1902.03.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 39

τῆς 22 Μαρτίου 1902.

(Παρασκευή).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 5 καὶ 20′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλοῦνται τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς συμβάσεως τῆς σιγαροποιΐας νὰ συνέλθωσιν αὔριον, τὴν 4 ὥραν μετὰ μεσημβρίαν, ὅπως ἀκούσωσιν ἐπιτροπὴν τῶν καπνεμπόρων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, ἥτις θὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς, ἵνα ἀναπτύξῃ τὰ κατὰ τῆς συμβάσεως ταύτης ἐπιχειρήματά της. Ὁ κύριος Δούνης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἐκκρεμοῦς ζητήματος.

§2Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Χθὲς τὸ ἑσπέρας, ὅτε ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ διετύπωσα τὸν σκοπὸν τῆς ὁμιλίας μου, ἀνέστη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς καὶ τέως Πρωθυπουργὸς καὶ ἐδήλωσεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς ἐμέ, ὅτι αὐτὸς οὐδέποτε διετύπωσεν, οὐδὲ ἐζήτησεν εὐθύνας ἀπὸ τὸν ἡγέτην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ δήλωσις αὕτη τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας μοὶ ἐνεποίησε βαθεῖαν ἔκπληξιν, καθὼς καὶ εἰς τὴν Βουλήν, διότι καθ’ ὅλας τὰς Συνόδους τῆς Περιόδου ταύτης τῆς Βουλῆς ἡ πτέρυξ ἐκείνη (δεικνύει τὴν δεξιὰν) δὲν ἔπαυσεν ἐπισείουσα τὰς εὐθύνας κατὰ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὰς εὐθύνας τοῦ πολέμου. Τί ἆρά γε συνέβη, ὥστε χθὲς ὁ τέως Πρωθυπουργὸς νὰ δηλώσῃ, ὅτι ἔπαυσε φέρων τὰς εὐθύνας τῶν τοῦ πολέμου ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κύριος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής;...

§3Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶπον τοιαῦτα πράγματα.

§4Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἀναιρεῖτε ὅτι δὲν ἐζητήσατε εὐθύνας; Ἐγὼ ἀνέμενον νὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα ὁ ἡγέτης τῆς πλειονοψηφίας καὶ διατυπώσῃ τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας ἐπέσειε σχεδὸν ἀδιαλείπτως κατὰ τοῦ ἡγέτου τῆς μειονοψηφίας. Ἤθελον νὰ μάθω, τίνας εὐθύνας ἀποδίδει εἰς αὐτόν· ἀποδίδει εὐθύνας διὰ τὴν ἀποστολὴν τοῦ στόλου εἰς Κρήτην; ἀποδίδει εὐθύνας διὰ τὴν ἀποστολὴν τοῦ στρατοῦ; ἀποδίδει εὐθύνας διὰ τὴν ἐπιστρατείαν τοῦ 1897; ἀποδίδει εὐθύνας διὰ τὸ μένος τὸ πολεμικόν, τὸ ἐκδηλωθὲν ἀνὰ πᾶσαν τὴν χώραν; ἀποδίδει εὐθύνας διὰ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ πολέμου, τοῦ ὑπὸ τῆς Τουρκίας κηρυχθέντος καθ’ ἡμῶν; ἀποδίδει εὐθύνας διὰ τὴν διεύθυνσιν τῶν τοῦ πολέμου; Ποῖαι εἶναι τέλος αἱ εὐθῦναι, τὰς ὁποίας ζητεῖτε; Ὑμεῖς ἀπεφύγατε νὰ διατυπώσητε εὐθύνας, διότι, ἀορίστως ἐπισείοντες αὐτάς, ἐνεδεικνύετε εἰς τὴν κοινὴν γνώμην, ὅτι δῆθεν ὑπάρχουσι τρομεραὶ ἀποδείξεις, ὧν ἡ ἀποκάλυψις ἤθελεν ἀναποδράστως ἀναγκάσει τὸν ἐκ Γόρτυνος σεβαστὸν πολιτευτὴν ν’ ἀποσυρθῇ εἰς Μοναστήριον, καὶ ὅτι ἐξ ἄκρας ἐπιεικείας, ἴσως ἐξ οἴκτου, ἀπεφεύγετε τὴν ἀποκάλυψιν αὐτῶν. Τὴν Τὴν τοιαύτην δ’ ἐντύπωσιν παρὰ τῷ λαῷ, τὴν τοσοῦτον συμφέρουσαν ὑμῖν πολιτικῶς, δὲν ἠθελήσατε νὰ καταστρέψητε, διατυποῦντες ὡρισμένως τὰς εὐθύνας, καθορίζοντες τὰς πράξεις, δι’ ἃς εὐθύνεται, διότι διὰ μόνου τοῦ καθορισμοῦ τῶν πράξεων ἤθελε καταρρεύσει τὸ φαντασιῶδες οἰκοδόμημα, ὅπερ ἐπλάσατε πρὸς κομματικὴν κερδοσκοπίαν. Ἀλλ’ ἀνελθὼν ἐπὶ τὸ βῆμα ὁ ἡγέτης τῆς μειονοψηφίας, σᾶς ἀπέδειξε δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων, ὅτι δὲν μετέχει τῶν εὐθυνῶν, ὡς ὑμεῖς ἐννοεῖτε αὐτάς. Καὶ ἀληθῶς τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα· ποῖαι εἶναι αἱ εὐθῦναι ἐκεῖναι; Διὰ τῆς ὁμολογίας, ἣν ἐποιήσατο χθές, μετὰ τὰς μεσονυκτίους ὥρας, ὁ ἐκ Κερκύρας ἀξιότιμος Βουλευτής, τί ἄλλο ἔπραξεν ἢ ν’ ἀναιρέσῃ ἑαυτόν; τί ἄλλο ἔπραξεν ἢ νὰ ἀναιρέσῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, ἀνελθὼν ἐπὶ τὸ βῆμα, εἶπε πρὸς τὸν ἡγέτην τῆς μειονοψηφίας, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀποσυρθῇ εἰς Μοναστήριον μετὰ τὸ ἀτύχημα τοῦ πολέμου; τί ἄλλο ἔπραξεν ἢ νὰ ἀναιρέσῃ πάνθ’ ὅσα εἶπε περὶ τῶν εὐθυνῶν τούτων ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς καὶ ὅσα εἶπε χθὲς ὁ ἐξ Ἑρμιονίδος ἔντιμος συνάδελφος; Καὶ βεβαίως ἡ πτέρυξ ἐκείνη οὐδένα ἔχει, οὐδὲ δύναται νὰ ἔχῃ βάσιμον καὶ λογικὸν ἰσχυρισμὸν, ὅπως διατυπώσῃ εὐθύνας κατὰ τοῦ ἡγέτου τῆς μειονοψηφίας, κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1896. Ἀλλ’ ἂν ἡ πλειονοψηφία δὲν ἔχῃ νὰ διατυπώσῃ εὐθύνας κατὰ τοῦ ἡγέτου τῆς μειονοψηφίας, ἔχει ὅμως ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους νὰ διατυπώσῃ εὐθύνας κατὰ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν), εὐθύνας, τῶν ὁποίων τὸ βάσιμον θέλω ἀποδείξει. Ἀνῆλθεν ἐπὶ τὸ βῆμα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς, καὶ ἀπεικόνισε τὰ τῆς ἱστορίας τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, προσπαθήσας πάσῃ δυνάμει καὶ τέχνῃ περὶ τὴν σύνθεσιν τοῦ λόγου νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι αὐτὸς δὲν μετεῖχε τῆς ἀοράτου δυνάμεως· χθὲς ὅμως ἠναγκάσθη νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι μετεῖχε, καὶ ὡμολόγησεν, ὅτι, ὅτε προσεκλήθη καὶ προσῆλθεν εἰς τὴν Ἑταιρείαν ἐκείνην, ἐγνώρισεν ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς, οἵτινες πρὸς σκοπὸν πατριωτικὸν εἶχον ὀργανώσει τὴν Ἑταιρείαν ταύτην, καὶ ὅτι τὴν εἶχον ὀργανώσει ὑπὸ τὸν τύπον τῶν μυστικῶν ἑταιρειῶν. Καὶ ὁ ἐκ Ζακύνθου κ. Βουλευτὴς καὶ πρώην Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δὲν ἐξηγέρθη κατὰ τοῦ τύπου, τὸν ὁποῖον οἱ στρατιωτικοὶ ἐκεῖνοι εἶχον προσδώσει εἰς τὴν ἑταιρείαν των· δὲν ἐνεθυμήθη, ὅτι ἐπεβάλλετο αὐτῷ τὸ καθῆκον νὰ μὴ ἀνεχθῇ σωματεῖον ἀπόκρυφον, μυστικόν, ἐν χώρᾳ, ἔνθα τὸ πᾶν δέον νὰ τελῆται ὑπὸ τὸ ἄπλετον φῶς τῆς συζητήσεως, ἐν χώρᾳ, ἔνθα τὸ φῶς τῆς δημοσιότητος ἀποτελεῖ τὴν κρηπῖδα τοῦ πολιτεύματος· καὶ δὲν ἠγέρθη νὰ ὑπομνήσῃ εἰς τοὺς κυρίους ἐκείνους, ὅτι παρεβίαζον θεμελιωδῶς τὸ πολίτευμα, ὅτι παρίστων τὴν χώραν ἡμῶν ὡς μὴ κυβερνωμένην ὑπὸ Κυβερνήσεως συνταγματικῆς, ὡς μὴ διατελοῦσαν ὑπὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἀλλ’ ὡς διατελοῦσαν ὑπὸ σύστημα δεσποτικὸν ἢ ἀπολύτου μοναρχίας, διότι αἱ μυστικαὶ ἑταιρεῖαι μόνον ἐν χώραις, ἔνθα ὁ δεσποτισμὸς ἰσχύει, ὀργανοῦνται, διότι ἐκεῖ, τῆς συζητήσεως ὑπὸ τὸ ἄπλετον φῶς τῆς δημοσιότητος μὴ ἐπιτρεπομένης, ἀναγκαίως ἐπιζητεῖται τὸ σκότος, τὸ ὄντως προστατευτικόν, τὸ ὄντως δημιουργικὸν, τὸ ὄντως σωτήριον, ὅταν ἡ χώρα διατελῇ ὑπὸ τὴν πτέρναν δεσπότου. Ἀλλ’ ἐν χώρᾳ ἀρχῶν φιλελευθέρων, ὑπὸ Βασιλέα φιλελευθερώτατον, προοδευτικόν, μυστικαὶ ἑταιρεῖαι ἀποτελοῦσι διὰ μόνης τῆς συστάσεώς των ἔγκλημα, ὅπερ προβλέπεται καὶ τιμωρεῖται ὑπὸ τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Καὶ δὲν ὑψώθη εἰς τὸ ὕψος τοῦ ἀξιώματος αὑτοῦ, ὡς πρώην Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ὁ ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς νὰ ὑπομνήσῃ εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ἐκείνους ἄνδρας, ὅτι οὐ μόνον ἀναιροῦσι τὸ πολίτευμα, καὶ διασύρουσι καὶ διαβάλλουσι τὴν χώραν, δίδοντες νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ἀντικατέστη ἐν τῇ πράξει ὑπὸ πολιτεύματος δεσποτικοῦ, ἀλλὰ καὶ καθίστανται ἐπίορκοι, δίδοντες ἄλλον ὅρκον, παρὰ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἔδωκαν, ἵνα τηρήσωσι πίστιν πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ τὸ Σύνταγμα! Ἐλησμόνησε τὸ στοιχειῶδες καθῆκον αὑτοῦ! Καὶ διατὶ δὲν εἶχε τὴν ἀντίληψιν τῶν τοιούτων ὑποχρεώσεών του; Διότι κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἐλησμόνησε καὶ τὸν πρώην Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης καὶ τὸν Ἕλληνα, καὶ ἐνεθυμήθη μόνον, ὅτι εἶναι μέλος, ἐκ τῶν δρώντων, κόμματος, τὸ ὁποῖον ἐπεδίωκε διὰ παντὸς θεμιτοῦ τε καὶ ἀθεμίτου μέσου τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν κατάληψιν τῆς ἐξουσίας. Οὕτω κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν, ἐμφορηθεὶς ὑπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ κομματικοῦ, ἐσκέφθη πῶς νὰ καταστήσῃ ὑποχείριον τὴν μυστικὴν ἐκείνην Ἑταιρείαν, καὶ πῶς νὰ χρησιμοποιήσῃ αὐτὴν καὶ διευθύνῃ πρὸς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον τὸ πνεῦμα τὸ κομματικὸν ὑπεδείκνυεν αὐτῷ. Καὶ οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ δυνάμενος μετὰ λόγου ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι αὐτὸ ὑπῆρξε τὸ σχέδιον αὐτοῦ. Καὶ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ κ. ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς εἰσῆλθεν ἐκεῖ, προεκλήθησαν αἱ κομματικαὶ δυνάμεις τοῦ κόμματος, ὅπερ αὐτὸς ἐξεπροσώπει, νὰ παράσχωσι τῇ Ἑταιρείᾳ συνδρομὴν, τῇ παρέσχον δὲ τοιαύτην ἠθικὴν μεγάλην, καὶ ἀμέσως ἡ Ἑταιρεία τῶν ἁγνῶν ἀξιωματικῶν ἤρξατο λαμβάνουσα ἄλλην μορφήν· ἤρξαντο αἱ πράξεις αὐτῆς νὰ ἐκδηλῶνται καὶ διὰ τοῦ τύπου καὶ δι’ ἄλλων τρόπων, καὶ οὕτω κατωρθώθη, ὥστε ἡ Ἑταιρεία αὕτη, διὰ παντὸς μέσου ἀθεμίτου, διὰ τῆς ἀπάτης καὶ τῆς ἀποπλανήσεως τοῦ λαοῦ, δι’ ἐπιτηδείων μέσων, νὰ παρίσταται ὡς δύναμις πανίσχυρος, ὡς δύναμις προωρισμένη ν’ ἀπελευθερώσῃ τὸν δοῦλον Ἑλληνισμὸν, νὰ ἀναστήσῃ τὸ Βυζαντινὸν Κράτος καὶ ἀνορθώσῃ τὸ ἀρχαῖον μεγαλεῖον τῆς πατρίδος! Καὶ δὲν ἐδίστασεν ἡ Ἑταιρεία νὰ δημοσιεύσῃ, ὅτι εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν κατέθηκεν 21 ἑκατομμύρια, ὅτι συνέρρεον εἰς τὰ ταμεῖα αὐτῆς ἑκατομμύρια ἐκ βορρᾶ, ἑκατομμύρια ἐξ ἀνατολῶν, ἑκατομμύρια ἐκ δυσμῶν, καὶ δὲν ἐδίστασε νὰ δημοσιεύσῃ, ὅτι εἶχεν ὀργανώσει στρατὸν, τὸν ὁποῖον παρίστα ἰσχυρότερον τοῦ στρατοῦ τῆς Πολιτείας! Καὶ ἐνῷ ταῦτα ὑπέπεσαν εἰς τὴν ἀντίληψιν πάντων, ἐνῷ ταῦτα ἐγνώρισε σύμπαν τὸν Ἑλληνικὸν, δὲν ἐδίστασεν ὁ ἔντιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς νὰ ἔλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη οὐδένα ἀπεπλάνησεν, οὐδένα ἠπάτησεν, ἁγνὴ ὡς περιστερὰ ὑπῆρξε πάντοτε, ὅτι ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη ἀπέβλεπεν εἰς σκοποὺς πατριωτικοὺς, καὶ ὅτι δὲν ἀνεμιγνύετο εἰς τὴν ἐσωτερικὴν τοῦ Κράτους διοίκησιν! Ὅτι ἡ Ἑταιρεία κύριον σκοπὸν εἶχε τὴν ἀνατροπὴν τοῦ καθεστῶτος ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, θέλω ἀποδείξει δι’ ὅσων καὶ αἱ ἐφημερίδες τότε ἐδημοσίευσαν καὶ δι’ ὅσων αὐτὴ ἡ ἰδία Ἑταιρεία διὰ τῶν ἐγκυκλίων αὑτῆς ἐδημοσίευσεν (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐξέγερσις τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως, ἡ ἐκδηλωθεῖσα διὰ τῆς δράσεως τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἐνεκαρδίωσε καὶ ἐνεθουσίασε πάντα Ἕλληνα, ἐξέπληξε πάντα ξένον, καὶ αὐτοὶ οἱ ἀπὸ ἰδίας ἀπόψεως θεωρήσαντες ἄκαιρον ἢ ἀπερίσκεπτον τὸ ἔργον τοῦ ἀοράτου ἑλληνικοῦ ὀργανισμοῦ ἀνωμολόγησαν τὴν διέπουσαν αὐτὸν ὑψηλοφροσύνην, τὸν ἐμπνέοντα τοὺς ἰθύντοράς του πατριωτισμὸν, καὶ τέλος αὐτὸς ὁ τύπος καλεῖ τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν νὰ ἐγκαταλείψῃ καὶ Μακεδονίαν καὶ Ἤπειρον, καὶ ν’ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν καὶ νὰ μεταβληθῇ εἰς πολιτικὴν συνωμοσίαν, καταρρίπτουσαν καὶ δημιουργοῦσαν Κυβερνήσεις.» Ταῦτα ἔγραφε διὰ καλάμου τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἡ «Ἐφημερὶς» τοῦ κ. Ρούκη κατὰ τὴν 9 Ἰανουαρίου 1897, θέλουσα νὰ προπαρασκευάσῃ τὴν κοινὴν συνείδησιν πρὸς τὸ συνωμοτικὸν ἐκείνης ἔργον, τῆς καταρρίψεως καὶ δημιουργίας τῶν Κυβερνήσεων. Καὶ ἐν τούτοις ἐτόλμησεν ὁ κ. ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς νὰ ἰσχυρισθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι δὲν εἶχεν ὡς σκοπὸν τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία! Ἀλλὰ μόνον ἡ ἐφημερὶς αὕτη: Ἀκούσατε τὸ «Ἄστυ», κατὰ τὴν ἰδίαν ἡμέραν, τί ἔγραφεν (ἀναγινώσκει): «Ἐναντίον τῆς θελήσεως αὐτῆς (τῆς Κυβερνήσεως) ἀπήρχοντο στοιχηδὸν οἱ ἀξιωματικοὶ εἰς Κρήτην, καὶ ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία, καταρτισθεῖσα μετ’ ἀσυνήθους παρ’ Ἕλλησι μυστικότητος, ἐξέπεμπεν εἰς Μακεδονίαν ἐπαναστατικὰ στίφη, ἅτινα ὅμως δὲν ἴσχυσαν νὰ παρασύρωσιν εἰς ἐξέγερσιν τοὺς ἰθαγενεῖς πληθυσμούς. Ἐὰν μὴ ἐπήρχετο ἐν Κρήτῃ ἡ διαλλακτικὴ λύσις, ἣν ἐπέβαλεν ἡ εὐφυΐα τῶν Κρητῶν καὶ ἡ εὐρωπαϊκὴ παρέμβασις, αἱ σπασμωδικαὶ προσπάθειαι Κυβερνήσεως μὴ δυναμένης νὰ ἐπιβάλῃ τὴν εἰρήνην, ἐνῷ πάσῃ δυνάμει ὑπεδαύλιζε τὰς πρὸς πόλεμον ὁρμὰς, θὰ προεκάλουν πιθανῶς ἐσωτερικὰς ταραχάς...»

§5Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ποῖος τὰ λέγει αὐτά;

§6Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Εἶπον, τὸ «Ἄστυ». Γνωρίζετε δὲ κάλλιον ἐμοῦ τὰς ἐφημερίδας, αἱ ὁποῖαι ὑπὸ τὴν ἄμεσον ἐποπτείαν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἔγραφον. Θέλω, κύριοι Βουλευταί, νὰ μεταφέρω ὑμᾶς εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, νὰ ζήσητε ἐπί τινας ὥρας εἰς τὴν ἀτμόσφαιραν, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία, διότι τότε, ὅταν μεταφερθῆτε εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην διὰ τῶν πτερύγων τῆς φαντασίας, ὅταν ἴδητε, ποία ὑπῆρξεν ἡ κατάστασις τῶν πνευμάτων, πρὸς ποῖον σκοπὸν τὰ πνεύματα ἐκεῖνα διηυθύνοντο, τότε θέλετε δυνηθῆ ἀσφαλῶς νὰ κρίνητε, ποία ὑπῆρξεν ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη, καὶ ποῖον τὸ ἔργον αὐτῆς (ἀναγινώσκει): «Ἐπειδὴ ἐν κρισίμοις καιροῖς εἰς οὐδὲν συντελοῦσιν οἱ σχετλιασμοί, ἐπικαλούμεθα τὴν σύντονον καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τούτῳ ἀντίληψιν τῆς «ἀοράτου δυνάμεως», ὅπως πρωτίστως συντελέσῃ εἰς τὸν καθαρισμὸν τῶν σταύλων τοῦ Αὐγείου. Καὶ ἐπειδὴ οἱ ἁρμόδιοι Ἡρακλεῖς κωφεύουσι καὶ παραγνωρίζουσι τὰς περιστάσεις, ἡ Ἐθνικὴ πρέπει πρωτίστως νὰ συγκεντρώσῃ τὴν προσοχήν της πρὸς δημιουργίαν ἐθνικοῦ ῥεύματος, ὅπερ θέλει παρασύρει ὁλόκληρον τὴν ἀπὸ τοῦ 1862 συσσωρευθεῖσαν κόπρον κυβερνητικῆς ἀτασθαλίας, μεθ’ ὃ νὰ τεθῶσιν ὑγιᾶ θεμέλια τοῦ βίου...» Περὶ τίνος πρόκειται, διὰ τὸ ὁποῖον ἐπεκαλεῖτο τῆς ἀοράτου δυνάμεως τὴν ἀντίληψιν; Πληροφορίαι ὅτι ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς, ὡς ἐγράφετο ἐν γερμανικαῖς ἐφημερίσιν, εἶχε κάκιστα· καὶ ἔρχεται ἀμέσως ἡ Ἑταιρεία, νομίζουσα ἑαυτὴν πλέον ὡς κυρίαν τῆς Πολιτείας, ὡς Κυβέρνησιν τῆς χώρας, καὶ λέγει, ἐπικαλουμένη αὐτὴ ἑαυτήν: «ἐπικαλούμεθα τὴν σύντονον καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τούτῳ ἀντίληψιν τῆς ἀοράτου δυνάμεως, ὅπως πρώτιστα καθάρῃ τὴν κόπρον τοῦ Αὐγείου καὶ θέσῃ ὑγιᾶ θεμέλια»! Καὶ ἐν τούτοις ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς ἠρνήθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι σκοπὸς τῆς ἐθνοφθόρου ἐκείνης Ἑταιρείας δὲν ἦτο ἡ ἀνατροπὴ τοῦ τότε ἐσωτερικοῦ καθεστῶτος τῆς χώρας! Τὰ γραφόμενα τότε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, αἱ γραφεῖσαι δῆθεν ἐπικλήσεις πρὸς τὴν ἀόρατον, ὅπως δράσῃ οὐχὶ διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Μακεδονίας, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐσωτερικὴν τῆς Κυβερνήσεως μεταβολὴν, εἶναι ἄπειροι. Δὲν ὑπῆρξεν ἐφημερὶς, τὴν ὁποίαν νὰ μὴ ἐμύησαν, τῆς ὁποίας τὸν κάλαμον νὰ μὴ ἐνέπνεεν ἡ Ἑταιρεία ἢ Ἐθνική. Δὲν ὑπῆρξε δημοσιογράφος, ἔχων δεξιότητά τινα περὶ τὸ γράφειν, τὸν ὁποῖον νὰ μὴ διηύθυναν οὕτως, ὥστε νὰ διερεθίζῃ ἀδιαλείπτως τὸ κοινὸν φρόνημα κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς τότε (ἀναγινώσκει): «...Μαζὺ μὲ τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης ἐμφανίζεται ἐπὶ τῆς σκηνῆς ὁ κ. Γενικὸς Πρόξενος τῆς Ἑλλάδος, φέρων πρὸς τὰς ἐνόπλους ὁμάδας τῶν χριστιανῶν νέας συμβουλὰς καὶ ὁδηγίας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Τὴν ἀξίαν τῶν συμβουλῶν τούτων ἐξετίμησαν καὶ οἱ Κρῆτες καὶ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος. Ἐὰν ὑπάρχῃ πολιτική, ἥτις ἐβαράθρωσε τὸ Κρητικὸν ζήτημα, αὕτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἡ διὰ τοῦ κυρίου Προξένου ἐφαρμοσθεῖσα ἐν Κρήτῃ. Δὲν κατηγοροῦμεν τὸν κύριον Γεννάδην, τοῦ ὁποίου ἡ ἀνεγνωρισμένη ἱκανότης ὑφίσταται τὰς δυσχρέστους ταύτας δοκιμασίας. Ἀλλὰ προτρέπομεν τοὺς ἀνδρείους Κρῆτας νὰ κλείσωσι τὰ ὦτα πρὸς πᾶσαν συμβουλὴν εἴτε τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, εἴτε τῶν Δυνάμεων.» Βλέπετε, τί συνεβούλευεν ἡ Ἐθνικὴ αὕτη Ἑταιρεία! Συνεβούλευε τοὺς Κρῆτας νὰ βύσωσι τὰ ὦτα πρὸς πᾶσαν συμβουλήν, πρὸς πᾶσαν φωνὴν ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως προερχομένην! Συνεβούλευε τὴν Κρήτην νὰ ἀπαρνηθῇ τὴν μητέρα αὐτῆς Ἑλλάδα, καὶ ἐδίδασκεν εἰς τὰ πρῶτα βήματα τῆς ἐλευθερίας τοὺς Κρῆτας νὰ γείνωσιν ἀναρχικοί, νὰ γείνωσιν ἀνατρεπτικοί! Αὐτὸ ὑπῆρξε τὸ δίδαγμα τὸ πατριωτικὸν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας! Ὅταν δὲ ταῦτα ἔγραφον, καὶ ὅσα ἡ ἀπὸ 14 Μαρτίου 1897 ἐγκύκλιος αὐτῆς περιέχει, δύναται νὰ ὑπάρξῃ παρ’ ἐχέφρονι ἀνθρώπῳ καὶ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία, ὅτι κύριος καὶ μοναδικὸς σκοπὸς τῆς ἐπαράτου αὐτῆς Ἑταιρείας ἦτο ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως, μέσον δὲ πρὸς πραγμάτωσιν τοῦ σκοποῦ τούτου ἡ ἀπελευθέρωσις τῶν δούλων ἀδελφῶν ἡμῶν, ἡ ἐκμετάλλευσις τῶν εὐγενεστέρων πατριωτικῶν αἰσθημάτων, καὶ αὐτῶν τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω ὅλην τὴν ἐγκύκλιον ταύτην, διὰ νὰ γνωρίσητε τὸ διέπον τὴν Ἑταιρείαν πνεῦμα.

§7ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ δεξιῶν). Τὴν γνωρίζομεν· τὴν ἀνεγνώσαμεν πολλάκις.

§8ΕΤΕΡΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἄλλην μίαν φοράν.

§9Κ. ΔΟΥΝΗΣ. (ἀναγινώσκει). «Ὁ πρόεδρος τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας πρὸς τοὺς προέδρους τῶν ἁπανταχοῦ τοπικῶν Συμβουλίων καὶ μεμονωμένων τμημάτων. Τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον δι’ ὅλης τῆς κρίσεως, ἣν ἀπὸ δύο μηνῶν διέρχεται ὁ ἐθνικὸς ἡμῶν βίος, ἀντεχόμενον τῆς ἀνατεθείσης αὐτῷ ὑψίστης ἐντολῆς, περὶ τὰ δύο ταῦτα κυρίως ἢ μᾶλλον ἀποκλειστικῶς ἠσχολήθη· ν’ ἀποτρέψῃ μὲν διὰ τῆς ἠθικῆς κολοσσιαίας δυνάμεως τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἣν αὕτη ἔθηκεν εἰς χεῖρας αὐτοῦ, πᾶσαν ἡμιτελῆ λύσιν τοῦ φλέγοντος ζητήματος, βλάπτουσαν τὰ ἀληθινὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ συμφέροντα, νὰ ἐπιταχύνῃ δὲ τὴν ἔναρξιν τοῦ ἀγῶνος, ὃν πᾶσα ἑλληνικὴ καρδία ὀνειρεύεται. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον, ἐὰν ἐπέτυχε, θὰ λαλήσῃ ἐν καιρῷ ἡ ἱστορία· καὶ ἂν ἀποτύχῃ, πάντως εἰς τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον δὲν θὰ ὀφείληται. Ὡς πρὸς τὸ δεύτερον, πέποιθε τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον, ὅτι ἓν μόνον μέσον ὑπάρχει, ὅπως πεισθῶσι τὰ τμήματα τῆς Ἑταιρείας, ὅτι δὲν ἠμέλησε τῶν ἐπιβεβλημένων αὐτῷ καθηκόντων, ὁ κρότος τῶν ὅπλων τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὅστις προσεχέστατα θ’ ἀντιλαλήσῃ εἰς τοὺς στενάζοντας πληθυσμοὺς τῆς Ἠπείρου καὶ Μακεδονίας τῆς ἐλευθερίας τὸ ὑπερήφανον κήρυγμα. Ἂν καὶ αἱ περιστάσεις ἐπῆλθον πάσης προσδοκίας ῥαγδαιότεραι, τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον ἀντεπεξῆλθε κατ’ αὐτῶν εὔτολμον καὶ θαρραλέον, ἐκπροσωποῦν καὶ κατὰ τοῦτο τὴν πατριωτικὴν εὐψυχίαν οὐ μόνον τῶν ἁπανταχοῦ ἑταίρων, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἔθνους ὅλου, καὶ εἰς βραχὺ χρόνον διάστημα, βραχύτερον τῶν δύο μηνῶν, κατώρθωσε δεκάκις χίλια μὲν ὅπλα Γκρᾶ νὰ προμηθευθῇ καὶ δύο ἑκατομμύρια φυσίγγια μετὰ τῶν ἄλλων σχετικῶν ἐφοδίων, ν’ ἀναμένῃ δὲ, καθ’ ὁδὸν εὑρισκόμενα, ἄλλας πέντε χιλιάδας (ὅπλων) 3,000 δὲ περίπου ἄνδρας νὰ ἔχῃ ἑτοίμους, ἵνα τοὺς ἀποστείλῃ, καὶ θὰ τοὺς ἀποστείλῃ, ἐκεῖ, ὅπου πάντες ἐλπίζομεν δι’ αἵματος ἡρώων νὰ θεμελιωθῇ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους τὸ ἀδιάσειστον μεγαλεῖον. Ἐν τούτῳ δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποκρύψωμεν, ὅτι, καίτοι μέχρι χθὲς ἔτι ἡ Κυβέρνησις ἐφαίνετο εὐνοοῦσα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας τὴν ἐνέργειαν, αἰφνιδίως νῦν ἐστράφη κατὰ παντὸς κινήματος. Ἐπὶ τῇ μεταβολῇ ταύτῃ τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον δὲν εὐθύνεται βεβαίως, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ τὴν διαγωγὴν αὐτοῦ θὰ τηρήσῃ καὶ παρὰ τοῦτο ἀπαρεγκλίτως σύμφωνον πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς Ἑταιρείας καὶ τὸ φρόνημα τῶν ἑταίρων· ἀρκεῖται ὅμως νὰ ἐπιρρίψῃ τὴν εὐθύνην τῶν συμβησομένων εἰς οὓς πράγματι ἀνήκει. Πέποιθε τελευταῖον ἐπὶ τὸν λελογισμένον πατριωτισμὸν τῶν ἁπανταχοῦ ἑταίρων, καὶ ὅτι μετὰ τῆς αὐτῆς προθυμίας θέλουσι συνδράμει αὐτὸ, ἐνισχύοντες, ὅπου ἂν εὑρίσκωνται, τὸ ἐθνικὸν φρόνημα κατὰ πάσης ἀντεθνικῆς λύσεως.»

§10Δ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ ῥήτωρ ἀναγινώσκει διὰ τὰ θρανία. Δὲν εἶναι ἀπαρτία.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάμνετε ἔνστασιν;

§12Δ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως. Ὑποβάλλω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς τῶν Βουλευτῶν κατάλογος. Μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Παρόντες 133. Ὁ κύριος Δούνης θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§15Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἐξ ὅσων ἠκούσατε, καὶ ἐκ τῆς ἐγκυκλίου τοῦ ἀοράτου Διοικητικοῦ Συμβουλίου, τῆς περιεχούσης, ὡς ἠκούσατε, τὰς ἑξῆς κατὰ τῆς τότε Κυβερνήσεως ἀπειλὰς, ὅτι ἡ Ἑταιρεία ἐξεπλήρωσε δῆθεν τὸ καθῆκόν της, ὅτι ἠσχολήθη ν’ ἀποτρέψῃ διὰ τῆς κολοσσιαίας αὐτῆς δυνάμεως ἀπὸ τοῦ σκοποῦ της τὴν Κυβέρνησιν, προσεπάθησε δὲ παντὶ σθένει νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἔναρξιν τοῦ ἀγῶνος, καὶ ὅτι ἓν μόνον μέσον ὑπῆρχεν, ὅπως πεισθῶσι τὰ τμήματα τῆς Ἑταιρείας, ὅτι δὲν ἠμέλησε τῶν ἐπιβεβλημένων αὐτῇ καθηκόντων, ὁ κρότος τῶν ὅπλων τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὅστις προσεχέστατα ἤθελεν ἀντιλαλήσει εἰς τὸν στενάζοντα πληθυσμὸν Ἠπείρου καὶ Μακεδονίας, ἐκ τῆς ἐγκυκλίου ταύτης, ὡς καὶ ἐξ ἄλλων πολλῶν ἐγγράφων, ὧν τὴν ἀνάγνωσιν ἠκούσατε κατὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἡγέτου τῆς μειονοψηφίας, ἀποδείκνυται, ὡς προεῖπον, ὅτι ὁ σκοπὸς πρώτιστα τῆς Ἑταιρείας ἐκείνης ἦτο ἐσωτερικὸς, ὅτι ὁ σκοπός της ἦτο, πῶς νὰ ἀσκῇ πίεσιν ψυχολογικὴν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ διευθύνῃ τὰ ἔργα αὐτῆς καὶ τὰς ἐπιχειρήσεις της, πῶς δηλονότι νὰ ὑποκαταστήσῃ ἑαυτὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας. Ὅτε δὲ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, κηδομένη τῶν ἀληθῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, ἀντέτασσε διὰ σθεναρᾶς χειρὸς τὴν θέλησίν της, καὶ παρεκώλυε τὴν ἐνέργειαν τὴν ἐθνοβλαβῆ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, τί νομίζετε ὅτι τὸ ἀόρατον Συμβούλιον αὐτῆς συνῆλθε καὶ ἐσκέφθη νὰ διαπράξῃ; Ἀκούσατε! Ἔμαθον, ὅτι ἐπιφανὲς μέλος τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν), ὅπερ δὲν εὑρίσκεται ἤδη ἐν τῇ Βουλῇ, ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν τότε Πρωθυπουργὸν πράξεις, δι’ ἃς βεβαίως ἡ συνείδησις ὑμῶν θέλει ἐξεγερθῆ· καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ σεβαστοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ, ἐὰν ὄντως ἐπιφανὲς μέλος καὶ ἄλλοτε Ὑπουργὸς δὲν ἀνεκοίνωσεν εἰς αὐτὸν τότε πράξεις δεικνυούσας μέχρι τίνος βαθμοῦ εἶχε φθάσει τὸ πάθος πρὸς κατάληψιν ταχίστην τῆς ἐξουσίας...

§16Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἤκουσα καλῶς.

§17Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἐὰν ἀνεκοίνωσαν εἰς ὑμᾶς, ὅτι εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἑταιρείας ἐκείνης προετάθησαν πράξεις, φέρουσαι χαρακτῆρα, καθ’ ἃς πληροφορίας ἔχω, ἐγκληματικόν.

§18Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ἀνακοίνωσις, ἥτις μοὶ ἐγένετο, δὲν ἦτο ἀνακοίνωσις διανοημάτων ἢ προτάσεων, αἵτινες συνεζητήθησαν ἐν τῷ Συμβουλίῳ τῆς Ἑταιρείας, ἀλλ’ ἦτο ἀνακοίνωσις μελέτης, ἥτις ἦτο ἄγνωστον ποῦ ἐγένετο. Εἶναι ἀληθές, ὅτι κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον πολὺ ἐπλεόνασε τὸ σύστημα, ὅπερ ἀκολουθοῦσί τινες ἐν Ἀθήναις, τὸ σύστημα τῶν ἀνωνύμων ἐπιστολῶν καὶ τῶν ἀπειλῶν, διότι ἑκατοστὺν ἐπιστολῶν τοιούτων ἔλαβον, αἵτινες πᾶσαι ἦσαν ἄξιαι περιφρονήσεως. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ μεταδοὺς τὴν εἴδησιν, οὐχὶ ἀπ’ εὐθείας, ἀλλὰ δι’ ἄλλου, ἦτο πρόσωπον διακεκριμένον, οὗτινος τὸ ὄνομα δὲν δύναμαι ν’ ἀναφέρω ἐν τῇ Βουλῇ, ἐπιφανὲς δὲ μέλος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι καὶ Βουλευτὴς καὶ πρώην Ὑπουργὸς ὑπῆρξε, καὶ ἐπειδὴ ἡ ἀνακοίνωσις δὲν ἀφεώρα μόνον ἐμέ, ἀλλ’ ἔφθανε καὶ μέχρι τοῦ Ἄνακτος, ἡ ἀνακοίνωσις αὕτη ἐκίνησε τὴν προσοχήν μου, καὶ διὰ τοῦτο παρεκάλεσα τὸν ὑπασπιστὴν τοῦ Βασιλέως κ. Παπαδιαμαντόπουλον νὰ μὲ συναντήσῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, διότι ἐσκόπουν νὰ τῷ ἀνακοινώσω τι. Ὁ κ. Παπαδιαμαντόπουλος ἦλθεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἀνεκοίνωσα δ’ αὐτῷ ἐκεῖνο, ὅπερ μοὶ μετεδόθη δι’ ἄλλου, κατ’ ἐντολὴν τοῦ εἰρημένου ἐπιφανοῦς πολιτευτοῦ· παρεκάλεσα δὲ τὸν κ. Παπαδιαμαντόπουλον νὰ μεταβῇ πρὸς τὸν περὶ οὗ εἴρηται πολιτευτήν, καὶ διὰ τρόπου ἐπιτηδείου νὰ μάθῃ, ἐὰν τῷ ὄντι ἡ γενομένη μοι ἀνακοίνωσις προήρχετο παρ’ αὐτοῦ, διότι ὑπώπτευσα, ὅτι ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ἐγένετο ἐν ἀγνοίᾳ του ἡ χρῆσις τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ὁ κ. Παπαδιαμαντόπουλος μετέβη εἰς ἐπίσκεψιν τοῦ πολιτευτοῦ, ἐπανελθὼν δὲ πρὸς ἐμέ, μοὶ εἶπεν, ὅτι ὁ ἐπιφανὴς ἐκεῖνος ἀντιπολιτευόμενος εἶχε δώσει ἀληθῶς ἐντολήν, ἵνα ποιήσηται πρός με τὴν ἀνακοίνωσιν, ὅτι ἠπειλεῖτο οὐ μόνον ἡ ζωὴ ἐμοῦ, ἀλλὰ καὶ ἡ τοῦ Βασιλέως. Παρεκάλεσα τότε τὸν κύριον Παπαδιαμαντόπουλον νὰ μὴ δώσῃ προσοχὴν εἰς τὰς τοιαύτας ἀνακοινώσεις, ὡς ἐγὼ οὐδεμίαν ἔδιδον προσοχὴν εἰς αὐτήν, διότι ἔκρινον αὐτὴν ἀξίαν περιφρονήσεως· προσέθηκα δ’ αὐτῷ, ὅτι δὲν εἶμαι τῆς γνώμης νὰ ἀναφέρῃ ταῦτα εἰς τὸν Βασιλέα, ἀλλ’ ὅτι δύναται ὁ ὑπασπιστής, ἂν τὸ ἐγκρίνῃ, νὰ λάβῃ οἷα ἔκρινε χρήσιμα μέτρα.

§19Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἠκούσατε μέχρι τίνος σημείου ἔφθανον, μέχρι τῆς συσκέψεως πρὸς διάπραξιν στυγερωτάτου ἐγκλήματος! Καὶ ἐν τούτοις ἠθέλησαν νὰ ὑποστηρίξωσιν, ὅτι ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη οὐδαμῶς ἀπέβλεπεν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τοῦ Κράτους! Γνωρίζω, ὅτι ἐν τῷ Συμβουλίῳ ἐκείνῳ ἐγένετο μακρὰ καὶ πείσμων συζήτησις πρὸς διάπραξιν τοῦ ἐγκλήματος τῆς βασιλοκτονίας, καὶ τῆς ἀνθρωποκτονίας κατὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος, ἣν καὶ ὁ σεβαστὸς ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἐπληροφορήθη τότε καὶ εὐηρεστήθη ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλήν...

§20Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Πῶς τὸ γνωρίζετε;

§21Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Εἶναι δημοσιευμένον. Ποῖα ἦσαν τ’ ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης ἐνεργείας τῆς Ἑταιρείας; τ’ ἀποτελέσματα αὐτῆς ὑπῆρξαν ἡ δημιουργία καθ’ ὅλην τὴν χώραν,—τί λέγω καθ’ ὅλην τὴν χώραν; — καθ’ ὅλον τὸν Ἑλληνισμόν, μένους πολεμικοῦ ἀκατασχέτου. Καὶ ἔρχονται καὶ λέγουσι: «πῶς σεῖς ὁμολογεῖτε, ὅτι δὲν ὑπήρξατε κύριοι τῆς διευθύνσεως τῶν τυχῶν τῆς χώρας, ὅτι παρεσύρθητε ἀπὸ τὸ μένος αὐτὸ, ὅτι δὲν εἴχετε τὴν χεῖρα στιβαρὰν εἰς τὸ κυβερνᾷν, ὅτι εἴχετε τὴν χεῖρα ὑποτρέμουσαν, ὅτι ἐδεικνύετε ὅτι σᾶς διέφυγεν ἡ διεύθυνσις τῶν κοινῶν, καὶ ὅτι ἀφήσατε τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν νὰ σᾶς διευθύνῃ;» Καὶ λέγουσι ταῦτα τίνες: ἐκεῖνοι, οἵτινες εἰς πνοὴν οὐχὶ θυέλλης, οὐχὶ τρικυμίας, εἰς πνοὴν ὀλίγον σφοδροτέρου ζεφύρου ἐγκατέλιπον τὴν ἀρχήν! Διότι οὐδεμία σύγκρισις δύναται νὰ ὑπάρξῃ μεταξὺ τῆς τρικυμίας καὶ τῆς θυέλλης, ἣν ἐξήγειρε τότε ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ, καὶ τῆς ταραχῆς τῆς κοινωνικῆς τῆς 8ης Νοεμβρίου. Καὶ ὁ τότε μὲν Πρωθυπουργὸς, μεθ’ ὅλην ταύτην τὴν τρικυμιώδη κατάστασιν τῆς κοινωνίας καὶ τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, ἀπέδειξεν, ὅτι εἶχε στιβαρωτέραν τὴν χεῖρα ἢ ἡ Κυβέρνησις ἡ ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴν ἐπέδειξε μεγάλην δεξιότητα περὶ τὸ κυβερνᾷν· ἀπέδειξε διὰ τούτου, ὅτι τὴν τοιαύτην ἐθνικὴν δύναμιν, ἔστω καὶ δι’ ἐγκληματικῶν μέσων δημιουργηθεῖσαν, ἠθέλησε νὰ τὴν διευθύνῃ πρὸς τέλος ἀγαθὸν ὑπὲρ τῆς πατρίδος. Δὲν ἐγκατέλειψε τὴν θέσιν του, διότι εἶχε συνείδησιν, ὅτι μεγάλα δεινὰ ἠδύναντο νὰ προκύψωσιν εἰς τὴν πατρίδα, ἀλλὰ διηύθυνε τὸν ὀργασμὸν καὶ τὸ μένος τὸ πολεμικὸν, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ἐπίλυσιν τῶν σπουδαιοτάτων ἐθνικῶν ζητημάτων ἐν τῷ συμφέροντι τῆς πατρίδος. Ὅτε δὲ τὰ πράγματα ἤρξαντο ὑποδηλοῦντα, ὅτι ἐπέκειτο λύσις εὐνοϊκὴ ὑπὲρ τῆς χώρας, τί νομίζετε ὅτι ἔπραξεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία καὶ οἱ παρέχοντες αὐτῇ συνδρομὴν ἰσχυράν; Ἔσπευσαν ἀμέσως δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ πείσωσι τὸν λαὸν, ὅτι, ἐὰν ἐπέλθῃ λύσις, ὡς ἠλπίζετο τότε, εὐνοϊκὴ, δὲν ἦτο ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις ἤθελε φέρει τὴν λύσιν ταύτην, ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς, ἀλλ’ ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία. Καὶ ὑπάρχει σωρεία τοιούτων ἐγγράφων, ἀποδεικνυόντων τὸν ἰσχυρισμὸν αὐτὸν, σειρὰ δὲ ἄρθρων, ἐν ταῖς ἐφημερίσι καταχωρισθέντων, ἀποδεικνύει τὸν ἀγῶνα, ὅπως οὐδὲν ὄφελος ἠθικὸν πορισθῇ ἡ Κυβέρνησις Δηλιγιάννη, ἐν περιπτώσει εὐτυχοῦς λύσεως τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Ἔχω δὲ ἐνταῦθα κείμενα, ἵνα ἴδητε μετὰ πόσης, δύναμαι εἰπεῖν, θρασύτητος ἐπεζήτουν ν’ ἀφαιρέσωσι πᾶν ἠθικὸν ὄφελος ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἀπὸ τὸν τότε Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, πῶς ἐπεζήτουν ν’ ἀποδείξωσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη οὐδ’ ἱκανὴ ἦτο, οὐδ’ ἐκείνη ἔπραξεν ὅσα ὑπὲρ τῆς χώρας διεπράττοντο. Ἀκούσατε ὀλίγα τινὰ (ἀναγινώσκει): «Τὴν ἐνέργειαν εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα δὲν ὑπάρχει κανεὶς, οὔτε εἰς τὴν Εὐρώπην ἀκόμη, ὁ μὴ γνωρίζων, ποῖος τὴν διευθύνει. Ὁ Βασιλεὺς εἶχε τὴν πρωτοβουλίαν τῆς πολιτικῆς αὐτῆς. Ὁ Βασιλεὺς τὴν ἤρχισεν, ὁ Βασιλεὺς τὴν διεξάγει, ὁ Βασιλεὺς θὰ τὴν διεξαγάγῃ μέχρι τέλους. Ἡ πολιτικὴ τοῦ Βασιλέως εἶναι αὐτὴ ἡ πολιτικὴ τοῦ ἔθνους. Συνέπεσε μέχρι γραμμῆς τὸ φρόνημα τοῦ ἔθνους μὲ τὸ τοῦ Βασιλέως. Ἐξεδηλώθη τοιαύτη ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους πρίν. Ἐξεδηλώθη καὶ ἡ ἀποδοκιμασία του ἀρκετὰ εὐγλώττως καὶ ἀρκετὰ ἐντόνως καὶ ἀρκετὰ σθεναρῶς κατόπιν. Ἡ συνεννόησις ἐπῆλθε πλήρης· ὁ Βασιλεὺς διερμηνεύει τὸ Πανελλήνιον φρόνημα, καὶ ἐφαρμόζει τὴν Πανελλήνιον πολιτικήν...»

§22Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ποῖος τὰ γράφει αὐτά;

§23Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἡ «Ἀκρόπολις» τῆς 12 Φεβρουαρίου 1897.

§24ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἆ! ...

§25Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἔχομεν καὶ ἄλλας ἐφημερίδας, ἀκόμη σημαντικωτέρας. Ἐὰν θέλητε τὸ πεφιλημένον τῆς πτέρυγος ταύτης φύλλον, τὸ «Σκρίπ». Σᾶς ἀρέσει; Ἰδοὺ τί γράφει τὴν 15 Φεβρουαρίου 1897 (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀόρατος αὕτη δύναμις ἔχει κάμει θαύματα ἐδῶ πέρα! Εἰς ὅλην τὴν γραμμὴν, ἰδίως δὲ ἐν Ἄρτῃ, ὄχι μόνον εἶναι γνωστή, ἀλλὰ ἀπείρους ἔχει τοὺς πιστοὺς καὶ τοὺς ὀπαδούς. Ὅλους τοὺς ἐλαύνει ἡ ὑψηλὴ καὶ θερμὴ ἰδέα τῆς Ἔξοχον δὲ ἐπαναστατικὸν δίκτυον ἔχει ἐξαπλώσει παντοῦ τῆς Ἠπείρου. Ἀρκεῖ νὰ ἀνάψῃ ὁ δαυλός, νὰ δοθῇ τὸ σύνθημα, καὶ θὰ παραστῶμεν μάρτυρες γεγονότων λαμπρῶν, ἀγώνων ἀπροσδοκήτων. Ἔχει ὡριμάσει πλέον ἡ ἰδέα παντοῦ τῆς ἐθνικῆς ἐνεργείας καὶ δράσεως, ὅλος δὲ ὁ κόσμος ἠξεύρει πολὺ καλά, ὅτι, ἂν ἠναγκάσθη νὰ δράσῃ σήμερον ἡ Βασιλεία καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ χεὶρ τῆς ἀοράτου ταύτης δυνάμεως δὲν εἶναι ξένη τῆς δράσεως ταύτης, ἡ χείρ, ἥτις κατέθεσεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν τῆς Ἑλλάδος 21 ἑκατομμύρια διὰ πᾶσαν πατριωτικὴν ἐνέργειαν!» Ἔχω καὶ ἄλλα πολλά, διὰ νὰ ἴδητε μετὰ πόσης ἐπιμελείας ἀπεγύμνουν τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην πάσης ἠθικῆς ὠφελείας ἐκ τῶν πράξεών της. Αὕτη ὑπῆρξεν ἡ πεποίθησις τότε τοῦ λαοῦ, διότι τοιαύτην τὴν ἐδημιούργησαν τότε οἱ ἐπιτήδειοι ἐργάται τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἀποπλανήσαντες καὶ ἐξαπατήσαντες τὴν κοινὴν γνώμην. Βλέπετε ἐκ τοῦ πνεύματος τούτου πρὸς ἀπογύμνωσιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης πάσης ἠθικῆς ὠφελείας ἐκ τῶν πράξεων τῶν ἀγαθῶν ὑπὲρ τῆς χώρας, ὅτι ἡ ἀόρατος δὲν εἶχε σκοπὸν τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Ἠπείρου, δὲν εἶχε σκοπὸν τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ εἶχε σκοπὸν ἕνα καὶ μόνον, τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ κόμματος τῆς νῦν Ἀντιπολιτεύσεως! Οὐδέποτε ὑπῆρξε πατριωτικὴ ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία· μόνον ἐν τῇ φαντασίᾳ τῶν ἀποπλανηθέντων ὑπῆρξε πατριωτική. Ὅταν ἔρχηται μία Ἑταιρεία καὶ διαγράφει, ποῖον νομίζετε; τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν (δεικνύει τὸν κ. Δραγούμην)...

§26ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ οὐδέποτε ὑπῆρξα, ἐπὶ 60 ἤδη ἔτη, μέλος μυστικῆς ἑταιρείας, συνεπῶς οὐδὲ τῆς ἀοράτου· ἀφοῦ δὲ δὲν ὑπῆρξα, οὐδὲ διεγράφην.

§27Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Παραπέμπω τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς εἰς τὴν «Ἐφημερίδα» τοῦ Ρούκη, ὅπου ἀναγράφονται πιστῶς παρ’ ἑταίρου πᾶσαι αἱ πράξεις τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου, καὶ μεταξὺ ἄλλων πράξεων εἶναι καὶ ἡ διαγραφὴ ὑμῶν· διότι φαίνεται, ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ ὑμῶν σᾶς ἐνέγραψαν, καὶ μετὰ σκέψιν σᾶς διέγραψαν.

§28ΑΥΓ. ΑΒΕΡΩΦ. Μὲ τὴν «Ἐφημερίδα» τοῦ Ρούκη θὰ ἀποδείξητε;

§29Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἠθέλησα νὰ παραστήσω, ποία εἶναι ἡ Ἑταιρεία, καὶ ποία ἡ ἠθικὴ ὑπόστασίς της. Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία διὰ τῶν ἐγγράφων αὐτῆς βεβαίως πολλὰ ψεύδη μετέδωκεν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν κοινόν. Ἐγὼ πρῶτος ἐδήλωσα τοῦτο, ὅτι ἀνάξια πάσης πίστεως εἶναι τὰ ἔγγραφα αὐτῆς τῆς Ἑταιρείας καὶ αἱ βεβαιώσεις αὐτῆς, καὶ θὰ ἦτο εὐτύχημα διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἂν ἀπὸ τότε τὸ πνεῦμα τῆς δυσπιστίας ἐξηγείρετο καὶ κατέρριπτεν αὐτήν, διότι οὕτω δὲν θὰ διέπραττε τὰ κακά, τὰ ὁποῖα διέπραξεν ἔκτοτε. Ταῦτα διέπραττεν ἡ ἐπάρατος ἐκείνη Ἑταιρεία! Ἀλλὰ τί συνέβαινεν ἐν τῇ τότε Βουλῇ; ποῖον ὑπῆρξε τὸ πνεῦμα τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως; ποῖοι ὑπῆρξαν οἱ λόγοι τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ; ποῖοι ὑπῆρξαν οἱ λόγοι ἐπιφανεστάτων μελῶν τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ νῦν ἐπίσης ἀντιπολιτευομένων; ποῖαι αἱ παροτρύνσεις; Πλὴν ὀλιγίστων, πᾶσα ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους, κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οὐδὲν ἄλλο ἔπραττε καθ’ ἑκάστην ἢ νὰ παρορμᾷ τὴν Κυβέρνησιν πρὸς ἐνέργειαν πολεμικήν. Ἡνώθησαν λοιπὸν αἱ ἐνέργειαι τῆς Ἐθνικῆς ἐκείνης Ἑταιρείας πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ ἐξελθὸν ἐκ τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους, καὶ ἐδημιουργήθη τὸ ἀκατάσχετον ῥεῦμα, τὸ ὁποῖον προεκάλεσε τὸν πόλεμον. Ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἀναχαιτίσῃ τὸ ῥεῦμα ἐκεῖνο ἡ Κυβέρνησις τοῦ νῦν ἡγέτου τῆς μειονοψηφίας; Καὶ ἀναχαιτιζόμενον τὸ ῥεῦμα αὐτὸ, ποίας θὰ εἶχε συνεπείας διὰ τὴν ἐσωτερικὴν τῆς χώρας τάξιν; ποίας συνεπείας διὰ τὴν Πολιτείαν; Ὅταν ἔρχωνται καὶ ἐξαγγέλλουν ἐντεῦθεν δόγματα πολιτικὰ παρελθόντων χρόνων, ὅταν ἔρχωνται καὶ λέγουν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις χώρας κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένης ὀφείλει νὰ μὴ ἀποβλέπῃ οὐδαμῶς εἰς τὴν δημοσίαν γνώμην, ὀφείλει νὰ μὴ λαμβάνῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ κοινὸν φρόνημα καὶ οὐδαμῶς τὴν γνώμην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, βεβαίως ἐξαγγέλλουσι θεωρίαν, ἡ ὁποία μόνον εἰς Κράτη μοναρχικῶς κυβερνώμενα δύναται νὰ ἔχῃ ὑπόστασιν λογικήν· ἀλλ’ ἐν χώρᾳ κυβερνωμένῃ κοινοβουλευτικῶς ἡ κοινὴ γνώμη, τὸ δημόσιον φρόνημα εἶναι βεβαίως δύναμις, τὴν ὁποίαν πᾶς κυβερνήτης ὀφείλει νὰ ὑπολογίζῃ, καὶ τὴν ὑπελόγισεν ὁ τέως Πρωθυπουργὸς κ. Θεοτόκης πρὸ ὀλίγων ἤδη μηνῶν, καὶ τὴν ἔλαβε σοβαρώτατα ὑπ’ ὄψιν, καὶ λαβὼν ταύτην ὑπ’ ὄψιν κατέλιπε τὴν ἀρχήν. Καὶ ἠθέλατε, μετὰ τὴν δημιουργίαν τῶν περιστάσεων ἐκείνων, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη οὐδὲν ἄλλο νὰ ἔπραττεν ἢ νὰ ἠγωνίζετο νὰ καταστείλῃ τοὺς ἀτάκτους τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας; καὶ ἠθέλατε νὰ μὴ καταγείνῃ ἢ πῶς νὰ ἀνακαλύψῃ τοὺς ἀοράτους καὶ συντρίψῃ τὴν κεφαλὴν αὐτῶν; Βεβαίως οὐδεὶς, λογικῶς ἀναμετρῶν τὰς τότε περιστάσεις, ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, ὅτι ἄλλως ὤφειλε νὰ κυβερνήσῃ τὴν χώραν ἢ ὡς ἐκυβέρνησε ταύτην. Μία ὑπῆρξεν ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης· ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ συγκρατῇ τὴν ἐξεγερθεῖσαν δημοσίαν γνώμην, νὰ τὴν περιστέλλῃ, ὅση αὐτῇ δύναμις, ὅπως μὴ πράττῃ τὸ κακὸν, καὶ ἀφ’ ἑτέρου νὰ ἐπιδιώκῃ τὴν ἐπίλυσιν τῶν ζητημάτων ὑπὲρ τῆς χώρας. Βεβαίως δὲν διενοεῖτο νὰ κηρύξῃ κατὰ τῆς Τουρκίας τὸν πόλεμον· καὶ ἐὰν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ὑπήκουεν εἰς τὰ κελεύσματα τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, καὶ δὲν ἐξήρχοντο τὰ ἄτακτα στίφη αὐτῆς εἰς τὸ Μπαλντῖνον, ἡ Τουρκία δὲν θὰ ἐκήρυττε τοσοῦτον ταχέως, τοσοῦτον ὁρμητικῶς τὸν πόλεμον· διότι ἡ ἀποβίβασις στρατοῦ ἑλληνικοῦ ἐν Κρήτῃ, καὶ ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου, τοῦ περιπλέοντος εἰς τὰ ὕδατα τῆς Κρήτης, ὅπως ἐξηγήθησαν ἀπὸ τὴν τότε Κυβέρνησιν, δὲν ἐθεωρήθησαν ὡς αἰτία πολέμου (casus belli), καὶ διέβλεπε τότε, ὅτι, ἐὰν δὲν ἐξωθεῖτο ὑπὸ τῆς κοινῆς γνώμης, ἡ ὁποία εἶχε καταστῆ ἔξαλλος, καὶ ἠδύνατο νὰ παρατείνῃ τὰ ζητήματα ἐπί τινα ἀκόμη χρόνον, ἤθελεν ἴσως κατορθώσει νὰ ἀποφύγῃ, ἵνα κηρύξῃ ἡ Τουρκία τὸν πόλεμον. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀληθὴς ἱστορία. Ἐὰν λοιπὸν ὁ πόλεμος ἐκηρύχθη, ἀπαρασκεύου στρατιωτικῶς οὔσης τῆς χώρας, δὲν θέλω νὰ εἴπω, ὅτι ὁ λαὸς τύποις ὑπέχει τὴν εὐθύνην, ἀλλ’ οὐσιαστικῶς, προκειμένου περὶ χώρας κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένης, βεβαίως οὐσιαστικῶς τὴν εὐθύνην τὴν ἔχει ὁ λαὸς, τὸ ἔθνος, ἀλλὰ πρωτίστως ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη, ἡ ὁποία ὑπεδαύλισε καὶ ἔφερε τὸν λαὸν εἰς οἵαν ψυχολογικὴν κατάστασιν γνωρίζομεν πάντες. Ὑπῆρξαν ἐνταῦθα ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ὑπέδειξαν τὰς συνεπείας ἑνὸς τοιούτου πολέμου, καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς ὕψωσε τὴν φωνὴν αὐτοῦ, θέλων νὰ σταματήσῃ τὸν ῥοῦν τοῦ φλέγοντος πατριωτισμοῦ τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, νὰ σταματήσῃ τὸν ῥοῦν αὐτῆς, καὶ παρέστησε τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ἔχῃ πόλεμος πρὸς τὴν Τουρκίαν. Γνωρίζων καλῶς τὰ τῆς Τουρκίας, γνωρίζων τὴν στρατιωτικὴν αὐτῆς ὀργάνωσιν, γνωρίζων καὶ τὰς σχέσεις αὐτῆς πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, καὶ τὴν δύναμιν τὴν ἠθικὴν, καὶ τὴν ὑλικὴν ἴσως, τὴν ὁποίαν ἡ Τουρκία ἤθελεν ἀρυσθῆ ἐκ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, ὑπέδειξεν, ὅτι πρὸ παντὸς πρέπει μὲν ἡ Ἑλλὰς νὰ μεριμνήσῃ φιλανθρώπως ὑπὲρ τῶν σφαζομένων Κρητῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ μεριμνήσῃ κατὰ τρόπον, ὥστε νὰ μὴ προκαλέσῃ πόλεμον, διότι ἡ πρόκλησις πολέμου θὰ ἦτο δυστύχημα διὰ τὴν χώραν. Καὶ οἱ λόγοι του ἐπηλήθευσαν δυστυχῶς μέχρι κεραίας, ἐπηλήθευσαν μέχρι κεραίας, ὅπως ἐπηλήθευσαν καὶ οἱ λόγοι αὐτοῦ κατὰ τὸ 1887, ὅτε σᾶς προεῖπεν: «ἄγετε τὸ Κράτος εἰς πτώχευσιν! σταματήσατε, ἵνα σώσωμεν τὴν τιμὴν τοῦ Κράτους!» Καὶ ὑμεῖς ἐθεωρήσατε, ὅτι ἦτο καθῆκον ὑμῶν καὶ δικαίωμα ὑμῶν οὐδὲν ἄλλο νὰ πράττητε ἢ νὰ τὸν διαβάλλητε, νὰ τὸν συκοφαντῆτε! Ἀλλ’ αἱ φωναὶ αἱ συνεταὶ καὶ φρόνιμοι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ δυστυχῶς δὲν ἀκούονται, καὶ διότι δὲν ἀκούονται αἱ γνῶμαι καὶ αἱ φωναὶ τῶν συνετῶν ἀνδρῶν, βαίνομεν ἀδιαλείπτως κατὰ κρημνῶν. Καὶ ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις τοῦ Προϋπολογισμοῦ, θέλετε ἰδεῖ ποῖον νέον βάραθρον διανοίγεται διὰ τὸ οἰκονομικὸν μέλλον τῆς χώρας, ἀλλὰ καὶ πάλιν δὲν θὰ σταματήσητε. Πάντα, ὅσα εἶπον, καὶ ὅσα ἠκούσατε παρὰ τῶν προλαλησάντων ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) δύνανται ν’ ἀφήσωσί τινα, ἀμερολήπτως, εὐσυνειδήτως κρίνοντα, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἐσχημάτισε βαθυτάτην τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ πρόκλησις τοῦ πολέμου ἦτο ἔργον κατὰ τὸ πλεῖστον τῆς ἐπαράτου ἐκείνης Ἑταιρείας, ὅτι τὸ μένος τὸ πολεμικὸν ἐδημιουργήθη δι’ ἀπάτης καὶ ἀποπλανήσεως ὁλοκλήρου τοῦ λαοῦ, ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Καὶ ἐὰν κρίνω τὴν διεξαγομένην συζήτησιν χρήσιμον, κατά τι πρακτικῶς χρήσιμον, τὴν κρίνω μόνον κατὰ τοῦτο, ὅτι δίδεται τοιουτοτρόπως διὰ τῆς ἐρεύνης τὸ δίδαγμα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι προωρισμένοι νὰ κυβερνήσωσι τὴν χώραν, δίδεται, λέγω, τὸ δίδαγμα, ὅτι, μόλις διορῶσι τὴν κεφαλὴν μυστικῆς Ἑταιρείας, πρέπει, ὡς κεφαλὴν ὄφεως, νὰ τὴν συντρίβωσιν, ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος, ἐν ὀνόματι τοῦ λαοῦ. Δὲν εἶναι μόνον, ὅτι ἐξώθησεν ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη εἰς πόλεμον τὴν χώραν, ἀλλὰ κατέστρεψέ τι πολυτιμότερον, ἀφ’ ὅσα μέχρι τοῦδε κατεστράφησαν· κατέστρεψε τὴν πίστιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς τοὺς διέποντας τὰ τῆς χώρας. Τολμήσατε ἐν τῷ μέλλοντι ν’ ἀποταθῆτε πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος, τολμήσατε ἐν τῷ μέλλοντι νὰ τῷ ὑπομνήσητε τὰς ἐθνικὰς καὶ ἱερὰς αὐτοῦ παραδόσεις, τολμήσατε ἐν τῷ μέλλοντι ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος νὰ τῷ ζητήσητε τὸν ὀβολὸν αὐτοῦ! Θέλει δείξει παγερὰν ἀδιαφορίαν!

§30Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν αὐτὸ ποτὲ νὰ πράξῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός!

§31ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Πρόκειται περὶ ἐνεργειῶν ὑπὸ Ἑταιρείας.

§32Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐννοεῖ τὰ καθήκοντά του ἄνευ οὐδεμιᾶς ἄλλης παρεμβάσεως.

§33Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ποῖα δὲ ὑπῆρξαν τ’ ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης πράξεως; Μήπως ἐσταμάτησαν; Ἐπῆλθεν ὁ πόλεμος, κατάπληκτος δὲ ἡ χώρα ἔμαθε τὰ ἀτυχήματα, ἔμαθε τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης. Μήπως παρῃτήθη ἡ καταχθόνιος αὕτη Ἑταιρεία τοῦ ἀρχικοῦ σχεδίου της; Ὄχι! Ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ πέσῃ, καὶ ἔπεσε! Ποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης πτώσεως; τὸ ἀποτέλεσμα τὸ μεμαρτυρημένον ὑπῆρξεν, ὅτι, ἀντὶ οἱ Τοῦρκοι νὰ μὴ πατήσωσιν οὐδὲ τὸν οὐδὸν τῆς πύλης τῆς Λαρίσης, ἐπάτησαν τὸ ἱερὸν χῶμα, τὸ ὁποῖον ἐποτίσθη μὲ τὸ αἷμα τοῦ Ἀθανασίου Διάκου, ἐν Λαμίᾳ, Κύριοι, τὸ δὲ Κράτος, ἀντὶ νὰ ὑποβληθῇ εἰς ἀποζημίωσιν 15, 20 ἢ 30 τὸ πολὺ ἑκατομμυρίων, ὑπεβλήθη εἰς ἀποζημίωσιν 100 ἑκατομμυρίων χρυσῶν φράγκων! Ἀφίνω τὰς ἄλλας, τὰς μεγαλειτέρας καταστροφάς, τὰς ὁποίας ὑπέστη ἡ χώρα. Τί ἄλλο δὲ μέγιστον κακόν; ὅτι εὑρέθη ἡ εὐκαιρία νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁ κλοιὸς ὁ ἀτιμωτικὸς, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ὕδρας Βουλευτής· δηλαδὴ ὁ ἔλεγχος! Κύριοι, ἡ ἱστορία τοῦ συντελεσθέντος ἀκρωτηριασμοῦ τοῦ ἐδάφους τῆς πατρίδος οὕτως ἐπῆλθεν, ἀλλ’ ἡ ἱστορία τῆς μειώσεως τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τοῦ Κράτους ἐπῆλθε κατ’ ἄλλον τρόπον, τρόπον ὀδυνηρότατον, τρόπον καταδεικνύοντα τὴν ἔλλειψιν παντὸς αἰσθήματος πατριωτισμοῦ τινων ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀνέρχονται εἰς τ’ ἀνώτατα ἀξιώματα τῆς Πολιτείας. Καθ’ ὅλας τὰς μακρὰς διαπραγματεύσεις περὶ τῆς εἰρήνης οὐδεμία Δύναμις, οὐδεὶς ἀντιπρόσωπος ἐκ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, οὐδ’ ἄλλος τις ἐποιήσατο λόγον περὶ τῶν χρεῶν τοῦ Κράτους τῶν παλαιῶν, ἤτοι τῶν πρὸ τοῦ χρέους περὶ πολεμικῆς ἀποζημιώσεως· πάντα τὰ ἐπίσημα ἔγγραφα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν βεβαιοῦσιν, ὅτι ἡ συζήτησις περιεστρέφετο ἀδιαλείπτως περὶ τὴν ἐξεύρεσιν τῶν χρημάτων διὰ τὴν ἀποζημίωσιν τοῦ πολέμου καὶ περὶ τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας τὸ Κράτος ἔπρεπε νὰ δώσῃ πρὸς τοὺς δανειστάς του τοῦ ποσοῦ τούτου. Προὐτάθη τότε, ἵνα ἀντιπρόσωποι τῶν Δυνάμεων ἀσκῶσιν ἐποπτείαν ἐπὶ ὡρισμένων προσόδων τοῦ Κράτους διὰ τὴν ἐγγύησιν πρὸς καταβολὴν τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων εἰς τοὺς δανειστὰς διὰ τὴν ἀποζημίωσιν τοῦ πολέμου. Καὶ αἴφνης Ὑπουργός τις Ἕλλην, χωρὶς νὰ προκληθῇ οὐδαμόθεν, παρουσιάζεται καὶ προτρέπει καὶ προκαλεῖ τὴν προσοχὴν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς διαρρυθμίσεως καὶ τῶν παλαιῶν χρεῶν! καὶ δὴ προτείνει τὸν ἔλεγχον! Τὸ ἔγγραφον εἶναι τῆς 24 Ἰουλίου 1897. Ὁ κ. Σκουλούδης, τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, παραγγέλλει πρὸς τὰς ἐν Παρισίοις, Βιέννῃ, Λονδίνῳ, Πετρουπόλει, Βερολίνῳ, Ρώμῃ, Βασιλικὰς Πρεσβείας. Ἀκούσατε παρακαλῶ (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βασιλικὴ Κυβέρνησις οὐδεμίαν μέχρι τῆς ὥρας ταύτης κατέχει ἐπίσημον δήλωσιν περὶ τῆς καταστάσεως, ἐν ᾗ διατελοῦσιν αἱ διαπραγματεύσεις, αἵτινες ἀπὸ δύο καὶ ἡμίσεως μηνῶν διεξάγονται ἐν Κωνσταντινουπόλει... μόλις δὲ πρὸ μικροῦ ἐγνώσθη τῇ Βασιλικῇ Κυβερνήσει, ὅτι γίγνεται, ὡς λέγεται, σκέψις νὰ περιληφθῇ ἐν τοῖς προκαταρκτικοῖς τῆς εἰρήνης ὅροις διεθνὴς ἔλεγχος ἐπὶ τῶν ὁρισθησομένων πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τῆς ἀποζημιώσεως καὶ τοῦ παλαιοῦ χρέους προσόδων. Ἐὰν ἡ πληροφορία αὕτη ᾖναι ἀκριβὴς, νομίζω ἐμαυτὸν ἐν ὀνόματι τῆς Βασιλικῆς Κυβερνήσεως ὑπόχρεων νὰ ἐκθέσω ἄνευ ἀναβολῆς ταῖς Μεγάλαις Δυνάμεσι τὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου βλέψεις αὐτῆς...» Σημειώσατε, ὅτι, συγκρίνων τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα ὅλων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, τὰ ἀναφερόμενα εἰς τὰ ζητήματα ταῦτα, οὐδαμοῦ βλέπω μέχρι τῆς στιγμῆς, ὅτι ἐγένετο λόγος, πρότασίς τις· μάλιστα ὑπάρχει ἔγγραφον, ἐξ οὗ δηλοῦται, ὅτι ἀντιπρόσωπος Μεγάλης Δυνάμεως, καὶ δὴ τῆς Ρωσσίας, ὅτε ἤκουσεν ὅτι ἐγένετο συζήτησις περὶ τούτου, εἶπεν ἀμέσως: «εἶναι ἀναξιοπρεπὲς νὰ ζητήσωμεν ἡμεῖς ἐγγυήσεις διὰ χρέη ἰδιωτικά». Τί δὲ προέτεινεν αὐθωρεί; Δὲν προέβη δὲ εἰς προτάσεις μόνον (ἀναγινώσκει): «...Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἀπεστάλη ἀντιπρόσωπος εἰς Βερολῖνον...»

§34Ι. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Ποῖος τὰ λέγει αὐτά;

§35Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ὁ κύριος Σκουλούδης ἐν ἐπισήμῳ ἐγγράφῳ, τὸ ὁποῖον ἀπεστάλη πρὸς τὰς Πρεσβείας ὅλας. (Ἐξακολουθεῖ): «... Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἀπεστάλη ἀντιπρόσωπος εἰς Βερολῖνον μετὰ τῆς ἐντολῆς νὰ ἐκθέσῃ τοῖς δανεισταῖς τοὺς σκοποὺς τῆς Κυβερνήσεως, ἀπόφασιν ἐχούσης νὰ προσφέρῃ τόσον εἰς τοὺς χορηγοὺς τῶν κεφαλαίων τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως, ὅσον καὶ εἰς τοὺς ἀρχαίους δανειστὰς, πάσας τὰς ἀσφαλείας, ἃς ἤθελον κρίνει ἐφετὰς, ἤτοι συγκέντρωσιν εἰς τὴν Ἑταιρείαν τῶν Μονοπωλίων τῶν πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου καὶ τῶν παλαιῶν χρεῶν ὁρισθησομένων προσόδων, παραχώρησιν τοῖς δανεισταῖς τοῦ δικαιώματος διορισμοῦ ἀντιπροσώπων ἐν τῷ Διοικητικῷ Συμβουλίῳ τῆς προρρηθείσης Ἑταιρείας καὶ μετὰ κρατούσης ἔτι ψήφου, καὶ τὴν διὰ τῆς τοῦ κανονισμοῦ συμβάσεως, κυρουμένης διὰ νόμου, ἀναγνώρισιν ὡς ἰδιοκτησίας τῶν δανειστῶν τῶν προερχομένων ἐκ τῶν μονοπωλίων ποσῶν, ἅμα εἰσελθόντων εἰς τὰ ταμεῖα τῆς Ἑταιρείας, μέχρι συμπληρώσεως, ἐννοεῖται καλῶς, τῶν ὀφειλομένων εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν προειρημένων χρεῶν ποσῶν...»

§36Ι. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Εἶναι μετὰ τὸν πόλεμον αὐτὰ ὅλα.

§37Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Δὲν ὁμιλῶ διὰ τὰ πρὸ τοῦ πολέμου. Δὲν παρηκολουθήσατε τὴν σειρὰν τῆς ἀναπτύξεώς μου. Εἶναι συνέπειαι τοῦ πολέμου, εἶναι πράξεις ἀπορρέουσαι ἐκ τῶν πράξεων τῶν ὑπευθύνων. Ἀκούσατε, Κύριοι, τί λέγει ὁ κύριος Τομπάζης, ἐπιτετραμμένος ἐν Πετρουπόλει (ἀναγινώσκει): «Παρὰ τὸν ἑαυτῆς πόθον, ἡ Αὐτοκρατορικὴ τῆς Ρωσσίας Κυβέρνησις, νὰ μὴ ἀναμιχθῇ εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἑλληνικῶν οἰκονομικῶν, εὑρέθη ἐν τῇ ἀνάγκῃ νὰ παρεμβῇ πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν Ἑλλάδα. Ἐκτὸς πάσης ἀμφιβολίας κεῖται, ὅτι μηδεμία συνάφεια δύναται νὰ ὑπάρχῃ μεταξὺ τῶν περὶ εἰρήνης διαπραγματεύσεων καὶ τοῦ συμβιβασμοῦ, τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὰ ἀρχαῖα χρέη τῆς Ἑλλάδος ἀλλὰ τῆς Γερμανίας προβαλλούσης, ὅτι τὰ συμφέροντα αὑτῆς παρεβλάπτοντο, καὶ τιθείσης τὸ ζήτημα τοῦτο ὡς ὅρον τῆς εἰρήνης, ἡ Αὐτοκρατορικὴ Κυβέρνησις, συνεπὴς πρὸς ἣν ἔθηκεν ἀρχὴν, ν’ ἀπομακρύνῃ πᾶν πρόσκομμα, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ταχεῖαν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης, ἠναγκάσθη νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀπαίτησιν τῆς Γερμανίας. Τῇ Γερμανικῇ Κυβερνήσει ἀπόκειται ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν τελευταίαν ἐγκύκλιον τῆς Ἑλλάδος, καὶ νὰ δηλώσῃ, ἐὰν ἀποδέχεται τὴν ὑποκατάστασιν τῶν ἐπιτρόπων τῶν δανειστῶν εἰς τοὺς ἐπιτρόπους τῶν Δυνάμεων. Ἡ Γερμανία βεβαίως θέλει δώσει ἀπάντησιν ἀρνητικὴν μὲν, ἀλλὰ συμβιβαστικήν. Ἡ Αὐτοκρατορικὴ Κυβέρνησις, ὅπως καὶ ἡ Αὐστρία καὶ ἡ Ἰταλία, ἐπιθυμεῖ νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύηται δι’ ἐπιτρόπου, ἀλλὰ τὰ λοιπὰ Ἀνακτοβούλια ζητοῦσιν, ἵνα πᾶσαι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις διορίσωσιν ἕνα ἐπίτροπον. Τούτων οὕτως ἐχόντων, τὸ ἔργον τῶν μὴ ἐνδιαφερομένων εἰς τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος Δυνάμεων ἔσται νὰ καταστήσωσιν ἠπιωτέραν τὴν θέσιν τῶν πραγμάτων. Ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς κατανοεῖ κάλλιστα, ὅτι ἡ ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας ἡμῶν ἐποπτεία τῶν Δυνάμεων τιτρώσκει τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν· ἀφ’ ἑτέρου, ὑπὸ πρακτικὴν ἔποψιν, κατὰ πολὺ προτιμᾷ ταύτην ἢ ἐποπτείαν ἐξασκουμένην ὑπὸ τῶν δανειστῶν, καθόσον αἱ ἀπαιτήσεις τούτων ἠδύναντο ν’ ἀποβῶσιν ἐπιβλαβεῖς εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος· ἐνῷ δὲ ἡ ἐποπτεία τῶν δανειστῶν θὰ ἦτο μακροχρόνιος, ἡ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων ἐξασκουμένη ἤθελε πιθανῶς λήξει μετὰ τῆς καταβολῆς τῆς τελευταίας δόσεως τῆς ἀποζημιώσεως, τῆς ὑπερτιμήσεως τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων καὶ τῆς παλινορθώσεως τῆς πίστεως τῆς χώρας· τοῦθ’ ὅπερ ἤθελεν ἐντὸς βραχέος διαστήματος ἐπιτευχθῇ, χάρις εἰς τὴν ἐποπτείαν τῶν Δυνάμεων.» Τὸ ἔγγραφον αὐτὸ εἶναι τῆς 1 Αὐγούστου. Εἶναι δηλαδὴ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἀναφέρει γνώμας τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ρωσσικῆς ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ τότε ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ κυρίου Σκουλούδη. Καὶ βλέπετε τὴν Κυβέρνησιν τὴν Ρωσσικήν, ἡ ὁποία ῥητῶς δηλοῖ, ὅτι οὐδεμία πρέπει νὰ ὑπάρχῃ σχέσις μεταξὺ τῆς εἰρήνης καὶ τοῦ κανονισμοῦ τῶν ἀρχαίων χρεῶν τῆς Ἑλλάδος. Οὕτω δὲ, ἐνῷ βλέπομεν ξένας Δυνάμεις κηδομένας τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐπιδιωκούσας νὰ χωρίσωσι δύο ζητήματα διάφορα, παρατηροῦμεν Ὑπουργὸν τῆς Ἑλλάδος ἐπιμένοντα ἐν μεταγενεστέρῳ ἀκόμη ἐγγράφῳ εἰς τὴν συνένωσιν τῶν ζητημάτων τούτων, ἐπὶ βλάβῃ σημαντικωτάτῃ τῆς χώρας. Δὲν θέλω νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἓν πρὸς ἓν πάντα τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἀναφέρουσι τοῦτο, καὶ τὰ ὁποῖα πιστοποιοῦσι τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐκφράζω. Ἀλλ’ ἐάν τις ἔχῃ δυσπιστίαν, ἂς λάβῃ ταῦτα, ἤτοι τὸ τεῦχος τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ ἂς ἀναγνώσῃ. Φυσικὸν δὲ ἦτο, ὅτε εἶδον αὐτὴν ταύτην τὴν Ἑλλάδα διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν προτείνουσαν τὸν ἔλεγχον, φυσικὸν ἦτο, λέγω, οἱ δανεισταὶ τῆς Ἑλλάδος, καὶ δὴ οἱ Γερμανοί, νὰ ἐντείνωσι πάσας τὰς προσπαθείας αὑτῶν, διὰ νὰ πείσωσι ν’ ἀναμιχθῇ εἰς τὸ ζήτημα καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις ἡ Γερμανική· φυσικὸν ἦτο, ἡ Κυβέρνησις ἡ Γερμανική, προστατεύουσα τὰ συμφέροντα τῶν ὑπηκόων αὑτῆς, νὰ ἐπιμείνῃ, ἵνα μὴ ἡ εἰρήνη κανονισθῇ, ἂν μὴ συγχρόνως κανονισθῶσι καὶ τὰ παλαιὰ χρέη...

§38Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Γνωρίζετε ποῖα εἶναι τὰ παλαιὰ χρέη;

§39Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Εἶναι πασίγνωστα τὰ παλαιὰ χρέη.

§40Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ποῖα εἶναι τὰ παλαιὰ χρέη;

§41Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Τὰ ἀναφερόμενα εἰς τὸν συμβιβασμὸν τὸν τελεσθέντα, καὶ δυνάμει τοῦ ὁποίου ἐπεβλήθη ὁ ἔλεγχος. Ἐδῶ βλέπετε, ὅτι διὰ τῶν ἐγγράφων αὐτῶν ἀποδεικνύεται τοῦτο, ὅτι αἱ μὲν ἄλλαι Κυβερνήσεις εἶχον ὑπ’ ὄψιν διαπραγματεύσεις, ἵνα ἐξευρεθῇ δάνειον πρὸς πληρωμὴν τῆς ἀποζημιώσεως τῆς πολεμικῆς καὶ ἅμα τῇ ἐξευρέσει τοῦ δανείου ἐκείνου ἡ εἰρήνη νὰ κλεισθῇ· ἐνῷ δὲ αἱ διαπραγματεύσεις ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ διεξήγοντο, ἀφοῦ καθωρίσθησαν ὅλα τὰ ζητήματα τῆς διαρρυθμίσεως τῶν ὅρων, ἀφοῦ καθωρίσθησαν τὰ ἄλλα ζητήματα, τὰ ἀφορῶντα τὰ προνόμια (les capitulations), ἔμενε τὸ ζήτημα τῆς ἐξευρέσεως τοῦ δανείου διὰ τὴν πληρωμὴν τῆς ἀποζημιώσεως τῆς πολεμικῆς, δι’ ὃ ἐζητοῦντο ἐγγυήσεις· ἀλλ’ ἐνῷ διεπραγματεύοντο αἱ μεγάλαι Δυνάμεις τὴν ἐξεύρεσιν τοῦ δανείου τούτου, προέβαλεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς χώρας κ. Σκουλούδης κατὰ τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν ὑμεῖς ἦσθε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως (ἀποτείνεται πρὸς τὸν κ. Δ. Ράλλην)...

§42ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν τὸ προέβαλε.

§43Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως τὸ προέβαλε, ἀλλὰ τὸ προέβαλε, διότι ἐπρόκειτο ἀκριβῶς περὶ τῆς ἐπιβολῆς τοῦ κλοιοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπεβλήθη. Θαυμάζω δὲ, ὅτι δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι αὐτὸ τὸ ἔγγραφον ἔχει ἕνα σκοπόν, νὰ ἀποτρέψῃ τὸν κίνδυνον, ὅστις ἐπέκειτο ἤδη ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἡμῶν. Ὁ σκοπὸς δὲ ἦτο αὐτός· πῶς ν’ ἀποφύγωμεν τὸν διεθνῆ ἔλεγχον, ὅστις τελικῶς ἐπῆλθε. Καὶ ὅτε ἐλέγομεν περὶ παλαιῶν χρεῶν, ἐπρόκειτο νὰ ἱκανοποιήσωμεν τὰς ἀπαιτήσεις τῆς Γερμανίας, καὶ χάριν τῆς Γερμανίας ἐπεβλήθη ἡμῖν ὁ ἔλεγχος. Ἀλλὰ βεβαίως σεῖς δὲν εἶσθε εἰς θέσιν νὰ ἐννοήσητε, ἀποσπῶν ἐκ τῆς σειρᾶς του, τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο.

§44Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Βεβαίως ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐπωφελεῖται τοῦ μεγάλου κύρους, τὸ ὁποῖον ἔχει, ἀπέναντι ἐμοῦ, τοῦ νεαροῦ πολιτευτοῦ, καὶ ἦλθεν ἐνταῦθα, καὶ ὁμιλεῖ καθ’ ὃν τρόπον ὁμιλεῖ, χωρὶς νὰ προσάγῃ καὶ τὰς ἀποδείξεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀναγκαῖαι, ἵνα διαφωτίσῃ καὶ ἐμὲ καὶ τὴν Βουλήν, ἐὰν ἡ Γερμανία εἶχε προηγουμένως ὑποβάλει τοιαύτας προτάσεις. Ἴσως ὑμεῖς ἔχετε τὰ ἔγγραφα ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§45Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τόσον τὰς εἶχεν ὑποβάλει τὰς προτάσεις, ὥστε ἠναγκάσθη τότε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ν’ ἀποστείλῃ ἀπεσταλμένον ἔκτακτον διὰ νὰ προλάβῃ ἀκριβῶς τὴν ἐπιβουλὴν τοῦ ἐλέγχου. Καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν εὑρίσκετο ὁ ἀπεσταλμένος ἐκεῖ, ἀπεστάλη συγχρόνως καὶ ἡ ἐγκύκλιος αὕτη, ὡς τὰ προηγούμενα ἔγγραφα ἀποδεικνύουσι.

§46Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἀλλ’ ἀκριβῶς τοῦτο λέγω ἐγὼ, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἔχει διασαφηνισθῆ οὕτως, ὥστε νὰ πιστεύωμεν, ὅτι ὄντως δὲν ἀνήκει ἡ πρωτοβουλία εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος.

§47Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀφήσατε αὐτά. Ἐξακολουθήσατε τὰ περὶ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας.

§48Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἔχομεν λοιπὸν τὰς συνεπείας τῶν ἀφρόνων ἐκείνων πράξεων τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἔχομεν τὴν ἐλάττωσιν τῆς ἐδαφικῆς ἐκτάσεως τῆς χώρας, ἔχομεν τὸν ἔλεγχον τὸν ἐπιβληθέντα, ἔχομεν τὴν ἐπιβάρυνσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε μετὰ δύο ἀκόμη ἔτη θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ ποσὸν τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας τὸ Κράτος εἶχε καὶ πρὸ τῆς πτωχεύσεως. Τὰς πράξεις αὐτὰς, τὰς συνεπείας δηλαδὴ αὐτὰς δύναταί τις, λογικῶς κρίνων, ν’ ἀποδώσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν τότε, καὶ νὰ μὴ ἀποδώσῃ εἰς τὸν ἐξεγερθέντα πατριωτισμὸν τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως καὶ εἰς τὸ ὑποδακυλισθὲν μένος τὸ πολεμικὸν, τὸ ὁποῖον ἐξήγειρεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία παρὰ τῷ λαῷ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ ἐκ Ζακύνθου ἀξιότιμος συνάδελφος, ἀφηγούμενος τὰ κατὰ τὴν Ἑταιρείαν τὴν Ἐθνικὴν, καὶ προσπαθῶν ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι αὕτη οὐδαμῶς ἀνεμιγνύετο εἰς τὰ ἐσωτερικὰ, οὐδὲ τὴν Κυβέρνησιν τὴν τότε ἐπεδίωκε νὰ ἐπηρεάζῃ, εἶμαι ὑποχρεωμένος, λέγω, νὰ ἀναιρέσω ἀνακριβείας τινὰς, ἀναφερομένας εἰς τὴν δρᾶσιν τῆς Ἑταιρείας ταύτης ἐν τῷ Δικηγορικῷ Συλλόγῳ Ἀθηνῶν, περὶ τοῦ ὁποίου ἐποιήσατο λόγον...

§49Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τί ἐνδιαφέρει τὴν Βουλὴν αὐτὸ τὸ ζήτημα, παρακαλῶ;

§50Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Πρόκειται περὶ πράξεως, ἡ ὁποία περικλείει τὰς ἐνεργείας τὰς συστηματικὰς, εἰς τὰς ὁποίας κατεγίνετο τότε ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία. Εἶχον συνέλθει οἱ δικηγόροι τῶν Ἀθηνῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου κατὰ τὴν 8ην Φεβρουαρίου, καὶ ἐκεῖ τὸ θέμα ἦτο τὸ ἑξῆς: συμφέρει νὰ ἐργασθῶσι πρὸς κατεύνασιν τοῦ πνεύματος τοῦ λαοῦ, καὶ νὰ γείνῃ ἀποδεκτὴ ἡ τότε προτεινομένη λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος διὰ τῆς Ἡγεμονίας; ἢ ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνωμεν καὶ παροτρύνωμεν τὸν λαὸν πρὸς πόλεμον; Ἐγένετο συζήτησις, ἥτις διήρκεσεν ὑπὲρ τὰς δύο ὥρας, καὶ μετ’ αὐτὴν κατὰ πλειονοψηφίαν ἀπεφασίσθη νὰ συνταχθῶσι ψηφίσματα, διὰ τῶν ὁποίων παρωτρύνετο ὁ λαὸς νὰ ἡσυχάσῃ, διότι ἡ πλειονοψηφία ἀπεδέχθη, ὅτι ἡ προσωρινὴ ἐκείνη λύσις ἦτο προτιμοτέρα ἑνὸς πολέμου. Ἐν ᾧ δὲ συνετάσσοντο ὑπὸ τοῦ γραμματέως τοῦ Συλλόγου τὰ ψηφίσματα, ἰδοὺ ἐμφανίζεται ὁ κύριος Στεφάνου, καὶ σταματᾷ τὴν σύνταξιν τοῦ ψηφίσματος. Ἡ πρᾶξις αὕτη ἀποδεικνύει τὴν ἐπίμονον ἐνέργειαν, τὴν ὁποίαν κατέβαλλεν, ὅπως ἐξωθήσῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς πόλεμον, καὶ ἀνεκοίνωσε τὰ δῆθεν λεχθέντα, ἴσως καὶ θετικῶς λεχθέντα, ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως πρὸς πρέσβυν Μεγάλης Δυνάμεως. Καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὁποῖος ἐνθουσιασμὸς τότε ἠγέρθη...

§51Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Καὶ τί δικαίωμα εἶχον οἱ δικηγόροι νὰ ἀναμιχθῶσιν εἰς τοιαῦτα πράγματα;

§52Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἦτο ἀντιποίησις τῶν δικαιωμάτων τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας· διότι ταῦτα τὰ δικαιώματα εἶχε συγκεντρώσει τὸ ἀόρατον Διοικητικὸν Συμβούλιον (ἱλαρότης ἐν τῇ δεξιᾷ), κατὰ τὴν γνώμην, ὡς φαίνεται, τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν.

§53Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Μὲ ποῖον δικαίωμα σεῖς οἱ ὁρατοὶ δικηγόροι συνήρχεσθε ὑπὸ τὴν ἐνέργειαν ἀοράτου δυνάμεως;

§54Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Εἴχομεν τὸ δικαίωμα ἐκ τοῦ Συντάγματος νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην. Τοιοῦτον δικαίωμα ἔχει καὶ ὁ λαός. Οὕτω, κύριοι Βουλευταί, ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἔπραξε καὶ μετὰ πατριωτισμοῦ καὶ μετὰ δυνάμεως τὸ καθῆκόν της, μέχρι τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου, καὶ ὅτι, ἂν ἐξωθήθη, ἐξωθήθη ἀπὸ ἐκείνην τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν ἡ πτέρυξ αὕτη (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ὑπέθαλπε καὶ ἐνίσχυεν. Ἀπεδείχθη, ὅτι, ἂν ἠτυχήσαμεν ἐν τῷ πολέμῳ, ἠτυχήσαμεν ἐκ τῆς μεγάλης σπουδῆς, τὴν ὁποίαν πάντοτε δεικνύει τὸ κόμμα ἐκεῖνο πρὸς κατάληψιν τῆς ἀρχῆς. Δὲν δύνασθε ν’ ἀρνηθῆτε, ὅτι ἡ ἀόρατος δύναμις ἀπέρρεεν ἐκ τῶν σπλάγχνων ὑμῶν, δὲν δύνασθε ν’ ἀρνηθῆτε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐβεβαίωσε χθὲς ὁ ἐκ Ζακύνθου συνάδελφος, ὅτι αὐτὸς ἦτο ἡ ἀόρατος δύναμις. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, κατὰ τοὺς ὁποίους, ἀντιπολιτευόμενοι ὄντες, τὰ πάντα μετήλθετε πρὸς ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως· καὶ εἰς προηγουμένας ἐποχὰς τοῦτ’ αὐτὸ ἐπράξατε, δι’ ἄλλων ὁδῶν καὶ δι’ ἄλλων μέσων· οὕτω καὶ τὸ 1886 ἐπράξατε, διὰ νὰ ἀνατρέψητε τὴν Κυβέρνησιν· τὸ αὐτὸ καὶ κατὰ τὸ 1891· καὶ εἰς τὸ μέλλον ἴσως θὰ μᾶς ἐκπλήξητε διὰ τὴν ἐφεύρεσιν νέων μέσων, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐπιδιώξητε τὴν ἀνατροπὴν μελλουσῶν καὶ παρουσῶν ἴσως Κυβερνήσεων. Ἀναφέρουσιν ἔτι καὶ λέγουσι: «παρεσύρθη ἡ Κυβέρνησις πρὸς πόλεμον· ἀλλὰ διατὶ δὲν ἦτο ἕτοιμος ὁ στρατός;» Κύριοι, τὸ ζήτημα εἶναι τῷ ὄντι ἄξιον ἐρεύνης, καὶ ἡ ἔρευνα εἶναι εὐχερεστάτη. Ὀργάνωσις τοῦ στρατοῦ τῆς χώρας οὐδέποτε ἐπετελέσθη· δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι οὐδὲ ἀπόπειρα ἐγένετο· ἀλλὰ τίς ὁ ὑπαίτιος; Ἡ πτέρυξ αὕτη ἢ ἐκείνη; ἡ πτέρυξ ἐκείνη (ἡ τῆς πλειονοψηφίας) διώκησε τὰ τῆς χώρας ἐπὶ 15 καὶ πλέον ἔτη, διεχειρίσθη ἓν δισεκατομμύριον καὶ ἑπτακόσια ἑκατομμύρια, ἅπερ καὶ ἐδαπάνησεν. Ἡ πτέρυξ ἐκείνη διὰ τῆς καταβαραθρώσεως τοῦ κολοσσιαίου τούτου ποσοῦ περιήγαγε τὴν χώραν εἰς τὴν χρεωκοπίαν καὶ εἰς πόλεμον ἀτυχῆ, καὶ ἀπεγύμνωσε τὸ Κράτος πάσης δυνάμεως οἰκονομικῆς πρὸς ὀργάνωσιν τοῦ στρατοῦ. Τί δὲ διεχειρίσθη ἡ πτέρυξ αὕτη; (ἡ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως)· διώκησε τὴν χώραν ἐπὶ 5½ ἔτη, καὶ διεχειρίσθη περὶ τὰ 450 ἑκατομμύρια μόνον· καὶ ἤλθετε χθὲς καὶ εἴχετε τὴν ἀξίωσιν, ὁ ἡγέτης τῆς μειονοψηφίας νὰ ἔχῃ παρεσκευασμένην τὴν χώραν, νὰ ἔχῃ τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις συμπεπληρωμένας, οὕτως ὥστε ν’ ἀντιμετωπίσῃ νικηφόρως τὴν Τουρκίαν! καὶ ἀπεδώκατε τὴν εὐθύνην εἰς αὐτὸν, καὶ εἴπετε ὅτι, «ἀφοῦ δὲν ὑπήρξατε ἱκανοὶ ν’ ἀντιπαρατάξητε στρατιωτικὰς δυνάμεις, διὰ τῶν ὁποίων ἠθέλατε ἐξασφαλίσει τὴν νίκην, ἀπέλθετε εἰς Μοναστήριον!» Ἀλλ’ ἡ χώρα πρέπει νὰ κρίνῃ μεταξὺ ἐκείνων καὶ τούτων· πρέπει νὰ μάθῃ τὴν ἀλήθειαν πλήρη καὶ τελείαν· πρέπει νὰ μάθῃ, ὅτι ὁ ὀβολός, τὸν ὁποῖον δίδει ὁ πολίτης, δέον νὰ χρησιμεύῃ καὶ διὰ τὴν στρατιωτικὴν καὶ τὴν ναυτικὴν ὀργάνωσιν τῆς χώρας καὶ διὰ τὰ μέσα τῆς ἀμύνης, πρὸς διεκδίκησιν τῶν ἐθνικῶν δικαίων· ἀλλὰ τὸν ὀβολὸν τοῦτον ἡ πτέρυξ αὕτη (ἡ τῆς πλειονοψηφίας) κατεσπατάλησεν... (ἱλαρότης ἐν τῇ δεξιᾷ). Βεβαίως δὲν περιέμενα νὰ ἐπικροτήσῃ ἡ πτέρυξ αὕτη εἰς τὰ λεγόμενα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναμφισβήτητα, ἀποδεικνυόμενα ἐκ τῶν Προϋπολογισμῶν περιέμενε τοὺς γέλωτας, οὓς ἠκούσατε· ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ γέλωτες μοὶ ἐμποιοῦσι βαθυτάτην ὀδύνην, διότι ἀποδεικνύουσιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡ συναίσθησις τοῦ καθήκοντος πρὸς τὴν πατρίδα, πρὸς τὸν λαόν· καὶ ἂν ὁ λαὸς δὲν φωτισθῇ καὶ δὲν ἐννοήσῃ τὸ μέγα κακόν, τὸ ὁποῖον προσγίνεται, βεβαίως ἡ πτέρυξ αὕτη δὲν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ διασώσῃ τὸ μέλλον τοῦ ἔθνους· ἡ πτέρυξ αὕτη, ἐμφορουμένη ἀπὸ τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῆς διοικήσεως τοῦ κόμματος, θὰ ὠθῇ ἀπὸ καταστροφῆς εἰς καταστροφὴν τὴν χώραν! Μίαν ἐλπίδα ἔχω, ὅτι ὁ λαός, κατανοῶν ποῦ ἄγεται, θὰ ἐξεγερθῇ σύσσωμος, καὶ θ’ ἀπελευθερώσῃ τὴν χώραν ἀπὸ πνεύματος κυβερνητικοῦ τόσον ὀλεθρίου, ἢ καὶ ἡ Θεία Πρόνοια θὰ σώσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τὴν οἰκονομικὴν καὶ τὴν ἐξωτερικὴν τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν), ἐκ τῆς ὁποίας οὐδεὶς ἐχέφρων Ἕλλην ἔχει νὰ περιμένῃ ποτέ τι.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Γουναράκης ἔχει τὸν λόγον.

§56Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Εὐχαριστῶ, Κύριοι, τοὺς συναδέλφους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐν ἀπουσίᾳ μου προσέδωκαν τὴν ἔννοιαν εἰς τοὺς λόγους μου, τὴν ὁποίαν εἶχον οὗτοι, ὅτε προχθὲς κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του διέκοψα τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ζακύνθου Βουλευτήν. Ἐὰν τότε εἶχε τὴν καλωσύνην ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου συνάδελφος νὰ δεχθῇ τὴν ζητηθεῖσαν παρ’ ἐμοῦ διακοπήν, βεβαίως δὲν θὰ εἶχον ἀνάγκην νὰ λάβω σήμερον τὸν λόγον. Λαμβάνω δὲ τὸν λόγον, οὐχὶ διότι θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἢ εἰς τὰ τῶν εὐθυνῶν τοῦ πολέμου — διότι ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δι’ ἐμὲ πάντα ταῦτα ἀποτελοῦσιν ἱστορίαν, ἱστορίαν, περὶ ἧς ἔχω τὴν γνώμην μου, γνώμην τὴν ὁποίαν ἐκ τῆς ἐνεστώσης πολιτικῆς καταστάσεως δὲν μορφώνω. — Ἐν τούτοις, ἀφοῦ ἤρξατο περὶ τούτου συζήτησις, ἔτεινα τὸ οὖς, ὅπως, ὡς πολίτης, ἀκροασθῶ τῆς ἱστορίας, ἡ ὁποία ἐκτυλίσσεται, καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι πολὺ προσέσχον εἰς τὴν χαρίεσσαν ὁμιλίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ζακύνθου Βουλευτοῦ, καὶ παρηκολούθουν αὐτήν, ὅπως συμπληρώσω τὰς γνώσεις μου ἐπὶ τῶν γενομένων. Ἀλλὰ μόλις ἔφθασεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς εἰς ἕν σημεῖον τῆς ἀγορεύσεως αὐτοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον ἐγὼ προσωπικῶς εἶχον τὰ στοιχεῖα νὰ ἐλέγξω τὴν ἀκρίβειαν τῶν λόγων του, εἶδον ὅτι τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, περὶ οὗ ὡμίλησεν, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ εἴπω, δὲν ἦτο ἀκριβές. Ἀλλ’ ἐνῷ δὲν ἦτο ἀκριβές, εἶχε καὶ πολλὴν τὴν σημασίαν διὰ τὴν βάσιν τῆς ἀγορεύσεως αὐτοῦ. Ὑπάρχει ἰδέα, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ὁ λαὸς ἦτο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος οἰστρηλατήθη καὶ ἐπέβαλε διὰ τῶν συλλαλητηρίων τὴν γνώμην αὐτοῦ πρὸς πόλεμον. Ἀλλ’ ἡ ἱστορία τῶν συλλαλητηρίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἀποδίδεται τοῦτο, ἔχει ὡς ἑξῆς. Ὅτε προεκλήθησαν ἐν Εὐρώπῃ συλλαλητήρια, καὶ ὡρισμένως ἐν Βιέννῃ ὑπὸ τῶν φοιτητῶν, ἐν μιᾷ τῶν συνεδριάσεων τοῦ Πρωτοδικείου Ἀθηνῶν, παρόντων 500 δικηγόρων, συνάδελφοί τινες μὲ παρεκάλεσαν, ὅπως ἀνεύρωμεν τρόπον τινά, ἵνα συγκροτήσωμεν συλλαλητήριον διὰ τῆς πρωτοβουλίας τῶν δικηγόρων. Εἶπον εἰς αὐτούς, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται, προκειμένου περὶ ἐξωτερικῶν ζητημάτων, νὰ λαμβάνηται πρωτοβουλία, καὶ μάλιστα ὑπὸ σώματος δικηγορικοῦ. Ἀλλ’ ὑπῆρχεν ἀφορμὴ νὰ γείνῃ τὸ συλλαλητήριον, καὶ εἶπον εἰς αὐτούς, ὅτι δυνάμεθα νὰ συνεννοηθῶμεν, νὰ μεταβῶμεν εἰς τοὺς Στύλους τοῦ Ὀλυμπίου Διὸς, καὶ πρὸς μόνον τὸν ὡρισμένον σκοπόν, τὸν ὁποῖον θὰ καθιστῶμεν γνωστόν, τὸν σκοπὸν δηλαδὴ τῆς ἐκφράσεως εὐγνωμοσύνης τοῦ λαοῦ πρὸς τοὺς λαοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι συνεκρότουν συλλαλητήρια ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν ὑποθέσεως, ἀλλὰ καὶ ὅπως παροτρύνωμεν τοὺς λαοὺς ἐκείνους νὰ προβῶσι καὶ εἰς ἄλλας ἐνεργείας ὑπὲρ ἡμῶν. Καὶ πράγματι, ἀναβὰς ἐπὶ τὴν ἕδραν τοῦ Δικαστηρίου, εἶπον ταῦτα εἰς τὸν Δικηγορικὸν Σύλλογον· ἐνθυμοῦμαι δὲ καὶ τὰς φράσεις, ἃς εἶπον: «Εἰς τοιαῦτα ζητήματα πρέπει νὰ μένῃ ἐλευθέρα ἡ Κυβέρνησις, ὅπως κανονίσῃ αὐτὴ ἐν γνώσει πάντων τῶν στοιχείων καὶ ὑπ’ εὐθύνην αὐτῆς τὸ ζήτημα τὸ ἐθνικόν». Τὸ Δικηγορικὸν Σῶμα ἀπεδέχθη τὴν ἔννοιαν τῶν λόγων μου, καὶ ἀπεφάσισε τὸν σκοπὸν τῆς συγκροτήσεως τοῦ συλλαλητηρίου, σκοπὸν ὡρισμένον, πρὸς ἐκδήλωσιν εὐγνωμοσύνης. Ἀνετέθη δὲ εἰς ἐμὲ, — ταῦτα εἶναι δημόσια πράγματα — ὅπως συγκροτήσω ἐπιτροπὴν ἐκ τῶν πρεσβυτέρων δικηγόρων. Ἦτο ἡ ὥρα τετάρτη μετὰ μεσημβρίαν· μετέβην εἰς τὸν Δικηγορικὸν Σύλλογον, ὅστις εἶχε τότε ἴδιον οἴκημα, καὶ ἐν σπουδῇ συνεκροτήσαμεν μίαν ἐπιτροπὴν ἐκ 15 δικηγόρων. Συνεζητοῦμεν λοιπὸν ἐκεῖ, περὶ τὴν 6 ἢ 7 ὥραν, τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἤθελον ἀγγελθῆ πρὸς τὸν λαὸν τὸ συλλαλητήριον καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ συλλαλητηρίου, ὅτε ἀσθμαίνοντες προσέρχονται ἐν τῷ μέσῳ τῆς συζητήσεως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς καὶ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος (δικηγόρος) κύριος Ἔσλιν...

§57Δ. ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Μετὰ μεσημβρίαν.

§58Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Τὴν ἑβδόμην... Κύριοι Βουλευταὶ, πρόκειται περὶ μνήμης, ἀλλ’ ἐνθυμοῦμαι τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, διότι ἀφορῶσιν ἐμὲ προσωπικῶς καὶ διότι τὰ ἐνήργησα ἐγώ. Ὁμιλῶ ὡς συνέβησαν τὰ πράγματα... Εἶπεν ὁ κύριος Στεφάνου — δὲν ἐνθυμοῦμαι — ἢ ὁ κ. Ἔσλιν, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ τὸ συλλαλητήριον, — ὄχι, ὡς ἔλεγεν ἐνταῦθα, νὰ ἐμποδισθῇ τὸ συλλαλητήριον, ὄχι! — Πρέπει, ἔλεγε, νὰ γείνῃ τὸ συλλαλητήριον... Τὴν ἑπομένην ἡμέραν, κύριε Στεφάνου, ἴσως νὰ μὴ εἴχετε τὴν ὁμοίαν γνώμην... Ἐγὼ ἀντέτεινα νὰ γείνῃ τὸ συλλαλητήριον, διότι προσετίθετο νέος σκοπός. Ἔλεγον πρὸς ἡμᾶς οἱ κ. κ. Στεφάνου καὶ Ἔσλιν: «νὰ γείνῃ τὸ συλλαλητήριον, νὰ ἦναι μέγα, καὶ νὰ μεταβῶμεν ὑπὸ τὰ Ἀνάκτορα, ἵνα ἐνισχύσωμεν τὴν θέλησιν τοῦ Βασιλέως διὰ τὸ ἐθνικὸν ζήτημα. Αὕτη, ἔλεγον, εἶναι ἡ θέλησις τοῦ Βασιλέως.» Πρὸ τοιαύτης γνώμης, τὴν ὁποίαν ἐξεδήλουν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι, εἶπον ἐγώ: «Ἀπορῶ, πῶς κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐκδηλοῦται ἡ θέλησις τοῦ Βασιλέως!» Ἀλλ’ ὅλοι οἱ συνάδελφοί μου ἔμειναν σύμφωνοι μὲ τοὺς ἀξιοτίμους δύο συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι προέτειναν ταῦτα. Εἶπον τότε εἰς αὐτούς: «Εἶναι ἀδύνατον νὰ μεταβληθῇ ὁ σκοπὸς τοῦ συλλαλητηρίου, διότι ἐγὼ ἔλαβον τὴν ἐντολὴν, ὅπως ὀργανώσωμεν αὐτὸ πρὸς τὸν σκοπὸν ἐκεῖνον.» Τότε ὑπεδηλώθη, ὅτι εἶχον δίκαιον, καὶ ὅτι, ἂν διεκόπτομεν τὴν συζήτησιν μέχρι τῆς ἐνάτης ὥρας, θὰ ἐπειθόμην ἐν τῷ μεταξὺ τοῦ χρόνου, ὅτι αὐτὴ ἦτο πράγματι ἡ θέλησις τοῦ Ἡγεμόνος. Πράγματι τὴν 8–8½ ὥραν ἐγένετο μία ἀνακοίνωσις ἐν ἐφημερίδι, — νομίζω διὰ τῆς «Ἐφημερίδος»...

§59Α. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦ Ρούκη.

§60Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. .. καὶ ἐνῷ ἐξηρχόμην τοῦ οἴκου μου, ἤκουσα ὅλα τὰ στόματα ν’ ἀναγγέλλωσιν ἀπόφασιν ἡγεμονικὴν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶπεν, ὅτι θὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς 300 χιλιάδων Ἑλλήνων. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, Κύριοι, δὲν ὑπῆρχε πλέον ἀνάγκη ἐνεργείας. Ὁ λαὸς κατέστη φρενήρης! Οὐδέποτε θέλησις Ἡγεμόνος ἐν τῷ κόσμῳ εἶχε τοιαύτην ἐπίδρασιν, ὥστε νὰ συγκινήσῃ καὶ νὰ συγκλονήσῃ ὅλον τὸν λαὸν τῆς Ἑλλάδος, ὅλον τὸν Ἑλληνισμόν! Ἐφαντάζετο ὁ Ἑλληνισμὸς τότε, ὅτι ἐπέστη ἡ στιγμὴ τῆς χρησιμοποιήσεως τῆς Βασιλείας πρὸς διεκδίκησιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου ἦτο ἀδύνατον πλέον ἡμεῖς νὰ ἐνεργήσωμεν πρὸς καταστολὴν, ἐὰν ἠθέλομεν. Ὁρμητικοὶ πλέον προσήρχοντο ἀφ’ ἑσπέρας ὅμιλοι ἀνθρώπων, λέγοντες, ὅτι διενήργουν συλλαλητήριον, καὶ τότε εἶπον: «πρὸ τοιαύτης θελήσεως εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ ὑποκύψωμεν, καὶ νὰ σεβασθῶμεν τὴν θέλησιν τοῦ Ἡγεμόνος». Καὶ πράγματι ἀπεφασίσθη νὰ διενεργηθῇ τὸ συλλαλητήριον, ἀλλ’ ἐπισημότερον, καὶ διὰ τοῦτο μετέβημεν καὶ εἰς τὰς Συντεχνίας, καὶ διωργανώθη, ὡς διωργανώθη, τὸ συλλαλητήριον. Μάλιστα προκειμένου νὰ γείνῃ τὸ ψήφισμα, ὅπερ ἐπρόκειτο νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὸν Βασιλέα, ἐγένοντο καὶ ἀνεπτύχθησαν πολλαὶ γνῶμαι, κατετέθησαν καὶ κείμενα ὡρισμένα. Εἰς οὐδὲν δὲ τῶν κειμένων, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν, ἵνα ἐπιδοθῶσι τῷ Βασιλεῖ, εἶδον νὰ ὑπάρχῃ ἡ λέξις Κυβέρνησις. Ὁ λαὸς ἀπετείνετο πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, τὸν ἀνεύθυνον. Τότε παρετήρησα εἰς τὸν κ. Ἔσλιν, ὅτι νομίζω καθῆκον λαοῦ κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένου, ὅταν ἐπιδίδῃ ψήφισμα εἰς τὸν Βασιλέα, νὰ δεικνύῃ καὶ τὰς πεποιθήσεις αὑτοῦ ἐπὶ τὸ πολίτευμά του. «Εἶναι ἀδύνατον, εἶπον, νὰ ὑπογράψω τοιοῦτον ψήφισμα, ἢ νὰ συναινέσω ἐγὼ, ἐὰν δὲν προσθέσητε τὴν λέξιν Κυβέρνησις». Καὶ προσετέθη, καὶ ἔγεινε τὸ συλλαλητήριον, καὶ ἐπεδόθη ὅπου ἐπεδόθη τὸ ψήφισμα.

§61Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ποία ἡμέρα ἦτο;

§62Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Κυριακή.

§63Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Μηνός;

§64Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι. Ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν τοῦτο. Ἴσως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου συνάδελφος συγχέει τὸ ἑξῆς. Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τὴν ἑσπέραν τοῦ συλλαλητηρίου ἐκείνου ἐλήφθη ἡ εἴδησις τοῦ βομβαρδισμοῦ ἐν Κρήτῃ...

§65Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ συλλαλητηρίου ἐλήφθη ἡ εἴδησις τοῦ βομβαρδισμοῦ.

§66Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Τὴν πρωΐαν ἴσως.

§67Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ναί.

§68Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. .. Καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν, κατὰ τὴν μεσημβρίαν, γνωρίζετε τὴν κατάπληξιν, ἡ ὁποία κατέλαβε πάντας ἡμᾶς. Τὴν μεσημβρίαν μετέβημεν εἰς τὸν Δικηγορικὸν Σύλλογον, καὶ ἐκεῖ σκεφθέντες, 5 ἢ 10, ἐν οἷς καὶ ὁ κ. ἐκ Μεγαρίδος συνάδελφος, εἴπομεν: «Τάχα, ἂν ὁ Βασιλεὺς ζητῇ ἐνίσχυσιν ἐκ τοῦ λαοῦ, ἡμεῖς, διότι ἐπῆλθε τὸ γεγονὸς τοῦτο, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ συγκροτήσωμεν νέον συλλαλητήριον διὰ νὰ μεταδώσωμεν τὴν ἐνίσχυσιν ταύτην παρὰ τῷ Βασιλεῖ;» Καὶ οὕτως ἐγένετο· καὶ ἐπηκολούθησε τὸ δεύτερον συλλαλητήριον. Τότε δὲν ἐνθυμοῦμαι νὰ ἦλθεν, ὅπως τὸ ἐμποδίσῃ, ὁ κ. Στεφάνου, καὶ ἐξήλθομεν εἰς τὴν ὁδὸν μόνον 5· μέχρις ὅτου δὲ φθάσωμεν εἰς τὴν πλατεῖαν τῆς Ὁμονοίας, εἴχομεν 50,000 λαοῦ ὄπισθεν ἡμῶν, καὶ κατελήξαμεν εἰς τὰ Ἀνάκτορα. Τὴν ἐπιοῦσαν διεφημίσθη, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶδε τὸ δεύτερον τοῦτο συλλαλητήριον εὐχαρίστως...

§69Ξ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι οἱ πέντε δικηγόροι εὗρον ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ 500 πολίτας, μεθ’ ὧν ἐνήργησαν τὸ συλλαλητήριον.

§70Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. .. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης οὐδὲν κίνημα ἐγένετο παρὰ τῷ λαῷ. Ὁ λαὸς ἠγέρθη προκληθείς· ὁ λαὸς ἐσιώπησε, σεβασθεὶς τὴν θέλησιν τοῦ Ἡγεμόνος του. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορία τῶν δύο μεγάλων συλλαλητηρίων.

§71ΔΙΟΝ. ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Κύριοι Βουλευταὶ, τὸ ζήτημα τοῦ συλλαλητηρίου ἐνεσφηνώθη εἰς τὴν προχθεσινὴν ἀγόρευσίν μου οὐχὶ ἐκ τῆς ἐμῆς πρωτοβουλίας. Ἐγὼ ὡς ἐπιχείρημα ἐπεκαλέσθην τὴν ἀπάντησιν τοῦ Βασιλέως εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ συλλαλητηρίου, ἵνα ἀποδείξω, ὅτι καὶ ἡ γλῶσσα, τὴν ὁποίαν ἐτήρει κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὁ Ἡγεμὼν, ἦτο σύμφωνος πρὸς τὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κοινοῦ, τουτέστιν, ὅτι αὕτη ἐνεθάρρυνε πρὸς τὸν πόλεμον. Αὐτὸ καὶ μόνον τὸ γεγονὸς ἐπεκαλέσθην ἐγὼ ἐν τῇ ἀγορεύσει μου. Διεκόπην ὅμως ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐξ Ἀττικῆς, θελήσαντα νὰ μ’ ἐρωτήσῃ, καὶ νὰ ζητήσῃ ἐξηγήσεις περὶ τοῦ συλλαλητηρίου. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι δὲν ἐνθυμοῦμαι ὅλας τὰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς πρὸ μικροῦ ἀνέπτυξεν εἰς τὴν Βουλήν, καὶ δὲν ἐννοῶ καὶ ποίαν σημασίαν ἔχουσιν αὐτὰ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα· διότι ἐδῶ δὲν γράφομεν ἱστορίαν, ἐδῶ δὲν κάμνομεν διαλέξεις. Τὸ ὅτι ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος συνεδρίαζε πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν, τὸ εἶχον μάθει, ἀλλ’ οὔτε ἐν τῷ Δικαστηρίῳ ἐγὼ εὑρέθην, ὅτε ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος προέτεινεν, ἢ μᾶλλον ἐξεῦρε μετὰ τῶν ἐκεῖ συνελθόντων τὸν τρόπον καὶ τὸν σκοπὸν τοῦ συλλαλητηρίου, οὔτε τῆς ἐπιτροπῆς ἐκείνης μετέσχον· ὑποθέτω δὲ, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος συγχέει τὴν παρουσίαν τοῦ κυρίου Ἔσλιν κατὰ τὴν μεταμεσημβρίαν τῆς ἡμέρας ἐκείνης, τοῦ Σαββάτου, πρὸς τὴν ἐμὴν, διότι ἐγὼ μετὰ μεσημβρίαν εἰς τὸ κατάστημα τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου δὲν μετέβην, μετέβην μόνον μετὰ τὴν δεκάτην, ὅτε ὁ μακαρίτης Μελᾶς προσεκάλεσεν ἡμᾶς μετ’ ἄλλων—μεταξὺ τῶν ὁποίων μόνον ἐνθυμοῦμαι τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς συνάδελφον καὶ τὸν κ. Ἔσλιν — διὰ νὰ μᾶς ἀνακοινώσῃ αὐτὸ, καὶ τότε ἐγὼ μετέβην εἰς τὸν Δικηγορικὸν Σύλλογον· δὲν ἤθελον μάλιστα νὰ μεταβῶ, ἀλλ’ ὁ κ. Ἔσλιν μὲ παρώρμησε καὶ μετέβημεν ἐκεῖ, καὶ ἠκούσαμεν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα συνεζητοῦντο καὶ περὶ τῶν ὁποίων εἶπεν ἡμῖν πρὸ ὀλίγου ὁ κ. συνάδελφος. Ἀπόδειξις δὲ, ὅτι ἐγίνετο σκέψις περὶ συλλαλητηρίου οὐχὶ κατὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ὑπέδειξεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ ὁποῖος, πολὺ πιθανὸν τοιαύτην τινὰ ἰδέαν νὰ εἶχεν ἐν τῷ νῷ καὶ τοιαύτην τινὰ ἰδέαν νὰ ἀνέπτυξεν, ἀλλ’ εἶναι βέβαιον, Κύριοι, ὅτι συγχρόνως μετὰ τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου, ὀλίγον παρακάτω, συνεδρίαζε καὶ ἡ Ἑταιρεία ὁ «Ἑλληνισμὸς», ἡ ὁποία εἶχε συγκαλέσει ὅλους τοὺς προέδρους τῶν Συντεχνιῶν, καὶ μετέβημεν ἐκεῖ μετὰ τοῦ κυρίου Ἔσλιν, καὶ ἀφοῦ ἠκούσαμεν, καὶ ἀφοῦ προσεπαθήσαμεν νὰ τοὺς μεταπείσωμεν, ὅτι ἦτο περιττὸν τὸ συλλαλητήριον...

§72Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Ὄχι, ὄχι! δι’ ὄνομα Θεοῦ! πλανᾶσθε!

§73Δ. ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Τέλος πάντων ἠμπορεῖ νὰ ἀπατῶμαι.

§74Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Βεβαίως πλανᾶσθε. Ὁ κύριος Ἀναστασόπουλος ἦτο παρὼν, ὁ κύριος Τσᾶτσος ἦτο παρών.

§75Δ. ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Καὶ τὴν συζήτησιν περὶ προσθήκης εἰς τὸ ψήφισμα τῆς λέξεως, τῆς ἰδέας «τῆς Κυβερνήσεως», τὴν ὑπεστήριξα καὶ ἐγὼ, τοῦ κυρίου Ἔσλιν διαφωνήσαντος μόνον ἐπὶ μικρὸν, ἀλλὰ μὴ ἐπιμείναντος.

§76Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐξακολουθοῦσιν ἔτι νὰ ποιῶνται μνείαν τοῦ Βασιλικοῦ ὀνόματος, καὶ νὰ ἀποδίδωσιν εἰς τὸν Βασιλέα λέξεις καὶ ἐννοίας, τὰς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ ἀποδίδωσιν εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα. Ἐὰν αἱ λέξεις καὶ αἱ ἔννοιαι, αἱ ὁποῖαι ἀναφέρονται ὅτι ἐλέχθησαν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, εἶχον λεχθῆ, ἡ εὐθύνη ἤθελε βαρύνει τοὺς Ὑπουργοὺς, οἵτινες θὰ ἐξελαμβάνοντο ὡς γνωμοδοτήσαντες ἢ συναινέσαντες τοιούτους νὰ εἴπῃ ὁ Βασιλεὺς λόγους. Ἡμεῖς, οἱ τότε Ὑπουργοὶ, ἐγνωρίζομεν, ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ προβάλωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς πρὸ τοῦ Ἡγεμόνος, ὡς ἡ ἀσπὶς περικαλύπτει τὸ στῆθος τοῦ μαχητοῦ· ἀλλ’ ἐγὼ βεβαιῶ, ὅτι ἡμεῖς ἠγνοοῦμεν παντάπασιν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐξήνεγκεν αὐτὴν τὴν γνώμην, διότι οὐδέποτε ἠκούσαμεν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς προετίθετο νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τριακοσίων χιλιάδων Ἑλλήνων. Ἀλλ’ οὔτε ἦτο δυνατόν ποτε ἡ Α. Μεγαλειότης νὰ εἴπῃ λόγια τοιαῦτα, διότι γνωστὸν ἦτο, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ στρατευθῶσι τριακόσιαι χιλιάδες Ἑλλήνων. Καὶ πάντες ὑμεῖς, οἵτινες κατοικεῖτε ἐν τῇ χώρᾳ, πολῖται Ἕλληνες, οἱ ὁποῖοι γνωρίζετε τὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ποῖα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐν τῇ χώρᾳ, σεῖς ὅλοι δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε ἄλλην γνώμην, καὶ εἶσθε πεπεισμένοι, ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ πραγματοποιηθῇ τοιαύτη γνώμη καὶ τοιαύτη μελέτη. Πῶς ἤθελον στρατευθῆ τριακόσιαι χιλιάδες Ἑλλήνων; Διὰ ποίων ὅπλων, διὰ τίνων ἱματίων, διὰ τίνων ὑλικῶν πολέμου ἠθέλατε παρασκευάσει αὐτούς; Καὶ ἄν αἱ 300 αὗται χιλιάδες Ἑλλήνων συνεκαλοῦντο ἐν Ἀθήναις, καὶ οὐδὲν εὕρισκον τῶν ἀναγκαιούντων, ὅπως ἀπέλθωσιν εἰς τὸν πόλεμον, τί ἔμελλε νὰ συμβῇ ἐν Ἀθήναις; Τοιαῦτα μὴ σοβαρὰ λόγια διέδιδον οἱ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὅτι τάχα εἶπεν ὁ Βασιλεὺς, ἵνα περιβάλωσι διὰ τοῦ Βασιλικοῦ κύρους τὰς ἄφρονας ἐπαγγελίας των! Δὲν γνωρίζουσιν ὅτι πρέπει νὰ εὐλαβῶνται τὸ ὄνομα τοῦ Ἡγεμόνος, ἵνα μὴ θίγωσιν οὕτω τὴν Βασιλικὴν αἴγλην. (Εὖγε! εὖγε!).

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ ὑπάρχοντος ἄλλου ἐγγεγραμμένου, κηρύσσεται ἡ συζήτησις περατωμένη...

§78ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι! ὄχι! κύριε Πρόεδρε.

§79Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλος, κύριε Πρόεδρε, εἶμαι ἐγὼ νὰ ὁμιλήσω.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁμιλήσατε.

§81Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ὅτε, κύριοι Βουλευταί, ἀπὸ τῆς πρώτης Συνόδου τῆς Βουλευτικῆς ταύτης Περιόδου ἐπέμενον, φωνάζων ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὅτι καθῆκον πρώτιστον τῆς Βουλῆς εἶναι νὰ ἐξετάσῃ τὰ γεγονότα τὰ πρὸ τοῦ πολέμου καὶ κατὰ τὸν πόλεμον, βεβαίως δὲν ἐνόουν ποτέ, ὅτι ἀρκεῖ ἡ ἐξέτασις μόνον τῶν αἰτίων καὶ τῶν ἀφορμῶν αὐτοῦ, διότι ἐκ τῆς ἐξετάσεως τούτων μόνων δὲν πρόκειται νὰ προέλθῃ τὸ καλὸν, τὸ ὁποῖον προσεδόκων καὶ προσδοκῶ διὰ τῆς ἀποκαλύψεως τῆς ἀληθείας. Ἐζήτουν νὰ ἐξετασθῇ καὶ ν’ ἀποκαλυφθῇ, ὄχι μόνον πῶς προεκλήθη ὁ πόλεμος, ἀλλὰ κυρίως, πῶς ὁ πόλεμος οὗτος παρεσκευάσθη καὶ πῶς διεξήχθη. Διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι ἀμέσως μετὰ τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου γενικὴ πεποίθησις ἐσχηματίσθη ἀνὰ σύμπαντα τὸν κόσμον, ὅτι ὁ πόλεμος οὗτος διεξήχθη κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος δὲν ἀπέχει πολὺ τῆς προδοσίας! Διεδόθη καὶ ἐπιστεύθη, ὅτι ὑπῆρξε πρόθεσις πρὸς ἀποτυχίαν, πᾶσαι δὲ αἱ πράξεις τῶν διοικησάντων πράγματι τὸν πόλεμον αὐτόν, ἐξεταζόμεναι καλῶς, πείθουσιν, ὅτι πρὸς πᾶν ἄλλο ἢ πρὸς ἐπιτυχίαν πολεμικὴν εἰργάζοντο οὗτοι καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου. Ἐκ μιᾶς λοιπὸν εὐρείας συζητήσεως περὶ τῶν ζητημάτων τούτων θὰ μάθῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ἐὰν τὸ ἔθνος ἠδύνατο νὰ προπαρασκευασθῇ καὶ νὰ διεξαγάγῃ τὸν πόλεμον ἄλλως ἢ ὅπως τὸν διεξήγαγε, καὶ διατὶ δὲν τὸ ἔπραξε, καὶ θὰ διδαχθῇ, τί πρέπει νὰ πράξῃ ἐν τῷ μέλλοντι. Πάντες γινώσκομεν, ὁποῖαι προσπάθειαι καταβάλλονται ἔκτοτε, ἵνα μετατοπισθῶσιν αἱ εὐθῦναι ἐκεῖ, ὅπου δὲν ὑπῆρχον, καὶ διὰ τὴν μετατόπισιν τούτων δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι, ὡς ὑπὸ κοινοῦ συμφέροντος κινούμενοι, συνειργάσθησαν πάντες οἱ ὑπαίτιοι, ἀνεύθυνοι καὶ ὑπεύθυνοι, ὅπως ἐξεύρωσι τρίτον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ ἐπιρρίψωσι τὴν εὐθύνην, καὶ ἐνόμισαν, ὅτι τὸν τρίτον τοῦτον εὗρον ἐν τῇ Ἐθνικῇ Ἑταιρείᾳ, καθ’ ἧς, τῇ συνεργασίᾳ καὶ μεγάλης μερίδος τοῦ τύπου, ὁρμηθέντος ἐκ τῆς ἰδέας, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ διαφυλαχθῇ τὸ γόητρον τῶν ἀνωτάτων ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους πρὸς ἀποσόβησιν ἐσωτερικῶν κινδύνων, ἐπέτυχον νὰ ἐξεγερθῇ κατὰ μέγα μέρος ἡ κοινὴ γνώμη, καὶ τὴν ὁποίαν (Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν) ἐπίστευσαν ὅτι οὕτω κατέστησαν ἀνίκανον νὰ ἀμυνθῇ. Καίτοι ὅμως ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἠδύνατο νὰ ἀμυνθῇ ἐρρωμένως καὶ ἀποτελεσματικῶς κατὰ τῶν ἀποδιδομένων αὐτῇ συκοφαντιῶν, ἐπὶ γεγονότων στηριζομένη, καὶ νὰ καθορίσῃ τὰς εὐθύνας ἐκεῖ, ὅπου πράγματι ὑπῆρχον, ἐξ ἄκρας φιλοπατρίας ἐσίγησε τότε, καὶ ἠνέχθη τὰς συκοφαντίας τῶν πράγματι ὑπαιτίων τῆς καταστροφῆς, καὶ τὴν ἐκ τούτων κατακραυγήν, ἀφίνουσα εἰς τὴν ἱστορίαν νὰ ὁμιλήσῃ καὶ νὰ ἀποδώσῃ τὸ προσῆκον ἑκάστῳ. Πιστεύω, ὅτι μετὰ τὰς εὐφραδεῖς ἀγορεύσεις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, τοῦ ἐκ Ζακύνθου καὶ τοῦ ἐξ Ἑρμιονίδος, οἵτινες, ἐπὶ γεγονότων στηριζόμενοι, ἀπέδειξαν, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία δὲν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἤγαγε τὸ ἔθνος εἰς τὸν ἀτυχῆ πόλεμον, ἐπείσθησαν πάντες, ὅτι ἡ δρᾶσις αὐτῆς πρὸ τοῦ πολέμου ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε καὶ εὐγνωμοσύνη ὀφείλεται εἰς αὐτὴν διὰ τὴν ἀναζωπύρωσιν τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος, τὸ ὁποῖον πρὸ αὐτῆς διετέλει ἐν νάρκῃ, ἔν τε τῇ ἐλευθέρᾳ καὶ ἐν τῇ ἀλυτρώτῳ Ἑλλάδι. Ἐν τούτοις δὲν κρίνω ἄσκοπον νὰ λάβω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ζητήματος. Τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς χώρας, οἵτινες κατηνάλωσαν ὁλόκληρον τὸν βίον αὑτῶν εἰς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, βεβαίως τιμῶ καὶ σέβομαι, ἀλλὰ τοῦτο οὐδόλως μὲ ἀποτρέπει ἀπὸ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω, καὶ ὡς πολίτης, ἀλλὰ κυρίως ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους, νὰ ἐλέγξω τὰς πράξεις αὐτῶν, καὶ νὰ εἴπω δημοσίᾳ καὶ ἀπεριφράστως τὴν περὶ αὐτῶν γνώμην μου, προκειμένου μάλιστα περὶ καταστροφῆς, τῆς ὁποίας τὰς συνεπείας τίς οἶδεν ἐπὶ πόσα μακρὰ ἔτη θὰ ὑφίσταται τὸ ἀτυχὲς ἑλληνικὸν ἔθνος...

§82Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία κατεδικάσθη ὑφ’ ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ τὴν ὑπερασπίζησθε.

§83Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Νομίζετε ὑμεῖς τοῦτο, ἀλλ’ ἐγὼ λέγω, ὅτι ὄχι μόνον δὲν κατεδικάσθη ὑφ’ ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ καὶ τιμᾶται ἐν τῇ συνειδήσει αὐτοῦ, ὡς ἐκπληρώσασα τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον κάλλιον παντὸς ἄλλου· κατεδικάσθη δὲ ὑπ’ ἐκείνων μόνον, οἵτινες ἐπιπολαίως ἄφησαν νὰ πλανηθῶσιν ὑπὸ τῶν ἐχόντων συμφέρον νὰ ἐπιρρίψωσιν ἐπ’ αὐτῆς τὰς ἰδίας εὐθύνας. Ἀπατᾶσθε λοιπόν, πιστεύοντες τὸ ἐναντίον. Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἐξυπηρέτησεν ὡς ἄριστα τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους πρὸ τοῦ πολέμου· ἐὰν δὲ μετὰ ταῦτα ἐπῆλθον τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἤγαγον ἡμᾶς εἰς τὸν ἀτυχῆ αὐτὸν πόλεμον, δὲν εὐθύνεται διὰ τοῦτο αὐτή, τῆς ὁποίας σκοπὸς οὐδεὶς ἄλλος ἦτο ἢ ἡ ἀναζωπύρησις τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ἐκεῖ, ὅπου ἡ ἀδράνεια τῆς ἐπισήμου Ἑλλάδος εἶχεν ἀποκοιμίσει τελείως αὐτό, ἐνσπείρασα τὴν ἀπογοήτευσιν. Μὴ λησμονεῖτε, ὅτι καὶ πρὸ τοῦ 1896 αἱ αὐταὶ συμμορίαι, αἱ ὁποῖαι καὶ σήμερον ἔχουν κατακλύσει τὴν Μακεδονίαν, ἐλυμαίνοντο τὸν ἐκεῖ Ἑλληνισμόν. Τότε οἱ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἀπετέλεσαν τὸν πυρῆνα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, βλέποντες ὅτι τὸ ἐπίσημον Κράτος ἠρκεῖτο μόνον εἰς ἀτόνους καὶ ἄνευ ἀποτελέσματος διαμαρτυρίας, καὶ εἰς κενοὺς λόγους περὶ στρατιωτικῆς ἀναδιοργανώσεως καὶ παρασκευῆς, χωρὶς οὐδέποτε ὅμως νὰ προβαίνῃ εἰς αὐτάς, ἐσκέφθησαν ὅτι, μέχρις ὅτου οἱ ἁρμόδιοι συνετισθῶσι καὶ μεριμνήσωσιν ἀληθῶς περὶ τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τοῦ Κράτους, δὲν πρέπει νὰ ἀφεθῇ ὁ ἐν Μακεδονίᾳ Ἑλληνισμὸς εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, ἀλλ’ ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ παρ’ ἄλλων πρόνοια, ὅπως συγκρατηθῇ τοὐλάχιστον τὸ κλονούμενον φρόνημα τοῦ κινδυνεύοντος Ἑλληνισμοῦ. Ἡ σκέψις αὕτη ἤγαγε τοὺς ὀλίγους αὐτούς, ἀλλὰ μεγάλους πατριώτας, εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς ἱδρύσεως τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, τὴν ὁποίαν τολμᾶτε σήμερον νὰ καταδικάζητε, ἐπιρρίπτοντες εἰς αὐτὴν τὴν εὐθύνην ἄλλων διὰ τὰ ἀτυχῆ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου, τὰ ὁποῖα ὅμως ἠδύναντο νὰ ἦναι εὐτυχῆ, ἐὰν ἄλλως διεξήγετο οὗτος. Σκοπὸς τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἦτο «ἡ ἀναζωπύρησις τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος, ἡ ἐπαγρύπνησις ἐπὶ τῶν συμφερόντων τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων καὶ ἡ προπαρασκευὴ πρὸς ἀπελευθέρωσιν αὐτῶν ἀντὶ πάσης θυσίας»· καὶ τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐξεπλήρου ἀπαρεγκλίτως ἀφ’ ἧς τὸ πρῶτον συνέστη...

§84ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι 8 ἡ ὥρα, κύριε Πρόεδρε· νὰ διακόψωμεν.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς 9½ ὥρας. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 8 μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 10 καὶ 10′ μ. μ.).

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κύριος Φικιώρης θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§87Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ἔλεγον πρὸ ὀλίγου, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι προσπάθειαι μετὰ τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου κατεβλήθησαν παρὰ πάντων ἐκείνων, οἵτινες συνησθάνοντο εὐθύνην διὰ ταῦτα, ὅπως μετατοπίσωσι τὰς εὐθύνας ἀφ’ ἑαυτῶν καὶ ἐπιρρίψωσιν αὐτὰς ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἡ ὁποία, ὡς ἠθικὸν πρόσωπον, ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπεραμυνθῇ. Ἀλλ’ ἐξετάσωμεν, ὁποῖον ἦτο τὸ ἠθικὸν τοῦτο πρόσωπον, ὅπερ ἐνόμισαν, ὅτι εὗρον πρόχειρον, ἵνα φορτωθῇ τὰς ἁμαρτίας πάντων τῶν ἐπισήμων, ὑπευθύνων καὶ ἀνευθύνων, πῶς τοῦτο συνέστη, ἐκ τίνων ἀπετελέσθη, τίς ὁ σκοπός του, καὶ τίς ἡ δρᾶσίς του. Εἷς κατώτερος ἀξιωματικός, εἰς ἄκρον φιλόπατρις, ἐσκέφθη ὅτι δὲν εἶναι καιρὸς πλέον νὰ περιμένωμεν ἀπὸ τὸ ἐπίσημον Κράτος, τὸ ὁποῖον ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ἀρκεῖται νὰ λέγῃ μόνον, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην στρατιωτικῆς παρασκευῆς τῆς χώρας, καὶ οὐδέποτε ἐργάζεται ἀληθῶς πρὸς τοιαύτην παρασκευὴν, ἐγκαταλεῖπον τοὺς ἐν Μακεδονίᾳ ὑποδούλους Ἕλληνας οὐχὶ πλέον ὑπὸ τὸν ζυγὸν τοῦ κατακτητοῦ καὶ κυριάρχου καὶ δεσπότου αὐτῶν, ἀλλ’ ὑπὸ τὸ φάσγανον τῶν ἀγρίων ὀρδῶν ἄλλων λαῶν, οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦ τρόμου καὶ τῶν δολοφονιῶν τῶν ἐξεχόντων Ἑλλήνων τῆς ἑλληνικωτάτης Μακεδονίας θέλουσι νὰ δημιουργήσωσιν ἐν αὐτῇ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσιν, ἀλλ’ ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐργασθῶμεν καὶ ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ ὑπὲρ τῶν ἐν τῇ ἀλυτρώτῳ Ἑλλάδι δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Τὴν σκέψιν ταύτην, διστάζων ἐν ἀρχῇ περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ ἔργου, ἕνεκα τῆς φαινομενικῆς ἐρημίας πατριωτικῶν αἰσθημάτων — λέγω φαινομενικῆς ἐρημίας, διότι δὲν πιστεύω ποτὲ ὅτι ἐξέλιπον, οὐδ’ ὅτι θὰ ἐκλίπωσιν ἀπὸ τὰς καρδίας τῶν Ἑλλήνων τὰ πατριωτικὰ αἰσθήματα, ἀλλ’ ὅτι εὑρίσκονται ἐν καταστάσει νάρκης, ἥτις ὀφείλεται εἰς τὴν ἀκηδίαν τοῦ ἐπισήμου Κράτους, — τὴν σκέψιν ταύτην ὁ φιλόπατρις ἀξιωματικὸς ἀνεκοίνωσε καὶ εἰς 14 ἄλλους συναδέλφους του, κατωτέρους ἐπίσης ἀξιωματικούς, καὶ μετ’ αὐτῶν συναπεφάσισε τὴν ἵδρυσιν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, καὶ αὐτοὶ ἀπήρτισαν τὸν πυρῆνα αὐτῆς. Εἰς τὴν ἵδρυσιν λοιπὸν αὐτῆς, δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι ἤγαγε τοὺς φιλοτίμους καὶ φιλοπάτριδας τούτους ἀξιωματικοὺς ἡ ἀπελπισία περὶ τοῦ μέλλοντος αὐτῶν, ὡς λίαν ἐπιμέμπτως ἠθέλησάν τινες νὰ ἀποδώσωσιν εἰς αὐτούς, ἀλλ’ ἁγνή, ἁγνοτάτη φιλοπατρία· ὁμολογῶ δ’ ὅτι μετὰ ψυχικῆς ὀδύνης ἤκουσα τὴν τοιαύτην μομφήν, ἐκφερομένην ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, κατ’ ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπὸ τόσῳ εὐγενῶν καὶ πατριωτικῶν αἰσθημάτων ἀπέδειξαν ὅτι ἐμφοροῦνται. Ταῦτα ἐγένοντο ἐν ἔτει 1894, μέχρι δὲ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ ἔτους 1895 ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἀπηρτίζετο μόνον ἀπὸ 60 περίπου ἄνδρας, πάντας ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὰ ἔτη ἐκεῖνα, ἐπειδὴ οἱ ἀξιωματικοί, ἕνεκα τοῦ μικροῦ ἀριθμοῦ στρατιωτῶν, ἔμενον σχεδὸν ἄνευ ἐργασίας, σηπόμενοι ἐν τῇ ἀργίᾳ, ἐδόθη ἀφορμὴ εἴς τινας δημοσιογράφους, ἐπιπολαίως ἐξετάζοντας τὰ πράγματα, νὰ ἐπιρρίψωσι τὴν εὐθύνην τῆς τοιαύτης καταστάσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τούτους, δι’ ἄρθρων δριμυτάτων ἐπιτιθέμενοι κατ’ αὐτῶν ὡς ἀργομίσθων, ὡς μισθοδοτουμένων ἄνευ ἐργασίας, ἵνα ἐπιδεικνύωνται σύροντες τὰ ξίφη των ἐν ταῖς ὁδοῖς καὶ ἐν ταῖς πλατείαις. Ἀδικωτέρα μομφὴ δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ κατὰ τῶν φιλοτίμων Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι αὐτοὶ πλέον παντὸς ἄλλου ᾐσθάνοντο ἐν τῇ εὐγενεῖ ψυχῇ των βαθύτατον πόνον, διότι ἡ Πολιτεία δὲν τοῖς παρεῖχε τὰ μέσα, ἵνα ἐργασθῶσιν, ἐκπληροῦντες τὸν προορισμόν των, ἀλλ’ ἄφινεν αὐτοὺς νὰ σήπωνται ἐν τῇ ἀργίᾳ, δι’ ἔλλειψιν στρατιωτῶν. Ἡ μομφὴ αὕτη συνετέλεσε καὶ αὐτὴ ὄχι ὀλίγον εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν φιλοτίμων ἀξιωματικῶν, ἵνα ἐργασθῶσι μετὰ μείζονος ζήλου πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τῆς Ἑταιρείας. Ἐν τούτῳ τῷ μεταξὺ αἱ ἐν Μακεδονίᾳ φρικαλέαι κακουργίαι τῶν Βουλγάρων κατὰ τῶν Ἑλλήνων ἤρξαντο νὰ ἐξεγείρωσι τὴν κοινὴν γνώμην καὶ τὸ ἐθνικὸν φρόνημα ἐν Ἑλλάδι, καὶ τὰ γεγονότα ἐπήρχοντο ῥαγδαίως. Τότε ἐκρίθη σκόπιμον ὑπὸ τῶν μελῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, οἱ ὁποῖοι πάντες, ὡς προεῖπον, ἦσαν κατώτεροι ἀξιωματικοί, ν’ ἀνακοινώσωσι τὰς ἰδέας αὐτῶν καὶ εἰς ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς καὶ εἰς πολίτας, καὶ νὰ συμπεριλάβωσιν ἐν τῇ Ἑταιρείᾳ καὶ ἐξ αὐτῶν τοὺς μᾶλλον ἐπιλέκτους. Καὶ ὄντως περιελήφθη ἐν αὐτῇ πᾶν ὅ,τι ἐκλεκτὸν ἐν ταῖς τάξεσι καὶ τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν πολιτῶν ὑπῆρχε, καὶ οὕτω κατώρθωσαν νὰ ἐμπνεύσωσι τὴν πίστιν καὶ τὴν πεποίθησιν εἰς τὸ σωματεῖον αὐτῶν τῶν ἐκλεκτοτέρων μελῶν τῆς κοινωνίας καὶ ἐν τῇ πρωτευούσῃ καὶ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀλυτρώτοις Ἑλληνικαῖς χώραις. Ἡ ἐργασία τῆς οὕτω καταρτισθείσης καὶ ὀργανωθείσης Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἐστέφετο ὑπὸ ἐπιτυχίας, καὶ αἱ Βουλγαρικαὶ ὀρδαί, αἵτινες εἶχον ἐξαπλωθῆ εἰς τὴν Μακεδονίαν, διεκδικοῦσαι δικαιώματα ἐπ’ αὐτῆς, ἤρχισαν νὰ πτήσσωσι πρὸ τῆς ἐνεργείας τῶν ὑπὸ τῆς Ἑταιρείας ἀποστελλομένων ἐκεῖσε ἑλληνικῶν σωμάτων πρὸς ἄμυναν ὑπὲρ τῶν σφαζομένων Ἑλλήνων. Τὴν γνώμην ταύτην περὶ τῆς ἐπιτυχοῦς ἐργασίας τῆς Ἑταιρείας ἔγραψε καὶ ξένος συγγραφεύς, ὁ Victor Bérard, ἐν τῷ ἐκδοθέντι ἐν ἔτει 1897 συγγράμματι αὐτοῦ περὶ Μακεδονίας. Ἰδοὺ δὲ, τί οὗτος γράφει περὶ τῶν ἑλληνικῶν σωμάτων ἐν Μακεδονίᾳ (ἀναγινώσκει): «Βέβαιον εἶναι, ὅτι ὁ τουρκικὸς στρατὸς ὑπέστη ἀποτυχίας, ἐνίοτε δὲ καὶ ἀρκούντως σοβαράς· πολλαχοῦ οἱ χωρικοὶ ἐκλήθησαν ν’ ἀνορύξωσι λάκκους, ὅπου κρυφίως ἐτάφησαν οἱ νεκροί, καὶ κτήνη ἐζητήθησαν, ὅπως κομίσωσιν εἰς Μοναστήριον στρατιωτικὰς Τούρκων στολὰς καὶ ὅπλα...» Ἀκούσατε δὲ, τί γράφει παρακατιὼν περὶ τῶν ἐπιτευχθέντων ἀποτελεσμάτων ὑπὸ τῶν γενναίων ἐκείνων ἀνδρῶν (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν ὁ μοναδικὸς σκοπὸς αὐτῶν ἦτο νὰ ἀνυψώσωσι τὸ γόητρον καὶ τὴν ἀγαθὴν τῆς Ἑλλάδος φήμην, ἐπέτυχον τελείως. Κατὰ τὸ προηγούμενον ἔτος αἱ Βουλγαρικαὶ συμμορίαι, αἵτινες εἶχον ὑπερβῆ τὰ σύνορα ἀπὸ τοῦ Ρίλου, κατὰ τὸ ἄλλο ἄκρον τῆς Μακεδονίας, ἐντὸς ἑβδομάδων τινῶν συνελήφθησαν, ὡς ὄρτυγες ἐν δικτύῳ. Κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο (1896) αἱ 5 ἢ 6 αὗται ἑλληνικαὶ ὁμάδες ἐξ 60 μέχρις 80 ἀνδρῶν ἐξεῦρον τὸν τρόπον νὰ κατέχωσιν ἅπασαν τὴν μεταξὺ Πίνδου καὶ Ἀξιοῦ χώραν ἀπὸ τριῶν ἤδη μηνῶν. Πηδῶσαι ἀπὸ ὄρους εἰς ὄρος, ἀπὸ τοῦ Ὀλύμπου μέχρι Νερέτσης καὶ ἀπὸ Χασίων μέχρι Νίτσης, φαίνονται ὡς σκοπὸν τάξασαι τὴν περιφέρειαν Μοναστηρίου. Ἐσκόπουν ν’ ἀποκαταστήσωσι μεταξὺ τῆς πόλεως ταύτης καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ρωμηωσύνης (Roumlouk), ἢ τοῦ Βασιλείου, τὴν ἀπό τινων ἐτῶν διακοπεῖσαν συνάφειαν διὰ τῆς ἐπιτυχίας τῆς Βουλγαρικῆς προπαγάνδας. Μετὰ τὴν ἐγκατάστασιν ἱερέων καὶ ἵδρυσιν Βουλγαρικῶν σχολείων ἐν Φλωρίνῃ, Καστορίᾳ, ἐν πᾶσι τοῖς χωρίοις κατὰ τὰ νότια τῆς πεδιάδος, τὸ Μοναστήριον καὶ οἱ ἐξελληνισθέντες Βλάχοι του ἦσαν ἐντελῶς ἀποκεκομμένοι καὶ σχεδὸν ἀπολωλότες ἐν τῷ μέσῳ τῶν Βουλγάρων.» Τοιοῦτοι ἦσαν οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, οὓς ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἀπέστειλεν ἐκεῖ, καὶ ὑπὲρ ἀναπαύσεως τῆς ψυχῆς τῶν ὁποίων, ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος πεσόντων, γονυπετεῖς ἐδεήθημεν εἰς τὸν Ὕψιστον ἐν πανδήμοις μνημοσύνοις, τὰ ὁποῖα μετ’ ἀληθοῦς ψυχικῆς ὀδύνης ἤκουσα ἐνταῦθα ἐπικρινόμενα καὶ ἀποδοκιμαζόμενα. Βεβαίως ὁ Μπρούφας ἦτο μέγας πατριώτης καὶ ἥρως, ὅμοιος πρὸς ἐκείνους, οἵτινες κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1821 ἠνδραγάθησαν καὶ ἐξετέλεσαν τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκόν των, ἵνα ἀπελευθερώσωσιν ἡμᾶς. Βεβαίως ὁ Βερβέρας καὶ πάντες οἱ ἄλλοι, οἱ εἰς Μακεδονίαν δραμόντες πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν σφαζομένων Ἑλλήνων καὶ τῶν δικαίων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ ὑπὲρ αὐτῶν πεσόντες, ἦσαν μεγάλοι πατριῶται, ἄξιοι τῆς εὐγνωμοσύνης τοῦ ἔθνους. Εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται νὰ κατηγορήσῃ τοιούτους ἄνδρας ὡς ληστὰς, ἐφ’ ὅσον οὐδεμίαν ληστρικὴν ἢ ἁπλῶς κακὴν πρᾶξιν αὐτῶν ἔχει νὰ ἀναφέρῃ. Τὸ μόνον κακὸν, τὸ ὁποῖον ὁ κ. ἐκ Παξῶν συνάδελφος ἠθέλησε νὰ ἀποδώσῃ, ὅτι προῆλθεν ἀπὸ τὰς ἡρωϊκὰς ἐκείνων πράξεις, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ Γάλλου συγγραφέως V. Berard, εἶναι, ὅτι δι’ αὐτῶν ἐξηγέρθη ὁ μουσουλμανικὸς ὄχλος καὶ ἡ τουρκικὴ ἐξουσία ἐναντίον τῶν ἐκεῖ Ἑλλήνων, οἵτινες ὑπέστησαν ζημίας καὶ ἀπεβλήθησαν ἀπὸ τῶν σιδηροδρομικῶν καὶ ἄλλων θέσεων. Ἀλλὰ ποῖον ἀγαθὸν δύναται νὰ προέλθῃ ἄνευ τοιούτων θυσιῶν παρὰ τῶν ὑποδούλων, τῶν ζητούντων τὴν ἐλευθερίαν των; Εἶναι ζημία, ἣν πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ἐὰν δέκα ἢ εἴκοσιν ἢ καὶ ἑκατὸν ὑπέστησαν κακώσεις καὶ καταπιέσεις παρὰ τῆς Ὀθωμανικῆς ἀρχῆς, καὶ ἐὰν ἐξεβλήθησαν ἀπὸ τῶν θέσεών των 10 ἢ 20 ὑπάλληλοι τοῦ σιδηροδρόμου, τοῦ ὑπὸ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως διευθυνομένου, ἀπέναντι τοῦ ἀγαθοῦ, ὅπερ προῆλθεν εἰς τὴν χώραν διὰ τῶν ἡρωϊκῶν τούτων πράξεων τῶν ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἀποσταλέντων εἰς Μακεδονίαν σωμάτων; Μέμφονται τὴν Ἑταιρείαν διὰ τὴν μυστικότητα, μεθ’ ἧς εἰργάζετο. Ἀλλ’ ἦτο δυνατὸν ποτε νὰ ἐπιτύχῃ τοιοῦτον σκοπὸν, ἐργαζομένη φανερῶς; Εἶναι τάχα τόσον ἐπίμεμπτος ἡ μυστικότης, διὰ τῆς ὁποίας εἰργάζετο ἡ Ἑταιρεία, ὥστε νὰ ἀποδοθῶσιν εἰς αὐτὴν καταχθόνιοι σκοποί; Καὶ ποῖοι εἶναι οἱ σκοποὶ οὗτοι, τοὺς ὁποίους προβάλλουσι; Λέγουσιν, ὅτι ἤθελον νὰ ῥίψωσι τὴν Κυβέρνησιν! Ἀλλὰ ποῖα εἶναι τὰ πρόσωπα τῆς Ἑταιρείας ταύτης, τὰ ὁποῖα ἐπεδίωκον τοιούτους σκοπούς; Ἄς ἴδωμεν τὰ πρόσωπα τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου, — διότι πᾶσα ἐνέργεια τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἐξηρτᾶτο ἐκ τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου αὐτῆς, καὶ ἑπομένως, ἂν σκοπὸς αὐτῆς ἦτο ἡ μεταβολὴ τῆς Κυβερνήσεως, πᾶσα πρὸς τοῦτο ἐνέργεια θ’ ἀπέρρεεν ἀπὸ τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου. — Δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ ὀνομάσω τὰ μέλη τοῦ Συμβουλίου τούτου, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον φρονῶ, ὅτι τιμὴ ὀφείλεται εἰς αὐτὰ καὶ εὐγνωμοσύνη δι’ ὅσα ἀγαθὰ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους ἔπραξαν, ὡς μέλη τοῦ ἀνωτάτου Διοικητικοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Τοιαῦτα λοιπὸν ἦσαν: ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ Χρ. Σολιώτης, Ἀλ. Σοφικνὸς, Β. Δροσινὸς, Π. Δαγκλῆς, καὶ οἱ λοχαγοὶ Σ. Γεννάδης, Δ. Μόστρας, Σπ. Μπεράτης, οἱ ὑπολοχαγοὶ Ι. Φικιώρης καὶ Γ. Καψαλόπουλος, καὶ ὁ ὑπομοίραρχος Ν. Τρουπάκης· ἐκ δὲ τῶν τάξεων τῶν πολιτῶν οἱ καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου Γ. Χατζιδάκης, Σπ. Λάμπρος καὶ Νικ. Πολίτης, ὁ ἔντιμος πολιτευόμενος Διον. Στεφάνου, ὁ νομικὸς σύμβουλος Ἐμμ. Λυκούδης, ὁ τραπεζίτης Κ. Ἀραβαντινὸς, ὁ ἀρχαιολόγος Σωτηριάδης καὶ οἱ δικηγόροι Λαμπρίδης καὶ Πασχάλης· οὗτοι εἶναι οἱ ἄνδρες, διὰ τοὺς ὁποίους λέγουν εἰς ἡμᾶς, ὅτι συνώμοσαν, ἱδρύσαντες τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν καὶ γενόμενοι μέλη τοῦ ἀνωτάτου Διοικητικοῦ Συμβουλίου αὐτῆς, νὰ ἐργασθῶσι τόσον προδοτικῶς πρὸς ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἀντικαταστήσωσιν αὐτήν, διὰ τίνος; Ἐγὼ τοὐλάχιστον, κύριοι Βουλευταί, θεωρῶ ὕβριν πρὸς τὴν νοημοσύνην νὰ μοὶ λέγωσι τοῦτο, οὐδὲ θὰ ἐπιτρέψω ποτὲ εἰς τὴν συνείδησίν μου νὰ συλλάβῃ κἄν ὑπόνοιαν, ὅτι εἶναι δυνατὸν Ἕλλην οἷος δήποτε, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἀνώτερος ἀξιωματικός, ἢ πολιτευόμενος, διακαιόμενος ὑπὸ τῆς εὐγενοῦς φιλοδοξίας νὰ κυβερνήσῃ τὸ Κράτος, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παίξῃ μὲ τὰ ἱερώτερα τῆς πατρίδος του, διὰ νὰ καταλάβῃ ἓν χαρτοφυλάκιον. Ἀλλὰ πρὸς στιγμὴν δεχθῶμεν, ὅτι ὑπάρχει τοιοῦτος, καὶ δὴ ὁ κ. Στεφάνου. Εἶναι λογικόν, εἶναι πιστευτόν, ὅτι εἷς μεταξὺ τόσων ἄλλων μελῶν τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου εὗρε τόσον ἀνοήτους τοὺς ἄλλους, ὥστε νὰ τοὺς παρασύρῃ εἰς τοιαύτην καταστροφὴν τῆς πατρίδος του; ἦσαν τόσῳ μωροὶ αὐτοί, ν’ ἀφήσωσι τὴν διοίκησιν τῆς Ἑταιρείας εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ; Γνωρίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἡ Ἑταιρεία, ὑπὸ τοιούτων ἀνδρῶν διοικουμένη, οὐ μόνον δὲν παρέσυρε τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς παρακεκινδυνευμένα διαβήματα, ἀλλὰ ῥητῶς καὶ εἰς πάσας τὰς ἐγκυκλίους αὑτῆς πρὸς τὰ διάφορα τμήματα, ῥητῶς ἀπηγόρευε τὴν στρατολόγησιν ἀνδρῶν τοῦ στρατοῦ, εἴτε ἀξιωματικῶν, εἴτε ὁπλιτῶν, διότι περισσότερον πάντων ἡμῶν οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι κατενόουν, ὅτι πᾶσα ἀπομάκρυνσις ἀπὸ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ εἴτε ἀξιωματικῶν, εἴτε ὑπαξιωματικῶν, ἦτο τραῦμα κατὰ τοῦ σκοποῦ, ὑπὲρ οὗ εἰργάζοντο, καὶ ὅτι σκοπὸς αὐτῶν ἐκτὸς τῆς ἀναζωπυρήσεως τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ἦτο καὶ ἡ προπαρασκευὴ πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῶν δούλων ἀδελφῶν. Ἀπελευθέρωσις δὲ δούλων ἀδελφῶν σημαίνει προπαρασκευὴν στρατοῦ, καὶ ὁ ἐργαζόμενος πρὸς προπαρασκευὴν στρατοῦ οὐδέποτε ἐπιτρέπει ν’ ἀπομακρύνωνται ἀπὸ τῶν τάξεων αὐτοῦ ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ δι’ ἐπαναστατικοὺς σκοπούς, οὐδὲ νὰ ἐμβάλλῃ εἰς αὐτοὺς τοιαύτας ὀλεθρίας ἰδέας, διότι οὕτως ἐπέρχεται ἡ παράλυσις τοῦ στρατεύματος. Εἶμαι δὲ ἐπίσης εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω, ὅτι καὶ κατὰ Ἰούνιον, ὅτε 7 ἢ 8 ἀξιωματικοὶ—δὲν ἐνθυμοῦμαι καλῶς—μετέβησαν εἰς Κρήτην, ἐγκαταλιπόντες τὰς τάξεις των, ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία καὶ τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον αὐτῆς ἀπεδοκίμασαν τὴν πρᾶξιν ταύτην, καὶ παρεκώλυσαν τὴν φυγὴν καὶ ἄλλων. Ἄν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία τότε δὲν ὑπῆρχε, θὰ ἀπήρχοντο ὄχι 8, ἀλλὰ 108. Περὶ τούτου νὰ ἦσθε πλέον ἢ βέβαιοι. Ἀλλὰ πῶς ἄλλως συνετέλεσεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία εἰς τὴν ἐξώθησιν πρὸς πόλεμον τοῦ ἔθνους; Διὰ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐξήγειρεν ἐν τῷ Κράτει. Δὲν γνωρίζω, κύριοι Βουλευταί, πῶς κρίνουσιν ἄλλοι, ἐγὼ ὅμως κρίνω, ὅτι, ἐὰν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία συνετέλεσεν εἰς τὸν ἐνθουσιασμὸν αὐτόν, τὸν ἱερὸν, τὸν ἅγιον, τὸν πρωτοφανῆ, οἷος κατεδείχθη τότε, εὐγνωμοσύνην ὀφείλει εἰς αὐτὴν τὸν Ἑλληνικὸν ἔθνος. Καὶ ἀληθῶς συνετέλεσεν εἰς τοῦτον διὰ τῆς ἀναζωπυρήσεως τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος, τὸ ὁποῖον πρὸ αὐτῆς ὕπνωττεν ὕπνον βαθὺν ἐκ τῆς ἀπογοητεύσεως, ἕνεκα τῆς ἐνόχου ἀδρανείας τοῦ ἐπισήμου Κράτους. Καὶ πῶς λοιπόν! ἠθέλατε νὰ μὴ ἐνθουσιάζηται τὸ ἔθνος, καὶ νὰ μὴ ἐπιδεικνύῃ μετ’ ἐνθουσιασμοῦ τὸ φρόνημά του ὑπὲρ τῆς πατρίδος πρὸ τοιούτων ἐθνικῶν γεγονότων, ὁποῖα τὰ κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1897 ἔτους; Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία εἶχε καλλιεργήσει, καὶ ἐξηκολούθει ἐργαζομένη, τὴν ἀναζωπύρησιν τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος, καὶ ἐζήτει οὐδὲν ἄλλο ἢ τὴν ἐπαγρύπνησιν ἐπὶ τῶν κινδυνευόντων δικαίων τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τὴν στρατιωτικὴν προπαρασκευὴν τοῦ ἔθνους πρὸς τοῦτο. Ἐξετάσωμεν ὅμως, τί συνετέλεσεν εἰς τὴν τόσον ταχεῖαν μετατροπὴν ἀπὸ τοῦ ἁγίου αὐτοῦ ἐνθουσιασμοῦ εἰς ἐξέγερσιν πολεμικοῦ μένους; Βεβαίως εἰς τὴν ἐξέγερσιν τοῦ πολεμικοῦ μένους τοῦ λαοῦ δὲν συνετέλεσεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπέστειλαν ἑλληνικὰ πλοῖα καὶ στρατὸν πρὸς κατάληψιν τῆς Κρήτης ἐπ’ ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, καὶ οἱ ὁποῖοι διεκήρυττον πρὸς τὰς Δυνάμεις καὶ πρὸς τὰ ἔθνη, ὅτι θὰ τεθῶσιν ἐπὶ κεφαλῆς 300,000 Ἑλλήνων πρὸς διεκδίκησιν τῶν δικαίων τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Ὅτε δὲ τοιαῦτα ἤκουε καὶ ἔβλεπεν ὁ λαός, ἠθέλετε νὰ μὴ πιστεύῃ, ὅτι οἱ ταῦτα λέγοντες καὶ πράττοντες εἶχον καὶ πεποίθησιν εἰς τὰς δυνάμεις τῆς χώρας; ἠθέλετε νὰ σταυρώσῃ τὰς χεῖρας, καὶ ἐν τοῖς ναοῖς νὰ προσέλθῃ καὶ νὰ προσεύχηται ὑπὲρ τῆς διαφωτίσεως τῶν ἁρμοδίων ν’ ἀποφασίσωσι περὶ πολέμου ἢ εἰρήνης; ἢ ἐνθουσιῶν ἐν δημοσίοις συλλαλητηρίοις διὰ βοῆς καὶ διὰ δημοψηφισμάτων νὰ ἐνθαρρύνῃ τὸν Βασιλέα του καὶ τὴν Κυβέρνησίν του, διαδηλῶν ὅτι εἶναι πρόθυμος νὰ ὑποστῇ πᾶσαν θυσίαν, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ κληθῇ, πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν προαιωνίων πόθων του, τὴν ὁποίαν μετὰ τόσον ζηλευτοῦ καὶ ἐπαινετοῦ θάρρους διεκήρυξαν ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἔργῳ, διὰ τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων καὶ τοῦ στρατοῦ εἰς Κρήτην, κατέδειξαν, ὅτι ἀπεφάσισαν νὰ ἐπιδιώξωσιν; Ἂν μὴ τοῦτο ἔπραττεν ὁ λαός, θὰ ἦτο ἀνάξιος πάσης ἐλευθερίας! Δὲν θὰ κατέλθω, κύριοι Βουλευταί, εἰς τὴν ἀφήγησιν πάντων, ὅσα συνέβησαν μετὰ τὴν ἀποστολὴν τοῦ στρατοῦ εἰς Κρήτην μεταξὺ Βασιλέως, Κυβερνήσεως καὶ Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, διότι δὲν πιστεύω, μεθ’ ὅλην τὴν εὐφραδῆ, ἀλλ’ ἀσθενῆ ἐν τοῖς ἐπιχειρήμασιν ἀγόρευσιν τοῦ σεβαστοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ καὶ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, καὶ μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τῶν ἄλλων ἀξιοτίμων συναδέλφων, τῶν κατὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἐκτοξευσάντων τὰ βέλη των ἐντεῦθεν, δὲν πιστεύω, ὅτι καὶ μετὰ τὰς ἀγορεύσεις ταύτας ἐπείσθη τις, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἐπεδίωξε τὸν πόλεμον. Εἶναι εἰσέτι νωπὰ εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἀνεγνώσθησαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ζακύνθου συναδέλφου, καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία οὐδέποτε προέτρεψε τὴν Κυβέρνησιν πρὸς πόλεμον, ἀλλὰ τοὐναντίον προσκληθεῖσα ὑπὸ ταύτης εἰς συνδρομὴν διὰ καταρτισμοῦ ἐπαναστατικῶν σωμάτων, ἐδήλωσεν ὅτι δὲν ἔχει προπαρασκευασθῆ, καὶ δὲν ἔχει τὰ μέσα πρὸς τοῦτο, ἡ δὲ Κυβέρνησις παρέσχεν εἰς αὐτὴν ταῦτα. Κατὰ τὸ θέρος καὶ τὸ φθινόπωρον τοῦ 1896 ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἀπέστειλε τὰ σώματα τοῦ Μπρούφα καὶ τοῦ Βερβέρα καὶ ἄλλας ὁμάδας ἐκ 50 καὶ 60 ἀνδρῶν εἰς Μακεδονίαν, ἀλλ’ ἔστειλεν αὐτὰ οὐχὶ πρὸς πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ὅπως, πετῶντες ἀπὸ ὄρους εἰς ὄρος, ὑπερασπίσωσι τοὺς ἐκεῖ Ἕλληνας κατὰ τῶν σφαζόντων αὐτοὺς Βουλγάρων καὶ ἀναζωπυρήσωσι τὸ ἐθνικὸν φρόνημα αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀποθαρρυνθῆ, ὡς ἐγκαταλελειμμένοι ἀνυπεράσπιστοι. Τότε δὲ ἡ Μακεδονία ἦτο σχεδὸν κενὴ τουρκικοῦ στρατοῦ· ὅτε ὅμως αὕτη μετὰ τὴν ἀποστολὴν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς Κρήτην ἐπληρώθη τουρκικοῦ στρατοῦ, ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἐδήλωσεν, ὅτι οὔτε τὰ μέσα ἔχει, οὔτε νομίζει ὅτι πρέπει νὰ στείλῃ ἄνδρας ἀσυντάκτους ἐκεῖ, ὅτι δὲ τὸ ἔργον ἐκεῖ πλέον δὲν εἶναι ἔργον ἀσυντάκτων ἀνταρτῶν, οἱ ὁποῖοι τότε μόνον δύνανται νὰ χρησιμεύσωσιν, ὅταν ἀποφασίσῃ νὰ πολεμήσῃ τὸ ἐπίσημον Κράτος, παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ὁποίου προσεφέρθη νὰ ταχθῇ διὰ τοιούτων σωμάτων καὶ ὁπωσδήποτε ἄλλως ἐρχομένη ἀρωγός. Ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις ἐπέβαλεν εἰς τὴν Ἑταιρείαν νὰ ἐξοπλίσῃ ἀνταρτικὰ σώματα, καὶ ἡ Ἑταιρεία, ἐκτελοῦσα διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεως, κατήρτισε τοιαῦτα διὰ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα αὐτὴ ἐχορήγησεν, οὐχὶ ἵνα διενεργήσωσιν αὐτὰ πόλεμον, ἀλλ’ ἵνα βοηθήσωσι τὴν Κυβέρνησιν πρὸς πόλεμον. Ὅτι δὲ οὕτω κατηρτίσθησαν τότε τὰ ἀνταρτικὰ σώματα ὑπὸ τὴν ἀρχηγίαν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ ἐντολῇ τῆς Κυβερνήσεως, ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ἀναγνωσθέντων ἐγγράφων. Ἤκουσα ἐπαναλαμβανόμενον ἐντεῦθεν, ὅτι ὁ στρατηγὸς Μακρῆς, ὁ ὁποῖος ἦλθεν εἰς συνεννόησιν μετὰ τοῦ ἀπεσταλμένου τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας εἰς Λάρισαν κ. Ροϊλοῦ, ἦτο καὶ αὐτὸς μέλος τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ἀλλ’ ἐκ τῶν ἀναγνωσθέντων ἐγγράφων δὲν προκύπτει τοῦτο· τοὐναντίον βλέπω ἐν αὐτοῖς, ὅτι ὁ στρατηγὸς Μακρῆς κατὰ διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεως ἔρχεται εἰς συνεννόησιν μετὰ τοῦ ἐν Λαρίσῃ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑταιρείας, καὶ ἐντολῇ αὐτῆς συνιστᾷ εἰς τοῦτον, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ καταρτισθῶσιν ὡς τάχιστα ἀνταρτικὰ σώματα· καὶ ὅτε ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑταιρείας ἀπεφάσισε τὸν καταρτισμὸν τοιούτων, ὁ στρατηγὸς ὑπέδειξε καὶ τοὺς ὁπλαρχηγούς, οἱ ὁποῖοι ἤθελον ταχθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν διαφόρων ἀνταρτικῶν ὁμάδων, ὁ δὲ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑταιρείας εἶπεν, ὅτι δὲν ἀρκοῦσι μόνον οἱ ὁπλαρχηγοὶ αὐτοί, ἀλλὰ διὰ τὴν ἑνότητα τῆς ἐνεργείας σώματος ἐκ 2,000 ἀνδρῶν, τὸ ὁποῖον ἤθελον ἡ Κυβέρνησις νὰ συγκροτηθῇ, ἀπαιτεῖται καὶ διοίκησις στρατιωτική, καὶ ἐζήτησε νὰ χορηγήσῃ αὐτὴ ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ. Ὁ Μακρῆς, ὁ ὁποῖος λέγουσιν, ὅτι ἦτο μέλος τῆς Ἑταιρείας, ἠρνήθη νὰ δώσῃ ἀξιωματικούς, (ἐὰν ἦτο μέλος τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, βεβαίως δὲν θὰ ἠρνεῖτο) καὶ ἐδέησε νὰ ἐπέμβῃ ὁ πρίγκηψ Νικόλαος, διὰ ν’ ἀποσπασθῶσιν οἱ ἀξιωματικοὶ Ἀλέξ. Μυλωνᾶς καὶ Γ. Καψαλόπουλος, ὑπολοχαγοί, οἱ ὁποῖοι ἐτέθησαν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ σώματος τῶν ἀνταρτῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ἤκουσα ν’ ἀποκαλῶσι τούτους τινὲς εἰρωνικῶς «καπετὰν Μυλωνᾶν» καὶ «καπετὰν Καψαλόπουλον». Ἁμαρτάνουσιν, ἐγκληματοῦσι κατὰ τῆς τιμῆς οἱ τολμῶντες νὰ εἰρωνευθῶσι τοιούτους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἀπεδείχθησαν ἀληθεῖς πατριῶται καὶ ἄξιοι τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἀξιωματικοὶ, ὡς μαρτυροῦσι τὰ ἐπίσημα πρὸς αὐτοὺς ἔγγραφα τῆς Α. Ὑψηλότητος τοῦ Διαδόχου, ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ τῶν Ἑλλήνων, τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν διαφόρων σωματαρχῶν τοῦ στρατοῦ, οἱ ὁποῖοι πάντες ἐπεκαλοῦντο τὴν συνδρομὴν αὐτῶν καὶ τῶν ὑπ’ αὐτοὺς ἀνταρτῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἄξιοι τοιαύτης εἰρωνείας οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς στρατιωτικῆς ἱκανότητός των κατώρθωσαν νὰ συγκρατήσωσιν ἐν πειθαρχίᾳ τοὺς ὑπ’ αὐτοὺς ἀντάρτας, καὶ μεγάλας ὑπηρεσίας νὰ προσφέρωσι διὰ τούτων εἰς τὴν πατρίδα καὶ εἰς τὸν στρατόν. Δὲν ἦσαν λοιπὸν οἱ ὑπὸ τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους ἀντάρται οἱ σταυραετοὶ, τοὺς ὁποίους κακῶς ἀποδίδουσιν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν. Οἱ σταυραετοὶ, οἱ ὁποῖοι ἔφεραν τὰς καταστροφὰς, δὲν ἀνῆκον εἰς τὰ σώματα τῆς Ἑταιρείας, ἀλλ’ ἦσαν ἐκ τῶν ἀποδράντων ἀπὸ τῶν φυλακῶν, ἐκ τῶν ὁπλισθέντων παρὰ τῶν δημάρχων καὶ τῶν κομματαρχῶν, εἰς τοὺς ὁποίους ἐχορηγήθησαν τὰ ὅπλα παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι ἐκ τῶν 2,000 αὐτῶν ἀνδρῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας θὰ ὑπῆρξαν καί τινες, ὀλίγοι ἢ πολλοὶ, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐξετράπησαν εἰς λεηλασίας καὶ διαρπαγάς. Ἀλλὰ τίς ἔχει τὴν ἀξίωσιν, εἰς τὰ ἀνταρτικὰ σώματα νὰ μὴ εὑρίσκωνται καὶ τοιαῦτα τέρατα, ἀφοῦ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ στρατῷ ὑπάρχουσιν ἐν τοιαύταις ἐκστρατείαις; Μὴ ἐκ τοῦ στρατοῦ δὲν ἐλιποτάκτησαν καὶ δὲν ἡνώθησαν μετὰ τῶν ἐκ τῶν φυλακῶν ἀποδράντων πολλοὶ καὶ διέπραξαν καταστροφάς; Πρέπει διὰ τοῦτο νὰ εἴπωμεν, ὅτι ὁ στρατὸς ὅλος εἶναι σταυραετοί; Μὴ λοιπόν, ἐκ τῶν ἀτυχῶν ἀποτελεσμάτων ἐξοργιζόμενοι καὶ ἀγανακτοῦντες, ἐπισκοτιζώμεθα ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἐπιρρίπτωμεν τὰς εὐθύνας ἐκεῖ, ὅπου δὲν ὑπάρχουσι, καὶ νὰ καταφερώμεθα κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, ἐὰν καὶ αὐτοὶ ἔπταισαν, εἶναι ὅμως οἱ ὀλιγώτερον πάντων τῶν ἄλλων πταίσαντες; Ἐγώ, κύριοι Βουλευταί, δὲν ἐπιρρίπτω εὐθύνην ἐπὶ τῆς τότε Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβε διὰ τὸν πόλεμον, οὐδὲ θεωρῶ, ὅτι αὕτη ἔπραξε κακῶς, ἀποφασίσασα τὸν πόλεμον, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν συμφωνῶ ὅτι ἐξωθήθη παρ’ ἄλλων, πολλῷ δὲ ἧττον παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, χωρὶς νὰ θέλῃ—ἐκτὸς ἐὰν ἐξωθήθη παρ’ ἄλλου, τὸν ὁποῖον δὲν δύναται νὰ εἴπῃ. — Φρονῶ, ὡς καὶ ὁ σεβαστὸς ἐκ Πατρῶν συνάδελφος εἶπεν, ὅτι ὁ πόλεμος ὁπωσδήποτε ἔπρεπε νὰ γείνῃ· ἦτο ἐπιβεβλημένον πλέον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ προβῇ εἰς τὸν πόλεμον τοῦτον, ἵνα καταδείξῃ, ὅτι χάριν τῆς ἰδέας τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης, χάριν τῆς ἰδέας τῆς ἑνότητος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου, χάριν τῶν ἐθνικῶν ὀνείρων του, βεβαίως εἶναι πρόθυμον τὰ πάντα νὰ θυσιάσῃ, ὄχι ὅμως νὰ ὑποταχθῇ τόσον ταπεινωτικῶς, ὅσον ἐζητεῖτο τότε νὰ ὑποταχθῇ, μετὰ τὰς σφαγὰς τὰς κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν γενομένας ἐν Κρήτῃ. Κατὰ τὴν πεποίθησίν μου λοιπόν, ἡ Κυβέρνησις ἀπεφάσισε καὶ προέβη εἰς τὸν πόλεμον αὐτὸν ἐν ἐπιγνώσει καὶ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας· ἀλλ’ ἡ ἀτυχὴς ἔκβασις αὐτοῦ ἐπέδρασεν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ μὴ ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ φέρῃ τὴν εὐθύνην αὐτοῦ. Καὶ ταῦτα μέν, κύριοι Βουλευταί, ἀρκετὰ θεωρῶ, ὡς πρὸς τὴν δρᾶσιν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας καὶ ὡς πρὸς τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας θέλουσι ν’ ἀποδώσωσιν εἰς αὐτὴν ἀπέναντι τοῦ ἔθνους διὰ τὸν πόλεμον. Ἀλλ’ ὡς ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου μου εἶπον, ἡμεῖς, ἐπιμείναντες εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην περὶ εὐθυνῶν τοῦ πολέμου, δὲν ἐννοοῦμεν νὰ περιορισθῇ αὕτη μόνον εἰς τὰς αἰτίας τοῦ πολέμου καὶ εἰς τὰ κατὰ τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν, ὡς βλέπω ὅτι γίνεται προσπάθεια, ἀλλὰ νὰ ἐξετασθῇ, πῶς καὶ διατὶ ἀπεφασίσθη ὁ πόλεμος, ἐὰν ἐξωθήθη ἡ Κυβέρνησις εἰς αὐτὸν παρ’ ἄλλου, καὶ τίς οὗτος, ἐὰν ἐπολέμησε τὸ ἔθνος μὲ ὅλας τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας εἶχεν, ἢ ἐδεσμεύθη, καὶ δὲν ἀφέθη ἐλεύθερον νὰ ἐνεργήσῃ, ὡς ἠδύνατο, ὑπὸ τίνων καὶ διατὶ, καὶ ἂν ἀληθῶς ἡττήθη ἐν ἐλευθέρῳ πολέμῳ, ἢ τῷ ἐπεβλήθη νὰ ἡττηθῇ, καὶ ὑπὸ τίνος. Μάλιστα δὲ, κατ’ ἐμὲ, τὸ κύριον, τὸ προέχον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ διευκρινήσωμεν, πρὶν ἢ λήξῃ καὶ ἡ Σύνοδος αὕτη καὶ μετ’ αὐτῆς καὶ ὅλη ἡ Περίοδος τῆς πρώτης μετὰ τὸν πόλεμον Βουλῆς, εἶναι, ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ παρασκευασθῶμεν πρὸς πόλεμον κάλλιον, καὶ δὲν παρεσκευάσθημεν, ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ διεξαγάγωμεν τὸν πόλεμον κάλλιον, καὶ δὲν τὸν διεξηγάγομεν, καὶ διὰ τοῦτο ἀπετύχομεν. Ἰδοὺ τὸ προέχον ζήτημα, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐζήτουν ἀπὸ τῆς πρώτης Συνόδου νὰ διαφωτισθῇ τὸ ἔθνος δι’ εὐρείας συζητήσεως. Διότι μὴ λησμονῶμεν, ὅτι εὐθὺς μετὰ τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου, ὅτε ὁ λαός, διαγνοὺς ποῦ ἔγκειται ἡ εὐθύνη, ἤρξατο νὰ καταφέρηται κατὰ τῶν κατὰ τὴν γνώμην του ὑπαιτίων τῶν ἀτυχημάτων αὐτῶν, ὑπευθύνων τε καὶ ἀνευθύνων νόμῳ, καὶ ἠκούομεν ὅτι θὰ ἔλθῃ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θ’ ἀποκαλυφθῇ, πῶς ἐνεργήσαμεν τὸν πόλεμον, καὶ διατὶ ἐνεργήσαμεν οὕτως αὐτὸν, τὰς ἀποκαλύψεις ταύτας ἀνέμενε σύμπαν τὸ ἔθνος, καὶ οὐχὶ ἀποκαλύψεις μόνον περὶ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας καὶ τῆς χρηματικῆς διαχειρίσεως αὐτῆς—ζήτημα τὸ ὁποῖον θεωρῶ ὅλως ἐπουσιῶδες, τόσῳ μᾶλλον, καθόσον τοὺς ἀνθρώπους τοὺς διαχειρισθέντας τὰ χρήματα τῆς Ἑταιρείας θεωρῶ, καὶ πιστεύω ὅτι καὶ ὑμεῖς ἅπαντες μετ’ ἐμοῦ θεωρεῖτε, ἀνωτέρους πάσης ὑπονοίας καταχρήσεως τοιούτων ἱερῶν χρημάτων. Ταῦτα λοιπὸν τὰ ζητήματα παρακαλῶ νὰ διαφωτίσητε οἱ γνωρίζοντες περὶ αὐτῶν. Ὅτε ἀπεστάλη πλοῖον εἰς Κρήτην, ὁποίαν ἐντολὴν εἶχε, καὶ κατὰ πόσον ἐξετέλεσε τὴν ἐντολὴν ταύτην; Οἱ διοικηταὶ τῶν μοιρῶν τοῦ στόλου ἐλάμβανον διαταγάς· πόθεν ἐλάμβανον αὐτάς, καὶ κατὰ πόσον ἐξετέλουν ταύτας; Ἐὰν ἠδύνατο ὁ στόλος, καὶ ἰδιαιτέρως ἡ Ἀνατολικὴ Μοῖρα αὐτοῦ, νὰ πράξῃ μέγα τι καὶ γενναῖον κατὰ τοῦ ἐχθροῦ ἐν τῇ παραλίᾳ τῆς Μακεδονίας, καὶ διατὶ δὲν τὸ ἔπραξε, μὴ ἐκτελοῦσα μάλιστα τὰς διαταγὰς τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ; Ἐὰν ἐδόθη διαταγὴ περὶ βομβαρδισμοῦ τῆς Πρεβέζης εἰς τὴν Δυτικὴν Μοῖραν τοῦ στόλου, καὶ ἂν ἐξετελέσθη αὕτη, ἢ, ἂν δὲν ἐξετελέσθη, διατὶ δὲν ἐξετελέσθη, καὶ διατὶ τὰ πλοῖα, ἀπομακρυνόμενα ἐκτὸς βολῆς, ἐκανονιοβόλουν ἀσκόπως, καὶ μόνον ὅπως τὰ βλήματα τῶν πυροβόλων διανοίγωσι τρύπας εἰς τὴν θάλασσαν; Τοιαῦται ἦσαν αἱ διαταγαὶ τῆς Κυβερνήσεως; Οὐδόλως πιστεύω τοῦτο. Θέλομεν λοιπὸν νὰ μάθωμεν, ἐὰν δὲν ἐξετελοῦντο αἱ διαταγαὶ τῆς Κυβερνήσεως, τίς ἦτο ἡ αἰτία τῆς μὴ ἐκτελέσεως αὐτῶν; Ὄχι μόνον τὸ Πανελλήνιον, ἀλλὰ καὶ ὅλος ὁ κόσμος γνωρίζει, ὅτι ἐν Ἠπείρῳ ἐνικήσαμεν, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸ τουρκικὸν ἔδαφος, ὅτι τὰ ἀλβανικὰ τάγματα τοῦ ἐχθροῦ ἐπανεστάτησαν καὶ ἐτράπησαν πρὸς τὰ ὀπίσω, ὁ δὲ τουρκικὸς στρατὸς ὁλόκληρος κατελήφθη ὑπὸ πανικοῦ χείρονος ἐκείνου, ὑπὸ τοῦ ὁποίου λέγεται ὅτι κατελήφθη ὁ ἰδικός μας στρατὸς ἐν Θεσσαλίᾳ. Μετὰ τὴν τοιαύτην νίκην τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ διατὶ ὑπεχωρήσαμεν; ποῖος ἐχθρὸς μᾶς ἐξεδίωξεν ἐκεῖθεν; Δὲν εἶναι τοῦτο ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ μάθωμεν; Μήπως ἐν αὐτῇ τῇ Θεσσαλίᾳ αἱ ὑποχωρήσεις ἐγένοντο, καὶ μάλιστα ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ γραμμῇ, μετὰ ἧτταν; Παρηκολούθησα ὁλόκληρον τὴν ἔκθεσιν τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος τοῦ Διαδόχου, ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐμελέτησα αὐτὴν ἐπανειλημμένως, ἵνα εὕρω ποῦ ἡττήθημεν μαχόμενοι, ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐμελέτησα καὶ ἄλλας ἐκθέσεις ἀρχηγῶν ὁμάδων, οἱ ὁποῖοι κατηγγέλθησαν, ὡς τὴν ἔκθεσιν τοῦ συνταγματάρχου Μαστραπᾶ, ὑποβληθεῖσαν ὡς ἀπολογίαν πρὸς τὸ Συμβούλιον, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου ἐκλήθη ν’ ἀπολογηθῇ, καὶ τὴν ἔκθεσιν τοῦ ὑποστρατήγου Κακλαμάνου, ἐκ τῆς ἀναγνώσεως δὲ τούτων ἀπεκόμισα τὴν ἐντύπωσιν, ἐξήγαγον τὸ συμπέρασμα, ὅτι καὶ αὐτοὶ οὐδαμοῦ ἀληθῶς ἡττήθησαν, καὶ ὅτι τὰ ὑπ’ αὐτοὺς σώματα, ἐγκαταλελειμμένα ἐπὶ ἡμέρας ἄνευ οὐδεμιᾶς βοηθείας, ἄνευ ἄρτου, ἄνευ ὕδατος, ἄνευ φυσιγγίων, ἐμάχοντο οὐ μόνον διατηροῦντα τὰς θέσεις των, ἀλλὰ καὶ ἐπιτιθέμενα κατὰ ἐχθροῦ δεκαπλασίου, καὶ κυριεύοντα θέσεις τούτου· ἐν τούτοις διετάσσοντο ὑπὸ τοῦ Ἀρχηγείου νὰ ὑποχωρήσωσι, καὶ τὴν ἑπομένην διετάσσοντο πάλιν νὰ ἀνακτήσωσι τὰς θέσεις των! Ταῦτα καταφαίνονται καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐκθέσει τοῦ Διαδόχου, ἐν ᾗ καὶ οὐκ ὀλίγαι ἀντιφατικαὶ διαταγαί, ἕνεκα τῆς συγχύσεως, εἰς ἣν εἶχε περιέλθει τὸ Ἐπιτελεῖον αὐτοῦ. Μὴ εἶναι ἄγνωστον εἰς ἡμᾶς καὶ ὅλον τὸν κόσμον, ὅτι οἱ Τοῦρκοι ἦσαν ἕτοιμοι πρὸς ὑποχώρησιν; μὴ δὲν ἀπέστειλεν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἄλλον πασσᾶν, ἵνα ἀντικαταστήσῃ τὸν Ἐτὲμ πασσᾶν, ὡς μὴ δυνάμενον νὰ διεξαγάγῃ ἐπιτυχῶς τὸν πόλεμον, καὶ ὅτι μόλις ἐκεῖνος ἔφθασεν εἰς Θεσσαλονίκην ἔμαθε τὴν ὑποχώρησιν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ ἐπανῆλθεν εἰς Κωνσταντινούπολιν; Ἀλλ’ ἔστω, ἡττήθημεν ἐν τοῖς συνόροις, ὑπεχωρήσαμεν, ἐφθάσαμεν εἰς Λάρισαν. Μήπως κατεδιώκετο ὁ ἡμέτερος στρατὸς ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ, ὥστε νὰ ἐγκαταλίπῃ τόσον ἐσπευσμένως τὴν πόλιν ταύτην — ἥτις, πλὴν τῆς ὀχυρᾶς αὐτῆς θέσεως, ἕνεκα τοῦ Πηνειοῦ, εἶχεν ὀχυρωθῆ καὶ διὰ τοπομαχικῶν πυροβόλων, — καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῇ ὅπλα, πυροβόλα καὶ ἐν γένει διάφορα ἐφόδια καὶ ὑλικὰ τοῦ στρατοῦ, ἀξίας ἑκατομμυρίων δραχμῶν, καὶ σὺν αὐτοῖς πάντας τοὺς κατοίκους καὶ τὰς περιουσίας αὐτῶν ἀπροστατεύτους καὶ ἀνυπερασπίστους; Καὶ ἐὰν τέλος ὑποθέσωμεν, ὅτι κατεδιώκετο κατὰ πόδας καὶ ἠναγκάσθη νὰ ἐγκαταλίπῃ πάντα ταῦτα, μὴ προλαμβάνων νὰ συναποκομίσῃ αὐτὰ, διὰ τὸ δύσκολον τῆς μεταφορᾶς, διατὶ τὸ Ἐπιτελεῖον τοῦ ἀρχηγοῦ δὲν συναπεκόμισε τοὐλάχιστον τοὺς στρατηγικοὺς χάρτας, οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ Βοσσὲρ καὶ τοῦ Ἐπιτελείου αὐτοῦ διὰ δαπάνης 600,000 δραχμῶν περίπου, ὡς ἐπληροφορήθην παρ’ ἐντιμοτάτου ἀνωτέρου ἀξιωματικοῦ, ἀλλ’ ἐγκατέλιπε καὶ αὐτοὺς εἰς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ, ἐνῷ δὲν παρέλιπε νὰ παραλάβῃ τὰ μαγειρικὰ σκεύη καὶ τοὺς ὀρνιθῶνας; Καὶ διὰ τὴν ἐγκατάλειψιν ἁπάντων τούτων δὲν ὑπάρχει ἐπὶ τέλους ὁ ὑπαίτιος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ ἐπιβάλωμεν βαρεῖαν τὴν χεῖρα, καὶ νὰ σύρωμεν αὐτὸν εἰς τὸ ἑδώλιον τοῦ κατηγορουμένου; Βεβαίως ὑπάρχει, ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν τολμῶμεν νὰ ἐπιβάλωμεν χεῖρα ἐπ’ αὐτοῦ, ἀφοῦ ἡ Α. Β. Υ. ὁ Διάδοχος προβαίνει καὶ λέγει, ὅτι αὐτὸς φέρει τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων τοῦ Ἐπιτελείου του. Τὸ αὐτὸ δὲ θὰ σᾶς εἴπῃ, ἀξιότιμε ἐκ Κερκύρας Βουλευτὰ, καὶ ὅταν εἰς χείρονα θέσιν περιαχθῇ ὁ στρατὸς μὲ τὴν Γενικὴν Διοίκησιν, καὶ τολμήσατε καὶ τότε νὰ ζητήσητε εὐθύνας ἀπὸ τὸν μέλλοντα Βασιλέα! Δι’ αὐτὸ ἐκόπτοντο οἱ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν), καὶ ἐπέμενον νὰ μὴ προβῶμεν εἰς τὴν ψήφισιν τοιούτου νόμου. Ὑπεχώρησαν ἐν Λαρίσῃ, ἔφθασαν εἰς Φάρσαλα, καὶ ἔμενον ἐκεῖ ἐπὶ 15, νομίζω, ἡμέρας· δὲν ὤφειλον τότε νὰ ἐργασθῶσιν, ὅπως τὴν θέσιν ταύτην καταστήσωσιν ὀχυράν; Οὐδὲ τοῦτο ἐγένετο, ἀλλ’ ἐπὶ 15 ἡμέρας Ἐπιτελεῖον καὶ Ἀρχηγεῖον ἔμενον ἀδρανῆ, ἐρωτῶντες τοὺς ξένους δημοσιογράφους, ἵνα πληροφορηθῶσι παρ’ αὐτῶν, ἐὰν ἔλαβον τηλεγράφημα περὶ ἀνακωχῆς. Ὑπέστησαν καὶ ἄλλην ὑποχώρησιν· ἐκ Φαρσάλων ἦλθον εἰς Δομοκόν, ἐπολέμησαν, καὶ ἤραντο νίκην, κατ’ αὐτοὺς τοὺς ξένους ἀξιωματικούς, ἐν Δομοκῷ, πλὴν τῆς δεξιᾶς πτέρυγος, ἡ ὁποία ἡττήθη, ἀλλὰ δὲν εἶχεν ὑπερφαλαγγισθῆ· ἐν τούτοις καὶ ἐκεῖθεν ὑπεχώρησαν, καὶ τέλος ἔφθασαν μέχρι Λαμίας, διατασσόμενοι καὶ ὑποχωροῦντες! Ἐπελθούσης δὲ τῆς ἀνακωχῆς, τῆς τόσον περιζητήτου καὶ περιποθήτου εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον, τί ἐγένετο ἐν τῷ στρατοπέδῳ τῆς Λαμίας; Τότε εἶχεν ἀναλάβει τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, καὶ ταύτην συνεκρότησεν, ὡς ἐνόμισεν ὠφελιμώτερον, ἐκ τῶν ἐπιφανῶν τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, τῶν ἀνηκόντων εἰς τὸ Τρικουπικὸν κόμμα, ἤτοι τῶν ἀξιοτίμων κ. κ. Θεοτόκη, Σιμοπούλου, Τσαμαδοῦ, Σκουλούδη κλπ. Καὶ αὐτὸς μὲν, ὁ χαλύβδινος χαρακτὴρ, ἐπέμενε νὰ ἐκτελῇ τὸ καθῆκόν του, ἐφ’ ὅσον ἠδύνατο, καὶ ἐφ’ ὅσον ἐνόμιζεν ὅτι τῷ ἐπετρέπετο· τί ἔπραττον ὅμως οἱ συνυπουργοί του; Ἐνῷ εὑρισκόμεθα ἔτι ἐν ἀνακωχῇ, ἐνῷ ἡ εἰρήνη δὲν εἶχεν ἔτι ἐξασφαλισθῆ, ἐνόμισαν εὔκαιρον τὴν περίστασιν νὰ ῥουσφετολογήσωσι, πρὸς ἀνασύνταξιν τοῦ Τρικουπικοῦ κόμματος, καὶ διὰ φίλων των, περιερχόμενοι τὰ στρατόπεδα καὶ τὰ νοσοκομεῖα, διεσκόρπιζον εἰς ἀξιωματικοὺς καὶ ὁπλίτας ἀδείας, συντελοῦντες οὕτως εἰς τὴν ἀραίωσιν τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ! Τοῦτο ἐγένετο ἐπὶ τῆς ἀνακωχῆς ὑπὸ τοῦ ἐξ Ὕδρας ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, ὡς Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν· δὲν πιστεύω δ’ ὅτι οἱ λόγοι μου οὗτοι δύνανται νὰ διαψευσθῶσιν. Ἡ κατάστασις αὕτη κατὰ τὸν χρόνον τῆς ἀνακωχῆς ἐπροξένει βαθυτέραν ὀδύνην καὶ αὐτῆς τῆς ἐκ τῶν ἀτυχημάτων τοῦ πολέμου· διότι οὐδεὶς ἠδύνατό ποτε νὰ φαντασθῇ, ὅτι Ἕλλην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἦτο δυνατὸν νὰ καταστήσῃ τὸν Ὑπουργεῖόν του πρακτορεῖον τοιούτων ἀδειῶν καὶ ἄλλων παρομοίων μεταβολῶν διὰ μεταθέσεων καὶ ἀποσπάσεων μετὰ τῶν ἄλλων τοῦ κόμματος συνυπουργῶν, καθ’ ὃν χρόνον ὁ ἐχθρὸς ἐπάτει ἔτι τὸ ἔδαφος τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, καὶ διετελοῦμεν ἐν ἀνακωχῇ, καθ’ ἣν ὑπῆρχεν ἡ ἰδέα, ὅτι δὲν ἠθέλομεν ἀποφύγει τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ πολέμου, προτιμῶντες τοῦτον τοῦ φοβεροῦ ἐκείνου κλοιοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελον νὰ περισφίγξωσι τὸν λαιμὸν ἡμῶν, ἤτοι τῆς ἐπιβολῆς τοῦ οἰκονομικοῦ ἐλέγχου. Ἀλλ’ ἐὰν κατὰ ξηρὰν ὑπέστημεν πάντα ταῦτα, ἡττηθέντες ἄνευ πραγματικοῦ νικητοῦ, καὶ παραδόσαντες εἰς τὸν ἐχθρὸν μέγα τμῆμα τοῦ ἐλευθέρου Κράτους ἐξ ἀδικαιολογήτων κατὰ τὸ πλεῖστον ὑποχωρήσεων, μὴ δὲν ἐνεπαίχθημεν προδοτικῶς κατὰ θάλασσαν, ἐπὶ κινδύνῳ καὶ αὐτῆς τῆς τιμῆς τοῦ ναυτικοῦ μας, τοῦ ὁποίου ἡ δόξα καὶ ἐν τῇ ἀρχαίᾳ καὶ ἐν τῇ νεωτέρᾳ ἱστορίᾳ τῆς ὑφηλίου ἐμεσουράνει; Ἡμεῖς, ὅτε, βλέποντες ν’ ἀποστέλλωνται πλοῖα καὶ στρατὸς εἰς Κρήτην μὲ διαταγὰς νὰ καταλάβωσι τὴν νῆσον ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως ἡμῶν, καὶ ἀκούοντες τοῦτον νὰ διακηρύττῃ, ὅτι θὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς 300,000 Ἑλλήνων, κατελαμβανόμεθα ὑπὸ ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ, καὶ ἐξελαρυγγιζόμεθα εἰς ζητωκραυγὰς ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ ὑπὲρ τοῦ πολέμου, εὐλόγως ἐπιστεύομεν, ὅτι Βασιλεὺς καὶ Κυβέρνησις ἔπραττον καὶ διεκήρυττον ταῦτα ἐν ἐπιγνώσει τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, καὶ ὅτι ἠδύνατο τὸ ἔθνος μετ’ ἐλπίδων ἐπιτυχίας νὰ κατέλθῃ εἰς τὸν ἱερὸν αὐτὸν ἀγῶνα πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν. Τὰς ἐλπίδας δὲ ταύτας ἐστηρίζομεν καὶ ἡμεῖς καὶ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον καὶ εἰς τὸν κατὰ ξηρὰν στρατόν, ἀλλὰ κυρίως καὶ πρωτίστως εἰς τὸ ἔνδοξον ἡμῶν ναυτικόν. Ὁποία ὅμως οἰκτρὰ διάψευσις τῶν ἐθνικῶν αὐτῶν ἐλπίδων! Ἀλλὰ πῶς νὰ μὴ ἐπέλθῃ ἡ διάψευσις αὕτη, ἀφοῦ ἡ κυριωτέρα αὕτη δύναμις τοῦ ἔθνους ἐδεσμεύθη, καὶ δὲν ἔμεινεν ἐλευθέρα νὰ ἐκτελῇ τὰς διαταγὰς τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ, τὰς δυναμένας, ἔστω, νὰ ἐκτελεσθῶσιν, ἀλλὰ ἐξετέλει ἄλλας διαταγάς, ἀντιθέτους, ὑπ’ ἀνευθύνων διδομένας; Ἐπὶ τούτων πάντων τῶν ζητημάτων ἐζητήσαμεν καὶ ἐπιμένομεν ζητοῦντες νὰ χυθῇ φῶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δι’ εὐρείας συζητήσεως, ἵνα εὑρεθῶσιν οἱ ὑπαίτιοι τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς, οἱ ὁποῖοι, ἂν μὲν ἦναι ἐκ τῶν νόμῳ ὑπευθύνων καὶ ὑπάρχῃ καιρὸς, νὰ δώσωσι τὰς προσηκούσας εὐθύνας, ἂν δ’ ἐκ τῶν νόμῳ ἀνευθύνων, ἐν τῇ ἀδυναμίᾳ νὰ ζητήσωμεν παρ’ αὐτῶν τοιαύτας, νὰ ἀκούσωσι τουλάχιστον ἐντεῦθεν ὅ,τι πρέπει καὶ ὅ,τι εἶναι ἱκανὸν νὰ συντελέσῃ, ὅπως ἐν τῷ μέλλοντι πατριωτικῶς καὶ ἐθνικῶς ἐργάζωνται. Περαίνων τὸν λόγον, κατέρχομαι τοῦ βήματος, ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι ἄλλοι ἁρμοδιώτεροι, εἰς τοὺς ὁποίους μάλιστα εἶναι τοῦτο ἐπιβεβλημένον ἐκ καθήκοντος καὶ ἐκ τῆς θέσεως, ἣν εἶχον, θὰ ἐξετάσωσιν ἐντεῦθεν λεπτομερῶς πάντα ταῦτα, καὶ θὰ δώσωσι τὰς ἀναγκαίας ἐξηγήσεις, θέτοντες εἰς τὴν θέσιν των καὶ τὰ πράγματα καὶ τὰ πρόσωπα.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§89Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Κατὰ πρῶτον μὲν, Κύριοι, εὔχομαι, ἐν οὕτω σπουδαίᾳ συζητήσει μηδὲν νὰ εἴπω τὸ δυνάμενον καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον νὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους· ἔπειτα δ’ εὔχομαι, μηδὲν νὰ εἴπω τὸ δυνάμενον νὰ ἀδικήσῃ τινὰ, εἴτε παρόντα, εἴτε ἀπόντα συνάδελφον, εἴτε καὶ οἱονδήποτε ἄλλον. Διότι ἐν οὕτω μεγάλῃ συζητήσει, ἐν οὕτως ἐθνικοῖς ζητήμασι νομίζω, ὅτι ἱερωσύνην ἀσκοῦμεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης. Παράδοξον, ὅτι τρίτην ταύτην φορὰν ἐπιχειροῦσι νὰ ἐγείρωσι κατηγορίαν κατ’ ἐκείνων, οἵτινες εἶχον τὴν ἀτυχίαν, ἢ τὴν εὐτυχίαν, νὰ διευθύνωσι τότε τὰ πράγματα τῆς πατρίδος, καὶ τρίτην ταύτην φορὰν ἐγείροντες τὴν κατηγορίαν, ἐγκαταλιμπάνουσιν αὐτήν. Ἤγειραν τὴν κατηγορίαν περὶ παροχῆς εὐθυνῶν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον τῆς Βουλῆς, καὶ μετὰ ταῦτα ἐτράπησαν εἰς φυγήν! Ἦλθον τὸ δεύτερον, πλειονοψηφοῦντες ἤδη, καὶ ἐπεχείρησαν ἐν τῇ παρούσῃ Περιόδῳ νὰ ἐγείρωσι κατηγορητήριον, καὶ ὅμως κατηγορία δὲν ἠγέρθη. Τί ἐζητήσατε, παρακαλῶ, τώρα; νὰ συνενωθῶσι τὰ ζητήματα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας πρὸς τὰ τῶν εὐθυνῶν! Καὶ ἐν τούτοις πάλιν δὲν κατηγορεῖτε ἡμῶν ἐπὶ παραβάσει τῶν νόμων καὶ ἐπὶ ζημίᾳ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους. Ἐπὶ τίνι, παρακαλῶ, τρίτην ταύτην φορὰν νὰ ἀπολογηθῶμεν; Καὶ τίς ἐστὶν ἡ κατηγορία, ἣν ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἠκούσαμεν; Ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ ἐγείρωμεν κατηγορίαν καθ’ ὑμῶν. Διότι, ἂν τῳόντι συμφέροντα τοῦ ἔθνους ἐπὶ τοσοῦτον ἕνεκεν ἡμῶν ἐζημιώθησαν τότε, ὥστε νὰ ὦμεν ἄξιοι κατηγορίας, διατὶ τρίτην ταύτην φορὰν παραλείπετε τὸ πρὸς τὴν πατρίδα ὑμέτερον καθῆκον; διατὶ τέλος πάντων δὲν ἐγείρεσθε ὡρισμένοι καὶ σαφεῖς κατήγοροι; Διατὶ κατὰ τε τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον καὶ κατὰ τὴν παροῦσαν ἐτράπητε τὴν ἐπιεικῆ, οὕτως εἰπεῖν, ὁδὸν τῶν ἐξεταστικῶν ἐπιτροπῶν τῆς Βουλῆς, καὶ δὲν ἐζητήσατε νὰ λειτουργήσῃ ὁ «περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν» νόμος διὰ συστάσεως ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς; Καὶ ὁποία καὶ ἡλίκη ἤθελεν εἶσθαι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο περιστάσεων! Ἐκ μὲν τῶν ἐξεταστικῶν ἐπιτροπῶν δυνάμεθα νὰ ἀκούσωμεν ἢ ἀκούομεν γνώμας, ἐν δὲ τῇ ἀνακριτικῇ ἐπιτροπῇ ἐπιβεβλημένον ἐστὶν ἐπὶ τέλους, ἵνα οἱ ἁρμόδιοι ἐκδώσωσι βούλευμα ἐπὶ τῶν κατηγορουμένων πράξεων. Καὶ ὁσάκις, εἴτε ἐνταῦθα, εἴτε ἀλλαχοῦ, τοιαῦτα ζητήματα ἀνεφύησαν, μόνον τότε ἀποτελεσματικῶς ἐπερατώθησαν, ὁσάκις ἡ ἀπηνὴς καὶ σοβαρὰ διαδικασία τῶν ἀνακριτικῶν ἐπιτροπῶν ἐτέθη εἰς ἐνέργειαν. Ἀπὸ τῶν ἐξεταστικῶν ἐπιτροπῶν πολλάκις συνηθίσαμεν οὐδὲν νὰ μανθάνωμεν, καὶ οὐδὲν ἀποτέλεσμα ν’ ἀναμένωμεν. Καὶ ἐρωτῶμεν λοιπὸν ἡμεῖς ὑμᾶς, διατὶ παρελείψατε τὸ ὑμέτερον καθῆκον; Ἐὰν τὰ τότε γενόμενα,—ἐξετάζω δὲ ταῦτα ἐν ταῖς γενικαῖς αὐτῶν γραμμαῖς, οὐχὶ δ’ ἐν ταῖς λεπτομερείαις,—ἐὰν τὰ τότε πραχθέντα ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε νὰ προκαλέσωσιν ἀναγκαίως τὴν εὐθύνην αὐτῆς, διατὶ δὲν κατηγορήσατε; Διατὶ δὲν ἐζητήσατε νὰ μάθητε, πῶς τὰ στρατεύματα ἡμῶν ὑπεχώρουν ἐκ τῆς Ἠπείρου, καὶ πῶς τὰ στρατεύματα ἡμῶν ἐτρέποντο εἰς φυγὴν κατὰ τὴν Ἀνατολικὴν Ἑλλάδα; Διατὶ δὲν ἐζητήσατε νὰ ἐξετασθῇ, πῶς οὐδὲν ὁ στόλος ἠθέλησε νὰ πράξῃ κατὰ τὴν Δυτικὴν Ἑλλάδα, καὶ πῶς οὐδὲν ἠθέλησε νὰ πράξῃ κατὰ τὴν Ἀνατολικὴν; Φίλος ὑμῶν ἦν ὁ Βουλευτὴς ἐκεῖνος, ὅστις προέβαλεν ἐξέτασιν περὶ τῶν ζητημάτων τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Καὶ ἐπιλαμβανόμενοι τῶν ζητημάτων ἐκείνων, ἐνομίσατε, ὅτι ἠθέλετε καρπωθῆ εὐχύμους καρπούς, συνδέοντες πρὸς τὴν ἐξέτασιν ἐκείνην τὴν τῶν εὐθυνῶν τῆς τότε Κυβερνήσεως, καὶ συνδέοντες τὴν ἐξέτασιν, οὐχὶ ἵνα προβῆτε εἰς αὐτήν, ἀλλ’ ἵνα πάλιν συγκαλύψητε τὰ πράγματα. Ζητεῖτε πραγματικῶς καὶ σπουδαίως εὐθύνας; Ἢ μήπως εἶναι ἐκ τῶν συνήθων ἐκείνων ἐκλογικῶν πυροτεχνημάτων καὶ τοῦτο; Ἢ μήπως ἀπεφασίσατε νὰ στείλητε τοὺς κυρίους (δεικνύει τοὺς Ὑπουργοὺς) ἐκεῖσε, ὁπόθεν ἐφέρατε αὐτούς, καὶ ἐπιθυμεῖτε ἐκλογικὸν ἔδαφος; Καὶ νομίζετε, ὅτι θέλομεν ἀφήσει ὑμᾶς νὰ καρπωθῆτε καρποὺς τοιούτους; Ἂν σπουδαίως καὶ σοβαρῶς ζητῆτε τὰς εὐθύνας,—ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ ἐμοῦ καὶ μόνον, ὑποθέτω ὅμως, ὅτι συμφώνως εἰς τοῦτο τοὐλάχιστον ὁλομερῶς ἔχω τοὺς ἐμοὺς τότε ἀξιοτίμους συναδέλφους—ἂν ζητῆτε πραγματικῶς εὐθύνας, οὐχὶ δὲ ἐκλογικὰ ὀφέλη, ἡμεῖς ἐσμὲν πρόθυμοι νὰ παραιτηθῶμεν τῶν εὐεργετημάτων καὶ τῶν ἐνστάσεων, ἃς δυνάμεθα νὰ ἀντλήσωμεν ἐκ τῶν νόμων περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν, τουτέστι τῆς παραγραφῆς. Ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ παραιτηθῶμεν καὶ αὐτῆς τῆς βουλευτικῆς ἀσυλίας. Ἂν δὲν δύνασθε νὰ κατηγορήσητε ἡμῶν, ἔστω καὶ παραιτουμένων τοῦ εὐεργετήματος τῆς παραγραφῆς, ὡς δημοσίων λειτουργῶν τοῦ Κράτους, ἔλθετε, παραιτουμένων ἡμῶν τῶν δικαιωμάτων τῆς ἀσυλίας, νὰ κατηγορήσητε ἡμῶν, ὅτι ἕνεκεν ἡμῶν συνέβησαν ὅσα διεδραματίσθησαν κατὰ τὴν ἀτυχῆ ἐκείνην τοῦ ἔθνους περίστασιν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς τὰ ζητήματα ταῦτα ἀνεφάνησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἓν εἶναι τὸ ἀληθές, ὅτι πολλάκις ἠπειλήθησαν αἱ εὐθῦναι, ἀλλ’ ἠπειλήθησαν μόνον ἵνα συγκαλυφθῶσι. Διατὶ δὲν ἀφήσατε νὰ λειτουργήσωσιν αἱ ἐξεταστικαὶ ἐπιτροπαὶ τῆς Βουλῆς; Ἢ, ἂν ἐπείθεσθε, ὅτι αἱ ἐξεταστικαὶ ἐπιτροπαὶ δὲν ἐδύναντο σοβαρῶς καὶ ἀποτελεστικῶς νὰ ἐπιληφθῶσι τοῦ μεγάλου τούτου ἔργου, διατὶ, ἐπαναλέγω, δὲν προέβητε εἰς σύστασιν ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς; Διατὶ δὲν ζητεῖτε νὰ μάθητε, πῶς οἱ στρατοὶ ἡμῶν ἐν Ἠπείρῳ ἐτρέποντο εἰς φυγὴν ἄνευ ἀνάγκης, καὶ πῶς οἱ στρατοὶ ἡμῶν ἐν Θεσσαλίᾳ ὑπεχώρουν, χωρὶς σχεδὸν νὰ πολεμήσωσι; Διατὶ, ἐπαναλέγω, δὲν ἐζητήσατε νὰ μάθητε, πῶς αἱ Μοῖραι ἡμῶν, καὶ ἡ Ἀνατολικὴ καὶ ἡ Δυτική, οὐδὲν ἠθέλησαν νὰ πράξωσιν; Ἐγὼ, Κύριοι, δὲν εἶμαι κατὰ πάντα σύμφωνος πρὸς τὰς ἀκουσθείσας γνώμας, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία τουτέστιν ὑπῆρξεν ὁ μόνος αἴτιος τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν συμφορᾶς. Ἐγὼ, ὃν οὐδὲν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν συνέδεεν ἢ συνδέει, δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ, θεωρῶ μάλιστα καὶ ὑπερβολικόν, ὅτι πάντες οἱ μετασχόντες αὐτῆς ἦσαν ἄξιοι μομφῆς καὶ ἐθνικῆς καταδίκης. Ἐκεῖνοι οἱ ὀλίγοι ἀξιωματικοί, οἵτινες πρὸ πολλοῦ εἶχον θέσει τὰς βάσεις τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, βεβαίως ὡρμῶντο ὑπὸ φιλοπατρίδων προθέσεων. Ἐξ ὅσων δὲ ὅλοι μέχρι τοῦδε ἠκούσαμεν, καὶ ἐξ ὅσων κατὰ διαφόρους ἐποχὰς ἐμάθομεν, βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ ἀρνηθῶμεν, ὅτι ἀγαθοὶ ἀληθῶς ἄνδρες, ὅτι φιλοπάτριδες ἀληθῶς πολῖται κατηριθμοῦντο μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ἓν εἶναι τὸ παράδοξον, ὅτι, ὅσον τις ἀνέρχεται πρὸς τὴν κορυφὴν τῆς Ἑταιρείας, τοσοῦτον βλέπει καταφανῶς πλέον ἐργασίαν μεμελετημένην οὐχὶ μόνον πρὸς ἐθνικοὺς σκοποὺς, ἀλλὰ καὶ πρὸς πολιτικούς, ἀλλὰ καὶ πρὸς πολιτικὴν κερδοσκοπίαν. Ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν θέλω ἐξετάσει ἐγὼ τὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω διὰ μακρῶν τοὺς λόγους, οἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὴν ἵδρυσιν καὶ τὴν πρόοδον τοῦ σωματείου αὐτοῦ. Ἓν ὅμως εἶναι, Κύριοι, βέβαιον καὶ ἀναμφισβήτητον, ὅτι εἷς τῶν μεγίστων ὑπαιτίων τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς ὑπῆρξεν ἀναμφιβόλως καὶ ἡ ἐν λόγῳ Ἑταιρεία. Καὶ ἐφ’ ὅσον μὲν μυστικῶς ἔδρα, τ’ ἀποτελέσματα αὐτῆς ἴσως δὲν ἦσαν μέγιστα καὶ τελεσιουργά. Εὐθὺς ὅμως ὡς ἡ Ἑταιρεία ἐδηλώθη δημοσία, ἐνθουσιασμὸς κατέλαβε τοὺς πάντας, καὶ ὁ μυστικὸς ὀργανισμὸς αὐτῆς, καὶ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐλειτούργει, καὶ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἡ μύησις ἐνηργεῖτο, καὶ ἡ ἀνωτάτη καὶ ἀόρατος ἀρχή, πάντα ταῦτα παρίστων τὸ σωματεῖον ἐκεῖνο ὡς διάδοχον οἱονεὶ τῆς μεγάλης ἐκείνης Ἑταιρείας τῶν πατέρων ἡμῶν, εἰς ἣν κατὰ πολὺ ὀφείλει τὴν ἐλευθερίαν αὑτῆς ἡ Ἑλληνικὴ φυλή, λέγω τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας. Ὅτε τὸ πρῶτον ἐδημοσιεύθη προκήρυξις τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, δι’ ἧς προεκαλεῖτο ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ εἰς δρᾶσιν, ὁ τύπος, παρασυρθεὶς καὶ αὐτὸς ἐκ τῆς ψυχολογικῆς καταστάσεως, ἐν ᾗ τότε σύμπαν τὸ Ἑλληνικὸν διετέλει, ἐπαίνους καὶ παιᾶνας ἐτόνιζεν ὑπὲρ τοῦ «ἁγίου» τούτου σωματείου, ὡς ἀπεκάλει αὐτό. Ὅτε, Κύριοι, τὸ πρῶτον ἐδημοσιεύετο ἐν τῷ «Ἄστει» τῇ 31 Ὀκτωβρίου 1896 ἔτους τὸ θούριον, οὕτως εἰπεῖν, ᾆσμα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὁ τύπος ὁλόκληρος, ἀντιπροσωπευόμενος, οὕτως εἰπεῖν, ἐν τούτῳ ὑπὸ τοῦ φύλλου ἐκείνου, ὅπερ πρὸ ὀλίγου ὠνόμασα, ἔγραφεν (ἀναγινώσκει): «Μετὰ συγκινήσεως βαθυτάτης ἐλάβομεν καὶ δημοσιεύομεν τὸ πρόγραμμα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, τῆς ἀοράτου δυνάμεως, εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλεται κατὰ τοὺς τελευταίους μῆνας ἡ ζωηρὰ ἀφύπνισις τοῦ ἐθνικοῦ αἰσθήματος καὶ ἡ ἐνεργὸς διεκδίκησις δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἐφαίνοντο ὡς λησμονηθέντα. Τὸ πρόγραμμα αὐτῆς εἶναι γενναῖον καὶ εἰλικρινῶς διατυπωμένον. Τὸ ἔγγραφον δὲν φέρει ὑπογραφὴν καμμίαν, πλὴν ἁπλῆς ἐρυθρᾶς σφραγῖδος. Ἀλλὰ ὑπὸ τὰς γραμμὰς τοῦ ἐγγράφου πάλλει αὐτὸ τοῦτο ἡ καρδία τοῦ ἔθνους ὅλου, τοῦ ἔθνους τοῦ τρέφοντος ἰδανικά, τοῦ συγκινουμένου, τοῦ συναισθανομένου τὰ καθήκοντά του, τοῦ ἀναγνωρίζοντος καὶ συνειδότος τὰ δικαιώματά του. Ἡ προκήρυξις τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας εἶναι σάλπισμα κινδύνου, ἀλλὰ καὶ ἐνθουσιῶδες ἐγερτήριον, τὸ ὁποῖον καθιστᾷ σημαντικώτερον ὁ ὑπαινιγμός, ὅτι αἱ στρατιωτικαὶ τάξεις δὲν εἶναι ξέναι πρὸς αὐτό.» Καὶ πῶς ἐπεγράφετο, παρακαλῶ, τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὅπερ ἀνέγνων; «Νέα Φιλικὴ Ἑταιρεία!» Καὶ δημοσιεύεται, Κύριοι, εὐθὺς κατωτέρω ἔγγραφον, ἀληθῶς δυνάμενον νὰ ἐξεγείρῃ ὅλα τὰ γενναῖα αἰσθήματα παντὸς λαοῦ, πρὸ πάντων δὲ λαοῦ μεσημβρινοῦ, οἷος ὁ ἡμέτερος. Ἔλεγον, ὅτι, ὅσον τις ἀνέρχεται εἰς τὴν κορυφὴν τῆς Ἑταιρείας, τόσον διαβλέπει καὶ τοὺς πλαγίους σκοποὺς αὐτῆς· καὶ τοιουτοτρόπως ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ ἐλέγετο (ἀναγινώσκει): «Διὰ τοῦτο... ἂν, ὃ μὴ γένοιτο, τὸ Κράτος, ἐπαναλαμβανομένων παρελθόντων σφαλμάτων, θελήσῃ νὰ ἀδρανήσῃ, τὸ Γένος δὲν θέλει βεβαίως παρίδει τὸ ἐπιβεβλημένον αὐτῷ καθῆκον, τότε δὲ οὐδὲ τὸ Κράτος θὰ δυνηθῇ νὰ ἀπόσχῃ τῆς ἐκπληρώσεως αὐτοῦ.» Καθαρὰ ἀντιποίησις τῶν δικαιωμάτων τῶν νομίμων ἐξουσιῶν τῆς Πολιτείας! Τὸ αὐτὸ φύλλον, ὅπερ ἐπακριβῶς γνωρίζομεν τίνος πολιτικοῦ κόμματος τὰς ἰδέας ἀντεπροσώπευε καὶ ἀντιπροσωπεύει, τῇ 8ῃ Φεβρουαρίου τοῦ 1897 ἔτους ἐδημοσίευσεν «Ὑπόμνημα πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ τὸν Πρωθυπουργὸν» τῆς αὐτῆς Ἑταιρείας, ἐν ᾧ μεταξὺ ἄλλων ἐλέγετο (ἀναγινώσκει): «Ὁ Πρόεδρος τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου πρὸς τὴν Διεύθυνσιν τῆς ἐφημερίδος «Ἄστυ», ἐνταῦθα. Γνωρίζω ὑμῖν, ὅτι ἀπεστάλη σήμερον πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, ὡς καὶ πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἑξῆς ὑπόμνημα ἐκ μέρους τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, καὶ παρακαλῶ, ὅπως καταχωρίσητε τοῦτο...» Καὶ ἐν τῷ αὐτῷ φύλλῳ, Κύριοι, τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ ἐγράφοντο αἱ ἑξῆς σημαντικαὶ ἰδέαι (ἀναγινώσκει): «Ὁ Βασιλεὺς ἠξίωσεν, ἵνα γείνῃ ἀπὸ τοῦδε πᾶσα ἡ ἀπαιτουμένη προπαρασκευαστικὴ ἐργασία, ὅπως ἐν δεδομένῃ στιγμῇ μὴ χρειασθῇ ἄλλο τι, εἰμὴ ἔκδοσις ἑνὸς μόνον Διατάγματος, ὅτε ἡ πυρκαϊά, ἥτις καίει ἤδη εἰς ἓν μεμονωμένον τμῆμα τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, θὰ ἐκραγῇ εἰς τὸ κέντρον αὐτῆς, καὶ κατὰ τρόπον, ὥστε δὲν θὰ ἦναι τότε δυνατὸν νὰ προληφθῶσιν αἱ συνέπειαι, τὰς ὁποίας ζητεῖ νὰ ἀποφύγῃ ἡ Εὐρώπη.» «Εὐτυχῶς», ἐξηκολούθει τὸ «Ἄστυ» — τῆς 8 Φεβρουαρίου, παρακαλῶ, τοῦ αὐτοῦ 1897 ἔτους — «εὐτυχῶς τὰ πάντα εἶναι ἤδη ἕτοιμα, χάρις εἰς τὴν πατριωτικὴν πρωτοβουλίαν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὥστε τὸ σύνθημα μόνον ἀναμένεται, ἵνα καὶ Ἤπειρος καὶ Μακεδονία ὑψώσωσι συγχρόνως τὴν σημαίαν τῆς ἐπαναστάσεως!» Διὰ τοιούτων, Κύριοι, δημοσιευμάτων καὶ δι’ ἄλλων, αὐτοῖς ὁμοίων, ἐξηρεθίζετο ὁ ἐνθουσιασμὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ πάντες ἔσπευδον τυφλοῖς ὄμμασι πρὸς τὸν πόλεμον, ἀδιαφοροῦντες περί τε τῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους καὶ περὶ τῶν δυναμένων νὰ συμβῶσιν ἀτυχημάτων. Καὶ μίαν μόνον ἡμέραν πρὸ τοῦ συλλαλητηρίου, περὶ οὗ μακρὸς ἐγένετο λόγος κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τῇ 8 Φεβρουαρίου τοῦ 1897 ἔτους, τὸ αὐτὸ ἡμιεπίσημον ὄργανον τῆς πολιτικῆς ταύτης μερίδος (δεικνύει τὴν Συμπολίτευσιν) ἐν κυρίῳ ἄρθρῳ ἔγραφε τοὺς ἑξῆς ἀξιομνημονεύτους λόγους (ἀναγινώσκει): «Ἡ Κυβέρνησις δεικνύει σημεῖα ἐπίφοβα ὑποχωρήσεων καὶ λιποψυχιῶν! Ἤρχισε νὰ φοβῆται, νὰ συλλογίζηται τὰς εὐθύνας, τὰ βάρη τὰ φοβερά! Ἤρχισε νὰ σκέπτηται, ἐνῷ ἔπρεπε μόνον νὰ ἐνεργῇ... Ὁ τύπος, ὅστις μέχρι τοῦδε ἵστατο παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως, ἔχει λόγους σοβαροὺς νὰ πιστεύῃ, ὅτι αὕτη ἑτοιμάζει ὑποχώρησιν, ἐπιβάλλεται δ’ εἰς αὐτὸν, ἐν ὀνόματι τῆς κινδυνευούσης πατρίδος, ν’ ἀποκαλύψῃ τοὺς ὑπαιτίους πάσης ἐθνικῆς συμφορᾶς... Ἐπαναλαμβάνομεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἤρχισε νὰ δεικνύῃ σημεῖα ὑποχωρήσεως... Καὶ ὅμως λαὸς, ἔθνος, Βασιλεία, τύπος, ὅλοι ὁμοῦ ὑποστηρίζουν, ἐνισχύουν, ἐνθαρρύνουν, ἐμψυχώνουν τὴν Κυβέρνησιν. Ἐμπρός! φωνάζει ὁ Βασιλεὺς» (ἐξακολουθεῖ τὸ «Ἄστυ»). «— Μὴ μὲ σπρώχνῃς! στάσου!» ἀπαντᾷ ἡ Κυβέρνησις! — «Στείλατε τὸν στρατὸν εἰς τὰ σύνορα», φωνάζει ἀπὸ δύο ἤδη ἑβδομάδων ὁ Βασιλεὺς ἐν ὀνόματι τοῦ ἔθνους. — «Σιγά, σιγὰ!» ἀπαντᾷ ἡ Κυβέρνησις. — «Προμηθευθῆτε ὅπλα, φυσίγγια, κτήνη, σιτάρι. Ἐξοπλίσατε τὸ στράτευμα, ὀχυρώσατε τὰ σύνορα, γεμίσατε τὰς ἀποθήκας, ἐκτελέσατε ὅσα σᾶς ἔγραψα εἰς τὸ Διάταγμά μου, ὅσα σᾶς φωνάζω κάθε πρωῒ ἀπὸ μηνὸς τώρα». — «Θὰ σκεφθῶμεν, Μεγαλειότατε». — «Ἀγοράσατε ὅπλα!» — «Θὰ φροντίσῃ ὁ κ. Πολυγένης, (μάλιστα ὁ κ. Πολυγένης) Μεγαλειότατε.» Ἀλλὰ τί περιμένει πλέον τὸ ἔθνος καὶ ὁ Βασιλεὺς ἀπὸ Κυβέρνησιν δειλὴν, παλίμβουλον, ὀπισθοχωροῦσαν πρὸ μεγαλεπηβόλων συλλήψεων, πρὸ ἀπεγνωσμένων ἀποφάσεων, πρὸ τοῦ ὁριστικοῦ καὶ τελευταίου βήματος, δι’ οὗ ὁ Ἑλληνισμὸς θὰ νικήσῃ ἢ θὰ καταστραφῇ;...»

§90Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ποῖος τὰ λέγει αὐτά;

§91Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Τὸ «Ἄστυ» τὰ λέγει.

§92Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Καὶ ποίαν σημασίαν ἔχουν αὐτά;

§93Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἔχω πολλὴν πεποίθησιν ἐπὶ τὴν νοημοσύνην ὑμῶν, κύριε πρώην Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, καὶ νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἐξηγήσω τὴν σημασίαν αὐτῶν.

§94Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἔχετε καθῆκον, διότι ἄλλως δὲν βλέπω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον τὰ ἀναγινώσκετε.

§95ΛΕΒΙΔΗΣ. Τὰ ἀναγινώσκω, διότι τὸ «Ἄστυ» ἐνεπνέετο καὶ ἐμπνέεται ὑπὸ τοῦ πολιτικοῦ κόμματος, οὗτινος ἡγεῖσθε.

§96Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δηλῶ, ὅτι τὸ «Ἄστυ» δὲν ἐνεπνέετο καὶ δὲν ἐμπνέεται ὑπὸ τοῦ πολιτικοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω. Εἶναι δὲ γνωστὴ ἡ πορεία, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησα, καὶ δὲν εἶχον ἀνάγκην νὰ μεταχειρισθῶ τὸ «Ἄστυ», ὅπως διερμηνεύσω τὰς ἰδέας μου. Ταύτας ἐξέθετον ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς.

§97Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐγὼ λέγω αὐτά, ἅτινα ἔχω ἐδῶ τετυπωμένα ἐν τῷ «Ἄστει» (ἀναγινώσκει): «...Τὸ καθῆκον τοῦ Βασιλέως ἦτο νὰ ἡγηθῇ τῆς ἐθνικῆς κινήσεως. Ἡγήθη. Τὸ καθῆκον τοῦ Βασιλέως ἦτο νὰ ἀκούσῃ τὴν φωνὴν τοῦ ἔθνους. Τὴν ἤκουσε. Τὸ καθῆκον τοῦ Βασιλέως ἦτο νὰ σύρῃ τὸ ξίφος. Τὸ ἔσυρε! Τὸ καθῆκον τοῦ Βασιλέως ἦτο νὰ εἰσέλθῃ πάνοπλος εἰς τὸν ἀγῶνα! Εἰσῆλθεν!!» («Ἄστυ» τῆς 8 Φεβρουαρίου 1897 ἔτους, σελὶς αʹ.) Νὰ ἐξακολουθήσω, Κύριοι, ἀναγινώσκων ἄλλα ἔγγραφα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας τῆς αὐτῆς ἀκριβῶς ἐποχῆς; Νὰ ἐξακολουθήσω ἀναγινώσκων ἄλλα φύλλα τοῦ τύπου τῆς αὐτῆς ἀκριβῶς ἐποχῆς; Οὐδὲ λέγω ἐγὼ ταῦτα, ἵνα ἐγείρω κατηγορίαν κατὰ τοῦ τύπου, πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Καὶ ὁ τύπος, ζῶν ἐν τῷ μέσῳ τῆς ἀτμοσφαίρας ταύτης, δὲν ἐδύνατο, εἰμὴ νὰ ἐπηρεασθῇ ὑπ’ αὐτῆς. Φιλοπάτριδες συντάκται τῶν ἐν Ἀθήναις ἐφημερίδων, εὐγενεῖς νεανίαι, ὧν ζωηρῶς ἔπαλλεν ἡ καρδία, ὧν δὲ εἶχον κατορθώσει νὰ ἐπισκοτίσωσι τὸν νοῦν, καθ’ ἑκάστην παρεκέλευον τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπικρατείας καὶ τῆς Ἑλληνίδος γῆς, καὶ παρίστων αὐτῷ μονονοὺ, ὅτι ἀνίκανοι πρὸς οἱανδήποτε ἐθνικὴν ἐργασίαν, ἀνίκανοι πρὸς σύλληψιν πάσης εὐγενοῦς καὶ φιλοπάτριδος ἰδέας ἦσαν ἐκεῖνοι, οἵτινες τότε διηύθυνον τὰ κοινά,—καίτοι δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι πολλὰ τὰ σφάλματα διεπράχθησαν. Καὶ τὸ ῥεῦμα ἐξωγκοῦτο, καὶ χείμαρρος μέγας ἐσχηματίζετο, καὶ συμπαρέσυρε πᾶν τὸ προστυχόν, καὶ οὐδεὶς μέχρι τοῦδε ἐδυνήθη νὰ στρέψῃ πρὸς τὰ ὀπίσω τὰ ὕδατα τῶν χειμάρρων! Καὶ ἐνθυμοῦμαι τὴν 25 Μαρτίου τοῦ 1897 ἔτους, ὅτε ἡ σεπτὴ οἰκογένεια τοῦ Βασιλέως μετέβαινεν εἰς τὸν Μητροπολιτικὸν ναόν, καὶ ὅτε οἱ Ὑπουργοὶ ἐκ τῆς οἰκίας τοῦ ἡγέτου αὐτῶν ἐφ’ ἁμαξῶν μετέβαινον ἐπίσης εἰς τὸν ἱερὸν ναόν, χιλιάδες τεμαχίων μικρῶν χάρτου ἐπλημμύρουν τὰς ἁμάξας αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τῶν τεμαχίων ἐκείνων ἦσαν τετυπωμέναι αἱ λέξεις «ζήτω ὁ πόλεμος!», καὶ τὸ ἔθνος ἐφέρετο μοιραίως πρὸς τὴν μετὰ ταῦτα ἐπελθοῦσαν σύγκρουσιν. Ἐγὼ, Κύριοι, δὲν λέγω ταῦτα, θέλων δῆθεν νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι δὲν ἐδικαιοῦτο νὰ ἐξεγερθῇ τὸ ἐθνικὸν φρόνημα ἐκ τῶν τελεσθέντων ὑπὸ τῶν Τούρκων ἐν Κρήτῃ. Ἐγὼ λέγω τοὐναντίον, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐὰν δὲν συνεκινεῖτο ἐκ τῶν τότε διὰ πολλοστὴν φορὰν ἐν Κρήτῃ κακουργηθέντων ὑπὸ τῶν Τούρκων, ἤθελον εἶσθαι ἀνάξιος τοῦ εὐγενοῦς παρελθόντος καὶ τοῦ μεγάλου ὀνόματος αὐτοῦ. Θέλω μάλιστα νὰ εἴπω, ὅτι πάντες, οὐδενὸς ἐξαιρουμένου, μοιραίως ἐφέροντο πρὸς τὸν πόλεμον. Λυποῦμαι διότι ὁ εὐγενὴς φίλος μου καὶ ἐκ Παξῶν Βουλευτὴς δὲν ἐδύνατο νὰ ἔχῃ τοσοῦτον κῦρος ἐν τῷ λόγῳ αὑτοῦ καὶ ταῖς πολιτικαῖς αὑτοῦ ἰδέαις, ὥστε νὰ ἠκούετο ἡ γνώμη αὐτοῦ, καὶ νὰ ἀπέτρεπε τὸ ἔθνος ἀπὸ τῶν συμφορῶν, πρὸς ἃς ἐφέρετο. Ἀλλὰ καὶ μέγα κῦρος καὶ μεγάλην ἡλικίαν ἂν ἐτύγχανε νὰ ἔχῃ, ἂς ἐνθυμηθῇ, παρακαλῶ, τὸν Θιέρσον, οὗτινος τὸ ἱστορικὸν ὄνομα, αἱ μεγάλαι καὶ περιφανεῖς πρὸς τὴν Γαλλίαν καὶ τὴν ἐπιστήμην ὑπηρεσίαι δὲν ἐδυνήθησαν νὰ πείσωσι τοὺς Γάλλους, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ κραυγάζωσι κατὰ τὸ 1870 ἔτος: «εἰς τὸ Βερολῖνον! εἰς τὸ Βερολῖνον!» Ἤθελεν εἶσθαι λοιπὸν ἀνάξιον τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν τοῦ τε παρελθόντος αὑτοῦ καὶ τοῦ παρόντος ἅμα, ἐὰν δὲν συνεκινεῖτο ἐκ τῶν γενομένων σφαγῶν ἐν Κρήτῃ. Ἀλλ’ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω, τίς ἐὰν, καὶ ἐκτὸς ἡμῶν, διηύθυνε τότε τὰ κοινὰ, δὲν ἤθελε πράξει ὅ,τι ἡμεῖς ἐπράξαμεν; Τὸ θέμα τωόντι, Κύριοι, ὅπερ καὶ ἄλλοι συνάδελφοι ἐπραγματεύθησαν, καὶ ἐγὼ δι’ ὀλίγων ἀνέλαβον νὰ ἐξηγήσω,— διότι δέον νὰ δηλώσω, ὅτι ὁ λόγος μου δὲν θέλει εἶσθαι μακρὸς,—τὸ θέμα τοῦτο, λέγω, εἶναι εὐρύτατον καὶ ἄνευ ὁρίων, τὸ θέμα τοῦτο ἐν πολιτικῇ συζητήσει, ἐν αἰθούσῃ κοινοβουλευτικῇ, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξαντληθῇ ἐν τῇ ὁλομερείᾳ. Ἐὰν πρόκηται περὶ πολιτικῆς συζητήσεως, λίαν ἐξώρως ἔρχεται αὕτη. Ἐὰν πρόκηται περὶ εὐθυνῶν πολέμου, ψευδής ἐστὶν ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἀπαιτοῦνται αὗται, καὶ εἰκονικὸς τὰ μάλιστα. Ἄλλως ἀπαιτοῦνται αἱ εὐθῦναι ἀπὸ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, οἵτινες ἡγήθησαν τῶν κοινῶν πραγμάτων. Ἕν ὅμως εἶμαι λίαν περίεργος νὰ μάθω, — καὶ δὲν κατώρθωσα, δυστυχῶς, εἰσέτι νὰ εὕρω τὴν λύσιν τῆς ἀπορίας μου — τοῦτο: πῶς οἱ στρατοὶ ἡμῶν ἐτράπησαν εἰς φυγὴν κατὰ τὴν Δυτικὴν Ἑλλάδα; Ἆρά γε καὶ ἐκεῖ ἔπρεπε νὰ ἡττηθῶμεν; ἢ καὶ ἡττήθημεν τάχα; Εἶναι ἀληθεῖς αἱ ἐκτοξευθεῖσαι ἀκριβῶς ὑπὸ τῶν φυγάδων τῆς Λαρίσης κατὰ τοῦ στρατοῦ κατηγορίαι, ὡς ἀνικάνου δῆθεν καὶ ἀσυντάκτου καὶ δειλοῦ; Εἶναι ἀληθὲς λοιπὸν, ὅτι ἐκεῖ δὲν εἴχομεν γενναίους καὶ πεπειραμένους ἀξιωματικοὺς, ὑπαξιωματικοὺς καὶ στρατιώτας; εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν τῆς Ἠπείρου ἦτο ἄξιος τοιαύτης τύχης, καὶ ὅτι πάντας ἐκείνους τοὺς μαχητὰς τοῦ ἔθνους, ἀξιωματικοὺς, ὑπαξιωματικοὺς καὶ στρατιώτας, πρέπει ἡ ἐθνικὴ ἱστορία νὰ καταδικάσῃ εἰς ἀτιμίαν; Ἀλλὰ τότε ἐξηγήσατέ μοι τὴν ἑξῆς ἀπορίαν· πῶς ὁ διοικῶν τὸν ἐκεῖ στρατὸν, ὁ εὐγενὴς ἐκεῖνος ἀξιωματικὸς, οὗ καὶ ἡ προσωπικότης καὶ αἱ οἰκογενειακαὶ παραδόσεις δὲν ἦσαν οὐδενὸς κατώτεραι, πῶς ὁ συνταγματάρχης κ. Μᾶνος ἐξέδιδε τῇ 15 Ἀπριλίου τοῦ ἔτους ἐκείνου τὴν ἑξῆς πρὸς τὸν στρατὸν ἡμερησίαν διαταγήν;—ἣν, παρακαλῶ, ἐπιτρέψατέ μοι ν’ ἀκούσητε. «Ἀξιωματικοὶ, ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται! Αἱ μέχρι τοῦδε μάχαι, κατὰ τὰς ὁποίας νυχθημερὸν ἠγωνίσθητε κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, ἀπέδειξαν, ὅτι εἶσθε ἄξιοι τῆς ἐμπιστοσύνης, διὰ τῆς ὁποίας σᾶς περιέβαλε τὸ ἔθνος καὶ ὁ Βασιλεὺς, καὶ ἀπεκτήσατε δικαιώματα ἐπὶ τῆς εὐγνωμοσύνης τῆς πατρίδος. Οὐ μόνον ἀπεκρούσατε τὰς συνεχεῖς καὶ λυσσώδεις ἐπιθέσεις τοῦ ἐχθροῦ, ἀλλ’ ἐπεφέρατε καὶ τὸν πλήρη αὐτοῦ ὄλεθρον, ὥστε ἠναγκάσθη οὗτος οὐ μόνον νὰ ὑποχωρήσῃ ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ νὰ τραπῇ εἰς ἄτακτον φυγὴν, καταληφθεὶς ὑπὸ πανικοῦ. Ἡ ἀνδρεία σας ἐν ταῖς μάχαις καὶ ἡ καρτερία σας εἰς τοὺς κόπους εἶναι ἀξία θαυμασμοῦ, καὶ ἐξ ὀνόματος τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ σᾶς εὐχαριστῶ καὶ σᾶς συγχαίρω. Μαχόμενοι νήστεις καὶ ἄϋπνοι, ἐξηντλημένοι ἐκ τοῦ κόπου, δὲν ὠκνήσατε, εὐθὺς μετὰ τὴν φυγὴν τοῦ ἐχθροῦ, νὰ ἐκτελέσητε πολυώρους πορείας, καὶ διηνύσατε ἐντὸς τῆς ἡμέρας διαστήματα μήκους ἀνυπερβλήτου—διότι πορεία 80 χιλιομέτρων δὲν ἀναφέρεται ἐν τῇ στρατιωτικῇ ἱστορίᾳ. «Μόνον διὰ τοῦτο πᾶς στρατὸς ἠδύνατο νὰ σᾶς φθονήσῃ. Ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου αἱ κοιλάδες τοῦ Ἀράχθου καὶ τοῦ Λούρου κατελήφθησαν σχεδὸν, καὶ οἱ κάτοικοι ἐκτεταμένης χώρας ἠλευθερώθησαν καὶ ἔλαβον τὰ ὅπλα κατὰ τοῦ τυράννου των. Ἡ θριαμβευτικὴ εἰσβολὴ ὑμῶν ἐντὸς χώρας ὀχυροτάτης ἐπισπᾷ δικαίως τὰς εὐχαριστίας τῆς μεγάλης ἐν τῇ ἱστορίᾳ πατρίδος μας, καὶ αἱ νίκαι μας κατὰ βαρβάρου ἐχθροῦ, πρὸς ὃν συνεμάχησεν ἡ πεπολιτισμένη Εὐρώπη, καὶ αἱ ἐλάχισται ἀπώλειαι, ἃς ὑπέστημεν, ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ὁ Θεὸς εὐλογεῖ καὶ προστατεύει τὸν δίκαιον ἀγῶνά μας. Θαρρεῖτε, μαχόμενοι ὑπὸ τὴν κραταιὰν σκέπην τοῦ μεγάλου Θεοῦ, τοῦ δυναμένου νὰ καταισχύνῃ τοὺς ἰσχυροὺς τῆς γῆς. Ἀξιωματικοί, ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται! Συγχαίρων, ἐκφράζω πρὸς ὑμᾶς τὴν εὐαρέσκειάν μου. Ὁ ἀρχηγὸς Θ. Μᾶνος.» Ὁ δὲ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, συνταγματάρχης κ. Ν. Μεταξᾶς, τῇ 12 πρὸς τὴν 13 Ἀπριλίου ἐτηλεγράφει πρὸς τὸν κ. Θ. Μᾶνον: «Μετ’ εὐχαριστήσεως πληροφοροῦμαι, ὅτι ἡ θέσις ὑμῶν δὲν εἶναι κακή, κατεχόντων τὰς θέσεις, ἃς τὸ στράτευμα κατέλαβε.» Καὶ ὅμως εὑρέθημεν πρὸ τοῦ ἀνεξηγήτου φαινομένου, ὅτι ὁ στρατὸς καὶ ἐκεῖ, ἄνευ αἰτίας, ὑπεχώρησε! Θέλετε νὰ ἔλθω εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Ἑλλάδα; Πῶς μετὰ μικράς τινας συμπλοκὰς, κατωρθώθη νὰ φθάσῃ μέχρι Λαρίσης ὁ ἑλληνικὸς στρατός; Καὶ διατὶ, ὅπου καλῶς διῳκεῖτο, ἐνίκησε, καὶ ὅπου κακῶς, ἐτρέπετο εἰς ἐπονείδιστον φυγήν; Καὶ πῶς ἐγκατελείφθη ἡ Λάρισα; Τῇ 12 Ἀπριλίου τοῦ 1897 ἔτους ἐδημοσιεύετο ἐν φύλλῳ ἐφημερίδος, ἐνταῦθα τότε ἐκδιδομένης, τῆς «Ἐφημερίδος», ὅτι δῆθεν ὁ στρατηγὸς Βοσσὲρ εἶχε γνωμοδοτήσει, ὅτι, ἐν περιπτώσει πολέμου πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἡ ἐγκατάλειψις τῆς Λαρίσης ἦτο ἐπιβεβλημένη. Τῇ δὲ 13 Ἀπριλίου ὁ ἀντισυνταγματάρχης τοῦ μηχανικοῦ κ. Π. Λυκούδης, ἀντικαθιστῶν τὸν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἀπόντα ἐπιτελάρχην ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἔγραφεν, ἀπαντῶν εἰς τὸ δημοσίευμα ἐκεῖνο, τὰ ἑξῆς: «Διαψεύδω μετ’ ἀγανακτήσεως τὴν ἐν τῇ σημερινῇ «Ἐφημερίδι» πληροφορίαν, ὅτι δῆθεν ὁ στρατηγὸς Βοσσὲρ εἶχεν ὑποδείξει τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης, καὶ ὅτι ὁ ἐπιτελάρχης τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν (ὅστις τυγχάνω νῦν ἐγώ, ὡς ἀντικαθιστῶν τὸν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν ἀπόντα προϊστάμενόν μου) ἦτο τῆς γνώμης, οὐδεμία νὰ ληφθῇ φροντὶς περὶ Τυρνάβου καὶ Λαρίσης, ἀλλ’ ὁ στρατὸς νὰ ὀχυρωθῇ καὶ δώσῃ μάχην εἰς Φάρσαλα. Πέτρος. Σ. Λυκούδης ἀντισυνταγματάρχης τοῦ μηχανικοῦ.» Ἴδετε «Ἀκρόπολιν» καὶ «Σκρὶπ» τῆς 13 Ἀπριλίου τοῦ 1897 ἔτους...

§98Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς ἐξηγήσω...

§99Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐπειδὴ δὲν ἔχω εὐχέρειαν περὶ τὰ στρατιωτικὰ, ἀφήσατέ με, παρακαλῶ, νὰ συμπληρώσω τὸν λόγον μου, καὶ ὁμιλεῖτε μετὰ ταῦτα. Τῇ 17 Ἀπριλίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ν. Μεταξᾶς ἀπέστειλεν εἰς Κρήτην τηλεγράφημα διὰ Κυθήρων, ὑπ’ ἀριθ. 31854, ἐν ᾧ μεταξὺ ἄλλων ἔλεγεν: «Ἡμέτεροι, ἐκτοπισθέντες ἐκ κορυφογραμμῆς ἀπὸ Τυρνάβου μέχρι Νεζεροῦ, καὶ ἐκ τῶν χωρίων Λυγαριᾶς καὶ Καρατσόλ, ἡττήθησαν ἐν τῇ πεδιάδι ἀπὸ Μάτι μέχρι Δελέρι. Φυγὴ ἐν ἀποσυνθέσει εἰς Λάρισαν, ὅπου φυγάδες ἔφθανον ἀπὸ τῆς 11 μέχρι 2 πρωΐας. Ἐν Λαρίσῃ ὁ στρατὸς ἐδύνατο ν’ ἀνασυσταθῇ καὶ νὰ ἀμυνθῇ ἐπὶ καιρὸν, ἀλλὰ δυστυχῶς διετάχθη ἐγκατάλειψις Λαρίσης καὶ Βόλου καὶ ἡ ἄνευ διακοπῆς ἐξακολούθησις ὑποχωρήσεως εἰς Φάρσαλα παντὸς τοῦ στρατοῦ Θεσσαλίας... Ἐτὲμ δὲν εἰσῆλθεν εἰς Λάρισαν, παρὰ μετὰ δύο ἡμέρας κλπ.» Τῇ δὲ 19 Ἀπριλίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους ὁ ἀντισυνταγματάρχης τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν κ. Π. Λυκούδης ἐτηλεγράφει εἰς Κρήτην, ὑπ’ ἀριθ. 32727: «Ἐν Ἠπείρῳ ἡμέτεροι, προσβληθέντες ὑπὸ πολυαρίθμου ἐχθροῦ εἰς Πέντε Πηγάδια, μετὰ μάχας πέντε ἡμερῶν, ἡττήθησαν κλπ. Κατὰ ἔκθεσιν ἀρχηγοῦ, ἐπὶ τοῦ ἠθικοῦ τοῦ στρατοῦ ἐπέδρασεν ὀλεθρίως ἡ ἐπὶ τριήμερον ἀδιάλειπτος φυγὴ τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ.» Διατὶ, ἀφοῦ ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, δι’ ἀνακριτικῶν ἐπιτροπῶν δὲν ἐζητήσατε νὰ εὕρητε τὴν λύσιν ὅλων αὐτῶν τῶν ζητημάτων καὶ ἀποριῶν; Ὁ τέως σεβαστὸς ἐκ Γόρτυνος Πρωθυπουργὸς, ἐξεταζόμενος ἐνώπιον τῆς ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς περὶ τοῦ περιέργου τούτου θέματος, κατέθετεν ἐπὶ λέξει τὰ ἑξῆς, δημοσιευθέντα τῇ 30 Ἰουλίου 1900 ἔτους ἐν τῇ τότε ἐκδιδομένῃ «Μικρᾷ Ἐφημερίδι»...

§100Θ. ΠΕΡΡΟΣ. Δὲν ἐξητάσθη τότε.

§101Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀπέστειλεν ἔκθεσιν, δημοσιευθεῖσαν καὶ μὴ ἀναιρεθεῖσαν.

§102Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ πρόεδρος τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς ἀπηυθύνθη πρὸς ἐμὲ, καὶ μοὶ προέβαλεν ὡρισμένα θέματα, πρὸς τὰ ὁποῖα ἀπήντησα ἐγγράφως.

§103Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εἰς τὴν ἐξεταστικὴν τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴν ἐλήφθη ἀπόφασις, ὅπως τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς διατυπώσωσιν, ἕκαστον χωριστὰ, ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα κατόπιν συνεκεντρώσαμεν ὅλα καὶ τὰ ἀπηυθύναμεν πρὸς τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, ὅπως ἀπαντήσῃ ἐγγράφως. Τοῦτο δὲ ἐθεώρησε προτιμότερον ἡ ἐξεταστικὴ ἐπιτροπὴ, διότι ἄλλως ἤθελε καταναλώσει ἀσκόπως πολὺν χρόνον, καὶ διότι οὕτως ἠδύνατο ν’ ἀφήσῃ τὸν σεβαστὸν ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν ἐν ἀνέσει εἰς τὸ γραφεῖόν του, ὅπου εἶχε συγκεντρωμένα ὅλα τὰ ἔγγραφα, τὰ δυνάμενα νὰ διαφωτίσωσι τὰ ζητήματα. Ἡ ἔκθεσις αὕτη προσήχθη ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις διέκοψε τὰς συνεδριάσεις της, καὶ οὕτως ὁ κ. Πέρρος δὲν ἔλαβε γνῶσιν.

§104Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὥστε δὲν ἀμφισβητεῖτε ὅσα λέγω.

§105Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Οὐχὶ βεβαίως.

§106Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὥστε δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἡ δημοσιευθεῖσα ἔκθεσις εἶναι ἡ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ἂς ἀκούσωμεν. Ὁ τότε Πρωθυπουργὸς κ. Δηλιγιάννης ἐκλήθη ἐν βαθείᾳ νυκτὶ εἰς τὰ Ἀνάκτορα, τῇ 3 ὥρᾳ περίπου μετὰ τὸ μεσονύκτιον τῆς 12 πρὸς τὴν 13 Ἀπριλίου. «Ὁ Βασιλεὺς ἦτο, ὡς εἰκὸς, τεταραγμένος ἐκ τῶν εἰδήσεων, μοὶ εἶπε δὲ, ἂν δὲν μὲ πλανᾷ ἡ μνήμη, ὅτι περιέμενε τὸν ὑπασπιστὴν κ. Παπαδιαμαντόπουλον, ὃν εἶχεν ἀποστείλει εἰς τὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργόν. Μετ’ οὐ πολὺ δὲ ἀφίκετο ὁ ὑπασπιστὴς, ἀνακοινώσας εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ εἶχε πάντας καταλάβει ὁ ὕπνος, καὶ ὅτι δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ ἀκούσωσιν, ἵνα ἀνοίξωσι τὴν θύραν. Τότε ἡ Α. Μεγαλειότης μοὶ εἶπεν, ὅτι εἶχε τηλεγράφημα ἐκ Λαρίσης, δι’ οὗ ὁ Διάδοχος ἐξετίθει τὰ συμβαίνοντα, καὶ ἐδήλου τὴν ἐπιθυμίαν νὰ δοθῶσιν αὐτῷ ὁδηγίαι, ἂν πρέπει νὰ μείνῃ, ἢ νὰ καταλίπῃ τὴν Λάρισαν, μοὶ ἐνεδείκνυε δὲ, ὅτι ἀπέκειτο εἰς ἐμὲ νὰ ἀνακοινώσω ἀπάντησίν τινα εἰς τὴν Α. Β. Ὑψηλότητα, ἀφοῦ ὁ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ ἦναι παρών. Πρὸς τὴν Α. Μεγαλειότητα παρετήρησα, ὅτι ἐγὼ μὲν, ὡς Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ δίδω ὁδηγίας, ἢ νὰ ἐκδίδω διαταγὰς εἰς τὸν στρατὸν, πολλῷ δὲ ἧσσον τοιοῦτον δικαίωμα δὲν ἔχω ὡς Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν... Ὁ Βασιλεὺς ὅμως τότε μοὶ ἐδήλωσεν ἐπιθυμίαν νὰ ἀνακοινώσω, οὐχὶ ὡς Πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ ὡς πρεσβύτερος, γνώμην τινὰ εἰς τὸν Διάδοχον. Μοὶ ἔδωκε δὲ μολυβδοκόνδυλον καὶ τεμάχιον χάρτου· δὲν ἠρνήθην νὰ γράψω τοιαύτην γνώμην... Εἶχε δὲ περίπου αὕτη οὕτως: «Ἐὰν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κατὰ τὴν Θεσσαλίαν στρατοῦ κρίνῃ, ὅτι δὲν δύναται νὰ μείνῃ ἐν Λαρίσῃ, παρακαλεῖται νὰ ὑποχωρήσῃ πρὸς τὴν Φάρσαλον.» Δὲν εἶχε παρέλθει, εἰμὴ ἑβδομὰς περίπου ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τῆς καταθέσεως ταύτης, ὅτε ὁ κύριος Ν. Μεταξᾶς, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὸν πόλεμον, ἐδημοσίευσε διὰ τοῦ τύπου ἐν τῷ «Ἄστει» τῆς 11 Αὐγούστου 1900 ἔτους τὴν ἑξῆς ἐπιστολὴν (ἀναγινώσκει): «Ἀπουσιάζων καὶ ἐπανελθὼν ἐνταῦθα, θεωρῶ καλόν, χάριν τῆς ἀκριβείας τῶν λαβόντων χώραν κατὰ τὴν νύκτα τῆς 11 πρὸς τὴν 12 Ἀπριλίου 1897, νὰ παρατηρήσω, ὅτι, ἐφ’ ὅσον περὶ ἐμοῦ ἀναφέρει ἡ ἔκθεσις τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ κ. Θ. Π. Δηλιγιάννη εἰς τὸ κεφάλαιον περὶ ἐγκαταλείψεως τῆς Λαρίσης, δημοσιευθεῖσα εἰς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 60 φύλλον τῆς «Μικρᾶς Ἐφημερίδος», ὅτι τὴν νύκτα ἐκείνην, ὡς εἶναι ἄλλως τε γνωστόν, διῆλθον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν μετὰ τῶν κ. κ. Π. Λυκούδη, συνταγματάρχου, διευθυντοῦ τότε τοῦ ἐπιτελικοῦ γραφείου, Εὐσταθίου Πίσσα, λοχαγοῦ, ὑπασπιστοῦ μου, καὶ Κ. Νίδερ, λοχαγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ Ὑπουργείου, ἀναμένων ἐπὶ ματαίῳ τηλεγραφήματα περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς ἐν Ματίῳ ἥττης τῆς Α. Β. Υ. τοῦ ἀρχηγοῦ Διαδόχου τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ, καὶ ἐνδεχομένην πρόσκλησιν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ὅπως μεταβῶ εἰς τὰ Ἀνάκτορα, μετὰ τὴν λῆψιν τοῦ πρὸς αὐτὸν γνωστοῦ τηλεγραφήματος τοῦ Διαδόχου κλπ. Συνεπῶς δὲν μὲ εἶχε καταλάβει μετὰ τῶν οἰκείων μου ὁ ὕπνος ἐν τῇ οἰκίᾳ μου.» Ἀναλύων, Κύριοι, τὰ ζητήματα ταῦτα, καὶ βασιζόμενος ἐπὶ ἐγγράφων ἀναμφισβητήτων, ὧν τὸ κῦρος οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, ἐδυνάμην βεβαίως, ὡς ἐννοεῖτε οἴκοθεν, ἐπὶ πολλὰς ὥρας, ἐπὶ ἡμέρας ἴσως, νὰ κατέχω τὸ βῆμα. Δὲν θέλω ὅμως πράξει τοῦτο, διότι οὐδαμῶς αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀπολογηθῶ. Αἰσθάνομαι ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσω: ἦτο συνετὸν καὶ φιλόπατρι ἔργον, τοσούτων καὶ τηλικούτων ἀποριῶν διαφαινομένων ἐν τῇ λυπηρᾷ ταύτῃ ὑποθέσει τοῦ ἡμετέρου πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν πολέμου, πάντα ταῦτα νὰ συγκαλυφθῶσιν, οὐδεμία τῶν ἀποριῶν τούτων νὰ λυθῇ, ἵνα ἐν ἐνδεχομένῃ ἐν τῷ μέλλοντι χρόνῳ περιπτώσει εὑρεθῶμεν, ὅπερ ἀπεύχομαι, εἰς ὁμοίας, εἰ μὴ καὶ χείρονας περιστάσεις; Ὄτε περιφανέστατοι ξένοι συγγραφεῖς ἐβεβαίωσαν, ὅτι ἄπορα καὶ ἀνεξήγητά εἰσι τὰ γενόμενα παρὰ τῆς Δυτικῆς Μοίρας τοῦ στόλου πρὸ τῆς Πρεβέζης, καὶ ὅτι ὄνειδος ἐγκολάπτουσιν εἰς ἐκείνους οἵτινες ἦσαν ἐντεταλμένοι ἐκεῖ στρατιωτικὴν ἐντολὴν, τὰ γενόμενα· ὅτε περιφανὴς Γάλλος συγγραφεὺς καὶ ἀξιωματικὸς τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, ὁ Μπαλινκούρ, ῥητῶς ἔλεγεν, ὅτι ὁ ἑλληνικὸς στόλος εἶναι τοιοῦτος, ὥστε ἐδύνατο ν’ ἀντιπαραταχθῇ μετὰ βεβαιότητος ἐπιτυχίας πρὸς ἅπαντα τὰ πλοῖα τοῦ ὀθωμανικοῦ στόλου, καὶ ὅτι ὁ «ἑλληνικὸς στόλος δύναται νὰ μηδενίσῃ ἅπαν τὸ τουρκικὸν ναυτικόν, καὶ νὰ κατέχῃ ἐν τῷ Ἀρχιπελάγει τὴν θέσιν, ἥτις ἀνήκει αὐτῷ»· ὅτε ὁ αὐτὸς συγγραφεὺς ῥητῶς ἐξηκολούθει: «οἱ Ἕλληνες ἦσαν καὶ διαρκῶς εἰσιν ἔξοχοι ναυτικοί, ἑπομένως ὁ στόλος αὐτῶν εἶναι φοβερὸς καὶ κατὰ πάντα ἱκανός, ἵνα προκαλέσῃ τὴν προσοχήν», καὶ ὅτε στρατάρχης καὶ ὀργανωτὴς τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, ὁ Γερμανὸς Γκόλτς, ἐβεβαίου, ὅτι θαῦμα εἶναι, πῶς κατωρθώθη νὰ συμβιβασθῇ τὸ στρατιωτικὸν καθῆκον πρὸς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐμάχοντο τὰ πλοῖα ἡμῶν κατὰ τῆς Πρεβέζης, ἥτις ἄλλως βεβαίως ἤθελε πέσει καὶ παραδοθῆ, δὲν ἔπρεπε, Κύριοι, χάριν τῆς τιμῆς καὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ ἔθνους ἡμῶν, καὶ πρὸς ἀποφυγὴν ὁμοίων παθημάτων, δὲν ἔπρεπε, λέγω, ταῦτα πάντα νὰ ὑποβληθῶσιν ὑπὸ τὴν αὐστηρὰν ἔρευναν καὶ τὸν ἀπηνῆ ἔλεγχον οὐχὶ ἐξεταστικῶν ἐπιτροπῶν, ἀλλ’ ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς, ὑποχρέου νὰ ἐκδώσῃ βούλευμα; Ὄτε, Κύριοι, ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀνατολικῆς Μοίρας τοῦ στόλου διέπραττε τὰς γνωστὰς ἐκείνας παραβάσεις, αἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὴν ἄτακτον φυγὴν καὶ τὸν πανικὸν τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ ἡμετέρων στρατευμάτων, δὲν ἔπρεπεν ἆρά γε ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς νὰ ἐρευνήσῃ καὶ ἐξετάσῃ, καὶ νὰ δώσῃ τὴν λύσιν τῶν ἀπορημάτων τούτων; Εὐχάριστον εἰς ἐμὲ ἔργον ἤθελεν εἶσθαι, ἀναγκαῖον ἴσως εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου, νὰ διατυπωθῶσι καὶ ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς Βουλῆς τοῦ ἔθνους ἐκεῖνα, ἅτινα κατήγγειλα ἐνώπιον τοῦ Ναυτοδικείου, ἅτινα δὲ διὰ τῆς μεγάλης φωνῆς τοῦ τύπου κατώρθωσα νὰ διαδοθῶσιν ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ βεβαίως μετὰ παρέλευσιν τοσούτου χρόνου δὲν τολμῶ, Κύριοι, καταχρώμενος τὴν ὑμετέραν ὑπομονὴν, δι’ ἧς τοσοῦτον εὐμενῶς μὲ τιμᾶτε, νὰ προβῶ εἰς τὴν μελέτην τῶν τότε διαταγῶν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, καὶ εἰς τὴν ἔρευναν ὅλων τῶν λεπτομερειῶν, ἵνα ἀποδείξω καὶ πάλιν, ὅτι τῷ ὄντι πρέπει τις μεγάλως νὰ ἀπορήσῃ καὶ μεγάλως νὰ λυπηθῇ ἐπὶ τῷ ὅτι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς δὲν ἐξετελέσθησαν αἱ διαταγαὶ τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἀφ’ ἑτέρου οὐδ’ ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς ἐπελήφθη τῆς ἀνακρίσεως τῶν πραγμάτων. Ἰδοὺ ἐν τούτοις ἐν γενικαῖς γραμμαῖς, τί ἀπὸ 10 Μαρτίου 1897 ἔτους δι’ ἡμιεπισήμου ἐπιστολῆς ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀνατολικῆς Μοίρας, ὁ πλοίαρχος τότε κ. Κ. Σαχτούρης, μοὶ ἔγραφεν. Ἀναγινώσκω ἐκ τῆς «Ἱστορίας τοῦ Ἑλληνοτουρκικοῦ πολέμου», ἣν ἐξέδωκα, διότι δυσανάγνωστος εἶναι ἡ γραφὴ τῆς ἐπιστολῆς. Ἀλλ’ ἰδοὺ ἡ ἐπιστολὴ τοῦ τότε μοιράρχου τοῦ στόλου, ἧς χρῆσιν ἐποιησάμην καὶ ἐνώπιον τῶν εἰσηγητῶν τοῦ Ναυτοδικείου καὶ ἐνώπιον αὐτοῦ τοῦ Δικαστηρίου τοῦ Ναυτοδικείου, δημοσίᾳ συνεδριάζοντος (καταθέτει τὴν ἐπιστολὴν εἰς χεῖρας τοῦ Προέδρου): «ΣΚΙΑΘΟΣ, 10 Μαρτίου 1897. Κύριε Ὑπουργέ. Διὰ τῶν ὑπ’ ἀριθ. 444 καὶ 460 τηλεγραφημάτων μου ἐζήτησα ὁδηγίας διὰ τὸν στόλον ἡμῶν ἐν τυχὸν ἐπιβληθησομένῳ ἀποκλεισμῷ. Ἐπὶ τούτου, κατόπιν τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 147 τηλεγραφήματός σας, τολμῶ νὰ ὑποβάλω τὴν ἐμὴν γνώμην. Ἐὰν μονομερῶς ὑπό τινος Δυνάμεως ζητηθῇ νὰ ἐπιβληθῇ ἡ βία καθ’ ἡμῶν, ἐνταῦθα μενόντων, ἐγὼ δὲν σκοπῶ νὰ ὑπακούσω. Διὰ τὴν περίπτωσιν ὅμως, καθ’ ἣν συνηνωμένοι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων στόλοι θὰ ἐπιτάξωσιν ἡμῖν τὴν θέλησίν των, εὔλογον θὰ ἦτο νὰ εἴχομεν τὰς ὁδηγίας τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα, συμφώνως αὐταῖς, ἀπαντήσωμεν ἢ ἐνεργήσωμεν. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, θεωρῶ, ὅτι, ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν εἶναι ἀποφασισμένον νὰ ἀποκρούσωμεν διὰ τῶν ὅπλων τὰς ἀξιώσεις τῶν Δυνάμεων, ἡ ἐν τῇ κρισίμῳ στιγμῇ ὑποχώρησις δυνάμεως ναυτικῆς, πραγματικὴν, ὅπως ἡ ἡμετέρα, πολεμικὴν ἀξίαν ἐχούσης, δὲν θὰ προξενήσῃ ὁπωσδήποτε καλὴν ἐντύπωσιν, ὅσος δήποτε καὶ ἂν ᾖ ὁ ὄγκος τῶν ξένων στόλων. Ἐὰν, ἐπὶ παραδείγματι, κηρυσσομένου τοῦ ἀποκλεισμοῦ, παρουσιασθῶσιν ἐνταῦθα, ὅπως ἐπιβάλωσιν αὐτὸν τρία εὐρωπαϊκὰ πλοῖα, δὲν θὰ μοὶ ᾖναι δυνατόν, μὲ ἴσας, ἢ καὶ μὲ κατωτέρας δυνάμεις, νὰ ὑποκύψω εἰς τὰς ἀπαιτήσεις των, ἄνευ τῆς διὰ παντὸς θυσίας τοῦ γοήτρου τοῦ ναυτικοῦ ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ, ὅπως ἀπὸ τοῦδε μοὶ ἐπιτραπῇ, ἵνα, ἐν ἐπικειμένῃ πραγματοποιήσει ἀποκλεισμοῦ, ἐγκαίρως εἰδοποιούμενος, ἐξουσιοδοτηθῶ νὰ λάβω πρόνοιαν, ὅπως, χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας μας, ἀποφύγω νὰ εὑρεθῶ ἀντιμέτωπος τῶν εὐρωπαϊκῶν στόλων, ὥστε νὰ μὴ ὑποτεθῇ, ὅτι ὑποχωροῦμεν ἀπέναντι αὐτῶν. Ἡ ὑποχώρησις, ἐὰν γείνῃ, δέον νὰ φανῇ γενομένη οἴκοθεν, καὶ ὡς κατάλληλον ὁρμητήριον τοῦ στόλου, ἐν περιπτώσει ἀποκλεισμοῦ, θεωρῶ τὸν νότιον λιμένα τῆς Χαλκίδος, εἰς ὃν δύναται διὰ τῆς γεφύρας νὰ μεταβῇ ἡ Μοῖρα. Ἐκεῖ βεβαίως δὲν θὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ εἰσέλθῃ ξένον πλοῖον, καὶ ἀφ’ ἑτέρου θὰ δυνάμεθα εὐκόλως νὰ συνεννοώμεθα μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ νὰ μεταβῶμεν εἴτε πρὸς βορρᾶν, εἴτε πρὸς νότον, ἐν ἀποφασιζομένῃ ἐνεργείᾳ. Ταῦτα πάντα σᾶς γράφω, κύριε Ὑπουργέ, ὅπως ἐγκαίρως συνεννοηθῶμεν, ὥστε, ἐν περιπτώσει ἀποκλεισμοῦ, ἐγκαίρως νὰ με εἰδοποιήσητε, ἀφιέντες μοι πᾶσαν ἐλευθερίαν ἐνεργείας, χάριν τοῦ γοήτρου τοῦ ἡμετέρου ναυτικοῦ. Διατελῶ, κύριε Ὑπουργέ, τῶν διαταγῶν σας. Ὅλως πρόθυμος Κ. Γ. Σαχτούρης.»

§107Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Μετὰ τὴν ἐπιστολὴν αὐτὴν τὸν ἀντικατεστήσετε ἀμέσως;

§108Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Μάλιστα, τὸν ἀντικατέστησα, ὅτε ἐφωράθη μὴ ἐκτελῶν τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλ’ ἐκτελῶν ἄλλας. Εἶπον, Κύριοι, ὅτι, μὴ καταχρώμενος τὴν εὐγενῆ ὑμῶν ἀνοχὴν, ἀπέχω νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας, αἵτινες ἄλλως τοῖς πᾶσι τυγχάνουσιν οὖσαι γνωσταί, καθόσον τὰ ζητήματα ταῦτα ἐπαρκῶς ἐνώπιον τῆς Ποινικῆς Δικαιοσύνης ἐξητάσθησαν, καὶ διὰ τοῦ τύπου διελευκάνθησαν, ἰδίᾳ δὲ ὑπ’ ἐμοῦ. Ἑπομένως ἐρωτῶ καὶ πάλιν, αὐτὴ ἡ παράδοξος κατάστασις, τοῦ νὰ τρέπηται, διατασσόμενος, εἰς φυγὴν ὁ στρατὸς τῆς Δυτικῆς Ἑλλάδος, καθ’ ἣν ἐποχὴν ὁ εὐγενὴς αὐτοῦ ἀρχηγὸς τοιαύτην ἡμερησίαν διαταγὴν περὶ τῆς ἱκανότητος αὐτοῦ καὶ τῶν κατορθωμάτων ἐδημοσίευε· τὸ θέαμα ἀφ’ ἑτέρου ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ἑλλάδι τοῦ στρατοῦ, ὀπισθοχωροῦντος ἄνευ πολέμου, ἐκτὸς σπανίων ἐξαιρέσεων· ἡ ἐγκατάλειψις τῆς Λαρίσης· ἡ παρὰ τῆς προϊσταμένης ἀρχῆς, ἤτοι παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καταδίκη τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς Λαρίσης· τὰ κατὰ τὴν Δυτικὴν καὶ Ἀνατολικὴν Μοῖραν γενόμενα, ταῦτα πάντα, Κύριοι, δὲν ἐπέβαλλον ἀρά γε εἰς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους, μεριμνῶσαν περὶ τῆς ἀσφαλείας τοῦ Κράτους τούτου πλέον, νὰ σκεφθῇ καὶ ν’ ἀποφασίσῃ, ὅπως ἐνώπιον ἀνακριτικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς ἐκτυλιχθῶσιν αἱ ἐπονείδιστοι αὗται πράξεις; Καὶ ἀφήσατε νὰ παρέλθωσι πέντε ὅλα ἔτη, συγκροτοῦντες ἐξεταστικὰς ἐπιτροπάς, ἃς μετὰ ταῦτα παρελύετε, καὶ ἤλθετε προχθές, διότι φίλος ὑμῶν τις, ἀφελῶς φερόμενος, καὶ θέλων ὁ ἄνθρωπος ὁπωσδήποτε ν’ ἀπαλλαγῇ, διότι ἐνόμισεν, ὅτι κατηγορεῖται, ἔφερεν εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, καὶ ἐνομίσατε, ὅτι θέλει πιστεύσει ὑμᾶς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ὅτι σπουδαίως ζητοῦνται αἱ εὐθῦναι! Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ζητοῦνται εὐθῦναι; Ποίας εὐθύνας ζητεῖτε, καὶ κατὰ τίνα τρόπον, παρακαλῶ, θέλετε λάβει αὐτάς; Τὰ ἐγκλήματα ἡμῶν παρεγράφησαν· ἀλλὰ καὶ ὅτε δὲν ἦσαν παραγεγραμμένα, ἐτρέπεσθε εἰς φυγήν. Ἀλλ’ ἰδού, ἡμεῖς παραιτούμεθα τοῦ ἐκ τῶν νόμων ὑπὲρ ἡμῶν εὐεργετήματος τῆς παραγραφῆς. (Εὖγε! εὖγε!). Τολμήσατε νὰ κατηγορήσητε! Ἀλλὰ μὴ νομίσητε ποτέ, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλή, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι διατεθειμένος νὰ πιστεύσῃ, ὅτι σπουδαιολογεῖτε, ὅτι πράγματι ζητεῖτε νὰ συζητήσητε εὐθύνας ἐν Βουλῇ οὐδὲν σήμερον ἀντιπροσωπευούσῃ, εὐθύνας ἐν Βουλῇ, ἧς δὲν ἡγεῖται κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις, εὐθύνας ἐν Βουλῇ, ἧς τὰ μέλη, καὶ τὰ ἐντεῦθεν καὶ τὰ ἐκεῖθεν, μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θέλουσι δώσει εὐθύνας ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Λέγω λοιπόν, Κύριοι, ὅτι βεβαίως ἐγὼ δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ πιστεύσω, ὅτι ἤχθημεν εἰς τὸν πόλεμον πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν ἁπλῶς καὶ μόνον ἐκ τῆς ὑπάρξεως μιᾶς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἑνὸς ἀποκρύφου σωματείου. Ἐγὼ λέγω, ὅτι καὶ ἄνευ τούτου ἠθέλομεν ἐπὶ τέλους περιαχθῆ εἰς τὸν πόλεμον πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικρατείαν. Ἡ στάσις τῆς Τουρκίας ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, αἱ πυρπολήσεις τῶν πόλεων τῆς Κρήτης, ὡς εἶχον ἀγγελθῆ ἡμῖν, καὶ ὡς πράγματι ἐγένοντο, αἱ σφαγαὶ ἀθῴων γυναικῶν καὶ παίδων, ἡ γνώμη ὑμῶν, ἐνθαρρυνόντων ἡμᾶς πρὸς ἀποστολὴν τῶν πλοίων εἰς Κρήτην, ἡ γνώμη ὑμῶν τοῦ 1897 ἔτους, ἐπανάληψις τῆς γνώμης ὑμῶν τῆς κατὰ τὸ 1896, ὅτε καὶ κατηγορούμεθα, διότι ἀμέσως δὲν ἀπεστέλλομεν τὰ πλοῖα εἰς Κρήτην, οἱ δεσμοὶ, οἵτινες ὑπῆρχον, καὶ ὤφειλον νὰ ὑπάρχωσι, καὶ ὀφείλουσι νὰ διατελῶσιν ὑπάρχοντες μεταξὺ τῶν δούλων μερῶν τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ τῶν ἐλευθέρων, τὰ καθήκοντα οὐ μόνον πρὸς ὁμοεθνεῖς, ὁμογλώσσους καὶ ὁμαίμονας, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα, ταῦτα πάντα ἐπέβαλλον, ἵνα ληφθῶσι τὰ μέτρα ἐκεῖνα, ἅπερ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔλαβεν. Ἢ μήπως, κύριοι συνάδελφοι, θέλει εὑρεθῆ τις ὑμῶν ὑποστηρίζων, ὅτι ὑμεῖς, ἐὰν εὑρίσκεθε ἐν τῇ θέσει ἡμῶν, δὲν ἠθέλετε τὰ αὐτὰ πράξει; Ἐγὼ τοὐλάχιστον, Κύριοι, οὐδαμῶς αἰσθάνομαι εὐθύνην οἱανδήποτε, διότι εἰς πόλεμον περιεπλάκημεν πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν. Εὐθύνη ἤθελε γεννηθῆ καὶ ὑπέχεται ἐπὶ τῇ τοῦ πολέμου διευθύνσει τόσῳ κατὰ γῆν, ὅσῳ καὶ κατὰ θάλασσαν. Ἀλλὰ περὶ ταύτης τοσαῦτα ἐγράφησαν, τοσαῦτα ἐλέχθησαν ἐξωδίκως, ὥστε βεβαίως οὐδὲν ἄλλο μένει, εἰμὴ ζήτησις εὐθυνῶν ἀπὸ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν ἐνώπιον ἀνακριτικῆς ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς, ὅτε ἤθελον πάντες ἐξαναγκασθῆ νὰ καταδείξωσι τοὺς ἀληθῶς καὶ πράγματι ὑπευθύνους ἐπὶ τῇ ἐθνικῇ συμφορᾷ, τῇ προκληθείσῃ ἐκ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ὁ πόλεμος, κατά τε γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν, διεξήχθη, καὶ ἐκ τοῦ λόγου καὶ τοῦ σκοποῦ, ὧν ἕνεκεν οὕτω διεξήχθη. Δὲν εἶναι ἴσως τῆς παρούσης ὥρας νὰ ἐξετάσωμεν, τί ἀπὸ τοῦ πολέμου μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης παρὰ τοῦ Κράτους ἐπράχθη πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν ζημιῶν καὶ θεραπείαν τῶν κακῶς ἐχόντων. Ἕν εἶναι, Κύριοι, ὅμως τὸ βέβαιον, ὅτι ἠλπίζομεν, ὅτι μετὰ τὰς συμφορὰς ἐκείνας ἤθελον τέλος πάντων οἱ ἁρμόδιοι φροντίσει νὰ εὕρωσι τὰς αἰτίας τῶν κατά τινα κακῶς τότε ἴσως ἐχόντων, νὰ ἀνορθώσωσι τὰς πλημμελείας, καὶ νὰ συμπληρώσωσι τὰς ἐλλείψεις, ἵνα ἐν ἐνδεχομένῃ περιστάσει δυνηθῇ τὸ ἔθνος ν’ ἀντιμετωπίσῃ τοὺς ἀπειλουμένους κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ κινδύνους. Ἀλλὰ περὶ τούτων πάντων ἀτυχῶς οὐδὲν μέχρι τοῦδε ἐγένετο. Διότι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς μετὰ τὸν πόλεμον μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἀντικοινοβουλευτικῶς κυβερνώμεθα. Καὶ ἂν κατὰ παρελθοῦσαν ἐποχὴν ὑπῆρχε Κυβέρνησις κοινοβουλευτική, ἡ τοῦ ἐκ Κερκύρας ἡγέτου, βεβαίως θέλει ἔλθει ἡμέρα, καθ’ ἣν καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη θέλει κατηγορηθῆ, διότι οὐδὲν ἐξ ὅσων τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους ἐπέβαλλον ἐξετέλεσε· βεβαίως θέλει κατηγορηθῆ, διότι, μὴ δυνηθεῖσα νὰ ἐκτελέσῃ τι, παρέδωκε τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας εἰς Ὑπουργεῖον μειονοψηφοῦν, ἀντισυνταγματικὸν καὶ ἀντικοινοβουλευτικὸν ἅμα. Ἕν εἶναι, Κύριοι, τὸ μοιραῖον τέλος τῆς ὑποθέσεως ταύτης, καὶ ἄνευ τούτου οὐδὲν δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν. Τοῦτο δὲ εἶναι, ὅτι ἔχομεν τέλος πάντων ἀνάγκην νὰ ἴδωμεν ἐν τῷ τόπῳ ἡμῶν Κυβέρνησιν κοινοβουλευτικὴν, Κυβέρνησιν δυναμένην σπουδαίως καὶ ἀποτελεσματικῶς νὰ ἐργασθῇ. Καὶ Κυβέρνησις τοιαύτη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι ἄλλη, εἰμὴ ἐκείνη, ἣν μετ’ ὀλίγον θέλει ἀναβιβάσει ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Παπαγιαννακόπουλος.

§110Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ μίαν στιγμὴν, ἐπὶ ἑνὸς ἐπεισοδίου...

§111ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶναι προσωπικόν.

§112Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Δὲν εἶναι προσωπικόν, ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ μένῃ ἡ Βουλὴ ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν αὐτῶν τῶν πραγμάτων. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπεν, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐν ἐπιστολῇ του δημοσιευθείσῃ τότε, εἶπεν, ὅτι δὲν ἔλαβε γνῶσιν τῶν τελεσθέντων κατὰ τὴν νύκτα τῆς 11 Ἀπριλίου. Ἀλλ’ ἰδοὺ τὸ τηλεγράφημα τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ σελίδι 190 τῆς ἐκθέσεως τοῦ Διαδόχου ἀναφέρεται (ἀναγινώσκει): «Ὑπουργὸν Στρατιωτικῶν καὶ Πρωθυπουργὸν, Ἀθήνας. Χθὲς ἀπὸ δεκάτης πρωϊνῆς ὥρας σφοδρὸν πῦρ πυροβολικοῦ ἐκ τεσσάρων τοὐλάχιστον πυροβολαρχιῶν τῶν 9 ἑκ. ἤρξατο κατὰ τῶν ἡμετέρων περὶ τὸ Μάτι θέσεων. Μέχρι τῆς πέμπτης ἑσπερινῆς ὥρας οὐδεμίαν εἴχομεν λάβει εἴδησιν, ἐξ ἧς νὰ εἰκάσωμεν, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν θὰ ἡττᾶτο· ἡ μόνη εἴδησις, ἣν ἔσχομεν παρὰ τοῦ ὑποστρατήγου Μακρῆ, ἦτο, ὅτι ἀγὼν πυροβολικοῦ ἐλάμβανε χώραν, καὶ ἐζήτει τὴν ἀποστολὴν ἰατρῶν, πεδινῶν πυροβολαρχιῶν καὶ 10 ζευγῶν ἵππων, ἅτινα ἀπεστείλαμεν. Περὶ τὴν 6 ὅμως ὥραν ἰσχυραὶ φάλαγγες πεζικοῦ ἐχθρικοῦ, ὑποστηριζόμεναι παρὰ πολυαρίθμου ἱππικοῦ, προήλασαν καὶ ὑπερεφαλάγγισαν τὸ δεξιὸν κέρας. Δυστυχῶς τὸ πεζικὸν δὲν ἔδειξε τὴν δέουσαν ἀντοχὴν, καὶ ἤρχισε τὸ κέρας τοῦτο ὑποχωροῦν’ ἀλλ’ ἡ ὑποχώρησις μετετράπη εἰς τοιαύτην ἄτακτον φυγὴν, ὥστε ἐπῆλθε σχεδὸν πλήρης ἀποσύνθεσις τῆς κατεχούσης τοῦτο Δʹ ταξιαρχίας, καίτοι ὁ συνταγματάρχης Μαυρομιχάλης ἔφιππος ἐπὶ τῆς γραμμῆς τῶν ἀκροβολιστῶν προσεπάθει νὰ τοὺς ἐνθαρρύνῃ. Ἡ ὑποχώρησις ἤρξατο ἐξ ἀνάγκης καὶ ἐκ τοῦ ἀριστεροῦ κέρατος, κατεχομένου παρὰ τῆς Αʹ Μεραρχίας, ἀλλὰ καὶ αὕτη οὐχὶ κανονικῶς, ἀλλ’ ὁμοιάζουσα μὲ φυγήν· ἕνεκα τῆς ἐπελεύσεως τοῦ σκότους ἐπετάθη ὁ πανικὸς καὶ ἡ ἀταξία, μὲ ὅλα δὲ τὰ ληφθέντα μέτρα δὲν κατέστη δυνατὴ ἡ ἀναχαίτισις τῶν φυγάδων, εἰσελασάντων εἰς τὴν πόλιν ἐν πληρεστάτῃ ἀταξίᾳ, ὥστε πᾶσα ἀπόπειρα πρὸς ἀνασχηματισμὸν καὶ ἐπαναφορὰν αὐτῶν ἐν τάξει κατέστη ἀδύνατος. Αἱ ἀπώλειαι ἄγνωστοι, μὴ οὔσης δυνατῆς τῆς ἐξακριβώσεώς των. Διετάχθη ἡ ὑποχώρησις ἐφ’ ἁπάσης τῆς γραμμῆς. Ἡ κατάστασις τοῦ στρατεύματος ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἡ μὲν ἄμυνα ἐν Λαρίσῃ ἀδύνατος, ἡ δὲ ὑποχώρησις πρὸς Φάρσαλον ἀμφίβολος, στρατιωτῶν οὐ μόνον τραπέντων εἰς φυγὴν, ἀλλὰ καὶ λιποτακτούντων πρὸς Βόλον καὶ πρὸς ἄλλας διευθύνσεις. Κωνσταντῖνος Διάδοχος.» Ἰδοὺ καὶ τὸ τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον ἐλήφθη τὴν 12 Ἀπριλίου, ὥρᾳ 7 π. μ.—δηλ. τότε παρεδόθη ἐν Ἀθήναις.— Εἶναι εἰς σελίδα 193 τῆς ἐκθέσεως τοῦ Διαδόχου (ἀναγινώσκει): Ἀθῆναι, 12 Ἀπριλίου, ὥρα 7 π. μ. 1897. Ἀρχηγὸν Ἐπιτελείου Διαδόχου. Ἐὰν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ κρίνῃ ὅτι ἡ κατάστασις τῶν στρατευμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μείνῃ ἐν Λαρίσῃ, παρακαλεῖται νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς Φάρσαλον. Θεόδωρος Π. Δηλιγιάννης.»

§113ΕΠ. ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν οὐδεμίαν εἶχε λάβει γνῶσιν.

§114Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Ὥστε βλέπετε, ὅτι τὸ τηλεγράφημα περὶ καταστάσεως ἐκοινοποιήθη εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν...

§115ΕΠ. ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Πόθεν τὸ ἐξάγετε;

§116Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Τὸ πρωτότυπον ὑπάρχει ἐν τῷ τηλεγραφείῳ, φέρον τὴν ἐπιγραφὴν «Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Πρωθυπουργόν».

§117Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε Βουλευτά, τὸ τηλεγράφημα τῆς Α. Β. Υ. τοῦ Διαδόχου πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἐμὲ ποίαν ἡμερομηνίαν φέρει;

§118Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Τὴν νύκτα τῆς 11 Ἀπριλίου, περὶ τὴν πρωΐαν. Τώρα δὲ θὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς περὶ τοῦ στρατηγοῦ Βοσσέρ. Ὁ στρατηγὸς Βοσσὲρ ὑπέβαλεν ἔκθεσιν τὴν 16 Φεβρουαρίου 1886 πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, μετὰ τὴν ἐπάνοδόν του, νομίζω, ἐκ τῆς ἐπιθεωρήσεως, τὴν ὁποίαν εἶχε κάμει ἐν Θεσσαλίᾳ. Ἰδοὺ δὲ τί λέγει μία περικοπὴ αὐτῆς τῆς ἐκθέσεως. Καὶ διὰ νὰ λείψῃ πᾶσα ἀμφιβολία περὶ τοῦ κύρους αὐτῆς τῆς περικοπῆς καὶ περὶ τοῦ ἂν ὑπάρχει τοιαύτη ἔκθεσις, παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, ἡ Βουλὴ νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ κατατεθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ἔκθεσις τοῦ στρατηγοῦ Βοσσέρ. Ἰδοὺ λοιπὸν τί γράφει. Εἶναι ὀλίγαι λέξεις, καὶ δὲν θὰ ἀπασχολήσω πολὺ τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει): «...Τὸ νὰ ἐγκλεισθῇ τις ἐντὸς τῆς Λαρίσης θὰ ἐσήμαινε, κατὰ τὴν κρίσιν μου, τὴν διακύβευσιν τῆς τύχης τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰς πρώτας συγκρούσεις· ἀπέναντι δὲ ἐχθροῦ ἰσχυροῦ, ἔχοντος τὴν ἀριθμητικὴν ὑπεροχὴν, αἱ συνέπειαι θὰ ἦσαν ὀλέθριαι. Ἐὰν, πιεζόμενοι πολὺ ὑπὸ πολυαρίθμου ἐχθροῦ, θὰ ὑπεχρεούμεθα νὰ ὑποχωρήσωμεν ἐπὶ τῶν ἀρχαίων συνόρων, θὰ ἐγκατελιμπάνομεν τὴν Θεσσαλίαν, ἀλλὰ θὰ ἐσώζομεν τὸν στρατόν.» Αὐτὰ ἔγραφεν ὁ Βοσσὲρ εἰς τὰ 1886. Καὶ εἶναι τόσον βαρυσήμαντοι αἱ φράσεις καὶ αἱ ἰδέαι τοῦ στρατηγοῦ Βοσσὲρ, ὅστις σήμερον κατέχει ἔκτακτον καὶ διακεκριμένην θέσιν ἐν τῷ γαλλικῷ στρατῷ, ὥστε παρακαλῶ νὰ κατατεθῇ ἡ ἔκθεσις τοῦ στρατηγοῦ Βοσσὲρ εἰς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ λάβῃ γνῶσιν αὕτη.

§119Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἠδύνατο ὅμως, παραμένων ὁ στρατὸς 3 ἢ 4 ἡμέρας, νὰ σώσῃ τοὐλάχιστον τὰ γυναικόπαιδα.

§120Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Ἠδύνατο ὁ στρατὸς νὰ παραμείνῃ, ἂν ἠδύνατο ν’ ἀνασχηματισθῇ καὶ ἀνασυνταχθῇ ὁ στρατὸς ἐν Λαρίσῃ, καὶ ἂν ἐγνώριζε τὰ σχέδια τοῦ ἐχθροῦ... (διακοπαὶ θορυβώδεις). Ἐὰν ἡ ἐπίθεσις ἔχῃ ἓν πλεονέκτημα, τοῦτο εἶναι, ὅτι ἔχει τὴν πρωτοβουλίαν, καὶ δὲν γνωρίζει ὁ ἀμυνόμενος, ποῖα εἶναι τὰ σχέδια τοῦ ἐχθροῦ, καὶ ποῦ θὰ βαδίσῃ ὁ ἐπιτιθέμενος στρατός. Συνεπῶς ἠδύνατο καὶ νὰ προσβληθῇ ἐν Λαρίσῃ πρὶν ἀνασυνταχθῇ, ἀλλὰ πρὸ πάντων νὰ περικλεισθῇ ἐν Λαρίσῃ, ἀποκοπτομένης πάσης πρὸς τὰ Φάρσαλα ὑποχωρήσεως.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Παπαγιαννακόπουλε.

§122Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ προσοχῆς μεγάλης, Κύριοι, ὡς ἔπρεπε, παρακολουθήσας τὴν συζήτησιν, ἥτις ἐπὶ τρεῖς ἤδη συνεδριάσεις μᾶς ἀπασχολεῖ, ὀφείλω νὰ δηλώσω εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ὅτι δὲν τάσσομαι μετὰ τῆς γνώμης τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν, ὅσοι ὑπεστήριξαν, ὅτι εἰς τὴν Ἐθνικὴν λεγομένην Ἑταιρείαν ὀφείλεται ὁ πόλεμος καὶ αἱ συνέπειαι αὐτοῦ. Δὲν εἶμαι βεβαίως διατεθειμένος, πολλοῦ γε καὶ δὴ, νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς Ἑταιρείας ταύτης, ἀλλὰ καὶ δὲν ἐπείσθην, ὅτι ὑπῆρξεν αὕτη ἡ κυρία τοῦ πολέμου ἀφορμή. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ πάντων καθιστᾷ τὸ σωματεῖον τοῦτο ἄξιον αὐστηρᾶς καὶ ἀνεπιεικοῦς κατακρίσεως, εἶναι, ὅτι περιέκλειεν εἰς τοὺς κόλπους αὐτοῦ πλείστους ἀνωτέρους καὶ κατωτέρους ἀξιωματικοὺς τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, οἵτινες δι’ ὅρκου μυστικοῦ ἀνελάμβανον ὑποχρεώσεις, ὧν ἡ ἐκπλήρωσις θὰ τοὺς ὡδήγει, ὡς καὶ τοὺς ὡδήγησε, βαθμηδὸν καὶ κατ’ ὀλίγον, εἰς τὴν κατάλυσιν τῆς στρατιωτικῆς πειθαρχίας, ἧς ἄνευ ὁ στρατὸς ἀποβαίνει ὄχι μόνον ἄχρηστος, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπικίνδυνος. Διὰ τοῦτο καὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, ὅσοι προσεχώρησαν εἰς τὴν Ἑταιρείαν ταύτην, εἴτε ὡς μέλη τοῦ φανεροῦ λεγομένου κέντρου, εἴτε ὡς μέλη τοῦ ἀοράτου Διοικητικοῦ Συμβουλίου, εἶναι ἀσυγχώρητοι, καὶ οὐδεμία δικαιολογία δύναται νὰ τοὺς ὠφελήσῃ. Πολὺ κακῶς ἀντιλαμβάνεται τῶν καθηκόντων αὑτοῦ πρὸς τὴν Πολιτείαν καὶ τὴν κοινωνίαν ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ, ὅστις λαμβάνει μέρος ἐν ἐλαφρᾷ συνειδήσει εἰς πολιτικὰς ἑταιρείας μυστικάς, τῶν ὁποίων ἱδρυταὶ καὶ μέλη κατὰ τὸν πλεῖστον εἶναι ἀξιωματικοὶ τοῦ κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν στρατοῦ. Ποῦ εἶναι τότε ἡ πειθαρχία, καὶ ὁποίαν ἐμπιστοσύνην δύναται νὰ ἔχῃ ἡ Πολιτεία εἰς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι δεσμεύονται διὰ μυστικῶν ὅρκων, ἀγνώστων εἰς τὰς νομίμους τοῦ Κράτους ἐξουσίας; Δι’ αὐτὸ εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιοι συγγνώμης οἱ πολιτικοὶ ἐκεῖνοι ἄνδρες, οἵτινες, ἀντὶ ν’ ἀποδοκιμάσουν καὶ νὰ πολεμήσουν πάσῃ δυνάμει τὴν ἐν μυστικῇ ἑταιρείᾳ ἕνωσιν τῶν ἀξιωματικῶν, ἐξ ἐναντίας τὴν ἐνεθάρρυναν καὶ τὴν ἐνίσχυσαν διὰ τῆς προσωπικῆς των συμμετοχῆς καὶ συνεργίας. Καὶ εἶναι τοῦτο τοσούτῳ μᾶλλον λυπηρὸν, καθόσον μεταξὺ τῶν πολιτικῶν αὐτῶν ἀνδρῶν ὑπάρχουν καὶ πολλοὶ, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν ἀξίωσιν νὰ καλῶνται ἐπὶ τὴν διεύθυνσιν τῶν τῆς Πολιτείας πραγμάτων, ὡς Ὑπουργοί. Καὶ ἐπέπρωτο νὰ συμβῇ παρ’ ἡμῖν καὶ τοῦτο τὸ παράδοξον, ἀλλὰ καὶ ἀπελπιστικὸν φαινόμενον, νὰ διορισθῶσιν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ἐπί τε τῆς προκατόχου καὶ τῆς νῦν Κυβερνήσεως, Ὑπουργοὶ, οἵτινες ἐχρημάτισαν μέλη τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας! Αὐτὸ εἶναι τὸ σημεῖον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δυνάμεθα καὶ ὀφείλομεν μετὰ λόγου νὰ κατακρίνωμεν τὴν σύστασιν καὶ τὴν δρᾶσιν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας· οὐδὲ πρέπει νὰ παρέλθωμεν ἀδιαφόρως πρὸ τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐράνων, οὓς αὕτη συνέλεξεν ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο δύναται ν’ ἀποτελέσῃ ἰδιαιτέραν αὐτοτελῆ ἔρευναν, τὴν ὁποίαν ἐπιφυλάσσομαι νὰ κάμω ἔν τινι τῶν προσεχῶν συνεδριάσεων, ἀφοῦ μάλιστα δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ ἐξακριβωθῇ μέχρι τοῦδε, οὔτε πῶς διετέθησαν αἱ διακόσιαι δέκα χιλιάδες δραχμῶν, αἱ ὁποῖαι εὑρέθησαν εἰς τὴν κατοχὴν τῆς Ἑταιρείας μετὰ τὸν πόλεμον, οὔτε παρὰ τίνος ἐλήφθησαν καὶ πῶς διετέθησαν αἱ τρεῖς χιλιάδες λιρῶν, αἵτινες, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς, ἀπεστάλησαν μὲν ἐκ Καΐρου πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν, δὲν παρελήφθησαν ὅμως ὑπ’ αὐτῆς. Τοιαύτην σχηματίσας γνώμην περὶ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, περιορίζομαι εἰς ὅσα περὶ αὐτῆς εἶπον, πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ μὴ τὴν ἀναφέρω πλέον, εἰμὴ ἐφ’ ὅσον κατὰ τὴν ἐξέτασιν τοῦ θεμελιώδους περὶ εὐθυνῶν τοῦ πολέμου ζητήματος ἀναφαίνεται διατελοῦσα εἰς συνεννοήσεις μετὰ τοῦ Βασιλέως, τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ ἀρχηγῶν τοῦ στρατοῦ. Ἐρρήθη, καὶ δὲν ἔπαυσε λεγόμενον καὶ ἐπαναλαμβανόμενον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῶν τεσσάρων πρώτων μηνῶν τοῦ ἀπαισίου διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἔτους 1897 δὲν ἤθελε τὸν πόλεμον, ἀλλ’ ὅτι τὸν ἐδέχθη, ἐπικηρυχθέντα ὑπὸ τῆς Τουρκίας. Τοῦτο οὐδαμῶς κυροῦται ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Ἐξ ἐναντίας τὰ γεγονότα ἐκ θεμελίων ἀνατρέπουσι τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον. Εὐθὺς μετὰ τὰς ἐν Κρήτῃ σφαγὰς τῶν χριστιανῶν, κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1897, ἡ Κυβέρνησις τοῦ χρόνου ἐκείνου, ὑποστηριζομένη ὑπὸ ἰσχυρᾶς ἐν τῇ Βουλῇ πλειονοψηφίας, ἔκρινεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῇ μετὰ θάρρους καὶ ἀποφασιστικότητος εἰς γενναῖα διαβήματα, τὰ ὁποῖα θὰ παρεῖχον βασίμους ὁπωσοῦν ἐλπίδας περὶ ἐκπληρώσεως τῶν προαιωνίων καὶ ἱερῶν πόθων τῆς ἑνώσεως τῆς μεγαλομάρτυρος Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος· εἰς τοῦτο δὲ ἡ τότε Κυβέρνησις εἶχεν ὁμόθυμον καὶ τὴν γνώμην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Προέβη ἑπομένως εἰς τὴν ἀποστολὴν τοῦ στόλου, μεθ’ ὃ ἐπηκολούθησεν ἡ ἀποστολὴ στρατιωτικοῦ σώματος, μὲ τὴν διαταγὴν νὰ ἀποβῇ εἰς τὴν νῆσον, καὶ νὰ καταλάβῃ αὐτὴν ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων. Τῶν δύο τούτων γεγονότων συντελεσθέντων, ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη εἰς ἐμπόλεμον μετὰ τῆς Τουρκίας κατάστασιν. Ἰδοὺ τί ἀναγινώσκω εἰς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 798 τῆς 10 Φεβρουαρίου 1897 ἡμιεπίσημον δημοσιογραφικὸν ὄργανον τῆς τότε Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Αἱ Βουκολιὲς ἐκυριεύθησαν τῇ 7 Φεβρουαρίου, περὶ ὥραν 8ην π. μ. Εἷς ὑπολοχαγὸς ἐπληγώθη, ἑπτὰ στρατιῶται ἐφονεύθησαν, καὶ 15 ἐπληγώθησαν Κρῆτες καὶ στρατιῶται. Τὸ φρούριον ἀνετινάχθη εὐθὺς διὰ δυναμίτιδος εἰς τὸν ἀέρα. Ἡ τουρκικὴ φρουρὰ, ἐξελθοῦσα τὴν νύκτα τῆς 6 πρὸς τὴν 7 Φεβρουαρίου, ἐπολιορκήθη καὶ κατεστράφη, μὴ θελήσασα νὰ παραδοθῇ. Ὥρα 3ῃ μ. μ. τῆς αὐτῆς ἡμέρας μάχη συνήφθη ἐν θέσει Λειβάδια μεταξὺ τοῦ ἑλληνικοῦ καὶ τοῦ ἐκ τῶν Χανίων ἐξελθόντος τουρκικοῦ στρατοῦ μετὰ τριῶν τηλεβόλων. Τὰ σώματα τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐπολέμησαν γενναιότατα. Ἐντὸς μιᾶς καὶ ἡμισείας ὥρας ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ἐξηνάγκασε τοὺς Τούρκους νὰ ὑποχωρήσωσιν εἰς Χανία. Ἐκυρίευσαν οἱ Ἕλληνες τὸν μέγαν ὠχυρωμένον στρατῶνα τῶν Λειβαδίων καὶ τὸν Πύργον τῆς Ἁγυιᾶς, τοὺς ὁποίους καὶ ἀνετίναξαν κατόπιν διὰ δυναμίτιδος. Πολλὰ λάφυρα καὶ τροφαὶ ἔπεσαν εἰς χεῖρας τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ὡς καὶ πολλοὶ αἰχμάλωτοι πληγωμένοι. Ἀριθμὸς φονευθέντων Τούρκων ἀγνοεῖται εἰσέτι. Ἐφονεύθησαν δύο ἀνθυπολοχαγοὶ ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, περὶ τοὺς εἴκοσι δὲ ὑπαξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται ἐφονεύθησαν καὶ ἐτραυματίσθησαν.» Εἶναι λοιπὸν ἐπιτετραμμένον νὰ ὑποστηρίξῃ τις, κατόπιν τοιούτων γεγονότων, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἤθελε τὸν πόλεμον; Κατέλαβεν ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς τὴν Κρήτην, ἥτις ἀπετέλει μέρος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, καὶ συνῆψε μάχας μετὰ τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ. Δὲν εἶναι τοῦτο πόλεμος; Ἂν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐν Κρήτῃ πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἡ Τουρκία διέταξε τὸν στρατόν της νὰ εἰσβάλῃ εἰς τὸ ἑλληνικὸν ἔδαφος, ἐδημιουργήθη, ἕνεκα τῆς παρεμβάσεως τῶν Δυνάμεων, μεταβατική τις κατάστασις ἀποχῆς ἀπὸ τῆς ἐξακολουθήσεως τοῦ πολέμου, τοῦτο δὲν μεταβάλλει τὴν θέσιν τῶν πραγμάτων, τὰ δὲ πράγματα φωνάζουν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρώτη ἐπεχείρησε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας. Βεβαίως, τὸ ν’ ἀποσταλῇ στρατὸς εἰς Κρήτην καὶ νὰ καταλάβῃ ταύτην ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, ἐκδιώκων διὰ τῆς βίας τὸν τουρκικὸν στρατὸν, ἦτο διάβημα ὑπερβαῖνον τὰ ὅρια τῆς τόλμης, καὶ προφανῶς παραβιάζον τὸ δίκαιον τῶν ἐθνῶν καὶ πᾶσαν διεθνῆ ἀρχήν· ἀλλὰ τὰ παραπλησίας φύσεως μεγάλα καὶ ὑψηλῆς ἐμπνεύσεως ἐθνικὰ ἐγχειρήματα κρίνονται ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων. Ἀφοῦ λοιπὸν τὸ διάβημα ἐκεῖνο ἐστέφθη δι’ ἀδοκήτου καὶ περιφανοῦς ἐπιτυχίας, ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν ἄνευ ἐρεύνης, ὅτι κάλλιστα τοῦτο ἐγένετο. Τί ὅμως ἐπηκολούθησε κατόπιν; Ἠδυνήθησαν οἱ διευθύνοντες τὰς τύχας τοῦ ἔθνους νὰ ἐπωφεληθῶσι τῆς ἐπιτυχίας ταύτης; Ἀπ’ ἐδῶ ἄρχονται αἱ εὐθῦναι, αἱ μεγάλαι καὶ φοβεραὶ εὐθῦναι ἐπὶ ταῖς ἐθνικαῖς ἐκ τοῦ πολέμου συμφοραῖς. Τῇ 18 Φεβρουαρίου 1897 αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις διὰ τῶν ἐνταῦθα ἀντιπροσώπων των ἐπέδωκαν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ταυτόσημον διακοίνωσιν, ἢ μᾶλλον τελεσίγραφον, διὰ τοῦ ὁποίου ἔκαμνον τὰς τέσσαρας γνωστὰς δηλώσεις, ἤτοι: αʹ) ὅτι ἡ Κρήτη οὐδαμῶς ἠδύνατο νὰ προσαρτηθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα· βʹ) ὅτι αἱ Δυνάμεις ἀπεφάσισαν νὰ προικίσουν τὴν νῆσον διὰ πολιτεύματος αὐτονόμου, ἀπολύτως πραγματικοῦ, ἐξασφαλίζοντος αὐτῇ διοίκησιν κεχωρισμένην ὑπὸ τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου· γʹ) ὅτι πρὸς πραγματοποίησιν τούτου αἱ Δυνάμεις ἐζήτουν τὴν ἀνάκλησιν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου· καὶ δʹ) ὅτι, ἂν ἡ ἀνάκλησις αὕτη δὲν ἤθελε πραγματοποιηθῆ ἐντὸς ἓξ ἡμερῶν, θὰ μετήρχοντο πᾶν μέσον ἐξαναγκασμοῦ. Τί ἔπραξε τότε ἡ Κυβέρνησις, μετὰ τὸ τελεσίγραφον τοῦτο; Διατὶ δὲν ὑπεχώρησεν ἀπέναντι ὄχι πλέον τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ τῶν ἓξ Μεγάλων καὶ συνησπισμένων Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἠπείλουν, ὅτι θὰ μετήρχοντο πᾶν μέσον ἐξαναγκασμοῦ, καὶ αἵτινες εἶχον ἤδη κάμει χρῆσιν τῆς βίας ἐν Κρήτῃ διὰ τοῦ βομβαρδισμοῦ τῶν χριστιανῶν; Πῶς ἐτόλμησαν οἱ τότε κρατοῦντες εἰς χεῖρας τὴν τύχην τοῦ Ἑλληνισμοῦ ν’ ἀναλάβωσι τὴν φοβερὰν εὐθύνην τῶν συνεπειῶν τῆς μὴ ὑποχωρήσεως; Ποῦ ἐστηρίζοντο, ἀρνούμενοι νὰ χρησιμοποιήσωσι τὴν χρυσῆν ἀληθῶς γέφυραν, ἣν τοῖς προσήνεγκον αἱ ἓξ Εὐρωπαϊκαὶ Κυβερνήσεις; Ἐδῶ εἴχομεν ἀνάγκην φωτός, καὶ ἐδῶ ἐναγωνίως καὶ κρατοῦντες τὴν ἀναπνοήν μας ἐπεριμένομεν νὰ λάβωμεν αὐθεντικὰς ἐξηγήσεις καὶ διασαφήσεις ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς τότε Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ ποῦ εἶναι αὗται; Οὐδὲ νύξις κἄν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου ἐγένετο ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς τότε Κυβερνήσεως, οὕτω δὲ ἐξακολουθοῦμεν μένοντες εἰς τὸ σκότος, ἐναντίον τῶν προσδοκιῶν, ἃς πρὸς στιγμὴν ἐστηρίξαμεν ἐπὶ τῆς μετὰ κρότου καὶ θορύβου προκληθείσης ταύτης συζητήσεως. Διατί, ἐρωτῶ καὶ πάλιν, διατὶ ἡ τότε Κυβέρνησις ἠρνήθη ν’ ἀποδεχθῇ τὴν περὶ αὐτονομίας τῆς Κρήτης πρότασιν τῶν Δυνάμεων; Εἶχε σπουδαίους λόγους καὶ βασίμους ἐλπίδας νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν λύσιν, ἣν προέβαλε διὰ τῆς εἰς τὸ τελεσίγραφον ἀπαντήσεώς της; Δεχόμεθα τοῦτο πρὸς στιγμήν· ἀλλὰ τότε προβάλλει ἐνώπιον ἡμῶν ἄλλο σκοτεινὸν σημεῖον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου οὐδέποτε θὰ παύσῃ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις ζητοῦσα φῶς. Ἀφοῦ δηλ. δὲν ἀπεδέχθη ἡ τότε Κυβέρνησις τὴν πρότασιν τῶν Δυνάμεων περὶ αὐτονομίας, τότε πῶς συνεζητεῖτο μεταξὺ αὐτῶν τῶν Δυνάμεων πρότασις ἢ μᾶλλον ἀντιπρότασις περὶ Ἡγεμονίας ὑπὸ τὸν πρίγκηπα Γεώργιον καὶ ὑπὸ τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου; Ποῖος ἔκαμε τὴν πρότασιν ἢ ἀντιπρότασιν ταύτην; Ἐὰν ἐγίνετο δεκτὴ ἡ πρότασις τῶν Δυνάμεων, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐτήρει ὅλον ἐκεῖνο τὸ γόητρον, πρὸ τοῦ ὁποίου ἔκθαμβος ἔστη ὁ κόσμος. «Ἐχειροκρότησεν ἡ γῆ ὅλη» εἰς τὸ ἄκουσμα, ὅτι τὸ μικροσκοπικὸν Ἑλληνικὸν Βασίλειον διὰ τῶν κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν στρατιωτικῶν του δυνάμεων κατέλαβεν εὐθὺς μετὰ τὰς ὑπὸ τῶν Τούρκων γενομένας σφαγὰς τῶν χριστιανῶν τὴν Κρήτην, καὶ ἔφερεν εἰς τοὺς κατοίκους αὐτῆς, ἄνευ διακρίσεως θρησκεύματος ἢ ἐθνικότητος, ἐλευθερίαν, εἰρήνην καὶ ἰσοπολιτείαν. Τοῦτο ἀνωμολόγουν οὐ μόνον οἱ λαοί, ἀλλὰ καὶ αἱ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς ἔλεγον: «Εἰς σᾶς μένει ἡ ὑψίστη τιμή, ὅτι ἠλευθερώσατε τὴν Κρήτην. Ἄφετε εἰς ἡμᾶς νὰ κανονίσωμεν τὰ τῆς διοικήσεώς της δι’ αὐτονόμου πολιτεύματος, καὶ μὴ ἐπιμένετε ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰς τὴν ἕνωσιν, ἥτις εἶναι ζήτημα χρόνου». Συγκρίνατε τώρα τὴν θέσιν αὐτὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου πρὸς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐφθάσαμεν μετὰ τὸν πόλεμον. Ὄχι μόνον δὲν διετηρήσαμεν τὸ ἀπροσπελάστου ὕψους ἐθνικὸν μεγαλεῖον, εἰς ὃ πρὸς στιγμὴν ὑψώθημεν, ἀλλὰ καὶ ἐχάσαμεν ὅ,τι πρὸ αὐτοῦ εἴχομεν. Καὶ ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐχάσαμεν τὰ πάντα, πλὴν τῆς τιμῆς, εἰς οὐδὲν θὰ ἐλογιζόμεθα τὰς τόσας ὑλικὰς ζημίας καὶ καταστροφάς. Ἀλλὰ μᾶς ἔσπρωξαν εἰς τὴν βλάβην τῆς τιμῆς διὰ τῆς ἀμαυρώσεως τρισχιλιετοῦς ἱστορίας, καὶ τοῦτο εἶναι πρὸ πάντων καὶ δὲν θὰ παύσῃ νὰ ἦναι τὸ ὑποκάρδιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Γένους παράπονον κατὰ τῶν ὑπευθύνων ἐπὶ τῇ ἐθνικῇ ταύτῃ συμφορᾷ. Ἀπ’ ἐδῶ λοιπὸν ἄρχονται, ὡς εἶπον πρὸ ὀλίγων στιγμῶν, αἱ εὐθῦναι, αἱ μεγάλαι καὶ φοβεραὶ εὐθῦναι τοῦ πολέμου, καὶ ἐδῶ ζητοῦμεν φῶς. Ἀλλὰ ποῖος νὰ μᾶς φωτίσῃ; Κινδυνεύει νὰ χάσῃ κανεὶς τὸν νοῦν του, ὅταν συλλογίζεται, ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις δὲν ἔσπευσε ν’ ἁρπάσῃ, ὄχι ἁπλῶς σανίδα σωτηρίας, ἀλλὰ στέφανον ἐθνικῆς δόξης καὶ μεγαλείου, τὸν ὁποῖον σύμπασα σχεδὸν ἡ Εὐρώπη ἐν ὁμοφωνίᾳ τῇ παρεῖχε. Τίνες ἆρά γε νὰ ἦσαν οἱ μεγάλοι καὶ ὑψηλοί, καὶ σοβαροὶ καὶ μυστηριώδεις ἐκεῖνοι λόγοι, οἵτινες ἐνεδείκνυον ἢ ἐπέβαλλον τότε τὴν ἀπόκρουσιν τῆς προτάσεως τῶν Δυνάμεων; Θὰ μᾶς εἴπουν ἴσως, ὅτι ὑπῆρχον ἐνθαρρύνσεις καὶ ὑποσχέσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐτηρήθησαν, καὶ περὶ τῶν ὁποίων δὲν πρέπει νὰ γείνῃ λόγος χάριν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Πολὺ καλά. Ἀλλὰ τότε κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἀνεξήγητον καὶ πάντως ὕποπτον ἐκείνην περὶ Ἡγεμονίας πρότασιν, ἡ ὁποία ἐρρίφθη εἰς τὸ μέσον καὶ συνεζητήθη μεταξὺ τῶν Δυνάμεων. Δὲν πρόκειται δ’ ἐνταῦθα οὔτε περὶ εἰδήσεων ἐφημερίδων ἢ τηλεγραφικῶν πρακτορείων, οὔτε περὶ δημοσιογραφικῶν συνεντεύξεων. Πρόκειται περὶ ἐπισήμων ἀνακοινώσεων, γενομένων ἐνώπιον τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Ἁννοτὼ, ὅστις ἦτο τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Μεταξὺ τῶν ἀνακοινώσεων τούτων, αἵτινες ἐγένοντο τῇ 4 Μαρτίου 1897, καὶ αἵτινες ἀναφέρονται εἰς τὴν ἀπάντησιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ τελεσίγραφον, περιέχεται καὶ ἡ ἑξῆς: «Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μετὰ τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸ τελεσίγραφον ἐφάνη διατεθειμένη διὰ διαφόρων ἡμιεπισήμων διαβημάτων νὰ δεχθῇ καὶ ἄλλας λύσεις, ἐκτὸς τῶν διὰ τῆς ἀπαντήσεώς της ὑποδειχθεισῶν. Ἐφάνη δηλ. διατεθειμένη ν’ ἀναγνωρίσῃ καὶ αὐτὴν τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου, ἀλλ’ ἐξαιτουμένη ὑπὲρ τῆς νήσου εἴτε πολίτευμα ἀνάλογον πρὸς τὸ τῆς Βοσνίας καὶ Ἐρζεγοβίνης εἴτε διοίκησιν ἐμπεπιστευμένην εἰς τὸν πρίγκηπα Γεώργιον.» Ταῦτα ἀνεκοίνωσεν ἐνώπιον τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ἁννοτὼ. Τί δ’ ἐκ τούτων ἀποδεικνύεται; Ἀποδεικνύεται, ὅτι ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος ἐθεωρεῖτο μὲν εὐπρόσδεκτος καὶ συμφέρουσα ἡ αὐτονομία ὑπὸ τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ διορισθῇ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων ὁ πρίγκηψ Γεώργιος Ἡγεμών. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐκρίνετο ὡς καλὴ καὶ ἐθνικὴ καὶ συμφέρουσα ἡ διὰ τῆς Ἡγεμονίας λύσις, τότε διατὶ νὰ μὴ γείνῃ ἀμέσως ἀποδεκτὴ ἡ ἀπείρως καλλιτέρα καὶ ἐθνικωτέρα καὶ συμφερωτέρα διὰ τῆς αὐτονομίας λύσις, τὴν ὁποίαν ἐπρότειναν αἱ Δυνάμεις; Ποῖος ἔκαμε τὴν περὶ Ἡγεμονίας πρότασιν;

§123Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ πρὸ μικροῦ ἐζήτησα τὸν λόγον, ἵνα εἴπω, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις οὔτε ἐπισήμως οὔτε ἡμιεπισήμως ἠρωτήθη, ἀλλὰ καὶ οὐδεμίαν ἔδωκε γνώμην, ὅπως ἡ Κρήτη ἀποτελέσῃ Ἡγεμονίαν.

§124Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγνώριζον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ σεβαστὸς ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, καὶ διὰ τοῦτο δὲν διϊσχυρίσθην, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔδωκε γνώμην περὶ Ἡγεμονίας, ἀλλὰ ἠρώτησα, ποῖος ἔκαμε τὴν πρότασιν, καὶ ἐπὶ τοῦ ἐρωτήματος τούτου ἐπεθύμουν ν’ ἀπαντήσῃ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς τότε Κυβερνήσεως.

§125Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν γνωρίζω. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζω ἐγὼ, ποίας σχέσεις ἔχει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας;

§126Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ἁννοτὼ ὡμίλησε περὶ ἡμιεπισήμων διαβημάτων.

§127Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡμεῖς, ὡς Κυβέρνησις, ἐφρονοῦμεν ὅτι δὲν συμφέρει εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν νὰ κατατμηθῶσιν οἱ ἐκτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἑλληνικοὶ πληθυσμοὶ εἰς μικρὰς μονάδας, διότι εἶναι ἐκτεθειμένοι πάντοτε εἰς τὸν κίνδυνον εἴτε τῆς ἀπληστίας τῶν ἰσχυρῶν, εἴτε τῆς κακοπιστίας φιλοκτημόνων ἢ μεγαλομανῶν γειτόνων. Αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἀνέφερα, εἶναι ἐπίσημος ἀνακοίνωσις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὸν κ. πρέσβυν τῆς Γαλλίας ἐν Ἀθήναις.

§128Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πάντα ταῦτα ἔχουσιν ἀκριβῶς, ὅπως ἐξετέθησαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ἀποτελοῦσιν ἀπάντησιν εἰς τὸ ἐρώτημά μου. Ἐγὼ εἶπον: ἀφοῦ εἶναι βεβαιωμένον ἐπισήμως, ὅτι ἡ πρότασις περὶ Ἡγεμονίας ἐγένετο ἐξ Ἑλλάδος, καὶ ὅτι αἱ Δυνάμεις διεξήγαγον παρατεταμένην ἐπ’ αὐτῆς συζήτησιν, καὶ ἀφοῦ εἶναι ἐπίσης βεβαιωμένον ἐπισήμως, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δὲν ἐγένετο ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τότε παρὰ τίνος καὶ ὑπὸ ποίας περιστάσεις ἐγένετο; Εἰς αὐτὴν τὴν ἐρώτησιν ἐπιμένω νὰ λάβω ἀπόκρισιν. Καὶ ἀποτείνομαι ὄχι μόνον πρὸς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὅλους τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, οἵτινες εἶναι παρόντες, καὶ οἵτινες θὰ ἠδύναντο νὰ λάβουν γνῶσιν πάσης ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀναγκαίας λεπτομερείας. Δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ ὁ τέως Πρωθυπουργός; Δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, τοῦ ὁποίου μάλιστα τὸ ὄνομα ἀνεμίχθη τότε εἰς τὰ περὶ Ἡγεμονίας; Διατὶ δὲν ὁμιλοῦσι;

§129Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Μὴ ματαιοπονεῖτε! Δὲν θέλουν νὰ τὸ εἴπουν.

§130Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὅμως δὲν πρέπει νὰ λησμονῶσιν, ὅτι, ἐνόσῳ δὲν αἴρεται ὁ περικαλύπτων τὸ μυστήριον τοῦτο πέπλος, θὰ μένῃ ὁ τόπος εἰς τὴν φοβερὰν ὑπόνοιαν, μήτοι τὸ ἔθνος ἔπαθεν ὅσα ἔπαθεν ἕνεκα καὶ χάριν τῆς Ἡγεμονίας ὑπὸ τὸν πρίγκηπα Γεώργιον. Διὰ τοῦτο ἡ σιωπὴ βλάπτει μᾶλλον ἢ ὠφελεῖ. Οὐδὲ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δώσωμεν πίστιν εἰς τὸ δημοσιευθὲν, ὅτι ἡ πρότασις περὶ Ἡγεμονίας ἐγένετο ἀπὸ ἰδιώτην, ἐνεργοῦντα ἐξ ἰδίας ἐμπνεύσεως καὶ πρωτοβουλίας...

§131Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πόθεν ἐπληροφορήθητε περὶ ἰδιώτου; Τίς ὁ ἰδιώτης οὗτος;

§132Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι ἐφωδιασμένος, καὶ θὰ σᾶς ἀπαντήσω ἀμέσως. Ἔχω ἐδῶ φυλλάδιόν τι, ὅπερ ἐδημοσίευσεν ἐνταῦθα ὁ κ. Σκουλούδης κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1898, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου λέγει μεταξὺ ἄλλων τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Τῇ 20 Φεβρουαρίου 1897, εὐμενῶς ἀναλαβόντος τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου κ. Ἀντ. Ζ. Βούρου νὰ διερμηνεύσῃ τὰς σκέψεις μου πρὸς τὸν κ. Egerton, τῷ ἐνεχείρισα τὸ ἑπόμενον σημείωμα, ἀγγλιστὶ συντεταγμένον, ὡς σχέδιον πρὸς λύσιν τῶν ὑφισταμένων δυσχερειῶν. 1) Ν’ ἀναγνωρισθῇ ἐν Κρήτῃ Ἡγεμονία αὐτόνομος μετὰ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ἄνευ οὐδενὸς συνεκτικοῦ δεσμοῦ πρὸς τὸ Ὀθωμανικὸν Κράτος. 2) Νὰ διορισθῇ ὑπὸ τῶν ἓξ Δυνάμεων ὁ πρίγκηψ Γεώργιος Ἡγεμὼν τῆς Κρήτης, ὑπὸ τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου. 3) Νὰ παραμείνῃ ὁ νῦν ἐν Κρήτῃ ἑλληνικὸς στρατὸς ὡς ἐγχώριος δύναμις τῆς Ἡγεμονίας πρὸς τήρησιν τῆς τάξεως κλπ. 4) Νὰ ἦναι ἡ σημαία τῆς Ἡγεμονίας παρεμφερὴς πρὸς τὴν τῆς Σάμου. 5) Ν’ ἀναχωρήσωσι τὰ νῦν ἐν τοῖς Κρητικοῖς ὕδασιν ἑλληνικὰ πολεμικὰ πλοῖα. 6) Ἀμφότερα τὰ Κράτη, Τουρκία καὶ Ἑλλὰς, νὰ θέσωσι τέρμα εἰς τοὺς ἐξοπλισμοὺς αὐτῶν, καὶ νὰ σταματήσωσι πᾶσαν κίνησιν στρατευμάτων πρὸς τὰ ἑλληνοτουρκικὰ σύνορα.» Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ὁ κ. Σκουλούδης θέλει νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἡ πρότασις περὶ Ἡγεμονίας ὀφείλεται ἀποκλειστικῶς εἰς μόνην τὴν ἰδίαν αὐτοῦ πρωτοβουλίαν, καὶ προβάλλει τὴν τολμηρὰν ἀξίωσιν νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις κατῆλθον εἰς διαπραγματεύσεις μετ’ αὐτοῦ περὶ τοῦ καταλληλοτέρου τρόπου τῆς λύσεως τοῦ συνταράξαντος τὸν κόσμον Κρητικοῦ ζητήματος! Καὶ πότε λέγει ὅτι ὑπέβαλε πρὸς τὸν πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας τὸ σχέδιον τῆς ἰδίας του ἐφευρέσεως; Τῇ 20 Φεβρουαρίου 1897, ἤτοι πρὶν ἢ ἀπαντήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἰς τὸ τελεσίγραφον τῶν Δυνάμεων. Καὶ ποῖα τὰ μεγάλα πλεονεκτήματα τοῦ σχεδίου του; Σᾶς ἀναφέρω ἓν μόνον, καὶ ἐξ αὐτοῦ δύνασθε νὰ κρίνητε καὶ περὶ τῶν ἄλλων. Μὲ τὸ σχέδιον αὐτὸ, ἂν ἤθελε πραγματοποιηθῆ, θὰ ἐσώζετο ἡ φιλοτιμία τοῦ Σουλτάνου, διότι θὰ διετήρει οὗτος τὴν ἐπικυριαρχίαν, καὶ ἑπομένως θὰ παρίστατο εἰς τὰ ὄμματα τοῦ μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ ἔχων ὑποτελῆ ἕνα ἡγεμονόπαιδα τῆς Βασιλικῆς οἰκογενείας τῆς Ἑλλάδος! (ἱλαρότης). Ταῦτα λέγει ὁ κ. Σκουλούδης· εἰς ὑμᾶς δὲ, κύριοι Βουλευταὶ, ἀπόκειται νὰ κρίνητε, ἂν τοιαῦτα πράγματα δύνανται νὰ λέγωνται καὶ νὰ γράφωνται καὶ νὰ δημοσιεύωνται σοβαρῶς. Οὐδὲ πιστεύω, ὅτι ὑπάρχει περίπτωσις νὰ ἐκπλαγῆτε, ἂν ἀκούσητε, ὅτι ὁ ἴδιος κ. Σκουλούδης διὰ τῆς γνωστῆς πρὸς τοὺς Κρῆτας ἐπιστολῆς του χαρακτηρίζει τὴν διὰ τῆς Ἡγεμονίας ὑπὸ τὸν πρίγκηπα Γεώργιον λύσιν ὡς ἀποκλείουσαν ἐπ’ ἀόριστον τὴν ποθητὴν ἕνωσιν, καὶ ἐξορκίζει τοὺς Κρῆτας «νὰ μὴ δεχθῶσιν ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ τοιαύτην λύσιν, καὶ ν’ ἀποκρούσουν ἀπολύτως καὶ ἀποφασιστικῶς πᾶσαν πίεσιν, ὅθεν δήποτε καὶ ἂν προέρχηται αὕτη, διότι οἱοσδήποτε καὶ ἂν τοὺς συμβουλεύσῃ ἢ τοὺς προτρέψῃ ν’ ἀποδεχθοῦν τὴν Ἡγεμονίαν δὲν εἶναι φίλος τῆς Κρήτης.» Καὶ διὰ νὰ ἐξηγήσῃ τὴν παράδοξον αὐτὴν ἀντίφασιν ὁ συγγραφεὺς τοῦ φυλλαδίου, λέγει, ὅτι ἠναγκάσθη νὰ κηρυχθῇ κατόπιν κατὰ τῆς Ἡγεμονίας, διότι ἐφοβήθη μήπως οἱ Κρῆτες ἤθελον σπεύσει ν’ ἀνακηρύξουν Ἡγεμόνα τὸν πρίγκηπα Γεώργιον, ὁπότε ὁ ὄχλος ἐνταῦθα καὶ οἱ ἀχαλίνωτοι ὀπαδοὶ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας θ’ ἀπέδιδον τὸ διάβημα τοῦτο εἰς ἐνεργείας τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς κατοχῆς, λαμβάνοντος διαταγὰς παρὰ τοῦ Βασιλέως! Καὶ τί ἀπέγεινεν ἡ ἐπιστολὴ ἐκείνη, διὰ τῆς ὁποίας ὁ κ. Σκουλούδης ἐξώρκιζε τοὺς Κρῆτας νὰ μὴ δεχθῶσι τὴν Ἡγεμονίαν ὡς ἀποκλείουσαν τὴν ἕνωσιν; Κατεσχέθη ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς κατοχῆς κ. Βάσσου, ὡς ἐκθέτει ὁ ἴδιος κ. Σκουλούδης. Καὶ πάντα ταῦτα ἐτελοῦντο ἐν ἀγνοίᾳ τῆς τότε Κυβερνήσεως, ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου εἰς τὰ σύνορα! Καὶ πάντα ταῦτα μᾶς δίδουν τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶχε παραμερισθῆ, καὶ ὄχι μόνον δὲν εἶχεν ἐλευθερίαν εἰς τὰς ἐνεργείας της, ἀλλὰ καὶ προσέκρουεν ἐν πολλοῖς κατὰ ἐνεργειῶν σκοτίων καὶ ἀντιθέτων πρὸς τὰς ἰδικάς της. Ἅπασα ἡ διεύθυνσις καὶ ἡ διεξαγωγὴ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος κατά τε τὴν διπλωματικὴν αὐτοῦ ἐξέλιξιν καὶ κατὰ τὸ στάδιον τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων εἶχε συγκεντρωθῆ εἰς τὰ Ἀνάκτορα! Πολὺς ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ Βασιλικοῦ ἐκείνου κηρύγματος, ὅπερ εἶχε δημοσιεύσει τὴν 8 καὶ 9 Φεβρουαρίου 1897 ὁ τότε Πρόεδρος τοῦ φανεροῦ κέντρου τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας Μιχ. Μελᾶς, κατ’ ἐντολὴν τοῦ Βασιλέως. Τὸ κήρυγμα ἐκεῖνο περιεῖχε πολιτικὰς γνώμας καὶ σκέψεις, αἱ ὁποῖαι ἐν πολλοῖς ἦσαν ἐκ διαμέτρου ἀντίθετοι πρὸς τὰς τῆς τότε Κυβερνήσεως. Καὶ ὅμως τὸ κήρυγμα ἐκεῖνο ἐδημοσιεύθη κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ μένῃ οὐδ’ ὁ ἐλάχιστος ἐνδοιασμὸς, ὅτι προήρχετο ἐκ τοῦ Βασιλέως! Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς τότε Κυβερνήσεως ἐξέφρασε προχθὲς ἀμφιβολίας περὶ τοῦ ἂν εἶχε τῳόντι εἰπεῖ ὁ Βασιλεὺς τὰ ἐν τῷ κηρύγματι ἐκείνῳ ἐκτιθέμενα, ἀλλὰ φαίνεται ὅτι τὰς ἀμφιβολίας του περιώρισε μόνον εἰς τὴν γνωστὴν φράσιν περὶ τῶν τριακοσίων χιλιάδων Ἑλλήνων· ἂν δὲ περὶ τούτου μόνον πρόκηται, τότε δυνατὸν νὰ προκύψουν ἐνδοιασμοί τινες, διότι ἐν τῷ κειμένῳ, ὅπερ ἐδημοσιεύθη τῇ 8 Φεβρουαρίου δι’ ἐκτάκτου παραρτήματος, ἡ φράσις περιείχετο, ἀλλ’ ἐν τῷ κειμένῳ, ὅπερ ἀνεδημοσιεύθη τὴν ἐπιοῦσαν εἰς ὅλας τὰς ἐφημερίδας δὲν περιελήφθη. Κατὰ τὰ λοιπὰ ὅμως ἡ προέλευσις τοῦ κηρύγματος καὶ ἡ γνησιότης αὐτοῦ εἰς οὐδεμίαν ἀπολύτως ὑπόκειται ἀμφισβήτησιν. Ἰδοὺ δὲ περικοπαί τινες αὐτοῦ (ἀναγινώσκει): «Ἀπὸ τῆς ἐν Κρήτῃ ἐπαναστάσεως τῆς 12 Μαΐου 1896 παρῆλθον ὀκτὼ καὶ πλέον μῆνες, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῶν ὁποίων ἡ δῆθεν ἀποτελεσματικὴ ἐπέμβασις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων κατέληξεν εἰς οὐδὲν ἄλλο, εἰμὴ εἰς τὴν ἀρχὴν ἐφαρμογῆς συστήματος χωροφυλακῆς, ὅπερ εἶναι μωσαϊκὸν ἐθνικοτήτων, ἀποτελοῦν τερατούργημα μεταρρυθμίσεως, καὶ τὸ ὁποῖον οὐδὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα ἠδύνατο νὰ ἔχῃ, ἀφοῦ καὶ αὐτοὶ οἱ Μωαμεθανοὶ, μὴ ἀνεχθέντες τοῦτο, ἤρξαντο πρῶτοι τῶν ἐχθροπραξιῶν, καὶ κατέληξαν εἰς τὴν ἐξέγερσιν ὁλοκλήρου τῆς νήσου........ Οὐδὲν πλέον ζητῶ παρὰ τῆς Εὐρώπης, οὐδὲ ἀνεξαρτησίαν τῆς Κρήτης, οὐδὲ ἕνωσιν αὐτῆς μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἑπομένως ἀπεφάσισα νὰ προσαρτήσω ἐγὼ τὴν Κρήτην εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἡ ἀπόφασίς μου αὕτη εἶναι ἀμετάκλητος, καὶ δὲν ἐννοῶ οὐδὲ κατὰ κεραίαν νὰ ὑποχωρήσω. Ὁ ἑλνικὸς στρατὸς ἔχει διαταγὴν ἀμετάβλητον νὰ καταλάβῃ καὶ διοικήσῃ τὴν νῆσον ἐπ’ ὀνόματί μου. Ἐὰν ἡ Ἀγγλία κατέλαβεν ἄνευ οὐδενὸς δικαιώματος τὴν Κύπρον, ἐὰν ἡ Γερμανία κατέλαβε τὸ Σλέσβιγ καὶ Ὄλσταϊν, ἐὰν ἡ Αὐστρία κατέλαβε τὴν Βοσνίαν καὶ Ἐρζεγοβίνην, ἐνῷ οὐδ’ ὁ παραμικρὸς μεταξὺ αὐτῶν ὑπῆρχε δεσμός, πόσῳ μᾶλλον δικαιοῦται ἡ Ἑλλὰς νὰ σπεύσῃ νὰ καταλάβῃ τὴν Κρήτην, ἥτις ἀνήκει ὁλοψύχως αὐτῇ; Πιθανῶς ἡ τοιαύτη ἀμετάτρεπτος ἀπόφασίς μου νὰ δυσαρεστήσῃ τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, καὶ ἴσως προβῶσιν αὗται εἰς καταθλιπτικὰ ἐναντίον μου μέτρα. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἔχω ὑπὲρ ἐμοῦ ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικὸν Γένος. Ἄν μὲ ἀποκλείσουν ἐν Κρήτῃ, θὰ τραπῶ πρὸς τὰ σύνορα, καὶ θὰ προχωρήσω εἰς τὴν Μακεδονίαν, ἄγων τριακοσίας χιλιάδας Ἑλλήνων. Ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν θὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν Κρήτην· σήμερον δὲ ἀκριβῶς ἔδωκα αὐστηροτάτας διαταγὰς πρὸς τοῦτο εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς καταλήψεως. Μετ’ οὐ πολὺ δὲ θέλει διοργανωθῆ καὶ ἡ ἐπ’ ὀνόματί μου διοίκησις τῆς νήσου.» Αὐτὸ εἶναι τοῦ Βασιλέως τὸ κήρυγμα, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καθ’ ἣν ἐπαίζετο εἰς τοὺς κύβους ἡ τύχη τοῦ ἔθνους, εἶχε πάθει εἶδός τι ἐκλείψεως, διότι ἄλλως δὲν ἤθελεν ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐπιτρέψει τὴν δημοσίευσίν του, ἀφοῦ αἱ δι’ αὐτοῦ ἐκτιθέμεναι πολιτικαὶ ἰδέαι καὶ γνῶμαι, ἀνεξαρτήτως τοῦ αἰσθηματικοῦ μέρους, ἦσαν ἐν καταδήλῳ ἀντιθέσει πρὸς τὰς ἰδικάς της. Ὡς ἐκ περισσοῦ δὲ δύναμαι νὰ ἀναφέρω, ὅτι ὅλαι αἱ δημοσιεύσασαι τὸ κήρυγμα τοῦτο ἐφημερίδες προέταξαν αὐτολεξεὶ τοὺς ἑξῆς στίχους (ἀναγινώσκει): «Πληροφορούμεθα ἐκ θετικῆς πηγῆς, ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεύς, ὁμιλῶν σήμερον πρός τινα τῶν ἐνταῦθα διπλωματῶν, εἶπεν αὐτῷ τὰ ἑξῆς...» (Ἕπεται κατόπιν τὸ ἀνωτέρω κείμενον, μεθ’ ὃ ὅλαι πάλιν αἱ ἐφημερίδες προσθέτουν τὰς ἀκολούθους λέξεις): «Ταῦτα πάντα, Κύριε, δύνασθε ν’ ἀνακοινώσητε εἰς τοὺς συναδέλφους ὑμῶν.» Δὲν πιστεύω, κατόπιν ὅλων τούτων, νὰ ἐξακολουθῇ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς τότε Κυβερνήσεως ἔχων ἐνδοιασμοὺς περὶ τοῦ ὅτι κατ’ ἐντολὴν τοῦ Βασιλέως ἐδημοσιεύθη τὸ κήρυγμα ἐκεῖνο...

§133Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δύναμαι καὶ περὶ τούτου νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τὰς γνώμας μου.

§134Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ.

§135Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἐδέχθη παρ’ ἑαυτῷ διπλωμάτην τινὰ ἐκ τῶν διαπεπιστευμένων παρὰ τῇ Α. Μεγαλειότητι ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ διελέχθη μετ’ αὐτοῦ περὶ τῶν πολιτικῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους, καὶ ἰδίως περὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ ἐγένετο τοῦτο. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ Βασιλεὺς εἶπε ταῦτα, ὅσα αἱ ἐφημερίδες ἐδημοσίευσαν, ὅτι εἶπε πρὸς αὐτὸν, ἐγὼ δὲν γνωρίζω, διότι οὐδὲ διπλωμάτης τις ἐκ τῶν διαπεπιστευμένων παρὰ τῇ Αὐλῇ τῶν Ἀθηνῶν μοὶ ἐποιήσατο ἀνακοίνωσιν τοιαύτην, οὐδὲ ὁ Βασιλεὺς μοὶ μετέδωκε τοιοῦτόν τι. Θέλω ὅμως ἐξετάσει, ἵνα αὐτὸς ἐγὼ εἰκάσω, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶπεν ὁ Βασιλεὺς τοιαῦτα, ὅσα τότε ἐδημοσιεύθησαν. Πρῶτον δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ ἀναγραφὲν ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι δῆθεν ὁ Βασιλεὺς εἶπεν, ὅτι, ὡς ἡ Κύπρος κατελήφθη ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας, ἤθελε καταλάβει καὶ ὁ Βασιλεὺς τὴν Κρήτην, οὐδὲ δύναμαι νὰ ἀποδεχθῶ, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἠδύνατο νὰ εἴπῃ τοῦτο· διότι ἡ Κύπρος δὲν κατελήφθη αὐθαιρέτως ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας. Ἡ Ἀγγλία διεπραγματεύθη καὶ συνωμολόγησε σύμβασιν μετὰ τῆς κυριάρχου τῆς Κύπρου Δυνάμεως, καὶ ἑπομένως τῇ συναινέσει τῆς Τουρκίας κατέλαβε τὴν Κύπρον, ἐνῷ ἡμεῖς ἐμέλλομεν νὰ καταλάβωμεν τὴν Κρήτην—ἐὰν ἦσαν ἀληθῆ τὰ δημοσιευθέντα ὑπὸ τῶν ἐφημερίδων—βιαίως καὶ ἄνευ τῆς συναινέσεως τῆς κυριάρχου Δυνάμεως. Δεύτερον, αὐτό, τὸ ὁποῖον ἀνέφερον αἱ ἐφημερίδες, ὅτι δῆθεν εἶπεν ὁ Βασιλεὺς, ὅτι, ὡς ἡ Αὐστρία κατέλαβε τὴν Βοσνίαν καὶ Ἑρζεγοβίνην, οὕτω καὶ ἡμεῖς ἠθέλομεν καταλάβει τὴν Κρήτην, οὐδὲ τοῦτο εἶναι πιθανὸν νὰ εἶπεν ὁ Βασιλεύς· διότι ἡ Α. Μ. ἐγνώριζεν, ὅτι ἡ Βοσνία καὶ ἡ Ἑρζεγοβίνη παρεχωρήθησαν διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου εἰς τὴν Αὐστρίαν, ἵνα διοικῇ αὐτάς. Ἡ Αὐστρία ἐξέθηκεν ἐν τῷ Συνεδρίῳ πρὸς τὰς Δυνάμεις, ὅτι αἱ συνεχεῖς ἀνωμαλίαι ἐν τῇ Βοσνίᾳ καὶ Ἑρζεγοβίνῃ ἐπέφερον εἰς τὴν Αὐστρίαν ἀνησυχίαν, καὶ ἐπέβαλλον αὐτῇ προσθέτους δαπάνας πρὸς περίθαλψιν τῶν εἰς τὸ ἔδαφος τῆς Αὐτοκρατορίας προσφύγων οἰκογενειῶν· ἐπὶ λόγῳ δὲ τοιούτῳ αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις, αἱ συνελθοῦσαι ἐν Βερολίνῳ καὶ ὑπογράψασαι γνωστὴν συνθήκην, ἐν αἷς περιελαμβάνετο καὶ ἡ Τουρκία, ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Αὐστρίαν νὰ καταλάβῃ τὰς ἐπαρχίας ταύτας· ἑπομένως τὴν ἀπόφασιν ταύτην ὑπέγραψε καὶ ἡ Τουρκία. Διὰ τοῦτο πάντα ταῦτα, τὰ ἀναγραφόμενα ἐν ταῖς ἐφημερίσι, δὲν δύνανται νὰ ὦσι πιθανά, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην. Παρατηρῶ δέ, ὅτι παραπλήσιόν τι συμβεβηκὸς καταλήψεως χώρας ἄλλου Κράτους ἐναντίον τῶν συνθηκῶν δὲν ἐνθυμοῦμαι κατὰ τὴν σύγχρονον ἐποχήν, καθ’ ἣν κανονίζονται αἱ σχέσεις τῶν ἐθνῶν πρὸς ἄλληλα κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ διεθνοῦς δικαίου. Μόνον ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ρωμυλίᾳ διεπράχθη τοιοῦτον, μόνον ἡ Βουλγαρία ἐπέδραμεν ἐπὶ τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν, ἐπαρχίαν διατελοῦσαν ὑπὸ τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου καὶ αὐτονόμως διοικουμένην κατὰ τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου, καὶ παραβᾶσα τὴν συνθήκην ταύτην τοῦ Βερολίνου, ἥρπασεν αὐτήν. Τοῦτο εἶναι τὸ μόνον παράδειγμα ἀθετήσεως συνθήκης ἐνώπιον ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι εἶχον ὑπογράψει τὴν συνθήκην ταύτην. Ἐγὼ ἤμην τότε Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου· ἐγνώριζον, ὅτι ἡ Ἀνατολικὴ Ρωμυλία ἐπλάσθη ἐπαρχία αὐτόνομος μέν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου, ἵνα χρησιμεύῃ ὡς πρόχωμα κατὰ τῶν Σλαυϊκῶν ἐπιδρομῶν, ἀφοῦ ἐσχηματίσθη ἡ Βουλγαρία εἰς Ἡγεμονίαν, συγκεντρώσασα πάσας τὰς Βουλγαρικὰς δυνάμεις εἰς δύναμιν συντεταγμένην, καὶ κίνδυνος ἠδύνατο νὰ ἐπιφανῇ, νὰ λάβῃ στάσιν ἀπειλητικὴν κατὰ τῆς μεσημβρινῆς Μακεδονίας. Διὰ τοῦτο διεμαρτυρήθην πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐν ὀνόματι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, συναινοῦντος τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ὁ ὁποῖος μάλιστα ἐκ τοῦ ἐξώστου τῶν Ἀνακτόρων πρὸ συλλαλητηρίου τῶν πολιτῶν ἐσύστησε πρὸς αὐτοὺς νὰ εἰσφέρωσι προθύμως διὰ τὰς ἀνάγκας, εἰς τὰς ὁποίας ἤθελεν ὑποβληθῆ τὸ Κράτος. Κατόπιν ὅμως ἀνεκαλύφθη, ὅτι ἡ παράβασις αὕτη τῶν συνθηκῶν ἐγένετο ἀνεκτὴ ὑπὸ τῶν ὑπογραψασῶν τὴν συνθήκην Δυνάμεων· ἠμνηστεύθη ἡ ἁρπαγή, ἵνα εἴπω οὕτω, ὑπὸ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, αἵτινες ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου εἶχον ἀποφασίσει νὰ δημιουργήσωσι τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν ὡς προμαχῶνα ὑπὲρ τῆς μεσημβρινῆς Μακεδονίας κατὰ τῶν βορείων κατοίκων αὐτῆς· διὰ τοῦτο ἠνέχθησαν τὴν παράβασιν τῶν συνθηκῶν, καὶ εὗρον ἕνα modus vivendi, ν’ ἀναθέσωσιν εἰς τὴν Βουλγαρίαν τὴν διοίκησιν τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμυλίας· ἔκτοτε δὲ τὸ ζήτημα μένει ἐκρεμές. Οὕτως ἐπῆλθον καὶ αἱ ἀποτυχίαι ἡμῶν, διότι αἱ Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ἐκαλοῦντο νὰ προστατεύσωσι τὴν συνθήκην των καὶ νὰ φρουρήσωσι τὰ δυνάμει τῶν διατάξεων αὐτῆς ἀποκατασταθέντα πολιτικὰ ἱδρύματα, νὰ ἀποκρούσωσι δὲ πᾶσαν παράβασιν τῆς συνθήκης ταύτης, ἠνέχθησαν τὸ γεγονός, καὶ ἔστρεψαν τὰ νῶτα εἰς ἡμᾶς, ἐπῆλθον δὲ τότε τὰ συμβεβηκότα τοῦ 1886. Ταῦτα ὅσον ἀφορᾷ τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ὅτι εἶπε περὶ τούτου ἢ ἐκείνου. Ὅσον ὅμως ἀφορᾷ τὰ τῆς ἱδρύσεως τῆς Ἁρμοστείας ἐν Κρήτη, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν γνωρίζω, ἐὰν ἡ Α. Μ. ἐγίνωσκέ τι. Ἐμὲ εἶχεν ὄντως ἐπισκεφθῆ ἑσπέραν τινὰ ἐν τῇ οἰκίᾳ μου ἀντιπρόσωπος Μεγάλης Δυνάμεως, ἐπανερχόμενος ἐκ τῆς πρωτευούσης τοῦ Κράτους, τοῦ ὁποίου ἦτο ἀντιπρόσωπος, καὶ μοὶ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι σκέψις γίνεται ἵνα ἡ Κρήτη μεταβληθῇ εἰς Ἡγεμονίαν καὶ ἀνατεθῇ ἡ Ἁρμοστεία αὐτῆς εἰς τὴν Α. Β. Ὑψηλότητα τὸν πρίγκηπα Γεώργιον· μοὶ ἐδήλωσε δὲ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεώς του νὰ συντελέσω, ἵνα ἡ ἀπόφασις αὐτῆς αὕτη ἐκτελεσθῇ. Ἐπιθυμῶ νὰ ἦμαι εὐθὺς εἰς τὰς σχέσεις μου καὶ νὰ λέγω εἰλικρινῶς τὴν ἀλήθειαν. Εἶπον λοιπὸν εἰς τὸν κύριον πρέσβυν, ὅτι εὐγνώμων διατελῶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν αὐτοῦ, ἥτις πάντοτε ἐδείχθη εὐμενῶς διατεθειμένη πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὰ συμφέροντα αὐτῆς, ἀλλὰ τὴν γνώμην αὐτῆς ταύτην δυσκολεύομαι ν’ ἀποδεχθῶ, οὐδὲ θέλω δυνηθῆ νὰ ἐργασθῶ πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῆς. Διότι νομίζω, ὅτι αἱ ἐκτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἐπαρχίαι πρέπει νὰ διατηρῶσι τὴν ἑλληνικὴν ὀντότητά των, δὲν πρέπει δὲ νὰ κατατμηθῶσιν εἰς μονάδας μικράς, διότι, ἐὰν τὰ κατὰ τὰς ὑπὸ τὴν γείτονα Αὐτοκρατορίαν ἑλληνικὰς χώρας κεῖνται ὡς ἔχουσιν, οἱ ἐκτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἑλληνικοὶ πληθυσμοὶ μετὰ τοῦ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Βασιλείῳ δύνανται νὰ ἀνταγωνίζωνται πρὸς τοὺς γείτονας ἢ περιοίκους ἑτεροφύλους πληθυσμοὺς, καὶ αἱ προσπάθειαι αὐτῶν ἐν τῷ κοινωνικῷ τούτῳ ἀνταγωνισμῷ νὰ στέφωνται ὑπὸ ἐπιτυχίας· ἐνῷ, ἐὰν οἱ ἐκτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου πληθυσμοὶ κατατμηθῶσιν εἰς πολιτικὰς μονάδας μικρὰς, αἵτινες καὶ οἰκονομικῶς θέλουσιν εἶσθαι ἀσθενεῖς, καὶ στρατιωτικῶς ἀτελεῖς, καὶ διοικητικῶς πλημμελεῖς, τότε καὶ αὗται κακῶς θέλουσι διοικεῖσθαι, καὶ ἐν τῷ κοινωνικῷ πρὸς τοὺς ἑτεροφύλους ἀνταγωνισμῷ δὲν θέλουσι δυνηθῆ νὰ ἦναι ἐπαρκεῖς, οὕτω δὲ θέλουσιν εἶσθαι ἐκτεθειμέναι ἐν ἀληθεῖ κινδύνῳ κατὰ ἐνδεχομένων ἀπειλῶν εἴτε ὑπὸ τῆς ἀπληστίας τῶν ἰσχυρῶν, εἴτε ὑπὸ τῆς φιλοκτημοσύνης γειτόνων ἢ περιοίκων φιλοκτημόνων ἢ μεγαλομανῶν. Δὲν γνωρίζω, ἐὰν εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Μεγάλης ἐκείνης Δυνάμεως ἐνεποιήθη αἴσθημά τι δυσάρεστον ἕνεκα τῆς γνώμης, ἣν ἀνεκοίνωσα αὐτῷ ὅτι εἶχον· ὑποθέτω ὅμως, ὅτι δὲν ἐνεποιήθη κἄν αὐτῷ ἀμφιβολία τις, ὅτι ἦτο ἡ εἰλικρινὴς γνώμη μου καὶ πεποίθησις, τὴν ὁποίαν καὶ ταύτην ἔτι τὴν στιγμὴν ἐξακολουθῶ ἔχων. Ἀλλ’ ὅτε ὁ πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος ἐν Γαλλίᾳ μοὶ παρέστησεν, ὅτι παρέχεται αὐτῷ ἀφορμὴ νὰ ὑπολαμβάνῃ, ὅτι δὲν εἶναι πλήρης ἡ πρὸς αὐτὸν ἐμπιστοσύνη τῆς Κυβερνήσεως, διότι αὕτη προέβη εἰς ἀνακοινώσεις πρὸς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν δι’ ἑτέρας πλαγίας καὶ ἀνεπισήμου ὁδοῦ, καὶ προεκάλει οὕτω ἐξήγησιν τοῦ πράγματος, ἵνα κρίνῃ τὰ κατὰ τὰς περαιτέρω μετὰ τῆς Κυβερνήσεως σχέσεις του, ᾐσθάνθην ἔκπληξιν, διότι πρώτην φορὰν ἐμάνθανον, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν εὐχὴν ἢ πρότασιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τροποποιοῦσαν τὴν εὐχὴν ἢ παράκλησιν, ἣν εἶχε προβάλει διὰ τῆς ἀπαντήσεως, ἣν εἶχεν ἐπιστείλει πρὸς τὴν Note collective τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Διὰ τοῦτο ἔσπευσα νὰ παρακαλέσω τὸν πρέσβυν νὰ μοὶ στείλῃ τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, ἐν οἷς ἀνεγράφετο ἡ πρὸς τὴν Γαλλικὴν Βουλὴν ἀνακοίνωσις τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ τῆς Δημοκρατίας. Ὁ κύριος πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος μοὶ διεβίβασε τετυπωμένα τὰ ζητηθέντα πρακτικὰ, καὶ ἀνέγνων τὸν λόγον τοῦ κ. Ἁννοτώ· ὅθεν παρεκάλεσα τὸν ἐν Παρισίοις πρέσβυν τῆς Ἑλλάδος νὰ μεταβῇ εἰς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργεῖον καὶ ζητήσῃ νὰ μάθῃ παρὰ τοῦ κ. Ἁννοτὼ, τίς ἀνεκοίνωσεν αὐτῷ τὴν ἐπιθυμίαν, ἢ τὴν εὐχὴν, ἢ τὴν παράκλησιν, ἥτις, καθ’ ἃ εἶχεν εἰπεῖ εἰς τὴν Βουλὴν, εἶχεν ἀνακοινωθῆ αὐτῷ ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ αὐτὸς, ὡς πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος, ὁ μόνος ἁρμόδιος, ἵνα μεταδίδῃ εἰς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν τὰς ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως κρινομένας ἀναγκαίας ἀνακοινώσεις, οὐδεμίαν τοιαύτην ἐποιήσατο πρὸς τὸν κ. Ἀννοτὼ ἀνακοίνωσιν. Ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς τῆς Γαλλίας δὲν ἐδείχθη πρόθυμος νὰ δώσῃ εἰς τὸν ἡμέτερον κύριον πρέσβυν τὴν ζητηθεῖσαν πληροφορίαν. Ὅθεν ἠναγκάσθην νὰ παρακαλέσω τὸν ἐμὸν συνάδελφον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ ἐπιστείλῃ τηλεγράφημα πρὸς τὸν πρέσβυν κύριον Ν. Δηλιγιάννην, καὶ νὰ παρακαλέσῃ αὐτὸν νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως οὐδεμίαν ἀπηύθυνε νεωτέραν αἴτησιν, ἢ εὐχὴν, ἢ παράκλησιν, τροποποιοῦσαν ἢ μεταβάλλουσαν τὴν εὐχὴν καὶ παράκλησιν, ἣν εἶχεν ὑποβάλει εἰς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις διὰ τῆς διακοινώσεως, ἣν εἶχεν ἐπιστείλει εἰς ἀπάντησιν τῆς Note collective τῶν ἐν Ἀθήναις κυρίων πρέσβεων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Παρεκάλεσα δὲ τὸν κ. Σκουζὲν, Ὑπουργὸν τότε ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, πρὶν ἢ ἀποστείλῃ τὸ τηλεγράφημα εἰς Παρισίους, νὰ ἀνακοινώσῃ αὐτὸ εἰς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, καὶ ζητήσῃ τὴν Βασιλικὴν ἔγκρισιν αὐτοῦ. Ἡ Μεγαλειότης του ηὐδόκησε νὰ μὲ καλέσῃ τὴν πρωΐαν τῆς ἐπιούσης, ὅτε καὶ ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ παρουσιασθῶ ἐνώπιον αὐτῆς, καὶ νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Μεγαλειότητά του πάσας τὰς πληροφορίας, αἵτινες ἤθελον κριθῆ ἀναγκαῖαι, ὅπως δοθῇ ἐπὶ τοῦ τηλεγραφήματος ἡ Βασιλικὴ συναίνεσις. Ἡ Α. Μεγαλειότης οὐδεμίαν προέβαλεν ἀντίρρησιν, οὕτω δὲ ἐπεστάλη εἰς τὸν ἐν Παρισίοις κ. πρέσβυν τὸ εἰρημένον τηλεγράφημα, ὅπως κοινοποιήσῃ τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας. Αὐτὰ γινώσκω καὶ οὐδὲν ἄλλο.

§136Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι διότι δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω μὲ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τοῦ τότε Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Τὸ δημοσίευμα ἐκεῖνο ἐγένετο ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις, ὥστε, ἂν δὲν ἦτο ἀληθὴς ἡ προέλευσίς του, ἔπρεπε παραχρῆμα νὰ διαψευσθῇ. Ἀλλὰ διάψευσις οὐδεμία ἐγένετο οὔτε διὰ τοῦ Αὐλαρχείου, οὔτε διὰ τοῦ ἡμιεπισήμου δημοσιογραφικοῦ ὀργάνου τῆς τότε Κυβερνήσεως. Ἄλλως δὲ, ῥητῶς, κατηγορηματικῶς καὶ ἐν ταῖς ἐσχάταις αὐτοῦ λεπτομερείαις τὸ ἐπεβεβαίωσεν ὁ ἐκ Ζακύνθου βουλευτὴς κ. Στεφάνου, ὅστις ἦτο μέλος τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, καὶ ὅστις εἶχε λάβει τότε παρὰ τοῦ Μιχ. Μελᾶ, προέδρου τῆς ἰδίας Ἑταιρείας, τὴν πληροφορίαν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς τῷ εἶχε δώσει ἐντολὴν νὰ δημοσιεύσῃ τὸ κήρυγμα ἐκεῖνο τὴν ἑσπέραν τῆς 8 Φεβρουαρίου, ὅπερ καὶ ἐγένετο. Τὸ ἐβεβαίωσαν ἐπίσης οἱ ἀξιότιμοι βουλευταὶ Παπαμιχαλόπουλος καὶ Γουναράκης μεθ’ ὅλων τῶν λεπτομερειῶν, ὅσαι σχετίζονται πρὸς τὸ μέγα τῆς 9 Φεβρουαρίου συλλαλητήριον, ὅπερ ἐγένετο κατόπιν τοῦ Βασιλικοῦ κηρύγματος. Ἀλλὰ μήπως τὸ ἐνυπόγραφον πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν κήρυγμα τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ τῆς κατοχῆς δὲν ὁμοιάζει ἐν πολλοῖς πρὸς τὸ κήρυγμα τὸ Βασιλικόν; Ἰδοὺ τί λέγει ὁ ἀρχηγὸς τῆς κατοχῆς πρὸς τὸν Κρητικὸν λαόν: «Ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων καὶ ὑψηλός μου Κύριος ἀπεφάσισε νὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὰ δεινά σας διὰ τῆς στρατιωτικῆς καταλήψεως τῆς νήσου... Ἐν ὀνόματι τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων Γεωργίου τοῦ Αʹ, καταλαμβάνω τὴν νῆσον Κρήτην κλπ.» Βλέπετε, ὅτι καὶ ἐδῶ οὐδὲ λέξις ἀναφέρεται περὶ Κυβερνήσεως τῆς Ἑλλάδος καὶ δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι πρόκειται περὶ ἁπλῶν συμπτώσεων ἢ ἀπροσεξίας. Ἀλλὰ μήπως ἔχω ἀνάγκην νὰ περιορισθῶ εἰς μόνα τὰ δύο ταῦτα κηρύγματα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ὅτι εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς εἶχεν ἀφαιρεθῆ ἀπὸ τὴν τότε ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν πᾶσα ἐλευθερία ἐνεργείας; Τί μᾶς ἔλεγε προχθὲς ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης; Ὄτι ὄχι μόνον ἀπηξίου νὰ ἔρχηται εἰς συνεννοήσεις μετὰ τῶν ἀτάκτων ἐπαναστατικῶν σωμάτων καὶ μετὰ τῶν ἀρχηγῶν αὐτῶν, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἤθελε οὔτε ν’ ἀκούσῃ περὶ αὐτῶν, καὶ ἀπεκάλει τοὺς ἀποτελοῦντας αὐτὰ τὰ σώματα ἄνδρας, εἰρωνικῶς καὶ περιφρονητικῶς, σταυραετούς, ἐνῷ ἄλλος συνάδελφος ὑπερθεματίζων τοὺς ἀπεκάλει καθάρματα! Πῶς δ’ ἐχαρακτηρίσθη ἡ ἔξοδος τῶν σωμάτων τούτων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς τότε Κυβερνήσεως; Ἐχαρακτηρίσθη ὡς ὀλεθρία καὶ ἀντεθνική, διότι ἐπέσπευσεν, ἢ μᾶλλον προεκάλεσε τὴν ἔναρξιν τῶν ἐν τοῖς συνόροις ἐχθροπραξιῶν, τὰς ὁποίας ἐπεζήτει ν’ ἀποφύγῃ ἡ Κυβέρνησις. Καὶ ἐνῷ τοιαύτην γνώμην εἶχεν ἡ Κυβέρνησις περὶ τῶν ἐπαναστατικῶν σωμάτων, καὶ ἐνῷ εἶχε συγκεντρώσει ἁπάσας τὰς προσπαθείας της, ὅπως προλάβῃ τὴν ἐν τοῖς συνόροις ἔκρηξιν τοῦ πολέμου, καὶ ἐνῷ ἔτρεμε πρὸ τῆς ἰδέας, ὅτι τὰ ἐπαναστατικὰ σώματα θὰ προέβαινον εἰς τὴν ἔξοδον, ἐν τούτοις ἔχομεν ἐπισήμους ἀποδείξεις, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ ὄχι μόνον δὲν ἀπέκρουε τὰ ἐπαναστατικὰ σώματα, ἀλλὰ καὶ διετέλει εἰς συνεννοήσεις μετὰ τῶν διοικούντων αὐτὰ ἀξιωματικῶν, καὶ—ὅπερ τὸ παραδοξότερον—ἔδωκε τὴν πρὸς ἔξοδον διαταγήν. Θέλετε δὲ τὰς ἀποδείξεις; Ἰδοὺ αὗται (ἀναγινώσκει): «Νομάρχην Τρικκάλων. Εἰδοποιήσατε ταξίαρχον Ἀντωνιάδην ἀφήσῃ ἐλεύθερα, ὅπως ἐξέλθουν, ἀνταρτικὰ σώματα, ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ μὴ συγκρουσθῶσιν εἰς τὴν γραμμήν. Κατὰ διαταγὴν, Σαπουντζάκης.»

§137Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Αὐτὸ ἦτο μετὰ τὴν ἀνακωχήν.

§138Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πλανᾶσθε. Ἡ διαταγὴ αὕτη ἐδόθη ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐχθροπραξιῶν ἐν τοῖς συνόροις. Πρόκειται δηλαδὴ περὶ τῆς διαβοήτου ἐκείνης ἐξόδου, ἥτις ἐθεωρήθη ὡς ἀφορμή, ὅπως ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις διατάξῃ τὸν στρατόν της τῇ 5 Ἀπριλίου νὰ ἐπιχειρήσῃ παντὸς εἴδους ἐπιθετικὰς καὶ ἀμυντικὰς ἐνεργείας. Καὶ δὲν ἔχομεν μόνον αὐτὴν τὴν διαταγὴν, ἥτις ἐδόθη τῇ 27 Μαρτίου, ἤτοι πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου, ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἄλλας μετὰ τὴν ἔναρξιν, ἐξ ὧν ἔχω ὑπ’ ὄψιν τὰς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Νομάρχην Τρικκάλων. Ἐξ ὀνόματος Διαδόχου διατάξατε τοὺς Μυλωνᾶν καὶ Καψαλόπουλον (εἶναι οἱ δύο ἀξιωματικοὶ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, οἱ ἀναλαβόντες τὴν διοίκησιν τῶν ἐπαναστατικῶν σωμάτων), ὅπως εἰσέλθωσιν εἰς Μακεδονίαν τὸ ταχύτερον διὰ καταλλήλου θέσεως Μαυρωλίου, ὅπως ἀπασχολήσωσι τουρκικὰς δυνάμεις καὶ διακόπτωσι συγκοινωνίας. Ἀρχηγὸς Ἐπιτελείου Σαπουντζάκης.» «ΤΡΙΚΚΑΛΑ, 10 Ἀπριλίου 1891. Ἀριθ. 8605. Ὁ ἀντιστράτηγος ἡ Α. Β. Υ. ὁ Διάδοχος, ἀρχηγὸς τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ, πρὸς τὸν ὑπολοχαγὸν Μυλωνᾶν, διοικοῦντα σῶμα ἐνόπλων ἀνδρῶν. Ἐντέλλομαι ὑμῖν, ὅπως ἅμα τῇ λήψει τῆς παρούσης προσέλθητε ἄνευ ἀναβολῆς. Κωνσταντῖνος Διάδοχος.»

§139Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Πότε ἐξεδόθη αὐτὴ ἡ διαταγή;

§140Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τῇ 3 Μαΐου ἐν Δομοκῷ.

§141Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Πρόκειται περὶ ἀνακλήσεως.

§142Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Ἦτο ὅτε ἐπρόκειτο ν’ ἀφοπλίσῃ τοὺς ἄνδρας.

§143Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴτε πρόκειται περὶ προσκλήσεως, ὡς ἐκφράζεται ἡ διαταγὴ, εἴτε πρόκειται περὶ ἀνακλήσεως τοῦ ὑπολοχαγοῦ εἰς τὰς τάξεις του, καὶ περὶ ἀφοπλισμοῦ τῶν ὑπ’ αὐτὸν ἀνδρῶν, τοῦτο δι’ ἐμὲ εἶναι ἀδιάφορον. Ἠθέλησα ν’ ἀποδείξω, ὅτι ἄλλα ἐφρόνει καὶ ἄλλα ἐνήργει ἡ τότε Κυβέρνησις εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐχθροπραξιῶν, ὡς διϊσχυρίζεται ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος αὐτῆς, καὶ ἄλλα ἐφρόνει καὶ ἄλλα ἐνήργει, ἀκριβῶς τὰ ἀντίθετα, ὁ ἐν Θεσσαλίᾳ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, προκειμένου περὶ τῶν ἐπαναστατικῶν σωμάτων καὶ τῆς ἐξόδου αὐτῶν εἰς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν. Ἀλλὰ μήπως εἶναι τοῦτο μόνον; Τοῦτο ἀνάγεται εἰς τὸν πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ ἐν τοῖς συνόροις πολέμου χρόνον. Τί δὲ βλέπομεν μετὰ τὴν ἔναρξιν καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἀγῶνος; Ἔχομεν σειρὰν γεγονότων, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται, ὅτι καὶ ἐν αὐτῇ τῇ διεξαγωγῇ τοῦ ἀτυχοῦς πολέμου ἡ Κυβέρνησις ἦτο διὰ τὸν τύπον. Ἐθεωρεῖτο ὡς μὴ ὑπάρχουσα, καὶ αἱ διαταγαί της εἰς ἀμφότερα τὰ στρατιωτικὰ Ὑπουργεῖα ὄχι μόνον δὲν ἐξετελοῦντο, ἀλλὰ καὶ μετὰ περιφρονήσεως ἐξεσχίζοντο ὑπὸ τῶν κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν διοικητῶν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων. Καὶ ἐρωτῶ τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, τὸν κ. Λεβίδην, νὰ μοὶ εἴπῃ, ἂν τοῦτο εἶναι ἀκριβές, ἂν ἐξετελέσθη ἡ διαταγή του περὶ κανονιοβολισμοῦ τῶν τουρκικῶν φρουρίων τῆς Πρεβέζης...

§144Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Κατὰ τὴν βεβαίωσιν τοῦ μηχανικοῦ ἑνὸς τῶν πλοίων, ἀπὸ 6 καὶ 7 καὶ 8 χιλιάδων μέτρων ἔβαλλον τὰς ὀβίδας κατὰ Πρεβέζης.

§145Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς ἠρώτησα, ἂν ἐξετελέσθη ἡ διαταγή σας περὶ κανονιοβολισμοῦ τῶν τουρκικῶν φρουρίων.

§146Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Διετάχθη ὑπ’ ἐμοῦ ὁ κανονιοβολισμὸς ἐντὸς τοῦ Ἀμβρακικοῦ κατὰ τῶν τουρκικῶν φρουρίων κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ Βασιλέως, ὡς ἔδει, τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ὑπὸ τῶν τουρκικῶν φρουρίων ἐπυροβολήθη τὸ ἐμπορικὸν πλοῖον ἡμῶν ἡ «Μακεδονία». Εἶναι ἡ 6 Ἀπριλίου 1897. Κληθεὶς εἰς τὸ τηλεγραφεῖον τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἐλάμβανον ἐκ Λευκάδος παρὰ τοῦ μοιράρχου τῆς Δυτικῆς Μοίρας πλοιάρχου τότε κ. Δ. Κριεζῆ, παρόντος ἐν τῷ τηλεγραφείῳ Λευκάδος, τὴν εἴδησιν, ὅτι ἅπαντα τὰ φρούρια Πρεβέζης ἤρξαντο σφοδροῦ πυρὸς κατὰ τοῦ ἡμετέρου σταθμοῦ Ἀκτίου καὶ κατὰ τοῦ τηλεγραφείου. Ὁ μοίραρχος ἐζήτει τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου. Ἀμέσως διέταξα, νὰ ἐπιβῇ μὲν τῆς Μοίρας πάραυτα ὁ μοίραρχος, νὰ παραμείνῃ δ’ ἐν τῷ τηλεγραφείῳ ἀξιωματικός, καὶ παρέμεινεν ὁ ἀρχιεπιστολεὺς Ἰωάννης Γρίβας. Σπεύσας τότε, ὅπως συνεννοηθῶ ἁρμοδίως, ἐπανῆλθον εἰς τὸ τηλεγραφεῖον, ὁπόθεν τῇ αὐτῇ πρωΐᾳ, ὥρᾳ 9 καὶ 57′ (ἀριθ. διαταγῆς 8406), ἐξέδωκα τὴν ἑξῆς διαταγήν: «Ἀρχίσατε πῦρ ἐντὸς Ἀμβρακικοῦ. Διατάξατε νὰ βάλλωσι μετ’ ἀταραξίας κλπ.» Ἐνῷ δ’ ἐπίστευον, ὅτι ὁ ἀρχιεπιστολεὺς ἤθελε σπεύσει ἀμέσως νὰ κομίσῃ τὴν διαταγὴν τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργείου πρὸς τὸν μοίραρχον, καὶ ἐνῷ ὁ βομβαρδισμὸς ἐκ μέρους τῶν Τούρκων ἐξηκολούθει, ὁ ἀρχιεπιστολεὺς τῇ 10 ὥρᾳ π. μ., ἤτοι μετὰ 3 λεπτὰ, ἀπέστελλε τὸ ἀκόλουθον τηλεγράφημα, προκαλῶν τὴν διαταγὴν τοῦ Βασιλέως, ἧς δὲν εἶχεν ἀνάγκην: (Ἀριθ. 598 τηλεγραφήματος). «1. Υ. Λίαν ἐπεῖγον. Παπαδιαμαντόπουλον, ὑπασπιστὴν Βασιλέως, Ἀνάκτορα. Ταύτην στιγμὴν, ὥρᾳ 10ῃ π. μ., ἐλάβομεν διαταγὰς Ὑπουργείου, ὅπως ἀρχίσωμεν πῦρ ἐναντίον φρουρίων. Ἀρχιεπιστολεὺς Δυτικῆς Μοίρας Γρίβας.» Μετὰ μίαν ὥραν καὶ πέντε λεπτά, ἤτοι τῇ 11 καὶ 5′ π. μ., ἀπεστέλλετο ἐντεῦθεν τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα: «Ἀριθ. 3329. Λίαν ἐπεῖγον. Ἰωάννην Γρίβαν, ἀρχιεπιστολέα Δυτικῆς Μοίρας, Λευκάδα. Διαταγὴν, ὅπως ἀρχίσητε πῦρ κατὰ φρουρίων, ἔδωκε Βασιλεύς. Ἀρχίσατε λοιπὸν ἀμέσως. Παπαδιαμαντόπουλος.» Ταῦτα δὲ, κύριε Βουλευτὰ, ἐδημοσίευσα ἐγὼ ἐν τῇ «Ἀκροπόλει» τῇ 21 Ἀπριλίου 1897. Παρέλειψα δὲ νὰ εἴπω ὑμῖν, ὅτι αὐθωρεὶ ἔθηκα εἰς διαθεσιμότητα τὸν ἀρχιεπιστολέα.

§147Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλετε μεγαλειτέραν ταύτης ἀπόδειξιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐθεωρεῖτο ὡς μὴ ὑπάρχουσα; Γνωστὰ εἶναι τὰ μετὰ τοῦτο κωμικὰ ἐπεισόδια τοῦ βομβαρδισμοῦ τῆς Πρεβέζης καὶ τῆς ἀδρανείας τῆς Ἀνατολικῆς Μοίρας, ἡ ὁποία οὐδεμίαν ἀπολύτως διαταγὴν τοῦ Ὑπουργείου ἐξετέλεσε. Τὸ δὲ φοβερώτερον εἶναι, ὅτι ἡ Μοῖρα αὕτη δὲν ἠθέλησε οὔτε τὰς τροφὰς τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ νὰ καταστρέψῃ, ὅτε τὰς εὗρεν ἀφρουρήτους καὶ ἐκτεθειμένας εἰς ὑπερμεγέθεις σωροὺς εἰς Λεπτοκαρυὰν τῆς Ἠπείρου! Καὶ ὅμως, ἂν αἱ τροφαὶ αὗται κατεστρέφοντο, ὁ τουρκικὸς στρατὸς θὰ περιήρχετο ἀφεύκτως εἰς δεινὴν καὶ ἀπελπιστικὴν ἀμηχανίαν, ζήτημα δὲ εἶναι, ἂν θὰ ἠδύνατο νὰ κάμῃ ἓν βῆμα ἐπὶ τὰ πρόσω. Καὶ ἐνῷ ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν τοιαῦτα ζωντανὰ καὶ ψηλαφητὰ στοιχεῖα εὐθυνῶν, ζητοῦμεν νὰ εὕρωμεν τοὺς ὑπευθύνους εἰς τὰς πρὸ τοῦ πολέμου ἐνεργείας τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας! Τὸ ὄνειρον τῆς Ἑλλάδας ἦτο, νὰ δυνηθῇ μίαν ἡμέραν δι’ ἐπαρκοῦς ναυτικῆς παρασκευῆς νὰ ἐξασφαλίσῃ ἐν ὥρᾳ κινδύνου τὰ παράλιά της κατὰ τοῦ τουρκικοῦ στόλου. Καὶ ὅμως, ἀφοῦ κατωρθώσαμεν διὰ μεγάλων θυσιῶν, καὶ ἕνεκα τῆς παντελοῦς ἀμεριμνησίας τῆς Τουρκίας, ὄχι μόνον νὰ ἔχωμεν ἐξησφαλισμένα τὰ παράλιά μας, ἀλλὰ καὶ νὰ ἤμεθα ἀπολύτως κύριοι τῆς θαλάσσης, κατεδικάσαμεν εἰς ἐγκληματικὴν ἀδράνειαν τὸν στόλον, καὶ δὲν τῷ ἐπετρέψαμεν οὔτε τὰς τροφὰς τοῦ ἐχθροῦ νὰ καταστρέψῃ! Καὶ εὗρεν οὕτως εὐκαιρίαν ὁ ἐχθρὸς νὰ ἄρῃ θριάμβους, οὓς οὐδὲ ὁ ἴδιος ἐπερίμενεν, ἀφοῦ στόλον δὲν εἶχεν ἐντελῶς. Ἀλλὰ μήπως ἡ κατὰ γῆν διεύθυνσις τῶν τοῦ στρατοῦ ἐγένετο ὑπὸ καλλιτέρους ὅρους; Ἐγένετο καὶ αὕτη ἀνευθύνως ὑπὸ ἀνευθύνων, οἵτινες εἶχον θέσει εἰς διαθεσιμότητα τοὺς ὑπευθύνους Ὑπουργούς! Μᾶς τὸ λέγει αὐτὸς οὗτος ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ κ. Ν. Μεταξᾶς. Θὰ ἐνθυμεῖσθε ἴσως, τί σᾶς ἔλεγον κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Ἔλεγον, ἐπὶ ἐπισήμων πληροφοριῶν στηριζόμενος, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐκεῖνος καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐν γένει διετέλουν ἐν ἀγνοίᾳ τῶν πολεμικῶν συμβεβηκότων, ὅσα ἐγένοντο ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐχθροπραξιῶν ἐν τοῖς συνόροις μέχρι τῆς ὑποχωρήσεως εἰς Φάρσαλα. Ὅτε δὲ τῇ 14 Ἀπριλίου διὰ τηλεγραφήματός του πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ ὁ Ὑπουργὸς ἐζήτησε νὰ μάθῃ μεταξὺ ἄλλων καὶ τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἐγκατελείφθη ἡ Λάρισα, τὰ ἐν αὐτῇ πυροβόλα, τὸ λοιπὸν ὑλικὸν πολέμου καὶ οἱ κάτοικοι εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ ἐχθροῦ, οὐδεμιᾶς ἔτυχεν ἀπαντήσεως ἐπὶ εἴκοσι τέσσαρας ὅλας ὥρας! Ποίαν δὲ γνώμην εἶχεν ὁ τότε Ὑπουργὸς περὶ ἐγκαταλείψεως τῆς Λαρίσης; Τὸ λέγει διὰ τοῦ γνωστοῦ τηλεγραφήματός του, ὅπερ ἀπηύθυνε τῇ 17 Ἀπριλίου πρὸς τὸν ἐν Κρήτῃ ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ τῆς κατοχῆς. Ἰδοὺ δὲ τὸ κείμενον (ἀναγινώσκει): «Ἐν Λαρίσῃ ὁ στρατὸς ἠδύνατο ν’ ἀνασυσταθῇ καὶ νὰ ἀμυνθῇ ἐπὶ καιρὸν, ἀλλὰ δυστυχῶς διετάχθη ἐγκατάλειψις Λαρίσης καὶ Βόλου καὶ ἡ ἄνευ διακοπῆς ἐξακολούθησις ὑποχωρήσεως εἰς Φάρσαλα παντὸς τοῦ στρατοῦ Θεσσαλίας.» Ταῦτα λέγει ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐρειδόμενος βεβαίως καὶ ἐπὶ τῆς γνώμης τοῦ παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ Ἐπιτελείου, τοῦθ’ ὅπερ σημαίνει, ὅτι, ἂν ἐζητεῖτο, ὡς ὕψιστον τῆς πατρίδος συμφέρον ἐπιτακτικῶς ὑπηγόρευεν, ἡ γνώμη του, δὲν θὰ ἐπέτρεπε νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἄνευ λόγου ἡ Λάρισα, καὶ θὰ ἐσώζομεν ἐκτὸς τῶν ἑκατομμυρίων καὶ τὴν τιμήν μας. Ἀλλὰ δὲν ἠρωτήθη ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ὑπεύθυνος Κυβέρνησις μόνον κατὰ τύπους ὑφίστατο τότε. Ἢ μήπως δὲν ὑπῆρχε καιρός; Ἀπὸ τοῦ μεσονυκτίου τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς, ὅτε ὅλα τὰ στρατιωτικὰ σώματα ἦσαν εἰς Λάρισαν, μετὰ τὴν ὀλεθρίαν ἀπὸ τὸ Μάτι ὑποχώρησιν, μέχρι τῆς 10 π. μ. τοῦ Μεγάλου Σαββάτου, ὅτε ἤρξατο ἡ εἰς Φάρσαλα ὑποχώρησις, ἐμεσολάβησαν 10 ὅλαι ὧραι. Διατὶ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο δὲν ἠρωτήθη ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν; Ἢ θέλετε νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς σοβαρὰ τὰ λεγόμενα, ὅτι, ἐπειδὴ ἐκοιμᾶτο τότε ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἠρωτήθη ὁ τότε κ. Πρωθυπουργός; Ἔλεγε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βονίτσης Βουλευτὴς κ. Γουλιμῆς, ὅτι, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ στρατηγοῦ Vosseur, ἦτο ἀδύνατος ἡ ἄμυνα ἐν Λαρίσῃ ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως. Οὐδὲν τούτου ἀνακριβέστερον. Ὄχι μόνον δὲν ἐξέφρασέ ποτε, οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκφράσῃ τοιαύτην γνώμην ὁ κ. Vosseur, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας δι’ εἰδικῆς μελέτης του, γενομένης κατὰ τὸ ἔτος 1886, καὶ διατυπωθείσης ἐν ἐπισήμῳ τότε ἐκθέσει, ὑπέδειξεν, ὅτι διὰ συμπληρώσεως τῶν ἀμυντικῶν ἔργων ἡ ἄμυνα ἐν Λαρίσῃ θὰ ἠδύνατο ν’ ἀποβῇ τόσον ἀποτελεσματικὴ, ὥστε ὁ στρατὸς, ἐπωφελούμενος ὅλων τῶν εὐνοϊκῶν συνθηκῶν, θὰ εἶχε τὴν εὐκολίαν νὰ τρέπηται μετὰ πεποιθήσεως καὶ εἰς ἐπιθετικὴν ἐνέργειαν. Τὰ περὶ τούτου ἐκτίθενται καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐκθέσει τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ, καὶ δικαιοῦμαι νὰ ἐκφράσω τὴν εὔλογον ἀπορίαν, πῶς ὁ κ. ἐκ Βονίτσης Βουλευτὴς, ὅστις ἦτο μέλος τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ Ἐπιτελείου, ἀνέλαβε νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης δι’ ἐπιχειρήματος ὅλως ἀβασίμου καὶ ἐντελῶς ἀστηρίκτου. Ἄλλως δὲ, ὅπως ἐκφράζεται καὶ ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀμύνης ἐπὶ χρόνον μακρὸν, ἀλλὰ περὶ ἀμύνης ἐπὶ καιρὸν, ἥτις καὶ δυνατὴ ἦτο, καὶ ἐπιτακτικῶς ἐπεβάλλετο, ἀφοῦ ἐπρόκειτο περὶ ὠχυρωμένης πόλεως, καὶ ἀφοῦ αὐτὸ τοῦτο τὸ τότε Ἀρχηγεῖον ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐχθροπραξιῶν εἶχε συμπληρώσει τὸ προγεφύρωμα καὶ εἶχε κατασκευάσει δύο πυροβολεῖα ἐπὶ τοῦ φρουρίου. Ἂν ἀπὸ στρατηγικῆς ἀπόψεως ἐκρίνετο ἀπολύτως ἀδύνατος ἡ ἄμυνα ἐν Λαρίσῃ, τότε πρὸς τί ἐγένοντο τὰ πρόσθετα ταῦτα ἀμυντικὰ ἔργα; Πρὸς τί ἔμειναν τοποθετημένα τὰ 14 φρουριακὰ πυροβόλα; Ἐπειράθησαν νὰ δικαιολογήσουν τὴν ἐγκατάλειψιν διὰ τοῦ λεγομένου πανικοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦτο εἶναι πρόφασις. Οὐδεὶς δύναται βεβαίως νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι καὶ ἀταξία πολλὴ, καὶ σύγχυσις μεγάλη, καὶ τελεία ἀποσύνθεσις παρετηρήθη ἐν τῇ ὀλεθρίᾳ ὑποχωρήσει τῆς 11 Ἀπριλίου, ἀλλὰ καὶ οὐδεὶς ἀφ’ ἑτέρου δύναται νὰ μὴ ὁμολογήσῃ, ὅτι ἡ ἀταξία καὶ ἡ σύγχυσις καὶ ἡ ἀποσύνθεσις περιωρίσθη εἰς μέρος μόνον τοῦ ὑποχωρήσαντος στρατεύματος, καὶ ἰδίως εἰς τὴν ταξιαρχίαν τοῦ κ. Ἀντωνιάδου. Τὰ λοιπὰ στρατιωτικὰ σώματα εἰσῆλθον ἐν πλήρει τάξει εἰς Λάρισαν, χωρὶς οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ν’ ἀπολέσωσι τὸ ἠθικόν των· οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ δύο τάγματα εὐζώνων, ὑπὸ τοὺς τότε ταγματάρχας Ἀλεξάνδρου καὶ Μιμῖκον, κατέλαβον τὰς πρὸ τῆς Λαρίσης δύο μεγάλας περιβολὰς, ἕτοιμα πρὸς ἄμυναν...

§148Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές.

§149Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς δὲν εἶναι ἀκριβές, ἀφοῦ τὸ γράφει ὁ τότε ταξίαρχος Μαστραπᾶς δι’ ἐπιστολῆς του, ἣν ἔγραψεν εἰς Φάρσαλα τὴν 22 Ἀπριλίου τοῦ 1897, καὶ ἥτις ἐδημοσιεύθη τότε εἰς πολλὰς ἐφημερίδας; Ἰδοὺ σχετικὴ περικοπὴ ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης (ἀναγινώσκει): «Ἡ ὑποχώρησις τῆς ταξιαρχίας μου ἐγένετο ἐν τάξει. Τόσον τοῦτο εἶναι βέβαιον, ὥστε ἡ ταξιαρχία, φθάσασα πρὸ τῆς Λαρίσης, κατέλαβε τὰς δύο μεγάλας περιβολὰς διὰ τῶν ταγμάτων τοῦ 4ου εὐζωνικοῦ ὑπὸ τὸν ταγματάρχην Ἀλεξάνδρου, καὶ τοῦ ἑνὸς τοῦ 4ου συντάγματος ὑπὸ τὸν ταγματάρχην Μιμῆκον, ὑπὸ τὴν ἀτομικήν μου ἐπιτήρησιν. Μετὰ τὴν κατάληψιν τῶν δύο τούτων περιβολῶν πρὸς τὸ προγεφύρωμα τῆς Λαρίσης μετέβην μετὰ τοῦ κ. Μακρῆ πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ στρατευμάτων, ὅπως ἀναγγείλω τὴν ἄφιξίν μας καὶ τὴν κατάληψιν τῶν προγεφυρωμάτων. Ὁ Διάδοχος τότε διέταξε τὸν μέραρχον κ. Μακρῆν νὰ συγκεντρώσῃ τὴν μεραρχίαν του εἰς τὸν μέγαν στρατῶνα καὶ νὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς Φάρσαλα.» Ποῦ λοιπὸν εἶναι αὐτὸς ὁ μέγας καὶ πολὺς καὶ φοβερὸς πανικός, ὃν ἐπικαλοῦνται πρὸς δικαιολογίαν τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς Λαρίσης;

§150Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ὁλόκληρος ἡ ταξιαρχία τοῦ Δημοπούλου ὑπεχώρησεν ἐν τάξει.

§151Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μήπως τὸ σύνταγμα τοῦ ἱππικοῦ δὲν ὑπεχώρησεν ἐν πληρεστάτῃ τάξει; Οὐδὲ ἴσχυσε νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν τακτικὴν ὑποχώρησιν τοῦ συντάγματος τούτου δυσάρεστόν τι, ἀλλ’ ἀσήμαντον καθ’ ὁδὸν ἐπεισόδιον. Παρ’ ὅλα δὲ ταῦτα, ἔμενεν ἐν Ρεβενίῳ ἡ ταξιαρχία τοῦ τότε ταξιάρχου καὶ νῦν στρατηγοῦ Σμολένσκη, ἥτις ὄχι μόνον ἦτο ἐντελῶς ξένη πρὸς τὰ γενόμενα κατὰ τὴν ἀπὸ Καζακλὰρ ὑποχώρησιν, ἀλλ’ ἐτήρει ἀμείωτον τὸ ἠθικόν της ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ. Καὶ εἶναι περιττὸν ἴσως νὰ ὑπομνήσω, ὅτι ἡ ταξιαρχία αὕτη ὑπεχώρησεν ἐν πληρεστάτῃ τάξει τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς Λαρίσης, κατόπιν τριῶν τηλεγραφικῶν διαταγῶν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ. Ἀκόμη δὲ βραδύτερον, ἤτοι μετὰ δύο ἡμέρας, εἰσῆλθον οἱ Τοῦρκοι εἰς τὴν ἐγκαταλειφθεῖσαν ὠχυρωμένην πόλιν, διότι ἐδυσκολεύθησαν νὰ πιστεύσουν ἀμέσως εἰς τὴν περὶ ἐγκαταλείψεως εἴδησιν. Τὴν ἐθεώρουν ἀπίστευτον καὶ αὐτοί. Ταῦτα εἶναι τ’ ἀνεπίδεκτα ἀμφισβητήσεως γεγονότα, πρὸ τῶν ὁποίων οὐδεμία δικαιολογία δύναται νὰ εὕρῃ θέσιν. Θὰ ἦτο δὲ ἴσως προτιμότερον νὰ ἐτήρει ἐπὶ τοῦ προκειμένου σιγὴν ὁ κ. ἐκ Βονίτσης Βουλευτὴς, ὅστις δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ καὶ τὴν πρόσθετον εὐθύνην ἐπὶ τῷ ὅτι δὲν ὑπεδείχθη ἐγκαίρως εἰς τοὺς κατοίκους ν’ ἀπομακρυνθῶσι καὶ νὰ ἐξασφαλίσωσιν, ὡς ἕκαστος ἠδύνατο, τὴν κινητὴν περιουσίαν των.

§152Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Ὄχι μόνον δὲν τοὺς ὑπέδειξαν ν’ ἀπομακρυνθῶσιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἠμπόδισαν!

§153Α. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ αὐτὸ εἶναι ὄντως τὸ φοβερώτερον. Μοὶ διηγοῦντο εἰς Λάρισαν κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος, ὅτι πολλοὶ οἰκογενειάρχαι εἶχον λάβει τὴν πρόνοιαν νὰ συσκευάσωσιν εἰς δέματα τὰ ἔπιπλα καὶ τὰ σκεύη των, καὶ ὅ,τι εἶχον τιμαλφὲς καὶ νὰ τὰ μεταφέρωσιν εἰς τὸν σταθμὸν τοῦ σιδηροδρόμου, ὅπως διὰ Βόλου τὰ ἐξασφαλίσωσιν, ἀλλὰ περιπολίαι τῆς χωροφυλακῆς κατὰ διαταγὴν τοῦ Ἀρχηγείου, ἀπηγόρευσαν τὴν μεταφορὰν, καὶ τοὺς ἠνάγκασαν τοὺς δυστυχεῖς νὰ τὰ ἐπαναφέρουν εἰς τὰς οἰκίας των, ὅπου κατόπιν οἱ Τοῦρκοι τὰ εὗρον καὶ τὰ ἥρπασαν μπαλαρισμένα, κατὰ τὴν φράσιν τῶν δυστυχῶν αὐτῶν οἰκογενειαρχῶν, οἱ ὁποῖοι, γυμνοὶ καὶ ἀνυπόδητοι καὶ πεζοὶ, ἐν ἀλλοφροσύνῃ, μετὰ τῶν γυναικῶν καὶ τῶν ἀνηλίκων τέκνων των ἐτράπησαν τὴν εἰς Βόλον ἄγουσαν, ἢ παρηκολούθησαν τὸν στρατὸν εἰς Φάρσαλα, μετὰ σπαρακτικῶν ἐπεισοδίων κατὰ τὴν ἀποφράδα τῆς ἐγκαταλείψεως ἡμέραν, καθ’ ἣν πάσης περιγραφῆς ἀνωτέρα φρίκη ἐβασίλευεν εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον τοῦ ἀπελπισμοῦ, τῆς συμφορᾶς καὶ τῆς ἐρημώσεως! Ἡ Λάρισα ἦτο εἰς τὴν γραμμὴν τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων, ἦτο δὲ καὶ ἡ πρώτη μετὰ τὸ Καζακλὰρ καὶ τὸν Τύρναβον πόλις, ἣν θὰ κατελάμβανεν ὁ ἐχθρὸς, ἐν περιπτώσει διασπάσεως τῆς ἐν τοῖς συνόροις ἀμυντικῆς γραμμῆς πρὸς τὸ μέρος τῆς Μελούνας. Πῶς λοιπὸν δὲν ἔλαβον τὴν πρόνοιαν νὰ ἐξασφαλίσωσι τοὺς κατοίκους καὶ τὴν κινητὴν περιουσίαν των; πῶς ἀφῆκαν τὸ πολεμικὸν ὑλικόν, ἀξίας ἑκατομμυρίων; πῶς ἀφῆκαν τὸν ἱματισμὸν εἰς μεγάλας ποσότητας; πῶς δὲν ἐφρόντισαν περὶ μεταφορᾶς τοῦ χειρουργείου; Διατὶ ἐγκατέλειψαν τὰ 14 φρουριακὰ πυροβόλα; ἢ τοὐλάχιστον διατὶ δὲν τὰ κατέστησαν ἄχρηστα; Διατὶ οὐδεμίαν ἔλαβον φροντίδα διὰ τὰ δημόσια γραφεῖα καὶ τὰ ἀρχεῖα αὐτῶν, καὶ διὰ τὰ χρήματα τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ τὸ χαρτόσημον; Οὔτε πρὸς ἐξασφάλισιν αὐτῶν εἶχε ληφθῆ φροντίς! Ἀπὸ τῆς 4 Ἀπριλίου, ὁπότε ἐγενικεύθη ὁ πόλεμος καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν, μέχρι τῆς 13, ὅτε ἐγένετο ἡ ἐγκατάλειψις, ἐμεσολάβησαν 10 περίπου ἡμέραι. Διατὶ κατὰ τὸ χρονικὸν αὐτὸ διάστημα οὐδὲν μέτρον ἔλαβον πρὸς προστασίαν τῶν κατοίκων καὶ σωτηρίαν τῆς δημοσίας καὶ ἰδιωτικῆς κινητῆς περιουσίας; Καὶ ἔπειτα ζητοῦμεν νὰ εὕρωμεν τοὺς ὑπευθύνους τῶν ἐκ τοῦ πολέμου συμφορῶν μεταξὺ τῶν ὀπαδῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας! Ἠθέλησε τότε ἡ Κυβέρνησις νὰ δείξῃ σημεῖα ζωῆς, μὴ ἔχουσα δὲ ἀπέναντί της ὑπεύθυνον ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ, ἔσπευσε ν’ ἀντικαταστήσῃ διὰ Β. Διατάγματος τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου κ. Σαπουντζάκην διὰ τοῦ κ. Σμολένσκη. Τί ἔπραξε τότε ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ; Ὄχι μόνον δὲν ἐκοινοποίησε τὸ Διάταγμα πρὸς τὸν ἀντικατασταθέντα, ὄχι μόνον τὸν διετήρησεν ἐν τῇ θέσει του, ἀλλὰ καὶ ἀπήντησεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἐνόει νὰ τοῦ ἐπιβάλουν ἄτομα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶχεν ὑποδείξει! Ἦτο λοιπὸν ἀγὼν αὐτός; ἦτο ἀγὼν ἐθνικὸς ὑπὲρ τῶν ὅλων; Ἦτο πόλεμος αὐτὸς, ἢ ἦτο παιγνίδιον ἀπαισίως παιχθὲν εἰς βάρος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου; Καὶ κολακευόμεθα ἔπειτα μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποκατασταθῇ πλήρης ψυχικὴ γαλήνη εἰς τὴν συνείδησιν καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἐν γένει τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς! Ματαία ἐλπίς! Αὕτη, κύριοι Βουλευταὶ, εἶναι ἡ γνώμη μου ἐπὶ τοῦ ἐθνικωτέρου τῶν ζητημάτων, τοῦ ζητήματος τῆς ἐρεύνης τῶν εὐθυνῶν τοῦ πολέμου. Δὲν πρόκειται βεβαίως οὔτε περὶ πολιτικῶν οὔτε περὶ ποινικῶν εὐθυνῶν. Ἀλλ’ ἂν ὁ καιρὸς τῶν τοιούτων εὐθυνῶν παρῆλθε, δὲν παρῆλθε καὶ ὁ καιρὸς τῶν μεγάλων ἠθικῶν εὐθυνῶν, ἡ δὲ ἔρευνα τῶν εὐθυνῶν αὐτῶν ἔχει μεγίστην ἐθνικὴν ἀξίαν καὶ σημασίαν. Πρέπει νὰ μάθῃ τὸ ἔθνος, καὶ ἔχει δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσῃ νὰ μάθῃ, τὰ πραγματικὰ καὶ ἀληθῆ αἴτια τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν ἀτυχημάτων του, ὄχι πλέον ἵνα ζητήσῃ λόγον ἀπὸ τοὺς ὑπευθύνους, ἀλλὰ διὰ νὰ ἠξεύρῃ νὰ προφυλάσσηται εἰς τὸ μέλλον. Εἰς μάτην ἠγωνίσθησαν καὶ δὲν ἔπαυσαν ἀγωνιζόμενοι, ὅπως παραστήσουν, ὅτι τὴν εὐθύνην ἐπὶ τοῖς ἀτυχήμασι τούτοις φέρει αὐτὸ τοῦτο τὸ ἔθνος. Ἂν οἱ ἀναλαβόντες τήν τε διπλωματικὴν καὶ τὴν πολεμικὴν ἐν πᾶσι διεύθυνσιν τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως μὴ ἄφινον νὰ χαθῶσι πολύτιμοι εὐκαιρίαι ἐντίμου καὶ ἐξόχως ἱκανοποιητικῆς ὑποχωρήσεως, ἢ ἂν ἐβάδιζον, ὡς ὤφειλον, ἐπὶ τὰ πρόσω, καὶ μόνον ἐπὶ τὰ πρόσω, ἄνευ ὀλεθρίων ἐπιφυλάξεων καὶ λοξοδρομιῶν, τὸ ἔθνος πιθανὸν μὲν νὰ μὴ ἀπέφευγε τὴν ἧτταν, πάντως ὅμως θὰ ἀπέφευγε τὴν καταισχύνην. Δὲν νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἡ ἔρευνα τῶν εὐθυνῶν ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ ἐντὸς τῶν στενῶν ὁρίων τῆς δράσεως τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἔχει, ὡς εἶπον ἐν ἀρχῇ, τὰ τρωτά της μέρη, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τοῦ πολέμου, πολλῷ δὲ περισσότερον δὲν ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τῆς κακίστης διευθύνσεως καὶ διεξαγωγῆς τοῦ πολέμου κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν. Εὐκρινῶς καθώρισα τὰ ζητήματα, καὶ σαφῶς ὑπέδειξα τὰ καίρια σημεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην τὸ ἔθνος νὰ διαφωτισθῇ. Ἐν ὅσῳ ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν, ἐν ὅσῳ ἐπὶ τῶν σημείων τούτων δὲν θέλουσι νὰ λύσωσι τὴν σιγὴν οἱ ἐκ τῆς θέσεώς των τὰ πάντα γνωρίζοντες, ἂς μὴ λέγωσιν, ὅτι διεξάγουσι σοβαρὰν συζήτησιν ἐπὶ τῶν εὐθυνῶν τοῦ πολέμου. Σειρὰ ἐπισήμως μεμαρτυρημένων γεγονότων ἀπέδειξεν, ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις εἶχεν ἀφήσει νὰ ἐκφύγῃ τῶν χειρῶν της ἡ ἐξουσία, οὕτω δὲ μετετοπίσθη ἡ ἀπὸ τοῦ πολιτεύματος ἀπορρέουσα εὐθύνη ἐκ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν πρὸς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα. Πρὸ τῆς τοιαύτης ἀναστροφῆς τῶν κυβερνητικῶν ὅρων ἔχομεν ἀνάγκην εὐρείας τῶν πραγμάτων ἐξετάσεως, ἵνα ἴδωμεν, ἐὰν καὶ κατὰ πόσον φέρει εὐθύνην ἡ τότε Κυβέρνησις, μὴ παραιτήσασα ἐγκαίρως τὴν ἀρχὴν, πρὸς ἀποσόβησιν τῶν ἐθνικῶν δοκιμασιῶν. Ἡ σιωπὴ ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας μεγαλύνει καὶ ὑποτρέφει ὁσημέραι τὴν μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ τῆς Δυναστείας δυσπιστίαν. Οἱ φρονοῦντες, ὅτι διὰ τοῦ χρόνου τὰ πάντα θὰ λησμονηθῶσι, δὲν σκέπτονται ὀρθῶς. Δὲν λησμονοῦνται εὐκόλως αἱ πλήξασαι τὸν Ἑλληνισμὸν συμφοραὶ, οὐδὲ θὰ ζητῶνται οἱ ὑπεύθυνοι αὐτῶν ἐκεῖ, ἔνθα προδήλως δὲν ὑπάρχουν. Διὰ τοῦτο τὸ φῶς ἔπρεπε νὰ λάμψῃ, ἵνα μὴ ἀφίνηται ὁ λαὸς ἕρμαιον εἰς ὑποθέσεις καὶ εἰκασίας, αἵτινες εἶναι ἥκιστα συντελεστικαὶ εἰς ἐποικοδόμησιν ἐθνικῆς διὰ τὸ μέλλον ἐργασίας. Ἀλλοίμονον εἰς τὴν χώραν, ἂν δὲν κατορθωθῇ ἡ πλήρης ἀποκατάστασις τῆς μεταξὺ λαοῦ καὶ Βασιλέως ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης! Τίς ἐγγυᾶται, ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῶμεν καὶ πάλιν, καὶ ἴσως λίαν προσεχῶς, πρὸ νέας διαταράξεως τοῦ ἐν τῇ Ἀνατολῇ καθεστῶτος; Καὶ εἶσθε βέβαιοι τότε, ὅτι θὰ εὕρητε πρόθυμον εἰς θυσίας τὸν λαὸν καὶ ἐνθουσιώδη, ἐν ὅσῳ ἐξακολουθεῖτε νὰ τὸν ἀφίνητε εἰς τὸ σκότος; Τῆς ἀληθείας ἡ ἀποκάλυψις ὄχι μόνον δὲν θὰ παραβλάψῃ, ἀλλὰ καὶ θὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα· ἐὰν δέ τινες ἔχωσιν ἐναντίαν γνώμην, λησμονοῦσιν, ὅτι τοῦ παρελθόντος τὰ ἐθνικὰ παθήματα δὲν δύνανται ν’ ἀποβῶσι σωτήρια διὰ τὸ μέλλον διδάγματα, ἐν ὅσῳ ἀπαθῶς ἐν μοιρολατρείᾳ, καὶ ἀδιαφόρως ἐν ἀναισθησίᾳ παρέρχονται πρὸ τῶν παθημάτων τούτων οἱ λαοὶ καὶ οἱ ἰθύνοντες ἢ ἀξιοῦντες νὰ ἰθύνωσι τὰς τύχας αὐτῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§154Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ἀγορεύοντος τοῦ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βονίτσης συνάδελφος, διακόψας αὐτὸν, εἶπεν, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔλαβε γνῶσιν τῆς ὑποχωρήσεως· ἀνέγνωσε δὲ ὁ κ. συνάδελφος τὸ περὶ ταύτης τηλεγράφημα τοῦ Διαδόχου· ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ παρέλειψε νὰ γνωρίσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, πρὸς τίνας ἀπηυθύνετο τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, πρὸς τίνα διεβιβάσθη, καὶ μετὰ τίνων ἐγένετο ἡ συνεννόησις περὶ ὑποχωρήσεως. Ἐπειδὴ ἕνεκα τῆς παραλείψεως ταύτης δύναται νὰ πιστευθῇ, ὅτι τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ καὶ τῶν περὶ ὑποχωρήσεως συνεννοήσεων ἔλαβε γνῶσιν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, θεωρῶ ἀναγκαῖον, χάριν τῆς ἀκριβείας καὶ τῆς ἀληθείας, νὰ ἀναγνώσω τὰ σχετικὰ μέρη τῆς ἐκθέσεως τοῦ Διαδόχου. Τὴν πρωΐαν τῆς 12 Ἀπριλίου ἐτηλεγράφησεν ὁ Διάδοχος πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, ἐκθέτων τὰ κατὰ τὴν περὶ τὸ Μάτι μάχην καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ ὑποχωρήσαντος ἐκεῖθεν στρατοῦ, καὶ συμπεραίνων οὕτω: «Ἡ κατάστασις τοῦ στρατεύματος ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἡ μὲν ἄμυνα ἐν Λαρίσῃ ἀδύνατος, ἡ δὲ ὑποχώρησις πρὸς Φάρσαλον ἀμφίβολος, στρατιωτῶν οὐ μόνον τραπέντων εἰς φυγὴν, ἀλλὰ καὶ λιποτακτούντων εἰς Βόλον καὶ πρὸς ἄλλας διευθύνσεις.» Τὸ τηλεγράφημα ὅμως τοῦτο ἀποδεικνύεται, ὅτι δὲν ἀνεκοινώθη εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διότι οὗτος διὰ τῶν ἐν αὐτῇ τῇ ἐπισήμῳ ἐκθέσει τοῦ Διαδόχου κατακεχωρημένων τηλεγραφημάτων του πρὸς τὴν Α. Ὑψηλότητα ἐτηλεγράφει μετὰ πολλῆς, ὡς φαίνεται ἐκ τῆς ἐκφράσεως, ψυχικῆς ὀδύνης καὶ πικρίας τὴν 14 Ἀπριλίου, ὥρᾳ 5½ μ. μ. (ἀριθ. τηλεγρ. 301): «Ἐπιθυμῶν νὰ λάβω ἰδέαν τινὰ τῶν γενομένων ἐπὶ τῆς μεθορίου γραμμῆς μαχῶν, παρακαλῶ ὑμᾶς, Ὑψηλότατε, νὰ μοὶ χορηγήσητε, ἔστω καὶ κατόπιν, πληροφορίας ἐπὶ τῶν ἑξῆς ἐρωτήσεων...» Τὴν δ’ 11¼ π. μ. τῆς αὐτῆς ἡμέρας, ἤτοι μετὰ 5 ὥρας καὶ ¾, ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς, μεταβὰς προσωπικῶς εἰς τὸ τηλεγραφεῖον, ὡς ἀναφέρει ὁ Διάδοχος ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἐκθέσει του, ἐζήτησε παρὰ τούτου τὰς ἑπομένας πληροφορίας: «Αʹ) Ἀπεστάλη ὑμῖν τηλεγρ. διαταγὴ μετὰ τὴν σύντομον δήλωσίν σας περὶ ὑποχωρήσεως τοῦ ὑφ’ ἡμᾶς στρατοῦ εἰς Φάρσαλον, δι’ ἧς ἐζητήσαμεν πληροφορίας καὶ ἐν γένει ἔκθεσιν τῶν συμβάντων, ἐθίξαμεν δ’ ἐν αὐτῇ καὶ τὰ μέτρα, ἅτινα ἔδει νὰ ληφθῶσι παρ’ ὑμῶν κατὰ τὴν... διὰ Βόλον κλπ. Παρῆλθον 24 ὧραι ἔκτοτε, καὶ μ’ ὅλα ταῦτα οὐδεμίαν ἐλάβομεν ἀπάντησιν. Πόθεν προῆλθεν ἡ βραδύτης αὕτη; Βʹ) Εὐαρεστήθητε, Ὑψηλότατε, νὰ μοὶ ἐκθέσητε ἐν λεπτομερείᾳ καὶ τηλεγραφικῶς πᾶν ὅ,τι συνέβη ἀπὸ πρωΐας τῆς 11 ἱσταμένου εἰς Μάτι μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἀπεφασίσατε νὰ ὑποχωρήσητε εἰς Φάρσαλον. Γʹ) Ὀφείλω ἐκ καθήκοντος νὰ ζητήσω παρ’ ὑμῶν τοὺς λόγους, ἐφ’ ὧν στηριζόμενοι διετάξατε τὴν ὑποχώρησιν τοῦ στρατοῦ, ἐγκαταλείψαντες τὴν Λάρισαν, τὰ ἐν αὐτῇ πυροβόλα καὶ λοιπὰ καὶ τοὺς κατοίκους εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ ἐχθροῦ...» Πλὴν τούτων, ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἐκθέσει τοῦ Διαδόχου ἀναγινώσκομεν, ὅτι, ἐνῷ ἠσχολεῖτο τὴν πρωΐαν τῆς 12 Ἀπριλίου εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ στρατοῦ, ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου του μετέβη κατὰ διαταγήν, ὥρᾳ 6 π. μ., εἰς τὸ τηλεγραφεῖον, ὅπως λάβῃ τὰς ὁδηγίας τῆς Κυβερνήσεως κατόπιν τοῦ ἀνωτέρω τηλεγραφήματός του. Τότε ὁ ὑπασπιστὴς τοῦ Βασιλέως Παπαδιαμαντόπουλος, συνομιλήσας ἐξ Ἀθηνῶν τηλεγραφικῶς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ Πρωθυπουργοῦ εὑρισκομένου παρὰ τῇ Α.Μ. ἐν τοῖς Ἀνακτόροις, εἶπεν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου νὰ στείλῃ ὁ Διάδοχος ἀπεσταλμένον πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ καὶ νὰ προτείνῃ ἀνακωχὴν, ἐὰν ἡ πρὸς Φάρσαλον ὑποχώρησις ἦτο ἀδύνατος, ὁ δὲ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου ἀπήντησεν, ὅτι θεωρεῖ ἀδύνατον τὴν ἀπ’ εὐθείας μεταξὺ τῶν δύο ἀρχηγῶν συνεννόησιν περὶ ἀνακωχῆς, καὶ ὅτι ἔπρεπεν, ὡς εἶχεν ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ, νὰ διατάξῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸν Διάδοχον τὴν ταχεῖαν ὑποχώρησιν εἰς Φάρσαλον, πρὸς ἀποφυγὴν τῶν ἐκ τῆς χρονοτριβῆς κινδύνων, τοῦ ἐχθροῦ, κατὰ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου, εὑρισκομένου εἰς τὰς πύλας τῆς Λαρίσης καὶ δυναμένου νὰ προελάσῃ ἀκωλύτως κατ’ αὐτῆς, καὶ νὰ καταδιώξῃ τὸν ἡμέτερον στρατὸν ἐν ὑποχωρήσει, ἐὰν ἀνεβάλλετο ἡ εἰς Φάρσαλον ὑποχώρησις. Ἐκ τῆς τηλεγραφικῆς ταύτης συνεννοήσεως μεταξὺ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ Διαδόχου, κατὰ διαταγὴν τούτου, καὶ τοῦ ὑπασπιστοῦ τοῦ Βασιλέως κ. Παπαδιαμαντοπούλου ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἡ ἐπίσημος ἔκθεσις ἀναγράφει, καὶ ἐκ τῶν κατ’ αὐτὴν τὴν συνεννόησιν παραστάσεων τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου παραπλανηθεὶς καὶ φοβηθεὶς ὁ παρὰ τῷ Βασιλεῖ ἐν τοῖς ἀνακτόροις εὑρισκόμενος κατὰ τὸν χρόνον τῆς συνεννοήσεως Πρωθυπουργὸς, ἀπηύθυνε δειλῶς τὴν 7 π. μ. τῆς 12 Ἀπριλίου πρὸς τὸν ἀρχηγὸν αὐτὸν τοῦ Ἐπιτελείου τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα: «Ἐὰν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ κρίνῃ, ὅτι ἡ κατάστασις τῶν στρατευμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μείνῃ ἐν Λαρίσῃ, παρακαλεῖται νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς Φάρσαλον.» Ἀμέσως ὅμως μετὰ τὸ τηλεγράφημα τοῦτο ἀναγινώσκομεν ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ Διαδόχου τὰ ἑξῆς: «Διὰ τοῦ τηλεγραφήματος τούτου ἡ Κυβέρνησις ἄφινεν εἰς ἐμὲ ν’ ἀποφασίσω περὶ τῆς εἰς Φάρσαλον ὑποχωρήσεως, ἀλλὰ ταύτην, μεριμνῶν περὶ τοῦ εἰς ἐμὲ ἐμπεπιστευμένου στρατοῦ, εἶχον ἤδη ἀποφασίσει ὁριστικῶς ἀπὸ τῆς νυκτός.» Ἀλλ’ ἀφοῦ ἀπὸ τῆς νυκτὸς ἡ Α. Ὑψ. εἶχεν ἀποφασίσει ὁριστικῶς τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσης καὶ τὴν εἰς Φάρσαλον ὑποχώρησιν, ὡς δὲ εἶναι γνωστόν, καὶ εἶχε διατάξει αὐτὴν, τότε πρὸς τί τὴν πρωΐαν ἐτηλεγράφει καὶ ἐζήτει ὁδηγίας δῆθεν καὶ διαταγὰς παρὰ τῆς Κυβερνήσεως περὶ ὑποχωρήσεως;

§155Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ ἐτύγχανον Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, οὐδαμῶς δὲ ἠδυνάμην νὰ κρίνω περὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς Θεσσαλίας καὶ νὰ ἔχω γνώμην ἐπὶ τῶν λαβόντων χώραν τότε. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ Α. Μεγαλειότης μοὶ ἐδήλωσε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ δώσω γνώμην τινὰ ἐπὶ τοῦ πρὸς τὸν Βασιλέα τηλεγραφήματος τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος τοῦ Διαδόχου, ὅπως μεταδώσω εἰς τὸν Διάδοχον θάρρος τι, δὲν μοὶ ἐπετρέπετο νὰ στέρξω νὰ εἴπω τι, τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο ὀρθὸν, διότι ἐγὼ ἐφρόνουν, ὅτι οὐδεὶς ἕτερος ἠδύνατο νὰ ἔχῃ γνώμην ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων ἢ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, διότι αὐτὸς ἦτο ἐπὶ τοῦ τόπου τῶν στρατιωτικῶν πράξεων, καὶ ἠδύνατο νὰ πληροφορηθῇ, ποῖον τὸ θάρρος καὶ τὸ φρόνημα τοῦ ὑπ’ αὐτὸν στρατοῦ, ἐὰν ἔπρεπε νὰ διατάξῃ αὐτὸν νὰ στραφῇ δεξιὰ ἢ ἀριστερὰ, νὰ προχωρήσῃ, νὰ ὑποχωρήσῃ, ἢ νὰ μείνῃ ἐν ᾗ εἶχε θέσει. Ὅθεν, συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην ταύτην, ἔγραψα πρὸς τὸν ἐπιτελάρχην τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος, ὅτι, ἐὰν ἡ Α. Β. Ὑψηλότης κρίνῃ, ὅτι δὲν δύναται νὰ μείνῃ ἐν Λαρίσῃ, τότε παρακαλεῖται νὰ ὑποχωρήσῃ.

§156Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος νὰ τῷ εἴπω, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, καλούμενος νὰ εἴπῃ γνώμην πρὸς τὴν Α. Ὑ. τὸν Διάδοχον, ἔπρεπε νὰ καλέσῃ παρ’ ἑαυτῷ τὸν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος, ἔχων παρ’ ἑαυτῷ Ἐπιτελεῖον, ἦτο ὁ μόνος ἁρμόδιος νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ νὰ κρίνῃ περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀμύνης ἐν Λαρίσῃ, ἢ τῆς ἀμέσου ἐγκαταλείψεως αὐτῆς μετὰ πάντων τῶν ὑλικῶν καὶ μετὰ τῶν κατοίκων εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ ἐχθροῦ, καὶ περὶ τῆς ὑποχωρήσεως εἰς Φάρσαλον. Ἀλλὰ δὲν ἔπραξε τοῦτο ὁ τότε Πρωθυπουργὸς ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, καὶ παρέδωκε τὸ τηλεγράφημα αὐτό, μὴ ὢν αὐτὸς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ μὴ ἔχων ἁρμοδιότητα νὰ ἐκδίδῃ τοιαύτας διαταγάς. Πιστεύω δ’ ὅτι καὶ ἐκ τοῦ τηλεγραφήματος τούτου καὶ ἐκ πάντων τῶν ἄλλων τηλεγραφημάτων καὶ τηλεγραφικῶν συνεννοήσεων, τὰ ὁποῖα ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἐκθέσει τῆς Α. Β. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου, ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, εἶναι κατακεχωρημένα, καὶ ἐξ αὐτῆς ταῦτα ἀνέγνωσα, οὐδεμία μένει ἀμφιβολία, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ μόνος ἁρμόδιος, οὔτε διέταξε τὴν ὑποχώρησιν, οὔτε ἐνέκρινεν αὐτήν, οὔτε κἄν ἔλαβε γνῶσιν, ὅτε ἀπεφασίσθη αὕτη. Ὁποίαν ἔννοιαν ἔχει τὸ πρῶτον τηλεγράφημα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσα ἐκ τῆς ἐπισήμου ἐκθέσεως τῆς Α. Β. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου, ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, ἀφίνω εἰς ὑμᾶς νὰ κρίνητε, ὡς καὶ περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ ἀμέσως μετ’ αὐτό, τὴν αὐτὴν πρωΐαν τῆς 14 Ἀπριλίου, ἑτέρου τηλεγραφήματος, δι’ οὗ ὁ Ὑπουργὸς, μεταβὰς ὁ ἴδιος εἰς τὸ τηλεγραφεῖον, ἐζήτει παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ διαφόρους πληροφορίας, καὶ τοῦ ὁποίου μέρος ἀνέγνωσα ἐκ τῆς αὐτῆς ἐκθέσεως, ἐν τῇ ὁποίᾳ ὅμως ἀτυχῶς παρατηροῦνται παραλείψεις τινὲς, δι’ ἀποσιωπητικῶν σημειούμεναι...

§157Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Διότι, φαίνεται, τὸ τηλεγράφημα δὲν μετεβιβάσθη ὁλόκληρον.

§158Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Τὸ τηλεγράφημα μετεβιβάσθη ὁλόκληρον, καὶ ὁλόκληρον κατεχωρήθη ἐν τῇ ἐκθέσει, ἀλλὰ λέξεις τινὲς καὶ μόνον μία ὁλόκληρος ἐρώτησις, ἡ ἕκτη, παραλείπεται. Φαίνεται ὅμως, ὅτι δὲν ἔλαβε γνῶσιν τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσα, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βονίτσης συνάδελφος καὶ μέλος τοῦ Ἐπιτελείου ἐν τῷ πολέμῳ. Ἐκ τῆς δευτέρας καὶ ἐκ τῆς τρίτης ἐρωτήσεως ἐν τῷ τηλεγραφήματι αὐτῷ τοῦ Ὑπουργοῦ καταδεικνύεται τρανότατα, ὅτι καὶ τὴν ἀπόφασιν περὶ ὑποχωρήσεως εἰς Φάρσαλον ἔλαβε καὶ τὴν διαταγὴν περὶ αὐτῆς ἔδωκε τὸ Ἀρχηγεῖον ἄνευ γνώσεως τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος ἄλλως βεβαίως δὲν θὰ ἠρώτα μετὰ τὴν ὑποχώρησιν, διατὶ ἀπεφάσισαν καὶ διατὶ διέταξαν αὐτὴν, ἐγκαταλιπόντες τὴν Λάρισαν.

§159Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἀνέγνωσε τὰς ἐρωτήσεις, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀναγνώσῃ καὶ τὰς ἀπαντήσεις. Δὲν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ μείνῃ ὑπὸ τὰς ἐντυπώσεις μόνων τῶν ἐρωτήσεων.

§160ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἰς ὅλους ἡμᾶς διενεμήθη ἡ ἔκθεσις τοῦ Διαδόχου, καὶ τὰ γνωρίζομεν ὅλα.

§161Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Αὐτὰ, ἅπερ ἠκούσατε, δὲν εἶναι βεβαίως ἀποκύημα τῆς φαντασίας ἐκείνων, οἵτινες ἀνέφεραν αὐτά. Διὰ τοῦτο ἐγὼ εἶπον, ὅτι θεωρῶ εἰκονικὴν καὶ μὴ οὖσαν τὴν συζήτησιν ταύτην, διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι θεωρῶ ἐκλογικὸν πυροτέχνημα τὴν ζητηθεῖσαν δῆθεν εὐθύνην κατὰ τοιαύτην στιγμὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἡμεῖς προεβάλομεν ἐρωτήματα, καὶ ἐπὶ τῶν ἐρωτημάτων αὐτῶν ζητοῦμεν ἀπάντησιν· καὶ ἵνα δοθῇ ἡ ἀπάντησις, πρέπει νὰ ἔλθῃ ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐξετάσῃ τὰς παρ’ ἐμοῦ προβληθείσας ἀπορίας· διατὶ ὑπεχώρησεν ὁ στρατὸς ἐκ τῆς Ἠπείρου ἄνευ ἀνάγκης, καὶ ἐνῷ ἡ τῶν πραγμάτων κατάστασις ἐκεῖ ἦτο ὑπὲρ ἡμῶν, κατὰ τὴν ἐπισημότατα ἐκδηλωθεῖσαν γνώμην τοῦ ἐκεῖ ἀρχηγοῦ τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν δυνάμεων, διατὶ ἐτρέποντο εἰς φυγὴν ἀδιάκοπον κατὰ τὴν Ἀνατολικὴν Ἑλλάδα, καὶ διατὶ ἐζήτουν καὶ ἐλάμβανον διὰ μολυβδοκονδύλου τὴν γνώμην τοῦ ἡγέτου τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἐγκαταλείψεως τῆς Λαρίσης, ἐνῷ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἔντιμος ἀξιωματικός, ἐμπειρότατος, καὶ ἀνώτατος, κατέχων θέσιν περιφανῆ ἔν τε τῇ κοινωνίᾳ καὶ τῇ Πολιτείᾳ, καὶ λόγῳ τοῦ ἀξιώματος αὑτοῦ, καὶ λόγῳ τοῦ βαθμοῦ, καὶ λόγῳ τοῦ οἰκογενειακοῦ αὑτοῦ ὀνόματος, οὐδόλως ἠρωτᾶτο περὶ τούτου, ὡσανεὶ ἀναρμόδιος! Ἡμεῖς ὑπεβάλομεν ἐρωτήματα, διατὶ ὁ στόλος ἠδράνει. Ἐὰν ἡ ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς συνεκροτεῖτο, ἤθελεν ἔλθει ὁ τηλεγραφητὴς Κωβαῖος, ὅστις δὲν ἐτόλμα νὰ ὁμιλήσῃ ἐνώπιον τοῦ Ναυτοδικείου, καὶ ἤθελε καταθέσει τηλεγραφήματα, δι’ ὧν ἤθελεν ἀποδειχθῆ, τίνες ἦσαν ἐκεῖνοι, οἵτινες παρέλυον πᾶσαν ἐνέργειαν τοῦ στόλου καὶ πᾶσαν ἐνέργειαν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἠθέλησαν νὰ καταπνίξωσι τὰ πάντα! Συνεκρότησαν, ἵνα ἐκδικάσωσι τὴν κατὰ Σαχτούρη κατηγορίαν, εἰκονικὸν Ναυτοδικεῖον, ἐναντίον τῶν κειμένων νόμων περὶ Ναυτοδικείου καὶ Στρατοδικείου. Καὶ ἐνῷ τὸ Ναυτοδικεῖον, ὅπερ ἔδει νὰ δικάσῃ τὸν ἀξιωματικὸν τοῦ Ναυτικοῦ κ. Κόκκορην, κατηγορούμενον ἐπὶ συκοφαντίᾳ δῆθεν τοῦ πλοιάρχου καὶ μοιράρχου τῆς Ἀνατολικῆς Μοίρας τοῦ στόλου κ. Σαχτούρη, ἐνῷ τὸ Ναυτοδικεῖον ἐκεῖνο, συγκεκροτημένον ἐξ ἀξιωματικῶν τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, ἐκ τῶν φυσικῶν δικαστῶν τοῦ κατηγορουμένου κ. Κόκκορη, ἐκήρυττεν αὐτὸν ἀθῷον ἐπὶ τῇ κατ’ αὐτοῦ κατηγορίᾳ καὶ συκοφαντίᾳ, συνεκρότουν εἶτα ἕτερον Ναυτοδικεῖον, ἵνα δικάσῃ τὰς κατὰ τοῦ κ. Σαχτούρη ὑπ’ ἐμοῦ ἐγερθείσας κατηγορίας! Καὶ τίς προήδρευε τοῦ Ναυτοδικείου τούτου; Ὁ Διευθυντὴς τοῦ Ναυστάθμου κ. Κουτσοῦκος. Καὶ τίνες συνεκρότησαν τὸ Ναυτοδικεῖον ἐκεῖνο; Οἱ φυγάδες τῆς Λαρίσης! Ποῖος ἦτο μέλος τοῦ Ναυτοδικείου; Ὁ κύριος Σαπουντζάκης! Ποῖος ἦτο ὁ κύριος Σαπουντζάκης; Καθ’ ἣν ἐποχὴν, Κύριοι, ὁ Βόλος ἐγκατελιμπάνετο, καθ’ ἣν ἐποχὴν πολύτιμον καὶ ἄφθονον ὑλικὸν πολέμου ἔμελλε νὰ παραδοθῇ εἰς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ, τοπομαχικὰ πυροβόλα, χιλιάδες στολῶν, χιλιάδες ὅπλων, ἑκατοντάδες κιβωτίων πολεμεφοδίων, καθ’ ἣν ἐποχὴν συνέρρεον ἐκ τῆς ἐσωτέρας Θεσσαλίας εἰς τὸν Βόλον γυναῖκες καὶ παιδία ἐγκαταλελειμμέναι καὶ τρέμουσαι, καὶ φεύγουσαι τὴν ὀργὴν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ καὶ τὴν μάχαιραν αὐτοῦ, ὁ ἐπιτελάρχης τοῦ Ἐπιτελείου ἐκείνου κύριος Σαπουντζάκης ἐτηλεγράφει: «Ἐκ Φαρσάλων (Ἀριθ. 131), Ἀπριλίου 13)25 1897, ὥρᾳ 10 π. μ. Τόμπλερ, φρούραρχον Βόλου, Βόλον. Συλλέξατε μαγείρους καὶ μαγειρικὰ σκεύη Διαδόχου, ὡς καὶ ἐμοῦ, καὶ ἀποστείλατε Φάρσαλα πάραυτα δι’ ἐκτάκτου ἁμαξοστοιχίας. Κ. Σαπουντζάκης.» Καὶ δεύτερον: Ἀριθ. 132. Ἐκ Φαρσάλων, Ἀπριλίου 13)25 1897, ὥρᾳ 10 π. μ. Κηρῦκον, Διευθυντὴν Σιδηροδρόμου, Βόλον. Δι’ ἐκτάκτου ἁμαξοστοιχίας φροντίσατε ἀποστολὴν Φάρσαλα μαγείρων καὶ μαγειρικῶν σκευῶν Διαδόχου καὶ ἐμοῦ. Κ. Σαπουντζάκης.» Τὰ περὶ τούτων ἐκτενῶς ἔγραψα ἐν τῷ «Σκρὶπ» τῆς 13 Αὐγούστου 1898 ἔτους.

§162Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Περὶ γυναικοπαίδων οὐδεμία πρόνοια!

§163Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Αὐτὰ, Κύριοι, ἦσαν τὰ μέλη τοῦ Ναυτοδικείου, ὅπερ συνεκροτήθη, ἵνα ἀπαλλάξῃ πάσης κατηγορίας τὸν μοίραρχον κ. Σαχτούρην! Ποῖοι ἄλλοι ἀπετέλουν μέρος τοῦ Ναυτοδικείου ἐκείνου; Ἀξιωματικοί, οἵτινες, οὐχὶ βεβαίως πάντες, ἀλλ’ οἱ πλεῖστοι, κατὰ τὰς κρισίμους τῆς πατρίδος περιστάσεις δὲν ἐξετέλεσαν τὸ εἰς αὐτοὺς ἐπιβεβλημένον καθῆκον...

§164ΑΛΕΞ. Μ. ΚΑΝΑΡΗΣ. Ποῖοι εἶναι αὐτοί;

§165Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Τοὺς ἠξεύρετε. Ἀλλ’ ἐὰν, Κύριοι, ἦναι ἀκριβῆ, ὡς βεβαίως εἰσὶ, τὰ καταγγελλόμενα κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην παρ’ ἀντιπροσώπου τοῦ ἔθνους, δὲν ἔπρεπε νὰ εὑρεθῇ, διατὶ δὲν ἐξετελοῦντο αἱ διαταγαὶ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν; Δὲν ἔπρεπεν ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς νὰ ἐρευνήσῃ καὶ νὰ μάθῃ, διὰ ποίαν ἆρά γε αἰτίαν ὁ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως Δηλιγιάννη Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κύριος Ν. Μεταξᾶς, ὅτε ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ ἀνηγγέλθη αὐτῷ, ὅτι ἐγκατελείφθη ἡ Λάρισα, ἔξαλλος ἐξ ὀργῆς, εἶπε τοὺς ἑξῆς ἀξιομνημονεύτους λόγους; ὅτι «ἐφ’ ὅσον οἱ Βασιλόπαιδες ὑπηρετοῦσιν ἐν τῷ στρατῷ, στρατὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑφίσταται»,—ἕνεκα ἄλλως πολλῶν λόγων, οὓς ἀνεπτύξαμεν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Ταῦτα πάντα μόνον ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς ἦτο ἁρμοδία νὰ κρίνῃ, νὰ εὕρῃ καὶ ἐξετάσῃ. Ταῦτα πάντα ἔδει τότε νὰ ἐξετασθῶσιν. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτων, Κύριοι, τί ἔπραξαν; Ὁσάκις μὲν ἐξελέχθη ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴ, διὰ παντὸς τρόπου κατώρθωσαν νὰ παραλύσωσι τὰς ἐργασίας αὐτῆς, καθ’ ἣν δὲ στιγμὴν ἡ Βουλὴ πνέει τὰ λοίσθια, ἐφαντάσθησαν, ὅτι ἐδύναντο νὰ διασκεδάσωσι τοὺς ἐκλογεῖς μου, συγκαλοῦντες αὐτοὺς εἰς τὰ ἀκροατήρια τῆς Βουλῆς, ἵνα μάθωσι, τίνες εὐθύνονται διὰ τὸν οὕτω πως διεξαχθέντα πόλεμον! Ἀλλὰ, Κύριοι, παρακαλῶ καὶ τὸν ἐξ Ὕδρας κ. Βουλευτὴν καὶ Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν εὐθὺς μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κυρίου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, τὸν κύριον Τσαμαδὸν, νὰ δηλώσῃ, τί ἐνόει καὶ τίνας ἐνόει, ὅτε ἐξέδιδε τὴν ἑξῆς διαταγήν; (ἀναγινώσκει): «Ἀριθ. 32721 Τηλεγράφημα. Ἀπαγόρευσις συνεννοήσεως μετ’ ἄλλων Ἀρχῶν. Διεύθυνσις ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας, ἀνθυπασπιστὴν Ρεμπᾶκον, Κύθηρα. Διαβιβάσατε ἀρχηγῷ κατοχῆς Κρήτης κάτωθι τηλεγράφημα: «Πρὸς τὰ Ἀρχηγεῖα Θεσσαλίας, Ἠπείρου καὶ Κρήτης. Ἀπαγορεύομεν ὑμῖν αὐστηρῶς νὰ ζητῆτε ὁδηγίας παρ’ ἄλλης, ἐκτὸς τοῦ ὑφ’ ἡμᾶς Ὑπουργείου, Ἀρχῆς, ἀλλ’ οὐδὲ νὰ κοινοποιῆτε εἰς ἄλλην Ἀρχὴν ὅσα πρὸς ἡμᾶς ἀναφέρετε. Ἐν Ἀθήναις, 18 Ἀπριλίου 1897 Ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν Ν. Τσαμαδός.» Ἐπεθύμουν ν’ ἀπαντήσῃ ὁ κύριος ἐξ Ὕδρας συνάδελφος, τίνα τάχα ἀφεώρα ἡ διαταγὴ αὕτη;

§166ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τοὺς οἰκονομικοὺς ἐφόρους!

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον;

§168Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν φρονεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως μὴ εὑρεθῶμεν πάλιν ἀπέναντι Ὑπουργοῦ, ὅστις ἐκοιμᾶτο κατὰ τὴν ὥραν τοῦ κινδύνου, ὡς ἐκοιμᾶτο ἐκεῖνος, ὅστις ἐξηνάγκασε τὸν πρώην Πρωθυπουργὸν κ. Δηλιγιάννην νὰ ἐπιληφθῇ τῶν καθηκόντων αὐτοῦ, δὲν φρονεῖ, λέγω, ὅτι, ὡς Κυβέρνησις διαδεξαμένη τὴν περατώσασαν τὸν πόλεμον, ὀφείλει νὰ λάβῃ τὸν λόγον, καὶ νὰ ἐξηγήσῃ, πῶς οὐδεμία ἐλήφθη πρόνοια, ὅπως διευκρινηθῶσιν ὅλα ἐκεῖνα τὰ σημεῖα, τὰ πρὸ ὀλίγου διατυπωθέντα, καὶ ἕνεκα τῶν ὁποίων διασύρονται καὶ ἀνεύθυνοι; Ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτηθῇ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἐὰν θέλῃ νὰ λάβῃ τὸν λόγον.

§169Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μεταβαίνει μία ἐπιτροπὴ νὰ ἐρωτήσῃ τὸν κ. Πρωθυπουργόν;

§170Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἄλλως θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἀναβάλῃ τὴν συνεδρίασιν δι’ αὔριον, ἵνα δυνηθῇ νὰ παραστῇ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλετε πρότασιν περὶ ἀναβολῆς; (Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀπὼν ἀπό τινος τῆς αἰθούσης, εἰσέρχεται εἰς τὴν αἴθουσαν τὴν στιγμὴν ταύτην)

§172Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐννοῇ νὰ λάβῃ τὸν λόγον, δὲν ἐπιμένω εἰς τὴν ἀναβολήν.

§173ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, κύριε Πρόεδρε. (Ὁ κ. Ράλλης διευθύνεται πρὸς τὸ βῆμα).

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁμιλήσῃ ὁ κύριος Ράλλης.

§175Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐφρόνουν, Κύριοι, ὅτι κατὰ τοιαύτην συζήτησιν, ἥτις δύναται νὰ θίξῃ καὶ τὰς εὐθύνας ἀνευθύνων, ἡ θέσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἐδῶ, καὶ οὐχὶ εἰς τὸ δωμάτιον τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς, ἐφρόνουν ὅτι εἶχε καθῆκον νὰ ἐξηγήσῃ, πῶς ἡ Κυβέρνησις, οὐχὶ ἡ νῦν, ἀλλ’ ἡ πρώτη, ἡ ὑπ’ αὐτὸν σχηματισθεῖσα, δὲν ἐφρόντισε νὰ πράξῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον οἱαδήποτε Κυβέρνησις ἐξερχομένη ἐκ πολέμου ἔπραξεν. Ἐὰν ἠθέλετε ν’ ἀνατρέξητε εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως μετὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1870, ἠθέλετε εὕρει, ὅτι τότε συνεκροτήθησαν Στρατοδικεῖα καὶ Ναυτοδικεῖα διὰ πᾶσαν τὴν δρᾶσιν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, ἠθέλετε εὕρει αὐτὸν τὸν ἔξοχον ἥρωα, τὸν ὑπερασπιστὴν τοῦ Βελφόρ, προσερχόμενον ἐνώπιον τοῦ Στρατοδικείου, ἵνα δώσῃ λόγον, πῶς ὑπερησπίσθη τὸ Βελφόρ, τὸ ὁποῖον χάριν τῆς ἀνδρείας του καὶ διὰ τῆς ἀνδρείας του ἐσώθη ὑπὲρ τῆς Γαλλίας. Ἀλλ’ ἡμεῖς παρεδώκαμεν εἰς τὸν ἐχθρὸν πλέον τοῦ ἡμίσεος τῆς Ἑλλάδος, παρεδώκαμεν εἰς τὸν ἐχθρὸν ὁλόκληρον τὴν ὁροθετικὴν γραμμήν, παρεδώκαμεν εἰς τὸν ἐχθρὸν τὴν Λάρισαν μεθ’ ὅλου τοῦ ὁπλισμοῦ της, μετὰ χιλιάδων ὅπλων, μεθ’ ὅλων τῶν ἀποσκευῶν τοῦ στρατοῦ, παρεδώκαμεν εἰς τὸν ἐχθρὸν καὶ τὴν γραμμὴν τῆς Ὄθρυος, τὴν ἀπόρθητον κατὰ τὸν Βοσσὲρ, καὶ ἐν τούτοις δὲν εἴδομεν μήτε ἓν Στρατοδικεῖον νὰ συνέλθῃ, ἵνα ἐξετάσῃ, ἵνα ἀνακρίνῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν εὐθύνην τῆς διευθύνσεως τοῦ πολέμου! Καὶ ἡ παράλειψις αὕτη ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις συνέστη ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπιβολὴν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, ἤγαγεν εἰς τὴν σύγχυσιν, εἰς ἣν παριστάμεθα σήμερον, ἤγαγε δὲ εἰς τοιαύτην σύγχυσιν, ὥστε παραδόξως σήμερον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Λακεδαίμονος καὶ ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἦλθον νὰ ἐξετάσωσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν δρᾶσιν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν δρᾶσιν τοῦ ναυτικοῦ. Ἐπιτρέψατέ μοι. Κύριοι, νὰ νὰ μὴ ἀκολουθήσω αὐτοὺς εἰς τὴν τοιαύτην τακτικὴν, διότι κηρύσσω ἐμαυτὸν ἐντελῶς ἀναρμόδιον ἐπὶ τῶν τοιούτων ζητημάτων· αἱ γνῶμαί μου ἐπὶ τοιούτων θεμάτων εἰς οὐδὲν ἤθελον ἐπὶ πλέον συντελέσει ἢ εἰς τὴν τελειοτέραν σύγχυσιν τῆς Βουλῆς. Ὁ καταλογισμὸς, Κύριοι, τῶν εὐθυνῶν τοῦ πολέμου συνεπάγεται τὴν ἔρευναν τριῶν κεχωρισμένων καὶ διαφόρων σταδίων, καὶ ἀπὸ τριῶν διαφόρων ἀπόψεων. Τὸ πρῶτον στάδιον περιλαμβάνει τὴν ἐξέτασιν τῶν λόγων τῶν ἐπενεγκόντων τὸν πόλεμον, τὸ δεύτερον περιλαμβάνει τὸν τρόπον τῆς διεξαγωγῆς τοῦ πολέμου, καὶ τὸ τρίτον τὸν τρόπον τῆς συνομολογήσεως τῆς εἰρήνης καὶ τοὺς ὅρους αὐτῆς. Τὸ πρῶτον καὶ τὸ τρίτον εἶναι βεβαίως τῆς ἁρμοδιότητος τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ τὸ δεύτερον, τὸ περὶ τοῦ τρόπου τῆς διεξαγωγῆς τοῦ πολέμου, φρονῶ ὅτι ἐκφεύγει τῆς ἁρμοδιότητος τῆς Βουλῆς, ἐκτὸς ἐὰν ἡ Βουλὴ πρόκηται νὰ καταναλώσῃ χρόνον, δημιουργοῦσα σύγχυσιν ἐν τῇ γνώμῃ αὐτῆς, ἀλλὰ σύγχυσιν καὶ ἐν τῷ τόπῳ. Εἰς τίνα τῷ ὄντι ἐκ τοιαύτης ἐρεύνης ἀποτελέσματα δύναται νὰ φθάσῃ ἡ Βουλή; Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου παραδόξως πρὸ ὀλίγου ἔλεγεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ σχηματισθῇ ἀνακριτικὴ ἐπιτροπή, διὰ νὰ ἐξετάσωμεν τὸν τρόπον τῆς διεξαγωγῆς τοῦ πολέμου, τὴν κατ’ αὐτὸν δρᾶσιν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν δρᾶσιν τοῦ ναυτικοῦ. Ἀλλὰ ποῦ εὗρε τὸ τοιοῦτον δικαίωμα τῆς Βουλῆς; Ἡ Βουλὴ ἔχει δικαίωμα ἐκ τοῦ Συντάγματος, ἡ Βουλὴ ἔχει δικαίωμα ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ της νὰ διορίζῃ ἐξεταστικὰς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπάς, ἀλλ’ ἀνακριτικὴν ἐπιτροπὴν οὐδαμοῦ τοῦ Συντάγματος καὶ οὐδαμοῦ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς εὑρίσκω, εἰμὴ ἐν μιᾷ μόνον περιπτώσει, ὅταν πρόκηται περὶ κατηγορίας κατὰ Ὑπουργῶν...

§176Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Αὐτὸ εἶπον.

§177Δ. ΡΑΛΛΗΣ. .. Ἀλλὰ διὰ νὰ διορισθῇ ἀνακριτικὴ ἐπιτροπή, ἔπρεπε νὰ ὑπάρξῃ κατηγορία, κατηγορία καθ’ ὡρισμένων Ὑπουργῶν, κατηγορία κατὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος καὶ τῶν συναδέλφων του...

§178Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ δι’ ὡρισμένας πράξεις καὶ παραλείψεις.

§179Δ. ΡΑΛΛΗΣ. .. κατηγορία κατ’ ἐμοῦ καὶ τῶν τότε συναδέλφων μου· καὶ ἡ κατηγορία αὕτη ἔπρεπε νὰ διατυπωθῇ δι’ ὡρισμένας πράξεις καὶ παραλείψεις, ὡς παρατηρεῖ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, καὶ νὰ ὑπογραφῇ ὑπὸ ὡρισμένου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Καὶ ὅταν εὑρισκώμεθα πρὸ τοιούτων διατάξεων τοῦ Συντάγματος, κανονιζουσῶν τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς, ποῦ ἠδυνάμεθα νὰ στηρίξωμεν τὴν ἀνακριτικὴν ἐπιτροπήν; πόθεν ἠδύνατο νὰ προκύψῃ αὕτη; Ἀναμφισβητήτως, Κύριοι, πρόκειται περὶ τρόπου ἐκφράσεως ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου — διότι βεβαίως δὲν παρεῖδε ταῦτα. — Ἤθελε νὰ παραστήσῃ ἴσως, ὅτι, ἐὰν ὅτε τὰ πράγματα ἦσαν πρόσφατα ἐπελαμβάνετο ἡ Βουλὴ τῆς ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων, ἠδύνατο νὰ καταλήξῃ εἰς μίαν κατηγορίαν κατὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, εἰς μίαν κατηγορίαν κατ’ ἐμοῦ...

§180Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν συνεστήθησαν αἱ ἐξεταστικαὶ ἐπιτροπαί, διὰ ν’ ἀνακαλύψωσιν, ἐὰν ὑπῆρχον πράξεις ἐπιλήψιμοι.

§181Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως μία ἐξεταστικὴ ἐπιτροπὴ ἠδύνατο κατόπιν τῶν συμπερασμάτων της νὰ φέρῃ εἰς μίαν κατηγορίαν κατὰ Ὑπουργῶν, οὐχὶ κατὰ τῶν ὁδηγησάντων τὸ στράτευμά μας· ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη δὲν ἐλειτούργησε, κατηγορία δὲν διετυπώθη, ἀνακριτικὴ ἐπιτροπὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συστηθῇ, εἰμὴ κατόπιν κατηγορίας κατὰ Ὑπουργῶν, καὶ μένει πάλιν ἀκεραία διὰ τὴν παράλειψιν ἐπιτακτικοῦ καθήκοντος ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἥτις συνέστη ἀμέσως μετὰ τὴν προκαταρκτικὴν εἰρήνην, τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἥτις εἰς οὐδὲν κατέγεινε, παρὰ μόνον, πῶς τὰ βάρη τὰ ἐκ τῶν ἀτυχιῶν ἡμῶν, ἐκ τῶν συμφορῶν τοῦ πολέμου, τὰ ἐπιβληθέντα εἰς τὸ Κράτος, νὰ τὰ καταστήσῃ ἀκόμη ἐπαχθέστερα. Ἐνόμισεν, ὅτι ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως κατὰ κατὰ τοιαύτας περιστάσεις εἶναι θέσις ἀμεριμνομερίμνης, ἀλλ’ ἰδοὺ εἰς τίνα ἀποτελέσματα ἤγαγεν ἡ ἀμεριμνομέριμνα τῆς τότε Κυβερνήσεως! Σήμερον ἔχομεν τελείαν τὴν σύγχυσιν τῶν εὐθυνῶν, καὶ σύρομεν πρὸς ταύτας καὶ αὐτὰ τὰ ἀνεύθυνα πρόσωπα! Οὕτω, Κύριοι, οὐδὲν ἔχω νὰ προσθέσω ἐπὶ πλέον, σχετικῶς πρὸς τὸ δεύτερον στάδιον τῶν εὐθυνῶν τοῦ πολέμου, σχετικῶς πρὸς τὸν τρόπον τῆς διεξαγωγῆς αὐτοῦ, τῆς περὶ ταύτην ἐρεύνης διαφευγούσης τὴν ἁρμοδιότητά μου. Μένουσι τὰ ἕτερα δύο στάδια, ἅτινα καὶ ταῦτα οὐχ ἧττον εἶναι πλούσια εἰς εὐθύνας. Καὶ ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Καρυστίας ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του ὡμίλησε περὶ τῶν διαπραγματεύσεων, αἱ ὁποῖαι διεξήχθησαν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις διεδέχθη τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, διαπραγματεύσεων ἀφορωσῶν εἰς τὸν ἐπιβληθέντα ἡμῖν ἔλεγχον, καὶ ἀνέγνωσεν ἔγγραφον τῆς 24 Ἰουλίου τοῦ 1897, τὸ ὁποῖον ἐφάνη καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν ὡς κἄτι τι καινόν...

§182ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἐφάνη.

§183Δ. ΡΑΛΛΗΣ. .. καὶ δι’ οὗ ἠθέλησε ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι πάντα τὰ φοβερὰ ἀποτελέσματα, εἰς ἃ προήλθομεν, ἀπορρέουσιν ἐκ τῆς ἐν τῷ ἐγγράφῳ ἐκείνῳ προτάσεως. Κατηγόρησε δὲ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Καρυστίας, ὅτι ἡμεῖς, οἱ ἀτυχήσαντες νὰ κυβερνήσωμεν τότε τὴν χώραν, παρείδομεν ἐπὶ τοσοῦτον τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὥστε πρῶτοι ἐσπεύσαμεν νὰ προσφέρωμεν τὸν ἔλεγχον εἰς τοὺς δανειστὰς, καὶ μάλιστα ὑπὲρ τῶν παλαιῶν χρεῶν· καὶ νομίζω ὅτι ὡς τοιαῦτα ὑπελάμβανεν ὁ κ. Βουλευτὴς τὰ ἀπὸ τοῦ 1821 συνομολογηθέντα. Οὐδὲν καινόν, Κύριοι, ἀπεκάλυψεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Καρυστίας· ἂν δ’ ἐφάνη σκληρὰ ἡ διακοπὴ, τὴν ὁποίαν ἔκαμα πρὸς αὐτὸν, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι δὲν διετύπωσα ὁλόκληρον τὴν ἰδέαν μου. Ἂν ἀποσπάσῃ τις ἓν μόνον ἔγγραφον ἐκ σειρᾶς τοιούτων, δύναται νὰ φθάσῃ εἰς πεπλανημένα συμπεράσματα. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐννοήσῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐγγράφου, οὐχὶ διότι ἀμφέβαλλον περὶ τῆς εἰλικρινείας αὐτοῦ, περὶ τῆς καλῆς του πίστεως, περὶ τῆς ἀγχινοίας του, ἀλλὰ διότι δὲν ἠδύνατο νὰ κατανοήσῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἐγγράφου, ἀποσπῶν αὐτὸ ἀπὸ τῆς σειρᾶς, εἰς ἣν ἀνήκει. Ἰδοὺ τί λέγει τὸ ἔγγραφον τῆς 24 Ἰουλίου, ὅπερ ἐπεκαλέσθην ἐγὼ αὐτὸς κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 18 Σεπτεμβρίου 1897, ὅτε ἀπελογούμην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶχεν ὑποστῆ τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης, μόνην δικαιολογίαν ἔχων ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ τῶν συναδέλφων μου τὸ ἔγγραφον τοῦτο. Διατί; Διότι περιελάμβανε πρότασιν, ἥτις διετυποῦτο πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἀποτροπῆς τοῦ διεθνοῦς ἐλέγχου, τοῦ τόσον σκαιῶς ἐπιβληθέντος κατόπιν ἡμῖν. Ἀλλ’ ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Καρυστίας, μὴ γνωρίζων τὴν σειρὰν τῶν διαπραγματεύσεων, καὶ τὰς περιστάσεις, τίς ἐπρότεινε τὸν ἔλεγχον ἐπὶ τῶν παλαιῶν χρεῶν, ἠγνόει περιπλέον, ὅτι ἡ κλεὶς τῆς εἰρήνης, ἡ κλεὶς τῆς ἐκκενώσεως τῆς Θεσσαλίας ἦσαν τὰ παλαιὰ χρέη· διότι ἀπέναντι ἡμῶν εἴχομεν τὴν Γερμανίαν, ἥτις ὡς ὅρον τῆς συνομολογήσεως τῆς εἰρήνης ἔθετο ἕνα καὶ μόνον, τὴν ἀναγνώρισιν τῶν παλαιῶν χρεῶν καὶ τὴν ἐπιβολὴν τοῦ ἐλέγχου εἰς τὸ Κράτος ὑπὲρ τῶν παλαιῶν δανειστῶν. Τοῦτο προκύπτει ἐκ σειρᾶς ἐγγράφων, ἅτινα εὑρίσκονται καὶ πρὸ καὶ μετὰ τὸ ἔγγραφον τῆς 24 Ἰουλίου 1897. Λόγου χάριν, ὑπὸ χρονολογίαν τῆς 19 Αὐγούστου θέλετε εὕρει τὸ ἑξῆς ἔγγραφον τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸς τοὺς παρὰ ταῖς ξέναις Αὐλαῖς ἀντιπροσώπους ἡμῶν: «Ἵνα τηρῶ ὑμᾶς ἐνημέρους τῆς καταστάσεως, κρίνω χρήσιμον ν’ ἀνακοινώσω ὑμῖν περίληψιν τηλεγραφήματος τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ τοῦ Βερολίνου, ὅπερ σήμερον ἀνέγνω μοι ὁ πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας. Ἰδοὺ ἡ περίληψις: «Παρακαλῶ νὰ εἴπητε τῷ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργῷ, ὅτι δὲν ἠθέλομεν ἀποβλέψει εἰς τὸ ζήτημα νὰ μάθωμεν, τίνες πρόσοδοι προορισθήσονται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν παλαιῶν χρεῶν, καὶ τίνα ἐνέχυρα δύνανται νὰ κατασταθῶσιν ἐλεύθερα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου, εἰμὴ ὅταν ἡ ἐγκατάστασις τοῦ ἐλέγχου τῶν παλαιῶν καὶ νέων χρεῶν, τοῦ ἀποφασισθέντος ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐξασφαλισθῇ κατὰ τρόπον πραγματικόν.» Αὕτη ἦτο ἡ ἀπαίτησις τῆς Γερμανικῆς Κυβερνήσεως, ἣν ἠναγκάσθημεν οὐ μόνον ἡμεῖς νὰ ὑποστῶμεν, ἀλλὰ νὰ παραδεχθῶσι καὶ αἱ Δυνάμεις, αἵτινες διετέλουν εὐνούστεραι πρὸς ἡμᾶς. Ἀλλὰ τὸ ἔγγραφον τοῦτο τῆς 24 Ἰουλίου, τὸ ὁποῖον τόσον κατέπληξε τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐκ Καρυστίας, μετὰ τὴν παράγραφον, ἣν ἀνέγνωσα, προσθέτει τὰ ἑξῆς, —καὶ θαυμάζω, πῶς τὰ παρεῖδεν ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Καρυστίας, καὶ μάλιστα παράπλευρος τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, ὅστις καλῶς γνωρίζει τὰ πράγματα. Ἐπιλέγει τὸ ἔγγραφον: «Ἐὰν ἠξίου τις νὰ προβῇ περαιτέρω, καὶ νὰ ἐπιβάλῃ διεθνῆ ἔλεγχον, τοῦτο ἤθελεν ἀποτελέσει τὴν λῆψιν μέτρων, ἅτινα, οὐδὲν προστιθέμενα εἰς τὴν τῶν δανειστῶν ἐξασφάλισιν, ἤθελον προσβάλει τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς χώρας, παραβλάψει τὸ νόμιμον τῆς ἀνεξαρτησίας δικαίωμα αὐτῆς, καὶ ἐνσπείρει σπέρματα ταραχῶν καὶ μνησικακιῶν, αἵτινες ἤθελον ἀπειλήσει τὴν δημοσίαν τάξιν καὶ βάλει ἐν κινδύνῳ καὶ αὐτὰ τῶν δανειστῶν τὰ συμφέροντα, περὶ ὧν φαίνονταί τινες δικαίῳ τῷ λόγῳ μεριμνῶντες.» Καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς περικοπῆς ἔπρεπε νὰ ἐννοήσῃ ὁ κύριος Βουλευτής, ὅτι δὲν ἐγένετο ἡ πρότασις ἐκείνη περὶ συγκεντρώσεως εἰς τὴν Ἑταιρείαν τῶν Μονοπωλίων τῶν πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου καὶ τῶν παλαιῶν χρεῶν ὁρισθησομένων προσόδων, ἐγένετο πρὸς ἀποφυγὴν τοῦ διεθνοῦς ἐλέγχου· καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ παρίδῃ τοῦτο, ὥστε νὰ κατηγορήσῃ ἡμᾶς, ὅτι προεκαλέσαμεν τὸν ἔλεγχον, ὃν ἡμεῖς ἀπεκρούσαμεν δι’ ὅλων τῶν δυνάμεων ἡμῶν, διότι ἐθεωροῦμεν αὐτὸν τὸν ἐπαχθέστατον τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, ὡς συντρίβοντα τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ Κράτους, καθιστῶντα ἡμᾶς δεσμίους ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν καὶ ὑποτελεῖς ἐν τῷ ἰδίῳ ἡμῶν οἴκῳ. Καὶ τοῦτο ἀποδεικνύει ἐναργῶς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 166 ἔγγραφον τῆς 21 Ἰουλίου, τὸ ὁποῖον πρόκειται κατὰ σειρὰν τοῦ ἐγγράφου, ὅπερ ἀνέγνωσεν ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Καρυστίας, ἔγγραφον τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸς τὸν ἐπιτετραμμένον τῆς Ἑλλάδος ἐν Λονδίνῳ (ἀναγινώσκει): «Κατὰ σημερινὴν πρός με ἀνακοίνωσιν τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Ἀγγλίας, τὸ ἀφορῶν τὰς ἐγγυήσεις τῶν Ἑλληνικῶν χρεῶν μέρος πρόκειται, ὡς εἰκάζεται, νὰ διατυπωθῇ περίπου ὡς ἑξῆς: «Ἐπὶ τῷ σκοπῷ τούτῳ ἡ διοίκησις τῶν εἰς ἐγγύησιν τοῦ παλαιοῦ καὶ νέου χρέους παραχωρηθεισῶν προσόδων θέλει τεθῇ ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν Δυνάμεων». Παρετήρησα, ὅτι ἡ φράσις «διοίκησις ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν» ἤθελεν ἐνέχει τὴν ἐν τῇ διοικήσει τῶν προσόδων τούτων ἀνάμιξιν, καὶ συνεπῶς τὴν ἐν τῇ διοικήσει τοῦ Κράτους τοιαύτην, τοῦθ’ ὅπερ ἤθελεν εἶναι ἀσυμβίβαστον πρός τε τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς χώρας, τὴν κυριαρχίαν αὐτῆς καὶ τὴν ἡμετέραν νομοθεσίαν, καὶ ὅπερ βεβαίως καὶ εὐλόγως ἤθελε καταθορυβήσει τὴν χώραν.» Κύριοι, βεβαίως ὑπῆρξεν ἀτυχὴς ἡ διαδεχθεῖσα τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος Κυβέρνησις, διότι οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ τῆς εἰρήνης ὑπῆρξαν ἐπαχθέστατοι, ἐπαχθέστατος δὲ πάντων ὑπῆρξεν ὁ τοῦ διεθνοῦς ἐλέγχου. Τὸν ὅρον τοῦτον ἐπολεμήσαμεν παντὶ σθένει, προσπαθήσαντες εἰς μάτην ν’ ἀποφύγωμεν τὸν ἐξ αὐτοῦ κλοιόν. Καὶ ὅσοι θελήσωσι νὰ ἐγκύψωσιν εἰς τὴν μελέτην τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, θέλουσιν ἀπονείμει δίκαιον ἔπαινον πρὸς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν διὰ τὴν ἐπιμονὴν, ἣν ἐπέδειξε, πολεμῶν βῆμα πρὸς βῆμα πρὸς ἀποτροπὴν τῆς συμφορᾶς, ἥτις ἐπρόκειτο τελικῶς νὰ μᾶς πλήξῃ. Κύριοι, δὲν ἤκουσα ἄλλο τι ἐπὶ τοῦ τρίτου τούτου σταδίου τῶν εὐθυνῶν τοῦ πολέμου, καὶ ἐντεῦθεν, καταλείπων αὐτό, ἔρχομαι εἰς τὸ πρῶτον, τὸ στάδιον τὸ σχέσιν ἔχον πρὸς τοὺς λόγους τοὺς ἐπενεγκόντας τὸν πόλεμον. Τὴν εὐθύνην τοῦ πολέμου οἱ ἀξιότιμοι ἐκ τῆς δεξιᾶς ἐπέρριψαν ἐπὶ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτήν, διότι ἀπέδωκαν εἰς αὐτὸν τὴν πρᾶξιν ἐκείνην, ἐκ τῆς ὁποίας εἶπον, ὅτι μοιραίως ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ ὁ πόλεμος. Τὸν πόλεμον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἀπέδωκεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν καὶ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μετ’ αὐτῆς συνέπραττον. Φρονῶ, Κύριοι, ὅτι ἡ εὐθύνη εἶναι κοινή. Καὶ θέλω ἀποδείξει ὑμῖν τοῦτο, ἀναμιμνήσκων τὰ γεγονότα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὡς προκύπτουσιν ἐκ τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν. Τὴν εὐθύνην δὲ διεκδικῶ πρῶτος ἐγώ, διότι τὴν ἀνέλαβον ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀπεφασίζετο τὸ πρῶτον ἐκεῖνο βῆμα, τὸ ὁποῖον ἤγαγε μοιραίως εἰς τὸν πόλεμον. Ἐμνήσθη ἤδη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς μιᾶς φράσεώς μου, ἐξενεχθείσης κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 24 Ἰανουαρίου 1897, ἣν ἐχαρακτήρισεν ὡς θορυβώδη Εἶναι ἡ φράσις: «τολμήσατε! τολμήσατε! τολμήσατε, ἐν ὅσῳ εἶναι ἀκόμη καιρός!» Καὶ θέλω νὰ ἐξηγήσω τὴν φράσιν ταύτην πρὸς τὴν Βουλήν, ὅπως δυνηθῇ νὰ μοὶ καταλογίσῃ τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας ὑπέχω δι’ αὐτήν. Ἀλλά, ὡς ἔλεγον πρὸ ὀλίγου, τὴν εὐθύνην δὲν διεκδικῶ μόνον σήμερον· τὴν εὐθύνην ἀνέλαβον ἀπὸ τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης τῆς 24 Ἰανουαρίου. Οὔτε μὲ ἐνδιαφέρει, ἂν παρῆλθε τοσοῦτος χρόνος, οὔτε ἔχει δι’ ἐμὲ σημασίαν τὸ ὅτι δὲν εὑρίσκομαι ἐν τῇ ἀρχῇ, οὔτε ἔχει δι’ ἐμὲ σημασίαν, ἂν ὑφίσταται ἢ δὲν ὑφίσταται ἢ δύναται νὰ ὑπάρξῃ ποινικὴ καταδίωξις. Διότι διὰ τὸν πολιτευτήν, Κύριοι, ἡ ἠθικὴ εὐθύνη εἶναι ἡ ὑπερτάτη, εἶναι ἡ βαρυτάτη πασῶν. Καὶ τίνα σημασίαν ἔχει πέντε καὶ δέκα ἐτῶν φυλάκισις καὶ εἱρκτὴ διὰ τὸν πολιτευτήν; Καὶ τίνα σημασίαν ἔχει ἡ ἔκπτωσις αὐτοῦ ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἀπέναντι τῆς ἠθικῆς εὐθύνης, ὅτι ἐπήνεγκε συμφορὰς εἰς τὸν τόπον αὑτοῦ; Διὰ τοῦτο τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἀποτίω σήμερον ἐνώπιον ὑμῶν, τὴν θεωρῶ ὑπερτέραν ἐκείνης, ἣν ἤθελον ἀποτίσει ἐνώπιον τοῦ εἰδικοῦ Δικαστηρίου, ὡς Ὑπουργὸς, ἢ ἐνώπιον ὑμῶν διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν, ἐὰν κατεῖχον τὴν ἀρχήν. Κύριοι, μετὰ μακρὰν συζήτησιν καὶ μετὰ τὴν φράσιν ἐκείνην, τῆς ὁποίας ἐμνήσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτής, ἀνῆλθον τὸ βῆμα τὴν 24 Ἰανουαρίου 1897, καὶ ἔλεγον τότε πρὸς τὴν Βουλήν (ἀναγινώσκει): «Ἡ πολιτεία, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξαν οἱ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἐκ τῆς ἀριστερᾶς ἀγορεύσαντες, συνεπάγεται εὐθύνας, συνεπάγεται κινδύνους· συμβουλεύσασα δὲ ἡ Ἀντιπολίτευσις τοιαύτην πολιτείαν, ἐννοεῖ νὰ καταστήσῃ τελείαν τὴν πρὸς αὐτὴν ἀλληλεγγύην της, καὶ νὰ συγκομίσῃ ὁλόκληρον τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἀναλάβει ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἤθελεν ἐπιτελέσει τὸ πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν καθῆκον. Ἀκριβῶς πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, ὅπως διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς ἡ Βουλὴ βεβαιώσῃ, ὅτι ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τῆς πολιτείας, ἡ ὁποία ὑπεδείχθη πρὸ ὀλίγου ἐντεῦθεν, προβάλλω τὴν ἑξῆς πρότασιν εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς: «Ἡ Βουλή, κατόπιν τῶν ἀνακοινωθεισῶν παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν πληροφοριῶν περὶ τῶν ἐν Κρήτῃ συμβάντων, καλεῖ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐπιτελέσῃ τὸ πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν ἐπιβαλλόμενον τῷ Ἑλληνικῷ Βασιλείῳ καθῆκον.» Διὰ τῆς προτάσεως ἐκείνης ἀνέλαβον ἀκεραίαν καὶ πλήρη τὴν εὐθύνην τῶν κατόπιν τελεσθέντων, καὶ τὴν ἀνελάβετε καὶ ὑμεῖς μετ’ ἐμοῦ. Οὔτε δυνάμεθα νὰ ἐπιρρίψωμεν ἐπὶ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν τὴν εὐθύνην τῆς καταλήψεως τῆς Κρήτης, τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων, τῆς ἀποστολῆς τοῦ σώματος τοῦ κ. Βάσσου, διότι, ἐὰν ἔπραξε τοῦτο εἴτε πρὸ εἴτε μετὰ τὴν πρότασιν ἐκείνην, τὸ ἔπραξε βεβαίως ὑπὸ κοινὴν ἡμῶν εὐθύνην καὶ κατὰ σύμφωνον ἡμῶν γνώμην. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἐκτιμήσητε, Κύριοι, κατὰ πόσον ὑφίσταται εὐθύνη, καὶ κατὰ πόσον ἡ πολιτεία ἐκείνη ἐπεβάλλετο ἐκ τῶν περιστάσεων καὶ ἐκ τῶν κινδύνων, οὓς διέτρεχε πολύτιμον τμῆμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀναγκαίως πρέπει νὰ παραστήσω ὑμῖν αὐτὰς τὰς τότε περιστάσεις, καὶ θὰ σᾶς τὰς ἀναπαραστήσω ἐκ τῶν ἐπισήμων κειμένων. Τὴν 23 Ἰανουαρίου, δηλ. τὴν παραμονὴν, ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου κ. Σκουζὲς, ἀνελθὼν τὸ βῆμα, ἀνήγγειλε πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Αἱ εἰδήσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἐκ Κρήτης, δὲν εἶναι βεβαίως εὐχάριστοι. Πρό τινων ἡμερῶν, ὡς ἐγένετο γνωστὸν, ἤρξατο ἐν Ἡρακλείῳ ἀντίδρασις ἐκ μέρους τῶν Μωαμεθανῶν, οἵτινες προεκάλεσαν ῥήξεις καὶ συγκρούσεις, ὧν ὁ προφανὴς σκοπὸς ἦτο ἡ ματαίωσις τῶν μεταρρυθμίσεων. Αἱ ταραχαὶ ἐπεξετάθησαν ἀπὸ τὸ Ἡράκλειον καὶ εὐρύτερον εἰς Χανία καὶ Ρέθυμνον. Τὸ προξενικὸν σῶμα προεκλήθη νὰ μεσολαβήσῃ μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Μωαμεθανῶν... Οἱ πρόξενοι τῆς Ἑλλάδος, τῆς Ἰταλίας, τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Αὐστρίας μετέβησαν χθὲς, ὅπως δυνηθῶσι νὰ ἐπιφέρωσι συνεννόησιν μεταξὺ τῶν διαμαχομένων, ἀλλ’ εὑρεθέντες μεταξὺ τῶν πυρῶν τῶν συγκρουομένων, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ προχωρήσωσι, καὶ ἐπέστρεψαν εἰς Χανία, σήμερον δὲ μεταβαίνουσι διὰ θαλάσσης, ὅπως δυνηθῶσι νὰ πλησιάσωσιν ἀμφότερα τὰ διαμαχόμενα μέρη...» Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις ἐν Κρήτῃ τὴν 23 Ἰανουαρίου Τὴν ἐπιοῦσαν, τὴν 24, κατὰ τὴν ἀξιομνημόνευτον ἐκείνην συνεδρίασιν, τὴν θορυβώδη κατὰ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Ζακύνθου, ὁ συμπολίτης μου καὶ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀναγγέλλει τὰ ἑξῆς πρὸς τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει): «Μετὰ τὰς χθεσινὰς εἰδήσεις, τὰς ὁποίας ἀμέσως ἀνεκοίνωσα πρὸς τὴν Βουλὴν, ἔσχομεν μετὰ τὸ μεσονύκτιον καὶ σήμερον τὸ πρωῒ εἰδήσεις χθεσινὰς καὶ μέχρι τῆς 10 τῆς πρωΐας. Αἱ χθεσιναὶ εἰδήσεις ἀναγγέλλουσιν, ὅτι μετὰ μεσημβρίαν ἤρξατο καὶ ἐν τῇ πόλει Χανίων πυροβολισμὸς πυκνὸς ἐναντίον τῶν ἐν τῇ πόλει Χριστιανῶν. Τὰ ἀποτελέσματα εἶναι ἄγνωστα, διότι, ὡς σᾶς εἶπον, μετὰ μεσημβρίαν, ὅτε εἶχεν ἀρχίσει, οἱ πρόξενοι εὑρίσκοντο ὅπου ὅλοι κατοικοῦσιν, εἰς Χαλέπαν, ἡ συγκοινωνία εἶχε διακοπῆ, καὶ ἑπομένως δὲν ἦσαν ἐν Χανίοις, διὰ νὰ ἔχωμεν τὰς λεπτομερείας. Τὰ τηλεγραφήματα τὰ πρωϊνὰ ἀναγγέλλουσιν, ὅτι τὸ πῦρ ἐξηκολούθησε καὶ σήμερον, πυροβολισμοὶ δηλαδὴ, ὅτι ἐτέθη πῦρ εἰς διάφορα μέρη τῆς πόλεως, ὅτι μερικαὶ συνοικίαι ἐκαίοντο, ὅτι ἐν Χαλέπᾳ καὶ Χανίοις οἰκογένειαι ἐσώζοντο ἐπὶ τῶν πολεμικῶν ξένων πλοίων, καὶ ὅτι δὲν ἠδύναντο ἀκόμη νὰ γνωρίζουν, ποῖος ὁ ἀριθμὸς τῶν θυμάτων.» Πρὸ τοιούτων εἰδήσεων εὑρίσκετο ἡ Βουλὴ τὸ 1897, τὴν 24 Ἰανουαρίου τοῦ ἔτους ἐκείνου. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἂν ὑπῆρχέ τις, ὅστις δὲν ἤθελε συστήσει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σύσσωμος τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις συνίστα, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον, εἴτε ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας, εἴτε ἐκ συστάσεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπεχείρησεν ἡ τότε Κυβέρνησις. Ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἐξοντώσεως τοῦ ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κρήτης! Τὰ προηγούμενα στάδια τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος οὐδεμίαν ἔχουσι σημασίαν ὡς πρὸς τὴν κήρυξιν τοῦ πολέμου, καὶ διὰ τοῦτο τὰ παρατρέχω· εἶναι στάδια ἐντελῶς ξένα. Ἐπεχείρησαν αἱ Δυνάμεις διὰ τῶν προξένων των νὰ καταστήσωσιν ἕν μέσον πολίτευμα, μίαν ἡμιαυτονομίαν, ἀλλ’ ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἐγχειρήματα ἀπέτυχον. Καὶ πῶς; Ἀπέτυχον ἐκ τοῦ φανατισμοῦ τῶν Μωαμεθανῶν, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ ἐννοήσωσι καὶ νὰ παραδεχθῶσι τὴν ἰσοπολιτείαν. Καὶ ὅτε οἱ ξένοι πρόξενοι ἐφρόνουν, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιβληθῇ τὸ ἡμιαυτόνομον ἐκεῖνο πολίτευμα εἰς τοὺς Κρῆτας, οἱ Μωαμεθανοὶ ἔθηκαν τὸ πῦρ ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τῶν Χανίων, ἐὰν δὲ δὲν ἐλαμβάνοντο ἄμεσα μέτρα πρὸς ἐκφόβισιν ἐκείνων, οἵτινες ἐπεχείρησαν τὴν ἐξόντωσιν τοῦ χριστιανικοῦ πληθυσμοῦ, ὁλόκληρος ἡ Κρήτη ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον ἤθελεν αἱματοκυλισθῆ. Καὶ τότε τί συνεστήσαμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις; Νὰ σπεύσῃ νὰ συντρέξῃ τοὺς ἑλληνικοὺς ἐκείνους πληθυσμούς. Μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐφαίνετο διαφορά τις γνώμης κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης, καὶ κοινὴ ἦτο ἡ γνώμη τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ, διότι καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης ἐφρόνουν, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀναμείνωμεν τὴν ἀπόφασιν τῶν Δυνάμεων, καὶ τότε νὰ ἐπιχειρήσωμεν, κατὰ τὰς περιστάσεις, ἢ κατὰ τὰ κελεύσματα αὐτῶν. Εἰς τὴν σκέψιν ταύτην τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ — ἥτις δὲν ἦτο ὅμως καὶ ἡ πραγματική του σκέψις, ὡς θέλω σᾶς ἀποδείξει ἐκ τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν, — ἀντετάχθην μεθ’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῶν πνευμόνων μου, καὶ τότε εἶπον: «τολμήσατε! τολμήσατε! τολμήσατε, ἐν ὅσῳ εἶναι ἀκόμη καιρός!» Καὶ σᾶς ἀναγινώσκω τὰ σχετικὰ μέρη τῆς ἀγορεύσεώς μου, παραλείπων, ἐννοεῖται, ἐκεῖνα, ἅτινα τότε μόνον ἐν τῇ ἐξάψει τῆς συζητήσεως ἐδικαιολογοῦντο. Ἔλεγον: «Ἐὰν ἀναμείνητε τὰς ἀποφάσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, μὴ ἔχετε καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι νέαν θὰ ὑποστῇ καταστροφὴν ὁ Ἑλληνισμός. Ἀκριβῶς πρόκειται νὰ προλάβωμεν τὰς ἀποφάσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων...» Μὲ διέκοψέ τις τότε, ἐρωτῶν: «Τί πρέπει νὰ κάμωμεν;» «Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τίς μ’ ἐρωτᾷ; ΣΑΛΜΑΣ. Ἐγώ, κύριε Ράλλη...»

§184Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ τότε, χωρὶς νὰ διστάσω, διότι εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐξεπροσώπουν τὴν γνώμην ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, ἔλεγον: «Νὰ μὲ θέσητε ἐκεῖ (δεικνύει τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια), καὶ τότε θὰ σᾶς τὸ εἴπω (ἆ! ἆ! ἐκ δεξιῶν). Δὲν σᾶς ἀρέσκει αὐτὴ ἡ λύσις καὶ καγχάζετε! Ἀλλ’ ὅπως δυνηθῶ νὰ σᾶς εἴπω, τί ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν, ἔπρεπε νὰ μὲ εἴχετε θέσει ἐκεῖ, καὶ τότε θὰ τὸ εἶχον ἤδη πράξει.» ΣΑΛΜΑΣ. Νομίζω, ὅτι ἔχετε ὑποχρέωσιν, ὡς κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ, νὰ τὸ εἴπητε ἀπὸ τοῦδε. Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς τὸ λέγω, ἀλλὰ δὲν θέλετε νὰ μὲ ἀκούσητε... Σᾶς τὸ λέγω δ’ ἀκριβῶς, καὶ ἂν ἔχετε ὦτα, ἀκούσατέ το, ὅτι πρέπει νὰ προλάβητε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης. Τὴν 12 Μαΐου συνετελέσθη μία καταστροφή, τῆς ὁποίας τ’ ἀποτελέσματα δύνανται εὐτυχῶς σήμερον νὰ ἐξουδετερωθῶσιν, ἐὰν προλάβητε τὰς νέας ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης. Ἐὰν ὅμως ἀφήσητε νὰ ἐπέλθουν αἱ ἀποφάσεις αὗται, ἐὰν δώσητε καιρὸν νὰ συνεννοηθῶσι διὰ τὰς ἀποφάσεις ταύτας, ἡ καταστροφὴ τοῦ ἐν Κρήτῃ Ἑλληνισμοῦ θὰ ᾖ τελεία, καί, ὡς δύνασθε ν’ ἀποχαιρετίσητε ἐπὶ αἰῶνας τὴν Κύπρον, ὀφείλετε ν’ ἀποχαιρετίσητε ἐπὶ αἰῶνας καὶ τὴν Κρήτην. Ἔχετε ἀνάγκην νὰ μάθητε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης! Καὶ δὲν τὰς ἐννοεῖτε; Καὶ δὲν ἐξεδηλώθησαν αἱ προθέσεις αὐτῆς; Καὶ δὲν γνωρίζετε τίνες αἱ ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης μέχρι τοῦδε;... Τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα ἐν Κρήτῃ εἶναι ἐντελῶς ἀντίθετα πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων... Ζητεῖτε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης! Αἱ ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ τῶν μεταρρυθμίσεων, εἶναι ἡ διεκδίκησις ἐπὶ τῆς Κρήτης ἐκ μέρους καὶ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Ρωσσίας καὶ τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Ἰταλίας ἐπιρροῆς, εἶναι ἡ ἀποστολὴ τῶν Μαυροβουνίων, ὡς ἐντολοδόχων τῆς Ρωσσίας καὶ τῶν Βουλγάρων, εἶναι ἡ ἀποστολὴ τῶν καραβινιέρων τῆς Ρώμης, ἵνα ἀναγεννηθῶσι τὰ ἐκ τῆς ἑνετικῆς κληρονομίας δικαιώματα τῆς Ἰταλίας, εἶναι τέλος ἡ ἐμπέδωσις τῆς νέας τάξεως, τὴν ὁποίαν ὑπισχνεῖται τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον κατηρτίσθη ἐν ἀγνοίᾳ ὑμῶν, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον ἐκαυχήθητε, ἡ ἐμπέδωσις, λέγω, τῆς τάξεως, ἡ ὁποία καταστρέφει διὰ παντὸς πᾶσαν ἐλπίδα περὶ ἀποδόσεως τῆς Κρήτης εἰς τὴν Ἑλλάδα...» Κατὰ τοῦτο διέφερεν ἡ γνώμη μου τότε πρὸς τὴν φαινομένην γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ἐὰν δὲ ἦτο πραγματικῶς ἡ γνώμη αὐτοῦ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν δημοσίᾳ ἐκήρυττεν, ἢ ἐσκόπει νὰ καταστήσῃ ἐκ τῶν προτέρων κοινὰς τὰς σκέψεις του πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεώς του, θὰ ἴδωμεν μετ’ ὀλίγον. Ἡ γνώμη δὲ αὕτη, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξα τότε, ἦτο καὶ ἡ γνώμη τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσολογγίου, ἦτο καὶ ἡ γνώμη τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κερκύρας. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔλεγεν (ἀναγινώσκει): «ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅσον καὶ ἂν ἦναι φοβεραὶ αἱ εἰδήσεις, τὰς ὁποίας ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ τηλέγραφος ἀνήγγειλεν, ὅσον καὶ ἂν ἐχύθη αἷμα ἐν Κρήτῃ, ὁμολογῶ, ὅτι δὲν μοὶ φαίνονται δυσάρεστα. Δυσάρεστον θὰ ἦτο, ἂν μετὰ τὴν χορήγησιν πολιτεύματος, οἷον ἐχορηγήθη πρό τινων μηνῶν, ἐμανθάνομεν, ὅτι Κρῆτες καὶ Τοῦρκοι συνεβιβάσθησαν, συμπράττουσι, συνεργάζονται. Ἀποβλέπων πάντοτε εἰς τοῦτο, ὅτι ὁ Κρητικὸς λαὸς μόνην σωτηρίαν θεωρεῖ τὴν ἕνωσιν, ἐπιθυμῶ, ὅπως τὸ ταχύτερον δοθῶσιν ἀφορμαὶ, ἵνα πεισθῶσι πάντες, ὅτι οὐδὲν ἄλλο δύναται νὰ καθησυχάσῃ τὴν Κρήτην, καὶ νὰ καταπαύσῃ τὰς μερίμνας καὶ τὰς εὐθύνας τῆς Εὐρώπης, πλὴν τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος.» Καὶ ὁ κύριος Θεοτόκης ἔλεγε, προτρέπων τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος (ἀναγινώσκει): «...Ὑψωθῆτε εἰς τὸ ὕψος, τὸ ὁποῖον αἱ περιστάσεις ἀπαιτοῦσι. Μετέλθετε πολιτικὴν ἐθνικήν. Εἴπατε εἰς τοὺς Εὐρωπαίους, ὅτι, ἀφοῦ ὑπεκύψατε εἰς τὴν θέλησιν αὐτῶν, εἶναι καιρὸς νὰ ἐνθυμηθῆτε, ὅτι ἡ Κρήτη εἶναι Ἑλληνικὴ, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀνεχθῇ, ὅπως ὁ Κρητικὸς λαὸς σφαγιάζηται. Δράμετε εἰς ἐπικουρίαν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, μὴ παρεμβάλλετε προσκόμματα εἰς τὰς ἐθνικὰς αὐτοῦ διαθέσεις, ἀφήσατε αὐτὸν ἐλεύθερον εἰς τὴν ἐκδήλωσιν τῶν αἰσθημάτων του, εἰ δυνατὸν, δόσατε ἀρωγὴν, ἵνα ἐπέλθῃ ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος (Εὖγε! εὖγε!).» Καὶ σᾶς βεβαιῶ, Κύριοι, ὅπου γῆς ὑπῆρχεν Ἑλληνικὴ καρδία, ἔπαλλεν εἰς τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἐξεφέροντο παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τῆς τότε ἐντεῦθεν. Ἀλλὰ, ὡς ἔλεγον, αἱ γνῶμαι ἡμῶν ἐκεῖναι, ἐκ τῶν δηλώσεων, ἃς εἶχε κάμει ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ἐφαίνοντο κάπως διαφέρουσαι πρὸς τὰς γνώμας αὐτοῦ, ἀλλὰ κατὰ τὸ πέρας τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης ἀπεδείχθη, ὅτι ἦσαν ἐντελῶς σύμφωνοι...

§185Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πρόκειται περὶ τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων.

§186Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα.

§187Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§188Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα.

§189Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὴν ἀποστολὴν τῶν πλοίων ἐνεδείκνυον εἰς ἡμᾶς ὡς ἀναπόφευκτον αἱ περιστάσεις αἱ ἔκτακτοι, αἱ ὁποῖαι ἐξετυλίσσοντο ἐν τῇ Κρήτῃ. Ἦτο ἀδύνατον ν’ ἀναβληθῇ ἡ ἐκτέλεσις τοῦ μέτρου τούτου, ἐὰν ἠθέλομεν νὰ συντηρήσωμεν τοὺς δεσμοὺς, οἱ ὁποῖοι συνδέουσι τοὺς πληθυσμοὺς τῆς Κρήτης μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ εἶχεν ἤδη ἀποφασισθῆ τὸ μέτρον, ἀλλ’ ἐνομίσαμεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπηρεάσωμεν κατά τι τὴν Βουλὴν, καὶ ἀπεφύγομεν νὰ δηλώσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀπόφασιν, ἣν εἴχομεν λάβει ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, περιμένοντες ν’ ἀκούσωμεν, ποῖαι ἦσαν αἱ γνῶμαι τῆς Βουλῆς. Ὅτε δὲ ἡ Βουλὴ ὄχι μόνον ἐγνωμοδότει, ἀλλὰ καὶ προέτρεπε καὶ ἤλεγχεν ἡμᾶς, ὡς μὴ λαβόντας τὸ μέτρον τοῦτο, ἡμεῖς εἴχομεν ἀποφασίσει αὐτὸ, καὶ εἴχομεν διατάξει νὰ ᾖναι ἕτοιμα τὰ πλοῖα, ὅπως ἀναχωρήσωσι.

§190Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Αὐτὸ θέλω νὰ βεβαιώσω. Ἀμέσως μετὰ τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσα ὑμῖν πρὸ ὀλίγου, τὴν ὑποβληθεῖσαν πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅπως καταστήσω κοινὴν τὴν εὐθύνην μεταξὺ πάντων ἡμῶν, ἄνευ διαφορᾶς χροιᾶς, ἀδιάφορον ἐὰν ἀνήκωμεν ἐκεῖ (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν), ἢ ἀνήκετε ἐδῶ (δεικνύει τὴν δεξιὰν), ἔλεγον (ἀναγινώσκει): «Οἵαν ἔννοιαν ἀποδίδομεν ἡμεῖς εἰς τὸ καθῆκον τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἀπέναντι τοῦ σφαζομένου Κρητικοῦ λαοῦ, ἤδη οἱ λαλήσαντες ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ὑπέδειξαν. Καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καλοῦμεν τὴν Κυβέρνησιν διὰ τῆς προτάσεως ἡμῶν, ὅπως ἐπιτελέσῃ.» Καὶ τότε ἠγέρθη πάλιν ὁ τότε Πρωθυπουργὸς, ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, καὶ εἶπεν (ἀναγινώσκει): «Πρὸ τῆς ψηφοφορίας νομίζω ὅτι πρέπει οὐχὶ νὰ δηλώσω ἁπλῶς ὅσα ἡ Κυβέρνησις πρὸ μεσημβρίας ἔλαβε μέτρα, ἐκδοῦσα διαταγὰς πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῶν, ἀλλὰ νὰ ἀναφέρω, ὅτι ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν ἀπήγγειλα πρὸς τὴν Βουλὴν, περιεῖχε τοιαύτην ἔννοιαν, ἀλλ’ ὅτι νομίζω, ὅτι δὲν προσήκει νὰ προσδιορίσω τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις διέταξε.» Καὶ ἐγὼ ἀπαντῶ (ἀναγινώσκει): «Ἡμεῖς, κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀποδειχθῇ ἀξία τῶν ἀξιώσεων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀξία τῶν ἀξιώσεων τῆς πατρίδος ἡμῶν, ἂς μὴ ἔχῃ καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν θὰ ἀναλάβῃ, οἱασδήποτε πολιτείας θέλομεν τὴν μερισθῆ πάντες. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων τῆς Βουλῆς).» «Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Πρωθυπουργός). Πρὸ μεσημβρίας διετάχθη ὁ ἀπόπλους εἰς Κρήτην δύο πλοίων τοῦ στόλου! (Χειροκροτήματα καὶ παταγώδεις ἐπευφημίαι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων τῆς Βουλῆς).» Καὶ τότε, ὅσοι δὲν παρευρέθητε, ἐννοεῖτε τί ἐγένετο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, διότι δὲν ὑπῆρχε παρὰ μία κοινὴ γνώμη, ἐκτὸς μιᾶς καὶ μόνης ψήφου, τῆς τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας κ. Μπακοπούλου.

§191Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, ἤμην κατὰ τοῦ πολέμου.

§192Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὑπῆρχε καὶ ἄλλη παρεμφερὴς, ἀλλ’ ἡ ὁποία δὲν ἐξεδηλώθη τότε· ἦτο ἡ γνώμη τοῦ πρώην συναδέλφου μου, τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος κ. Σιμοπούλου. Μεταξὺ ὅλων τῶν Βουλευτῶν τῶν τότε, μεταξὺ ὅλων τῶν συμπολιτῶν μου, μεταξὺ ὅλων τῶν Ἑλλήνων, τοὺς ὁποίους ἐγνώρισα, μόνους αὐτοὺς τοὺς δύο γνωρίζω ἀντιφρονήσαντας. Χαρακτηρίζω δὲ ἐντεῦθεν ἄνανδρον πάντα ἐκεῖνον, ὅστις ἐκ τῶν ὑστέρων ἤθελε τολμήσει νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀπεδοκίμασε τὴν πολιτικὴν ἐκείνην (εὖγε! εὖγε!), διότι ἦτο πολιτικὴ ἐπιβαλλομένη ἐκ τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ ἐλευθέρου Κράτους πρὸς τὸν ὅλον Ἑλληνισμὸν, ἐκ τῶν αἱμάτων τῆς Κρήτης, τὰ ὁποῖα ἐπὶ ἑξήκοντα ἔτη δὲν ἔπαυσε χύνουσα, ἐκ τῆς ἰδέας τῆς ἑνότητος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὅτε δ’ ἐσφάζοντο τὰ γυναικόπαιδα ἐν Χανίοις, ὅτε ἐνεπρήσετο ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον ἡ πόλις τῶν Χανίων, ἐπέκειτο δὲ κοινὴ ἡ τύχη εἰς ὅλην τὴν Κρήτην, ἐθεώρουν ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ ῥίψωμεν τὸν ὑπὲρ τῶν ὅλων κύβον πρὸς διάσωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐκείνου τμήματος. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τοῦ καθήκοντος αὐτοῦ, ἐθεώρουν, ὅτι ἡ περίστασις ἐκείνη ἦτο λίαν ἐπίκαιρος καὶ ὅτι ἤθελε ταχέως φέρει ἡμᾶς εἰς πραγματοποίησιν ὀνείρου, ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν, ἀπὸ δεκάδων ἐτῶν βαυκαλίζοντος ἡμᾶς. Ἡ Κρήτη, ὑπὸ τὸ πολίτευμα τὸ σημερινόν, ἡ Κρήτη ἡμιανεξάρτητος, ἡ Κρήτη αὐτόνομος δύναται ν’ ἀποζήσῃ, δύναται ἴσως καὶ νὰ εὐτυχήσῃ ἰδιωτικῶς, ἀλλ’ ἡ Κρήτη ἔχει κοινὰ μεθ’ ἡμῶν αἰσθήματα, κοινοὺς τοὺς πόθους, ἀποβλέπει εἰς τὸν κοινὸν προορισμὸν τοῦ Γένους, ἡ Κρήτη δὲ, ἑνουμένη πρὸς τὴν Ἑλλάδα, θὰ προσδώσῃ νέαν δύναμιν εἰς τὸ Κράτος αὐτὸ, θὰ καταστήσῃ τὴν Ἑλλάδα δευτέρας τάξεως ναυτικὴν δύναμιν ἐν τῇ Μεσογείῳ. (Εὖγε! εὖγε!) Ἀπέναντι δὲ τοιούτων ἐλπίδων, ἀπέναντι τοιούτων σκοπῶν, καὶ ἀπέναντι τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον εἴχομεν πρὸς τοὺς σφαζομένους Κρῆτας, τοὺς πολεμήσαντας παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν πατέρων μας, ὅτε διεξήγετο ὁ ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγὼν, ἐθεώρουν ἄνανδρον νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἐπὶ στιγμὴν περὶ τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους εἴχομεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν, καὶ τοὺς κινδύνους ἐκείνους τοὺς ἀντεμετωπίζομεν ἐν γνώσει καὶ τῆς ἀδυναμίας ἡμῶν καὶ τοῦ ἀκαταρτίστου ἡμῶν. Κύριοι, φρονῶ, ὅτι ἀπέδειξα ὑμῖν, ὅτι κοινὴ εἶναι ἡ εὐθύνη μεταξὺ τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς τότε Κυβερνήσεως διὰ τὴν δρᾶσιν ἐκείνην, ἡ ὁποία δὲν ἠδύνατο παρὰ μοιραίως νὰ ἀγάγῃ εἰς τὸν πόλεμον. Τὰ κατόπιν ἠδύναντο, δι’ ἐκεῖνον ὅστις θὰ ἤθελε νὰ λεπτολογήσῃ, νὰ διεξαχθῶσιν οὕτως ἢ ἄλλως, ἀλλὰ δι’ ἐμὲ δὲν ἔχουν καμμίαν σημασίαν τὰ κατόπιν· οὐδὲ διστάζω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἐσφάλαμεν, καὶ ἐσφάλαμεν πάντες, ὡς πρὸς τὴν ἐκτίμησιν τῆς διεθνοῦς ἡμῶν θέσεως κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Δὲν εἶχεν ἔτι ἀποκαλυφθῆ ἡ στάσις τῆς Γερμανίας, δὲν εἶχεν ἐκδηλωθῆ ἡ ὅλη δυσμένεια αὐτῆς, δὲν εἶχε γνωσθῆ, μέχρι τίνος σημείου ἦσαν στενοὶ οἱ δεσμοὶ μεταξὺ τῆς Τουρκίας καὶ τῆς Γερμανίας· ἅμα δὲ ὡς ἀπεκαλύφθησαν οἱ δεσμοὶ ἐκεῖνοι, τὸ ἐγχείρημα ἡμῶν, αἱ ἐλπίδες ἡμῶν, καὶ διὰ δεκαπλασίων καὶ δι’ ἑκατονταπλασίων παρασκευῶν, δὲν ἠδύναντο παρὰ ν’ ἀποτύχωσιν. Εἴχομεν ἀπέναντι ἡμῶν τὴν μεγάλην ἠπειρωτικὴν Δύναμιν. Ἡ Ἀγγλία, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ ζητηθῇ ἡ συνδρομή της, ἀπήντα: «παρῆλθεν ὁ χρόνος τῶν μεγάλων στόλων». Ἔχετε ἀνάγκην νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἡ Γαλλία δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἰδίαν πολιτικὴν εἰς τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, καὶ ὅτι ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν Hannotau ἐνεπνέετο ἀπὸ τὸ Χρηματιστήριον τοῦ Βερολίνου; Ἡ Ρωσσία δὲ, εἴτε ὀρθῶς, εἴτε ἐσφαλμένως, μᾶς ἐχαρακτήριζεν ὡς κέντρον ἀναρχικόν· καὶ αὐτὸς ὁ αὐτοκράτωρ τῆς Ρωσσίας κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, συμβουλεύων ἡμῖν τὴν ἀνάκλησιν τοῦ στρατοῦ μας ἀπὸ τὴν Κρήτην, ἐξήνεγκε τοὺς ἑξῆς λόγους: «Ἂς ἀποδείξῃ ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος, ὅτι δὲν κατέστησε τὴν Ἑλλάδα κέντρον ἀναρχισμοῦ, καὶ ἐγὼ πρῶτος θέλω συνηγορήσει ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος...» Καὶ ἐπειδὴ ἐκεῖνος, πρὸς ὃν ταῦτα ἐλέγοντο, ἐξεπλήσσετο, ὁ Αὐτοκράτωρ ἐπανέλαβε: «Ναὶ, θὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος.» Αἱ ἐπαγγελίαι ἐκεῖναι, αἱ ἤδη ἐν μέρει πραγματοποιηθεῖσαι, μᾶς ἔπεισαν τότε, νὰ σπεύσωμεν νὰ ἱκανοποιήσωμεν τὰς ἀξιώσεις τοῦ μεγάλου Αὐτοκράτορος. Ἐκ τούτου διὰ παντὸς τρόπου προσεπαθήσαμεν νὰ διαλύσωμεν τὰ ξένα σώματα τῶν ἐθελοντῶν, τὰ ὁποῖα μᾶς παρέσχον περιφανεῖς ὑπηρεσίας κατὰ τὴν κρίσιμον ἐκείνην ὥραν, ἀλλὰ διὰ τὰ ὁποῖα μᾶς κατήγγελλον, εἴτε ὀρθῶς, εἴτε ἐσφαλμένως, ὡς κέντρον ἀναρχικὸν· διὰ νὰ ἱκανοποιήσωμεν δὲ καὶ τὴν ἑτέραν ἀξίωσιν, ἀνεκαλέσαμεν τὸν στρατὸν ἡμῶν ἐκ Κρήτης. Ἐὰν κατόπιν ἐπῆλθον τὰ γεγονότα, ἅτινα γνωρίζετε, ἐὰν ἀληθῶς ἡ Κρήτη εἶναι μόνον αὐτόνομος, ὑπὸ Ἕλληνα Βασιλόπαιδα, τοῦτο ὀφείλεται πάλιν εἰς τὴν πολιτείαν ἐκείνην, ἥτις ἀπ’ ἀρχῆς ἀπεδείχθη ἐχθρὰ πρὸς τὴν Ἑλλάδα, εἴτε ἐξ ἑνὸς εἴτε ἐξ ἄλλου λόγου. Ἀλλ’ ἔχω τελείαν τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ ὄνειρον ἡμῶν δὲν θὰ ἀργήσῃ νὰ πραγματοποιηθῇ, ἀρκεῖ νὰ σωφρονῶμεν,—διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλως—ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις ἐπηγγέλθη τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ, θὰ θελήσῃ καὶ ἔχει τὴν δύναμιν καὶ νὰ τὴν ἐπιτελέσῃ. (Χειροκροτήματα ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων).

§193Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§194Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Χρησιμωτάτην παρέσχεν εὐκαιρίαν εἰς τὸν Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας ἡ εἰλικρινὴς παράστασις τῶν γνωμῶν τοῦ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, τὰς ὁποίας οὗτος μετὰ παρρησίας ἐξέθηκεν εἰς τὴν Βουλήν. Ἐνῷ ὁ Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἔλεγεν, ὅτι διὰ τὰ συμβεβηκότα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπελήφθησαν ὡς ἀφορμὴ διὰ τὴν ἐπικήρυξιν τοῦ πολέμου, εἰσὶ πάντες ὑπαίτιοι, ἀνέμιξε τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο, καὶ ἐπεξέτεινεν αὐτὸ μέχρι τῆς κοινότητος τῆς εὐθύνης καὶ δι’ ἐκεῖνα τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐχρησίμευσαν ὡς αἰτίαι δημιουργήσασαι τὰς ἀφορμὰς, αἵτινες ἐπήνεγκον τὴν ἐπικήρυξιν τοῦ πολέμου. Ἀποστολὴ στρατιωτικοῦ σώματος εἰς Κρήτην βεβαίως ἔδιδε δικαίωμα εἰς τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν νὰ ἐπικηρύξῃ τὸν πόλεμον. Πότε ἀπεστάλη ὁ στρατὸς εἰς Κρήτην, καὶ πότε ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος; θέλω ἐξετάσει τοῦτο. Ἀλλὰ διατὶ ἐπῆλθον τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἠνάγκασαν νὰ στείλωμεν εἰς Κρήτην στρατόν; Ποῖοι παρεσκεύασαν τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἠναγκάσθημεν νὰ στείλωμεν τὸν στρατόν; Ἡμεῖς, κληθέντες ὡς Ὑπουργοὶ τοῦ Βασιλέως τὸ 1895, δὲν ἤλθομεν μετὰ προαιρέσεως νὰ κηρύξωμεν πολέμους, οὐδὲ νὰ παράσχωμεν εἰς ἄλλους δικαιώματα, ἵνα κηρύξωσι πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος; ἤλθομεν ἵνα περισυλλέξωμεν τὰ οἰκονομικὰ καὶ τὰ τῆς διοικήσεως, ν’ ἀποκαταστήσωμεν ὁμαλὴν τὴν πορείαν αὐτῆς, νὰ συμπληρώσωμεν ἀτελείας ἐν τῷ στρατῷ τῆς ξηρᾶς καὶ ἐν τῷ στρατῷ τῆς θαλάσσης, ν’ ἀποκαταστήσωμεν ἐν τῇ χώρᾳ τὴν ἀσφάλειαν τῶν προσώπων καὶ τῶν κτήσεων, νὰ καταδιώξωμεν τὸ ἔγκλημα, καὶ νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν παραγωγὴν, νὰ συμπληρώσωμεν δὲ τὰ ἐν τῇ συγκοινωνίᾳ ὑπάρχοντα κενά. Διατὶ καὶ πῶς ἠναγκάσθημεν νὰ ἀποστείλωμεν πλοῖα καὶ στρατὸν εἰς Κρήτην, ἤτοι νὰ προβῶμεν εἰς πράξεις ἀντιθέτους πρὸς τὸ πρόγραμμα ἡμῶν; Ὁ κ. Ράλλης βεβαίως μετ’ ἀκριβείας παρέστησε τὰ συμβεβηκότα, τὰ ἐπισκήψαντα ἐν Κρήτῃ, καὶ ἀπέδειξεν, ὅτι ὠφείλομεν, ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ στείλωμεν καὶ πλοῖα καὶ στρατὸν εἰς τὴν Κρήτην. Ὅσα ἐλέχθησαν περὶ τῆς ἀποστολῆς τοῦ στρατοῦ εἰς Κρήτην, δὲν ἦσαν ἀκριβῆ, διότι ἡμεῖς αὐτοβούλως ἐσκέφθημεν καὶ ἀπεφασίσαμεν νὰ στείλωμεν εἰς τὴν Κρήτην τὸν στρατὸν καὶ τὰ πλοῖα. Ἀλλὰ διατὶ τὰ ἐστείλαμεν; Ἠγωνίσθημεν νὰ πείσωμεν τὰς Μεγάλας Δυνάμεις νὰ ἀναμιχθῶσιν ὑπὲρ τῆς Κρήτης, καὶ ν’ ἀπαλλάξωσιν αὐτὴν καὶ ἡμᾶς ἀπὸ τῶν ταραχῶν καὶ τῶν ἀνωμαλιῶν καὶ τῶν καταστροφῶν, τὰς ὁποίας ἡ Τουρκικὴ διοίκησις προεκάλει, ἀλλ’ οὐδὲν ἐπετύχομεν, διότι τοιαῦται ἦσαν αἱ σκέψεις, αἱ ὁποῖαι διεῖπον τὰς σχέσεις τῶν Δυνάμεων πρὸς τὴν Τουρκίαν. Ἐνομίσαμεν λοιπὸν, ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὴν προτεινομένην βελτίωσιν τῆς διοικήσεως τῆς Κρήτης ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τῆς Πύλης, εἰς τοὺς νέους θεσμοὺς, τοὺς ὁποίους διὰ τῶν συμβουλῶν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ τῶν πιέσεων αὐτῶν κατωρθώθη νὰ παραχωρήσῃ ἡ Πύλη εἰς τὴν Κρήτην. Καὶ ἦσαν κρείττονες οἱ παραχωρηθέντες θεσμοὶ τῶν μέχρι τοῦ 1889 ἰσχυόντων καὶ ἀπὸ τοῦ 1878 παρακεχωρημένων διότι οἱ νέοι θεσμοὶ ἐβελτίουν τοὺς ὅρους τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας. Οἱ θεσμοὶ ἐνεκρίθησαν ὑπὸ τῆς Πύλης, καὶ τὸ Διάταγμα τῆς ἀπονομῆς αὐτῶν ἐξεδόθη, ἐξεδόθησαν δὲ καὶ διαταγαὶ πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτῶν, καὶ ἤρξατο ἐργασία πρὸς ὀργάνωσιν χωροφυλακῆς καὶ πρὸς ἀποκατάστασιν ἀπονομῆς δικαιοσύνης. Ἀλλὰ ποῖοι παρεκίνησαν τοὺς Κρῆτας νὰ μὴ δεχθῶσι τοὺς θεσμοὺς αὐτοὺς, νὰ μὴ δεχθῶσι τὰς διαταχθείσας βελτιώσεις; Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία. Ἰδοὺ διατὶ κατηγοροῦμεν τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν. Ἡ ἄρνησις τῶν Κρητῶν νὰ ἀποδεχθῶσι τοὺς νέους θεσμοὺς, ἡ ἐπανάστασις αὐτῶν, ἐπήνεγκε τὰς ὠμότητας τῶν Τουρκοκρητῶν, αἱ δὲ ὠμότητες τῶν Τουρκοκρητῶν παρεσκεύασαν τὴν ἀνάγκην, κατέστησαν εἰς ἡμᾶς ἀναπόφευκτον νὰ στείλωμεν τὸν στρατὸν καὶ τὸν στόλον. Οἱ κατορθώσαντες λοιπὸν νὰ πείσωσι τοὺς Κρῆτας νὰ μὴ δεχθῶσι τοὺς θεσμοὺς, καὶ νὰ προκαλέσωσιν οὕτω τὰς ὠμότητας καὶ τὰς βιαιότητας, τὰς ὁποίας οἱ Τουρκοκρῆτες καὶ αἱ τουρκικαὶ φρουραὶ καὶ οἱ ἐπίσημοι Τοῦρκοι διέπραξαν, αὐτοὶ εἶναι οἱ ὑπεύθυνοι. Ὁ Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας μετὰ τοῦτο ἐξέτεινε τὸν λόγον ἐπὶ ἄλλων θεμάτων, εἰπὼν, ὅτι ἡμεῖς ἠδικήσαμεν τοὺς Ὑπουργοὺς τοὺς κυβερνήσαντας κατὰ τὴν τριετίαν, καὶ ὅτι ἠπειλήσαμεν αὐτοὺς διὰ τῶν προσεχῶν ἐκλογῶν. Ἡ διεξαγωγὴ τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν εἶναι ἐργασία, ἡ ὁποία συμπληροῖ τὴν νομοθετικὴν λειτουργίαν, ἡ ὁποία διαπράττει τὴν ἀνακαίνισιν τοῦ προσωπικοῦ τῶν Βουλῶν. Τοῦτο εἶναι συνταγματικὴ ἀνάγκη, καὶ πανταχοῦ οἱ Ἡγεμόνες σπεύδουσι νὰ ἐντέλλωνται τὴν ἀνακαίνισιν τῶν Κοινοβουλίων πρὸ τῆς λήξεως τῆς νομίμου συνταγματικῆς προθεσμίας αὐτῶν, διὰ νὰ ἐκδηλῶται νωπότερον καὶ ἔγκαιρον τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ. Ἂν λοιπὸν ἡμεῖς ζητῶμεν τὴν ἐνέργειαν νέων ἐκλογῶν, ζητοῦμεν πρᾶξιν συνταγματικὴν, πρῶτον διότι εἴμεθα πεπεισμένοι, ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη δὲν ἑρμηνεύει πλέον τὸ φρόνημα τοῦ ἔθνους,—καὶ ἔχομεν ἀποδείξεις ψηλαφητὰς, ὅτι δὲν ἑρμηνεύεται αὐτὸ,—δεύτερον δὲ διότι μετὰ τοὺς δισταγμοὺς τούτους δὲν ἐπιτρέπεται νὰ διατηρῆται ἡ τοιαύτη Βουλή. Δὲν εἶναι δυνατὸν, οὔτε ἐπιτρέπεται ἀπὸ τὰς συνταγματικὰς παραδόσεις, νὰ γίγνηται προσπάθεια, ἵνα ἀποφύγωμεν τὴν ἀνακαίνισιν τῆς Βουλῆς. Ὅταν δὲ σταλῶσι νέοι ἀντιπρόσωποι, εἶμαι βέβαιος, ὅτι οὗτοι θέλουσι πράξει αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς εἴπομεν. Διότι ποῖον ἦτο τὸ πρόγραμμα ὑμῶν, Κύριοι; Ποῖα μέρη τοῦ προγράμματος ὑμῶν ἐξετελέσατε; Προεκαλέσατε νόμον περὶ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, ἀλλὰ δὲν ἐξετελέσατε αὐτόν· προεκκαλέσατε νόμον περὶ ὀργανισμοῦ τῆς χωροφυλακῆς, ἀλλὰ δὲν ἐξετελέσατε αὐτόν· προεκκαλέσατε νόμον περὶ διοικητικῆς ἀστυνομίας, ἀλλὰ δὲν ἐξετελέσατε αὐτόν. Ἀπὸ τὸν νέον νόμον περὶ ὀργανισμοῦ τῆς χωροφυλακῆς ἀπεσπάσατε μίαν διάταξιν, τὴν περὶ τοῦ Ἀρχηγείου τῆς Χωροφυλακῆς, καὶ ταύτην ἐξετελέσατε μόνον διὰ νὰ συστήσητε Ἀρχηγεῖον τῆς Χωροφυλακῆς. Ὑπελάβετε ὅτι ἐγίνεσθε εὐχάριστοι πρὸς τοὺς νομίζοντας, ὅτι ἐνισχύεται οὕτως ἡ ἀστυνομία. Ἢ μήπως ἐβελτιώσατε τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας; Ὑμεῖς ὑπελάβετε, ὅτι, ὅσον περισσότερα χρήματα ἠθέλετε εἰσπράξει παρὰ τοῦ λαοῦ, τόσον μείζονα συντελεῖτε τὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν. Ἐνετείνατε τὰ μέτρα τῆς καταδιώξεως μέχρι τοῦ ἀπηνοῦς καὶ τοῦ ἀσπλάγχνου! Βεβαίως ὁ λαὸς θέλει κρίνει ὑμᾶς καὶ ἡμᾶς· ἐσμὲν δὲ βέβαιοι, ὅτι ἡ ψῆφος αὐτοῦ θέλει σᾶς ἀποδοκιμάσει. Ἡμεῖς παρεβάλομεν ἀληθῶς τὰς ἀποδοκιμαστικὰς φωνὰς τοῦ λαοῦ καθ’ ὑμῶν πρὸς χειμάρρους, ἵνα διδάξωμεν ὑμᾶς τὴν εὐπρέπειαν περὶ τοὺς λόγους. Ἠξιοῦτε ἴσως νὰ σᾶς μιμηθῶμεν, καὶ νὰ σᾶς παραπέμψωμεν καὶ ἡμεῖς εἰς Μοναστήριον μετὰ τὴν ἔκβασιν τῶν ἐκλογῶν καὶ τὴν δι’ αὐτῶν ἐκδηλωθησομένην ἀποδοκιμασίαν καθ’ ὑμῶν. Ἤκουσα ὑμᾶς τότε, ἀλλὰ δὲν κατεδέχθην νὰ σᾶς ἀπαντήσω...

§195Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔκαμα ἄλλο, παρὰ νὰ ἀναφέρω τρία ἱστορικὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναμφισβήτητα. Δὲν ἠξεύρω ποίαν ἔννοιαν ἐδώσατε σεῖς εἰς αὐτά. Ἐν σχέσει πρὸς ταῦτα ἐλέχθη ἢ ἐγράφη, ὅτι ἐδόθη εἰς ἐμὲ καὶ ἓν μάθημα ἱστορικόν. Ἀνέδραμον εἰς τὸν Καβούρ· ἀλλ’ ἐγὼ περὶ Κρίσπη ἔκαμα λόγον· γνωστὸν δὲ εἶναι, ὅτι ὁ πανίσχυρος Πρωθυπουργὸς δὲν ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν μετὰ τὴν ἧτταν τῶν Ἰταλῶν ἐν Ἀφρικῇ.

§196Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ μήπως ὅσα εἴπατε ἦσαν ἀκριβῆ; Ὁ Ὀλιβιέ...

§197Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Περὶ τοῦ Ὀλιβιὲ εἶπον, ὅτι μετὰ τὸν γαλλογερμανικὸν πόλεμον οὐδέποτε πλέον ἐπολιτεύθη.

§198Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ Ὀλιβιέ, ὅστις ἦτο ὁ τελευταῖος Πρωθυπουργὸς, οὐχὶ μόνον Δυναστείας ἀνατραπείσης ὑπὸ ἐπαναστάσεως, ἀλλὰ καὶ πολιτεύματος αὐτοκρατορικοῦ, μετατραπέντος εἰς δημοκρατικόν, ἂν δὲν πολιτεύηται, συγγράφει. Ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι, ἐν ὅσῳ ἡ διάνοιά μου λειτουργεῖ καὶ τὸ σῶμά μου ἀντέχει, δὲν θέλω παύσει ἀγωνιζόμενος, ἵνα κατασταθῇ ὁ πολιτικὸς βίος ἡμῶν χρηστότερος, ἡ πρὸς τὸ πολίτευμα πίστις καὶ εὐλάβεια ἀναμφίβολος, καὶ ἀποτραπῶσιν οἱ κίνδυνοι, τοὺς ὁποίους ἡ ἀφροσύνη παρασκευάζει κατὰ τῆς πατρίδος μου. Ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα. Τὸ κύριον θέμα εἶναι, ὅτι, ἐὰν ὑπῆρχε κοινὴ εὐθύνη ἡμῶν καὶ ὑμῶν διὰ τὰς αἰτίας, αἱ ὁποῖαι παρεσχέθησαν εἰς τὴν Τουρκίαν, ὅπως αὕτη ἀποκτήσῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἐπικηρύξεως πολέμου, εὐθύνη ὅμως κοινὴ δὲν ὑπάρχει διὰ τὰ συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα ἠνάγκασαν ἡμᾶς νὰ παράσχωμεν τὴν ἀφορμὴν, ἐξ ἧς παρήχθη εἰς τὴν Τουρκίαν τὸ δικαίωμα νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον. Τὰ συμβεβηκότα δὲ ταῦτά εἰσι πράξεις ὡρισμένων προσώπων, τῶν ἐργατῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ἄν μεταξὺ τῶν δρασάντων ἐν τῇ Ἐθνικῇ Ἑταιρείᾳ ἦσαν ἄνδρες ἀνήκοντες εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἀνήκοντες εἰς τὸ κόμμα τοῦ κ. ἐκ Κερκύρας Βουλευτοῦ, αὐτοὺς δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξαιρέσωμεν· ἡμεῖς ηὐχόμεθα νὰ ἐρευνηθῶσι τὰ τοῦ πολέμου, καὶ νὰ ἐξελεγχθῶσι τὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ρητῶς εἶπον, ὅτε ἀπέκρουσα τὴν πρότασιν περὶ ἀναβολῆς, ὅτι ἡ συζήτησις τῶν περὶ τούτων ἤθελε παραγάγει χρήσιμα ἀποτελέσματα, καὶ ἠδύνατο νὰ παραγάγῃ τοιαῦτα, διότι ἡ συζήτησις αὕτη ἤθελε διδάξει ἡμᾶς, κατὰ τίνα τρόπον δὲν θέλει κατασταθῆ πλέον δυνατὸν νὰ συνιστῶνται μυστικαὶ ἑταιρεῖαι, αἱ ὁποῖαι νὰ ἐκτρέπωνται εἰς πράξεις τιμωρουμένας ὑπὸ τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, καὶ ὑποβάλλωσιν εἰς ὁρκωμοσίαν τὰ μέλη αὐτῶν. Εἶπον, ὅτι ἴσως ἠθέλομεν κατορθώσει νὰ εὕρωμεν κατὰ τίνα τρόπον δὲν ἤθελε συμβῆ πλέον, ἄνδρες τοῦ στρατοῦ, φιλοπάτριδες, ὑποκείμενοι δὲ εἰς ἐνθουσιασμόν, νὰ περιπίπτωσιν εἰς τὰς παγίδας καὶ νὰ περιπλέκωνται εἰς τὰς πονηρίας τοιούτων μυστικῶν ἑταιρειῶν, νὰ λησμονῶσι τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον ἔδωσαν, καὶ νὰ δίδωσι νέον ὅρκον, μεταποιούμενοι ἀπὸ ὀργάνων τοῦ Κράτους καὶ τῆς δημοσίας διοικήσεως εἰς ὄργανα ἑταιρειῶν. Ἀλλ’ ἠθέλομεν ἀποκτήσει καὶ ἕτερον ἀγαθὸν, ὅτι ἠθέλομεν ἀνακαλύψει, τέλος πάντων, ἂν ὑπάρχει εὐθύνη τις, εἴτε ἠθικὴ, εἴτε ποινικὴ, ποῦ δὲ κεῖται ἡ εὐθύνη αὕτη. Βεβαίως δὲν βαρύνει εὐθύνη ἐκείνους, οἵτινες προέτρεπον ἡμᾶς νὰ τολμήσωμεν· βεβαίως δὲν ὑπάρχει εὐθύνη οὐδ’ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μᾶς ἔλεγον, ὅτι δυνάμεθα μὲ τὰ μέσα τοῦ τακτικοῦ Προϋπολογισμοῦ νὰ παρασκευάσωμεν στρατὸν καὶ πολεμικὸν ναυτικόν· ἀλλ’ ὑπάρχει εὐθύνη ἐκεῖ, ὅπου δὲν λειτουργοῦσιν οἱ νόμοι, ἐκεῖ ὅπου λησμονοῦνται τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἐκεῖ ὅπου τὸ πολιτικὸν συμφέρον ἢ ταπεινὴ καὶ χυδαία ἰδιοτέλεια προάγουσι τοὺς ἀνθρώπους νὰ λησμονῶσιν ὅτι εἶναι Ἕλληνες. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ συζήτησις ἐξετάθη ὑπὲρ τὸ δέον, ὅτι πολλὰ ἐλέχθησαν. Δὲν ἦτο ἀναγκαῖον κατὰ τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς νὰ διαφωτίζῃ τὰ θέματα καὶ νὰ χειραγωγῇ τὰς συζητήσεις ἡ Κυβέρνησις; Ἴσως δὲν ἤθελεν ἐκταθῆ τότε ἐπὶ τοσοῦτον ἡ συζήτησις· ἴσως, καὶ ἂν ἦτό τι ἄξιον ἐρεύνης, ἤθελε τοῦτο ἐξετασθῆ μετὰ περισσοτέρας φροντίδος καὶ προσοχῆς. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ συζήτησις ἔμεινεν ἀχαλίνωτος, καὶ ὁ νῦν προϊστάμενος τῆς πλειονοψηφίας, ἀφοῦ ἐξέθηκε τὸ πρῶτον τὸν λόγον, δι’ ὃν ἦτο ἐναντίος τῆς ἀναβολῆς, ἔμεινε πλέον ἐκτὸς τῆς συζητήσεως· τὸ δὲ Ὑπουργεῖον ἔμεινεν ἐν διαρκεῖ ἀπουσίᾳ! Ἐφάνη που Ὑπουργεῖον, καὶ ὅτε ὤφειλε νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὴν συζήτησιν; Τέλος πάντων ἐφθάσαμεν εἰς τὸ πέρας, ἐλπίζω δὲ, ὅτι τὰ λεχθέντα δὲν θὰ παρέλθωσιν ἐπὶ ματαίῳ· ἐλπίζω, ὅτι πᾶν ὅ,τι χρήσιμον καὶ λυσιτελὲς ἐλέχθη ὑπὸ τῶν λαβόντων μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, θέλει δὲ ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν ὑπὸ τῶν κυβερνώντων· ἀλλὰ, καὶ ἂν δὲν ληφθῶσι ταῦτα ὑπ’ ὄψιν ὑπὸ τῶν κυβερνώντων, βεβαίως θέλουσιν ἔλθει ταχύτατα ἡμέραι, κατὰ τὰς ὁποίας θέλουσιν ἐκτελεσθῆ πάνθ’ ὅσα πρέπει νὰ ἐκτελεσθῶσι πρὸς σωτηρίαν καὶ ὠφέλειαν τοῦ Κράτους. (Εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν).

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον;

§200ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Οὐδεὶς, κύριε Πρόεδρε.

§201Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω, κύριε Πρόεδρε.

§202Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ λήξῃ ἡ συνεδρίασις ἤδη.

§203ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§204Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εὐγενὲς καὶ γεναῖον εἶναι τὸ ὁμολογεῖν τὴν ἰδίαν εὐθύνην, καὶ καλῶς ἔπραξεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὁμολογήσας πρὶν, ὅτι πάντες ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἄλλοτε ἀπετελοῦμεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ πολέμου, ὑπέχομεν εὐθύνας, καθόσον συνεβουλεύσαμεν, παρεκινήσαμεν τὴν τότε Κυβέρνησιν, ὅπως μετέλθῃ πολιτικὴν τολμηροτέραν ἐκείνης, ἣν ἐφαίνετο ἀκολουθοῦσα ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι, ἀναγνωρίζοντες τὰς ἡμετέρας εὐθύνας κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, δὲν λέγομεν πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν, ἐὰν μόνον εἰς αὐτὸ περιορισθῶμεν συζητοῦντες σήμερον· διότι ἐγὼ τουλάχιστον, καὶ νομίζω, ὅτι πάντες οἱ ἀποτελοῦντες τότε τὴν Ἀντιπολίτευσιν, συμβουλεύοντες πολιτικὴν τολμηρὰν ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, οὐδόλως ἐννοοῦμεν νὰ συμβουλεύσωμεν καὶ τὰ μετὰ ταῦτα γενόμενα, οὐδόλως ἐννοοῦμεν, ὅτι ἐν τῷ σταδίῳ, ἐν ᾧ εὑρισκόμεθα τότε, ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ θέση τὸ ἔθνος εἰς τὸ δίλημμα, εἰς ὃ τὸ ἔθεσεν: ἢ ἕνωσιν, ἢ πόλεμον μετὰ τῆς Τουρκίας. Οὐδὲ ἐρρήθη τοιοῦτόν τι τότε. Ἐνεθαρρύναμεν μὲν τὴν Κυβέρνησιν καὶ περισσότερον ἀφ’ ὅ,τι ἐπιστεύομεν ἐνδομύχως ὅτι ἔπρεπε, διότι οὕτως ἐνομίζομεν ὅτι ἔπρεπε νὰ φαίνηται εἰς τὸν κόσμον τὸ Κοινοβούλιον τότε, ἀλλ’ ἔσχατα μέτρα οὐδέποτε ὑπηνίχθημεν κἄν. Ἐνεφορούμεθα τότε πάντες ὑπὸ τῆς ἰδέας, ὅτι ἦτο ἀδύνατον ἡ Κρήτη νὰ εὐημερήσῃ ὑπὸ πολίτευμα οἱονδήποτε, ἂν θὰ ἦτο ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν τὴν τουρκικήν. Ὅλαι αἱ ἀπόπειραι ἀπὸ μακροῦ χρόνου, εἴχομεν τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι ἀπετύγχανον ἕνεκα τῆς κακῆς διοικήσεως τῆς Τουρκίας, ἥτις δὲν ἄφινεν ὅλους αὐτοὺς τοὺς φιλελευθέρους θεσμοὺς νὰ λειτουργήσουν ἀπροσκόπτως. Ἀπόδειξις εἶναι τὰ γενόμενα μὲ τὰς τελευταίας μεταρρυθμίσεις, διότι αὐτὰ, τὰ ὁποῖα εἶχε ψηφίσει ἡ Κρητικὴ Βουλή, ὁ Σουλτᾶνος ἠρνήθη νὰ κυρώσῃ. Τίνα μεγαλειτέραν ἠθέλομεν ἀπόδειξιν, ὅτι οὐδεμία ὑπῆρχεν εἰλικρινὴς διάθεσις ἐκ μέρους τῆς κυριάρχου Δυνάμεως, ὅπως ἐφαρμοσθῶσιν ἐλεύθεροι θεσμοὶ ἐν Κρήτῃ, ἢ τὴν ἄρνησιν αὐτοῦ ἐπὶ μακρὸν χρόνον νὰ κυρώσῃ τοὺς νόμους, τοὺς ψηφισθέντας ὑπὸ τῆς Βουλῆς; Ἐκ τῆς πεποιθήσεως αὐτῆς ἀγόμενοι ὑπεστηρίζομεν, ὅτι ἔπρεπε τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης νὰ λυθῇ, μετὰ τὰς σφαγὰς μάλιστα τὰς τελευταίας, ἢ διὰ τῆς ἑνώσεως, ἢ διὰ τῆς αὐτονομίας, τὴν ὁποίαν δὲν ἀνεφέρομεν μὲν ἡμεῖς, διότι συνηγοροῦμεν ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως, ἀλλ’ ἥτις θὰ εὕρισκεν ἐν ἐσχάτῃ ἀνάγκῃ, καὶ μὲ τὴν πίεσιν τῶν Δυνάμεων, πρόθυμον καὶ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν. Ἀλλ’ ἐνῷ τὰ πράγματα οὕτως εἶχον, καὶ ἡμεῖς ἐνεθαρρύνομεν τὴν Κυβέρνησιν, ἐλευθέραν μένουσαν νὰ μετέλθῃ τὴν πολιτικὴν αὐτὴν, τὴν τολμηρὰν, κατὰ τῆς Τουρκίας καὶ τῶν Δυνάμεων, ἐβλέπομεν ἐξαγριούμενον καθ’ ἡμέραν ῥεῦμα δυνάμεως ἀκατάσχετον, παρασῦρον τὰ πάντα καὶ ἀπογυμνῶσαν καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸ Στέμμα πάσης ἐξουσίας. Λησμονοῦμεν τὴν κατάστασιν, ἣν εἶχον δημιουργήσει τότε οἱ διεξάγοντες τὸν μυστικὸν ἀγῶνα, λησμονοῦμεν τὴν ἀδυναμίαν, εἰς ἣν εἴχομεν περιαγάγει καὶ τὸ Κράτος καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βασιλείαν, καὶ τολμῶμεν σήμερον νὰ λέγωμεν, διατὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπολιτεύθη ἀντιθέτως αὐτοῦ! Λησμονοῦμεν, ὅτι, ὁσάκις τοιαύτας ἐνεργείας ἀντιμετωπίζωσιν αἱ Κυβερνήσεις καὶ πολιτεύωνται ἐναντίον τῶν πόθων τοῦ ἔθνους, βλέπομεν ἐπερχόμενα ἢ ἀνατροπὴν ἐσωτερικὴν, ἢ ἕτερα μεγαλείτερα κακά. Καὶ τί ἠθέλετε νὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτε τότε οὔτε ὁ στρατὸς πλέον ὑπήκουεν εἰς αὐτὴν, οὔτε οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι, ὅταν μάλιστα λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ ἐνέργεια ἐκείνη ἡ μυστηριώδης, ἡ ὁποία ἀπεκαλύφθη ἔπειτα ὅτι ἦτο ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία, πρώτην ἀφορμὴν καὶ αἰτίαν ἔσχεν, ὅτι αἱ ἐξουσίαι τοῦ Κράτους ἐπὶ μακρὰ ἔτη δὲν ἐφρόντισαν περὶ πολεμικῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους, ὅπως διεκδικήσῃ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος, ἐπὶ τῶν ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν, ὅτι, ἀμελήσασαι τὴν παρασκευὴν, ἡτοίμαζον εἰς τοὺς ἀντιπάλους λαοὺς τὴν ἀφαίρεσιν χωρῶν, αἵτινες, κατὰ γενικὴν πεποίθησιν τοῦ ἔθνους, ἀνήκουσιν εἰς ἡμᾶς; Φαντάζεσθε ὁποίαν δύναμιν ἀπέκτησεν αὐτὴ ἰδίως ἀπέναντι τῶν ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους, κατορθώσασα ἵνα περιλάβῃ ἐν ἑαυτῇ οὐ μόνον ἅπαντα τὸν στρατὸν, οὐ μόνον τοὺς ὑπαλλήλους καὶ τὸν τύπον, ἀλλ’ ὁλόκληρον σχεδὸν τὸ ἔθνος! Αὐτὴ ἠθέλησε καὶ ἐπέβαλε τὸν πόλεμον. Διότι τίς θ’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ὁ σκοπὸς καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς Ἑταιρείας ἐκείνης ἦτο, ὅπως ἐκβιάσῃ τὴν Κυβέρνησιν νὰ προβῇ μέχρι πολέμου, ἐξ ἀφορμῆς μὲν τῆς Κρήτης, ἀλλ’ εἰς πόλεμον περὶ τῶν ὅλων; Αὐτὴ ἡ ἰδία ἐν ταῖς ἐκθέσεσι, τὰς ὁποίας ἐδημοσίευσεν, ὁμολογεῖ, ὅτι αὐτὸ ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις, καὶ ὁ σκοπὸς αὐτῆς, ὅτε δὲ ἔλεγεν, ὅτι ἐτίθετο ὑπὸ τὰς διαταγὰς τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως εἰρωνείαν μετήρχετο, καὶ ἁπλότητα προσεποιεῖτο· διότι πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ μετέλθῃ τοιαύτην βίαν ἐναντίον μιᾶς Κυβερνήσεως, καὶ νὰ λέγῃ ἔπειτα εἰς αὐτήν: «εἶσαι ἐλευθέρα νὰ κάμῃς ὅ,τι θέλεις»; Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἦτο ἐλευθέρα· καὶ ἂν ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θέλῃ νὰ ὁμολογήσῃ αὐτὸ σήμερον, ἡμεῖς ἀντελήφθημεν καλῶς κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη εὑρίσκετο ἀπέναντι ἐξογκωθέντος ῥεύματος, καθ’ οὗ οὔτε ἐτόλμα, οὔτε ἠδύνατο ν’ ἀντιταχθῇ. Πιθανὸν νὰ ἐνέπεσε καὶ ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῆς μυστηριώδους ἐκείνης δυνάμεως, καὶ ἐφαντάζετο τὰ πάντα διατεθειμένα ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος οὕτως εὐνοϊκῶς, ὥστε νὰ ἐξυπηρετήσωσι τὸν ἀγῶνα τοῦ ἔθνους. Ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ἐφαντάζετο παρεσκευασμένα ἐν ταῖς ἑλληνικαῖς ἐπαρχίαις τελείως τὰ ἐπαναστατικὰ ἔργα, οὐχ ἧττον ἔβλεπεν, ὅτι, ἀνθισταμένη εἰς τῆς Ἑταιρείας ἐκείνης τὴν βίαν καὶ τὰς ἀπειλὰς, θ’ ἀντιμετώπιζεν ἐσωτερικοὺς κινδύνους. Ἰδοὺ διατὶ δὲν συμφωνῶ, ὅταν λέγητε, ὅτι ἡμεῖς, ὡς Ἀντιπολίτευσις, ἀνελάβομεν τότε τὴν εὐθύνην καὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μετὰ ταῦτα ἐγένοντο. Ἀνελάβομεν βεβαίως τὴν εὐθύνην τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ζητήματος τοῦ Κρητικοῦ, ὡς τότε διεξήχθη, μετὰ ἢ ἄνευ ἴσως τῆς κατοχῆς, βεβαίως ὅμως μετὰ τῆς ἀποστολῆς τοῦ στόλου καὶ τοῦ τορπιλλικοῦ πρὸς ἐπιδίωξιν τοῦ φιλανθρωπικοῦ σκοποῦ. Ὅπως δήποτε ἐννοοῦμεν πολιτικὴν τολμηρὰν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐννοοῦμεν, ὅτι ἔπρεπεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἡ ἔχουσα τότε τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἦτο ὁ τόπος παρεσκευασμένος στρατιωτικῶς, ὅπως ἀναλάβῃ πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, οὐδ’ οἰκονομικῶς παρασκευασμένος πρὸς τοῦτο μὲ Ἡγεμόνα μάλιστα, ὅπως ἐλέγετο, ἀντιλαμβανόμενον ἐπίσης κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τὴν ἀδυναμίαν τοῦ Κράτους, ὅπως ἐπιχειρήσῃ τοιοῦτον ἔργον, μὲ Ἡγεμόνα, ὅστις οὐδεμίαν ὡμολόγει, ὅτι εἶχεν ἐκ μέρους τῆς Εὐρώπης ἐνθάρρυνσιν πρὸς τοιαῦτα τολμήματα, οὐδέποτε, λέγω, ἐννοοῦμεν, ὅτι ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ τοιούτους ὅρους νὰ ἀναλάβῃ πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, καὶ ἡμεῖς νὰ ἀναλάβωμεν τὴν εὐθύνην ὅλων αὐτῶν τῶν ἀποτελεσμάτων, ἐνῷ δὲν ἠθέλομεν ἄλλο ἢ ἁπλῶς πολιτείαν αὐτῆς τολμηροτέραν καὶ ἐνεργητικωτέραν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Λοιπὸν δὲν θὰ εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν ἱστορικῶς, ἐὰν σήμερον ἐξέλθωμεν τοῦ Κοινοβουλίου βεβαιώσαντες ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης φέρομεν τὴν εὐθύνην τῶν συμφορῶν, αἱ ὁποῖαι μετὰ ταῦτα ἐπῆλθον· καὶ δὲν λέγω τῶν συμφορῶν, ἀλλὰ τῆς ἐπιχειρήσεως τοῦ πολέμου, ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκετο τὸ Κράτος. Ἡ ἀλήθεια εἶναι, ὅτι ὑπῆρξε τότε ἐν μέσῳ τῶν συγκινήσεων καὶ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ, ὁ ὁποῖος κατέλαβε τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ὑπῆρξεν Ἑταιρεία, ἥτις, δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι εἰργάσθη ὑποκινουμένη παρὰ πολιτικῶν προσώπων, ἀποβλεπόντων εἰς χαρτοφυλάκια, ἀλλ’ Ἑταιρεία, ἥτις πρὸς ἄλλους σκοποὺς φιλοδοξίας ὀλίγων τινῶν ἠθέλησε νὰ παρασύρῃ τὸ Κράτος εἰς πόλεμον παρακεκινδυνευμένον. Ἀλλ’ ὀφείλομεν πάντες ν’ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι δι’ ἐπιτηδείας ἐκμεταλλεύσεως τῶν αἰσθημάτων τοῦ λαοῦ ἐσχηματίσθη καταπληκτικὴ ἐθνικὴ δύναμις, περιλαβοῦσα ὅλας τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ μία Κυβέρνησις, ὅπως ἀμυνθῇ ὑπὲρ τοῦ Κράτους, καὶ κατὰ τῆς ἐπιβολῆς τῆς ὁποίας δύσκολον θὰ ἦτο καὶ εἰς πᾶσαν ἄλλην Κυβέρνησιν ν’ ἀντισταθῇ. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν λεπτομερειῶν, εἴτε αὗται ἀνάγονται εἰς τὴν δρᾶσιν τῆς Κυβερνήσεως, εἴτε εἰς τὴν δρᾶσιν τὴν στρατιωτικὴν, δηλαδὴ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου ἐν Ἠπείρῳ καὶ Θεσσαλίᾳ. Νομίζω ὅτι οὔτε ἁρμόδιοι εἰς τοῦτο εἴμεθα, οὔτε τὸν καιρὸν ἔχομεν, οὔτε ὑπεβλήθησαν ὅλα τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ὑποβληθῶσιν, ὅπως φθάσωμεν εἰς συμπεράσματα θετικὰ καὶ ἀκριβῆ. Ἐπαναλαμβάνω μόνον, ὅτι τὸ μεγαλείτερον κακὸν διεπράχθη τότε ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία, ἂν ἤθελε νὰ δώσῃ μαθήματα εἰς τὰς καθεστηκυίας ἐν Ἑλλάδι ἀρχὰς, ὅτι καθῆκον εἶχον, περισσότερον νὰ φροντίζωσι καὶ ἐπιμελέστερον νὰ ἀσχολῶνται εἰς παρασκευὴν τοῦ ἔθνους πρὸς πόλεμον, δὲν ἔπρεπε τοῦτο νὰ διδάξωσιν, ὠθοῦντες τὸ ἔθνος εἰς πόλεμον. Ἔπρεπεν, ἂν ἤθελον νὰ ὀργανωθῶσιν, ὡς ὠργανώθησαν, εἰς πανίσχυρον Ἑταιρείαν, νὰ μεταχειρισθῶσι πᾶσαν αὑτῶν τὴν δύναμιν, ἣν διέθετον, ἵνα ἐξαναγκάσωσι τὸ Κράτος, ὅπως σπουδαίως ἀσχοληθῇ, καὶ διεξαγάγωσι τὸ ἔργον τῆς παρασκευῆς, οὐχὶ δὲ νὰ ῥίψωσιν αὐτὸ πρὶν τῆς παρασκευῆς εἰς πόλεμον. Ἀφοῦ ἀνεγνώριζεν ἡ Ἑταιρεία, ὅτι τὸ ἔθνος ἦτο ἀπαράσκευον, τὸ νὰ ἐξωθήσῃ τὸ Κράτος εἰς πόλεμον, ὅπως διδάξῃ τὰς ἐξουσίας τὰς ὑπευθύνους, ὅτι πρέπει νὰ ἐργάζωνται ὑπὲρ στρατιωτικῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους, τοῦτο ἦτο παραλογισμὸς καὶ δύναμαι νὰ εἴπω αὐτόχρημα κακούργημα. Δὲν τιμωροῦνται διὰ τοιούτων ἐθνικῶν κινδύνων, οὐδὲ διδάσκονται τὸ καθῆκον των αἱ Κυβερνήσεις δι’ ἐθνικῶν καταστροφῶν. Κακούργημα θεωρῶ καὶ τὸ νὰ ῥίπτωμεν τὸ ἔθνος ἡμῶν εἰς πόλεμον, διὰ νὰ δοκιμάσωμεν δι’ αὐτοῦ τὴν τύχην μας, διότι ἀποφασίζομεν χάριν τοῦ ἀλυτρώτου μέρους τοῦ ἔθνους νὰ θυσιάσωμεν τὸ ἐλευθερωθέν. Καθ’ ἑκατέραν περίπτωσιν ἡ ἐργασία τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας ἀπεδείχθη μωρὰ, ἢ ἀπερίσκεπτος μέχρι κακουργίας. Διὰ τοῦτο, κύριε Πρόεδρε, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι, καίτοι ὁμολογῶ ὅτι συμμετέχω καὶ ἐγὼ τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν τότε ἀνέλαβεν ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τῆς γλώσσης ὑπὲρ τολμηρᾶς πολιτικῆς, ἣν μετῆλθεν ἐν τῇ Βουλῇ ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι ἀπέναντι τῆς τότε Κυβερνήσεως, δὲν ἐνόησαμεν οὐδὲ ἐγὼ, οὐδὲ, ὑποθέτω, οἱ ἄλλοι συνάδελφοί μου τότε, νὰ ὠθήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν εἰς ὅλα ἐκεῖνα τὰ τολμήματα, εἰς ἃ βραδύτερον περιεπλέχθη, ἤτοι τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἐν πλήρει γνώσει, — διότι οὐδεὶς τὸ ἠγνόει — ὅτι οὐδὲ στρατιωτικῶς, οὐδὲ ναυτικῶς, οὐδὲ οἰκονομικῶς, οὐδὲ διπλωματικῶς εἴμεθα παρεσκευασμένοι, ὅπως ἀναλάβωμεν τοιοῦτον ἀγῶνα. Ἑπομένως, καίτοι συμμετέχω τῆς εὐθύνης ἐκείνης, ἀρνοῦμαι ὅμως πᾶσαν ἠθικὴν συμμετοχὴν εἰς τὰ μετὰ ταῦτα, διότι οὐδόλως ἐνόησαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ τολμηθῶσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐτολμήθησαν καὶ τὰ ὁποῖα ἐστοίχισαν ἡμῖν καὶ ἠθικῶς καὶ ὑλικῶς μεγάλας συμφορὰς, ὧν τὰ ἀποτελέσματα Κύριος οἶδε πόσας ἄλλας μεγάλας ἐθνικὰς ζημίας ἐγκλείουσιν ἀκόμη.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Δραγούμης.

§206ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁμολογῶ, κ. Πρόεδρε, ὅτι μετ’ ἐνδοιασμοῦ τινος ἔρχομαι τελευταῖος ἵνα λάβω τὸν λόγον, συναισθανόμενος, ὅτι μόνος μεταξὺ πάντων τῶν προαγορευσάντων κατὰ τύχην εὑρίσκομαι ἀνεύθυνος...

§207Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Καὶ ἐγὼ μαζύ σας.

§208ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. ἀπολαύων ἀνευθύνου, ὅπερ βεβαίως κατ’ οὐδὲν ὁμοιάζει μετὰ τοῦ ἀνευθύνου τοῦ ἄλλου, τοῦ περιβαλλομένου δι’ ἄλλων πλεονεκτημάτων. Συνέπεσε νὰ εὑρίσκωμαι ἔξω τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην τοῦ χρόνου, καθ’ ἣν ἐνεφανίσθησαν τὰ γεγονότα, τὰ ἀγαγόντα εἰς πολεμικὴν κατάστασιν, καὶ ἔπειτα εἰς καταστροφὴν, καὶ ὡς ἐκ τῆς συστηματικῆς ἀποχῆς μου ἀπὸ πάσης ἐνεργείας κειμένης ἔξω τοῦ κύκλου τῆς πορείας τῆς κεχαραγμένης ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἔξω τῆς Βουλῆς, οὐδεμιᾶς μετέσχον εὐθύνης. Εἶναι δὲ δυσάρεστος ἡ θέσις τοῦ οὕτως ἀνευθύνου, ὅτε πρόκειται νὰ ὁμιλήσῃ αὐτὸς ἀπὸ τοῦ ἀσφαλοῦς περὶ πράξεων, αἵτινες βεβαίως γεννῶσιν εὐθύνας εἰς βάρος ἄλλων, — καὶ πάντοτε πρόκειται περὶ ἠθικῶν εὐθυνῶν. Ἀλλ’ ἀκριβῶς διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ κρύψω τὴν γνώμην, ἣν ἐσχημάτισα καθ’ ὃν χρόνον ἐτελοῦντο τὰ γεγονότα, ὧν παριστάμην ἁπλοῦς θεατής. Τὴν γνώμην ταύτην μὴ κρύπτων, νομίζω ὅτι εἰσέρχομαι καὶ ἐγὼ εἰς τῶν ἄλλων τὸν κύκλον, καὶ μετέχω τρόπον τινὰ τῆς παρὰ τοῖς ἄλλοις διαμεμερισμένης εὐθύνης, ἐφ’ ὅσον θέλω δηλώσει, ὅτι ἦτο δυνατὸν καὶ ἐγώ, ἂν ἐπολιτευόμην τότε ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ εὑρίσκωμαι παράπλευρος αὐτῶν ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ κυρίου, ὅπερ ἐπήγαγε τ’ ἀποτελέσματα τὰ ἐπακολουθήσαντα. Φρονῶ δὲ, κύριε Πρόεδρε, ὅτι καὶ ἐγὼ, ἂν ἐπολιτευόμην τότε ἐν τῇ Βουλῇ, ἤθελον ἔχει ἐκπεφρασμένην τὴν αὐτὴν πεποίθησιν, ὅτι ἀπέναντι τῶν διαπραττομένων ἐν Κρήτῃ δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς, δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ, δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἀποφασίσῃ νὰ πράξῃ τι τὸ ἐξερχόμενον τῆς συνήθους διεθνοῦς πολιτείας τῶν Κρατῶν. Ἐνεδεικνύετο, —ἐνεδεικνύετο δὲ ταύτην τὴν φορὰν εἰς τὴν Ἑλλάδα, κυρίαν τῆς θαλάσσης, — ἐνεδεικνύετο παρέμβασις, ὅπως προστατεύσῃ τὴν ὁμογενῆ καὶ ὁμόθρησκον καὶ συναγωνισθεῖσαν μετὰ τοῦ ἄλλου Ἑλληνικοῦ Κρητικὴν φυλὴν, ἐναντίον νέων ἐπιθέσεων, αἵτινες ἐκινδύνευον ταύτην τὴν φορὰν νὰ φέρωσιν ἀληθῆ ἐρήμωσιν εἰς τὴν νῆσον. Καὶ ὅτε ἐν ἔτει 1889 ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη ἀπέναντι παρομοίας καταστάσεως, πολλῷ ἧττον σπουδαίας, συνῃσθάνθησαν οἱ τότε κυβερνῶντες τὸ μέγεθος τῆς ἐλλείψεως ἐκείνης τῆς κατὰ θάλασσαν δυνάμεως, ἥτις ἤθελε παραδώσει εἰς τὰς ἀξιώσεις τῆς Ἑλλάδος κῦρος τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἐλπίζῃ ἀποτελέσματα ἀλλοῖα ἐκείνων τῶν λυπηρῶν, ἅτινα ἐπῆλθον ἐν ἔτει 1889. Πολλῷ μᾶλλον ἐν ἔτει 1897, ὅτε ἡ Ἑλλὰς ἦτο ἤδη θετικῶς ἀπέναντι τῆς Πύλης κυρία τῆς θαλάσσης, ὑποχρέωσις ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ μείνῃ ἀδρανὴς ἀπέναντι τῶν τελουμένων ἐν Κρήτῃ. Ἦτο ἄρα ἐνδεδειγμένον καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐπεμβῇ εἰς τὰ τῆς Κρήτης, μεταχειριζομένη πρὸς τοῦτο τὸν στόλον, ἀφοῦ ἄλλος τρόπος διορθώσεως τῶν πραγμάτων δὲν ὑπῆρχε, μετὰ τὰ τελεσθέντα ἰδίως κατὰ Μάϊον τοῦ προηγουμένου ἔτους, ἦτο ἐνδεδειγμένον νὰ ἐπεμβῇ διὰ τοῦ στόλου, καὶ καλῶς ἀπεφάσισε τοῦτο ἐξ οἰκείας πρωτοβουλίας, καλῶς προετράπη εἰς τοῦτο ὑπὸ τῆς Βουλῆς συσσώμου. Ὅ,τι ἔμελλε νὰ πράξῃ ἔπειτα ἡ Κυβέρνησις, ἡ παρορμωμένη εἰς τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν ὑπὸ τῆς σύμφωνον γνώμην ἐχούσης Βουλῆς, τοῦτο ἀνῆκεν εἰς μόνην τὴν πρωτοβουλίαν αὐτῆς. Καὶ βεβαίως οἱ τότε ἀντιπολιτευόμενοι, συμβουλεύσαντες ὅσα συνεβούλευσαν γενικῶς, δὲν ἠθέλησαν νὰ διαγράψωσιν αὐτοὶ καὶ τὴν πορείαν, ἣν ὤφειλε νὰ τηρήσῃ ἡ Κυβέρνησις, ὁδηγουμένη ὑπὸ τῶν πραγμάτων, ὁδηγουμένη ὑπὸ τῶν φώτων, ἅτινα μόνον αὕτη εἶχε καὶ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ, ὡς διατελοῦσα ἐν σχέσει πρὸς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις, γνωρίζουσα τὰ τῆς διεθνοῦς καταστάσεως καὶ ἐν γένει τὰ πράγματα τά τε ἡμέτερα καὶ τὰ ἐν Τουρκίᾳ. Ἂν ἄρα ἐν τῇ ἐνεργείᾳ, τῇ ὁμοφώνως ἀποφασισθείσῃ ὑφ’ ὁλοκλήρου τῆς Ἑλλάδος ὑπῆρξέ τι εἴτε γενικώτερον, εἴτε ἐν ταῖς λεπτομερείαις, ὅπερ δύναταί τις ἴσως νὰ ἐπικρίνῃ ὡς κακῶς πραχθὲν, τοῦτο βεβαίως οὐδὲ ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε δύναται νὰ ἀξιώσῃ, οὐδὲ ἐσκέφθη βεβαίως νὰ ἀξιώσῃ, ὅτι δὲν βαρύνει αὐτῆς καὶ μόνης τὴν εὐθύνην, τὴν ἠθικὴν εὐθύνην, ἀλλ’ ὅτι ἡ εὐθύνη ἐπιπίπτει εἰς πάντας τοὺς παρορμήσαντας τὴν Κυβέρνησιν εἰς ἐπέμβασιν. Κατὰ τίνα τρόπον ἐνήργησεν ἡ τότε Κυβέρνησις, ἐξητάσθη ἐν σχέσει πρὸς τὰς εὐθύνας καθ’ ὅλην ταύτην τὴν ἑσπέραν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ ὁμιλήσω περὶ τούτου. Ἐλέχθη, ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἡ Κυβέρνησις παρενέβη εἰς τὴν νῆσον Κρήτην, καταλαβοῦσα τὴν νῆσον ἐπὶ ῥητῇ δηλώσει, ὅτι θέλει κατέχει καὶ διοικεῖ αὐτὴν ἐπ’ ὀνόματι τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, ἀποτελεῖ κήρυξιν πολέμου. Ὀφείλω νὰ προλάβω καὶ δηλώσω, ὅτι ἴσως δὲν εἶμαι κατὰ γνώμην ἐντελῶς σύμφωνος πρὸς τὸν τρόπον τῆς γενομένης ἐνεργείας ἐν Κρήτῃ· ἴσως, ἂν προέκειτο ἐγὼ νὰ ἐνεργήσω, δὲν ἤθελον ἐνεργήσει ἀκριβῶς οὕτως· ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ὅτι, διότι τοιαύτην πορείαν ἠκολούθησεν ἡ τότε Κυβέρνησις ἐν τῇ ἐπεμβάσει, ἐκ τούτου καὶ προέκυψεν εἰς βάρος αὐτῆς ἡ εὐθύνη τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου. Ἂν ἡ τοιαύτη πρᾶξις ἀποτελεῖ κήρυξιν πολέμου, ὡς ἐπέμβασις ἐν ξένῃ χώρᾳ, καὶ πᾶσα ἄλλη ἐπέμβασις εἰς ξένον Κράτος, πρὸς ἁπλῆν ἐπαναφορὰν τῆς τάξεως, ἔστω καὶ πρὸς προστασίαν κινδυνευόντων ὁμοθρήσκων, φέρει χαρακτῆρα κηρύξεως πολέμου, μένει δὲ μόνον εἰς τὸ Κράτος, καθ’ οὗ ἐγένετο ἡ ἐπέμβασις, ἡ ἐκλογὴ τοῦ χρόνου τῆς δράσεως, τῆς ἀμέσου ἐνεργείας, ἢ τῆς ἀναβολῆς, ὅπως τελεσφόρως παρασκευασθῇ. Ὁπωσδήποτε καὶ ἂν ἐγένετο ἡ ἐπέμβασις, ἤθελε σημαίνει κήρυξιν πολέμου, καὶ ἀπ’ ἐκείνης τῆς ὥρας ὤφειλεν ἡ Ἑλλὰς νὰ θεωρῇ ὅτι εὑρίσκεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, καὶ νὰ παρασκευασθῇ, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὰ ἐνδεχόμενα. Ἀλλὰ τὰ περὶ τούτου θέλουσιν ἴσως βραδύτερον ἐξετασθῆ, διότι δὲν ὑπάρχουσι σήμερον ἐνώπιον ἡμῶν ὅλα τὰ στοιχεῖα, ἅτινα ἐπιτρέπουσι τελείαν τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην. Ἀλλ’ ἐνταῦθα νῦν νομίζω, ὅτι ἐνώπιον ἡμῶν καλῶς κεῖται ἡ διαίρεσις, ἣν ὁ πρὸ μικροῦ ἀγορεύσας Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐποιήσατο, τῆς ὅλης ὑποθέσεως· εἰς τὸ πρὸ τοῦ πολέμου στάδιον, εἰς τὸ κατὰ τὸν πόλεμον, εἰς τὸ μετὰ τὸν πόλεμον. Καὶ περὶ τούτου τοῦ τρίτου σταδίου οὐδὲν ἔχω νὰ εἴπω, μεθ’ ὅσα ἐξέθηκεν ὁ ἔντιμος συνάδελφος, ὅστις ἴσως εἶπε καὶ πλείονα τῶν ἀπαιτουμένων, ὅπως ἀπολογηθῇ ὑπὲρ κυβερνητικῆς ἐνεργείας, ἥτις δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἀπολογίας, διότι ἡ ἐπιβολὴ τοῦ ἐλέγχου ἦτο ἐνδεδειγμένη ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἡττήθημεν, καὶ ἐνῷ ἦτο ἐνδεδειγμένη καὶ καταφανὴς εἰς πάντα, ὅστις παρηκολούθει τὰ πράγματα, ἔχομεν βεβαιωμένον καὶ δεδημοσιευμένον καὶ ἐν τῇ Κυανῇ Βίβλῳ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἑλληνικῇ, ὅτι ἀπὸ Μαΐου ἀρχομένου ἐξηνέχθη καὶ ἐπισήμως ἡ ἰδέα τῆς ἐπιβολῆς ἐλέγχου. Τὰς περὶ ἐλέγχου προθέσεις αὐτῆς ἡ Γερμανία ἀνήγγειλε καὶ πρὸς τὸν Ἕλληνα πρεσβευτὴν κατὰ Μάϊον. Ἀλλὰ πρὸ τούτου εἰς τὸν ἐν Βερολίνῳ Ἄγγλον πρεσβευτὴν ἐλέχθη, ὅτι ἡ Ἑλλὰς βεβαίως, ὡς ἡττηθεῖσα, ὀφείλει ν’ ἀποζημιώσῃ τὴν νικήτριαν, ἀλλ’ ἵνα εὕρῃ τὰ πρὸς ἀποζημίωσιν, ἐν ᾗ καταστάσει οἰκονομικῇ εὑρίσκεται, εἶναι ἀδύνατον νὰ δανεισθῇ ἄνευ ἐγγυήσεων ὑπέρ τε τοῦ παλαιοῦ καὶ ὑπὲρ τοῦ νέου χρέους. Ταῦτα ὁ Ὑπουργὸς τῆς Γερμανίας ἀνεκοίνωσε τῇ 6)18 Μαΐου εἰς τὸν πρεσβευτὴν τῆς Ἀγγλίας, οὗτος δὲ ἀμέσως εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτοῦ· καὶ ἔκτοτε βλέπομεν ἀρξαμένας τὰς συνεννοήσεις περὶ τοῦ θέματος, αἵτινες καὶ δὲν ἀπῄτησαν πολὺν χρόνον, ἵνα συμφωνήσωσιν αἱ Δυνάμεις κατ’ ἀρχήν. Τοῦ θέματος τούτου ἀφιεμένου κατὰ μέρος, μένει τὸ πρὸ τοῦ πολέμου καὶ τὸ μετὰ τὸν πόλεμον στάδιον. Δὲν φρονῶ ὅτι εἶναι ὀρθὸν τὸ λεχθὲν, ὅτι τὰ κατὰ τὸν πόλεμον δὲν εἶναι ὑποκείμενον συζητήσεως τῆς Βουλῆς. Θὰ ἦτο βεβαίως παρακεκινδυνευμένον νὰ ἀναμιχθῶμεν ἐνταῦθα, νὰ ἀναμιχθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς καθαρῶς στρατιωτικῆς ἐνεργείας κατὰ τὸν πόλεμον, διότι οὔτε ἁρμόδιοι εἴμεθα ἡμεῖς, οὔτε κατάλληλος ἡ ὥρα. Ἀλλ’ εἴμεθα ἁρμόδιοι νὰ ἐξετάσωμεν ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ὄψιν τὰ κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου τελεσθέντα, καὶ ἂν εἰς ταῦτα, ἅτινα ἀδύνατον νὰ μὴ ἔχωσιν ἐπίδρασίν τινα ἐπὶ τῆς στρατιωτικῆς διοικήσεως τοῦ πολέμου, εὕρωμέν τι τὸ παράγον εὐθύνας, δικαιούμεθα νὰ ἐξετάσωμεν τὰ κατ’ αὐτάς. Ἐνταῦθα δὲ πρὸ παντὸς ὀφείλομεν ν’ ἀναγνωρίσωμεν καὶ ἀνακηρύξωμεν, ὅτι, ὅπως κατὰ τὸ στάδιον τὸ πρὸ τοῦ πολέμου, οὕτω καὶ κατὰ τὸ στάδιον τὸ τοῦ πολέμου, τὸ πολίτευμα οὐδεμίαν ἐπιτρέπει ἔξωθεν, ὁποθενδήποτε, ἀνάμιξιν εἰς τὴν πολιτικὴν ἐνέργειαν, τὴν διαγεγραμμένην ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως· μόνον ἡ Κυβέρνησις ἔχει δικαίωμα νὰ μεριμνᾷ περὶ τοῦ πρακτέου, νὰ πρυτανεύῃ ἐν τῇ διεξαγωγῇ τοῦ ἔργου, καὶ νὰ προστάττῃ, καὶ εἰς ταύτην ἔχουσι καθῆκον πάντες νὰ ὑπακούωσι, καὶ μάλιστα ὅτε πρόκειται περὶ διεξαγωγῆς πολέμου. Καὶ κατὰ ταύτην τὴν περίοδον καταλαμβάνομεν ἐπ’ αὐτοφώρῳ τὰς ἀναμίξεις τὰς ἀθεμίτους, εἰς τὸ κυβερνητικὸν ἔργον, αἵτινες, ὅσον καὶ ἂν θελήσῃ τις νὰ θεωρήσῃ αὐτὰς μεμετριασμένας, ἐγένοντο πρὸς ζημίαν τοῦ ἔργου καὶ ἐπὶ βλάβῃ τοῦ τόπου. Ἀνάλογα ἀνευρίσκω καὶ εἰς τὸ στάδιον τὸ πρὸ τοῦ πολέμου, καὶ πολὺ περισσότερα ἢ ἐν τῷ σταδίῳ τῷ κατὰ τὸν πόλεμον, διότι ἐν τῷ σταδίῳ τῷ διαρκοῦντος τοῦ πολέμου ἡ ἀνάμιξις ἤρχετο ἀπὸ μιᾶς πλευρᾶς μόνον, κατὰ δὲ τὸ δεύτερον στάδιον ἤρχετο ἐκ δύο πλευρῶν· καὶ εὑρέθη ἐν αὐτῷ ἡ Κυβέρνησις μεταξὺ δύο πυρῶν, εὑρέθη ὠθουμένη ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν, παρακουομένη καὶ παραβλεπομένη· ᾐσθάνετο μὲν τὰ ὑπεράνω τῆς κεφαλῆς αὑτῆς τελούμενα, ἀλλὰ καὶ δὲν εἶχεν ἀκριβῆ γνῶσιν αὐτῶν. Ταῦτα ὀφείλομεν ν’ ἀναγνωρίσωμεν ἐν τῷ ἐνεργητικῷ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, διότι τὸ ἐνεργητικὸν αὐτῆς αὐξάνουσιν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐλαττώσεως τῶν εὐθυνῶν. Διὰ τ’ ἀποτελέσματα τὰ ἐπελθόντα γινώσκει ἡ Βουλή, ὅτι ἔχω ἐπιφυλάξεις τινὰς ἐκ παλαιοῦ. Ἀνωμολόγησα καὶ πρό τινων ἡμερῶν, καὶ κατ’ ἄλλην Σύνοδον εἶπον, ὅτι ἔχω λόγους νὰ φρονῶ, ὅτι ἴσως ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναστείλῃ τὸ κακὸν, ἀντιτάττουσα μεῖζον σθένος, ἢ ἔντονον ἀντίδρασιν, εἰς τὴν ἔκτροπον καὶ ἀθέμιτον ἀνάμιξιν, ἀλλ’ ὁμολογῶ καὶ ὅτι δὲν κατέχω τὰ στοιχεῖα, ἅτινα ἐπιτρέπουσι νὰ βεβαιώσω ταῦτα, ἀγνοῶ δὲ καὶ ἂν ἄλλος τις ὑπῆρχεν ὁ δυνάμενος νὰ ἀντιδράσῃ σθεναρώτερον, καὶ διὰ τοῦτο, ἀφοῦ καὶ ἡ κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας γενομένη συζήτησις δὲν ἐπέχυσε φῶς εἰς τὰς λεπτομερείας, δὲν θὰ εἴπω τι περισσότερον. Ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐπισκοπήσεως τῆς ὑποθέσεως, καὶ ὅπως ἀτελῶς συνεζητήθη ἐνταῦθα, προκύπτουσι βεβαίως διδάγματα, ἅτινα πρέπει ὡς συμπέρασμα τῆς συζητήσεως ταύτης νὰ συγκομίσῃ ἡ Βουλὴ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, διότι εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην ὁμολογῶ ὅτι δὲν βλέπω ποία εἶναι ἡ πρότασις, ἥτις εἶναι δυνατὸν νὰ προταθῇ πρὸς ψήφισιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, πρότασις δὲ μεταβάσεως ἁπλῆς εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν—ἡ μόνη δυνατὴ—μοὶ φαίνεται τοσοῦτον ὠχρὰ καὶ ἀχρωμάτιστος, ὥστε τῆς ὑποθέσεως ἄξιον εἶναι μᾶλλον σιωπηρῶς νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἢ ψηφίζοντες τοιαύτην πρότασιν, ἂν δὲν πλανῶμαι περὶ τὴν ἐκτίμησιν τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ συγκομίζομεν ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης συμπέρασμα, ὅπερ λέγοντες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, πρέπει νὰ φροντίσωμεν, ὥστε νὰ δοθῇ εἰς αὐτὸ σὰρξ καὶ ὀστᾶ, εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἐπιούσης τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ἤθελε λήξει αὕτη ἡ συζήτησις· συγκομίζομεν τὸ συμπέρασμα, ὅτι τὰ παθήματα τοῦ πολέμου πρέπει νὰ γείνωσιν εἰς ἡμᾶς πραγματικῶς μαθήματα. Διότι δὲν ἐγένοντο μέχρι ταύτης τῆς ὥρας· τὴν ἐπιούσαν τοῦ πολέμου ἐνυστάξαμεν πάλιν· τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ πολέμου ἐβαρύνθημεν νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τῶν διδαγμάτων, παρ’ ὀλίγον δὲ καὶ νὰ φθάσωμεν νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐξήλθομεν καὶ τετιμημένοι ἀπὸ τῆς δοκιμασίας· τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ πολέμου, ἀντὶ νὰ μεριμνήσωμεν περὶ οἰκονομιῶν ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀποταμιεύσεως, περὶ ἀποκοπῆς μέρους τινὸς τῶν προσόδων τῶν ἐπιπροσθέτων, ἃς εὐτυχῶς ἀπεκτήσαμεν, ἀκριβῶς ὑπὲρ τοῦ ἱδρύματος ἐκείνου, ὅπερ εἶναι εἰς ἡμᾶς ἀναγκαῖον ἀπαραιτήτως, ὅπως ἐξακολουθήσωμεν ἀμυνόμενοι ὑπὲρ τῆς πατρικῆς ἡμῶν κληρονομίας, ὑπὲρ τοῦ βάρους τῆς παραδόσεως καὶ τῆς ἐντολῆς τῆς πατρογονικῆς, ἣν ἔχομεν, ἀντὶ νὰ πράξωμεν πάντα ταῦτα, ἡμεῖς, εὐτυχεῖς ὅτι εὑρισκόμεθα ἀπέναντι τοσούτων προσόδων, ἐφροντίσαμεν πάσας ταύτας νὰ διασπαθήσωμεν δεξιᾷ καὶ ἀριστερᾷ, οὐδὲν φροντίσαντες περὶ ἐκείνων ἀκριβῶς, ἅτινα εἶναι τὰ ἀπαραίτητα. Ἡ Ἑλλὰς σήμερον δὲν εἶναι αὐτοτελής· ἡ Ἑλλὰς, παρὰ τὴν Κρήτην μὴ αὐτοτελῆ, μὴ ἀνεξάρτητον, μὴ ἡνωμένην μετὰ τῆς Ἑλλάδος, εἶναι καὶ αὐτὴ δεδεσμευμένη· — καὶ μὴ πλανᾶσθε, — ὁ οἰκονομικὸς ἔλεγχος εἶναι πολιτικὸς ἔλεγχος· ἡ παραμικρὰ περιπλοκὴ ἐν τῇ Ἀνατολῇ θέλει σᾶς τὸ ἀποδείξει· ὅστις ἔχει τὰς πέδας εἰς τοὺς πόδας, δὲν δύναται νὰ κινηθῇ, ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα· καὶ ἡμεῖς τὰς ἔχομεν τὰς πέδας. Καὶ ὅμως τί ἐπράξαμεν μετὰ τὸν πόλεμον; Ἐσκέφθημεν κἂν περὶ τῶν πεδῶν τούτων; Ἢ ἐνομίσκαμεν ἁπλῶς, ὅτι ἐπλάσθη νέα συνταγματικὴ κατάστασις ἄλλου εἴδους, παρὰ τὴν συνταγματικὴν κατάστασιν, τὴν ἀπὸ τῆς ἐλευθέρας ἡμῶν θελήσεως πηγάσασαν, κατάστασις λίαν ἀνεκτὴ, ἥτις μάλιστα παρέχει ἡμῖν καί τινα εὐχαρίστησιν, ὅτι τοποθετοῦμεν καλλίτερον τὰ ἡμέτερα χρήματα εἰς τὰ ἑλληνικὰ χρεώγραφα, καὶ ἐνθαρρύνει ἡμᾶς κατὰ πᾶσαν νέαν ἐνέργειαν ὑπὲρ δημοσίας τινὸς ὑποθέσεως νὰ προσφεύγωμεν εἰς τοὺς ξένους ἱδρυτὰς τοῦ ἐλέγχου; Δὶς μέχρι τοῦδε προσηνέγκομεν ἐπέκτασιν τοῦ ἐλέγχου εἰς τοὺς ξένους, διὰ ξένον δάνειον, δι’ ἐγχώριον δάνειον· καὶ ἐπὶ τοῦ ἐγχωρίου δανείου μετὰ μεγίστης προθυμίας ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε καὶ μετὰ μεγαλειτέρου νυσταγμοῦ ἡ Βουλὴ ἐφρόντισαν νὰ παραχωρήσωσι τὸ ποθούμενον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἵδρυμα, τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τοῦ ξένου δανείου, τοῦ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Συνόρων. Τὸ μέλλον θέλει ἀποδείξει ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἐργασία, ἥτις ταύτας τὰς ἡμέρας ἐξεδηλώθη δι’ ἀποτυχόντος δανείου. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τοῦτο τὸ μέρος τῆς διπλῆς ὑποχρεώσεως, ἥτις ἐπεβλήθη ἡμῖν μετὰ τὸν πόλεμον, ὡς ἱερὰ ὑποχρέωσις, ὑπαγορεύουσα φροντίδας περὶ ταχυτέρας λύσεως τῶν δεσμῶν, ὑπαγορεύουσα φροντίδας περὶ ταχυτέρας ἀνοργανώσεως τῆς δυνάμεως ἐκείνης, ἥτις ἢ πρέπει νὰ ἀνοργανωθῇ, ἢ πρέπει νὰ καταλυθῇ· — μέσος ὅρος δὲν ὑπάρχει. — Καὶ περὶ τῆς δυνάμεως ἐκείνης ποῖα εἶναι τὰ πορίσματα, ἅτινα παρέχουσιν εἰς ἡμᾶς οἱ Προϋπολογισμοὶ τῆς τελευταίας τριετίας, ἔτι δὲ καὶ ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1902; — διότι τὸ κατασκεύασμα τὸ σημερινὸν εἶναι τὸ πόρισμα τῆς πολιτικῆς τῆς οἰκονομικῆς τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν. — Ποῖον, λέγω, εἶναι τὸ ἀποδεικνυόμενον ἐκ τῶν Προϋπολογισμῶν τούτων, καὶ τοῦ 1899 καὶ τοῦ 1900 καὶ τοῦ 1901, καὶ τοῦ 1902, ὃν θέλομεν ψηφίσει ταύτας τὰς ἡμέρας; Τὸ πόρισμα εἶναι, ὅτι, ἐνῷ ἔχομεν ὀλιγωτέρους ἄνδρας εἰς τὸν στρατὸν κατὰ τρεῖς καὶ τέσσαρας χιλιάδας, δαπανῶμεν δύο ἑκατομμύρια περισσότερα εἰς αὐτὸν, δαπανῶμεν ἐπὶ πλέον δύο ἑκατομμύρια εἰς τὸν στρατὸν, ἔχοντες μὲν ὀλιγωτέρους στρατιώτας, οὐδὲν δὲ καταβάλλοντες εἰς ἐκεῖνα, ἅτινα, ἂν δὲν δαπανηθῶσιν ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἀληθῶς στρατός. Τὸ ὅλον σχεδὸν εἶναι μισθολόγιον, μισθολόγιον βαθμοφόρων πρὸ παντός, ἐν μικρᾷ μερίδι μισθολόγιον στρατιωτῶν, καὶ δαπάνη διὰ τὰ παρακολουθήματα, δαπάνη εἰς ἱματισμὸν, δαπάνη εἰς τροφὴν, παρακολουθήματα τοῦ μισθολογίου, δαπάνη νοσηλείας, δηλαδὴ δαπάνη εἰς πορισμὸν ἐκείνων, ἅτινα, ἂν δὲν παρεῖχε τὸ Κράτος εἰς τοὺς στρατιώτας, ἤθελον οὗτοι ἀγοράζει διὰ τοῦ μισθοῦ, ὃν ἤθελεν ἐπὶ πλέον δίδει εἰς αὐτοὺς ἡ Πολιτεία. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ μέριμνα ἡμῶν περὶ τοῦ θέματος τούτου, ὅπερ πρῶτον κατ’ ἀνάγκην ἔπρεπε νὰ θίξωμεν εὐθὺς μετὰ τὸν πόλεμον, ἂν ὁ ἔλεγχος δὲν ὑπεχρέου ἡμᾶς, πρὸ παντὸς καὶ κατὰ πρῶτον λόγον νὰ φροντίσωμεν περὶ τῆς ἀνορθώσεως τῆς οἰκονομικῆς, διότι ἡ ἀνόρθωσις ἡ οἰκονομικὴ εἶναι καὶ ἡ βάσις τῆς ἐργασίας τῆς στρατιωτικῆς. Θὰ ἔχωμεν κεκτημένον μέγα ἀγαθὸν ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης, ἥτις βεβαίως κατ’ ἀρχὴν προετίμων μᾶλλον νὰ μὴ ἐγίνετο, θὰ ἔχωμεν κεκτημένον μέγα ἀγαθὸν, ἂν ἐκ ταύτης φωτισθέντες καὶ ἀνανήψαντες φροντίσωμεν νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς τὰς Κυβερνήσεις—δὲν λέγω τὴν παροῦσαν, ἥτις εἶναι κατασκεύασμα προσωρινὸν, ἀλλὰ τὰς Κυβερνήσεις τὰς τῆς ἐπιούσης, τὰς Κυβερνήσεις τὰς μελλούσας νὰ προκύψωσιν ἐκ τῆς μελλούσης Βουλῆς, —νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς αὐτὰς τὸ αἴσθημα τῆς ὑποχρεώσεως νὰ μεριμνήσωσι σπουδαιότατα περὶ τῶν δύο τούτων κεφαλαίων, φροντίζουσαι οὐχὶ μόνον τὰ ἐπὶ πλέον εἰσπραττόμενα νὰ κατανείμωσιν εἰς τὰ δύο ταῦτα κεφάλαια, ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ προσήκοντος, ἀλλὰ καὶ νὰ περικόψωσιν ἀπὸ τῶν περιττῶς δαπανωμένων, δυνάμει πολιτικῆς συστηματικῶς σπατάλου, καὶ ἐκ τούτων νὰ δαπανήσωσιν εἰς αὐτά. Ἐὰν τοῦτο προκύψῃ ἐκ τῆς συζητήσεως, θέλω ὁμολογήσει χάριτας εἰς τοὺς Βουλευτὰς τῆς πτέρυγος ἐκείνης, οἵτινες ἐγέννησαν τὸ ζήτημα, καὶ παρ’ ὀλίγον νὰ γεννήσωσιν σὺν τῷ ζητήματι καὶ θυέλλας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ.

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον; Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις.

§210Π. ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον (θόρυβος).

§211ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Αὔριον, αὔριον.

§212ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 5 π. μ. τῆς ἐπιούσης).