμίσεος ἑκατομμυρίου ἕνεκα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Δὲν εἶναι σύμφωνον πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ὅταν οἱ ἐκτελοῦντες τοὺς νόμους βραδύνωσιν, ὀκνῶσιν ἢ δὲν στέργωσι νὰ ἐκτελέσωσι τοὺς νόμους, καὶ παρίστανται τὰ ἀποτελέσματα εἴτε τῆς βραδύτητος, εἴτε τοῦ ὄκνου, εἴτε τῆς ἐλλείψεως βουλήσεως αὐτῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου, χρησιμοποιμοῦσι δ’ αὐτὰ διὰ νὰ ἐγκαλῶνται ὑπ’ αὐτῶν, τῶν μὴ ἐκτελεσάντων τοὺς νόμους, οἱ νόμοι, νὰ ἐγκαλῶνται νόμοι, οἱ ὁποῖοι πολλάκις ἐνεκαλέσθησαν καὶ κατηγορήθησαν ἐντεῦθεν οὐχὶ διὰ τὰ οἰκονομικὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν, ἀλλὰ διὰ τὴν ὀργάνωσιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ διὰ τὴν ἐπιτυχεστέραν πλήρωσιν ἀνάγκης ἀληθῶς κοινωνικῆς, τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τῆς διαμορφώσεως αὐτοῦ. Ἀνέγνων εἰς φύλλα τῆς Ἀθηναϊκῆς δημοσιογραφίας, εἴτε ἐπαινοῦντα εἴτε ψέγοντα τὴν εἰλικρίνειαν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὴν εἰλικρίνειαν, μεθ’ ἧς ὡμολόγησε τέλος πάντων τὴν ἀνάγκην μέτρων οἰκονομικῶν, τὴν ἀνάγκην μέτρων φορολογικῶν, τὴν ὁποίαν δὲν ἀνεγνώριζεν ἀπὸ πέρυσιν. Ἡ εἰλικρίνεια τῶν κυβερνώντων, καὶ μάλιστα τῶν ἀρχηγῶν τῶν Κυβερνήσεων, εἶναι ὁ πρώτιστος ὅρος τῆς εὐσυνειδήτου ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων αὐτῶν πρὸς τὴν Πατρίδα, καὶ ἤθελον προθύμως λησμονήσει τὰ πλημμελήματα τῆς διοικήσεως, τὴν ἔλλειψιν τῆς προνοίας, τὴν ἐπιμονὴν πρὸ ἐξακολούθησιν τῆς σπατάλης τῶν δημοσίων κατὰ τὴν τετραετῆ διοίκησιν τῆς χώρας ὑπὸ τῶν κυβερνώντων, ἐὰν ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τῷ ὄντι ἀνταπεκρίνετο εἰς τοὺς ἐπαίνους, τοὺς ὁποίους φύλλα τινὰ τοῦ Τύπου ἀπέδωκαν εἰς αὐτὸν, ἐὰν ἀνήρχετο ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ ὡμολόγει, ὅτι δὲν διέγνω τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς χώρας, ὅτι δὲν ἦτο ἐν πλήρει καὶ λεπτομερεῖ γνώσει τῶν τῆς διοικήσεως, καὶ ὑπελάμβανεν, ὅτι ἡ χώρα διετέλει ἐν εὐμαρείᾳ, καὶ ὅτι ἠδύνατο ν’ ἀνοίξῃ τὰ ταμεῖα του ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ συνεισφέρῃ τοὺς θησαυροὺς, τοὺς ὁποίους εἶχε περικλείσει ἐν αὐτοῖς, ὅτι τῷ ὄντι τὰ δημόσια ταμεῖα ηὐπόρουν, καὶ ἕκαστος τῶν διερχομένων ἐνιαυτῶν ἄφινεν ὄπισθέν του ἑκατομμύρια ἢ ἑκατοστύας χιλιάδας δραχμῶν περισσεύματα τῆς διαχειρίσεως τοῦ λήγοντος ἔτους· ἤθελον τῷ ὄντι ἐπαινέσει τότε τὴν εἰλικρίνειαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Δὲν ἐπαινῶ ὅμως τὴν προσφυγὴν αὐτοῦ εἰς δικαιολογίας, ὅπως καλύψῃ τὴν μεταμέλειαν αὐτοῦ, τὴν μετάγνωσιν αὐτοῦ. Προσφεύγει εἰς δικαιολογίας, αἵτινες μεταφέρουσι τὸ βάρος εἰς τὴν Βουλὴν, ἢ ἐπιβαρύνουσι τὰς τάξεις τὰς ἐργατικὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν θέλω νὰ ἀναμνήσω τὰς περιπετείας τὰς οἰκονομικὰς τῆς χώρας κατὰ τὸ διαρρεῦσαν χρονικὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐθαυμάζετο ἡ εὐμάρεια τῶν κατοίκων αὐτῆς. Μοὶ ἀρκεῖ νὰ προσβλέψω εἰς τοὺς πληθυσμοὺς καὶ τῶν ὀρεινῶν ἐπαρχιῶν καὶ τῶν πεδινῶν, ἵνα ἴδω, ὅτι τὰ συμπληρώματα τῆς ἐτησίας παραγωγῆς τῶν κατοίκων δὲν εὑρίσκουσι πλέον οὗτοι εἰς τὰς μικρὰς βιομηχανίας, τὰς ὁποίας μετήρχοντο, ἵνα συμπληρώσωσι τὰ μικρὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα ἐκ τῶν ἀγρῶν των ἢ τῶν ποιμνίων των συνέλεγον, καὶ ὅτι ἀναγκάζονται νὰ τρέπωνται εἰς μακρυνὰς χώρας, διὰ νὰ εὕρωσιν ἐργασίαν καὶ ἀποζήσωσιν. Ἀλλὰ καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ οἱ συνάδελφοι αὐτοῦ προσήρχοντο εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ μετ’ ἀληθοῦς εἰλικρινείας ἀνωμολόγουν τὴν πλάνην, εἰς τὴν ὁποίαν περιέπεσαν, καὶ τότε ἀκόμη ἤθελον παρακαλέσει αὐτοὺς ν’ ἀφήσωσι νὰ ἀναπνεύσῃ ὀλίγον ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία, ἵνα λησμονήσῃ τὰ γενόμενα, καὶ μετὰ τοῦτο νὰ ἐπιθυμήσωσι νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν ἀρχήν. Ἀλλ’ ὅταν τοῦτο δὲν συμβαίνῃ, δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἡ Βουλὴ νὰ ἐξακολουθήσωσι νὰ ἐμπιστεύωνται τὴν διαχείρισιν τῶν δημοσίων εἰς τὰς χεῖρας κυβερνητῶν, οἱ ὁποῖοι πλανηθέντες τοσοῦτον ἀποτόμως μεταβάλλουσι γνώμην. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐξ ἀριστερῶν).

§86Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, αἱ δύο πτέρυγες εἶναι κατὰ τὸν ἀριθμὸν μεγαλείτεραι τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ εἶδον καὶ ἐγὼ, ἀλλὰ δὲν ἠθέλησα νὰ διαταράξω τὸν ἀγορεύοντα. Παρακαλῶ νὰ ἐξέλθωσιν οἱ μὴ Βουλευταί.

§88Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατηγορητήριον δριμύτατον, Κύριοι, διετύπωσεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως οὐ μόνον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅλων ἐκείνων, οἵτινες ἀπὸ τοῦ 1898 διῴκησαν τὴν χώραν. Καὶ ὅσον μὲν ἀφορᾷ τοὺς ἄλλους, ἔργον ἰδικόν των εἶναι νὰ παρέλθωσιν ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ δικαιολογήσωσι τὴν διοίκησιν αὑτῶν. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ ἐμὲ, θὰ ἐπαναλάβω δι’ ἑκατοστὴν ἴσως φορὰν ὅσα εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Διότι πάντοτε εὑρισκόμεθα πρὸ τῶν αὐτῶν κατηγοριῶν· εὑρισκόμεθα πρὸ κατηγοριῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων πολλάκις ἐδόθη ἀπάντησις, ἀλλ’ ἡ ἀπάντησις αὕτη δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν, οὐδὲ συνῄνεσεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τὴν ἀπάντησιν ταύτην νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Ἀνεμνήσθη καὶ σήμερον, — εὐτυχῶς ἐν παρόδῳ, — τοῦ 1896, ἐμνήσθη τῶν ἐτῶν, κατὰ τὰ ὁποῖα διεχειρίσθημεν τὰ κοινὰ, καὶ παρέστησεν ἡμᾶς εἰς τὰ ὄμματα ὑμῶν καὶ εἰς τὰ ὄμματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὡς σπαταλήσαντας τὸν δημόσιον πλοῦτον. Καὶ ἠρώτησε πάλιν: «τί ἔγειναν 47 ὅλα ἑκατομμύρια;» Ἐκ τῶν 47 αὐτῶν ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα, ὡς διατείνεται, ἀποτελοῦτι τὴν διαφορὰν μεταξὺ τῶν ἐσόδων τῶν ἐτῶν τούτων καὶ τῶν ἐσόδων τοῦ ἔτους 1896, ἀφῄρεσε πέντε μόνον ἑκατομμύρια, καὶ ἀφαιρέσας τὰ πέντε ἑκατομμύρια ταῦτα, παρέστησεν ἡμᾶς ἐνόχους σπατάλης τοῦ ὑπολοίπου. Ἐλησμόνησε τὰ χρήματα, τὰ ἐν τῷ ταμείῳ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατατεθειμένα διὰ τὸν σιδηρόδρομον τῶν συνόρων, καὶ τὰ ὁποῖα ἀνέρχονται εἰς πολλὰ ἑκατομμύρια· ἐλησμόνησε τὰ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης· ἐλησμόνησε τὰ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν διὰ λογαριασμὸν τοῦ Ταμείου τοῦ Στόλου. Πάντα τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα θεωρεῖ, φαίνεται, ὡς κακῶς δαπανηθέντα, καὶ ἐγκαλεῖ ἡμᾶς δι’ ἑκατοστὴν ἴσως φορὰν ἐπὶ σπατάλῃ! Καὶ ὅτε μὲν ἔλεγε ταῦτα πρὶν ἢ ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἦτο ἀνάγκη νὰ συζητῶμεν ἐπὶ τῶν κατηγοριῶν αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὅτι, ὅτε ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὑπέβαλε προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον δὲν συνέταξεν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἰσχυόντων νόμων, ὅπως ἡμεῖς συντάσσομεν τοὺς προϋπολογισμοὺς ἡμῶν, ἀλλὰ συνέταξεν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μεταρρυθμιστικῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος ἀπεδείκνυε τὸ ἀβάσιμον τῶν κατηγοριῶν του· ἐλησμόνησεν, ὅτι ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐκείνου, καὶ ἀπέδειξα ὅτι, καίτοι ἐγκαλεῖ ἡμᾶς ἐπὶ μὴ γνώσει τῶν οἰκονομικῶν περιστάσεων τῆς χώρας, διότι τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους ἀναβιβάζομεν εἰς 118 ἑκατομμύρια, ὁ παρ’ αὐτοῦ ὑποβληθεὶς προϋπολογισμὸς ἀναγράφει ποσὸν ἐσόδων, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχεν ἀναγράψει οὐδεὶς προϋπολογισμὸς πρὸ ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως· ἐλησμόνησεν, ὅτι ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν προϋπολογισμὸν, ἀναγράφοντα ἐν τοῖς ἐξόδοις ποσὰ ἀνώτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀναγράφονται ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς ὑπεβάλομεν εἰς τὴν Βουλήν. Αὐτὰ ἦσαν τ’ ἀποτελέσματα τῶν μεταρρυθμιστικῶν νομοσχεδίων ὑπὸ οἰκονομικὴν ἔποψιν. Ἀλλὰ μήπως τὰ μεταρρυθμιστικὰ ταῦτα νομοσχέδια ὑπεστήριξεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς; Λησμονεῖ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος τὴν ἱστορίαν τῶν μηνῶν, κατὰ τοὺς ὁποίους αὐτὸς διετέλεσεν ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ καταγγέλλει ἡμᾶς, ὅτι, ἐνῷ ὑπεβάλομεν νομοσχέδια, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεδιώκομεν ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὴν βελτίωσιν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ δημοσίου ταμείου, ἐπεμείναμεν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, καὶ ἠμελήσαμεν τὴν ψήφισιν τῶν ἑτέρων νομοσχεδίων. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ἡ Βουλὴ, ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν ὑμῶν συνεδριάσασα καθ’ ὅλην μίαν τακτικὴν Σύνοδον, συνεδριάσασα καὶ κατὰ μίαν ἔκτακτον, ἐψήφισε τὰ νομοσχέδια ὑμῶν; Ἐπεμείνατε εἰς τὴν ψήφισιν αὐτῶν, καὶ μὴ ψηφισθέντων τῶν νομοσχεδίων, ὑπεβάλετε τὴν παραίτησιν ὑμῶν, ὅπως σεῖς συμβουλεύετε νὰ πράξῃ τὸ κόμμα τὸ ὑπὸ τὴν προεδρίαν μου; Ὄχι. Παρεμείνατε εἰς τὴν ἀρχὴν, μέχρις οὗ ἡ Βουλὴ κατεψήφισεν ὑμᾶς, καὶ τότε ἐγκατελείψατε τὴν ἀρχήν. Ἡμεῖς, ὅτε ὑπεβάλομεν τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια, εἴπομεν, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τῆς χώρας ἐπιβάλλεται, οὐδαμῶς δὲ δι’ ὑπαινιγμῶν ἠθελήσαμεν νὰ παραστήσωμεν, ὅτι ὑπάρχουσί τινες πολεμοῦντες τὴν ἰδέαν τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας· οὐδέποτε ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς εἶναι προνόμιον ἰδικόν μας, ἀλλ’ ἐθεωρήσαμεν ὅτι ὁ πατριωτισμὸς εἶναι κοινὸν προσὸν ἡμῶν καὶ ὑμῶν. Ὑπεβάλομεν τὰ νομοσχέδια τὰ στρατιωτικὰ, ἀλλ’ ἐν ταὐτῷ ὑπεβάλαμεν καὶ μέτρα οἰκονομικὰ, διὰ τῶν ὁποίων ἐπετυγχάνοντο οἰκονομίαι ἀφ’ ἑνὸς, αὔξησις ἐσόδων ἀφ’ ἑτέρου. Εἶπον δὲ προχθὲς, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἐψήφισε τὰ μέτρα τὰ οἰκονομικὰ, δὲν ἐψήφισε τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ἐπιδιώκονται οἰκονομίαι, δὲν ἐψήφισε τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ἐπιδιώκεται αὔξησις ἐσόδων. Εἶναι δυνατὸν ν’ ἀμφισβητήσῃ τις τὸ ἀκριβὲς τούτων; Καὶ λέγων ταῦτα, ἐπιρρίπτω ἴσως εὐθύνην εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως ἀπαλλάξω ἐμέ; Πιστοποιῶ γεγονὸς, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀναμφισβήτητον. Ἐπανερχόμενοι δ’ ἐφέτος ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, τί εἴπομεν εἰς αὐτήν; Ὅτι ψηφισθέντων τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων ἐπέρχεται αὔξησις δαπανῶν, καὶ ὅτι πρὸς κάλυψιν τῆς αὐξήσεως τῶν δαπανῶν, πρὸς τακτοποίησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἶναι ἀναγκαῖον νὰ προβῶμεν εἰς οἰκονομίας καὶ εἰς μεταρρύθμισιν φορολογικῶν τινων νόμων. Μᾶς κατηγορεῖ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ὅτι λησμονήσαντες τὸ παρελθὸν, ἐπροτείναμεν τὴν κατάργησιν μέτρων τινῶν, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς αὐτοὶ εἴχομεν ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν· κατηγόρησε δὲ ἐμὲ διότι δὲν διέγνωσα τὴν διαφορὰν τὴν ὑπάρχουσαν μεταξὺ Διοικητῶν καὶ Νομαρχῶν, ἐπιτηρητῶν τῶν δήμων, ὡσεὶ ὑπάρχει σχέσις τις μεταξὺ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Νομαρχῶν καὶ τῶν καθηκόντων αὐτῶν, ὡσεὶ 26 Νομάρχαι, ἐκτελοῦντες τὰ καθήκοντα τὰ ὑπὸ τῶν νόμων ἀνεγνωρισμένα, γινόμενοι 10, ἀλλάζουν, ἢ 16, γινόμενοι 26, μεταβάλλονται ἀπὸ Νομαρχῶν εἰς Διοικητάς. Ἰδοὺ ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς κατηγορεῖ τοὺς ἀντιπάλους αὐτοῦ ἐπὶ ἀμαθείᾳ! Κατηγόρησεν ἐπίσης ἐμὲ διότι ὑπέβαλον νομοσχέδιον περὶ εὐρείας ἐκλογικῆς περιφερείας, καὶ δὲν ὑπάρχει ἔκθεσις δικαιολογοῦσα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὡσεὶ τὸ ζήτημα τὸ διὰ τοῦ νομοσχεδίου κανονιζόμενον, καὶ τὸ ὁποῖον βεβαίως κάλλιον ἐμοῦ γινώσκει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος πολιτευτὴς, διότι αὐτὸς ἦν ὁ καταργήσας τὸν νόμον τῆς εὐρείας ἐκλογικῆς περιφερείας, εἶχεν ἀνάγκην δικαιολογητικῆς ἐκθέσεως, ὡσεὶ ὑπάρχει τις, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἀνομολογῇ, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν εἶναι ὑπέρογκος, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ περιορισθῇ οὗτος. Περιοριζομένου δὲ τοῦ ἀριθμοῦ, γεννᾶται τὸ ζήτημα, εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ ὁ περιορισμὸς οὗτος ἄνευ εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας;

§89Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διατὶ ὄχι;

§90Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Λέγετε «διατὶ ὄχι;» Διὰ τοὺς λόγους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐγὼ ἐφρόνουν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ περιλάβω εἰς ἔκθεσιν, ἀλλὰ τοὺς ὁποίους οὐδεμίαν ἔχω δυσκολίαν ν’ ἀνακοινώσω ἀπὸ τοῦ βήματος, διότι εἶναι λόγοι γνωστοὶ εἰς ὑμᾶς καὶ εἰς ἐμέ. Λέγω ὅτι ἡ εὔρυνσις τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας ἐπιβάλλεται οὐ μόνον ἐν σχέσει τοῦ ἀριθμοῦ, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ἀπολύτως, διότι εἶναι ὁ μόνος τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ κατορθωθῇ, ὅπως ὁ Βουλευτὴς ἀπαλλαγῇ τῶν πιέσεων αἱ ὁποῖαι ἀσκοῦνται ἐπ’ αὐτοῦ...

§91Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ποίων πιέσεων;

§92Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Βεβαίως διαμαρτύρεται ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς, διότι ὑποθέτω ὅτι οὐδεμία πίεσις ἐπ’ αὐτοῦ ἀσκεῖται, διότι πάντοτε τὰς πρὸς τὰς Κυβερνήσεις σχέσεις αὐτοῦ κατορθώνει νὰ μεταβιβάζῃ ἀπὸ τοῦ προσώπου του εἰς ἄλλα πρόσωπα.

§93Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν διαμαρτύρομαι ἐγώ, διαμαρτύρεται ὅλος ὁ πεπολιτισμένος κόσμος. Οὐδὲν Κράτος ὑπάρχει ἐν Εὐρώπῃ, τὸ ὁποῖον νὰ ἔχῃ εὐρεῖαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν. Οὐδαμοῦ. Ἀναφέρετέ μοι ἓν Κράτος, τὸ ὁποῖον νὰ ἔχῃ εὐρεῖαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν.

§94Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν διαμαρτύρεται ὁ πεπολιτισμένος κόσμος, διότι καλῶς γινώσκετε, ὅτι ἡ εὐρεῖα περιφέρεια ἐφηρμόσθη ἐν Γαλλίᾳ.

§95Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατηργήθη ὅμως.

§96Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν διαμαρτύρεται ὁ πεπολιτισμένος κόσμος· διότι, ἐὰν ὁ πεπολιτισμένος κόσμος ἤθελε διαμαρτυρηθῆ, δὲν ἤθελε λειτουργήσει τὸ σύστημα, ὡς ἐλειτούργησε.

§97Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μόνον ἐπὶ ἓν ἔτος ἐφηρμόσθη.

§98ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Μὴ διακόπτετε.

§99Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγκαταλείψατε τὴν συνήθειαν νὰ διακόπτητε, καὶ ἐννοήσατε ὅτι ὁ μόνος, ὁ ὁποῖος δὲν ἔπρεπε νὰ διακόπτῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, εἶσθε ὑμεῖς, διότι ὑμεῖς κατωρθώσατε, ὅτε ἠδυνήθητε νὰ ἐξασκήσητε ἐπιρροὴν, ὅπως ἐφαρμοσθῇ ἡ εὐρεῖα περιφέρεια. Ὑμεῖς κατωρθώσατε, ὅπως ἐκ τοῦ νομοῦ Ἄρτης, ὁ ὁποῖος ἀπετελεῖτο ἐκ δύο ἐπαρχιῶν, διαγραφῇ μία ἐπαρχία, καὶ ἀποτελέσῃ ὁ νομὸς μίαν καὶ μόνην ἐκλογικὴν περιφέρειαν. Καὶ κατωρθώσατε τοῦτο ὑμεῖς διὰ τὴν Ἄρταν, ἄλλοι δὲ διὰ τὴν Κέρκυραν, ἐλπίζοντες, ὅτι διὰ τοῦ κατορθώματος ἐκείνου θ’ ἀποδιώξωσιν ἐμὲ τῆς Βουλῆς· κατωρθώσατε ὑμεῖς καὶ οἱ ἄλλοι, ὅπως ὁ νόμος, ὁ ὁποῖος κατήργησε τὴν εὐρεῖαν περιφέρειαν, μὴ ἐφαρμοσθῇ καὶ εἰς τὴν Κέρκυραν, ἥτις δι’ αὐτοῦ ἀπετέλεσε μίαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, μὴ ἐφαρμοσθῇ καὶ εἰς τὸν νομὸν Ἄρτης, ὁ ὁποῖος ἀπετέλεσε μίαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν. Παύσατε λοιπὸν νὰ διακόπτητε σεῖς, διότι, ὡς ἀπέδειξα, οὐδὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ διακόπτητε. Εἶναι γνωστὸν, Κύριοι, ὅτι ἡ μικρὰ περιφέρεια θέτει τὸν Βουλευτὴν εἰς ἄμεσον σχέσιν πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς, καὶ ὅτι ἡ μετακίνησις ὀλίγων ψήφων δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ἀπώλειαν τῆς πλειοψηφίας τοῦ Βουλευτοῦ. Ἑπομένως τασσόμεθα ὑπὲρ τῆς εὐρείας περιφερείας, ἥτις τὰ κακὰ ταῦτα περιορίζει, ἀδιαφοροῦντες ποίαν ἔχει γνώμην ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτής. Ἀλλὰ κατηγοροῦμαι διότι τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο συνετάχθη ἐν τοῖς γραφείοις χωρὶς νὰ ἔχω γνῶσιν ἐγώ. Καὶ διατί τοῦτο; Διότι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἐκείνῳ προσαρτᾶται πίναξ, ἐν τῷ ὁποίῳ περιλαμβάνεται ἡ ἀναλογία τῶν Βουλευτῶν ἀναλόγως τῶν ἐκλογικῶν περιφερειῶν, καὶ ὅτι ἡ ἀναλογία αὕτη ὁρίζεται ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὑπαρχόντων νομῶν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, προκειμένου περὶ ὑποβολῆς πίνακος ἀναλογίας τῶν Βουλευτῶν, τί ἠδυνάμην νὰ πράξω; Ἔπρεπε νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν τοὺς ὑπάρχοντας νομοὺς, διότι τὸ νομοσχέδιον περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως δὲν ἐψηφίσθη ἔτι, δὲν ἐγένετο νόμος, καὶ ἑπομένως ἦτο ἀνάγκη, ὑποβάλλων πίνακα, νὰ συντάξω αὐτὸν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὑφισταμένων νομῶν. Ἀλλὰ καὶ ἑτέρα ἐγείρεται καθ’ ἡμῶν κατηγορία. «Ὑμεῖς», λέγουσιν, «οἱ ὁποῖοι ἐνομίσατε ἄλλοτε ὅτι ἠδύνατο νὰ βελτιωθῇ ἡ διοίκησις διὰ τῆς αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν νομῶν ἀπὸ 16 εἰς 26, σήμερον προτείνετε ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν νομῶν, ἐλάττωσιν καὶ τοῦ παλαιοῦ ἀριθμοῦ, καὶ περιορίζετε αὐτοὺς εἰς 10». Εἶπον, Κύριοι, εἰλικρινέστατα, ὅτι διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν νομῶν ἐπεδιώκετο ἡ βελτίωσις τῆς διοικήσεως. Ἐνομίζομεν ὅτι καὶ ἡ ἐπιτήρησις τοῦ Νομάρχου ἐπὶ τῶν δήμων θὰ ἠδύνατο ν’ ἀσκηθῇ αὐστηροτέρα καὶ καλλιτέρα. Ἐνομίζομεν ὅτι, θέτοντες τὸν διοικητὴν τοῦ νομοῦ εἰς μεγαλειτέραν συνάφειαν μὲ τοὺς πολίτας, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιφέρωμεν βελτίωσιν τῆς διοικήσεως διὰ τῆς ἐποπτείας ἐν γένει τῶν ἀρχῶν. Ἀλλ’ ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν, ὅτι τοῦτο δὲν κατωρθώθη, ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν, ὅτι διὰ πολλοὺς ἄλλους λόγους, τοὺς ὁποίους εἶναι περιττὸν νὰ ἀναφέρω, διότι δὲν θέλω νὰ κουράσω ὑμᾶς, καὶ διὰ τὸν λόγον τὸν σπουδαῖον, ὅτι δὲν εὑρίσκονται διατεθειμένοι ἄνδρες ἱκανοί, ὅπως ἀναλάβωσι τὴν διοίκησιν τῶν νομῶν, ἦτο ἀναγκαῖος ὁ περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν, καὶ ἐσκέφθημεν, ἐὰν ὁ περιορισμὸς εἶναι δυνατὸν νὰ κατέλθῃ καὶ κάτω τῶν 16, καὶ ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τὰς περιστάσεις τὰς τοπικὰς, τὴν βελτίωσιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι τοῦτο εἶναι δυνατὸν νὰ γένηται. Τοῦτο πράττοντες, δὲν παραδεχόμεθα, ὅπως ἐφάνη φρονῶν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν νομῶν μεταβάλλει τὰ δικαιώματα τῶν Νομαρχῶν, καὶ μεταποιεῖ αὐτοὺς εἰς Διοικητάς. Κατηγόρησεν ἡμᾶς ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς χώρας ὑπεστηρίξαμεν ἄλλοτε, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὑρίσκεται ἐν οἰκονομικῇ εὐμαρείᾳ, καὶ ὅτι ἤλθομεν διὰ τῶν νομοσχεδίων ἡμῶν νὰ ὁμολογήσωμεν τὴν πλάνην ἡμῶν. Τοῦτο εἶναι ἀνακριβέστατον. Διὰ τῶν νομοσχεδίων ἡμῶν ὁμολογοῦμεν τὴν ἀνάγκην τῆς αὐξήσεως τῶν ἐσόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῆς ἐλαττώσεως τῶν ἐξόδων αὐτοῦ, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται εἰς οἰκονομικὴν κατάστασιν, ὁποίαν παρέστησεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Καὶ δὲν ἠδυνάμην νὰ εἴπω τοῦτο, οὐδὲ δύναται νὰ ἀξιώσῃ τοῦτο ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀποβλέπων εἰς τὰ πράγματα· διότι τὰ πράγματα τὸν διαψεύδουν· διότι, ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλα ἐκεῖνα τὰ διδόμενα, τὰ ὁποῖα εἰς ὅλας τὰς χώρας τὰς πεπολιτισμένας θεωροῦνται ὡς δυνάμενα νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς τεκμήριον τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως μιᾶς χώρας, βεβαίως φθάνομεν εἰς τὸ ἀναγκαῖον συμπέρασμα, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν οἰκονομικῇ εὐημερίᾳ εὑρίσκεται. Παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ μοὶ εἴπητε: ὅταν βλέπωμεν τὰ ἔσοδα τῶν τελωνείων αὐξανόμενα τακτικῶς, ὅταν βλέπωμεν τὰ ἔσοδα τοῦ καπνοῦ, χαρτοσήμου, μονοπωλίων ἐν γένει αὐξάνοντα, δὲν εἶναι τοῦτο ἀπόδειξις τῆς εὐημερίας τοῦ τόπου;

§100Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβές.

§101Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἂς μὴ διακόπτῃ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς, καὶ ἂς μὴ λέγῃ, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές. Ἀκριβέστατον εἶναι.

§102Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκριβέστατον εἶναι;

§103Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀκριβέστατον εἶναι· καὶ θὰ σᾶς εἴπω τὸν λόγον τῆς ἀκριβείας, τὸν ὁποῖον προχθὲς ἠμφισβητήσατε. Τί ἀποδεικνύουσι, Κύριοι, τὰ ἔσοδα τοῦ ἔτους 1904 τὰ τελωνιακά; Ἀποδεικνύουσιν ὅτι ὑπάρχει αὔξησις ἐσόδων. Ὑπάρχει ἀναντιρρήτως αὔξησις ἐσόδων· διότι, καὶ ἂν ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὰ τελωνιακὰ τέλη τὰ εἰσπραχθέντα τὸ ποσὸν τὸ ἀντιστοιχοῦν πρὸς τὴν αὔξησιν τὴν προελθοῦσαν ἐκ τῆς ὑπερτιμήσεως τῆς μεταλλικῆς δραχμῆς, πάλιν ἔχομεν αὔξησιν ἐσόδων. Καὶ ἔχομεν αὔξησιν ἐσόδων πότε; Ὅταν ἐκ περιστάσεων εὐτυχῶν ἐπῆλθε περιορισμὸς εἰσαγωγῆς σίτου, τοῦ ὁποίου ἀποτέλεσμα εἶναι ἡ ἐλάττωσις τοῦ φόρου τοῦ σίτου κατὰ 1,400,000. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα τὰ ἔσοδα τὰ τελωνιακὰ τοῦ 1904 θὰ ὑπερβῶσι τὰ 36,000,000. Ἀφαιρέσατε ἀπὸ τὰ 36,000,000 τὰς 700,000 τὰς ἀναγομένας εἰς τὴν αὔξησιν τῆς μεταλλικῆς δραχμῆς, παραβάλετε τὸ ὑπόλοιπον πρὸς τὰ πραγματοποιηθέντα ἔσοδα τοῦ 1903, καὶ θέλετε εὕρει, ὅτι μὲ ὅλην τὴν ἐλάττωσιν τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ σίτου ἔχετε αὔξησιν προσόδων προερχομένην ἐκ τελωνιακῶν τελῶν.

§104Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι καθόλου ἀκριβές.

§105Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶναι ἀκριβέστατον καὶ βασιζόμενον ἐπὶ ἀριθμῶν. Ὅταν λοιπὸν βλέπω τὰ εἰσαγωγικὰ τέλη αὐξάνοντα,— καὶ σημειώσατε ὅτι ἔχωμεν τὴν εὐτυχίαν νὰ ἔχωμεν ἐλάττωσιν εἰσαγωγῆς σίτου, — ὅταν ἔχωμεν αὔξησιν τῶν εἰσαγωγικῶν τελῶν ἐξ ὅλων τῶν εἰδῶν, τί ἀποδεικνύει τοῦτο; Ἀποδεικνύει εὐημερίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὅταν βλέπω ὅλους τοὺς ἄλλους ἐμμέσους φόρους προκόπτοντας, τί ἀποδεικνύει τοῦτο; Εὐημερίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§106Π. Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἰδίως τῆς Πελοποννήσου!

§107Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Βεβαίως ἡ Πελοπόννησος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὐαρεστεῖσθε νὰ παριστᾶτε.

§108ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Τὴν ἀγνοεῖτε ἐντελῶς τὴν κατάστασιν.

§109Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀγνοῶ τὰ πάντα, ἀλλὰ γνωρίζω τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους ἔχω πρὸ ἐμοῦ, ὑμεῖς δὲ, ὁ γινώσκων τὰ πάντα, ἀγνοεῖτε τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς πρὸ ὑμῶν ὑπάρχοντας. Δὲν ὡμίλησα λοιπὸν περὶ στενοχωρίας τῆς χώρας, ὡμίλησα περὶ στενοχωρίας τοῦ προϋπολογισμοῦ. Αἱ στενοχωρίαι δ’ αὗται πόθεν προέρχονται, Κύριοι; Εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τέλους νὰ ἐπαναλάβωμεν δι’ ἑκατοστὴν φορὰν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα τοσάκις εἴπομεν. Κατηγοροῦσιν ἡμῶν ἐπὶ σπατάλῃ· καὶ τί παρατηρῶ, Κύριοι; Ὅτι αἱ μὲν χρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἀφῆκαν περισσεύματα ἀπὸ τοῦ 1898 καὶ ἐντεῦθεν, εἶναι αἱ χρήσεις, τὰς ὁποίας ἡμεῖς διεχειρίσθημεν, διότι ἡ χρῆσις τοῦ 1899, τὴν ὁποίαν διεχειρίσθημεν, ἀφῆκε περίσσευμα ἐξ ἑκατομμυρίων. Ἓξ ἑκατομμύρια προκύπτουσιν ἐκ τοῦ ἀπολογισμοῦ. Σεῖς δὲ ἀμφισβητεῖτε καὶ τοὺς ἀπολογισμούς. Ἀλλὰ τότε, ἐρωτῶ, πρὸς τί νὰ γίνωνται οἱ ἀπολογισμοί, ἐὰν πρόκειται δι’ ἀφαιρέσεων, ἢ διὰ προσθηκῶν, ν’ ἀμφισβητήσητε τὴν ἀπόδειξιν τὴν ἐξ αὐτῶν προκύπτουσαν; Ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1899 ἀποδεικνύει ὅτι εἴχομεν περίσσευμα ἓξ ἑκατομμυρίων. Ἡ χρῆσις ἡ δευτέρα ἡμῶν ἔδωκεν ὡς ἀποτέλεσμα περίσσευμα 2 ἑκατομμυρίων· ἡ τρίτη χρῆσις, τὴν ὁποίαν διεχειρίσθημεν, ἔδωκε περίσσευμα 700,000. Τώρα μᾶς θέλετε ὑπευθύνους καὶ διὰ τὴν χρῆσιν, τὴν ὁποίαν διεχειρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτής. Ἀλλὰ, Κύριοι, σήμερον μάλιστα, αὐτὴν τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν μοὶ ἐπιρρίπτετε, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἐγὼ δὲν τὴν ἀναλαμβάνω. Ἔχομεν δὲ καὶ τὸ εὐτύχημα, ἡ τελευταία χρῆσις, τῆς ὁποίας 10 μῆνας διεχειρίσθημεν ἡμεῖς, νὰ ἔχῃ ἀποτελέσματα πολλῷ διάφορα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα προέβλεπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ὅστις τότε ὡμίλει περὶ ἐλλειμμάτων 5 ἑκατομμυρίων, 6 ἑκατομμυρίων, 7 ἑκατομμυρίων, ἐνῷ τὸ ἔλλειμμα τὸ πραγματοποιηθὲν εἶναι μόνον 1,800,000.

§110Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἐπιρρίπτητε τὰ βάρη τῆς χρήσεως αὐτῆς εἰς τὴν ῥάχιν ἄλλης, τότε βεβαίως...

§111Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ῥίπτομεν τὰ βάρη μιᾶς χρήσεως εἰς τὴν ῥάχιν ἄλλης, εἴπετε· ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι, ἐὰν θέλητε ν’ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὴν χρῆσιν ἐκείνην δαπάνην 800,000 ἐκ τῆς ἀποδόσεως τοῦ καπνοῦ, δικαιοῦμαι καὶ ἐγὼ νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι πρέπει νὰ προσθέσητε 1 ἑκατομμύριον, τὸ ὁποῖον ἡ Σταφιδικὴ Τράπεζα χρεωστεῖ εἰς τὴν χρῆσιν αὐτὴν, καὶ τὸ ὁποῖον βεβαίως θὰ πληρώσῃ. Λοιπὸν κατηγοροῦνται ἐπὶ σπατάλῃ, ἐπὶ καταστροφῇ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἐκεῖνοι, οἵτινες μόνοι μεταξὺ ὅλων ἐν τῇ διαχειρίσει αὐτῶν ἐπέτυχον περισσεύματα. Καὶ αὐτὰ εἶναι τὰ λεγόμενα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν! Καὶ λέγετε εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι οἱ τοιοῦτοι, οἱ ἀφήσαντες περίσσευμα, ἐσπατάλησαν 47,000,000 ὅλα, ὡσεὶ τὰ 47 ταῦτα ἑκατομύρια, τὰ προκύπτοντα ἐκ τῆς παραβολῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1896 πρὸς τοὺς μεταγενεστέρους προϋπολογισμούς, δὲν προκαλοῦνται ἐκ λόγων συναφῶν πρὸς τὸν προϋπολογισμόν· διότι, ὅταν αὐξάνωσι τὰ ἔσοδα τῶν μονοπωλίων, πρέπει ν’ αὐξήσῃ καὶ ἡ δαπάνη πρὸς ἀγορὰν τῶν εἰδῶν τῶν πωλουμένων ὑπὸ τῶν μονοπωλίων. Τοιοῦτον δὲ χαρακτῆρα ἔχουσι καὶ αἱ ἄλλαι αὐξήσεις. Ἀλλὰ μᾶς λέγουσι: «Ποίας οἰκονομίας προτείνετε; Ἡμεῖς προετείναμεν τὴν κατάργησιν 3,000 θέσεων». Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐὰν κατωρθώσατε νὰ προτείνητε κατάργησιν 3,000 θέσεων, καὶ ἐφέρατε προϋπολογισμὸν, ὁ ὁποῖος περιελάμβανεν ἔξοδα ἀνώτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα περιελάμβανεν ὁ προϋπολογισμὸς, ὁ ὁποῖος περιεῖχε τὰς 3,000 θέσεις, παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν εἶσθε ἄξιοι συγχαρητηρίων. Ἀλλὰ βεβαίως ὡμιλήσατε περὶ οἰκονομιῶν· οὐχὶ περὶ τῶν οἰκονομιῶν, τὰς ὁποίας ἐπραγματοποιήσατε, διότι διὰ τῆς ψαλίδος δὲν πραγματοποιοῦνται οἰκονομίαι ἐπιτρέπουσαι ἵνα τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους βελτιωθῶσιν. Ἀλλ’ ὑπεσχέθητε οἰκονομίας, καὶ ὑπεσχέθητε τὰς οἰκονομίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ παραβλάψωσι τὰ τοπικὰ συμφέροντα· ὑπεσχέθητε οἰκονομίας ἐκ καταργήσεως δικαστηρίων καὶ νομῶν· διότι αὐτὴ εἶναι ἡ μεγάλη κατηγορία ἐναντίον μας· τὰ ἑκατομμύρια, κατὰ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἄρτης, τὰ ὁποῖα προκαλοῦσι τὰ 4 Πρωτοδικεῖα, τὰ ἑκατομμύρια τὰ ὁποῖα προκαλοῦσιν αἱ 10 Νομαρχίαι. Ἀλλ’ ὅτε ἀνήλθετε εἰς τὴν ἀρχήν, δὲν ἐλάβετε τὸ θάρρος νὰ ὑποβάλητε τὸ νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῶν Πρωτοδικείων· ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸ ἕτερον νομοσχέδιον, περιεμένετε τὰς παραμονὰς τῆς πτώσεώς σας, ἵνα τὸ ὑποβάλητε. Καὶ τότε δὲν εὗρεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἦτο ἄξιος κατηγορίας ὁ συνάδελφός του Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος κατὰ παραδρομὴν περιέλαβεν ἄρθρον περὶ ἀνασυστάσεως ἐπαρχείων (ἱλαρότης). Αὐταὶ εἶναι αἱ ἀλήθειαι, Κύριοι, καὶ αὐταὶ αἱ ἀλήθειαι εἶναι γνωσταὶ πλέον εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, οἱαδήποτε δὲ προσπάθεια, ὅπως ἐπαναληφθῶσιν αἱ κατηγορίαι αἱ τοσάκις ἀνασκευασθεῖσαι, δὲν θέλει βεβαίως καταλήξει εἰς ἀποτέλεσμα, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι νοήμων, καὶ ἐπὶ τῆς νοημοσύνης αὐτοῦ ἐγὼ βασίζομαι. Ἀλλὰ μήπως τὰ νομοσχέδια τὰ ὑποβληθέντα παρ’ ἡμῶν εἶναι μόνον τὸ νομοσχέδιον περὶ εὐρείας περιφερείας, εἶναι μόνον τὸ νομοσχέδιον περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως; Καὶ ἄλλα ὑπεβλήθησαν νομοσχέδια, ὑπεβλήθησαν τὰ νομοσχέδια τὰ ἐκπαιδευτικά. Καὶ ἐρωτῶ, τὰ νομοσχέδια ταῦτα κατὰ πρώτην φορὰν ἴσως παρ’ ἡμῶν ὑποβάλλονται; Ὑπεβλήθησαν πέρυσι παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων τὰ πλεῖστα, ὑποβάλλονται ἐφέτος μέ τινας τροποποιήσεις, καὶ θὰ ὑποβληθῶσι πάντοτε, καὶ θὰ εὑρεθῆτε εἰς τὴν ἀνάγκην καὶ ὑμεῖς νὰ τὰ ὑποβάλητε, διότι, ἐὰν δὲν ὑποβάλητε τὰ νομοσχέδια ταῦτα, θὰ εὑρεθῆτε πρὸ οἰκονομικοῦ χάους. Πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν τὰ πράγματα ὅπως εἶναι. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ὁ νόμος τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦ ὁποίου τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι, ὅτι τὸ δημόσιον ταμεῖον ἔχει λαμβάνειν οὐχὶ τὰ 10 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα σημειοῦνται ἐν τῷ πίνακι, ἀλλὰ 13 ἑκατομμύρια ὅλα,—διότι ἐν τῷ πίνακι αὐτῷ δὲν σημειοῦνται αἱ ἀφαιρέσεις τῶν τριῶν ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ἐδωρήθησαν,—ἐρωτῶ, ἐὰν δὲν ὑπῆρχε τὸ ἔλλειμμα τὸ ἐκ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως προκῦπτον καὶ τὸ ὁποῖον ἀνήρχετο μέχρι τέλους τοῦ 1903 εἰς 13 ἑκατομμύρια ὅλα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐὰν προσθέσητε ἕτερα 2 ἑκατομμύρια ἴσως τοῦ 1904, θέλετε ἔχει 15 ἑκατομμύρια, ἐρωτῶ, ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου θὰ ἦτο κακή; Λάβετε τὸ σύνολον τῶν χρήσεων ἀπὸ τοῦ 1898 μέχρι σήμερον, καὶ θέλετε ἴδει, ὅτι τὰ περισσεύματα ἐντελῶς καλύπτουσι τὰ ἐλλείμματα, καὶ μένει καὶ μικρὸν περίσσευμα. Τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον· διότι ὅλοι οἱ λογαριασμοὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς δὲν δύνανται νὰ καταστρέψωσι τοὺς ἀριθμούς· δύναται νὰ μεταφέρῃ ἀπὸ χρήσεως εἰς χρῆσιν ποσά· ἀλλ’ ἐὰν λάβητε τὸ σύνολον τῶν χρήσεων, ὅπου πλέον αἱ μεταφοραὶ γίνονται, καὶ θέσητε εἰς τὴν μίαν στήλην τὰ ἐλλείμματα, εἰς τὴν ἑτέραν τὰ περισσεύματα, θέλετε ἴδει, ὅτι τὰ περισσεύματα εἶναι ἀνώτερα τῶν ἐλλειμμάτων. Ἐρωτῶ λοιπὸν, Κύριοι, ἐὰν τὸ δημόσιον ταμεῖον εἶχε τὰ 15 ἑκατομμύρια, περὶ τῶν ὁποίων ἔκαμα λόγον, θὰ ὑπῆρχε δυσφορία; Ἀλλὰ ποσάκις προσεπαθήσαμεν, ἀνομολογοῦντες τὰ καλὰ τοῦ νόμου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ποσάκις προσεπαθήσαμεν νὰ διορθώσωμεν τὰ κακὰ τὰ ἐν τῷ νόμῳ ἐκείνῳ ὑπάρχοντα; Οὐδέποτε τοῦτο κατωρθώθη. Ποῖος δὲ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν κατωρθώθη, εἶναι περιττὸν νὰ εἴπω· ὁ λόγος οὗτος εἶναι γνωστὸς εἰς ὅλους ἡμᾶς. Ἀλλὰ κατηγοροῦσιν ἡμᾶς σήμερον καὶ μᾶς λέγουσι: «πταίετε ὑμεῖς, διότι κακῶς ἐφηρμόσθη ὁ νόμος παρὰ τῶν ὑμετέρων ἀρχῶν· ἂν δ’ εἶχεν ἐφαρμοσθῆ καλῶς, δὲν ἠθέλετε ἔχει αὐτὰ τὰ ἀποτελέσματα». Ἀλλ’ ἡ κατηγορία ἀπευθύνεται καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐκ Καλαβρύτων καὶ εἰς τὸν κύριον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν καὶ εἰς τὸν κύριον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτήν. Κατηγορία λοιπὸν, ἡ ὁποία ἀπευθύνεται εἰς ὅλους τοὺς διοικήσαντας τὰ κοινὰ, δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι βάσιμος, διότι ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλως· μὲ ὅλην τὴν προσοχὴν τὴν καταβληθεῖσαν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλως. Λέγω δὲ, ὅτι ἡ κατηγορία, ἀπευθυνομένη ἐναντίον μας, οὐ μόνον ἀβάσιμος εἶναι, ἀλλὰ καὶ ἄδικος, διότι, ἐὰν παραβάλητε τὰ καθυστερούμενα ἐκ προκαταβολῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κατὰ τὰ ἔτη, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς διεχειρίσθημεν, ἐὰν παραβάλητε ταῦτα πρὸς τὰ καθυστερούμενα κατὰ τὰ ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα δὲν διεχειρίσθημεν ἡμεῖς, — ἐκτὸς ἐὰν θέλωσι πάντοτε νὰ μᾶς θεωρῶσιν ὑπευθύνους συντάκτας, — θέλετε εὕρει, ὅτι αἱ χρήσεις, τὰς ὁποίας διεχειρίσθημεν ἡμεῖς, περιέλαβον ὀλιγώτερα ὀφειλόμενα ἐκ προκαταβολῶν. Τοῦτο τί ἀποδεικνύει; Ὅτι ἐκ μέρους ἡμῶν ὑπῆρξε δραστηριωτέρα ἐνέργεια πρὸς εἴσπραξιν τῶν προκαταβαλλομένων. Σκοπὸς, ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλομεν, εἶναι ἀφ’ ἑνὸς ἡ κάλυψις τῶν μικρῶν ἐλλειμμάτων, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται ἐν τῷ τακτικῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους, δεύτερον ἡ προσπάθεια, ἵνα καταστῇ δυνατὴ ἡ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγραφὴ τοῦ λανθάνοντος ἐλλείμματος, τοῦ ἐκ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦ ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ ὑπάρχοντος, τρίτον ἡ ἀνάγκη, ἵνα τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους αὐξήσωσιν εἴτε δι’ οἰκονομιῶν, εἴτε δι’ αὐξήσεως φόρων, ὅπως καταστῇ δυνατὴ ἡ ἐκ μέρους τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἀνάληψις τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἡ ἐφαρμογὴ τῶν στρατιωτικῶν νόμων ἐπιβάλλει. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, Κύριοι, ὅτι οἱαδήποτε μέλλουσα Κυβέρνησις — καὶ τὰ πράγματα θ’ ἀποδείξωσι τὸ ἀληθὲς τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου — θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην, ἵνα μέτρα τοιαῦτα προτείνῃ. Ἀλλοίμονον εἰς τὸ Κράτος, ἐὰν οἱαδήποτε σχηματισθησομένη Κυβέρνησις νομίσῃ ὅτι δύναται νὰ ἐπιφέρῃ βελτίωσιν εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους διὰ ψαλιδίσματος μερικῶν θέσεων. Αἱ οἰκονομίαι αἱ ἐκ τοῦ ψαλιδίσματος προκύπτουσαι θὰ ἦναι τοιαῦται, ὥστε δὲν θὰ δύνανται νὰ ἐπαρκέσουν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Θὰ εὑρεθῆτε καὶ ὑμεῖς πρὸ τῆς ἀνάγκης τῆς μεταρρυθμίσεως ὀργανισμῶν καὶ νόμων, καὶ τὰς μεταρρυθμίσεις αὐτὰς κατ’ ἀνάγκην θὰ ἐπιφέρητε εἰς τὸ σύστημα τὸ ἀστυνομικόν, εἰς τὸ σύστημα τῆς διοικήσεως, εἰς τὸ σύστημα τὸ ἐκπαιδευτικόν, εἰς τὸ σύστημα τὸ δικαστικόν. Εὔχομαι δὲ, ἵνα ἡ σχηματισθησομένη Κυβέρνησις εὕρῃ μέσα καλλίτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὑπέδειξα εἰς τὴν Βουλήν. Ἔχω ὅμως τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν θὰ εὕρῃ τοιαῦτα, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐψήφιζε τὰ μέτρα ἐκεῖνα, ἤθελε καταστήσει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἐπαρκῆ, ἵνα πᾶσαι αἱ ἀνάγκαι, περὶ τῶν ὁποίων ἔκαμα λόγον, καλυφθῶσιν. Εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόκειται ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς τύχης τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἑπομένως περὶ τῆς τύχης τῶν παρ’ αὐτῆς ὑποβληθέντων νομοσχεδίων. Εὐκολώτερον ὅμως εἶναι ν’ ἀποφασίσητε περὶ τῆς τύχης τῆς Κυβερνήσεως, πολὺ δυσκολώτερον δὲ περὶ βελτιώσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. (Χειροκροτήματα ἐκ δεξιῶν).

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Στάης ἔχει τὸν λόγον.

§113ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Αὔριον, αὔριον.

§114ΕΤΕΡΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἀπόψε, ἀπόψε.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι πολλοὶ νὰ ὁμιλήσουν. Ὅπως θέλετε.

§116ΧΟΙΔΑΣ. Ἄς ὁμιλήσουν.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Στάης ἔχει τὸν λόγον. (Ἐγείρονται πολλοὶ ἐκ δεξιῶν, ἵνα ἀπέλθωσι).

§118Π. Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἀφοῦ ἐτέθη ζήτημα ἐμπιστοσύνης, πρέπει νὰ προχωρήσῃ ἡ Βουλή. Εἶναι φυγομαχία, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν θελήσῃ ἀπόψε νὰ τελειώσῃ τὸ ζήτημα.

§119Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις οὐδένα λόγον ἔχει νὰ φυγομαχῇ...

§120ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Λοιπὸν νὰ προχωρήσῃ ἡ συνεδρίασις.

§121Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. .. Διότι ἡ Κυβέρνησις προεδήλωσε ποίαν ἰδέαν ἔχει περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ψηφοφορίας, ἡ ὁποία θὰ γείνῃ. Ἀλλὰ δὲν δύνασθε σεῖς ν’ ἀφαιρέσητε τὸ δικαίωμα ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς φίλους αὐτῆς νὰ δικαιολογήσωσι τὰς πράξεις των.

§122ΧΟΙΔΑΣ. Δὲν τὸ εἶπε κανεὶς αὐτό.

§123Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἡ ἐπιθυμία, ὅπως παρακωλύσητε τὴν ἐνάσκησιν τοιούτου δικαιώματος, ἀποδεικνύει, ὅτι φοβεῖσθε τὴν ἀλήθειαν.

§124ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Δὲν φοβούμεθα τίποτε. Σεῖς θέλετε νὰ κερδίσητε μίαν ἡμέραν, μίαν νύκτα μᾶλλον (θόρυβος).

§125Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρακαλοῦμεν νὰ δώσητε τὸν λόγον εἰς τοὺς ἐπιθυμοῦντας νὰ ἀγορεύσωσι.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ πράττω. Ὁ κ. Στάης ἔχει τὸν λόγον.

§127ΣΠ. Ε. ΣΤΑΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, φρονῶ ὅτι κατόπιν τῶν λεχθέντων παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ εἶναι ἐπιβεβλημμένον εἰς πάντα δυνάμενον νὰ ἀναιρέσῃ ἔστω καὶ μίαν τῶν ἰδεῶν αὐτοῦ, νὰ λάβῃ τὸν λόγον. Ἐπειδὴ δὲ ἐγὼ ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν, ὡς ἐκ τοῦ ἀξιώματος, τὸ ὁποῖον ἄρτι κατεῖχον, νὰ ἀναιρέσω ἐπιχειρήματα τοῦ κυρίου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, φρονῶ ὅτι καὶ ταύτην τὴν στιγμὴν μοὶ ἐπιβάλλεται, ἐὰν ἀπαιτήσῃ ἡ Βουλή, νὰ ἀγορεύσω. Ἀλλὰ, κ. Πρόεδρε, ἐπὶ τοιούτων θεμάτων, τὰ ὁποῖα ἔθιξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, θεμάτων ἀφορώντων αὐτὴν ταύτην τὴν οἰκονομικὴν ὑπόστασιν τοῦ τόπου, διότι βεβαίως ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κλονίζει τὰ θεμέλια τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, περὶ τοιούτων, λέγω, θεμάτων δὲν εἶναι δυνατὸν προχείρως καὶ ἄνευ βοηθημάτων νὰ λάβῃ τις τὸν λόγον καὶ νὰ ὁμιλήσῃ δι’ ἀριθμῶν, καὶ οὐχὶ διὰ λέξεων μόνον. Διότι, ἂν πρόκειται περὶ λέξεων μόνον, πᾶς τις δύναται νὰ ὁμιλήσῃ· ἀλλ’ ἂν πρόκειται νὰ δειχθῇ, ὅτι μόνον ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως προέκυψεν ἔλλειμμα 16 ὅλων ἑκατομμυρίων ἐν τῷ δημοσίῳ ταμείῳ, βεβαίως ἔχει τις ἀνάγκην βοηθημάτων...

§128Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διατὶ δὲν ἐβλέπετε τοῦτο ἀπὸ τοῦ 1899;

§129ΣΤΑΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς μὲ διακόπτει, χωρὶς νὰ διδαχθῇ ἐκ τοῦ παρελθόντος, ὅτι ἡ διακοπὴ εἶναι εἰς βάρος του. Διότι, ἐὰν ἡ μνήμη ἐβοήθει αὐτὸν, θὰ ἀνεπόλει, ὅτι οὐ μόνον ἀπὸ τοῦ 1899, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1896, ὅτε εἰσήγετο ὁ νόμος, διερρήξαμεν τὰ ἱμάτιά μας κατὰ τῶν οἰκονομικῶν διατάξεων τοῦ νόμου ἐκείνου. Ὡμολογήσαμεν ἔκτοτε, ὅτι ἐπρόκειτο μὲν περὶ ἀνορθώσεως τῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι ἀπεδείξαμεν, ὅτι χάος οἰκονομικὸν ἐπέκειτο. Οὐδεμία δ’ ἐλαμβάνετο εἰς τὸ εἰσαχθὲν τὸ πρῶτον νομοσχέδιον πρόνοια περὶ τῆς πληρωμῆς, τῶν μισθῶν τῶν δημοδιδασκάλων, ἀλλὰ συνεπείᾳ τῶν παρατηρήσεών μας ἔσπευσαν νὰ βελτιώσωσι καὶ ταύτην καὶ ἄλλας ἀτελείας τοῦ τότε νομοσχεδίου. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τοιαύτην βελτίωσιν ἠναγκάσθη ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἐκ Γόρτυνος κυρίου Βουλευτοῦ νὰ εἰσαγάγῃ νέον νομοσχέδιον, τροποποιοῦν τὸν ἄρτι τότε ψηφισθέντα νόμον περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν δευτέραν ταύτην διόρθωσιν ἠναγκάσθη, συνεπείᾳ πάλιν τῶν παρατηρήσεών μας, ἐν ἄλλῃ Συνόδῳ, νὰ εἰσαγάγῃ καὶ τρίτον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἐγένετο καὶ τοῦτο νόμος τοῦ Κράτους, ἵνα λειτουργήσῃ ὁ ἤδη ἐν ἰσχύϊ νόμος περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν τρίτην ταύτην τροποποίησιν τοῦ νόμου τούτου ἐναπέμειναν ἐν αὐτῷ ὅλαι ἐκεῖναι αἱ ἀτελεῖς διατάξεις, αἱ ἀφορῶσαι τὸ οἰκονομικὸν αὐτοῦ μέρος, αἱ ὁποῖαι ἔφεραν καίριον τραῦμα εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους· τραῦμα καίριον,—πρέπει νὰ τὸ ἀκούσῃ ἡ Βουλή,— διότι βεβαίως βαίνομεν εἰς δευτέραν χρεωκοπίαν, μόνον ἕνεκα τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τούτου. Πᾶς τις δύναται νὰ ἴδῃ ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι καθ’ ἑκάστην ἱδρύονται δημοτικὰ σχολεῖα πάσης φύσεως ἐκεῖ, ὅπου δὲν ἔπρεπε νὰ ὑπάρχουν. Τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια κανονίζουσιν ἀναλόγως τῶν συμπαθειῶν αὐτῶν τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων, τοὺς ὁποίους καταβάλλει τὸ δημόσιον ταμεῖον, καὶ προσθέτουσι διδασκάλους ἀναλόγως οὐχὶ τῆς σχολικῆς ἀνάγκης, ἀλλὰ τῶν κομματικῶν ἀπαιτήσεων! Οὕτω δὲ ἐν βραχεῖ χρονικῷ διαστήματι ἡ ἐτησία δαπάνη τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνῆλθεν εἰς ἑπτὰ περίπου ἑκατομμύρια, ἐνῷ κατὰ τὸ 1896 ἀνήρχετο εἰς 4½ μόνον. Κύριε Πρόεδρε, ταῦτα εἶναι βραχὺ προοίμιον τῶν ὅσων δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου· πρέπει δὲ πρὸ πάντων νὰ πεισθῇ ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως περὶ τῶν αἰτίων τῆς καταστάσεως ταύτης, διότι ὅσα εἶπε προχθές, διακόπτων τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀπεδείκνυον ὅτι δὲν ἐνόησεν ἀκόμη ποῦ ἔγκειται τὸ μέγα ἐλάττωμα τοῦ νόμου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Καὶ τὴν ἑσπέραν δὲ ταύτην ἔδειξεν, ὅτι ἀγνοεῖ τὸ μέγα ἐλάττωμα τοῦ νόμου τούτου, διότι εἶπεν, ὅτι ἡ διοίκησις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔφερεν αὐτὴν τὴν κατάστασιν, καὶ ἰδίᾳ οἱ κατὰ καιροὺς Ὑπουργοὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐξηνάγκασαν τοὺς δήμους νὰ καταβάλωσι τὰ ὀφειλόμενα 16 ἑκατομμύρια· ἀνέφερε δὲ δῆμόν τινα πλουσιώτατον, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ Δημόσιον ὀφείλει 500,000 δραχμάς. Ἀπήντησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀκροθιγῶς εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ δὲν εἰσῆλθεν εἰς λεπτομερείας· ἂν δὲ εἶχον πρόχειρα σχετικὰ βοηθήματα, κατατεθέντα τὰ πλεῖστα παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἤθελον ἀποδείξει δι’ ἀριθμῶν, ὅτι πᾶσαι αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀδυναμίαν νὰ εἰσπράξωσι τὰ παρὰ τῶν δήμων ὀφειλόμενα, διότι δὲν δύναται νὰ λάβῃ τις παρὰ τοῦ μὴ ἔχοντος. Καὶ ταῦτα προχείρως. Ἐπιφυλάττομαι δὲ ν’ ἀπαντήσω διὰ μακρῶν αὔριον.

§130ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Αὔριον, αὔριον.

§131ΕΤΕΡΟΙ (ἀριστερόθεν). Ὄχι αὔριον· θὰ προβῶμεν τώρα.

§132ΑΧ. ΧΟΙΔΑΣ. Ἐγὼ ἐπικαλοῦμαι τὴν διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ, κ. Πρόεδρε. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ λύσητε τὴν συνεδρίασιν, ἂν δὲν ἐρωτήσητε τὴν Βουλήν.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ λύσω τὴν συνεδρίασιν· δὲν ὑπῆρχε τοιαύτη διάθεσις ἐκ μέρους μου, ὥστε νὰ ἐπικαλῆσθε τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Κανονισμοῦ.

§134Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποδεχθῶμεν τὴν γνώμην τῆς ἀναβολῆς δι’ αὔριον, διότι εἶναι εἰθισμένον, ὅταν προβάλληται ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ν’ ἀποφαίνηται ἡ Βουλὴ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν καὶ ὥραν.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καραπᾶνος ἔχει τὸν λόγον.

§136Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατόπιν τοῦ τεθέντος ζητήματος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὁμιλήσω καὶ νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῶν ἄλλων πειραμάτων, τὰ ὁποῖα προέβαλεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν διέκοψα ἐγὼ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως· ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασα, ὅτι εἰς οὐδὲν Κράτος ὑπάρχει μεγάλη περιφέρεια, μὲ διέκοψεν, ἵνα ἐκφέρῃ τὰς γνώμας του.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρωτοπαπαδάκης ἔχει τὸν λόγον.

§138Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ. Ἐφ’ ὅσον ἡ Βουλὴ πρόκειται ν’ ἀποφασίσῃ ἐπὶ πολιτικοῦ ζητήματος βασιζομένη ἐπὶ γεγονότων, νομίζω ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ ἀπαιτήσῃ, ἵνα τὴν ἑσπέραν ταύτην ἔλθωμεν ἡμεῖς νὰ ἀναιρέσωμεν γεγονότα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς μὲ σειρὰν δεκάδων τετραδίων ἀπὸ τοῦ βήματος ἐπὶ δέκα ὥρας χθὲς καὶ σήμερον ἐξήνεγκε, νὰ ἀναιρέσωμεν ἀριθμοὺς, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κατηγόρησεν ἐπὶ σπατάλῃ τὴν Κυβέρνησιν. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἄλλοτε ἐχρειάσθην τρεῖς καὶ τέσσαρας ὥρας διὰ νὰ ἀναιρέσω ἀριθμὸν πρὸς ἀριθμὸν ὅσα πέρυσι καθ’ ὅμοιον τρόπον ἐξετέθησαν ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ζητοῦντες παρ’ ἡμῶν νὰ ὁμιλήσωμεν ἀπόψε καὶ ἀπαντήσωμεν εἰς ὅσα εἶπον οἱ προλαλήσαντες ἐπὶ τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως ἀπὸ τοῦ 1898 καὶ ἐντεῦθεν, χωρὶς νὰ ἔχωμεν τὰς σημειώσεις μας ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν, φυγομαχεῖτε. Γνωρίζομεν δὲ, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης, ὅταν ὁμιλῇ, καταναλίσκει πολλὰς ὥρας, καὶ αἴφνης παρεχώρησε τὴν θέσιν του εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην, ὅταν δὲ ὁ κ. Δηλιγιάννης ἀγορεύῃ ἐπὶ οἰκονομικῶν ζητημάτων, ἀγορεύει ἐπὶ ὥρας πολλὰς, ἐπὶ δύο κατὰ συνέχειαν συνεδριάσεις. Ποῦ ἠξεύραμεν ὅτι ἔπρεπε νὰ διανυκτερεύσωμεν διὰ νὰ ἀναιρέσωμεν ὅσα πρέπει ν’ ἀναιρέσωμεν; Συνεπῶς τὸ φυγομαχεῖν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τὸ ῥίψωμεν ἐντεῦθεν (δεικνύει τὴν Ἀντιπολίτευσιν)· διότι, ὅταν δὲν συναινῆτε, ἵνα δι’ ἀριθμῶν ἢ γεγονότων ἀναιρέσωμεν τὰ καταγγελθέντα εἰς βάρος τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν διαχειρίσεως, αὐτὸ ὀνομάζεται φυγομαχία. Ἐφ’ ὅσον δὲ πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις ἡ οἰκονομικὴ, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ λάβω τὸ λόγον, διότι πρέπει δι’ ἀριθμῶν καὶ γεγονότων νὰ ἀναιρέσω τὰς ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως κατηγορίας.

§139ΑΛΕΞ. Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Ἔχουσι πολλοὶ τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε;

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχουσι πολλοὶ τὸν λόγον, ἀλλὰ δύνασθε νὰ προηγηθῆτε, ἐὰν θέλητε νὰ ὁμιλήσητε.

§141ΑΛΕΞ. Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ παρεμπεσόντος ζητήματος περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους κατὰ τὸ παρελθὸν, ἀνῆλθον δὲ μόνον τὸ βῆμα, ὅπως ἐξηγήσω τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν οἱ φίλοι μου καὶ ἐγὼ θέλομεν τηρήσει κατὰ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ ἐτέθη. Ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἰσηγουμένου τῶν νομοσχεδίων κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Βουλῆς, δύναταί τις εἰπεῖν, εἶναι συνέχεια τῆς ἀγορεύσεως αὐτοῦ καθ’ ὁμοίαν περίπτωσιν τὸ παρελθὸν ἔτος. Διὰ τοῦτο κατ’ ἀνάγκην καὶ ἡ ἐμὴ ἀγόρευσις θέλει εἶσθαι συνέχεια τῆς ἀγορεύσεως, τὴν ὁποίαν ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ ποιήσωμαι πρὸς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ 1903. Καὶ τότε, ὡς καὶ σήμερον, ὁ λόγος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περιστράφη περὶ δύο θέματα, περὶ τὴν ἀνάγκην τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας καὶ περὶ τὴν ἀνάγκην, ἥτις ἀτυχῶς συχνάκις παρουσιάζεται ἐν Ἑλλάδι, τῆς λήψεως μέτρων πρὸς κάλυψιν τῶν ἐλλειμμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν διὰ βραχέων τὴν θέσιν τῶν ζητημάτων κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, καθ’ ἣν ἐποχὴν οἱ φίλοι μου καὶ ἐγὼ ἐχορηγήσαμεν τὴν συνδρομὴν ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰσήγαγε τότε νομοσχέδια στρατιωτικά, σκοποῦντα εἰς δύο τινά· εἰς τὴν ὀργάνωσιν ἢ μᾶλλον ἀναδιοργάνωσιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμενων τῆς χώρας, καὶ εἰς τὴν σύστασιν Ταμείου Ἀμύνης, τοῦ ὁποίου σκοπὸς ἦτο καὶ ἡ προμήθεια ὁπλισμοῦ διὰ τὸν στρατόν. Δὲν ἤμην φίλος τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ἀληθές, ὅτι κατὰ τὸ 1903 συνετέλεσα μετὰ τῶν φίλων μου εἰς τὴν ἄνοδον τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ἀλλ’ ἔκτοτε δὲν διετέλουν εἰς σχέσεις συμμαχικὰς μετ’ αὐτοῦ. Ὅτε εἰσήγαγε τὰ νομοσχέδια περὶ στρατιωτικῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας, ἐνόμισα ὅτι καθῆκον μοὶ ἐπεβάλλετο νὰ ὑποστηρίξω ταῦτα, διὰ δύο ἰδίως λόγους· πρῶτον διότι ἐνόμιζον ὅτι δὲν ὤφειλον διὰ τῆς ψήφου τῶν φίλων μου καὶ ἐμοῦ νὰ συντελέσω εἰς πολιτικὴν κρίσιν, ἥτις, ὑπὸ τὰς ἐθνικὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς διετελοῦμεν τότε, ἤθελεν ἔχει κάκιστα ἀποτελέσματα. Μὴ λησμονῶμεν δὲ ποία ἦτο τότε ἡ κατάστασις ἐν Μακεδονίᾳ. Τὸ ζήτημα τὸ Μακεδονικὸν, —καὶ ὁμιλῶ ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς, δὲν ὁμιλῶ ἀπὸ ἀπόψεως τῆς ἐντάσεως τῶν πράξεων τῶν κακούργων, ἥτις καὶ σήμερον ὑφίσταται καὶ σήμερον ὑπάρχει,—τὸ ζήτημα τὸ Μακεδονικὸν τότε ἦτο εἰς σημεῖον κρισιμώτερον τοῦ σημερινοῦ, διότι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γνωρίζωμεν, ἂν ἡ θέσις αὐτοῦ θὰ καθίστατο ἔτι ὀξυτέρα, ἢ ἂν θὰ ἐλάμβανε τὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον ἔλαβε σήμερον. Ὤφειλον λοιπὸν νὰ συντελέσω, ὥστε νὰ μὴ ἐπέλθῃ ὑπουργικὴ κρίσις· καὶ οὗτος εἶναι ὁ πρῶτος τῶν λόγων, δι’ ὃν ὑπεστήριξα μετὰ τῶν φίλων μου τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας. Ὁ δεύτερος λόγος ἦτο, ὅτι ἔβλεπον τὸν στρατὸν ἄοπλον, τὸν στρατὸν ἔχοντα ὁπλισμὸν ἀπηρχαιωμένον, καὶ ἐνόμισα ὅτι οὔτε ταύτην τὴν εὐθύνην ἠδυνάμην νὰ ἀναλάβω, ν’ ἀφήσω τουτέστιν αὐτὸν εἰς τοιαύτην κατάστασιν, ἐνῷ τὸ ζήτημα τὸ Μακεδονικὸν ἠδύνατο νὰ λάβῃ μορφὴν ὀξεῖαν. Ἐξήγησα τότε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὴν ἀνάγκην τῆς προμηθείας τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἐθεώρουν ἀνάγκην κατεπείγουσαν, καὶ ὅτι ἤμην πρόθυμος νὰ ψηφίσω φόρους μέχρι ποσοῦ 5 ἑκατομμυρίων, ὅπως προικισθῇ τὸ Ταμεῖον Ἀμύνης, προσέθετον δὲ, ὅτι τὴν ἐφαρμογὴν τῶν στρατιωτικῶν νομοσχεδίων, δηλαδὴ τοῦ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, τὴν ἀνάγκην λέγω, ταύτην ἐθεώρουν ἐπίσης μεγάλην, ἀλλὰ δὲν ἐθεώρουν κατεπείγουσαν, καὶ ἐπρότεινα τότε ν’ ἀναβληθῇ ἡ ἐφαρμογὴ τῶν νόμων, ὥστε νὰ μὴ ἐπιβαρυνθῇ ὁ προϋπολογισμὸς κατὰ τὸ 1905. Ἔλεγον δὲ, ὅτι ἤλπιζον ἐν τῷ μεταξὺ νὰ γείνωσιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοιαῦται μελέται, ὥστε ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι δυνάμεθα ἐν μέρει τοὐλάχιστον ν’ ἀναπληρώσωμεν τὰ ἀπαιτούμενα δι’ οἰκονομιῶν, καὶ ἂν αὗται δὲν ἀρκέσωσι, νὰ εἴπωμεν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην καὶ ἄλλων χρημάτων. Εἶμαι δὲ βέβαιος, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἤθελεν ἀρνηθῆ, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, νὰ ὑποβληθῇ εἰς νέας θυσίας. Τοιαύτη ἦτο ἡ θέσις τῶν πραγμάτων κατὰ τὸ παρελθόν. Κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἦλθε πρὸς τὴν Βουλὴν φέρων νομοσχέδιά τινα, διὰ τῶν ὁποίων ἐσκοπεῖτο, ὡς εἶπεν εἰσηγούμενος, ἡ ἐξεύρεσις πόρων, ὅπως ἐφαρμοσθῶσι τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια. Βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ κρίνω πάντα τὰ νομοσχέδια τὰ ὑποβληθέντα ἐν πάσαις ταῖς λεπτομερείαις αὐτῶν, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἠδυνήθην νὰ ἀντιληφθῶ, μοὶ ἐφάνη, ὅτι δὲν πληροῦσι τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας ἔδει νὰ πληρώσωσι. Καὶ διὰ νὰ φέρω δύο ἢ τρία παραδείγματα, τὸ νομοσχέδιον περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως τοῦ Κράτους ἐφάνη εἰς ἐμὲ ἐντελῶς ἀνεφάρμοστον, μοὶ ἐφάνη δὲ καὶ ἐντελῶς ἀδικαιολόγητον, ἰδίως διότι τὴν πρότασιν ταύτην ἔφερεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν εἰσηγητὴς τοῦ νῦν ἰσχύοντος συστήματος. Καὶ εἶπον: πῶς εἶναι δυνατὸν, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ τεσσάρων ἐτῶν ἐνόμιζεν ὀρθὸν, σήμερον νὰ μὴ εὑρίσκῃ ὀρθὸν, προκειμένου περὶ τοσοῦτον σπουδαίου ζητήματος, ἀλλὰ νὰ στρέφηται περὶ ἰδέας ἐντελῶς ἀντιθέτους; Τότε ἐνόμιζεν, ὅτι οἱ δεκαὲξ νομοὶ δὲν ἦσαν ἐπαρκεῖς, καὶ ἀναβίβασε τὸν ἀριθμὸν εἰς εἰκοσιέξ· σήμερον εὑρίσκει, ὅτι καὶ οἱ δεκαὲξ νομοὶ εἶναι πολλοὶ, καὶ καταβιβάζει τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν εἰς δέκα! Ἀλλὰ καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας μοὶ φαίνεται ἐντελῶς ἀπαράδεκτον. Ἐγὼ εἶμαι ἐκ τῶν ψηφισάντων τὸν ἰσχύσαντα ποτὲ ἐν Ἑλλάδι νόμον περὶ εὐρείας περιφερείας. Ἐψήφισα αὐτὸν τότε, προταθέντα παρὰ τοῦ ἀειμνήστου Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ἐνῷ ἤμην πολιτικὸς φίλος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, καὶ ἐψήφισα αὐτὸν ἐκ πεποιθήσεως, νομίζων ὅτι μεγάλα θὰ ἐπήρχοντο εἰς τὴν χώραν ἀγαθά. Ἀλλ’ ὅτε ἐφηρμόσθη ὁ νόμος ἐκεῖνος, ἐγὼ δὲν ἀπήντησα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤλπιζον τότε, τουτέστι τὰς ἐν τῇ μεγάλῃ περιφερείᾳ ᾀδομένας ὡς ὑπαρχούσας πολιτικὰς ἰδέας, ἰδέας ἀνωτέρας τῶν ἰδεῶν τῶν ἐν τῇ μικρᾷ περιφερείᾳ, καὶ εἶδον ὅτι, ἐὰν ἐν τῇ μικρᾷ περιφερείᾳ δὲν ὑπάρχωσιν ἰδέαι πολιτικαὶ μεγάλαι, ἐὰν ἔν τισι περιφερείαις αἱ ἰδέαι αἱ πολιτικαὶ εἶναι μηδὲν, ἐν τῇ μεγάλῃ, τῇ ἀποτελουμένῃ ἐκ τριῶν ἢ τεσσάρων μικρῶν, αἱ ἰδέαι εἶναι ἴσον μὲ τρία ἢ τέσσαρα μηδενικά. (Εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Διὰ τοῦτο ἔπαυσα νὰ ἦμαι ὀπαδὸς τῆς εὐρείας περιφερείας, καὶ παρετήρησα μάλιστα, ὅτι εἶχε καὶ κακόν τι μέγα, καὶ τὸ κακὸν τοῦτο ἦτο ἡ ἐξάλειψις τῶν ἐπαρχιῶν, αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν ἱστορικὸν λόγον ὑπάρξεως. (Νέαι ἐξ ἀριστερῶν ἐπιδοκιμασίαι). Ὅπως οἱ δῆμοι εἶναι ἀναγκαῖα μέλη τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Κράτους, οὕτω καὶ αἱ ἐπαρχίαι αἱ ἑλληνικαὶ ἔχουσιν ἰδίαν ἱστορίαν, δὲν ὑπάρχει δὲ λόγος, ἀφοῦ ἐκ τῆς εὐρείας περιφερείας δὲν προσδοκῶμεν σπουδαῖα ὠφελήματα, νὰ ἀνατρέψωμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἴσως πρὸ τῆς συστάσεως τοῦ Βασιλείου, ἴσως ἀπὸ τῆς Τουρκοκρατίας, ὑπάρχει εἰς τὰ πλεῖστα μέρη. Τί δὲ παρετήρησα; ὅτι οἱ κόποι κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς τῶν πολιτευομένων ηὔξανον, διότι τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας κατὰ τὴν ἐποχὴν ἰδίως ἐκείνην ἦσαν ἀτελέστατα. Ἀλλ’ ἐὰν ἐγὼ ἐνόμιζον τὴν εὐρεῖαν περιφέρειαν ἐν τῇ διοικητικῇ διαιρέσει τῇ τότε τῶν 16 νομῶν ὡς μὴ χρήσιμον καὶ μὴ ὠφέλιμον, φαντάζεσθε ποίαν ἰδέαν ἔχω περὶ τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν ἐν περιφερείαις, οἵας ὁρίζει ἡ νέα διοικητικὴ διαίρεσις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλὰ μήπως εἶμαι σύμφωνος καὶ μὲ τὸ ἀστυνομικὸν νομοσχέδιον; Τὸ ἀστυνομικὸν νομοσχέδιον προετάθη ἐφέτος παρὰ τοῦ κ. ἐκ Κερκύρας Βουλευτοῦ, ὅστις εἶχε προτείνει πέρυσιν ἕτερον νομοσχέδιον ἐπὶ ἀλλοίων βάσεων, καὶ ὁ ὁποῖος μᾶς ἐδώρησε νομοσχέδιον ἢ νόμον ἐν ἐφεδρείᾳ, ὁ ὁποῖος ὑπάρχει ἔτι καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἐφαρμογὴ, ἐὰν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἐκδόσεως ἑνὸς Β. Διατάγματος. Ὥστε σήμερον ἔχομεν τὸν ἰσχύοντα νόμον περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, τὸν ἐν ἐφεδρείᾳ νόμον καὶ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι πρὸς οὐδὲν ἐκ τῶν τριῶν τρέφω καὶ τὴν ἐλαχίστην ὑπόληψιν. Τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἓν ἐπὶ πλέον πείραμα, ὅπως ἦσαν καὶ ὅλα τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἐψηφίσαμεν μετὰ τὴν κατάργησιν τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας. Δὲν ἤμην ἐκ τῶν θαυμαστῶν τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας. Ὁμολογῶ ὅτι εἶχε πλημμελείας, ὅτι εἶχεν ἐλλείψεις, ὅτι κατὰ τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς ἦτο ἀσθενής· ἀλλ’ ἐὰν ἀπέκειτο εἰς ἐμὲ νὰ μεριμνήσω περὶ μεταβολῆς τοῦ ἀστυνομικοῦ καθεστῶτος, δὲν θὰ εἶχον τὴν τόλμην νὰ καταργήσω αὐτήν. Ἤθελον προσπαθήσει νὰ τὴν βελτιώσω, γνωρίζων τὰ πλεῖστα ἐκ τῶν ἐλαττωμάτων αὐτῆς. Καὶ ἐνθυμεῖσθε ἴσως πάντες, ὅτι μία ἐκ τῶν αἰτιῶν, διὰ τὰς ὁποίας ἀπέτυχεν ἡ δημοτικὴ ἀστυνομία, ἦτο ἡ ἔλλειψις πόρων ἱκανῶν, ὅπως διατηρηθῇ ἀριθμὸς ἱκανὸς ἀνδρῶν, καὶ ὅτε ἤμην Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀδιακόπως ἐλάμβανον αἰτήσεις περὶ ἐνισχύσεως τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας διὰ χωροφυλάκων, διὰ συστάσεως σταθμῶν. Ἐὰν λοιπὸν ἐλαμβάνομεν τότε τοιαῦτά τινα μέτρα, καὶ ἐὰν, ὅπως θεραπεύσωμεν τὸ ἕτερον κακὸν, τὸ ἐκ τῆς ἀνεπαρκείας ἐν πολλοῖς κατὰ ποιότητα τῶν ὀργάνων τῆς ἀστυνομίας, ἐὰν ἐλαμβάνομεν τοιαῦτά τινα μέτρα, δὲν ἠθέλομεν καταργήσει νόμον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐστηρίζετο ἡ δημοτικὴ αὐτοδιοίκησις. Ἀλλ’ ἄνεμος συγκεντρώσεως ἔπνευσε, καὶ κατηργήσαμεν θεσμὸν, ὅστις ἠδύνατο νὰ βελτιωθῇ. Ἔκτοτε, μὴ ἔχοντες πεποίθησιν εἰς τὸν θεσμὸν, ὁ ὁποῖος διεδέχθη τὴν δημοτικὴν ἀστυνομίαν, ἀσχολούμεθα, πῶς νὰ ἐξεύρωμεν τρόπον διορθώσεως. Καὶ διὰ τοῦτο πάντα τὰ νομοσχέδια, τὰ εἰσαχθέντα ἔκτοτε, ὠνόμασα πειράματα. Πείραμα ὠνόμασα καὶ τὸ νομοσχέδιον, —τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ ἐψήφισα, —ὅπερ εἰσήγαγεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, διότι δὲν τὸ ὑπέβαλε πρὸς κύρωσιν. Ἦτο λοιπὸν πείραμα καὶ τοῦτο. Κύριοι, ἡ ἀνάγκη τῆς στρατιωτικῆς διοργανώσεως τῆς χώρας εἶναι πανθωμολογημένη. Ἀλλὰ μὴ λησμονῶμεν, ὅτι ὑπάρχουσιν ὅρια, τὸ ὁποῖα δὲν δυνάμεθα νὰ ὑπερβῶμεν, καὶ τὰ ὅρια ταῦτα εἶναι αἱ οἰκονομικαὶ δυνάμεις τῆς χώρας. Ἐὰν σήμερον ἤμεθα ἠναγκασμένοι, κατὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, νὰ προβῶμεν εἰς τοιαῦτα μέτρα, οἷα εἶναι ἡ ἐλάττωσις τῶν μισθῶν τῶν ὑπαλλήλων, εἰς τί σᾶς χρησιμεύει ἡ στρατιωτικὴ αὕτη διοργάνωσις; Πῶς θὰ κινήσητε τὸν στρατὸν αὐτὸν, ὅταν παραστῇ ἀνάγκη; Τοιαῦτα μέτρα λαμβάνονται ἐν Ἰαπωνίᾳ, διατελούσῃ ἀπὸ ἔτους καὶ πλέον εἰς πόλεμον, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ληφθῶσιν ἐν Κράτει, τὸ ὁποῖον διατελεῖ ἐν πλήρει εἰρήνει, ἐν Κράτει, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ διακρίνῃ εἰς τὸν ὁρίζοντα νέφος τι ἀπειλητικὸν τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ στρατιωτικὴ παρασκευὴ τῆς χώρας ἦναι ἀναγκαία, καὶ ἐὰν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον πρέπῃ νὰ καταβάλωμεν πολλὰς θυσίας, δὲν νομίζω ὅμως, ὅτι πρέπει ὅλας τὰς σκέψεις ἡμῶν νὰ ἐξαντλήσῃ ἡ τακτοποίησις τοῦ ζητήματος αὐτοῦ· διότι τέλος πάντων ὑπάρχομεν καὶ ζῶμεν, ἔχομεν ἀνάγκην καὶ ἄλλων, πλὴν τοῦ στρατεύεσθαι. Ἀλλ’ ἐὰν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψει τὸν εἰσηγητήριον λόγον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος καὶ τὰ μέτρα αὐτοῦ κατὰ τὸ παρὸν, θέλει ἐξαγάγει τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡμεῖς ὑπάρχομεν καὶ ζῶμεν μόνον διὰ νὰ στρατευώμεθα! Ἐγὼ ὡμίλησα περὶ τῶν τριῶν ἐκ τῶν πολλῶν κατατεθέντων νομοσχεδίων τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐξέφρασα ποίαν γνώμην ἔχω περὶ αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ἐρωτήσητε, τίνα γνώμην ἔχω περὶ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἤθελον σᾶς εἶπει, ὅτι ἕνεκα τοῦ λόγου, τὸν ὁποῖον ἔφερεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰσάγων αὐτὸ εἰς τὴν Βουλὴν, ἤθελον θεωρήσει αὐτὸ ἀπαράδεκτον. Διότι τίνα λόγον σᾶς ἔφερεν ὁ κ. Πρωθυπουργός; Σᾶς εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ ἐλαττωθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν, διὰ νὰ ἔχωμεν οἰκονομίαν 300,000 δραχμῶν, ὅπως τὰς δαπανήσωμεν ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ...

§142Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι. Δὲν εἶπον αὐτό.

§143ΖΑΙΜΗΣ. Οὕτως ἀντελήφθην.

§144ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Μάλιστα.

§145Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶπον ἐν παρόδῳ, ὅτι καὶ οἰκονομία ἐκ τούτου θὰ προέλθῃ.

§146ΖΑΙΜΗΣ. Τότε δὲν ἔπρεπε νὰ εἰσαχθῇ τὴν αὐτὴν στιγμὴν μετὰ τῶν οἰκονομικῶν μέτρων.

§147Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀπ’ ἐναντίας εἶπον ὅτι, πρὶν ἢ εἰσέλθω εἰς τὰ οἰκονομικὰ μέτρα, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀσχοληθῶ περὶ Βουλῆς. Οὕτω διετύπωσα τὴν ἰδέαν μου.

§148ΖΑΙΜΗΣ. Ἔχει καλῶς,

§149Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Λοιπόν;

§150ΖΑΙΜΗΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ κατάρτισις τῆς Βουλῆς νὰ χρησιμεύσῃ ὡς μέσον οἰκονομίας, ὡς πόρος διὰ τὰς στρατιωτικὰς δαπάνας.

§151Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἐφαντάσθην αὐτὸ ποτέ. Ἐχώρισα τὸ ζήτημα.

§152ΖΑΙΜΗΣ. Ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν εἶχον, Κύριοι, κατὰ τὸ παρελθὸν, περὶ τοῦ μὴ καταπείγοντος τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας καὶ τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, εἶναι γνώμη, τὴν ὁποίαν καὶ σήμερον ἔχω. Ἐὰν κατὰ τὸ παρελθὸν δὲν ἠδυνήθην νὰ πεισθῶ, ὅτι ἤθελε παρουσιασθῆ ἀνάγκη ταχείας δράσεως τῆς Ἑλλάδος, πολλῷ μᾶλλον κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο. Σᾶς εἶπον δὲ, ὅτι, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἐπρόκειτο νὰ προκληθῇ εἰς οἱανδήποτε ἀνάμιξιν ἔνοπλον, δι’ οἱονδήποτε λόγον, δὲν θὰ ὠφέλει ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νέου στρατολογικοῦ νόμου, διότι τ’ ἀποτελέσματα αὐτοῦ δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τὰ ἔχητε ἀμέσως. Τὸ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ νῦν. Ἀλλὰ σήμερον οἱ κίνδυνοι οἱ ἀπειλοῦντες ἡμᾶς εἶναι ἔτι ὀλιγώτεροι τῶν κινδύνων, οἵτινες ἠπείλουν ἡμᾶς κατὰ τὸ παρελθόν. Τὸ Μακεδονικὸν ζήτημα, μεθ’ ὅλας τὰς κακουργίας τὰς τελουμένας παρὰ τῶν Βουλγάρων, εἰσῆλθεν εἰς φάσιν χρονίαν, καὶ γνωρίζετε πόσον παρατείνονται αἱ φάσεις αὗται αἱ χρόνιαι, ὅταν πρόκηται περὶ ζητημάτων ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ἔχετε παράδειγμα τὴν Κρήτην. Καθ’ ἑκάστην νομίζομεν, ὅτι πρόκειται νὰ ἐπέλθῃ ἡ στιγμή, τὴν ὁποίαν ὅλοι ποθοῦμεν, ἡ στιγμὴ τῆς Ἑνώσεως. Περιέρχεται φιλόπατρις Ἡγεμὼν τὰς Αὐλὰς, αἰτούμενος τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐν τούτοις τὸ ζήτημα οὐδὲ βῆμα ἐποιήσατο πρὸς τὰ πρόσω Οὔτε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐθεωρεῖτο ἀπορριπτέον πρὸ τοῦ πολέμου, ἐπετύχομεν ἔτι, τουτέστι τὴν ἀποστολὴν Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ὅπως μετὰ τῶν στρατῶν τῶν ἄλλων Δυνάμεων συγκατέχῃ αὐτήν. Καὶ ἀφοῦ τὸ Κρητικὸν ζήτημα, εἰσελθὸν εἰς τοιαύτην χρονίαν φάσιν, διατηρεῖται ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη, καὶ Κύριος οἶδεν ἐπὶ πόσον χρόνον ἔτι θὰ διατηρηθῇ, νομίζετε ὅτι τὸ Μακεδονικὸν ζήτημα θέλει λυθῆ ἢ θέλει περιπλακῆ ἐν βραχεῖ χρόνῳ; Ἐγὼ ἐκφράζω τὴν πεποίθησίν μου, ὅτι ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως οὐδένα τρέχομεν κίνδυνον περιπλοκῶν ἐκ Μακεδονίας. Πότε εἶναι δυνατὸν νὰ περιπλακῶμεν; Ἐὰν — ὅπερ καὶ ἀπίθανον — περιπλακῶσι τὰ πράγματα τὰ Εὐρωπαϊκὰ ἐκ τῆς ἐν τῇ Ἀπωτάτῃ Ἀνατολῇ καταστάσεως, δὲν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπέλθωσι περιπλοκαὶ καὶ ἐν Μακεδονίᾳ, — ἐννοῶ διεθνεῖς περιπλοκαί. — Εἰς τίνα ἄλλην περίπτωσιν; Ἐὰν ἡμεῖς ἔχωμέν ποτε Κυβέρνησιν μὴ συνετήν, Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν θέλει νὰ διατηρῇ ἀγαθὰς πρὸς τὴν Πύλην σχέσεις, Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει τὴν εἰσβολὴν ἐνόπλων ὁμάδων εἰς Μακεδονίαν, ἢ πράττει ἄλλα, ἐναντίον τῶν διεθνῶν νομίμων, τὰ ὁποῖα καὶ εἰς τὰς σχέσεις μας πρὸς τὴν Πύλην δύνανται νὰ μᾶς βλάψωσι, καὶ περιπλοκὰς πολὺ ἐπικινδύνους δύνανται νὰ γεννήσωσι διὰ τῆς ἀναμίξεως τρίτων εἰς τὸ ζήτημα. Εἰς τοῦτο ἡμεῖς τοὐλάχιστον δὲν πρέπει νὰ δώσωμεν ἀφορμήν. Ἀλλ’ οὔτε, εὐτυχῶς, ἔχομεν τοιαύτην Κυβέρνησιν, οὔτε φόβος εἶναι ν’ ἀποκτήσωμεν τοιαύτην. Ἑπομένως οὐδένα βλέπω κίνδυνον ἀπειλοῦντα ἡμᾶς, καὶ δὲν βλέπω τὴν ἀνάγκην τοῦ κατεπείγοντος τῆς ἐφαρμογῆς τῶν στρατιωτικῶν νόμων. Φρονῶ δὲ, ὅτι οἱ νόμοι οὗτοι, νόμοι ἄριστοι, ἐπιψηφισθέντες ἤδη, δύνανται νὰ μείνωσιν ἀνεφάρμοστοι μέχρις ὅτου κρείσσονες μελέται παράσχωσιν οἰκονομίας ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην, οὕτως ὥστε νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν στρατιωτικὴν πολιτικήν. Ἐὰν καὶ νεώτεραι μελέται ἀποδείξωσιν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῶσιν οἰκονομίαι, βεβαίως δὲν θὰ συμβουλεύσω νὰ μείνῃ ὁ τόπος ἀπαράσκευος, βεβαίως θὰ εἴπω: «ζητήσατε τώρα φόρους παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.» Δὲν ἀγνοῶ τὰς θεωρίας περὶ ἐπιτακτικῆς ἐντολῆς, καὶ γνωρίζω ὅτι καὶ ἐν Συντάγμασιν, ἐν τοῖς ὁποίοις εἶναι ἀναγεγραμμένη ἡ ἀρχὴ αὕτη, αἱ πράξεις τῶν ἀντιπροσώπων εἶναι ἔγκυροι, καὶ ἂν ἔτι ἔχωσι λάβει ἐντολὴν ἐναντίαν τῶν ληφθεισῶν ἀποφάσεων. Ἑπομένως γνωρίζω, ὅτι εἶμαι ἐλεύθερος νὰ ψηφίσω φόρους, καὶ φόρους τοσούτους, ὥστε νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς πάσας τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Ὀφείλω ὅμως νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν αἰσθάνομαι ἐν ἐμαυτῷ τὴν δύναμιν ταύτην, καὶ ὅτι φρονῶ ὅτι, χωρὶς νὰ ἐρωτηθῇ ἀπ’ εὐθείας ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐπιβληθῶσι νέοι φόροι. (Εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Διὰ τοῦτο δηλῶ, ὅτι φόρους θέλω ψηφίσει, μόνον ἐὰν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐν εὐθέτῳ καιρῷ ἀνανεωθῇ ἡ ἐντολὴ, διὰ τῆς ὁποίας μὲ περιέβαλε. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ τῶν Ζαϊμικῶν τάξεων).

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§154ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Εἶναι ἀπών. Νὰ διακόψωμεν. Ἡ ὥρα παρῆλθε.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βελλιανίτης.

§156Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐφανταζόμην, Κύριοι, ὅτι σήμερον ἑτέρα συζήτησις ἐπρόκειτο ν’ ἀκολουθήσῃ μετὰ τὴν μακρὰν καὶ ἀναλυτικὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου καὶ τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη ἤθελε περιστραφῆ κυρίως ἐπὶ τῶν μέτρων τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰσαχθέντων, τὰ ὁποῖα μεταβάλλουσι ῥιζικῶς τὰ τῆς ἡμετέρας διοικήσεως. Ἐπὶ τῶν θεμάτων τούτων προὐτιθέμην νὰ λάβω τὸν λόγον. Ἀλλὰ ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔσπευσε νὰ ὑποδηλώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὰ εἰσαχθέντα μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ὀφείλει αὕτη ἄνευ οὐδεμιᾶς συζητήσεως νὰ ἀπορρίψῃ, καὶ νὰ ἄρῃ ἐσπευσμένως τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς ν’ ἀναπτυχθῶσιν οὔτε τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα τυχὸν θέλει λάβει, ἐρχομένη ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὥστε ἐν ἐπιγνώσει ὁ λαὸς νὰ ψηφίσῃ κατὰ τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς. Οὕτω ἡ συζήτησις παύει. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὅστις θὰ προσπαθήσω νὰ παρατείνω τὸν βίον τῆς Βουλῆς ταύτης, ἔστω καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον, διὰ μακρᾶς ἀγορεύσεως. Ἡ θέσις τοῦ ζητήματος ἔδωκεν ἡμῖν τὴν εὐχάριστον εὐκαιρίαν ν’ ἀκροασθῶμεν τὴν συνέχειαν τῆς περυσινῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ, ὅστις τόσον σπανίως τιμᾷ τὸ Κοινοβουλευτικὸν βῆμα...

§157Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Καλλίτερα ὀλίγα καὶ καλά.

§158Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Σᾶς συμβουλεύω νὰ μιμηθῆτε τὸ παράδειγμα τοῦ κ. ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ καὶ νὰ λέγητε ὀλιγώτερα. Ἐγὼ ἄλλως δὲν κατέκρινα αὐτὸν, οὔτε τὸν ἐπῄνεσα· ἐξέφρασα μόνον τὴν εὐχαρίστησιν, ἣν ᾐσθάνθην, ἀκούσας τοῦ κ. ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ ἀγορεύοντος, ἀγορεύοντος μάλιστα ἐν κρισίμῳ τῆς Βουλῆς στιγμῇ καὶ ἀναπτύσσοντος ἀλλόκοτον ἀληθῶς πρόγραμμα. Καὶ ἐγὼ, κ. Πρόεδρε, πρὸ ὀλίγου ἀκόμη χρόνου, ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω εἰς τὸ κόμμα τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, μετ’ ἀνυπομονησίας ἀνέμενον, ὅπως ἴδω ἐφαρμοζόμενον τὸ πρόγραμμα τῶν οἰκονομιῶν, τὸ ὁποῖον τοσάκις ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ὑπεστηρίξαμεν. Ἀλλὰ οἰκονομίας οὐδαμόθεν εἶδον, καὶ οὐδὲν ἐκ τῶν ὅσων ἤκουον ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει εὑρισκόμενος εἶδον νὰ πραγματοποιηθῇ ὑπὸ τοῦ ἀναλαβόντος τὴν ἀρχὴν κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος... (Θόρυβος ἐν τῇ πτέρυγι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοῖς θεωρείοις.)

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀλίγας ἡμέρας ἔχετε ἀκόμη. Κάμετε ὑπομονήν.

§160ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ οὕτως ἡ συζήτησις, ὅπως καταπνιγῶσιν αἱ φωναὶ τῶν ἀγορευόντων; Ἔχω τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, ὅπερ θεωρῶ ὅτι ὑπέρκειται παντὸς ἄλλου δικαιώματος τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ ἔθνους. Ὥστε ἂς σιγήσωσιν οἱ θορυβοῦντες. Οὐδεὶς θόρυβος θὰ μὲ ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ εἴπω ὅ,τι θέλω νὰ εἴπω. Μετ’ ὀλίγον πρόκειται ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ τεθέντος ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ μετ’ ὀλίγον ἀναντιρρήτως θὰ σημάνῃ ἡ τελευταία στιγμὴ τῆς Βουλῆς. Ἂν ἔλαβον τὸν λόγον, ἔπραξα τοῦτο, ὅπως ἐκδηλώσω τὴν χαρὰν, ἣν αἰσθάνομαι τὴν στιγμὴν ταύτην, διότι τερματίζεται ἐπὶ τέλους ὁ βίος τῆς Βουλῆς ταύτης. Καὶ ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, κατὰ τὴν παρελθοῦσαν περίοδον τῆς Βουλῆς, εἰς τὸ κόμμα τοῦ κυρίου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκείνου, ὅτι ὑπάρχουσι περιστάσεις, καθ’ ἃς καπηλεύεται τὸ πολίτευμα καὶ κατὰ τὰς ὁποίας καθῆκον ἔχουν τὰ δύο τῆς χώρας μεγάλα κόμματα νὰ τείνωσι τὰς χεῖρας, ὅπως δώσωσιν ἓν μάθημα εἰς τοὺς καπηλευομένους καὶ τὸ πολίτευμα καὶ τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ. Μόνον διὰ τοῦ τρόπου τούτου θὰ παύσωσι πλέον τὰ ἄθλια αὐτὰ παρασκευάσματα Κυβερνήσεων, δι’ ὧν παραλύονται αἱ κοινοβουλευτικαὶ δυνάμεις τοῦ τόπου, ἕνεκα τῶν ὁποίων μεγάλα τῆς χώρας συμφέροντα καταστρέφονται. Καὶ τ’ ἀποτελέσματα τῶν τοιούτων κυβερνητικῶν παρασκευασμάτων τὰ εἴδομεν ἐν τῇ ἐνάρξει τῆς Βουλῆς, τὰ βλέπομεν δὲ καὶ κατὰ τὴν λῆξιν αὐτῆς. Χαίρω, ὅτι μετὰ μικρὸν ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς θὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὴν παράχορδον κατάστασιν. Τὸ τέλος δὲ τοῦτο πρὸ πολλοῦ ὤφειλε νὰ σημάνῃ. Μετ’ ὀλίγον θὰ κληθῇ ὁ λαὸς πρὸ τῶν καλπῶν· ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι διδαχθεὶς ἐκ τοῦ παρελθόντος θέλει ἀναδείξει πλειοψηφοῦσαν Κυβέρνησιν ἐξ ἑνὸς τῶν δύο μεγάλων κομμάτων, θέλει δὲ ξεπαστρέψει τὰ παρείσακτα αὐτὰ κόμματα, τὰ καπηλευθέντα τὸ πολίτευμα, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἐκείνη κατ’ ἀνάγκην θὰ εἰσαγάγῃ μέτρα εἰς τὴν Βουλήν, δι’ ὧν, ἂς ἐλπίσωμεν, καὶ τὴν τύχην τοῦ τόπου θέλει βελτιώσει καὶ τοὺς θεσμοὺς θέλει ἀναστηλώσει. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§161Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι κατόπιν τῆς ἐκδηλωθείσης ἐπιθυμίας ἐκ μέρους τῶν ὑποβαλόντων τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία τὴν στιγμὴν ταύτην συζητεῖται, ἵνα κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην τελειώσῃ ἡ συζήτησις ἐπ’ αὐτῆς, εἶναι περιττὸν νὰ ἐπιμείνωσιν οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν ὑπουργικὴν πτέρυγα, ὅπως ἀναπτύξωσι τὰς ἰδέας αὐτῶν, ἀφοῦ μάλιστα ἐδήλωσαν, ὅτι δὲν εἶναι παρεσκευασμένοι πρὸς τοῦτο, καὶ παρεκάλεσαν τὴν Βουλήν, ὅπως ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν ταύτην δι’ αὔριον. Ἐπειδὴ λοιπὸν ἡ Βουλὴ δὲν φαίνεται στέργουσα τὴν ἀναβολήν, ἤθελον παρακαλέσει καὶ πάλιν τοὺς φίλους μου, νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν ἰδέαν, ὅπως ἀγορεύσωσι τὴν ἑσπέραν ταύτην, καὶ συμφωνήσωσι νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀλλ’ ὁ κ. Λαπαθιώτης δὲν εἶναι μεταξὺ ἐκείνων, καὶ θὰ ἀγορεύσῃ.

§163ΛΑΠΑΘΙΩΤΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§164ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προηγηθῇ ἡ ἐπικύρωσις τῆς ἐκλογῆς Τρικκάλων;

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα δὲν εἶναι δυνατόν. Μετὰ τὴν ψηφοφορίαν προβαίνει, ἐὰν θέλῃ, ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς.

§166ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§167ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται περὶ καταρτισμοῦ νομίμου τῆς Βουλῆς.

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζετε καλῶς, ὅτι, ἐὰν δὲν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἐπιληφθῇ τῆς συζητήσεως τῆς ἐκλογῆς.

§169ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, ἐὰν ἔχῃ ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἢ ὄχι· πρὶν δὲ ἀποφανθῇ ἐπὶ τούτου ἡ Βουλή, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ᾖναι νομίμως κατηρτισμένη. Εἷς τῶν συναδέλφων δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ψηφίσῃ.

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει.

§171ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ πρῶτον περὶ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς αὐτοῦ, περὶ οὗ ἄλλως τε οὐδεμία ἀντίρρησις θὰ ὑπάρξῃ.

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι λελυμένον. Θὰ ψηφίσῃ καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Τρικκάλων εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης.

§173ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἡ Βουλὴ συμφωνήσῃ.

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐργάζεται ἐπὶ τῇ βάσει Κανονισμοῦ, τὸν ὁποῖον οὐδ’ αὐτὴ δύναται νὰ παραβῇ. Τὸ πρᾶγμα ἄλλως διορθοῦται ἁπλούστατα· μετὰ τὸ πέρας τῆς ψηφοφορίας εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ᾖναι τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῆς.

§175Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Νὰ ψηφισθῇ τότε, ὅτι εἶναι ἐπεῖγον.

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις εἶναι καθαρὰ πρότασις ἐμπιστοσύνης. Ἑπομένως τοιαύτην πρότασιν θὰ θέσω πρὸς ψηφοφορίαν. Οἱ ἔχοντες λοιπὸν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν ψηφίζουσι Ναί, οἱ μὴ ἔχοντες ἐμπιστοσύνην ψηφίζουσιν Ὄχι. Τοιαύτη εἶναι ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ. Ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Πονηρόπουλος.

§177Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἔπρεπε νὰ τεθῇ ἀντιθέτως ἡ πρότασις, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκφράζει ὅτι δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, οὐχὶ δὲ ὅπως ἐθέσατε αὐτήν. Διότι αὐτὴ εἶναι βεβαίως ἡ ἔννοια, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν, ἡ ὁποία ἐγένετο εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἔδει ν’ ἀντιταχθῇ πρότασις ἐκ μέρους τῆς πτέρυγος τῆς κυβερνητικῆς· ἐνόσῳ δὲ δὲν ἀντετάχθη τοιαύτη, δὲν ἔπρεπε νὰ θέσητε τὸ ζήτημα θετικῶς, ἀλλ’ ἀρνητικῶς· ἤτοι: Οἱ μὴ ἔχοντες ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν λέγουσι Ναί.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἤκουσα τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ διατυπώσαντος τὴν πρότασιν ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ ἐζήτησα παρ’ αὐτοῦ, νὰ διατυπώσῃ αὐτὴν καὶ ἐγγράφως, ὅπερ καὶ ἔπραξεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ὑπέβαλε νέαν πρότασιν· ἑπομένως θέτω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ. Ἐὰν ἔχητε ἀντίρρησιν, προτείνατε τροπολογίαν, καίτοι τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦναι τὸ αὐτό.

§179Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἑτέρα πρότασις, ἐκτὸς τῆς ὑποβληθείσης παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ ἔχοντες λοιπὸν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ ἔχοντες λέγουσιν Ὄχι. Ὁ κ. Πονηρόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§181ΑΛΕΞ. ΠΟΝΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον ἐζήτησα ἀκριβῶς ἤδη, διότι πρὸ ὀλίγου ἀπεφασίσθη νὰ μὴ ἀγορεύσωμεν οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν κυβερνητικὴν πτέρυγα. Θέλω ἐκφράσει ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία παραμένει ἀπαραμείωτος. Ἐπιφυλάσσω ὅμως τὴν γνώμην μου κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν νομοσχεδίων ἐπί τινων ἐκ τῶν μέτρων τῶν ἀπαρτιζόντων τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν καὶ τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ παραλειφθῶσιν, ὡς τὸ τῆς διοικητικῆς διαιρέσεως καὶ τὰ δικαστικά.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται, Κύριοι, ἡ ψηφοφορία. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Ι. Καλαντζοπούλου καὶ Ἐπ. Ν. Δηλιγιάννη, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριοι Βουλευταὶ, καταλάβετε τὰς θέσεις σας. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 216, μὴ συμπεριλαμβανομένων τῶν Ὑπουργῶν. Ἐκ τούτων 102 ὑπὲρ τῆς προτάσεως περὶ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ 114 κατὰ τῆς προτάσεως. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἀπερρίφθη.

§184Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ, Κύριοι, τὴν Βουλὴν, ὅπως εὐαρεστηθῇ νὰ διακόψῃ τὰς συνεδριάσεις αὐτῆς μέχρις οὗ κανονισθῶσι τὰ τῆς ὑπουργικῆς κρίσεως, τῆς προκαλουμένης ὑπὸ τῆς ψηφοφορίας, τῆς ὁποίας τὸ ἀποτέλεσμα ὁ κ. Πρόεδρος ἀνήγγειλε. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§185ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§186ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀναπληρωματικῆς ἐκλογῆς Τρικκάλων. Τὸ ἕβδομον τμῆμα τῆς Βουλῆς προτείνει τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς Τρικκάλων καὶ τὴν ἀναγνώρισιν ὡς νομίμου βουλευτοῦ τοῦ κ. Χρήστου Εὐθυμ. Χατζηπέτρου. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς καὶ νόμιμον βουλευτὴν τῆς ἐπαρχίας Τρικκάλων τὸν κ. Χρ. Εὐθ. Χατζηπέτρον. (Ἀναγινώσκεται εἶτα καὶ γίνεται δεκτὸς ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς τῆς ἐνεστώσης Συνόδου).

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως). Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 9 καὶ 25′ μ. μ.)

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αʹ

ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

Ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὸ ἄρθρον 37 τοῦ Συντάγματος, διαλύομεν τὴν Βουλὴν τῆς ΙϚʹ Περιόδου. Συγκαλοῦμεν δὲ τούς μὲν ἐκλογεῖς τὴν εἰκοστὴν τοῦ μηνὸς Φεβρουαρίου τοῦ προσεχοῦς ἔτους, ἵνα ἐκλέξωσι τοὺς Βουλευτὰς, τὴν δὲ Βουλὴν ἐν Ἀθήναις τὴν δεκάτην τετάρτην τοῦ μηνὸς Μαρτίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους. Ὁ Ἡμέτερος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς δημοσιεύσει καὶ ἐκτελέσει τὸ διάταγμα τοῦτο. Ἐν Ἀθήναις τὴν 22 Δεκεμβρίου 1904.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ.

Τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ΘΕΟΔΩΡΟΣ Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ, Πρόεδρος.

Α. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ

Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ

Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ

ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ.