1902.01.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 5

τῆς 23 Ἰανουαρίου 1902.

(Τετάρτη).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρα 4 καὶ 35′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως)

§1Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, αἱ ἐκθέσεις τῶν τμημάτων ἐπὶ τῶν ἀναπληρωματικῶν ἐκλογῶν Κερκύρας καὶ Καρδίτσης διενεμήθησαν, καὶ παρακαλῶ νὰ εἰσέλθωμεν τυπικῶς εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἵνα ἐπικυρωθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ αὗται.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλή;

§3ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§4ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἔχομεν συζήτησιν, ἡ ὁποία ἐξακολουθεῖ. Πῶς θὰ ἐπικυρωθῶσιν αἱ ἐκλογαί;

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφήσατε, παρακαλῶ, κύριε Ἀλεξάκη. Εἶναι ζήτημα δύο λεπτῶν τῆς ὥρας μόνον. (Ἀναγινώσκεται ἡ ἔκθεσις τοῦ Γʹ τμήματος τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς ἀναπληρωματικῆς ἐκλογῆς Κερκύρας).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Κερκύρας, καὶ νόμιμον βουλευτὴν αὐτῆς τὸν κ. Ν. Τριβόλην. (Ἀναγινώσκεται εἶτα ἡ ἔκθεσις τοῦ Ϛʹ τμήματος ἐπὶ τῆς ἀναπληρωματικῆς ἐκλογῆς Καρδίτσης).

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Καρδίτσης, καὶ νόμιμον βουλευτὴν αὐτῆς τὸν κύριον Ἀπόστολον Βασαρδάνην. Ἐξακολουθεῖ ἡ χθεσινὴ συζήτησις. Ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§8ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἠκούσαμεν χθὲς δύο χελιδόνας. Ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁ ἐν ἐνεργείᾳ, ηὐδόκησεν ἐπὶ τέλους ν’ ἀνακοινώσῃ δηλώσεις, αἵτινες μετ’ ἀφελοῦς εἰλικρινείας ἐξέθηκαν εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους τῆς προσκλήσεως αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας, ὁ ἐν ἐφεδρείᾳ Πρωθυπουργὸς (μειδιάματα), ὡμίλησε μεθ’ ὕφους βιαίου καὶ ἐπιθετικοῦ, ἀναλόγου πρὸς τὸ ὕφος τὸ παθητικὸν καὶ χαλαρὸν τῆς τελευταίας αὐτοῦ ἀγορεύσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διήρεσεν εἰς τρία τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ. Εἰς τρία διήρεσε καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας τὴν ἰδίαν αὐτοῦ ἀγόρευσιν. — Ἔκτακτος ὁμοφωνία! — Διατὶ ἀνέλαβε τὴν Κυβέρνησιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Διότι ἐκλήθη εἰς τὰ Ἀνάκτορα καὶ παρεκλήθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως νὰ τὴν ἀναλάβῃ. Λόγος νὰ μὴ τὴν ἀναλάβῃ δὲν ὑπῆρχεν. Ἐπεβάλλετο αὐτῷ ὑπὸ τοῦ καθήκοντος νὰ τὴν ἀναλάβῃ. Πῶς ἀνέλαβε τὴν Κυβέρνησιν ἐν γνώσει τοῦ ὅτι ἀπετέλει ἐν τῇ μειονοψηφίᾳ μειονοψηφίαν, δεχθεὶς νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν Βουλήν; Διότι ἐπείσθη, ὅτι τοιαύτη περὶ τὰ πλεῖστα καὶ οὐσιώδη ὑπάρχει μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ παραιτηθέντος ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας ὁμοφωνία, ὥστε οὐδὲν βλάπτει ν’ ἀποδεχθῇ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους ὑπὸ τὴν ὑποστήριξιν αὐτοῦ καὶ τῆς ἀκολουθούσης αὐτὸν πλειονοψηφίας. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐφαίνετο φοβούμενος — καίτοι μετὰ πολλῆς εὐκολίας εἶπε πάντα ταῦτα — κατάκρισίν τινα. Ἐφαίνετο φοβούμενος τὴν κατάκρισιν, μήπως ἔπραξε πρῶτος αὐτὸς τοιαῦτα· καὶ διὰ τοῦτο ἀνέδραμεν εἰς τὸ παρελθόν. Καὶ ἀνεκάλυψεν εἰς τὸ πρὸ τοῦ 1875 παρελθὸν ὁμοίαν περίπτωσιν ἀναλήψεως τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ παραπλησίους ὅρους καὶ ἄνευ φροντίδος νὰ συνεργασθῇ τὸ νέον Ὑπουργεῖον τὸ ταχύτερον μετὰ τῆς Βουλῆς. Ἀφ’ ἑσπέρας, τὴν 10 Νοεμβρίου, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καθὼς ἐνθυμεῖσθε, ἀπῆλθε τῆς Βουλῆς σφόδρα ἀντιπολιτευόμενος, τὴν δὲ δήλωσιν τῶν φρονημάτων αὐτοῦ, τὴν τελείως ἐναντίαν τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, ἐφρόντισε νὰ διατυπώσῃ καὶ ἐγγράφως διὰ τῆς προτάσεως, ἣν ὑπέβαλεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Βόλου καὶ νῦν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Τὴν πρωΐαν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων, ὁ ὑποβαλὼν αὐστηροτάτην πρότασιν μομφῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὡρισμένην, ἐξύπνισε περιβεβλημένος τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ὑπὸ τὴν ἐπικουρίαν ἐκείνων, οὓς κατεδίκασε τὴν προτεραίαν! Ἀπαραλλάκτως ἐν ἔτει 1897 ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατεκλίθη — ἀντιθέτως ὅμως — ὑποστηρικτὴς τῆς τότε πλειονοψηφίας, — πρόεδρος μάλιστα αὐτῆς. — Δι’ 93 ψήφων ἐκείνην τὴν ἑσπέραν ἐδόθη ἡ ἀναγνώρισις τῆς πλειονοψηφίας ἐκείνης, ἂν δὲν ἀπατῶμαι Ἐν ταῖς ψήφοις ταύταις κατελογίζετο καὶ ἡ ψῆφος τοῦ τότε Προέδρου τῆς Βουλῆς. Τὴν ἐπιοῦσαν πρωΐαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὑρίσκετο ἀπεσπασμένος τῆς πλειονοψηφίας, μεθ’ ἧς συνεψήφισεν, εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν γνώμην, ἣν ἐξήνεγκε τὴν προτεραίαν, καὶ περιβεβλημένος τὴν τήβεννον τὴν πρωθυπουργικὴν, διότι καὶ πάλιν αὐτὸς τότε προσεκλήθη ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν, καὶ εὐλαβῶς ἐξετέλεσε τὸ τοιοῦτο καθῆκον πρὸς τὸν προσκαλέσαντα αὐτὸν Ἄνακτα. Διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο τούτων κατὰ τὰ ἄλλα πανομοίων πράξεων ὑπάρχει μία· ὅτι τότε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐφρόντισε νὰ εὕρῃ ὑποστηρικτὴν ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ, διότι καὶ ἐπείθετο, ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ εὕρῃ· ὅτι σήμερον ἐθεώρησεν ἀπαραίτητον νὰ ζητήσῃ τὴν ὑποστήριξιν τῆς πλειονοψηφίας. Ἡ διαφορὰ ἴσως ἐξηγεῖται ἐκ τῆς διαφορᾶς τῶν περιστάσεων. Τότε τὰ πράγματα τῆς χώρας ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἐκαλεῖτο εἰς τὴν ἐξουσίαν, μετὰ τὴν ἀποπομπὴν τοῦ ἔχοντος τὴν πλειονοψηφίαν Ὑπουργείου καὶ μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ Ὑπουργείου τοῦ ὑπὸ τὸν κ. Βουλευτὴν Ἀττικῆς, ἦτο, οὐχὶ πιθανὸν, ἀλλὰ βέβαιον, ὅτι ἔμελλε ν’ ἀπολαύσῃ τῆς ἀνοχῆς τῆς Βουλῆς, διὰ τὸ ἀδύνατον νὰ πραχθῇ ἄλλο τι. Τὴν ὁμοφωνίαν τὴν μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας ὡμολόγησε χθὲς φανερὰ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· καὶ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἠκούσθη καὶ ἡ φωνὴ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κερκύρας, συνομολογήσαντος, ὅτι ἀνεγνώριζε καὶ αὐτὸς ὁμοφωνίαν. Ἀπέναντι τῆς ὁμοφωνίας ταύτης, οὐδεὶς λόγος ὑπῆρχε νὰ μὴ δώσωσι πρὸς ἀλλήλους τὰς χεῖρας, καὶ ὁ μὲν εἷς νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν, ὁ δὲ ἄλλος νὰ ὑποσχεθῇ τὴν ὑποστήριξιν αὐτοῦ εἰς τὸν ἀνελθόντα ἐπὶ τῶν ὑπουργικῶν ἑδωλίων.

§9Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ν’ ἀσπασθῶσι τρὶς, κατὰ τὸ παλαιὸν ἔθιμον!

§10ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἓν πρᾶγμα ἐλησμόνησαν οἱ Κύριοι οἱ ἀγορεύσαντες καὶ πιστοποιήσαντες πάντα ταῦτα, νὰ ὁρίσωσι τὸν χρόνον, καθ’ ὃν ἐγένετο ἡ πιστοποίησις, ἡ βεβαίωσις, ἡ ἐμπέδωσις τῆς ὁμοφωνίας, καὶ νομίζω, ὅτι εἶναι ἄξιον τοῦ κόπου ν’ ἀναζητήσωμεν πότε ἐγένετο αὕτη ἡ ἀναγνώρισις. Ἐγένετο τὴν 11 Νοεμβρίου; ἢ τὴν δεκάτην Νοεμβρίου καὶ ἐνωρίς; Ἠναγκάσθην, δι’ ἔλλειψιν δηλώσεων τῶν ἀγορευσάντων ἐπὶ τοῦ θέματος, νὰ ἀναδράμω εἰς ἔγγραφα, καὶ εὗρον ἐν τῇ ἀγορεύσει τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ τὴν ἑξῆς δήλωσιν (ἀναγινώσκει ἐξ ἀγορεύσεως τοῦ κ. Γ. Θεοτόκη): «Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε, ἐπαναλαμβάνω, ζήτημα εἶναι τοῦτο· ἂς ἐξετασθῇ· ἀφίνομεν εἰς τοὺς ἀντιπάλους ἡμῶν νὰ τὸ ἐξετάσωσι· θὰ ἔχητε δὲ Εἰσαγγελίαν ἰδικήν σας, ὅταν δὲν θὰ ἤμεθα εἰς τὴν ἀρχήν.» Θὰ εἴπητε βεβαίως: «τί τοῦτο πρὸς τὸ θέμα;» Ἀλλὰ σημαίνει, Κύριοι, ὅτι ἀντίπαλος ἐκείνην τὴν ἑσπέραν ἐνεφανίσθη ἀκριβῶς ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅστις μετὰ πολλῆς σπουδῆς ἐφρόντισε, προλαμβάνων πᾶσαν ἄλλην πρόνοιαν τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, νὰ πέμψῃ πρὸς τὰ κάτω τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Βόλου μετὰ τῆς ἑπομένης προτάσεως (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλή, ἀποδοκιμάζουσα τὴν ἀδράνειαν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἐν τῷ ζητήματι τῆς παραφράσεως καὶ κυκλοφορίας τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου ἐπιδειχθεῖσαν, ἀποδοκιμάζουσα ὡσαύτως καὶ τὴν ἐπὶ τῆς ὁδοῦ Κοραῆ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην συμπεριφορὰν τῶν ὀργάνων τῆς Ἀρχῆς, ἧς ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὁ φόνος καὶ ὁ τραυματισμὸς πολυπληθῶν πολιτῶν, καὶ ἐκφράζουσα τὴν λύπην αὑτῆς ἐπὶ τοῖς γενομένοις, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Παρετηρήθη δέ, Κύριοι, τότε τὸ παράδοξον τοῦτο καὶ ὅλως ἐξαιρετικὸν φαινόμενον, ὅτι, ἐνῷ ἡ τοιαύτη θετικὴ καὶ ὡρισμένη πρότασις μομφῆς, ὑπὸ μέλους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως προβαλλομένη, ἦν εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν ἑτέραν πρότασιν, τῆς ἁπλῆς μεταβάσεως εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, παρὰ τὸ σύνηθες, οὐδεὶς ἠγέρθη ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ ζητήσῃ τὴν προτίμησιν τῆς προτάσεως ταύτης, ὅπως ψηφισθῇ πρώτη καὶ ἔπειτα γένηται λόγος περὶ τῆς ἑτέρας. Θὰ ἀντετάσσετο βεβαίως, ἂν τοῦτο ἐγίνετο, ἡ ἀντίρρησις τῆς πλειονοψηφίας, ἡ πάντοτε ἀντιτασσομένη, ὅτι ἀπωτέρα εἶναι ἡ ἰδία αὑτῆς πρότασις, ἀλλὰ γνωρίζουσι πάντες, ὅσοι ἐνταῦθα ἐπὶ ἔτη ἐπολιτεύθησαν, ὅτι οὐδέποτε, τοιούτων προτάσεων ἀντιτιθεμένων, ἔλειψεν ὁ ἀγὼν, ποία τῶν δύο θέλει προτιμηθῆ. Ἴσως ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις καὶ σήμερον τούτου τοῦ Ὑπουργείου Ἀντιπολίτευσις ἐνόμιζεν, ὅτι δὲν ἦτο ἄξιον τοῦ κόπου νὰ ζητήσῃ τὴν ψήφισιν ταύτης τῆς προτάσεως κατὰ προτίμησιν, διότι ἴσως συνῃσθάνετο, ὅτι κατ’ ἐκείνην τὴν ὥραν, ἀντίπαλον λέγων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὁ τότε, ἔχριεν ἀντίπαλον, ἵνα ἔχῃ διάδοχον. Εἶναι δὲ βέβαιον, Κύριοι, ὅτι εἰς ἐμέ, κατὰ τρόπον ἀπροσδόκητον, ἦτο γνωστὸν κατ’ ἐκείνην τὴν ὥραν, καὶ πρὶν ἢ ἔτι ὑποβληθῇ ἡ πρότασις, ὅτι ὁ διάδοχος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας παραιτηθέντος, ὡς καὶ εἶχεν ἤδη δηλώσει, ὅτι ὁ διάδοχος αὐτοῦ ἦτο ἤδη ὡρισμένος. Τὴν τέλεσιν τῆς παραιτήσεως εὑρίσκομεν χρονολογημένην ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἠγόρευεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναγγείλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὡς θετικὸν γεγονὸς, ὅτι τὴν ἐπιοῦσαν ἤθελον εὑρίσκεσθαι εἰς τὴν ἐξουσίαν οἱ ἀντίπαλοι αὐτοῦ, ἂν δὲν εἶχεν ἔλθει ἤδη περὶ τούτου εἰς συνεννόησιν πρὸς τὸν ἀνώτατον Ἄρχοντα καὶ δὲν εἶχε λάβει τὴν ἄδειαν αὐτοῦ. Θὰ ἦτο ἐσχάτη ἀνευλάβεια, ἂν ἄνευ τοιαύτης συνεννοήσεως προέβαινεν εἰς τὴν δήλωσιν ἐκείνην. Συνέβη, λέγω, εἰς ἐμὲ νὰ ἦναι γνωστὴ ἡ τοιαύτη διαδοχή, διότι μοὶ ἀνεκοινώθη πρὶν ἢ ἀναβῶ τὸ βῆμα τότε, ἵνα ἀγορεύσω, ὅτι ἦτο γεγονὸς, μοὶ ἀνεκοινώθη δὲ ἐξ ἀκριτομυθίας φίλου τῆς πλειονοψηφίας ἐπιφανοῦς προερχομένη ἡ τοιαύτη εἴδησις. Ἐὰν ταῦτα ἔχωσιν οὕτω, καὶ πείθησθε, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι, καθ’ ἣν ὥραν ἐψηφίζετο ἡ πρότασις ἡ περὶ ἐμπιστοσύνης, ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ κ. πρώην Πρωθυπουργοῦ, μετὰ τὴν δήλωσιν ὅτι ἀποσύρεται τῆς ἐξουσίας, καταλείπων αὐτὴν εἰς τοὺς ἀντιπάλους αὐτοῦ, οἱ ἀντίπαλοι αὐτοῦ οὕτως ἦσαν ὡρισμένοι, ἅτε προϋπαρξάσης περὶ τούτου συνεννοήσεως καὶ ἀναγνωρισθείσης ὁμοφωνίας, προφανῶς ἀνακαλύπτετε, ὅτι εὑρίσκεσθε ἀπέναντι πρωτοφανοῦς συμπαιγνίας. Τὴν ὁμοφωνίαν ἐβράδυναν ν’ ἀναγνωρίσωσι καὶ ὁ εἷς καὶ ὁ ἕτερος τῶν πολιτικῶν, οἵτινες διεδέχθησαν ὁ εἷς τὸν ἄλλον. Καθ’ ὃν χρόνον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων εὑρίσκετο ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, γιγνώσκομεν ἐκ τοῦ προγράμματος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας, — οὐχὶ τοῦ εὐρέως, τοῦ πολυσελίδου, τοῦ ἐν φυλλαδίῳ, ἀλλὰ τοῦ ἑτέρου, τοῦ ἐπισημοτέρου καὶ συντομωτέρου, τοῦ φέροντος καὶ τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ, — γιγνώσκομεν ἐκ τούτου τοῦ προγράμματος, τί ἐφρόνει περὶ τῆς συνταγματικότητος τῆς πολιτείας τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων, τοῦ καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ, τί ἐφρόνει περὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ ἐργάζηται ἡ Βουλὴ καθ’ ὃν χρόνον καλεῖται ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος νὰ ᾖναι παροῦσα καὶ ἐργάζηται. «Καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, λέγει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἐν τῷ προγράμματι αὐτοῦ, ἡ ἐκλογὴ τῆς 7 Φεβρουαρίου ἔχει βαθυτάτην καὶ ἔκτακτον ἔννοιαν καὶ σημασίαν. Ἀπὸ πολλοῦ ἤδη χρόνου τὸ Κράτος διατελεῖ ἐν ἐκρύθμῳ καταστάσει, ἥτις γεννᾷ μεγάλους ἐν ἡμῖν κινδύνους καὶ προκαλεῖ ἄκραν δυσφορίαν διὰ τὰ ἀπειλούμενα ὑπ’ αὐτῆς δεινὰ ἀποτελέσματα. Ὑπῆρξαν μὲν καιροὶ καὶ περιστάσεις, καθ’ ἃς λόγοι ἐξωτερικοὶ ὑψίστου συμφέροντος καὶ στενώτατα πρὸς τὴν τύχην τῆς χώρας συνδεόμενοι ἐπέβαλλον Κυβέρνησιν μὴ προερχομένην ἐκ τῆς κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας, καὶ ὑπηγόρευον τὴν διατήρησιν αὐτῆς, καίτοι στερουμένης τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἧς ἡ διάλυσις ἦτο ἀδύνατος. Ἀλλ’ εὐθὺς, ὡς τὰ αἴτια τῆς βίας ταύτης καὶ τῆς ἀνάγκης ἐξέλιπον, ἔπρεπε νὰ τεθῇ τέρμα εἰς κατάστασιν δημιουργοῦσαν ἀδικαιολόγητον ἀναβολὴν τῆς θεραπείας τῶν ἀλγεινῶν τραυμάτων τῆς χώρας καὶ τῶν χαλαρωθέντων δεσμῶν τῆς Πολιτείας. Καλεῖται δὲ ὁ λαὸς, ἵνα διὰ τῆς ψήφου του ἐκδηλώσῃ τὴν θέλησίν του, ὅπως οἱ θεσμοὶ τῆς χώρας λειτουργήσωσι κανονικῶς.» «Ἡ πολιτικὴ ἡμῶν μερὶς», λέγει ἐν ἄλλῃ παραγράφῳ, «προτίθεται νὰ σεβασθῇ μὲν ἁπάσας τὰς ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἡμῶν εἰς τὸ Στέμμα χορηγηθείσας προνομίας, ἀλλ’ ἄνευ οὐδεμιᾶς θυσίας τῶν δικαιωμάτων τοῦ Κοινοβουλίου», — Κοινοβούλιον δὲ λέγων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ χθὲς οὕτως ὠνόμαζε τὴν Βουλὴν, — «ἅτινα εἶναι δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰς οὗ τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὴν συνδρομὴν ἐστήριξεν ἀνέκαθεν καὶ θὰ στηρίζῃ ἀείποτε τὴν ἰσχὺν αὑτῆς καὶ τὸ κῦρος.» Τὴν ὁμοφωνίαν τὴν μεταξὺ τῶν δύο γιγνώσκομεν καὶ ἐκ τῆς μακρᾶς ἐκθέσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Θήρας περὶ τῆς ἐκλογῆς Καλαβρύτων ἐν ἔτει 1899, γιγνώσκομεν καὶ ἐκ τῆς ἐπὶ ταύτης συζητήσεως καὶ τῶν κατ’ αὐτὴν ἐκτοξευθέντων κατὰ τῆς πολιτείας τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων ὑπὸ τῶν ἐγκρίτων ἀντιπροσώπων τῆς πλειονοψηφίας, ἐχόντων τότε πεποίθησιν περὶ τῆς ἀντιθέτου πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ δίκαια πολιτείας τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ. Ποίαν γνώμην εἶχεν ἡ πλειονοψηφία τότε περὶ τῶν ἰδεῶν τῶν συνταγματικῶν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, γιγνώσκομεν καὶ ἐξ ἄλλων ἐπισήμων δηλώσεων ἀντιπροσώπου τῆς πλειονοψηφίας, τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λεβαδείας, ἀγορεύοντος κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον. «Οὐδεμία πρέπει νὰ μείνῃ ἀμφιβολία», ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας, «ὅτι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον συνετάχθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἐν τῷ πνεύματι ἐκείνῳ, ὅπερ διηρμήνευσεν, ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν τῶν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος χορηγουμένων τῇ ἐκτελεστικῇ ἐξουσίᾳ δικαιωμάτων καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐνασκήσεως τούτων, ὃ προλαλήσας κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος.» Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος προέτεινε τότε παράγραφον ἀποδοκιμαστικὴν ἀπ’ εὐθείας καὶ ἐντονώτερον τῆς πολιτείας τοῦ κ. Βουλευτοῦ Καλαβρύτων, ὡς Πρωθυπουργοῦ· συνεφώνει δὲ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας, ὅτι, κατὰ τὴν ἐπιτροπήν, ὑπάρχει ἡ αὐτὴ ἔννοια εἰς τὰ ἐν τῇ ἀπαντήσει γραφέντα, ἣν ἔδιδεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος εἰς τὴν ὑπ’ αὐτοῦ προτεινομένην παράγραφον (ἀναγινώσκει): «Δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον νὰ περιληφθῶσιν αἱ λεπτομέρειαι, τὰς ὁποίας δηλοῖ ἐν τῇ τροπολογίᾳ αὐτοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, διότι ἡ ἐπιτροπὴ θεωρεῖ, ὅτι ἡ φράσις, ᾗ ἐχρήσατο, περιλαμβάνει πληρέστατα τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἔκνομος καὶ ἀντισυνταγματικὴ καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴ ὑπῆρξεν ἡ ἐνέργεια τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, ἥτις δι’ ἐπανειλημμένων διακοπῶν τῆς λειτουργίας τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος κατέληξεν εἰς λάκτισμα τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους, διὰ νὰ ἐνασκῇ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν αὐταρχικῶς.»

§11Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ποῖος τὰ ἔλεγεν αὐτά;

§12ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὰ ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας, ὡς Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, κατ’ ἐντολὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς τότε πλειονοψηφίας.

§13Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§14ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐλπίζω, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας δὲν ἔχει ν’ ἀντείπῃ τίποτε κατὰ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς Βουλῆς.

§15Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Μόνον ὡς πρὸς τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν δίδετε· διότι ἐγὼ ὡμίλουν ἐπὶ περιστάσεων μηδεμίαν ἐχουσῶν ὁμοιότητα πρὸς τὰς παρούσας, καὶ ἀτόπως ἐπικαλεῖσθε ὅσα τότε εἶπον, διὰ νὰ ὑποστηρίξητε τὰς ἰδέας σας.

§16Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἐὰν ἦναι νὰ ἐξετάσωμεν ἐδῶ μέσα τί ἐλέγομεν καὶ τί ἐκάμαμεν, δὲν θὰ εὕρωμεν τέλος (ἱλαρότης).

§17ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀρκεῖ τοῦτο...

§18Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἐπειδὴ ἀρκεῖ τοῦτο, παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ μοὶ δώσητε τὸν λόγον, διὰ νὰ ἐξηγήσω αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἶπον.

§19ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι, Κύριοι, ἀναμφισβήτητον, εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀνεπίδεκτον ἀντιρρήσεως, οἵαν δήποτε ἑρμηνείαν καὶ ἂν θελήσῃ νὰ δώσῃ ὁ κύριος Βουλευτὴς Λεβαδείας εἰς τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ, οἵαν δήποτε ἑρμηνείαν νέαν ἂν θελήσῃ νὰ δώσῃ εἰς τὴν περίοδον ἐκείνην τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἣν συνέταξεν αὐτὸς, εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἀναγνωρίσῃ τελείαν ἀντίθεσιν ἐπὶ τοῦ συνταγματικοῦ ἐδάφους μεταξὺ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας καὶ τοῦ καθημένου εἰς τὴν ἕδραν ἐκείνην; Καὶ ὅμως εἶχον τὸ θάρρος νὰ ἔλθωσιν ἐνταῦθα χθὲς καὶ νὰ εἴπωσιν εἰς τὴν Βουλὴν, — ἥτις ᾐσθάνετο, ὅτι ἔπρεπε καὶ ἦτο συμφέρον εἰς αὐτοὺς, ὅτε τοιαῦτα ἔλεγον, ἑκατὸν μέτρα ὑπὸ τὴν γῆν νὰ ἦναι κεκρυμμένοι, — ὅτι εὑρέθησαν ἐν τοῖς καιρίοις ὁμόφωνοι! Καὶ ὑπάρχει τι καιριώτερον τῆς βάσεως, ἐφ’ ἧς στηρίζεται ὅλον τὸ πολίτευμα; Ὑπάρχει τι καιριώτερον τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς κανονικῆς λειτουργίας αὐτοῦ; Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐξηγοῦνται ταῦτα. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας δὲν εἶχεν ἓν πρόγραμμα· εἶχε δύο προγράμματα. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας εἶχε πρόγραμμα ἀπευθυνόμενον πρὸς τὰ κάτω, ἀλλ’ εἶχε καὶ ἄλλο πρόγραμμα, ἀπευθυνόμενον πρὸς τὰ ἐπάνω· καὶ ὅτε προβάλλει εἰς φῶς τὸ ἕν, κρύπτει τὸ ἄλλο. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν ζητημάτων ἔχει δύο σημαίας· καὶ ὁτὲ μὲν συμπτύσσει ταύτην, ὁτὲ δὲ συμπτύσσει τὴν ἄλλην. Ὅτε ἀπηυθύνετο πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς, εἶχεν ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῇ τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, τὴν ἐπάνοδον εἰς αὐτὴν, καὶ ν’ ἀναμνήσῃ τοὺς ἐκλογεῖς τὴν ἐμμονὴν εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ ἱδρυτοῦ τοῦ κόμματος. Ὅτε ὅμως ἐτελείωσε τὸ ἔργον τὸ ἐκλογικόν, τὸ πρόγραμμα τοῦτο ἦτο ῥάκος ἀνάξιον προσοχῆς. Ἐμειδία περιφρονητικῶς πρὸς αὐτὸ βεβαίως ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ εἰσῆγε τὸ ἄλλο πρόγραμμα, τὸ προϋπάρχον τοῦ πρώτου, τὸ πρόγραμμα, δι’ οὗ ἔθετεν ὡς κανόνα πολιτείας — καὶ τὸ ἀπέδειξαν αἱ πράξεις του — τὸν περιορισμὸν τῶν κοινοβουλευτικῶν δικαιωμάτων καὶ τὴν ἐπέκτασιν ἄλλων δικαιωμάτων. Εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι ἀνεξήγητος ἡ ὁμοφωνία, ἡ καταδεικνύουσα, ὅτι ἀφ’ ἑνὸς τὸ πρόγραμμα τοῦτο τὸ νέον τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κερκύρας ὡδήγει πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν Καλαβρύτων, πρὸς ἐκεῖνον ἀφ’ ἑτέρου τὸν κύριον Βουλευτὴν Καλαβρύτων, ὅστις ἐν τῷ ὑπομνήματι αὐτοῦ πρὸς τὸν Βασιλέα, τῷ λαβόντι τὴν τιμὴν καταχωρίσεως εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τῷ προγράμματι τῷ ὑποβληθέντι διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, τοῦ ἐκφωνηθέντος κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Περιόδου ταύτης, περιελάμβανεν ἀκριβῶς ἐκεῖνα, ἅτινα περιείχοντο εἰς τὸ σιωπηλὸν πρόγραμμα τοῦ Βουλευτοῦ Κερκύρας. Καὶ ἐν τούτῳ πρέπει ν’ ἀποδώσωμεν δικαιοσύνην εἰς τοὺς Κυρίους ἐκείνους. Ἦσαν πραγματικῶς ὁμόφρονες καὶ ὅτε οὗτοι μὲν ἐκάθηντο ἐκεῖ, ἐκεῖνοι δὲ ἐκάθηντο ἐκεῖ ἐπάνω. Καὶ ἀνεγνώρισεν ἐγκαίρως ταῦτα ὁ κ. Βουλευτὴς Γόρτυνος κατὰ τὴν πρώτην ἢ δευτέραν Σύνοδον τῆς Περιόδου ταύτης, ὅτε παρέπεμψε τὸν κ. Βουλευτὴν Καλαβρύτων νὰ καθήσῃ εἰς τὰς ἕδρας ἐκείνας. Εἶναι ἀληθὲς ὅμως, ὅτι ὑπάρχει καὶ διαφωνία, — καὶ ἡ διαφωνία αὕτη ὑπεδηλώθη κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας, — οἰκονομικὴ διαφωνία, περιωρισμένη ἰδιαίτατα μεταξὺ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τοῦ Βουλευτοῦ Παρνασσίδος καὶ πρώην ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ. Ἡ διαφωνία αὕτη ὑπῆρξε διηνεκής. Εὐθὺς ὡς ἠγείρετο οὗτος, ἀντηγείρετο ὁ ἄλλος καὶ ἔφερε περίσσειαν ἀριθμῶν, ἀποδεικνυόντων ἀνακριβεῖς τὰς βεβαιώσεις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Παρνασσίδος, τοῦ τότε Ὑπουργοῦ. Τὰ περισσεύματα ἐθεωροῦντο τότε μυθολογίαι ἐκ μέρους τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, καὶ τοιαύτην φορὰν ἐπιθέσεως εἶχε λάβει κατὰ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὥστε καὶ γενόμενος Ὑπουργὸς δὲν ἠδυνήθη νὰ συγκρατήσῃ ἑαυτὸν, — ἦτο κεκτημένη ἡ φορά, — καὶ ἐπετέθη πάλιν κατ’ αὐτοῦ οὕτω λάβρως, ὥστε ἠναγκάσθη νὰ σταματήσῃ αὐτὸν ἡ χεὶρ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἐπιβαλόντος σιγήν, ἵνα μὴ ταραχθῇ ἡ ἀδελφικὴ ὁμοφωνία, ἡ ὑπάρχουσα μεταξὺ τῆς πλειονοψηφίας καὶ τοῦ ὑπ’ αὐτῆς ὑποστηριζομένου Ὑπουργείου. Δὲν ἠδυνήθη νὰ κρατήσῃ ἑαυτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ὅ,τι δὲν ἠδυνήθη νὰ πράξῃ δι’ ἀνακοινώσεως ἄλλης πρὸς τοὺς δημοσιογράφους, τοῦτο ἔπραξε διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως. Παρέκβασις εἶναι αὕτη. Ἀλλὰ ταύτην τὴν στιγμὴν ἡ ἀπέναντί μου παρουσία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν μοὶ ἐνέπνευσεν αὐτήν. Ἠκούσατε, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας θεωρεῖ λόγον σπουδαῖον πρὸς ὑποστήριξιν τῆς Κυβερνήσεως μεταξὺ ἄλλων καὶ τὴν οἰκονομικὴν ὑπόθεσιν. Ὑπέβαλεν εἰς ἡμᾶς ἐνταῦθα λογοδοσίαν τῶν πράξεών του, καθ’ ἣν ὥραν οὐδεὶς ἐζήτει τοιαύτην, καὶ τὸ τρίτον τῆς ἀγορεύσεώς του κατείχετο ὑπὸ τῆς λογοδοσίας — καὶ ἀνέφερε περισσεύματα ἐπὶ περισσευμάτων τοῦ ἔτους 1899, τοῦ 1900, τὰ τοῦ 1901 μέλλοντα κολοσσιαῖα. Ἀλλ’ ἡ ὁμοφωνία ἐνταῦθα εὑρίσκει τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὃν ὑποστηρίζει ἡ πλειονοψηφία, ἀντιμέτωπον, ἀρνούμενον τὰ περισσεύματα τοῦ 1900. Καὶ ἰδοὺ οἱ πίνακες, οὓς ἐδημοσίευσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, περιέχοντες σημειώσεις, (μέχρι τοῦδε δὲν συνέβη τοῦτο, νὰ περιλαμβάνωνται σημειώσεις εἰς τοὺς πίνακας, τοὺς ἀναγράφοντας τὰ ἀποτελέσματα τῆς χρήσεως, —πρόκειται περὶ προσωρινοῦ ἀπολογισμοῦ—) σημειώσεις, αἵτινες προσθέτουσιν εἰς τὰς στήλας τῶν ἐξόδων ποσά, ἅτινα ὁ κ. Βουλευτὴς Παρνασσίδος, ὡς Ὑπουργὸς, δὲν εἶχε καταχωρίσει εἰς αὐτάς. Ταῦτα εἶχον δημοσιευθῆ καὶ ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ἐν συνομιλίαις μετὰ δημοσιογράφων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις δὲν εἶναι τόσον ἐχέμυθος, ὅσον ὁ προϊστάμενος αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὅτε ἔπαυσε νὰ δύναται νὰ ὁμιλῇ πρὸς αὐτοὺς, ἐνόμισε κατάλληλον ἐδῶ τὴν θέσιν νὰ σημειώσῃ ταῦτα, ἵνα ἀποδείξῃ, ὅτι ἀκριβῆ ἦσαν ἐκεῖνα, ὅσα ἔλεγεν ἀγορεύων ὡς ἀντιπολιτευόμενος, καὶ ἀνακριβεῖς αἱ ἐπαγγελίαι τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Καὶ σημειώνει ἐνταῦθα: «Εἰς τὰ πληρωθέντα ἔξοδα τοῦ κεφαλαίου Εʹ δὲν περιλαμβάνοντα δρ. 403,000, δι’ ἀποζημίωσιν Βουλευτῶν κατὰ τὴν τακτικὴν Σύνοδον τοῦ 1900, ἕνεκα ἀνεπαρκοῦς πιστώσεως. Περιελήφθησαν δ’ ἐν τῷ ἀντιστοίχῳ κεφαλαίῳ τῆς χρήσεως τοῦ 1901.» Καὶ ἀμέσως ἔπειτα: «Εἰς τὰ πληρωθέντα ἔξοδα τοῦ κεφαλαίου ΙΕʹ δὲν περιλαμβάνονται ἐπίσης, ἕνεκεν ἐλλείψεως πιστώσεως, δραχμαὶ 1,217,258 πρὸς τακτοποίησιν ἴσου ποσοῦ, κατατεθέντος εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν κατὰ τὸν νόμον ΒΨΕʹ, διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων τῆς κατασκευῆς τῶν σιδηροδρομικῶν γραμμῶν Πειραιῶς–Συνόρων καὶ Πύργου–Μελιγαλᾶ.» Ἀφαιρεῖ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς, συμφώνως πρὸς ὅσα εἶπεν εἰς τοὺς δημοσιογράφους, ἀφαιρεῖ ἀπὸ τῶν ἐσόδων 1,273,000 δραχμὰς, καὶ 1,600,000 περίπου δραχμὰς προσθέτει εἰς τὰ ἔξοδα. Ἀφαιρεῖται ἀπὸ τῶν ἐσόδων, καὶ κατὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ, τοῦ πρώην, τὸ ἔσοδον τὸ ἐξ ἀντιτίμου τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς σταφίδος τοῦ 1898, ὡς ἔσοδον ἀνῆκον εἰς ἄλλο ἔτος καὶ μὴ ἐπαναληφθησόμενον. Ἀφαιρουμένου δὲ τοῦ ποσοῦ τούτου ἀπὸ τῶν ἐσόδων, καὶ προστιθεμένου τοῦ ἑτέρου μόνον τῶν ποσῶν, ἅτινα ὥρισεν ὁ κύριος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ὡς προσθετέα εἰς τὰ ἔξοδα, προκύπτει ἀμέσως, κατὰ μόνον τὸν τυπικὸν τοῦτον ὑπολογισμὸν, ἔλλειμμα 195,000 δραχμῶν. Κατὰ τοῦτο τὸ ἔλλειμμα διαφωνῶν ὁ κύριος πρώην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἶπεν ἡμῖν, ὅτι ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1900 κατέληξεν εἰς σπουδαῖον περίσσευμα, καὶ αὕτη εἶναι ἡ μόνη διαφωνία, ἣν δυνάμεθα νὰ ἀνακαλύψωμεν μεταξὺ τῶν κυρίων τούτων. Καὶ ἐπειδὴ κατὰ πάντα τὰ ἄλλα συμφωνοῦσιν, ἀναγνωρίζω, ὅτι ἔπρεπεν ἀληθῶς νὰ δώσωσι πρὸς ἀλλήλους τὰς χεῖρας. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εὐθὺς ὡς ταῦτα ἐπισημοποιήθησαν, ὅτι εἰς τὰ καίρια καὶ οὐσιώδη εἶναι σύμφωνοι, τίθεται τὸ ἐρώτημα: Ἀφοῦ εἶναι σύμφωνοι, διατὶ δὲν συγχωνεύονται; Ἀφοῦ ἀποδεικνύονται ἐν πᾶσι συμφωνοῦντες, μετὰ μόνης τῆς διαφωνίας περὶ περισσεύματος ἢ ἐλλείμματος, διατὶ οἱ Κύριοι οὗτοι δὲν συγχωνεύονται; Ποῦ ἠκούσθη, ὅτι οἱ πολιτευόμενοι, συμφωνοῦντες ἐν τοῖς κυριωτάτοις, ἐν τῇ Βουλῇ μένουσιν ἀποκεχωρισμένοι; Τὰ κόμματα τὰ πολιτικὰ ἀποτελοῦνται ἀπὸ προσώπων πολλῶν, ὧν αἱ γνῶμαι ἐν πᾶσι δὲν συμφωνοῦσιν· ὅταν ὅμως βεβαιωθῇ, ὅτι ἐν τοῖς κυρίοις αἱ γνῶμαι εἶναι σύμφωνοι, τὰ δευτερεύοντα, καὶ πολὺ περισσότερον τὰ τριτεύοντα καὶ τὰ δεκατεύοντα πνίγονται ἐν τῇ συμφωνίᾳ ἐπὶ τῶν κυρίων. Καὶ σπανίως ἐμφανίζονται περιστάσεις, καθ’ ἃς τοιαῦται δευτερεύουσαι διαφωνίαι δυσχεραίνουσι τὰ πράγματα, κωλύουσαι τοὺς ἔχοντας αὐτὰς νὰ δώσωσι τὰς χεῖρας πρὸς ἵδρυσιν ἑνιαίου κόμματος. Πολλάκις δὲ εἴδομεν, ὅτε ζητήματα τοιαῦτα παρουσιάζονται, τοὺς εἰλικρινῶς συμπράξαντας, ὅπως τελεσθῇ ἡ εἰς ἓν κόμμα συγχώνευσις, καταψηφίζοντας τὰς περὶ αὐτῶν προτάσεις, ἄνευ βλάβης τοῦ κομματικοῦ συνδέσμου. Οἱ Κύριοι οὗτοι εἶναι σύμφωνοι ἐν πᾶσι· διατὶ δὲν συγχωνεύονται; Εἰς τὸ ἐρώτημα τοῦτο, τὸ εὔλογον, θέλω προσπαθήσει νὰ δώσω ἀπάντησιν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἔτει 1897 ἀπεσπάσθη ἐκ τοῦ κόμματος, εἰς ὃ ἀνῆκε, καὶ ἐγένετο Πρωθυπουργός. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σήμερον προσεκολλήθη εἰς ὃ κόμμα δὲν ἀνῆκε, καὶ ἐγένετο Πρωθυπουργός. Εἶναι καταφανές, ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς τὴν ὥραν, καθ’ ἣν τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ βλέπωμεν διὰ τῆς μεθόδου τῆς ἀποσπάσεως καὶ τῆς προσκολλήσεως—ἀλλὰ τὴν στιγμὴν ταύτην διὰ τῆς μεθόδου τῆς προσκολλήσεως—νὰ γίνηται Πρωθυπουργὸς ὁ καὶ νῦν Πρωθυπουργός, καὶ ὅταν ἀτυχῆ καὶ ἀποσύρηται ὁ νῦν, νὰ τὸν διαδέχηται ὁ πρώην...

§20Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν πιστεύω νὰ ἦναι τοῦτο τὸ ἐμπόδιον νὰ γίνητε Πρωθυπουργός.

§21ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐφρόντισε νὰ μὲ παρηγορήσῃ. Ἂς ἦναι βέβαιος, ὅτι τοῦτο δὲν θέλει γείνῃ ἐμπόδιον· ἴσως ἄλλοι λόγοι. Ἀλλ’ ἐκ τούτων προκύπτει, Κύριοι, ὅτι ἐγκαθιδρύθη συμπαιγνία, καὶ ὅτι τοὺς συμπάικτορας, οὓς ἐζήτει ὁ κύριος Βουλευτὴς Καλαβρύτων, ὁ χθὲς ἀγορεύσας, πρέπει νὰ τοὺς ζητήσητε ἐνταῦθα. Καὶ τοὺς εὑρίσκετε. Πόσοι εἶναι; δύο ἢ τρεῖς; Δὲν γνωρίζω· ἀλλ’ εἶναι βέβαιον, ὅτι μεταξὺ τῶν συμπαικτόρων δὲν καταλογίζεται ἡ Βουλή· ἡ Βουλὴ εἶναι ἐκτὸς τοῦ παιγνιδίου, ἡ Βουλή, ἥτις ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἐντεταλμένη νὰ κατασκευάζῃ τὰς Κυβερνήσεις, ἡ Βουλὴ ἀφέθη τελείως ἔξω τῆς λειτουργίας τῆς νέας ταύτης μηχανῆς. Ὑποθέτω, ὅτι ὁ ἔντιμος φίλος μου, ὁ ἐκ Σύρου Βουλευτής, δὲν θεωρεῖ σήμερον ἄγνωστον τὴν νέαν ταύτην συνταγματικὴν θεωρίαν, —τὴν γνωρίζει ἤδη,—ὡς ἤκουσα αὐτὸν νὰ λέγῃ ἄγνωστον τὴν συνταγματικὴν θεωρίαν τῆς δεδηλωμένης, αὐτός, ὁ ὀπαδὸς τοῦ κόμματος, ὅπερ ἐκληρονόμησεν ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας...

§22Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· δὲν εἶπον αὐτό.

§23ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἴπετε τὴν λέξιν, ἀλλὰ δὲν ἐνεθυμήθητε, ὅτε ἐλέγετε ὅσα εἴπετε, ὅτι τὸ θέμα ἐκεῖνο, ὅπερ ἐπεκρίνετε, ἀποτελεῖ μέρος τοῦ συνόλου τῆς ἀρχῆς τῆς δεδηλωμένης, οἵαν ἐπρέσβευεν αὐτὴν ὁ ἀοίδιμος ἡμῶν ἀρχηγός... Ἀλλ’ εἶναι συγγνωστέος ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Σύρου, διότι κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, καθ’ οὓς ἐγίνετο μέγας λόγος περὶ δεδηλωμένης, δὲν ἐπολιτεύετο, καὶ ἔπειτα πολιτευθεὶς δὲν ἔλαβεν ἀφορμὴν νὰ ἐξετάσῃ εἰδικώτερον τὰ περὶ αὐτῆς. Ἐρωτῶ, Κύριοι, κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὥρισε τὸ Σύνταγμα νὰ γίνωνται αἱ ἀπολύσεις καὶ αἱ διαδοχαὶ τῶν Ὑπουργείων; Θὰ ἐλογιζόμην εὐτυχής, ἂν ἤθελε νὰ μὲ φωτίσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὁ συνάδελφός μου, ὁ καὶ τὸν συνταγματολόγον τὸν διακεκριμένον ἐπαγγελλόμενος.

§24Θ. ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§25ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτής, ὁ συνάδελφός μου, ζητεῖ τὸν λόγον, ἀλλὰ θὰ φροντίσω νὰ προεισαγάγω ἐγὼ αὐτὸν εἰς τὴν ἀγόρευσιν δι’ ἐγγράφου αὐτοῦ γνωμοδοτήσεως, ἣν ἀνέγνων εἰς τὰς ἐφημερίδας (ἀναγινώσκει): «Φρονῶ, ὅτι οὐδεὶς ὑφίσταται λόγος διαλύσεως τῆς Βουλῆς, διότι τὸ παρὸν Ὑπουργεῖον στηρίζεται κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ἐὰν τὸ Ὑπουργεῖον Θεοτόκη ἡττᾶτο κοινοβουλευτικῶς καὶ ἐκαλεῖτο καθ’ ὑπόδειξιν αὐτοῦ ἄλλη Κυβέρνησις, οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι θὰ ὑπῆρχεν ἀνάγκη διαλύσεως τῆς Βουλῆς, διότι θὰ ἐθεωρεῖτο ἡ διαδεχθεῖσα αὐτὴν Κυβέρνησις τοῦ Ζαΐμη ὡς ἀντιπροσωπεύουσα τὴν μειονοψηφίαν καὶ οὐχὶ τὴν πλειονοψηφίαν. Ἴσως ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως ἀπορρεούσης ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπὶ διαδοχῇ τῆς τέως Κυβερνήσεως ἐν συνεργασίᾳ μετ’ αὐτῆς, δὲν εἶναί τι σύνηθες εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ χρονικά». — Πολὺ διστακτικὸς μοὶ φαίνεται ὁ φίλος συνάδελφος. — «Ἴσως ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ καὶ ὡς ἀντικείμενος εἰς τὴν πολιτικὴν ἠθικὴν», (γέλωτες) «ἐὰν τὰ πολιτικὰ κόμματα παρ’ ἡμῖν ἀντιπροσώπευον ἀρχὰς καὶ ἰδέας, καὶ χάριν ἁπλῶς καὶ μόνον τῆς ἐξουσίας δὲν ἐπήρχετο θυσία ἐκ μέρους τῶν δύο κομμάτων, ἢ ἐκ μέρους μόνον τοῦ ἑνὸς, τῶν πολιτικῶν αὐτῶν ἀρχῶν.» Λέγει ὁ κ. συνάδελφος: ἴσως δὲν ἔπρεπε νὰ γίνηται τοῦτο, ἴσως εἶναι ἀνήθικον πολιτικῶς, ἂν ὅμως τὰ πράγματα ἡμῶν ἐν συνόλῳ τὰ πολιτικὰ δὲν ἦσαν εἰς τοιαύτην κατάστασιν, — εἰς οἵαν πάντοτε κρίνει, ὅτι ὑπάρχουσιν, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς. — Ἀλλ’ ὁ συλλογισμὸς οὗτος μοὶ φαίνεται ἔχων τι τὸ παράδοξον. Ἐὰν εἰδός τι ἐγκλήματος γίνηται συνεχῶς ἐν τῇ χώρᾳ, ἆρά γε δὲν πρέπει νὰ κατακριθῇ ὁ αἴφνης συλλαμβανόμενος ἐν ᾧ ἐκτελεῖ τὸ ἔγκλημα τοῦτο, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἐκτελοῦσιν αὐτό; Ἀλλ’ ὁ συνάδελφος ὁ ἐξ Ἀττικῆς ἠθέλησε μετὰ πάσης εἰλικρινείας ν’ ἀναπτύξῃ τὰ τοῦ ζητήματος, καὶ προχωρῶν κατωτέρω λέγει τὰ ἑπόμενα (ἀναγινώσκει): «Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἀφ’ ἧς ἡμέρας ὁ Πὶτ ἀπεκάλεσεν ἄτιμον τὴν ἐν ἔτει 1783 σύστασιν τῶν διακειμένων πολεμικώτατα ἀλλήλοις πολιτικῶν ἀντιμάχων λόρδων Νὸρθ καὶ Φὼξ, ὅπως ἀνατρέψωσι τὸ Ὑπουργεῖον Σώλσβουρυ καὶ μορφώσωσιν ἀπὸ κοινοῦ Ὑπουργεῖον, αἱ συστάσεις τῶν κομμάτων κατεδικάσθησαν κατὰ κανόνα ὑπὸ τῶν πολιτικῶν συγγραφέων, ὡς ἀπορρέουσαι ἐκ τοῦ εὐτελοῦς πόθου φιλαρχικῆς ἁρπαγῆς τῆς ἐξουσίας.» Ἀλλ’ ἐγὼ προσθέτω, ὅτι τὸ γενόμενον τότε, κατὰ τὸ 1783, δὲν ἐπανελήφθη μετὰ τὸ 1834, ὅτι ὅλος ὁ ἀπὸ τῆς ἀναβάσεως εἰς τὸν θρόνον τῆς ἐνδόξου Βασιλίσσης Βικτωρίας μέχρι τῆς σήμερον χρόνος κατηναλώθη χωρὶς οὐδ’ ἅπαξ τοιαύτης συμπαιγνίας, τοιαύτης συνεννοήσεως τῶν κομμάτων, ἀνηθίκου, ὡς τὴν ὀνομάζει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, οὐδὲ ἓν παράδειγμα νὰ ὑπάρξῃ. Καὶ ἠναγκάσθη ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ παραπέμψῃ ἡμᾶς εἰς τὸν πρὸ τοῦ 1870 χρόνον, ἵνα εὕρωμεν ἐκεῖ τὰ παραδείγματα. Ἀλλὰ δὲν ἐνεθυμήθη, ὅτι ἐν ἔτει 1870 διετελοῦμεν ἐντὸς τῆς δεκαετίας ἐκείνης, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, καθ’ ἣν δὲν ὑπῆρξε παραβίασις τοῦ Συντάγματος, ἥτις δὲν συνετελέσθη, καὶ καθ’ ἣν ὑπῆρχεν ἀδυναμία εἰς τοὺς πολιτευομένους τῆς πρώτης γραμμῆς, τοὺς θέλοντάς τι ἀγαθὸν νὰ πράξωσιν, ἀδυναμία νὰ μὴ ὑποπέσωσιν εἰς ὀλισθήματα τοιαῦτα, ἀναγκαῖα ἵνα σωθῶσι τὰ πράγματα ἀπὸ χειροτέρων κακῶν. Ὑπῆρχον τότε ἐπὶ τῆς σκηνῆς πρωτεύοντες ὁ Κουμουνδοῦρος, ὁ Δεληγεώργης, ὁ Θρασύβουλος Ζαΐμης, καὶ συνησπίσθησαν οἱ τρεῖς οὗτοι ἐν τῇ Βουλῇ ἀπέναντι τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου, τοῦ κατὰ πάντα ἐντίμου, ἀλλ’ ἀρχικοῦ καὶ ἀπολυτόφρονος, τοῦ Βούλγαρη, συνησπίσθησαν, ἵνα ὑπερασπίσωσι τὸ πολίτευμα, ὁ δὲ συνασπισμὸς ἐκεῖνος ἤγαγεν εἰς τὴν ἀνατολὴν νέων χρόνων, ὑφ’ οὓς τὸ πολίτευμα ἐλειτούργησε κανονικῶς, παυσάσης καὶ τῆς νοθεύσεως τῆς ἐκλογῆς. Ναί, ἡ δεδηλωμένη, κύριε Βουλευτὰ ἐκ Σύρου, ἔσωσε τὴν Πολιτείαν ἀπὸ τῶν παντοίων ὑπερβασιῶν καὶ τῶν παντοίων ἐπεμβάσεων, σκοπὸν ἐχουσῶν αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν ἀγῶνα, ὃν διεξάγετε σήμερον ὑμεῖς ἡνωμένοι, τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, τοῦ ἀκραιφνοῦς, τοῦ ἀκράτου, εἰς πολίτευμα ἁπλῶς συνταγματικόν, ὅπου δὲν κυριαρχεῖ ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ. Ἡ ἱστορία τῆς δεδηλωμένης, Κύριοι, εἶναι ἱστορία τιμῶσα ἐν τῷ συνταγματικῷ βίῳ τῆς Ἑλλάδος ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην τοὺς ἀγῶνας τῶν πολιτευομένων. Εὑρίσκετο ἐκτὸς τῆς Βουλῆς εἷς τῶν ἐν τῇ πρώτῃ γραμμῇ πολιτευομένων, εὑρίσκετο καὶ ἕτερος, — καὶ ὑμεῖς, κύριε συνάδελφε ἐκ Γόρτυνος, δὲν ἦσθε ἐν τῇ Βουλῇ τότε...

§26Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὄχι, δὲν ἤμην.

§27ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. Εἴχετε ἀποκλεισθῆ ὑπὸ τῆς βίας. Ὁ ἕτερος δὲν εἶχεν ἐκθέσει κάλπην, διότι εἶχεν ἀντιληφθῆ ἐγκαίρως καὶ ἐγνώριζεν, ὅτι διὰ τῆς βίας προέκειτο νὰ διεξαχθῶσιν αἱ ἐκλογαί.

§28Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οὐδὲ ἐγὼ εἶχον ἐκθέσει κάλπην.

§29ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οὐδὲ ὑμεῖς... Ὅτε δὲ ἡ τροπὴ τῶν πραγμάτων ἐπῆλθε τοιαύτη, ὥστε δὲν ἐκινδύνευον ἁπλῶς μόνον Ὑπουργεῖα νὰ πέσωσιν, ἀλλ’ ἐκινδύνευεν αὐτὸς ὁ Θρόνος, τότε τὸ Στέμμα προσέτρεξεν εἰς τὸν συντάκτην τοῦ «τίς πταίει», τὸν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐν ταῖς φυλακαῖς, καὶ ἐζήτησεν ἀπ’ αὐτοῦ νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, αὐτὸς ὁ καταδιωχθεὶς διότι ἐζήτει τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ ὁ συντάκτης τοῦ «τίς πταίει», εὑρισκόμενος ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν, ἐνήργησεν ἐλευθέρας ἐκλογὰς καὶ εἰσήγαγε τὸν Βασιλέα εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ λόγου ἀνὰ χεῖρας, ὅστις ἀποτελεῖ ἓν τῶν κοσμημάτων τῆς πολιτικῆς ἡμῶν ἱστορίας, καὶ ἀνεγνώσθη ἐνταῦθα ὑπὸ τῶν βασιλικῶν χειλέων ὁ λόγος. Ὅτε δὲ ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς ἀπαντήσεως εἰς αὐτόν, δὲν ἦτο Πρωθυπουργὸς ἐκεῖνος, ὅστις, μόνον ἵνα ἐπαναφέρῃ δι’ ἐλευθέρων ἐκλογῶν εἰς τὴν κανονικὴν τροχιὰν τὰ τῆς Πολιτείας, ἐδέχθη, ἔξω τῆς Βουλῆς εὑρισκόμενος, τὴν Ὑπουργίαν, ἀλλ’ ἦσαν ἄλλοι ἐν τοῖς πράγμασιν, ἦσαν ἡνωμένοι οἱ Κουμουνδοῦρος, Ζαΐμης καὶ Δεληγεώργης καὶ εἰς τὴν ἀναγγελίαν τοῦ Βασιλέως περὶ τοῦ νέου καθεστῶτος, — ὡς δύναμαι νὰ εἴπω, διότι σχεδὸν ἐπλάττετο νέον καθεστὼς, καίτοι προϋπῆρχε τὸ Σύνταγμα, — εἰς τὴν ἀναγγελίαν ταύτην ἀπήντησαν οἱ τρεῖς ἐκεῖνοι, οἱ ἀδιαλλάκτως πρὸς τὸν Τρικούπην ἔχοντες. Καὶ θέλω ἀναγνώσει πρὸς ὑμᾶς τοὺς λόγους τοῦ Βασιλέως καὶ τὴν ἀπάντησιν, διότι ἐθεωρήθη τότε, ὅτι συνήφθη συμβόλαιον νέον μεταξὺ Βασιλείας καὶ λαοῦ (ἀναγινώσκει): «Ὅπως πλήρης ὑπῆρξεν ὁ πρὸς τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ περὶ τὴν ἐκλογὴν τῶν Βουλευτῶν σεβασμὸς τῆς Κυβερνήσεώς μου, οὕτως ἐνδελεχὴς θέλει εἶσθαι ἡ παρ’ ἐμοῦ ἀναγνώρισις τῶν ἐπὶ τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος στηριζομένων προνομιῶν τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ ἔθνους...» — Ἀκούετε! «καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος», ὅπερ δὲν εὑρίσκουσιν οἱ Κύριοι πού ποτε ὑπάρχον εἰς τὸ Σύνταγμα. — «Αἱ προνομίαι αὗται τῆς Βασιλείας ἀνταποκρίνονται πρὸς καθήκοντα ἐπιβαλλόμενα εἰς αὐτήν. Ἀπαιτῶν ὡς ἀπαραίτητον προσὸν τῶν καλουμένων παρ’ ἐμοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου τὴν δεδηλωμένην πρὸς αὐτοὺς ἐμπιστοσύνην τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, ἀπεκδέχομαι, ἵνα ἡ Βουλὴ καθιστᾷ ἐφικτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ προσόντος τούτου, οὗ ἄνευ ἀποβαίνει ἀδύνατος ἡ ἐναρμόνιος λειτουργία τοῦ πολιτεύματος.» — Διότι βεβαίως ἡ δεδηλωμένη εἶναι δεσμὸς ἄνω, ἀλλ’ εἶναι δεσμὸς καὶ κάτω. Ὅπως δεσμεύεται ἐν τῇ ἐκλογῇ τῶν Ὑπουργῶν τὸ Στέμμα, διότι οὕτω θέλει τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος καὶ αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος αἱ συναθρούμεναι, οὕτω δεσμεύονται καὶ οἱ πολιτευόμενοι, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν πλειονοψηφίαν καὶ τὴν μειονοψηφίαν, δεσμεύονται, ὑποχρεούμενοι νὰ μὴ ἀναδέχωνται ἐντολὰς τοῦ Στέμματος, ὅταν αὗται δὲν συμβιβάζωνται πρὸς τοὺς ὁρισμοὺς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. — «Εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος τούτου προσδοκῶ, ὅτι θὰ ἦναι ἑτοίμη ἡ Βουλὴ εὐθὺς ἐπὶ τῷ καταρτισμῷ αὐτῆς, ὅπως δυνηθῶ νὰ ἀνεύρω ἀνυπερθέτως ἐν τῇ γνώμῃ γνησίου Κοινοβουλίου ὁδηγίαν ἀσφαλῆ πρὸς τὸν καταρτισμὸν καὶ τὴν πορείαν συνταγματικῆς Κυβερνήσεως. Θέλετε τότε ἐπιληφθῆ καὶ τῶν ἐκκρεμῶν ζητημάτων, ἅτινα προέκυψαν ἐκ πολιτικῆς καταστάσεως ἐκρύθμου, καὶ ὧν...» κλπ. Ἀκούσατε νῦν, Κύριοι, καὶ τὴν ἀπάντησιν τῆς Βουλῆς, τὴν συνταχθεῖσαν ὑπὸ τὴν πρυτανείαν τῆς τριανδρίας, ἣν πρὸ ὀλίγου ὠνόμασα. Ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ εἶχε μέρος καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, καὶ συνέπραξε, μὴ ἀποτελῶν τότε ἰδιαιτέραν μερίδα, συνέπραξεν ἐν τοῖς πρώτοις μετὰ τῶν τριῶν εἰς τὴν ψήφισιν τῆς ἀπαντήσεως ταύτης.

§30Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἀπετέλουν μέρος κατὰ τὸ 1875 οὐδενὸς τῶν τριῶν κομμάτων, διότι κατὰ τὸ 1874 εἶχον χωρισθῆ ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος, μετὰ τοῦ ὁποίου συνέπραττον, τὸν ἀείμνηστον Θρασύβουλον Ζαΐμην.

§31ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπάντησις (ἀναγινώσκει): «Ἀληθῶς ἡ ὑπὸ τῆς Ὑμ. Μεγαλειότητος ἀναγνώρισις τῶν ἐπὶ τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος στηριζομένων προνομιῶν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους εἶναι ἐγγύησις αἰσίου κοινοβουλευτικοῦ βίου· μετὰ χαρᾶς δὲ ἡ Βουλὴ ἤκουσε τὴν Βασιλικὴν ταύτην διαβεβαίωσιν. — Συναισθανομένη ἡ Βουλὴ τὰ ἐπιβαλλόμενα αὐτῇ καθήκοντα, θέλει ἀνταποκρίνεσθαι εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Υ. Μ., διευκολύνουσα αὐτὴν εἰς τὴν ἐν τῇ γνώμῃ τοῦ Κοινοβουλίου ἀνεύρεσιν ἀσφαλοῦς ὁδηγίας πρὸς τὸν καταρτισμὸν καὶ τὴν πορείαν τῶν Κυβερνήσεων. — Δεόντως ἐξετίμησε τὸ ἔθνος, Βασιλεῦ, τὴν ἐντύπωσιν, ἣν ἐπροξένησαν τῇ Υ. Μ. τὰ ἐκκρεμῆ ζητήματα, ἅτινα προέκυψαν ἐκ πολιτικῆς καταστάσεως ἐκρύθμου, καθ’ ἧς ὁμοφώνως ἡ ἐθνικὴ συνείδησις ἐξηγέρθη, καὶ ὧν τὴν νόμιμον καὶ σύμφωνον πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ τόπου ἐπίλυσιν ἐπεδίωξεν ἡ Ὑ.Μ., ποιήσασα ἔκκλησιν εἰς τὸ ἔθνος κλπ.» Τοῦτο εἶναι, Κύριοι, τὸ ἐπὶ τῷ συμβολαίῳ τῷ θεμελιώδει, τῷ ἀρχικῷ καὶ ἀνεπιδέκτῳ ἑρμηνειῶν ἀντιθέτων, συνομολογηθὲν οἱονεὶ νέον συμβόλαιον, κατόπιν τῆς δεκαετίας ἐκείνης τῆς ὀλεθρίου, ἥτις τὴν Ἑλλάδα κατήντησε ῥάκος Κράτους συνταγματικοῦ, καὶ καθ’ ἣν ὀκτὼ Βουλαί, ὡς εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ἡ μία κατόπιν τῆς ἄλλης, διελύθησαν. Ἀλλ’ ἡ δεδηλωμένη τοῦ Τρικούπη, ἡ δεδηλωμένη τοῦ Κουμουνδούρου, τοῦ Θρασυβούλου Ζαΐμη, τοῦ Δεληγεώργη, ἡ δεδηλωμένη εἶναι ἄγνωστος εἰς τὸν πρώην Πρωθυπουργόν. Μὴ νομίσητε, ὅτι φρονεῖ, ὅτι ἔχει οὐδεμίαν οὐσίαν. Καὶ δὲν λέγω τοῦτο αὐθαιρέτως· θέλω ἀναγνώσει εἰς ὑμᾶς τὰς ἰδέας, τὰς περὶ δεδηλωμένης, τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ, διότι συνέπεσε νὰ συζητήσω μετὰ τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ ἐπανειλημμένως περὶ αὐτῆς μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀρχηγοῦ. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ γνώμη τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας περὶ δεδηλωμένης. Συνέντευξις μετὰ τοῦ «Ἄστεως», εἰς τὴν πρώτην σελίδα ἐπὶ κεφαλῆς δημοσιευθεῖσα τὴν 6 Νοεμβρίου 1896, κατόπιν συνεδριάσεως τῶν ἐνταῦθα μελῶν τοῦ κόμματος, καθ’ ἣν συνετάχθη πρακτικὸν τοσοῦτο γενικόν, ὥστε ἡ δεδηλωμένη ἦτο ἀδύνατον ν’ ἀποκλεισθῇ (ἀναγινώσκει): «—Περὶ τῆς δεδηλωμένης, περὶ τῆς ὁποίας ἔγεινε κατ’ αὐτὰς λόγος πολύς, ποίαν γνώμην ἔχετε; «—Δὲν θεωρῶ σοβαρὰς τοιαύτας συζητήσεις, οὐδ’ ἐννοῶ καλῶς, τί ἐπικαλοῦνται οἱ ἐπικαλούμενοι τὴν δεδηλωμένην ὡς πανάκειαν. Δεδηλωμένη εἶναι μία λέξις, ἡ ὁποία δὲν λέγει τίποτε εἰς τὸν πολὺν κόσμον, δὲν πρόκειται δὲ βεβαίως νὰ διαιρέσῃ κανένα, διότι δὲν σημαίνει τίποτε.» — Ἐκεῖνο, δι’ ὃ ἠγωνίσθη τὸ ἔθνος, ἐκεῖνο, δι’ ὃ ἐγένοντο μεταβολαὶ, μετέχουσαι χαρακτῆρος ἐπαναστατικοῦ, ἐκεῖνο, δι’ ὃ ὁ Βούλγαρης διὰ παντὸς ἀπεμακρύνθη τῆς ἀρχῆς, μεταβὰς μετὰ μικρὸν εἰς τὸν ἄλλον βίον, ἐκεῖνο, δι’ ὃ ὁ Βούλγαρης ἐκινδύνευσε νὰ εἰσαχθῇ εἰς εἰδικὸν δικαστήριον.

§32Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ δι’ οὗ ἀποκατεστάθη ἡ νόμιμος τάξις.

§33ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα. Καὶ μὴ νομίσητε, Κύριοι, ὅτι αὕτη εἶναι γνώμη μόνον τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ, ὃν δικαίως ἀναγνωρίζει μόνον ἡγέτην τοῦ κόμματος ὁ ἐκ Χαλκίδος ἀξιότιμος Βουλευτής. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος εἰς ἄλλην ἐφημερίδα ἐξέθετε καὶ αὐτὸς τὰς γνώμας του, — διότι ἡ κοινοπραξία αὐτῶν ἔκτοτε χρονολογεῖται. — Ἐν τῇ «Ἀκροπόλει» τῆς 8 Νοεμβρίου ἔχομεν καὶ τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος (ἀναγινώσκει): «Τὸ δόγμα τῆς δεδηλωμένης», ἐρωτᾷ ὁ συντάκτης τῆς ἐφημερίδος, «ἀπηλείφθη ἐκ τοῦ νέου πολιτικοῦ προγράμματος τῶν Τρικουπικῶν;» «— Βεβαίως, μᾶς εἶπεν ὁ κ. Σιμόπουλος, ὁ Βασιλεὺς ὀφείλει νὰ σχηματίζῃ τὴν Κυβέρνησίν του κατὰ τὰς ὑποδείξεις τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐφ’ ὅσον μὲν ἡ Κυβέρνησις αὕτη πολιτεύεται συμφώνως πρὸς τὰς ἐθνικὰς ἀνάγκας, ἔχει καθῆκον νὰ τὴν διατηρῇ, ὑποστηρίζων τὸ ἔργον αὐτῆς· ὅταν ὅμως παρατηρῇ, ὅτι ἀντιστρατεύεται πρὸς ὕψιστα συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἐπιβάλλεται εἰς τὸ Στέμμα νὰ ἄρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτοῦ. Τοῦτο εἶναι τὸ πρώτιστον καθῆκον τῆς Βασιλείας, ἄλλως θὰ ἦτο περιττή.» Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἔχει, ὡς γινώσκετε, τὸν χαρακτῆρα ὑγρὸν, καὶ ἐφρόντισε νὰ κολάσῃ τὰ πράγματα, ἵνα μὴ εἴπῃ καθαρὰ, ὡς ὁ εἰλικρινὴς Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὅτι ἡ δεδηλωμένη εἶναι λέξις ἄνευ σημασίας.» Ἀλλὰ καὶ τρίτος ἐπιφανὴς ἐδήλωσε τότε γνώμας περὶ τῆς δεδηλωμένης, ὁ ἔντιμος ἐκ Λεβαδείας Βουλευτὴς, ὁ κ. Μπουφίδης, ὅστις συνειργάζετο εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην, τὴν προκαταρκτικὴν, τὴν περὶ τροποποιήσεως τῶν ἀρχῶν, τῶν λίαν φιλελευθέρων, τοῦ ἀρχαίου κόμματος. Ὁ κ. Βουλευτὴς Λεβαδείας, καὶ αὐτὸς ἐν συνεντεύξει λαβούσῃ χώραν κατὰ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1896, — δὲν ἔχω τὴν ἡμέραν, διότι κατὰ σύμπτωσιν ἡ ἐφημερὶς κατ’ ἐκεῖνο τὸ μέρος ἔχει τὸν ἀριθμὸν ἐφθαρμένον, ἀλλ’ ὑποθέτω μεταξὺ 6 καὶ 10 Νοεμβρίου, — ἀποφαίνεται κατὰ τρόπον θαυμάσιον, ἐνθυμίζοντα, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς εἶναι γείτων τοῦ μαντείου τῶν Δελφῶν, ἀπαραλλάκτως ὡς Λοξίας (ἀναγινώσκει): «— Καὶ διὰ τὴν δεδηλωμένην τί λέγετε; — Ἡ ἀρχὴ τῆς δεδηλωμένης, ἥτις στηρίζει ἀναμφισβητήτως πάντα τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα, ἀπεδείχθη δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐφαρμογὴν καθ’ ὅλην αὐτῆς τὴν ἔκτασιν, διότι, ἐνῷ πρέπει νὰ παραμένῃ ἀναλλοίωτος ὡς πρὸς τὸν τρόπον τοῦ σχηματισμοῦ τῶν Κυβερνήσεων τοῦ τόπου, δὲν ἀπέδωκε τὰ προσδοκώμενα ἀγαθὰ, ἐφαρμοζομένη ἐπὶ τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας τοῦ Κοινοβουλίου.» Τοιαύτη εἶναι ἡ θεωρία τοῦ κ. Βουλευτοῦ· ἐπειδὴ οἱ πολιτικοὶ δὲν εἶναι καλοὶ, διὰ τοῦτο καλὸν εἶναι καὶ τὸ πολίτευμα νὰ μὴ λειτουργῇ καλῶς! (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων): «Ἀλλαχοῦ τὸ κακὸν τοῦτο δὲν παρουσιάζεται, διότι ἐκεῖ αἱ Ἀντιπολιτεύσεις θεωροῦν, καὶ ὀρθῶς, ὅτι μετέχουν τῆς διοικήσεως, καὶ δὲν καταγίνονται διὰ δημοκοπιῶν καὶ συκοφαντιῶν νὰ καταρρίψουν ὅ,τι ἀγαθὸν ἐδημιούργησεν ἡ προκάτοχος διοίκησις. Ἐν ἑνὶ λόγῳ, τότε ἠδυνάμεθα νὰ ἀξιῶμεν, ὅπως καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν ἐφαρμοσθῇ καὶ παρ’ ἡμῖν ἡ ἀρχὴ τῆς δεδηλωμένης, ὅταν ἠκούομεν καὶ ἐνταῦθα τοὺς πολιτικοὺς ἀγωνιζομένους, ὁμιλοῦντας ὡς ὁμιλεῖ ὁ Γλάδστων περὶ Σώλσβαρυ, καὶ τἀνάπαλιν. Ὅταν ὅμως εἰς τὸ πρόγραμμα τῶν ἀντιπολιτευομένων διατυποῦται ἀνερυθριάστως ἡ καταστροφὴ παντὸς ὅ,τι ἐδημιούργησεν ἡ καλὴ θέλησις τῶν προκατόχων, δὲν πρέπει νὰ ὁμιλῶμεν περὶ δεδηλωμένης. Δὲν φρονῶ δὲ, ὅτι μεταξὺ τῶν ὀπαδῶν τοῦ κόμματος τοῦ Τρικούπη ὑπάρχει τις ἀγνοῶν πόσον κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τοῦ βίου του τὸν ἀπησχόλησεν ἡ σκέψις αὕτη. Ὁμολογῶ, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἄξιον πολλῆς μελέτης· ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἡ μελέτη αὕτη περιορίζεται ἐντὸς συγκεκριμένων περιστάσεων, τὸ θέμα ἀποβάλλει τὴν ἰδέαν τῆς ἀρχῆς, ἣν δύναταί τις νὰ προβάλλῃ πρὸς ἀπόκρουσιν ἐνεργείας πολιτικῆς μερίδος, ἥτις ὀφείλει διὰ παντὸς μέσου νὰ ἐργασθῇ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου. Οὕτω δὲ τὸ θέμα καθίσταται ἀπὸ θεωρητικοῦ ἐντελῶς πρακτικόν.» Παρακαλῶ, ἐνοήσατε;

§34ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι.

§35Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Σαφέστατα.

§36ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ εὑρίσκω, ὅτι εὐφυέστατα, ἀλλ’ ὄχι σαφέστατα.

§37Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Μάλιστα δύναμαι νὰ σᾶς διαβεβαιώσω, ὅτι ὁ ἀοίδιμος καὶ μέγας ἀρχηγὸς ἡμῶν ἀπέθανε μὲ τὸ παράπονον, ὅτι αἱ γνῶμαί του παρενοήθησαν καὶ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῶν ἐγένετο κατὰ τρόπον, ὅστις ἐπέτρεπεν εἰς τοὺς ἀντιθέτους ἡμῶν νὰ καταστρέφωσιν ὅ,τι ἀγαθὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα ἀπειργάζετο ἡ μεγάλη διάνοια τοῦ μεγαλειτέρου τῶν ἀνδρῶν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος· καὶ τὸ γνωρίζετε καὶ σεῖς αὐτό.

§38Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας εἶναι περισσότερον δεδικαιολογημένος, διότι ἐπανέρχεται εἰς τὴν πολιτικὴν τὴν πρὸ τοῦ 1875, τῆς ὁποίας ἦτο ὀπαδός.

§39Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἡ δὲ πολιτικὴ ἡ μετὰ τὸ 1875 μᾶς ἔκαμε ῥόϊδο! Ἔκαμε τὴν Ἑλλάδα περιβόλι!

§40ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ συγχαίρω τοὺς ὀπαδοὺς τοῦ Τρικούπη διὰ ταύτας τὰς δηλώσεις.

§41Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ ἤμην ὀπαδὸς τοῦ ἀειμνήστου Τρικούπη μετ’ ἀφοσιώσεως καὶ ἐκτιμήσεως, ἀνερχομένης εἰς ἀληθῆ λατρείαν, ἡ δὲ ἀνάμνησις αὐτοῦ προκαλεῖ σήμερον καὶ θὰ προκαλῇ πάντοτε ἐν τῇ ψυχῇ μου τὴν συναίσθησιν τῆς φοβερᾶς ἀπωλείας, ἣν ὑπέστη ἡ ἀτυχὴς πατρίς μου ἐκ τοῦ προώρου θανάτου αὐτοῦ.

§42ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ σέβομαι τὴν συγκίνησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λεβαδείας, ἀλλὰ βεβαίως ὁ Τρικούπης δὲν ἀπέθανεν ἔχων «τὸ παράπονον», ὅτι ἔπραξε κακῶς, ἀνακηρύξας τὴν δεδηλωμένην. Ὁ Τρικούπης, γινώσκω καλῶς,— καὶ δὲν ἠξεύρω, ἂν ὑπάρχῃ τρίτος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅστις ἀνέγνω τὴν τελευταίαν ἰδιόχειρον αὐτοῦ ἐπιστολήν· δεύτερος ὑπάρχει,—ὁ Τρικούπης, γινώσκω ὅτι, μελετῶν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἐδήλωσε ῥητῶς διὰ τῆς ἰδίας αὑτοῦ χειρός, ὅτι δὲν συμμερίζεται τὰς περὶ μεταβολῆς τῶν ὅρων τῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος ἀντικοινοβουλευτικὰς ἰδέας, τὰς ἀναπτυσσομένας ἐκεῖ, ὅπου ἀνεπτύσσοντο τότε, διότι θεωρεῖ ταύτας «ἀποτροπαίους.»

§43Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ἐπρόκειτο περὶ τῶν δέκα ἕξ, νομίζω.

§44ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὡμίλησέ τις χθές, νομίζω, ἐκ παραδρομῆς, πραγματευόμενος περὶ τῶν εὐθυνῶν, αἵτινες βαρύνουσιν ἐπὶ τῇ ἀναλήψει τῆς ἐξουσίας τὸν Βουλευτὴν Καλαβρύτων, κατ’ ὀλίσθημα τῆς γλώσσης ὡμίλησε καὶ περὶ πολιτικῶν εὐθυνῶν τοῦ Βουλευτοῦ Κερκύρας. Εὐθύνας ὁ Βουλευτὴς Κερκύρας διὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ὑπουργείου δὲν ἔχει σήμερον, διότι αἱ εὐθῦναι αὐτοῦ ἐσβέσθησαν αὐτὴν τὴν ὥραν, καθ’ ἣν ὑπεγράφετο τὸ Διάταγμα τοῦ διορισμοῦ τοῦ Βουλευτοῦ Καλαβρύτων. Ὑπάρχει ἐν τῷ Συνταγματικῷ πολιτεύματι κενὸν, ὅπερ ἐπὶ μίαν στιγμὴν, προσωρινῶς, καταλείπει εὐθύνην εἰς βάρος τοῦ Στέμματος. Τὸ πεπερασμένον τῆς ἀνθρωπίνης ἐργασίας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εὕρῃ τρόπον ἐν παντὶ νὰ μείνῃ κεκαλυμμένη ἡ εὐθύνη τοῦ Βασιλέως, ἀπαραλλάκτως ὅπως δὲν κατώρθωσεν ἡ Θέτις, καίτοι θεὰ, νὰ καταστήσῃ ἐντελῶς ἄτρωτον τὸν Ἀχιλλέα, διότι ἐκράτει αὐτὸν ἀπὸ τῆς πτέρνης, ὅτε ἐβάπτιζεν αὐτὸν εἰς τὸ ὕδωρ τῆς Στυγὸς, καὶ ἐκεῖ, εἰς τὴν πτέρναν, ἐτραυματίσθη καὶ ἀπέθανεν, ἄλλως ἤθελε μείνει ἀθάνατος. Λοιπὸν ὑπάρχει στιγμὴ, καθ’ ἣν τὸ Στέμμα ἀναδέχεται εὐθύνην, καὶ ἡ στιγμὴ αὕτη εἶναι ἡ στιγμὴ, καθ’ ἣν ἀπολύει Ὑπουργεῖον, καὶ διορίζει νέον Ὑπουργεῖον. Τοῦτο ἐν Ἀγγλίᾳ ἀναγνωρίζεται γενικῶς, καὶ ῥητῶς μεγίστη ἐκεῖ αὐθεντία ἔχει διατετυπωμένον τὸ πρᾶγμα δι’ ὀλίγων λέξεων, σαφέστατα, ὁ μέγας γέρων, ὁ πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ἀποθανών. «Ὑπάρχει τῇ ἀληθείᾳ», λέγει ὁ Γλάδστων ἐν ἰδίᾳ τινὶ πραγματείᾳ, «πρᾶξις σπουδαία καὶ κρίσιμος, ἧς ἡ εὐθύνη ἐπιπίπτει ἐπὶ στιγμὴν ἢ προσωρινῶς ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος· αὕτη εἶναι ἡ ἀποπομπὴ τοῦ ὑπάρχοντος Ὑπουργείου καὶ ὁ διορισμὸς νέου Ὑπουργείου.» Εἶναι περίεργον, ὅτι ἐκ τῶν Συνταγμάτων, ὅσα συνέπεσε νὰ ἴδω, μόνον τὸ Ἑλληνικὸν περιέχει διάταξιν, ἥτις ἀποβλέπει εἰς διόρθωσιν τοῦ ἀτόπου τούτου.

§45Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ «οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως;»

§46ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι τοῦτο, — τοῦτο ὑπάρχει πανταχοῦ, — ἀλλὰ τὰ ἑπόμενα... Καὶ τὸ περίεργον εἶναι, ὅτι τὴν διάταξιν ταύτην ὀφείλομεν εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ἀειμνήστου Ὄθωνος, ὅστις διὰ διαγγέλματος ἐζήτησε παρὰ τῆς Συνελεύσεως τῆς πρώτης, οὐχὶ βεβαίως ἐκεῖνο, ὅπερ περιέχεται ἐν τῷ Συντάγματι, ἀλλ’ ἄλλο, ὅπερ ἐνεδείκνυεν, ὅτι ἀνελάμβανε προθύμως τὴν εὐθύνην ὁ Ὄθων καὶ δὲν ἐπεθύμει προσυπογραφὴν Ὑπουργοῦ. Εἶναι ἱστορία, ἥτις, δυστυχῶς, παρατηρῶ ὅτι ἐλησμονήθη. Τὸ ἄρθρον 23 τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος, ὡς εἶχε ψηφισθῆ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, εἶχεν οὕτω· εἶχε τὴν πρώτην παράγραφον τοῦ ἄρθρου 30 τοῦ σημερινοῦ: «Οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως ἰσχύει, οὐδ’ ἐκτελεῖται, ἂν δὲν εἶναι προσυπογεγραμμένη παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, ὅστις διὰ μόνης τῆς ὑπογραφῆς του καθίσταται ὑπεύθυνος.» Τοιοῦτον εἶναι τὸ ἄρθρον τοῦ 1844, ὅπως ὑπεβλήθη εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐν διαγγέλματι ὁ ἀείμνηστος Ὄθων λέγει περὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Εἰς τὸ ἄρθρον 23 ἔκρινα ἀναγκαίας προσθήκας τινὰς καὶ ἀφαιρέσεις, τῶν ὁποίων ὁ λόγος γίνεται καταφανὴς ἐκ μόνης τῆς ἀναγνώσεως τοῦ ἄρθρου, ἔχοντος ἤδη ὡς ἀκολούθως: «Οὐδεμία κλπ.— Μόνον δὲ εἰς περίπτωσιν ἀλλαγῆς ὁλοκλήρου τοῦ Ὑπουργείου τὸ Διάταγμα τῆς ἀπολύσεως τῶν Ὑπουργῶν καὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ νέου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὲν ἀπαιτεῖ προσυπογραφήν.» Αὕτη ἦτο ἡ πρότασις τοῦ Ὄθωνος· ἀλλὰ δὲν ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Ἡ Συνέλευσις ἐπὶ τῷ διαγγέλματι συνῆλθεν, ἀνέγνωσε τὸ διάγγελμα, καὶ ἀπεφάσισε νὰ ἐξετάσῃ τὰ ἐν αὐτῷ. Τί συνέβη κατὰ τὴν ἐξέτασιν, δυστυχῶς εἶναι ἄγνωστον, διότι, φαίνεται, λόγῳ εὐλαβείας πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἡγεμόνος, ἡ ὅλη ὑπόθεσις διεξήχθη μυστικῶς, καὶ διὰ μιᾶς ἐνεφανίσθησαν οἱ πληρεξούσιοι μετὰ τρεῖς ἡμέρας, λέγοντες, ὅτι εἶναι σύμφωνοι, καὶ ἐψήφισαν τὸ Σύνταγμα μετὰ τῆς τροποποιήσεως, ὡς εἶχον ἀποφασίσει νὰ ψηφισθῇ (ἀναγινώσκει): «Ἐντεῦθεν ὁ Πρόεδρος ἀνέφερεν, ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν τῶν πληρεξουσίων ἀπόφασιν ὁ Ἀντιπρόεδρος τῆς Συνελεύσεως καὶ ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐνεχείρισαν σήμερον εἰς τὸν Βασιλέα τὴν σημείωσιν τῶν ἐπὶ τοῦ Β. Διαγγέλματος παρατηρήσεων, τὰς ὁποίας οἱ πληρεξούσιοι ἔκαμον ἐν ταῖς τῶν τριῶν προλαβουσῶν ἡμερῶν ἰδιαιτέραις συσκέψεσιν. Ὁ δὲ Βασιλεὺς, λαβὼν τὴν εἰρημένην σημείωσιν, μὲ ἀγαθότητα ψυχῆς ἀπήντησεν, ὅτι ἐντὸς μιᾶς ὥρας θέλει πέμψει τὴν ἀπάντησιν. Πέποιθα, ὅτι θέλει εἶσθαι εὐάρεστος ἡ τῆς Α. Μεγαλειότητος ἀπάντησις.» Καὶ πραγματικῶς ἦλθεν ἡ ἀπάντησις τοῦ Βασιλέως, ἥτις παρῄτει τὸ κείμενον, ὅπερ αὐτὸς ὑπέβαλε, καὶ παρεδέχετο τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844, ὅπερ εἶναι αὐτὸ τὸ κείμενον τοῦ 30 ἄρθρου τοῦ νῦν Συντάγματος. Βλέπετε ἐντεῦθεν, ποία εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου τούτου· ζητεῖ ὑπεύθυνον τὸ Σύνταγμα καὶ διὰ τὴν ἀπόλυσιν Ὑπουργείου καὶ διὰ τὸν διορισμὸν Ὑπουργείου. Καὶ διὰ μὲν τὴν ἀπόλυσιν Ὑπουργείου ἡ εὐθύνη εἶναι τυπικὴ, διότι εἶναι βέβαιον, καὶ δὲν πρέπει τις νὰ θελήσῃ οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ν’ ἀναζητήσῃ οὐσιαστικὴν εὐθύνην, εἶναι βέβαιον, ὅτι περὶ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ Ὑπουργείου ἔχει ἐλευθερίαν ὁ Βασιλεὺς κατ’ ἀνάγκην ἀπεριόριστον, ὡς ἐκ τοῦ εἴδους τῆς πράξεως. Εὐθὺς ὡς ὑπάρχει διαφωνία μεταξὺ τοῦ Ὑπουργείου καὶ Αὐτοῦ, μένει μόνον εἰς Αὐτὸν νὰ σκεφθῇ περὶ τῆς εὐστοχίας τῆς πράξεως, ἣν ἐπιχειρεῖ, ἀλλὰ προκειμένου περὶ τῆς εὐστοχίας τῆς πράξεως τοῦ Βασιλέως, οὐδεὶς δύναται νὰ ἐγερθῇ λόγος πρὸς οἱανδήποτε εὐθύνην τοῦ προσυπογράφοντος τὸ Διάταγμα τῆς ἰδίας αὐτοῦ ἀπολύσεως Ὑπουργοῦ· προκειμένου ὅμως περὶ διορισμοῦ διαδόχου, φρονῶ ὅτι τὰ πράγματα σήμερον ἀποδεικνύουσιν, ὅτι εἶναι ἐφεξῆς ἄξιον πολλῆς προσοχῆς, ἂν ὁ ἀπερχόμενος Ὑπουργὸς πρέπει πάντοτε νὰ συναινῇ νὰ προσυπογράφῃ τὴν πρᾶξιν τοῦ διορισμοῦ τοῦ νέου, διότι διὰ τῆς πράξεως τῆς προσυπογραφῆς τοῦ διορισμοῦ τοῦ διαδόχου αὑτοῦ ἀναλαμβάνει εὐθύνην, ἥτις εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι σβέννυται ἅμα τῇ πτώσει αὐτοῦ, κατ’ αὐτὴν ἐκείνην τὴν στιγμὴν, διότι εὐθύνεται πολιτικῶς, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἡ προσυπογραφὴ εἶναι πρᾶξις δυναμένη νὰ βαρύνῃ αὐτὸν δι’ εὐθύνης ἠθικῆς, ὅτι συνετέλεσε τυχὸν εἰς ἀντισυνταγματικόν τι καὶ ἐπιβλαβές.

§47Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Συνέβη τοιοῦτόν τι καὶ κατὰ τὸ 1892. Τότε προσεκλήθημεν ὑπὸ τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος νὰ παραιτηθῶμεν τοῦ Ὑπουργείου, ἐπειδὴ δὲ ἡμεῖς οὐδένα εὑρίσκομεν λόγον, οὐδὲν δημόσιον συμφέρον ἐνδεικνῦον εἰς ἡμᾶς τὸ καθῆκον τοῦτο, ἠρνήθημεν νὰ παραιτηθῶμεν, ἐδηλώσαμεν δὲ εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα, ὅτι δικαίωμα νὰ παύσῃ ἡμᾶς ἔχει ἀπονείμει εἰς τὸν Βασιλέα τὸ Σύνταγμα τῆς πατρίδος. Ὅτε δ’ ἐκλήθην νὰ προσυπογράψω τὸ Διάταγμα τοῦ διορισμοῦ τοῦ διαδόχου Πρωθυπουργοῦ, ἠρνήθην, καὶ δὲν προσυπέγραψα, προσυπέγραψε δὲ αὐτὸ αὐτὸς ὁ ἐμὸς διάδοχος. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1893, κατὰ συζήτησιν γενομένην τότε ἐν τῇ Βουλῇ, εἶπον εἰς τὸν διορισθέντα διάδοχόν μου, ὅτι πρέπει νὰ ὁμολογῇ χάριτας εἰς τὴν ἐπιγενομένην τότε, κατὰ τὸ 1892, ἔκβασιν τῶν ἐκλογῶν, διότι, ἂν ἐκ τῶν ἐκλογῶν ἐκείνων παρήγετο πλειονοψηφία ἐν τῇ Βουλῇ συμπαθὴς πρὸς ἐμὲ καὶ τοὺς φίλους μου, ἤθελον ζητήσει εὐθύνην παρ’ αὐτοῦ, διότι στέρξας νὰ δεχθῇ τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἐγένετο αἴτιος μεγάλων ζημιῶν εἰς τὸ Κράτος, συντελέσας οὕτως, ἵνα κατασταθῇ πλέον ἀδύνατος ἡ πρόληψις τῆς πτωχεύσεως. Τοῦτο δὲ δὲν ἀναιρεῖται πλέον οὐδ’ ὑπὸ τῆς ἀνωτάτης ἀρχῆς.

§48ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ γεγονὸς ἐνθυμοῦμαι, ἀλλὰ δὲν ἐμνημόνευσα αὐτοῦ, διότι δὲν εἶναι σύμφωνον ἐντελῶς πρὸς ἐκεῖνα, ἅτινα ἐνταῦθα λέγω. Ἐγὼ ἰσχυρίζομαι, ὅτι, προκειμένου περὶ παραιτήσεως Ὑπουργείου, οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος νὰ μὴ προσυπογράψῃ ὁ Ὑπουργὸς, διότι ἡ ἀπόλυσις, ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὴν ἀνεπίδεκτον διευθετήσεως διαφωνίαν, καθίσταται ἀπεριόριστον δικαίωμα τοῦ Βασιλέως, καὶ ἡ προσυπογραφὴ τοῦ Ὑπουργοῦ διὰ τοῦτο τίθεται καθαρῶς τυπική· προκειμένου ὅμως περὶ διορισμοῦ, ὅσα εἴπατε προηγουμένως εἶναι σύμφωνα πρὸς ὅσα καὶ ἐγὼ πρεσβεύω. Προκειμένου μὲν περὶ ὁμαλῆς μεταβολῆς Ὑπουργείου, βεβαίως τὸ ὅλον εἶναι τυπικόν· πίπτει ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς πλειονοψηφίας, διότι ἀντεκατεστάθη ἡ πλειονοψηφία δι’ ἄλλης, ἡ προσυπογραφὴ τοῦ Διατάγματος τοῦ διοριζομένου Ὑπουργοῦ εἶναι ἐντελῶς τυπική· ὁ Ὑπουργὸς ὁ ἐκ τῆς νέας πλειονοψηφίας ἔρχεται ἐπιβεβλημένος εἰς τὴν τοιαύτην προσυπογραφήν. Ἐπὶ ἀνωμάλου ὅμως μεταβολῆς, ὁποία ἡ σημερινή, ἡ προσυπογραφὴ τοῦ Διατάγματος, τοῦ ἀναβιβάζοντος εἰς τὴν ἐξουσίαν Ὑπουργεῖον μὴ προερχόμενον ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, εἶναι προσυπογραφὴ γεννῶσα εὐθύνας, καὶ ἂν αἱ εὐθῦναι ἐξηλείφθησαν εὐθὺς κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἀνελήφθησαν, οὐχ ἧττον τὸ γεγονὸς εἶναι ἄξιον νὰ σημειωθῇ εἰς ὁδηγίαν τῶν πολιτευομένων ἐν Ἑλλάδι. Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προβὰς περαιτέρω, ἐδικαιολόγησε καὶ τὸ Διάταγμα τῆς διακοπῆς τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς Συνόδου. Καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι μὲν ἀκριβῶς αὐτοὺς τοὺς λόγους τῆς ἀγορεύσεώς του, ἀλλ’ ἂν δὲν πλανῶμαι, εἶπεν ὅτι λόγος ἦτο ἡ προπαρασκευὴ νομοθετικῶν ἔργων καὶ ἄλλων ὑποθέσεων, ὅπως δυνηθῇ παρεσκευασμένος νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ χαρακτηρίσω ἄλλως τὴν διακοπὴν τῶν 40 ἡμερῶν. Διότι μοὶ φαίνεται, ὅτι αὕτη εἶχε πρόσχημα μόνον τοὺς λόγους, οὓς εἶπεν, ἀλλ’ ἀληθεῖς, πραγματικοὶ αὐτῆς λόγοι ἦσαν τὸ ἔκρυθμον τῶν περιστάσεων, ὑφ’ ἃς ἐγένετο ἡ κυβερνητικὴ διαδοχή. Ἐλέχθη χθὲς ἐνταῦθα ἐπανειλημμένως, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ὑπεχώρησεν ἐνώπιον ὀχλαγωγίας, ἐλέχθη τοῦτο ἀνευλαβῶς καὶ πρὸς αὐτὸν, ὅτι ὑπεχώρησεν ἐνώπιον ὀχλαγωγίας λούστρων...

§49Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι.

§50ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἄλλοι, ἀλλ’ ἐκ τῶν ὑμετέρων φίλων, εἶπον, ὅτι ὑπεχωρήσατε ἐνώπιον ὀχλαγωγίας λούστρων. Τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ὑπεχωρήσατε ἐνώπιον ἀληθοῦς ἐξεγέρσεως καὶ πραγματικῆς.

§51Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὸ ὁμολογῶ καὶ σήμερον.

§52ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Χθὲς εἴπατε, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ὀχλαγωγίας.

§53Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὑπῆρξαν χωριστὰ στάδια εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν· ὑπῆρξε στάδιον διαδηλώσεων, αἱ ὁποῖαι προῆλθον ἐξ ἁγνοῦ αἰσθήματος, ἀλλὰ τὸ στάδιον τοῦτο εἶχε παύσει, οἱ φοιτηταὶ δὲν ἐσκόπουν νὰ πολεμήσουν τὴν Κυβέρνησιν· κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ὀχλαγωγίαι μόνον ἐγένοντο, καὶ τίποτε ἄλλο. Μὴ συγχίζετε πράγματα, ἅτινα εἶναι ἄσχετα πρὸς ἄλληλα.

§54ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν διάκρισιν. Ὑπῆρξεν ἐξέγερσις οὐχὶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλὰ κατὰ τίνος; Καὶ ὑπῆρξεν ὀχλαγωγία κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐρωτῶ: ἕνεκα τῆς ἐξεγέρσεως παρητήθη ἡ Κυβέρνησις, ἢ ἕνεκα τῆς ὀχλαγωγίας;

§55Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὑπῆρξεν ἐξέγερσις, τὴν ὁποίαν τὸ ζήτημα τοῦ Εὐαγγελίου εἶχε γεννήσει. Ἐννοεῖται, ὅτι ὁ λόγος ὁ προκαλέσας τὴν ἐξέγερσιν — εἶπον ἤδη τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν — ἐπέβαλλεν εἰς τὴν τότε Κυβέρνησιν νὰ ἀνεχθῇ ὅσα ἐγένοντο· ἀλλὰ τῆς ἐξεγέρσεως ταύτης, ἡ ὁποία εἶχεν ἀποκλειστικῶς ἀφορμὴν τὸ ζήτημα τοῦ Εὐαγγελίου, ἐπωφεληθέντες τινές, ὑπεκίνησαν τὰ γνωστὰ κινήματα, πρὸς καταστολὴν τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ ἐνεργήσῃ, ἀλλὰ τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην δὲν ἐξετέλεσεν, ὅπως ἀποφύγῃ τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας οἱ προκαλοῦντες ταῦτα προσεδόκουν. Αὕτη εἶναι ἡ ἀλήθεια.

§56ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπεδείξατε, ὅτι ἡ ὀχλαγωγία ἐπέρρωσε τὴν ἐξέγερσιν, καὶ ἀπέναντι ταύτης τῆς ἐπιρρωσθείσης ἐξεγέρσεως, ἥτις εἰς πάντα τὰ μέρη τοῦ κόσμου περιλαμβάνει παντὸς εἴδους στοιχεῖα, δὲν ἠδυνήθητε ν’ ἀντισταθῆτε. Ἦτο λοιπὸν πραγματικὴ ἐξέγερσις, καὶ πρέπει νὰ ἐνθυμηθῆτε, κύριε Πρόεδρε τῆς πρώην Κυβερνήσεως, ὅτι, ἀγορεύοντες ἐντεῦθεν τὴν 10 Νοεμβρίου, δὲν κατηγορήσατε τῶν πολιτευομένων τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἦσαν αὐτοὶ πρόξενοι τῆς ὀχλαγωγίας. Ἀκούσατε τί ἐλέγετε τότε...

§57Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Συγχίζετε τὰ πράγματα. Πάντοτε τὸ αὐτὸ σύστημα!

§58ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. «Ἀλλὰ τότε, Κύριοι», ἔλεγε πρὸς ὑμᾶς ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργὸς, «ἐχωρίσθησαν ἀπὸ τοὺς φοιτητὰς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι βεβαίως ἄλλα σχέδια εἶχον καὶ ἄλλους σκοποὺς ἐπεδίωκον’ καὶ δὲν ἔχω ἐγὼ νὰ ὁρίσω ποῖα σχέδια... Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Αἱ συντεχνίαι, φαίνεται. Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὄχι. Διότι αἱ συντεχνίαι εἶχον ἀποχωρήσει πρὶν φθάσωσιν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον· ἀλλ’ ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι βεβαίως πολιτικὸν κέρδος ἐπεδίωκον. Καὶ δὲν δύναται νὰ διέλθῃ τοῦ νοῦ ἐμοῦ, ὁ ὁποῖος δὲν συνηθίζω νὰ κατηγορῶ οὐδένα, ὅτι ὑποκίνησις τῶν ἀρχηγῶν ἢ τῶν πολιτευομένων τῶν ἐξεχόντων ἔφερε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο.»

§59Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ταῦτα λέγω καὶ σήμερον.

§60ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τότε δὲν πρέπει νὰ λέγητε, ὅτι ὑπεχωρήσατε ἐνώπιον ὀχλαγωγίας. Ἂν τότε εἴχετε καὶ τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἀναμεμιγμένην, ἠθέλετε ἔχει ἐξέγερσιν ἀληθοῦς ἐπαναστάσεως.

§61Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀναγνώσατε τοὺς λόγους μου.

§62ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. «Καὶ δὲν δύναται νὰ διέλθῃ τοῦ νοῦ ἐμοῦ... ὅτι ὑποκίνησις τῶν ἀρχηγῶν ἢ τῶν πολιτευομένων τῶν ἐξεχόντων...»

§63Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τῶν ἐξεχόντων.

§64ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ λέγοντες τοῦτο, ἀποδεικνύετε, ὅτι ὑπεχωρήσατε ἀπέναντι — καίτοι ἐγὼ δὲν πιστεύω, ὅτι ὑπῆρξε πολιτευόμενός τις ἀναμιχθεὶς — ἀπέναντι πολιτευομένου μὴ ἐξέχοντος, καὶ ἀπεδείχθητε οὕτως ἄξιος νὰ καταλάβῃ ἐκεῖνος τὴν ὑμετέραν θέσιν.

§65Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν ὑπόθεσιν, καὶ ἰδίως νὰ δώσω μίαν διασάφησιν. Συνηθροίσθη τὸ πλῆθος ἐκ φοιτητῶν καὶ συντεχνιῶν εἰς τοὺς στύλους τοῦ Ὀλυμπίου Διὸς, καὶ ἐκεῖ ἐξετέλεσεν ὅ,τι εἶχε νὰ ἐκτελέσῃ, καὶ ἐπέστρεφον οἱ διαδηλωταὶ καὶ ἔφθασαν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ὅπου ἀπεφασίσθη ἡ διάλυσις. Οἱ διαλυθέντες καθ’ ὁμάδας ἐπέστρεφον εἰς τὰς οἰκίας των· μία τῶν ὁμάδων ἐστράφη πρὸς τὴν ὁδὸν Κοραῆ· ἐλέχθη, ὅτι ἔπρεπε νὰ διευθυνθῶσιν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Μητροπολίτου. Ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ, διατεταγμένη ἄλλοθεν, διέταξε συμπυρσοκρότησιν κατὰ τῶν πολιτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐβάδιζον, ὡς ἐβάδιζον ἀπὸ τοὺς στύλους μέχρι τοῦ Πανεπιστημίου, ἄνευ ἐνδείξεως ἀταξίας. Ὅτε ἤρχισαν οἱ πυροβολισμοὶ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τοῦ ἀπέναντι τοῦ Ὑπουργείου χώρου τῆς ὁδοῦ Σταδίου, ἐπῆλθον οἱ φόνοι... (θόρυβος).

§66ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθῆ αὐτά· ἤμην αὐτόπτης μάρτυς.

§67Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν ἤκουσέ ποτε ψεῦδος παρ’ ἐμοῦ. Δὲν ἦτο λοιπὸν ὀχλαγωγία ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖά τινες οὕτως ἀπεκάλεσαν· καὶ ἀπόδειξις ὅτι, ὅτε διετάχθησαν οἱ στρατιῶται καὶ οἱ ἀστυνόμοι νὰ κλεισθῶσιν εἰς τὰ καταστήματά των, ὁ δὲ λαὸς μετέβη νὰ παραλάβῃ τοὺς νεκροὺς ἐκ τῶν νοσοκομείων καὶ κηδεύσῃ, καὶ διῆλθεν ἡ πομπὴ πρὸ τῶν Ἀνακτόρων, οὐδεμία ἠκούσθη λέξις, δεικνύουσα, ὅτι ὀχλαγωγοὶ ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑπέστησαν τὰς προσβολὰς τῆς ἐξουσίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια.

§68ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶπον καὶ ἀπέδειξα, ὅτι οὐχὶ ὁ λόγος, ὃν ἔδωκε πρὸς ἡμᾶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἶναι ὁ πραγματικὸς τῆς διακοπῆς τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς Συνόδου τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὁ λόγος τῶν ἐκκρεμῶν ζητημάτων, τῶν ἕνεκα τῆς πραγματικῆς ἐξεγέρσεως τοῦ λαοῦ, ὡς ἐχαρακτήρισεν αὐτὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας. Διὰ τοῦτο μετημφιέσθη ὑπ’ αὐτοῦ εἰς ἀντίπαλον ὁ κ. Βουλευτὴς Καλαβρύτων, ἵνα κατορθωθῇ ν’ ἀναβιβασθῇ εἰς τὴν ἀρχὴν καὶ δώσῃ ὑποστήριξιν εἰς τὴν πεσοῦσαν Κυβέρνησιν. Καὶ θέλετε ἁπλούστερον τεκμήριον τούτου; θέλετε παράδειγμα σαφέστερον; Ἀνακρίσεις κατὰ τῶν «ὀχλαγωγῶν», τῶν ἐπιτεθέντων κατὰ τῆς οἰκίας τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἐγένοντο, καὶ οὐδεὶς εὑρέθη πταίστης, ἄξιος νὰ κρατηθῇ, ἂν γνωρίζω καλῶς. Δὲν ἐπερατώθησαν αἱ ἀνακρίσεις. Ἀνακρίσεις κατὰ τῶν πυροβολησάντων...

§69ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Κατὰ τῶν φονέων.

§70ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κατὰ τῶν φονέων ἐγένοντο ἀνακρίσεις, καὶ εὑρέθησαν ἔνοχοι, οἵτινες ὅμως εὗρον εὐκολίαν νὰ τραπῶσιν εἰς φυγήν.— Καὶ πῶς δὲν ἐπερατώθησαν αἱ ἀνακρίσεις; — Πῶς θέλετε νὰ περατωθῶσιν, ὅτε τὰ ὄργανα τὰ κατηγορούμενα διὰ τοὺς φόνους ἀνήκουσιν εἰς αὐτὰς τὰς ἀρχὰς τὰς — πλὴν μιᾶς — διατηρηθείσας;

§71ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἐφονεύθησαν ἆρά γε;!

§72ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅτι δὲ ἀπεδείχθη, ὅτι ἐγένοντο πυροβολισμοὶ ὑπὸ μετημφιεσμένων ἀστυφυλάκων ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν, τοῦτο, ἐὰν θελήσῃ ἢ ἐὰν δυνηθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ φέρῃ ἐνταῦθα τοὺς φακέλους, θέλετε ἴδει ἀποδεδειγμένον.

§73Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι εἰς τὸ στάδιον τῆς ἀνακρίσεως ἀκόμη!

§74ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἦσαν λοιπὸν ἀναγκαῖοι διάδοχοι οἱ Κύριοι τῶν προκατόχων αὐτῶν, καὶ διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ διεξαγάγωσι τὸ ἔργον ὁμαλῶς καὶ ἡσύχως, ἔπρεπε νὰ μὴ μείνωσιν ἀνοικταὶ αἱ θύραι τῆς Βουλῆς, ἔπρεπε νὰ κλεισθῇ τὸ στόμα τῆς Βουλῆς. Διότι, ἐὰν δὲν ἐκλείετο τὸ στόμα τῆς Βουλῆς, ἡ πρώτη συνεδρίασις, καθ’ ἣν ἤθελεν ἀντιμετωπίσει τὴν Βουλὴν ἡ Κυβέρνησις, ἤθελεν εἶναι συνεδρίασις ζητήσεως λόγου μὴ δεχομένης ἀντιρρήσεις, ἤθελεν εἶναι συνεδρίασις ζητήσεως ἐξηγήσεων, αἵτινες διδόμεναι κατ’ ἀνάγκην ἤθελον ἐκθέσει τοὺς ἀπελθόντας, καὶ ἐφοβοῦντο, ὅτι ἤθελεν ἐξακολουθήσει ἐκ τούτου ἡ ἀνώμαλος κατάστασις, ἥτις ἤθελεν ἀναγκάσει τὸν Πρωθυπουργὸν τὸν νέον νὰ τραπῇ τὴν αὐτὴν ὁδὸν, ἣν καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας. Διὰ τοῦτο ἐκλείσθη ἡ Βουλὴ, διὰ τοῦτο ἐκλείσθη τὸ στόμα τῆς Βουλῆς. Καὶ ἔχομεν ἐνταῦθα ἀντιπροσώπους τῆς ἀνωτάτης ἐξουσίας, διαχειριστὰς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ὅπως ἐκκαθαρίσωσι τὰ ζητήματα, ἅτινα ἐγέννησεν ἡ ἔκρυθμος κατάστασις, ἔχομεν ἐκείνους, εἰς οὓς παρεχώρησαν τὴν θέσιν οἱ δρῶντες ἐπὶ τῆς σκηνῆς ἠθοποιοί, καταβιβασθέντες αὐτοὶ εἰς ὑποβολεῖς.

§75Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἡ φράσις δὲν εἶναι ζωηρά;

§76ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἶναι προσβλητική. Οἱ δρῶντες ἐπὶ τῆς σκηνῆς, διὰ νὰ γείνωσιν ὑποβολεῖς. Εἶναι γραφική.

§77Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Καλά.

§78Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Καὶ ἡ λέξις «ἠθοποιοί»;

§79ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἐλέχθη ἐπὶ ἐννοίᾳ κακῇ. Ἐγὼ, ἂν εἰς ἐμὲ ἐλέγετο οὕτω, δὲν ἤθελον προσβληθῆ διὰ τὴν λέξιν, ἤθελον προσβληθῆ διὰ τὴν ἔννοιαν, δι’ ἣν ἐλέχθη· ἐγὼ δὲν ἤθελόν ποτε δεχθῆ νὰ συνεννοηθῶ μετ’ ἄλλων πρὸς παραχώρησιν τῆς ἐξουσίας εἰς αὐτοὺς, ἵνα εὕρω ὑποστήριξιν παρὰ τῶν διαδόχων. Τοῦτο εἶναι τὸ προσβλητικόν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἠξεύρω ἂν κατὰ τὰ ἄλλα εἶναι ὑπέροχος τῶν ἄλλων ἡμῶν πάντων ἐνταῦθα, ἀλλὰ βεβαίως κατὰ τὸ ὑπολογιστικὸν ὑπερέχει πάντας. Καὶ τὸ ἀπέδειξε. Τὸ δεικνύει δευτέραν ταύτην φοράν. Ὑπελόγισεν: — 11 Νοεμβρίου ἀναλαμβάνω τὴν ἐξουσίαν καὶ διακόπτω τὴν 22 Δεκεμβρίου λήγει τὸ τεσσαρακονθήμερον παραμοναὶ τῶν Χριστουγέννων. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, καὶ ὅταν συνεδριάζῃ ἡ Βουλὴ, ἀπὸ τῶν παραμονῶν τῶν Χριστουγέννων μέχρι τῆς 15 Ἰανουαρίου, λόγῳ τῶν ἑορτῶν, ληγουσῶν τὴν 7 Ἰανουαρίου, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐργασθῶμεν. Λοιπόν. 40+23=63 ἡμέραι = δύο μῆνες. — Ἀπὸ τεσσαρακονθημέρου ἡ διακοπὴ ἐγένετο ἀνωδύνως δύο μηνῶν. Καὶ εἶχον τὴν λεπτότητα καὶ οἱ Κύριοι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, τὴν 22 Δεκεμβρίου νὰ στείλωσι προσκλήσεις πρὸς τοὺς ἐνταῦθα Βουλευτὰς, ἵνα προσέλθωσιν εἰς τὸ Βουλευτήριον εἰς συνεδρίασιν· — βλέπετε, εὐαίσθητοι! μήπως τυχὸν πάθῃ τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα! — Ἀλλὰ δὲν εἶχον καὶ τὴν φροντίδα νὰ εἰδοποιήσωσι καὶ τοὺς ἐν ταῖς ἐπαρχίαις νὰ προσέλθωσιν ἐκείνην τὴν ἡμέραν. Μόνον τοὺς ἐν Ἀθήναις!

§80Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Οὐδένα εἰδοποίησαν· οὐδένα.

§81ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ ἔλαβον προσκλητήριον, ἐξαιρετικῶς ἴσως.

§82Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Καθόλου δὲν ἐλάβομεν.

§83ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λοιπὸν ἡμέραι 63. Φαντάζομαι, ὅτι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ εἶπον καθ’ ἑαυτούς: — «63 ἡμέρας ἐκερδήσαμεν· 15 Ἰανουαρίου. Ἔχει ὁ Θεός. Θὰ ἔλθωσιν ἆρά γε ἐγκαίρως οἱ Βουλευταί; Καὶ τί πρὸς ἡμᾶς; Ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ φέρωμεν τὴν Βουλήν· ἡμεῖς δὲν ἰσχυρίσθημέν ποτε, ὅτι εἴμεθα ἀρχηγοὶ τῆς πλειονοψηφίας· ἐὰν δὲν ἔλθῃ ἡ Βουλὴ, πταίει ἡ πλειονοψηφία ἡ σύμμαχος, διότι ἡ πλειονοψηφία εἶναι ὑπόχρεως νὰ ἔλθῃ νὰ καταρτίσῃ τὴν Βουλήν.»

§84Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἡ Βουλή. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἄγνωστον.

§85ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ναί· αὐτὸ ἀκριβῶς εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἐγνώριζεν ὁ κ. ἐκ Σύρου Βουλευτὴς καὶ ὁ σήμερον υἱοθετῶν τὴν γνώμην αὐτοῦ πρώην Πρωθυπουργὸς, ὅτι πάντοτε ἐθεωρήθη ἐνταῦθα, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας εἶναι ὁ ὑπεύθυνος διὰ τὴν μὴ λειτουργίαν τῆς Βουλῆς· διότι, ἂν δὲν δύναται νὰ κατορθώσῃ, ὥστε ἡ πλειονοψηφία νὰ ἦναι ἐνταῦθα παροῦσα πρὸς ἐργασίαν, ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ πλειονοψηφία δὲν ὑπακούει εἰς τὰ νεύματα αὐτοῦ, καὶ ἑπομένως ἐκπίπτει, καὶ διὰ τοῦτο σεῖς ἐν τούτῳ, ὡς ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας, εἶσθε ὑπεύθυνος διότι δὲν ἦλθεν ἡ Βουλὴ, ὅτε ἐκαλεῖτο.

§86Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ζητήσατε εὐθύνας καὶ δι’ αὐτό.

§87ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἶναι εὐθῦναι ἐξ ἐκείνων, αἵτινες ἀναφέρονται εἰς τὸ Σύνταγμα, ἀλλ’ εἶναι εὐθῦναι ἠθικαὶ βεβαίως. «Μετὰ τὰς 63 ἡμέρας ἔχει ὁ Θεός!» —Καὶ ὁ Θεὸς πραγματικῶς ηὐλόγησε τοὺς ἀγῶνας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι κατωρθώσαμεν νὰ συνέλθωμεν ἐδῶ μετὰ 70 ἡμέρας ἀκριβῶς. — Δύο μῆνες καὶ δέκα ἡμέραι. — Ἔχομεν μέχρι τοῦδε καὶ κατηναλωμένον ἑνάμισυ μῆνα τῆς Συνόδου —ἂν προσθέσητε τὸν πρὸ τῆς διακοπῆς χρόνον εἰς τὸν μετὰ τὴν διακοπὴν διαρρεύσαντα, ἔχομεν ἑνάμισυ μῆνα — καὶ ἐκ τούτου τὸ εὐτύχημα, ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς νὰ προβλέπωσιν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ καταναλωθῇ εἰς διαφόρους συζητήσεις ἐνταῦθα, ἢ καὶ ἄνευ συζητήσεων, ὁ ὑπόλοιπος εἷς καὶ ἥμισυς μήν, καὶ ἰδοὺ ἐφθάσαμεν εἰς τὴν τριμηνίαν, τὸ ἐλάχιστον ὅριον τῆς Συνόδου. Καὶ τῇ ἀληθείᾳ ἐγὼ δὲν εἶμαι ἄνευ ἀνησυχίας τινὸς, — ἐὰν ζήσῃ ἡ Βουλὴ, — ὅτι τοιοῦτόν τι δὲν θέλει κατορθωθῆ. Ἂν δὲ κατορθωθῇ, θέλομεν ἴδει ἐπανερχόμενον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς — ἐκτὸς ἂν προλάβῃ καὶ διαλύσῃ αὐτὴν — τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸν Νοέμβριον! Ἐν δὲ τῷ μεταξύ; Ἐννοεῖτε τί γίνονται ὅλα τὰ ἐκκρεμῆ ζητήματα! Αὐθαιρέτως προσδιορίζω ταῦτα; Παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ φέρω ἐνταῦθα τὰ προηγούμενα. Τὰ προηγούμενα πάντοτε λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν εἰς ὅλας τὰς δίκας. Λοιπόν. Κατὰ τὸ 1898, τὸν Μάρτιον, ἐδείχθη, ὅτι λήγει ἡ ἀνοχὴ, καὶ ἀνέβη ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου — δὲν ἤμην ἐν τῇ Βουλῇ τότε, ἀλλ’ ἀνέγνωσα τὴν περιγραφὴν — ὁ μακαρίτης Γεροκωστόπουλος, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ὅπως δηλώσῃ, ὅτι ἐφεξῆς δὲν ἔχει προθυμίαν ἡ πλειονοψηφία νὰ ἀνέχηται τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Προλαμβάνει ἀπὸ τῆς ἄλλης πλευρᾶς ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀναβαίνει τὸ βῆμα καὶ ἀναγινώσκει Διάταγμα λήξεως τῆς Συνόδου...

§88Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὶν ἀναβῇ ὁ Γεροκωστόπουλος συνέβη αὐτό.

§89ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εὐθὺς ὡς ἐδείχθη ἡ προθυμία τοῦ Γεροκωστοπούλου, ἐκηρύχθη καὶ ἡ λῆξις τῆς Συνόδου τὸν Μάρτιον. Ἦσαν τότε ἐκκρεμῆ τὰ μεγάλα ζητήματα τῆς παλινοστήσεως καὶ τῆς ἐκκενώσεως τῆς Θεσσαλίας. Πότε ἐπερατώθη ἡ ἐκκένωσις τῆς Θεσσαλίας; Ἐπερατώθη Μάϊον, κατὰ τὸ τέλος. Μακάριον, νήδυμον ὕπνον οἱ Κύριοι! Οὐδὲν διατάσσεται περὶ ἐκλογῆς νέας Βουλῆς, τῆς ὑφισταμένης οὔσης καταδεδικασμένης εἰς θάνατον ἀναντιρρήτως. Ὅλοι ἦσαν σύμφωνοι περὶ τούτου. Μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου τελεία ἀργία τῆς Βουλῆς. Δὲν ἐκρίθη ἀναγκαῖον οὐδὲ διὰ τὰ ἐκκρεμῆ ζητήματα νὰ ζητηθῇ ἡ γνώμη αὐτῆς, καὶ ὅτε εἶδον, ὅτι προσήγγιζεν ἡ πρώτη Νοεμβρίου, ἡ ἐπιβεβλημένη ἡμέρα, πιστεύετε ἴσως, ὅτι διέταξαν τὴν διάλυσιν; Ὄχι. Ἀνέβαλον. Διάταγμα ἀναβολῆς. Ἀγαπᾷ τὰ Διατάγματα ἀναβολῆς καὶ διακοπῆς ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, καὶ ἐπειδὴ ἤθελε κατὰ δόσεις νὰ προσενέγκῃ τὰ καταπότια εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὥρισε τὴν ἀναβολὴν ὄχι εἰς 40 ἡμέρας....

§90Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. 25.

§91ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. ἀλλὰ μόνον εἰς 25. Καὶ δὲν ἐνεθυμήθη, ὅτι εὐθὺς, ὡς γένηται ἐπιλογὴ, δὲν ἐπιτρέπεται πλέον προσθήκη. Εὐθὺς ὡς ἐκ τῶν 40 ἡμερῶν ἔδωκεν ἀναβολὴν, ἀναβολὴ νέα δὲν ἐπετρέπετο. Τὸ πνεῦμα τῆς διατάξεως οὕτω πάντοτε ἡρμηνεύθη. — Λήγουσιν αἱ 25 ἡμέραι· δευτέρα ἀναβολή. Καὶ ἐπὶ τέλους ηὐδόκησε μετὰ τὴν λῆξιν καὶ τῆς δευτέρας ταύτης ἀναβολῆς νὰ προκαλέσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, ὅπως διεξαχθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ κατὰ Φεβρουάριον καὶ ἔχωμεν τὴν ἐνταῦθα παροῦσαν πλειονοψηφίαν ὑπὸ τὸν πρώην Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.

§92Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὸ ἀτύχημα εἴχομεν νὰ ἔχωμεν ὑμᾶς, διότι ἐγὼ ἤμην Βουλευτὴς καὶ πρὸ τῆς διαλύσεως, ἐνῷ σεῖς διὰ τῆς διαλύσεως ἤλθετε.

§93ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα. Καὶ ἐγὼ ηὐτύχησα νὰ εὕρω ὑμᾶς ἐνταῦθα, ἵνα παρακολουθήσω καὶ ἐξελέγξω τὰς ὑμετέρας πράξεις. Κύριοι, τοιοῦτο παραπλήσιον εἶναι καὶ τὸ σήμερον συμβάν· ἐσίγησε τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς ἐπὶ 70 ἡμέρας, ἐσίγησεν ἀδικαιολογήτως, ἀνεξαρτήτως τῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος, ἂν ἠδύνατο ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν ἡ Κυβέρνησις, μὴ προσερχομένη ἀμέσως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Καὶ μικρὰ ἦσαν τὰ ζητήματα τὰ ἐκκρεμῆ; Μόνον τὸ ζήτημα τοῦ Εὐαγγελίου καθ’ ἑαυτὸ—ὅπερ δὲν ἐξεκαθαρίσθη ἔτι μέχρι τῆς σήμερον—δὲν ἦτο ἄξιον ν’ ἀπασχολήσῃ ἐκείνας τὰς ἡμέρας τὴν Βουλὴν, ἵνα συντελεσθῇ ἀνυπερβλήτως ἡ ἐκκαθάρισις; Ἂν ἡ Βουλὴ ἐξηκολούθει ἔχουσα τὴν χεῖρα ἐπ’ αὐτοῦ, θὰ ἦτο ἤδη κεκαθαρμένον ζήτημα ἐπικινδυνότατον, ὅπερ ἔπρεπε νὰ δυνάμεθα μηδὲ νὰ ἐνθυμώμεθα πλέον. — Ἦτο ζήτημα μικρὸν, ὅπως καὶ δι’ αὐτὸ ἀπολεσθῇ τόσος χρόνος, τὸ ζήτημα τῶν ἐκκρεμῶν συμβάσεων καὶ τῆς δικιτησίας τῆς ἤδη γενομένης; — Ἦτο ζήτημα μικρὸν, νὰ ἐξετασθῇ, ὡς ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξετασθῇ, ἐνταῦθα δι’ ἐπερωτήσεως ζητούσης πληροφορίας, ἂν εἶχε νὰ δώσῃ καὶ ἠδύνατο νὰ δώσῃ ἡ Κυβέρνησις, τὸ ζήτημα τῆς μεταβολῆς, ἥτις ἐπεφαίνετο ὡς μέλλουσα νὰ ἔλθῃ ἐν Κρήτῃ, καὶ ἥτις ἔληξεν, ὡς ἔξωθεν πληροφορούμεθα, εἰς τὴν ἐπ’ ἀόριστον ἀνανέωσιν τῆς Ἁρμοστείας; — Ἦτο ζήτημα μικρὸν, νὰ μάθωμεν τὰ περὶ τῶν ἄλλων συνεννοήσεων, τῶν διεθνῶν συμφωνιῶν, αἵτινες φαίνεται, ὅτι τὴν Ἑλλάδα ἀγνοοῦσαν ἔθηκαν ἐπὶ ἐδάφους πολιτικοῦ διεθνοῦς διαφόρου ἢ ὅ,τι ἦτο πρότερον; — Ἦτο ζήτημα μικρὸν νὰ ἐρωτήσωμεν, ποῖος ἔδωκε τὸ δικαίωμα, ὑπὸ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος, τὸ ἀπαγορεῦον πάντα περιορισμὸν τῆς ἐλευθερίας, τὸ ἀπαγορεῦον πᾶσαν ἐκτόπισιν καὶ ἐξορίαν, πολιτικοὶ πρόσφυγες ν’ ἀναγκάζωνται εἰς ἀναχώρησιν ἀπὸ τοῦ ἐδάφους τοῦ Ἑλληνικοῦ; — Ἦτο ζήτημα μικρὸν, νὰ ἐξετάσωμεν, τί γίνονται οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι ἐν Τουρκίᾳ, καθ’ ὃν χρόνον ἐπληροφόρουν ἡμᾶς, ἐπληροφόρησε δὲ καὶ χθὲς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς πρώην Κυβερνήσεως, ὅτι τὰς ὑποθέσεις τὰς μετὰ τῆς Τουρκίας ἤγαγεν ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ, τοῦ πρώην Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς εὐάρεστον κατὰ τὸ πλεῖστον θέσιν; Τί ἐγένετο ὁ πρῶτος ἀδαμαντοπώλης ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὁ Κωνσταντάρας, ὑπήκοος Ἕλλην, ὁ συλληφθεὶς ἐξαίφνης μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ του, καὶ ἀποπεμφθεὶς μακράν;

§94Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μέχρι τῆς Κυριακῆς οὔτε γνῶσιν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις.

§95ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ταῦτα, ἀσήμαντα ζητήματα· ἀλλὰ τὸ οὐσιῶδες εἶναι, τὴν ἐξουσίαν, ἣν κατέχομεν,—καὶ τὴν κατεῖχε νομίμως ὁ πρώην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, συνταγματικῶς,—πῶς νὰ κατορθώσωμεν, καθ’ ἣν ὥραν ἐκφεύγει τῶν χειρῶν ἡμῶν, νὰ ἐγχειρίσωμεν εἰς ἀντιθέτους, οἵτινες ἐκ τῶν προτέρων εἴμεθα βέβαιοι, καὶ ὡμολόγησαν σήμερον, ὅτι εἶναι ὁμόφρονες. Καὶ ἐνταῦθα ἔρχεται τὸ ζήτημα, ὅπερ κάλλιστα ἐτέθη χθὲς, τὸ ζήτημα τοῦ ἂν ἐπετρέπετο ν’ ἀναλάβωσι τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας οἱ Ὑπουργοὶ οἱ σημερινοὶ, μὴ λαμβάνοντες τὸ βάπτισμα τὸ κοινοβουλευτικὸν ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ ἐλέχθη εἰς ἡμᾶς ἀμφοτέρωθεν ἐνταῦθα,—καὶ αὐτοῦ τοῦ πρώην Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξεν ἀφελὴς ἡ ἀπάντησις— «καὶ ἦτο ἀνάγκη νὰ καλέσωμεν τὴν Βουλὴν, ἵνα πιστοποιήσωμεν ἐνώπιον αὐτῆς, ὅτι εἴμεθα ὁμόφρονες;».

§96Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶπον ἐγὼ τοῦτο;

§97ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὑπέθετον δὲ, ὅτι εἶσθε καὶ κατὰ τοῦτο σύμφωνοι, ἀφοῦ εἶσθε ὁμόφρονες.

§98Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν λέγω, ὅτι δὲν εἴμεθα σύμφωνοι, ἀλλὰ λέγω, ὅτι θέτετε εἰς τὸ στόμα μου λέξεις, τὰς ὁποίας δὲν εἶπον.

§99ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἤθελον ν’ ἀκούσω τὴν διαμαρτυρίαν σας. Ἀλλὰ λέγετε: «πῶς δὲν τὸ ἐγνωρίζετε;» — Πῶς νὰ τὸ γνωρίζωμεν; Πῶς ἀνεκοινώθη εἰς ἡμᾶς; Ποῖος ἀνακοινοῖ τὰ σκότια, τὰ ἐν τοῖς παρασκηνίοις, εἰς ἐκείνους, οἵτινες ζῶσιν ἐν τῷ φωτί; Ὠφείλετε τὴν Βουλὴν νὰ καλέσητε, καὶ ἐρχόμενοι ἐνταῦθα, ὡς ἄνδρες νὰ δηλώσητε πρὸς τὴν Βουλὴν: «τοὺς ἀντιπάλους τῆς χθὲς, οἵτινες ἐζήτουν διὰ τῆς προτάσεώς των νὰ καταδικασθῶμεν, τοὺς ἐνηγκαλίσθημεν τὴν νύκτα...»

§100Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Τοιαῦτα ἐναγκαλίσματα πολλὰ ἔχουσι γείνῃ.

§101ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑμεῖς εἶσθε πεπειραμένος. Κύριοι, εἶναι πλάνη νὰ νομίζῃ τις, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 31 τοῦ Συντάγματος, ἡ λέγουσα, ὅτι ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς Ὑπουργοὺς Αὐτοῦ, εἶναι διάταξις καθιεροῦσα ἀπεριόριστον δικαίωμα. Ἐν τοῖς Συντάγμασιν οὕτω γενικῶς ἐκφράζονται αἱ κύριαι διατάξεις, διότι ἀνεγνωρίσθη, ὅτι ἀπὸ τὸν τέως, τὸν πρὸ τῶν Συνταγμάτων κάτοχον τῆς Βασιλικῆς ἐξουσίας, ἥτις περιεῖχε δύναμιν, δὲν ἔπρεπε ν’ ἀφαιρεθῇ, λόγῳ εὐλαβείας, καὶ αὐτὴ ἡ ἐξωτερικὴ ἐπὶ τὸ ἰσχυρότερον διατύπωσις τῆς ἀδυναμίας αὐτοῦ. Ἀφ’ ὅτου τὰ συνταγματικὰ πολιτεύματα, κατ’ ἀντιγραφὴν ἀπὸ τοῦ Ἀγγλικοῦ, τὰ κοινοβουλευτικὰ τὰ ἄκρατα, — καὶ ἄκρατον, ἀκρατότατον κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἔχομεν ἡμεῖς, — ἱδρύθησαν, ἡ Βασιλικὴ δύναμις, ἡ πρώην ὑπάρχουσα, δὲν ὑπάρχει, ἀφῃρέθη· ἀλλ’ ἐδόθη εἰς τὸ Στέμμα ἐπίδρασις ἐπὶ τῶν πραγμάτων τῆς χώρας τοσοῦτον οὐσιαστικὴ, ὥστε πραγματικῶς δι’ αὐτῆς οἱ Βασιλεῖς ἐγένοντο ἰσχυρότεροι, καλυφθείσης τῆς εὐθύνης αὐτῶν, διότι ἀσπὶς τῶν Βασιλέων ἐτέθησαν οἱ Ὑπουργοί, — ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν ἔρχονται ἐνταῦθα ν’ ἀναφέρωσι τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως, — ἀσπὶς τῶν Βασιλέων ἐτέθησαν οἱ Ὑπουργοί. Ἔχουσι δὲ οἱ Βασιλεῖς ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς γνώμης τῶν Ὑπουργῶν περὶ τῶν κυβερνητικῶν, διοικητικῶν ἢ ἄλλων πραγμάτων τοῦ Κράτους. Γίνεται συζήτησις μεταξὺ τῶν Ὑπουργῶν καὶ τοῦ Βασιλέως, καὶ δίδουσιν οἱ Ὑπουργοὶ συμβουλὰς εἰς τὸν Βασιλέα, ἀλλὰ δίδει καὶ ὁ Βασιλεὺς συμβουλὰς εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς, οἱ δὲ Ὑπουργοὶ ἔχουσι τοῦτο ἐπὶ ἧσσον τοῦ Βασιλέως, ὅτι ἡ γνώμη τοῦ Ἄνακτος, ὡς ἐκ τοῦ ὄγκου αὐτῆς, εἶναι πάντοτε προκλητικὴ εὐλαβείας μείζονος καὶ βαρυτέρας. Οἱ Ὑπουργοὶ ἐκ τῆς τοιαύτης συζητήσεως ἐξέρχονται ὡπλισμένοι διὰ τῆς δυνάμεως τῆς παρεχομένης ὑπὸ τῆς γενικῶς ὀφειλομένης πρὸς τὸ Στέμμα εὐλαβείας. Τότε μόνον δὲν ἐπιτρέπεται ἐμμονὴ εἰς τὰς γνώμας τοῦ Βασιλέως, ὅτε οἱ μεσάζοντες μεταξὺ Βασιλέως καὶ Βουλῆς, οἱ Ὑπουργοὶ, ὑποδεικνύοντες τὰς ἐπικρατούσας παρὰ τῇ Βουλῇ ἰδέας ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῶν κρινομένων, πείθουσι τὸν Βασιλέα, ὅτι συμφέρον εἶναι νὰ παραιτήσῃ τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ γνώμην. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἀπεριόριστον τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν τοὺς Ὑπουργούς· ἀπεριόριστον εἶναι κατ’ ἀνάγκην, ὑπὸ τὸν ὅρον, ὃν εἶπον, τῆς εὐστόχου ἐκτιμήσεως τῶν περιστάσεων, τὸ δικαίωμα τῆς ἀπολύσεως τῶν Ὑπουργῶν, διότι ὁ Ἕτερος εἶναι μόνιμος. Ἀπεριόριστον ὅμως δὲν εἶναι τὸ δικαίωμα τοῦ διορισμοῦ τῶν Ὑπουργῶν· τὸ δικαίωμα τοῦ διορισμοῦ τῶν Ὑπουργῶν ἔχει ὁ Βασιλεύς· προκατάρχεται τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ ὁ Βασιλεύς, ἀλλὰ φροντίζων πάντοτε ἐπιμελῶς, ὡς εἰλικρινὴς ἐφαρμοστὴς τοῦ πολιτεύματος, ν’ ἀποβλέπῃ εἰς τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, ἧς ἐνώπιον παραπέμπονται οἱ Ὑπουργοὶ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ὡς συνεργάται ἐρχόμενοι ἐνταῦθα, μεσάζοντες μεταξὺ Βασιλέως καὶ Βουλῆς, ἐντολοδόχοι καὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Βουλῆς, ἵνα διεξαγάγωσι τὰς δημοσίας ὑποθέσεις. Ὑποχρεοῦνται, εἴτε θέλουσιν, εἴτε δὲν θέλουσι, νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὁποτεδήποτε ἡ Βουλὴ τοὺς ζητήσει· ὑποχρεοῦνται, ὅσον καὶ ἂν ἦναι δυσάρεστον τὸ πρᾶγμα, νὰ ὑφίστανται ἀκέραιον τὸν ἔλεγχον τῆς Βουλῆς, διότι ἔχει ἀκέραιον τὸν ἔλεγχον ὁ ἐντολοδότης, καὶ τοῦτο προσαποδεικνύει, ὅτι ἐντολοδότις τῶν Ὑπουργῶν, πλὴν τοῦ Βασιλέως, εἶναι καὶ ἡ Βουλή. Ὡς διαχειρισταὶ τῆς παρὰ τῷ Βασιλεῖ ἀποκειμένης μοίρας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἔχουσι τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν, ἐὰν θέλωσι νὰ μείνωσιν ἐν τῇ ἀρχῇ, νὰ διαχειρισθῶσι τὰ τῆς ἐντολῆς αὑτῶν—ἔχοντες καὶ πρωτοβουλίαν ἐνταῦθα—οὕτως, ὥστε νὰ κατασταθῇ δυνατὴ ἡ ψήφισις τῶν προτάσεων αὐτῶν καὶ ἡ ἐξακολούθησις τῆς ἐντολῆς, ἧς εἶναι παραδεδομένη αὐτοῖς ἡ διαχείρισις. Ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν δώσῃ εἰς αὐτοὺς τοὺς φορολογικοὺς νόμους, ἐὰν δὲν δώσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν, ἐὰν δὲν δώσῃ τὴν ἄδειαν τῆς στρατολογίας, εἴπατέ μοι, ποῦ εἶναι ἡ δύναμις τοῦ Βασιλέως, μὴ δυναμένου νὰ δαπανήσῃ ἐν τῷ Κράτει αὐτοῦ, νὰ συγκαλέσῃ στρατὸν καὶ προστῇ αὐτοῦ, ὡς ἀνώτατος ἀρχηγὸς τοῦ Κράτους; Τοιοῦτον εἶναι τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα, καὶ εἶναι τοιοῦτο, λαβὸν τὸν χαρακτηρισμὸν «κοινοβουλευτικόν», ὄχι διότι Κοινοβούλιον εἶναι ἡ Βουλή, ὡς ἐπανειλημμένως εἶπε χθὲς ὁ κ. πρῴην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ διότι Κοινοβούλιον εἶναι ἡ Βουλὴ ἅμα καὶ ὁ Βασιλεύς. Ἡ κοινὴ βουλὴ Βασιλέως καὶ Βουλῆς αὕτη εἶναι ἡ ἀποτελοῦσα τὸ ἔδαφος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ ἀπορῶ, πῶς ὁ κ. πρῴην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐφάνη μὴ θέλων νὰ γνωρίζῃ, ὅτι ἡ τοιαύτη ἀρχὴ εἶναι ἐν τῷ ἡμετέρῳ πολιτεύματι ἀναγεγραμμένη πανταχοῦ. Τὸ πολίτευμα Κοινοβούλιον θεωρεῖ τὸν Βασιλέα καὶ τὴν Βουλὴν ἡνωμένους. Γνωστὸν δὲ εἶναι, πῶς ἐκφράζουσιν οἱ Ἄγγλοι τὸ πρᾶγμα: «ὁ Βασιλεὺς ἐν Κοινοβουλίῳ»...

§102Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Πάλιν οἱ Ἄγγλοι!

§103ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς τέως Κυβερνήσεως, διατὶ σᾶς πειράζουσιν οἱ Ἄγγλοι; Δὲν ἠξεύρω ὑμεῖς ποῖον πολίτευμα νομίζετε ὅτι διαχειρίζεσθε. Διαχειρίζεσθε πολίτευμα, ὅπερ οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν μετὰ τοῦ Ἀγγλικοῦ; Ἐὰν νομίζητε τοῦτο, ἀποδεικνύετε, ὅτι δὲν ἀνεγνώσατε τὰς συζητήσεις τοῦ Συντάγματος οὔτε τοῦ 1864 οὔτε τοῦ 1844, διότι καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 ἐλήφθη κατὰ πολὺ ἐκ τοῦ Ἀγγλικοῦ πολιτεύματος, καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, μετὰ τὰ πρῶτα παθήματα, ἁπάσας τὰς διατάξεις αὐτοῦ ἔλαβεν ἐκ τοῦ Ἀγγλικοῦ. Ὅτε λοιπὸν ἔχετε πηγὴν κυρίαν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν τὸ Ἀγγλικὸν πολίτευμα, δὲν μοὶ φαίνεται, ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ δυσκνσχετῆτε, διότι ἐγένετο μνεία τοῦ Ἀγγλικοῦ πολιτεύματος προκειμένου περὶ ἑρμηνείας. Ἀξίωμα παρ’ ἡμῖν εἶναι, ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Βασιλέως τελειοῦται ἐν τῇ Βουλῇ. Ὅτε δὲ ἡ δύναμις τοῦ Βασιλέως τελειοῦται ἐν τῇ Βουλῇ, — τοῦτο εἶναι τὸ γενικὸν ἀξίωμα, τὸ ἐκ τοῦ Συντάγματος ἀπορρέον, — ὅτε ἡ τοιαύτη ἐν τῇ Βουλῇ τελειουμένη δύναμις λαμβάνει ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἄδειαν διορισμοῦ Ὑπουργῶν, καὶ ὅτε τὰ συναρθρούμενα καὶ συμμισγόμενα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος ἐκθλίβουσι τὴν ἀρχὴν, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ οὐδὲν δύνανται νὰ πράξωσιν, ἐὰν δὲν ἦναι ἀρεστοὶ εἰς τὴν Βουλὴν, τί ἄλλο συνάγεται ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἢ σαφῶς καὶ ἀπ’ εὐθείας, ὅτι δὲν εἶναι ὅλως ἀπεριόριστον τὸ δικαίωμα τοῦ διορισμοῦ τῶν Ὑπουργῶν; Καὶ ὅμως ἀπέναντι τούτου ἔρχονται καὶ λέγουσιν εἰς ἡμᾶς: «προσεκλήθημεν ὑπὸ τοῦ Στέμματος, καὶ εὐλαβῶς ἐνομίσαμεν, ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ ἀποδεχθῶμεν τὴν ἐντολὴν αὐτοῦ.» Καὶ ἐξητάσατε τότε, τίς ἦτο ὄπισθεν ὑμῶν; Δὲν ἠρωτήσατε, καὶ διὰ τοῦτο σήμερον λέγετε: «ἐκαλύφθημεν διότι ἐγενόμεθα ὁμόφρονες.»

§104Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ ἀπεριορίστου ἢ μὴ τοῦ δικαιώματος τοῦ Βασιλέως τοῦ διορίζειν τοὺς Ὑπουργοὺς ἡ ἰδέα σας συμφωνεῖ μὲ τὴν ἐπίσημον ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 31 τοῦ Συντάγματος. Συζητουμένου τοῦ ἄρθρου, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς Ὑπουργοὺς, ἦσαν ἐγγεγραμμένοι, ὅπως ἀγορεύσωσιν, ὁ ἀοίδιμος Καλλιγᾶς, ὁ Σαρίπολος, ὁ Κόκκινος, ὁ Καλὸς καὶ ἄλλοι. Ὁ Καλλιγᾶς προέτεινε, καὶ ἡ Βουλὴ ἐδέχθη, ὅπως ἐκ τοῦ ἄρθρου, ἔχοντος οὕτω: «Ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς Ὑπουργοὺς, λαμβάνει δὲ αὐτοὺς ἐκ τῆς Βουλῆς», ἀπαλειφθῇ ἡ φράσις «λαμβάνει δὲ αὐτοὺς ἐκ τῆς Βουλῆς», καὶ ἀνέπτυξεν, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως εἶναι ἀπεριόριστον περὶ τὴν ἐκλογὴν τῶν καταλληλοτέρων προσώπων, ἀλλὰ μέχρις οὗ ἐμφανισθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτε τὸ ἀπεριόριστον λήγει. Οἱ ἄλλοι ῥήτορες, μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ Καλλιγᾶ, παρῃτήθησαν τοῦ λόγου, συμφωνήσαντες πρὸς αὐτόν. Καὶ τοῦτο παρεδέχθη ἅπασα ἡ Ἐθνοσυνέλευσις.

§105ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Βεβαίως.

§106ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἰς ταῦτα συμφωνοῦσι καὶ οἱ Κύριοι. Καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ συμφωνῶσιν, ἀφοῦ ταῦτα εἶναι πανθομολογούμενα, καὶ ἂν δὲν ἀναδράμῃ τις εἰς τὰς ἀμέσους πηγάς, αἵτινες ἔχουσιν ὅπως ἀνέφερεν αὐτὰς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος; Ἡ ἀρχὴ αὕτη ἐγένετο δεκτὴ ἁπανταχοῦ, ὡς ἡ μόνη ἀληθής. Ἀλλ’ οἱ δεχόμενοι ταῦτα νῦν, διότι δὲν δύνανται νὰ πράξωσιν ἄλλως, ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῶσιν, ὅτι, ἂν τὸ πρᾶγμα ἔχῃ οὕτω, τότε πᾶν ὅ,τι ἐγένετο, ἐγένετο ἐναντίον τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος. Διότι παρετήρησα χθὲς καὶ προχθὲς, ὅτι, ὁσάκις ἐγένετο ὑπὸ τῶν συναδέλφων λόγος περὶ τοῦ θανάτου τῆς πλειονοψηφίας, ἐνόμισαν, ὅτι ἀπέθανεν ὑλικῶς, ὅτι ἀπέθανον τὰ σώματα τῶν ἀποτελούντων αὐτήν. Ὡς πλειονοψηφία ζῆτε καὶ βασιλεύετε δυστυχῶς... (θόρυβος ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ζῆτε καὶ βασιλεύετε, ἀλλὰ δύναμιν πλειονοψηφίας δὲν ἔχετε· ἂν εἴχετε δύναμιν πλειονοψηφίας, δὲν ἠθέλετε πέσει· καὶ ὅμως ἐπέσατε· ἂν εἴχετε δύναμιν πλειονοψηφίας, τούτου ἀπόδειξις ἤθελεν εἶναι ἡ παρουσία ὑμῶν ἐν τῇ ἀρχῇ. Τοῦτο τὸ πόρισμα τὰ Συντάγματα ὑπηγόρευσαν· εὐθὺς ὡς ἡ πλειονοψηφία ἀποχωρήσῃ, εἴτε διότι διαφωνεῖ πρὸς αὐτὴν τὸ Στέμμα, εἴτε διότι συμφωνεῖ πρὸς αὐτήν, θέλουσαν νὰ ἀποχωρήσῃ, —καὶ συμφωνεῖ βεβαίως τὸ Στέμμα καὶ διὰ τοὺς λόγους, οὓς ἔχει ὁ ἀποχωρῶν Πρωθυπουργός, ἀλλὰ καὶ διὰ λόγους ἰδίους, οὓς ἔχει αὐτὸ τὸ Στέμμα (μοὶ φαίνεται δὲ ὅτι ἐν τῇ προκειμένει περιπτώσει ὑπῆρξαν καὶ ἴδιοι λόγοι τοῦ Στέμματος) — ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐγένετο ἡ τοιαύτη συμφωνία τοῦ Στέμματος μετὰ τοῦ Προέδρου τοῦ ἀποχωροῦντος Ὑπουργείου, ἡ πλειονοψηφία ἔπεσε, καὶ πρέπει ν’ ἀναγνωρισθῇ ἡ νέκρωσις τῆς δυνάμεως αὐτῆς, διότι δύναμις μὴ παρέχουσα Κυβέρνησιν εἶναι δύναμις νεκρά. Ἡ πλειονοψηφία ἔχει ὑπόστασιν, ἐφ’ ὅσον εἶναι γενεσιουργὸς καὶ τελεσφόρος, ἄλλως δὲν ὑπάρχει ὡς πλειονοψηφία. Ἀδυναμία εἶναι ἡ μειονοψηφία, ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἥτις, μὴ ἀντιπροσωπεύουσα δύναμιν ἀριθμοῦ ἐν τῇ Βουλῇ, εἶναι προωρισμένη μετὰ συζήτησιν νὰ ὑποτάσσηται εἰς τὰς νομίμως ἐκδηλουμένας θελήσεις τῆς πλειονοψηφίας, διότι δὲν δύναται νὰ παραγάγῃ ἄλλο τι ἢ τὸ φῶς τὸ ἐκ τῆς συζητήσεως, ἣν γεννᾷ, καὶ τῆς δοκιμασίας τοῦ ἐλέγχου...

§107Ι. Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Καὶ νὰ κωλυσιεργῇ.

§108ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. Πολιτικὴ ἀλήθεια δυστυχῶς μὴ παρατηρουμένη. Εἶναι ἐκ τούτου τοῦ λόγου ἀντικοινοβουλευτικὸς ὁ καταρτισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἡ ἀποχωρήσασα πλειονοψηφία δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα, πεσοῦσα καὶ διὰ τοῦτο μὴ ἔχουσα δύναμιν, νὰ δώσῃ δύναμιν ἐκεῖ, ὅπου δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ δύναμις ἄνευ αὐτῆς. Τὸ ζήτημα ἀλλαχοῦ δὲν ἠμφισβητήθη ἀπὸ αἰῶνος, ἀλλ’ ἐν Ἑλλάδι ὅλα ἀμφισβητοῦνται. Μετ’ εἰρωνείας ἀπαντᾷ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὁσάκις ἀναφέρω τοὺς Ἄγγλους. Παρακαλῶ νὰ μειδιάσῃ. Θὰ ἀναφέρω τὸν Γλάδστωνα. Κατὰ τὸν πρὸ τῆς ἐναρμονίου λειτουργίας τοῦ Συντάγματος ἐν Ἀγγλίᾳ χρόνον ἐπολιτεύετο καὶ ὁ Γλάδστων νεώτατος, ὅτε ἐγένετό τι παραπλήσιον πρὸς ἐκεῖνο, ὅπερ συμβαίνει ἐνταῦθα. Ἀναφέρων καὶ ἀναπτύσσων τὰ κατ’ αὐτὸ ἔν τινι πραγματείᾳ ὁ Γλάδστων μετὰ πολλὰ ἔτη, δεικνύει, τί ἀπεκόμισεν ὁ Βασιλεὺς, ὁ παρεμβὰς εἰς τὰ τῆς Βουλῆς καὶ ἐπιδράσας ἐπὶ τῆς μετατροπῆς τῶν ἀριθμῶν ἐν τῇ Βουλῇ. Λέγει, ὅτι, ὅτε ἀπέπεμψε τὸ Ὑπουργεῖον αὑτοῦ Γουλιέλμος ὁ Δʹ, ἐν ἔτει 1834, κατώρθωσε μὲν ἀληθῶς ἡ ἐπέμβασις τοῦ Βασιλέως ἀπὸ 300 νὰ καταβιβάσῃ εἰς 30 τοὺς ὀπαδοὺς τοῦ ἀποπεμφθέντος, ἀλλ’ ἐπιπροσθέτει, ὅτι, ἂν ἀμέσως καὶ προσωρινῶς ἐπῆλθεν εἰς τὸ φιλελεύθερον κόμμα ἀδυναμία, τὰ μετέπειτα ἀποτελέσματα ὑπῆρξαν ἐναντία τῶν προσδοκιῶν τοῦ Στέμματος. Χαρακτηρίζει δὲ τὰς τοιαύτας ἐπεμβάσεις ὁ Γλάδστων ὡς «πράξεις ἀσκήσεως προσωπικῆς ἐξουσίας ἀσυμβιβάστους πρὸς τὸ δόγμα τοῦ ἀπολύτου προσωπικοῦ ἀνευθύνου.»

§109Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Ἐκεῖ ἐπενέβαινε διαλύων ὁ Βασιλεὺς, ἐδῶ μένει ἀδρανής.

§110ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Φοβοῦμαι, κύριε συνάδελφε, ὅτι ἐνταῦθα εἴμεθα πρόθυμοι νὰ παρέχωμεν ἑρμηνείας διευκολυνούσας τὰ πάντα. Ἠσθάνθησαν οἱ κύριοι Πρωθυπουργοὶ, καὶ ὁ νῦν καὶ ὁ ἀπελθὼν, καίτοι οὐχὶ προσηλωμένοι εἰς τοιαῦτα κοινοβουλευτικὰ σκαλαθύρματα, ὅτι εἶχον ἀνάγκην καὶ ν’ ἀπολογηθῶσι, καὶ προσέτρεξαν εἰς προηγούμενα ἔτη. Καὶ ἐδόθησαν μὲν χθὲς ἐπαρκεῖς πρὸς τὰ πλεῖστα ἀπαντήσεις ὑπὸ τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἀλλὰ θέλει μοὶ ἐπιτραπῆ νὰ προσθέσω καὶ ἐγὼ τινα πρὸς ἀπάντησιν. Εἶναι ἀνάξιον τοῦ κόπου νὰ ἐπαναλαμβάνωμεν τὸ παράδειγμα τοῦ 1870, καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκην ἡ σκιὰ τοῦ ἐξόχως κοινοβουλευτικοῦ Ἐπαμεινώνδα Δεληγεώργη νὰ ἔλθω ἐγὼ εἰς ὑπεράσπισιν τῶν πράξεων αὐτοῦ, τῶν διαυγῶν καὶ εἰλικρινῶν. Ἀλλ’ εἶχεν ἀνάγκην, μὴ δυνάμενος ἐντὸς τῆς ἱστορίας τῆς μετὰ ταῦτα νὰ εὕρῃ πολλὰ παραδείγματα τοιαῦτα ὁ κύριος Βουλευτὴς Κερκύρας, εἶχεν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ συγχρόνους ἱστορίας καὶ ν’ ἀποταθῇ πρὸς πρόσωπα ἐνταῦθα παρευρισκόμενα, εἴτε ὀνομάζων, εἴτε διὰ περιφράσεως καταδεικνύων αὐτά. «Συμπράττει, εἶπεν, ὁ Βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐν τῇ Βουλῇ μετὰ τοῦ Βουλευτοῦ Γόρτυνος, μεθ’ οὗ εὑρέθη διηνεκῶς εἰς ἀντίθεσιν», καὶ εὑρίσκει, ὅτι τοῦτο, ὅπερ λέγει, ὁμοιάζει μετὰ τοῦ παραδείγματος, ὅπερ αὐτὸς παρέχει, συμπράττων μετὰ τοῦ διαδόχου του ἐν τῇ ἀρχῇ. Ὄχι, δὲν ὁμοιάζει· διότι ἐγὼ δὲν συμπράττω μετὰ τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν, ἣν ὁ κ. ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς δίδει εἰς τὴν λέξιν, δὲν κοινοπρακτῶ μετὰ τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἀλλὰ συνδρῶ καὶ συνεπιτίθεμαι καὶ συναμύνομαι, καθὼς καὶ μετὰ τοῦ Δεληγεώργη καὶ μετὰ τοῦ Ῥάλλη καὶ παντὸς ἄλλου ἀνεξαρτήτου ἐνταῦθα χαρακτῆρος, πιστῶς ἀφωσιωμένου εἰς τὸ πολίτευμα καὶ θέλοντος νὰ συνεργασθῇ, ὅπως ἐγκαίρως ἀνορθώσωμεν αὐτὸ εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν. Τὴν τοιαύτην δὲ σύμπραξιν εὔχομαι νὰ ἴδω γινομένην καὶ ὑφ’ ὑμῶν ἐπὶ ὁμοίων θεμάτων. Ἐκεῖνο, ὅπερ μετέρχομαι ἐνταῦθα, δὲν εἶναι ἄλλο ἢ ἡ ἐν τῷ αὐτῷ στρατοπέδῳ συνένωσις τῶν δυνάμεων, ἥτις πανταχοῦ καὶ πάντοτε ἠθικωτάτη, νομιμωτάτη, ἐθνικωτάτη ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων ἐκρίθη. Ἀλλ’ ἡ σύμπραξις, ἣν ὑμεῖς κατηρτίσατε ἐνταῦθα, αὕτη εἶναι ἡ καταδικαστέα, ἡ χαρακτηρισθεῖσα ὡς ἐχαρακτηρίσθη ἐν τῇ γνωμοδοτήσει τοῦ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ. Περὶ τούτων δὲν ἠδύνασθε νὰ ἔχητε ἀμφιβολίαν, ὅτι οὕτως ἔχουσι, διότι ἐφρόντισα ἐγκαίρως ἐγὼ πρῶτος νὰ ἔλθω καὶ δηλώσω, ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ συνδρῶ καὶ συνεργάζομαι μετὰ τῶν ἀνδρῶν τούτων, ὅτε εἰσήγετο ἐνταῦθα καὶ ἐψηφίζετο τὸ νομοσχέδιον περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἓν τῶν χειρίστων ἐξανθημάτων τῆς ἀπολυταρχικῆς πολιτικῆς, ἣν ὑπεισάγετε. Ἐφρόντισα κατὰ τὴν τελευταίαν ὥραν, πρὸ τῆς ψηφοφορίας, νὰ δηλώσω, ὅτι ἀπ’ ἐκείνης τῆς ὥρας ἠσθανόμην τὴν ἀνάγκην πλήρους ἀλληλεγγύης μετὰ παντὸς, ὅστις ἤθελε δώσει προθύμως τὴν χεῖρα, ὅπως σταματήσωμεν τὰς ἐνεργείας ὑμῶν τὰς ὀλεθρίους, αἵτινες τὸ πᾶν φέρουσιν εἰς τὴν κατωφέρειαν, καὶ ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν εἶπον, ὅτι συνέπραττον μετὰ τῶν ἄλλων, ἄνευ διακρίσεως συμπαθειῶν προσωπικῶν ἢ ἀντιθέσεων πολιτικῶν ἐν τῷ παρελθόντι. Τοῦ παρελθόντος τὰ ζητήματα εἶναι ἄλλα, καὶ ἐφ’ ὅσον περὶ αὐτῶν πρόκειται, ἐὰν εὕρητε, ὅτι ἔπραξά τι τὸ καὶ πόρρωθεν ὁμοιάζον πρὸς ἐκεῖνα, ἅτινα ὑμεῖς πράττετε, λάβετε τὸν κόπον νὰ μὲ κατηγορήσητε.

§111Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅσα πρὸ μικροῦ εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶναι ἀκριβῶς ἀληθῆ. Καθῆκον ἀληθῶς εἶναι τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν πρώτιστον νὰ καθιστῶσι γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸν λαὸν, ποίαν ἔχουσι πολιτικὴν στάσιν. Ἡμεῖς οὐδέποτε ἀπεκρύψαμεν τὴν πολιτικὴν ἡμῶν στάσιν, ἡ δὲ Βουλὴ καὶ ὁ λαὸς ἐγνώρισε πάντοτε, ποῦ εὑρισκόμεθα. Ἐγὼ μετέβαλόν ποτε πολιτικὴν στάσιν· ἐτύγχανον μέλος τοῦ κόμματος τοῦ ὑπὸ τὸν ἀείμνηστον Θρασύβουλον Ζαΐμην, καὶ ἐγνώριζε τοῦτο ἡ Ἑλλὰς, ὅτι συνέπραττον μετὰ τοῦ Ζαΐμη. Ὅτε δὲ λόγοι συνταγματικοὶ καὶ μετὰ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων συνδεόμενοι μὲ ἠνάγκασαν ν’ ἀποχωρισθῶ τοῦ κόμματος τοῦ Ζαΐμη, ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, καὶ ἀνεκήρυξα, ὅτι ἀπεχωρίσθην τοῦ εἰρημένου κόμματος, καὶ ὅτι θέλω πολιτεύεσθαι μεμονωμένως καὶ αὐτοβούλως· εἰς τὸ βῆμα μὲ διεδέχθη ὁ Ζαΐμης, καὶ ἐβεβαίωσε τὸν χωρισμὸν τοῦτον καὶ τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἐγένετο, δηλώσας τὴν λύπην, ἣν ἠσθάνετο, διότι ἀπεχωρίσθην τοῦ κόμματος. Ἀληθῶς δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας νὰ ἀποκρύπτωσι τὴν πολιτικὴν στάσιν των, καὶ ἐνῷ τὸ ἑσπέρας ἀνήκουν εἰς ταύτην τὴν μερίδα, τὴν πρωΐαν νὰ ἐγείρηται ὁ κόσμος καὶ νὰ τρίβῃ τοὺς ὀφθαλμούς του, ἐκπλησσόμενος διότι βλέπει αὐτοὺς εἰς ἄλλας τάξεις.

§112ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ μὴ ἐπιμείνω περισσότερον, καίτοι ὁμολογῶ, ὅτι εἶχον καὶ ἄλλα νὰ προσθέσω. Μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι χρεία περισσοτέρων, ἵνα πεισθῇ ἡ Βουλή, ὅτι δὲν εὑρισκόμεθα ἐπὶ ὁμαλοῦ ἐδάφους, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐνώπιον κρίσεως πολιτικῆς δεινῆς, κρίσεως ἐξ ἐκείνων, αἵτινες σπανίως ἐμφανίζονται εἰς τὸν πολιτικὸν βίον τῶν ἐθνῶν. Εὑρισκόμεθα ἔχοντες καταπεπατημένα τὰ κοινοβουλευτικὰ δικαιώματα πάντα, ἔχοντες οὐχὶ Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐπιφάνειαν Κυβερνήσεως, ἔχοντες τοὺς ἀρχηγέτας τῆς πλειονοψηφίας μεταβεβλημένους εἰς ποδηγέτας τῆς Κυβερνήσεως· — παρητήθησαν ἀπὸ τῆς ὑπουργίας, ἵνα ποδηγετήσωσι τὸν κ. Βουλευτὴν Καλαβρύτων. — Ἐμφανίζεται ἐπὶ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς τῆς Ἑλλάδος, μετὰ τοσούτων ἐτῶν ἀγῶνας καὶ μετὰ τοιαύτην λάμψιν, ἣν ἐπέχυσαν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τὰ ὀνόματα τῶν ἀνδρῶν, οὓς πρὸ ὀλίγου ἐμνημόνευσα, ὁ ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς ἐκ συναλλαγῆς πρὸς τὸν ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴν ἐπιχειρῶν νὰ ἁρπάσῃ ἀπὸ τοῦ λαοῦ, εἰς ὃν ἀνῆκεν ἡ κρίσις μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Βουλευτοῦ Κερκύρας, ἀπὸ τοῦ λαοῦ ν’ ἁρπάσῃ τὸ δικαίωμα νὰ ὑποδείξῃ αὐτὸς εἰς τὸν Βασιλέα διὰ τῶν ἐκλογῶν, ποῖος ὁ Ὑπουργὸς τῆς ἐκλογῆς αὐτοῦ, καὶ νὰ ἐγχειρίσῃ τὴν ἀρχὴν εἰς Ὑπουργὸν οὐδὲν δυνάμενον νὰ πράξῃ ἄνευ ὑποβολῆς. Καὶ ἐμφανίζεται ἐνταῦθα τὸ λυπηρὸν θέαμα κυβερνητῶν, οἵτινες, ἀντὶ νὰ ἔχωσιν αὐτοβουλίαν ὑπουργικὴν, ἀντὶ νὰ ἔχωσιν εὐθύνην πράγματι ὑπουργικὴν, κινοῦνται ἔξωθεν διὰ νεύρων εἰς ἄλλων χεῖρας εὑρισκομένων καὶ ἐνθυμιζόντων τὰς παραστάσεις τοῦ Χόλδεν. Ἐν ἔτει 1874 ἐφθάσαμεν εἰς τὸ χεῖλος τοῦ κρημνοῦ διὰ τῆς βίας. Ἐν ἔτει 1902 προσέξατε, κύριοι Ὑπουργοί, μὴ προσεγγίσωμεν εἰς ὅμοιον κρημνὸν διὰ τοῦ δόλου, καὶ φροντίσατε ἐγκαίρως οἱ Σύμβουλοι ἐκείνου, οὗ ἐνώπιον πάντες εὐλαβέστατα κλίνομεν τὴν κεφαλὴν, ἐνώπιον τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Δυναστείας, ἥτις εἶναι ἀπαραίτητος εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ τὴν εὐτυχίαν αὐτῆς, φροντίσατε οἱ Σύμβουλοι τοῦ Βασιλέως νὰ εἴπητε πρὸς αὐτὸν, ὅτι ἀνάγκη ταχέως νὰ ἀποπέμψῃ τοὺς Βουλευτὰς ἐντεῦθεν, νὰ μὴ γίνωνται σήμερον σκέψεις περὶ ἐκτάκτων Συνόδων, ἢ περὶ ἀποζημιώσεων ἐπιπροσθέτων παρελθουσῶν ἐκτάκτων Συνόδων, ἀλλὰ ν’ ἀποπέμψῃ τοὺς Βουλευτὰς ἐντεῦθεν, νὰ ἀποταθῇ εἰς τὸν λαὸν, νὰ ζητήσῃ βάπτισμα νέων πληρεξουσίων καὶ ἀπὸ τῶν νέων πληρεξουσίων Ὑπουργούς· τότε θέλει εἶναι ἀνάγκη, κατὰ τὴν προσεχῆ Περίοδον τῆς Βουλῆς, τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν θὰ γένηται ἔναρξις τῶν συνεδριάσεων αὐτῆς, νὰ ἀπαγγελθῇ πάλιν ἐνταῦθα, καθ’ ὑπαγόρευσιν τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ, λόγος ὅμοιος ἐκείνου, ὅστις ἀπηγγέλθη ἐν ἔτει 1875. (Ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Γουναράκης ἔχει τὸν λόγον.

§114Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Ὑποθέτω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι θὰ λάβῃ τὸν λόγον καί τις τῶν ἀντιφρονούντων.

§115ΦΩΝΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὁ κ. Γαρουφαλιᾶς.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ἂς ἔλθῃ ὁ κύριος Ρέπουλης.

§117ΦΩΝΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Παρῃτήθη τοῦ λόγου ὁ κ. Ρέπουλης.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Φλογαΐτης.

§119Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μετὰ τὸν κ. Φλογαΐτην, κύριε Πρόεδρε, ἐγώ. (Ἐνταῦθα καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Ν. Λεωνίδας).

§120Θ. ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Εἰς ἐμὲ ἐφάνη ἄξιον ἀπορίας, πῶς ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐξ Ἀττικῆς, πρὸς ὃν ἔχω πολλὰς ἀφορμὰς ἐκτιμήσεως, καὶ παρὰ τοῦ ὁποίου ἐνόμιζον συγχρόνως, ὅτι ἐτύγχανον τοιαύτης ἐκτιμήσεως, ὥστε νὰ μὴ ἦναι δυνατὸν νὰ παρεξηγηθῶ, μὲ παρεξήγησε, καίπερ πολὺ εὐγενῶς βέβαια διατυπώσας τὴν παρεξήγησίν του. Ἐγὼ εἰς οὐδεμίαν εὑρίσκομαι πολιτικὴν σχέσιν πρὸς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ὅπως δὲν εὑρισκόμην εἰς πολιτικὴν σχέσιν καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν διεδέχθη ἡ παροῦσα. Εἰς οὐδεμίαν εὑρίσκομαι ἰδιαιτέραν σχέσιν καὶ πρὸς οἱονδήποτε ἄλλο πολιτικὸν ἵδρυμα, πρὸς οἱονδήποτε ἄλλον ὑψηλὰ ἢ χαμηλὰ ἱστάμενον, ὥστε νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ὅ,τι λέγω εἶναι ὑπαγόρευσις πολιτικοῦ συμφέροντος οἱουδήποτε, ὑστεροβουλίας οἱασδήποτε. Καυχῶμαι, ὅτι, ἀφ’ ἧς πολιτεύομαι (καὶ πολιτεύομαι ἀπὸ νεωτάτης ἡλικίας) ψηφίζω πάντοτε κατὰ τὰς γνώμας μου, οὐδέποτε οὐδαμῶς παρεκκλίνας, εὐτυχῶς δὲ αἱ γνῶμαί μου εἶναι διατετυπωμέναι καὶ ἐν πληθύϊ συγγραμμάτων, ἀπὸ πλείστων ἐτῶν ἐκδεδομένων, καὶ δύναταί τις ἐκεῖ νὰ εὕρῃ ἀκριβῶς ὅ,τι ἐγὼ φρονῶ περὶ παντὸς πολιτικοῦ ἢ οἰκονομικοῦ θέματος, παντὸς θέματος ἀναγομένου εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας καὶ εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ πολιτεύματος καὶ τῶν λοιπῶν νόμων. Ἐγὼ δὲν νομίζω, ὅτι ἐπιτρέπεται εἴς τινα, ἐφ’ οἱῳδήποτε λόγῳ, νὰ παραλλάσσῃ τὸ φρόνημα αὑτοῦ, ἵνα τὸ συνδυάζῃ πρὸς τὰς δεῖνα ἢ δεῖνα πολιτικὰς περιστάσεις. Ἔγραψεν ἐφημερίς τις, ὅτι ἐγὼ προτίθεμαι νὰ συντελέσω εἰς κατάρτισιν ἀπαρτίας. Βεβαίως ἔτυχεν, ὁπωσδήποτε συνομιλῶν μετὰ τούτου ἢ ἐκείνου, νὰ εἴπω, ὅτι ὁ Θεόδωρος Φλογαΐτης δὲν δύναται νὰ λησμονήσῃ τὸν Θεόδωρον Φλογαΐτην· ἀλλ’ οὐδέποτε ἐδήλωσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι εἶμαι διατεθειμένος νὰ συντελέσω εἰς κατάρτισιν ἀπαρτίας, διότι οὐδένα εἶχον λόγον πρὸς τοῦτο. Ἐγὼ ἐθεώρησα καὶ θεωρῶ τὴν μὴ συντέλεσιν εἰς κατάρτισιν ἀπαρτίας ὡς ἐγχειρίδιον ἀκριβῶς δολοφόνον κατὰ τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν (χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς). Τοῦτο ἔγραψα ἐν τῷ Συνταγματικῷ μου Δικαίῳ, τοῦ ὁποίου ἡ πρώτη ἔκδοσις ἐγένετο κατὰ τὸ 1879· τοῦτο ἠκολούθησα καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἄλλοτε. Ἐγὼ κατὰ τὸ 1884, θεωρῶν ὀλεθρίαν τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τοῦ Ὑπουργείου Τρικούπη, διετέλουν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει· μάλιστα ἐγὼ ὑπῆρξα ὁ πρῶτος, δύναταί τις εἰπεῖν, ὅστις, ὡς εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ κατὰ τὸ 1882, κατέδειξα τὸ βάραθρον, εἰς ὃ ἐφερόμεθα, καὶ εἶπον, ὅτι ἀκράτητος ἐπήρχετο ἡ χρεωκοπία, ἐὰν δὲν ληφθῶσι τὰ προσήκοντα οἰκονομικὰ μέτρα· ἀλλ’ ἐν τούτοις, ὅτε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἡ ἄλλη, ἡ ἐπίσημος τρόπον τινὰ Ἀντιπολίτευσις, κατὰ τὸ 1884 ἀπεσύρθη τῆς Βουλῆς, ἐγὼ δὲν ἀπεσύρθην, ἀλλ’ ἠρχόμην πάντοτε εἰς κατάρτισιν ἀπαρτίας. Ὅ,τι ἔγραψα καὶ γράφω, ἐκεῖνο καὶ ἐκτελῶ ἀείποτε ἀπαραβάτως. Εἶναι λοιπὸν πολὺ φυσικὸν νὰ μὴ συγκατατεθῶ ποτε εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς μὴ συντελέσεως ἀπαρτίας, ὅπως πέσῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω καὶ ἄλλην ἀρχήν. Ἐγὼ πράγματι λυποῦμαι πολὺ, ὅταν ἀκούω, ὅτι γίνεται οἱαδήποτε ἐνέργεια, ὅπως ἄνωθεν τρόπον τινὰ ἐπέλθῃ αὐτὴ ἢ ἐκείνη ἡ τροποποίησις, αὐτὴ ἢ ἐκείνη ἡ μεταβολὴ, αὐτὴ ἢ ἐκείνη ἡ λύσις. Δύναταί τις νὰ ἐπιζητῇ βέβαια τὴν παρέμβασιν τῶν ἄνω ἐπὶ καλῷ, ἀλλὰ δύναται οὐχ ἧττον νὰ καθιερωθῇ προηγούμενον ὀλέθριον, φέρον τὸ κακόν. Ἐγὼ ἐν τῷ Συνταγματικῷ μου Δικαίῳ, πάλιν ἐπαναλαμβάνω, δὲν κηρύσσομαι μὲν ἀπολύτως κατὰ τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, λέγω ὅμως συγχρόνως, ὅτι κατὰ μεγάλα μόνον χρονικὰ διαλείμματα, κατὰ ἑκατονταετίαν, φερ’ εἰπεῖν, σπανιώτατα δηλαδὴ καὶ ἐν ἐκτάκτοις περιστάσεσι καὶ ἐν ἐσχάτῃ ἀνάγκῃ, εἰ δυνατὸν οὐδέποτε, πρέπει νὰ γίνεται ἄσκησις τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Πρέπει νὰ θεωρῆται τὸ γράμμα αὐτὸ ὡς νεκρόν, διότι ἀκριβῶς, ὅταν ὁ δεῖνα πολιτευόμενος, ἡ δεῖνα Ἀντιπολίτευσις, τὰ δεῖνα σωματεῖα, μεγάλη μερὶς τοῦ λαοῦ ἐπικαλῶνται τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι, ὅτι ἐκπίπτει τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἰδοὺ ἐκ τίνος ἀρχῆς ἐγὼ ὁρμῶμαι· καὶ μοὶ φαίνεται παράδοξον, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ, ὅτι ἐγὼ ὑποστηρίζω ἀντισυνταγματικὰς ἀρχάς. Ἐπίστευον ὅμως καὶ πιστεύω, ὅτι αἱ συστάσεις μεταξὺ τῶν ἀντιθέτων πολιτικῶν κομμάτων πρὸς κατοχὴν τῆς ἐξουσίας, ἢ πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ Ὑπουργείου, αἱ συνεννοήσεις πρὸς συνεργασίαν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἢ καὶ πρὸς ἀντίδρασιν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἐπιζήμιοι. Ἐν Ἀγγλίᾳ ἐγένοντο ἀλλεπάλληλοι συστάσεις κατὰ τὸν δέκατον ὄγδοον αἰῶνα καὶ κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ δεκάτου ἐνάτου, οὐχὶ βεβαίως ἀπὸ τῆς ἀναβάσεως εἰς τὸν Θρόνον τῆς Βασιλίσσης Βικτωρίας, ἀλλὰ προηγουμένως, ἐκείνη δὲ ἡ σύστασις, ἥτις ἐθεωρήθη ἰδίως ὡς σύστασις προσβάλλουσα τὴν δημοσίαν ἠθικήν, εἶναι ἡ σύστασις τῶν λόρδων Νὸρθ καὶ Φὼξ ἐναντίον τοῦ Ὑπουργείου Shelburne πρὸς ἀνατροπὴν αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν ὁ Πὶττ ὠνόμασεν ἄτιμον. Ἐκείνη κατεδικάσθη οὐχὶ μόνον ὑπὸ τοῦ Ἔρσκιν Μαίη καὶ λοιπῶν Βρεττανῶν συγγραφέων, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν δημοσιογράφων ἐν γένει τῆς ἐποχῆς τῆς τότε, καὶ ἐθεωρήθη ἀκριβῶς ὡς ἀπαρχὴ τῆς καθιερώσεως δημοσίας κακοηθείας. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ ἀπό τινος καιροῦ, ἑδραιωθέντος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ ἐπικρατησάσης τελείας ἐν τῇ νομοθεσίᾳ ἀποκεντρώσεως, ἥτις ἐξουδετεροῖ τὸν πρὸς κατάληψιν τῆς ἐξουσίας συνασπισμὸν τῶν συμφερόντων, δὲν συμβαίνουσι πλέον τοιούτου εἴδους ἑνώσεις. Ἀλλαχοῦ ὅμως τοῦ κόσμου, ὅπου δὲν ἐπεκράτησε τὸ πολίτευμα τὸ κοινοβουλευτικὸν ἐν ἐφαρμογῇ γνησίᾳ, διὰ τὴν ἔλλειψιν νομοθεσίας ἀποκεντρωτικῆς, φερ’ εἰπεῖν ἐν Γαλλίᾳ, ἐγένοντο κατὰ τὸν λήξαντα αἰῶνα ἀλλεπάλληλοι ἰδιοτελεῖς συστάσεις· ἀλλὰ τὰς συστάσεις ταύτας καταδικάζουσιν οἱ πολιτειολόγοι· παριστῶσι μάλιστα, ὅτι αἱ συστάσεις αὗται τῶν διαφόρων ἀντιπολιτευομένων κομμάτων πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ Ὑπουργείου ἢ τοῦ καθεστῶτος πολιτεύματος ὑπῆρξαν παραίτιοι καταστροφῶν. Δὲν προετιθέμην νὰ ὁμιλήσω, σήμερον τοὐλάχιστον, ἑπομένως δὲν ἐφρόντισα νὰ ἔχω ἀντίγραφον παραγράφων ὅλων τῶν Γάλλων πολιτειολόγων, ἐν ταῖς ὁποίαις ἐκφράζονται δριμύτατα κατὰ τῶν συστάσεων, πρὸ πάντων τῶν πρὸς ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς ταύτας ἀποδίδονται μάλιστα ὅσαι ἐπιβλαβέσταται μεταβολαὶ ἐγένοντο ἐκεῖ ἀλληλοδιαδόχως. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι Γάλλος πολιτειολόγος ἀναφέρει, ὅτι ἡ κατάπτωσις τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας ὠφείλετο εἰς σύστασιν τῶν ἐκεῖ ἀντιφρονούντων ἀλλήλοις κομμάτων. Ὅπως ἀνατρέψωσι τὴν ἀναγεννωμένην Δημοκρατίαν τῆς Γαλλίας, συνέπραξαν πάντα τὰ βασιλικὰ κόμματα καὶ ὑπεστήριξαν τὸν Λουδοβῖκον Βοναπάρτην ὡς Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, καίπερ ἀσπόνδως μισοῦντες αὐτόν· ἀλλ’ οὗτος διέλυσε μετ’ ὀλίγον τὴν σύστασιν, καὶ ἐχαιρετίσθη ὡς Αὐτοκράτωρ. Ἀνετράπη ἡ Δημοκρατία τοῦ 1848, ἀλλ’ οἱ σκοποὶ τῆς συστάσεως ἀπέτυχον. Βεβαίως οὐδόλως εἶμαι κεκηρυγμένος, οὐδὲ προτίθεμαι ποσῶς νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Τὴν πορείαν μου θὰ κανονίσῃ τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο, ὅπερ ἠκολούθησα πάντοτε ἐν τῷ βίῳ μου ἀπὸ νεωτάτης μου ἡλικίας, ἐπὶ θυσίᾳ παντὸς συμφέροντος. Ἐγὼ κατ’ ἀρχὴν θὰ κηρυχθῶ μόνον ὑπὲρ ἐκείνης τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις θὰ παραδεχθῇ ὅτι ἀμέσως καὶ διὰ μιᾶς πρέπει νὰ γείνῃ διὰ νόμων τοιούτου εἴδους ἀποκέντρωσις τελεία, ὥστε νὰ ἐκλείψῃ πᾶν μέσον δελεασμοῦ τῶν Βουλευτῶν καὶ τῶν ἐκλογέων, νὰ κατορθωθῇ ἑπομένως ἡ ἐγκατάστασις ἀνεξαρτήτου Βουλῆς καὶ ἀνεξαρτήτου ὑπηρεσίας, ὅπερ σήμερον δυστυχῶς δὲν ὑπάρχει. Ἀλλὰ συγχρόνως, ἕνεκα τῆς δεινῆς τανῦν πιέσεως τοῦ ζητήματος τοῦ οἰκονομικοῦ, προσθέτω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ κηρυχθῇ τις ὑπὲρ Κυβερνήσεως, ἥτις δὲν ἔχει ὡς ἀρχὴν ἐν ταὐτῷ τὸν περιορισμόν, τὸν καταπληκτικὸν περιορισμὸν τῶν δαπανῶν, ἰδίως τῶν στρατιωτικῶν δαπανῶν, διὰ τῆς ἐγκαταστάσεως ἄλλου στρατιωτικοῦ καὶ στρατολογικοῦ συστήματος, ὅπως ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν λέγω, παρεμφεροῦς πρὸς τὸ Ἑλβετικόν, ὅπερ, ἐνῷ μορφώνει ἀληθεῖς στρατιώτας, ἐν τούτοις ἀπαλλάσσει τὸ Κράτος μεγάλων δαπανῶν καὶ δὲν στερεῖ καὶ τὴν παραγωγὴν χιλιάδων ἀνδρῶν. Νομίζω, ὅτι ἐξήγησα ἀκριβῶς, τί εἶπον καὶ διατὶ εἶπον ὅ,τι εἶπον, καὶ ἑπομένως δὲν ἔχει τις οἱονδήποτε λόγον νὰ μὲ αἰτιᾶται, ὅτι δῆθεν ἐγὼ ἐξ οἱασδήποτε ἄλλης ὑστεροβουλίας ἔπραξα ὅ,τι ἔπραξα. Ἐκ γενικοῦ πολιτικοῦ λόγου ἀποκρούω τὴν παράλυσιν τῆς ἀπαρτίας καὶ τὴν διάλυσιν τῶν Βουλῶν.

§121Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς τὴν ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνα χθὲς πρὸς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, εὐηρεστήθησαν ἀμφότεροι ν’ ἀπαντήσουν. Δὲν γνωρίζω, ἂν ὅσα εἶπον ἔπεισάν τινα περὶ τῆς ἀκριβείας αὐτῶν. Εἰμὶ ὅμως βέβαιος, ὅτι αὐτοὶ δὲν ἐθεώρησαν τὴν ἀπάντησίν των ἐπαρκῆ καὶ ὀρθήν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ὑπῆρξεν ὁμοιότης ἰδεῶν καὶ σύμπτωσις πολιτικῶν σκέψεων μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων. Δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ ἐπανέλθω εἰς λεπτομερείας, ὅπως πείσω περὶ τούτου τοὺς Βουλευτὰς, οἵτινες βεβαίως δὲν ἐλησμόνησαν τὰς μακρὰς συζητήσεις, αἵτινες ἐγένοντο καὶ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐν τῷ τμήματι, τῷ ἐξελέγξαντι τὴν ἐκλογὴν Καλαβρύτων. Αἱ συζητήσεις αὐταί εἰσι τυπωμέναι εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, εἰς τὰ ὁποῖα ἕκαστος δύναται ν’ ἀναγνώσῃ τὰς γνώμας ἐπιφανοῦς μέλους τῆς πλειονοψηφίας, τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λεβαδείας Βουλευτοῦ, προέδρου τοῦ τμήματος τοῦ προεξελέγξαντος τὴν ἐκλογὴν Καλαβρύτων, καὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Θήρας Βουλευτοῦ, εἰσηγητοῦ τοῦ τμήματος τούτου. Εὐρέως ἀναπτύσσεται ἐν αὐτοῖς ἡ γνώμη, ἣν εἶχεν ἡ πλειονοψηφία περὶ τοῦ πολιτικοῦ προγράμματος τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων, τὸ ὁποῖον ἐθεώρησαν ὡς ἀνεπιτυχὲς καὶ μηδόλως συμφωνοῦν μὲ τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐδημοσίευσε πρὸ τῶν ἐκλογῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, καὶ ἡ γνώμη, ἣν εἶχε περὶ τῆς διοικήσεως αὐτοῦ, ἣν ἐχαρακτήριζον ὡς ὀλεθρίαν διὰ τὴν χώραν εἰς βαθμὸν ἐπιβάλλοντα τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς Καλαβρύτων καὶ τὴν ἀποπομπὴν ἐκ τῆς Βουλῆς τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα, ὁσάκις ἔτυχε νὰ ἀκούσωμεν τὰς γνώμας τῶν νῦν Ὑπουργῶν περὶ τῆς πορείας τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἔφερεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἴδομεν αὐτὰς ἀντιθέτους καὶ οὐχὶ συμφώνους πρὸς αὐτά. Ἐὰν δ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἠδύνατο νὰ λαλήσῃ καὶ σήμερον καὶ ἐπαναλάβῃ τὰς γνώμας αὐτοῦ, ἠθέλομεν ἴδει αὐτὸν ἀποδοκιμάζοντα καθ’ ὁλοκληρίαν καὶ τὴν λογιστικὴν ἐργασίαν καὶ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τοῦ προκατόχου αὐτοῦ. Ποίαν δὲ γνώμην εἶχον οἱ σήμερον Ὑπουργοὶ περὶ τῆς λειτουργίας τῆς Δικαιοσύνης, ἠκούσαμεν πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, τὸν καὶ ἁρμοδιώτερον μεταξὺ τῶν Ὑπουργῶν, ὅπως κρίνῃ περὶ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ὅστις ἐπέκρινε τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Ποίαν δὲ γνώμην εἶχον περὶ τῆς ἐν γένει διοικήσεως αὐτῆς, δεικνύει ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν συζήτησιν περὶ τῶν εὐθυνῶν τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου διὰ τὰ συμβάντα τῆς 8ης Νοεμβρίου. Ὁ δὲ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας οὐδὲν εἶπε περὶ τῆς συμπτώσεως τῶν γνωμῶν τῆς πλειονοψηφίας πρὸς τὰς γνώμας τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Εἶχε δὲ τόσον ὀλίγην πεποίθησιν εἰς τὴν σπουδαιότητα τῆς ἀπαντήσεως αὐτοῦ, ὥστε ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ λάβῃ ἐπιθετικὴν στάσιν, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐξέλθῃ τῆς δυσχεροῦς θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἔθεσε καὶ ἑαυτὸν καὶ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Παρακαλῶ δὲ τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ, πρὶν εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος, ὅπερ μᾶς ἀπασχολεῖ, νὰ διορθώσω τὰς ἀνακριβείας, τὰς ὁποίας περὶ ἐμοῦ προσωπικῶς ἐθεώρησε χρήσιμον νὰ εἴπῃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας. Λαμβάνων ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ὡς ἀφορμὴν τὴν ἰδέαν τῆς ἐπιτακτικῆς ἐντολῆς, περὶ τῆς ὁποίας βεβαίως δὲν ἐπρόκειτο, ὅτε ἐγένετο λόγος περὶ τῶν ἠθικῶν ὑποχρεώσεων τῶν πολιτευομένων, ἠθέλησε νὰ μεμφθῇ ἐμοῦ, διότι, συνεργασθεὶς ἐπί τινα καιρὸν μετὰ τοῦ ἀοιδίμου Τρικούπη, ἐθεώρησα καθῆκόν μου ν’ ἀποχωρισθῶ αὐτοῦ, ὅτε εὗρον τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ ἀντίθετον πρὸς τὰς γνώμας μου περὶ τῶν συμφερόντων τῆς χώρας. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας δὲν ἦτο, νομίζω, μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτε ὁ ἀοίδιμος Τρικούπης συνωμολόγησε τὸ δάνειον τῶν 170,000,000 καὶ ἦρε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Εἰς ἀμφότερα τὰ μέτρα ταῦτα διεφώνησα πρὸς αὐτὸν, πεισθεὶς, ὅτι ταῦτα ἦσαν ἡ ἀπαρχὴ τῆς καταστροφῆς τῶν δημοσίων οἰκονομικῶν. Ἔκτοτε δὲ ἐπανειλημμένως ἐξέφρασα τὰς γνώμας μου καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς περὶ τῆς πολιτικῆς τῶν ἀκατασχέτων δανείων, ἥτις ἔφερε τὴν χρεωκοπίαν τοῦ Δημοσίου καὶ τὴν οἰκονομικὴν κατάπτωσιν τῆς χώρας. Αἱ γνῶμαί μου συνέπεσαν μὲ τὰς γνώμας τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, συνειργάσθην δὲ μετ’ αὐτοῦ, ὅπως σταματήσῃ ἡ πολιτικὴ τῆς σπατάλης καὶ τῶν δανείων, ἥτις ἔφερε τὴν χρεωκοπίαν τοῦ Δημοσίου καὶ τὰς καταστροφὰς, αἵτινες παρηκολούθησαν αὐτήν. Ὅτε κατὰ τὸ 1891 μετέσχον τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, εὑρέθην καὶ ἐγὼ, μετὰ τῶν ἄλλων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἀπέναντι τῶν δυσχερειῶν καὶ τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους ἐπὶ ἔτη εἴχομεν προσπαθήσει ν’ ἀποτρέψωμεν. Ἠθέλησα δὲ διὰ ῥιζικωτέρων μέτρων νὰ ἐπιδιώξω τὴν ἀποσόβησιν αὐτῶν. Ἐπὶ τῶν μέτρων τούτων διεφωνήσαμεν, καὶ ἀπεχώρησα τοῦ Ὑπουργείου. Ἠκολούθησα δὲ πορείαν ἰδίαν, διάφορον μὲν, ἀλλὰ βεβαίως οὐχὶ ἐχθρικὴν πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, διότι διάφοροι ἦσαν τότε καὶ αἱ γνῶμαι ἡμῶν περὶ τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας, ἅτινα ἀπετέλουν τὸ κύριον ζήτημα καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἐνώπιον τοῦ ἔθνους. Πολλοὶ Βουλευταὶ, ἐξ ὧν τινές εἰσι παρόντες, ἐθεώρησαν τότε χρήσιμον τὸν σχηματισμὸν νέου κόμματος, καὶ ἐζήτησαν παρ’ ἐμοῦ, ἵνα ἀναλάβω τὴν διεύθυνσιν αὐτοῦ. Ὑπάρχουσι, Κύριοι, διάφοροι πολιτικαὶ Σχολαὶ, αἵτινες δύνανται νὰ συμπεριληφθῶσιν εἰς δύο γενικωτέρας κατηγορίας, εἰς τὴν τῶν ἐπιτηδείων καὶ εἰς τὴν τῶν ἐργαζομένων. Οἱ ἐπιτήδειοι ἔχουσιν ὡς σκοπὸν τῆς πολιτικῆς των καὶ τῆς ἐνεργείας των τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀτομικῶν αὑτῶν φιλοδοξιῶν καὶ συμφερόντων, ἀδιαφοροῦντες διὰ τὰ γενικώτερα τῆς πατρίδος αὑτῶν συμφέροντα καὶ τὴν ἐξυπηρέτησιν αὐτῶν. Οἱ ἐργαζόμενοι δὲ θέτουσιν ἐν δευτέρᾳ μοίρᾳ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀτομικῶν αὑτῶν φιλοδοξιῶν καὶ συμφερόντων, δίδοντες μικρὰν σημασίαν εἰς τὰ ἀξιώματα καὶ εἰς τὴν ἱκανοποίησιν μικροφιλοτιμιῶν καὶ τὴν ἐξυπηρέτησιν μικροσυμφερόντων, πολλὴν δὲ τοιαύτην εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον τῶν γενικωτέρων τῆς πατρίδος αὑτῶν συμφερόντων. Τοιαύτας ἔχων ἰδέας περὶ τοῦ πολιτεύεσθαι, καὶ ἀνήκων εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ἐργαζομένων, εἶπον εἰς τοὺς φίλους μου Βουλευτὰς, οἵτινες μοὶ ἔκαμον τὴν τιμὴν νὰ ζητήσωσιν, ὅπως διευθύνω τὴν ὁμάδα, τὴν ὁποίαν ἐσχηματίσαμεν, ὅτι τότε μόνον δέχομαι τὴν διεύθυνσιν αὐτῆς, ὅταν σχηματισθῇ αὕτη εἰς κόμμα ἀρχῶν καὶ ἰδεῶν γενικωτέρων, καὶ οὐχὶ ἁπλῶς προσωπικὸν, προωρισμένον εἰς ἐξυπηρέτησιν προσωπικῶν συμφερόντων. Ἡ γνώμη αὕτη ἐγένετο δεκτὴ, συνετάξαμεν δὲ καὶ ἐδημοσιεύσαμεν πρόγραμμα, περιέχον τὰ μέτρα, ἅτινα ἐθεωρήσαμεν ἀναγκαῖα πρὸς βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τῆς χώρας καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἐσταχυολόγησε πολλὰ διὰ τὸ πρόγραμμα αὑτοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας. Ἡ ὀνομασία τοῦ κόμματος ἡμῶν ὡς προοδευτικοῦ ἐσκανδάλισε τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, καὶ ἤγειρε τὴν θυμηδίαν τινῶν ἐξ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἡ ἐπιτηδειότης αὐτοῦ συγκρατεῖ ἐν τῇ ἀπολαύσει τῶν ὠφελειῶν τῆς ἐξουσίας καὶ μετὰ τὴν ἐξ αὐτῆς ἀποχώρησίν των. Ἄν, Κύριοι, ἤθελον ν’ ἀκολουθήσω τὴν πορείαν τῶν ἐπιτηδείων, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτής, θὰ ἠδυνάμην εὐκόλως νὰ ὠφεληθῶ τῶν περιστάσεων, αἵτινες μοὶ παρουσιάσθησαν, πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ προοδευτικοῦ κόμματος. Δὲν θὰ ἠρνούμην τὴν σύμπραξίν μου εἰς τὸν μακαρίτην Σωτηρόπουλον, ὅτε ἐπανειλημμένως ἦλθε παρ’ ἐμοὶ καὶ μοὶ ἐζήτησε νὰ σχηματίσωμεν ἀπὸ κοινοῦ τὴν Κυβέρνησιν, ἧς ὁ σχηματισμὸς εἶχεν ἀνατεθῆ αὐτῷ παρὰ τοῦ Βασιλέως κατὰ τὸ 1893. Δὲν ἤθελον θέσει ὡς ὅρον τὴν παραδοχὴν τῆς ἀνεπαρκείας τοῦ Δημοσίου πρὸς ἐκτέλεσιν ἁπασῶν αὐτοῦ τῶν ὑποχρεώσεων καὶ τῆς φροντίδος πρὸς πρόληψιν ἀποτόμου χρεωκοπίας δι’ ἀμέσου συνεννοήσεως μὲ τοὺς δανειστὰς αὐτοῦ. Δὲν θὰ ἠρνούμην νὰ λάβω μέρος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ὅτε προσεκλήθημεν παρὰ τοῦ Βασιλέως νὰ σχηματίσωμεν Κυβέρνησιν πρὸς ἀντικατάστασιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας δὲν ὤκνησε νὰ τρέξῃ, ἵνα λάβῃ μέρος...

§122Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἡ φράσις εἶναι ἀνακριβής.

§123Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὅτι ἐτρέξατε;

§124Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ναί. Διότι ἐγὼ δὲν ἤξευρα, ὅτι πρόκειται περὶ Ὑπουργείου.

§125Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἔστω· ἐλάβετε μέρος χωρὶς νὰ τρέξητε. Ἐγὼ δὲν ἔλαβον μέρος, διότι ἐγνώριζον τὰς πρὸ τοῦ πολέμου ἰδέας τῶν μελῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τὸ Τρικουπικὸν κόμμα, ἅτινα ὤθησαν τὴν χώραν εἰς τὸν πόλεμον, ὅπως ἐπιτύχωσι τὴν πτῶσιν τοῦ Ὑπουργείου Δηλιγιάννη καὶ τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ὠφελειῶν τῆς ἐξουσίας, καὶ ἅτινα θὰ εἶχον ἐν τῇ Κυβερνήσει τὴν πλειονοψηφίαν.

§126Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν προεβάλατε τὸν λόγον αὐτὸν ἐν τῇ διασκέψει, ἥτις ἐγένετο ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ αἰθούσῃ τοῦ Βουλευτηρίου, ἔνθα συνεσκέφθησαν οἱ κληθέντες ὑπὸ τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἐπροτείνατε ἕτερόν τι, ὅτι ἀντὶ τοῦ Βουλευτοῦ Ἀττικῆς προετιμᾶτε νὰ γείνῃ Πρόεδρος ὁ Σωτηρόπουλος.

§127Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐν τῇ συζητήσει τῇ κοινῇ. Ἀλλ’ ὅταν ὁ Βουλευτὴς Ἀττικῆς μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ ζητήσῃ τὴν σύμπραξίν μου, εἶπον αὐτῷ, ὅτι δὲν λαμβάνω μέρος, ἂν καὶ ἄλλα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, δυνάμενα νὰ ἐξουδετερώσωσι τὴν πλειονοψηφίαν ταύτην, δὲν λάβωσι μέρος.

§128ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε ν’ ἀφηγηθῶ πάντα τὰ τότε γενόμενα;

§129Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὄχι. Λάβετε τὸν λόγον κατόπιν.

§130Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὥστε, ἂν ἦτο ὁ Σωτηρόπουλος Πρωθυπουργός, θὰ συνειργάζεσθε μετ’ αὐτοῦ.

§131Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς Ἄρτης. Ὁ Βουλευτὴς Παρνασσίδος ἀπέβλεψεν εἰς τὸ πρῶτον στάδιον τῶν συνεννοήσεων πρὸς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, ὁ δὲ Βουλευτὴς Ἄρτης εἰς τὸ δεύτερον στάδιον, δηλαδή, ὅτε μοὶ ἀνετέθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ὁ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπετάθην τότε πάλιν καὶ πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν Ἄρτης, καὶ τότε ἐξήρτησε τὴν εἴσοδόν του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἐκ τῆς συμμετοχῆς τοῦ Βουλευτοῦ Μεσολογγίου.

§132Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἄν εἶχον τὰς αὐτὰς περὶ τοῦ πολιτεύεσθαι ἰδέας μὲ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, θὰ ἐλάμβανον μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, καὶ θὰ ἔπραττον ὅ,τι ἔπραξεν ὁ κ. Βουλευτὴς Κερκύρας, ὅστις εἰς τὰς περιστάσεις ἐκείνας τὰς δεινὰς ἔσχεν ὡς πρώτην φροντίδα ν’ ἀποστείλῃ ἔκτακτον ἀπεσταλμένον εἰς τὸ στρατόπεδον τῆς Ἄρτης, ὅπως δώσῃ ἀορίστους ἀδείας εἰς ὅλους τοὺς ἐκλογεῖς αὐτοῦ καὶ πρὶν ἀκόμη συνομολογηθῇ ἡ ἀνακωχή. Θὰ ἐδεχόμην ἓν ἐκ τῶν δύο Ὑπουργείων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς μοὶ ἐπρότεινεν, εἴτε τῶν Οἰκονομικῶν, εἴτε τῶν Ἐσωτερικῶν, καί, ἀδιαφορῶν περὶ τῶν γενικῶν συμφερόντων τῆς χώρας, θὰ ἔπραττον ὅ,τι καὶ ὁ Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας καὶ ὁ συνάδελφος αὐτοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, οἵτινες ἀναριθμήτους ἐνήργησαν παύσεις καὶ διορισμοὺς ὑπαλλήλων, καὶ προητοίμασαν οὐχὶ τὴν ἐπωφελῆ λύσιν τῶν ἐκ τοῦ πολέμου γεννηθέντων ζητημάτων, ἀλλὰ τὴν ἐπιτυχίαν αὐτῶν καὶ τῶν φίλων των κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς. Ἄν παρεδεχόμην τὴν πολιτικὴν τῶν ἐπιτηδείων, θὰ ἐκαθήμην ἴσως ἐκεῖ (δεικνύει τὸ κέντρον), ἢ ἐκεῖ (δεικνύει τὴν δεξιὰν), δεχόμενος τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτε κατὰ τὸ 1897 μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν ἐπανειλημμένως νὰ ζητήσῃ τὴν σύμπραξίν μου πρὸς σχηματισμὸν τῆς παρ’ αὐτοῦ σχηματισθείσης τότε Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ καὶ τότε δὲν ἐθεώρησα, ὅτι αἱ δυσχερεῖς περιστάσεις, εἰς ἃς εὑρίσκετο ἡ χώρα, μοὶ ἐπέτρεπον νὰ λάβω μέρος εἰς Κυβέρνησιν, μὴ ἔχουσαν τὴν ἀπαιτουμένην δύναμιν, καὶ ἐζήτησα νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις ἐπαρκεστέρα πρὸς ἐπωφελῆ λύσιν τῶν ἐκ τοῦ πολέμου γεννηθέντων σπουδαίων ζητημάτων. Ἄν δὲ, Κύριοι, τὸ μικρὸν κόμμα, τὸ προοδευτικόν, ὑποστὰν καὶ τοῦτο τὴν ἐπήρειαν τῆς ἐπιτηδείου πολιτικῆς, περιῆλθεν εἰς ἐξασθένισιν, δὲν νομίζω, ὅτι τοῦτο δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἐπιχείρημα, ὅπως δικαιολογήσῃ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας διὰ τὴν πρᾶξιν τῆς ὑποκαταστάσεως καὶ τῆς ὑποστηρίξεως Κυβερνήσεως, μὴ ἀντιπροσωπευούσης τὴν πλειονοψηφίαν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων, ἡ σχηματισθεῖσα κατὰ τὸ 1897, διῆλθεν ἐν σχετικῇ ἀδρανείᾳ τὸ ἓν καὶ ἥμισυ περίπου ἔτος τῆς διαρκείας αὐτῆς. Ἡ ἐποχὴ ἡ μετὰ τὸν πόλεμον ἦτο κρίσιμος ψυχολογικὴ στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν οὐ μόνον ὑπὸ νομοθετικήν, ἀλλὰ καὶ κυρίως ὑπὸ διοικητικὴν ἔποψιν ἠδύναντο νὰ πραγματοποιηθῶσι βελτιώσεις ἐν τῇ ἐν γένει διοικήσει, ἄνευ οὐδεμιᾶς δυσκολίας ἢ ἀντιδράσεως μήτε παρὰ τῶν πολιτευομένων, μήτε παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι πάντες μετὰ τὸν πόλεμον ἐθεώρουν ἐπιτακτικὴν τὴν ἀνάγκην τῶν τοιούτων βελτιώσεων. Αὗται ὅμως δὲν ἐπῆλθον, καὶ ἡ ψυχολογικὴ ἐκείνη κατάστασις παρῆλθεν ἐν ἀδρανείᾳ. Ἡ ἐπελθοῦσα δὲ λύσις τῶν ζητημάτων τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν οἰκονομικῶν βεβαίως δὲν ἦτο καθ’ ὅλα ἐπιτυχής. Ἀρκοῦμαι δὲ μνημονεύων τὰ δύο ἀτυχῆ πρωτόκολλα, τὰ προσαρτηθέντα εἰς τὴν συνθήκην περὶ εἰρήνης, καὶ ἅτινα οὐκ ὀλίγον συνετέλεσαν εἰς τὰς παρουσιασθείσας δυσκολίας εἰς τὴν συνομολόγησιν τῆς προξενικῆς συμβάσεως καὶ τὴν ὑφισταμένην ἐπιβλαβῆ δι’ ἡμᾶς ἐκκρεμότητα τῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως. Μετὰ τὴν ἀδρανῆ Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κερκύρας, κοινοβουλευτικὴ αὕτη καὶ μετὰ ἐπαγγελιῶν καὶ προγραμμάτων. Ἀλλ’ ἀντὶ ν’ ἀφοσιωθῇ εἰς τὴν διόρθωσιν τῶν κακῶν, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον εἰς τὴν χώραν ἕνεκα τοῦ πολέμου, ἀπερροφήθη ἐκ τοῦ πόθου τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν κομματικῶν αὐτῆς συμφερόντων. Καυχᾶται ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὅτι ἀνώρθωσεν αὕτη τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας, καὶ ἐβεβαίωσε τὴν Βουλήν, ὅτι οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν τελευταίων ἐτῶν παρουσιάζουσι περισσεύματα, ὅπως παρουσίαζον καὶ τὰ πρὸ τῆς χρεωκοπίας τοῦ Δημοσίου. Δὲν προτίθεμαι νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, πιστεύω δ’ ὅτι ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἂν δυνηθῇ νὰ μὴ ἐγκαταλείψῃ τὰς γνώμας, ἃς ὡς Βουλευτὴς ἐξέθηκεν εἰς τὴν Βουλήν, θὰ φωτίσῃ ἐν καιρῷ τῷ δέοντι τὴν Βουλὴν περὶ τῶν οἰκονομικῶν μέτρων τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῶν. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον θεωρῶ ἄξιον παρατηρήσεως, εἶναι, ὅτι, ἐνῷ παρουσιάζονται περισσεύματα ἐν τοῖς ἀπολογισμοῖς τοῖς προσωρινοῖς τῶν τελευταίων ἐτῶν, τὸ χρηματικὸν ποσὸν, τὸ ὁποῖον διαθέτει τὸ Κράτος, παρουσιάζεται ἀπ’ ἐναντίας ἠλαττωμένον, ἀντὶ ν’ αὐξάνῃ ἐκ τῆς εἰς αὐτὸ προσθήκης τῶν περισσευμάτων. Καὶ ἐνῷ κατὰ τὸ 1897 τὸ Δημόσιον διέθετε 16 περίπου ἑκατομμύρια, προερχόμενα ἐκ περισσευμάτων τῆς διαχειρίσεως τῶν πρὸ τοῦ πολέμου δύο ἐτῶν, τὸ ποσὸν τοῦτο ἠλαττώθη σήμερον κατὰ 6 περίπου ἑκατομμύρια, περιορισθὲν εἰς 10 μόνον ἑκατομμύρια, ἐντὸς τῶν ὁποίων περιλαμβάνονται ἴσως καὶ αἱ καταθέσεις αἱ προερχόμεναι ἐκ τῆς αὐξήσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ προωρισμέναι διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσης. Ἀρνοῦνται τὴν αὔξησιν τῆς φορολογίας διὰ τῆς τροποποιήσεως διαφόρων φορολογικῶν νόμων, οἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὴν αὔξησιν τῶν ἐσόδων τοῦ Δημοσίου...

§133Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ηὐξήθη φόρος τις.

§134Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ηὔξησεν ἡ ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων φορολογία καὶ ἄλλαι διὰ τροποποιήσεων;

§135ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως ὄχι. Κατηργήθη μάλιστα ἡ φορολογία 17 κλάσεων ἐπιτηδευματιῶν.

§136Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Προσετέθησαν δὲ καὶ ἐπεβαρύνθησαν ἄλλαι, ὁ δὲ φόρος ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπλήρωνεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δύο περίπου ἑκατομμύρια, ἀπέφερε πλέον τῶν τριῶν.

§137ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο δὲν προέρχεται ἐξ αὐξήσεως τοῦ φόρου, ἀλλὰ διότι πρότερον τινὲς μὲν τῶν ἐπιτηδευματιῶν ἐπλήρωνον, ἄλλοι δὲ δὲν ἐπλήρωνον. Διὰ τοῦ τῇ εἰσηγήσει ἐμοῦ ψηφισθέντος νόμου ἐπετεύχθη ἡ ἐπιβολὴ τοῦ φόρου εἰς πάντας καὶ ἡ ἄρσις τῆς ἀνισότητος.

§138Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νόμου εἴχομεν διάφορον γνώμην. Ἀλλὰ δὲν συζητοῦμεν ἤδη τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα. Οἱ ψηφισθέντες Προϋπολογισμοὶ ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας ηὔξησε τὰ βάρη τοῦ λαοῦ, ὅπως αὐξήσῃ τὰς ἀγόνους δαπάνας. Οὐδεμίαν δ’ ἐφήρμοσεν ἐκ τῶν ἐπιβαλλομένων βελτιώσεων. Ἐν τῇ Διοικήσει, ἀντὶ νὰ βελτιώσῃ τὴν λειτουργίαν αὐτῆς, ηὔξησε μόνον τὸν ἀριθμὸν τῶν Νομαρχιῶν καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑπαλλήλων. Τὸ αὐτὸ ἔπραξεν ἐν τῇ Δικαιοσύνῃ, οὐδὲν δὲ διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν. Ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας νομίζει, ὅτι ἡ ὑπ’ αὐτὸν Κυβέρνησις ἔπραξε πᾶν ὅ,τι ὤφειλε νὰ πράξῃ διὰ τὴν διόρθωσιν τῶν τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἀνεγνώρισε καὶ ὁ ἴδιος, ὅτι, ὅπως ἐπέλθῃ ἡ ἐπιβαλλομένη βελτίωσις τῶν τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ὑπάρχει ἀνάγκη δαπανῶν. Ἐνῷ δὲ ηὔξησε τὰ βάρη τοῦ λαοῦ καὶ τὰ ἔσοδα τοῦ Δημοσίου, δὲν ἐφρόντισε νὰ ἐλαττώσῃ τὰς περιττὰς δαπάνας καὶ ἐξεύρῃ οὕτω τὰ πρὸς βελτίωσιν τῶν τοῦ στρατοῦ ἀπαιτούμενα χρήματα. Δὲν ἐφρόντισε δὲ νὰ πράξῃ τοῦτο καὶ ὅτε ἀνετέθη ἡ εὐθύνη τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Ἀπέναντι τοιαύτης καταστάσεως ἐθεώρησα, ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τοὺς φίλους μου τὸ καθῆκον νὰ συμπράξωμεν ἐν πλήρει εἰλικρινείᾳ μετὰ προσώπου, τοῦ ὁποίου τὸν πατριωτισμὸν πολλάκις ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐκτιμήσω, μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, οὗ ἡ πολιτικὴ ἱκανότης καὶ ὁ πατριωτισμὸς ἀνομολογεῖται παρὰ πάντων. Νομίζω, ὅτι εἰσὶν ἀρκετὰ ταῦτα εἰς ἀπάντησιν ὅσων ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας εἶπε περὶ ἐμοῦ προσωπικῶς, θέλων νὰ καλύψῃ τὴν ἐρημίαν ἐπιχειρημάτων, ὅπως δικαιολογήσῃ τὴν φυγήν του ἐκ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως καὶ τὴν διατήρησιν συνάμα τῆς ἐξουσίας ἀνευθύνως. Δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τι ἐπὶ τοῦ συνταγματικοῦ ζητήματος, ὅπερ τοσοῦτον εὐρέως ἐπραγματεύθη ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ὑπὸ τὴν ἐπιστημονικὴν αὐτοῦ ἔποψιν. Νομίζω, ὅμως, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ὅπερ μᾶς ἀπασχολεῖ ὑπὸ πρακτικὴν ἔποψιν. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας, ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐρώτησίν μου, διατὶ κατέλιπε τὴν ἐξουσίαν, εἶπεν, ὅτι ἔπραξε τοῦτο χάριν τῆς δημοσίας τάξεως. Ἀλλὰ τίνες εἶναι οἱ διαταράξαντες τὴν δημοσίαν τάξιν; Ἐλέχθη ἐν διαλογικῇ συζητήσει κατὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι διετάραξαν αὐτὴν λοῦστροι καὶ ὀχλαγωγοί. Ἐὰν πράγματι ἀπέναντι τοιαύτης διαταράξεως τῆς δημοσίας τάξεως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἐγκατέλειψε τὴν ἐξουσίαν, εἶναι βεβαίως ἀνάξιος αὐτῆς. Δὲν εἶναι ὅμως ἀκριβές, ὅτι ἡ ἐγκατάλειψις τῆς ἐξουσίας ἐπεβλήθη εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας ἐκ τοιαύτης διαταράξεως τῆς δημοσίας τάξεως. Αὕτη ἐπεβλήθη ἐκ τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ λαοῦ τῆς πρωτευούσης. Οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, αἱ συντεχνίαι καὶ ὁ ἐργαζόμενος λαὸς τῆς πρωτευούσης κατενόησαν καὶ ᾐσθάνθησαν ποῦ ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιτηδειότητος ὠθεῖ τὸν τόπον. Ἠσθάνθησαν, ὅτι οὔτε ἡ πολιτικὴ ἠθική, οὔτε ἡ μετ’ αὐτῆς συνδεομένη κοινωνικὴ ἠθικὴ ἦτο σεβαστὴ εἰς τοὺς διέποντας τὰ κοινά, καὶ ὅτι καὶ ἡ θρησκεία ἡμῶν ἐθεωρεῖτο ὡς δευτερεῦον. Ἐξηγέρθησαν ἐκ τούτου τὰ ἠθικὰ στοιχεῖα τοῦ λαοῦ κατὰ τῆς τοιαύτης πολιτικῆς καὶ κατὰ τῶν ἐφαρμοζόντων αὐτήν, καὶ ἡ ἐξέγερσις αὕτη, ἥτις ὡς πρώτην καὶ σπουδαίαν ἀφετηρίαν εἶχε τὴν μετάφρασιν τοῦ Εὐαγγελίου, μήτε ἐσκόπει νὰ διαταράξῃ, μήτε διετάραξε τὴν δημοσίαν τάξιν, ἀλλ’ ἀπεδοκίμαζε τοὺς ἐφαρμόζοντας τοιαύτην πολιτικὴν καὶ ὠθήσαντας αὐτὴν καὶ μέχρι τῆς ἐλλείψεως τοῦ ἐπιβαλλομένου σεβασμοῦ πρὸς τὰς θρησκευτικὰς καὶ ἐθνικὰς ἡμῶν παραδόσεις. Τὴν ἀγανάκτησιν ταύτην συνεμερίσθησαν καὶ αἱ ἐπαρχίαι (θόρυβος). Ταύτην δὲ ᾐσθάνθη καὶ διεῖδε καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐν τῇ ἐξεγέρσει τοῦ λαοῦ τῆς πρωτευούσης, καὶ ἔκυψεν εἰς αὐτήν.

§139Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τί εἶναι αὐτὰ ποῦ λέγετε! (Θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ).

§140Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τοιοῦτο σᾶς κατεῖχεν αἴσθημα, ὅτε ἀνήλθετε τὸ βῆμα, καὶ ὑπὸ τὴν πίεσιν τῶν αἰσθημάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐδακρύσατε. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ κατάστασίς σας ἐκείνη μὲ συνεκίνησε.

§141Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐμὲ συγκινεῖ ἡ κατάστασις ἡ ἰδική σας.

§142Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐχύσατε δάκρυα.

§143Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Σεῖς δὲν θὰ χύσητε ποτὲ δάκρυα ἐκ φιλοπατρίας.

§144Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀλλ’ ἡ συναίσθησις αὕτη τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας δὲν ὤθησεν αὐτὸν μέχρι τοῦ σημείου, ἵνα παραιτηθῇ εἰλικρινῶς τῆς ἐξουσίας, ὅπως ἀποφανθῇ ὁ λαὸς περὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἣν νομίζει ἀξίαν νὰ διοικήσῃ τὴν χώραν. Ἐπροτίμησε νὰ δανείσῃ τὴν πλειονοψηφίαν εἰς ἄλλους.

§145Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι εὐπρεπές, νομίζω, τοιαῦτα νὰ λέγωνται. (Θόρυβος καὶ σάλος ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἀντεγκλήσεις ἑκατέρωθεν).

§146Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Σέβομαι τὴν ἀγανάκτησιν τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, τὴν προερχομένην οὐχὶ ἐκ τῆς λέξεως, ἀλλ’ ἐκ τῶν πραγμάτων· τὴν θεωρῶ δικαίαν, καὶ εὔχομαι ἡ ἀγανάκτησις αὕτη νὰ δικαιωθῇ καὶ διὰ τῶν πραγμάτων. Εὔχομαι, ἡ ἀγανάκτησις αὐτῶν νὰ καταλήξῃ εἰς θετικὸν συμπέρασμα τῆς μὴ ἐπιδοκιμασίας διὰ δανείου τῶν προσώπων, ἅτινα ἀπεδοκιμάζετε σεῖς πρὸ τριῶν ἐτῶν καὶ ἅτινα σᾶς ἀπεδοκίμαζον πρὸ δύο μηνῶν. Εὔχομαι, ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θὰ δώσητε, νὰ ἦναι πραγματικῶς σύμφωνος μὲ τὴν ἀγανάκτησιν, τὴν ὁποίαν προεκάλεσεν ἡ φράσις, ὅτι ὁ κ. ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς δανείζει τὴν πλειονοψηφίαν αὑτοῦ εἰς τὴν νῦν Κυβέρνησιν.

§147Α. ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ. Καὶ θὰ λείψουν καὶ ἡ ῥεκλάμαις μερικῶν.

§148Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ἠρέσκετο ὁ κ. ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς νὰ ἐγκαταλείψῃ εἰλικρινῶς τὴν ἐξουσίαν. Αἰσθανθεὶς τὴν πίεσιν τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἠθέλησε νὰ φανῇ μὲν ἐγκαταλιμπάνων, νὰ ἐξακολουθῇ ὅμως ἐξασκῶν αὐτὴν ἐμμέσως διὰ πρωτοφανοῦς συναλλαγῆς. Κάκιστον δὲ καθιερώνει προηγούμενον διὰ τῆς τοιαύτης κολοσσιαίας συναλλαγῆς, ἡ ὁποία δὲν εἶναι συνεννόησις ἐπιτρεπομένη ὑπὸ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων οὐδενὸς ἔθνους. Δὲν γνωρίζω, Κύριοι, ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθνῶν ἀρχηγὸν πλειονοψηφίας, ἀρνούμενον νὰ λάβῃ τὴν ἐξουσίαν καὶ ὑποδεικνύοντα ἀρχηγὸν μικρᾶς τινος μερίδος ἀντιθέτου, ὅπως διοικήσῃ ὑπὸ τὴν προστασίαν καὶ τὰς ὁδηγίας αὐτοῦ. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἐν τῇ Γαλλικῇ Δημοκρατίᾳ, τῇ ὅλως κοινοβουλευτικῶς διοικουμένῃ, παρουσιάζεται παράδειγμα ἀνάλογον, ὅτε ὁ ἀοίδιμος Γαμβέττας, ἡγούμενος τῆς πλειονοψηφίας ἔν τε τῇ Βουλῇ καὶ τῇ Γερουσίᾳ, ἐδίσταζε ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν. Καὶ οἱ φίλοι καὶ οἱ ἀντίθετοι αὐτοῦ συνεφώνησαν, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὸν, διευθύνοντα τὴν πλειονοψηφίαν, νὰ ὑποδείξῃ ἄλλον ὡς ἡγέτην τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι ὤφειλε νὰ φέρῃ αὐτὸς τὴν εὐθύνην τῆς διοικήσεως τῆς χώρας. Καὶ ὁ Γαμβέττας, ὁ μέγας ἐκεῖνος ἀνὴρ, τὸν ὁποῖον βεβαίως δὲν ἀνέφερα ὡς σημεῖον συγκρίσεως πρὸς ἡμᾶς, ἔκυψεν εἰς τὴν γνώμην ταύτην, ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν καὶ ὑπέστη τὰς ἐξ αὐτῆς εὐθύνας, ὅτε ἀπέτυχον τὰ μέτρα, ἅτινα ὑπεστήριξε, καὶ ἠναγκάσθη νὰ δώσῃ τὴν ἐκ τῆς Κυβερνήσεως παραίτησίν του. Ἀνεγνώρισε καὶ ὁ Γαμβέττας, ὡς καὶ πάντες οἱ εἰλικρινῶς πολιτευόμενοι, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἡγῆται καὶ διευθύνῃ τὴν πλειονοψηφίαν, χωρὶς νὰ φέρῃ τὴν εὐθύνην τῆς διοικήσεως τῆς χώρας. Ἡ παρ’ ἡμῖν εἰσαγομένη καὶ ὑποστηριζομένη μεγάλη συναλλαγὴ εἶναι ἀναμφισβητήτως ἐπιτηδεία· δύναται νὰ ἐξυπηρετῇ συμφέροντα καὶ μικρὰς φιλοδοξίας ἀτομικὰς, ἀλλὰ βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἐξυπηρετήσῃ συμφέροντα τῆς χώρας, μήτε ὑπὸ πολιτικὴν, μήτε ὑπὸ οἱανδήποτε ἄλλην ἔποψιν. Ἀπ’ ἐναντίας, ἐνῷ μέχρι σήμερον ἡ συναλλαγὴ συνετέλει εἰς τὴν κατάπτωσιν ἀτόμων, σήμερον ἔρχεται νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐπίσημον κατάπτωσιν τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Καὶ πρὸς τίνα σκοπόν; Δὲν τὸ ἔκρυψεν ὁ ἐκ Κερκύρας Βουλευτής. Τὸ εἶπε καθαρῶς. Θὰ πράξωσιν, εἶπε, πᾶν ὅ,τι δύνανται, ὅπως παρεμποδίσωσι τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ.

§149Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν δυνηθῶσι.

§150Π. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Καὶ ἐὰν ἐξαρτᾶται ἐξ αὐτῶν.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§152Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. .. Καὶ διατὶ φοβοῦνται τοῦτο; Διότι τοιαύτην διαβλέπουσι τὴν δεδηλωμένην θέλησιν τοῦ ἔθνους.

§153ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Βεβαίως.

§154Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀντελήφθησαν μέχρι τίνος βαθμοῦ κατεδικάσθη ἡ πολιτικὴ αὐτῶν, καὶ μέχρι τίνος βαθμοῦ ἀναγνωρίζεται ὁ πατριωτισμὸς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ. Ὁ φόβος δ’ οὗτος τοὺς ὠθεῖ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς κολοσσιαίας συναλλαγῆς. Ὁ φόβος οὗτος τοὺς κάμνει νὰ μὴ θέλωσι ν’ ἀναλάβωσι τὴν εὐθύνην τῆς διοικήσεως τῆς χώρας. Τί πράττετε τοιουτοτρόπως, Κύριοι, διὰ τῆς τοιαύτης συναλλαγῆς; Τίθεσθε ἀντιμέτωποι τῆς θελήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ εἶσθε σεῖς ἄξιοι νὰ τεθῆτε ἀντιμέτωποι τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ; (Εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Δύνασθε νὰ ἀναβάλητε τὴν ἔκφρασιν τῆς θελήσεως αὐτοῦ διὰ τεχνασμάτων, δι’ ἐξακολουθήσεως μικρᾶς καὶ μεγάλης συναλλαγῆς; Βεβαίως δὲν δύνασθε ν’ ἀναχαιτίσητε αὐτὴν, μήτε νὰ παρακωλύσητε τὴν ἐξάσκησιν τῆς εἰς αὐτὸν ἀνηκούσης ἐξουσίας. Ἀναγνωρίζοντες τὴν τοιαύτην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ θέλησιν, τίθεσθε ἀντιμέτωποι αὐτῆς. Ἀλλ’ ἂν σεῖς πράττητε τοῦτο, ὑπάρχει ἄλλος, ὅστις ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον τῆς ῥυθμίσεως τῆς κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος, ὅστις ὡς σύμβολον ἔχει τὸ «Ἰσχύς μου ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ», καὶ ὅστις βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἐπηρεασθῇ ἐκ τῶν πόθων καὶ τῶν φόβων ὑμῶν, μήτε νὰ ἐπηρεασθῇ, ὅπως διὰ τεχνασμάτων καὶ διὰ μεγάλης συναλλαγῆς παρακωλυθῆ ἡ ἔκφρασις τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου ἡ ἀγάπη ἀποτελεῖ τὴν ἰσχὺν Αὐτοῦ. Ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία βεβαίως θέλει ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν παρὰ τοῦ Στέμματος, καὶ οὐχὶ αἱ κολακεῖαι καὶ αἱ ἐπιτήδειοι ἐνέργειαι, αἵτινες πολλὰ δύνανται νὰ ἐπιφέρωσι κακὰ, ἐπιτείνουσαι τὰς σήμερον ὑφισταμένας δυσχερείας ἐν τῇ χώρᾳ. (Εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν καὶ χειροκροτήματα ζωηρά).

§155Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Δύο λέξεις,

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ὁ κύριος Ρέπουλης.

§157ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε.

§158Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Μίαν μικρὰν παρατήρησιν.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄν θέλῃ ὁ κύριος Ρέπουλης.

§160Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Μοῦ παρεχώρησε.

§161Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, πάντοτε κατ’ αὐτὴν τὴν ὥραν ἀναβάλλομεν. Ἀρκετὰ συνεζητήσαμεν σήμερον. Ἄλλως μετὰ τὸν κ. Ρέπουλην εἶναι πολλοὶ, οἱ ὁποῖοι θὰ ὁμιλήσουν.

§162Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐγὼ ἐπὶ ἓν τέταρτον μόνον θὰ ὁμιλήσω.

§163ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Αὔριον, αὔριον.

§164Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ διακόψωμεν δι’ αὔριον.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν.

§166ΠΟΛΛΟΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Νὰ κάμωμεν διακοπὴν νὰ φάγωμεν.

§167Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Εἰς κάθε πέντε λεπτὰ θὰ ὑποβάλλω ἔνστασιν ἀπαρτίας.

§168ΦΩΝΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ω! ὤ!

§169Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Νὰ διακόψωμεν καὶ ἐπανερχόμεθα.

§170Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐπειδὴ τῷ ὄντι εἶναι πολλοὶ ἐγγεγραμμένοι καὶ ἐπιθυμοῦντες νὰ συζητήσωσιν, οὐδεμία ὑπάρχει δυσκολία νὰ διακόψωμεν, ἀλλὰ παρακαλοῦμεν τὴν Βουλὴν, ἀπὸ αὔριον νὰ ὁρίσωμεν νὰ διακόπτωμεν καθ’ ὡρισμένην ὥραν, καὶ νὰ ἐπανερχώμεθα μετὰ ταῦτα, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ ἐργασθῶμεν.

§171Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ἀλλὰ νὰ ὁρίσωμεν καὶ τὴν ὥραν. Ὄχι μέχρι πρωΐας.

§172Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Μάλιστα. (Οἱ Βουλευταὶ ἐγείρονται πρὸς ἀποχώρησιν, τινὲς δὲ καὶ ἀπέρχονται).

§173ΦΩΝΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Λύεται ἡ συνεδρίασις, κύριε Πρόεδρε!

§174Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ πρότασις, κύριε Πρόεδρε, τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν δὲν ἐγένετο δεκτή! Νὰ σημειωθῇ.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 8 καὶ 30′ μ. μ.)