1900.12.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37

τῆς 27 Δεκεμβρίου 1900.

(Τετάρτη).

(Προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Ν. Λεωνίδα).

(Συνελθόντων τῶν κυρίων Βουλευτῶν περὶ ὥραν 4 καὶ 45′ μ. μ. ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς αὐτῶν κατάλογος).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 124 Βουλευτῶν.

§2Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Συνήθως κατὰ τὴν ὥραν ταύτην, ἐνῷ ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος, οὐδέποτε σχεδὸν ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ· ἐὰν δὲ παρατηρήσῃ τις σήμερον ἐν τῇ αἰθούσῃ, πόσοι συνάδελφοι ἀπουσιάζουν, βεβαίως ἀντιλαμβάνεται, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλετε ἔνστασιν;

§4Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μάλιστα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος ἐκ νέου. (Ἀναγινώσκεται αὖθις ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Θ. Βελλιανίτου καὶ Κ. Πλατούτσα, ὡς ψηφολεκτῶν. Μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 125 Βουλευτῶν. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἔχει τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς γενικῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Ἔχει τις τὸν λόγον; Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις. Ἄρχεται ἡ ἀνάγνωσις τῶν ἐσόδων. «Κεφάλαιον Αʹ...»

§8Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ ἐπελήφθημεν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων...

§10Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὄχι!

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Εἰσήλθομεν. (Ἐνταῦθα ὁ Γραμματεὺς ἀναγινώσκει τὸ Κεφάλαιον Αʹ τῶν ἐσόδων).

§12Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἔχω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν εἶχον ζητήσει νὰ προταχθῶσι νομοσχέδιά τινα τῆς συζητήσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Τοιαῦτα εἶναι τὸ περὶ ἀτελείας τῶν ὠφελίμων βιβλίων, καὶ τὸ περὶ θεϊκοῦ χαλκοῦ, τὸ ὁποῖον ὅμως ἐψηφίσθη. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀτελείας τῶν βιβλίων δὲν ἐψηφίσθη εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν, ἀλλ’ εἰς δευτέραν μόνον, καὶ μάλιστα ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐδήλωσεν, ὅτι θὰ ψηφισθῇ σήμερον.

§13Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὔριον.

§14ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Αὔριον.

§15ΑΧ. ΧΟΙΔΑΣ. Ἔχομεν τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§16Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ἔλαβον τὸν λόγον...

§17ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§18Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἀφοῦ ὡμίλει ἔτι ἐπ’ αὐτῆς ὁ βουλευτὴς κ. Χοϊδᾶς!

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσήλθομεν. Δὲν ἐπιτρέπεται ἄλλη συζήτησις. (Θόρυβος).

§20ΑΧ. ΧΟΙΔΑΣ. Πότε ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;

§21Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ὅτε ἦλθον ἐγὼ καὶ ἐζήτησα τὸν λόγον, ὁ κ. Βουλευτὴς Παξῶν ὡμίλει περὶ προτάξεως νομοσχεδίου τινός.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις.

§23Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἑπομένως δὲν εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν, ἵνα ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τῆς Ποινικῆς Δικονομίας.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περὶ τῆς προτάξεως ἄλλου νομοσχεδίου ἀπεφάνθη ἡ Βουλή. Εἰσήλθομεν ἤδη εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§25ΑΧ. ΧΟΙΔΑΣ. Θὰ σᾶς ἐρωτήσω νὰ μοὶ καθορίσητε τὸ σημεῖον, καθ’ ὃ ζητεῖ τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοῦτο εἶναι, ὅταν ἀπαγγέλλῃ ὁ Πρόεδρος, ὅτι «εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν»· ὅπερ ἐγένετο, ἐπελήφθημεν δὲ... (θόρυβος)

§27ΧΡ. ΑΣΙΜΗΣ. Ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικά;

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§29Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐὰν νομίζητε, ὅτι ἀναγινώσκεται καὶ ψηφίζεται οὕτως ὁ Προϋπολογισμός, ἀπατᾶσθε πολύ. (Θόρυβος).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, Κύριοι... Ἤρχισεν ἤδη ἡ ἀνάγνωσις τοῦ πρώτου κεφαλαίου τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων.

§31Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐζήτησα τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ βουλευτὴς Πατρῶν κ. Χοϊδᾶς ἐζήτει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶχεν ἤδη τελειώσει ἡ συζήτησις.

§33Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, πῶς, ἐνῷ ὡμίλει ὁ κ. Βουλευτὴς Παξῶν, εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν!

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βελλιανίτης ἐζήτησε νὰ προταχθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ταχυδρομικῆς ἀτελείας τῶν ὠφελίμων βιβλίων, καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη, ἀπορρίψασα τὴν πρότασιν αὐτοῦ. Ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις.

§35ΧΡ. ΑΣΙΜΗΣ. Ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως; Ἐπ’ αὐτῶν θὰ γείνῃ συζήτησις. (Θόρυβος).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶπον, ὅτι ἀνεγνώσθησαν. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ κεφάλαιον Αʹ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Κεφάλαιον Βʹ...

§37Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ θὰ ὁμιλήσω.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βελλιανίτης ἔχει τὸν λόγον.

§39Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Λυποῦμαι, Κύριοι, διότι ἡ σπουδὴ ὑμῶν μὲ ἀναγκάζει νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, χωρὶς νὰ ἔχω πρὸ ἐμοῦ τὰς σημειώσεις μου. Ἐπίστευον, ὅτι ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ ἐκ τῶν συνήθως ἀγορευόντων ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἤθελον προηγηθῆ κατὰ τοῦτο, καὶ διὰ τοῦτο ἦλθον χωρὶς νὰ κομίσω μετ’ ἐμοῦ τὰς διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ χρησίμους σημειώσεις μου, καὶ διὰ τοῦτο θ’ ἀναγκασθῶ νὰ ὁμιλήσω, οὕτως εἰπεῖν, ἐκ τοῦ προχείρου. Δὲν θέλω κατ’ ἀκολουθίαν καταγείνῃ εἰς τὴν ξηρὰν λογιστικὴν τῶν ἀριθμῶν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, οὐδὲ θέλω προβῆ εἰς παραβολὰς ἀπολογισμῶν παρελθουσῶν χρήσεων πρὸς τὸν ὑπὸ συζήτησιν Προϋπολογισμόν, ὅπως καταδείξω τὰ σημεῖα, εἰς ἃ διϊστάμεθα πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, οὐδὲ θὰ ἐλέγξω τὰς εἰσπράξεις, ἐφ’ ὧν ἡ μειονοψηφία τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ πάντες οἱ ἐντεῦθεν ἀγορεύσαντες κατέδειξαν, ὅτι θέλουσι διαψεύσει τὰς ἐλπίδας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ὁ εἰσηγητὴς τῆς μειονοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ φίλος μου κ. Χατζῖσκος καὶ οἱ βουλευταὶ Ἀττικῆς κύριοι Νέγρης καὶ Σκουζὲς, διὰ μακρῶν ἀγορεύσαντες, καὶ ἐλέγξαντες τὸν Προϋπολογισμὸν κεφάλαιον πρὸς κεφάλαιον καὶ ἄρθρον πρὸς ἄρθρον, κατέδειξαν, ὅτι πάντως ἡ χρῆσις τοῦ 1901 θέλει ἀπολήξει εἰς ἔλλειμμα 6,000,000 δραχμῶν. Καὶ ὄντως ὁ διερευνῶν καὶ μελετῶν τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους ἀναμφισβητήτως εἰς τοιοῦτον θέλει καταλήξει συμπέρασμα, διότι θέλει εὕρει, ὅτι ἄκρα αἰσιοδοξία διαπνέει τὸ τεῦχος τοῦτο. Τὸ αἴσθημα τοῦτο τῆς αἰσιοδοξίας ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁσάκις ἠγόρευσεν ἐντεῦθεν, ἠθέλησε πλειότερον νὰ τονίσῃ, ὅπως ἐμπνεύσῃ καὶ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ αἴσθημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον κατακλύζει τὰ στήθη αὐτοῦ. Καὶ τὸ αἴσθημα τοῦτο μετέδωκε καὶ εἰς τὸν ἐξ Ἑρμιονίδος βουλευτὴν καὶ φίλον μου κ. Ρέπουλην, ὅστις, ὑπερθεματίζων εἰς ὅσα ἀνέφερεν ἐντεῦθεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, κατέληξε καὶ οὗτος εἰς μᾶλλον εὐοίωνα ἀποτελέσματα, εὑρίσκων, ὅτι πολλῷ πλείονα περισσεύματα θὰ παρουσιάσῃ ἡ χρῆσις τοῦ 1901 ἢ ὅσα ἀνέφερεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὸν εἰσηγητήριον αὑτοῦ λόγον. «Καὶ ποίαν», εἶπεν ὁ κύριος ἐξ Ἑρμιονίδος Βουλευτής, «ἄλλην ἀσφάλειαν θέλετε ἢ αὐτοὺς τοὺς ἀριθμούς, τοὺς ὁποίους ἐπαρουσίασεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν;» Ὅπου λαλεῖ ἡ γλῶσσα τῶν ἀριθμῶν, ἐκεῖ δὲν δύναται νὰ εἰσχωρήσῃ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία. Καὶ ὄντως, Κύριοι, εἰς πάντα τὰ Κράτη τοῦ κόσμου, ὅπου λαλοῦσιν οἱ ἀριθμοὶ, ἐκεῖ τίθενται ὡς βάσις οὗτοι διὰ πάντα θετικὸν ὑπολογισμόν. Ἀλλ’ ὁσάκις ἀκούεται φθεγγομένη ἡ γλῶσσα τῶν ἀριθμῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀπὸ εἰκοσαετίας καὶ ἐντεῦθεν, ὅτε ἀνετράπη ἡ μαθηματικὴ αὕτη ἀρχή, ἡ γλῶσσα τῶν ἀριθμῶν ἐξεγείρει τὴν μεγαλειτέραν δυσπιστίαν. Διὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ αἰσιοδοξῶμεν καὶ ἡμεῖς, ὡς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, διότι τὰς αἰσιοδοξίας ταύτας καὶ τὰς ἐλπίδας καὶ τὰ αἰσθήματα ταῦτα πρὸ 20 ἐτῶν τὰ ἀκούομεν βροντωδέστερον ἐξαγγελλόμενα ἐντεῦθεν, καθ’ ἣν ἐποχὴν δηλ. ὁ νῦν κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὡς εἰσηγητὴς τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἢ ὡς Πρόεδρος αὐτῆς, ἐπαρουσίαζε τὴν φαιδρὰν καὶ γελώεσσαν εἰκόνα τῆς ἐκπεσούσης οἰκονομικῶς Ἑλλάδος· ἐβλέπομεν δὲ τότε τὴν Ἑλλάδα πλέουσαν εἰς ἀτμόσφαιραν εὐτυχίας, παραβαλλομένην πρὸς τὸ Βέλγιον, καὶ πολλάκις πρὸς αὐτὴν τὴν Ἀγγλίαν, καὶ ἐθεώμεθα ἑκατομμύρια πηδῶντα ἀπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς διωλίσθησαν, καὶ ἀπῆλθον τῆς Ἑλλάδος, ἀφήσαντα ὡς μόνην σκληρὰν ἀνάμνησιν μίαν χρεωκοπίαν καὶ τὸν κλοιὸν τοῦ ξενικοῦ ἐλέγχου, ὅστις πιέζει ἡμᾶς, καὶ θὰ πιέζῃ ἐπὶ μακρὸν τὰς μεθ’ ἡμᾶς γενεάς. Ὅταν δὲ τοιαῦτα ἀποτελέσματα εἴχομεν ἀπὸ εἰκοσαετίας, ὅτε αἱ αὐταὶ εὐοίωνοι ἐλπίδες προεχέοντο εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅταν ἠδύνατο νὰ πιστεύῃ ὁ λαός, ὅτι εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς βαλβίδος, ἕτοιμοι νὰ σταδιοδρομήσωμεν ἐπιφανῶς ἐν τῇ Ἀνατολῇ, καὶ ὅτι ἡ χώρα ἡμῶν εἶχε μεταβληθῇ εἰς Χρηματιστήριον τῆς Ἀνατολῆς καὶ εἰς γῆν τῆς ἐπαγγελίας, ὅταν δὲ, μεθ’ ὅλα ταῦτα, εἴδομεν συντριβεῖσαν τὴν ῥωμαλαίαν διάνοιαν τοῦ Τρικούπη, καὶ καταλήξασαν τὴν οἰκονομικὴν αὐτοῦ πολιτικὴν εἰς τὴν χρεωκοπίαν τοῦ Κράτους, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύωμεν σήμερον, ὅτι θέλομεν καταλήξει εἰς τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα τόσον εὐοιώνως προχέει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν; Ἵνα πιστεύσῃ τις, ἐὰν ὅσα ἀνέφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν βασίζωνται ἐπὶ ἀσφαλοῦς ἐδάφους, δέον νὰ ἐξετάσῃ, ἐὰν ἡ πολιτική, ἣν ἠκολουθήσαμεν ἀπὸ εἰκοσαετίας, καὶ ἥτις ἔφερεν ἡμᾶς εἰς τὴν χρεωκοπίαν, ἤλλαξεν, ἢ ἐξακολουθεῖ ἡ ἰδία καὶ ἀμετάβλητος μέχρι σήμερον. Ἐρευνῶντες οὕτω τὸν ὑπὸ συζήτησιν Προϋπολογισμόν, θέλομεν ἴδει, ὅτι ἐξακολουθοῦμεν δυστυχῶς τὴν αὐτὴν ὁδόν· ὅτι, ἐνῷ ἀπὸ τοῦ 1883 ἐξακολουθοῦμεν αὐξάνοντες τὰς δαπάνας ἡμῶν, δὲν ἐφροντίσαμεν παντάπασιν, ὅπως δώσωμεν ζωήν, καὶ τονίσωμεν τὰ νεῦρα τῆς Ἑλληνικῆς παραγωγῆς. Ἐνῷ δὲ οὐδὲν ἐπράξαμεν, ὅπως καταστήσωμεν τὴν χώραν ἡμῶν ἱκανὴν νὰ ἀποδίδῃ τὰ ἑκατομμύρια, ἅτινα ζητοῦμεν παρ’ αὐτῆς, ἐν τούτοις ἀπὸ τοῦ 1883 ηὐξήσαμεν τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως ἡμῶν κατὰ 34 ἑκατομμύρια δραχμῶν. Εἰς ταῦτα δέ, ὡς ἐννοεῖτε, δὲν περιλαμβάνεται ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους, ἀλλ’ ὁλόκληρα σχεδὸν διασπείρονται εἰς τὰ διάφορα κεφάλαια καὶ ἄρθρα τῆς διοικήσεως. Ὅταν τοῦτο καὶ μόνον τὸ γεγονὸς ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, δὲν δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν ἀποτελέσματα σύμφωνα πρὸς τὰς προβλέψεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀλλοίαν βεβαίως ὄψιν θὰ παρίστα ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τῆς χώρας, καὶ ἄλλας ἐλπίδας θὰ ἐνέπνεεν ἡμῖν ὁ ὑπὸ συζήτησιν Προϋπολογισμός, ἂν τὰ ἀγόνως διασπειρόμενα ἑκατομμύρια ταῦτα διετίθεντο πρὸς βελτίωσιν τῆς παραγωγῆς τῆς χώρας, πρὸς κοινωνικὴν μόρφωσιν αὐτῆς, πρὸς ἠθικὴν διάπλασιν αὐτῆς, οὕτως ὥστε, ἐνισχύοντες τὰς ὑλικὰς καὶ ἠθικὰς δυνάμεις τῆς χώρας, νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι θὰ ἠδύνατο αὕτη νὰ παράσχῃ ἀνελλιπῶς καὶ ἄνευ οἰκονομικῆς ἐξαντλήσεως τῆς κοινωνίας τὰ 114 ἑκατομμύρια δραχμῶν, τὰ ὁποῖα ζητοῦμεν εἰς φόρους παρ’ αὐτῆς. Ἐὰν ἀναγνώσῃ τις τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1901, καὶ παραβάλῃ αὐτὸν πρὸς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1883, καὶ ἴδῃ, ὅτι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μέχρι τῆς σήμερον αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως ηὔξησαν κατὰ 34 ἑκατομμύρια δραχμῶν, βεβαίως θὰ νομίσῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς, ὑπὸ τὴν ἐπίδρασιν θαυματουργοῦ τινος δυνάμεως, μετέβαλεν ὄψιν οἰκονομικήν, καὶ ὅτι πηγαὶ πλούτου ἀνεῴχθησαν, ὥστε νὰ παρέχηται τὸ δικαίωμα τῆς τοιαύτης πολυτελείας ἐν τῇ διοικήσει ἡμῶν. Ἀλλὰ πράγματι μετέβαλεν ὄψιν ἡ Ἑλλὰς ἔκτοτε; ὄντως ἡ γεωργία ἡμῶν ἔλαβε τοιαύτην ἔκτασιν καὶ αὔξησιν; πράγματι ἀνεπτύχθη ἡ βιομηχανία ἡμῶν τεραστίως, ἡ δὲ ναυτιλία, ἥτις θὰ ἠδύνατο νὰ καταστῇ μεγάλη πλουτοπαραγωγὸς δύναμις, κυριαρχεῖ τῆς Μεσογείου, καὶ οἱ λιμένες ἡμῶν κατεστάθησαν αἱ ἀποθῆκαι τῆς Ἀνατολῆς; ἢ ὁ μεταλλευτικὸς πλοῦτος, παρ’ οὗ τόσα ἑκατομμύρια ὀνειροπώλει ὁ κύριος ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴς διὰ τὸ ταμεῖον τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου, ηὐξήθη; Τί θαῦμα ἐπετελέσθη ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὥστε νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι ἀπέκτησε τόσην οἰκονομικὴν ῥώμην ἡ Ἑλλάς, ὥστε νὰ δύναται νὰ παράσχῃ εἰς τὸ Δημόσιον διὰ δαπάνας 114 ἑκατομμύρια δραχμῶν; Ἀτυχῶς, ὅπως εἰς πᾶσαν δημοσίαν ὑπηρεσίαν εὑρισκόμεθα εἰς οἰκτροτάτην κατάστασιν, καὶ παρέχομεν εἰκόνα ἀθλίαν τῆς διοικήσεως, οὕτω καὶ ἐν τῇ στατιστικῇ δὲν δύναταί τις νὰ ἔχῃ οὔτε πίνακας, οὔτε πληροφορίας στατιστικάς, ὅπως βασίσῃ τοὺς ὑπολογισμούς του. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀνάγκη πινάκων στατιστικῶν, οὔτε πληροφοριῶν, ἵνα πεισθῇ τις, ὅτι οὐδόλως μετεβλήθη ἡ Ἑλλάς, ὑπὸ ἔποψιν πλουτολογικήν, ἀπὸ τῆς τελευταίας χρεωκοπίας αὐτῆς. Ἐξακολουθεῖ ἡ αὐτὴ κατάστασις τοῦ ἐμπορίου ἡμῶν· τῆς βιομηχανίας τὰ προϊόντα δὲν κατακλύζουν τὰς ἀγορὰς τῆς Ἀνατολῆς· ἐξ ἐναντίας ἐξακολουθοῦμεν εἰσάγοντες πάντα σχεδὸν τὰ εἴδη τῆς βιομηχανίας ἐκ τῆς Ἑῴας· οὔτε ἡ ἀτμήρης ἡμῶν ναυτιλία διασχίζει τὰ ὑγρὰ κέλευθα, οὔτε ὁ μεταλλευτικὸς πλοῦτος ἀποδίδει τόσα ἑκατομμύρια, ὥστε νὰ δύναται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ἀντέχῃ εἰς τοιαύτην φορολογίαν διὰ δαπάνας τοσοῦτον ἀλογίστους. Ἐνῷ λοιπὸν ἡ παραγωγικότης τῆς χώρας δὲν παρουσιάζει τοιαύτην αὔξησιν, δὲν παρουσιάζει σημαντικήν τινα βελτίωσιν, δὲν παρουσιάζει γονιμότητα τοιαύτην οἰκονομικὴν, ὥστε νὰ δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ δυνηθῇ νὰ παρέχῃ, χωρὶς νὰ καμφθῇ, τοὺς φόρους, τοὺς ὁποίους ζητοῦμεν παρ’ αὐτοῦ, οὐδὲν ἀφ’ ἑτέρου πράττομεν, ὅπως δώσωμεν εἰς αὐτὴν τὴν δύναμιν ταύτην, ἵνα μᾶς παράσχῃ αὐτούς. Ἤκουον πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν τὸν ἀξιότιμον κύριον Πρωθυπουργόν, λέγοντα ἐντεῦθεν, ὅτι, ἀφοῦ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δύναται νὰ παρέχῃ 108 ἑκατομμύρια, καθ’ ἡμᾶς, ἢ 114 ἑκατομμύρια, κατὰ τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὸ γεγονὸς τοῦτο καὶ μόνον ἀποδεικνύει τὴν οἰκονομικὴν εὐρωστίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὅτι ἡ ἐργατικότης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡ εὐφυΐα καὶ τὸ λιτοδίαιτον αὐτοῦ εἶναι ἄξια τῳόντι θαυμασμοῦ, οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφιβάλλῃ. Ἀλλὰ θὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ πάντας τοὺς πιστεύοντας, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι δυνατὸν νὰ παρέχῃ 114 ἑκατομμύρια δραχμῶν εἰς φόρους κατ’ ἔτος, ἢ μᾶλλον τὴν ἐρώτησιν ταύτην θὰ φέρῃ αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ λαός: διὰ τίνα λόγον ἀπὸ τοῦ 1883 μέχρι τοῦ 1901 αὐξάνονται αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως κατὰ 34 ἑκατομμύρια δραχμῶν; Καθόσον, ἐὰν ἀφαιρέσῃ τις τὰς δαπάνας, αἱ ὁποῖαι γίνονται χάριν τῶν μονοπωλίων, καὶ αἱ ὁποῖαι ἔχουσι λόγον καθαρῶς ταμιευτικόν, θέλει ἴδει, ὅτι τὰ διδόμενα ἑκατομμύρια δὲν παρέχονται πρὸς κοινωνικήν τινα μόρφωσιν, δὲν παρέχονται οὔτε πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας τῆς χώρας, οὔτε εἰς ἕτερα ἔργα κοινωφελῆ καὶ παραγωγικά, ἀλλὰ διασπείρονται ἐντὸς τῶν ἄρθρων καὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐντελῶς ἀγόνως, καὶ διασπείρονται οὕτω χάριν λόγων προσωπικῶν, πρὸς ἐξυπηρέτησιν οὐχὶ δημοσίας ἀνάγκης, ἀλλ’ ὅπως ἐκτρέφηται, αὐξάνηται καὶ πληθύνηται ἡ φυλὴ τῶν θεσιθηρῶν, ἥτις κατέστη δυσίατος νόσος καὶ τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Ἐὰν ὅμως τὰ 34 ἑκατομμύρια, ἢ ἐὰν 20 ἑκατομμύρια, ἐὰν 10 ἑκατομμύρια δραχμῶν διετίθεντο ὑπὲρ τῆς παραγωγῆς τῆς χώρας, ἐὰν ἐλάμβανον ἐπέκτασιν τὰ δημόσια ἔργα, τὰ συντελοῦντα εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων αὐτῆς, ἐὰν ἀπεξηραίνοντο τὰ καλύπτοντα τὴν Ἑλληνικὴν γῆν ἕλη, τὰ ζημιοῦντα καὶ τὴν γεωργίαν, φθείροντα δὲ καὶ τὴν δημοσίαν ὑγείαν, ἐὰν ἐνισχύετο τὸ ἐμπόριον, ἡ βιομηχανία, ἡ κτηνοτροφία, ἡ ναυτιλία, ἐὰν τροπαὶ ἄλλαι ἐδίδοντο εἰς τὴν νεολαίαν, τὴν πνιγομένην εἰς τὰ τέλματα τῆς ἀμαθείας καὶ τῆς θεσιθηρίας, καὶ ἠνοίγοντο εἰς αὐτὴν ὁδοὶ πρακτικῶν γνώσεων καὶ βλέψεις πλουτισμοῦ, βεβαίως τότε θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν εἰς αἰσιώτερα ἀποτελέσματα οἰκονομικῆς εὐεξίας καὶ ἐθνικοῦ μέλλοντος· ἀλλ’ ἀτυχῶς, οὐδὲν ἢ μηδαμινὸν διετέθη ὑπὲρ τῆς ἐνισχύσεως τῶν δυνάμεων τούτων. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, παρατηρήσατε, τί διατίθεται εἰς παραγωγικὰ ἔργα, καὶ ἐκεῖ θὰ ἴδητε τὴν εἰκόνα τῆς ἀθλιότητος, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει οὗτος. Καὶ ἠλπίσαμεν, ὅτι μετὰ τὸν πόλεμον ἤθελεν ἐπέλθει μᾶλλον σώφρων, μᾶλλον λελογισμένη πολιτική, καταλήγουσα εἰς τὸ συμπέρασμα ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον καὶ οἱ ξένοι, οἱ ἀσχοληθέντες, ὡς καὶ πάντες οἱ μελετῶντες τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, κατέληξαν· τουτέστιν, ὅτι πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ περικόψωμεν τὰς δαπάνας ἡμῶν, διότι εἶναι κωμικὸν νὰ βλέπῃ τις Κράτος δύο–ἥμισυ ἑκατομμυρίων ψυχῶν, ἔχον τοιαύτην πολυάριθμον καὶ πολυτελῆ Διοίκησιν. Ἀλλὰ ποία τις εἶναι ἡ Διοίκησις; Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, οἵτινες γνωρίζετε κάλλιστα αὐτήν, ὅτι, ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν σπανίας μόνον ἐξαιρέσεις ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς ὑπαλληλίας, εὑρίσκει, ὅτι κατέφυγον εἰς αὐτὴν ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι, οἵτινες δὲν δύνανται διὰ τῶν ἰδίων δυνάμεων νὰ βιοπαλαίσωσιν, οἵτινες δὲν αἰσθάνονται τὴν ἱκανότητα νὰ τραπῶσιν εἰς ἕτερα ἔργα, ἀλλά, στεγασθέντες ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς Διοικήσεως, ψωμίζονται ὑπὸ τοῦ Δημοσίου, μηδόλως συντελοῦντες εἰς τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν τῆς Διοικήσεως. Καὶ ὅταν ἀκούω, ἢ ἀναγινώσκω εἰς ἐφημερίδας, ὅτι οἱ Ἕλληνες πολιτευόμενοι κατέστησαν λυμεῶνες τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὅτι αὐτοὶ παρέφθειραν τὴν Διοίκησιν, ὅτι αὐτοὶ καταβιβρώσκουσι τὸ σῶμα τῆς Ἑλληνικῆς Διοικήσεως, γνωρίζω, ὅτι, ἄνευ παρεμβάσεως τοῦ Βουλευτοῦ, οὐχὶ παρεμβάσεως, ὅπως διορίζῃ ἢ παύῃ τοὺς ὑπαλλήλους, διότι καὶ τοῦτο εἶναι ζήτημα λίαν ἀμφίβολον διὰ τοὺς καλῶς γνωρίζοντας τὰ πράγματα, ἀλλὰ εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν συμπολιτῶν αὐτοῦ, μυρία συμφέροντα, ἐξαρτώμενα ἐκ τῆς διοικήσεως, θὰ κατεστρέφοντο, ἕνεκα τῆς ἀβελτηρίας καὶ τῆς ἀμαθείας, ἥτις ἐπιπολάζει ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Διοικήσει. Τί συμβαίνει ἐν τοῖς δημοσίοις γραφείοις ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ἡμεῖς γνωρίζομεν· ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ κέντρῳ, καὶ ἐντὸς τῶν Ἀθηνῶν, ἐὰν λάβητε τὸν κόπον νὰ μεταβῆτε εἰς τὰ Ὑπουργεῖα, θὰ ἴδητε, κατὰ ποῖον τρόπον διεξάγεται ἡ ὑπηρεσία, θὰ ἴδητε, ὅτι ἐπὶ ὥρας μακρὰς θ’ ἀναμένητε, ζητοῦντες τοὺς ἐντεταλμένους τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας ὑπαλλήλους, οἵτινες πρὸ τῆς 10ης τῆς πρωΐας οὐδέποτε μεταβαίνουσιν εἰς τὰ γραφεῖά των, ὑπάρχει δὲ καὶ Ὑπουργεῖον, ὡς τὸ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπου μετὰ τὴν 11ην μεταβαίνουσι, καὶ ἀπέρχονται ὀλίγον πρὸ τῆς 12ης ὥρας!

§40Α. ΠΕΤΑΛΑΣ. Ἐκεῖ εἶναι οἱ ἀριστοκράται!

§41ΧΡ. ΑΣΙΜΗΣ. Μὴ διακόπτετε!

§42Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Διὰ τοιαύτην λοιπὸν Διοίκησιν, διὰ τοιούτους ὑπαλλήλους ἀπὸ τοῦ 1883 δαπανῶμεν 34 ἑκατομμύρια δραχμῶν ἐπὶ πλέον! Οὕτω δὲ ἀπορροφοῦμεν τὸ ποσὸν τοῦτο ἀπὸ τὰς παραγωγικὰς τάξεις τῆς Ἑλλάδος, ἀπορροφοῦμεν ὅ,τι ἠδύνατο ἴσως νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν καὶ βελτίωσιν τῆς χώρας, καὶ ἀπορροφοῦμεν αὐτὸ, ὅπως ἀναπτύξωμεν ἓν ὀλέθριον κακὸν, τὴν τάξιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν πολιτικολογοῦσαν ἐν τοῖς καφενείοις, τὴν ἀργοσχολοῦσαν, τὴν μηδὲν πράττουσαν, ἀλλὰ θεωροῦσαν τὸ Κράτος ὡς πρυτανεῖον. Λαμβάνομεν δηλαδὴ τὰ κεφάλαια ἀπὸ τὴν φιλοπονίαν, καὶ τὰ ῥίπτομεν εἰς τοὺς ἀέργους, οἵτινες, ἄνευ τῶν ἐλπίδων, τῶν παρεχομένων ὑπὸ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, θὰ ἠδύναντο νὰ καταστῶσι φιλόπονοι καὶ παραγωγικοὶ πολῖται. Τοιαύτη, Κύριοι, εἶναι ἡ εἰκὼν, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει ἐν συνόψει ὁ ὑπὸ συζήτησιν Προϋπολογισμός. Οὐδαμοῦ διακρίνω ἐν αὐτῷ τάσιν τινὰ μελλούσης βελτιώσεως. Ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους, ὡς πολλάκις ἐλέχθη ἐντεῦθεν, εἶναι τὸ κάτοπτρον αὐτὸ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ Προϋπολογισμὸς αὐτὸς δὲν διαφέρει παντάπασι τῶν Προϋπολογισμῶν τῆς πρὸ 15 καὶ 20 ἐτῶν ἐποχῆς. Τὰ αὐτὰ κεφάλαια ἀναγράφονται, αἱ αὐταὶ πιστώσεις, ἡ αὐτὴ τάσις ἐξογκώσεως τῶν δαπανῶν, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ἡ ἐπιβολὴ νέας φορολογίας πιεζούσης τὰς λαϊκὰς καὶ ἀστικὰς τάξεις ἀπηνῶς. Δὲν εἶναι Προϋπολογισμὸς διατιθέμενος νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς τὰς τάξεις ἐκείνας τῶν πολιτῶν, παρ’ ὧν ἐλπίζει τὸ Κράτος καὶ ἀναμένει βελτίωσιν τῆς καταστάσεως αὐτοῦ. Ἔχω ἐνταῦθα τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1901, καὶ ῥίπτω μερικὰ βλέμματα εἰς τὰς σελίδας αὐτοῦ. Καὶ ἐν πρώτοις σταματῶ ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῶν ἀμέσων φόρων, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησεν ἐπὶ πολὺ τὴν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπὴν τῆς Βουλῆς. Ἡ μειονοψηφία τῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τῆς ἐκθέσεώς της καὶ ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς αὐτῆς διὰ μακρῶν κατέδειξαν, ποῖα εἶναι τὰ σημεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἐπέλθῃ διάψευσις τῶν ἐλπίδων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν· δι’ ὃ δὲν θὰ ἐπιμείνω εἰς ταῦτα. Ὑπὸ ἄλλην ὅμως ἔποψιν θὰ ἐξετάσω τοὺς φόρους, οἵτινες ἀναγράφονται ἐν τῷ κεφαλαίῳ τούτῳ. Πρῶτος ἀναγράφεται ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ὁ φόρος οὗτος εἰσήχθη, ὡς γνωστόν, καταργηθείσης τῆς δεκάτης, καταργηθείσης τῆς φορολογίας ἐκείνης, ἥτις ἦτο καὶ φυσικὴ καὶ δικαία, ἀλλ’ ἥτις ἐν τῇ ἐφαρμογῇ αὐτῆς ἦτο καταθλιπτικωτάτη διὰ τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμοὺς τῆς χώρας. Ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νόμου ἐκείνου ἐδήλου, ὅτι ἡ πρόθεσίς του ἦτο, ὅπως βαθμηδὸν καὶ κατ’ ὀλίγον καταργηθῇ ἐντελῶς καὶ ὁ φόρος οὗτος, οὕτω δὲ ἀπαλλαγῇ ἡ γεωργία πάσης φορολογίας, καὶ δοθῇ ὤθησις εἰς ἀνάπτυξιν ἰδίᾳ τῶν σιτηρῶν, τῆς κυρίως τουτέστι γεωργίας. Ἔκτοτε ὅμως αἱ δηλώσεις ἐκεῖναι δὲν ἐπραγματοποιήθησαν, καὶ μόλις κατὰ τὸ 1896, ὅτε ὁ σεβαστός μοι ἀρχηγὸς κ. Δηλιγιάννης διετέλει Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας, εἰσήγαγεν ἐν τῇ Βουλῇ νομοσχέδια, δι’ ὧν ἐπεδιώκετο ἡ βελτίωσις τῆς γεωργίας, ἐν Θεσσαλίᾳ κυρίως. Ἐζήτει δὲ τὴν βελτίωσιν οὐ μόνον τῆς καλλιεργείας, ἀλλὰ καὶ τῆς κοινωνικῆς καταστάσεως καὶ τῆς ἠθικῆς ἀναπτύξεως τῶν Ἑλλήνων ἀγροτῶν. Εἶναι θεωρία οἰκονομολογική, πολλοὺς ἀριθμοῦσα ὀπαδοὺς, τὸ λεγόμενον, ὅτι ἡ καλλιέργεια τῆς γῆς εἶναι ἀνάλογος, οὐχὶ πρὸς τὴν γονιμότητα τοῦ ἐδάφους, ἀλλὰ πρὸς τὸν πολιτισμὸν ἑκάστης χώρας, ὅτι ἡ παραγωγὴ μιᾶς χώρας καὶ ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἑνὸς Κράτους κύριον γνώμονα ἔχουσι τὸν πολιτισμὸν αὐτοῦ. Ἂν τὴν ἀρχὴν ταύτην λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν, δέον νὰ ἐξετάσῃ, εἰς τίνα βαθμίδα πολιτισμοῦ ἵσταται ὁ ἀγροτικὸς τῆς Ἑλλάδος πληθυσμὸς, ὅπως κατανοήσῃ εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται ἡ γεωργία αὐτῆς, νὰ ἐρευνήσῃ δὲ ἐν τοῖς ὑποβληθεῖσι νομοσχεδίοις, ἂν ὑπάρχει τι, δι’ οὗ λαμβάνονται μέτρα, ὅπως ἐκπολιτισθῶσιν αἱ γεωργικαὶ ἰδίως τάξεις, αἱ τάξεις ἐκεῖναι ἐν Θεσσαλίᾳ, διὰ τὰς ὁποίας δὲν ἔπνευσεν εἰσέτι ἡ πνοὴ τῆς ἐλευθερίας. Ὅτε πρό τινων ἡμερῶν ὡμίλει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βόλου Βουλευτὴς περί τινος Θεσσαλικοῦ ζητήματος, ἔθιξα τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ εἶπον, ὅτι, ὅταν ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ Θεσσαλικὸν ζήτημα, δέον νὰ μὴ περιορισθῇ τοῦτο εἰς τὴν ἐπερώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βόλου Βουλευτοῦ, ἀλλὰ πρέπει νὰ συζητηθῶσιν ὅλα τὰ ζητήματα τὰ συναφῆ, τὰ ὁποῖα ἀπησχόλησαν ἄλλοτε ἡμᾶς ἐνταῦθα. Εὐλόγως δ’ ἐνομιζέ τις, ὅτι ἡ πρώτη Κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις μετὰ τὸν πόλεμον, ἡ ἐπαγγελθεῖσα διὰ τοῦ προγράμματος αὐτῆς τὴν γενικὴν μεταρρύθμισιν, ὑπὸ τοιούτων ἀρχῶν καὶ τοιούτων ἰδεῶν θὰ ἐνεπνέετο, ὅτι θὰ ἤρχετο ἐνταῦθα, ὅπως ὑποβάλῃ νομοσχέδια τοιαύτης φύσεως, ὥστε νὰ ἐπιτελέσῃ ἀληθῆ ἀναμόρφωσιν καὶ ἐν τῇ παραγωγῇ καὶ ἐν τῇ διοικήσει τῆς χώρας. Πρωτίστη μέριμνα τῆς Κυβερνήσεως ἔδει νὰ ἦτο, οὐχὶ ἡ δημιουργία θέσεων καὶ ἡ αὔξησις τῶν δαπανῶν διὰ λόγους προσωπικούς, ἀλλ’ ἡ μόρφωσις καὶ ὁ ἐκπολιτισμὸς τοῦ μεγίστου μέρους τοῦ ἡμετέρου λαοῦ, ὅστις κατ’ ἐξοχὴν εἶναι γεωργικὸς καὶ κτηνοτροφικός. Μέχρι τοῦδε ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν μέτρον ἔλαβε πρὸς μεταβολὴν τῆς καταστάσεως αὐτοῦ, οὐδὲν μέτρον ἔλαβεν, ὅπως ἀνοίξῃ τὰς θύρας τοῦ πολιτισμοῦ εἰς αὐτὸν, καὶ δι’ αὐτοῦ τὰς θύρας τοῦ πλουτισμοῦ καὶ τῶν ὑλικῶν δυνάμεων, ἐφ’ ὧν θὰ βασίσῃ τὴν ἐθνικήν της ὕπαρξιν ἡ Ἑλλάς. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι δύναται νὰ μεταβληθῇ ἡ κατάστασις τῆς γεωργίας, ὅταν ἔχωμεν τὴν Θεσσαλίαν, ἡ ὁποία ἐλέχθη, ὅτι εἶναι ὁ σιτοβολὼν τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο, αὐτὴ καὶ μόνη, νὰ παράσχῃ πλήρη τὴν σιτάρκειαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν χώραν, οὕτως ὥστε 35,000,000 δρ., τὰ ὁποῖα ἐξάγονται εἰς Ρωσσίαν καὶ Ρουμανίαν κατ’ ἔτος διὰ προμήθειαν σίτου, νὰ μένωσιν ἐν τῷ τόπῳ καὶ ζωογονῶσι τοῦτον; Καὶ γνωρίζετε ποία θὰ ἦτο ἡ ὠφέλεια ἐκ τοιαύτης τινὸς ἐνεργείας καὶ τοιαύτης πολιτικῆς. Ἀλλὰ νὰ ἔχωμεν τοιαύτην χώραν, νὰ ἔχωμεν τὴν ἐριβώλακα Θεσσαλίαν, καὶ οὐδὲν νὰ πράξωμεν, ὅπως αὐξήσωμεν τὴν παραγωγικότητα αὐτῆς, τὴν Θεσσαλίαν, ἥτις, ὑπὸ ἔποψιν γεωργικὴν, ἐξακολουθεῖ μένουσα βάρβαρος, ὅπως βαρβαρωτάτη ἐξακολουθεῖ μένουσα καὶ ὑπὸ κοινωνικὴν ἔποψιν, ὑπερβαίνει πᾶν ὅριον ἀναλγησίας! Ὅπως λάβῃ τις καθαρὰν τὴν ἔννοιαν τῆς καταστάσεως τῆς Θεσσαλίας, δέον νὰ διέλθῃ αὐτὴν, καὶ νὰ ἴδῃ, κατὰ τίνα τρόπον διαιτῶνται καὶ ζῶσιν οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ καλλιεργοῦντες τὰς ἀπεράντους πεδιάδας· πρέπει νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰς καλύβας αὐτῶν, ἔνθα μένοντες, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ προσβεβλημένοι ἐξ ἑλειογενῶν πυρετῶν, αἰσθάνονται τὰ μέλη αὐτῶν ἀδρανῆ καὶ ἀνίκανα πρὸς ἐργασίαν· πρέπει νὰ ἴδῃ τὰ ἄπειρα ἕλη, ἐκπέμποντα κατὰ μυριάδας τὰ ἔντομα, τὰ φέροντα τοὺς ἑλειογενεῖς πυρετοὺς ἐντὸς τῶν κατοικιῶν τῶν ἀγροτῶν, καὶ τότε θὰ ἐννοήσῃ, ὅτι ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ἐν Θεσσαλίᾳ εὑρισκόμεθα ὄντως εἰς ἀπερίγραπτον βαρβαρότητος κατάστασιν! Ὅτε συνεζητοῦντο τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα εἶχεν ὑποβάλει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, εἶχον μεταβῆ εἰς Θεσσαλίαν, καὶ ἐπιτοπίως ἐμελέτησα τὴν κατάστασιν αὐτῆς ὑφ’ ὅλας αὐτῆς τὰς μορφάς· κατόπιν μετέβην ἐκ νέου, καὶ εἶδον ἐναργέστερον εἰς ποίαν ἀθλιεστάτην κατάστασιν εὑρίσκονται οἱ ἀγρόται, καὶ ποῖαι φεουδαρχικαὶ σχέσεις συνδέουσι τοὺς κτηματίας μετὰ τῶν ἀγροληπτῶν. Οἱ ἀγρόται τῆς Θεσσαλίας εἶναι ἴσως οἱ μόνοι ἄνθρωποι, οἱ ζῶντες ἄνευ τινὸς ἐλπίδος βελτιώσεως τῆς καταστάσεως αὐτῶν, εἶναι οἱ μόνοι ἄνθρωποι ἐν τῇ Ἑλληνικῇ χώρᾳ, οἵτινες κατ’ οὐσίαν εἶναι δοῦλοι, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐν τούτοις ἔχουσι τὴν συναίσθησιν τῆς γιγνομένης εἰς αὐτοὺς ἀδικίας. Διότι ἐννοοῦσιν, ὅτι ὁ καλλιεργητὴς εἶναι ὁ ἀληθὴς καὶ πραγματικὸς κάτοχος τῆς γῆς, ὅτι τὸ δίκαιον αὐτοῦ τοῦτο καθιστᾷ ἱερὸν ὁ ἱδρὼς καὶ τὸ αἷμα, δι’ ὧν ποτίζει ἐπὶ αἰῶνας τὴν γῆν ἐκείνην, ἀλλ’ ἔχει συγχρόνως καὶ τὴν πεποίθησιν, ὅτι αἱ γαῖαι ἐκεῖναι ἐν ἡμέραις σκληρᾶς δουλείας ἡρπάγησαν ἀπ’ αὐτοὺς, καὶ ἐδόθησαν εἰς τοὺς τυράννους αὐτῶν, ἐνῷ δὲ πᾶσα ἡ Ἑλληνικὴ γῆ ἐγένετο ἐλευθέρα, αὐτοὶ ἔμειναν δοῦλοι! Μεταξὺ δὲ τοῦ πληθυσμοῦ ἐκείνου ἐρρίφθησαν ἤδη τὰ σπέρματα, ἅτινα θὰ γεννήσωσιν ἀγροτικὰ ζητήματα. Καὶ ὅταν ἔλθῃ ἡ ἡμέρα ἐκείνη διὰ τὴν Θεσσαλίαν, θὰ ἐκσπάσωσι θύελλαι, αἱ ὁποῖαι θὰ διασείσωσιν οὐχὶ μίαν καὶ δύο, ἀλλὰ πολλὰς Κυβερνήσεις· θὰ ἦναι δύσκολον ὅμως τότε νὰ κανονισθῶσιν εὐρύθμως καὶ ἄνευ κινδύνων ἐκεῖνα, ἅτινα ἠδύναντο νὰ λυθῶσιν ἀπὸ τοῦδε ἄνευ τινὸς διαταράξεως καὶ ἄνευ βιαίων καὶ ἴσως παρανόμων μέτρων. Διότι ἡ κατάστασις αὕτη δὲν δύναται νὰ παραταθῇ ἐπὶ μακρόν. Ἡ μεγάλη ἀθλιότης δὲν δύναται ἢ νὰ ἐπιφέρῃ τὴν ἀντίδρασιν. Καὶ ἡ ἀθλιότης εἶναι ὄντως μεγίστη. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὅτε ἤμην παιδίον, καὶ ἀνεγίνωσκον τὸ περιλάλητον ἐκεῖνο μυθιστόρημα, τὴν «Καλύβην τοῦ Θωμᾶ», τὸ περιγράφον τὴν κατάστασιν τῶν μαύρων τῆς Βορείου καὶ Νοτίου Ἀμερικῆς, συνεκινούμην μέχρι δακρύων· ἐπισκεφθεὶς δὲ τὴν Θεσσαλίαν, ἀνεμνήσθην τὰς σελίδας τοῦ βιβλίου ἐκείνου, καὶ ἐν τῇ ζώσῃ ἀναπαραστάσει αὐτῶν, ἤδη, ὅτε εὑρίσκομαι ἐν τῇ κατωφερείᾳ τοῦ βίου, κατελήφθην ὑπὸ δακρύων καὶ αὖθις, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ κατάστασις τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἵτινες, ἄνευ τύχης, ἄνευ προστασίας, κτηνωδῶς ζῶντες, παρίαι, ἄγονται μόνον ἀγελαῖοι, ὅπως ψηφίσωσι τοὺς ἄρχοντας αὐτῶν ὑπὸ τοῦ τσιφλικούχου! Ἐπροτείνοντο κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ ἀπαλλοτρίωσις τῆς γῆς τῶν τσιφλικίων, καὶ ἡ ἀποκατάστασις τῶν δουλοπαροίκων. Καὶ ἠγέρθησαν ζητήματα, ἀπεστάλη δ’ ἐπιτροπὴ εἰς Θεσσαλίαν, ἥτις ἐμελέτησε τὰ ζητήματα ταῦτα, καὶ ἐτέθησαν ταῦτα ὑπὸ τὰς ὄψεις τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ἐξηκολούθησαν νὰ μένουν ζητήματα, διότι ἐπῆλθεν ὁ πόλεμος, καὶ τοιαύτη λύσις δὲν ἦτο ἐφικτὴ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μέχρι σήμερον διέρρευσαν τέσσαρα ἔτη. Διατὶ ἀρνοῦνται αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις νὰ μεταβάλωσι τὴν κατάστασιν τῶν χωρικῶν, ὅπως δώσωσιν ἀλλοίαν τροπὴν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν καλλιέργειαν, ὅπως δώσωσιν ἐλευθερίαν εἰς τὴν χώραν ἐκείνην, ἡ ὁποία, καίτοι διοικουμένη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, ὑπὸ συνταγματικῶν θεσμῶν, ἐξακολουθεῖ νὰ ᾖναι δουλοπάροικος πρὸς τοὺς μπέηδες καὶ τοὺς τσιφλικιούχους τῆς Θεσσαλίας; Κοπτόμεθα ἐντεῦθεν διὰ τὰς ἐλευθερίας, αἱ ὁποῖαι δυνατὸν νὰ προσβληθῶσι, καὶ βλέπετε ἀνερχομένους καὶ κατερχομένους τοὺς ῥήτορας ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὅταν ἀστυνόμος ἄξεστος καὶ αὐθαίρετος ῥαβδοκοπήσῃ πολίτην τινὰ, ἢ ὅταν συλληφθῇ πολίτης τις καὶ εἰσαχθῇ παρανόμως εἰς τὴν φυλακήν· καὶ πολὺ δικαίως κόπτονται οἱ ῥήτορες ἐντεῦθεν. Ἀλλὰ δὲν ἤκουσα κανένα τῶν Βουλευτῶν τῆς Θεσσαλίας κατὰ τὴν περίοδον ταύτην, — διότι ἄλλοτε ὁ φίλος μου κ. Τοπάλης ἠσχολεῖτο εἰς τοιαῦτα θέματα — οἱ ὁποῖοι γνωρίζουν εἰς ποίαν οἰκτρὰν κατάστασιν εὑρίσκονται μυριάδες ὅλαι ἀνθρώπων, ὑπὸ ποῖον ζυγὸν πραγματικὸν διατελοῦσιν ἐκεῖ πέραν οἱ κάτοικοι τῶν Θεσσαλικῶν πεδιάδων, οὐδένα, λέγω, τῶν Θεσσαλῶν συναδέλφων ἤκουσα νὰ εἰκονίσῃ τὴν κατάστασιν αὐτῶν, καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν βελτίωσιν τῆς τύχης αὐτῶν. (Διαμαρτυρίαι ἐκ δεξιῶν).

§43ΜΙΧ. ΦΩΤΙΑΔΗΣ. Αὐτὰ δὲν εἶναι ἀκριβῆ.

§44Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἐνταῦθα Βουλευτὴς ἐκ Θεσσαλίας, ὁ ὁποῖος δὲν συμφωνεῖ μὲ ἐμέ, ἀποδεικνύει, ὅτι οὗτος δὲν γνωρίζει τὴν κατάστασιν τῆς Θεσσαλίας, ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ἐμελέτησε τὴν κατάστασιν τῆς ἐπαρχίας του, οὐδ’ ἠσχολήθη νὰ πληροφορηθῇ, κατὰ τίνα τρόπον ζῶσι καὶ ὑπάρχουσιν οἱ ἐκλογεῖς του. Ἐπροτείνετο τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, Κύριοι, — καὶ εἶναι ἰδέα, τὴν ὁποίαν ἀσπάζομαι καὶ ἐγώ, — ἡ ἰδέα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας τῶν τσιφλικίων τῆς Θεσσαλίας. Ἐλέχθη, — καὶ εἶναι τοῦτο ἀληθὲς — ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ στρεμματικὴ φορολογία ἐν Ἑλλάδι, διότι δὲν ἐπερατώθη τὸ μὴ ἀρξάμενον, νομίζω, ἀκόμη κτηματολόγιον. Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ τσιφλίκια τῆς Θεσσαλίας, τὸ πρᾶγμα διαφέρει. Ἐκεῖ ὑπάρχουσι κτήματα, τῶν ὁποίων ἡ ἔκτασις εἶναι ὅπως δήποτε γνωστὴ ὑπὸ τῶν ἰδιοκτητῶν, ὥστε εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐπὶ τῶν τσιφλικίων ἡ στρεμματικὴ φορολογία. Ἡ ἐφαρμογὴ τῆς στρεμματικῆς φορολογίας ἐν Θεσσαλίᾳ, καὶ ἰδίᾳ ἐπὶ τῶν τσιφλικίων, ἅτινα κατέχουσιν ὑπὲρ τὰ 6 ἑκατομμύρια στρεμμάτων, καὶ ἅτινα ἀποτελοῦνται ἐκ τῶν καλλίστων πεδινῶν γαιῶν, δέον νὰ ἐπιδιωχθῇ, οὐ μόνον πρὸς κατάργησιν τοῦ ἀνελευθέρου κοινωνικοῦ συστήματος, τοῦ ὑφισταμένου ἐν Θεσσαλίᾳ, ἀλλὰ καὶ πρὸς βελτίωσιν τῆς παραγωγῆς αὐτῆς, ἥτις εὑρίσκεται ἐν μαρασμῷ, πρὸς ἀνυπολόγιστον ζημίαν τοῦ ἐν γένει πλούτου τῆς χώρας, ἀλλὰ καὶ πρὸς ζημίαν αὐτῶν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν φορολογικὸν σύστημα, ὁ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, διαμένων ἰδιοκτήτης ἐλάχιστα φορολογεῖται. Ἐνῷ δὲ ἐλάχιστα φορολογεῖται, ἐλάχιστα μεριμνᾷ περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς καλλιεργείας, ἀρκούμενος νὰ καρπῶται τῶν ἐσόδων, ὧν τὸ μέγιστον μέρος ἐξέρχεται τῆς Ἑλλάδος. Οὕτως ἡ Θεσσαλία παρουσιάζει ὅλα τὰ μειονεκτήματα τῆς μεγάλης καλλιεργείας, ἥτις, κατὰ τὸν Ἀδὰμ Σμίθ, ἀντιτίθεται πρὸς τὴν βελτίωσιν τῆς γεωργίας. Ἐὰν ἐφαρμοσθῇ τὸ σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, καὶ ἐπεκταθῇ ἡ φορολογία αὕτη καὶ ἐπὶ τῶν μὴ καλλιεργουμένων γαιῶν, οὐχὶ ἕνεκα τοῦ ἀγόνου αὐτῶν, ἀλλ’ ἕνεκα τῆς ἀβελτηρίας τοῦ ἰδιοκτήτου, θ’ ἀναγκασθῇ οὗτος, ἢ νὰ βελτιώσῃ τὴν καλλιέργειαν, ὅπως μὴ ὑφίσταται φορολογίαν ἐπὶ μὴ καλλιεργουμένων γαιῶν, καὶ ἀπολαμβάνῃ πλείονα ἐκ τῆς καλλιεργείας, ἢ θὰ ἐκχωρήσῃ τὰς γαίας ταύτας εἰς τοὺς χωρικούς, οἵτινες εἶναι οἱ κατὰ φύσιν ἰδιοκτῆται τῆς γῆς. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν λόγων τούτων, συμφέρον ἔχει αὐτὸ τὸ Κράτος νὰ φορολογῇ καὶ τὰ μὴ καλλιεργούμενα κτήματα, διότι εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, συνιδιοκτήτης καὶ τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον δέον ν’ ἀπολαμβάνῃ μέρος τῶν εἰσοδημάτων τῆς γῆς. Οὕτω, διὰ τοῦ συστήματος τούτου τῆς φορολογίας, σπουδαῖοι θέλουσιν ἐπιδιωχθῆ σκοποί, ἡ κοινωνικὴ ἀποκατάστασις τῶν καλλιεργητῶν καὶ ἡ βελτίωσις τῆς γεωργίας, ἢ ἡ βελτίωσις τῆς γεωργίας δι’ αὐτῆς τῆς ἐπιστασίας τοῦ τσιφλικιούχου, ὅστις, ἐξακολουθῶν τὴν ἐπὶ μορτῇ καλλιέργειαν τῶν κτημάτων του, θ’ ἀναγκασθῇ ἐπὶ τὸ ἐπιστημονικώτερον νὰ καλλιεργῇ τὰς γαίας αὑτοῦ, ὅπως μεγαλειτέραν ἔχῃ ἀπόδοσιν ἐξ αὐτῶν. Τὸ βεβαιότερον ὅμως εἶναι, ὅτι, ἐφαρμοζομένης τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, οἱ μεγάλοι ἰδιοκτῆται τῆς Θεσσαλίας θὰ εὑρεθῶσιν εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ ἐκχωρήσωσι τὰς γαίας αὑτῶν καὶ ἄνευ τῆς μεσολαβήσεως μέτρων ἀπαλλοτριούντων τὴν Θεσσαλικὴν γῆν ὑπὲρ τῶν γεωργῶν, ἂν μάλιστα τὸ Κράτος ἀναλάβῃ τὴν ἐγγύησιν τῆς βαθμιαίας πληρωμῆς τῶν ἐκχωρουμένων γαιῶν. Οὕτω δὲ θέλουσιν ἀποτραπῆ ἐκρήξεις θυελλῶν, ἃς θ’ ἀπολύσῃ θᾶττον ἢ βράδιον τὸ ὑποτρεφόμενον ἐν Θεσσαλίᾳ ἀγροτικὸν ζήτημα.

§45ΑΛΕΞ. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Δὲν ὑπάρχει τοιοῦτον.

§46Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Θὰ ὑπάρξῃ ἀφεύκτως, διότι ὑποθάλπουσι τοῦτο οἱ φιλελεύθεροι θεσμοὶ τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας! Γνωρίζετε δὲ, Κύριοι, ποῖα θὰ ὦσι τ’ ἀποτελέσματα τοιαύτης τινὸς λύσεως; Ὅσοι ἐμελέτησαν τὰ ζητήματα ταῦτα, κατανοοῦσιν, ὁποία οἰκονομικὴ εὐεξία θὰ ἐπέλθῃ ἐν τῇ χώρᾳ διὰ τῆς μεταβιβάσεως τῶν γαιῶν ἀπὸ τῶν χειρῶν τῶν τσιφλικιούχων εἰς τὰς χεῖρας τῶν γεωργῶν, καὶ ὁποίαν βελτίωσιν θέλει ὑποστῆ ἡ γεωργία παρ’ ἡμῖν διὰ τῆς κατατμήσεως εἰς μικρὰς ἰδιοκτησίας τῶν μεγάλων τσιφλικίων. Ἄλλα Κράτη τὴν οἰκονομικὴν αὐτῶν εὐεξίαν καὶ τὴν εὐδαιμονίαν τῶν κατοίκων των ὀφείλουσιν εἰς τὰς μικρὰς ἰδιοκτησίας, τὰς ὁποίας τὸ συμφέρον τοῦ ἰδιοκτήτου καλλιεργητοῦ καθιστᾷ γονιμωτάτας. Τὰ πλεῖστα δὲ τῶν Κρατῶν, τῶν ὁποίων ὁ πληθυσμὸς εἶναι γεωργικὸς, ἐπιδιώκουσι τὴν κατανομὴν ταύτην, διότι δι’ αὐτῆς πιστεύουσιν, ὅτι θὰ καταστήσωσι καὶ τοὺς κατοίκους εὐτυχεστέρους, καὶ τὰ δημόσια οἰκονομικὰ εὐρωστότερα. Ἀλλ’ ἐν αὐτῇ τῇ Θεσσαλίᾳ καταδείκνυται ἡ ἀλήθεια τῆς ἀρχῆς ταύτης. Ἐκεῖ, ὅπου ἡ ἰδιοκτησία περιῆλθεν εἰς τὰς χεῖρας τῶν χωρικῶν, καὶ συνεπήχθησαν τὰ λεγόμενα κεφαλοχώρια, ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ παραγωγὴ τῶν γαιῶν ἐκείνων εἶναι ἀσυγκρίτως ὑπερτέρα τῶν γαιῶν τῶν τσιφλικίων. Θίγων τὰ ζητήματα ταῦτα, δὲν προτίθεμαι νὰ ὑποδείξω τὸν τρόπον τῆς λύσεως αὐτῶν, διότι ποικίλοι ὑπάρχουσι τρόποι. Τὴν πρωτοβουλίαν εἰς ταῦτα ὤφειλε νὰ εἶχεν ἡ Κυβέρνησις, ἧς καθῆκον εἶναι ἡ οἰκονομικὴ βελτίωσις τῆς χώρας καὶ ἡ κοινωνικὴ διάπλασις αὐτῆς. Ἐὰν οὕτω, Κύριοι, ἐπαρουσίαζεν ἡ Κυβέρνησις ἓν μέτρον, ἐὰν, μελετῶσα τὰ ζητήματα ταῦτα, ὑπεδείκνυε τρόπον λύσεως αὐτῶν, καὶ κατωρθοῦτο νὰ περιέλθωσιν, οὐχὶ βεβαίως δι’ ἐκνόμων μέσων, οὐχὶ διὰ καταλήψεως βιαίας τῶν γαιῶν, ἀλλὰ διὰ μέσων νομίμων, αἱ γαῖαι εἰς τοὺς πραγματικοὺς κατόχους, εἰς τοὺς καλλιεργητὰς, ἀναμφιβόλως καὶ ἡ ὄψις ἡ γεωργικὴ τῆς Θεσσαλίας ἤθελεν ἀλλάξει, ἀλλὰ καὶ ἡ κοινωνικὴ κατάστασις τῆς χώρας ἐκεῖ ἤθελεν ἀπείρως βελτιωθῆ. Πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο συνδέεται ἡ φορολογία τῶν βοσκησίμων γαιῶν, αἵτινες ἐν Θεσσαλίᾳ κυρίως εἶναι μεγάλαι καὶ ἀπέραντοι, καὶ αἱ ὁποῖαι ἀποφέρουσι 200,000 δραχμὰς μόνον εἰς τὸ Δημόσιον. Ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος κύριος Νέγρης, ἀγορεύων προχθές, ἔλεγεν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσπράξῃ τὸ ποσὸν τοῦτο τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον. Ἐγὼ διέκοψα τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφον, καὶ εἶπον, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσπράξῃ τὸ ποσὸν τοῦτο, καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ εἰσπράξῃ πολὺ πλέον τοῦ ἀναγραφομένου ποσοῦ, ἂν αἱ γαῖαι αὗται δὲν διέφευγον τὴν ὑφισταμένην φορολογίαν. Γνωρίζετε, κατὰ τίνα τρόπον φορολογοῦνται αἱ βοσκήσιμοι γαῖαι; φορολογοῦνται ἐπὶ τῇ βάσει τῶν συμβολαίων τῆς ἐνοικιάσεως αὐτῶν πρὸς τοὺς νομάδας βοσκούς. Ἀλλὰ γνωρίζετε καὶ κατὰ τίνα τρόπον συνάπτονται αἱ συμβάσεις ἐνοικιάσεως; Ὁ εἰσερχόμενος εἰς τὴν Θεσσαλίαν, ὅπως βοσκήσῃ τὰ ζῷα αὐτοῦ, συνάπτει συμβόλαια, προπληρώνει δὲ τὸ ἥμισυ ἢ καὶ πλέον τοῦ συμφωνουμένου ποσοῦ, ἐν δὲ τοῖς ἐπισήμοις συμβολαίοις ἀναγράφεται μόνον τὸ ἥμισυ...

§47Γ. ΡΑΔΙΝΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§48Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀκριβέστατον. Αὐτὸ ἠρευνήθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία μετέβη ἐκεῖ, ἠρευνήθη καὶ ἐξηκριβώθη καὶ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτε ἐμελετήθησαν τὰ νομοσχέδια ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἀπεδείχθη τρανότατα ἡ ἀλήθεια τῶν ὑπ’ ἐμοῦ λεγομένων. Συνάπτονται λοιπὸν τὰ συμβόλαια διὰ τὸ ἥμισυ, τὸ δὲ Δημόσιον εἰσπράττει φόρον μόνον δι’ αὐτὸ τὸ ἥμισυ, τὸ ἀναγραφόμενον ἐν τῷ συμβολαίῳ. Λυποῦμαι πολύ, Κύριοι, διότι οὕτως ἀπροόπτως ἀνῆλθον τὸ βῆμα, ἵνα ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ· διότι εἶχον πάσας τὰς ἐπισήμους σημειώσεις ταύτας, τὰς ἐπισήμους πληροφορίας, τὰς ὁποίας προσεκόμισεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ 1896, καὶ ἤθελον ἀποδείξει εἰς τὸν διακόψαντά με κ. Βουλευτὴν ἐκ Τρικκάλων, ὅτι ἔχει ἀπολύτως ἄδικον, καθόσον θὰ ἔβλεπεν ἐξ αὐτῶν, κατὰ τίνα τρόπον ἐκφράζεται καὶ ἡ οἰκονομικὴ ὑπηρεσία καὶ ἡ διοικητικὴ τῶν μερῶν ἐκείνων, θὰ ἠκούετε δὲ καὶ ὑμεῖς, κατὰ τίνα τρόπον ἐξαπατᾶται τὸ Δημόσιον, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν εἴσπραξιν τοῦ φόρου τούτου.

§49Α. ΠΕΤΑΛΑΣ. Σᾶς ἐγέλασαν! Σᾶς τὸ βεβαιῶ ἐγώ.

§50Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τώρα, ὅτε μοὶ τὸ βεβαιοῦτε ὑμεῖς, δὲν δύναμαι ἢ ν’ ἀλλάξω γνώμην! Ἠδύνατο διὰ καλλιτέρου τρόπου φορολογίας πολὺ πλείονα νὰ εἰσέπραττε τὸ Δημόσιον, θὰ ἠδύνατο δ’ ἴσως καὶ ν’ αὐξήσῃ τὴν φορολογίαν ταύτην, ἥτις εἶναι λίαν ἐπιεικής, ἐν σχέσει πρὸς τὴν λοιπὴν ἔγγειον παραγωγήν, ἡ ἐπὶ πλέον δὲ πρόσοδος νὰ χρησιμοποιηθῇ πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς παραγωγῆς. Ἐὰν τοιαῦτα ἐλάμβανε μέτρα ἡ Κυβέρνησις, συντελοῦντα εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως τῆς γεωργίας, ἐὰν ἐπαρουσίαζε μέτρα, ἅτινα θὰ συνετέλουν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἐν γένει παραγωγῆς, θὰ μὲ ἔβλεπε συναγωνιζόμενον εἰς τὸ πλευρόν της... (Φωναί: ἄ! ἄ!). Μὴ ἀνακραυγάζητε ἀνάρθρως!... Θὰ ὑπεστήριζον πᾶσαν Κυβέρνησιν, ἥτις ὑπὲρ τοιούτων σκοπῶν θὰ ἐμερίμνα. Θὰ ὑπεστήριζον παντὶ σθένει τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐπήρχετο πρόοδος ὑλικὴ καὶ ἠθική, θὰ συνηγόρουν ὑπὲρ νομοσχεδίων, μὴ ἀποβλεπόντων εἰς ἐξυπηρέτησιν προσώπων καὶ μὴ συντελούντων εἰς τὴν κακοδαιμονίαν τῆς χώρας ταύτης, τῆς ἀξίας ἀληθῶς κρείττονος τύχης. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, οὐδὲν ἐκ τῶν νομοσχεδίων τούτων ἐπαρουσίασεν ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ μεθ’ ὅλα τὰ ἐκ τοῦ πολέμου διδάγματα, ἡμεῖς οὐδὲν ὠφελήθημεν. Ἐμείναμεν οἱ αὐτοὶ ἄτεγκτοι πολιτικοί, πνιγόμενοι εἰς τὰ τέλματα βδελυροῦ παρελθόντος! Ἐξακολουθεῖ ἡ αὐτὴ κατάστασις, ἡ αὐτὴ ῥουτίνα, αἱ αὐταὶ ἀναγραφαὶ τῶν κεφαλαίων, αἱ αὐταὶ αἰσιόδοξοι προβλέψεις τῶν εἰσπράξεων, ἀλλ’ ἐξακολουθοῦσιν ἀκόμη αὐξανόμεναι καὶ ἐξογκούμεναι αἱ δαπάναι τῆς ἀλογίστου διοικήσεως, αἱ συνεπιφέρουσαι νέαν φορολογίαν, νέαν οἰκονομικὴν ἐξάντλησιν τῆς χώρας. Ἐνταῦθα παρατηρῶ, ὅτι ὑπολογίζει ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργός, ὅτι θὰ εἰσπράξῃ μέγα ποσὸν ἐκ τοῦ ἐλαίου· καὶ δὲν ἔχω μὲν οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι θὰ εἰσπράξῃ, ὄχι βεβαίως τὸ ἀναγραφόμενον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, ἀλλὰ θὰ εἰσπράξῃ πολὺ πλέον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς προχθές, διότι ἀναμφισβητήτως τῆς Κερκύρας ἡ ἐσοδεία εἶναι ἀρκετὰ καλή· κατεστράφη μὲν μέγα μέρος αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ τὸ ὑπολειπόμενον μέρος—διότι καὶ αἱ τιμαὶ τοῦ ἐλαίου ηὔξησαν ἐπαισθητῶς—εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ εἰς τὸ Κράτος σπουδαῖον ποσόν. Ἀλλ’ ἐνῷ εἰσπράττει τοὺς φόρους τούτους, νομίζετε ὅτι ἐλήφθη πρόνοιά τις, ὅπως διδαχθῶσιν οἱ παραγωγοὶ τὴν καλλιτέραν καλλιέργειαν τῆς ἐλαίας, τὴν καλλιτέραν παραγωγὴν ἐλαίου, ὅπερ ἔχει ὅλα τὰ στοιχεῖα νὰ καταστῇ ἐφάμιλλον τῶν καλλίστων τῆς Ἰταλίας καὶ τῆς Γαλλίας, ἐλλείπει δὲ μόνον ἡ τέχνη τῆς κατεργασίας αὐτοῦ; Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς εἶναι ἐκ τῶν πολιτῶν τῆς Κερκύρας, ὁ ὁποῖος ἐνδιαφέρεται καὶ μεριμνᾷ ὑπὲρ πάντα ἄλλον διὰ τὴν Κέρκυραν, διότι καὶ τὰς ἀνάγκας αὐτῆς γνωρίζει, καὶ τὴν δυσχερῆ κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθεν οἰκονομικῶς αὕτη, ἐπίσταται, καὶ ἠθέλησε βεβαίως—δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡ ἐπιθυμία του ἦτο αὕτη—νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς τὴν νῆσον ἐκείνην, οὐδὲν ὅμως εἶδον ἐκ τῶν μέτρων ἐκείνων, τῶν συντελούντων εἰς τὴν πραγμάτωσιν τῆς ἐπιθυμίας του, παρουσιαζόμενον ἐνταῦθα. Διὰ τοῦ νόμου περὶ γεωργικῶν σταθμῶν, τοῦ ψηφισθέντος ὑπὸ ἑτέρας Βουλῆς, τῇ εἰσηγήσει τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἐπιστεύθη, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν πραγματικῶς νὰ βελτιωθῇ ἡ καλλιέργεια τῶν οὐσιωδῶν ἑλληνικῶν προϊόντων, καὶ νὰ εἰσαχθῇ νέα ἑτέρων εἰδῶν, ἢ αὐξηθῇ ἡ καλλιέργεια ἑτέρων προϊόντων, μὴ καλλιεργουμένων ἐπαρκῶς. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω τοὺς γεωργικοὺς σταθμοὺς τῶν ἄλλων νομῶν. Δέν μοι ἔτυχε νὰ ἐπισκεφθῶ αὐτούς. Τῆς Κερκύρας ὅμως, ὅπου συχνότατα μεταβαίνω, τὸν γνωρίζω. Ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην ν’ ἀντιληφθῶ, τί γίνεται ἐν τῷ σταθμῷ ἐκείνῳ. Γνωρίζετε, ποῦ εὑρίσκεται ἐν πρώτοις ὁ γεωργικὸς αὐτὸς σταθμός; Ὡς τόπος, ὅπως ἱδρυθῇ οὗτος, ἐξελέγη τὸ νησίδιον τοῦ Βίδου. Καὶ δὲν θέλω νὰ ἐπιρρίψω εὐθύνην τινὰ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, διατί ἐκεῖ ἐγένετο ὁ σταθμός, διότι γνωρίζω, ὅτι ἐζητήθησαν γαῖαι ἀλλαχοῦ, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξευρεθῶσι, καθόσον οἱ κάτοχοι τῶν γαιῶν τούτων ἐζήτουν πολὺ πλείονα τῶν ὅσα πραγματικῶς ἤξιζον αἱ γαῖαι ἐκεῖναι. Ἀλλὰ, εἴτε ἐζήτουν πλειότερα, εἴτε δὲν ἐζήτουν, εἴτε φέρει εἴτε δὲν φέρει εὐθύνην, —καὶ δὲν φέρει βεβαίως εὐθύνην ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν—δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι ὁ γεωργικὸς ἐκεῖνος σταθμός, ὁ ὁποῖος ἠγέρθη ἐπὶ τοῦ νησιδίου τοῦ Βίδου, εἶναι δυνατὸν νὰ παρέχῃ τὴν ἐλπίδα τῆς βελτιώσεως τῆς καλλιεργείας τῶν κερκυραϊκῶν προϊόντων, ὡς ἐπιστεύθη ὅτε ἐκεῖ κατὰ πρῶτον ἱδρύθη. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι οἱ χωρικοί, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἀπόλυτον τὴν ἀνάγκην τῆς διδασκαλίας τῶν στοιχειωδῶν γεωπονικῶν γνώσεων, εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβαίνωσιν εἰς τὴν πόλιν τῆς Κερκύρας, καὶ ἐκεῖθεν νὰ διαπορθμεύωνται εἰς τὸ νησίδιον τοῦ Βίδου, ὅπως διδαχθῶσι τὰς γνώσεις ταύτας, διὰ τὰς ὁποίας ἱδρύθησαν οἱ γεωργικοὶ αὐτοὶ σταθμοί; Δὲν γνωρίζω, τί γίνεται ἀλλαχοῦ. Ἀλλ’ ἂν καὶ εἰς τοὺς ἄλλους νομοὺς κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἱδρύθησαν καὶ λειτουργῶσιν οἱ γεωργικοὶ σταθμοὶ, ἀναμφιβόλως ὁ θεσμὸς οὗτος εἶναι ἐντελῶς ἀνάξιος πλέον λόγου, ἀπώλεσε τὴν σημασίαν καὶ τὸν σκοπὸν αὑτοῦ, οὐδὲν δὲ δύναται νὰ παράσχῃ ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα προσεδοκῶμεν, ὅτε εἰσήγετο ὁ νόμος οὗτος καὶ ὅτε ἐψηφίζετο ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἡ καλλιέργεια τῆς ἐλαίας ἐν Κερκύρᾳ καὶ ἐν ὅλῃ τῇ Ἑπτανήσῳ, νομίζω δὲ, καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὅλην, εἶναι ἡ ἀρχαία καὶ πρωτογενὴς καλλιέργεια, ἡ ἐξασθενοῦσα τὰ δένδρα, ἡ μὴ μεριμνῶσα ποσῶς δι’ αὐτὰ, ἐνῷ ἡ περισυλλογὴ τοῦ καρποῦ γίνεται ἐκ τῆς γῆς, ὅταν οὗτος πίπτῃ, διαφθείρει δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὴν καλλίστην ποιότητα τοῦ ἐλαίου.

§51Κ. ΑΡΓ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι!

§52Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὄχι; Εἰς τὴν Ζάκυνθον ἴσως. Εἰς τὴν Κέρκυραν ὅμως καὶ εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου αὐτὸ γίνεται.

§53Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐβελτιώθη ἡ καλλιέργεια ἔκτοτε.

§54Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Καὶ ἂν ἐβελτιώθη κατά τι, βεβαίως δὲν συνετέλεσεν ὁ γεωργικὸς σταθμὸς εἰς τοῦτο.

§55Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὅ,τι εἶναι δυνατὸν, πράττομεν. Νομίζετε, ὅτι τὸν γεωργικὸν σταθμὸν θὰ ἐπισκεφθῶσιν οἱ χωρικοί; Οἱ κτηματίαι καὶ οἱ κάτοικοι τῆς πόλεως, αὐτοὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπισκεφθῶσι τὸν σταθμὸν, νὰ διδαχθῶσι, καὶ ἔπειτα νὰ διδάξωσι τοὺς χωρικούς. Ἐγὼ, ἄλλως τε, δὲν ἔχω εὐθύνην, ὡς πρὸς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἱδρύθη ὁ σταθμός.

§56Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὸ εἶπον, ὅτι δὲν ἔχετε καμμίαν εὐθύνην.

§57Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀλλὰ δὲν λέγω, ὅτι ἱδρύθη κακῶς ὁ σταθμός.

§58Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Νομίζετε, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παράσχῃ εὐχάριστα ἀποτελέσματα;

§59Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι εἶναι δυνατὸν, καὶ ὅτι εὐκολώτερον εἶναι νὰ μεταβῇ ὁ θέλων νὰ διδαχθῇ ἐκεῖ, εἰς τὸ Βίδο, παρὰ εἰς οἱονδήποτε ἄλλο μέρος τῆς νήσου.

§60Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εἴθε! Αὐτὸ θὰ ἦτο εὐχάριστον, ἂν ἦτο δυνατόν... Ἀλλ’ ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως φρονῇ, ὅτι μόνον οἱ μεγάλοι κτηματίαι...

§61Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὄχι «οἱ μεγάλοι».

§62Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Αὐτοὶ, οἱ μεγάλοι λεγόμενοι, τέλος πάντων. Ἂν αὐτοὶ μόνον θέλωσι διδαχθῆ, καὶ πρέπει νὰ διδαχθῶσι τὴν καλλιέργειαν, ἢ τὰς στοιχειώδεις γεωπονικὰς ἐκείνας γνώσεις, ἀναμφιβόλως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι θὰ λάβῃ μεγάλην μεταβολὴν ἡ φυσιογνωμία τῆς καλλιεργείας παρ’ ἡμῖν· διότι οἱ καλλιεργηταὶ ἐκεῖνοι, οἱ μεγάλοι, ἢ οἱ μικροὶ, ἢ οἱ μέτριοι, εἶναι ἄνθρωποι ὁπωσδήποτε ἀνεπτυγμένοι, ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ μελετήσωσι, δύνανται καὶ ἀφ’ ἑαυτῶν νὰ διδαχθῶσι, κατὰ τίνα τρόπον δέον νὰ ἐνεργηθῇ ἡ καλλιέργεια· καὶ τὸ πράττουσιν· ἐκεῖ δὲ, ὅπου οἱ ἰδιοκτῆται ἀφωσιώθησαν εἰς τὰς μελέτας ταύτας, ἐπῆλθον πράγματι μεγάλαι καὶ καταπληκτικαὶ μεταβολαί· τοῦτο δὲ θέλετε ἴδει εἰς πλεῖστα κτήματα ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλ’ ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ συνιστᾷ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως παρὰ τὸν γεωργικὸν σταθμὸν τῶν ἐλαιοφόρων νομῶν τοῦ Κράτους ἱδρύσῃ ἀνὰ ἓν μηχανουργεῖον, ἓν τμῆμα τοῦ σταθμοῦ τούτου, τὸ ὁποῖον ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν βελτίονα παραγωγὴν τοῦ ἐλαίου. Ἐγὼ δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι τοῦτο θέλει πράξει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐπὶ γενικωτέρῳ συμφέροντι, ἀλλὰ καὶ ἐκ συμφέροντος αὐτῆς τῆς νήσου, ἥτις ἐκλέγει αὐτὸν Βουλευτὴν, διότι ἐξακολουθεῖ τὸ ἔλαιον ἡμῶν νὰ εὑρίσκηται εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο πρὸ αἰώνων, ἐκτὸς εἰς ἐλάχιστά τινα μέρη τῆς Ἑλλάδος, ὅπου ἡ κατασκευὴ τοῦ προϊόντος τούτου ἐβελτιώθη οὐσιωδῶς. Ὅτε, Κύριοι, ἐπεσκέφθην, πρό τινων ἐτῶν, ἐν Ἰταλίᾳ τὰ ἐλαιουργεῖα ἐκεῖνα, καὶ εἶδον, κατὰ τίνα τρόπον διϋλίζεται τὸ ἔλαιον, καὶ πόσον ἀκριβὰ πωλεῖται, ὅτε εἶδον, ὅτι τὰ ἔλαια τῆς ἐπαρχίας μου, ὅπως καὶ τὰ τῆς Κερκύρας, μεταφερόμενα εἰς Ἰταλίαν, μεταβάλλονται μετὰ ταῦτα εἰς θαυμάσια ἔλαια, καὶ ἀποστέλλονται εἰς ὅλον τὸν κόσμον, καὶ πωλοῦνται ὡς Ἰταλικὰ, ἔλεγον κατ’ ἐμαυτόν: Ὁποῖος πλοῦτος διαφεύγει τῶν χειρῶν μας! καὶ πῶς θὰ ἦτο δυνατόν, ἀντὶ μικροτάτης δαπάνης—διότι ὅλη αὐτὴ ἡ δαπάνη, περὶ τῆς ὁποίας σᾶς ἀνέφερα, δὲν θὰ ὑπερβῇ τὰς τεσσαράκοντα ἢ πεντήκοντα χιλιάδας δραχμῶν—νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ διδασκαλία τῆς ἐλαιοπαραγωγῆς, νὰ διδαχθῶσιν οἱ ἐλαιοπαραγωγοὶ, καὶ νὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ κατασκευὴ τοιούτου ἐλαίου, ὥστε ἀπείρως ν’ ἀναπτυχθῶσι καὶ αἱ πρόσοδοι τῶν παραγωγῶν, ἀλλὰ καὶ αἱ πρόσοδοι τοῦ Δημοσίου! Νὰ πράξωμεν δηλαδὴ ὅ,τι ἔπραξεν ἡ Γαλλία διὰ τὴν Ἀλγερίαν, καὶ ἡ Τουρκία διὰ τὴν Συρίαν. Ἐφ’ ὅσον ἀναφέρω κονδύλια ἀναγραφόμενα ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν ἀμέσων φόρων, ἐπὶ τοσοῦτον παρατηρῶ ἐξογκουμένην τὴν αἰσιοδοξίαν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ, ὅστις ἐλπίζει, ὅτι θὰ εἰσπράξῃ ἐκ τοῦ φόρου τῆς σταφίδος, πλὴν τῆς Ἑπτανήσου, 4,126,000 δραχμάς. Πάντες οἱ ἀγορεύσαντες ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους συνεπέραναν, ὅτι εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ εἰσπραχθῇ τὸ ποσὸν τοῦτο. Καὶ ἐγὼ φρονῶ, Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τοσοῦτον ποσὸν νὰ εἰσπραχθῇ, διότι καὶ εἰς τὰς μᾶλλον παραγωγικὰς ἐποχὰς τὸ ποσὸν τοῦτο δὲν εἰσεπράχθη. Ἅπαξ ἢ δὶς, νομίζω, αἱ εἰσπράξεις ἐκ τῆς σταφίδος ἠδυνήθησαν νὰ φθάσωσι τὸ ποσὸν τοῦτο, ἀλλὰ τότε δὲν εἶχε προηγηθῆ ἡ ἀσθένεια τοῦ περονοσπόρου, δὲν εἶχεν ἐπέλθει ἡ καταστροφὴ τοσούτων κτημάτων, δὲν εἶχεν ἐπέλθει ἡ ἐξάντλησις ἡ οἰκονομικὴ τῶν καλλιεργητῶν, οἵτινες πάσας αὐτῶν τὰς ἐλπίδας ἐπὶ τῆς παραγωγῆς εἶχον στηρίξει, ὅπως ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰ τοκογλυφικὰ χρέη καὶ εἰς τὰς δαπάνας τῆς μελλούσης καλλιεργείας. Ἀλλὰ ποῖα μέτρα ἐλήφθησαν πρὸς καταπολέμησιν τοῦ περονοσπόρου; Σήμερον εἶναι ἀρχὴ παραδεδεγμένη πλέον ἐν τῇ γεωπονίᾳ, ὅτι, ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποθάνῃ γυνὴ ἐξ ἐπιλοχίου πυρετοῦ, μὲ τὰ νέα ἀντισηπτικὰ μέσα, ἄλλο τόσον εἶναι δυνατὸν νὰ καταστραφῇ ἄμπελος, μὲ τὰ παραδεδεγμένα μέσα πρὸς καταπολέμησιν τοῦ περονοσπόρου. Ἀλλ’ ἐλήφθησαν μέτρα τοιαῦτα; Νομίζετε, ὅτι τὰ φυλλάδια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δημοσιεύει τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ἀποστέλλονται εἰς τὰς ἐπαρχίας πρὸς ἀνάγνωσιν, εἶναι δυνατὸν νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν καταπολέμησιν τοῦ περονοσπόρου, ὅστις εὑρίσκεται μεταξὺ τῶν ἀπεξηραμένων φύλλων καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἐδάφει τῶν προσβληθέντων ἀμπελώνων; Παρετηρήθη, Κύριοι, ὅτι, ὅπου ἐνέσκηψεν ἡ φυλλοξήρα, ἐκεῖ προηγήθησαν ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα ὁ περονόσπορος ἔφθειρε τὴν ἄμπελον, καὶ ἀφοῦ παρῆλθον πέντε καὶ ἓξ ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα ὁ περονόσπορος κατέτρωγε τὰ κλήματα, ἀνεφάνη μετὰ ταῦτα ἡ φυλλοξήρα. Τοιοῦτον κακὸν εὔχομαι νὰ μὴ ἐπέλθῃ ποτὲ εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι οἱ καλλιεργηταὶ πονοῦσιν ἀληθῶς τὰ κτήματα αὐτῶν, βαθμηδὸν δὲ καὶ κατ’ ὀλίγον θὰ συνηθίσωσι νὰ προστατεύωσι ταῦτα ἐκ τῆς φθοροποιοῦ νόσου. Ἐν τούτοις δὲν ἐλήφθησαν ἐπαρκῶς πάντα τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ δώσωσι τὴν ἀσφάλειαν τῆς πλήρους καταστροφῆς τοῦ περονοσπόρου παρ’ ἡμῖν...

§63Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Νὰ μᾶς τὸ ἀναπτύξητε.

§64Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐγὼ δὲν θὰ κάμω διδασκαλίαν ἐντεῦθεν γεωπονικῶν μαθημάτων· διότι ἄλλως δὲν θὰ ἔχῃ καὶ πρακτικὸν ἀποτέλεσμα. Ἀναφέρω τὰ πράγματα, καὶ σεῖς, ὅστις εἶσθε ἰατρός, δύνασθε νὰ καταφύγητε εἰς τὴν Βιβλιοθήκην, νὰ ζητήσητε σχετικὰ βιβλία, καὶ νὰ ἀντλήσητε ὅλας τὰς πληροφορίας, αἵτινες θὰ σᾶς ἦναι χρήσιμοι διὰ τὴν περιφρούρησιν τῶν κτημάτων σας.

§65Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Πρόκειται περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα συντελοῦσιν εἰς καταπολέμησιν τῆς νόσου, καὶ πρέπει νὰ τὰ μάθωμεν, διότι σεῖς κατεγείνατε εἰς τοιαύτας μελέτας.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§67Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Βεβαίως πρέπει νὰ τὰ μάθητε, καὶ σᾶς συνιστῶ νὰ φροντίσητε εἰς τοῦτο· διότι, ἂν ἐφηρμόζοντο τὰ μέτρα, τὰ ὑποδεικνυόμενα ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης, δὲν θὰ ἐπήρχετο ἡ καταστροφὴ ἐκ τοῦ περονοσπόρου, ἥτις ἐπῆλθε καὶ ἠρήμωσε τόσας ἐπαρχίας. Τὰ μέτρα δὲ δὲν εἶναι ἄγνωστα, ἀλλ’ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῶν εἶναι πλημμελής. Διότι ἐγὼ παρετήρησα εἰς τὴν Κέρκυραν, ὅπου ἔχω συγγενῆ, — ὃν ἔχει προσωπικὸν φίλον καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, — καὶ ὅστις ἔχει ἐκτεταμένα κτήματα εἰς τὸν Πέλεκαν, ὅτι, ἐνῷ ὅλη ἡ Κέρκυρα κατεστράφη, τὸ κτῆμα αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος κατ’ ἐπανάληψιν ἐφήρμοσε τὰ μέτρα ταῦτα, ἀπέδωκε λαμπροτέρους καρποὺς παρ’ ὅ,τι ἀπέδιδεν εἰς ἄλλην ἐποχήν, ὅτε δὲν εἶχεν ἐνσκήψει ὁ περονόσπορος.

§68Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἀπέδωκε περισσότερα, ἀλλ’ ἀπέδωκε καλά.

§69Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἔστω. Εἶναι ὅμως τὸ μόνον κτῆμα, τὸ ὁποῖον ἀπέδωκε.

§70Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶναι καὶ ἡ θέσις τοῦ κτήματος. Εἶναι καλὴ ἡ γῆ, εἶναι εὐφορωτέρα τῆς τῶν ἄλλων κτημάτων.

§71Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀπέδωκεν; Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα, ἐνῷ τὰ γειτονικὰ κτήματα κατεστράφησαν.

§72Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ναί. Ἀλλ’ εἶναι καλὸν ἐξαιρετικῶς τὸ κτῆμα τοῦ κυρίου Βελλιανίτη.

§73Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὥστε τὸ μέτρον ὠφέλησεν, ὡς κτηματίαν, καὶ τὸν Πρωθυπουργόν.

§74Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὄχι· ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπέστη μεγάλας ζημίας, ὡς ὑπέστησαν πάντες οἱ ἀμπελοκτήμονες τῆς Κερκύρας.

§75Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὑπέστην ταύτας, διότι δὲν ἤμην πλησίον τῶν κτημάτων μου, εὑρισκόμενος ἐνταῦθα.

§76Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Οὕτω λοιπόν, Κύριοι τὰ μέτρα, τὰ ἀπαιτούμενα πρὸς καταπολέμησιν τοῦ νοσήματος, δὲν ἐλήφθησαν, — εἶναι ζήτημα δέ, ἂν θὰ ληφθῶσιν, — ὁ δὲ λαὸς δὲν ἐνεστερνίσθη τὰ διδάγματα τῶν συνεχῶν ῥαντίσεων διὰ θεϊκοῦ χαλκοῦ, κατ’ ἀκολουθίαν δὲν εἶναι ἀπίθανον, ἀφ’ ἑνὸς ἕνεκα τῆς ἀγνοίας, ἀφ’ ἑτέρου καὶ ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως χρηματικῶν μέσων πρὸς χρησιμοποίησιν τοιούτων μέτρων, ν’ ἀναφανῇ ἐκ νέου ἡ νόσος· ἀφοῦ δὲ τοιοῦτοι γεννῶνται φόβοι, μεγάλη αἰσιοδοξία δέον νὰ κατακλύζῃ τὴν ψυχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὥστε νὰ πιστεύῃ, ὅτι θέλει εἰσπράξει τὸ ποσὸν τῶν 4,126,000 δραχμῶν. Τοῦτο καταδεικνύει τὴν σφαλερὰν βάσιν, ἣν λαμβάνει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τοὺς ὑπολογισμοὺς αὐτοῦ. Εἰς εἰσπράξεις ἐξαρτωμένας ἐκ τοιούτων περιστάσεων δέον νὰ ὦμεν λίαν ἐπιφυλακτικοί, καὶ νὰ μὴ αὐξάνωμεν τὰς δαπάνας ἡμῶν, βασιζόμενοι ἐπ’ αὐτῶν, διότι τότε ἀφεύκτως καταλήγομεν εἰς ἐλλείμματα. Ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ σάπωνος καὶ ἐκ τῶν ἐλαιοπυρήνων τῆς Ἑπτανήσου δὲν θὰ εἰσπραχθῇ τὸ ἀναγραφὲν ποσόν, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὡς καὶ οἱ κύριοι Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν γνωρίζουσιν, ὅτι τὰ προϊόντα ταῦτα τῆς Ἑλληνικῆς βιομηχανίας ἐξοδεύονται εἰς τὴν Ἀλβανίαν· ἤδη ὅμως ἡ Τουρκία ἀπηγόρευσε τὴν εἰσαγωγὴν αὐτῶν εἰς τὸ Κράτος της, κατ’ ἀκολουθίαν ἐστερήθημεν τὰς κυρίως ἀγορὰς τῆς καταναλώσεως. Δὲν γνωρίζω ποῖα μέτρα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις ὅπως διευκολύνῃ τὴν εἰσαγωγὴν τῶν προϊόντων τούτων, ἐν τούτοις μέχρι τοῦδε δὲν ἐπετεύχθη ἡ ἐπιθυμία αὐτῆς, καὶ ὁ φόρος οὗτος θὰ ἦναι ὀλίγον δύσκολον νὰ εἰσπραχθῇ, ἰδίως δὲ νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸ ποσὸν τῶν 120,000 δραχμῶν. Βεβαίως, ὡς παρατηρεῖτε, Κύριοι, ἐκ τῶν ὀλίγων, τὰ ὁποῖα ἀναφέρω ἐκ τοῦ κεφαλαίου τῶν ἀμέσων φόρων, τῶν ἀφορώντων κυρίως εἰς τὴν γεωργικὴν παραγωγὴν τῆς χώρας, εἶναι πολὺ ἀμφίβολον, ἂν θὰ εἰσπραχθῶσι τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἀναφέρει ὁ Προϋπολογισμός. Παρατηρεῖτε, ὅτι 14 ἢ 15 ἑκατομμύρια δραχμῶν εἰσπράττει τὸ Δημόσιον ἐκ τῆς γεωργίας ἐν Ἑλλάδι· διότι, ἐὰν ἀφαιρέσητε τὰ ἔσοδα, τὰ ἐκ τῶν προνομιούχων Τραπεζῶν, τῶν ἐπιτηδευμάτων καὶ τῶν οἰκοδομῶν, τὰ ὁποῖα ἀναφέρουν μέγα ποσὸν, μόνον ἐκ τῆς γεωργίας εἰσπράττει 15,000,000. Ἐνῷ δὲ τοιαῦτα εἰσπράττει ἐκ τῆς γεωργίας, ἐπιθυμοῦμεν νὰ μάθωμεν, τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις ὑπὲρ τῆς βελτιώσεως τῆς παραγωγῆς; Συνηθίσαμεν νὰ εἰσπράττωμεν, συνηθίσαμεν νὰ ἐπιβάλλωμεν φόρους ἐπὶ φόρων, ἀλλὰ δὲν συνηθίσαμεν νὰ παρέχωμεν καὶ ὀλίγον τὰ μέσα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ τονώσωσι τὰ νεῦρα τῆς γεωργίας, θ’ ἀναπτύξωσι τὴν ἐν γένει παραγωγὴν τῆς χώρας καὶ θὰ δώσωσι τὴν ζωὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν εὐρωστίαν, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρό τινων ἡμερῶν. Ἀλλὰ προφανῶς ἠπατήθη, οὕτως ἀντιληφθεὶς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς χώρας. Οὐδὲ πρέπει, οὐδὲ ὀρθὸν εἶναι νὰ κρίνωμεν τὴν οἰκονομικὴν εὐπορίαν τῆς χώρας ὁλοκλήρου ἐκ τῆς φαινομενικῆς εὐημερίας τῆς πρωτευούσης καὶ δύο ἢ τριῶν ἄλλων πόλεων τῆς Ἑλλάδος. Ὁ πολὺς παραγωγικὸς πληθυσμὸς αὐτῆς ὑποφέρει οἰκονομικῶς, ὑπάρχουσι δὲ ἐκτενῆ κοινωνικὰ στρώματα πενόμενα, κατὰ γράμμα καὶ κατὰ πρᾶγμα. Ἐν χώρᾳ δὲ, ὅπου τὴν κυρίαν παραγωγὴν οὐ μόνον δὲν ἐνισχύει ἡ Πολιτεία, ἀλλ’ ἀκμάζει ἡ τοκογλυφία, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστευθῇ, ὅτι θὰ ἀνθέξῃ ἐπὶ μακρὸν, οὕτω φορολογουμένη. Ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἀγορεύων πρό τινων ἡμερῶν, ἔλεγεν, ὅτι διαρκῶς ἐπικαλούμεθα τὴν Θεὰν εὐσπλαγχνίαν, καὶ ὅτι αὕτη κατέστη μονοπτέρυξ, καὶ ἡ πτέρυξ αὕτη κλίνει πάντοτε πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Καὶ ἐμυκτήριζεν ἡμᾶς, διότι φρονεῖ, ὅτι δὲν δύναται νὰ περικοπῇ οὐδὲ μία δραχμὴ ἐκ τῆς διοικήσεως, καὶ εἶναι περιττὴ ἡ ἐκδήλωσις φιλανθρωπικῶν αἰσθημάτων ὑπὲρ τοῦ φορολογουμένου λαοῦ! Ἀλλὰ φρονεῖ, ὅτι λόγοι φιλανθρωπικοὶ ὑπαγορεύουν τὰς παρατηρήσεις μας ταύτας; Δὲν ἐννοεῖ, ὅτι ἡ κραυγὴ, ἡ ὁποία ἐκρήγνυται ἐντεῦθεν, εἶναι ἡ κραυγὴ τοῦ κινδύνου, εἶναι τὸ προαίσθημα τῆς προσεγγιζούσης οἰκονομικῆς συμφορᾶς; Διότι ὁ εὐσυνειδήτως μελετῶν τὴν κατάστασιν τῆς χώρας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσῃ, ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ παρέχῃ αὕτη εἰς τὸ Δημόσιον 114 ἑκατομμύρια δραχμῶν κατ’ ἔτος, ἀφοῦ εἰς τὸν λαὸν αὐτὸν δὲν παρέχονται τὰ μέσα τῆς ἐνισχύσεως τῆς παραγωγῆς αὐτοῦ. Τοιαύτην πολιτικὴν ἀκολουθοῦντες, θὰ εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι μεγάλων κινδύνων. Ἐκμυζοῦμεν τὰς παραγωγικὰς τάξεις, ἀποκτηνοῦμεν τὰς ἀγροτικὰς τάξεις, καὶ ἀφ’ ἑτέρου εἰσηγάγομεν εἰς τὰ ἤθη τῶν ἀστῶν ἕξεις πολυτελοῦς καὶ πολυδαπάνου βίου! Οὕτω θὰ εὑρεθῶμεν ἡμέραν τινὰ εἰς οἰκονομικὴν κρίσιν, οὐχὶ πλέον τοῦ Κράτους, ἀλλὰ τῆς κοινωνίας, καὶ ἡ κρίσις αὕτη θέλει εἶσθαι ἡ μήτηρ μεγάλων κακῶν εἰς τὸ ἔθνος ἡμῶν. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἐφ’ ὅσον δυνάμεθα νὰ εἰσπράττωμεν τοὺς φόρους τούτους, θὰ ἠμποροῦμεν νὰ δημιουργῶμεν ἄνευ ἀνάγκης θέσεις, θὰ δυνάμεθα νὰ αὐξάνωμεν τὸν ὑπάρχοντα ἀριθμὸν τῶν Νομαρχιῶν, θὰ δυνάμεθα νὰ παρασκευάζωμεν κατάστασιν διοικήσεως, ὥστε ἀφθονώτερα νὰ καρπῶνται τὰ ἀγαθὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ οἱ κρατοῦντες καὶ οἱ περὶ αὐτούς· ἀλλ’ ὅταν ἐπέλθῃ ἡ οἰκονομικὴ κρίσις, τότε θὰ ἴδωμεν, κατὰ τίνα τρόπον θὰ διοικηθῇ ἡ χώρα αὕτη, καὶ τότε θὰ αἰσθανθῶμεν, εἰς τί ὠφέλησε τὴν πρόοδον καὶ τὴν εὐημερίαν τῆς Ἑλλάδος ἡ περισυλλογὴ πάσης ἀνικανότητος καὶ ὀκνηρίας ἐν τοῖς διαφόροις κλάδοις τῆς ὑπηρεσίας· τότε θὰ κατανοήσωμεν, ὅτι τὸ Εὐαγγέλιον πάσης Κυβερνήσεως ἔδει νὰ ἦτο ἡ παντὶ σθένει ἐνίσχυσις τῆς παραγωγῆς. Τότε θὰ ἐννοήσῃ καὶ ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἑρμιονίδος, ὅτι ὄχι μόνον λόγοι φιλανθρωπίας, ἀλλὰ καὶ λόγοι συμφέροντος, καὶ κυρίως τοιοῦτοι, ὑπαγορεύουσι τὰ λεγόμενα παρ’ ἡμῶν ἐντεῦθεν. Ἔλεγε προχθὲς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἑρμιονίδος συνάδελφος, ὅτι, ἐὰν περικόψωμεν τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως, οὐ μόνον ἀδιοίκητος θὰ καταστῇ ἡ Ἑλλάς, ἀλλὰ καὶ τὴν παραγωγὴν θέλει παραβλάψει ἡ τοιαύτη περικοπὴ τῶν δαπανῶν. Καὶ ἔλεγε ταῦτα, ὡς νὰ μὴ ἦναι ἐκεῖνος, ὅστις, ὡς δημοσιογράφος, ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἀντίθετον εἶχε πολιτικὴν ὡς πρὸς τὰς δαπάνας τοῦ Δημοσίου, ὡς νὰ μὴ εἶχε καὶ αὐτὸς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν ἐν τῇ συνειδήσει σας ἔχετε, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ διοίκησις εἶναι ὑπεράγαν πολυτελής, καὶ ὅτι θὰ ἠδύνατο κάλλιστα νὰ διοικηθῇ ἡ Ἑλλὰς ὅπως διῳκεῖτο κατὰ τὸ 1883, ἄνευ δηλαδὴ τῆς προσθέσεως τῶν 34 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, ἂν μὴ καὶ οἰκονομικώτερον ἀκόμη. Καὶ θέλομεν δὲν θέλομεν θὰ φθάσωμεν εἰς τοῦτο μίαν ἡμέραν, ὅπως ἐπίσης θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ ἐξεύρωμεν μέσα, δι’ ὧν θὰ θέσωμεν περιορισμὸν εἰς τὴν παρατηρουμένην αὔξησιν τῶν συνταξιούχων, ἢ θὰ ἐξεύρωμεν τοὐλάχιστον μέσα, ὅπως ἀπαλλάξωμεν τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ κεφαλαίου τούτου. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἀπησχόλησε τὸν κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸν τὸ θέμα τοῦτο, οὐδὲ ἤκουσά ποτε παρ’ αὐτοῦ λεγόμενον, ὅτι θέλει λάβει μέτρα συντελοῦντα εἰς τὸν περιορισμὸν τῶν δαπανῶν τούτων τοῦ Κράτους· διότι, ἂν ἐπισκοπήσῃ τις τὴν αὔξησιν τῶν συντάξεων ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος, καὶ ὑπολογίσῃ, κατὰ τὴν παρατηρουμένην πρόοδον, τὴν ἐξόγκωσιν αὐτῶν, θ’ ἀπολήξῃ εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι μετὰ παρέλευσιν ἐτῶν τινων τὸ ⅛ τοῦ Προϋπολογισμοῦ θ’ ἀπορροφῶσιν αἱ συντάξεις. Ἀλλ’ ἐνῷ δὲν ἐλήφθησαν μέτρα πρὸς πλουτολογικὴν ἐνίσχυσιν τῆς χώρας, μήπως ἐλήφθησαν τοὐλάχιστον μέτρα, ὥστε νὰ διαπαιδαγωγηθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, λαμβάνων τὰ στοιχεῖα τῆς παιδεύσεως ἐκείνης, ἥτις θὰ ὠθήσῃ αὐτὸν εἰς τὴν πρόοδον, καὶ θ’ ἀνυψώσῃ τὸ φρόνημα αὐτοῦ, οὕτως ὥστε νὰ ἔχῃ ἀρτίαν τὴν συνείδησιν αὐτοῦ πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος πρὸς τὴν πατρίδα καὶ τῶν ὑποχρεώσεών του πρὸς τὸ Κράτος; Μήπως ἐλήφθη πρόνοια διαπαιδαγωγήσεως τοιαύτης τῆς κοινωνίας, ὥστε νὰ κρατηθῇ ἐκ τῆς ὀλισθηρότητος, εἰς ἣν βαίνει, καὶ ἐν ᾗ παρασύρονται καὶ τὰ αὐστηρὰ ἤθη, τὰ διακρίνοντα ἄλλοτε τὴν κοινωνίαν ἡμῶν; Ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895, ὃν εἰσήγαγεν ὁ ἀείμνηστος Πετρίδης, ἐβελτιώθη βεβαίως, ὅσον ἀφορᾷ τὴν τάξιν τῶν διδασκάλων, οἵτινες, κατασταθέντες ἀνεξάρτητοι, δύνανται ἐλευθέρως νὰ ἐργασθῶσιν. Ἐξῆλθεν ἡ τάξις αὕτη ἀπὸ τὰς χεῖρας τῆς πολιτικῆς, καὶ δὲν δύναται πλέον ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως νὰ ἐπαναφέρῃ εἰς τὰς Ἀθήνας τὴν ἐποχὴν Πέτρου τοῦ Ἐρημίτου, ὅτε πανταχόθεν τῆς Δύσεως προσήρχοντο εἰς τὴν Ἀνατολὴν οἱ σταυροφόροι πρὸς ἀπελευθέρωσιν τοῦ τάφου τοῦ Σωτῆρος. Τὴν εἰκόνα ταύτην τῶν μεταναστευόντων σταυροφόρων, ἔλεγεν ἄλλοτε ὁ σεβαστὸς ἐκ Γόρτυνος συνάδελφος, ἐπαρουσίαζον οἱ Ἕλληνες δημοδιδάσκαλοι κατὰ πάντα Αὔγουστον, κατὰ χιλιάδας κατακλύζοντες τὰς ὁδοὺς τῶν Ἀθηνῶν, καὶ ἀναμένοντες τὰ Διατάγματα, τὰ ὁποῖα θὰ τοὺς διέσπειρον εἰς τὰ τέσσαρα σημεῖα τοῦ ὁρίζοντος. Βεβαίως ἐπηκολούθησεν ἐκ τούτου σχετική τις βελτίωσις τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ δὲν διεμορφώθη εἰσέτι αὕτη, ὥστε νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀσφαλὴς βάσις τῆς ἀναπλάσεως τοῦ λαοῦ. Τοιαύτην δὲ ἐνέργειαν, τοιαύτην νομοθετικὴν ἐργασίαν δὲν εἴδομεν προσαχθεῖσαν ἡμῖν. Ὡμίλησεν ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἑρμιονίδος καὶ περὶ μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ ἡ μέση καὶ ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις εἶναι τὸ χαλκεῖον, εἰς ὃ χαλκεύονται ἡ ἀμάθεια καὶ ἡ ἀποβλάκωσις τῶν τροφίμων αὐτῶν. Ἐὰν παρατηρῶνται δὲ ἐξαιρέσεις τινὲς ἀνδρῶν ἐν τῇ Ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ, τὰς ἐξαιρέσεις ταύτας μὴ τὰς ζητήσητε ἐν τῇ ἐπιρροῇ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἐν τῇ ὀξυνοίᾳ τῇ ἐξαιρετικῇ αὐτῶν καὶ ἐν τῇ αὐτομαθείᾳ. Ἐκπαίδευσις τοιούτου τύπου δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μορφώσῃ χαρακτῆρας. Διὰ τοῦτο ἡ μεγάλη ἔλλειψις, ἡ παρατηρουμένη παρ’ ἡμῖν, εἶναι ἡ ἔλλειψις τῶν χαρακτήρων. Ἐλέχθη πολλάκις, —καὶ εἶναι ἀληθὲς— ὅτι νόμων πολλῶν δὲν ἔχομεν ἀνάγκην, ἀλλ’ ἔχομεν ἀναντιλέκτως ἀνάγκην χαρακτήρων· ἀλλ’ οἱ χαρακτῆρες δὲν σφυρηλατοῦνται μὲ τοιαύτην ἐκπαίδευσιν, ἥτις στρεβλώνει τὸ φρόνημα, καὶ ταπεινοῖ τὴν ψυχήν. Ἔχομεν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἔχομεν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, καὶ κατὰ κανόνα παρασκευάζουσιν αὗται σπουδαστὰς μὴ δυναμένους νὰ διατυπώσωσιν οὐδὲ τὴν ἁπλουστέραν ἔννοιαν ἐν τῷ χάρτῃ. Καὶ ἐδῶ ἀνέμενον νὰ ἴδω τὸν ἀξιότιμον φίλον μου κ. Ρέπουλην νὰ δώσῃ τὴν εἰκόνα, ἣν ἐν τῷ δημοσιογραφικῷ του βίῳ τοσάκις εἶδε, τὴν εἰκόνα τῆς ἀμαθείας καὶ τῆς ἀκρισίας, ἣν ἐδημιούργησεν ἡ ἐκπαίδευσις ἐν Ἑλλάδι!...

§77ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Ἀλλὰ δὲν διαφέρουσι περὶ ἐκπαιδεύσεως αἱ γνῶμαί μου πρὸς τὰς ὑμετέρας.

§78Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐνῷ τοιαύτην ἔχομεν πάντες περὶ ἐκπαιδεύσεως γνώμην, δὲν εἶδον τὴν Κυβέρνησιν λαμβάνουσαν μέτρα τοιαῦτα, βελτιοῦντα τὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ θέτουσαν τὰς βάσεις τῆς ἐθνικῆς ἀναπλάσεως. Εἴδομεν μόνον ἕνα Ὑπουργὸν, ὅστις εἰσήγαγε νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα, ὡς εἰσήχθησαν, ἄνευ τῆς ἀπαιτουμένης βαθείας μελέτης παρ’ εἰδικῶν ἀνδρῶν καὶ ἐπεξεργασίας αὐτῶν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ψηφισθῶσι, καὶ δι’ αὐτὸ ἐλησμονήθησαν. Ἐνῷ τοιαύτη παρίσταται ἡ κατάστασις, εἰς τὰς βάσεις αὐτῆς, τῆς ἡμετέρας χώρας, ἡμεῖς τί πράττομεν σήμερον; Ψηφίζομεν νόμους, ἔχοντας προσωπικὸν χαρακτῆρα, ψηφίζομεν νέαν διοικητικὴν διαίρεσιν, αὐξάνοντες τὰς Νομαρχίας, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι οὕτω θὰ ἐβελτιοῦτο ἡ διοίκησις. Ἀλλὰ ἐβελτιώθη μετὰ τὴν ψήφισιν τῶν νόμων τούτων ἡ διοίκησις τῆς Ἑλλάδος;

§79Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Ἐχειροτέρευσεν ἔκτοτε!

§80Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Βεβαίως ἐχειροτέρευσε. Καὶ εἶναι ἀληθῶς ἀστεῖον νὰ βλέπῃ τις χώραν, ἥτις δὲν ἀποτελεῖ οὔτε ἐπαρχίαν κἄν Αὐστριακὴν, νὰ διαιρῆται εἰς εἴκοσι καὶ ὀκτὼ νομοὺς, τῶν ὁποίων οἱ Νομάρχαι δὲν γνωρίζω ποῖα σοβαρὰ ἔργα ἐκτελοῦσι. Τὸ ἔργον τῶν Νομαρχῶν εἶναι ὄντως σπουδαῖον. Ἂν ἀναγνώσῃ τις τὰ Διατάγματα, τὰ διαγράφοντα τὰ καθήκοντα αὐτῶν, θὰ καταπλαγῇ πρὸ τοῦ ποικίλου καὶ πολυσυνθέτου τῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν. Ὁ Νομάρχης εἶναι ὁ ἐπόπτης πάσης κοινωνικῆς καὶ πολιτικῆς κινήσεως, αὐτὸς ἐπιβλέπει καὶ ἐρευνᾷ τὰς ἀνάγκας τοῦ νομοῦ, ὃν διοικεῖ, καὶ ὑποδεικνύει τὴν πλήρωσιν αὐτῶν. Ἐπεθύμουν ὅμως νὰ κατέθετεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν τὰς ἐκθέσεις οἱουδήποτε Νομάρχου, ὑποδεικνύοντος μέτρα πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως τοῦ νομοῦ, ὃν διευθύνει. Δὲν γνωρίζω, ἂν ὑπάρχουσιν ἢ ὑπῆρξαν Νομάρχαι, τοιαύτας ὑποβαλόντες ἐκθέσεις εἰς τοὺς προϊσταμένους αὐτῶν. Γνωρίζω ὅμως, ὅτι ἡ Αὐστρία εἰς ἕνα ἄνδρα ἀνέθεσε τὴν διοίκησιν τῆς Βοσνίας καὶ Ἑρζεγοβίνης, καὶ ὁ ἀνὴρ οὗτος ἐντὸς ὀλίγων ἐτῶν μετεμόρφωσε τὰς καταληφθείσας ἐκείνας χώρας, βεβαιώσας καὶ πάλιν, ὅτι οὐχὶ τὸ ποσόν, ἀλλὰ τὸ ποιὸν τῶν ὑπαλλήλων θαυματουργεῖ. Τοιαύτην ἔχοντες ἐκπαίδευσιν, τοιαύτην ἔχοντες κοινωνικὴν μόρφωσιν, τοιαύτην ἔχοντες Διοίκησιν, περίεργον θὰ ἦτο, ἂν εἴχομεν Δικαιοσύνην διάφορον ἐκείνης, ἣν περιέγραψεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἑρμιονίδος Βουλευτής, ὅστις μᾶς ἔδωκε τὴν καταισχύνουσαν τὴν Ἑλληνικὴν Διοίκησιν εἰκόνα τῆς Δικαιοσύνης. Καὶ ὅτε ἤκουσα αὐτὸν νὰ λέγῃ, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα δὲν θέλει λυθῆ μόνον διὰ τῆς ῥομφαίας, ἀλλ’ ὅτι θέλει λύσει αὐτὸ καὶ ἡ ἀσπὶς τῆς Δικαιοσύνης, ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω αὐτὸν, ἂν ἡ χαλκίνη αὕτη ἀσπὶς σφυρηλατεῖται διὰ τῶν τεσσάρων Πρωτοδικείων, τὰ ὁποῖα συνεστήθησαν, καὶ ἂν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν ὑπὲρ τῆς Δικαιοσύνης, συντελοῦσιν εἰς τὴν βελτίωσιν αὐτῆς, ἐὰν δύναται νὰ ἐμπνεύσῃ τὴν πεποίθησιν εἰς τοὺς ξένους καὶ προσελκύσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐν ἀσφαλείᾳ ἀλλοδαπὰ κεφάλαια. Ἀλλ’ ἡ ἀσπίς, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. συνάδελφος, ἡ ὁποία ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν λύσιν τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, ἡ ἀσπὶς αὕτη δὲν εἶναι, δυστυχῶς, χαλκίνη, ἀλλ’ εἶναι ἐκ ναστοχάρτου, οὐδένα δυναμένη νὰ προστατεύσῃ, πολλῷ δ’ ὀλιγώτερον δυναμένη νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐπίλυσιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ζητημάτων. Ἂν ἡ ἀσπὶς τῆς Δικαιοσύνης ἦναι τόσον εὔθραυστος, ἡ ῥομφαία βεβαίως τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι κραταιοτέρα. Καὶ ἂν ἡ πρώτη δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ παντελῶς, ἄχρηστος θὰ κατάκηται καὶ αὕτη εἰς τὸ μέλλον. Ὅτι τὴν γενικὴν κατάστασιν ἀκολουθεῖ καὶ ὁ στρατός, τοῦτο πάντες ὁμολογοῦμεν. Ἀλλ’ ὅτε ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἔφθασεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν δύο πολεμικῶν Ὑπουργείων, εἶπεν, ὅτι, ἂν ζητῶμεν οἰκονομίας, μόνον εἰς τὰ δύο ταῦτα Ὑπουργεῖα δυνάμεθα νὰ ἐπιφέρωμεν τοιαύτας, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δέον νὰ ἀποβάλωμεν πᾶσαν ἐλπίδα, ὅτι θέλομεν ἔχει στρατόν· δὲν ἔβλεπεν ὅμως καὶ οὐδένα δυνάμενον νὰ τολμήσῃ νὰ διατυπώσῃ τὴν ἰδέαν ταύτην ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας· ἀναφέρων δ’ ἐμέ, ἔλεγεν, ὅτι μετά τινος δειλίας ὑπεστήριξα τὰς γνώμας ταύτας, ὡς γνώμας μου ἀτομικὰς, ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Βεβαίως οὐδένα ἀντιπροσωπεύω, ὁμιλῶν ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων, ἀλλὰ συνήθισα μετὰ θάρρους νὰ διατυπῶ τὰς γνώμας μου πάντοτε· καὶ ὄντως εἶχον καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι διὰ τῶν δαπανωμένων χρημάτων εἰς τὰ δύο πολεμικὰ Ὑπουργεῖα πᾶν ἄλλο πράττομεν ἢ συντελοῦμεν εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν ἡμετέρων πολεμικῶν δυνάμεων. Κυρίως εἰπεῖν, δὲν ἔχομεν στρατόν. Ἔχομεν βεβαίως παχύτατον μισθολόγιον ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ στρατὸν, ὑπὸ τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν αὐτοῦ, βεβαίως οὐδεὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἔχομεν. Ἐφ’ ὅσον δὲ ἡ τοιαύτη κατάστασις ἐπικρατεῖ, ὁ στρατὸς ἡμῶν οὐδόλως θὰ διαφέρῃ τοῦ στρατοῦ ἐκείνου, ὅστις κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον, παραταχθεὶς εἰς τὰ σύνορα, δὲν ἠδυνήθη ἀμυνόμενος νὰ τηρήσῃ τὰς θέσεις αὐτοῦ οὐδ’ ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας. Οἱ στρατοὶ δὲν δημιουργοῦνται διὰ τῶν λόγων, οὔτε διὰ τῶν λυρικῶν ἐκφράσεων. Εἶναι ἀνάγκη νὰ δαπανήσωμεν ἑκατομμύρια, ὅπως πλάσωμεν ἀληθῆ στρατόν. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τῆς χώρας παρουσιάζει τοιαύτην ἀδυναμίαν, ὥστε νὰ μὴ δύνηται νὰ παρέχῃ τὸ ἀπαιτούμενον χρῆμα πρὸς τοιαύτην ἐνέργειαν, ἣν φανταζόμεθα, ἀναντιρρήτως πᾶσα δαπάνη, γιγνομένη διὰ τοιοῦτον στρατὸν, εἶναι οὐ μόνον ἄσκοπος καὶ περιττὴ, ἀλλὰ καὶ ἐπιβλαβής...

§81Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὀφείλομεν νὰ δαπανήσωμεν καὶ δυνάμεθα νὰ δαπανήσωμεν.

§82Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐὰν δυνάμεθα καὶ ὀφείλομεν νὰ δαπανῶμεν, ἔλθετε νὰ ὑποδείξητε τοὺς πόρους, δι’ ὧν θὰ ἐξεύρωμεν τὰ ἑκατομμύρια, δι’ ὧν θὰ καταστήσωμεν ἡμέραν τινὰ τὸν στρατόν μας ἄξιον ν’ ἀποπλύνῃ τὴν γενομένην εἰς τὸ ἔθνος ὕβριν. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπάρχουσι πόροι, ἱκανοὶ νὰ παράσχωσιν εἰς ἡμᾶς τὴν ἐλπίδα τοιαύτης ἀναπλάσεως τοῦ στρατοῦ, ἐφ’ ὅσον εἰς μάτην ἐξαντλοῦμεν τὰς οἰκονομικὰς δυνάμεις τῆς χώρας διὰ φορολογίας δυσβαστάκτου, μεθ’ ὅσα καὶ ἂν λέγωνται περὶ τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ τῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας οὗτος παρέχει, διὰ τοῦ ὑπάρχοντος προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργήσωμεν στρατὸν, ἱκανὸν νὰ ἀντιταχθῇ ἐναντίον πολεμίου στρατιωτικώτατα ὀργανωμένου καὶ προερχομένου ἐκ φυλῆς πολεμοχαροῦς καὶ ἀνδρείας. Οὔτε θὰ ἐκπαιδεύσωμεν τὸν στρατόν μας, οὔτε τὸ φρόνημα αὐτοῦ θὰ ἐξυψώσωμεν διὰ τῶν παρεχομένων μέσων. Δὲν γνωρίζω, ἂν ὑπάρχει εἰς τὸν κόσμον στρατὸς ὅμοιος τοῦ ἰδικοῦ μας, οὐδὲ φαντάζομαι τοιοῦτον, διότι, κυρίως εἰπεῖν, στρατὸς ἐν Ἑλλάδι δὲν ὑφίσταται. Ἔχομεν ἀξιωματικοὺς, ἐν ἀναλογίᾳ πρὸς τοὺς ὁπλίτας, πολὺ πλειοτέρους ἢ ὅσους ἔχει ἡ Γερμανία καὶ ἡ Γαλλία...

§83Γ. ΚΟΡΠΑΣ. Δὲν ἔχομεν πλειοτέρους.

§84Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἔχομεν πλειοτέρους, καὶ λυποῦμαι, διότι δὲν ἔχω μετ’ ἐμοῦ τὰς σημειώσεις, ἃς ἤντλησα ἐκ τῶν προϋπολογισμῶν τῆς Γαλλίας καὶ Γερμανίας, ἐν παραβολῇ πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἡμετέρου Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτε θὰ κατεδείκνυον ὑμῖν, ὅτι ὁ ἡμέτερος στρατὸς ἔχει πολλῷ πλείονας τῶν ὅσους ἔχουσιν οἱ Γερμανοὶ καὶ οἱ Γάλλοι· ἰδίως ὅμως ὁ ἡμέτερος στρατὸς πάσχει ἀπὸ πληθώραν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, τῶν ὁποίων οἱ πλεῖστοι κατὰ τὸν πόλεμον ἀπεδείχθησαν ἐντελῶς ἄχρηστοι. Ἀλλὰ καὶ οἱ ὑπάρχοντες οὗτοι ἀξιωματικοὶ διέρχονται τὸν βίον των ἀχρησιμοποίητοι, ἢ χρησιμοποιοῦνται εἰς ἔργα ἀλλότρια τοῦ προορισμοῦ αὐτῶν. Διέρχονται τὸν χρόνον αὐτῶν, μηδὲν πράττοντες, καὶ ἀναμένοντες μόνον τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν θὰ προαχθῶσι...

§85Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Ἀφοῦ κατήντησε νὰ ἔχωμεν καὶ στρατηγὸν τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου!

§86Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Καθὼς πηγαίνομεν, νὰ μὴ ἔχητε τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν, ὅτι καὶ τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου καὶ τοῦ ὑγειονομικοῦ καὶ τοῦ φαρμακευτικοῦ ἀκόμη θέλομεν ἔχει στρατηγούς. Ἔχομεν οὕτως ἀξιωματικούς, διαμένοντες ἐν Ἀθήναις, ἀξιωματικούς, ὧν ὁ κλῆρος ἔλαχε σκληρός: νὰ ἐκγυμνάζωσι μόνον τοὺς νεοσυλλέκτους κατὰ τὸν πρῶτον μῆνα τῆς κατατάξεώς των, νὰ λαμβάνωσι τὴν πρωϊνὴν ἀναφορὰν, νὰ ἐπισκέπτωνται τὰ μαγειρεῖα, ὅπως ἐπισκοπήσωσι τὸ συσσίτιον τῶν ἀνδρῶν, καὶ κατόπιν ν’ ἀπομακρύνωνται τῶν στρατώνων· ὁ δὲ ὑπόλοιπος βίος των ἀπορροφᾶται ὑπὸ τῆς τύρβης τοῦ κοινωνικοῦ βίου, ὅστις δὲν εἶναι βεβαίως προωρισμένος νὰ διαπλάττῃ στρατιώτας. Δὲν γνωρίζω, ἂν καθ’ ἅπαν τὸ στράτευμα ὑπάρχουσιν ἀξιωματικοὶ πολλοί, καταγινόμενοι καὶ μελετῶντες· ἀλλ’ ἐκ τῶν διατιθεμένων ὑπὸ τοῦ Κράτους χρημάτων πρὸς ἀγορὰν βιβλίων ἐλάχιστοι ἀξιωματικοὶ ἐλάχιστα διαθέτουσιν ἐξ αὐτῶν. Προπαίδευσις ἀξιωματικῶν δὲν γίνεται, διότι δὲν ὑπάρχει στρατὸς, ὅπως ἀσκηθῶσιν οὗτοι· περὶ γενικῶν γυμνασίων οὐδὲ λόγος δύναται νὰ γείνῃ, διότι δὲν ὑπάρχουσι τὰ χρηματικὰ μέσα, ὅπως ἐκτελῶνται τοιαύτης φύσεως γυμνάσια. Κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον οἱ ἀξιωματικοὶ μένουσι μὲ τὰς πενιχρὰς γνώσεις, τὰς ὁποίας εἶχον ὅτε ἐξῆλθον τῶν στρατιωτικῶν Σχολῶν. Εἰς τὸ μέλλον δὲ θὰ ἔχωμεν ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι, ἀπὸ τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ μέχρι τοῦ βαθμοῦ τοῦ συνταγματάρχου, δὲν θὰ δυνηθῶσιν ἴσως νὰ παραστῶσιν οὐδέποτε εἰς τὰ γυμνάσια ἑνὸς πλήρους συντάγματος. Θὰ συμβῇ δὲ, ἐν ἐνδεχομένῃ περιστάσει, νὰ ἴδητε τοὺς τοιαύτην κατάρτισιν ἔχοντας ἀξιωματικούς, νὰ διορισθῶσι ταξίαρχοι καὶ μέραρχοι, καὶ, ὅταν θ’ ἀντιμετωπίσωσι τὸν ἐχθρὸν, ὅλας αὐτὰς τὰς ταξιαρχίας καὶ μεραρχίας, αἱ ὁποῖαι κατ’ οὐσίαν οὐδὲν ἄλλο θὰ ἦναι ἢ ἓν ὁπλοφόρον ἀνθρωπομάζωμα, ἐξαφανιζομένας ὑπὸ τὴν πνοὴν τοῦ ἰδίου πανικοῦ, ὅστις κατέλαβε τὸν στρατόν μας, τὸν εὑρεθέντα ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ νυκτὶ ἀπὸ τῶν συνόρων εἰς τὰ Φάρσαλα, χωρὶς ὑπ’ οὐδενὸς νὰ διώκηται ἐχθροῦ. Ἀλλὰ ποία λογικὴ ὑπαγορεύει, ἀλλὰ ποῖον συμφέρον τοῦ Κράτους ὑπαγορεύει, διὰ τοιοῦτον στρατὸν νὰ δαπανῶνται τοσαῦτα ἑκατομμύρια; Ἐὰν ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ ἐπιβάλλῃ τὴν συντήρησιν στρατοῦ, ἐὰν ἐπιβάλλῃ τὴν στρατιωτικὴν τῆς χώρας ὀργάνωσιν, τότε περικόψατε ὅθεν δήποτε θέλετε τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως, περιορίσατε εἰς τὸ ἀκρότατον σημεῖον ταύτας, καὶ ὅταν ἐξεύρητε τὰ οἰκονομικὰ ἐκεῖνα μέσα, τότε ἔλθετε ἐνταῦθα, καὶ παρουσιάσατέ μας στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν τοιοῦτον, ὥστε νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι δύναται νὰ καταρτισθῇ στρατὸς, ὅστις, ἂν δὲν δυνηθῇ νὰ νικήσῃ, νὰ γνωρίζῃ τοὐλάχιστον νὰ ἡττηθῇ...

§87ΑΛΕΞ. Μ. ΚΑΝΑΡΗΣ. Πῶς εἴπετε διὰ τὸν στρατόν;

§88Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εἶπον, ὅτι θὰ γνωρίζῃ τοὐλάχιστον νὰ ἡττηθῇ· διότι ἀτυχῶς οὔτε τοῦτο δὲν ἐγνώριζεν ὁ ἡμέτερος στρατός· δὲν ἐγνώριζεν οὔτε κατὰ τίνα τρόπον ἡττῶνται οἱ ἀνδρεῖοι, ἀλλ’ ἀτυχοῦντες στρατοί. Ὁ τελευταῖος πόλεμος εἶναι ἀπὸ τὰς μᾶλλον μελανὰς σελίδας τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν ἱστορίας, καὶ φρίττει ἀληθῶς τις, ἀναγινώσκων κατὰ τίνα τρόπον ἐκφράζονται περὶ τοῦ ἡμετέρου πολέμου καὶ περὶ τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ ξένοι στρατιωτικοί, παραστάντες μάρτυρες τῆς παιχθείσης εἰς τὰ σύνορα θλιβερᾶς κωμῳδίας. Μετ’ ἀφάτου θλίψεως ἀνεγίνωσκον κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος στρατιωτικοῦ συγγραφέως βιβλίον περὶ τοῦ ἡμετέρου πολέμου. Ἐν τῷ βιβλίῳ τούτῳ ἀνεφέρετο, ὅτι αἱ τουρκικαὶ δυνάμεις ἐν τοῖς Θεσσαλικοῖς συνόροις δὲν ἦσαν ὑπέρτεραι τῶν ἡμετέρων, κατὰ τὰς συναφθείσας δὲ ἁψιμαχίας, μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς ὑποχωρήσεως, ὁ ἡμέτερος στρατὸς δὲν εἶχεν ἀπωλείας οὔτε 3%· μὲ τοιαύτας δὲ ἀπωλείας ὑποχώρησις στρατοῦ ἀμυνομένου δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ἔντιμος. Διὰ νὰ ὑποχωρήσῃ, ἐγνωμάτευεν ὁ συγγραφεὺς οὗτος, στρατὸς κατέχων οἵας ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς κατεῖχε θέσεις, ἔπρεπε νὰ ἀπολέσῃ 50% τοὐλάχιστον, ὅπως δικαιολογήσῃ τοιαύτην ἀκατανόητον καὶ περίτρομον φυγήν. Ἀλλ’ αἱ ἀπώλειαι τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ καθ’ ὅλας τὰς μάχας δὲν ὑπερέβησαν τὰ 4%, συμπεριλαμβάνω δὲ εἰς τὰς ἀπωλείας ταύτας καὶ τὰς γενομένας κατὰ τὰς ἐν Ἠπείρῳ μάχας, ἔνθα αἱ ἀπώλειαι εἶναι πολλῷ μείζονες τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ. Ἀφοῦ λοιπὸν τοιαύτη ἦτο ἡ δύναμις τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐπετρέπετο νὰ ὑποχωρήσῃ, ἀφίνων ἀμαχητὶ εἰς τὰς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ μέγα μέρος τῆς Ἑλληνικῆς χώρας...

§89Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Τίς στρατὸς ἀπώλεσεν ἐν πολέμῳ 50%, καὶ κατὰ ποίαν ἐποχήν;

§90Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Δὲν ἔχω πρόχειρον τὴν στρατιωτικὴν ἱστορίαν, ὅπως σᾶς εἴπω, ποῖοι στρατοὶ ὑπέστησαν τοσαύτας ἀπωλείας καὶ κατόπιν ἠναγκάσθησαν νὰ ὑποχωρήσωσιν· ὁ γράφων ὅμως ταῦτα στρατιωτικὸς συγγραφεὺς λέγει, ὅτι οὐδεὶς στρατὸς, ἀμυνόμενος εἰς τὰ σύνορα αὑτοῦ, μὴ ἀπολέσας δὲ 50%, δικαιολογεῖται νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰς θέσεις αὑτοῦ, χωρὶς νὰ χαρακτηρισθῇ ἡ ὑποχώρησίς του ὡς ἄνανδρος φυγή...

§91Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Θίγετε, κύριε συνάδελφε, ἓν ζήτημα ἀμφίβολον καὶ σκανδαλῶδες· διότι δὲν εἶναι γνωστὸν, ἐὰν ὁ στρατὸς ὑπεχώρησεν ἐξ ἀδυναμίας, ἢ διότι διετάχθη νὰ ὑποχωρήσῃ, κατὰ σχέδιον προδιαγεγραμμένον.

§92Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Δὲν γνωρίζω, κατὰ τίνα τρόπον ἐπῆλθεν ἡ ὑποχώρησις· ἴσως ὑπάρχουσι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσι τοῦτο. Ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι ἐν τῇ ἐξεταστικῇ τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῇ ἐζητήθησαν ἔγγραφα, προσεκομίσθησαν τοιαῦτα, ἀλλὰ μεταξὺ αὐτῶν οὐδὲ ἓν εἴδομεν διαλευκαῖνον τὸ ζήτημα, ὅπερ ὑμεῖς θίγετε, καὶ ὅπερ δικαιολογεῖ τὴν ὑποχώρησιν.

§93Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω, τίς εἶναι ὁ στρατιωτικὸς αὐτὸς, ὅστις δογματίζει, ὅτι, ἐὰν στρατός τις δὲν ἀπολέσῃ 50%, ἀτίμως ἡττᾶται. Γνωρίζω ὅμως, ὅτι εἷς ἄλλος στρατηγὸς, βεβαίως ἀνώτερος αὑτοῦ, ὃν ἀναφέρετε, ὁ ὀργανωτὴς τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, ὁ Γκόλτς πασσᾶς, ἐν τῇ «Ἱστορίᾳ τοῦ Ἑλληνοτουρκικοῦ πολέμου» θαυμάζει τὴν ἀνδρείαν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ λέγει ὅτι, ἐὰν οἱ διοικηταὶ τῶν ἑλληνικῶν στρατευμάτων ἠδύναντο νὰ ὑψωθῶσιν εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, εἰς ὃ ὤφειλον νὰ ἦναι, βεβαίως ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν ἤθελεν ἡττηθῆ. Ἀλλὰ παρατηρῶ, ὅτι τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητῶνται κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, διότι αὐτὰ δύνανται ν’ ἀποτελέσωσι θέμα συζητήσεως εἰδικῆς συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς, ἣν πάντοτε ἀπέφυγον.

§94Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Δὲν ἐπαρουσιάσθη καταλληλοτέρα δι’ ἐμὲ στιγμὴ, ἵνα εἴπω τὰς γνώμας καὶ τὰς κρίσεις, τὰς ὁποίας ἐσχημάτισα ἐκ τῆς μελέτης τῶν πραγμάτων, ἀπὸ τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἐὰν νομίζητε, ὅτι εἶναι ἀνάγκη εἰδικῆς συζητήσεως τῶν θεμάτων τούτων, προκαλέσατε τὴν τοιαύτην συνεδρίασιν, ὅπως ἐκτενέστερον συζητήσωμεν.

§95Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν εἶμαι ὁ ἁρμόδιος.

§96Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Οὔτε ἐγώ. Ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν προκαλεῖται τοιαύτη συζήτησις, ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ἐξετάζων τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ θέλων νὰ συμπεράνω, ἂν ἡ ποιότης τοῦ στρατοῦ εἶναι ἀξία τοιαύτης δαπάνης, δύναμαι νὰ ἐρευνήσω τὰ τῆς δράσεως αὑτοῦ ἐν τῷ πολέμῳ, καὶ ν’ ἀναφέρω κατ’ ἀκολουθίαν, τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἔχουσι περὶ τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ ξένοι στρατιωτικοὶ συγγραφεῖς. Ἀλλ’ ὅταν, ὡς λέγετε, δὲν ἔχωμεν στρατηγοὺς καὶ ἀρχηγοὺς εἰς τὸ ὕψος τῆς θέσεως αὐτῶν, ὅταν δὲν ἔχωμεν καὶ στρατιώτας, δυναμένους νὰ πολεμήσωσιν ὑπὸ τοιούτους ἀρχηγούς, οὐδὲν δὲ μέτρον λαμβάνεται, ὅπως καὶ στρατηγοὶ καὶ στρατιῶται καταρτισθῶσιν οὕτως, ὥστε νὰ δικαιολογήσωσι τὰς γινομένας δι’ αὐτοὺς θυσίας τοῦ ἔθνους, ἀναντιρρήτως εἶναι μάταιον καὶ ἐπιβλαβὲς νὰ δαπανῶνται τοσαῦτα ἑκατομμύρια, διὰ νὰ προετοιμάζωμεν νέους φυγάδας καὶ νέας ἐθνικὰς συμφοράς. Εἶναι ἐπιζήμιον νὰ δαπανῶμεν χρήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχομεν, καὶ τὰ ὁποῖα ἀφαιροῦμεν ἐκ τῶν κεφαλαίων τῆς παραγωγῆς, ἐκ τῆς εὐτυχίας τοῦ λαοῦ, περικόπτοντες τὴν πρόοδον αὐτοῦ. Διὰ νὰ καταρτίσωμεν ἀξιόμαχον στρατὸν, ὡς ἔλεγον, ὀφείλομεν νὰ δαπανήσωμεν χρήματα ἀφθόνως, διότι τότε μόνον θὰ δυνάμεθα, οὐ μόνον τοὺς ὁπλίτας νὰ ἐκγυμνάζωμεν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀξιωματικοὺς νὰ διδάσκωμεν, πολλοὶ τῶν ὁποίων καὶ εὐφυεῖς εἶναι, καὶ παίδευσιν ἔχουσιν, ὥστε νὰ καταρτισθῶσιν ἱκανοὶ νὰ διευθύνωσι μεγάλας μονάδας, καὶ νὰ μὴ ὑφίστανται κατὰ τὴν ὥραν τῆς δράσεως σύγχυσιν, ἀλλὰ νὰ κατορθῶσι νὰ συγκρατῶσι τὰ παρ’ αὐτῶν διοικούμενα σώματα, καὶ μὴ βλέπωσι ταῦτα διαλυόμενα ἐν ἀταξίᾳ καὶ φόβῳ. Διότι, ὅσα καὶ ἂν λέγῃ ὁ βαρῶνος Φὸν–δὲρ–Γκόλτς περὶ τῆς ἀνδρείας τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἀναμφισβήτητον εἶναι, ὅτι, ἂν ἀφίνῃ ἀμφιβολίας ἡ ὑποχώρησις τοῦ στρατοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ ἐπηρεάζῃ τὰς σκέψεις, ἃς ἀνέφερεν ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς εὗρεν ἐν Ἠπείρῳ ἐλεύθερον τὸ ἔδαφος, ἵνα βαδίσῃ, καὶ ἐν τούτοις ὑπεχώρησεν!

§97ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἐπολέμησεν ὅμως καλῶς. Δὲν εἶναι δίκαιον νὰ ἀδικῶνται οὕτως οἱ ἀξιωματικοί, οἵτινες ἐπετέλεσαν τὸ ἔργον των κατὰ τὸ δυνατόν. Ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν ἔχει ἀτελείας, ἕνεκα κυβερνητικῆς ἀβλεψίας, ὅτι δὲν ἔχουσιν οἱ ἀξιωματικοὶ μόρφωσιν πλήρη καὶ ἐκπαίδευσιν, ὅλα αὐτὰ εἶναι ἀληθῆ.

§98Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Δὲν θέλω νὰ κατακρίνω τινὰ προσωπικῶς ἐνταῦθα· γενικῶς ἐξετάζων τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐρευνῶν τὰ αἴτια, τὰ προκαλέσαντα τὴν κατάστασιν ταύτην, καταδεικνύω τὰς ἀτελείας αὐτοῦ, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπηκολούθησεν ἡ οἰκτρὰ ὑποχώρησις καὶ αἱ ἐκ ταύτης συνέπειαι· οὐδεὶς δὲ πρέπει νὰ θεωρῇ τὰς παρατηρήσεις μου ταύτας ὡς κατακρίσεις ἀπευθυνομένας εἰς πρόσωπα. Παρατηρῶ ὅμως, ὅτι κατεχόμεθα ἔκ τινος παραδόξου ψυχοπαθείας· δὲν θέλομεν νὰ θεωρήσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς ὡς ἡττηθέντας, καὶ προσπαθοῦμεν νὰ παρουσιάσωμεν ἡμᾶς ὡς καταγαγόντας ἐνδόξους νίκας! Ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι ὑπῆρξεν ἐποχὴ, καθ’ ἣν ἀνήρχοντο τὸ βῆμα οἱ στρατιωτικοὶ ῥήτορες, καὶ κατώρθουν νὰ πληρῶσι τὴν αἴθουσαν νικητηρίων παιάνων, ἐνῷ καθ’ ὅλον τὸν πόλεμον ἓν μόνον κατεδείξαμεν, ὅτι διαρκῶς ὑπεχωροῦμεν, καὶ ὅταν ἦτο ἀνάγκη, καὶ ὅταν οὐδεὶς λόγος ὑπῆρχε πρὸς τοῦτο...

§99Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Ἐπολεμήσαμεν ἐπιθετικῶς εἰς τὸ Γρίμποβον.

§100Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Διαρκῶς ἀκούω περὶ τῆς μάχης ταύτης. Ἀναφέρεται αὕτη ὡς ἔνδοξόν τι κατώρθωμα, ἐνῷ ὑπῆρξε μία κοινὴ ἐπίθεσις, μηδὲν σχοῦσα ἀποτέλεσμα, διότι οἱ Ὀθωμανοὶ ἐκράτησαν τὰς θέσεις των.

§101Ν. ΤΣΟΓΚΑΣ. Ἦτο μάχη μεγάλη ἐκείνη· καὶ ἐγὼ, ὅστις σᾶς ὁμιλῶ, ἔλαβα μέρος εἰς αὐτήν.

§102Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μὴ ἀνησυχεῖτε! Δὲν προτίθεμαι νὰ σᾶς ἀφαιρέσω οὔτε φύλλον ἀπὸ τὸν δάφνινον στέφανον τῆς δόξης σας. Ἀλλ’ ἂν ἡ μάχη αὕτη, ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικὴν, ἦναι ἀξία μνείας, ὑπὸ ἔποψιν ὅμως πολιτικὴν δὲν εἶναι ἀξία νὰ ὀνομάζῃ τις αὐτήν· διότι, ἐνῷ εὑρισκόμεθα εἰς διαπραγματεύσεις ἀνακωχῆς, ἐδίδομεν διαταγὰς νὰ προσβληθῇ ὁ τουρκικὸς στρατὸς ἐν Ἠπείρῳ!

§103Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Αὐτὸ δὲν εὐθύνει τὸν στρατόν· εἶναι ζήτημα πολιτικόν.

§104Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Βεβαίως εὐθύνει τὸν δώσαντα τὴν διαταγὴν τῆς ἐπιθέσεως ἐντεῦθεν· ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικὴν, ὑπὸ ἔποψιν ἀποτελεσμάτων, ὅλως ἀσήμαντος ὑπῆρξε· σᾶς παρακαλῶ δὲ, ἐξ ὅλης τῆς ἱστορίας τοῦ τελευταίου πολέμου νὰ μοὶ παρουσιάσητε ἔστω καὶ ἓν μεμονωμένον ἀνδραγάθημα, ἐξ ἐκείνων, ὧν βρίθουσιν αἱ ἱστορίαι καὶ τῶν μᾶλλον ἀτυχησάντων στρατῶν.

§105Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Ἔχομεν τὴν κυρίευσιν χαρακώματος ὑπὸ τοῦ ταγματάρχου Γερογιάννη καὶ τῶν λοχαγῶν Χόρτη καὶ Καμάρα. Ναί, ἐκυριεύσαμεν χαράκωμα, ἐπιτιθέμενοι καὶ οὐχὶ ἀμυνόμενοι.

§106Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἤκουσα, ὅτι ἐγένετο ἐκτόπισις ἔν τινι προχείρῳ ὀχυρώματι ἐν Γριμπόβῳ, ἀλλὰ τοῦτο οὐδεὶς δύναται νὰ θεωρήσῃ ὡς ἀνδραγάθημα, ὡς ἡρωϊσμόν. Ἄλλην σημασίαν καὶ ἄλλην ἔννοιαν ἔχει ἡ διάπραξις ἡρωϊκοῦ τινος ἐγχειρήματος. Ἀλλὰ διὰ νὰ παραστῶμεν ὡς παρέστημεν κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον, αἰτία ἦτο ἡ παντελὴς ἔλλειψις στρατιωτικῆς ὀργανώσεως ἀφ’ ἑνὸς, καὶ ἡ κατάπτωσις τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος παρὰ τῇ κοινωνίᾳ, ἀφ’ ἑτέρου· ἔλειψαν δηλ. ἀμφότερα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἀναπτύσσουσι τὴν ἀκατάβλητον ἐκείνην δύναμιν, ἥτις χαρακτηρίζει τὰ ἔθνη, ἅτινα τοιούτους ἀναλαμβάνουσιν ἀγῶνας. Ὅταν δὲ δὲν θέλωμεν νὰ πιστεύσωμεν εἰς τὴν ἀλήθειαν τῶν λόγων τούτων, κατ’ οὐδὲν συντελοῦμεν εἰς τὴν στρατιωτικὴν βελτίωσιν. Ὁ στρατὸς, ἵνα ὀργανωθῇ, ἀπαιτεῖ χρήματα, ὅταν δὲ τὸ Κράτος δὲν ἦναι εἰς θέσιν νὰ παρέχῃ τὰ ἀπαιτούμενα πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον μέσα, εἶναι μάταιον νὰ δαπανῶνται καὶ τὰ ἀναγραφόμενα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ποσὰ, διότι δι’ αὐτῶν οὐδὲν δύναται νὰ συντελεσθῇ σπουδαῖον· θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ αὐτὴ σηπεδὼν, ἡ φθείρουσα τὸν στρατὸν, καὶ θὰ παριστάμεθα θεαταὶ τοῦ πετάγματος 19 ἑκατομμυρίων δραχμῶν κατ’ ἔτος κυριολεκτικῶς εἰς τὴν θάλασσαν. Οὐδὲν τῶν ὑπαρχόντων θὰ μεταβάλητε, καὶ ὅταν καμμία νέα Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ὠθήσῃ ἐκ νέου τὸ ἔθνος εἰς πόλεμον, ὁ στρατὸς οὐδεμίαν θὰ δυνηθῇ νὰ παράσχῃ ὑπηρεσίαν, θὰ εὑρεθῶμεν δὲ εἰς τὴν αὐτὴν, ἂν μὴ εἰς χείρονα θέσιν, εἰς ἣν εὑρέθημεν καὶ κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον. Θὰ ἴδωμεν τοὺς ἀρχηγοὺς καὶ τοὺς στρατιώτας νὰ ὑποχωροῦν, εἴτε διατάσσονται, εἴτε δὲν διατάσσονται. Μὴ νομίζετε τέλος πάντων, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν τῇ ἡλικίᾳ ἐκείνῃ, κατὰ τὴν ὁποίαν, μείρακες τοῦ σχολείου, ἐπιστεύομεν, ὅτι ἠδυνάμεθα διὰ τῶν λίθων νὰ καταδιώξωμεν τοὺς Τούρκους!...

§107Π. ΓΚΙΚΑΣ. Δυστυχῶς, αὐτὰ τὰ ἐπίστευε καὶ ἡ κοινωνία καὶ ἡ Βουλή.

§108Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀληθῶς, καὶ ἡ Βουλὴ τὸ ἐπίστευε καὶ ἡ κοινωνία τὸ ἐφαντάζετο, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπωθήσωμεν τοὺς Τούρκους ἐκ τῶν συνόρων, καὶ νὰ βαδίσωμεν νικηφόροι πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῶν ὑπὸ τὴν δουλείαν ὁμοφύλων. Ἀλλ’ αἱ ἐλπίδες αὗται ἀπεδείχθησαν σκιαὶ ἀπατηλότεραι· ὁ στρατὸς ἡμῶν δὲν ἠδυνήθη νὰ ἀνθέξῃ οὔτε ἐπὶ πέντε ἡμέρας, ἀμυνόμενος εἰς τὰ σύνορα. Καὶ ἐνῷ τοιαύτην ἀξιοθρήνητον κατάστασιν ἐπαρουσίαζεν ὁ στρατὸς ἡμῶν, ἐνταῦθα ἐδημιουργοῦντο οἱ ἥρωες, καὶ ἐλαξεύοντο οἱ ἀνδριάντες ἡρώων ἀνυπάρκτων, καὶ ἔφθανον μέχρις ἡμῶν αἱ ἰαχαὶ μαχῶν ἐνδόξων· ὅτε δὲ προσεκομίσθησαν ἐνταῦθα αἱ στατιστικαὶ πληροφορίαι περὶ τῶν φονευθέντων, ἐβλέπομεν ὅτι εἰς μάχας, περὶ ὧν τόσος εἶχε γείνῃ θόρυβος, τρεῖς εἶχον φονευθῆ καὶ ὀκτὼ τραυματισθῆ, ἀνέζων δὲ παρὰ τὴν Ἀκρόπολιν τὰ Ἄβδηρα! Τοιαῦται ἦσαν αἱ ἔνδοξοι μάχαι. Κατελήφθημεν δὲ ὑπὸ τοιαύτης ψυχοπαθείας, ὥστε ἐπιστεύομεν, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ αἰσχύνη τοῦ τελευταίου πολέμου ὑπῆρξε διὰ τὴν Ἑλλάδα νέα αἴγλη δόξης! Τοιαύτη δὲ, φαίνεται, ἐπεκράτει ἰδέα οὐ μόνον εἰς τοὺς ἀγορητὰς, οὐ μόνον εἰς τοὺς γράφοντας εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῆς τῆς τότε Κυβερνήσεως· διότι εἴδετε, κατὰ τίνα τρόπον διεσπάρησαν οἱ προβιβασμοὶ καὶ αἱ ἀμοιβαὶ, εἰς ἔνδειξιν τιμῆς διὰ τὰς στρατιωτικὰς ἀρετὰς καὶ διὰ τὰς ὑπηρεσίας, ἃς προσέφεραν εἰς τὴν πατρίδα οἱ μετασχόντες τοῦ πολέμου!

§109Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Προήχθησαν πρὸς πλήρωσιν τῶν κενῶν, τὰ ὁποῖα ἄφησαν οἱ ἀποστρατευθέντες ἢ ἀποταχθέντες ἀξιωματικοί.

§110Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τοῦτο, ὅπερ λέγετε, οὐδόλως εἶναι ἀκριβές. Ἄν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, οἱ ἀποστρατευθέντες ἢ ἀποταχθέντες ἀξιωματικοὶ δὲν ὑπηρέβησαν τὰς τρεῖς δεκάδας, ἐνῷ προήχθησαν ἑξακόσιοι! Ἀφοῦ δὲ τὰ κενὰ ταῦτα ὑπῆρχον κατὰ τὸν πόλεμον, δὲν γνωρίζω ποῖος λόγος ὑπηγόρευεν, ὅπως ταῦτα πληρωθῶσιν ἐν εἰρήνῃ. Οὕτω λοιπόν, δαπανῶντες διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς δαπανῶμεν, λαμβάνομεν τὸ χρῆμα ἐκ τῶν παραγωγικῶν τάξεων, καὶ τὸ διαθέτομεν ἀδίκως διὰ στρατόν, ὅστις κατεδείχθη ἄχρηστος πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ ἀληθοῦς αὐτοῦ σκοποῦ. Ἄν ἡ Ἑλλὰς, Κύριοι, φρονῇ, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτῆς ὑπαγορεύει νὰ διατηρῇ στρατὸν, ἂν νομίζῃ, ὅτι τὴν ἀποκατάστασιν τῶν ὑποδούλων Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν θὰ πραγματοποιήσῃ ἡ στρατιωτικὴ ῥομφαία, περὶ τῆς ὁποίας ἀνέφερεν ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, καὶ ὅτι αὕτη εἶναι πεπρωμένον νὰ κόψῃ τὸν γόρδιον δεσμὸν τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, τότε ὀφείλετε νὰ παρασκευάσητε ἀληθῆ στρατὸν, περικόπτοντες πανταχόθεν τὰς δαπάνας, ὅπως ἐνισχύσητε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Ἄν ὅμως ἔχητε τὴν γνώμην, ὅτι τὸ Κράτος δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ δαπανήσῃ πλειότερα, φοβεῖσθε δὲ νὰ περιορίσητε τὰς δαπάνας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, μήπως εὑρεθῆτε ἀπέναντι προνουτσιαμέντων, τότε εἴπατέ το καθαρὰ, ὅπως παύσῃ πᾶσα συζήτησις· διότι δὲν εἶναι πλέον πολιτικὴ Κράτους αὕτη, νὰ ἐνεργῆτε εὑρισκόμενοι ὑπὸ τὴν ἀπειλὴν τῶν πραιτωριανῶν. Ἓν ἐκ τῶν δύο ὅμως δέον νὰ γείνῃ: ἢ πρέπει νὰ περικόψωμεν τὰς δαπάνας τῶν ἄλλων Ὑπουργείων, —καὶ δυνάμεθα εὐχερῶς νὰ πράξωμεν τοῦτο—ὅπως αὐξήσωμεν τὰς δαπάνας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἢ νὰ περιορίσωμεν τὰς ὑπαρχούσας τοῦ Ὑπουργείου τούτου...

§111Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Ποῖον προτιμᾶτε ἀπὸ τὰ δύο;

§112Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ, Κύριοι, ὅτι ἡ χώρα δὲν δύναται νὰ παρέχῃ τὰ 114 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος, χωρὶς νὰ ὑποστῇ οἰκονομικὴν ἐξάρθρωσιν. Κατ’ ἀκολουθίαν, νομίζω, ὅτι ἐξ ὅλων τῶν Ὑπουργείων δέον νὰ περικοπῶσιν αἱ δαπάναι, οὕτως ὥστε νὰ ἐξοικονομηθῶσι κατ’ ἔτος 15–18 ἑκατομμύρια δραχμῶν, ὡς ὑπεστήριξεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς κατὰ τὸ 1896, τὰ δὲ ἑκατομμύρια ταῦτα νὰ διατεθῶσι πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς γεωργίας καὶ τῆς ναυτιλίας, πρὸς ἐνίσχυσιν ὅλων τῶν παραγωγικῶν μέσων τῆς χώρας, πρὸς ἠθικὴν διάπλασιν τοῦ λαοῦ καὶ πρὸς πρακτικωτέραν μόρφωσιν αὐτοῦ, οὕτως ὥστε νὰ συμβαδίσουν ἡ ὑλικὴ καὶ ἡ ἠθικὴ ἀνάπτυξις αὐτοῦ. Κατὰ τὸν τρόπον δὲ τοῦτον ἐνεργοῦντες, καὶ εἰς τοιαῦτα ἐπιδιδόμενοι, θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐλπίσωμεν εἰς τὸ μέλλον, θὰ δυνηθῶμεν, ἐπαυξάνοντες τὴν πλουτολογικὴν ἡμῶν θέσιν, καὶ ἔχοντες πόρους ἐπαρκεῖς, νὰ σκεφθῶμεν λυσιτελέστερον πρὸς ὀργάνωσιν στρατιωτικὴν τῆς χώρας...

§113Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Αὐτὸ νὰ κάμωμεν, διὰ νὰ μᾶς μουντζώσουν μίαν ὥραν προτήτερα οἱ ὁμογενεῖς!

§114Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μὴ ἔχετε καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι πολὺ ταχύτερον θὰ ἴδωμεν τὸ μούντζωμα, μὲ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα πράττομεν. Ἐὰν πρόκηται ἐνταῦθα νὰ δημοκοπῶμεν καὶ νὰ ἐκφωνῶμεν λόγους, ὅπως ἐκφωνοῦσι τοιούτους ἐν τοῖς Συλλόγοις κατὰ τὴν 25 Μαρτίου, οὐδεὶς ἐμποδίζει ἡμᾶς νὰ πράττωμεν τοῦτο· Θὰ ὑποκαίωμεν τὰ αἰσθήματα τοῦ λαοῦ ἐπὶ τὸ θεατρικώτερον, ἀλλ’ οὐδεμία ἐκ τούτου θὰ ἐπέρχηται ὠφέλεια. Ἀλλ’ ἐὰν πρόκηται νὰ συζητῶμεν σοβαρῶς, δέον νὰ παρουσιάζωμεν τὰ πράγματα ὑπὸ τὴν ἀληθῆ αὐτῶν ὄψιν. Ἀλλὰ, πλὴν τῆς πατριωτικῆς ταύτης πολιτικῆς, ὑπάρχει καὶ ἄλλη, πατριωτικὴ ἐπίσης πολιτική, ἡ πολιτικὴ τῆς πλουτολογικῆς ἀναπτύξεως τῆς χώρας, τῆς ἐκπολιτίσεως τοῦ λαοῦ, τῆς πρακτικωτέρας μορφώσεως αὐτοῦ. Ἄν τοιαύτην τραπῶμεν ὁδόν, θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐμπνεύσωμεν τὴν πεποίθησιν εἰς ἐκείνους, οἵτινες θὰ λύσωσιν ἡμέραν τινὰ τὰ ζητήματα τῆς Ἀνατολῆς, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ εἶναι ἀξία νὰ χρησιμεύσῃ ὡς κέντρον πολιτισμοῦ καὶ ἡμερώσεως ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Δὲν γνωρίζω δὲ, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἂν θὰ βαρύνωσι πλειότερον εἰς τὴν πλάστιγγα τῆς εὐρωπαϊκῆς Δικαιοσύνης αἱ ἀρεταὶ αὗται, ἢ ἡ ἀποστομωθεῖσα ῥομφαία τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ὅπως δήποτε, εἴτε ὑποχρεούμεθα νὰ παρασκευάσωμεν στρατιωτικῶς τὴν χώραν, εἴτε ἀποφασίσωμεν νὰ περιορίσωμεν τὰς δαπάνας τῶν δύο πολεμικῶν Ὑπουργείων, ὅπως ἐνισχύσωμεν τὴν παραγωγὴν τῆς χώρας, δέον ν’ ἀποφασίσωμεν, ποίαν ὁδὸν θ’ ἀκολουθήσωμεν. Δέον νὰ λάβωμεν ἓν μέτρον σοβαρόν, καταλῆγον πρὸς ἕνα σκοπὸν, καὶ αὐτὸ νὰ ἐφαρμόσωμεν. Ἐὰν θ’ ἀκολουθήσωμεν τὴν πρώτην ὁδόν, τὴν τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς, δέον νὰ ἐξεύρωμεν πόρους, δι’ ὧν θὰ δυνηθῶμεν ἐξ ἀρχῆς νὰ ἀνασυστήσωμεν τὸν ἡμέτερον στρατὸν, ἀποκαθαίροντες τοῦτον ὅλων τῶν ἀνικάνων καὶ ἀχρήστων στοιχείων, τὰ ὁποῖα παραφθείρουσιν αὐτὸν, εἴτε εἰς τὰς τάξεις τῶν ἀνωτέρων, εἴτε εἰς τὰς τῶν κατωτέρων εὑρίσκονται ταῦτα. Δέον νὰ ἐξεύρωμεν τ’ ἀπαιτούμενα χρήματα, ἅτινα, ὡς ἔλεγεν ὁ Ἀρχίδαμος, εἶναι τὰ νεῦρα παντὸς στρατοῦ ἔν τε εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ· οὕτω δὲ θὰ δυνηθῶμεν νὰ καταστήσωμεν αὐτὸν ἱκανὸν νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν ἀληθῆ προορισμόν, ὃν ἔχει πᾶς στρατὸς εἰς τὸν κόσμον. Διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ὅμως Προϋπολογισμοῦ δὲν διακρίνει τις οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην μέριμναν οἱασδήποτε βελτιώσεως τοῦ στρατοῦ· οὐδεμίαν βλέπω ἀπόφασιν ὡρισμένην πρὸς λύσιν τοῦ στρατιωτικοῦ ἡμῶν ζητήματος, περὶ οὗ πολλὰ λαλοῦμεν, καὶ οὐδὲν πράττομεν. Τὸ μόνον, ὅπερ εἴδομεν, ἦτο ἡ προσαγωγὴ τοῦ νομοσχεδίου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ὅπερ ἐγένετο ἤδη νόμος τοῦ Κράτους, καὶ ἐφαρμόζεται ἀπὸ ἱκανῶν μηνῶν. Οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νόμου τούτου ὑπεστήριζον τότε, ὅτι θὰ κατωρθοῦτο δι’ αὐτοῦ νὰ ἀναπλασθῇ ὁ στρατός, ἐκφεύγων τῶν χειρῶν τῆς πολιτικῆς, τῆς θεωρηθείσης ὡς τῆς μόνης αἰτίας τῆς παραλυσίας αὐτοῦ. Παριστάνετο κατὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας, ὅτι, εὐθὺς ὡς θ’ ἀνελάμβανε τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος, θὰ ἐβλέπομεν τοὺς φυγάδας ἐκείνους στρατιώτας τοῦ τελευταίου πολέμου μεταβαλλομένους εἰς Πρώσσους θωρακοφόρους! Ὁ νόμος ἐκεῖνος ἐφηρμόσθη, καὶ ἡ Α. Ὑψηλότης διοικεῖ τὸν στρατόν. Ἡ πολιτικὴ ἔπαυσεν ἐπεμβαίνουσα πλέον εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἡ κατάστασις δὲν μετεβλήθη· τὰ αὐτὰ αἴτια ἐξακολουθοῦσι παράγοντα τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα, διότι, ὡς ἐλέγομεν οἱ ἀντιτιθέμενοι εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, ἡ ἀγαθὴ θέλησις τοῦ Διαδόχου δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ μεταβάλῃ τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ...

§115ΑΛΕΞ. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Μήπως ἐκλαμβάνετε τὸν Διάδοχον θαυματοποιόν;

§116Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀκριβῶς, ἐπειδὴ δὲν ἐξελάμβανον τὸν Διάδοχον θαυματοποιόν, ὑπεστήριζον κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, ὅτι οὐδὲν ἤθελε κατορθώσει ὁ Διάδοχος, ὁ τοιαύτας ἀναλαμβάνων εὐθύνας, χωρὶς νὰ λάβῃ μετὰ τῆς διοικήσεως καὶ τὰ μέσα, ὅπως ἐργασθῇ ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ...

§117Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἐναντίον θὰ ἦτο θαῦμα.

§118Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὸ ἐναντίον ἀληθῶς θὰ ἦτο θαῦμα, ὡς πολὺ ὀρθῶς παρατηρεῖ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος. Οὐδεὶς σήμερον δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ, ἄνευ μειδιάματος, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ μετεβλήθη, ἢ ὅτι ἐλπίζεται τοὐλάχιστον νὰ μεταβληθῇ. Ἡ αὐτὴ κατάστασις ἐξακολουθεῖ, καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ, ὄχι διότι δὲν ἔχει τὴν ἀγαθὴν προαίρεσιν ὁ Διάδοχος, ὅστις, ἐκ τῆς ἐπιθυμίας τοῦ νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ παρατηρηθεῖσα ἐξάρθρωσις τοῦ στρατοῦ, ἀνεδέχθη εὐθύνας, καὶ περιεβλήθη μὲ ὑποχρεώσεις, αἵτινες θὰ γεννήσωσιν ἴσως αὐτῷ ζητήματα εἰς τὸ μέλλον, ἀλλὰ διότι ἔλειψαν ἀπ’ αὐτοῦ τὰ μέσα, δι’ ὧν θὰ καταστῇ ἐφαρμόσιμος πᾶσα μεταρρύθμισις. Ἀλλ’ ὅπως ἐξεύρητε τὰ μέσα, δέον νὰ περικόψητε τὰς θέσεις ὅλων ἐκείνων, οἵτινες κατατρώγουσι μέγα μέρος τοῦ Προϋπολογισμοῦ, χωρὶς νὰ παρέχωσι σπουδαίαν τινὰ ὑπηρεσίαν εἰς τὴν διοίκησιν...

§119Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Αὐτὸ πρέπει νὰ ὑποστηρίξητε.

§120Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀκούω τὸν κ. Ρικάκην, ὁ ὁποῖος μὲ διακόπτει, καὶ λέγει, ὅτι αὐτὸ πρέπει νὰ ὑποστηρίξω. Ἐγὼ εἶπον προηγουμένως, τί ὑποστηρίζω, καὶ ποίας ἰδέας ἔχω περὶ τῆς πολιτικῆς, ἣν δέον ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ χώρα. Τώρα ὑποδεικνύω, τί ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν, ἂν ἐπικρατήσουν αἱ ἰδέαι τοῦ κ. Ρικάκη περὶ τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τῆς χώρας. Διὰ ν’ ἀποκτήσωμεν στρατὸν, ἄξιον τοῦ ὀνόματός του, καὶ ἱκανὸν ν’ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ ἔθνους, αὐξήσατε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, φέρετε δὲ τότε ὀργανωτὰς, ὅπως ὀργανώσωσι τοῦτον, καὶ μὴ περιορισθῆτε εἰς τὸν ὀργανισμὸν ἐν τῷ χάρτι, ἀλλὰ ἐφαρμόσατε αὐτόν. Προσκαλέσατε κατ’ ἔτος ἡλικίας τινὰς ἐφέδρων πρὸς ἐκγύμνασιν τῶν ἀνδρῶν καὶ πρὸς ἐκπαίδευσιν τῶν ἀξιωματικῶν, πληρώσατε δι’ ὑλικοῦ τὰς κενωθείσας κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον ἀποθήκας, συμπληρώσατε τὸν ὁπλισμὸν, ὅστις ἐδεκατίσθη μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς Λαρίσης ὑπὸ τῶν Τούρκων, ἀντικαταστήσατε τὰ καταστραφέντα τηλεβόλα, ἐγείρατε ὀχυρώματα παρὰ τὰ σύνορα, ὅπως ἀποκτήσωμεν ἀσφαλῆ τοιαῦτα, καὶ ἀφοῦ κατορθώσητε ταῦτα, τότε μόνον δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι πράττετε σοβαρόν τι ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ. Ἄνευ πάντων τούτων, ἡ δαπάνη τῶν 18 ἢ 19 ἑκατομμυρίων τοῦ προυπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι δαπάνη ἀνωφελής, γινομένη, ὅπως ὑπάρχῃ στρατὸς μὴ δυνάμενος νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ ἔθνους, ὡς δὲν ἠδυνήθη νὰ χρησιμεύσῃ καὶ κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον...

§121Ν. ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Καὶ ὁμιλοῦσι περὶ ἐθνικῆς πολιτικῆς!

§122Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐθνικὴ πολιτικὴ θεωρεῖται ἐνταῦθα τὸ ἀποκρύπτειν τὴν ἀλήθειαν! Θεωρεῖται, ὅτι προσβάλλουν τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα τὰ λεγόμενα παρ’ ἐμοῦ. Ἀλλὰ ζητήματα, ἀπορροφοῦντα δεκάδας ἑκατομμυρίων κατ’ ἔτος, δὲν κανονίζονται ὑπὸ τοῦ αἰσθήματος. Τὰ αἰσθήματα καὶ οἱ παλμοὶ τῆς καρδίας ἀπομένουσιν ἀναφαίρετον κτῆμα τῶν ἐρωτευμένων καὶ τῶν ποιητῶν. Ἐν τῇ ἐρεύνη τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἐν τῇ μελέτῃ τῶν γινομένων δαπανῶν ὑπὸ τοῦ Κράτους οὐδεμίαν θέσιν ἔχουσι ταῦτα. Ἡ ψυχραιμία καὶ ἡ κρίσις δέον νὰ καθοδηγήσωσιν ἡμᾶς εἰς τὴν μελέτην ὅλων αὐτῶν τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ καταλήξωσιν εἰς μίαν ἀπόφασιν. Ἐὰν οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, οἱ κρίνοντες τὴν πολιτικὴν, ἣν ὀφείλει ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Ἑλλὰς, θεωροῦσιν, ὅτι ἡ συντήρησις καὶ βελτίωσις τοῦ στρατοῦ εἶναι ἀναπόδραστος διὰ τὴν πολιτικὴν των ταύτην, τότε ἂς ἐπιδιώξωσι τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν τῆς χώρας, ζητοῦντες τὰ μέσα ἐκεῖνα, δι’ ὧν θὰ ἐξυπηρετήσωσι ταύτην. Οὕτω πράττοντες, θ’ ἀφήσωσι τὴν ψευδῆ αὐτὴν κατάστασιν, δι’ ἣν ἀδίκως φορολογεῖται ὁ λαὸς, πρὸς ὃν λέγομεν ἐντεῦθεν, ὅτι συντηροῦμεν στρατὸν καὶ στόλον, ὅπως ὑποστηρίξωμεν τὰ προαιώνια δίκαια τῆς φυλῆς ἡμῶν. Ἀλλὰ τοιαῦτα λέγοντες, διαβουκολοῦμεν τὸν λαὸν, καὶ ὑποδαυλίζοντες τὰ αἰσθήματα αὐτοῦ, ἀπατῶμεν αὐτόν· θὰ καταλήξωμεν δὲ καὶ πάλιν εἰς τὰ ἐπαίσχυντα ἀποτελέσματα, καὶ θὰ ἴδωμεν τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν μὴ σταματῶντας εἰς τὴν Ταράτσαν, ἀλλ’ εἰσβάλλοντας εἰς τὴν Ἀττικὴν, καὶ στήνοντας τὴν σημαίαν αὐτῶν ἐπὶ τῆς μετώπης τοῦ Παρθενῶνος!

§123Γ. ΡΩΜΑΣ. Αὐτὰ δὲν πρέπει, κ. Πρόεδρε, νὰ ἐπιτρέπητε νὰ τὰ λέγῃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐνταῦθα. Αὐτὰ εἶναι βλασφημίαι!

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Βελλιανίτης δὲν εἶπε τίποτε, τὸ ὁποῖον δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀκουσθῇ ἐνταῦθα.

§125Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀγανακτεῖ ὁ κ. Ρώμας, καὶ πολὺ δικαίως ἀγανακτεῖ, διότι ἀκούει ἀληθείας, τὰς ὁποίας δὲν ἔτυχε ν’ ἀκούσῃ ἄλλοτε ἐντεῦθεν. Ἀλλὰ δὲν γνωρίζω, ἂν ἠγανάκτει ὁ κ. συνάδελφος καὶ κατὰ τὸ 1897, ὅτε οἱ Τοῦρκοι διήρχοντο τὰ στενὰ τῶν Θερμοπυλῶν, τὰ ὁποῖα κατέστησεν ἱερώτερα τοῦ Παρθενῶνος τὸ αἷμα τοῦ Βασιλέως τῆς Σπάρτης. Ἢ μήπως φρονῇ, ὅτι ἠμπόδισαν τοὺς Τούρκους νὰ στρατοπεδεύσωσι παρὰ τὴν Ἀκρόπολιν τὰ Ἑλληνικὰ ὅπλα; Ἢ μήπως συνέβη νὰ ἴδῃ ὁ κ. συνάδελφος ἐξεγειρομένους τοὺς κατοίκους τῆς πρωτευούσης τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐγνώσθη, ὅτι διήρχετο ὁ τουρκικὸς στρατὸς τὰς Θερμοπύλας, ἁρπάζοντας τὰ ὅπλα καὶ προτάσσοντας τὰ στήθη αὐτῶν ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν; Ἐὰν ἦτο ἐν Ἀθήναις τότε, οἰκτρὰν θὰ ἔβλεπε τὴν εἰκόνα τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας! Θὰ ἔβλεπεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ συμβῇ τότε ὅ,τι πιστεύω ὅτι θὰ συμβῇ εἰς τὸ μέλλον, ἂν τὴν αὐτὴν ἀκολουθήσωμεν πολιτικήν. Διότι ἔθνη, τὰ ὁποῖα πρὸ τοῦ πολέμου παρορμῶσι καὶ Βασιλείαν καὶ Κυβέρνησιν καὶ Βουλὴν νὰ ῥιφθῇ εἰς ἀπεγνωσμένον ἀγῶνα, δὲν λιποψυχοῦσι μὲ τὴν πρώτην δυσμένειαν τῆς τύχης, δὲν χάνουσι τὸ ἠθικὸν αὐτῶν, καὶ δὲν σαλεύεται ἡ διάνοια αὐτῶν εἰς τὴν πρώτην τῆς ἀτυχίας πνοήν. Εἴδετε, τί συμβαίνει εἰς τὴν νοτιωτάτην Ἀφρικήν! Ἐκεῖ εἷς λαὸς συνετρίβη, ἀγωνιζόμενος πρὸς τὸ κραταιότατον τῶν ἐθνῶν τοῦ κόσμου. Κατελήφθη ἡ χώρα αὐτοῦ, ἡλώθησαν αἱ πόλεις αὐτοῦ, ἀλλ’ οὗτος ἐξακολουθεῖ ἀγωνιζόμενος καὶ διαμφισβητῶν σπιθαμὴν πρὸς σπιθαμὴν τὸ πάτριον ἔδαφος. Οὕτως ἀγωνίζονται οἱ λαοί· ἀλλ’ οἱ λαοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔχουσιν ὑψηλὸν τὸ ἐθνικὸν αὐτῶν φρόνημα καὶ ἀρτίαν τὴν ἀντίληψιν τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος πρὸς τὴν πατρίδα. Ἀγανακτεῖ ὁ κ. Βουλευτής, καὶ λέγει, ὅτι εἶναι βλασφημίαι τὰ λεγόμενα παρ’ ἐμοῦ, καὶ ἀπορεῖ, διότι ὁ κ. Πρόεδρος δὲν μοῦ ἀφαιρεῖ τὸν λόγον, διότι προλέγω, ὅτι θὰ φθάσωμεν εἰς τ’ ἀποτελέσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐφθάσαμεν κατὰ τὸ 1897. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον νομίζομεν, ὅτι μὲ τὸν νόμον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως ἐπράξαμεν ὅ,τι ἀπῃτεῖτο ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, οὐδεμίαν νὰ ἔχητε ἀμφιβολίαν, ὅτι ἐν ἐνδεχομένῃ περιστάσει πολὺ χείρονα τῶν τότε θέλομεν πάθει...

§126Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Σεῖς κατηγορεῖτε ὁλόκληρον τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, ὅτι ἐξεφυλίσθη!

§127Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Μίαν ὑπόθεσιν κάμνει, ὅτι, ἐν ὅσῳ τὸ Κράτος βαίνει ἐπὶ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ, δὲν δύναται παρὰ νὰ καταλήξῃ εἰς τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα.

§128ΠΛΑΤΥΣ. Ἐὰν ὑπάρχῃ νόμος, ὁ ὁποῖος μᾶς παριστᾷ εἰς τὰ ὄμματα τοῦ ξένου κόσμου, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς φρονήσεως, εἶναι ὁ νόμος περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ.

§129Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κ. Πλατὺς εἶναι ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἐννοεῖ ἀπὸ αὐτὰ τὰ ζητήματα, καὶ δι’ αὐτὸ ἐξέφερε καὶ τὴν γνώμην του ταύτην!

§130Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐγὼ καὶ ὅτε συνεζητεῖτο ὁ νόμος ἐκεῖνος εἶπον, καὶ σήμερον ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ πολιτικὴ δὲν ἦτο ἡ αἰτία τῆς ἐξαρθρώσεως τοῦ στρατοῦ, διότι οὐδέποτε εἴχομεν στρατὸν, ὡς ἐννοοῦσιν αὐτὸν τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα ἔχουσι πράγματι στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν· δὲν ὑπῆρξε στρατός, ὅπως τὸν διαφθείρῃ ἡ πολιτική, ὅπως δὲν ὑπάρχει καὶ σήμερον στρατὸς, ὅτε διοικεῖ αὐτὸν ὁ Διάδοχος. Ἀφοῦ λοιπὸν δὲν ὑπάρχει στρατὸς, διατὶ ὁ ἔξω κόσμος νὰ θεωρῇ, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς φρονήσεως μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου τούτου; Θὰ ἐθεώρουν ἴσως, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς φρονήσεως, ἐὰν ἐλαμβάνοντο τὰ μέτρα, ἅτινα θὰ καθίστων σκόπιμον πᾶσαν δαπάνην, γιγνομένην ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ. Ἐν ὅσῳ ὅμως τὴν αὐτὴν πολιτικὴν ἀντιγράφομεν ἐπὶ ἔτη, δαπανῶντες ἀσκόπως ὑπὲρ ἀχρήστου καὶ ἀσυντάκτου στρατοῦ, ἀπατῶμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, ἀπατῶμεν καὶ τὸν λαὸν, φορολογοῦντες αὐτόν, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι παρασκευάζομεν δῆθεν στρατὸν καὶ στόλον, καὶ ὅτι προετοιμάζομεν τὸ ἔθνος, ἵνα ἐκδικηθῇ τὴν ἧτταν, ἣν ὑπέστη ἐσχάτως ἐπὶ τῶν Θεσσαλικῶν πεδιάδων. Ἡ στρατιωτικὴ ὀργάνωσις παντὸς ἔθνους δέον νὰ ἔλθῃ ὡς συνέπεια τῆς χρηστῆς διοικήσεως, τῆς ἠθικῆς καὶ πνευματικῆς ἀναπτύξεως καὶ τῆς οἰκονομικῆς εὐρωστίας αὐτοῦ. Ἡμεῖς οὐδενὸς τῶν παραγόντων τούτων ἐπεδιώξαμεν τὴν βελτίωσιν, οὐδὲ ἐθέσαμεν τὰς βάσεις ἐκείνας, αἵτινες ἤθελον ὠθήσει τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις πρὸς νέας ὁδοὺς εὐρυτέρας δράσεως. Θὰ μοὶ δοθῇ ἴσως περίστασις, κατὰ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ, νὰ ἀναπτύξω λεπτομερέστερον τὰς γνώμας μου ἐπὶ τῶν θεμάτων τούτων· διὰ τοῦτο οὐδὲ θίγω κἄν ταῦτα σήμερον. Ματαιοπονία ὅμως εἶναι καὶ ματαία σπατάλη χρόνου καὶ χρήματος ἡ ἀπόπειρα πάσης στρατιωτικῆς ὀργανώσεως, προτοῦ προηγηθῇ ἡ ἐνίσχυσις τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, δι’ ὧν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐλπίσωμεν εἰς τὴν ἐξεύρεσιν τῶν χρηματικῶν ἐκείνων πόρων, ἄνευ τῶν ὁποίων, ὡς πολλάκις εἶπον, ἡ στρατιωτικὴ ὀργάνωσις δὲν εἶναι δυνατή. Συζητοῦντες ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, θελγόμεθα, ὑποστηρίζοντες ψευδῆ πράγματα, ὅπως φαινώμεθα ἀρεστοὶ εἰς τὸν δῆμον· διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων ὁ μὴ πιστεύων, ὅτι τὰ δαπανώμενα χρήματα ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ ἀσκόπως καὶ ἀδίκως δαπανῶνται, ἀφαιρούμενα ἀπὸ τῶν φιλοπόνων καὶ ἐργατικῶν τάξεων, ἐφ’ ὧν βασίζουσι τὴν εὐδαιμονίαν αὑτῶν τὰ ἔθνη. Ἡ πολιτικὴ αὕτη βεβαίως δὲν εἶναι ἐκείνη, ἥτις θὰ ὁδηγήσῃ ἡμᾶς εἰς αἰσιώτερον ἐθνικὸν μέλλον. Εἶναι ἡ πολιτικὴ, ἡ ὁποία θὰ ἐπαναφέρῃ ἡμᾶς εἰς τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα, θὰ μᾶς παρουσιάσῃ μὲ τὰ αὐτὰ ἐλλείμματα, θὰ μᾶς φέρῃ εἰς νέαν χρεωκοπίαν, καὶ θὰ μᾶς ἐκβιάσῃ εἰς ἐπέκτασιν τοῦ ξενικοῦ ἐλέγχου, μειώνουσα ἐπὶ πλέον τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τοῦ Κράτους· οὕτω δὲ θέλει καταστήσει ἡμᾶς ἀνισχύρους, ὅπως διεκδικήσωμεν μίαν ἡμέραν τὰ δίκαια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα συνυπάρχουσι μὲ τὴν ψυχὴν τοῦ ἔθνους ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν πρὸ τῆς Πύλης τοῦ Ρωμανοῦ ἔπεσεν ὁ τελευταῖος ἡγεμὼν τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας. (Εὖγε! εὖγε! χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἄλλος ἔχει τὸν λόγον. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ Κεφάλαιον Βʹ τῶν ἐσόδων...

§132ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Τί λέγετε, κύριε Πρόεδρε!

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς εἶναι ἐγγεγραμμένος.

§134Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§135Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος θὰ ὁμιλήσῃ βεβαίως διὰ μακρῶν, καλὸν εἶναι νὰ διακόψωμεν.

§136Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν μέχρι τῆς 10ης ὥρας.

§137ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Καὶ νὰ λύσωμεν τὴν συνεδρίασιν δι’ αὔριον.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§139Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Λυποῦμαι, διότι θέλω καταβιβάσει τοὺς ἀκούοντας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀπὸ τῶν εὐγενῶν στρωμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα εἶχεν ἀνυψώσει τὴν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ μελέτην ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παξῶν, εἰς θέματα ἐντελῶς πεζά. Εἶνε δύο ἤδη ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα κυβερνᾶται ἡ χώρα ἀπὸ τὸ ἐνεστὼς Ὑπουργεῖον. Εἰς τὴν Βουλὴν εἰσήχθησαν ὑπ’ αὐτοῦ δύο Προϋπολογισμοί, οἵτινες ἐπεψηφίσθησαν, εἰσάγεται δὲ νῦν ὁ τρίτος Προϋπολογισμὸς τοῦ 1901, καὶ ἐπὶ τούτου καλούμεθα νὰ συζητήσωμεν σήμερον. Ἔλεγον πρό τινων ἡμερῶν, ὅτι ἡ ἐξέτασις τοῦ Προϋπολογισμοῦ εἶναι πολλαπλῆ. Ὡς προχθὲς ἔλεγον πρὸς ὑμᾶς, ὀνομάζουσι τὸν Προϋπολογισμὸν νόμον τῶν νόμων, διότι ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ συγκεφαλαιοῦνται πᾶσαι αἱ δαπάναι, τὰς ὁποίας οἱ νόμοι τοῦ Κράτους ἐπέτρεψαν, ἀναγράφονται δὲ καὶ πάντα τὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα οἱ φορολογικοὶ νόμοι καὶ οἱ ἄλλοι, οἱ κανονίζοντες τὰς σχέσεις τοῦ Δημοσίου Ταμείου πρὸς τοὺς πολίτας, ἔχουσιν ἀναγράψει. Ἑπομένως κατὰ τὴν ἐξέτασιν τῶν Προϋπολογισμῶν ἀναζητεῖται, ἐὰν ἐτηρήθησαν κατὰ τὴν σύνταξιν αὐτῶν αἱ διατάξεις τῶν νόμων τούτων, ἢ ἂν δὲν ἐτηρήθησαν αὗται, καὶ ὑπάρχῃ ἀντιφωνία μεταξὺ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν νόμων, ὅτε προσήκει νὰ ἀναζητῶνται αἱ αἰτίαι τῆς τοιαύτης ἀντιφωνίας, καὶ νὰ ἐρευνηθῶσι τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς, ἰδίως δὲ νὰ ὑπαχθῶσιν αἱ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἀναγραφεῖσαι προβλέψεις εἰς τὰ ὑπὸ τῶν νόμων κεχαραγμένα ὅρια. Ἀλλ’ οἱ Προϋπολογισμοὶ ὑπόκεινται καὶ εἰς ἐξέτασιν λογιστικήν, ἤτοι ἐξετάζεται, ἐὰν τὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα ἀνεγράφησαν ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ὡς πιθανῶς εἰσπραχθησόμενα, ἐπαρκῶσιν εἰς τὰ ἔξοδα· εἶναι δὲ τὸ θέμα ἄξιον ἐπισταμένης ἐρεύνης· διότι, ἂν τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους δὲν ἐπαρκῶσιν εἰς τὰ ἔξοδα, ἡ διοίκησις θέλει περιέλθει εἰς ἀμηχανίαν, καί, ἢ θέλει ἀφήσει ἀθεραπεύτους ἀνάγκας, διὰ τὰς ὁποίας ἀνεγράφησαν δαπάναι, ἀφοῦ τὰ ἔσοδα ἀπεδείχθησαν μὴ ἐπαρκοῦντα, ἢ θέλει ἀναγκασθῆ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν προτάσεις περὶ αὐξήσεως τῶν ἐσόδων, ἤτοι περὶ ἐπιβαρύνσεως τῶν πολιτῶν· ἐὰν δὲ τὰ προϋπολογισθέντα ἔσοδα ἀποδειχθῶσιν ὑπέρτερα τῶν ἐξόδων, ὑπολείπωνται δ’ ἕνεκα τούτου ποσὰ ἀδιάθετα, καὶ τοῦτο εἶναι ἐλάττωμα τῆς συντάξεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ· διότι, ἂν μετ’ ἐπισταμένης μελέτης διερρυθμίζοντο τὰ περὶ τούτου, ἤθελον προσδιορισθῆ τὰ περισσεύοντα ἔσοδα πρὸς θεραπείαν ὑπαρχουσῶν ἀναγκῶν, αἵτινες ἐγκατελείφθησαν, ἕνεκα ἐλλείψεως τῶν ἐσόδων, ἀθεράπευτοι ἐπὶ ζημίᾳ τῶν δημοσίων συμφερόντων. Ἀλλὰ καὶ ἄλλη προσέτι ἐξέτασις σκοπεῖ νὰ βεβαιώσῃ τὴν ἀκρίβειαν τῶν ἀναγραφέντων ποσῶν τῶν ἐσόδων καὶ τὴν ἀκρίβειαν ἐπίσης τῶν ἀναγραφέντων ἐξόδων· διότι, ἐὰν ἡ ἀναγραφὴ τῶν ἐσόδων ἦναι πλημμελής, ἐὰν τὰ ἔσοδα ἀναγραφῶσιν ὑπέρτερα τῶν ἀληθῶν, τοῦτο φέρει πάντως εἰς ζημίαν, ὅταν τὰ ἔσοδα ἀποδειχθῶσιν ἀνεπαρκῆ, διότι δὲν θέλουσι θεραπευθῆ ἀνάγκαι, καίτοι εἶχε ληφθῆ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ πρόνοια περὶ αὐτῶν. Ἀλλὰ σκοπεῖ τῶν Προϋπολογισμῶν ἡ ἐξέτασις προσέτι νὰ βεβαιώσῃ καὶ τὴν σκοπιμότητα τῶν πιστώσεων, μήπως μεταξὺ τῶν ἀναγκῶν, περὶ τῆς θεραπείας τῶν ὁποίων ἀνεγράφησαν αἱ ἀπαιτούμεναι πιστώσεις, δὲν περιελήφθησαν τυχὸν ἀνάγκαι, αἵτινες εἶναι κατεπείγουσαι, ἡ θεραπεία τῶν ὁποίων δὲν πρέπει νὰ ἀναβληθῇ, καὶ αἵτινες διὰ τοῦτο ἔπρεπε νὰ προτιμηθῶσιν ἐκείνων, περὶ ὧν ἐλήφθη ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ πρόνοια· ἢ μήπως ἀνεγράφησαν προβλέψεις περὶ ἀναγκῶν, τῶν ὁποίων ἡ θεραπεία δὲν ἐνδείκνυται, τό γε νῦν ἔχον, ὑπὸ τῶν περιστάσεως τοῦ τόπου ἐπιβαλλομένη, ὁμοιάζομεν δὲ πρὸς πτωχὸν καὶ ἄφρονα ἀγρότην, ὅστις ἐκ κενοδοξίας καὶ πρὸς μωρὰν ἐπίδειξιν ἐξοδεύει τὰ ὀλίγα ἀργύρια αὐτοῦ εἰς προμήθειαν πολυτελῶν ἐπίπλων καὶ εἰς πλουσίαν διακόσμησιν τοῦ πενιχροῦ οἰκίσκου του, ἢ εἰς ἀγορὰν ὀχημάτων, ἐνῷ χρήζει ὀναρίου, ἵνα ἐπιβαίνῃ αὐτοῦ, μεταβαίνων εἰς τὸν ἀγρόν του. Ἀλλὰ τοὺς Προϋπολογισμοὺς πρέπει νὰ ἐξετάζωμεν καὶ πρὸς ἕτερον σκοπόν, ἵνα ἀνεύρωμεν ποῖά τινα ὑποκρύπτονται ὑπὸ τοὺς ἀριθμούς. Ἔλεγόν τινες ἄλλοτε, ἐπαιρόμενοι, ὅτι εἶχον τὴν δύναμιν νὰ ζωογονῶσι τοὺς ἀριθμούς· ἀλλὰ τῶν ἀριθμῶν ἡ ζωογόνησις, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς δὲν ἐδιδάχθημεν, οὐδ’ ἐπεχειρήσαμεν ποτέ, ἡ ζωογόνησις, λέγω, τῶν ἀριθμῶν εἶναι ἡ παρεξήγησις τῶν ἀριθμῶν· ταύτην δ’ ὑπαγορεύει σκοπὸς ἀπάτης πρὸς ἀποπλάνησιν τῶν πολλῶν. Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν τὴν ἐξέτασιν τῶν ἀριθμῶν πρὸς ἀνεύρεσιν τῶν ἐννοιῶν, ἕνεκα τῶν ὁποίων οὗτοι ἀνεγράφησαν, τὴν πολιτικήν, οὕτως εἰπεῖν, ἐξέτασιν, τὴν ἀναζητοῦσαν ποῖαι γενικαὶ ἰδέαι διοικήσεως κρύπτονται ὑπὸ τοὺς ἀριθμούς, ποῖαι κυβερνητικαὶ σκέψεις, ἐκδηλοῦσαι τὴν μέριμναν τῶν κυβερνώντων εἴτε ὑπὲρ τῆς ἠθικῆς βελτιώσεως, εἴτε ὑπὲρ τῆς κοινωνικῆς προόδου, εἴτε ὑπὲρ τῆς οἰκονομικῆς προκοπῆς τῆς χώρας καὶ τῶν πολιτῶν, ἢ ἐκδηλοῦσαι τὴν φροντίδα αὐτῶν περὶ τῆς ἀσφαλείας τῆς χώρας, ἢ περὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ Κράτους, ὅπως τὸ Κράτος καὶ ἡ χώρα δυνηθῶσιν ἐν τῷ μέσῳ τῆς διεθνοῦς κινήσεως καὶ σταδιοδρομίας, οὐ μόνον νὰ διασώσωσιν ὅ,τι ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀποκτήσωσιν ὅ,τι ἐπιθυμοῦσιν. Ἀλλ’ ἐὰν τοσοῦτον πολλαπλῆ εἶναι ἡ ἐξέτασις τοῦ Προϋπολογισμοῦ, τί πρέπει νὰ εἴπῃ τις, ἀκούων, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπῆς, ἡ κληθεῖσα νὰ ἐξελέγξῃ τὸν Προϋπολογισμόν, κατώρθωσεν ἐντὸς τριάκοντα λεπτῶν τῆς ὥρας, ἐντὸς ἡμισείας ὥρας, νὰ ἐξετάσῃ ὑπὸ πάσας αὐτῶν τὰς ἐπόψεις πέντε Ὑπουργείων ὀγκώδεις προϋπολογισμούς, τῶν ὁποίων αἱ ἀναγραφόμεναι πιστώσεις ἀνήρχοντο εἰς 46 καὶ ἥμισυ ἑκατομμύρια, καὶ ὅτι πάντα ταῦτα ἠρεύνησαν τὰ μέλη τῆς πλειονοψηφίας καὶ ἐμελέτησαν ὑπὸ πάσας ταύτας τὰς ἐπόψεις, καὶ προσέτι καὶ αὐτὸν τὸν νόμον τῶν ἐσόδων, καὶ κατώρθωσαν νὰ πεισθῶσιν, ὅτι οὐδὲν ἔπρεπε νὰ ἀφαιρέσωσιν; ὅτι οὐδεὶς ἐνδοιασμός, οὐδεμία ταλάντευσις ἢ ἀμφιβολία ἀνέστειλεν ἢ ἐμείωσε τὸ θάρρος αὐτῶν, ὅτι οὐδεμία κἂν ἀνασκοπὴ πρὸς τὰ ἑαυτῶν πρόσωπα παρεκώλυσεν αὐτά, ἀλλ’ ὅτι εὗρον πάντα ἄριστα, μηδὲ κατὰ δραχμὴν ἐλάσσονα ἢ πλείονα τοῦ προσήκοντος; ὅτι τέλος τὰ μέλη ταῦτα τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὡδηγοῦντο ὑπὸ ἀνδρὸς ἐπιστήμονος, γνώστου τῶν νόμων καὶ ἔχοντος τὴν δύναμιν νὰ ἐρευνήσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν ὑπὸ πάσας ταύτας τὰς ἐπόψεις; Ἀλλὰ τί νὰ εἴπῃ τις, ἐὰν ἀναβῇ βαθμίδας τινάς, καὶ ἔχων τὸ βλέμμα πρὸς τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς, ἀκούσῃ φωνῆς, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξηγούσης τὰ γιγνόμενα, καὶ διδασκούσης, ὅτι πάντα ταῦτα οὐδὲν ἔχουσι τὸ ἔκτροπον, διότι δὲν εἶναι, εἰμὴ τύποι ἁπλοῖ καὶ κενοί, ὅτι τὸ ἐρευνᾷν τὸν Προϋπολογισμὸν εἶναι ματαιοπονία ὀχληρά, καὶ ὅτι δὲν ἀπαιτεῖται ἢ νὰ διέλθωμεν τὸν Προϋπολογισμόν, ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, ὅπως ἀπέλθωμεν καὶ ζητήσωμεν ν’ ἀνακουφισθῶμεν εἴτε ὑπὸ τῆς αὔρας ἐν θέρει, εἴτε τὸν χειμῶνα ἐν τῷ θάλπει εὐαρέστου ἐντευκτηρίου; Ἐὰν ὁ λέγων ταῦτα ἠσπάζετο τὰ δόγματα τῆς Σχολῆς τῶν ὑλιστῶν, ἐὰν ἦτο θαυμαστὴς τῶν ἀνακαλύψεων τοῦ Δαρβίνου, δὲν ἤθελον ἐκπλαγῆ, διότι ὁ ἄνθρωπος ἐφήρμοζε τὰ δόγματα τῆς εἰρημένης Σχολῆς, κατὰ τὰ ὁποῖα ματαιοπονία εἶναι τῆς ἀληθείας ἡ ἀναζήτησις, ἢ ἡ πρὸς τὰς ἱστορικὰς παραδόσεις εὐλάβεια, ἢ ἡ πρὸς τὸ ἰδανικὸν τοῦ λαοῦ ἀφοσίωσις, ὅτι δὲ οἱ φρόνιμοι τῶν πολιτῶν πρέπει νὰ ἀρκώμεθα νὰ ζήσωμεν σήμερον ἐν ἀνέσει, μὴ μεριμνῶντες περὶ τῆς αὔριον. Ἀλλ’ ἡ περὶ ἧς εἶπον φωνὴ εἶναι φωνὴ ἀνδρὸς ἐπίσης γνώστου τῶν νόμων, βιώσαντος ἐν τῇ Δύσει, καὶ μὴ ἀγνοοῦντος τὴν πρόοδον τῶν πολιτικῶν ἐπιστημῶν. Ἐὰν δὲ τὰ εἰρημένα διδάγματα αὐτοῦ ἠκολουθοῦμεν, ἤθελον ἁπλοποιηθῆ πάντως τὰ ἔργα ἡμῶν, ἤθελε δὲ γίγνεσθαι τακτικῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ ὀλίγον ἔλειψε νὰ συντελεσθῇ, ἤτοι νὰ ἀποδεχθῶμεν πάντες, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ συζητῶμεν, περιττὸν νὰ κοπιάζωμεν, ἤρκει δὲ νὰ συνερχώμεθα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, νὰ ἀναγινώσκηται ὁ κατάλογος τῶν Βουλευτῶν, νὰ ἐρωτᾶται δ’ ἡ Βουλή, καὶ οἱ μὲν ἐγκρίνοντες τὸν Προϋπολογισμὸν νὰ λέγωσι ναὶ, οἱ δὲ μὴ ἐγκρίνοντες αὐτὸν ὄχι, νὰ γίνηται ἡ διαλογὴ τῶν ψήφων, καὶ νὰ ἀπερχώμεθα οἱ μὲν διὰ τῆς θύρας ταύτης, οἱ δὲ δι’ ἐκείνης. Βεβαίως, Κύριοι, δὲν προωδεύσαμεν. Δὲν προωδεύσαμεν, δυστυχῶς, ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς πράγμασιν, ὡς ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παξῶν, ἀλλὰ δὲν προωδεύσαμεν καὶ ἐν τῇ ἀναπτύξει τῆς βιοτεχνίας, τῆς τέχνης τοῦ σκοπίμως καὶ λυσιτελῶς ἐργάζεσθαι, δυστυχῶς δέ, δὲν προωδεύσαμεν οὐδὲ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ, οὐδὲ ἐν τῷ πολιτεύεσθαι· διότι, ὅταν ἐν τῇ αἰθούσῃ τοῦ Βουλευτηρίου, ἐν τῇ ὁποίᾳ συντελεῖται ἡ λειτουργία τοῦ μηχανισμοῦ, τὸν ὁποῖον ὀνομάζουσι κοινοβουλευτικοὺς θεσμοὺς, τοιαῦτα διδάγματα δίδωνται, τοιαῦται δίδωνται συμβουλαὶ, τοιαῦται ἐκφράζωνται ἐπιθυμίαι, καὶ τοιαῦται ἀποκαλύπτωνται τάσεις, βεβαίως τὸ Κράτος δὲν προώδευσε. Δὲν γνωρίζω, ἂν τοιαύτη τακτικὴ ἔχῃ τοὺς ἐπιδοκιμάζοντας. Ἔγραφον καὶ διέδιδον τελευταῖον, ὅτι καὶ ὁ Βασιλεὺς ἀποδοκιμάζει τὴν εἰσηγμένην ἀνέκαθεν ἐν τῇ Βουλῇ τακτικὴν, ἧς ἕνεκα παρατείνεται τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἡ συζήτησις, τώρα ἰδίως, ὅτε πρόκειται περὶ τῆς Μακεδονίας, ἢ τῆς Κρήτης. Ἴσως καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις δὲν ἦτο καὶ αὐτὸς ἀλλότριος τῶν ἐκθύμως ὑπὲρ τῆς Μακεδονίας ἐργασθέντων κατὰ τὸ 1896, τῶν ὀργανωσάντων τὰς ἀλησμονήτους ἐκείνας ἐκδρομὰς, οὐδ’ εἶχεν ἀφεθῆ ἀμύητος τῶν σχεδίων, τὰ ὁποῖα εἶχε τότε ἀναλάβει νὰ ἐφαρμόσῃ ἐν Κρήτῃ ὁ καὶ τότε καὶ νῦν συνάδελφος αὐτοῦ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἴσως καὶ αὐτὸς βαρυθυμεῖ, χάριν τῆς Μακεδονίας, καταπονούμενος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Τοιαύτας διαδίδουσι κατὰ πᾶσαν πρωΐαν γνώμας καὶ συμβουλὰς καὶ διάφοροι ἄνδρες, σοφοὶ καὶ φιλοπάτριδες, βιοπαλαισταὶ, πάνοπλοι διὰ διαφόρων γραφίδων. Τελευταῖον κατεπλάγη ἀληθῶς ἡ δημοσιογραφία ὑπὸ τοῦ φόβου, μήπως, ἐὰν ὁ Προϋπολογισμὸς δὲν ἐψηφίζετο πρὸ τῶν ἑορτῶν, ἐπέλθῃ ἀνωμαλία τις, εἴτε ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, εἴτε ἐν τῇ λειτουργίᾳ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἕνεκα δὲ τούτου κινδυνεύσῃ ἡ Μακεδονία, ἢ ἀπολεσθῇ ἡ Κρήτη. Καὶ περὶ μὲν τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως μετὰ λύπης εἴδομεν πολλοὺς νὰ ποιῶνται ἀνευλαβῶς κατάχρησιν αὐτοῦ, ὁσάκις θέλωσι νὰ περιβάλωσι διὰ κύρους γνώμας μωρὰς, ἢ νὰ προστατεύσωσι συμφέροντα ἔκθεσμα, τολμῶντες καὶ τὰς ἐθνικὰς περὶ Μακεδονίας ἰδέας νὰ ἐκμεταλλεύωνται. Ἂν πρὸ μικροῦ εἴδετε ἐπισειομένην τὴν ἀπειλὴν τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ἀκούετε τώρα ἀναγγελλόμενον τὸν ὄλεθρον τῆς Μακεδονίας καὶ τὴν ἀπώλειαν τῆς Κρήτης. Καὶ ἂν μὲν ἔγραφον ταῦτα, ὅσοι, ὑποδεέστεροι τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἀνέλαβον, χειρίζονται τὴν γραφίδα, ἵνα πορισθῶσι τὰ τοῦ βίου, ἠθέλομεν μόνον μετὰ λύπης προσβλέψει εἰς ποίαν μετέπεσε σταδιοδρομίαν ἡ δημοσιογραφία, ἐφ’ ἧς ἄλλας εἶχε στηρίξει ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ἐλπίδας, πολλὰς δ’ ἐποιήσατο ἔκτοτε ἡ Πολιτεία χάριν αὐτῆς παραχωρήσεις· ἀλλὰ τοιαῦτα νὰ μηχανῶνται ἔκθεσμα τεχνάσματα πολιτικοὶ ἄνδρες, βεβαίως ἐκπλησσόμεθα· διότι, ἂν οἱ ναοὶ δὲν εἶναι πλέον δυνατὸν νὰ ἀνοικοδομῶνται ἐν τρισὶν ἡμέραις, οὕτω καὶ οἱ Προϋπολογισμοὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητῶνται καὶ ψηφίζωνται ἐν τρισὶν ἡμέραις, εἰμὴ ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες ἐπιθυμοῦσι νὰ γελωτοποιῶσι τοὺς θεσμούς. Ἀλλὰ ποῖος εἶναι ὁ Προϋπολογισμός; Ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1901 εἶναι ὁ αὐτὸς Προϋπολογισμὸς τοῦ 1900, εἶναι ὁ αὐτὸς Προϋπολογισμὸς τοῦ 1899. Οἱ τρεῖς Προϋπολογισμοὶ εἶναι συνέχεια πολιτικῶν, κυβερνητικῶν καὶ οἰκονομικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἓν μόνον ἔχουσιν ἀποτέλεσμα, τὴν οἰκονομικὴν καταστροφὴν τῆς χώρας, δὲν ἠξεύρω δέ, ἂν καὶ ἕνα ἔχωσι σκοπόν. Διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι νὰ στενοχωρήσω ὑμᾶς δι’ ἀριθμῶν, καὶ νὰ καταβιβάσω ἀπὸ τὰ ὑψηλὰ στρώματα, εἰς τὰ ὁποῖα εἶχεν ἀναβιβάσει ὑμᾶς ὁ εὔγλωττος φίλος μου, ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Παξῶν. Ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1899, ὅτε εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλήν, ἀνέγραφεν ἔσοδα ἐκ δραχμῶν 105,795,658, ἔξοδα δὲ 99,347,623.96· ἑπομένως ἐπηγγέλλετο περίσσευμα ἐκ δραχμῶν 6,448,034.40. Ἀλλ’ ὁ Προϋπολογισμὸς οὗτος τοῦ 1899 προώριστο νὰ ὑποβληθῇ εἰς μεγάλας μεταβολάς· οὕτως, ὅτε συζητηθεὶς ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ἐκυρώθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, παρήγαγεν ἀλλοῖα ἀποτελέσματα. Τὰ μὲν ἔσοδα ἀνεβιβάσθησαν ἀπὸ δραχμῶν 105,795,658 εἰς 107,085,658, ἤτοι περισσότερα κατὰ δρ. 1,290,000, τὰ δὲ ἔξοδα ἀνεβιβάσθησαν καὶ ταῦτα ἀπὸ δρ. 99,347,623.96 εἰς δρ. 102,663,945.19, ἤτοι περισσότερα κατὰ δραχμὰς 3,316,324.23, μειωθέντος οὕτω τοῦ περισσεύματος ἀπὸ δραχ. 6,448,034.40 εἰς δρ. 4,421,712.81. Αὕτη εἶναι ἡ δευτέρα μορφὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ἀλλὰ καὶ τρίτην ἔλαβε μορφὴν ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1899, διότι, ἀρξαμένου τοῦ 1899, ὁ Προϋπολογισμὸς οὗτος μετεβλήθη διὰ δέκα καὶ ἑπτὰ νόμων, διὰ τῶν ὁποίων ἐχορηγήθησαν πιστώσεις ἔκτακτοι καὶ ἀναπληρωματικαὶ, ἀνεβιβάσθησαν δὲ τὰ ἔξοδα ἀπὸ 102,663,945.19 εἰς 111,240,385.89, μειωθέντος τοῦ περισσεύματος ἀπὸ δραχ. 4,421,712.81 εἰς δραχμὰς 282,239.75 μόνον. Τελευταία ἦτο ἡ μορφή, ἣν ἔδωκεν αὐτῷ ὁ προσωρινὸς ἀπολογισμός, κατὰ τὸν ὁποῖον τὰ εἰσπραχθέντα ἔσοδα ἀνῆλθον εἰς δραχ. 115,406,697.02, ἤ, ἐπειδὴ ἐκ τούτων 4,162,400.55 προήρχοντο ἐκ δανείων, τὰ τακτικὰ ἔσοδα συνίσταντο εἰς δρ. 111,244,296.47, τὰ δ’ ἔξοδα εἰς δρ. 104,629,743.56, κατελείπετο δὲ περίσσευμα 6,614,552.91. Ἑπομένως τὸ περίσσευμα τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1899, τὸ ὁποῖον, ὅτε οὗτος εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλήν, συνίστατο εἰς 6,448,034.40, ὅτε δ’ ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἠλαττώθη εἰς 4,421,712.81, μετὰ τὴν ἔκδοσιν δὲ τῶν νόμων περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῶν καὶ ἐκτάκτων πιστώσεων κατέπεσεν ἀπὸ 4,421,712.81 εἰς 282,239.75, κατὰ δὲ τὸν προσωρινὸν ἀπολογισμόν, ἀνῆλθεν ἐπὶ τέλους εἰς δραχμὰς 6,614,552.91. Τῷ ὄντι πρέπει τις νὰ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι ἡ βούλησις τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν εἶχεν ἀρκοῦσαν ἰσχύν· τὸ περίσσευμα τῶν 6,448,034.40, τὸ ἀρχικῶς διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ προσδιορισθέν, διῆλθε δι’ ὅλων αὐτῶν τῶν περιπετειῶν, κατῆλθε μέχρι δρ. 282,239.75 μόνον, καὶ ἐπὶ τέλους ἔφθασε πάλιν εἰς τὸ αὐτὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἀναγραφῆ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, ὅτε εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ὑπερέβη μάλιστα αὐτὸ κατὰ δραχμὰς 166,518.51. Ἀλλὰ τὸ ποσὸν τῶν ἐσόδων τῶν εἰσπραχθέντων, τὸ ὁποῖον ἀνεγράφη ἐν τῷ προσωρινῷ ἀπολογισμῷ, μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τοῦ ἐκ δανείων παραχθέντος ποσοῦ, ὡς ἀνερχόμενον εἰς δραχμὰς 111,244,296.47, περιλαμβάνει, κατὰ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ δραχ. 3,855,092.57, αἵτινες δὲν ἦσαν ἔσοδον παραχθὲν ἐντὸς τοῦ 1899, ἀλλ’ εἶχον παραχθῆ κατὰ τὰ προηγούμενα ἔτη 1895, 1896 καὶ 1897· ἂν δὲ δὲν ὑπολογισθῇ τοῦτο μετὰ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ 1899, ταῦτα θέλουσι μειωθῆ ἀπὸ 111,244,296.47 εἰς 107,389,203.90, τὸ δὲ περίσσευμα ἀπὸ 6,614,552.91 εἰς 2,759,460.34, τὸ ὁποῖον εἶναι περίσσευμα μὴ ὑποκείμενον εἰς μεταβολήν τινα. Τὸ ἔτος 1899 εἶναι τὸ δεύτερον μετὰ τὸν πόλεμον ἔτος· δύναται δέ τις λογικῶς νὰ παραβάλῃ τὸν προσωρινὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1897, οὐχὶ πρὸς τοὺς ἀπολογισμοὺς εἴτε τοῦ 1898, εἴτε τοῦ 1897, διότι τοῦτο μὲν, τὸ ἔτος 1897, εἶναι τὸ ἔτος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἤμεθα ἐν πολέμῳ, τὸ δὲ ἕτερον ἔτος, τὸ 1898, ἦτο τὸ ἀμέσως μετὰ τὸν πόλεμον, κατὰ τὸ ὁποῖον οἱ κυματισμοὶ τοῦ πολέμου δὲν εἶχον ἔτι κατασιγάσει· ἐνθυμούμεθα δὲ, ὅτι πολὺ μετὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ ἔτους 1898 εἶχον δυνηθῆ οἱ κατοικοῦντες τὴν Θεσσαλίαν νὰ ἐπανακάμψωσιν εἰς τὰς ἑστίας των. Διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι νὰ ἀναζητήσω τὸ πρὸ τοῦ 1898 καὶ τοῦ 1897 ἔτος, τὸ ἔτος 1896, ἵνα δι’ αὐτοῦ, ὡς πήχεος, παραβάλω καὶ μετρήσω τὰ ἀποτελέσματα τοῦ τε προσωρινοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ 1899 καὶ τῶν μετ’ αὐτὸν ψηφισθέντων ὑπὸ τῆς Βουλῆς Προϋπολογισμῶν, ἑπομένως καὶ τοῦ συζητουμένου νῦν Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1901. Κατὰ τὸ 1896 τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους ἀνῆλθον εἰς 96,931,726.92, κατὰ τὸ 1899 ἀνῆλθον εἰς 107,389,203.90, μὴ συμπεριλαμβανομένου ἐν αὐτοῖς τοῦ ἀντιτίμου τοῦ πωληθέντος σταφιδοκάρπου· ἐὰν δὲ λάβωμεν τὸ ποσὸν τοῦτο πρὸς σύγκρισιν, διότι τοῦτο παριστᾷ τὰ ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καταβληθέντα ἐντὸς τοῦ 1899 εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον ἐκ φόρων καὶ δικαιωμάτων, συνάγομεν, ὅτι κατὰ τὸ 1899 εἰσεπράχθησαν πλειότερα ἀπὸ ὅσα εἶχον εἰσπραχθῆ κατὰ τὸ 1896 δραχμαὶ 10,457,476.98, ἤτοι, ἀντὶ τῶν κατὰ τὸ 1896 εἰσπραχθέντων 96,931,726.92, εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸ 1899 δραχμαὶ 107,389,203.90. Ἐὰν δ’ ἐξετάσωμεν τὰ ἔξοδα τοῦ 1899, καὶ παραβάλωμεν ταῦτα πρὸς τὰ τακτικὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1896, καὶ τὰ ὁποῖα ἀνῆλθον εἰς δρ. 85,813,422.09, εὑρίσκομεν, ὅτι αἱ δαπάναι τοῦ 1899, αἵτινες ἀνῆλθον εἰς 104,629,743.56, ὑπερέβησαν τὰς δαπάνας τοῦ 1896 κατὰ δρ. 18,816,321.47. Οὕτω δὲ κατὰ τὸ 1899 εἰσεπράχθησαν πλειότερα ἢ ὅσα εἶχον εἰσπραχθῆ κατὰ τὸ 1896 δραχ. 10,457,476.98, ἐδαπανήθησαν δὲ περισσότερα ἢ ὅσα εἶχον δαπανηθῆ κατὰ τὸ ἔτος 1896 δραχμαὶ 18,816,321.47. Ἐπειδὴ ὅμως κατὰ τὸ ἔτος 1899 εἴχομεν δαπάνας, ἃς δὲν εἴχομεν κατὰ τὸ 1896, ἤτοι τὴν αὔξησιν τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπληρώνετο μέχρι τοῦ 1898 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, καὶ τὴν αὔξησιν τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπληρώνετο μέχρι τοῦ 1898 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων· καὶ διὰ μὲν τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους κατὰ τὸ 1896 ἐπληρώνοντο 23,216,425.06, κατὰ τὸν προσωρινὸν δὲ ἀπολογισμὸν τοῦ 1899 ἐπληρώθησαν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους 29,703,165.29, ἤτοι πλειότερα δραχμαὶ 6,486,740.23, διὰ δὲ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων κατὰ μὲν τὸ 1896 ἐπληρώθησαν δρ. 5,120,361.03, κατὰ δὲ τὸ 1899 ἐπληρώθησαν, κατὰ τὸν προσωρινὸν ἀπολογισμὸν, δραχμαὶ 5,933,260.60, ἤτοι ἐπληρώσαμεν περισσότερα διὰ τὰς συντάξεις ἢ ὅσα εἴχομεν πληρώσει κατὰ τὸ 1896 δραχμὰς 812,901.57, πρέπει βεβαίως ν’ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὰ ὑπερβάλλοντα ἔξοδα τοῦ 1899 τὰ περιπλέον πληρωθέντα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους καὶ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων, ἀνερχόμενα εἰς δρ. 7,299,641.80, ὅτε συνάγεται, ὅτι ἐκ τῶν πληρωθέντων κατὰ τὸ 1899 δρ. 18,816,321.47 ὑπὲρ τὰ δαπανηθέντα κατὰ τὸ 1896 πρέπει νὰ ἀφαιρεθῶσι τὰ 7,299,641.80, ὡς αὐξήσεις ἀναπόφευκτοι, ὑπολείπονται δὲ 11,516,679.67, καὶ ταῦτα ἀποτελοῦσι τὴν αὔξησιν τῶν ἐξόδων τοῦ 1899 ἐν παραβολῇ πρὸς τὰ ἔξοδα τοῦ 1896.

§140Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§141Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μάλιστα.

§142ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐλάβετε πρὸς παραβολὴν τὸ ποσὸν τῶν δαπανῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1896, καὶ ὑπελογίσατε τοῦτο ὡς ἀνερχόμενον εἰς δρ.85,000,000. Καθ’ ὅσον ἐγὼ τοὐλάχιστον προχείρως ἐνθυμοῦμαι, κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1896, τὰ ἔξοδα τῆς χρήσεως ταύτης ἀνέρχονται εἰς δραχ. 90,900,000. Ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν τοῦτο, ὅπως ἡ σύγκρισις γένηται ἐπὶ ἀριθμῶν ἐξηκριβωμένων.

§143Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θὰ λύσω τὴν ἀπορίαν. Κατὰ τὸ 1896 δὲν εἴχομεν μόνον τακτικὰ ἔξοδα· ἦτο μὲν ὁμαλὸν τὸ ἔτος, ἀλλὰ κατ’ αὐτὸ προέκυψαν δαπάναι ἔκτακτοι, ἕνεκα τῆς ἐπερχομένης ἀνωμαλίας τῶν πολιτικῶν πραγμάτων. Διὰ τοῦτο κατὰ τὸ 1896 τὸ Ὑπουργεῖον ἐδαπάνησε καὶ ἔκτακτα ἔξοδα, τὰ ὁποῖα δὲν προέβλεπον οἱ συνήθεις Προϋπολογισμοί. Οὕτως ἐδαπανήθησαν:

Οὕτω τὰ τακτικὰ ἔξοδα τοῦ 1896 δὲν ἦσαν 90,890,607 δρ. καὶ 75 λεπτά, ὅσα ἀναγράφονται ἐν τῷ ἀπολογισμῷ τοῦ 1896, ἀλλὰ μόνον 85,813,422.09, διότι ἐκ τῶν δαπανηθέντων 90,890,607.55 τὰ 5,077,185.66 ἦσαν ἔξοδα ἔκτακτα. Δὲν δύναταί τις νὰ ἀμφιβάλλῃ διὰ τὸν ἔκτακτον χαρακτῆρα τῶν δαπανῶν τούτων, καὶ μάλιστα ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐνθυμοῦνται τὰς περιστάσεις τοῦ 1896. Τότε, ἐνῷ ἐδαπανῶμεν τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα, ἀποκόπτοντες αὐτὰ ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους, προετρεπόμεθα καὶ προεπηλακιζόμεθα, διότι ἐδαπανῶμεν ὀλίγα, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ δαπανήσωμεν δέκα ἑκατομμύρια διὰ νὰ διοργανώσωμεν τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν τῆς Ἑλλάδος. Τοιαῦτά εἰσι τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ 1899. Μεταβαίνομεν δὲ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1900. Ὁ Προϋπολογισμὸς οὗτος εἰσήχθη τὴν 30 Νοεμβρίου 1899, παρίστα δὲ ἔσοδα ἐκ δραχ. 111,315,528, καὶ ἔξοδα 110,240,731.32, ἑπομένως περίσσευμα ἐκ δραχμῶν 1,074,796.68· ὅτε ὅμως ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ἐκυρώθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, τὰ ποσὰ ταῦτα εἶχον μεταβληθῆ, καὶ ἀνεγράφοντο ἔσοδα μὲν δρ. 112,206,849, ἔξοδα δὲ 112,049,279.35· ἑπομένως ὑπελείπετο περίσσευμα ἐκ δραχ. 157,569.65. Ἀλλ’ ὅτε ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1900 παρεδόθη εἰς ἐκτέλεσιν, δὲν κατέληγε πλέον εἰς τὸ περίσσευμα τοῦτο, διότι δι’ ἕνδεκα νόμων ἐχορηγήθησαν πιστώσεις ἀναπληρωματικαὶ καὶ ἔκτακτοι ἐκ δρ. 1.972,352.12, ἕνεκα τῶν ὁποίων τὸ εἰρημένον περίσσευμα μετεποιήθη εἰς ἔλλειμμα ἐκ δραχ. 1,814,782.47. Δὲν εἶναι, δυστυχῶς, δυνατὸν νὰ γνωρίζωμεν τὰ ὁριστικὰ ἀποτελέσματα τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1900, ἀφοῦ ἀκόμη διανύομεν τὸν 12ον μῆνα τοῦ ἔτους, οὐδὲ δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν, πόσα θέλουσιν εἰσπραχθῆ ἐκ τῶν ἀναγραφομένων ἐσόδων, καὶ πόσα θέλουσι δαπανηθῆ ἐκ τῶν ἀναγραφομένων ἐξόδων. Ἐὰν ὅμως ἐρευνήσῃ τις τὴν προσωρινὴν κατάστασιν τῶν εἰσπραχθέντων ἐσόδων καὶ τῶν δαπανηθέντων ἐξόδων ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1900 μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους, θέλει πληροφορηθῆ, ὅτι τὰ εἰσπραχθέντα ἔσοδα ἀνῆλθον κατὰ τοὺς 10 μῆνας εἰς δρ. 75,675,505.06, ἐνῷ τὰ ἔσοδα τοῦ 1899, τὰ εἰσπραχθέντα κατὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα, ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1899 μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους, ἀνῆλθον εἰς δρ. 69,178,475,37, ἤτοι θέλει συναγάγει, ὅτι κατὰ τοὺς δέκα μῆνας τοῦ 1900 εἰσεπράχθησαν περισσότερα τῶν εἰσπραχθέντων κατὰ τοὺς ἀντιστοίχους μῆνας τοῦ 1899 ἐκ δραχ. 5,778,088.39. Ἐπειδὴ δὲ ἐν μὲν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1899 ἀνεγράφη ὡς ἔσοδον ἐξ ἀντιτίμου ἐκποιηθέντος σταφιδοκάρπου ἐκ δραχμῶν 3,855,092.51, ἐνῷ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1900 ἀνεγράφη ἔσοδον ἐκ δρ. μόνον 1,273,122.31, θέλει διακρίνει τὴν ἀτυχίαν τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1900, διότι τὰ ἐν αὐτῷ ἐξ ἐκποιήσεως σταφιδοκάρπου περιληφθέντα ἔσοδα εἰσὶν ὀλιγώτερα κατὰ δραχ. 2,581,970.26 τῶν ἐξ ἐκποιήσεως σταφιδοκάρπου ἀναγραφέντων ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1899 ἐσόδων. Οὕτω, τὰ μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου εἰσπραχθέντα κατὰ τὸ 1900 ἔσοδα ὑπερβαίνουσι τὰ εἰσπραχθέντα κατὰ τοὺς δέκα ἀντιστοιχοῦντας μῆνας τοῦ 1899 κατὰ 5,778,088.39, καίτοι τὰ ἐξ ἀντιτίμου ἐκποιηθέντος σταφιδοκάρπου ἔσοδα τοῦ 1900 εἶναι ἐλάσσονα τῶν εἰσπραχθέντων κατὰ τὸ 1899 κατὰ δρ. 2,581,970.26· ἤτοι κατὰ δρ. 8,360,058.65 ὑπερβαίνουσι τὰ κατὰ τὸ 1900 εἰσπραχθέντα τῶν κατὰ τὸ ἀντίστοιχον χρονικὸν διάστημα τοῦ 1899 εἰσπραχθέντων ποσῶν. Τοῦτο πρέπει νὰ ἐκλάβῃ τις ὡς ἐνδεικνῦον τὴν μεγάλην ἔντασιν τῆς ὑπηρεσίας τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων καὶ τὴν ἀδιάλειπτον καὶ ἀδυσώπητον ὤθησιν, ἣν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔδωκεν εἰς τὰ ὄργανα τῆς εἰσπράξεως, ἐξ ἧς κατὰ τοὺς δέκα πρώτους μῆνας τῶν δύο τούτων ἀλλεπαλλήλων χρήσεων εἰσεπράχθησαν ὀκτὼ καὶ πλέον ἑκατομμύρια περισσότερα κατὰ τὸ 1900 ἢ ὅσα εἶχον εἰσπραχθῆ κατὰ τὸ προηγηθὲν ἔτος. Ἀφοῦ δὲ ἔχομεν ὡς δεδομένον τοιαύτην ἔντασιν ἐνεργείας περὶ τὴν εἴσπραξιν, ὀφείλομεν ν’ ἀποδεχθῶμεν, ὅτι θέλουσιν εἰσπραχθῆ πάντα τὰ προϋπολογισθέντα ἔσοδα τοῦ 1900, ἴσως δὲ καὶ πλείονα αὐτῶν. Ὅσοι δ’ ἐξ ὑμῶν, Κύριοι, περιήλθατε τὰς ἐπαρχίας, ὅσοι εἶσθε ἐν ἀνταποκρίσει μὲ φίλους καὶ συμπολίτας, ὅσοι ἀναγινώσκετε ἐφημερίδας, ὅσοι ἀκούετε τὰ λεγόμενα, δὲν θέλετε διστάσει ν’ ἀποδεχθῆτε τὰς πιθανότητας ταύτας. Ὄντως τὸ Ὑπουργεῖον μετῆλθε πάντα τρόπον, πᾶν μέσον, ὅπερ συνετέλει νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον χρῆμα περισσότερον ἢ ὅσον εἶχεν εἰσαχθῆ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ποῦ μὲν διὰ νόμων, οἵτινες μετέβαλον τὸν τρόπον τῆς φορολογίας, ὅπως δι’ αὐτοῦ εἰσπράξωσι πλείονα, ποῦ δὲ δι’ αὐξήσεως τῶν φορολογικῶν ὅρων, ποῦ δι’ ὑπαγωγῆς εἰς φορολογίαν καὶ ἀντικειμένων μὴ ὑπαγομένων μέχρι τοῦδε εἰς τοιαύτην, καί που δι’ εἰσπράξεως ἀδυσωπήτου καὶ σκληρᾶς, διὰ τρόπου—πρέπει νὰ τὸ εἴπω—ἐντελῶς Ἰουδαϊκοῦ. Πάντα ταῦτα μὲ πείθουσιν, ὅτι πιθανώτατα θέλουσιν εἰσπραχθῆ πάντα τὰ προϋπολογισθέντα ἔσοδα τοῦ 1900. Δὲν ἤκουσα, ἐάν τις ἤ τινες ἐκ τῶν ἀγορευσάντων συναδέλφων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐδήλωσαν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ εἰσπραχθησομένου ποσοῦ τῶν ἐσόδων τοῦ 1900· ἀλλ’ ἐάν τις ἐδήλωσε τοιαύτην τινὰ, πεποιθότως συνιστῶ εἰς αὐτὸν νὰ μελετήσῃ τὰς παρατηρήσεις, ἃς προβάλλω, διότι θέλει πεισθῆ ἐξ αὐτῶν νὰ παραιτηθῇ πάσης περὶ τούτου ἀμφιβολίας. Ὡς πρὸς τὰ ἔξοδα τοῦ 1900, ἡ προσωρινὴ κατάστασις τῶν εἰσπραχθέντων ἐσόδων καὶ πληρωθέντων ἐξόδων τοῦ 1900 ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου, ἧς πρὸ μικροῦ ἐμνήσθην, ἀναγράφει ποσὸν πληρωθὲν μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου, κατὰ τοὺς δέκα αὐτοὺς μῆνας, 45,914,324.20. Ἀλλ’ ἡ πληροφορία αὕτη εἶναι ἀτελὴς, οὐδὲ δύναται νὰ ὁδηγήσῃ ἡμᾶς εἰς συμπεράσματα περὶ τοῦ ποσοῦ τῶν δαπανηθησομένων μέχρι τέλους τῆς χρήσεως ἐξόδων· ἑπομένως πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1900, ὡς ταῦτα παριστῶνται ὑπὸ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἀφοῦ δὲν ἔχομεν ἀπολογιστικὰς μελέτας. Ἐὰν δὲ τὰ ἔξοδα προσδιωρίσθησαν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς δρ. 112,049,279.35, προστεθῶσι δὲ εἰς ταῦτα καὶ αἱ χορηγηθεῖσαι διὰ νόμων ἀναπληρωματικαὶ καὶ ἔκτακτοι πιστώσεις ἐκ δρ. 1,972,352.12, τὰ προϋπολογιζόμενα ἔξοδα τοῦ 1900 ἀνεβιβάσθησαν εἰς δρ. 114,021,631.47, τὰ ὁποῖα ὑπερβαίνουσι τὰ κατὰ 1896 πληρωθέντα 85,813,422.09 τακτικὰ ἔξοδα κατὰ δραχ. 28,208,209.38· ἂν δ’ ἀπὸ τοῦ ποσοῦ τούτου ἀφαιρεθῶσιν αἱ μετὰ τὸ 1896 δημιουργηθεῖσαι ἀναπόφευκτοι αὐξήσεις τῶν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους καὶ τῶν διὰ προστεθείσας συντάξεις πληρωτέων, αἵτινες ἀνέρχονται εἰς 10,526,877.11, τὰ ἔξοδα προϋπελογίσθησαν κατὰ τὸ 1900 περισσότερα τῶν δαπανηθέντων κατὰ τὸ 1896 κατὰ δραχ. 17,681,332.27. Ὑπελογίσαμεν δὲ εἰς 10,526,877.11 τὰς αὐξήσεις, διότι διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ 1896 δραχ. 23,216,425.06, ἐνῷ κατὰ τὸ 1900 ἔμελλε νὰ πληρωθῶσι δρ. 32,609,650.20, ἤτοι περισσότερα κατὰ 9,393,225.14, διὰ δὲ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων ἐπληρώθησαν τὸ 1896 δραχμαὶ 5,120,361.03, ἐνῷ κατὰ τὸ 1900 ἔμελλε νὰ πληρωθῶσι δραχ. 6,254,013, ἤτοι περισσότερα τῶν πληρωθέντων τὸ 1896 κατὰ δραχ. 1,133,651.97. Μεταβαίνω εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1901. Δι’ αὐτοῦ τὰ ἔσοδα προσδιωρίσθησαν εἰς δραχ. 114,684,159.20, τὰ δὲ ἔξοδα εἰς 111,678,882.07, προσδιωρίζετο δὲ περίσσευμα ἐκ δραχ. 3,005,277.13. Οὕτω τὰ μὲν προϋπολογισθέντα ἔξοδα ὑπερβαίνουσι τὰ κατὰ τὸ 1896 δαπανηθέντα κατὰ δρ. 25,865,459.98, τὰ δὲ προϋπολογισθέντα διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1901 ἔσοδα ὑπερβαίνουσι τὰ κατὰ τὸν προσωρινὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1899 εἰσπραχθέντα, ἀνελθόντα εἰς δραχμὰς 107,389,203.90, κατὰ 7,294,955.30, ὑπερβαίνουσι δὲ τὰ προϋπολογισθέντα κατὰ τὸ 1900 κατὰ 2,477,310.20· ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ ἔσοδα τοῦ 1896, παραβαλλόμενα ὑπερβαίνουσι καὶ ταῦτα κατὰ δραχ. 17,752,432.30. Ἀνακεφαλαιοῦντες οὕτω τὰ εἰρημένα, συνάγομεν, ὅτι, κατὰ τὸ 1899, τὸ πρῶτον ἔτος, καθ’ ὃ τὸ Ὑπουργεῖον διεχειρίσατο τὰ δημόσια πράγματα, τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους ἀνῆλθον εἰς δρ. 104,629,743.56, ὑπερβαίνοντα τὰ κατὰ τὸ 1896 δαπανηθέντα 85,813,422.09 κατὰ 18,816,321.47· τὰ δ’ ἔσοδα εἰς δραχμὰς 107,389,203.90, ὑπερβαίνοντα τὰ 96,931,726.92, τὰ ὁποῖα εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸ 1896, κατὰ 10,457,476.98. Κατὰ τὸ 1900, τὸ δεύτερον ἔτος, καθ’ ὃ διοικοῦσιν οἱ ἐνεστῶτες Ὑπουργοί, τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους προσδιωρίσθησαν εἰς δραχ. 114,021,631.47, ὑπερβαίνοντα τὰ κατὰ τὸ 1896 δαπανηθέντα κατὰ 28,208,209.38· τὰ δ’ ἔσοδα εἰς δραχ. 112,206,849, ὑπερβαίνοντα τὰ κατὰ τὸ 1896 εἰσπραχθέντα κατὰ 15,275,122.08. Καὶ κατὰ τὸ 1901 προσδιωρίσθησαν τὰ ἔξοδα εἰς δραχ. 111,678,882.07, ὑπερβαίνοντα τὰ κατὰ τὸ 1896 δαπανηθέντα κατὰ 25,865,459.98· τὰ δ’ ἔσοδα εἰς δραχμὰς 114,684,159.20, ὑπερβαίνοντα τὰ κατὰ τὸ 1896 εἰσπραχθέντα κατὰ δραχ. 17,752,432.28. Οὕτω κατὰ τὴν τριετίαν ἐδαπανήθησαν καὶ θέλουσι δαπανηθῆ τὸ ὅλον 330,430,257.10. Εἰσεπράχθησαν δὲ καὶ θέλουσιν εἰσπραχθῆ 334,280,212.10. Ἀλλ’ ἂν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους διῳκοῦντο καὶ κατὰ τὰ τρία ταῦτα ἔτη, 1899, 1900 καὶ 1901, ὡς εἶχον διοικηθῆ κατὰ τὸ 1896, τὸ Κράτος ἤθελε δαπανήσει τὸ τριπλάσιον τῶν τακτικῶν ἐξόδων, τὰ ὁποῖα ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1896, ἤτοι, ἐπειδὴ ἐδαπάνησεν εἰς τακτικὰ ἔξοδα κατὰ τὸ 1896 δρ. 85,813,422.09, τὸ τριπλάσιον αὐτῶν, ἤτοι δραχμὰς 257,440,266.27. Ἀλλὰ ὑπὸ τὴν διοίκησιν, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς ἐγκατεστήσατε, ἐδαπανήσητε τὸ 1899 δραχ. 104,629,743.56, ζητεῖτε δὲ νὰ δαπανήσητε τὸ 1900 δρ. 114,021,631.47 καὶ διὰ τὸ 1901 δραχ. 111,678,882.07, ἤτοι τὸ ὅλον δραχμὰς 330,330,257.10, καίτοι ἀγνοοῦμεν πόσα θέλετε ζητήσει πρόσθετα δι’ ἀναπληρωματικῶν καὶ ἐκτάκτων πιστώσεων διὰ τὸ 1901. Ἤτοι ἐδαπανήσατε καὶ θέλετε δαπανήσει κατὰ τὴν τριετίαν ταύτην, καθ’ ἣν διοικεῖτε, 72,889,990.83 περισσότερα τῶν 257,440,266.27, τὰ ὁποῖα ἤθελον δαπανηθῆ, ἂν κατὰ τὰ τρία ταῦτα ἔτη διῳκεῖτο τὸ Κράτος, ὡς διῳκήθη κατὰ τὸ 1896. Ἐπειδὴ ὅμως ἔπρεπε νὰ πληρωθῶσιν 28,394,700.12 κατὰ τὸ διάστημα τῆς τριετίας ταύτης, διότι ηὔξησαν τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους ἕνεκα τῆς αὐξήσεως τῶν πληρωνομένων διὰ τὸ δημόσιον χρέος, τῆς ἐπιβληθείσης εἰς τὸ Κράτος διὰ τοῦ συμβιβασμοῦ, καὶ ἕνεκα τῆς αὐξήσεως τῶν συντάξεων, τῆς ἐπελθούσης μετὰ τὴν λόγῳ δῆθεν καθαρισμοῦ τοῦ στρατεύματος γενομένην ἀθρόαν ἀποστράτευσιν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ μετὰ τὰς γενομένας ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου ἀθρόας παύσεις δημοσίων ὑπαλλήλων, ἐδαπανήθησαν κατὰ τὴν τριετίαν τὰ ὑπόλοιπα μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν ἀπὸ τῶν 72,889,990.83 τῶν πληρωθέντων εἰς ἀναποφεύκτους αὐξήσεις 28,394,700.12, ἤτοι 44,495,290.71. Τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα ἔπρεπε νὰ τὰ εὕρητε διὰ νὰ τὰ δαπανήσητε· διὰ τοῦτο εἰσεπράξατε καὶ ζητεῖτε νὰ εἰσπράξητε ὑπὲρ τὰ εἰσπραχθέντα τὸ 1896 κατὰ μὲν τὸ 1899 δρ. 10,457,476.98, κατὰ δὲ τὸ 1900 δραχ. 15,275,122.08, καὶ κατὰ τὸ 1901 δραχμὰς 17,752,432.18· ἤτοι τὸ ὅλον κατὰ τὴν τριετίαν 43,485,031.24. Καὶ ἐνῷ, ἂν τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας διῳκοῦντο κατὰ τὴν τριετίαν ὡς διῳκήθησαν κατὰ τὸ 1896, ἤθελε πληρώνει ὁ λαὸς τὸ τριπλάσιον ὅσων ἐπλήρωσε κατὰ τὸ 1896, ἤτοι δρ. 290,795,180.76, σεῖς ἀφαιρεῖτε ἀπὸ τὸν λαὸν 334,280,212.10, ἤτοι ἀφαιρεῖται περισσότερα ἀπὸ τὸν λαὸν 43,485,031.34. Ἀλλὰ διατὶ ἠναγκάσθητε νὰ ὑποχρεώσητε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν νὰ εἰσφέρῃ εἰς τὸ Ταμεῖον 43,485,031.34 περισσότερα; Διότι, ἐνῷ κατὰ τὸ 1896 εἶχον δαπανηθῇ μόνον 85,813,422.09, σεῖς ἐδαπανήσατε κατὰ τὸ 1899 ὑπὲρ τὰ πληρωθέντα κατὰ τὸ 1896 δραχ.18,816,321.47, καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν ἀπὸ τοῦ ποσοῦ τούτου τῶν δρ. 7,299,641.80, κατὰ τὰ ὁποῖα ηὔξησαν τὰ ἔξοδα τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους καὶ τῆς ὑπηρεσίας τῶν συντάξεων, ἐδαπανήσατε κατὰ τὸ ἔτος 1899 ὑπὲρ τὰ δαπανηθέντα τὸ 1896 δραχμὰς 11,516,679.67. Διότι κατὰ τὸ 1900 ἀνεβιβάσατε τὰ ἔξοδα διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν ἀναπληρωματικῶν καὶ ἐκτάκτων πιστώσεων εἰς 114,021,631.47, ἤτοι πλείονα τῶν κατὰ τὸ 1896 δαπανηθέντων κατὰ δρ. 28,208,209.38, καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν 10,526,877.66, εἰς τὰ ὁποῖα ἀνέρχονται αἱ αὐξήσεις τῶν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους καὶ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων πληρωθέντων, κατὰ δραχ. 17,681,331.72. Διότι κατὰ τὸ 1901 ἀνεβιβάσατε τὰ ἔξοδα εἰς 111,678,882.07, ἤτοι ὑπὲρ τὰ δαπανηθέντα κατὰ τὸ 1896 κατὰ δραχ. 25,865,459.98, ἑπομένως κατὰ δρ. 15,297,278.77, μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν 10,568,181.21, ποσοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον συγκεφαλαιοῦνται αἱ διὰ τὸ δημόσιον χρέος καὶ διὰ τὰς συντάξεις κατασταθεῖσαι ἀναπόφευκτοι διὰ τὸ 1901 αὐξήσεις. Οὕτως ἐδαπανήσατε καὶ δαπανᾶτε διὰ τὴν τριετίαν ταύτην 44,495,290.16 περισσότερα ἢ ὅσα ἤθελον δαπανηθῆ, ἂν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἤθελον καὶ κατ’ αὐτὴν διοικηθῆ ὡς διῳκοῦντο κατὰ τὸ 1896. Τὰ ἐκτεθέντα, τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν εἶναι εὔκολον ν’ ἀντιληφθῇ τις ἀκούων μόνον, τὰ ἐκτεθέντα, λέγω, δεικνύουσιν εἰς ἡμᾶς, ὅτι ἡ αὐστηρότης τοῦ Ὑπουργοῦ, ὅπως εἰσπράττωνται ὅσον οἷόν τε περισσότερα, ἡ μεγίστη ἔντασις, ἥτις ἐδόθη εἰς τὰ ὄργανα, τὰ ἐπιτραπέντα τὴν εἴσπραξιν τῶν δημοσίων φόρων, εἶχε κατασταθῇ ἀναγκαία, ἀφοῦ τοσαῦτα ἦσαν τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ πληρωθῶσιν. Ἐὰν δὲν εἰσεπράττοντο, ὡς εἰσεπράχθησαν, τὰ ἔξοδα, ἤθελον βεβαίως εὑρεθῇ ἐν ἀμηχανίᾳ οἱ κυβερνῶντες, καὶ ἐπειδὴ δὲν ἦτο εὔκολον νὰ πορισθῶσι τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ὑπελείφθησαν ἐκ τοῦ δανείου τοῦ τελευταίου τῶν Δυνάμεων, οὐδ’ ἦτο ἐλεύθερον τὸ Κράτος νὰ συνομολογήσῃ ἄλλο δάνειον, ἤθελον πάντως φθάσει εἰς τὸ ἀπροχώρητον, ἐὰν δὲν ἐφηρμόζετο τὸ σύστημα τῆς εἰσπράξεως, τὸ ὁποῖον ἐφήρμοσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: διατὶ ηὐξήσατε τὰ ἔξοδα τοσοῦτον, ὥστε νὰ ὑπερβαίνωσι κατὰ τὰ τρία ἔτη κατὰ 44,495,290.16 τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἤθελον πληρωθῆ, ἐὰν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους διῳκοῦντο κατὰ τὰ τρία ταῦτα ἔτη ὡς εἶχον διοικηθῆ κατὰ τὸ 1896; Ἄν τὰ 44,495,290.16, τὰ ἐπὶ πλέον δαπανώμενα κατὰ τὴν τριετίαν, διαιρεθῶσιν, ἡ ἐτησία κατὰ τὴν τριετίαν αὔξησις τῶν ἐξόδων ἀνέρχεται εἰς δραχμὰς 14,831,763. Διατὶ λοιπὸν ηὐξήσατε τὰ ἔξοδα καθ’ ἕκαστον ἔτος ἐπὶ σειρὰν τριῶν ἐτῶν κατὰ δέκα καὶ πέντε περίπου ἑκατομμύρια, καὶ μάλιστα κατ’ αὐτὴν τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ πολέμου; Ποῖον ἀντάλλαγμα ἐδώκατε εἰς τὴν χώραν, ἢ δύνασθε νὰ ὑποσχεθῆτε εἰς αὐτὴν, σεῖς οἱ κυβερνῶντες, διὰ τὴν τοιαύτην πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μετήλθατε μέχρι τοῦδε; Πρὸς ποίας κυβερνητικὰς ἀνάγκας, πρὸς ποίους κοινωνικοὺς ἢ διοικητικοὺς σκοποὺς διεθέσατε τὰ μέχρι τοῦδε δαπανηθέντα, ἢ εἰς ποίους θέλετε δαπανήσει τὰ ἀναγραφέντα ἐν τοῖς Προϋπολογισμοῖς τοῦ 1900 καὶ 1901; Ἡμεῖς πάντες γνωρίζομεν, ὅτι ἡ ἐπιοῦσα τοῦ πολέμου εὗρεν ἓν τμῆμα τῆς ἐπικρατείας, τὸ ὁποῖον εἶχεν οἰκονομικὴν ὕπαρξιν, ἐγκαταλελειμμένον ὑπὸ τῶν κατοίκων αὐτοῦ, τὰς οἰκίας καὶ τὰς καλύβας ἐμπρησθείσας, τὴν χώραν δῃωθεῖσαν καὶ ἐρημωθεῖσαν ἐντελῶς. Κατ’ αὐτήν, τὴν ἐπιοῦσαν, τὸ Κράτος εὑρέθη βεβαρημένον ὑπὸ ζημιῶν καὶ χρηματικῶν ποινῶν, τετρωμένον ἀπὸ ἀπώλειαν αἰσθητήν, ὑπέχον δὲ κλονισμὸν τῶν πεποιθήσεων, ἀμφιβολίας περὶ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ δισταγμὸν περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἤθελε δυνηθῆ νὰ ἐπουλώσῃ τὰς πληγὰς, τὰς ὁποίας ὁ πόλεμος ἀφῆκε καὶ εἰς τὸ κοινωνικὸν σῶμα καὶ εἰς τὸ πολιτικόν. Τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ πολέμου ἡ κοινωνία εὑρέθη πρὸ προβλημάτων. Ἐπολεμήσαμεν; Διατί; Ὑπεχωρήσαμεν; Διατί; Καὶ ἕνεκα τοῦ πολέμου καὶ ἕνεκα τῶν ὑποχωρήσεων ποία πολιτικὴ ζημία, ποία κοινωνικὴ βλάβη, ποία χαλάρωσις τῶν ἐλπίδων καὶ τῶν πόθων τοῦ ἔθνους ἐπέσκηψεν ἐφ’ ἡμᾶς; Ἦτο τάχα αὐτὴ ἡ κατάλληλος στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἐπέλθωμεν ἀκόρεστοι ἅρπαγες, ἀπηνεῖς διῶκται τῶν ἀργυρίων τῶν ἰδιωτῶν, ἀντὶ νὰ μελετήσωμεν μέτρα, πῶς νὰ ἄρωμεν τοὐλάχιστον τὰς αἰτίας ἐκείνας, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπῆλθον τὰ δυστυχήματα; Αὕτη ἦτο ἡ στιγμή, ἵνα ἀποταθῆτε εἰς χώραν ἐξηντλημένην οἰκονομικῶς, τεθλιμμένην ψυχικῶς, διὰ νὰ ἐκβιάσητε αὐτὴν νὰ σᾶς ἀποδώσῃ δεκαπέντε περίπου ἑκατομμύρια περισσότερα ἀφ’ ὅσα κατ’ ἔτος εἰσέφερεν εἰς τὰ Ταμεῖα; Καὶ ὑπῆρχον αἰτίαι, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπῆλθεν ὁ πόλεμος, αἰτίαι, ὧν ἕνεκα ἀπέτυχεν ὁ πόλεμος. Ἐνθυμοῦμαι αὐτὴν τὴν στιγμήν, ὅτι ἀνέγνων λόγον τοῦ Οὐΐλλιαμ Ἅρκουρτ, ὁ ὁποῖος, ἀγορεύων μετὰ τὴν ἐπικήρυξιν τοῦ πολέμου τοῦ Τράνσβααλ, ἔλεγεν: «Ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν διὰ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς χώρας ἡμῶν, ἀνεξαρτήτως πολιτικῆς ἀποχρώσεως, μεγάλη καὶ πατριωτικὴ παράδοσις, νὰ βοηθῶσι καὶ ὑποστηρίζωσι τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους, ἀμυνομένην ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν δικαίων εἰς στιγμὰς δυσχερειῶν καὶ κινδύνων. Φρονῶ, συνεπῶς, ὅτι καὶ σήμερον, κατὰ τὰς ἐκτάκτους ταύτας περιστάσεις, ἐπιβάλλεται εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας νὰ κυρώσωσι τὴν παράδοσιν.» Τοιαῦτα ἀπεδείχθησαν τὰ ἤθη τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς χώρας; τοιαῦτα ἀπεδείχθησαν τὰ ἤθη τὰ πολιτικὰ τῆς χώρας; Πρὸ τοιαύτης καταστάσεως εὑρέθη κατὰ τὸ 1899 ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐνδείξει εἰς τὸ Στέμμα ἡ περισυλλεχθεῖσα ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν Βουλὴ καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἐνεπιστεύθη τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Δὲν ἦτο ἄξιον μελέτης ἕτερον θέμα, τὸ θέμα, ἂν εἴχομεν ἄφθονα χρήματα, ἂν ἠδυνάμεθα νὰ αὐξήσωμεν τοὺς πόρους τοῦ Ταμείου, ἂν ἠδυνάμεθα νὰ εἰσπράξωμεν ἀπὸ τοὺς πολίτας περισσότερα ἢ ὅσα μέχρι τοῦδε ἔδιδον εἰς τὸ Κράτος, ἄξιον μελέτης τὸ θέμα, πῶς νὰ δυνηθῶμεν νὰ χρησιμοποιήσωμεν τὴν εὐπορίαν ταύτην, ὅπως καταστήσωμεν ἀδύνατον εἰς τὸ μέλλον νὰ συμβῶσι τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα συνέβησαν κατὰ τὸ 1896 καὶ 1897; Μήπως τὰ 44 καὶ πλέον ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἰσήνεγκεν εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον κατὰ τὸ 1899, τὰ ὁποῖα εἰσφέρει κατὰ τὸ 1900, καὶ τὰ ὁποῖα θέλει εἰσφέρει καὶ κατὰ τὸ 1901, μήπως ταῦτα διετέθησαν, ἵνα κατασταθῇ πλέον ἀδύνατον νὰ συνιστῶνται πολιτικὰ σωματεῖα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦλθον ἐπίκουρα τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ Κράτους, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον πολέμια τοῦ Κράτους, καὶ τὰ ὁποῖα ἐζήτουν νὰ ἀναγκάσωσι τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος νὰ μετέλθῃ πολιτικὴν ἐξωτερικὴν ἀλλοίαν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν μετήρχετο, νὰ προβῇ εἰς πράξεις, εἰς τὰς ὁποίας δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ προβῇ, ἢ εἰς παραλείψεις, τὰς ὁποίας δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ πράξῃ; Τάχα δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι μέτρα, διὰ νὰ μὴ ἴδωμεν ἐπαναλαμβανόμενον τὸ οἰκτρὸν θέαμα ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ διδόντων ὅρκον ἐνώπιον ἰδιωτῶν, ἰδιωτῶν, οἵτινες ἦσαν Ἕλληνες μέν, ἀλλὰ συνωμόται, καὶ νὰ ἀναιρῶσι δι’ αὐτοῦ τοῦ ὅρκου τὸν ὅρκον, τὸν ὁποῖον ἔδωκαν ἐπὶ τῆς σημαίας τῆς πατρίδος των; διὰ νὰ μὴ ἦναι πλέον δυνατὸν οἱ διαχειριζόμενοι τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, οὐ μόνον νὰ στέργωσιν, ἀλλὰ καὶ νὰ προτρέπωσι καὶ νὰ ἐνισχύωσι λιποταξίας ἐν τῷ στρατῷ τῆς ξηρᾶς ἢ τῆς θαλάσσης, ἀναιροῦντες πᾶσαν ἐν τῷ στρατῷ πειθαρχίαν, καὶ παραλύοντες πᾶσαν τῶν ὁμάδων αὐτοῦ σύνταξιν, καταστρέφοντες οὕτω τὴν τιμὴν τοῦ στρατοῦ, καὶ συντρίβοντες τὰς ἐπ’ αὐτὸν ἐλπίδας ἡμῶν, ὡς ἂν εἶχον ταχθῆ οὐχὶ ἵνα διοικῶσιν, ἀλλ’ ἵνα ὑπονομεύωσιν αὐτόν; Τάχα δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι μέτρα, ἵνα οἱ λειτουργοὶ τῆς Δικαιοσύνης μὴ δώσωσι πλέον τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἔδωκαν κατὰ τὸ 1897 καὶ 1896, ἵνα μὴ φανῶσι ποτὲ πλέον λειτουργοὶ τῆς Δικαιοσύνης μέλη μυστικῆς ἑταιρείας, ὁρκιζόμενα ὅρκον, ὅπως ἐκτελέσωσι τὰ παραγγέλματα τῆς ἑταιρείας ἐκείνης, ἀφίνοντες τὴν τήβεννον τοῦ δικαστοῦ, καὶ μεταποιούμενοι εἰς καταλυματίας, — τί λέγω; μεταποιούμενοι εἰς στρατολόγους, μεταποιούμενοι εἰς ἐργολάβους καταλυμάτων;

§144ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Τοὺς ἐβράβευσεν ὁ Ὑπουργός!

§145Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νὰ μὴ ἦναι πλέον δυνατὸν τὰ Στρατοδικεῖα καὶ τὰ Ναυτοδικεῖα ν’ ἀπαλλάττωσι πάσης κατηγορίας καὶ πάσης στρατιωτικῆς εὐθύνης μέλη τοῦ στρατοῦ, ἀξιωματικοὺς αὐτοῦ, καταλιμπάνοντας τὰς τάξεις αὑτῶν αὐτογνωμόνως, ἐναντίον τοῦ καθήκοντος αὑτῶν, ἐναντίον τῶν ἀπαγορεύσεων τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διαφθείροντες οὐχὶ μόνον τὰ στρατιωτικὰ ἤθη, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τῶν ἰδιωτῶν τὰ πολιτικὰ ἤθη, οἵτινες, πλανώμενοι, ἐξελάμβανον ὡς πρᾶξιν φιλοπατρίας τὴν ἐπαναστατικὴν διαγωγὴν τῶν δικαστῶν τούτων; Δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη πολιτικὴ, δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη ἠθικὴ, ἵνα ἀσχοληθῇ ἡ Κυβέρνησις μετὰ τὸν πόλεμον νὰ ἄρῃ τὰς αἰτίας τοιούτων ἀκατανοήτων καὶ παρατόλμων συμβεβηκότων, ἵνα μὴ πάλιν συμβῇ νὰ εὑρεθῶμεν πρὸ ὁμοίων περιστάσεων; Ἐὰν ἡ πρὸς τὴν Ἑλλάδα εὐμένεια τῶν τριῶν εὐεργετίδων Δυνάμεων ἐσταμάτησεν ἡμᾶς ἐπὶ τῆς κατωφερείας, εἰς τὴν ὁποίαν ὠθούμεθα, ἐὰν αὗται μᾶς παρέσχον τὰ μέσα, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ ἀποτίσωμεν τὰς ζημίας τοῦ πολέμου, νῦν, ὅτε ὁ πόλεμος παρῆλθεν, ὅτε ἡ εἰρήνη ἀποκατεστάθη, δὲν εἴχομεν καθῆκον νὰ φροντίσωμεν περὶ τούτων; Σᾶς βεβαιῶ, Κύριοι, ὅτι ἐγείρεται ἐν ἐμοὶ ἡ ἀγανάκτησις, ὅταν συλλογίζωμαι, ὅτι τοσοῦτον μεγάλα συμβεβηκότα, μεγάλα διὰ τὰς ζημίας καὶ τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπήνεγκον ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐπὶ τὴν φυλὴν ἡμῶν, μεγάλα διὰ τὴν παράλυσιν καὶ τὴν ἀνατροπὴν τῆς νομίμου τάξεως καὶ τῶν ἠθῶν τῆς κοινωνίας, ὅταν, λέγω, συλλογίζωμαι, ὅτι μεγάλα τοιαῦτα συμβεβηκότα, προσπάθεια κατεβλήθη, ἵνα καλυφθῶσι διὰ μέλανος πέπλου, ἵνα καλυφθῶσιν ἐναντίον τῆς γνώμης τοῦ Κοινοβουλίου, ἵνα καλυφθῶσι πρὸς ἔκπληξιν πάντων, οἱ ὁποῖοι ἀνέρχονται ἐπὶ τὸ βῆμα, ἢ οἱ ὁποῖοι σκέπτονται, ζητοῦντες νὰ μάθωσι τὰς αἰτίας, τοὺς λόγους, τοὺς σκοποὺς, ἕνεκα τῶν ὁποίων διεδραματίσθη τὸ δρᾶμα αὐτὸ, τὸ ὁποῖον διὰ πολλὰ ἔτη δὲν θέλομεν δυνηθῆ νὰ λησμονήσωμεν. Καθ’ ὃν χρόνον ἐξηνέχθη ἡ περὶ τούτου γνώμη τοῦ Κοινοβουλίου, ἐκυβέρνα Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἀνείχετο. Λέγω ἀνείχετο, διότι, ἐνῷ δὲν εἶχεν ἐμπιστοσύνην εἰς αὐτὸ, ἔκρινεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παρεμβάλῃ κανὲν πρόσκομμα, ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ. Τότε ἐν τῇ Βουλῇ προετάθη ὑπὸ τοῦ τότε ἐκ Καλαβρύτων βουλευτοῦ, τοῦ κ. Λεωνίδα Πετμεζᾶ, πρότασις περὶ συστάσεως ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς· ἀλλ’ ἀμέσως ἐπεφάνη ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀντίδρασις, ἡ δὲ ἐπιφανεῖσα ἀντίδρασις ἤθελε πάντως ματαιώσει τὴν πρόθεσιν τοῦ κ. ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ, ἐὰν ἡ πλειονοψηφία, πεπεισμένη περὶ τῆς ἀνάγκης, ἵνα ἀνερευνηθῶσι τὰ περὶ τούτου, δὲν ἀνελάμβανε τὴν προστασίαν τῆς προτάσεως. Τότε, πρὸ αὐτῆς, ὑπεχώρησε πᾶσα ἀντίδρασις, ἀλλ’ αὕτη ἐξηκολούθει, μεταποιηθεῖσα ἀπὸ φανερᾶς ἀντιδράσεως εἰς ὕπουλον ἀντίδρασιν, οὐδ’ ἔστερξε νὰ παράσχῃ εἰς τὴν ἐξεταστικὴν τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴν τὰ ἔγγραφα, ἢ τὰς πληροφορίας, ὧν αὕτη ἔχρηζεν, ἵνα ἐκτελέσῃ τὴν ἀποστολὴν αὐτῆς. Οὕτως ὁ χρόνος ἔρρεεν ἐπὶ μῆνας, ἕως οὗ ἐπῆλθε τῆς Βουλῆς ἡ διάλυσις. Ἔλεγον τότε οἱ ἀντιδρῶντες εἰς τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἦτο εὐμενὴς πρὸς ἡμᾶς, καὶ ὅτι ἐπροτάθη εἰς αὐτὴν ἡ πρότασις περὶ συστάσεως ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς, ἵνα αὕτη δώσῃ εἰς ἡμᾶς συγχωροχάρτιον, καὶ ἤθελον νὰ ἀφήσωσιν εἰς τὸ κοινὸν καὶ εἰς τὸν ἐκτὸς τοῦ Βασιλείου Ἑλληνισμὸν νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἡμεῖς εἴχομεν ἀνάγκην συγχωροχαρτίου. Συνεκλήθη τέλος ἡ ἐκλεγεῖσα νέα Βουλή, καὶ προέβη εἰς ἐκλογὴν νέας ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς. Τί ἐγένετο μετὰ τοῦτο; Διῆλθε μία Σύνοδος, ἡ πρώτη, διῆλθεν ἄλλη Σύνοδος, ἡ ἔκτακτος, εἴμεθα εἰς τὴν τρίτην Σύνοδον. Τί ἐγένετο; Καὶ αὐτὸς ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὁ ὁποῖος ἀγορεύει ἐν ὀνόματι τῆς Βουλῆς καὶ διερμηνεύει τὸ φρόνημα αὐτῆς, καὶ αὐτὸς, ὁ ὁποῖος ἀνεκηρύχθη πρόεδρος τῆς ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς, καὶ ὁ ὁποῖος διὰ τοῦτο ἐξελήφθη ὡς ἐγγύησις, ὅτι ἤθελε φροντίσει, ἵνα ἐκτελεσθῇ ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, καὶ αὐτὸς ἐγκατέλειψε τὴν ἐπιτροπὴν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνέλαβε νὰ προεδρεύσῃ, οὐδὲν δ’ ἐγένετο. Δὲν νομίζετε, ὅτι εὐλόγως δύναταί τις ν’ ἀγανακτήσῃ, ὅταν βλέπῃ, ὅτι ἀφέθησαν τὰ πάντα εἰς τὸν ῥοῦν τῆς τύχης, καὶ ὅτι τὰ παθήματα δὲν ἐγένοντο δι’ ἡμᾶς μαθήματα, οὔτε ἐδιδάχθημεν ἐξ αὐτῶν; Καὶ ἂν οἱ νόμοι τιμωρῶσι τὰ ἐγκλήματα, νόμοι ἐπὶ τῶν διαπραχθέντων ἀνοσιουργημάτων δὲν ὑπάρχουσιν, ἵνα τιμωρήσωσιν! ἡ δύναμις αὐτῶν παρέλυσε, καὶ τὰ διαπραχθέντα ἀνόσια καὶ ἀπαίσια ἐγκλήματα ἔμειναν ἀτιμώρητα! Τάχα ἦτο δικαιοσύνη ἡ γενομένη δίκη ἐνώπιον τῶν Στρατοδικείων καὶ τῶν Ναυτοδικείων κατὰ τῶν λιποτακτῶν, ὅτε ταῦτα ἠθῴονον αὐτοὺς, καὶ ἐχειροκρότει τὸ κοινόν; Οἱ δικασταὶ ἐκεῖνοι δικαιοσύνην ἀπένεμον, ἢ ἐστασίαζον κατὰ τῶν νόμων καὶ τῆς δικαιοσύνης; Ὅτε οὐδ’ αὐτὰ τὰ ἀρχεῖα τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, οὔτε αὐτὰ ἠδύναντο ν’ ἀποκρύψωσι τὰ μυστικὰ τοῦ Κράτους, ἀλλὰ καὶ ταῦτα περιήρχοντο εἰς δημοσιότητα; Τάχα, ὅτε καθ’ ἑκάστην πρωΐαν καὶ καθ’ ἑκάστην ἑσπέραν ἐδηλητηριάζετο τὸ φρόνημα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ παρακελεύσεων μωρῶν καὶ διὰ προτροπῶν ἀσυνέτων καὶ ἀντιπατριωτικῶν, δὲν παρεβαίνοντο οἱ νόμοι; Καὶ ποία ἐλήφθη πρόνοια, ἵνα μὴ ἦναι πλέον δυνατὸν οὐδ’ εἰς ἐκείνους, εἰς τοὺς ὁποίους οἱ φιλελεύθεροι θεσμοὶ τῆς πατρίδος ἐνεπιστεύθησαν εὐγενεστάτην λειτουργίαν, παρασχόντες αὐτοῖς πάντοτε ἄνευ δισταγμοῦ τινος πᾶσαν προστασίαν, ἀείποτε δὲ μετ’ εὐμενείας στέρξαντες νὰ χορηγηθῶσιν αὐτοῖς ποικίλαι εὐκολίαι, ἵνα μὴ ἦναι, λέγω, πλέον δυνατὸν οὐδ’ εἰς αὐτοὺς νὰ ἀναιρῶσι τὰς πρὸς τὴν Πολιτείαν ὑποχρεώσεις των, καὶ ἀπὸ διαχειριστῶν τοσοῦτον εὐγενοῦς λειτουργίας νὰ μεταποιῶσιν ἑαυτοὺς εἰς ἐμπορεύματα προβαλλόμενα πρὸς ἀγορὰν εἰς πάντα πονηρὸν καὶ εἰς πάντα φαῦλον; ἵνα κατορθωθῇ, τέλος πάντων, ἡ εὐγενὴς αὕτη λειτουργία νὰ μὴ μεταποιῆται εἰς δύναμιν κακοποιὸν, διαφθείρουσαν τὰ ἤθη, καὶ ἀναιροῦσαν τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ὑπονομεύουσαν δὲ καὶ αὐτὸ τὸ πολίτευμα; Ἀλλ’ ἂν τὰ 44 καὶ ἥμισυ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν καὶ πρόκειται νὰ δαπανηθῶσι, δὲν ἐχρησίμευσαν εἰς οὐδεμίαν τῶν ἀναγκῶν τούτων, μήπως ἐχρησίμευσαν εἰς ἀνάγκας ἄλλας πρακτικάς, προσπιπτούσας εἰς τὰς αἰσθήσεις τῶν ἁρμοδίων, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ ὄμματα παντός; Ὑπὲρ τὰς 141 χιλιάδας ὅπλων Γκρᾶ ὑπῆρχον ἐν ταῖς ἀποθήκαις, καὶ ἑπτὰ καὶ ἡμίσεια χιλιάδες ὅπλων ἱππικοῦ, καὶ ἕτεραι ἑπτὰ καὶ ἡμίσεια χιλιάδες ὅπλων πυροβολικοῦ, καὶ ὀκτὼ χιλιάδες ὅπλων Μαρτίνι, διὰ τῶν ὁποίων ὁ στρατὸς ἐτύγχανεν ἐφωδιασμένος. Πόσα ὑπάρχουσι νῦν; πόσα ἐφθάρησαν κατὰ τὸν πόλεμον; πόσα παρεδόθησαν εἰς διαρπαγήν; πόσα ἐκλάπησαν; πόσα ἀπωλέσθησαν; καὶ πόσα ὑπάρχουσιν; Ἐὰν κρίνωμεν, ὅτι δὲν ἔχομεν τὰ μέσα διὰ νὰ προνοήσωμεν περὶ βελτιώσεως τοῦ ὁπλισμοῦ, ἢ νὰ ἐξεύρωμεν ὅπλον τι ἀκριβέστερον καὶ τελειότερον τοῦ ὅπλου Γκρᾶ, ὅπως διὰ τοῦ ὅπλου τούτου, τοῦ τελειοτέρου καὶ ἀκριβεστέρου, ὁπλίσωμεν τὸν στρατὸν ἡμῶν, ἐν ὅσῳ τοῦτο τοὐλάχιστον δὲν δυνάμεθα νὰ κατορθώσωμεν, ἐλήφθη καμμία πρόνοια, ἵνα πληρωθῶσι τὰ κενά, τὰ ὁποῖα συνετελέσθησαν ἐν ταῖς ἀποθήκαις, ὥστε νὰ συμπληρώσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν ὅπλων Γκρᾶ, οὗ ἔχομεν ἀνάγκην διά τε τὸν ἐν ἐνεργείᾳ στρατὸν καὶ διὰ τὰς ἀσκήσεις τοῦ ἐν ἐφεδρείᾳ στρατοῦ; Ἑκατὸν καὶ πλέον ἑκατομμύρια φυσιγγίων βολιδωτῶν Γκρᾶ ὑπῆρχον ἐν ταῖς ἀποθήκαις, καὶ ἐννέα καὶ πλέον ἑκατομμύρια φυσιγγίων Μαρτίνι, καὶ ἄλλα πολλὰ φυσίγγια ὅπλων Σασεπώ. Ὑπάρχουσι πλέον ταῦτα; Πόσα κατηναλώθησαν ἐξ αὐτῶν κατὰ τὸν πόλεμον; πόσα διηρπάγησαν; πόσα ἐγκατελείφθησαν ἔρημα; Ἐλήφθη καμμία πρόνοια, ἵνα ὄχι μόνον πληρώσωμεν τὰ κενά, τὰ ὁποῖα αἱ ἁρπαγαὶ καὶ αἱ φθοραὶ συνετέλεσαν, ἀλλὰ διὰ νὰ πορισθῶμεν τοὐλάχιστον φυσίγγια δυνάμεως μεγαλειτέρας ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον, ἐὰν ἐκεῖνα δὲν διετήρουν πλέον τὴν μεγάλην δύναμιν αὐτῶν, ἕνεκα τῆς παλαιότητος; Ἐλήφθη πρόνοια κἄν περὶ τῶν τηλεβόλων, περὶ τῶν ὁποίων ἔλεγεν ὁ κ. ἐκ Παξῶν Βουλευτής, εἴτε τῶν ὀρειβατικῶν εἴτε τῶν πεδινῶν πυροβολαρχιῶν, ὅπως πορισθῶμεν πυροβόλα δυνάμεως καὶ ὁλκῆς μεγαλειτέρας; Ἢ δὲν μᾶς ἐδίδαξεν ὁ πόλεμος, ὅτι κατὰ τοῦτο διετελοῦμεν κατ’ αὐτὸν ἐν ἥσσονι θέσει, διότι τὰ πυροβόλα ἡμῶν εἶναι μικροτέρας ὁλκῆς; Ἐλήφθη κἄν πρόνοια, ἵνα ταῦτα διορθωθῶσι καὶ ἐπισκευασθῶσι ἀπὸ τὰς φθοράς, τὰς ὁποίας ἡ ὑπερβάλλουσα χρῆσις ἐπήνεγκεν εἰς αὐτά; Ἐλήφθη πρόνοια περὶ τῶν πυρομαχικῶν, τὰ ὁποῖα κατηναλώθησαν, ἢ περὶ τῆς ἀντικαταστάσεως αὐτῶν διὰ ἄλλων, κατασκευῆς προσφάτου καὶ ἑπομένως ἐχόντων δύναμιν μεγαλειτέραν; Ἀλλά, τέλος πάντων, διατὶ δὲν ἐκρίθη προσῆκον νὰ ἐρευνηθῶσι τὰ πολεμικὰ συμβεβηκότα, αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ, ἀνεξαρτήτως προσώπων, ἀνεξαρτήτως συμφερόντων πολιτικῶν, ἵνα διδαχθῶμεν καὶ δυνηθῶμεν νὰ συμπληρώσωμεν ὅ,τι εἶναι ἀτελὲς, ἵνα βελτιώσωμεν ὅ,τι κακῶς ἔχει; Διατὶ δὲν ἐλήφθη πρόνοια νὰ ἐξετασθῶσι τὰ ἠθικὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου, τὰ πολιτικὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ, τὰ ἐπὶ τῆς οἰκονομίας τῆς χώρας ἀποτελέσματα αὐτοῦ, ἀλλὰ μόνον πρόνοια εὑρέθη, πῶς νὰ καταστήσωμεν πολυτελῆ τὴν διοίκησιν, νὰ τὴν καταστήσωμεν πλουσιωτέραν εἰς πρόσωπα, ἐπιδεικτικωτέραν, πολυμελῆ καὶ πλέον πολυδάπανον; Καὶ ὁ πόλεμος δὲν ἐνετοπίσθη μόνον ἐν Θεσσαλίᾳ. Ἐνετοπίσθη μὲν ἐκεῖ, καὶ ἐπήνεγκεν ἐκεῖ ζημίας καὶ βλάβας, ἀλλ’ ἐπήνεγκε ζημίας καὶ βλάβας καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, καὶ αἱ ζημίαι καὶ αἱ βλάβαι, ἃς ἐπήνεγκεν, εἶναι κατάδηλοι εἰς ἕκαστον, ὅταν ἐνθυμηθῇ, ὅτι 160 ἢ 200 χιλιάδες βραχιόνων ἐπὶ ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος ἐγκατέλιπον τὴν ἐργασίαν, ὅτι 80 χιλιάδες ἀνδρῶν ἐτέθησαν ἐπὶ τὰ ὅπλα, ὅτι δὲ 100 περίπου χιλιάδες ἐγκατέλιπον τὴν ἐργασίαν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον· καὶ ἀφοῦ ἑκάστη οἰκογένεια ὑπέστη τὴν ζημίαν ταύτην, ἀφοῦ πρόσθετος ζημία ἐπῆλθεν ἐκ καιρικῶν περιστάσεων, καὶ νόσοι ἐπέσκηψαν καὶ κατέστρεφον καὶ τὴν ἐλαχίστην παραγωγήν, τὴν ὁποίαν, ἕνεκα τῆς ἀνεπαρκοῦς ἐργασίας, ἠδυνήθησαν οἱ παραγωγοὶ νὰ παραγάγωσιν, ἀντὶ νὰ μεριμνήσῃ ἡ Κυβέρνησις περὶ αὐτῶν τῶν ἀναγκῶν, ἐμερίμνησε περὶ τῶν διαφημισθεισῶν μεταρρυθμίσεων, τοῦ περιλαλήτου προγράμματος τῶν Ὑπουργῶν! Καὶ μόνον πόρισμα τοῦ πολέμου, μόνον φωτεινὸν δίδαγμα ὑπῆρξαν εἰς ἡμᾶς αἱ μεταρρυθμίσεις αὗται, τὰς ὁποίας τὸ Ὑπουργεῖον ἀνεπέτασεν ὡς σημαίαν, ὡς ὑπουργικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον προέβαλεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν! Τρεῖς, ἂν καλῶς ἀναμιμνήσκωμαι, ἡμέρας μετὰ τὴν ὑποχώρησιν τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τὸ Μάτι καὶ ἀπὸ τὴν Λάρισαν ἦλθέ τις ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι συνήθιζον νὰ μ’ ἐπισκέπτωνται, κατ’ οἶκον, καὶ μὲ ἐκάλεσεν ἰδιαιτέρως, καὶ μοὶ ἔλεγεν, ὅτι τὸ Κράτος δὲν ἠμπορεῖ πλέον νὰ κυβερνηθῇ ὅπως ἐκυβερνᾶτο ἕως τότε, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ζητήσωμεν μεταρρυθμίσεις. Ἠρώτησα αὐτόν, ποίας κρίνει ὡς ἀναγκαίας μεταρρυθμίσεις, ἀλλ’ ἔμεινεν ἐνεός, διότι οὔτε αὐτὸς ἤξευρε ποίας ἔπρεπε νὰ συμβουλεύσῃ εἰς ἐμὲ μεταρρυθμίσεις. Φαίνεται, ὅτι εἶχε λεχθῆ εἰς αὐτὸν νὰ ἔλθῃ πρός με, ἵνα μοὶ ὑποδείξῃ, ὅτι πρέπει νὰ ἐπαγγελθῶ μεταρρυθμίσεις, ἀλλὰ δὲν εἶχε φροντίσει νὰ ζητήσῃ νὰ μάθῃ, ποῖαι μεταρρυθμίσεις ἐκρίνοντο ἀναγκαῖαι· ἴσως καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνεβούλευσαν αὐτόν, δὲν εἶχον μάθει ποῖαι μεταρρυθμίσεις ἐκρίνοντο ἀναγκαῖαι εἰς τὴν διοίκησιν τῆς χώρας, ἢ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους. Αἱ μεταρρυθμίσεις λοιπὸν μοὶ εἶχον ἐνδειχθῆ καὶ πρὶν ἢ ἐκδώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ πρόγραμμα αὐτοῦ, καὶ πρὶν ἢ καὶ ὁ προκάτοχος αὐτοῦ δημοσιεύσῃ ἀναφοράν του πρὸς τὸν Βασιλέα, δι’ ἧς ἐπηγγέλλετο μεταρρυθμίσεις. Αὐτοὶ διέφερον πρὸς ἀλλήλους κατὰ τὸν τρόπον, διότι ὁ κ. Θεοτόκης ἐπηγγέλλετο αὐτὰς εἰς τὸν λαὸν, ὁ ἄλλος δέ, ὁ προκάτοχος αὐτοῦ, εἰς τὸν Βασιλέα. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἀλλαχοῦ, ὅτε ἐπεφαίνετο ἐπερχόμενος πόλεμος, ἀπειλῶν νὰ ἀνατρέψῃ τὴν ἔννομον τάξιν, ὅτι ὁ ἡγεμὼν τῆς χώρας ἐκείνης, ἣν ἐκυβέρνα αὐταρχικῶς, διατελῶν ἐν ἀνησυχίᾳ περὶ τῶν διαθέσεων τοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου ἦρχε, καὶ ὡς πρὸς τὸν πόλεμον καὶ ὡς πρὸς τὴν δυναστείαν αὐτοῦ, ἐζήτει ἐν τῇ ἀγωνίᾳ αὐτοῦ παραμυθίαν· ἐπενόησε δὲ τὰς μεταρρυθμίσεις, καὶ ἔπεμψεν εἰς τὴν Βουλὴν Ὑπουργόν, ὅστις διὰ τῆς ὑποσχέσεως ἐσκόπει νὰ ἐμποιήσῃ ἐλπίδας κρείττονος μέλλοντος. Βεβαίως οἱ δυστυχεῖς ζητοῦσιν ἐλπίδας, ἀλλ’ αἱ ἐλπίδες κεῖνται ἐν τῷ μέλλοντι, τὸ ὁποῖον εἶναι ἄγνωστον. Καὶ ἐν Ἑλλάδι ἐν δυσφορίᾳ ἠναγκάσθησαν νὰ προσφύγωσιν εἰς τὸ ἄγνωστον μέλλον, ἵνα δώσωσιν ἐλπίδας. Ἀλλὰ δὲν εἶχον σαφῆ ἰδέαν τοῦ εἴδους τῶν μεταρρυθμίσεων, διότι οὐδὲ τὸν τόπον ἐγνώριζον, οὐδὲ τὴν σειρὰν τῶν πραγμάτων, οὐδὲ μάθησιν εἶχον. Καὶ ὡμίλουν περὶ μεταρρυθμίσεων, καὶ συνεβούλευον μεταρρυθμίσεις, ἀλλ’ ἠγνόουν ποίων μεταρρυθμίσεων ἔχομεν ἀνάγκην, οὐδὲ τί ἔπρεπε νὰ πραχθῇ ὕστερον. Μετὰ ἕνα μῆνα ὡσαύτως πολιτικὸς ἀνὴρ, ὁ ὁποῖος ἦτο πολιτικὸς φίλος μου, καὶ ὁ ὁποῖος ἀπέθανεν ἤδη, ἦλθε πρός με, καὶ ἐζήτησε παρ’ ἐμοῦ συνέντευξιν, κατ’ αὐτὴν δὲ μοὶ εἶπε νὰ προβῶ εἰς ὑποσχέσεις μεταρρυθμίσεων. Ἠρώτησα αὐτὸν, ποίας μεταρρυθμίσεις ἐφρόνει, ὅτι προσῆκε νὰ ὑποσχεθῶ εἰς τὴν χώραν· ἀλλ’ οὗτος μοὶ ἔλεγε γνώμας ἀναξίας τῆς σοβαρότητος αὐτοῦ. Ὄντως δ’ ὁ ἀνὴρ διεκρίνετο ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, δὲν ἦτο δ’ ἀσθενὴς καὶ ἐν τῇ πατρίδι αὐτοῦ. Μετὰ παρρησίας εἶπον αὐτῷ, ὅτι αἱ συμβουλαί του δὲν εἶναι σοφαί· οὕτω δ’ ἀπῆλθεν. Ἀλλὰ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἀνέγνων ἐν ἐφημερίδι, ὅτι ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος φίλος μου ἀπεχωρίσθη ἀπὸ τοῦ κόμματος ἡμῶν, μεταστὰς εἰς ἑτέρας τάξεις. Τοιαύτας στέργοντες συμβουλὰς οἱ ἐνεστῶτες Ὑπουργοί, προέβαλον μεταρρυθμίσεις ὡς κυβερνητικὸν πρόγραμμα. Ἀλλὰ ποῖαι αἱ μεταρρυθμίσεις; Σᾶς τὸ λέγουσιν οἱ νόμοι, οἱ ὁποῖοι ἐψηφίσθησαν κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον καὶ τὴν ἔκτακτον. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐλησμονήσατε, ποῖοι νόμοι ἐψηφίσθησαν κατὰ τὰς δύο εἰρημένας Συνόδους, ἢ δὲν εἴχετε καιρὸν νὰ ἀναγνώσητε, ποῖοι νόμοι ἐδημοσιεύθησαν διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, θέλω ἐξετάσει ἕκαστον αὐτῶν, ἵνα καταδείξω εἰς ὑμᾶς, ποῖαι ἦσαν αἱ μεταρρυθμίσεις, τὰς ὁποίας αὐτοὶ ἐπηγγέλθησαν, καὶ ποῖον προσήνεγκον δι’ αὐτῶν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν φάρμακον, ὅπως δι’ αὐτῶν θεραπεύσωσι πληγὰς τοῦ κοινωνικοῦ σώματος, ἢ τὰς μαλακίας τοῦ πολιτικοῦ· ἵνα σᾶς καταδείξω, ὅτι, ἐνῷ τὰ πολεμικὰ καὶ πολιτικὰ συμβεβηκότα ἀπέδειξαν, ὅτι τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ὑφίσταται ἡ χώρα, προέρχονται ἐκ τῆς παραβιάσεως τῶν νόμων, καὶ ὅτι κακὸν κύριον μαστίζει τὴν χώραν, τὸ κακὸν, ὅτι οἱ νόμοι δὲν ἐκτελοῦνται, ὅτι πάντες ζητοῦσιν, εὐθὺς ὡς νόμος τις ψηφισθῇ, νὰ ὑπομονεύσωσιν αὐτὸν, ἢ νὰ διαστρέψωσι τὰς διατάξεις αὐτοῦ, ἢ νὰ καταστήσωσιν εὔκολον τὴν παράβασιν αὐτοῦ, αὐτοί, ἀντὶ νὰ φροντίσωσι νὰ ἐξασφαλίσωσι τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων, κατ’ ἀμφοτέρας τὰς εἰρημένας Συνόδους τῆς Βουλῆς εἰργάσθησαν νὰ πλουτίσωσι τὴν νομοθεσίαν διὰ διακοσίων ἄλλων νόμων, τοὺς ὁποίους θέλω ἕνα πρὸς ἕνα ἐξετάσει μετ’ ὀλίγον. Αἱ μεταρρυθμίσεις, τὰς ὁποίας ὑπεσχέθη καὶ διέπραξε μέχρι τοῦδε τὸ ἐνεστὼς Ὑπουργεῖον, μοὶ ἀναμιμνήσκουσι καὶ ἄκοντι τὴν ἀναμόρφωσιν, ἣν ἄλλο προηγηθὲν Ὑπουργεῖον εἶχεν ὡσαύτως προαγγείλει καὶ ἐπεχείρησε νὰ διαπράξῃ. Κατὰ τὸ 1886 εἶχεν ἀναπετασθῆ ἡ σημαία τῆς ἀναμορφώσεως ἐν τῷ μέσῳ Βασιλικῶν ἑορτῶν καὶ πανηγύρεων. Κατὰ τὸ 1898 ἀνεπετάσθη ἡ σημαία τῶν μεταρρυθμίσεων, τὴν ὁποίαν δὲν ἐδίστασαν νὰ περιαγάγωσι καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν ἀνὰ τὴν Πελοπόννησον Βασιλικὴν περιοδείαν. Κατὰ τὸ 1886 οἱ στόλοι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τῆς Εὐρώπης, πλὴν μιᾶς, ἀπέκλεισαν τὰ παράλια καὶ τοὺς λιμένας τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἵνα ἀναγκάσωσι τὴν τότε Κυβέρνησιν αὐτοῦ νὰ ἀπολύσῃ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ τὰς ἐπιστρατευθείσας στρατιάς, ὅπως ἀφεθῇ ἡ Βουλγαρικὴ Ἡγεμονία ἐλευθέρα νὰ προσαρτήσῃ εἰς τὸ Κράτος αὐτῆς τὴν Ἀνατολικὴν Ῥωμυλίαν, καὶ κατεδαφίσῃ οὕτω τὸ μόνον ὀχύρωμα, τὸ ὁποῖον αὐταὶ αὗται αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις εἶχον ἀνεγείρει, ὅπως καταστήσωσι δυνατὴν τὴν ἄμυναν τοῦ Ἑλληνισμοῦ κατ’ ἐνδεχομένου ἑτεροφύλου ἐπιδρομῆς. Κατὰ τὸ 1898 τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἐξήρχετο πολέμου, εἰς ὃν εἶχε προκληθῆ, διότι εἶχε δράμει νὰ σώσῃ χριστιανικὸν καὶ ὁμόφυλον λαὸν, κινδυνεύοντα νὰ σφαγῇ ὑπὸ ἀγρίου φανατισμοῦ, τὸν ὁποῖον παρώθει εἰς τὴν σφαγὴν αὐτὴ ἡ τοπικὴ διοίκησις καὶ αὐτὸς ὁ τακτικὸς στρατὸς, ὁ φρουρὸς τῆς χώρας ἐκείνης· ἀπαισία δὲ εἶχεν ἀποβῆ τοῦ πολέμου ἡ λῆξις, καὶ λυπηραὶ καὶ αἱ κατὰ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου πλοκαὶ αὐτῆς. Καὶ ἡ ἀναμόρφωσις τοῦ 1886 καὶ αἱ μεταρρυθμίσεις τοῦ 1898 ἐσκόπουν νὰ ἐγείρωσι τὰς καταπιπτούσας ἐλπίδας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διὰ τοῦ κύρους τῶν ἑορτῶν τῆς ἐνηλικιώσεως τοῦ Διαδόχου, καὶ διὰ τῆς θερμότητος, τὴν ὁποίαν μετέδιδεν εἰς τὰς Πελοποννησιακὰς ἀρχὰς τοῦ Βασιλέως ἡ ἐπίσκεψις. Συνέβησαν δ’ ἀμφότερα τὰ τοσοῦτον ἐπίσημα ταῦτα γεγονότα κατὰ τὰς παραμονὰς Βουλευτικῶν ἐκλογῶν, αἵτινες, ἂν κατὰ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1899 δὲν παρήγαγον ἀμέσως ὑπὲρ τῶν μεταρρυθμιστῶν τοσαύτην πλειονοψηφίαν, ὅσην κατὰ τὸ 1887 εἶχον παραγάγει ὑπὲρ τῶν ἀναμορφωτῶν αἱ Βασιλικαὶ ἑορταί, παρεσκεύασαν ὅμως τῆς Βουλευτικῆς ταύτης Περιόδου τὸν τοιοῦτον καταρτισμόν. Καὶ διὰ τὴν ἀναμόρφωσιν ὅμως τοῦ 1886 καὶ 1887 καὶ διὰ τὰς μεταρρυθμίσεις τοῦ 1897 καὶ 1898 προσφυγὴ ἐγένετο εἰς τὸ αὐτὸ μέσον, εἰς τὸ αὐτὸ ὄργανον, τὴν νομοθεσίαν. Νόμους λοιπὸν ἐπροικοδότησεν εἰς τὸ Κράτος ἡ κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους ἀναμόρφωσις, καίτοι κατὰ τὸ ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Βασιλείου διαρρεῦσαν ἕως τότε διάστημα ἡμίσεως καὶ πλέον αἰῶνος εἶχον διὰ νόμων ὀργανωθῆ πάντες οἱ κλάδοι τῆς δημοσίας διοικήσεως, καὶ κανονισθῆ αἱ ἐπιφανέστεραι σχέσεις τῶν πολιτῶν πρὸς τὸ Κράτος καὶ πρὸς ἀλλήλους, ὡς ἂν ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως τῶν τότε ἐκδοθέντων νόμων εἶχε συμβῆ τῆς Βουλγαρικῆς Ἡγεμονίας ὁ σχηματισμός, ἢ ἡ ὑπ’ αὐτῆς ἁρπαγὴ τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμυλίας, ἢ τῆς γνώμης τῶν ὑπογραψασῶν τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου Μεγάλων Δυνάμεων ἡ μετάπτωσις. Νόμους ἐπροικοδότησαν εἰς τὸ Κράτος, καὶ ἴσως μελετῶσι καὶ ἄλλους νὰ μᾶς δωρήσωσιν, οἱ μεταρρυθμισταὶ καὶ τῶν χρόνων τούτων. Καὶ ἰδοὺ· κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον, ἡ Βουλὴ εἰργάσθη ἐπὶ τρεῖς μῆνας καὶ 22 ἡμέρας, συνεζητήθησαν δὲ καὶ ἐψηφίσθησαν ὑπ’ αὐτῆς 106 νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο νόμοι τοῦ Κράτους. Ἐκ τῶν νόμων τούτων εἴκοσι καὶ τρεῖς πραγματεύονται περὶ θεμάτων συναφῶν μὲ τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ Κράτους, δύο νόμοι περὶ τοῦ προσδιορισμοῦ τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων, ἕνδεκα νόμοι περὶ μέτρων συνεπείᾳ τοῦ πολέμου, καὶ πρὸς πλήρωσιν ἀναγκῶν, αἵτινες ἐδημιουργήθησαν ἐξ αὐτοῦ, ἕξ νόμοι περὶ φορολογίας, ἕξ νόμοι περὶ κυρώσεως ἀτμοπλοϊκῶν συμβάσεων, ὀκτὼ νόμοι, κανονίζοντες τοπικὰ συμφέροντα, τέσσαρες περὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ Ἁρμοστοῦ τῆς Κρήτης, δέκα καὶ ἐννέα νόμοι, κανονίζοντες γενικὰ μέτρα διοικήσεως, καὶ εἴκοσι καὶ εἷς νόμοι, δι’ ὧν ηὐξήθησαν τὰ δημόσια ἔξοδα κατὰ δραχμὰς 7,035,132.50. Ποῖα ἐκ τῆς τοσαύτης αὐξήσεως τῶν ἐξόδων προέκυψαν ὀφέλη εἰς τὴν χώραν, ἢ εἰς τὸ Κράτος; Ἂς ἐπιθεωρήσωμεν πάντας τοὺς νόμους τούτους. Διὰ τοῦ νόμου ͵ΒΦΟΑʹ τῆς 1 Ἰουνίου 1899 ὑπήχθησαν εἰς τὸ μονοπώλιον τοῦ Κράτους αἱ ἁλυκαὶ τῆς Ζακύνθου, μετεβιβάσθη δὲ εἰς τὴν κυριότητα τοῦ Δημοσίου τὸ ἐν ταῖς ἀποθήκαις τῆς Ζακύνθου ὑπάρχον ἀποτεθηκευμένον ἅλας, τοῦ ὁποίου τὸ ποσὸν ἀνήρχετο εἰς 438,690 ὀκάδας, ἐπλήρωσε δὲ τὸ Δημόσιον Ταμεῖον ὡς ἀντίτιμον αὐτοῦ δραχ. 18,471.65. Ὡς τίμημα δὲ τῆς ὑπαγωγῆς τῶν ἁλυκῶν εἰς τὸ μονοπώλιον ἐξητάσθη ἡ κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη ἐτησία πρόσοδος· εὑρέθη δ’ ὅτι κατὰ τὸ 1897 αὕτη ἀνῆλθεν εἰς δραχ. 28,850, κατὰ δὲ τὸ 1898 εἰς 25,250, καὶ κατὰ τὸ 1899 εἰς 20,650. Διὰ τοῦ εἰρημένου νόμου ὅμως προσδιωρίσθη, ἵνα τὸ Δημόσιον Ταμεῖον ἀποδίδῃ κατ’ ἔτος εἰς τὰ ἐν Ζακύνθῳ ἀγαθοεργὰ καταστήματα, τὰ ὁποῖα συνετηροῦντο διὰ τοῦ ἐκ τῶν ἁλυκῶν ἐσόδου, δραχμὰς 32,000 κατ’ ἔτος, ἤτοι ποσὸν ἀνώτερον τῆς καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν 1897, 1898 καὶ 1899 ἐτησίας προσόδου. Διὰ τοῦ νόμου ͵ΒΦΠΘʹ τῆς 30 Ἰουνίου 1899 ἀνεσυστάθησαν, πρὸς ἐκκαθάρισιν τῶν διὰ τὴν διάθεσιν τῶν ἐθνικῶν γαιῶν καὶ φυτειῶν ὀφειλομένων δόσεων, αἱ θέσεις δύο λογιστῶν αʹ τάξεως ἐπὶ μισθῷ δραχ. 200 κατὰ μῆνα, δέκα ὑπολογιστῶν αʹ τάξεως ἐπὶ μισθῷ δραχ. 150, καὶ δέκα ὑπολογιστῶν βʹ τάξεως ἐπὶ μισθῷ δραχ. 110. Διὰ δὲ τοῦ νόμου ͵ΒΧʹ τῆς αὐτῆς ἡμερομηνίας συνεστήθησαν τέσσαρα προσέτι Συνεργεῖα, ἐν ἑκάστῳ τῶν ὁποίων διορίζονται εἷς ὑπολογιστὴς αʹ τάξεως καὶ τέσσαρες ὑπολογισταὶ βʹ τάξεως. Ἐκ τῶν αὐξήσεων τούτων τοῦ προσωπικοῦ ἐπῆλθεν αὔξησις δαπανῶν κατὰ δρ. 62,799.25. Ἐνδέχεται νὰ μοὶ ὑπομνήσῃ τις, ὅτι ἡ σύστασις περισσοτέρων Συνεργείων θέλει χρησιμεύσει εἰς τὴν ταχυτέραν διεξαγωγὴν ἐκκρεμοῦς ὑπηρεσίας ἀπὸ πολλῶν χρόνων· διὰ τοῦτο ὀφείλω νὰ σᾶς ἐκθέσω τινὰ περὶ τῆς ὑπηρεσίας ταύτης. Κατὰ τὸ 1894 ἐλειτούργει ἕτερον σύστημα, τὸ τῆς πληρωμῆς ποσοῦ τινος κατὰ παραχωρητήριον εἰς τοὺς ἀσχολουμένους εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς ὑπηρεσίας ταύτης· ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο ἀπέτυχε, καὶ ἀντικατεστήσαμεν αὐτὸ κατὰ τὸ 1895 διὰ τοῦ συστήματος τῶν Συνεργείων. Ἠδυνάμεθα νὰ συστήσωμεν πολλὰ Συνεργεῖα, ἵνα διεξαγάγωμεν καὶ περατώσωμεν ἐν τάχει τὴν ἐργασίαν ταύτην, περιωρίσθημεν ὅμως εἰς τὴν σύστασιν δύο μόνον Συνεργείων, ἐπιφυλασσόμενοι κατὰ μικρὸν νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην, πρῶτον διὰ νὰ μὴ αὐξήσωμεν ὑπερμέτρως τὰ ἔξοδα, εἶτα διότι δὲν ἦτο εὔκολον καὶ νὰ εὕρωμεν λογιστὰς ἱκανοὺς καὶ ὑπαλλήλους ἠσκημένους. Καὶ παρεπονοῦντο ἀληθῶς Βουλευταὶ, ζητοῦντες ἀνυπομόνως νὰ ἴδωσι περατουμένην τὴν ἐργασίαν ταύτην ἐν ταῖς ἰδίαις αὐτῶν ἐπαρχίαις, ἀλλὰ δὲν ἐνεδίδομεν, διότι δὲν ἐκρίνομεν, ὅτι ἥρμοζε νὰ δημιουργῶμεν μόνον θέσεις. Νῦν ηὔξησαν αἱ δαπάναι, ἀλλ’ ἀμφίβολον, ἂν θέλουσιν εὑρεθῇ δόκιμοι ὑπάλληλοι· καὶ ἂν εὑρεθῶσι δὲ, ἐπιτρέπεται τῶν δαπανῶν ἡ αὔξησις μόνον διὰ τὰς ἀνάγκας, αἵτινες εἶναι κατεπείγουσαι, ἵνα μὴ καταναλίσκωμεν τὰ μέσα εἰς ἀνάγκας ὀλιγώτερον κατεπειγούσας, κατασταθῶμεν δὲ ἀνεπαρκεῖς εἰς τὰς κατεπειγούσας. Διὰ τοῦ περὶ καταργήσεως καὶ συστάσεως τελωνειακῶν θέσεων νόμου ͵ΒΦϚΗʹ τῆς 30 Ἰουνίου 1899 οἱ προβιβασμοὶ τῶν τελωνειακῶν ὑπαλλήλων καὶ αἱ νομοθετηθεῖσαι αὐξήσεις τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν ἐπήνεγκον αὔξησιν τῶν δαπανῶν τοῦ 1900, ἐν παραβολῇ πρὸς τὰ δαπανηθέντα τὸ 1896, κατὰ δραχμὰς 83,447.61. Διὰ τοῦ ͵ΒΧΔʹ νόμου τῆς 6 Ἰουλίου 1899 περὶ νέας διοικητικῆς διαιρέσεως, δι’ οὗ ηὐξήθησαν οἱ νομοὶ ἀπὸ 16 εἰς 26, ἄνευ αὐξήσεως τῆς χώρας, ηὐξήθησαν καὶ τὰ ἔξοδα, κατὰ τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1900, κατὰ δραχ. 66,210, διότι, ἐνῷ κατὰ τὸ 1896 ἐδαπανήθησαν δραχμαὶ 394,560, διὰ τὸ 1900 ἐψηφίσθησαν 460,770. Διὰ τοῦ νόμου τούτου προσετέθησαν δέκα ἐπιθεωρηταὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ μολονότι ὁ μισθὸς τῶν ἐπιθεωρητῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἠλαττώθη διὰ τοῦ νόμου τούτου ἀπὸ δραχ. 320 εἰς δραχ. 240, τὰ ἔξοδα ὅμως τοῦ Προϋπολογισμοῦ ηὐξήθησαν κατὰ δραχ. 21,120. Διὰ τοῦ αὐτοῦ νόμου περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως προσετέθησαν καὶ δέκα μοίραρχοι τῆς Χωροφυλακῆς, ἡ διαφορὰ δὲ τοῦ μισθοῦ τοῦ μοιράρχου πρὸς τὸν τοῦ ἀντιμοιράρχου, (διότι διὰ τοῦ προβιβασμοῦ τῶν δέκα ἀντιμοιράρχων εἰς μοιράρχους ἤθελον πληρωθῇ αἱ δέκα θέσεις τῶν μοιράρχων) αὐξάνει τὰ ἔξοδα κατὰ δραχμὰς 18,000. Ἐπίσης διὰ τοῦ αὐτοῦ νόμου προσετέθησαν τέσσαρα νέα Πρωτοδικεῖα, ἕνεκα δὲ τούτου αὐξάνουσι τὰ ἔξοδα κατὰ 272,850 δραχμάς. Καὶ ἀνεγράφη μὲν ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1900 πίστωσίς τις διὰ τὴν σύστασιν τῶν τεσσάρων Πρωτοδικείων, ἀλλὰ δὲν ἀνεγράφη ὅλη ἡ ἀπαιτουμένη, πρέπει δὲ νὰ προστεθῇ καὶ ἄλλη, ἤτοι διὰ μισθοὺς τῶν πρωτοδικῶν δραχ. 57,600, δι’ ἐνοίκια δὲ φυλακῶν, διὰ μισθοὺς ἐπιστατῶν καὶ ἰατρῶν, ἔξοδα φωτισμοῦ καὶ θερμάνσεως αὐτῶν ἑτέρα πίστωσις δραχ. 22,520. Ἀλλὰ μετὰ τοῦ νόμου τούτου, τοῦ περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως, ἐψηφίσθη καὶ ἕτερος, ὁ ὁποῖος κυρωθεὶς ἐγένετο νόμος. Ὁ νόμος οὗτος εἶχε προταθῆ καὶ ἄλλοτε καὶ εἶχεν ἐπιψηφισθῆ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ τὴν 27ην Μαΐου 1887 εἶχε κατασταθῇ νόμος, ὑπὸ στοιχ. ΑΦΝΕʹ, περὶ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, τὸν νόμον δὲ τοῦτον εἶχε συμπληρώσει κατόπιν νέος νόμος, ὁ ΑΨΕʹ τῆς 5 Φεβρουαρίου 1889. Οἱ δύο οὗτοι νόμοι εἶναι ἐκ τῶν 164 νόμων, οἵτινες ἐξεδόθησαν κατὰ τὸ 1887. Ποίας προσήνεγκον ὑπηρεσίας τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, τὰ ὁποῖα συνεστήθησαν τότε; Ἔζησαν 3 ἔτη, 7 μῆνας καὶ 4 ἡμέρας, ἤτοι ἀπὸ τῆς 27 Μαΐου 1887 μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου 1900. Δυστυχῶς, οὐδεμία ἐπίσημος πληροφορία ἐδόθη εἰς τὸ κοινόν· ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, κατέχει τὸ ἀρχεῖον τοῦ Ὑπουργείου, θέλει δυνηθῆ βεβαίως νὰ πληροφορήσῃ ἡμᾶς, ἐάν ποτε κατὰ τὸ εἰρημένον διάστημα τοῦ βίου των συνῆλθον τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, πότε συνῆλθον, καὶ ποῖά εἰσι τὰ ἔργα αὐτῶν. Φέρ’ εἰπεῖν: ποία ἡ συστηματικὴ ἐπιτήρησις αὐτῶν ἐπὶ τῶν δήμων, ἐπὶ τῶν δημοσυντηρήτων ἀγαθοεργῶν καταστημάτων, ἐπὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν τοῖς δημοτικοῖς καὶ δημοσίοις σχολείοις τοῦ νομοῦ; ποία ἡ ἐπιτήρησις τῆς ἐκτελέσεως τῶν λιμενικῶν ἔργων, τῶν ἔργων τῆς δημοτικῆς καὶ δημοσίας συγκοινωνίας; ποία ἡ ὑπ’ αὐτῶν γενομένη ἐξέλεγξις τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τῶν δήμων καὶ τῶν δημοσυντηρήτων ἀγαθοεργῶν καταστημάτων, ὡς καὶ τῶν ἐκπαιδευτηρίων, τῶν Λιμενικῶν Ταμείων καὶ τῶν Ταμείων τῶν ἱερῶν ναῶν; Ποῖα μέτρα ἐπρότειναν πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς κοινωνικῆς εὐημερίας τοῦ νομοῦ, καὶ πρὸς βελτίωσιν τῶν ποινικῶν, ἐπανορθωτικῶν καὶ διὰ τὰ πολιτικὰ χρέη φυλακῶν; Ποίους ἀπολογισμοὺς δήμων καὶ δημοσυντηρήτων ἀγαθοεργῶν καταστημάτων ἐξήλεγξαν; πόσας δ’ ἀποφάσεις ἐξέδωκαν ἐπὶ ἐφέσεων ὑποβληθεισῶν κατὰ τῶν Νομαρχιακῶν ἀποφάσεων, αἵτινες εἶχον ἐκδοθῆ τότε ἐπὶ προυπολογισμῶν τῶν δήμων καὶ τῶν δημοσυντηρήτων ἀγαθοεργῶν καταστημάτων; Γνωρίζομεν ὅμως, ὅτι ἐδαπανήθησαν διὰ τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια τοῦ καιροῦ ἐκείνου δραχ. 207,200, αἵτινες δὲν ἤρκεσαν, καὶ ἀνεβιβάσθη ἡ δι’ αὐτὰ δαπάνη εἰς 209,700· εἶχον δὲ προορισθῆ διὰ τὰ ἔξοδα ταῦτα τὰ 5/10 τῶν εἰσπραττομένων ἐσόδων τῶν δήμων τῆς περιφερείας τοῦ νομοῦ, ὧν τὰ ἔσοδα ὑπερέβαινον τὰς 10,000 δραχμὰς, καὶ προσέτι ποσὸν μέχρις ½ τοῖς ἑκατὸν ἐκ τῶν ἐσόδων τῶν Λιμενικῶν Ταμείων καὶ τῶν ἐσόδων τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ὁδοποιΐας. Οὕτως ἐδαπανήθησαν 209,700 δραχμαὶ, χωρὶς νὰ γένηται τὸ παραμικρὸν, διότι οὐδεμία ἐγένετο πρᾶξις, οὐδεμία ἐτέθη ὑπογραφὴ ἀπὸ νομαρχιακὸν σύμβουλον, εἰμὴ μόνον διὰ τὴν ἀπόδειξιν τῆς πληρωμῆς τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπληρώθησαν εἰς αὐτούς. Τὸν θεσμὸν αὐτὸν, ὅτε ὁ Βασιλεὺς ἐκάλεσεν ἡμᾶς εἰς τὴν ἀρχὴν κατὰ τὸ 1890, κατηργήσαμεν διὰ τοῦ ΑΩΟΖʹ νόμου τῆς 31ης Δεκεμβρίου τοῦ 1890. Ἀλλ’ ὁ ἐπελθὼν κατὰ τὸ 1897 πόλεμος ἐνεδείκνυεν ἀναπόφευκτον τὴν ἀνάγκην νὰ ψηφισθῇ ὁ νέος νόμος περὶ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, ὡς εἰ, ἐὰν τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια ὑπῆρχον πρὸ τοῦ πολέμου, τὰ πράγματα ἤθελον ἀποβῆ διαφορετικά· ἴσως δὲν ἠθέλομεν ἀποτύχει καὶ στρατιωτικῶς. Διὰ τοῦτο ἔσπευσε τὸ ἐνεστὼς Ὑπουργεῖον νὰ προτείνῃ τὸν νόμον αὐτὸν, ἐπλουτίσθησαν δὲ τὰ νέα Νομαρχιακὰ Συμβούλια καὶ μὲ καθήκοντα περισσότερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶχον τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια κατὰ τὸ 1887. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ ἐνοχλήσῃ ὑμᾶς ἡ ἀνάγνωσις τῶν διατάξεων τοῦ νέου νόμου, ἵνα τεθῆτε εἰς γνῶσιν αὐτῶν, διότι ἴσως τὰ ἐλησμονήσατε. Ἀλλὰ πρέπει νὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ τὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα προσδιωρίσθησαν δι’ αὐτὰ, ὅπως δύνωνται νὰ ἐκτελῶσι τὰ καθήκοντά των. Ἐν τῷ ἄρθρῳ 70 τοῦ νέου νόμου ἀναγράφονται τὰ προστεθέντα νέα καθήκοντα τῶν Νομαρχιακῶν Συμβουλίων (ἀναγινώσκει): «αʹ) νὰ συνιστῶσι γεωργικοὺς σταθμούς· βʹ) νὰ προμηθεύωνται καὶ διανέμωσι σπόρους, φυτὰ καὶ δένδρα· γʹ) νὰ ἀναθέτωσι τὴν διδασκαλίαν γεωργικῶν ἀντικειμένων εἰς ἁρμοδίους γεωπόνους, περιοδεύοντας ἐν τῷ νομῷ· δʹ) νὰ προμηθεύωνται πρὸς βελτίωσιν τῆς κτηνοτροφίας ἐξωτικὰ γένη ζώων· εʹ) νὰ ἐνεργῶσιν ἐμφυτεύσεις δένδρων χρησίμων εἰς τὴν βιομηχανίαν· Ϛʹ) νὰ ἐφαρμόζωσι μέτρα κατὰ τῶν ἐπισκηπτουσῶν ἐν τῷ νομῷ ἐπιζωοτιῶν καὶ νόσων τῶν φυτῶν· ζʹ) νὰ ὀργανώνωσι γεωργικὰς καὶ κτηνοτροφικὰς ἐκθέσεις, καὶ νὰ ἐπικῃρύττωσιν ἀμοιβὰς καὶ βραβεῖα κατ’ αὐτάς.» Ἀλλ’ ὁ νόμος προὐνόησε νὰ παράσχῃ αὐτοῖς καὶ μέσα χρηματικά, ἐπαρκῆ καὶ ἄφθονα, ἵνα ἐκτελῶσι πάντα ταῦτα τὰ καθήκοντα. Καὶ ποῖα μέσα παρεχώρησε πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων τούτων; Ἀκούσατε. Διὰ τοῦ ἄρθρου 120 τοῦ νόμου διατάσσεται νὰ διαθέτωσι διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων τούτων μέχρι 30% ἐκ τῶν τελῶν τῶν ἐν τῷ νομῷ γιγνομένων πανηγύρεων καὶ ἐμπορικῶν ἀγορῶν! (ἱλαρότης). Λοιπὸν ἕκαστον Νομαρχιακὸν Συμβούλιον θέλει ἔχει 30 τοῖς ἑκατὸν ἐκ τῶν ἐσόδων τῶν ἐν τῷ νομῷ γιγνομένων πανηγύρεων καὶ ἀγορῶν, διὰ νὰ ἐπαρκῇ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων τούτων αὐτοῦ. Ὑμεῖς, οἱ ὁποῖοι κατοικεῖτε ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, γνωρίζετε πόσα οἱ δῆμοι ἑκάστου νομοῦ εἰσπράττουσιν ἐκ πανηγύρεων καὶ ἐμπορικῶν ἀγορῶν· ἀλλὰ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ χορηγήσω ὑμῖν καὶ ἐγὼ νύξεις τινάς. Κατὰ τὸ ἄρθρον 27 τοῦ νόμου περὶ δήμων, ἐπιτρέπεται εἰς αὐτοὺς νὰ ἐπιβάλλωσι καὶ εἰσπράττωσι τέλη ἐπὶ τῶν πανηγύρεων καὶ τῶν κατ’ αὐτὰς ἀνεγειρομένων παραπηγμάτων· τὰ τέλη δὲ ταῦτα ἠρίθμησε τὸ μνημονευθὲν ἄρθρον τοῦ νόμου μετὰ τῶν ἄλλων ἐμμέσων φόρων. Τὸ δικαίωμα τοῦτο πρῶτος ἀνέγραψεν ἐν τῷ ψηφίσματι τῆς 4 Φεβρουαρίου τοῦ 1830 ὁ Κυβερνήτης τῆς Ἑλλάδος, ἐκ τούτου δὲ ὁ νόμος περὶ δήμων παρέλαβεν αὐτό. Ἀλλὰ τὰ τέλη ταῦτα δὲν εἶναι ἄγνωστα εἰς τὴν Εὐρώπην, διότι πρὸ τῆς μεγάλης Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως τὰ τέλη ταῦτα εἰσεπράττοντο ὑπὸ τοῦ ἐν ἑκάστῃ τοπικῇ περιφερείᾳ τοπάρχου, τοῦ Seigneur κατὰ τὴν ἐπανάστασιν δέ, διὰ τοῦ νόμου τῆς 15 Μαρτίου 1790, κατηργήθησαν, ἀλλὰ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1790 καὶ κατόπιν δι’ ἑτέρου νόμου, ἐκδοθέντος κατὰ τὸ 1837, ἐνομοθετήθησαν ὑπὲρ τῶν δήμων. Παριστῶσι δὲ τὰ τέλη ταῦτα τῶν πανηγύρεων τὸ ἐνοίκιον τῆς ἐκτάσεως τοῦ ἐδάφους, τὸ ὁποῖον καταλαμβάνουσι τὰ κατὰ τὰς πανηγύρεις ἐκτιθέμενα ἐπ’ αὐτοῦ ἐμπορεύματα. Ἐπειδὴ δὲ τὰ ἐν τῇ πανηγύρει εἰσκομιζόμενα πρὸς πώλησιν ἐμπορεύματα καὶ προϊόντα δὲν παρέχουσι τόσον μεγάλα κέρδη, ὥστε νὰ δύναταί τις νὰ ἐνοικιάζῃ δι’ ἁδροῦ μισθώματος τὴν ἔκτασιν τοῦ ἀπαιτουμένου ἐδάφους, ἕνεκα τούτου ποσὸν ἀσήμαντον εἰσέρχεται εἰς τὰ ἁρμόδια Ταμεῖα. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἐν ἑκάστῳ νομῷ εἰσπράττουσι πάντες οἱ δῆμοι χιλίας ἢ δισχιλίας δραχμὰς, ἀλλ’ αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ τὰ 30 ἑκατοστὰ, δηλ. αἱ 300 ἢ αἱ 600, δραχμαὶ ἐτέθησαν εἰς τὴν διάθεσιν τῶν Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, διὰ νὰ ἐκτελέσωσι τὰ πρόσθετα ταῦτα καθήκοντα, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερα πρὸ μικροῦ. Τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια συνέρχονται, κατὰ τὸ ἄρθρον 25 τοῦ νόμου, τὴν 15 Ὀκτωβρίου· ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ Ἰουλίου τοῦ 1899, ὅτε ἐξεδόθη ὁ νόμος, μέχρι τοῦδε παρῆλθε δὶς ἡ 15 Ὀκτωβρίου, δὲν ἐξεδόθη ὅμως Διάταγμα πρὸς προσδιορισμὸν τοῦ χρόνου τῆς ἐκτελέσεως τοῦ νόμου, ἑπομένως δὲν ἐξελέχθησαν Νομαρχιακὰ Συμβούλια, οὐδὲ συνῆλθον.

§146Δ. ΠΙΠΙΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχασε τίποτε τὸ Κράτος.

§147Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ ἀριθμὸς τῶν νομαρχιακῶν συμβούλων, κατὰ ὑπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον ἐποιησάμην, ἀνέρχεται εἰς 884, ἕκαστος δ’ αὐτῶν ἔχει δικαίωμα νὰ λαμβάνῃ δραχμὰς 10 ὡς ἡμερησίαν ἀποζημίωσιν δι’ ἑκάστην συνεδρίασιν. Ἐπειδὴ δὲ ἡ Σύνοδος τῶν Νομαρχιακῶν Συμβουλίων διαρκεῖ 30 ἡμέρας, διὰ τοὺς 884 συμβούλους καὶ δι’ ἑκάστην συνεδρίασιν θὰ πληρώνῃ τὸ Κράτος δραχ. 8,840, δηλαδὴ τὰς 30 ἡμέρας θὰ πληρώνῃ δρ. 265,200. Ἀλλ’ ἐὰν ἤθελε παραταθῆ ἡ Σύνοδος πέραν τῶν 30 ἡμερῶν, ἐὰν ἤθελε παραταθῆ 30 ἔτι ἡμέρας, θέλουσι πληρωθῆ δι’ ἀποζημίωσιν αὐτῶν καὶ ἄλλαι 265,200 δραχμαί· ἐὰν δὲ ἤθελε συγκληθῆ καὶ ἔκτακτος Σύνοδος, θέλει ἕνεκα αὐτῆς αὐξήσει ἡ δαπάνη αὕτη. Δὲν περιλαμβάνεται εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο ὁ μισθὸς τῶν κλητήρων, δὲν περιλαμβάνονται οὐδὲ τὰ ὁδοιπορικὰ ἔξοδα τῶν νομαρχιακῶν συμβούλων ἀπὸ τῆς κατοικίας των εἰς τὴν ἕδραν τοῦ νομοῦ καὶ τῆς ἐπανόδου αὐτῶν, δὲν περιλαμβάνονται αἱ δαπάναι διὰ τὰ ἔξοδα τῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν, διὰ τὰ γραφικά, τὸν φωτισμόν, τὴν θέρμανσιν κλπ. Πόθεν θέλουσι πληρωθῆ τὰ ἔξοδα αὐτά; Εὔκολον. Ἀπὸ τὰ Λιμενικὰ Ταμεῖα. Ἐνθυμοῦμαι—δὲν γνωρίζω δὲ, ἂν ἔχω πρόχειρον—ἔκθεσιν πρὸς τὸν Βασιλέα, δι’ ἧς ὁ ἡγέτης τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον εἶναι σήμερον ἐν τῇ ἀρχῇ, τυγχάνων Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κατὰ τὸ 1887, ἐζήτει παρὰ τοῦ Βασιλέως νὰ ἐγκρίνῃ ἔκτακτον πίστωσιν, τὴν ὁποίαν ἐζήτει παρ’ αὐτοῦ. Πρὸ τοῦ 1887 ὑπῆρξεν ἡ ἐπιστρατεία τοῦ 1886 καὶ 1885, ἕνεκα δὲ ταύτης ἡμεῖς, ὡς Κυβέρνησις, προεκαλέσαμεν νόμον καὶ ἐξεδώκαμεν δάνειον 30 ἑκατομμυρίων, πατριωτικὸν λεγόμενον, τοῦ ὁποίου ἑκάστη μετοχὴ εἶχεν ἀξίαν δρ. 10. Ὅτε ἐγένετο ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου, Λιμενικά τινα Ταμεῖα ἠγόρασαν μετοχάς, ὡς καὶ δῆμοί τινες. Τὸ δρᾶμα τῆς ἐπιστρατείας ἐκείνης ἐλύθη ἐν ἀποτυχίᾳ τοῦ σκοποῦ, ὁ ὁποῖος ὑπηγόρευσεν αὐτό, —δὲν θέλω νὰ εἴπω, καὶ ἐν ἀποτυχίᾳ τοῦ ἔθνους, τὴν διάσωσιν τῶν συμφερόντων τοῦ ὁποίου ἐσκοποῦμεν τότε ἐπιστρατευθέντες· ἀλλὰ τὸ Κράτος ἐξεπλήρωσε καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπέβαλλεν αὐτῷ ἡ ἱστορία αὐτοῦ. Ἀλλὰ μετὰ τὴν ἕνεκα τῆς ἀποτυχίας ταύτης πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν ὁ τότε Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὁ ὁποῖος διεκήρυξε διὰ τῆς εἰρημένης πρὸς τὸν Βασιλέα ἐκθέσεώς του, ὅτι τὰ Λιμενικὰ Ταμεῖα δὲν εἶχον δικαίωμα νὰ διαθέτωσι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἰσπράττουσιν, εἰς ἄλλας ἀνάγκας ἢ μόνον εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν λιμένων, καίτοι δὲν εἶχον διαθέσει, ἀλλ’ εἶχον τοποθετήσει εἰς δάνειον τὰ χρήματά των· ἑπομένως ἐζήτησεν, ἵνα τὸ Κράτος ἐξαγοράσῃ τὰς μετοχὰς, τὰς ὁποίας εἶχον τὰ Λιμενικὰ Ταμεῖα ἀγοράσει, καὶ οὕτως ἀπέδωκεν εἰς τὰ Λιμενικὰ Ταμεῖα τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἶχον πληρώσει εἰς ἀγορὰν μετοχῶν τοῦ δανείου, ὡς ἐξηγόρασε καὶ τὰς μετοχὰς, τὰς ὁποίας οἱ δῆμοι εἶχον ἀγοράσει, καὶ ἀπέδωκε καὶ εἰς αὐτοὺς τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἶχον πληρώσει. Διατί; Διότι καὶ τὰ δημοτικὰ ἔσοδα εἰσπράττονται διὰ νὰ διοικῶνται οἱ δῆμοι, καὶ τὰ λιμενικὰ ἔσοδα εἰσπράττονται ἀπὸ τὰ Λιμενικὰ Ταμεῖα διὰ νὰ κατασκευάζωνται καὶ βελτιῶνται οἱ λιμένες. Ἀλλὰ τὰ λιμενικὰ ἔσοδα μετὰ ἕν ἔτος τότε μετεπήδησαν καὶ ἔλαβον ἄλλην ὁδὸν, καὶ ἐχρησίμευσαν καὶ χρησιμεύουσι καὶ νῦν εἰς τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, διὰ νὰ λαμβάνωσιν οἱ σύμβουλοι ποσοστὰ, καὶ ἀλλαχοῦ δὲ εἶδον, ὅτι ὑπεχρεώθησαν τὰ Λιμενικὰ Ταμεῖα νὰ δαπανῶσιν ἐκ τῶν ἐσόδων των εἰς ἀνάγκας ἀλλοτρίας τοῦ προορισμοῦ αὐτῶν. Κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον τῆς Βουλευτικῆς ταύτης Περιόδου ἐψηφίσθη προσέτι καὶ ἐξεδόθη ὁ νόμος ΒΧϚʹ τῆς 6 Ἰουλίου 1899 περὶ «διοικητικῆς ἀστυνομίας». Κατὰ τὸν νόμον τοῦτον, καθιστᾶται διοικητικὴ ἀστυνομία, καταργουμένης τῆς στρατιωτικῆς, ὡς κατὰ τὸ ἔτος 1893 κατεστάθη ἡ στρατιωτική, καταργηθείσης τῆς δημοτικῆς. Τῆς καθισταμένης δὲ διοικητικῆς ἀστυνομίας τάσσονται ὄργανα: 26 Διευθυνταὶ αʹ, βʹ καὶ γʹ τάξεως, 107 ἀστυνόμοι αʹ, βʹ καὶ γʹ τάξεως, 210 ὑπαστυνόμοι αʹ καὶ βʹ τάξεως, 1 ἀξιωματικὸς τῶν ἐφίππων σωμάτων, 29 ἀστυΐατροι, 1 ἀστυχημικὸς, 1 ἀστυκτηνίατρος, 4,114 ἀστυφύλακες, ὧν 314 ἐνωμοτάρχαι αʹ καὶ βʹ τάξεως, 6 ὑπαξιωματικοὶ καὶ 240 στρατιῶται τοῦ ἱππικοῦ. Καὶ διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ συστήματος τούτου ἐπεψηφίσθησαν διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1900 πιστώσεις δραχμῶν 4,971,860, ἐνῷ τὰ διὰ τὴν ἀστυνομίαν δαπανηθέντα κατὰ τὸ ἔτος 1896 ἀνῆλθον εἰς δραχμὰς 2,593,785.13, ἤτοι ηὐξήθησαν τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους κατὰ δραχμὰς 2,378,074.87...

§148Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Κύριε ἀγορεύων, δὲν νομίζετε, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ διακόψωμεν; Ὁμιλεῖτε ἤδη 2 ὥρας.

§149Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν μέχρι τῆς 10ης ὥρας, πλὴν ἐὰν ἐκουράσθητε.

§150ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι, ὄχι.

§151Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ ὁ νόμος περὶ διοικητικῆς ἀστυνομίας ἐψηφίσθη μετὰ τοσαύτης σπουδῆς, μεθ’ ὅσης ἐψηφίσθη καὶ ὁ νόμος περὶ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὅτε ἐψηφίζετο ὁ νόμος περὶ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, ὁ ἐξ Ἑρμιονίδος Βουλευτὴς εἶχε μεγάλως ἐνθουσιασθῇ ἀπὸ τὸ νέον τοῦτο νομοθέτημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπροικίζετο ἡ νομοθεσία τῆς Ἑλλάδος, ὡς ἔλεγεν αὐτὸς πρὸς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου· ἐπειδὴ δὲ, κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ συνόλου τοῦ νομοσχεδίου, ἐζητήθη νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐπιψήφισις αὐτοῦ, διὰ νὰ συναρμολογηθῶσι τοῦ νομοσχεδίου αἱ διατάξεις καὶ γένωνται περισσότερον καταληπταὶ εἰς τοὺς Βουλευτὰς, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγεν: «Εἶναι καλὸν τὸ νομοσχέδιον, καὶ νὰ μὴ ἀναβληθῇ ἡ ἐπιψήφισις τοῦ συνόλου, διότι αὔριον ἐνδεχόμενον νὰ ἀγορεύσωσιν οἱ ἀπόντες, καὶ θὰ ἀρχίσωμεν πάλιν τὰ ἴδια.» Ὄντως ἐψηφίσθη τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ἄνευ περαιτέρω συζητήσεως τὸ νομοσχέδιον. Ὁποῖον δὲ τοῦτο ἐψηφίσθη, σᾶς περιέγραψα πρὸ μικροῦ, καὶ παρέστησα ὑμῖν, ποίας μεγάλας ὠφελείας παρήγαγεν εἰς τὸ Κράτος! Εἶπον, ὅτι διὰ τὰ ἔξοδα τῆς διοικητικῆς ἀστυνομίας ἀνεγράφη ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ πίστωσις δραχμῶν 4,971,860 διὰ νὰ μὴ παρασταθῇ δὲ ὅλον τὸ ποσὸν ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, ἐπενοήθη μέθοδος, ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ καὶ ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Οἱ προϋπολογισμοὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τοὺς πληρωτέους μισθοὺς ἀναγράφουσιν εἰς τρεῖς στήλας, τῶν ἀξιωματικῶν ἰδίᾳ, τῶν ὑπαξιωματικῶν ἐν ἑτέρᾳ, καὶ τῶν στρατιωτῶν ἐν ἄλλῃ, καὶ συγκεφαλαιοῦσι τὰ ποσά· ἀλλ’ ἐκ τοῦ συγκεφαλαιωθέντος ποσοῦ ἀφαιροῦσιν αὐθαιρέτως ποσόν τι διὰ κενὰς θέσεις, καὶ τοιουτοτρόπως ἐλαττώνουσι καὶ παρουσιάζουσιν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ὀλιγώτερον τὸ πληρωτέον ποσόν. Καὶ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν κατὰ τὸν νέον νόμον περὶ ἀστυνομίας ἐξόδων ἐφηρμόσθη τὸ αὐτὸ σύστημα, καὶ ἀπὸ τὸ ὅλον ἀπαιτούμενον διὰ τὴν ἀστυνομίαν ποσὸν ἀφῄρεσαν ποσὸν διὰ κενὰς θέσεις 500,000 δραχμῶν, καὶ παρέστησαν οὕτως ἐλάσσονα τὴν δαπάνην κατὰ 500,000 δραχμάς. Ἡ αὔξησις ὅμως τῶν ἐξόδων, ἐν παραβολῇ πρὸς τὰ δαπανηθέντα κατὰ τὸ 1896, ἀνέρχεται, ὡς εἶπον, εἰς δραχμὰς 2,378,074.87. Τὸ σύστημα τῆς διοικητικῆς ἀστυνομίας δὲν ἦτο ἄγνωστον, διότι κατὰ τὴν 13 Μαρτίου 1849 ἐξεδόθη νόμος, διὰ τοῦ ὁποίου τὸ ἀστυνομεῖν ἀφῃρέθη ἀπὸ τοὺς δήμους Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, καὶ ἀνετέθη εἰς ἰδίους ὑπαλλήλους, διοριζομένους διὰ Β. Διατάγματος, τῇ προτάσει τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Ἡ δημοτικὴ ἀστυνομία ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειρκεῖ κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους ἦτο καὶ ἀνεπαρκὴς κατὰ τὴν ἀστυνομικὴν δύναμιν, καὶ ἀπαράσκευος, ἵνα ἐκπληρώνῃ τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα· οὔτε οἱ ὑπὸ τῶν δήμων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἐντελλόμενοι νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς αὐτὴν εἶχον ἔννοιαν τῆς ἀστυνομικῆς λειτουργίας, οὔτε ἦσαν ἀναμφιβόλου χρηστότητος, συνέβησαν δὲ πράξεις ἐν τῇ πόλει τῶν Ἀθηνῶν, αἱ ὁποῖαι κατέστησαν καὶ αὐτὰ τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα ὕποπτα, ἕνεκα δὲ τούτου κατεστάθη ἀναπόφευκτος ἡ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1849 ἐπελθοῦσα μεταβολὴ τῆς ἀντικαταστάσεως τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας ἐν τοῖς δήμοις Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς διὰ τῆς διοικητικῆς· ἀλλ’ ἐν τῷ ὑπολοίπῳ τῆς ἐπικρατείας διετηρήθη τὸ σύστημα τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας μέχρι τοῦ 1893, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ φαεινὴ ἰδέα τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας. Ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία ἐγκατεστάθη, τὰ ἔργα αὐτῆς ἀνέλαβον ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ· ἀλλὰ, δυστυχῶς, ὅσον ἀξιωματικός τις ἔλαβε πληρεστέραν μόρφωσιν καὶ ἐκπαίδευσιν διὰ τὰ ἔργα τοῦ ἀξιωματικοῦ, τοσοῦτον ὀλιγώτερον κατάλληλος εἶναι διὰ τὴν ἀστυνομικὴν ὑπηρεσίαν. Ὁ ἀστυνόμος δὲν εἶναι ὄργανον βίας, εἶναι ὄργανον συνέσεως, προσοχῆς, μετριοπαθείας καὶ ἐπιτηρήσεως, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχῃ γνῶσιν τοῦ τόπου, ἐν ᾧ ἐνεργεῖ τὰ καθήκοντα αὐτοῦ, καὶ νὰ γνωρίζῃ τοὺς κατοίκους αὐτοῦ. Ὅταν ἤθελε γνωρίσει ἐν τῇ μικρᾷ ἐκείνῃ κοινωνίᾳ τὰ μέλη αὐτῆς, καὶ καταμάθει τὰ προτερήματα καὶ τὰ ἐλαττώματα αὐτῶν, τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς ἐπιληψίμους τάσεις αὐτῶν, ὁ ἀστυνόμος οὗτος δύναται ἐπιτυχέστερον παντὸς ἄλλου νὰ ἐκτελέσῃ τὰ καθήκοντα αὐτοῦ, διότι δύναται νὰ ὁδηγῆται πληρέστερον καὶ σοφώτερον πρὸς ἀνακάλυψιν τῶν διαπραττόντων τὰς ἀξιοποίνους πράξεις· ὅταν δὲ παραστῇ ἡ ἀνάγκη νὰ μετέλθῃ τὴν βίαν, ἡ χωροφυλακὴ, παροῦσα, δύναται νὰ παρέχῃ τὴν συνδρομήν της, διὰ νὰ συλλάβῃ τὸν περιπεσόντα εἰς τὸ ἔγκλημα. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι εἴμεθα πάντοτε κατὰ τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, ἐφρονοῦμεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐγκαταλίπωμεν ἐντελῶς τὸ σύστημα τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας· ἠλπίζομεν μάλιστα, ὅτι, ἀφοῦ τόσα παρῆλθον ἔτη, ἀφ’ ἧς ἡ δημοτικὴ ἀστυνομία ἐξέλιπε, ἀφοῦ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ἐπράχθησαν τοσαῦτα ἄτοπα ἀπὸ τοὺς διαχειρισθέντας τὴν ἀστυνομικὴν ἐξουσίαν στρατιωτικούς, ὥστε καὶ οἱ πολῖται νὰ κατανοήσωσιν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δίδωσιν ἀφορμὴν εἰς τὴν βίαν καὶ τὰ μέσα, τῶν ὁποίων ὑπὸ τῶν στρατιωτικῶν ἀστυνόμων ἐγένετο χρῆσις κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη πρὸς ἀνακάλυψιν τῶν αὐτουργῶν ἀξιοποίνων πράξεων, ἢ πρὸς σύλληψιν αὐτῶν. Διὰ τοῦτο κατὰ τὸ ἔτος 1896, ὅτε κληθέντες ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ὠφείλομεν νὰ προνοήσωμεν περὶ καταργήσεως τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, ἵνα ἀποστείλωμεν τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ εἰς τὰς τάξεις αὐτῶν, διὰ τὰς ὁποίας ἐμορφώθησαν καὶ ἐξεπαιδεύθησαν καὶ εἰς τὰς ὁποίας ἐκλήθησαν νὰ ὑπηρετῶσι, διὰ ν’ ἀπαλλάξωμεν αὐτοὺς ἀπὸ ἔργα, τὰ ὁποῖα δὲν προσήρμοζον εἰς τὸν χαρακτῆρα καὶ τὰς ἕξεις αὐτῶν, τὰ ὁποῖα μάλιστα συνετέλουν ἴσως νὰ διαφθείρωσι τὸν χαρακτῆρα αὐτῶν, ἐπροτείναμεν νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου εἰσήγομεν διοικητικὴν ἀστυνομίαν ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν καὶ τῶν ἐπαρχιῶν, δημοτικὴν δὲ ἐν τοῖς δήμοις τῆς δευτέρας καὶ τρίτης τάξεως. Μὴ λησμονεῖτε, Κύριοι, ὅτι καὶ ὁ ἁπλοῦς πολίτης, ὁ ὁδοιπορῶν καὶ φέρων ἓν περίστροφον, ἢ μίαν μάχαιραν, ὅτι καὶ αὐτὸς ῥέπει περισσότερον εἰς τὴν βίαν ἀπὸ τὸν ἄλλον, ὁ ὁποῖος περιοδεύει ἄοπλος· διατὶ δύναταί τις νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίωσιν, οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ μὴ ποιῶνται κατὰ προτίμησιν χρῆσιν τῆς βίας ἀπὸ τῆς ἠπίας καὶ ὁμαλῆς ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων των; Ἀλλὰ διατὶ διὰ τοῦ συστήματος τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας ἐκθέτετε τὸν ἀξιωματικόν, ὅσον καὶ ἂν ἦναι ἀνεπτυγμένος πνευματικῶς καὶ μεμορφωμένος, εἰς τὰς ποικίλας καὶ χυδαίας ἐνίοτε σχέσεις τοῦ ἀνθρώπου; Διατὶ δὲν ὑποθέτετε, ὅτι ὁ ἄνθρωπος οὗτος, ἐπανειλημμένως καὶ διηνεκῶς ἀσχολούμενος περὶ τὰς τοιαύτας σχέσεις, δύναται νὰ μεταβάλῃ καὶ τὸν χαρακτῆρά του, καὶ νὰ λησμονήσῃ καὶ τὴν ἀξιοπρέπειάν του καὶ τὴν ὑπερηφάνειάν του; Διὰ τοῦτο ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία ἔβλαψε κυρίως τὸν στρατόν, ὄχι μόνον διότι ἀφῄρεσεν ἀπὸ αὐτὸν ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐξακολουθοῦσι νὰ λαμβάνωσι τὴν προσήκουσαν στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν ἐν τῷ στρατῷ, ἀλλὰ καὶ διότι ἐπηρέασεν ἴσως καὶ τὸν χαρακτῆρα καὶ τὰς τάσεις αὐτῶν. Ἑπομένως ἀναγκαίως ἐπεβάλλετο εἰς ἡμᾶς νὰ καταργήσωμεν τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν, καὶ πρὸ παντός, καὶ τοῦτο ἐσπεύσαμεν νὰ πράξωμεν. Καὶ κατηργήσαμεν μὲν ἀμέσως τὸ Ἀρχηγεῖον αὐτῆς, τὸ ὁποῖον ἦτο ἀρχὴ ἀνεύθυνος, ἀνεξάρτητος, ἥτις εἶχεν ἰδίαν ὕπαρξιν, αὐτοτέλειαν, οὕτως ὥστε, ὅτε ἐκαλεῖτο ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐνταῦθα, καὶ ἐζητεῖτο παρ’ αὐτοῦ λόγος διὰ παραβάσεις ἀστυνομικάς, διὰ πράξεις βιαίας, ἢ ἀγρίας, ἢ τραχείας, αἱ ὁποῖαι διεπράττοντο, ἐκίνει τοὺς ὤμους αὐτοῦ, λέγων, ὅτι θὰ ζητήσῃ πληροφορίας παρὰ τοῦ Ἀρχηγείου· καὶ ὅτε ἐλέγομεν αὐτῷ, πῶς δὲν ἐκτελοῦνται αἱ κατὰ ἀστυνόμων ἀποφάσεις, ἀπεκρίνετο, ὅτι τοῦτο ἀπόκειται εἰς τὸ Ἀρχηγεῖον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐξετέλει αὐτάς. Ἀλλ’ αἱ περιστάσεις τοῦ 1896 ἦσαν λίαν ἀνώμαλοι, καὶ ὅτε ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ χωροφυλακῆς καὶ ὁ περὶ ἀστυνομίας, οἱ ὁποῖοι συνεδέοντο μετ’ ἀλλήλων, ἐδιστάσαμεν νὰ ὑποβάλωμεν καὶ τὸν ἕνα καὶ τὸν ἄλλον εἰς τὸν Βασιλέα πρὸς κύρωσιν· ὅτε δὲ ἡμέραν τινὰ ὁ Ἡγεμὼν ἔφερε τὸν λόγον περὶ αὐτῶν, ἐζήτησα τὴν ἄδειαν αὐτοῦ νὰ μὴ ὑποβάλω τὸν νόμον πρὸς κύρωσιν, καὶ ἐδικαιολόγησα τὴν γνώμην μου ταύτην, παραστήσας, ὅτι δὲν μοι ἐπετρέπετο, ἐν χρόνῳ, καθ’ ὃν ἡ δημοσία τάξις ἐκυμαίνετο, νὰ προκαλέσω τὴν μεταβολὴν τοῦ λειτουργοῦντος ἀστυνομικοῦ συστήματος, καθ’ ὃν χρόνον αἱ ὠθήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐδίδοντο, καὶ τὰ συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα διεσκευάζοντο καὶ ἐλάμβανον χώραν, ἦσαν τοσοῦτον ἔκτροπα, διότι καὶ εἰς τὰς ὠθήσεις καὶ εἰς τὰ συμβεβηκότα ταῦτα δὲν ἦσαν ἀλλότριοι καὶ αὐτοὶ οἱ φύλακες τῆς τάξεως· κατὰ τοιαύτην ὥραν πάντως δὲν μοι ἐπετρέπετο νὰ ζητήσω ν’ ἀντικαταστήσω τὸ σύστημα τῆς ἀστυνομίας, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχεν, ἀλλὰ προσῆκε νὰ ἀνεχθῶμεν τὰς ἀτελείας αὐτοῦ, ἐν ὅσῳ ἡ κατάστασις ἐκείνη, ἡ ἀνώμαλος, ἐξηκολούθει. Οὕτω δὲν προεκάλεσα τὴν κύρωσιν τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ ὁποίου τὴν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐπιψήφισιν εἶχον προκαλέσει, ἐξηκολούθησε δὲ ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία. Καὶ οὕτως ἔπραξα, καίτοι οὐδέποτε ἤμην ὑπὲρ αὐτῆς, καὶ τὴν πρώτην φοράν, ὅτε ἐπροτάθη εἰς τὴν Βουλήν, ἀντιταχθεὶς κατὰ τοῦ συστήματος, καὶ ὅτε ἐπροτάθη τὴν δευτέραν φοράν, ἀντιλέξας κατὰ τοῦ συστήματος, καὶ κατὰ τὴν ὁριστικὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, καὶ τότε προσπαθήσας ν’ ἀποκρούσω αὐτό. Καὶ ὄντως, δὲν εἶναι μόνον τὸ ἀνάρμοστον εἰς ἀξιωματικὸν στρατοῦ νὰ διαχειρίζηται τοιαύτην λειτουργίαν διοικητικήν, δὲν εἶναι μόνον ἡ ἐπίδρασις, τὴν ὁποίαν αὕτη ἐνασκεῖ ἐπὶ τῶν ἀξιωματικῶν, εἰς τοὺς ὁποίους ἀνετέθησαν τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα, δὲν εἶναι μόνον ἡ τάσις τοῦ ἐνόπλου ἀνδρός, ὁ ὁποῖος νομίζει, ὅτι ἡ πειθαρχία εἶναι ἡ κυρία δύναμις καὶ ἡ κυρία αἰτία τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ, καὶ ζητεῖ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν πειθαρχίαν καὶ εἰς αὐτὰς τὰς κοινωνικὰς σχέσεις τῶν πολιτῶν, ἀλλ’ εἶναι ἀκόμη καὶ τὸ ἀκατανόητον, πῶς ὑπὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἐν Κράτει οὕτω κυβερνωμένῳ, δύναται νὰ ὑπάρχῃ στρατιωτικὴ ἀστυνομία. Ἂν ἀστυνομία ἦναι ὁ σύμβουλος, ὁ ἐπιτηρητὴς, ὁ φύλαξ τοῦ πολίτου, ὁ σύμβουλος, ὁ ἐπιτηρητὴς τοῦ ἀγρότου, οὐδεὶς ἆρά γε ἄλλος δύναται νὰ μετέλθῃ τὰ ἔργα ταῦτα, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ κληθῇ ἡ δημοσία δύναμις νὰ τὰ ἐκτελέσῃ; Ἡ γνώμη ἡμῶν δὲν ἠκούσθη τότε, ὁ νόμος ἐψηφίσθη καὶ ἐδημοσιεύθη· ἀλλ’ ἔκτοτε παρῆλθον ἑπτὰ ἔτη, τὸ δὲ κόμμα ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου ὁ ἡγέτης ἐπρότεινε τὴν σύστασιν τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, αὐτὸ τὸ κόμμα ζητεῖ νῦν τὴν μεταβολὴν τοῦ θεσμοῦ. Ἀλλ’ ἡ μεταβολὴ τοῦ θεσμοῦ τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας εἰς διοικητικὴν νομίζω ὅτι εἶναι μέτρον ἀτελὲς, καὶ ἤθελεν εἶσθαι πλῆρες, ἂν εἰσήγετο εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἐψήφισε κατὰ τὸ 1896, εἰ καὶ δι’ αὐτοῦ καθιστᾶτο πάλιν ἡ διοικητικὴ ἀστυνομία ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν καὶ ἐπαρχιῶν καὶ ἐν τοῖς δήμοις, ἐν οἷς αἱ περιστάσεις ἠδύναντο νὰ καταστήσωσι τὸν θεσμὸν ἀνεκτὸν ἔτι, καθιστᾶτο δὲ ἡ δημοτικὴ εἰς τοὺς δήμους τῆς δευτέρας καὶ τρίτης τάξεως. Διατὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ἀφήσωμεν τὴν ἀγροτικὴν περιφρούρησιν εἰς τὸν ἀγροτικὸν ἐκεῖνον καὶ εἰρηνικὸν βίον, τὸν ὁποῖον διάγουσιν αἱ οἰκογένειαι, ὅταν συζῶσιν ἐν στενῇ περιφερείᾳ ἐν ταῖς μικραῖς κοινωνίαις αὐτῶν; Δὲν πρόκειται περὶ τῶν πόλεων, ἡ ἀστυνομία τῶν ὁποίων χρῄζει ὀργάνων πληρεστέρων καὶ νοημονεστέρων, διότι πολλαπλαῖ ὑπάρχουσιν αἱ ἀνάγκαι καὶ αἱ σχέσεις ἐν αὐταῖς, ἐπιβάλλουσαι τὴν ἀνάγκην νοημονεστέρας ἀστυνομικῆς μερίμνης. Ἂν τὸ σύστημα τοῦτο ἠκολούθει ἡ Κυβέρνησις, αἱ δαπάναι ἤθελον εἶσθαι μικρότεραι, δὲν ἤθελον ἀναβιβασθῇ εἰς 4,971,860 δραχμὰς, καὶ ἀφοῦ κατὰ τὸ 1896 ἤρκεσαν διὰ τὰ ἔξοδα τῆς ἀστυνομίας 2,593,785.13, δὲν ἠθέλομεν αὐξήσει τὴν δαπάνην κατὰ δρ. 2,378,074.87. Ἕτερος, ψηφισθεὶς κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον τῆς Βουλευτικῆς ταύτης Περιόδου, νόμος εἶναι ὁ ͵ΒΧΜΕʹ τῆς 21 Ἰουλίου 1899, δι’ οὗ ἐπετράπη νὰ προστεθῶσι 45 τηλεγραφικοὶ βοηθοὶ βʹ τάξεως, ἐνομοθετήθη δὲ οὕτως αὔξησις ἐξόδων ἐκ δραχμῶν 48,600. Καὶ ἕτερος νόμος, ὁ ͵ΒΧʹ τῆς 30 Ἰουνίου 1899, νέαν ἐπήνεγκεν αὔξησιν ἐξόδων κατὰ δρ. 42,480, διότι ἐπέτρεψε τὴν σύστασιν τεσσάρων νέων συνεργείων. Καὶ ἕτερος δὲ νόμος, ὁ ͵ΒΧΛΔʹ τῆς 19 Ἰουλίου 1899, ἀνεβίβασε τὸν ἀριθμὸν τῶν Οἰκονομικῶν Ἐπιθεωρητῶν ἀπὸ 10, ὅσοι προσδιωρίσθησαν διὰ τοῦ νόμου τῆς 16 Ἰουλίου 1895, εἰς 23, ἐκ τῶν ὁποίων ἕνα μὲν μὲ βαθμὸν καὶ μισθὸν Γενικοῦ Γραμματέως, 10 μὲ μισθὸν καὶ βαθμὸν Τμηματάρχου ά. τάξεως, καὶ 12 μὲ μισθὸν καὶ βαθμὸν Τμηματάρχου βʹ τάξεως. Τὰ μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ νέου τούτου νόμου ἐπιτευχθέντα οἰκονομικὰ ἀποτελέσματα ὑπῆρξαν λίαν εὐάρεστα καὶ ἐπαρκῆ· ἀμφιβάλλω δὲ, ἂν πρὸς τὰ ἀποτελέσματα ἐκεῖνα δύνανται νὰ παραβληθῶσι τὰ ἐπιτευχθέντα ἀπὸ τοῦ 1899 μέχρι τοῦδε διὰ τῶν 23 Ἐπιθεωρητῶν. Ἐνῷ δὲ κατὰ τὸ 1896 ἐδαπανήθησαν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν Οἰκονομικῶν Ἐπιθεωρητῶν δρ. 40,835.09, διὰ τῆς νομοθετηθείσης αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν καὶ τῆς προσθήκης γραφέων καὶ κλητήρων θέλουσι δαπανᾶσθαι δραχμαὶ 123,360, ἀνελθούσης οὕτω τῆς νομοθετηθείσης αὐξήσεως τῶν ἐξόδων κατὰ δραχ. 82,524.91. Τὸ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργεῖον δύο προὐκάλεσε νόμους, ἕκαστος τῶν ὁποίων ἐπήνεγκεν αὔξησιν τῶν ἐξόδων, τὸν νόμον ͵ΒΧΙΘʹ τῆς 8 Ἰουλίου 1899, δι’ οὗ προσετέθησαν εἰς τοὺς ὑπάρχοντας ἐν τῷ εἰρημένῳ Ὑπουργείῳ ὑπαλλήλους 2 ἀκόλουθοι, 1 λογιστὴς καὶ τέταρτος κλητὴρ, καὶ τὸν ͵ΒΨΗʹ περὶ Προξενείων νόμον τῆς 31 Μαρτίου 1900, δι’ οὗ μετέβαλε τὸν ἰσχύοντα μέχρι τοῦδε. Διὰ τοῦ πρώτου τούτων, τοῦ περὶ αὐξήσεως τοῦ προσωπικοῦ τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου, ἐνομοθετήθη αὔξησις τῶν ἐξόδων κατὰ δραχμὰς 7,800· περὶ τοῦ δευτέρου θέλω διαλάβει, ὅταν πραγματευθῶ περὶ τῶν κατὰ τὴν ἔκτακτον Σύνοδον ψηφισθέντων νόμων...

§152Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Εἶναι μερικαὶ ἀγορεύσεις, κύριε Πρόεδρε, αἱ ὁποῖαι δὲν πρέπει νὰ γίγνωνται τυπικῶς. Εἴμεθα ἐξηντλημένοι διανοητικῶς. Πρέπει νὰ διακόψωμεν.

§153Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πρέπει νὰ μνημονεύσω καὶ τῶν μέτρων τῶν μεταρρυθμιστικῶν τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, διὰ τοῦ νόμου, τὸν ποῖον εἰσήγαγε, περὶ αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων, καὶ τῶν μεταβολῶν, τὰς ὁποίας ἔφερεν εἰς τὰ Εἰρηνοδικεῖα καὶ Πταισματοδικεῖα, ἐπήνεγκεν αὔξησιν ἐξόδων 436,785.91, ὡς ἑξῆς: αʹ) Ἕνεκα τῆς αὐξήσεως τῶν μισθῶν τῶν μελῶν τοῦ Ἀρείου Πάγου, τῶν Ἐφετείων καὶ τῶν Πρωτοδικείων· βʹ) ἕνεκα τῶν μεταβολῶν τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τοῦ μισθοῦ τῶν Εἰρηνοδικῶν καὶ τῶν Πταισματοδικῶν καὶ τῶν γραμματέων αὐτῶν· γʹ) ἕνεκα τῶν μεταβολῶν τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τοῦ μισθοῦ τῶν Εἰρηνοδικῶν βʹ τάξεως καὶ τῶν συμβολαιογραφούντων Εἰρηνοδικῶν· δʹ) ἕνεκα τῶν μεταβολῶν τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τοῦ μισθοῦ τῶν γραμματέων τῶν Εἰρηνοδικείων καὶ τῶν Πταισματοδικείων βʹ τάξεως καὶ τῆς ὑπεισαχθείσης προσθήκης 8 γραφέων ἐν τοῖς Πταισματοδικείοις· εʹ) ἕνεκα τοῦ ἐπιμισθίου τοῦ Γενικοῦ Γραμματέως τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ϛʹ) ἕνεκα αὐξήσεως τῶν γραφικῶν ἐξόδων καὶ τῶν ἐνοικίων τῶν Εἰρηνοδικείων καὶ τῶν Πταισματοδικείων.

Δὲν γνωρίζω πόσας συνεκόμισεν ὠφελείας ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀπὸ τὰς αὐξήσεις αὐτάς. Ἀκούω καθ’ ἑκάστην παράπονα, ὄχι μόνον ἐπὶ ἀμελείᾳ τινῶν δικαστῶν, ὄχι μόνον ἐπὶ μὴ ἐμβριθεῖ ἐξετάσει τῶν ὑποθέσεων, ἀλλὰ προσέτι καὶ ἐπὶ ἄλλῃ τινὶ ἀνθρωπίνῃ ἀδυναμίᾳ, ἡ ὁποία κατέλαβε τελευταῖον πάντας, τῇ ἐπιθυμίᾳ τῶν ἐπιδείξεων, τῆς ῥεκλάμας, τοῦ αὐτοπανηγυρισμοῦ. Βουλευταὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατήγγειλαν τοιαύτην νόσον, ἐπισκήψασαν καὶ ἐπὶ δικαστικοὺς ὑπαλλήλους...

§154ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Νὰ ἀκούωμεν καὶ ἡμεῖς.

§155Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν εἶναί τι ἐξαιρετικὸν διὰ τὴν Βουλήν. Μὴ ὑποθέσητε, Κύριοι, ὅτι ὑπέλαβον, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ πεισθῆτε ἐκ τῶν λόγων μου. Οἱ ἀγορεύοντες εἰς τὴν Βουλὴν συνήθως δὲν ἐλπίζουσι, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐλπίζωσι, νὰ πείσωσι τὰ μέλη τῶν κομμάτων, ὅπως μεταλλάξωσι γνώμας. Ἐὰν ὑπάρχῃ δεσμὸς πολιτικῆς ὁμοφωνίας, δεσμὸς ταυτότητος γνωμῶν πολιτικῶν, ὁ ὁποῖος συνδέει τὰ μέλη τῶν πλειονοψηφιῶν, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἐγκαταλείψωσι τὰς γνώμας των καὶ νὰ ἀκολουθήσωσι τὰς γνώμας τῶν ἀντιφρονούντων κομμάτων, εἰμὴ μεθιστάμενα ἀπὸ τοῦ κόμματος, εἰς ὃ ἀνήκουσι. Καὶ εἶναι ἐπαινεταὶ τοιαῦται μεταστάσεις, ἕνεκα τῆς μεταβολῆς τῆς γνώμης καὶ τῆς ἐκ τούτου ἐπελθούσης διαφωνίας. Εἰμὶ ὑπὲρ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ μὲ ὅλας τὰς ἀτελείας, τὰς ὁποίας ἔχει, ἐγὼ δὲν φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ προτιμήσῃ ἡ Ἑλλὰς ἕτερον εἶδος πολιτεύματος· φρονῶ δὲ, ὅτι, ἐὰν οὐχὶ διὰ τῆς ταυτότητος τῶν γνωμῶν καὶ τῆς ταυτότητος τῶν φρονημάτων συνδέωνται τὰ μέλη τῶν πλειονοψηφιῶν, ἀλλὰ συνδέωνται μετ’ ἀλλήλων δι’ ἄλλων σχέσεων, διαφθείρουσι καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὸν σκοπὸν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, παύουσι δ’ οὕτω πλέον ἀπὸ τοῦ νὰ διερμηνεύωσιν αἱ πλειονοψηφίαι τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ. Ἐὰν οἱ ἀγορεύοντες ἀπὸ τοῦ βήματος, μολονότι δὲν ἔχουσι τὴν ἐλπίδα, ὅτι δύνανται νὰ μεταπείσωσι τὰ μέλη τῶν πλειονοψηφιῶν, ἐξακολουθῶσι νὰ ἀγορεύωσι, τὸ πράττουσι χάριν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι παρόντες, χάριν καὶ πρὸς φωτισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· ἔχει δὲ ἀνάγκην ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ἀκούσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἀληθείας, διότι ἔχει πολλὰς ἀρετὰς, ἀλλ’ ἔχει καὶ τὸ ἐλάττωμα νὰ ἦναι εὐπλάνητος, καὶ νὰ παρασύρηται ἀπὸ ψευδεῖς ὑποσχέσεις καὶ ἀπὸ ψευδῆ προγράμματα. Πρέπει, λέγω, νὰ φωτισθῇ, διότι τότε, κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν θέλει ἐρωτηθῆ, θέλει ἐκδώσει ἐτυμηγορίαν ὁμοίαν πρὸς ἐκείνας, τὰς ὁποίας καὶ ἄλλοτε ἐξέδωκεν, ὅτε καὶ τότε ψευδεῖς ὑποσχέσεις καὶ ψευδῆ προγράμματα εἶχον ἀποπλανήσει αὐτόν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης λοιπὸν, ὁ ὁποῖος ἀναβαίνει ἐπὶ τὸ βῆμα, κρατῶν τὴν ὑπὸ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως δημοσιευομένην κατάστασιν τῆς ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης, καὶ ἀπαγγέλλει τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκδοθεισῶν ἀποφάσεων, καὶ ὁ ὁποῖος ἐπηγγέλθη εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτε διωρίσθη Ὑπουργὸς, ὅτι θέλει βελτιώσει τὸν εἰρηνοδικειακὸν κλάδον, δηλαδὴ τὴν δικαιοσύνην τοῦ λαοῦ, τάχα θέλει αἰσθανθῆ τύψιν συνειδότος, ὅταν ἐγκαταλίπῃ τὴν ἕδραν τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ἑστίαν του; Ποίας θέλει τότε ἀναλογισθῆ, ὅτι κατώρθωσε βελτιώσεις ἡ περὶ Εἰρηνοδικῶν καὶ Πταισματοδικῶν μέριμνα αὐτοῦ, ἥτις περιωρίσθη εἰς τὴν προσθήκην τῆς δαπάνης τῶν 159,185 δραχμῶν, κατὰ τὰς ὁποίας ηὔξησε τὰ ἔξοδα τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἐκ τῆς αὐξήσεως τῶν μισθῶν τῶν Εἰρηνοδικῶν καὶ τῶν Πταισματοδικῶν καὶ τῶν γραμματέων αὐτῶν; Ἐγὼ δὲν ἀποκρύπτω, ὅτι κρίνω ἀναγκαιότατον νὰ βελτιωθῇ ἡ εἰρηνοδικειακὴ δικαιοσύνη, διότι αὕτη, ἡ εἰρηνοδικειακὴ δικαιοσύνη, εἶναι ὁ ἄρτος τοῦ λαοῦ, εἶναι ἡ δικαιοσύνη τοῦ λαοῦ· ἀλλ’ ἡ βελτίωσις δὲν ἐπιτυγχάνεται διὰ μόνης τῆς αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ, οὐδὲ καθιστᾷ πλημμελῆ καὶ ἀνεπαρκῆ τὴν ἀπονομὴν τῆς εἰρηνοδικειακῆς δικαιοσύνης μόνη ἡ ἐνεστῶσα μισθοδοσία τῶν Εἰρηνοδικῶν, οὐδ’ αὕτη ἀναγκάζει τοὺς ἀπονέμοντας τὴν εἰρηνοδικειακὴν δικαιοσύνην νὰ παρεκτρέπωνται τοῦ καθήκοντος. Ἡ εἰρηνοδικειακὴ δικαιοσύνη τυγχάνει εὔθικτος, διότι λειτουργεῖ ἐν μικραῖς κοινωνίαις, διότι ὁ ἀπονέμων αὐτὴν δικαστὴς ζῇ ἐν στεναῖς περιφερείαις, διότι ἐν ταῖς ποικίλαις σχέσεσι τοῦ ἀνθρωπίνου βίου ἀναστρέφεται, κατ’ ἀνάγκην, μετ’ αὐτῶν ἐκείνων, ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων τῶν ὁποίων δικάζει· καὶ δὲν εἶναι μόνον αἱ ἐπιρροαὶ αὗται, εἰς ἃς τυγχάνει ἐκτεθειμένος, ἀλλὰ καὶ ἄλλαι ἐπέρχονται ἐπ’ αὐτὸν ἐπιρροαὶ, αἱ ὁποῖαι κανονίζουσι τὸ μέλλον αὐτοῦ, εἴτε ἐκτοξεύουσαι τὴν ἐλπίδα τῆς προαγωγῆς αὐτοῦ, εἴτε ἐπιδεικνύουσαι τὴν ἀπειλὴν τῆς παύσεως, ἢ τῆς μεταθέσεως. Δὲν γνωρίζω πόσας, ὁσάκις ἐγὼ ἐτύγχανον ἐν τῇ ἀρχῇ, οἱ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοὶ προέβαλον προτάσεις μετακινήσεων τῶν Εἰρηνοδικῶν, οὐδὲ πρέπει νὰ σταματήσῃ τις εἰς τὸν μείζονα ἢ ἐλάσσονα ἀριθμὸν τῶν μεταθέσεων, εἰς τὰς ὁποίας προέβησαν τυχὸν κατὰ τὸ παρελθὸν Ὑπουργεῖα, τὰ ὁποῖα ἐκλήθησαν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν μετὰ μακρὰν περίοδον χρόνου, καθ’ ἣν ἐκυβέρνων Ὑπουργοὶ ἀντιθέτου κόμματος, ἐκμεταλλευθέντες ἀσυνειδήτως τὴν ἀνατεθεῖσαν αὐτοῖς ἐξουσίαν, καὶ τοποθετήσαντες εἰς τὰς θέσεις τῶν Εἰρηνοδικῶν τὰ θρασύτερα ὄργανα φανατικοῦ φατριασμοῦ. Βεβαίως ἡ νέα Κυβέρνησις, ἂν τοιαύτην ἔχῃ γνώμην περὶ τῶν ὀργάνων, τὰ ὁποῖα ἀνευρίσκει τοποθετημένα ἐπὶ τῶν βαθμίδων τῆς κλίμακος τῆς διοικήσεως ἢ τῆς δικαιοσύνης, καθῆκον ἔχει νὰ μετακινήσῃ καὶ τοὺς Εἰρηνοδίκας, ὡς καὶ τοὺς ἐν τῇ διοικήσει ὑπαλλήλους, ἂν τοιοῦτοι τυγχάνωσι, καὶ οὐ μόνον ν’ ἀπομακρύνῃ αὐτοὺς ἀπὸ τὰ κέντρα, ἐν οἷς ὑπηρέτουν, ἀλλὰ καὶ ν’ ἀποπέμψῃ αὐτοὺς τῆς ὑπηρεσίας, ἂν οὗτοι εἶχον ἐξευτελίσει τὴν δημοσίαν λειτουργίαν, ἣν διεχειρίζοντο, εἴτε ἀναιδῶς φατριάζοντες, εἴτε καὶ ἀνηθίκως τὰς χεῖρας αὑτῶν ῥυπαίνοντες. Ἀλλ’ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ποῖον δύναται νὰ ἔχῃ τοιοῦτον λόγον, ἵνα δικαιολογήσῃ τὴν σωρείαν τῶν μεταθέσεων καὶ τὸν ἀμέτρητον ἀριθμὸν τῶν παύσεων, τὰς ὁποίας ἐποιήσατο εἰς τὸν εἰρηνοδικειακὸν κλάδον; Οἱ κατηγοροῦντες τὰ κόμματα ἂς εἴπωσι. Κομματικὰ ἦσαν τὰ Ὑπουργεῖα, τὰ ὁποῖα ἐκυβέρνων πρὸ τοῦ κ. Καραπαύλου; Αὐτὰ λοιπὸν εἶχον τοποθετήσει τοὺς φατριάζοντας καὶ φαύλους, τοὺς ὁποίους εὗρεν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ὁ κ. Καράπαυλος, καὶ διὰ τοῦτο δι’ ἑκατοντάδος Β. Διαταγμάτων ἀπέπεμψε τῆς ὑπηρεσίας, ἢ μετέθεσεν, ὁ εὐσυνείδητος ἀνὴρ, ἵνα καθάρῃ τὴν εἰρηνοδικειακὴν δικαιοσύνην ἀπὸ φατριαστῶν καὶ φαύλων; Ἢ αὐτὸς ἐκ φατριασμοῦ μετεκίνει ἀναιτίως, ἢ μετ’ ἀσυνειδησίας ἀπέλυε τῆς ὑπηρεσίας τοὺς Εἰρηνοδίκας, ὅσους μετέθεσεν ἢ ἔπαυσε; Καὶ τίς οὗτος, ὁ ἐκτοξεύων ἐγκλήσεις κατὰ τῶν Κυβερνήσεων τῶν κομμάτων; Δὲν ἦτο αὐτὸς μέλος κόμματος καθ’ ὅλον τὸν βίον αὐτοῦ, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ δὲν ηὐλόγει ἐπὶ δεκάδας ἐτῶν Κυβερνήσεις κομματικάς; Τί λέγω, ὅτι ἦτο μέλος κόμματος, ἀντὶ νὰ εἴπω ὑπηρέτης κόμματος; Καὶ τί λέγω, ὅτι ηὐλόγει Κυβερνήσεις κομματικὰς, ἀντὶ νὰ εἴπω, ὅτι ἐθλίβετο, διότι δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπηρετήσῃ Κυβερνήσεις κομματικάς; Ἀλλ’ οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦτο ἡ πολιτεία τῶν προκατόχων αὐτοῦ, καὶ καλὴ ἐὰν δὲν ἦτο, οὐδεὶς δύναται νὰ τολμήσῃ νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἡ πολιτεία τοῦ ἐνεστῶτος Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, κρινομένη ἐκ τῶν διορισμῶν καὶ τῶν μεταθέσεων, δύναται νὰ συγκριθῇ πρὸς τὴν κατὰ ταῦτα πολιτείαν καὶ αὐτῶν τῶν θερμοτέρων κατὰ τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν, καὶ τῶν τολμηροτέρων κατὰ τὴν διαμάχην τὴν πολιτικὴν τῶν κομματικῶν Κυβερνήσεων.

§156ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἀρκεῖ, κύριε Πρόεδρε. Αὔριον πλέον.

§157Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἄς διακόψωμεν ἐδῶ λοιπόν.

§158Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως νὰ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἀλλὰ δυνάμεθα, νομίζω, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, νὰ ψηφίσωμεν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν τὴν μετὰ τῆς Ρουμανίας σύμβασιν.

§159Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπειδὴ πρὸς καταρτισμὸν τῆς συμβάσεως ταύτης ἐγένοντο μακραὶ διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Ρουμανικῆς Κυβερνήσεως, ἐπεθύμουν νὰ ἐλαμβάνομεν γνῶσιν τῶν σχετικῶν ἐγγράφων, ἵνα ἤμεθα εἰς κρείττονα θέσιν νὰ κρίνωμεν περὶ τῆς συμβάσεως ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ηὐχόμην νὰ ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου.

§160Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀφοῦ εἶναι εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, δὲν βλάπτει, ἐὰν ψηφισθῇ ἀπόψε.

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ρουμανίας ἐν Βουκουρεστίῳ τῇ 19 Δεκεμβρίου 1900 (ἔ. π.) ὑπογραφείσης συμβάσεως περὶ ἐμπορίου». (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον).

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς κατέθηκε νομοσχέδιον «περὶ συντηρήσεως τοῦ Δημοτικοῦ Γυμνασίου Μεσσήνης». Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 121). Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 9 καὶ 55′ μ. μ.)