1900.03.07

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 35

Τῆς 7 Μαρτίου 1900.

(Τρίτη).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 5 μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν αἴτησιν ἰδιοκτητῶν ἀτμοπλοίων καὶ ἱστιοφόρων πλοίων, παρακαλούντων νὰ ληφθῶσι μέτρα πρὸς προστασίαν καὶ ἀνάπτυξιν τῆς ἐμπορικῆς ναυτιλίας. Τηλεγράφημα πολιτῶν ἐκ Φιλιατρῶν, παρακαλούντων, ὅπως ἡ σιδηροδρομικὴ γραμμὴ Πύλου–Κυπαρισσίας ἐπεκταθῇ μέχρι Φιλιατρῶν. Ἕτερον τοιοῦτον τοῦ λαοῦ Σοφάδων, ἐκφράζοντος τὴν εὐγνωμοσύνην του πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ χρέους τῶν ὑπὸ τῆς Ἑλένης Ζαρίφη ἐκχωρηθέντων εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ὀφειλετῶν. Αἴτησιν φοιτητῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς περὶ συμπληρώσεως τῶν κενῶν ἑδρῶν αὐτῆς καὶ ἀναδιορισμοῦ τοῦ ἀπολυθέντος καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογίας κ. Δελλαπόρτα.

§2Π. Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ ἀναφορὰ αὕτη.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἐκτεταμένη.

§4ΜΠΑΣΙΑΣ. Πληροφοροῦμαι παρὰ συμπολιτῶν μου, ὅτι ὑπεβλήθη ἀναφορὰ εἰς τὸ Προεδρεῖον, ἀποσταλεῖσα ἐκ Κεφαλληνίας καὶ ὑπογεγραμμένη παρὰ πολιτῶν καὶ φοιτητῶν, διὰ τὸ ζήτημα τοῦ κ. Δελλαπόρτα. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ δηλώσῃ, ἂν ἡ ἀναφορὰ αὕτη εἶναι ἡ ἀνακοινωθεῖσα ὑπ’ αὐτοῦ, διότι σκοπῶ νὰ τὴν ὑποστηρίξω.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν ἀνακοινωθεῖσαν ἀναφορὰν μοὶ ἐνεχείρισε χθὲς ἐπιτροπὴ φοιτητῶν, καθ’ ὃν χρόνον ἡ Βουλὴ συνεδρίαζε. Δὲν εἶναι ἐκ Κεφαλληνίας.

§6ΜΠΑΣΙΑΣ. Ἄς ἀναγνωσθῇ.

§7ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ, ἀφοῦ ζητεῖται ἡ ἀνάγνωσις αὐτῆς.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§9Π. Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἄν δὲν ἀναγνωσθῇ, ζητῶ τὸν λόγον καὶ τὴν ἀναγινώσκω ἐγώ.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρέπει νὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν. Εἶναι τύπος, ὃν πρέπει νὰ τηρήσω... Νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ ἀναφορά;

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. (Ἀναγινώσκεται ἡ ἀναφορά).

§12ΜΠΑΣΙΑΣ. Τὴν ἀναφορὰν ταύτην συνιστῶ θερμῶς εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, διότι δυστυχῶς τὸ κακὸν δὲν ἐσταμάτησεν εἰς τὴν ἀπόλυσιν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἀπολύσεως αὐτοῦ τὸ Πανεπιστήμιον εὑρίσκεται ἐν ἀναρχίᾳ! Σήμερον δέ, καθὼς πληροφοροῦμαι, ἐγένοντο αἱματηραὶ σκηναὶ πρὸ τοῦ Πανεπιστημίου· πυροβολισμοὶ ἐρρίφθησαν, καὶ ἐπληγώθησαν τρεῖς φοιτηταί! Παρακαλῶ δὲ τὴν Κυβέρνησιν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν περὶ τῶν μέτρων, ἅτινα ὑπὸ τῆς ἁρμοδίας ἀρχῆς ἐλήφθησαν.

§13Α. ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, λυποῦμαι ὅτι, καθ’ ὃν χρόνον ἡ Βουλὴ εἶναι ἀπησχολημένη εἰς σοβαρώτατα ζητήματα, ἀναγκάζομαι νὰ φέρω τὸν λόγον ἐπὶ θέματος, περὶ τοῦ ὁποίου πρὸ καιροῦ ὑπέβαλον ἐπερώτησιν. Μὲ ἀναγκάζει δὲ νὰ λάβω τὸν λόγον ἡ ἀναφορά πρὸ πάντων τῶν φοιτητῶν, ἡ πρὸ ὀλίγου ἀναγνωσθεῖσα, ἥτις ἐπαναφέρει τὸ ζήτημα τοῦτο ἐνώπιον ἡμῶν. Λαμβάνων λοιπὸν τὸν λόγον, ὀφείλω ἐν πρώτοις νὰ εὐχαριστήσω τῷ κ. Ὑπουργῷ ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, διότι μετὰ δευτέραν ὑπόμνησιν προσεκόμισεν εἰς τὸ Προεδρεῖον ὅλα τὰ σχετικὰ ἔγγραφα περὶ τῆς ἀπολύσεως τοῦ κυρίου Δελλαπόρτα, καὶ τὰ ἔγγραφα τοῦ διορισμοῦ τοῦ ἀντικαταστάτου αὐτοῦ κ. Γαζέπη. Κύριοι Βουλευταί, ἐσχημάτισα τὴν ἰδέαν, ὅτι αἱ ἐλλείψεις καὶ αἱ ἀτέλειαι τῆς περὶ Πανεπιστημίου νομοθεσίας παρέχουσιν ἀφορμὴν εἰς τὰ ἄτοπα καὶ σκανδαλώδη γεγονότα, ἅτινα συνταράττουσιν ἑκάστοτε τὴν κοινωνίαν, ὅταν πρόκηται περὶ πληρώσεως ἕδρας τινὸς τοῦ Πανεπιστημίου· ἐξ οὗ δύναταί τις νὰ συμπεράνῃ, ὅτι ὀρθῶς ἔπραξεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, εἰσαγαγὼν γενικὸν καὶ πλῆρες νομοσχέδιον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου. Διότι, ἐὰν ῥίψωμεν ἓν βλέμμα ἐπὶ τῶν ἄρθρων τῶν ἰσχυόντων νόμων, θέλομεν παρατηρήσει ἐν αὐτοῖς τῳόντι τὸ σπέρμα τῶν σκανδάλων. Ὁ νόμος, ὡς γνωστόν, ὁ διέπων τὸ Πανεπιστήμιον, εἶναι βασιλικὸν διάταγμα τοῦ 1837. Ἐν ἄρθρῳ 9 αὐτοῦ εἴρηται, ὅτι «μετὰ πέντε ἔτη ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Πανεπιστημίου θέλουν συντελέσει τὸ Πανεπιστήμιον καὶ αἱ Σχολαὶ διὰ τῆς συμμετοχῆς των, ἥτις θέλει προσδιορισθῆ ἐν τοσούτῳ ἀκριβέστερον, διὰ νὰ ἀναπλῃρωθῶσιν αἱ χηρεύουσαι καθέδραι». Καὶ ἐνόσῳ μὲν ὑπῆρχεν ἐκκρεμὲς τὸ δικαίωμα τῆς συμμετοχῆς τῶν Σχολῶν τοῦ Πανεπιστημίου εἰς τὸν διορισμὸν τῶν καθηγητῶν, ἐνόσῳ ὁ Ὑπουργὸς αὐθαιρέτως διώριζε τοὺς καθηγητάς, τὰ πράγματα ἔβαινον ὁμαλώτερον. Ἀφ’ ὅτου ὅμως δυστυχῶς, κατὰ τὸ 1882, ἡ Κυβέρνησις ἐξέλαβεν, ὅτι εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκδώσῃ διάταγμα νομοτελεστικὸν καὶ νὰ κανονίσῃ τὴν διαδικασίαν τοῦ διορισμοῦ τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, ἡ κατάστασις ἐχειροτέρευσε. Περὶ τοῦ κύρους τοῦ διατάγματος τοῦ 1882 γνωρίζω ὅτι ὑπάρχουσι δύο γνῶμαι. Ἐγὼ ὅμως θὰ ἀπέκλινον πρὸς τὴν γνώμην, ὅτι, ὅτε ἡ Βασιλεία κατὰ τὸ ἔτος 1837 ἐξέδιδε τὸ εἰρημένον διάταγμα καὶ ὑπισχνεῖτο, ὅτι μετ’ ὀλίγον θὰ ἐκδώσῃ ἕτερον διάταγμα περὶ τοῦ τρόπου τοῦ διορισμοῦ τῶν καθηγητῶν, ἐνόει βεβαίως, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ ἐκδώσῃ νόμον, διότι ὁ Βασιλεὺς συνεκέντρου ἐν ἑαυτῷ καὶ ἐχειρίζετο τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Τὰ βασιλικὰ διατάγματα, τὰ ὁποῖα ἐξεδίδοντο τότε, ἦσαν νόμοι. Νόμον λοιπὸν ὑπισχνεῖτο τὸ διάταγμα ἐκεῖνο νὰ ἐκδώσῃ περὶ τῆς διαδικασίας τοῦ διορισμοῦ τῶν καθηγητῶν.

§14Θ. ΦΛΟΓΑΙΤΗΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι συζητήσιμον.

§15ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Ἐν τούτοις κατὰ τὸ 1882 ἐξεδόθη βασιλικὸν διάταγμα, κανονίζον τὸν τρόπον τοῦ διορισμοῦ τῶν καθηγητῶν. Ἐγὼ θὰ ηὐχόμην, ἀμέσως κατόπιν, μετὰ τὸ ἔτος 1882, νὰ εὑρίσκετο Κυβέρνησις, ἥτις, ἀποφεύγουσα τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ διατάγματος τούτου, ἤθελεν ἀφήσει εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ τὸ δικαίωμα τοῦτο, ἄνευ συμμετοχῆς τῶν Σχολῶν, διότι τότε ἤθελεν ἀναλαμβάνει ὁ Ὑπουργὸς ὁλόκληρον τὴν εὐθύνην, καὶ θὰ ἠναγκάζετο ἴσως νὰ ἐκλέγῃ καὶ διορίζῃ τοὺς ἱκανωτέρους πρὸς πλήρωσιν τῶν ἑδρῶν, καὶ δὲν θὰ ἐλάμβανον χώραν τὰ σφάλματα καὶ τὰ σκανδαλώδη καὶ λυπηρὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα παρετηρήθησαν πολλάκις ἀπὸ τοῦ 1882. Καὶ δὲν λέγω μὲν, ὅτι αἱ Σχολαὶ τοῦ Πανεπιστημίου δὲν προτείνουσιν ἐνίοτε ἀξίους τῳόντι καθηγητὰς καὶ ἐπιστήμονας, ἀλλὰ τοῦτο συμβαίνει συνήθως ὅταν δὲν ἀναμιγνύωνται τὰ πολιτικὰ κόμματα, ὅταν ἡ πίεσις δὲν κάμπτῃ τὰς ἀγαθὰς προθέσεις ἀδυνάτων τινῶν χαρακτήρων. Ἐγὼ, Κύριοι, θὰ ηὐχόμην πρὸ πάντων νὰ ὑπῆρχε παρ’ ἡμῖν ὁ θεσμὸς τῶν ἐκτάκτων καθηγητῶν. Ὁ νόμος τοῦ 1837 στηρίζεται ἐπὶ τοῦ Γερμανικοῦ συστήματος. Ἔχομεν ὀργανισμὸν Γερμανικοῦ Πανεπιστημίου. Δύναμαι νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς βαθέως ἐμελέτησε τὰ ἐν Γερμανίᾳ γενόμενα· τοῦτο δ’ ἐξάγω ἐκ τῆς μακρᾶς ἐκθέσεως αὐτοῦ ἐν τῷ περὶ τοῦ Πανεπιστημίου ἄρτι ὑποβληθέντι νομοσχεδίῳ, ἔνθα ἡ δαψίλεια τῶν γνώσεων αὐτοῦ κατάδηλος γίνεται. Ἐν Γερμανίᾳ ὑπάρχουσιν εἴκοσι περίπου Πανεπιστήμια, καὶ ἡ ἅμιλλα ἀναγκάζει καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καὶ τὰ Πανεπιστήμια, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσιν ἴδια σωματεῖα, νὰ ἐκλέγωσι τοὺς ἀρίστους ἐκ τῶν καθηγητῶν. Ἂν λάβητε δὲ ὑπ’ ὄψιν Γερμανικόν τι Πανεπιστήμιον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ παραβληθῇ πρὸς τὸ ἡμέτερον, τὸ Πανεπιστήμιον π. χ. τῆς Βόννης, θέλετε παρατηρήσει, ὅτι, καίτοι ἐκεῖ ἐδίδαξαν καὶ διδάσκουσιν οἱ ἄριστοι καθηγηταί, καίτοι ὑπάρχει ἡ ἅμιλλα, καίτοι ἡ πρότασις τῶν Σχολῶν περὶ διορισμοῦ καθηγητῶν γίνεται ἐπὶ τῇ βάσει καταλόγου τριῶν ὑποψηφίων, καίτοι ἡ ἀνάγκη τῆς προτάσεως τοῦ διοριστέου καθηγητοῦ τοιουτοτρόπως περιορίζει τὸ δικαίωμα τῶν Σχολῶν, διότι ἐκ τῶν τριῶν ἐκλέγει ὁ Ὑπουργὸς οἱονδήποτε, κατὰ βούλησιν, οὐχ ἧττον ὑπάρχει καὶ ἀνάλογος ἀριθμὸς ἐκτάκτων καθηγητῶν, οἵτινες παρακολουθοῦσι τοὺς τακτικούς. Ἡ εἰσαγωγὴ παρ’ ἡμῖν τῶν ἐκτάκτων καθηγητῶν ἤθελεν ἐξουδετερώσει ἀναντιρρήτως τὰ θλιβερὰ ἐπεισόδια, τὰ ὁποῖα παρατηροῦνται ἑκάστοτε, ὅτε ἡ πλήρωσις κενῆς ἕδρας τακτικοῦ καθηγητοῦ προκαλεῖται. Διενεργεῖται εἶδος ἐκπορθήσεως μετὰ κατάστρωσιν πλήρους πολεμικοῦ σχεδίου. Ἐὰν ὅμως παρὰ τῷ τακτικῷ καθηγητῇ παρακολουθῇ καὶ εἷς ἔκτακτος, ἀναπτύσσεται ἡ ἅμιλλα. Ὁ θεσμὸς τῶν ἐκτάκτων καθηγητῶν τυγχάνει ἀπαραίτητος, διότι ὁ τακτικὸς καθηγητὴς μετὰ διδασκαλίαν πολυχρόνιον γίνεται τέλειος, ὅταν δ’ αὐτὸς ἀποθάνῃ, δυσχερέστατα ἀναπληροῦται, καὶ ἡ Κυβέρνησις μετὰ δυσκολίας εὑρίσκει τὸν δυνάμενον ν’ ἀντικαταστήσῃ αὐτόν. Ἀπόδειξις ἡ ἕδρα τοῦ Ποινικοῦ Δικαίου ἐν τῇ Νομικῇ Σχολῇ. Εὐχῆς ἔργον λοιπὸν ἤθελεν εἶσθαι νὰ σπεύσῃ ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίσῃ ἐκ τοῦ ὑποβληθέντος νομοσχεδίου τὸν θεσμὸν περὶ ἐκτάκτων καθηγητῶν. Ἐν Γερμανίᾳ κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους παρατηροῦμεν τὰ ἑξῆς. Ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τοῦ Βερολίνου πρό τινων ἐτῶν ἦσαν 69 τακτικοὶ καθηγηταὶ καὶ 60 ἔκτακτοι, εἰς τὸ Πανεπιστήμιον τῆς Γοτίγγης ἦσαν 73 τακτικοὶ καὶ 25 ἔκτακτοι, τῆς Βόννης 59 τακτικοὶ καὶ 28 ἔκτακτοι, τοῦ Breslau 54 τακτικοὶ καὶ 22 ἔκτακτοι, τῆς Χάλλης 50 τακτικοὶ καὶ 25 ἔκτακτοι, καὶ οὕτω καθεξῆς. Ἐὰν ἴσχυεν ὁ θεσμὸς οὗτος καὶ παρ’ ἡμῖν, δὲν θὰ ὑπῆρχεν ἀνάγκη τοιούτων συζητήσεων, δὲν θὰ ἐγίνετο τόσος θόρυβος καὶ δὲν θὰ συνέβαινον ἑκάστοτε γεγονότα, καταρρίπτοντα τὸ γόητρον τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστημίου, διότι παρὰ τῷ τακτικῷ καθηγητῇ ἠδύνατο νὰ διορισθῇ καὶ ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζεν ἄξιον νὰ καταλάβῃ θέσιν ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι καὶ ἄλλοτε τὸ Ὑπουργεῖον ἀνέλαβε τὴν μελέτην τοῦ θέματος. Εἶναι τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ὀφείλεται καὶ ὁ ἰσχύων νόμος περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὅστις, εἰρήσθω ἐν παρόδῳ, ἔχει ἐλαττώματα, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ αὐτοῦ κατ’ ἀρχὴν ὑπῆρξεν εὐεργετικός, θὰ ἠσθάνθη δὲ βεβαίως ἀνακούφισιν καὶ ὁ νῦν κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ὅστις πρὸ τοῦ νόμου ἐκείνου κατὰ τὸν Ἰούλιον καὶ Αὔγουστον ἠναγκάζετο νὰ κλείηται εἰς τὸ Μοναστήριον Πετράκη, ἵνα ἐν τῇ μονώσει καὶ ὑπὸ τοὺς στροβιλώδεις καπνοὺς τοῦ προσφιλοῦς αὐτῷ ναργιλὲ ἐπιδίδηται εἰς τὴν ἐπίπονον ἐργασίαν τῶν διορισμῶν καὶ παύσεων χιλιάδων διδασκάλων καὶ διδασκαλισσῶν. Τὸ Ὑπουργεῖον ἐπὶ μακαρίτου Πετρίδου εἰργάσθη καὶ ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου ἐν ἐπιτροπῇ, εἰς ἣν εἶχον τὴν τιμὴν καὶ ἐγὼ νὰ μετέχω. Ἐνθυμοῦμαι δέ, ὅτι μεγάλη συζήτησις ἐγένετο ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐκείνῃ περὶ τῶν ἐκτάκτων καθηγητῶν. Ἐγὼ ὑπεστήριζον τὴν ἄκραν γνώμην, ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς προτάσεως τῶν καθηγητῶν ἔπρεπε νὰ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὰς Σχολὰς, καὶ νὰ ἀναγραφῇ ὁ θεσμὸς τῶν ἐκτάκτων καθηγητῶν. Αἱ ἀνταλλαγεῖσαι θεωρίαι, τὰ διατυπωθέντα τότε νομοσχέδια ἐλησμονήθησαν. Ἐλπίζω ὅμως, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ λάβῃ ποτὲ ὁριστικὴν νομοθετικὴν φροντίδα. Ἀλλ’ ἐπὶ τῇ προϋποθέσει ὅτι τὸ Β. Διάταγμα τοῦ 1882 ἐγκύρως ἐξεδόθη, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νομικῶς εἰς ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, ἔρχομαι, Κύριοι, νὰ ἐξετάσω τὸ φλογερὸν ζήτημα τῆς παύσεως τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα, τὸ ὁποῖον τόσας συζητήσεις καὶ τόσα σκάνδαλα προὐξένησεν. Ἀπεχθάνομαι τὰς προσωπικὰς ἀντεγκλήσεις, καὶ θὰ προσπαθήσω, ὅσον τὸ δυνατὸν, χρονογραφικῶς νὰ ἐκθέσω τὰ πράγματα, καὶ ν’ ἀφήσω εἰς τὴν Βουλὴν νὰ κρίνῃ, πόσον ἀδικαιολόγητος, πόσον ἄδικος ὑπῆρξεν ἡ παῦσις τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα...

§16Ι. Γ. ΛΑΠΠΑΣ. Κατετέθησαν, κύριε συνάδελφε, τὰ σχετικὰ ἔγγραφα;

§17Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Πρὸ τριῶν μηνῶν.

§18ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας κατέλαβε δυστυχῶς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ ἕδραν, τὴν ὁποίαν ἐπωφθαλμία καὶ ἕτερος ἐπιστήμων, ἀλλὰ καὶ ἰσχυρὸς πολιτικὸς, ὁ κ. Γαζέπης. Ὁ διορισμὸς τοῦ καθηγητοῦ κ. Δελλαπόρτα ἐγένετο κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1897. Συνῆλθεν ἡ Σχολὴ, τῇ προσκλήσει τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, καὶ, ὡς ἐκ τοῦ πρακτικοῦ φαίνεται, ὁ κ. Δελλαπόρτας ἔλαβεν ὀκτὼ ψήφους, καὶ ἕξ ὁ κ. Γαζέπης. Διωρίσθη λοιπὸν καθηγητὴς ὁ κ. Δελλαπόρτας, ἀνέλαβε τὴν θέσιν του καὶ ἀνέλαβε καὶ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον, ὡς γνωρίζετε, εἶναι παράρτημα τοῦ Πανεπιστημίου. Ἡ ἵδρυσις αὐτοῦ ἀνάγεται εἰς τὸ ἔτος 1843. Ἱδρύθη δὲ τῇ συνδρομῇ φιλανθρώπων. Κατὰ τὸ ὀργανισμὸν αὐτοῦ, ὁ καθηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας εἶναι καὶ διευθυντὴς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἡ διοίκησις ὅμως αὐτοῦ διεξάγεται ὑπὸ Ἀδελφάτου, οὗ τὰ μέλη ἰσοβίως διορίζονται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν. Καὶ ἐγένετο μὲν κατόπιν εἷς νόμος, ἵνα καταλληλότερον ῥυθμίσῃ τὰ πράγματα, ἀλλ’ ὁ νόμος ἐκεῖνος κατηργήθη, καὶ ἐπανῆλθε τὸ πρώην καθεστώς. Ὅτε ἀνέλαβε τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας, ἐδοκίμασε φοβερὰς ἀντιδράσεις, ὑπέστη ἀγρίας ἐπιθέσεις, ἐξ ἐκείνων, αἵτινες συνηθίζονται, ὅταν πρόκειται περὶ ἐκπορθήσεως ἕδρας τινὸς ὑπὸ ἀντιπάλου κατεχομένης. Παρουσιάσθη ἐνώπιον τοῦ Ἀδελφάτου, καὶ ἓν ἐκ τῶν μελῶν αὐτοῦ ἐδήλωσεν εἰς αὐτὸν ῥητῶς, ὅτι δὲν θὰ παράσχῃ εἰς αὐτὸν οὐδεμίαν συνδρομὴν, διότι τὸ Ἀδελφᾶτον δὲν θέλει αὐτὸν ὡς Διευθυντήν. Εὗρεν ὁ Δελλαπόρτας κατάστασιν οἰκτροτάτην· δὲν ὑπῆρχον ἐργαλεῖα, δὲν ὑπῆρχον τὰ ἀπολύτως ἀναγκαῖα πρὸς περίθαλψιν τῶν προσερχομένων ἀσθενῶν· ἐπειδὴ δὲ τὸ Ἀδελφᾶτον διαχειρίζεται τὴν περιουσίαν αὐτοῦ, ἐζήτησεν ὁ καθηγητὴς τὰ μέσα πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς τοιαύτης καταστάσεως, ἀλλὰ τὸ Ἀδελφᾶτον οὐδὲ ὀβολὸν ἔστρεξε νὰ παράσχῃ, οὐδὲ πρὸς ἀγορὰν τοὐλάχιστον τῶν ἐργαλείων, καὶ ἂν δὲν εὑρίσκετο ὁ πρύτανις τότε τοῦ Πανεπιστημίου νὰ μεσολαβήσῃ, ἵνα τὸ Πανεπιστήμιον παράσχῃ συνδρομὴν 2000 δραχμῶν, βεβαίως δὲν θὰ ὑπῆρχον οὐδὲ τὰ ἀπολύτως ἀναγκαῖα ἐργαλεῖα. Ἀλλὰ τὸ Ἀδελφᾶτον ἐξηκολούθει τὴν ἐχθρικὴν στάσιν του κατὰ τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα ἐπὶ μακρὸν χρόνον, καὶ ὁ καθηγητὴς συνειργάζετο μετὰ τοῦ ἐπιμελητοῦ αὐτοῦ κ. Μεταξᾶ, ἑνὸς ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν διαπρεπεστάτων ὀφθαλμολόγων, ὅτε κατὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1899 ἤρχισε πλέον ἀναφανδὸν καὶ ἀπροκαλύπτως ὁ πόλεμος. Ἐλησμόνησα νὰ σημειώσω, ὅτι καὶ πρὸ τοῦ διορισμοῦ τοῦ Δελλαπόρτα, μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Ἀναγνωστάκη, τὸ Ἀδελφᾶτον συνῆλθε καὶ προέτεινε τὸν κ. Μεταξᾶν ὡς μέλος καὶ προσωρινὸν Διευθυντὴν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Ἀλλὰ μήπως, νομίζετε, τὸ Ὑπουργεῖον ἐνέκρινε τὸν διορισμὸν τοῦτον; Οὐχί! Καὶ διατὶ δὲν τὸν ἐνέκρινε; Διότι τὰ πρακτικὰ τῆς προτάσεως τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Μεταξᾶ, ὡς μέλους τοῦ Ἀδελφάτου, δὲν ἔφθασαν μέχρι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν! Μυστηριώδης χεὶρ παρεκώλυσε τὴν ἀποστολὴν αὐτῶν! Καὶ ὀφείλω νὰ ἐξάρω ἐνταῦθα τὴν διαγωγὴν τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις, πληροφορηθεὶς τοῦτο, ἠναγκάσθη νὰ ὑπομνήσῃ εἰς τὸ Ἀδελφᾶτον, ἵνα ἀποστείλῃ τὰ ἔγγραφα, καὶ νὰ ζητήσῃ τὸν λόγον τῆς παραλείψεως ταύτης. Τότε, νομίζω, διηύθυνε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ὁ ἐπαξίως σήμερον κατέχων τὴν θέσιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ κ. Θεοτόκης. Ἀντὶ ὅμως νὰ σταλῶσι τὰ ἔγγραφα, συνέρχεται εἰς νέαν συνεδρίασιν ἡ Ἐπιτροπὴ, καὶ μεταβάλλεται ἡ πρότασις. Ποῖος δὲ προτείνεται; Μήπως προτείνεται καθηγητής τις τοῦ Πανεπιστημίου; μήπως ἆρά γε προτείνεται εἰδικὸς τις ἄλλος; Πλανᾶσθε! Ἐπροτάθη ὁ Διευθυντὴς τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης κ. Μερκάτης.

§19ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὡς Διευθυντὴς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου;

§20ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Ὡς μέλος τοῦ Ἀδελφάτου... Δυστυχῶς ἀποθνήσκει κατόπιν καὶ ἕτερον μέλος τοῦ Ἀδελφάτου, ὁ Χωρέμης. Γίνεται νέα συνέλευσις τοῦ Ἀδελφάτου πρὸς ἀντικατάστασιν αὐτοῦ. Καὶ ποῖος νομίζετε ὅτι προετάθη; Ὁ ἐκ Χαλκίδος συνάδελφος κ. Νικόλαος Καλογερόπουλος. Λοιπὸν τὸ Ἀδελφάτον τοῦ Ὀφθαλμιατρείου εἶναι τὸ Συμβούλιον σχεδὸν τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης! Δὲν θέλω βεβαίως νὰ ψέξω αὐτό. Εἶναι ἄριστον. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἐν τῇ ὑποθέσει Δελλαπόρτα δὲν ἐφάνη ἀμέτοχον προσωπικῶν συμπαθειῶν. Ὑπῆρχεν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Ὀφθαλμιατρείου εἷς οἰκονόμος, ὁ ὁποῖος ὑπέβαλεν ἀναφορὰν ἐν εἴδει μηνύσεως πρὸς τὸ Ἀδελφᾶτον, ὅτι δῆθεν ὁ ἐπιμελητὴς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου κ. Μεταξᾶς ἦτο τραχὺς τὸ ὕφος, καὶ ἕνεκα τῶν τρόπων αὐτοῦ ἠνάγκασε δύο ἐκ τῶν βοηθῶν, «τῶν ἀρίστων», Σφήκαν τινὰ καὶ ἕνα ἄλλον, τοῦ ὁποίου μοὶ διαφεύγει τὸ ὄνομα, νὰ τραπῶσιν εἰς φυγήν, ὅτι δὲ τὰς ἐγχειρήσεις δὲν ἐνήργει ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας, ὁ διευθύνων τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον, ἀλλὰ ὁ ἐπιμελητὴς Μεταξᾶς. Ἡ ἀναφορὰ αὕτη διὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν διεβιβάσθη εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, διὰ τῆς Πρυτανείας δ’ ἐκλήθη εἰς ἀπολογίαν ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας, ὅστις καὶ ἀπελογήθη. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως δὲν εἶχεν ἴσως ἀκόμη διανοηθῆ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ πραξικόπημα τῆς παύσεως τοῦ Δελλαπόρτα· εἶχε προβῆ εἰς ἀνάκρισιν περὶ τῆς ὑποστάσεως τῶν κατηγοριῶν καὶ τῆς καταστάσεως τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἐρωτηθέντες δ’ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὡς αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀνομολογεῖ ἐν τῇ πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα ἐκθέσει του, οἱ καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου Καραμήτσας, Ζωχιὸς καὶ τρεῖς ἢ τέσσαρες ἄλλοι, ἀπεφάνθησαν ἀπροκαλύπτως κατὰ τῆς ἐναντίον τοῦ συναδέλφου αὐτῶν κατηγορίας, καὶ ἐξεμάνησαν κατὰ τῆς διαγωγῆς τοῦ Ἀδελφάτου, εἰς ὃ ἀπέδωκαν τὴν κατάστασιν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου... Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ἀνανεύει.

§21ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἐπειδὴ ἀκριβολογεῖτε εἰς τὴν γλῶσσαν. Ὄχι ἐξεμάνησαν, διότι τότε θὰ ἦταν εἰς τὸ Φρενοκομεῖον.

§22ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶπον ὅτι θὰ ἀποστείλητε αὐτοὺς εἰς τὸ Φρενοκομεῖον, καίτοι νομίζω ὅτι μὲ τὸ θάρρος καὶ τὴν τόλμην, τὴν ὁποίαν ἔχετε, ὑπάρχει κίνδυνος καὶ αὐτὸ νὰ γείνῃ· δὲν εἶναι καθόλου παράξενον. Ἐνῷ λοιπὸν ἐνώπιον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τοιαῦτα ἐβεβαίουν οἱ καθηγηταὶ ἐκεῖνοι, φαίνεται ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν ἐπείσθη νὰ ἀπόσχῃ τῆς διαταράξεως τῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς πραγμάτων. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ἀπεφάσισε τότε νὰ προβῇ εἰς ἀπόλυσιν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, διότι ἐφοβεῖτο, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς δὲν ἦτο ὑπὲρ τοῦ εὐνουμένου του Βουλευτοῦ Χαλκίδος, συνέλαβεν ὅμως τὴν σκέψιν περὶ διχοτομίας τῆς ἕδρας, καὶ ἐνθυμεῖται βεβαίως ἡ Βουλή, ἡλίκος θόρυβος ἠγέρθη, ὅτε ἐγένετο γνωστὸν, ὅτι ἐστάλη πρόσκλησις εἰς τὴν Ἰατρικὴν Σχολὴν, ὅπως ἀποφανθῇ αὕτη, ἐὰν ὑπάρχει ἀνάγκη τοῦ διχασμοῦ τῆς ἕδρας, ἵνα ἐπικαθήσῃ καὶ ὁ κ. Γαζέπης. Ἐγὼ θὰ ηὐχόμην νὰ ἐξετελεῖτο ἡ ἐπιθυμία αὕτη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Γαζέπη, διότι δὲν θὰ συνέβαινε τὸ μέγα σκάνδαλον τῆς παύσεως καθηγητοῦ ἐξόχου, οἷος ὁ Δελλαπόρτας· ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ Σχολὴ τότε ἀπέκρουσε τὴν πρότασιν ταύτην. Καὶ γνωρίζω μὲν τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι θὰ ἐπικαλεσθῇ ἴσως τὰ ἀλλαχοῦ γινόμενα, γνωρίζω ὅτι ἐν Πανεπιστημίοις τῆς Γερμανίας, οἷον τὸ τῆς Βόννης, ὑπάρχει κλινικὴ ὀφθαλμολογικὴ καὶ δύο ἐν αὐτῇ καθηγηταὶ διὰ τὴν θεωρητικὴν καὶ πρακτικὴν διδασκαλίαν. Ἀλλ’ ὅ,τι γίνεται ἀλλαχοῦ, εἰς τὰ μεγάλα κέντρα, δὲν εἶναι εὔλογον νὰ ἐπικαλώμεθα ἡμεῖς, ὅπως καλύψωμεν τὰς μελετωμένας ἁμαρτίας. Τὸ ἐπιχείρημα εἶναι ἴσως εὐφυὲς, ἀλλ’ ἡ δικαιολογία εἶναι τέχνασμα, ὅπως οἰκονομηθῇ ἡ ἐπιχείρησις κομματικῆς ἱκανοποιήσεως. Μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ διαβήματος, ἵνα ἡ Σχολὴ ἀποφανθῇ, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖαι αἱ δύο ἕδραι τοῦ Πανεπιστημίου, ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀνέλαβεν ἀναφανδὸν πλέον τὸ ἔργον περὶ ἀποπομπῆς τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα. Δὲν εἶναι ἀκριβές, Κύριοι, τὸ διὰ τῆς δημοσιογραφίας σκοπίμως διατυμπανισθέν, ὅτι αὐτὸς (ὁ κ. Δελλαπόρτας) ἐζήτησε τὴν διχοτομίαν, διότι ἐκ τῶν ἐγγράφων, ἃ εἶχε τὴν εὐγένειαν νὰ καταθέσῃ ὑπὸ τὰς ὄψεις μου ὁ κ. Ὑπουργὸς, οὐδὲν περὶ τούτου βεβαιοῦται. Ἀλλὰ καὶ ἂν παραδεχθῶμεν ὅτι τοῦτο ἤθελεν εἶσθαι ἀκριβὲς, ὅτι ὁ Δελλαπόρτας ἐζήτησε τὴν διχοτομίαν, πάλιν πρέπει νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι ἐκ τῆς πιέσεως, ἐκ τῶν ἀλλεπαλλήλων κατ’ αὐτοῦ ἐπιθέσεων, ἴσως ἐσκέφθη νὰ μὴ ἀντείπῃ εἰς τὴν διχοτομίαν, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον καὶ διὰ τῆς προσθήκης καὶ ἑτέρου καθηγητοῦ κατ’ οὐδὲν ἐμειοῦτο ἡ θέσις, ἣν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον καὶ τοσοῦτον ἐπαξίως κατεῖχε, καὶ διότι δὲν ἐνδιεφέρετο, ἂν καὶ ἕτερος ἐδίδασκε τὸ αὐτὸ μάθημα· οὐδόλως ἐφοβεῖτο τὴν ἅμιλλαν καὶ τὸν ἀνταγωνισμόν. Σημειώσατε, Κύριοι, καλῶς, ὅτι ὑποστηρίζων τὴν ὑπόθεσιν τοῦ καθηγητοῦ κ. Δελλαπόρτα, πράττω τοῦτο διότι ἀκράδαντον ἔχω πεποίθησιν, ὅτι εἶναι ἐκ τῶν ἱκανωτάτων καὶ διαπρεπεστάτων παρ’ ἡμῖν ἐπιστημόνων, ἐν Εὐρώπῃ καὶ αὐτὸς τελειοποιηθεὶς, καὶ ἀλλαχοῦ μὲν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τῷ Gâger καὶ Arlt ἐν Βιέννῃ εἰδικῶς περὶ τὴν ὀφθαλμολογίαν ἀσχοληθεὶς, ἐπὶ εἰκοσιπενταετίαν δὲ καὶ πλέον ἐπιτυχέστατα τὸ ἰατρικὸν ἐπάγγελμα ἀσκήσας, ὡς γνωστὸν, ἐν τῇ ἡμετέρᾳ κοινωνίᾳ, κατέσχε πάντοτε καὶ κατέχει ὑψηλὴν ἐπιστημονικὴν θέσιν, καὶ ἐτίμησεν εἴπερ τις καὶ ἄλλος τὴν ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ ἕδραν, ἣν ἡ Πολιτεία ἐνεπιστεύθη αὐτῷ. Δὲν ἦτο λοιπὸν δυνατὸν νὰ θίξῃ τὴν φιλοδοξίαν ἢ νὰ ἐλαττώσῃ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ ἕτερος καθηγητής, τὸ αὐτὸ μάθημα διδάσκων, δὲν ἐφοβεῖτο δὲ πρὸ πάντων τὸν κ. Γαζέπην, διότι εἶχε τὴν ἰδέαν, καὶ εὐλόγως, ὅτι ἦτο πολὺ ἀνώτερος αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, διὰ μακρᾶς ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, ἐζήτησε τὴν ἀπόλυσίν του, ἐζήτησε νὰ κενωθῇ ἡ θέσις, ἵνα μείνῃ τὸ πεδίον τῆς κομματικῆς ἐνεργείας ἐλεύθερον. Ἀναγινώσκων τὴν ἔκθεσιν ταύτην, κύριοι Βουλευταί, ἐθαύμασα μὲν τὴν πολλὴν εὐφυΐαν καὶ τὴν εὐστροφίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἔκτακτον τέχνην περὶ τὸ διαστρέφειν τὰ πράγματα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἄριστος χειριστὴς τοῦ καλάμου γνωρίζω κατὰ βάθος αὐτὸν, διότι μετ’ αὐτοῦ συνδέομαι διὰ παλαιᾶς φιλίας, καὶ εἰς τὰς στήλας τῆς αὐτῆς ἐφημερίδος δέ ποτε συνειργάσθημεν, αὐτὸς μὲν μᾶλλον ὡς δημοσιογράφος ex professo, ἐγὼ δὲ ὡς ἐρασιτέχνης, καὶ ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι καὶ συνεπλάκημεν, καὶ ὀλίγου δεῖν ἐμφύλιος πόλεμος ἐξερράγη εἰς τὰς αὐτὰς στήλας μεταξὺ ἡμῶν ἐπὶ ἐκκλησιαστικῶν ζητημάτων. Ἔπεισε λοιπὸν τὴν Α. Μεγαλειότητα, ὅτι ὁ Δελλαπόρτας ἐγένετο πέτρα σκανδάλου ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, ὅτι ἀπαραίτητος ἐτύγχανεν ἡ ἀποπομπὴ αὐτοῦ ἐκ τῆς Σχολῆς, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν ἠδυνήθη νὰ οἰκονομήσῃ τὴν κατάστασιν καὶ τὸν εὐνοούμενον αὐτοῦ. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἀπέναντι τῆς ἰσχύος καὶ τῆς ἀληθείας τῶν πραγμάτων ἠναγκάσθη νὰ περιπέσῃ εἰς ἀντιφάσεις ὁ κ. Ὑπουργὸς, διότι ὁμολογεῖ ὅτι, «καθ’ ἣν ἡμέραν ἐλάμβανε τὴν ἀπολογίαν ταύτην, προσῆλθεν εἰς αὐτὸν ἐπιτροπὴ τῆς Συγκλήτου τοῦ Πανεπιστημίου, ἀπαρτιζομένη ἐκ τοῦ πρυτάνεως καὶ τῶν καθηγητῶν κ.κ. Γαλβάνη, Μαγγίνα, Καραμήτσα καὶ Χατζημιχάλη, ἥτις ἀνεπιφυλάκτως ἐκηρύχθη ὑπὲρ τοῦ κ. Δελλαπόρτα». Ἀλλὰ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριε Ὑπουργέ, ἀφοῦ εἴχετε τοιαύτην διαβεβαίωσιν τῶν καθηγητῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, διὰ ποῖον λόγον προέβητε εἰς τὴν παῦσιν τοῦ Δελλαπόρτα διὰ τὴν κατάστασιν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου; Διατὶ ἐπερρίψατε εἰς αὐτὸν ὅλον τὸ βάρος καὶ τὴν εὐθύνην; Διατὶ κατεδικάσατε αὐτὸν, ἵνα ἄρῃ τὸν Σταυρὸν, ἀφοῦ ἐκ τοῦ νόμου οὐδόλως ἐξάγεται, ὅτι τὴν διοίκησιν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου δὲν ἔχει ὁ διδάσκων Διευθυντὴς, ἀλλὰ τὸ Ἀδελφᾶτον; Ἡ κατάστασις τοῦ Ὀφθαλμιατρείου ἀνομολογεῖται καὶ ἐν αὐτῇ τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει σας, ἣν ὑπεβάλετε ἄρτι πρὸς τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ὑμῶν περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου! Ἡ ἔκθεσις αὕτη ἀποτελεῖ ἀντίφασιν καὶ πανηγυρικὴν διαμαρτυρίαν κατὰ τοῦ διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἀπεσπάσατε ἐκ τῶν χειρῶν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως· διότι ἐν τῇ ἐκθέσει ὑμῶν ταύτῃ ἀπροκαλύπτως ὁμολογεῖτε, ὅτι, «ἐγκαταλειφθὲν τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον ἀπὸ πολλοῦ εἰς τὴν τύχην του, περιῆλθεν εἰς οἰκτρὰν κατάστασιν, ἕνεκα τῆς ἀνοχῆς τοῦ Κράτους καὶ τῆς ἀκηδίας τοῦ Πανεπιστημίου». Ἀλλ’ ἐὰν περιῆλθεν εἰς οἰκτρὰν κατάστασιν ἕνεκα τῆς ἀνοχῆς τοῦ Κράτους, ἕνεκεν ὑμῶν, ἕνεκα τῆς ἀμελείας τοῦ Πανεπιστημίου, διὰ ποῖον λόγον λοιπὸν ἐπαύσατε τὸν καθηγητὴν Δελλαπόρταν; Αὐτὸς ἓν καθῆκον μόνον εἶχε, νὰ διδάσκῃ εἰς τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον καὶ νὰ ἐκτελῇ ἐγχειρήσεις. Ἀλλὰ δὲν ἠδύνασθε νὰ στηριχθῆτε μόνον ἐπὶ τοῦ γεγονότος τούτου, καὶ ἐννοήσαντες τὴν ἀδυναμίαν σας ἠθελήσατε νὰ δημιουργήσητε καὶ ἕτερον λόγον πρὸς δικαιολογίαν τῆς παύσεως τοῦ διακεκριμένου καθηγητοῦ. Καὶ κατηγορήσατε λοιπὸν αὐτὸν εἰς τὰ ἔγγραφά σας, ὅτι δὲν ἐξετέλει ἐγχειρήσεις, ὅτι τὰς ἐγχειρήσεις πάσας ἐνήργει ὁ ἐπιμελητὴς Μεταξᾶς. Καὶ ποῦ ἐβασίσθητε διὰ νὰ ὑποστηρίξητε τοιοῦτον λόγον; Μήπως ἐνεργήσατε ἀνακρίσεις; μήπως ἐκαλέσατε αὐτὸν τοῦτον τὸν καθηγητὴν, ἵνα ἐρωτήσητε; μήπως προέβητε εἰς ἐπισταμένας ἐρεύνας, ἵνα πεισθῆτε, ὅτι τῳόντι οὕτως εἶχον τὰ πράγματα; Ἐὰν ὅμως αὐτὸς πράγματι ἦτο ὁ λόγος τῆς παύσεως τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα, ἠδικήσατε ὑμᾶς αὐτοὺς κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἠδικήσατε τὴν κρίσιν σας, διότι δὲν εἶναι ἀκριβὲς, ὅτι ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας δὲν προσήρχετο εἰς τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον, ὅτι δὲν προέβαινεν εἰς ἐγχειρήσεις, διότι, καθ’ ὅσον τοὐλάχιστον ἐγὼ μανθάνω, οὐδαμοῦ οἱ διευθυνταὶ τῶν κλινικῶν ὑποχρεοῦνται, ἀνεξαιρέτως πάσας καὶ τὰς ἐλαχίστας τῶν ἐγχειρήσεων νὰ ἐπιχειρῶσιν, ἀλλ’ ἔχουσιν ἐπιστήμονας βοηθοὺς καὶ ἐπιμελητὰς παρ’ ἑαυτοῖς, οἵτινες ἐπίσης ἐργάζονται. Ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας προέβαινεν εἰς τὰς σπουδαιοτέρας τῶν ἐγχειρήσεων, καὶ συνειργάζετο μετὰ τοῦ ἐπιμελητοῦ καὶ βοηθοῦ αὑτοῦ κ. Μεταξᾶ, ὅστις ἐπίσης ἐξετέλει ἐγχειρήσεις. Ἀλλὰ μήπως ὁ Μεταξᾶς ἦτό τις τυχαῖος ἀνὴρ ἐν τῷ Ὀφθαλμιατρείῳ, καὶ ἡ ἀνεξάρτητος αὐτοῦ ἐπιστημονικὴ ἐνέργεια ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ὡς πταῖσμα τῆς Διευθύνσεως; Ἀναμφισβητήτως οὐχί, καὶ διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ὁ κ. Μεταξᾶς διακρίνεται ἐν τῷ κύκλῳ τῶν ὀφθαλμολόγων ὡς εἷς τῶν ἀρίστων καὶ ἱκανωτάτων ἰατρῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Μεταξᾶς, ὡς εἶπον, κατηγγέλθη παρὰ τοῦ οἰκονόμου τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ὅτι διὰ τραχέος τρόπου ἠνάγκασε δύο βοηθοὺς ν’ ἀπομακρυνθῶσιν. Ἔχω ἐνταῦθα ἐπιστολὰς, Κύριοι, αὐτῶν τῶν ἰδίων βοηθῶν, οἵτινες διαμαρτύρονται κατὰ τοιούτου ψεύδους, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει ἀνάγκην καὶ νὰ καταδειχθῇ δι’ ἐκείνους, οἵτινες γνωρίζουσι τὸν κ. Μεταξᾶν. Αἱ ἐπιστολαὶ τῶν βοηθῶν ἐκείνων—τὰς ὁποίας δὲν ἀναγινώσκω, ἵνα μὴ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν,—ἀποδεικνύουσι τὴν ἀνακρίβειαν τῶν ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ οἰκονόμου βεβαιουμένων καὶ τὴν ποιότητα τῶν ἄλλων καταγγελιῶν αὐτοῦ, ἐφ’ ὧν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐστηρίχθη, ἵνα ἀδικήσῃ ἐπιστήμονας εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντα αὑτῶν ἐκπληροῦντας...

§23ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί εἶναι αὐτὸς ὁ οἰκονόμος;

§24ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Εἶναι ὁ ταμίας τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Αὐτός, ὅστις ἐβεβαίωσεν, ὅτι ὁ Δελλαπόρτας δὲν ἐξετέλει ἐγχειρήσεις! Λογιστὴς ὤν, ἐγνωμοδότει ποίας ἐγχειρήσεις ἔπρεπε νὰ ἐνεργῇ ὁ καθηγητὴς καὶ ποίας ὁ ἐπιμελητὴς Μεταξᾶς, καὶ ἐπὶ τῶν καταγγελιῶν αὐτοῦ ἐστηρίχθησαν αἱ κατὰ τοῦ Δελλαπόρτα ἐπιθέσεις!

§25ΜΠΑΣΙΑΣ. Ὁ Μεταξᾶς εἶναι διακεκριμένος ἐπιστήμων καὶ ἐψηφίσθη καὶ ἀπὸ τὴν Σχολὴν ὡς καθηγητής.

§26ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐστηρίχθη καὶ ἐπὶ ἄλλης τινὸς ἐκθέσεως, ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν συνέταξεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Καλογερόπουλος. Ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι ὁ κ. Καλογερόπουλος εἶναι ἄριστος νομικὸς, γνωρίζω ὅτι εἶναι εὐφυέστατος ἄνθρωπος, ὅτι διαπρέπει ὡς μέλος τῶν Διοικητικῶν Συμβουλίων τῶν Τραπεζῶν, πολλάκις δ’ ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐκτιμήσω τὴν ἀξίαν του, ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω, ὅτι οὐδεμίαν ἔχω πεποίθησιν εἰς τὰς ἰατρικάς του γνώσεις, εἰς τὰς βεβαιώσεις αὐτοῦ, προκειμένου περὶ γνωμῶν ἀναγομένων εἰς τὸν κλάδον τῆς Ὀφθαλμολογίας, ὅταν μάλιστα αἱ γνῶμαι αὗται βασίζωνται ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν ἑνὸς λογιστοῦ. Ἂν ἀναγνώσητε, Κύριοι, τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Καλογεροπούλου, θέλετε παρατηρήσει τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι τὰς πλείστας ἐγχειρήσεις ἐνήργει ὁ ἐπιμελητὴς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, εἶναι ποτὲ δυνατὸν ἐπὶ τῇ βάσει ἐκθέσεων ἐπὶ ἀνεπισήμων πληροφοριῶν χαλκευθεισῶν νὰ καταδικασθῇ εἷς ἀρχαῖος καὶ εὐδόκιμος καθηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας; Διὰ τοιαύτης μεθόδου καὶ ὁ διασημότερος ἐπιστήμων ἠδύνατο νὰ πέσῃ θῦμα. Ἀλλ’ ὑπάρχει ὅμως καὶ ἄλλη τις ἔκθεσις. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, θέλων νὰ ἐνισχύσῃ τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ, διώρισεν ἐπιτροπὴν, συγκειμένην ἐκ καθηγητῶν ἀρτίως παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ προχειρισθέντων, οἵτινες προέβησαν εἰς ἐξέτασιν. Τί ἐξάγεται ὅμως ἐκ τῆς ἐκθέσεως αὐτῆς; Μήπως ἐκάλεσαν, ὡς ὤφειλον, τὸν συνάδελφόν των Διευθυντὴν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἵνα ἐρωτήσωσιν αὐτὸν, ἵνα λάβωσι παρ’ αὐτοῦ ἐξηγήσεις περὶ τῶν καταγγελλομένων; Ἀναμφισβητήτως οὐχί. Λέγεται ὅτι περὶ λύχνων ἁφὰς ἐπεσκέφθησαν τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον, ἠρώτησαν τὸ κατώτερον προσωπικὸν, καὶ ἐβεβαιώθησαν παρ’ αὐτοῦ, ὅτι τὰς ἐγχειρήσεις ἐνήργει μόνος ὁ Μεταξᾶς· ἐξήτασαν δὲ καὶ τὰ βιβλία τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, καὶ ἐκεῖθεν ἐπείσθησαν, ὅτι ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας ἀμελῶς ἐφέρετο. Οὐδεὶς ὅμως ἐτόλμησε ν’ ἀμφισβητήσῃ τὴν ἐπιστημονικὴν αὐτοῦ ἀξίαν. Ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτων ἐγγράφων, Κύριοι, ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτων ἐπιτευχθεισῶν ἐκθέσεων ἀπελύθη ὁ καθηγητὴς Δελλαπόρτας! Ἐννοεῖται ὅτι ἐξ ὅλων τούτων κατάδηλος γίνεται ἡ προσγενομένη ἀκατανόητος ἀδικία, καὶ ὑποθέτω, ὅτι εἰς τὸ βάθος τῆς συνειδήσεώς του ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως θὰ αἰσθάνεται ὅλον τὸ βάρος τῆς τοιαύτης ἐνεργείας. Ἀλλὰ μήπως ἠδίκησε μόνον διακεκριμένον καθηγητὴν καὶ ἐπιστήμονα; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ἐν τῷ διορισμῷ τοῦ ἀντικαταστάτου τοῦ ἀπολυθέντος καθηγητοῦ διωλίσθησε καὶ εἰς παρανομίαν. Τὸ ζήτημα εἶναι νομικὸν, καὶ νομίζω ὅτι εἶμαι ἁρμόδιος εἰς αὐτὸ νὰ ἀσχοληθῶ. Τὸ ἄρθρον 1 τοῦ διατάγματος τῆς 9 Ἀπριλίου 1882 φέρει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Χηρευούσης ὁπωςδήποτε καθέδρας τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου καὶ ἀναγκαίας θεωρουμένης παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῆς πληρώσεως αὐτῆς, ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς προσκαλεῖ διὰ τῆς Πρυτανείας τὴν οἰκείαν Σχολὴν, ἵνα δι’ ἠτιολογημένης ἐκθέσεως, ἐν ᾗ θέλουν λαμβάνεσθαι κατὰ πρῶτον λόγον ὑπ’ ὄψιν τὰ ἐπιστημονικὰ ἔργα τοῦ ὑποψηφίου ἐν τῷ κλάδῳ τῆς ἐπιστήμης, ἐν ᾗ πρόκειται νὰ διδάξῃ, προτείνῃ ὃν ἂν ἤθελε κρίνει ἱκανὸν νὰ πληρώσῃ τὴν τακτικοῦ, ἐκτάκτου ἢ ἐπιτίμου καθηγητοῦ χρήζουσαν ἕδραν...» Ἐρωτῶ λοιπὸν, τίς εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου; Ἡ ἔννοια βεβαίως εἶναι, ὅτι συνέρχεται ἡ Σχολὴ, ποιεῖται εἰσήγησιν ὁ κοσμήτωρ, καὶ συντάσσεται ἔκθεσις, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἕκαστος τῶν καθηγητῶν αἰτιολογεῖ τὴν γνώμην του. Τοῦτο γίνεται, Κύριοι, μόνον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐν τῇ Νομικῇ Σχολῇ. Ἐκεῖ ἀκριβέστατα ἐφαρμόζουσι τὸν νόμον· ἕκαστος τῶν καθηγητῶν αἰτιολογεῖ τὴν γνώμην του. Ἀλλ’ ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ οἱ ὅροι τοῦ νόμου ἀναστρέφονται· ἐκεῖ, φαίνεται, νομίζουν ὅτι ἡ πρότασις τῶν ὑποψηφίων καθηγητῶν πρέπει νὰ γίνηται διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, πῶς συμβιβάζεται ἡ μυστικὴ ψηφοφορία πρὸς τὴν ἀνάγκην ἐκθέσεως ἠτιολογημένης; Ἀνταλλάσσουσι σκέψεις προηγουμένως ἐξωδίκως οἱ καθηγηταὶ, καὶ ἔπειτα τοποθετοῦσι κάλπην καὶ ψηφίζει ἕκαστος ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον θέλει; Βεβαίως τοῦτο δὲν εἶναι λογικόν. Ἡ μυστικὴ ψηφοφορία σημαίνει δειλίαν, ἐνῷ ὁ νόμος ἀπαιτεῖ, ἕκαστος φανερὰ νὰ ἐκφέρῃ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην ἠτιολογημένην καὶ κρίσιν ἐπὶ τῶν ἔργων τῶν ὑποψηφίων. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀνάγεται εἰς τὴν διοικητικὴν ἀρχὴν, ἀνάγεται εἰς τὸ καθῆκον τοῦ Ὑπουργείου, ἵνα φροντίσῃ περὶ τῆς ἀκριβοῦς τοῦ νόμου ἐφαρμογῆς. Ἀλλ’ εἰδικῶς ἐπὶ τῆς προκειμένης περιστάσεως παρατηρῶ, ὅτι πολλὰ τὰ παράδοξα παρατηροῦνται. Οἱ καθηγηταὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ 1897 ἔδιδον ψῆφον πρὸς τὸν Δελλαπόρταν, καὶ κατεψήφιζον τὸν Γαζέπην, αὐτοὶ οἱ ἴδιοι διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας ἔδωκαν ψῆφον εἰς τὸν Γαζέπην καὶ κατεψήφισαν τὸν Δελλαπόρταν. Πῶς μετεπείσθησαν; Διατὶ ἡ παλιμβουλία αὕτη καθηγητῶν ἀνεξαρτήτων, ὕψιστον ἀξίωμα κατεχόντων; Ἐγὼ δὲν τολμῶ ν’ ἀποφανθῶ. Δι’ ἓν πρᾶγμα λυποῦμαι, ὅτι εἰς τὴν ψηφοφορίαν αὐτὴν ἀπέφυγε νὰ συμμετάσχῃ ὁ καθηγητὴς κ. Γαλβάνης. Διατὶ ἀπέφυγε τὴν ἐκπλήρωσιν τοσοῦτον σοβαροῦ καθήκοντος; Παράδοξον δι’ ἐμὲ πρᾶγμα!

§27ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πολλὰ ἐλέχθησαν.

§28ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον μέρος, προβάντες εἰς μυστικὴν ψηφοφορίαν, ἐναντίον τῶν ὅρων τοῦ διατάγματος, δὲν ἠτιολόγησαν τὴν ψῆφόν των, καὶ ὁ κοσμήτωρ, μὴ ἔχων αἰτιολογίας, ἀπηύθυνεν, ὡς ἦν ἑπόμενον, εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἔκθεσιν, ἐν ᾗ ἐξετίθετο ὅ,τι ἀκριβῶς ἐγένετο (ἀναγινώσκει): «Ἀρξαμένης, λέγει, τῆς συνεδρίας παρεκάλεσα τοὺς κυρίους συναδέλφους, ἵνα ἕκαστος φανερὰν ἐκδηλώσῃ τὴν γνώμην αὑτοῦ περὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ὑποψηφίων, κατὰ τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου. Τῆς πλειονοψηφίας ὅμως τῶν καθηγητῶν μὴ ἀποδεξαμένης τὴν ἐμὴν πρότασιν, προέβη ἡ Σχολὴ εἰς μυστικὴν ψηφοφορίαν.» Ἀλλ’ ὁ πρύτανις τοῦ Πανεπιστημίου, ὅστις καὶ διακεκριμένος νομομαθὴς τυγχάνει, παρέβαλε τὴν ἔκθεσιν τοῦ κοσμήτορος πρὸς τὴν πρόσκλησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καὶ εὐλόγως παρετήρησεν, ὅτι ὑπῆρχε κατάδηλος ἀκυρότης· διαβιβάζων δὲ τὴν ἔκθεσιν τοῦ κοσμήτορος πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως προσέθετεν (ἀναγινώσκει): «Παρατηρῶ, ὅτι τὸ πρὸς ἐμὲ ἔγγραφον τοῦ κοσμήτορος, δι’ οὗ ἀνακοινοῦταί μοι ἡ ἀπόφασις τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, δὲν πληροῖ οὔτε τὴν ἀπαίτησιν τοῦ Σ. Ὑπουργείου, οὔτε τὴν ἀπαίτησιν τοῦ νόμου, ὁρίζοντος, ὅτι ἡ πρότασις περὶ διορισμοῦ καθηγητοῦ γίνεται δι’ ἠτιολογημένης ἐκθέσεως.» Ἔλαβε τὸ ἔγγραφον αὐτὸ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, καὶ δὲν ἐξεμάνη μὲν, ἀλλ’ ἐθύμωσε, καὶ ἀποτέλεσμα τοῦ θυμοῦ του ὑπῆρξε κεραυνοβόλον ἔγγραφον πρὸς τὴν Πρυτανείαν τοῦ Πανεπιστημίου, ἐν τῷ ὁποίῳ λέγει (ἀναγινώσκει): «...Ἐπειδὴ δ’ ἐπροθυμοποιήθητε, κύριε πρύτανι, αὐθημερὸν μὲ τὸ ἔγγραφον τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς νὰ ὑποβάλητε ἡμῖν, καίτοι μὴ αἰτηθεῖσαν, τὴν ὑμετέραν γνώμην περὶ τῶν προτάσεων τῶν Σχολῶν, καὶ δὴ ἐν ἀναφορᾷ, ἥτις κυρίως ἔπρεπε νὰ ἦναι ἁπλῶς διαβιβαστικὴ τοῦ ἐγγράφου τοῦ κοσμήτορος πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, δὲν ὀκνοῦμεν νὰ δηλώσωμεν ὑμῖν, ὅτι καὶ ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀπαραίτητον στοιχεῖον τῶν προτάσεων τὴν αἰτιολογίαν αὐτῶν, τὴν δυναμένην νὰ πείσῃ τὸ Ὑπουργεῖον περὶ τοῦ ὀρθοῦ καὶ τοῦ δικαίου αὐτῶν.» Ἀλλ’ ὅτε, κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, θεωρεῖτε ἀπαραίτητον στοιχεῖον τὴν αἰτιολογίαν ἑκάστης ψηφοφορίας, ὅτε καὶ ὑμεῖς δέχεσθε, ὅτι εἶναι ἄκυρον τὸ πρακτικὸν τῆς Σχολῆς καὶ ἡ ψηφοφορία ἡ μυστική, διὰ ποῖον λόγον προέβητε εἰς τὸν διορισμὸν τοῦ νέου καθηγητοῦ; Μήπως ἐφοβήθητε τὸν κλονισμὸν τῆς ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ πλειονοψηφίας; Διατὶ δὲν προέβητε εἰς νέαν πρόσκλησιν; Ἂν ἠθέλετε οὕτως ἐνεργήσει, ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ θὰ ἐπείθετο ἴσως νὰ ὑποβάλῃ ἄλλην ἔκθεσιν, ἠτιολογημένην, ὡς ἀπαιτοῦσι τὰ κείμενα τῶν νόμων. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶναι πολυμήχανος καὶ πολύμητις. Ἐσκέφθη νὰ ἐξοικονομήσῃ καὶ πάλιν τὸ πρᾶγμα, καὶ τί, νομίζετε, ἔπραξεν; ἐκάλεσε τοὺς καθηγητάς, οἱ ὁποῖοι εἶχον δεδηλωμένην ὑπὲρ τοῦ Γαζέπη γνώμην, καὶ ἀνεκοίνωσεν αὐτοῖς τὴν στενοχωρίαν του. Οὗτοι δὲ, συνελθόντες ἀνεπισήμως ἐν παρασυναγωγῇ, συνέταξαν ἔγγραφον, καὶ δι’ αὐτοῦ διεμαρτυρήθησαν κατὰ τοῦ κοσμήτορος, ὅτι δὲν περιέλαβε τὰς γνώμας αὑτῶν ἐν τῇ ἐκθέσει του. Δὲν θ’ ἀναγνώσω τὸ ἔγγραφον αὐτὸ, διότι εἶναι μακρόν· ἐν αὐτῷ διακρίνονται αἱ ὑπογραφαὶ τῶν κ. κ. Ζωχιοῦ, Καραμήτσα, Σκλαβούνου, Κατσαρᾶ, Καλλιοντζῆ, Μαγγίνα καὶ Κυριακοῦ, καὶ βεβαιοῦσιν οὗτοι, ὅτι ἠτιολόγησαν τὴν ψῆφόν των, ὅτι ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὰ ἔργα τοῦ καθηγητοῦ Γαζέπη, ὅτι ἑπομένως κακῶς δὲν περιέλαβε τὰς ἐκδηλωθείσας γνώμας καὶ αἰτιολογίας αὐτῶν ὁ κοσμήτωρ ἐν τῇ ἐκθέσει... Ἀλλὰ, νομίζω, κύριε Ὑπουργὲ, ὅτι ἐπὶ τοιαύτῃ καταγγελίᾳ ἔπρεπε νὰ ἐρωτήσητε τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης· διότι, ἂν ἡ ἔκθεσις τοῦ κοσμήτορος θεωρηθῇ ἐπίσημον ἔγγραφον δημοσίας ἀρχῆς; ὁ κοσμήτωρ καταγγέλλεται, ὅτι σκοπίμως παρέλειψε τὰ οὐσιωδέστερα στοιχεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔπρεπε νὰ στηριχθῇ τὸ διάταγμα τοῦ διορισμοῦ καθηγητοῦ, καὶ ἴσως προσέκρουσεν εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 255 τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ἔδωκεν εἰς τοιαῦτα μικρὰ πράγματα προσοχὴν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, κατελήφθη ὅμως ὑπὸ δισταγμοῦ καὶ ἀμφιβολίας· ὑπώπτευσεν ὅτι τὸ ἐξώδικον ἐκεῖνο πιστοποιητικὸν δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ σημασίαν, διότι αἱ πράξεις τῶν Σχολῶν κατὰ τὸν νόμον ἔχουσι χαρακτῆρα δημόσιον, καὶ αἱ πράξεις καὶ ἀποφάσεις αὐτῶν, μόνον ὅταν λαμβάνωνται ἐν συνεδριάσεσιν ὑπὸ τῶν κοσμητόρων προεδρευομέναις, ἔχουσι κῦρος. Ἐὰν δὲ ἡ πληνοψηφία τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς παρέλειψε νὰ ἐκφέρῃ τὰς γνώμας αὐτῆς, δὲν ἠδύνατο ἐξωδίκως ὁμὰς καθηγητῶν διὰ τῆς παραδόσεως ἑνὸς ὅλως ἀνεπισήμου ἐγγράφου νὰ ἀναπληρώσῃ τὴν ἔλλειψιν καὶ νὰ καλύψῃ τὸ ἄκυρον τῆς ἐπισήμου ἐκθέσεως. Ὑποπτεύσας δὲ ταῦτα ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἀνέλαβε πλέον αὐτοκρατορικὰ καθήκοντα, ἀνέλαβεν αὐτὸς νὰ συγκεντρώσῃ ἐν ἑαυτῷ πάντα τὰ τῆς Σχολῆς δικαιώματα, καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα νὰ περιλάβῃ τὰ στοιχεῖα, νὰ αἰτιολογήσῃ αὐτὸς τὴν ψῆφον τῆς Σχολῆς. Ἰδοὺ τί ἐβεβαίωσε πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα (ἀναγινώσκει): «...Εἰς τὸν διορισμὸν αὐτὸν ἐνόμισα πρέπον νὰ προβῶ, διότι ἐπείσθην, ὅτι ὁ προτεινόμενος δύναται ὄντως ἐπαξίως νὰ καταλάβῃ τὴν ἕδραν». Παρατάσσονται δὲ τὰ ἔργα καὶ τὰ ἐργαλεῖα, τὰ ὁποῖα ὁ προτεινόμενος ἐφεῦρε. Νομίζω, κύριε Ὑπουργὲ, ὅτι ἡ ἐνέργεια ὑμῶν δὲν ὑπῆρξεν ἔγκυρος. Φρονῶ ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπαναλάβητε τὸ πρὸς τὴν Ἰατρικὴν Σχολὴν ἐρώτημα, ἵνα ἔχητε ἠτιολογημένην ἔκθεσιν, ὅπως προβῆτε εἰς νόμιμον διορισμὸν τοῦ εὐνοουμένου ὑμῶν. Δὲν θέλω περισσότερον νὰ κουράσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως. Τοῦτο μόνον δύναμαι νὰ προσθέσω, ὅτι ἐπὶ μὲν τῇ ἀπολύσει τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα διεπράχθη μεγίστη ἀδικία καὶ πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς τὴν ἐπιστήμην, ἐπὶ δὲ τῷ διορισμῷ τοῦ νέου καθηγητοῦ μεγάλη παρανομία. Στρεφόμενος δὲ πρὸς πάντας ἐκείνους, οἵτινες ὁπωσδήποτε ὑπεστήριξαν τὴν τοιαύτην ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ κατάστασιν, δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι ἴσως ἐξεπλήρωσαν ἓν ἀνώνυμον συνάλλαγμα, ἀλλ’ ἐναντίον τῆς συνειδήσεως αὑτῶν ἐξέδωκαν ἀπόφασιν ἀπελπιστικῶς καταδικαστικήν! (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§29ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς κατήρξατο τῆς ἀγορεύσεως αὑτοῦ δι’ ὡραίου προλόγου περὶ Πανεπιστημίου καθόλου, ἐν ᾧ διὰ τῆς διακρινούσης αὐτὸν νομικῆς ἐμβριθείας ἀπέδειξεν ὅτι τὸ διάταγμα τοῦ 1882, τὸ ἀναγνωρίσαν εἰς τὰς Σχολὰς τοῦ Πανεπιστημίου τὸ δικαίωμα τοῦ προτείνειν τοὺς διοριστέους ἐν αὐταῖς καθηγητὰς, εἶναι ἔκθεσμον ὅλως. Κατέστρεψεν ὅμως τὴν ἀγόρευσίν του δι’ ἐπιλόγου, ἐν ᾧ οὐδὲν πλέον οὐδὲν ἔλαττον ἐζήτησε ν’ ἀποδείξῃ ἢ ὅτι ὁ διορισμὸς τοῦ κ. Γαζέπη, ὡς μὴ στηριζόμενος εἰς τὸ εἰρημένον διάταγμα, εἶναι πάντη ἄκυρος...

§30ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Μὲ παρενοήσατε.

§31ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ νομίζω μᾶλλον, ὅτι ὁ βουλευτὴς Μομφερρᾶτος παρενόησε τὸν νομομαθῆ Μομφερρᾶτον. Ὁ δεύτερος οὗτος ἔθεσε καὶ ἔλυσε πολὺ ὀρθῶς τὸ ζήτημα ἐν ἀρχῇ τῆς ἀγορεύσεώς του, δὲν διστάζω δὲ νὰ δηλώσω, ὅτι καὶ ἐγὼ ἀσπάζομαι πληρέστατα τὴν γνώμην αὐτοῦ, ὡς γίνεται τοῦτο κατάδηλον καὶ ἐκ τῆς μακρᾶς αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως, ἣν προτάσσω τοῦ νομοσχεδίου μου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου. Διὰ τοῦ ἄρθρου, Κύριοι, 6 τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου ὁρίζεται (ἀναγινώσκει): «...Μετὰ δὲ πέντε ἔτη ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Πανεπιστημίου θέλουν συντελέσει τὸ Πανεπιστήμιον καὶ αἱ Σχολαὶ διὰ τῆς συμμετοχῆς των (ἥτις θέλει προσδιορισθῆ ἐν τοσούτῳ ἀκριβέστερον) διὰ νὰ συμπληρωθῶσιν αἱ χηρεύουσαι καθέδραι». Ἀλλ’ ὁ περὶ οὗ ὁ λόγος προσωρινὸς ὀργανισμὸς τοῦ Πανεπιστημίου ἐδημοσιεύθη ἐν ἔτει 1837 ὡς διάταγμα νομοθετικὸν, ἐν ἐποχῇ ἀπολύτου μοναρχίας. Ὁ νομοθέτης ἐπεφυλάχθη βεβαίως δι’ ἑτέρου νομοθετικοῦ διατάγματος νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς συμμετοχῆς τοῦ Πανεπιστημίου καὶ τῶν Σχολῶν εἰς τὸν διορισμὸν τῶν καθηγητῶν. Ἀλλὰ τοιοῦτο διάταγμα μέχρι τοῦ 1843 δὲν ἐξεδόθη, ἔκτοτε δὲ, καθιερωθέντος τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐν Ἑλλάδι, μόνον διὰ νόμου ἠδύνατο νὰ καθορισθῇ ὁ τρόπος τῆς συμμετοχῆς οὐ μόνον τῶν Σχολῶν, ὡς ἐγένετο διὰ τοῦ διατάγματος τῆς 9 Ἀπριλίου 1882, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πανεπιστημίου, ὡς διακελεύει τὸ νομοθετικὸν διάταγμα τῆς 14)26 Ἀπριλίου 1837. Τὴν γνώμην ταύτην ἔχει καὶ ὁ εἰδικώτατος περὶ τὰ τοιαῦτα κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς.

§32Θ. ΦΛΟΓΑΙΤΗΣ. Μάλιστα.

§33ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶναι δηλαδὴ αὕτη μία ἀπὸ τὰς ὀλίγας γνώμας, ἐν αἷς συμφωνῶ καὶ ἐγὼ μεθ’ ὑμῶν... Ὁμολογῶ δὲ, Κύριοι, ὅτι, ἐὰν ἐφ’ ὅλων τῶν διορισμῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, εἰς οὓς προέβην, προεκάλεσα προτάσεις τῶν οἰκείων αὐτοῦ Σχολῶν, τὰς προτάσεις ταύτας οὐδέποτε ἐθεώρησα ὑποχρεωτικὰς δι’ ἐμὲ, ἀλλὰ μόνον συμβουλευτικὰς, ἃς, ὡς τοιαύτας, ἤμην ἐλεύθερος, ἐὰν ἤθελον, ν’ ἀκολουθήσω, ἢ νὰ μὴ λάβω τὸ παράπαν ὑπ’ ὄψιν. Οὕτω πῶς μόνον ἠδύνατο νὰ διασωθῇ πλήρης καὶ ἀκεραία ἡ διακριτική μου ἐξουσία, ἐν ταυτῷ δὲ πλήρης καὶ ἀκεραία καὶ ἡ εὐθύνη μου ἀπέναντι τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἐνῷ συμφωνῶ ἐν τούτῳ πληρέστατα πρὸς τὸν νομομαθῆ Μομφερρᾶτον, διΐσταμαι ἐκ διαμέτρου πρὸς ὅσα ὁ βουλευτὴς Μομφερρᾶτος, χάριν τοῦ συμπολίτου του Δελλαπόρτα καὶ τῶν συγγενῶν τούτου ἐκλογέων του ἐν Κραναίᾳ, εἶπεν, ἰσχυριζόμενος ὅτι ὁ διορισμὸς τοῦ κ. Γαζέπη εἶναι ἄκυρος, ὡς μὴ συνᾴδων ἐν πᾶσι πρὸς τὸ ἔκθεσμον διάταγμα τοῦ 1882. Κατὰ τὸ διάταγμα τοῦ 1837, τὸ μόνον ἐπέχον θέσιν νόμου, ἀρκεῖ νὰ ἦναί τις διδάκτωρ τῆς οἰκείας ἐπιστήμης καὶ νὰ διορισθῇ διὰ Β. Διατάγματος, ὑπογεγραμμένου ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως καὶ προσυπογεγραμμένου ὑπὸ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου, ὅπως ᾖ ἔγκυρος, ἐγκυρότατος, ὁ διορισμός του. Ἐὰν, Κύριοι, ἦτο ὀρθὴ ἡ γνώμη τοῦ βουλευτοῦ Μομφερράτου, τότε δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω ὑμᾶς, ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν διορισμῶν τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, τῶν γενομένων ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ διατάγματος τοῦ 1882, θὰ ἦσαν ἄκυροι, ἄκυρος δὲ θὰ ἦτο καὶ αὐτὸς ὁ διορισμὸς τοῦ συμπολίτου του Δελλαπόρτα, οὕτως ὥστε μάταιος θὰ ἦτο καὶ πᾶς Φιλιππικὸς κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, τοῦ ἀπολύσαντος αὐτόν.

§34ΜΠΑΣΙΑΣ. Πῶς;

§35ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ βουλευτὴς Μομφερρᾶτος ἰσχυρίσθη, ὅτι, ἐπειδὴ ἐν τῇ προτάσει τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς περὶ τοῦ κ. Γαζέπη δὲν ἀναφέρονται τὰ ἐπιστημονικά του συγγράμματα, τὰ ἀναγόμενα εἰς τὸν κλάδον, ὃν ἔμελλε νὰ διδάξῃ, ἐναντίον τοῦ γράμματος τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ διατάγματος τοῦ 1882, καθ’ ὃ, «χηρευούσης ὁπωσδήποτε καθέδρας τοῦ Πανεπιστημίου... ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς προσκαλεῖ διὰ τῆς Πρυτανείας τὴν οἰκείαν Σχολὴν, ἵνα δι’ ἠτιολογημένης ἐκθέσεως, ἐν ᾗ θέλουν λαμβάνεσθαι κατὰ πρῶτον λόγον ὑπ’ ὄψιν τὰ ἐπιστημονικὰ ἔργα τοῦ ὑποψηφίου ἐν τῷ κλάδῳ τῆς ἐπιστήμης, ἣν πρόκειται νὰ διδάξῃ κλπ.», διὰ τοῦτο ὁ περὶ οὗ ὁ λόγος καθηγητὴς διωρίσθη παρανόμως, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ εἶναι ἄκυρος ὁ διορισμός του. Ἀλλ’ αἱ πλεῖσται τῶν προτάσεων τῶν Σχολῶν, καὶ ἰδίᾳ τῆς Ἰατρικῆς, ἔχουσι γείνῃ ὅλως ἀναιτιολογήτως, χωρὶς νὰ ἀναφέρωσιν οἱονδήποτε ἐπιστημονικὸν ἔργον τῶν προτεινομένων, ἀναγόμενον εἰς τὸν κλάδον, ὃν ἔμελλον νὰ διδάξωσι. Κατὰ τὴν γνώμην λοιπὸν τοῦ βουλευτοῦ Μομφερράτου, πάντες οὗτοι εἶναι ἀπολυτέοι, μεταξὺ δὲ τούτων ἀπολυτέος ἦτο καὶ ὁ συμπολίτης του κ. Δελλαπόρτας, περὶ οὗ ἀκούσατε, τί ἀναφέρει ἡ σχετικὴ πρότασις τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ... συμφώνως τῷ νόμῳ περὶ προτάσεως καθηγητῶν ἐπρότεινε διὰ ψήφων 8 ὡς καταλληλότερον νὰ ἀναλάβῃ τὴν διδασκαλίαν τοῦ μαθήματος τῆς Ὀφθαλμολογίας τὸν ὀφθαλμίατρον καὶ ὑφηγητὴν τοῦ αὐτοῦ μαθήματος κ. Ν. Δελλαπόρταν, ὅστις καὶ ἔργα ἐπιστημονικὰ ἄξια λόγου ἔχει, ὡς ὁ νόμος κελεύει (!), καὶ ὑφηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ ἰατρὸς βοηθὸς ἐν τῇ Ἀστυκλινικῇ διατελέσας ἐπὶ πολλὰ ἔτη, ἐπέδειξε μεγίστην περὶ τὸ διδάσκειν ἱκανότητα, ἀσφαλίζουσαν ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἐπιτυχῆ διδασκαλίαν τοῦ μαθήματος τῆς Ὀφθαλμολογίας.»

§36ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Λοιπὸν δι’ αὐτὸ τὸν ἀπελύσατε;

§37ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σεῖς μόνος ἐδικαιοῦσθε, ἢ μᾶλλον εἴχετε καθῆκον νὰ τὸν ἀπολύσητε δι’ αὐτὸ, καθ’ ἣν γνώμην ἔχετε ὡς βουλευτὴς Μομφερρᾶτος, θεωροῦντες ἄκυρον τὸν διορισμόν του, ὡς γενόμενον ἐπὶ τῇ βάσει προτάσεως τῆς Σχολῆς μὴ ἀναφερούσης τὰ ἐπιστημονικά του ἔργα, τὰ ἀναγόμενα εἰς ὃν ἔμελλε νὰ διδάξῃ κλάδον. Ἐγὼ ὅμως, ὅστις, συμφωνῶν πρὸς τὸν νομομαθῆ Μομφερρᾶτον, ὑπολαμβάνω ἄκυρον μὲν τὸ διάταγμα τοῦ 1882, ἐγκυρότατον δὲ τὸν διορισμὸν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, ὡς γενόμενον ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ διδακτορικοῦ του πτυχίου, καὶ δὴ διὰ διατάγματος ὑπογεγραμμένου ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως καὶ προσυπογεγραμμένου ὑπὸ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ, δὲν ἠδυνάμην βεβαίως νὰ τὸν ἀπολύσω δι’ αὐτὸν τὸν λόγον.

§38ΜΠΑΣΙΑΣ. Ἀλλὰ διατὶ τότε τὸν ἀπελύσατε;

§39ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δι’ οὓς λόγους ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, ὅτε ὑπέβαλον πρὸς αὐτὸν τὸ διάταγμα τῆς ἀπολύσεως τοῦ κ. Δελλαπόρτα, καὶ οὓς ἐδημοσίευσα ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως. Τοὺς λόγους τούτους, προκαλούμενος νῦν, ἐπαναλαμβάνω ἐν πάσῃ δυνατῇ βραχυλογίᾳ. Ὁμολογῶ, Κύριοι, ὅτι ὁ κ. Δελλαπόρτας ὑπῆρξεν ἀπὸ ἐτῶν γνώριμός μου, ἐκ τῆς γνωριμίας δὲ ταύτης εἶχον σχηματίσει τὴν πεποίθησιν, ὅτι αὐτὸς ἦτο μὲν ἀρχῆθεν ἱκανῶς κατηρτισμένος ὑπὸ ἔποψιν θεωρητικὴν, ἀλλ’ ἀπὸ εἰκοσαετίας, ὡς ἔγγιστα, διατελῶν μακρὰν πάσης Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς, ὡς ἰατρὸς δὲ καὶ ὡς βοηθὸς τῆς Ἀστυκλινικῆς ἀσχολούμενος μᾶλλον περὶ τὴν ἐσωτερικὴν παθολογίαν, δὲν ἠδύνατο νὰ ἦναι καὶ ἱκανὸς ἐγχειρητὴς, τοῦθ’ ὅπερ ἀπαιτεῖται κατ’ ἐξοχὴν παρὰ τοῦ καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ τῆς Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς. Ὡς τοιοῦτος, δυστυχῶς ἀπέτυχεν αὐτὸς, ἅμα διορισθείς. Ἠναγκασμένος νὰ διευθύνῃ καὶ τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον καὶ νὰ θεραπεύῃ πάντας τοὺς ἐξ ὀφθαλμικῶν νοσημάτων πάσχοντας, τοὺς συρρέοντας εἰς αὐτὸ ἔκ τε τῆς ἐλευθέρας καὶ τῆς ἀλυτρώτου μεγάλης Ἑλλάδος, νὰ ἐκτελῇ δὲ διαφόρους ἐγχειρήσεις ἐπ’ αὐτῶν ἐνώπιον τῶν διδακτόρων τῆς Ἰατρικῆς, διδάσκων ἐνώπιον τούτων τὴν Ὀφθαλμολογίαν ὡς κλινικὸν μάθημα, καὶ ἀσκῶν αὐτοὺς, εἴτε ἀπ’ εὐθείας, εἴτε διὰ τοῦ ἐπιμελητοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐμπράκτως εἰς τὸν περὶ οὗ ὁ λόγος κλάδον τῆς ἐπιστήμης, δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ καθυστερεῖ πολὺ ὑπὸ τὴν πρακτικὴν ταύτην ἔποψιν. Ἐντεῦθεν ἡ ἐμπόλεμος, οὕτως εἰπεῖν, κατάστασις, εἰς ἣν εὑρέθη ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τοῦ διορισμοῦ του πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν, τὴν διοικοῦσαν τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον. Ἐντεῦθεν ὁ δημοσιογραφικὸς αὐτοῦ ἀγὼν πρὸς ταύτην, οὗτινος μάρτυρες εἶσθε πάντες οἱ ἀναγινώσκοντες ἐφημερίδας, καὶ καθ’ ὃν αὐτὸς μὲν ἐπέρριπτε τὴν οἰκτρὰν ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν κατάστασιν τοῦ εὐαγοῦς ἐκείνου καθιδρύματος εἰς τὴν ἀδιαφορίαν τῆς διοικούσης αὐτὸ Ἐπιτροπῆς, αὕτη δὲ εἰς τὴν ἀνικανότητα αὐτοῦ. Ἐντεῦθεν καὶ ἡ κακίστη λειτουργία τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἐπὶ ζημίᾳ ἀνυπολογίστῳ καὶ τῶν νοσηλευομένων ἢ θεραπευομένων ἐν αὐτῷ καὶ τῶν παιδευομένων ἐν τῇ Ὀφθαλμολογίᾳ καὶ τῇ Ὀφθαλμολογικῇ Κλινικῇ διδακτόρων τῆς Ἰατρικῆς. Οὕτως εἶχον, Κύριοι, τὰ τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ὅτε ἐγὼ ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἀρχομένου τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1899. Μετὰ ἕνα μῆνα τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν μοὶ διηύθυνεν ἀναφορὰν τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος καθιδρύματος, συνοδευομένην ὑπὸ ἀντιγράφου ἀναφορᾶς τοῦ οἰκονόμου καὶ λογιστοῦ τούτου, ἐξ ὧν ἐνεφαίνετο «ἡ μὴ κανονικὴ λειτουργία τοῦ καταστήματος», κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, δι’ ἧς μὲ παρεκάλει τοῦτο νὰ ἐνεργήσω ὅ,τι ἂν ἐγκρίνω «εἰς τὴν ἐν τῷ Ὀφθαλμιατρείῳ διδασκαλίαν καὶ συναφῆ ταύτῃ ἐν αὐτῷ ἐπιστημονικὴν λειτουργίαν». Ὁ οἰκονόμος καὶ λογιστὴς ἀνέφερεν, ὅτι εἶχον ἀναστραφῆ οἱ ὅροι μεταξὺ Διευθυντοῦ καὶ ἐπιμελητοῦ τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Ὁ τελευταῖος εἶχε σφετερισθῆ τὰ δικαιώματα καὶ καθήκοντα τοῦ Διευθυντοῦ, αὐτὸς δεχόμενος ὅσους ἤθελεν ἀσθενεῖς, καὶ ἐνεργῶν τὰς σπουδαιοτάτας τῶν ἐγχειρήσεων, εἰς δὲ τὸν Διευθυντὴν ἐγκαταλείπων τὰς ἀσημάντους ὅλως καὶ ἀναξίας λόγου, αὐτὸς δεχόμενος καὶ ἀποπέμπων τοὺς νοσοκόμους, καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ὑπαλλήλους καὶ πρὸς τὸν Διευθυντὴν καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν Ἐπιτροπὴν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου φερόμενος σκαιῶς. Ἡ Ἐπιτροπή, βεβαιωθεῖσα περὶ τῆς ἀληθείας τῶν καταγγελλομένων ὑπὸ τοῦ οἰκονόμου καὶ λογιστοῦ δι’ ἐξετάσεως ἐνεργηθείσης ὑπὸ τοῦ ταμίου καὶ τοῦ γραμματέως αὐτῆς, ἐνόμισεν ἐπάναγκες νὰ ἀναφέρῃ ταῦτα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, «ὡς προϊσταμένην ἀρχὴν καὶ μόνην ἁρμοδίαν, ὅπως λάβῃ πᾶν μέτρον πρόσφορον πρὸς διόρθωσιν τῆς ἀνωμάλου ταύτης καταστάσεως». Ἐπειδὴ, Κύριοι, προέκειτο περὶ ἀνδρὸς γνωρίμου, ὡς προεῖπον, περὶ ἀνδρὸς, ὑπὲρ οὗ θερμότατα συνηγόρει ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν συνάδελφός μου, ὡς συμπολίτης του, ἐνόμιζον δὲ καὶ ἄλλως, ὅτι προέκειτο περὶ ἀνωμαλιῶν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, προερχομένων ἴσως ἐκ παρεξηγήσεων μεταξὺ τῆς Ἐπιτροπῆς ἀφ’ ἑνὸς καὶ τοῦ Διευθυντοῦ καὶ τοῦ ἐπιμελητοῦ αὐτοῦ ἀφ’ ἑτέρου, ἀπέφυγον ἐπὶ ἑβδομάδας πᾶν ἐπίσημον διάβημα ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ, ἠρκέσθην δὲ εἰς τὸ νὰ συστήσω ἰδιαιτέρως, καὶ διὰ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν συναδέλφου μου καὶ ἀπ’ εὐθείας, πρὸς τὸν κ. Δελλαπόρταν, (ὅστις μοὶ ὡμολόγησεν, ὅτι αἰτία τοῦ κακοῦ ἦτο τὸ ὀξὺ καὶ παράφορον τοῦ ἐπιμελητοῦ, τοῦ κυρίως προκαλοῦντος πάσας τὰς συγκρούσεις,) ἵνα πᾶσαν καταβάλῃ προσπάθειαν εἰς ἐξομάλυνσιν τῶν σχέσεων αὐτοῦ τε καὶ τοῦ ἐπιμελητοῦ πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν, ἀπαλλάττων οὕτω περαιτέρω ἐνοχλήσεων καὶ ἐμὲ καὶ τὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφόν μου.

§40ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν δὲν ἐκάματε παραστάσεις;

§41ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ ὑπάγεται ὑπὸ τὴν ἀποκλειστικὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, κατ’ ἀκολουθίαν οὐδὲν διάβημα ἠδυνάμην ἐγὼ νὰ κάμω πρὸς αὐτήν. Δυστυχῶς ὅμως ὁ κ. Δελλαπόρτας, ἀντὶ νὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὴν σύστασίν μου, ἔκρινε καλὸν νὰ προσφύγῃ εἰς τὴν Σύγκλητον τοῦ Πανεπιστημίου καὶ νὰ προκαλέσῃ παρέμβασιν ταύτης παρὰ τῷ Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργῷ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπὲρ ἑαυτοῦ καὶ κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Λαβὼν γνῶσιν τοῦ διαβήματος τούτου τῆς Συγκλήτου, ἐξ οὗ ἐπείσθην, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ὑπ’ ἐμοῦ συσταθεῖσα συμβιβαστικὴ λύσις τῆς ὑποθέσεως, ἠναγκάσθην οὕτω νὰ προβῶ εἰς τὴν μόνην ἐναπολειπομένην μοι ἐπίσημον περὶ αὐτῆς ἐνέργειαν, καθ’ ἣν διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 5644 τῆς 26 Μαΐου 1899 ἐγγράφου μου πρὸς τὴν Πρυτανείαν τοῦ Πανεπιστημίου διαβιβάζων πρὸς τὸν καθηγητὴν κ. Δελλαπόρταν ἐν ἀντιγράφῳ τὰς ἀναφορὰς τοῦ τε οἰκονόμου καὶ λογιστοῦ καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐκάλουν αὐτὸν, ἵν’ ἀπολογηθῇ περὶ τῶν καταγγελλομένων δι’ αὐτῶν. Ἐν τῇ ἀπὸ 30 Μαΐου 1899 ἀπολογίᾳ αὐτοῦ ὁ κ. Δελλαπόρτας, χαρακτηρίζων τὰ καταγγελλόμενα ὡς σκευωρίαν, ἧς πρωτουργὸν θεωρεῖ τὸν τέως βοηθὸν Ἀπ. Ἰσιδωρίδην, ἰσχυρίζεται, ὅτι αὐτὸς ἐκτελεῖ πάσας τὰς σπουδαίας, ὁ δὲ ἐπιμελητὴς τὰς ἀσημάντους μόνον ἐγχειρήσεις, καὶ ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ὅπερ αὐτὸς παρέλαβεν «ἐγκαταλελειμμένον εἰς τὴν τύχην του καὶ ἐν ἀποσυνθέσει πλήρει», ἐβελτιώθη τὰ μάλιστα ὑπὸ τὴν διεύθυνσίν του· ἐπιτίθεται εἶτα κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς, ἰσχυριζόμενος περὶ αὐτῆς τάδε: «Συστηματικῶς καὶ ἐν παντὶ ἀσκεῖ κατ’ ἐμοῦ ἀντίδρασιν, παρακωλύει πᾶσαν ἐνέργειάν μου, καὶ διὰ τῶν οὕτω παρεμβαλλομένων προσκομμάτων συντελεῖ προφανέστατα εἰς κατάρριψιν τοῦ κύρους καὶ τῆς ὑπολήψεως, ἣν δικαιοῦται νὰ ἀξιοῖ ἡ Διεύθυνσις»· τέλος δὲ μὲ παρακαλεῖ, ὅπως πρὸς ἐξακρίβωσιν τῆς ἀληθείας ἀναθέσω «τὴν ἐξέτασιν τῶν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου εἰς ἐπιτροπὴν ἐκ καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου ἢ ἄλλων ἐπιστημόνων». Κατὰ περίεργον, Κύριοι, σύμπτωσιν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐλάμβανον τὴν ἀπολογίαν ταύτην, προσῆλθεν εἰς ἐμὲ ἐπιτροπὴ τῆς Συγκλήτου τοῦ Πανεπιστημίου, ἀπαρτιζομένη ἐκ τοῦ πρυτάνεως καὶ τῶν καθηγητῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς κ. κ. Γαλβάνη, Μαγγίνα, Καραμήτσα καὶ Χατζημιχάλη, ἥτις ἀνεπιφυλάκτως ἐκηρύχθη ὑπὲρ τοῦ κ. Δελλαπόρτα καὶ κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἐπιρρίπτουσα εἰς ταύτην πᾶσαν τὴν εὐθύνην διὰ τὴν κακὴν ὁπωσδήποτε κατάστασιν τοῦ εὐαγοῦς τούτου ἱδρύματος. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ ἡ περὶ ἧς ὁ λόγος ἐπιτροπὴ τῆς Συγκλήτου μοὶ ὑπέβαλε παράπονα καὶ κατὰ τοῦ Ἀδελφάτου τοῦ ἐνταῦθα Δημοτικοῦ Βρεφοκομείου. Ἐγὼ πρὸς ταῦτα ἀπήντησα, ὅτι οὐδεμίαν δικαιοδοσίαν ἔχων ἐπὶ τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου καὶ τοῦ Ἀδελφάτου τοῦ Βρεφοκομείου, ὡς ὑπαγομένων ὑπὸ τὴν ἄμεσον ἢ ἔμμεσον δικαιοδοσίαν τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συναδέλφου μου, καθῆκόν μου ὑπολαμβάνω τό γε νῦν νὰ ἐξετάσω καὶ ἐξακριβώσω τὴν ἀλήθειαν τῶν καταγγελλομένων ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, περὶ οὗ συμφωνεῖ πληρέστατα καὶ ὁ Διευθυντὴς τούτου ἐν τῇ ἀπολογίᾳ του, ἅμα δ’ ὡς πεισθῶ περὶ τοῦ ἀδίκου τῶν αἰτιάσεών της, νὰ προβῶ εἰς τὰς δεούσας κατ’ αὐτῆς παραστάσεις παρὰ τῷ προϊσταμένῳ αὐτῆς Ὑπουργῷ τῶν Ἐσωτερικῶν. Καὶ τῷ ὄντι τῇ 2 Ἰουνίου συνέστησα ἐξεταστικὴν τῆς καταστάσεως τοῦ Ὀφθαλμιατρείου ἐπιτροπὴν, ἰδίᾳ ἐν ἀναφορᾷ πρὸς τὴν ἐν αὐτῷ λειτουργίαν τοῦ Διευθυντοῦ καὶ καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς. Τὴν ἐπιτροπὴν ταύτην κατήρτισα ἐκ δύο καθηγητῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, μὴ ἐχόντων ἤδη ἐκδεδηλωμένην περὶ τοῦ Ὀφθαλμιατρείου γνώμην, ὡς οἱ μνημονευθέντες καθηγηταί, ἐξ ἑνὸς χειρουργοῦ, τοῦ κ. Καλλιοντζῆ, καὶ ἐξ ἑνὸς κλινικοῦ παθολόγου, τοῦ κ. Ζωχιοῦ, πρὸς δὲ ἐκ τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Δημοτικοῦ Νοσοκομείου κ. Μερκούρη, ὅστις ἦτο ἁρμοδιώτατος, ἵνα κρίνῃ περὶ τῆς καταστάσεως ἱδρύματος παρεμφεροῦς πρὸς τὸ ὑπ’ αὐτοῦ διευθυνόμενον...

§42ΜΠΑΣΙΑΣ. Ἦτο καὶ ὑποψήφιος δήμαρχος.

§43ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὅσοι, Κύριοι, γινώσκετε τὸν ἱπποτικὸν καὶ εἰλικρινῆ χαρακτῆρα τοῦ κ. Μερκούρη, θὰ συνομολογήσητε μετ’ ἐμοῦ, ὅτι εἶναι πάντη ἀνυπόστατος καὶ ἀνάξιος τοῦ ἀνδρὸς ὁ ὑπαινιγμὸς οὗτος τοῦ κ. Βουλευτοῦ Πάλλης. Ἡ ἰδιότης δὲ τοῦ ὑποψηφίου δημάρχου, καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ὁ κ. Μερκούρης θὰ ἐπηρεάζετο χάριν αὐτῆς ἐν τῇ ἐξετάσει τῶν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἔπρεπε ν’ ἀποβῇ ὑπὲρ τοῦ κ. Δελλαπόρτα, περὶ οὗ ἔγραφον τότε αἱ ἐφημερίδες, ὅτι ἦγε καὶ ἔφερεν ὅλους τοὺς ἐν Ἀθήναις ἐγκατεστημένους Κεφαλλῆνας. Τοῦτο δὲ μαρτυρεῖ τρανῶς τὸ ἑξῆς γεγονός. Πρὶν ἢ ἡ περὶ ἧς ὁ λόγος ἐπιτροπὴ μοὶ ὑποβάλῃ τὸ πόρισμα τῆς ἐξετάσεώς της, ἤτοι τῇ 2 Ἰουνίου, ἂν δὲν μὲ πλανᾷ ἡ μνήμη, προσῆλθον εἰς τὴν οἰκίαν μου οἱ κ. κ. Δελλαπόρτας καὶ Μερκούρης, ἐκεῖνος μὲν ἐκλιπαρῶν με, οὗτος δὲ συνηγορῶν ἐκθύμως, ὅπως ἀπευθύνω πρὸς τὴν Ἰατρικὴν Σχολὴν ἐρώτημα περὶ συστάσεως καὶ δευτέρας ἕδρας τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, καὶ περὶ τοῦ καταλλήλου ἵνα διορισθῇ ἐν αὐτῇ, «ἐπὶ τῷ ἰσχυρισμῷ αὐτοῦ (τοῦ κ. Δελλαπόρτα)», ὡς διαβεβαιοῖ ὁ κ. Μερκούρης ἐν τῇ δημοσιευθείσῃ ἤδη ἐπιστολῇ του πρὸς ἐμέ, «ὅτι πᾶσαι αἱ ἀνωμαλίαι τοῦ Ὀφθαλμιατρείου προήρχοντο ἐκ τῆς ἀνεπαρκείας του εἰς τὴν θεραπείαν τοσούτων ἐσωτερικῶν καὶ ἐξωτερικῶν πασχόντων ἐξ ὀφθαλμολογικῶν νοσημάτων, οἵτινες χρήζουσι συνήθως τῆς ἐξετάσεως, ἐπισκέψεως καὶ ἐγχειρήσεώς του». Ἐγώ, Κύριοι, ὑπείκων εἰς τὰς παρακλήσεις ταύτας, πρὸς δὲ εἰς τὰς θερμὰς συστάσεις τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀξιοτίμου συνδέλφου μου, ἐνέδωκα εἰς τὸ νὰ ἀπευθύνω τὸ ἐρώτημα πρὸς τὴν Ἰατρικὴν Σχολήν.

§44ΜΑΝΕΤΑΣ. Αὐτὸ εἶναι καθαρὰ συναλλαγή.

§45ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καθ’ ἣν στιγμὴν συνεζητεῖτο τὸ ἐρώτημά μου ἐν τῇ Σχολῇ, προεκλήθη ἐνταῦθα συζήτησις θυελλώδης περὶ αὐτοῦ, καθ’ ἣν διάφοροι συνάδελφοι, λαβόντες τὸν λόγον, ἐπετέθησαν δριμεῖς ἐναντίον μου, ἰσχυριζόμενοι καὶ τότε, ὅτι προέκειτο περὶ συναλλαγῆς. Ἐγὼ δὲν ἠδυνάμην τότε ν’ ἀπαντήσω τι, διότι δὲν εἶχεν ἡ Βουλὴ πρᾶξιν συντετελεσμένην ἐνώπιόν της, δι’ ἣν καὶ μόνην ἠδύνατο νὰ ζητήσῃ εὐθύνας παρ’ ἐμοῦ. Νῦν ὅμως, ὅτε ἔχει συντελεσθῆ ἡ ἀπόλυσις τοῦ κ. Δελλαπόρτα, ἀπαντῶ καὶ πρὸς τὴν ἐπερώτησιν ἐκείνην. Δὲν ἐνέδωκα, Κύριοι, εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχεν, οὔτε εἰς τὰς παρακλήσεις αὐτοῦ, οὔτε εἰς τὰς συστάσεις τῶν κ. κ. Μερκούρη καὶ Ῥωμάνου. Εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι εἷς καὶ μόνον καθηγητὴς δὲν ἐπήρκει διὰ τὴν Ὀφθαλμολογίαν καὶ τὴν Ὀφθαλμολογικὴν Κλινικήν. Τούτου ἕνεκα καὶ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ μου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου θὰ εὕρητε ἀναγραφομένους δύο καθηγητὰς αὐτῆς, ἕνα τακτικὸν καὶ ἕνα ἔκτακτον. Ἡ πληθὺς τῶν πασχόντων ἐξ ὀφθαλμικῶν νοσημάτων καὶ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν τῇ Ἀνατολῇ καθόλου, ἥτις στερεῖται παντὸς ἄλλου Ὀφθαλμιατρείου, ἀξίου τοῦ ὀνόματος τούτου, προσέτι δὲ ἡ πληθὺς τῶν διδακτόρων τῆς Ἰατρικῆς, οἵτινες κατ’ ἔτος ὀφείλουσιν οὐ μόνον ν’ ἀκροασθῶσι τοῦ μαθήματος τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ τῆς Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς, ἀλλὰ καὶ νὰ παρακολουθήσωσι τὰς διαφόρους ἐγχειρήσεις καὶ ν’ ἀσκηθῶσι πάντες ἐμπράκτως ἐν ἀρχῇ εἰς τὴν ὀφθαλμοσκόπησιν, εἶτα δὲ καὶ εἰς ἐγχειρήσεις, ὅπως καταρτισθῶσιν ὁπωσδήποτε ἐν τῇ Ὀφθαλμιατρικῇ, ταῦτα πάντα ἐπιβάλλουσιν ἐπιτακτικῶς τὸν διορισμὸν καὶ δευτέρου καθηγητοῦ τοῦ περὶ ὁ λόγος μαθήματος. Τὸ Πανεπιστήμιον ἡμῶν, Κύριοι, ἔχει ἱδρυθῆ κατὰ τὸ πρότυπον οὐχὶ τῶν Γαλλικῶν, ἀλλὰ τῶν Γερμανικῶν Πανεπιστημίων. Ἐν ἐκείνοις καὶ ἄλλοι κλάδοι τῆς ἐπιστήμης, μάλιστα δὲ ὁ τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς, καθυστεροῦσι πολὺ τὴν σήμερον. Τοῦτο δὲν εἶναι ἁπλῆ γνώμη ἐμοῦ, οὐδὲ γνώμη τῶν ἐν Γερμανίᾳ σοφῶν. Εἶναι γνώμη τοῦ ἐπιφανοῦς ὀφθαλμολόγου τῆς Γαλλίας καὶ ἐγκρίτου ὁμογενοῦς κ. Πανᾶ. Οὗτος ἦτο μέχρις ἐσχάτων ὁ μόνος καθηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ τῶν Παρισίων. Ὅτε δὲ τελευταῖον, συμπληρώσας τὸ 65 ἔτος τῆς ἡλικίας, ὅπερ εἶναι καὶ τὸ ἔσχατον ὅριον διὰ τὴν διδασκαλίαν τῶν καθηγητῶν, ἀπεχώρησεν ἐκ τοῦ καθηγητικοῦ βίου, ἠναγκάσθη νὰ ὁμολογήσῃ δι’ ἐκθέσεώς του πρὸς τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος Σχολήν, ὅτι μὲ μίαν μόνην ἕδραν καὶ Κλινικὴν τῆς Ὀφθαλμολογίας ἀδύνατον νὰ μορφωθῶσιν ὀφθαλμίατροι χιλιάδες ὅλαι φοιτητῶν αὐτῆς. Ἐπικαλούμενος δὲ τὸ παράδειγμα τῶν Γερμανικῶν καὶ Αὐστριακῶν Πανεπιστημίων, συνιστᾷ ὡς ἀπαραίτητον τὴν σύστασιν παραρτήματος Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς ἐν ἑκάστῃ Κλινικῇ τῶν Παρισίων. Ἐν τοῖς Γερμανικοῖς καὶ Αὐστριακοῖς Πανεπιστημίοις ὑπάρχουσι τρεῖς καὶ τέσσαρες καθηγηταὶ τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς, οὐδέποτε δὲ σχεδὸν ὀλιγώτεροι τῶν δύο. Εἰς ἀπόδειξιν τούτου, Κύριοι, δὲν σᾶς ἀναγινώσκω ἀποκρύφους σημειώσεις ἐνδιαφερομένου τινός. Ἔχω ἐν τῷ ὀγκώδει τούτῳ τόμῳ (ἐπιδεικνύει αὐτὸν) τὰ ἐπίσημα προγράμματα τῶν Πανεπιστημίων ὅλης τῆς ὑφηλίου διὰ τὸ Ἀκαδημαϊκὸν ἔτος 1899–1900. Κατ’ αὐτὰ, διδάσκουσιν Ὀφθαλμολογίαν καὶ Ὀφθαλμολογικὴν Κλινικὴν τέσσαρες καθηγηταὶ ἐν Βερολίνῳ, οἱ Sweiger, Scocler, Hirschberg καὶ Silex· ἐν Λειψίᾳ τρεῖς, οἱ Sattler, Schröter καὶ Schwarz· ἐν Βιέννῃ τέσσαρες, οἱ Schnabel, Fuchs, Reuss, καὶ Bergmeister. Καὶ ἐν δευτερεύουσι Πανεπιστημίοις, ὧν οἱ φοιτηταὶ δὲν ἀνέρχονται εἰς 3000, ὡς παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ κυμαίνουσι μεταξὺ 1000 καὶ 2000, εἶναι καθηγηταὶ τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς πλείονες τοῦ ἑνός. Οὕτως ἐν Βρεσλαυΐᾳ διδάσκουσι τέσσαρες, οἱ Foerster, Ubthoff, Cohn καὶ Magnus, ἐν Στρασβούργῳ τρεῖς, οἱ Laqueur, Stilling καὶ Ulrich, ἐν Φρεϊβούργῳ τρεῖς, οἱ Manz, Knies καὶ Baas, ἐν Ἑϊδελβέργῃ τρεῖς, οἱ Leber, Weiss καὶ Hippel, καὶ οὕτως ἐφεξῆς. Ἂν δὲ πλείονες καθηγηταὶ τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς διδάσκουσιν ἐν ἑκάστῳ τῶν Πανεπιστημίων τῆς Γερμανίας καὶ Αὐστρίας, ἐν χώραις δηλαδὴ ἐχούσαις πολλὰ Πανεπιστήμια (ἡ Γερμανία ἀριθμεῖ 20 τοιαῦτα) καὶ ἐν αἷς δὲν εἶναι τόσον πολὺ διαδεδομένα τὰ ὀφθαλμικὰ νοσήματα, πόσῳ μᾶλλον ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ἡμεῖς πλείονας τοῦ ἑνὸς καθηγητὰς τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος μαθήματος εἰς τὸ μονάκριβον τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Ἀνατολῆς καθόλου Πανεπιστήμιον, εἰς ὃ τόσαι χιλιάδες φοιτητῶν προσέρχονται καὶ ἔνθα ἄπειροι εἶναι οἱ θεραπευόμενοι ἐξ ὀφθαλμικῶν νοσημάτων; Οὐχὶ λοιπὸν χάριν συναλλαγῆς, ἀλλ’ ἐκ πεποιθήσεως ἀπηύθυνα τὸ ἐρώτημα πρὸς τὴν Ἰατρικὴν Σχολὴν, ἐκ πεποιθήσεως, ἣν ἐνίσχυεν ἔτι μᾶλλον ἡ γνώμη, ἣν εἶχον περὶ τῶν δύο γνωστοτέρων ὀφθαλμιάτρων ἡμῶν, τῶν κ.κ. Δελλαπόρτα καὶ Γαζέπη, καὶ καθ’ ἣν αὐτοί, ἐκεῖνος μὲν ἐπὶ τὸ θεωρητικώτερον, οὗτος δ’ ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον κατηρτισμένος, θ’ ἀπέβαινεν ἑκάτερος αὐτῶν τὸ ἀναγκαῖον συμπλήρωμα τοῦ ἄλλου. Ἐνοεῖτε νῦν, Κύριοι, ὁπόσον ἐξεπλάγην, τοιαύτην γνώμην ἔχων περὶ τοῦ κ. Δελλαπόρτα, ὅτε εἶδον ὅτι καὶ ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ καὶ ἐνταῦθα οἱ φίλοι αὐτοῦ ἐζήτησαν ἐκ παντὸς τρόπου νὰ διαστρέψωσι τὰς εἰλικρινεστέρας τῶν προθέσεών μου, ὅτε εἶδον, ὅτι, κατ’ εἰσήγησιν αὐτοῦ πάντως καὶ τοῦ ἐπιμελητοῦ αὐτοῦ ἀποπλανηθέντες, τινὲς τῶν κυρίων συναδέλφων ἰσχυρίσθησαν μετὰ πολλοῦ τοῦ στόμφου, ὅτι ἐν οὐδενὶ τῶν Πανεπιστημίων τῆς ὑφηλίου ὑπάρχει δευτέρα ἕδρα τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς. Τὴν τοιαύτην διαγωγὴν τοῦ κυρίου Δελλαπόρτα ἐχαρακτήρισεν ὡς ἑξῆς ὁ κ. Μερκούρης ἐν τῇ προμνημονευθείσῃ ἐπιστολῇ του (ἀναγινώσκει): «... Μετὰ τὰ ἀνωτέρω ὁμολογῶ, κύριε Ὑπουργέ, ὅτι ἀληθῆ κατάπληξιν ἐνεποίησεν εἰς ἐμὲ ὁ προκληθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Δελλαπόρτα θόρυβος ἐν τῇ Ἰατρικῇ Σχολῇ καὶ ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὰς χθεσινὰς συνεδριάσεις των, οὐδὲ δύναμαι ν’ ἀποκρύψω τὴν βαθυτάτην λύπην μου, ὅτι παραπεισθεὶς ὑπὸ τῶν λόγων τοιούτου ἀνθρώπου συνετέλεσα καὶ ἐγὼ ἀκουσίως εἰς τὴν τοιαύτην τροπὴν τῶν τοῦ Ὀφθαλμιατρείου.» Ἐν τῷ μεταξὺ ὑπέβαλε καὶ ἡ ὀνομασθεῖσα ὑπ’ ἐμοῦ ἐξεταστικὴ ἐπιτροπὴ τὴν ἔκθεσίν της περὶ τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἥτις ἐπεβεβαίωσε μέχρι κεραίας τὰς καταγγελίας τῆς διοικούσης τοῦτο ἐπιτροπῆς, ὡς ἐμφαίνεται ἰδίᾳ ἐκ τῆς ἑξῆς περικοπῆς της (ἀναγινώσκει): «... Σχετικῶς δὲ πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν ἐν γένει τῶν ἐγχειρήσεων, καὶ μάλιστα τῶν σοβαρωτέρων, οἷον ἐγχειρήσεων ὑπεχύματος (καταρρακτῶν), στραβισμοῦ καὶ ἐξορύξεων ὀφθαλμῶν, ἐβεβαιώθημεν κατὰ τρόπον μὴ ἐπιτρέποντα ἡμῖν ἀμφιβολίαν, ὅτι τὰς πλείστας ἐγχειρήσεις, ἵνα μὴ εἴπωμεν κατὰ τὰ ἐννέα δέκατα, ἐνήργησε μέχρι τέλους Ἀπριλίου 1899 ὁ ἐπιμελητὴς κύριος Μεταξᾶς, καὶ σχεδὸν ἁπάσας μὴ παρόντος τοῦ κ. καθηγητοῦ, ἐργαζόμενος κατὰ τὴν πρωΐαν, ἐνῷ ὁ κ. καθηγητὴς τακτικῶς μετέβαινεν εἰς αὐτὸ μετὰ μεσημβρίαν, ἐπισκεπτόμενος τοὺς ἐξωτερικοὺς πρὸ πάντων ἀρρώστους καὶ ἐγχειρίζων τινὰς ἐξ αὐτῶν, σπανιώτερον δ’ ἐπιλαμβανόμενος ἐγχειρήσεων ἐπὶ τῶν σοβαρώτερον πασχόντων, καὶ ὧν ἡ παραμονὴ ἐν τῷ καταστήματι ἐπεβάλλετο ὑπὸ ἐπιστημονικῆς ἀνάγκης· τοιούτους δ’ ἐγχειρισθέντας ὑπὸ τοῦ κυρίου καθηγητοῦ, πάσχοντας δὲ ὑπὸ καταρράκτου, ἐβεβαιώθημεν ὅτι δυνάμεθα ν’ ἀναγράψωμεν 10 ἕως 12 μεταξὺ 136 ἐν ὅλῳ ἐγχειρισθέντων ἐν τῷ καταστήματι, ἀφ’ ἧς ὁ κύριος Δελλαπόρτας ἀνέλαβε τὴν ἐν αὐτῷ Ὀφθαλμολογικὴν Κλινικήν. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐζήτησε νὰ καλέσῃ καὶ τὸν ἐπιμελητὴν κ. Μεταξᾶν, καὶ ἔστειλε πρὸς τοῦτο ὑπάλληλον, ἀλλὰ δὲν εὗρεν αὐτὸν οἴκοι, ὅτε ἓν τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς εἶπε ῥητῶς, ὅτι δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ προσκληθῇ πρὸς ἐξέτασιν ὁ ἐπιμελητής, ἀναλαμβάνον τοῦτο πλήρη καὶ ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην τῆς μὴ ἐξετάσεως αὐτοῦ.» Τὸ μέλος, ὅπερ ὑπαινίσσεται ἐνταῦθα ἡ ἐπιτροπή, εἶναι ὁ κ. Ζωχιὸς, ὅστις ἐβεβαίωσεν, ὅτι ὁ Μεταξᾶς τῷ ὡμολόγησε κατ’ ἰδίαν πᾶν ὅ,τι εἶχε καταγγελθῆ κατὰ τοῦ κυρίου Δελλαπόρτα. Ἐγὼ ὅμως, Κύριοι, ἐξακολουθῶν νὰ θεωρῶ πέτραν σκανδάλου αὐτὸν τὸν ἐπιμελητὴν Μεταξᾶν, ἀπεδεξάμην προθύμως τὴν παραίτησίν του, διώρισα δὲ, κατὰ πρότασιν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, ἕτερον ἐπιμελητήν. Ὅτε ὅμως βραδύτερον ἐπείσθην, ὅτι ὁ Κύριος αὐτὸς δὲν ἠδύνατο νὰ παραμείνῃ ἐν τῇ διευθύνσει τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, ἠναγκάσθην νὰ τὸν ἀπολύσω ἐκ τῆς καθηγεσίας, οὐχὶ διότι ἐθεώρουν ἄκυρον τὸν διορισμόν του, ὡς ἐνόμισεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας, ἀλλὰ διότι ἐπείσθην περὶ τῆς ἀνεπαρκείας αὐτοῦ, ἰδίᾳ ὡς πρὸς τὸ πρακτικὸν μέρος τοῦ μαθήματός του, ὡς πρὸς τὴν Κλινικὴν διδασκαλίαν καὶ τὰς ἐγχειρήσεις του, καὶ ἐξ ἄλλων πολλῶν δεδομένων, μάλιστα δὲ ἐκ τῆς ἀναγνωσθείσης ἐκθέσεως τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, ἣν κατ’ ἀπαίτησιν αὐτοῦ τοῦ κ. Δελλαπόρτα εἶχον συστήσει. Ἐγώ, Κύριοι, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι οὕτω πως ἐπετέλεσα ἓν καθῆκον, ἀνιαρὸν μέν, ἐπιβαλλόμενον ὅμως εἰς ἐμὲ ἐπιτακτικῶς ὑπὸ τοῦ καλῶς ἐννοουμένου συμφέροντος καὶ τοῦ Ὀφθαλμιατρείου καὶ τῶν θεραπευομένων ἐν αὐτῷ καὶ τῶν διδακτόρων τῆς Ἰατρικῆς· μὲ ἥσυχον δὲ τὴν συνείδησιν ἀναμένω νῦν τὴν περὶ τούτου ψῆφον τῆς Βουλῆς. Ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ ἐδικαίωσεν ἤδη πληρέστατα τὴν πρᾶξίν μου ἐκείνην· διότι κληθεῖσα μικρὸν μετὰ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, ἵνα ὑποδείξῃ τὸν κατάλληλον διάδοχόν του, προέτεινε διὰ ψήφων ὀκτὼ κατὰ ἓξ τὸν κ. Γαζέπην. Καὶ ἐξεδήλωσε μὲν τὴν ἀπορίαν του ὁ προαγορεύσας, πῶς ἡ Σχολὴ, ἡ πρὸ δύο ἐτῶν προτείνασα τὸν κ. Δελλαπόρταν ὡς ὑποψήφιον καθηγητήν, εὗρε νῦν ἀνάξιον αὐτὸν διὰ τὴν ἕδραν τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ τῆς Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς καὶ ἐζήτησε μάλιστα ὁ κ. Βουλευτής, τὸ γεγονὸς τοῦτο ν’ ἀποδώσῃ εἰς ἐνεργείας καὶ ἐπηρείας ἀναξίας τῶν ἐγκρίτων καθηγητῶν, τῶν ψηφισάντων νῦν τὸν κ. Γαζέπην. Ἀλλὰ διατὶ νὰ μὴ πιστεύσῃ μᾶλλον, ὅτι οἱ καθηγηταὶ οὗτοι, πεισθέντες περὶ τῆς ἀνικανότητος τοῦ ἀνδρὸς ἐκ τῆς βραχείας αὐτοῦ καθηγεσίας, τὸν κατεψήφισαν; Τί δὲ ἄλλο μαρτυρεῖ τὸ σπάνιον ἀληθῶς φαινόμενον διὰ τὸν Ἰατρικὴν Σχολήν, καθ’ ὃ ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς ὑπὲρ τοῦ κ. Γαζέπη οὐ μόνον φανερὰ ὑπῆρξεν, ἀλλὰ καὶ ὑπέβαλεν ἠτιολογημένην ἔκθεσιν ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον; Ἀλλ’ ἡ ἐμπάθεια, Κύριοι, ἀπετύφλωσέ τινας ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε αὐτὸ ἀκριβῶς, τὸ τόσον τιμητικὸν διὰ τὸν κ. Γαζέπην, νὰ θέλωσι νὰ παραστήσωσιν ὡς ἔλλειψιν οὐσιώδη τῆς ὑπὲρ αὐτοῦ προτάσεως, ἀποτελοῦσαν λόγον ἀκυρότητος τοῦ διορισμοῦ του.

§46ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Τὸ παρέστησεν ὁ πρύτανις.

§47ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ πρύτανις ἀπεπλανήθη ἐκ τῶν γιγνομένων ἐν τῇ Νομικῇ Σχολῇ, ἐν ᾗ ἐπὶ τῶν ὑποψηφίων καθηγητῶν καὶ ἡ ψηφοφορία γίνεται φανερὰ καὶ λόγοι προβάλλονται συνήθως ὑπὲρ τῆς προτιμήσεως τοῦ ἑνὸς καὶ τῆς ἀποκρούσεως τῶν ἄλλων. Ἀπεπλανήθη δὲ καὶ ἐξ ἐσφαλμένων εἰσηγήσεων τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, ὅστις, ἐγχειρίζων εἰς αὐτὸν τὴν περὶ Γαζέπη πρότασιν, ἣν ὁ ἴδιος εἶχε συντάξει, παρέστησεν αὐτὴν ὡς δῆθεν ἀντικειμένην πρὸς τὸν νόμον, ἅτε μὴ οὖσαν δῆθεν ἠτιολογημένην, ὡς αἱ ἄλλαι προτάσεις περὶ τῶν ἄλλων αὐτῆς καθηγητῶν. Ὅτε ὅμως ὁ κ. πρύτανις ἐπείσθη ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι πᾶσαι αἱ προτάσεις τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς συνήθως οὕτω γίνονται, ὅτε μάλιστα ἔλαβε γνῶσιν τῆς διαμαρτυρίας τῆς πλειονοψηφίας τῆς Σχολῆς κατὰ τοῦ κοσμήτορός της, ὡς σπεύσαντος νὰ διαβιβάσῃ τὴν περὶ Γαζέπη πρότασιν πρὶν ἢ λάβῃ τὴν γραπτὴν ἔκθεσιν τοῦ εἰσηγητοῦ αὐτῆς, καθηγητοῦ κ. Ζωχιοῦ, τότε ἐνόησε καὶ αὐτὸς, ὅτι ἐγένετο θῦμα πλάνης. Κατὰ ταῦτα, Κύριοι, ἐλπίζω ὅτι ἕκαστος θὰ συνομολογήσῃ μετ’ ἐμοῦ, ὅτι, ἂν ἡ ἠτιολογημένη πρότασις ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ὡς λόγος ἀκυρότητος τοῦ διορισμοῦ τοῦ καθηγητοῦ, τότε ἄκυροι θὰ ἦσαν οἱ διορισμοὶ πάντων τῶν καθηγητῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, οἱ γενόμενοι ἐπὶ τῇ βάσει μὴ ἠτιολογημένης προτάσεως, πλὴν τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Γαζέπη, ὅστις μόνος ἴσως ἐν αὐτῇ ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ τόσον τιμητικὴν αἰτιολογίαν, φέρουσαν τὰς ὑπογραφὰς πάντων τῶν ψηφισάντων αὐτὸν καθηγητῶν...

§48ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τῆς πλειονοψηφίας μόνον.

§49ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διότι ἡ πλειονοψηφία εἶναι ἡ Σχολὴ, καὶ οὐχὶ ἡ μειονοψηφία. Ἡ ἔκθεσις δὲ τῆς πλειονοψηφίας, ἀναφέρουσα ἐμπεριστατωμένως διάφορα ἐπιστημονικὰ ἔργα καὶ ἀνακαλύψεις ἰδίων ἐργαλείων τοῦ κ. Γαζέπη, καὶ τέλος τὴν μακρὰν καὶ εὐδόκιμον τούτου πεῖραν ἐν ἰδίᾳ Ὀφθαλμολογικῇ Κλινικῇ, καὶ οὐχὶ ἐν τῇ Ἀστυκλινικῇ, ἔπεισεν ἐμὲ, ὅτι δικαίως, δικαιότατα, προετείνετο ὑπὸ τῆς Σχολῆς, ἵνα γείνῃ καθηγητὴς αὐτῆς. Ἐν τῇ πεποιθήσει ταύτῃ, Κύριοι, ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν κύρωσιν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως τὸ διάταγμα περὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Γαζέπη ὡς καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς. Ὁ διορισμὸς οὗτος εἶναι νόμιμος, νομιμώτατος, διότι κατὰ τὸν ἐν ἰσχύϊ ὀργανισμὸν τοῦ Πανεπιστημίου αὐτὸς εἶναι διδάκτωρ τῆς Ἰατρικῆς, διωρίσθη δὲ καθηγητὴς δυνάμει διατάγματος, φέροντος τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως καὶ τὴν προσυπογραφὴν τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ, καὶ δημοσιευθέντος ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκτελεσθέντος νομίμως· ὡς ἐκ περισσοῦ δ’ ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ὁ κ. Γαζέπης πλὴν τῆς προτάσεως τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς καὶ ἠτιολογημένην ὑπὲρ αὐτοῦ ἔκθεσιν τῆς πλειονοψηφίας τῆς Σχολῆς, οἵαν οὐδεὶς σχεδὸν ἄλλος τῶν καθηγητῶν αὐτῆς. Καὶ ἐν τῷ Τύπῳ, Κύριοι, ἐγράφησαν καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐλέχθησαν πολλὰ περὶ δῆθεν κενῶν ἀπειλῶν, ἐξενεχθεισῶν ὑπ’ ἐμοῦ κατὰ τοῦ πρυτάνεως τοῦ Πανεπιστημίου, μάλιστα δὲ κατὰ τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς κ. Πεζοπούλου. Ἐγὼ βεβαίως οὐδεμίαν εὐθύνην φέρω δι’ ὅσα γράφονται συνήθως ἐν τῷ Τύπῳ περὶ ἐμοῦ, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι οὐδεμία ἐφημερὶς διερμηνεύει τὰς γνώμας μου. Ἄλλοι εἶναι οἱ ἔχοντες ἐν τῷ Τύπῳ ἴδια ὄργανα, δι’ ὧν ἑκάστην πρωΐαν ἀπειλοῦσι καὶ ὑβρίζουσι Θεούς τε καὶ ἀνθρώπους. Ἐγὼ εὐθύνομαι μόνον δι’ ὅσα λέγω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἢ δημοσιεύω ἐνίοτε ἐνυπογράφως. Ὡς Ὑπουργὸς, εὐθύνομαι καὶ δι’ ὅσα ἔγγραφα ἀπευθύνω συνήθως. Ἐν τῇ περιπτώσει δὲ ταύτῃ ὁμολογῶ ὅτι ἀπηύθυνα πρὸς τὴν Πρυτανείαν τοῦ Ἐθν. Πανεπιστημίου τὸ ἑξῆς ἔγγραφον (ἀναγινώσκει): «Ἐν Ἀθήναις τῇ 9 Νοεμβρίου 1899. Ἀριθ. πρωτοκ. 16491. Πρὸς τὴν Πρυτανείαν τοῦ Ἐθν. Πανεπιστημίου. «Ἀποκρινόμενοι πρὸς τὴν ὑπ’ ἀριθ. 620/391 καὶ ἀπὸ 30 Ὀκτωβρίου ἐ. ἔ. ὑμετέραν ἀναφορὰν, γνωρίζομεν ὑμῖν, ὅτι τὴν ἔλλειψιν τῆς αἰτιολογίας τῆς προτάσεως περὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Γ. Γαζέπη ὡς καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ Ὀφθαλμολογικῆς Κλινικῆς, τὴν ἀπαντῶσαν ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 60/54 καὶ ἀπὸ 30 Ὀκτωβρίου ἐ. ἔ. ἐγγράφῳ τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, ἀνεπλήρωσεν ἀποχρώντως ἡ ἔγκλειστος ὧδε διαπεμπομένη ὑμῖν ἐν ἀντιγράφῳ ἔκθεσις τῆς πλειονοψηφίας τῆς Σχολῆς ταύτης ἀπὸ 2 Νοεμβρίου ἐ. ἔ. Ἡ ἔκθεσις αὕτη τῆς πλειονοψηφίας, ἥτις ἐκπροσωπεῖ τὴν γνώμην τῆς Σχολῆς, ἀναφέρουσα ἐμπεριστατωμένως τὰ προσόντα τοῦ κ. Γαζέπη, ἤτοι καὶ τὰς ἐπιστημονικὰς πραγματείας αὐτοῦ, τὰς ἀναγομένας εἰς τὸν κλάδον, ὃν μέλλει νὰ διδάξῃ, καὶ τὰ ἐργαλεῖα, ἅτινα αὐτὸς ἐφεῦρε, καὶ τὴν μακρὰν καὶ εὐδόκιμον κλινικήν του πεῖραν ἐν τῇ Ὀφθαλμιατρικῇ, ἔπεισεν ἡμᾶς, ὅτι οὐ μόνον ἐδικαιούμεθα, ἀλλὰ καὶ καθῆκον εἴχομεν νὰ προκαλέσωμεν πάραυτα τὸ Β. Διάταγμα, δι’ οὗ διορίζεται αὐτὸς εἰς τὴν ἕδραν τῆς Ὀφθαλμολογίας καὶ τῆς Ὀφθαλμιατρικῆς Κλινικῆς, ὡς ὁ μόνος κατάλληλος δι’ αὐτήν. Ἀλλ’ ἐκ τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος ἐκθέσεως τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς ἀποδεικνύεται δυστυχῶς καὶ ἕτερόν τι, ὅτι δηλαδὴ ὁ κοσμήτωρ ἀπέφυγε σκοπίμως νὰ συμπεριλάβῃ ἐν τῷ ἐγγράφῳ αὐτοῦ τὴν ἠτιολογημένην αὐτῆς πρότασιν, ὡς διετύπωσε ταύτην καὶ προφορικῶς καὶ γραπτῶς ὁ εἰσηγητὴς τῆς γνώμης τῆς πλειονοψηφίας καθηγητὴς κ. Ι. Ζωχιός. Καὶ ἐκ τῆς ἄλλης δὲ προσπαθείας, ἣν καταβάλλει ὁ κοσμήτωρ ἐν τῷ ἐγγράφῳ αὐτοῦ, ὅπως παραστήσῃ ὅτι δῆθεν ἡ ὑποψηφιότης τοῦ κ. Γαζέπη δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ὑπόστασιν, ἀφοῦ οὗτος δὲν ὑπέβαλεν αἴτησιν περὶ αὐτῆς εἰς τὴν Σχολήν, τοῦθ’ ὅπερ οὔτε τὸ σχετικὸν Β. Διάταγμα ἀπαιτεῖ, οὔτε ἐτηρήθη ποτὲ ὑπὸ τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, προκειμένου περὶ γνωστῶν ἐπιστημόνων (προβ. ἰδίᾳ προτάσεις αὐτῆς περὶ Νικολαΐδου καὶ περὶ Ζαμπακοῦ), καὶ ἐκ ταύτης, λέγομεν, τῆς προσπαθείας τοῦ κοσμήτορος συνάγεται προδήλως, ὅτι οὗτος πᾶν ἄλλο ἐπετέλεσεν ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ ἢ τὸ ἐπιβαλλόμενον εἰς αὐτὸν καθῆκον. Τούτου ἕνεκα, κύριε πρύτανι, διαπέμποντες ὑμῖν σήμερον ἐν ἀντιγράφῳ τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειονοψηφίας τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, παρακαλοῦμεν ὑμᾶς νὰ διαβιβάσητε ταύτην πρὸς τὸν κοσμήτορα αὐτῆς, καλοῦντες τοῦτον εἰς ἀπολογίαν δι’ ὅσα ἐν αὐτῇ καταγγέλλεται, τὴν ἀπολογίαν του δὲ ταύτην νὰ ἀποστείλητε ὑμῖν ὅσον οἷόν τε τάχιον. Ἐπειδὴ δὲ ἐπροθυμοποιήθητε, κ. πρύτανι, αὐθημερὸν μὲ τὸ ἔγγραφον τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς νὰ ὑποβάλητε ἡμῖν, καίτοι μὴ αἰτηθεῖσαν, τὴν ὑμετέραν γνώμην περὶ τῶν προτάσεων τῶν Σχολῶν, καὶ δὴ ἐν ἀναφορᾷ, ἥτις κυρίως ἔπρεπε νὰ ἦναι ἁπλῶς διαβιβαστικὴ τοῦ ἐγγράφου τοῦ κοσμήτορος πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, δὲν ἐκνοῦμεν νὰ δηλώσωμεν ὑμῖν, ὅτι καὶ ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀπαραίτητον στοιχεῖον τῶν προτάσεων τὴν αἰτιολογίαν αὐτῶν, τὴν δυναμένην νὰ πείσῃ τὸ Ὑπουργεῖον περὶ τοῦ ὀρθοῦ καὶ δικαίου αὐτῶν. Ὅπως δὲ ἀποδείξωμεν, ὁπόσην σημασίαν ἀποδίδομεν εἰς ὃ ἐπικαλεῖσθε ἄρθρον 1 τοῦ διατάγματος, καθ’ ὃ πρέπει νὰ λαμβάνωνται κατὰ πρῶτον λόγον ὑπ’ ὄψιν τὰ ἐπιστημονικὰ ἔργα τοῦ ὑποψηφίου ἐν τῷ κλάδῳ τῆς ἐπιστήμης, ἣν πρόκειται νὰ διδάξῃ, παραγγέλλομεν ὑμᾶς, ἵνα ζητήσητε πάραυτα παρὰ τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς τὰ ἐπιστημονικά του ἔργα, τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν Παθολογικὴν Ἀνατομίαν, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων προταθεὶς αὐτὸς ἠτιολογημένως ὑπὸ τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς διωρίσθη καθηγητὴς αὐτῆς, ὅπως ἴδωμεν, ἐὰν ἐπ’ αὐτοῦ ἐτηρήθη ἡ ἀνωτέρω διάταξις τοῦ διατάγματος, ὑπὲρ οὗ τόσον φαίνεται νῦν αὐτὸς κοπτόμενος.» Αὐταὶ εἶναι, Κύριοι, αἱ φοβεραὶ ἀπειλαί, ἃς δῆθεν ἀπηύθυνα ἐγὼ πρὸς τὸν πρύτανιν τοῦ Ἐθν. Πανεπιστημίου καὶ τὸν κοσμήτορα τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, καὶ δι’ ἃς ἐνόμισάν τινες, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐγερθῇ ἐνταῦθα κατηγορητήριον ἐναντίον μου. Ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος ἐγγράφου θὰ ἐπείσθητε βεβαίως πάντες, ὁπόσον ἀνυπόστατοι ἦσαν αἱ τερθρεῖαι ἐκεῖ αἱ περὶ ταπεινώσεως καὶ ἐξευτελισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου. Νῦν παρατηρῶ μόνον, ὅτι ἐκ τῶν πρακτικῶν τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς ἐμφαίνεται τὸ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «... Ὁ κ. Ζωχιὸς λέγει, ὅτι προτείνων τὸν κ. Γαζέπην στηρίζεται εἰς τὸ ὅτι οὗτος εἶναι ὀφθαλμολόγος γνωστὸς εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ ἔχει ἐκδώσει γνωστὰς εἰς τὸν ἰατρικὸν κόσμον πραγματείας· ἂν δὲ ψηφισθῇ, δυνάμεθα νὰ φέρωμεν λεπτομερεστέραν σημείωσιν τῶν ἔργων του...» Ἡ δὲ πρότασις περὶ διορισμοῦ τοῦ κ. Ν. Πεζοπούλου ὡς καθηγητοῦ τῆς Παθολογικῆς Ἀνατομίας, κατακειμένη ἐν τῷ ἀρχείῳ τοῦ ὑπὸ τὴν διεύθυνσίν μου Ὑπουργείου, ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ, συνεπείᾳ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 19117, διαπεμφθέντος ἡμῖν διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 315 ἐπισημειώσεως τῆς Πρυτανείας καὶ ἐπιστρεφομένου ὧδε, ἐν τῇ συνεδρίᾳ αὑτῆς τῆς 25 λήγοντος μηνὸς ἐπρότεινε παμψηφεὶ ὡς ἱκανὸν νὰ καταλάβῃ, ὡς δεύτερος καθηγητὴς, τὴν ἕδραν τῆς Παθολογικῆς Ἀνατομίας καὶ Ἱστολογίας τὸν κ. Νικόλ. Πεζόπουλον.» Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. Πεζόπουλος ἐν τῇ ἀπὸ 11 Νοεμβρίου 1899 ἀπολογίᾳ αὑτοῦ ἀπαριθμεῖ διαφόρους ἰατρικὰς διατριβάς του, ἀλλ’ αὗται πᾶσαι ἀνάγονται εἰς τὴν Νευροπαθολογίαν, ἢ Παθολογίαν ἁπλῶς, οὐδεμία δὲ ἀπολύτως εἰς τὴν Παθολογικὴν Ἀνατομίαν. Καὶ ὅμως χάριν αὐτοῦ ἐδέησε νὰ ἱδρυθῇ δευτέρα ἕδρα τῆς Παθολογικῆς Ἀνατομίας, ζῶντος ἔτι τοῦ καθηγητοῦ αὐτῆς Χασιώτου, νὰ διορισθῇ δ’ αὐτὸς ἐπὶ τῇ βάσει προτάσεως, οἵα ἡ ἀναγνωσθεῖσα, καὶ ὡς ἐκ περισσοῦ νὰ ἐλέγχῃ τὸ ἔγκυρον διορισμοῦ νομιμωτάτου, οἷος ὁ τοῦ κ. Γαζέπη! Τοιαύτη, Κύριοι, ὑπῆρξεν ἡ πολιτεία μου ἐν τῷ ζητήματι τῆς ἀπολύσεως τοῦ κ. Δελλαπόρτα καὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Γαζέπη, πολιτεία οὐδένα λόγον ἔχουσα ν’ ἀποφύγῃ, ἀλλὰ τοὐναντίον προκαλοῦσα τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι οὕτω πως καθίσταται ἡλίου φαεινοτέρα ἡ εἰλικρίνεια καὶ ἡ νομιμότης αὐτῆς. Καταστρέφων δὲ νῦν τὸν λόγον, παρατηρῶ ὅτι, πᾶν ὅ,τι ἔπραξα διοικητικῶς ὡς πρὸς τὸ Πανεπιστήμιον, τὸ ἔπραξα ἐπὶ μόνῳ τῷ σκοπῷ τῆς ἀνυψώσεως τοῦ γοήτρου αὐτοῦ. Τὸ ἀνώτατον ἡμῶν ἐκπαιδευτήριον, Κύριοι, δὲν εὕρηται τὴν σήμερον ἐν τῇ περιωπῇ, ἣν θὰ ηὔχετο πᾶς Ἕλλην, ἔχων συνείδησιν τῆς ὑψηλῆς αὑτοῦ ἀποστολῆς. Βεβαίως ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ αὐτὸ καθηγητὰς ὀτρηροὺς τῆς ἐπιστήμης ἐργάτας, δυναμένους νὰ τιμήσωσιν οἱονδήποτε Πανεπιστήμιον τῆς Ἑσπερίας, ἀλλὰ δὲν εἶναι ὅλοι οἱ καθηγηταὶ αὐτοῦ τοιοῦτοι. Ὑπάρχουσι καὶ οἱ παρ’ ἀξίαν παρεισδύσαντες εἰς αὐτὸ καὶ ἀνίκανοι ν’ ἀνυψωθῶσιν εἰς τὸν μέγαν προορισμὸν τοῦ Πανελληνίου Πανδιδακτηρίου. Ὁ προορισμὸς οὗτος δὲν εἶναι μόνον νὰ καλλιεργῇ αὐτὸ καὶ προάγῃ τὴν ἐπιστήμην αὐτὴν καθ’ ἑαυτὴν καὶ νὰ μορφώνῃ ἐπιστήμονας διὰ τὴν πλήρωσιν τῶν ἐπιστημονικῶν ἀναγκῶν τῆς Πολιτείας καὶ τῆς Κοινωνίας. Τὸ ἐθνικὸν ἡμῶν Πανεπιστήμιον ἔχει νὰ ἐπιτελέσῃ καὶ ἄλλον ὑψηλότερον προορισμὸν, χρησιμεῦον ὡς φάρος τηλαυγὴς δι’ ὅλους τοὺς Ἕλληνας καὶ δι’ ὅλους τοὺς ὁμοδόξους ἐν ἁπάσῃ τῇ Ἀνατολῇ. Εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ προορισμοῦ τούτου πρέπει νὰ ὑποβοηθήσωμεν τὸ Πανεπιστήμιον ἐκ παντὸς τρόπου, καὶ διοικητικῶς καὶ νομοθετικῶς, ἀποκαθαίροντες αὐτὸ ἰδίᾳ παντὸς ἀνικάνου στοιχείου. Εἶναι πλάνη, Κύριοι, καὶ πλάνη μεγάλη, νὰ νομίζῃ τις, ὅτι ἡ καθηγεσία τοῦ Πανεπιστημίου εἶναί τι ἱερὸν καὶ ἀπαραβίαστον, καὶ ὅτι ἁμαρτάνει τις εἰς τὸ ὁμοούσιον, ἂν θελήσῃ ν’ ἀπολύσῃ τὸν ἀνάξιον νὰ παρακάθηται ἐν τῇ χορείᾳ τῶν καθηγητῶν αὐτοῦ. Τοιοῦτόν τι δὲν παρεδέχθη ἡ Πολιτεία καὶ ἐπ’ αὐτῶν ἔτι τῶν ἰσοβίων δικαστικῶν ὑπαλλήλων, ἐφ’ ὧν καθιέρωσε πειθαρχικὴν ἐξουσίαν καὶ δικαιοδοσίαν, καθ’ ἣν ἀπομακρύνονται αὐτοὶ ἐκ τῆς ὑπηρεσίας· πῶς λοιπὸν νὰ παραδεχθῶμεν ἡμεῖς αὐτὸ ἐπὶ τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου; Ἂν δὲ πρέπῃ ν’ ἀπολύηται ὁ ἀνάξιος δικαστὴς, ὁ παραβλάπτων τὰ συμφέροντα διαδίκων τινῶν μόνον, ἢ ἀδικῶν καθόλου ὡρισμένην τινὰ κοινωνίαν, ἐντὸς τῆς ὁποίας δρᾷ, πόσῳ μᾶλλον ἐπιζήμιος δύναται ν’ ἀποβῇ ὁ ἀνάξιος καθηγητής; Οὗτος δὲν βλάπτει μόνον ἄτομά τινα, ἢ περιωρισμένον τινὰ κύκλον τῆς κοινωνίας, ἀλλὰ ζημιοῖ ἢ μᾶλλον καταστρέφει γενεὰς ὁλοκλήρους, ὧν τὴν διάνοιαν, ἔστιν ὅτε δὲ καὶ τὸ ἦθος, διαστρεβλοῖ. Τὸ Πανεπιστήμιον, Κύριοι, ἔχει ἀνάγκην πολλῶν μεταρρυθμίσεων, ὡς ὑποδεικνύω διὰ τῆς μακρᾶς αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως, τῆς συνοδευούσης τὸ περὶ ὀργανισμοῦ αὐτοῦ νομοσχέδιον. Ἀλλὰ πᾶσα μεταρρύθμισις θὰ ἦτο ματαία, ἐὰν πρὸ παντὸς δὲν ἐνόουν τινὲς τῶν κ. κ. καθηγητῶν, ὅτι δὲν ἔχουσι μόνον δικαιώματα, ἀλλὰ καὶ καθήκοντα μεγάλα καὶ ὑψηλὰ, εἰς τὴν πιστὴν καὶ εὔορκον ἐκπλήρωσιν τῶν ὁποίων ὀφείλει νὰ ἐπαγρυπνῇ ἡ Πολιτεία. Τοῦτο ἀπαιτεῖ πρὸ παντὸς ἡ τιμὴ καὶ ἀξιοπρέπεια τῶν καθηγητῶν ἐκείνων τοῦ Πανεπιστημίου, οἵτινες, πιστῶς καὶ εὐόρκως ἐπιτελοῦντες τὸ καθῆκόν των, ἀπογοητεύονται, ὅταν παρατηρῶσιν, ὅτι οὐδεμία γίνεται διάκρισις μεταξὺ αὐτῶν καὶ τῶν εὐαρίθμων πάνυ εὐτυχῶς συναδέλφων των, οἵτινες ἔχουσιν ὀλιγώρως πρὸς τὸ καθῆκόν των. Τοῦτο ἀπαιτεῖ τὸ καλῶς ἐννοούμενον συμφέρον τῶν φοιτητῶν, τοῦτο καὶ τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου! (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§50Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἰς δύο περιόδους τοῦ λόγου του ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως μοὶ ἐφάνη τὰ μάλιστα συγκεκινημένος, εἰς τὴν περίοδον τοῦ λόγου του, κατὰ τὴν ὁποίαν ἠθέλησε νὰ ἀποδείξῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ἀρκεῖ μία ἕδρα τῆς Ὀφθαλμολογίας πρὸς διδασκαλίαν τῆς ἐπιστήμης ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, καὶ εἰς τὴν περίοδον τοῦ λόγου του, κατὰ τὴν ὁποίαν ἰσχυρίζετο, ἄνευ ἀνάγκης, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ προτείνωσιν εἰς τὸν Βασιλέα παύσεις καθηγητῶν. Δὲν θέλω νὰ μνημονεύσω τῶν λόγων, διὰ τῶν ὁποίων παρεστάθη νὰ ἐξυψώσῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ Πανεπιστημίου, τὸν σκοπὸν αὐτοῦ καὶ τὴν ἐπιρροὴν, τὴν ὁποίαν αὐτὸ ἔχει ἐπὶ τοῦ καθόλου Ἑλληνισμοῦ καὶ ἐπὶ τῆς πνευματικῆς ἀναπτύξεως τῆς χώρας. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας δὲν παρεπονέθη κατὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἁπλῶς ὡς παύσαντος τὸν κ. Δελλαπόρταν ἀπὸ τῆς ἕδρας τοῦ καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογίας· ἐπέκρινε τὸν Ὑπουργὸν, διότι προὐκάλεσε κακῶς καὶ σκανδαλωδῶς τὴν παῦσιν τοῦ καθηγητοῦ· οὐδ’ ἐσκόπει νὰ ἀξιώσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας, οὐδ’ ἄλλος τις ἐξ ἡμῶν, ὅτι οἱ καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, οἱ ὁποῖοι δὲν περιεβλήθησαν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος διὰ τῆς ἰσοβιότητος, πρέπει νὰ μένωσιν ἰσόβιοι. Καὶ τὸ σκάνδαλον τοῦ διορισμοῦ τοῦ Γαζέπη ἦτο τοσοῦτον μέγα, ὥστε ἐπιβάλλεται ἡ ἀνάγκη νὰ δοθῇ μάθημα διδασκαλίας εἰς τοὺς πολλούς· ὁμολογῶ δ’ ἐγὼ, ὅτι, ἐὰν ποτε ἤθελον κληθῆ σύμβουλος τοῦ Στέμματος, θέλω ἐκπληρώσει τὸ καθῆκον τοῦτο, καὶ θέλω παρακαλέσει τὸν Βασιλέα νὰ ἀποπέμψῃ αὐτὸν τῆς ὑπηρεσίας. Διατὶ εἶναι μέγα τὸ σκάνδαλον; Ὁ κ. Γαζέπης ἐζήτησε τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν του, ἵνα γένηται Βουλευτὴς, καὶ ἐξελέχθη Βουλευτὴς, ἀλλὰ μόλις εἰσῆλθεν εἰς τὸ Βουλευτήριον ἐκίνησε γῆν καὶ θάλασσαν, ὅπως διορισθῇ καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, δηλαδὴ ἐσχεδίασε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα ἐπιτύχῃ τὴν ἕδραν τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ εἰσελθὼν εἰς τὴν Βουλὴν τοῦτο ἔπραξε, περιϋβρίσας διὰ τοῦ διορισμοῦ του τὸ Κοινοβούλιον. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας ἔκρινεν, ὅτι ἐπεβάλλετο αὐτῷ τὸ καθῆκον ν’ ἀποκαλύψῃ τὴν σκανδαλώδη διαγωγὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἵνα περικαλύψῃ τὰς πράξεις του, μετέρχεται τακτικὴν ἀλλοπρόσαλλον. Ἐνῷ βεβαιοῖ, ὅτι θεωρεῖ ἀντισυνταγματικὸν τὸ διάταγμα τοῦ 1882, καὶ ὅτι δὲν ἰσχύει, ὅτι εἶναι ἄκυρον, διότι εἶναι ἐκτελεστικὸν, οὐδ’ ἐπετρέπετο νὰ περιλάβῃ διατάξεις νομοθετικὰς, βεβαιοῖ ἀφ’ ἑτέρου τὴν Βουλήν, ὅτι αὐτὸς συνεμορφώθη πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ διατάγματος ἐκείνου, καὶ προσεπάθει νὰ ἀποδείξῃ τοῦτο εἰς τὴν Βουλήν, ἀναφέρων πῶς ἐξετέλεσεν αὐτὸ καὶ συνεμορφώθη πρὸς αὐτό. Καὶ ἐνῷ βεβαιοῖ, ὅτι ὁ κ. Δελλαπόρτας δὲν ἦτο νομίμως διωρισμένος καθηγητής, καὶ ὅτι κρίνει ἄκυρον τὸν διορισμόν του, δὲν προβαίνει εἰς τὴν παῦσιν καθηγητοῦ τινος, μηδὲ ἐκείνων, περὶ τῶν ὁποίων καταγγέλλει, ὅτι δὲν ἐτηρήθησαν αἱ νόμιμοι διατάξεις ἐπὶ τῆς προτάσεως, ἥτις περὶ τοῦ διορισμοῦ τῶν ἐπροτάθη ὑπὸ τῆς Σχολῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. Δελλαπόρτας διωρίσθη καθηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ, οὐδὲν δ’ εἶχε πλέον ὁ Ὑπουργὸς δικαίωμα νὰ ἐξετάσῃ, ἐὰν ὑπῆρξεν ἀκυρότης εἰς τὸν διορισμὸν αὐτοῦ. Ὁ διορισμὸς τῶν καθηγητῶν συντελεῖται διὰ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς προσυπογραφῆς τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Ἐὰν δ’ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς δὲν ἐτήρησε τὰς νομίμους διατάξεις κατὰ τὸν διορισμὸν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, εἶχε τὸ δικαίωμα ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ φροντίσῃ νὰ ζητηθῶσιν εὐθῦναι παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τοῦ προκαλέσαντος τὸν διορισμόν του διὰ παραβάσεως τῶν νόμων, ἀλλὰ δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ καταγγέλλῃ τὸν διορισμὸν τοῦ κ. Δελλαπόρτα, καὶ νὰ ἀναβαίνῃ ἐπὶ τῆς στέγης, ὡς πετεινός, ἐκσφενδονίζων ἀπειλὰς, ὁτὲ μὲν ὅτι θέλει παύσει τὸν κ. Δελλαπόρταν, ὁτὲ δ’ ὅτι θέλει ζητήσει λόγον παρὰ τοῦ κοσμήτορος τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς. Ποῖον μέτρον εἶχε δικαίωμα νὰ λάβῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως; Ἐὰν ὁ κ. καθηγητὴς δὲν ἐξεπλήρου ἀκριβῶς τὰ ἔργα τοῦ καθηγητοῦ, ἐὰν δὲν ἐδίδασκε, καθῆκον εἶχε νὰ βεβαιώσῃ τοῦτο. Ἀλλὰ πῶς, νομίζετε, ἠθέλησε νὰ βεβαιώσῃ αὐτὸ ὁ κ. Ὑπουργός; Προσεκάλεσε δύο καθηγητὰς καὶ τὸν δήμαρχον, τὸν τότε ὑποψήφιον διὰ τὸ ἀξίωμα τοῦ δημάρχου Ἀθηναίων, καὶ ἐκάλεσεν αὐτοὺς νὰ γνωμοδοτήσωσιν αὐτοί, ἐὰν ἐκπληροῖ τὰ καθήκοντα αὐτοῦ ὡς καθηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας ἐν τῷ Ὀφθαλμιατρείῳ! Ἡ διδασκαλία καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου ἐν καταστήματι φιλανθρωπικῷ μὲν, ἀλλὰ προωρισμένῳ εἰς ἐκπαιδευτικὸν σκοπὸν, ἡ διδασκαλία αὕτη δὲν ἐπετρέπετο νὰ κριθῇ ὑπὸ παντὸς καθηγητοῦ, τὸν ὁποῖον ὁ Ὑπουργὸς ἤθελεν ἐκλέξει. Ὤφειλε ν’ ἀποταθῇ πρὸς τὸν πρύτανιν τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτοῦ, ἵνα συνεννοηθῇ μετὰ τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀφεθῇ εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ ἐκλέγῃ αὐτὸς τὰ πρόσωπα· διότι, ἂν ἦτο ἁρμόδιος ὁ Ὑπουργὸς περὶ τὰ ἀντικείμενα τῆς διοικήσεως, ἦτο ἥκιστα ἁρμόδιος, ἵνα ἐξελέγξῃ τὴν διδασκαλίαν καὶ βεβαιώσῃ τὰ περὶ ταύτης. Δὲν ἦτο δὲ ἀπίθανον, ὁ Ὑπουργός, πρόσωπον πολιτικὸν, νὰ ἐπηρεάζηται ὑπὸ πολιτικῶν σκοπῶν ἢ συμφερόντων, καὶ νὰ ἐκλέξῃ πρόσωπα, ἵνα ἀναθέσῃ εἰς αὐτὰ τὴν ἐξέτασιν, ταῦτα δὲ νὰ ἐξαρτῶνται ἀπὸ αὐτὸν, νὰ διατελῶσιν ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν αὐτοῦ, ἢ νὰ προσδοκῶσιν ἐξ αὐτοῦ, καὶ νὰ διατίθενται νὰ δώσωσιν οἵαν αὐτὸς ἐπεθύμει γνώμην. Ὁ κ. Ὑπουργὸς κατηνάλωσε πολλὴν ὥραν, ἵνα ἀποδείξῃ, ὅτι ἡ διδασκαλία τῆς Ὀφθαλμολογίας ἀπαιτεῖ δύο καθηγητὰς, καὶ ἔφερε παράδειγμα τὰς Σχολὰς τῆς Γερμανίας καὶ τὰς Σχολὰς ἄλλων Κρατῶν, λησμονῶν ὅτι ὁ ἰσχύων νόμος δὲν δημιουργεῖ ἢ μόνον 57 θέσεις καθηγητῶν, καὶ διὰ τῶν 57 αὐτῶν θέσεων ὤφειλε νὰ οἰκονομήσῃ τὰς ἀνάγκας τῆς διδασκαλίας πασῶν τῶν Σχολῶν, καὶ τῆς Θεολογικῆς καὶ τῆς Νομικῆς καὶ τῆς Φιλοσοφικῆς καὶ τοῦ Μαθηματικοῦ Τμήματος καὶ τῆς Ἰατρικῆς, ἑπομένως ἐντὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 57 καθηγητῶν ὤφειλε νὰ περιορισθῇ ὁ Ὑπουργὸς, καὶ διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 57 ἑδρῶν ὤφειλε νὰ προσπαθήσῃ νὰ πληρώσῃ ὅλας τὰς ἀνάγκας τῆς ἐπιστημονικῆς διδασκαλίας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ. Ἀλλ’ ὁ κύριος Ὑπουργὸς νομίζω ὅτι ἐλησμόνησε καὶ ἕνα ἄλλον κανόνα, τὸν κανόνα, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀναβιβάζονται εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ, δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῶσι κατὰ προσώπων ἀπόντων, νὰ διαβάλλωσιν ἢ κατηγορῶσιν ἀπόντας, ὅταν οὗτοι δὲν δύνανται νὰ ἦναι παρόντες, ἵνα ἀπολογηθῶσι. Ποίαν ἀπολογίαν δύναται νὰ φέρῃ σήμερον ὁ κ. Δελλαπόρτας, περὶ τοῦ ὁποίου εἴπετε τόσα, ὅσα εἴπητε; Ποίαν ἀπολογίαν δύναται νὰ δώσῃ εἰς ὑμᾶς ὁ διακεκριμένος ἐπιστήμων, ὁ ὁποῖος ἦτο ἐπιμελητὴς τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, τὸν ὁποῖον ὠνομάσατε πέτραν σκανδάλου, καὶ ὁ ὁποῖος κατέχει λίαν ἐπιφανῆ θέσιν ἐν τῇ ἐπιστήμῃ, ὁ κύριος Μεταξᾶς; Ἀλλὰ ποίαν δικαιολογίαν δύναται νὰ προτείνῃ ὁ κοσμήτωρ τῆς Σχολῆς, ὁ ὁποῖος δὲν ἦτο εἰμὴ ἁπλοῦς συμβολαιογράφος, καλούμενος νὰ βεβαιώσῃ ὅσα ἔλαβον χώραν ἐν τῇ Σχολῇ κατὰ τὴν συνεδρίασιν αὐτῆς; Ὁ κοσμήτωρ δὲν ἐκαλεῖτο νὰ πληρώσῃ τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα ἡ Σχολὴ ἀφῆκεν, οὐδὲ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ψευδομάρτυς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, οὐδ’ ἐπετρέπετο αὐτῷ νὰ ἀποδεχθῇ καὶ νὰ παρουσιάσῃ ὡς πόρισμα τῶν ἐν τῇ Σχολῇ γενομένων σημείωμα, τὸ ὁποῖον καθηγητὴς, ὃν ἀπεκάλεσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς, ἔδωκεν εἰς τὸν πρύτανιν κατὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς ἐκθέσεως. Ἀλλ’ αὐταὶ αἱ δικαιολογίαι δὲν ἐπροτάθησαν ἐν τῇ Σχολῇ, καὶ ὅταν δὲν ἐπροτάθησαν ἐν τῇ Σχολῇ, ὁ κοσμήτωρ δὲν ἔχει καθῆκον, πολλῷ δ’ ἧσσον δικαίωμα, νὰ μνημονεύσῃ αὐτῶν ἐπισήμως ἐν τῇ ἐκθέσει πρὸς τὸν Ὑπουργόν. Ἐν τῇ Σχολῇ ἐγένετο ψηφοφορία, τελευταῖος δ’ ἐψηφοφόρησεν ὁ κοσμήτωρ, καὶ μετὰ τοῦτο ἐλύθη ἡ συνεδρίασις τῆς Σχολῆς. Ἐὰν κατόπιν οἱ προτείναντες τὸν διορισμὸν τοῦ κ. Γαζέπη καθηγηταὶ, οἱ ἀποτελέσαντες τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Σχολῆς, ἔγραψαν σημείωσιν, ἀφοῦ ἴσως ἔμαθον, ὅτι ὁ κοσμήτωρ ἐμνημόνευσεν ἐν τῇ πρὸς τὸν πρύτανιν ἐκθέσει του, ὅτι εἶχον οὗτοι παραλίπει νὰ αἰτιολογήσωσι τὴν ὑπὲρ τοῦ Γαζέπη γνώμην των, καὶ διὰ τῆς σημειώσεως ἐζήτουν ν’ ἀναπληρώσωσιν ὅ,τι ἐν τῇ συνεδριάσει τῆς Σχολῆς παρέλιπον, τὸ σημείωμα αὐτῶν οὐδεμίαν εἶχεν ἀξίαν, ὁ δὲ κοσμήτωρ ἤθελε πράξει πλαστογραφίαν, ἂν ἐβεβαίου, ὅτι τὰ ἐν τῇ σημειώσει τῶν καθηγητῶν εἶχον λεχθῆ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς Σχολῆς, ἀφοῦ κατὰ τὴν συνεδρίασιν οὐδαμῶς εἶχον αἰτιολογήσει τὴν γνώμην των οἱ εἰρημένοι καθηγηταὶ, καίτοι εἶχεν ὑπομνήσει αὐτοῖς ὁ κοσμήτωρ, ὅτι ὤφειλον νὰ αἰτιολογήσωσιν αὐτήν. Καὶ ὤφειλον ὄντως οἱ καθηγηταὶ δημοσίᾳ νὰ εἴπωσι τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τοῦ Γαζέπη. Τὸ καθῆκον δὲ τοῦ κοσμήτορος ἦτο ὅμοιον πρὸς τὸ καθῆκον συμβολαιογράφου, διότι οὐδὲν ἄλλο ὤφειλε νὰ πράξῃ, εἰμὴ νὰ βεβαιώσῃ πᾶν ὅ,τι ἐγένετο ἐν τῇ Σχολῇ, καὶ ὄχι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἰδιαιτέρως τὰ μέλη τῆς Σχολῆς μετὰ τὴν λύσιν τῆς συνεδριάσεως τῆς Σχολῆς ἔγραψαν. Ἀλλὰ πόθεν ἐπορίσθη τὸ δικαίωμα ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ προβάλλῃ ὡς πετεινὸς ἀπὸ στέγης οἰκίας τινὸς καὶ νὰ κηρύσσῃ ἀπειλὰς, ὅτι θέλει παύσει τὸν κ. κοσμήτορα, ἢ ὅτι θέλει τιμωρήσει πειθαρχικῶς τὸν κ. πρύτανιν; Ποία εὐπρέπεια, ποία κοσμιότης γλώσσης, ποία σοβαρότης ἤθους ἐπιτρέπει εἰς Ὑπουργὸν νὰ ἐκπέμπῃ ἀπειλὰς, ὡς χυδαῖος ὑβριστής; Ἂν ἐφρόνει ὅτι ὤφειλε νὰ προκαλέσῃ τὴν παῦσίν τινος, καθῆκον εἶχε νὰ τὸ πράξῃ, χωρὶς νὰ τὸ προαγγέλλῃ καὶ νὰ τὸ ἐπικηρύσσῃ· ἂν δὲν τὸ ἔπραξεν, ἀποδεικνύει ὅτι ἐνόησε τέλος πάντων, ὅτι δὲν ἐπετρέπετο αὐτῷ νὰ ἐκτραπῇ εἰς τοιαύτας ἀτασθάλους πράξεις· ἀλλὰ τότε, πῶς ἀπὸ Ὑπουργοῦ μετέβαλεν ἑαυτὸν εἰς χυδαῖον ὑβριστήν; Τίς σᾶς εἶπε νὰ μὴ ζητήσητε παρὰ τοῦ κ. κοσμήτορος εὐθύνας; Ἀλλὰ ποίας εὐθύνας νὰ ζητήσητε; Νὰ ζητήσητε εὐθύνας παρ’ αὐτοῦ διότι δὲν ἐπλαστογράφησε τὰ πρακτικὰ τῆς Σχολῆς, ἀναγράφων ἐν αὐτοῖς, ὅτι οἱ ψηφοφορήσαντες ὑπὲρ τοῦ Γαζέπη καθηγηταὶ ἠτιολόγησαν τὴν ὑπὲρ αὐτοῦ ψῆφόν των; Καὶ σεῖς ἐπράξατε ἄλλο τι, τὸ ὁποῖον δὲν πρέπει νὰ χαρακτηρίσω, διότι βαρὺς πρέπει νὰ δοθῇ εἰς αὐτὸ χαρακτηρισμός· προσεκαλέσατε τὸν κ. πρύτανιν νὰ σᾶς πληροφορήσῃ, ἂν κατὰ τὸν διορισμὸν τοῦ κ. κοσμήτορος εἰς τὴν θέσιν τοῦ καθηγητοῦ ἐτηρήθησαν αἱ νόμιμοι διατάξεις. Ποῖος σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ θέσητε ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν ἐπιστημονικὴν ἱκανότητα τοῦ καθηγητοῦ, ὅστις ἦτο κοσμήτωρ, νὰ ζητήσητε δὲ νὰ βεβαιωθῆτε, ἂν εἶχεν ἀποδειχθῆ ἡ ἱκανότης αὐτοῦ, ὅτε διωρίσθη καθηγητής; Τοσαῦτα τὰ διαπραχθέντα ἄτοπα. Τί λέγω ἄτοπα; Δι’ ἄλλου προσῆκε νὰ χαρακτηρίσω αὐτὰ προσδιορισμοῦ. Τοσαῦτά εἰσιν ὅσα ἔπραξεν ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως· δὲν μοὶ ἐπετρέπετο δὲ νὰ σιωπήσω, ὅτε ἤκουσα αὐτοῦ, λαβόντος τὸν λόγον, ἵνα ἀπολογηθῇ εἰς τὰ αἰτιάσεις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κραναίας. Ἀποφεύγω νὰ λαμβάνω τὸν λόγον διὰ νὰ ἐξελέγχω τὰς ἀτασθαλίας τῶν Ὑπουργῶν, οὐδὲ προσφέρω ὑπηρεσίαν πλέον, ἐξελέγχων αὐτούς, διότι ἐγνώσθη τίνες εἰσὶν οἱ Ὑπουργοὶ καὶ ποῖά τινα πράττουσιν. Ἀρκοῦσιν αἱ πράξεις αὐτῶν νὰ καταστήσωσι δῆλον, ποία ἡ πολιτεία των καὶ ἡ διαγωγή των· ἀρκεῖ δὲ ἡ συνείδησις, ἥτις ἐσχηματίσθη ἐν τῷ λαῷ περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον διοικοῦσιν ἕκαστον τῶν κλάδων τῆς διοικήσεως. Δὲν ἔπρεπεν ὅμως ν’ ἀφήσω ἄνευ ἀναιρέσεως ὅσα εἶπε, μὴ ἀκριβῆ, ἄνευ βάσεως, διαστρέφοντα τὴν ἀλήθειαν καὶ ἀποδεικνύοντα ἀληθῆ κακοπιστίαν. Παρέστη ὡς κεραμεὺς πλάττων πήλινα σκεύη· οὕτως ἐπλάσθησαν παρ’ αὐτοῦ λόγοι, ἐξυφάνθησαν αἰτιάσεις, ἐδημιουργήθησαν ὅσα ἐλέχθησαν παρ’ αὐτοῦ, ἵνα δικαιολογήσωσι πρᾶξιν, τῆς ὁποίας οὐχὶ μόνον ἡ ἐξωτερικὴ ἄποψις παριστᾷ σκάνδαλον, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐσωτερικὴ αὐτῆς ἐξέτασις αὐταπόδεικτον ἀδικίαν. Δὲν μὲ συνδέουσι δεσμοὶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου καθηγητοῦ, ὅστις ἐπαύθη, ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀφορμήν, ἵνα μὴ τιμῶ τὸν ἄνδρα· διὰ τοῦτο βεβαίως ἐθλίβην, ὅτε ἀνέγνων ἐν ταῖς ἐφημερίσι πάντα τὰ διαπραχθέντα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ τῶν πρακτόρων αὐτοῦ, ὅπως δικαιολογηθῇ ἡ παῦσις αὐτοῦ. Παράνομοι ἐνέργειαι, πιέσεις ἄκοσμοι καὶ θρασεῖαι ἐπὶ τῆς Σχολῆς, αὐτὸ εἶναι τὸ στάδιον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐκυλίετο ὁ ἐκλεκτὸς τῆς πλειονοψηφίας, ὁ σύμβουλος τοῦ Στέμματος, ἵνα δημιουργήσῃ ἀφορμήν, ὅπως παυθῇ ὁ καθηγητὴς καὶ διορισθῇ ὁ διάδοχος αὐτοῦ. Ὅταν τιμᾶταί τις καὶ περιβάλληται διὰ μεγάλων ἀξιωμάτων, ταῦτα ἐπιβάλλουσιν αὐτῷ μεγάλας ὑποχρεώσεις, πρὸ πασῶν δὲ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἦναι χρηστός, νὰ εὐλαβῆται τὴν ἀλήθειαν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως δὲν δύναται βεβαίως νὰ θαυμασθῇ διὰ τοιαύτας ἰδιότητας. Καὶ ἂν δύναται νὰ πράττῃ ἀτιμωρητεὶ νῦν, ὅτε ἡ πλειονοψηφία καλύπτει αὐτόν, ὅσα ἔπραξε, καὶ νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ ἰσχυρίζηται, ὅτι ἐκτελεῖ τὰ τοῦ νόμου ἀψόγως καὶ ἀμώμως, αἱ πλειονοψηφίαι ὅμως δὲν ἀρκοῦσιν, ἵνα καλύψωσι τὴν παρανομίαν, πολλῷ δὲ μᾶλλον νὰ καλύψωσι τὰς ἀτασθαλίας καὶ τὰ σκάνδαλα. Ἡ διάπραξις τῆς παρανομίας, ἡ διάπραξις τοῦ σκανδάλου ἀρκεῖ νὰ ἐγείρῃ τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἕκαστος δὲ τῶν πολιτῶν θέλει δώσει ψῆφον πολὺ διάφορον τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν δίδει ἡ πλειονοψηφία.

§51Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, εἶμαι ἠναγκασμένος ἐκ τοῦ τρόπου, μεθ’ οὗ ὑπερήσπισε τὴν ὑπόθεσιν αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, ὡς καὶ περὶ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον αὐτὸς ἀκολουθεῖ ἐν τῇ Βουλῇ, ὑπερασπίζων, δὲν θέλω νὰ εἴπω ἔκνομον, ἀλλὰ τόσον σκανδαλώδη πρᾶξιν. Δὲν ἠξεύρω διατὶ ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς, ὁ προκαλέσας τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀπολύσεως ἑνὸς καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου καὶ τοῦ διορισμοῦ ἑτέρου, μορφὴν νομικὴν εἰς τὸ ζήτημα προσέδωκε, παρασχὼν ἀφορμὴν, ὅπως ἐξενέγκωμεν ἐδῶ τὰς γνώμας ἡμῶν περὶ τῆς ἑρμηνείας τοῦ νόμου, ἀφοῦ γνωρίζει καλῶς, ὅτι ἐπὶ τῶν τοιούτων ζητημάτων δύναται νὰ ὑποστηρίζηται ὁπωσδήποτε καὶ ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη γνώμη. Τὰ ζητήματα, ὡς ἐκεῖνο περὶ οὗ πρόκειται, δὲν ἐξετάζονται ἐν ταῖς Βουλαῖς ὑπὸ τὴν νομικήν των ἔποψιν. Ζήτημα τῆς Βουλῆς εἶναι τὸ ζήτημα περὶ τοῦ ὁποίου ἐνδιαφέρεται ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Δοθείσης ἀφορμῆς, πρέπει νὰ ἐξετασθῇ νῦν τοῦτο: τί σκοποῦμεν πολιτευόμενοι; τί σκοποῦμεν ζητοῦντες τὰς ψήφους τῶν ἐκλογέων ἡμῶν; Θέλομεν ν’ ἀποκτήσωμεν δύναμιν διὰ τῆς ψήφου τοῦ λαοῦ, ὅπως ἐξασφαλίσωμεν δι’ αὐτῆς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν προσωπικῶν ἡμῶν πόθων; Ἀπεμπολοῦμεν τὴν ψῆφον τοῦ λαοῦ, ὅταν ὑποσχώμεθα πρὸς αὐτὸν ὅτι θὰ ἔλθωμεν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, τὰ δίκαια αὐτοῦ τὰ οἰκονομικὰ, τὰ δίκαια αὐτοῦ τὰ πολιτικὰ νὰ ὑπερασπίσωμεν, καὶ ὅμως θυσιάζομεν ταῦτα κατὰ τὴν πρώτην ἔτι Σύνοδον τῆς Βουλῆς, ὑποστηρίζοντες τοὺς κυβερνήτας, τοὺς Ὑπουργοὺς, διὰ νὰ ἐπωφεληθῶμεν εἰς ἀντάλλαγμα τῆς κοινοβουλευτικῆς αὐτῶν, τῆς πολιτικῆς, τῆς κοινωνικῆς ἔτι δυνάμεως, καὶ νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τὴν Πολιτείαν τὴν συντήρησιν ἡμῶν καὶ τῶν τέκνων ἡμῶν καὶ τῶν συγγενῶν ἡμῶν. Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα. Ὅταν δὲ τοιουτοτρόπως τεθῇ καὶ νοηθῇ τὸ ζήτημα, ἡ ἀπάντησις ἐπ’ αὐτοῦ ἔρχεται ἀφ’ ἑαυτῆς. Καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως εἶναι ὁ πολιτικῶς ὑπεύθυνος τοῦ μεγάλου σκανδάλου, τὸ ὁποῖον ἐγένετο, ἀπολυθέντος τοῦ καθηγητοῦ τῆς Ὀφθαλμολογίας, καθ’ ὃν τρόπον οὗτος ἀπελύθη, καὶ διορισθέντος τοῦ ἑτέρου, καθ’ ὃν τρόπον διωρίσθη, μεγάλου σκανδάλου, τὸ ὁποῖον διασείει τὴν πίστιν τοῦ λαοῦ ἐπὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἥν τις ἐζήτησε τὴν ψῆφον τῶν ἐκλογέων αὐτοῦ, ἵνα εἰσέλθῃ εἰς τὸ Βουλευτήριον, καὶ ἐξελέγη Βουλευτὴς, ἀπὸ ἐκείνης τῆς στιγμῆς τὰ συμφέροντά του ἔπρεπε νὰ θέση ἐκτὸς τοῦ Βουλευτηρίου, τὰ συμφέροντά του τὰ ἀτομικὰ ν’ ἀφήσῃ ἔξω αὐτοῦ, καὶ νὰ εἰσέλθῃ ἐνταῦθα, μόνον ὅπως ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποσχέσεις, ἃς ἔδωκε πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς του, καὶ τὸ καθῆκόν του τὸ δημόσιον, ὡς ἠδύνατο νὰ ἐκπληρώσῃ αὐτὸ, ἔστω καὶ πλανώμενος. Διότι οὐδεὶς εἶναι ὑπεύθυνος διὰ τὰς πλάνας του. Καὶ δὲν ὁμιλῶ περὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκείνου Βουλευτοῦ καὶ νῦν καθηγητοῦ, διότι δὲν θέλω νὰ μεμφθῶ αὐτὸν προσωπικῶς, ἀλλ’ ὡς δημόσιον ἄνδρα τὸν μέμφομαι, καὶ πράττω τοῦτο μετὰ παρρησίας, καίτοι τὸν γνωρίζω, καίτοι τὸν ἐκτιμῶ ὡς ἰατρὸν, ἀλλὰ μέμφομαι αὐτὸν, ὑποχωρήσαντα εἰς τὰς ἐμπνεύσεις τοῦ συμφέροντος τοῦ ἀτομικοῦ. Ἀλλὰ μέμφομαι πλειότερον τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως, μέμφομαι ἰδίᾳ τὸν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅστις ἐγένετο ὄργανον, ὅπως ἐκπληρώσῃ τοὺς πόθους τοὺς προσωπικοὺς τοῦ διορισθέντος καθηγητοῦ. Τί κοινὸν πρὸς τὸ ζήτημα καὶ πρὸς τὴν πρᾶξιν τοῦ Ὑπουργοῦ ἔχει ὁ ἰσχυρισμός του, ὅτι χρειάζονται δύο ἕδραι τῆς Ὀφθαλμολογίας, ὅταν αὐτὰ τὰ πράγματα καταβοῶσιν, ὅτι ὁ διορισμὸς ἐγένετο μόνον καὶ μόνον διότι ἦτο Βουλευτὴς ὁ διορισθεὶς καθηγητής; καὶ ὄχι μόνον διότι ἦτο ἁπλοῦς Βουλευτὴς, ἀλλὰ διότι εἶχε καὶ Ὑπουργὸν φίλον καὶ συμπολίτην; καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ διότι εἶχε καὶ Βουλευτὴν φίλον καὶ συμπολίτην, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐκ τῶν φιλτάτων μοι, τὸν κύριον Καλογερόπουλον, ὅστις προεκάλεσε, μέλος ὢν τοῦ Ἀδελφάτου τοῦ Ὀφθαλμιατρείου, τὴν ἀφορμὴν τῆς ἀπολύσεως τοῦ πρώην καθηγητοῦ καὶ τὸν διορισμὸν τοῦ φίλου του; Ἀλλ’ ὅταν κατὰ τοιοῦτον τρόπον γίγνηται ἡ εἰσαγωγὴ τῶν καθηγητῶν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, εἶναι ἀδύνατον νὰ πεισθῇ ὁ λαὸς, ὅτι ἡμεῖς φροντίζομεν περὶ τῶν συμφερόντων αὐτοῦ. Καὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ πεισθῶμεν καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ περὶ τοῦ πόνου, ὃν αἰσθάνεται ὑπὲρ τοῦ Πανεπιστημίου ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἐκθέσας μετὰ τοσούτου στόμφου ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης τὰς δικαιολογίας καὶ αἰτιολογίας τῆς πράξεώς του, διὰ νὰ καταλήξῃ ἐν τῷ ἐπιλόγῳ τῆς ὁμιλίας του μὲ τὴν ἐθνικὴν ἀποστολὴν τοῦ Πανεπιστημίου, τὸ ὁποῖον κατέρριψε διὰ τῆς πράξεώς του, περὶ ἧς συζητοῦμεν. Καὶ βεβαίως καταπίπτει ἡ ὑψηλὴ ἰδέα τοῦ Πανεπιστημίου, ὅταν οὕτω γίνωνται αἱ ἀπολύσεις καὶ οἱ διορισμοὶ τῶν καθηγητῶν εἰς τὸ ἀνώτατον αὐτὸ ἵδρυμα, ὅταν οὗτοι οὕτω σκανδαλωδῶς εἰσέρχωνται ἐν αὐτῷ. Δὲν δίδει φῶς εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, τὸ Πανεπιστήμιον, οὕτω καθιστάμενον διὰ τῶν πράξεών του, ἀλλὰ παράγει τὸ σκότος. Διὰ τοιούτων αὐθαιρεσιῶν ἐκβιάζεται ἡ ταπείνωσις τοῦ φρονήματος τῶν ὑπαρχόντων καθηγητῶν. Τίς ὑπῆρξεν ἡ ἀνάγκη, ὅπως οἱ καθηγηταὶ ἀναγκάζωνται νὰ διατελῶσιν εἰς ἀδιάκοπον σχέσιν ἡμιεπίσημον πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐν τοῖς θαλάμοις τοῦ Ὑπουργείου; Ὁ καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου ἔχει διαρκῆ κοινωνικὴν καὶ ἐπιστημονικὴν θέσιν παρὰ τῇ συνειδήσει τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ ἁπανταχοῦ, ὅπου ὑπάρχουσι Πανεπιστήμια, ἔχει οὗτος θέσιν πολὺ ἀνωτέραν καὶ διαρκεστέραν τῆς θέσεως τοῦ Ὑπουργοῦ. Καὶ ἔχει μὲν ἀνατεθῆ πολιτειακῶς ἡ ἐποπτεία τοῦ Πανεπιστημίου εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ἀλλὰ τὸ δίκαιον τῆς ἐποπτείας δέον νὰ ἐνασκῆται ὑπ’ αὐτοῦ μετ’ ἄκρου σεβασμοῦ πρὸς τὴν θέσιν τοῦ καθηγητοῦ καὶ τὴν ὑψηλὴν ἔννοιαν τοῦ Πανεπιστημίου αὐτοῦ. Καὶ ἄλλοτε ὁ νῦν κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως δὲν ἐσεβάσθη δυστυχῶς τὸ Πανεπιστήμιον. Μὴ γνωρίζων ὅτι θὰ προεκαλεῖτο ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου συζήτησις σήμερον, δὲν ἀνεζήτησα νὰ ἀνεύρω ἓν ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυνεν ἄλλοτε οὗτος πρὸς τὴν Πρυτανείαν τοῦ Πανεπιστημίου, διὰ τοῦ ὁποίου ὑβρίζοντο καὶ κατεξευτελίζοντο σχεδὸν πάντες οἱ καθηγηταί. Καὶ βεβαίως εἶχε τὸ θάρρος νὰ πράξῃ τοῦτο ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅταν τινὲς καθηγηταὶ, ἐλθόντες μέχρι τοῦ ἀνωτάτου ἱδρύματος, ἀνέχωνται νὰ ὑβρίζῃ ὁ Ὑπουργὸς αὐτοὺς καὶ τὸ Πανεπιστήμιον, χωρὶς νὰ ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ ἀπέλθουν ἐξ αὐτοῦ! Ἔχω ἐγὼ τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω ταῦτα, διότι ἀπὸ τῆς νεανικῆς μου ἡλικίας ὄνειρον τοῦ βίου μου ἔταξα, ὅπως εἰσέλθω εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, καὶ εἰσῆλθον εἰς αὐτὸ, πρὸ οὐδενὸς κύψας· ὑπῆρξε δ’ ἀφορμὴ, ὅπως ἐξέλθω ἐκεῖθεν, ἵνα διδάξω ἐκείνους, πῶς πρέπει νὰ φέρωνται, ὅταν θελήσῃ τις νὰ ὑβρίσῃ τὸ Πανεπιστήμιον, πῶς πρέπει νὰ διασώζωσι τὸ γόητρον τοῦ Πανεπιστημίου. Ἔπρεπε καὶ αὐτοὶ νὰ μὴ ἀνέχωνται κατὰ τοιοῦτον τρόπον γιγνομένας παρεμβάσεις, αἱ ὁποῖαι κατεβίβασαν τὸ Πανεπιστήμιον μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ γίνηται ὅ,τι σήμερον ἐγένετο ἐν αὐτῷ. Δεκαπέντε πυροβολισμοὶ ἐρρίφθησαν πρὸ τῶν προπυλαίων, φοιτηταὶ ἐπληγώθησαν, αἷμα ἐχύθη, οὗ ἠθικὸς ὑπεύθυνος εἶναι ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Διότι, ὅταν ἡ σπουδάζουσα νεολαία πείθηται, ὅτι οὕτω κατακτῶνται αἱ θέσεις αἱ καθηγητικαὶ, προσπαθεῖ νὰ κερδίζῃ τὴν εὔνοιαν τῶν καθηγητῶν· ὅταν τοιαῦτα πράττωνται ὑπὸ τῆς Πολιτείας, βεβαίως οἱ καθηγηταὶ διαιροῦνται εἰς κόμματα, βεβαίως διαβάλλουσι τοὺς φοιτητάς, βεβαίως ἐκμεταλλεύονται τὴν νεανικὴν ὁρμὴν τῶν 18 ἢ 20 ἐτῶν, καὶ ἀναγκάζουσι τοὺς φοιτητὰς νὰ περιβάλλωνται μὲ ῥεβόλβερ καὶ νὰ πυροβολῶσι κατ’ ἀλλήλων. Θὰ ζητήσητε αὔριον τὸν Εἰσαγγελέα, διὰ νὰ συλλάβῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔπταισαν! Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἔνοχοι ἐκεῖνοι, ὅταν ὑπὸ τοιαῦτα παραδείγματα τῆς Πολιτείας ἐνεργῶσι. Δὲν εἶναι ἔνοχοι ἐκεῖνοι, ὅταν ἡμεῖς τόσον ἡσύχως ἀκροώμεθα τοιαύτην δικαιολογίαν ἑνὸς Ὑπουργοῦ ἐνταῦθα, οἵαν πρὸ μικροῦ ἐποιήσατο οὗτος. Ἂν γίνωνται τὰ ἔκτροπα ταῦτα νῦν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ διὰ νὰ πείσωσιν ἡμᾶς περὶ τῆς ἀποτυχίας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, — διότι ὑπάρχει τοιαύτη τις τάσις, — διὰ νὰ ψηφίσωμεν ἄλλο τι νομοσχέδιον, δὲν γνωρίζω. Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν ἔχω πρόχειρον τὸ ἔγγραφον, δι’ οὗ ὑβρίζετο τὸ Πανεπιστήμιον.

§52ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Φέρετε πρῶτον τὸ ἔγγραφον, διότι ἄλλως δὲν σᾶς ἐπιτρέπω νὰ λέγητε ὅτι ὕβρισα τὸ Πανεπιστήμιον.

§53ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Μὴ κάμνετε κατάχρησιν μικρολόγων ἐπιχειρημάτων. Σᾶς ἐδήλωσα ἀρχόμενος, ὅτι δὲν ἐγνώριζον τὴν οὐχὶ ἐξ ἐμοῦ προκληθεῖσαν συζήτησιν, διὰ νὰ ἔχω μετ’ ἐμοῦ τὴν στιγμὴν ταύτην τὸ ἔγγραφον. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἔγγραφον ἂν ἔλειπεν, ἡ ἀγόρευσις αὕτη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἡ μετὰ στόμφου γενομένη, περὶ διατηρήσεως τῶν δικαιωμάτων τοῦ Πανεπιστημίου, ἡ τραχύτης τῆς μορφῆς αὐτῆς πρὸς δικαιολογίαν τῆς σκανδαλώδους πράξεως, τὴν ὁποίαν καταδικάζομεν, δὲν ἀποτελεῖ ὕβριν; Δὲν ἀποτελεῖ ὕβριν κατὰ τοῦ Πανεπιστημίου ἡ κατὰ τοῦ προσώπου συμπεριφορὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ πρὸς τὸν ἀπολυθέντα καθηγητήν, ὅστις, ἀφοῦ εἰσήχθη εἰς τὸ Πανεπιστήμιον δι’ ὅλων τῶν νομίμων διατυπώσεων, ὄχι μόνον διὰ τρόπου τόσον σκανδαλώδους ἐξεβλήθη ἐκεῖθεν, ἀλλ’ ἐνεκολάφθη καὶ τὸ στίγμα τῆς ἀμαθείας ἐπὶ τοῦ μετώπου αὐτοῦ; Διότι εἰς τί ἔπταισεν εἷς καθηγητής, τὸν ὁποῖον τόσον φατριαστικῶς ἐξεδιώξατε τοῦ Πανεπιστημίου, πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ εἰσαγάγητε τὸν φίλον σας, ὥστε νὰ προσάψητε αὐτῷ καὶ τὸ στίγμα τῆς ἀμαθείας διὰ πολιτειακῆς ἐνεργείας; Καὶ κατὰ τίνα τρόπον θὰ δικαιολογήσητε τὴν τοιαύτην διαγωγὴν κατὰ τοῦ ἀπολυθέντος καθηγητοῦ, ὅταν μάλιστα ὁ νέος καθηγητὴς ἀδυνατῇ καὶ νὰ διδάξῃ; Θὰ περιῆλθε βεβαίως εἰς γνῶσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἡ ἀδυναμία αὕτη, καὶ διὰ τοῦτο ἔσπευσε νὰ μᾶς εἴπῃ, ἐπιτηδείως καὶ χωρὶς νὰ προσγίγνηται οὐδὲν ὄφελος πλέον ὑπὲρ τοῦ ἀπολυθέντος καθηγητοῦ, ὅτι ὅ τε ἀπολυθεὶς καθηγητὴς ὡς καὶ ὁ διορισθεὶς συμπληροῦσιν ἀλλήλους εἰς τὴν πλήρη ἐπιστημονικὴν μόρφωσιν, τοῦ ἑνὸς ἔχοντος τὴν θεωρητικὴν μόρφωσιν τοῦ κλάδου του καὶ τοῦ ἑτέρου τὴν πρακτικήν. Ἔρχεται ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ δικαιολογήσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν πρᾶξίν του ταύτην, — ἣν Βουλὴν ὀφείλομεν νὰ σεβώμεθα οὐ μόνον διὰ τῆς ἀκριβοῦς ἐκθέσεως τῶν γεγονότων, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ εἴδους τῶν ἐπιχειρημάτων ἔτι αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἀναφέρομεν πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἰσχυρισμῶν μας, — καὶ εἶπεν, ὡς μέγα ἐπιχείρημα, ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι ὅλα τὰ Εὐρωπαϊκὰ Κράτη ἔχουσι δύο ἕδρας Ὀφθαλμολογίας, διὰ νὰ ὑποδείξῃ τάχα, ὅτι ὁ μὲν διορισμὸς τοῦ διορισθέντος ἐπλήρου τὴν νέαν ἀνάγκην διὰ τὴν δευτέραν θέσιν, ἡ δὲ ἀπόλυσις δι’ ἄλλους λόγους ἐγένετο. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ οὐσιώδους λόγου, ὃν ἐξέθηκε πρὸ μικροῦ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, ὅτι δηλαδὴ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑδρῶν ἐν ἑκάστῳ κλάδῳ δέον νὰ κανονίζηται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν ἑδρῶν, ἃς ὥρισεν ὁ νόμος εἰς 57, καὶ ἑπομένως διὰ τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ δέον νὰ θεραπεύωνται πᾶσαι αἱ ἀνάγκαι τοῦ Πανεπιστημίου, ἐρωτῶ, ἡ γνώμη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ περὶ ἀνάγκης δευτέρας ἕδρας Ὀφθαλμολογίας καὶ διὰ τὸ ἡμέτερον Πανεπιστήμιον εἶναι πόρισμα καὶ συνέπεια τῶν γενικῶν του ἰδεῶν περὶ ὁρισμοῦ τῶν ἑδρῶν ἐν ἑκάστῳ κλάδῳ τῆς ἐπιστήμης, ἀφ’ ὧν ἡ γνώμη του αὕτη ἐκπορεύεται; ἢ εἶναι πρόχειρος δικαιολογία τῆς εἰδικῆς περιπτώσεως, τὴν ὁποίαν ἐπιχειρεῖ νὰ δικαιολογήσῃ; Διότι, ἀφοῦ μᾶς ἐπληροφόρησεν, ὅτι καὶ εἰς ἄλλα Πανεπιστήμια (κρατῶν τὰ προγράμματα ἀνὰ χεῖρας) ὑπάρχουσι δύο ἕδραι τῆς Ὀφθαλμολογίας, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς πληροφορήσῃ, πόσαι ἕδραι ὑπάρχουσιν εἰς τὰ Πανεπιστήμια, ἅτινα ἀνέφερε, κεχωρισμένως διὰ τὴν Πολιτικὴν Δικονομίαν καὶ πόσαι ἰδιαιτέρως διὰ τὸ Ἐμπορικὸν Δίκαιον; Καὶ ἀφοῦ γνωρίζει ὅτι δι’ ἕκαστον τῶν μαθημάτων πολλαὶ ὑπάρχουσιν ἕδραι, πῶς αἱ δύο αὗται ἕδραι, αἱ ὑπάρχουσαι ἐν τῷ ἡμετέρῳ Πανεπιστημίῳ, συνεπτύχθησαν εἰς μίαν καὶ μόνην διὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου, τὸν ὁποῖον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς εἰσήγαγεν ὁ Ὑπουργὸς πρὸς ψήφισιν; Ἀλλ’ ἦτο ἀνάγκη προσωπικὴ νὰ γείνῃ ἡ σύμπτυξις αὕτη τῶν δύο ἑδρῶν εἰς μίαν. Καὶ διατὶ, ὅταν βλέπωμεν τοιαύτην σύγχυσιν ἰδεῶν, ὅσον ἀφορᾷ τὰ τοῦ δημοσίου δικαίου καὶ τὰ οἰκονομικὰ ἐν αὐτῇ ἔτι τῇ Βουλῇ, διατὶ, διατηρῶν διὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τὰς πέντε ἕδρας τοῦ ἀστικοῦ δικαίου, καὶ γνωρίζων ὅτι εἰς τὰ ἄλλα Πανεπιστήμια, τὰ ξένα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερε, ὑπάρχουσι δέκα καὶ πλέον ἕδραι διὰ τοὺς κλάδους τοῦ δημοσίου δικαίου καὶ τῶν οἰκονομικῶν ἐπιστημῶν, διατὶ ἀνέγραψεν αὐτὸς μίαν καὶ μόνην ἕδραν διὰ τὰς οἰκονομικὰς ἐπιστήμας; Βεβαίως, κύριοι Βουλευταὶ, ὁ καθορισμὸς τῶν ἑδρῶν ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ κατέστη προσωπικὸν ζήτημα ἀτυχῶς ἔν τισι τῶν Σχολῶν. Ἀλλὰ δὲν θέλω, οὔτε συμφέρον εἶναι, νὰ εἰσέλθω εἰς ἀνάπτυξιν τῶν λεπτομερειῶν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Διότι τὸ Πανεπιστήμιον ἔχει, δύναμαι νὰ εἴπω, ὑπηκόους, καὶ τὸ ὑπήκοον πρέπει νὰ διατηρῇ τὸν σεβασμὸν καὶ νὰ ὑφίσταται εὐεργετικὴν τὴν ἐπίδρασιν τῶν καθηγητῶν. Ἀλλ’ ἂν ἡ ἀνάγκη ἤθελε ποτὲ ἐπιβάλει τὴν ἀποκάλυψιν τῶν πραγμάτων, ἠθέλετε φρίξει! Τῆς καταστάσεως ταύτης ὢν ἐν γνώσει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, διαρρυθμίζει τὰς ἐνεργείας αὑτοῦ, ὅπως χείρονα καταστήσῃ ταύτην. Ἐντεῦθεν τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα καὶ μέχρις αἵματος κατέληξαν, ἀποτελέσματα ἀναπόφευκτα τῶν διαβουλίων, τὰ ὁποῖα γίγνονται πρὸς ἐκλογὴν τῶν φίλων, οἵτινες πρέπει νὰ εἰσπηδήσωσιν εἰς τὰς καθηγητικὰς θέσεις τῆς Ἰατρικῆς καὶ Φιλοσοφικῆς Σχολῆς, τῇ βοηθείᾳ ἐκείνων τῶν δυνάμεων, αἵτινες ἔφεραν τὸν κ. Γαζέπην ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης εἰς τὴν ἕδραν τοῦ Πανεπιστημίου. Αὐτὸ, κύριοι Βουλευταὶ, εἶναι τὸ ζήτημα. Καὶ ἐπὶ τῆς θέσεως ταύτης τοῦ ζητήματος ὀφείλει ἀπάντησιν ὁ κ. Ὑπουργός. Δύναται οὗτος νὰ φέρῃ αἰτιολογίας τινὰς διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ νόμιμον τῆς πράξεώς του, ἀλλ’ οὐδὲν θὰ ἔχῃ ἐπιχείρημα, ἵνα δικαιολογήσῃ τὸ σκανδαλῶδες αὐτῆς. Ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ δικαιολογήσωμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν, τοιαῦτα διακηρυξάμενον κατὰ τοῦ ἀνωτάτου ἐθνικοῦ ἱδρύματος, κατὰ τοῦ Πανεπιστημίου, πρὸς ὃ ἀμέριστον τὴν προσοχὴν ἡμῶν καὶ διαρκῶς ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν, διότι εἰς τόπον, ὅπου οὔτε ἀριστοκρατία ὑπάρχει, οὔτε στρατὸς, οὔτε ἄλλη τις δύναμις, πρὸς συντήρησιν τῆς Πολιτείας, πρέπει τοὐλάχιστον κατὰ τὸ δυνατὸν νὰ προσέχωμεν εἰς τὰ ἠθικὰ κεφάλαια ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἔστω καὶ τεχνητῶς διατηροῦντες αὐτὰ, ὅπως ὑπάρχῃ δι’ αὐτῶν ἓν ἔρεισμα εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις τῆς πατρίδος. Διότι, ἂν μᾶς εὕρωσι τοιαῦται περιστάσεις, ὡς ὑπάρχει ἡ ἰσοπέδωσις ἐν τῇ Ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ, ἂν καταρρέωμεν τὸ γόητρον τοῦ ἀνωτάτου ἐθνικοῦ ἱδρύματος, θέλομεν οὐσιωδῶς παραβλάψει αὐτὸ τοῦτο τὸ ἔθνος. (Εὖγε! εὖγε! καὶ χειροκρατήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§54Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν νομίζω ὅτι ἐγκατέλιπεν ἡ μνήμη. Ἀνέφερε περὶ ὑποθέσεως γενομένης δῆθεν ἀφορμῆς δυσαρεσκείας εἰς τὸ Πανεπιστήμιον πρὸ ἐτῶν, ὅτε ἐγὼ καὶ τότε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ἦτο ἄλλος ὁ ἀπολύσας αὐτὸν ἐκ τοῦ Πανεπιστημίου... (Θόρυβος).

§55ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ (ἐγειρόμενος ἀπὸ τῆς θέσεώς του)...

§56ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁμιλεῖτε κατόπιν.

§57ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Ὄχι! Ταύτην τὴν στιγμὴν θὰ λάβητε τὴν ἀπάντησιν. Δὲν ὡμίλησα ἐγὼ οὐδόλως περὶ ἐμαυτοῦ. Οὐδέποτε, ἐπὶ δεκαετίαν σχεδὸν, κατεδέχθην νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς ἀπολύσεώς μου, τὴν ὁποίαν ἐγὼ προεκάλεσα. Καὶ ἡ διαγωγή μου αὕτη ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ἐξετιμήθη ὑπὸ τῶν ἐκλογέων Ἀττικῆς, οἵτινες μὲ ἐψήφισαν ἀντιπρόσωπόν των, εὑρισκόμενον ἐν τῷ οἴκῳ μου...

§58ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ περίστασις αὕτη σᾶς τιμᾷ.

§59ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Οὐδεὶς δ’ ἐξ ὑμῶν ἔχει τὸ παράστημα νὰ μεμφθῇ ἐμοῦ, οὐδ’ ὡς ἐκλιπαρήσαντος κἂν τὰς ψήφους τῶν ἐκλογέων Ἀττικῆς.

§60ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ). Ἐγὼ δὲν σᾶς ἐμέμφθην ὡς ἐκλιπαρήσαντα τὰς ψήφους τῶν ἐκλογέων Ἀττικῆς. Ἐγὼ σᾶς ἤκουσα ὁμιλοῦντα μετὰ πολλῆς πικρίας περὶ πράξεώς μου ἐν τῷ παρελθόντι, προξενησάσης δῆθεν πολλὴν τὴν δυσαρέσκειαν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ἐπειδὴ δὲ ἀπεφύγετε νὰ ὀνομάσητε αὐτὴν, ἐνόμισα ὅτι θὰ ἐξελαμβάνετε ἐμὲ ὡς τὸν Ὑπουργὸν, τὸν ἀπολύσαντα ὑμᾶς ἐκ τῆς καθηγεσίας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ. Ἀλλ’ οὐδὲν, Κύριοι, τούτου ἀνακριβέστερον. Ὁ κ. Γουναράκης ἀπελύθη πρὸ ἐτῶν ὑπὸ τοῦ ἀειμνήστου Τρικούπη, ἀκριβῶς ὑπ’ ἐκείνου, ὅστις τὸν ἀνέδειξε καὶ τὸν ἐπέβαλεν ὡς καθηγητὴν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, καὶ ἀπελύθη, διότι ὡς καθηγητὴς εἶχεν ἀναμιχθῆ εἰς φοιτητικάς τινας ταραχάς. Καὶ ἐνόμισε νῦν εὔκαιρον τὴν περίστασιν, ἐπὶ τῇ συζητήσει τῆς ἀπολύσεως τοῦ κ. Δελλαπόρτα καὶ ἐπὶ ταῖς γενομέναις σήμερον ταραχαῖς πρὸ τῶν προπυλαίων τοῦ Πανεπιστημίου, ν’ ἀναμνησθῇ ἡμερῶν ἀρχαίων, καὶ ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ ἐκφράσῃ παράπονα κατὰ τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, ὅτι δὲν ἐξανίστανται, ὁσάκις ἀπολύηται συνάδελφός τις αὐτῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ προκαλέσῃ τὴν Πολιτείαν νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκόν της κατὰ πάσης παρεκτροπῆς. Ἀλλὰ δύναμαι, Κύριοι, καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν Ἀττικῆς καὶ πάντα ἄλλον νὰ διαβεβαιώσω, ὅτι οἱ καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, οὐχ ἧττον καὶ ἡ μεγάλη πλειονοψηφία τῶν φοιτητῶν, διακρινόμενοι διὰ τὸ νομοταγὲς αὐτῶν φρόνημα, ἀποδοκιμάζουσι τὰς πρὸ μικροῦ ἐπισυμβάσας σκηνὰς,—ἃς πολὺ πιθανὸν νὰ ἔχωσι προκαλέσει στοιχεῖα ξένα τοῦ Πανεπιστημίου,—καὶ θὰ καταβάλωσι πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς πρόληψιν αὐτῶν ἐν τῷ μέλλοντι. Περὶ τούτου μᾶς ἐγγυᾶται πρὸ παντὸς ἡ εὐθύτης καὶ ἡ ἀκαιραιότης τοῦ νῦν πρυτάνεως καὶ τῆς περιστοιχιζούσης αὐτὸν Συγκλήτου, καὶ τὸ αἴσθημα τῆς τιμῆς καὶ ἀξιοπρεπείας, ὅπερ ζωηρὸν ἔχουσι καὶ οἱ διδάσκοντες καὶ οἱ σπουδάζοντες ἐν τῷ ἀνωτάτῳ ἡμῶν ἐκπαιδευτηρίῳ. Κατὰ τῶν ἐκτροχιασθέντων θὰ ἐνασκηθῇ ἀμείλικτος ἡ πειθαρχικὴ ἐξουσία τοῦ Πανεπιστημίου, θὰ ἐπιτελέσῃ δὲ αὐστηρῶς, ἀλλὰ δικαίως, τὸ καθῆκόν της καὶ ἡ Ποινικὴ Δικαιοσύνη. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς. Πρὸς δὲ τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος παρατηρῶ τὰ ἑξῆς. Ἠθέλησε νὰ μὲ κακίσῃ, ὅτι ὕβρισα ἀπόντας, τὸν κ. Δελλαπόρταν καὶ δὲν ἠξεύρω τίνα ἄλλον ἀκόμη, ὃν αὐτὸς ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ ὡς ἐπιστημονικὸν φωστῆρα. Ὁπόσον εἶναι ἀνυπόστατος ὁ ἰσχυρισμός του, γινώσκετε πάντες, ὅσοι ἠκούσατε μεθ’ ὁπόσης ἀπαθείας ἐξέθεσα ἐγὼ πρὶν τὰ κατὰ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ κ. Δελλαπόρτα. Ἀλλὰ μήπως ἐπεθύμει ὁ κ. Βουλευτὴς νὰ πλέξω τὸ ἐγκώμιον τούτου, ὅπως δικαιολογήσω τὴν ἀπόλυσίν του; Ἐχαρακτήρισεν εἶτα ὡς σκάνδαλον τὸν διορισμὸν τοῦ κ. Γαζέπη, καὶ ἠπείλησεν, ὅτι, καλούμενος αὐτός ποτε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, θ’ ἀπέλυε τοῦτον. Ἀλλὰ, Κύριοι, μεθ’ ὅσα σᾶς εἶπον πρὶν, ἐπείσθητε βεβαίως, ὅτι δὲν εἶναι σκανδαλώδης ὁ διορισμὸς εἰς ἕδραν κενὴν τοῦ κ. Γαζέπη, τοῦ ἔχοντος νὰ ἐπιδείξῃ τόσας μονογραφίας ἐπιστημονικὰς διὰ τὸν κλάδον, ὃν ἔμελλε νὰ διδάξῃ, ἰδίας ἀνακαλύψεις ἐν αὐτῷ καὶ μακρὰν κλινικὴν πεῖραν. Εὐτυχῶς ὁ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος μᾶς ἔχει συνηθίσει μὲ ἀπειλὰς, ἃς ἐκτοξεύει μὲν ἀφθόνως, ἐκτὸς τῆς ἀρχῆς διατελῶν, οὐδέποτε ὅμως ἐκπληροῖ, καλούμενος εἰς αὐτήν. Ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἅμ’ ἀναλαμβάνων τὴν Κυβέρνησιν, ὡς homme d’ état, παραδίδει συνήθως εἰς λήθην τὰς ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει ἀπειλάς του, καὶ φρονίμως ποιῶν, διότι ἄλλως; ἐὰν ἐξετέλει αὐτὰς, δὲν ἠξεύρω ἂν θὰ παρέμενεν ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ κανεὶς τῶν φίλα φρονούντων πρὸς αὐτόν.

§61Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν συνηθίζω νὰ ἐκφέρω ἀπειλάς. Ἂν ὁ κ. ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς ποιεῖται χρῆσιν τοιούτων μέσων, ἂς δώσῃ λόγον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀναγινώσκουσι τὰς ἀπειλὰς αὐτοῦ ἐν ταῖς ἐφημερίσι. Τὰς εὐθύνας ὑπέχουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦσι χωρὶς νὰ δύνανται νὰ ἐκτελέσωσι τὰς ἀπειλάς. Ἐγὼ, ὁσάκις ἐπηγγέλθην τι, ἐξετέλεσα αὐτὸ, καὶ ἔχω ἥσυχον τὴν συνείδησίν μου, ὅτι, ἂν μοὶ δοθῇ εὐκαιρία, θέλω ἐπανορθώσει τὴν τιμὴν τοῦ Κοινοβουλίου διὰ τῆς παύσεως τοῦ διορισθέντος, ὅστις ἠπάτησε τοὺς ἐκλογεῖς του, ζητήσας τὰς ψήφους αὐτῶν, ἵνα ἀντιπροσωπεύσῃ τὸ ἔθνος ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ, ἐνῷ ἐσκόπει διὰ τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος νὰ ἐπιβληθῇ, ὅπως διορισθῇ καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ. Τὴν διδασκαλίαν ταύτην χρεωστῶ νὰ δώσω εἰς τοὺς νεωτέρους, ἵνα μὴ καπηλεύωνται τὴν ψῆφον τῶν συμπολιτῶν των.

§62Θ. ΜΑΡΚΕΤΟΣ. Ἐζήτησα νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα, τὰ ἀφορῶντα τὴν ἀπόλυσιν τοῦ καθηγητοῦ κ. Δελλαπόρτα, ἀκριβῶς διὰ νὰ προκληθῇ ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία προεκλήθη, διότι ἤθελον νὰ ἀκούσω τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἀπολογουμένου διὰ τὴν πρᾶξιν, εἰς τὴν ὁποίαν προέβη, ἤθελον ν’ ἀκούσω καὶ ἄλλων διακεκριμένων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχουσι περὶ αὐτοῦ. Δὲν πιστεύω νὰ ἐπείσθη ἡ Βουλὴ, οὐδὲ θὰ πεισθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξεν ὁ κ. ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς, ὅτι ἐνήργησε νομίμως, διότι τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα περιεστρέφοντο πάντα εἰς προφάσεις καὶ εἰς προσχήματα, ὅπως καλύψωσι τὰ πραγματικὰ ἐλατήρια τῆς τοιαύτης ἐνεργείας. Καὶ τὰ ἐλατήρια ταῦτα ἀπεκάλυψαν τρεῖς ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, οἵτινες σᾶς εἶπον, ὅτι τὰ ἐλατήρια τῆς παύσεως τοῦ καθηγητοῦ κ. Δελλαπόρτα ἦσαν ἐλατήρια φατριαστικὰ, κομματικὰ, ὑποσχέσεις, συναλλαγὴ, καὶ καταρτισμὸς συνδυασμῶν ἐκλογικῶν ἐν Χαλκίδι. Καὶ τὰ πασίγνωστα εἰς τὸ Πανελλήνιον ἐλατήρια ταῦτα ἠθέλησε νὰ καλύψῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς διὰ μιᾶς ἀναφορᾶς τοῦ οἰκονόμου τοῦ Ὀφθαλμιατρείου. Ἀλλὰ ποῖος εἶναι αὐτὸς ὁ οἰκονόμος; εἷς ἔσχατος ὑπάλληλος, ἐξαρτώμενος ἀπὸ τὸ Ἀδελφᾶτον, τὸ ὁποῖον ἔστησε πόλεμον κατὰ τοῦ κυρίου Δελλαπόρτα ἅμα τῷ διορισμῷ αὐτοῦ. Καὶ δύναται τὸ Κοινοβούλιον νὰ πεισθῇ εἰς τὴν ἀναφορὰν τοῦ οἰκονόμου, ἑνὸς εὐτελοῦς ὑπαλλήλου, δὲν ἠξεύρω ποίας μισθοδοσίας καὶ ἐκ τίνων ἐλατηρίων διορισθέντος εἰς τὴν θέσιν ταύτην; Ἀλλὰ σᾶς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι δὲν στηρίζεται μόνον ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς τοῦ οἰκονόμου, στηρίζεται καὶ ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς τοῦ Ἀδελφάτου. Ἀλλὰ σᾶς κατέδειξαν οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες, ποῖοι οἱ ἀποτελοῦντες τὸ Ἀδελφάτον, καὶ πῶς εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐνήργησαν, βυσσοδομοῦντες ἐναντίον τοῦ κ. Δελλαπόρτα, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν παρέσχον οὐδ’ ὀβολὸν, ὅπως δυνηθῇ νὰ λειτουργήσῃ τὸ Ὀφθαλμιατρεῖον, καὶ ὁ κ. Δελλαπόρτας ἠναγκάσθη νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν Πρυτανείαν τοῦ Πανεπιστημίου, διὰ νὰ λάβῃ ἐλάχιστον ποσὸν χρημάτων, ὅπως ἐξοικονομήσῃ τὰς ἀπολύτους ἀνάγκας τοῦ καταστήματος. Ποία δὲ ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ Ὀφθαλμιατρείου πρὸ τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Δελλαπόρτα καὶ μετὰ τὸν διορισμὸν αὐτοῦ; Καὶ περὶ αὐτῆς ὑπάρχουσιν ἐκθέσεις. Δὲν ἐλήφθησαν δὲ πάντα ταῦτα ὑπ’ ὄψιν, ἀλλ’ ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ἡ ἀναφορὰ τοῦ οἰκονόμου, ἡ ἀναφορὰ τοῦ Ἀδελφάτου, τὸ ὁποῖον διεξήγαγε πόλεμον ἀμείλικτον κατὰ τοῦ Δελλαπόρτα! Σᾶς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι διώρισεν ἐπιτροπὴν ἄλλους καθηγητὰς, διότι οἱ πρῶτοι εἶχον ἐκφράσει γνώμην ὑπὲρ τοῦ Δελλαπόρτα. Ποῖοι ἦσαν οἱ καθηγηταὶ οἱ ὑπὲρ τοῦ κ. Δελλαπόρτα ἐκφρασθέντες; Ὁ πρύτανις τοῦ Πανεπιστημίου καὶ ἀξιότιμοι καθηγηταὶ τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς, οἱ ὁποῖοι μετέβησαν καὶ ἔκαμαν παραστάσεις εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δίδῃ ἀκρόασιν εἰς τὰς ῥαδιουργίας τὰς ἐναντίον τοῦ κυρίου Δελλαπόρτα. Καὶ διατὶ δὲν ἐκαλεῖτο, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ἡ Πρυτανεία τοῦ Πανεπιστημίου καὶ ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ νὰ ἐξετάσωσιν, ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς ἀπ’ εὐθείας διώρισεν ἐπιτροπὴν καθηγητὰς δύο, τὸν Ζωχιὸν καὶ τὸν Καλλιοντζῆν, ὁ ὁποῖος διωρίσθη καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου ὑπουργοῦντος τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καὶ τὸ τρίτον μέλος ἦτο ὁ ὑποψήφιος δήμαρχος Ἀθηνῶν; Ἐννοεῖται ὅτι τὰ πρόσωπα ταῦτα, τὰ ὁποῖα μετέβησαν ἐν καιρῷ νυκτὸς καὶ ἐξήτασαν μόνον τὸν οἰκονόμον, δὲν ἐξήτασαν φοιτητὰς, δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὴν ἐργασίαν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κύριος Δελλαπόρτας. Ἀλλὰ τίς ἐθεώρησε, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι ὁ καθηγητὴς τῆς χειρουργικῆς κ. Γαλβάνης εἶναι ἀνίκανος νὰ ἐκτελῇ ἐγχειρήσεις, διότι ἀναθέτει εἰς τοὺς βοηθοὺς αὐτοῦ σπουδαίας ἐγχειρήσεις ἐν τῷ «Εὐαγγελισμῷ»; Τὰ ἐπιχειρήματα αὐτὰ δὲν δύνανται νὰ καλύψωσι τὰ πραγματικὰ ἐλατήρια τῆς παύσεως τοῦ κ. Δελλαπόρτα, καὶ πιστεύω, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ θεωρήσωσιν ὡς ἀληθὲς σκάνδαλον τὴν παῦσιν τοῦ κυρίου Δελλαπόρτα καὶ τὸν διορισμὸν τοῦ κυρίου Γαζέπη.

§63ΜΠΑΣΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὴν συζήτησιν, ἥτις διεξήχθη ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ὑποβάλλω τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα ἐκφράζει τὴν λύπην αὐτῆς ἐπὶ ταῖς ἐνεργείαις τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ πρὸς ἀπόλυσιν τοῦ καθηγητοῦ Δελλαπόρτα καὶ διορισμὸν τοῦ Γαζέπη.»

§64ΑΛΕΞ. Μ. ΚΑΝΑΡΗΣ. Ἐγὼ ὑποβάλλω ἑτέραν πρότασιν, ἔχουσαν ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν ἐνέργειαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς ἠκούσατε, κύριοι Βουλευταὶ, ὑπεβλήθησαν δύο προτάσεις· ἡ μία ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Πάλλης, ἡ ὁποία ὑποθέτω ὑποστηρίζεται καὶ ἀπὸ δέκα Βουλευτάς...

§66ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Βεβαίως.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. .. καὶ ἡ ἑτέρα πρότασις ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ψαρῶν...

§68ΜΠΑΣΙΑΣ. Ἡ μία πρότασις εἶναι ἀντίθετος τῆς ἄλλης. Δὲν ὑπάρχει ἀπωτέρα.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εὐχαριστῶ. Ἐὰν δὲν εἶχον ἀκριβῆ ἔννοιαν, μοὶ τὴν ἐδώσατε. Λοιπὸν θὰ ψηφισθῇ αὐτὴ, ἡ ὁποία ἀποκλείει πᾶσαν ἄλλην πρότασιν, ἤτοι ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Κανάρη... Θέλετε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§70ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Βεβαίως.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Κανάρη λέγουσιν Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Α. Κασσαβέτη καὶ Θ. Βελλιανίτου, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 127, ἐξ ὧν 105 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 18 κατ’ αὐτῆς, καὶ 4 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν...

§73ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὄχι δά! Ἐγὼ ἐζήτησα τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ σᾶς τὸν ἔδωσα καὶ μοὶ εἴπετε ὄχι.

§75ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Εἶπον ὄχι, διότι εἰσέτι ἐξηκολούθει τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, καὶ ἐγένετο ψηφοφορία.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἐνόμιζον, ὅτι δὲν ἠθέλετε ὁμιλήσει, καὶ δι’ αὐτὸ σᾶς διέγραψα. Ἀλλ’ ἀφοῦ θέλετε νὰ ὁμιλήσητε, ὁρίστε.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε νὰ διακόψωμεν, ἢ νὰ εἰσέλθωμεν πρῶτον εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν;

§78ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν πρῶτον.

§79ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν πρὸ τῶν διακοπῶν ἀπηύθυνα σύστασιν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, δι’ ἧς συνίστων αὐτῷ νὰ προσέξῃ, διότι ἔχω λάβει πληροφορίας, ὅτι προτείνεται εἰς αὐτὸν ἡ ἀπόλυσις τοῦ συμβολαιογράφου Τανίας, οἱ δὲ λόγοι, δι’ οὓς προτείνεται ἡ ἀπόλυσις αὕτη, δὲν εἶναι ἀληθεῖς. Εἶχον λάβει τότε πληροφορίας, ὅτι ὁ τότε Εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Τριπόλει Πρωτοδικῶν ἐβεβαίου, ὅτι τέσσαρα βουλεύματα ὑπάρχουσι κατὰ τοῦ συμβολαιογράφου ἐκείνου, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βουλευμάτων αὐτῶν ἐγνωμοδότει νὰ ἀπολυθῇ ὁ συμβολαιογράφος. Δυστυχῶς ὁ Ὑπουργὸς δὲν ἤκουσε τὰς συστάσεις μου ἐκείνας, καὶ μεθ’ ἡμέρας τινὰς εἶδον δημοσιευομένην ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἀπόλυσιν τοῦ περὶ οὗ πρόκειται συμβολαιογράφου. Εἶχον ζητήσει νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα, ἰδίως αἱ γνωμοδοτήσεις τῶν ἁρμοδίων Εἰσαγγελέων τῶν Πρωτοδικῶν καὶ Ἐφετῶν, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἔσχε τὴν καλωσύνην χθὲς νὰ καταθέσῃ τὰς γνωμοδοτήσεις ταύτας. Ἡ γνωμοδότησις τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν Πρωτοδικῶν, ἡ ὁποία φέρει ἡμερομηνίαν 7 Ἀπριλίου 1899, βεβαιοῖ, ὅτι κατὰ τοῦ συμβολαιογράφου αὐτοῦ ἔχουσιν ἐκδοθῆ τὰ ὑπ’ ἀριθ. 1024 (τοῦ 1893), 6588 (τοῦ 1893), 1891 (τοῦ 1891) καὶ 434 (τοῦ 1890) βουλεύματα. Συνεπείᾳ δὲ τῶν βουλευμάτων αὐτῶν καὶ διότι ἐνώπιον τοῦ συμβολαιογράφου αὐτοῦ συνετάχθη συμβόλαιόν τι εἰκονικὸν, προτείνει τὴν δι’ ἀναξιοπρεπῆ συμπεριφορὰν ἀπόλυσιν τοῦ περὶ οὗ πρόκειται συμβολαιογράφου. Ἡ γνωμοδότησις αὕτη δὲν ἠξεύρω ποῦ εὑρίσκεται. Ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ παρελθόντος ἔτους μέχρι τοῦδε ὁ ἐνδιαφερόμενος συμβολαιογράφος ἔλαβε γνῶσιν, φαίνεται, τῆς κατ’ αὐτοῦ ἐνεργείας, καὶ δι’ ἀναφορᾶς του, ἀπευθυνομένης πρὸς τὸν Εἰσαγγελέα τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἐφετῶν, βεβαιοῖ, ὅτι τὰ βουλεύματα, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων γνωμοδοτεῖ ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Πρωτοδικῶν ὑπὲρ τῆς ἀπολύσεώς του, δὲν ἀφορῶσιν αὐτὸν, διότι τὰ μὲν δύο τῶν βουλευμάτων τούτων ἀφορῶσιν ἄλλο πρόσωπον, ἄλλοθεν καταγόμενον, ἐξ ἄλλης ἐπαρχίας, καὶ οὐδεμίαν σχέσιν μετ’ αὐτοῦ ἔχον, εἰμὴ τὴν ταυτότητα τοῦ ὀνόματος, τὸ δὲ τρίτον βούλευμα ἀφορᾷ αὐτὸν, ἀλλὰ τὸ βούλευμα ἐκεῖνο εἶχεν ἐξαφανισθῆ διὰ βουλεύματος τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἐφετῶν, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γείνῃ κατηγορία κατὰ τοῦ συμβολαιογράφου. Ὑπολείπεται λοιπὸν ἓν βούλευμα, τὸ τέταρτον, τοῦ Συμβουλίου τῶν ἐν Τριπόλει Πλημμελειοδικῶν, δι’ οὗ παύει πρὸς καιρὸν ἡ περαιτέρω καταδίωξις κατὰ τοῦ περὶ οὗ πρόκειται συμβολαιογράφου. Αὐτὸ καὶ μόνον τὸ βούλευμα μένει κατὰ τοῦ συμβολαιογράφου αὐτοῦ, καίτοι δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι καὶ τοῦτο τὸ βούλευμα εἶχε καθῆκον ὁ Εἰσαγγελεὺς νὰ μὴ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Τὸ μέγα ἔγκλημα, τὸ ὁποῖον ἔχει πράξει ὁ εἰρημένος συμβολαιογράφος, εἶναι, ὅτι ἔχει συνταχθῆ ἐνώπιον αὐτοῦ συμβόλαιόν τι εἰκονικὸν, καὶ δυνάμει τοῦ 172 ἄρθρου τοῦ Ὀργανισμοῦ τῶν Δικαστηρίων προτείνεται νὰ ἀπολυθῇ ὁ συμβολαιογράφος αὐτός. Ἀλλὰ, κύριε Πρόεδρε, ἀπαγορεύεται ἀπὸ τὸν νόμον νὰ συντάσσωνται εἰκονικὰ συμβόλαια; ἢ τὸ ἄρθρον 172 ὑποχρεοῖ τὸν συμβολαιογράφον νὰ μὴ συντάσσωνται ἐνώπιόν του εἰκονικὰ συμβόλαια; Νομίζω ὅτι τοιαύτη ἀπαγόρευσις δὲν ὑπάρχει, διότι τὸ ἄρθρον 172, μόνον ὅταν πρόκειται περὶ ἐγκλήματος ἀπαγορεύει εἰς τὸν συμβολαιογράφον νὰ λαμβάνῃ μέρος καὶ νὰ συντάσσῃ συμβόλαια, ὑποχρεοῖ δὲ συνάμα αὐτὸν, ὅταν τοιαύτη πρᾶξις ἐγένετο ἐνώπιον του καὶ ἀντιλαμβάνηται ταύτης, νὰ καταγγέλλῃ αὐτὴν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Ἀλλὰ, δὲν ἠξεύρω διὰ τίνας λόγους, ἐνῷ ἐπὶ ἔτος σχεδὸν ἡ γνωμοδότησις τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν Πρωτοδικῶν ἔμενε νεκρὰ,—διότι ἀνεκάλυψεν ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν, ὅτι οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Πρωτοδικῶν ἀνέφερε, διὰ νὰ ἀπολυθῇ ὁ συμβολαιογράφος, εἶναι ψευδεῖς,—ἔρχεται δεύτερος Εἰσαγγελεὺς πρὸ ὀλίγου, ὁ ὁποῖος ἀναγνωρίζει μὲν, ὅτι τὰ βουλεύματα, ἐπὶ τῷ ὁποίων βασίζεται ἡ αἴτησις τοῦ πρώτου Εἰσαγγελέως, δὲν ἀφορῶσι τὸν περὶ οὗ πρόκειται συμβολαιογράφον, περιορίζεται ὅμως εἰς τὸ βούλευμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παύει πρὸς καιρὸν τὴν καταδίωξιν κατ’ αὐτοῦ, καὶ ἐνῷ αὐτὸς οὗτος ὁ Εἰσαγγελεὺς προτείνει πρὸς τὸ Συμβούλιον νὰ μὴ γείνῃ κατηγορία κατὰ τοῦ συμβολαιογράφου, ἔρχεται κατόπιν καὶ μεταβάλλων γνώμην λέγει, ὅτι τὸ βούλευμα ἐκεῖνο εἶναι ἀρκετὸν, καὶ ἡ πρᾶξις ἐκείνη τοῦ συμβολαιογράφου εἶναι ἀρκετὴ διὰ νὰ ἀπολυθῇ ὁ συμβολαιογράφος. Ταῦτα ἐγνώριζον, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτε ἀπηύθυνα τὴν σύστασίν μου πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως προσέξῃ καὶ μὴ προβῇ εἰς τὴν ἀπόλυσιν τοῦ συμβολαιογράφου· ἐπίστευον δὲ, ὅτι ὁ κύριος Ὑπουργὸς οὐ μόνον ἤθελε σταματήσει τὴν τοιαύτην ἄδικον κατὰ ἐντίμου ὑπαλλήλου ἐνέργειαν, ἀλλὰ συγχρόνως ἤθελε ζητήσει καὶ ἀπολογίαν ἀπὸ τὸν Εἰσαγγελέα ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος εἶχε τὸ θάρρος νὰ ζητῇ ἀπόλυσιν ὑπαλλήλου, βασιζόμενος ἐπὶ βουλευμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἀφεώρων αὐτόν. Ἀλλ’ οἱ διενεργοῦντες καὶ πείσαντες τὸν Εἰσαγγελέα νὰ προβῇ εἰς τὴν γνωμοδότησιν ἐκείνην ἐπέδρασαν καὶ ἐπὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, καὶ δὲν ἠδυνήθη ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἀντιστῇ εἰς τὸν πειρασμὸν, διότι ἀπεδέχθη τὴν σατανικὴν αὐτὴν ἐνέργειαν, καὶ προεκάλεσε τὴν ἀπόλυσιν τοῦ συμβολαιογράφου. Εἶναι πολλοὶ ὅμως οἱ πιστεύοντες, κύριε Ὑπουργὲ, ὅτι ὁ συμβολαιογράφος αὐτὸς θὰ ζητήσῃ ἀποζημίωσιν, καὶ ὅτι τὰ δικαστήρια θὰ δικαιώσωσιν αὐτὸν, διότι παρανόμως τὸν ἀπελύσατε. Ταῦτα εἶχον, κύριοι Βουλευταὶ, νὰ ἀνακοινώσω πρὸς ὑμᾶς, ὄχι διότι προσδοκῶ ἐπανόρθωσίν τινα τοῦ γενομένου ἀδικήματος,—διότι πράγματι μέγα ἀδίκημα ἐγένετο κατὰ τοῦ ὑπαλλήλου ἐκείνου, καθόσον ὄχι μόνον ἀπώλεσε τὴν θέσιν του, ἀλλὰ καὶ ἐνεκολάφθη ἐπὶ τοῦ μετώπου αὐτοῦ τὸ στίγμα τῆς ἀνικανότητος καὶ τῆς ἀναξιοπρεποῦς διαγωγῆς, καὶ ἂν δὲν παρέλθῃ ὡρισμένον χρονικὸν διάστημα, δὲν δύναται νὰ ἀνακτήσῃ τὴν θέσιν του, — ἀλλ’ ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ καυτηριάσω τὴν πρᾶξιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν αὐτὸς ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν καυτηριάζει, καὶ τὴν ὁποίαν ὀνομάζω σατανικήν.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 8 καὶ 35′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 10 καὶ 15′ μ. μ.).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς δευτέρας συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Ὁ κύριος Γαρουφαλιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§82Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐθεώρησα καθῆκόν μου, κύριοι Βουλευταί, ὅπως ἐκφράσω τὴν ἀτομικήν μου γνώμην καὶ ἐκθέσω τοὺς λόγους, ἐφ’ ὧν στηρίζω ταύτην, καθόσον φρονῶ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο κανονίζει σπουδαιότατον ζήτημα ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν. Πρὸς μόρφωσιν τῆς γνώμης μου δὲν ἠκολούθησα τὴν μέθοδον τῶν θεωριῶν, διότι αἱ θεωρίαι, φρονῶ ὅτι, ὅσον λαμπραὶ καὶ ἂν ἦναι, ὅσον καὶ ἂν παρίστανται μὲ τὰ ζωηρότερα χρώματα, ὅσον καὶ ἂν ἦναι ἐνίοτε ὀρθαὶ,—ὅπως φρονῶ ὅτι ἴσως συμβαίνει τοῦτο ἐπὶ τοῦ προκειμένου,— δύνανται πάντοτε νὰ ἦναι εὐήκοοι, δύνανται νὰ ἐκπλήττωσι τοὺς ἀκούοντας, ἀλλὰ δὲν δύνανται νὰ μεταβάλωσι τὰ πράγματα, οὔτε νὰ μετατρέψωσι τὴν φορὰν αὐτῶν. Διὰ τοῦτο πρὸς μόρφωσιν τῆς γνώμης μου ἠκολούθησα τὴν ἀντίθετον μέθοδον, τῆς διὰ τῶν πραγμάτων ἀποδείξεως, διότι φρονῶ, ὅτι, ὅπου λαλοῦσι τὰ πράγματα, ἐκεῖ πᾶσα θεωρία εἶναι περιττή. Ἔχομεν, Κύριοι, πρόσφατον τὴν ἱστορίαν τοῦ πολέμου τοῦ 1897, καὶ ἐκ ταύτης πολλὰ δυνάμεθα νὰ διδαχθῶμεν. Ὁ πόλεμος τοῦ 1897 εἶναι τὸ μέγα κάτοπτρον, ἐν τῷ ὁποίῳ ἐγκατοπρίζεται πιστῶς ἡ οἰκτρὰ ἡμῶν κατάστασις, καὶ ὑπὸ πολιτικὴν καὶ ὑπὸ κυβερνητικὴν, πρὸ παντὸς δὲ ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν. Εἶναι ἡ μεγαλόσχημος φωτογραφία τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διώκησαν τὸ Κράτος καὶ πρὸ παντὸς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διώκησαν τὸν στρατὸν, ἀλλ’ ἐν ταὐτῷ εἶναι καὶ ὁ τηλαυγὴς φάρος, ὅστις δύναται νὰ καθοδηγήσῃ τὴν Βουλὴν εἰς τὰς σκέψεις καὶ τὰς ἀποφάσεις της περὶ τῆς λήψεως τῶν καταλλήλων ἐκείνων μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων ἐλπίζεται ὁπωσδήποτε ἀνόρθωσις τῆς κακῆς καταστάσεως. Κατ’ ἐξοχὴν δὲ φρονῶ, ὅτι ἡ παροῦσα Βουλὴ, προϊὸν τῆς μετὰ τὸν πόλεμον καταστάσεως, ἔχει ἐπιτακτικὸν καθῆκον νὰ θέσῃ τὸν δάκτυλον ἐπὶ τὴν πληγήν. Γνωρίζετε πάντες, Κύριοι, τὰ διατρέξαντα πρὸ τοῦ πολέμου τούτου. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι εἰς τὰς ἐφημερίδας ἐδημοσιεύετο εἴδησις, ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ἐν συνεντεύξει μετὰ πρέσβεως ξένης Μεγάλης Δυνάμεως ἐδήλου, ὅτι εἶναι ἕτοιμος νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τριάκοντα μυριάδων Ἑλλήνων καὶ νὰ ἀνάψῃ γενικὴν πυρκαϊὰν ἀνὰ τὴν Ἀνατολήν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι ἐδημοσιεύοντο εἰς τὰς ἐφημερίδας ἀπειλητικὰ μανιφέστα τῆς «Ἐθνικῆς Ἑταιρείας», διὰ τῶν ὁποίων ἠπειλοῦντο καὶ Κυβέρνησις καὶ Βασιλεία, ἐὰν δὲν δράσωσιν...

§83ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Συμβαίνει, κύριε Πρόεδρε, ἓν ἄτοπον. Οἱ ἔχοντες εἰσιτήρια ἀκροαταὶ ἐμποδίζονται νὰ εἰσέλθωσι, διότι εἶναι κεκλεισμέναι αἱ θύραι τῆς εἰσόδου.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περὶ αὐτοῦ καταγίνομαι, βλέπετε.

§85ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Αὐτὸ ἀντελήφθην, ἔξωθεν ἐρχόμενος.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἀντελήφθην καὶ ἐγὼ, καὶ διέταξα τὰ δέοντα. Ὁρίστε, κύριε Γαρουφαλιᾶ.

§87ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. .. Καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι καὶ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου ἠκούσθη ἡ σθεναρὰ καὶ ἀπειλητικὴ φωνὴ ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν Ἀττικῆς, ἀπειλοῦντος νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἐπαναστάσεως, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἤθελε δράσει. Καὶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἐσκέφθη νὰ διαψεύσῃ ἐπισήμως τὰ δημοσιευθέντα ὡς ὑπὸ τῆς Α. Μ. λεχθέντα, δὲν ἔσχε τὸ θάρρος ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ἀπειλητικὴν φωνὴν τοῦ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, δὲν ἔσχε τὴν τόλμην νὰ καταδιώξῃ τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν, ἡ ὁποία τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα δεινὰ ἀπειργάσατο εἰς τὸ ἔθνος. Ἀπορῶ δὲ καὶ πῶς αἱ μετὰ τὸν πόλεμον Κυβερνήσεις ἔδειξαν τὴν αὐτὴν μικροψυχίαν, καὶ ἀπορῶ, πῶς ἀκόμη καὶ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὴν τόλμην, δὲν ἀποδίδει μεγίστην σημασίαν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν λογαριασμῶν τοῦ ἔθνους μετὰ τῆς ἐπαράτου ἐκείνης καὶ ὄχι ἀοράτου δυνάμεως.

§88Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§89ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Εὐχαρίστως.

§90Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ ἐπάρατος ἢ ἀόρατος ἐκείνη δύναμις ἀπετελεῖτο καὶ ἀπὸ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι μέρος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως.

§91ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ γνωρίζω. Ἐγὼ ἐκφέρω ἀτομικὴν γνώμην.

§92Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σᾶς πληροφορῶ περὶ τίνος πρόκειται· ὅτι ἡ ἐπάρατος ἐκείνη ἑταιρεία ἀπετελεῖτο καὶ ἀπὸ μέλη τῆς παρούσης Κυβερνήσεως (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῶν ὑπουργικῶν ἑδωλίων καὶ θόρυβος).

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον). Μὴ διακόπτετε!

§94Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν διακόπτω. Μοὶ ἔδωκε τὴν ἄδειαν ὁ ἀγορεύων (θόρυβος).

§95Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ποῖα εἶναι τὰ μέλη αὐτά, τὰ ὁποῖα ἐπαναλαμβάνετε καθ’ ἑκάστην;

§96Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ κύριος Στάης, οἱ ὁποῖοι ἐπῆγαν καὶ εἰς τὴν Κρήτην καὶ ἔκαμνον... (θόρυβος).

§97ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Εἶναι γνωστὸν αὐτό...

§98Α. ΡΩΜΑΝΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἐπειδὴ ἐπανειλημμένως ὁ κ. ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴς ἐποιήσατο εἰς τὴν Βουλὴν ὑπαινιγμοὺς ἐν σχέσει πρὸς τὴν μετάβασίν μου εἰς Κρήτην κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1897, νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ δώσω ἐξηγήσεις τινὰς εἰς τὴν Βουλήν. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην μετέβην εἰς Κρήτην, οὐχὶ ἐν συνεννοήσει μετὰ τῶν μελῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ὡς ἐλέχθη ἢ ἐγράφη ἐν ἐφημερίδι, οὔτε ὡς ἀντιπολιτευόμενος Βουλευτής, μὲ τὸν σκοπὸν νὰ παράσχω πράγματα εἰς τὴν τότε Κυβέρνησιν. Εἰς Κρήτην μετέβην κατόπιν διορισμοῦ μου παρὰ διαφόρων ὁπλαρχηγῶν καὶ ἄλλων Κρητῶν ὡς μέλους ἐπιτροπῆς πρὸς συλλογὴν ἐράνων. Διωρίσθην δὲ τότε ὡς μέλος Κρητικῆς ἐπιτροπῆς παρὰ ὁπλαρχηγῶν φερόντων τὰ γνωστότερα ὀνόματα τῆς Κρήτης, μετ’ ἄλλων ἐγκρίτων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Ζακύνθου, ἑνὸς ἐκ τῶν ἐγκριτωτέρων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ φίλου τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου κυρίου Δεληγεώργη, τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν βουλευτοῦ κυρίου Ρικάκη καὶ τοῦ κ. Ἰωάννου Δαμβέργη, τοῦ γνωστοῦ φιλολόγου. Μετὰ τῶν Κυρίων ἐκείνων ἐσχηματίσαμεν ἐπιτροπήν, ὅπως ἔλθωμεν ἀρωγοὶ εἰς τοὺς Κρῆτας διὰ συνεισφορῶν, τὰς ὁποίας ἠθέλομεν συλλέξει ἐνταῦθα. Μετέβην δὲ τότε εἰς Κρήτην, ὅπως ἀντιληφθῶ τῶν πραγμάτων, καὶ ὅπως πεισθῶ, ἂν τῷ ὄντι ἦτο στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κρήτη ἤθελε λάβει ἀνάγκην χρηματικῶν συνδρομῶν πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ἀγῶνος. Κατὰ τὴν ὀλιγοήμερον ἐν Χανίοις διαμονήν μου συνεδέθην μετὰ τῶν ἐπιφανεστέρων ὁπλαρχηγῶν τῆς Κρήτης. Πρὸς οὐδένα δὲ, δηλῶ ἐντεῦθεν, εἶπον ὅτι δὲν ὀφείλουσιν ὑπακοὴν εἰς τὰς συμβουλὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ὑποθέτω δ’ ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἐνταῦθα ἔχει λόγον, ὅπως διαμφισβητήσῃ τὰς δηλώσεις μου ταύτας. Οἱ ἐπιφανεῖς Κρῆτες, μετὰ τῶν ὁποίων συνδιελέχθην κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ μετὰ τῶν ὁποίων ἐξηκολούθησα νὰ συνεννοῶμαι κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς τελευταίας Κρητικῆς ἐπαναστάσεως, εἶναι ὁ Κωνσταντῖνος Φούμης, ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος καὶ ἄλλοι γενναῖοι Κρῆτες, οἵτινες ὑπῆρξαν οἱ πρωταγωνισταὶ τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ οἵτινες βεβαίως δὲν εἶχον ἀνάγκην οὔτε τῶν συμβουλῶν μου, οὔτε τῶν συμβουλῶν οἱουδήποτε ἄλλου, ὅπως ἀποφασίσωσι τίνα πορείαν ὤφειλον νὰ τηρήσωσιν εἰς τὸν πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος των ἀγῶνα. Τὴν ἡμέραν δὲ τῆς ἀφίξεώς μου εἰς Χανία ἐξερράγη ἡ ἐπανάστασις ἐν Κρήτῃ· τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἐσφάγησαν ἑπτὰ Χριστιανοὶ ἐν Ἡρακλείῳ. Νομίζω δὲ, ὅτι θὰ ἦτο πολὺ παράδοξον, ἂν ἤθελέ τις ἰσχυρισθῆ, ὅτι ἡ ἄφιξίς μου ἐν Χανίοις εἶχεν ὡς συνέπειαν τὰς σφαγὰς ἐν Ἡρακλείῳ. Τὴν ἑπομένην τῆς ἀναχωρήσεώς μου ἐξερράγη ἐπανάστασις ἐν Χανίοις, οὐδεὶς δὲ ὁ σήμερον ἀγνοῶν, ὅτι ἡ ἐπανάστασις προεκλήθη ὑπὸ τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ τῆς νήσου, δυσφοροῦντος ἐπὶ τῇ ἐφαρμογῇ τῶν μεταρρυθμίσεων, ἃς ἐπιμόνως ἐζήτουν οἱ Χριστιανοί. Φρονῶ, Κύριοι, ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ποιήσωμαι πρὸς τὴν Βουλὴν τὰς δηλώσεις ταύτας, ὅπως μὴ ἀκουσθῶσι πλέον ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ λόγοι οὐδεμίαν ἔχοντες ὑπόστασιν περὶ τῆς μεταβάσεώς μου εἰς Κρήτην.

§99Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπειδὴ ὁ κ. ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς ἀνέφερε τὸ ὄνομα τοῦ κ. Ἀλεξάνδρου Ρώμα, ὅστις εἶναι φίλος μου, χρεωστῶ νὰ ὁμολογήσω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ κύριος Ἀλέξανδρος Ρώμας ἦλθε πρός με καὶ μοὶ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι ὁ κύριος Ρωμάνος ἐπρότεινεν αὐτῷ ν’ ἀποτελέσῃ μέρος ἐπιτροπῆς πρὸς συλλογὴν χρηματικῶν εἰσφορῶν, προοριζομένων νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἐθνικοὺς σκοποὺς, ἐζήτησε δὲ καὶ τὴν ἐμὴν συναίνεσιν. Ἐγὼ ἔδωκα ταύτην πρὸς τὸν κύριον Ρώμαν, οὐδ’ ἀπέτρεψα τὸν κ. Ρώμαν νὰ ἀπέλθῃ εἰς τὴν Κρήτην, ὅπως συμπράξῃ εἰς τὴν διανομὴν τῶν βοηθημάτων εἰς τοὺς χρήζοντας τοιαύτης συνδρομῆς Κρῆτας. Ταῦτα λέγω περὶ τοῦ κυρίου Ρώμα. Ἀλλ’ οὐδὲν λέγω περὶ τοῦ κυρίου Ρωμάνου, διότι δὲν φρονῶ ὅτι μοὶ ἐπιτρέπεται νὰ ὁμιλήσω περὶ τούτου. Ὀφείλω ὅμως νὰ δηλώσω, ὅτι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔλαβον τότε περὶ τοῦ κ. Ρωμάνου, οὐδόλως συμφωνοῦσι πρὸς τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας οὗτος ἔδωκε πρὸ μικροῦ (αἴσθησις).

§100Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ...

§101ΦΩΝΑΙ. Ἀρκεῖ! ἀρκεῖ!

§102Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κύριος Ρωμάνος ἀπήντησε συνεπείᾳ τῆς ὁμιλίας μου. Ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀπαντήσω. Μετὰ τὴν δήλωσιν, λέγω, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, δὲν μένει νὰ εἴπῃ τις τίποτε πλέον. Ἀλλ’ ὁ κύριος Ρωμάνος ὡμίλησε μόνον περὶ τοῦ ταξειδίου του εἰς Κρήτην κεκαλυμμένως, χωρὶς νὰ εἴπῃ, ἂν ἦτο μέλος ἢ ὄχι τῆς ἀοράτου ἢ ἐπαράτου Ἑταιρείας.

§103ΡΩΜΑΝΟΣ. Νομίζω ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν, ἂν ἤμην μέλος, ἢ ὄχι, ἀφοῦ ἐδήλωσα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι μετέβην εἰς Κρήτην οὐχὶ κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, οὔτε ὅπως ἐνεργήσω τι σχετικὸν πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς Ἑταιρείας. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, δὲν ἐννοῶ, πόθεν οὗτος ἔλαβε πληροφορίας, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐπιβεβαιοῦσιν ὅσα ἐγὼ σήμερον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν. Ἄν τοιαύτας πληροφορίας ἔλαβεν, αἱ πληροφορίαι του εἶναι ἐσφαλμέναι. Δὲν ἐννοῶ δέ, διατὶ δίδει πίστιν μᾶλλον εἰς ἄλλων πληροφορίας ἢ εἰς ἐκείνας, τὰς ὁποίας δίδω ἐγὼ αὐτός.

§104Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ βεβαίως δὲν ἤμην ἐν Κρήτῃ, δὲν ἠκολούθουν τὸν κύριον Ρωμάνον, ἵνα πληροφορῶμαι τί πράττει, οὐδ’ ἐνήσκουν ἀστυνομικὴν ἐπίβλεψιν ἐπ’ αὐτοῦ. Ἐτύγχανον ὅμως τότε Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργείου, καὶ ἕνεκα τούτου μοὶ μετέδιδον πληροφορίας περὶ τῶν γιγνομένων ἐν Κρήτῃ, καὶ ἐπεστάτουν, οὕτως εἰπεῖν, μακρόθεν· ἐκεῖνοι δέ, οἱ ὁποῖοι ἐκαλοῦντο νὰ μοὶ μεταδίδωσι πληροφορίας, μοὶ μετέδωκαν διαφόρους τοιαύτας περὶ τοῦ πρώτου ταξειδίου τοῦ κυρίου Ρωμάνου, ὅτε συνεταξείδευσεν οὐχὶ μετὰ τοῦ κυρίου Ρώμα βεβαίως, ἀλλὰ μετὰ τοῦ κ. Μάνου καὶ μετὰ τοῦ κ. Βλαστοῦ, γραμματέως τότε τοῦ κ. Σκουλούδη, διορισθέντος ἐσχάτως Εἰσαγγελέως. Ἐνδέχεται αἱ μεταδοθεῖσαί μοι τότε πληροφορίαι νὰ μὴ ἦσαν ἀκριβεῖς· ὁμολογῶ ὅμως, ὅτι αἱ πληροφορίαι, αἱ τότε δοθεῖσαί μοι, οὐδόλως συμφωνοῦσι πρὸς ὅσα ὁ κ. Ρωμᾶνος εἶπε περὶ ἑαυτοῦ.

§105ΡΩΜΑΝΟΣ. Ἐν τούτοις τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον,—καὶ νομίζω ὅτι καὶ ἐγὼ δύναμαι νὰ μαρτυρήσω,—οὐδὲν ἐπιβεβαιοῦσιν ἐξ ὅσων εἶπεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής.

§106ΛΕΒΙΔΗΣ. Νὰ τὰ καταθέσητε.

§107ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐγὼ εὐχαρίστως θὰ ἐπεθύμουν νὰ διαφωτισθῇ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος, ποῖα ἦσαν τὰ μέλη τῆς Ἑταιρίας ἐκείνης, καὶ ἀπὸ ποῖα πρόσωπα ἀπηρτίζετο αὕτη, καὶ ἐπιθυμῶ πρὸ παντός, ὅπως δώσωσι λόγον τῶν πράξεών των ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔφεραν τὸ ἔθνος εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀτίμωσιν, εἰς τὴν ἐθνικὴν καταισχύνην. Εἰς ἐπίλογον δὲ τοῦ ἀνακινηθέντος ἐπεισοδίου δηλῶ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι θὰ προκαλέσω νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα, ὅπως τὸ ζήτημα τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας λυθῇ καὶ διαφωτισθῶσι πάντα τὰ ἀφορῶντα εἰς αὐτὴν καὶ κατὰ πρόσωπα καὶ κατὰ πράγματα.

§108Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Πολὺ αὐστηρὸς εἶσθε ἀπόψε, κύριε συνάδελφε!

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, μὴ διακόπτετε.

§110ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Συνέπεια πάντων τῶν εἰρημένων, κύριοι Βουλευταί, ὑπῆρξε φυσικῷ τῷ λόγῳ ἡ πεποίθησις καὶ παρὰ τῷ λαῷ καὶ παρὰ τῷ στρατῷ, ὅτι καὶ Κυβέρνησις καὶ Βασιλεία ἦσαν σύμφωνοι περὶ τοῦ πολέμου, καὶ ὅτι, διὰ νὰ ἦναι σύμφωνοι, φυσικῷ τῷ λόγῳ διετέλουν ἐν ἐπιγνώσει τῆς στρατιωτικῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων. Ὁ πόλεμος ἐπεχειρήθη, ὁ πόλεμος ἐπεβλήθη ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ τί ἀπέδειξεν ὁ πόλεμος; Ὁ πόλεμος ἀπέδειξεν, ὅτι, εἰς οἵαν κατάστασιν εὑρίσκοντο τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ἀλλοῖον ἀποτέλεσμα ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐπετεύχθη....

§111ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό!

§112ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. .. Ὁ πόλεμος ἀπέδειξεν, ὅτι ὁ στρατός μας, ὡς διεσκευάσθη, ὑπὸ τὸ κρατοῦν πλημμελέστατον σύστημα, δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ ἔθνους. Ἠμπορεῖτε νὰ διαψεύδητε, ὅταν...

§113ΛΕΒΙΔΗΣ. Διαφωνεῖ ὁ Γκὸλτς πασσᾶς.

§114ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Σεῖς χάνεσθε μὲ ἕνα Γκὸλτς πασσᾶν! Εἶπον προηγουμένως, ὅτι, ὅπου ὁμιλοῦσι τὰ πράγματα, εἶναι περιττὴ πᾶσα θεωρία καὶ ἐπίκλησις ξένης γνώμης. Ὁ πόλεμος ἀπέδειξεν, ὅτι στρατὸς διοικούμενος ἀπὸ Βουλευτὰς ἀξιωματικοὺς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ φανῇ ἀντάξιος τῶν θυσιῶν, τὰς ὁποίας ὑπέστη, ὑφίσταται καὶ θὰ ὑφίσταται τὸ ἔθνος... (διαμαρτυρίαι καὶ θόρυβος).

§115ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀπαντᾷ ὁ Κουμουνδοῦρος, ὅστις ἐξετέλεσε τὸ καθῆκόν του.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε!

§117ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐγὼ δὲν ἠθέλησα ν’ ἀμφισβητήσω τὴν δρᾶσιν τὴν καλὴν τοῦ ἐξ Οἰτύλου κυρίου Βουλευτοῦ. Ἀλλὰ μία ὄασις ἐν τῇ ἐρήμῳ δὲν μεταβάλλει, νομίζω, τὴν ἔρημον Σαχάραν.

§118Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπαντᾷ ὁ Νικολαΐδης.

§119Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ Βουλευταὶ οἱ στρατιωτικοὶ ἐξηυμένισαν τὴν ἱστορίαν τοῦ πολέμου.

§120Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἴσως, ἂν ὑπάρχει σημαία τις, ἀξία μνείας, αὕτη εἶναι ἡ τῶν στρατιωτικῶν Βουλευτῶν. (Χειροκροτήματα).

§121ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Τώρα μὲ προκαλεῖτε νὰ ἀναφέρω ὀνόματα, τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν θέλω.

§122Γ. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει στρατιωτικὸς Βουλευτής, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἔκαμε τὸ καθῆκόν του.

§123Ν. ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ προστατεύσητε τὸν ἀγορεύοντα.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, Κύριοι! (Θορυβώδεις διάλογοι).

§125ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Θὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν. Ὅτε εἶπον ὅτι στρατὸς διοικούμενος ἀπὸ Βουλευτὰς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κάμῃ τὸ καθῆκόν του, δὲν ἐνόουν νὰ προσβάλω ὡρισμένους Βουλευτὰς, μεταξὺ τῶν ὁποίων παραδέχομαι ὅτι οἱ περισσότεροι ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των, ὄχι ὅλοι (Θόρυβος). Δὲν θὰ ὁμιλήσω περὶ τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ πολεμικῶν συμβάντων· θὰ ἀναφέρω ὀλίγα γεγονότα ἐν γενικαῖς γραμμαῖς ἐκ τῆς δράσεως τοῦ στρατοῦ ἐν Ἠπείρῳ, συνεπὴς πρὸς τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν ἔθεσα, ὅτι ἐμόρφωσα τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου ἐκ τῶν πραγμάτων. Ἐπιμελητείαν ἐν Ἠπείρῳ εἴχομεν ἀνεπαρκεστάτην, πλεῖστοι τῶν ἐφέδρων ἦσαν γυμνοὶ καὶ ἀνυπόδυτοι, γογγύζοντες ἀνὰ τὰς ὁδοὺς καὶ ἀποθαρρύνοντες καὶ ἑαυτοὺς καὶ τοὺς συναδέλφους των. Σκηνὰς δὲν εἴχομεν, καὶ ἐδέησεν ὁ στρατὸς νὰ στρατωνίζεται ἐντὸς τῆς πόλεως, ἐγκατεσπαρμένος εἰς διαφόρους οἰκίας. Κατὰ πόσον τοῦτο εἶναι ἔργον στρατιωτικῆς προνοίας, οἱ ἁρμόδιοι δύνανται νὰ ἐξετάσωσι... (Θόρυβος).

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τίνα σχέσιν ἔχουν αὐτὰ μὲ τὸ νομοσχέδιον; (Θόρυβος).

§127ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἔλθετε εἰς τὸ προκείμενον.

§128ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐγὼ σᾶς εἶπον, ὅτι θέλω νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου.

§129Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ὑποδείξατε, κύριε Πρόεδρε, εἰς τὸν ῥήτορα νὰ ἀφήσῃ τοὺς Βουλευτάς.

§130ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐπειδὴ προβλέπω, ὅτι ἡ ἐπιμονή μου εἰς τὴν ἀνάπτυξιν, εἰς τὴν ἀφήγησιν ἐν γενικαῖς γραμμαῖς, χωρὶς νὰ ἀναφέρω πρόσωπα, προκαλεῖ ἀντεγκλήσεις, παραλείπω ταύτην, καὶ θὰ καταλήξω εἰς τὸν σκοπὸν τῆς ἀγορεύσεώς μου. Δυστυχῶς, καὶ ἂν τὰ παραλείπω, πάντες τὰ γνωρίζετε. Δυστυχῶς ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης καταστάσεως τῆς δράσεως τοῦ ἐν Ἠπείρῳ στρατοῦ ὑπῆρξε σειρὰ ὁλόκληρος πανικῶν...

§131Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠμπορεῖ τις νὰ μὴ τὸν διακόψῃ; (Θόρυβος).

§132ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Θέλετε νὰ ἔλθω εἰς τὴν μάχην τῶν Πέντε Πηγαδίων; Εἶμαι πρόθυμος.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν θὰ συζητήσωμεν ἐνταῦθα τὰς μάχας.

§134ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐξ αὐτῶν ἐμόρφωσα γνώμην ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου (Θόρυβος). Ἐπὶ κεφαλῆς στρατοῦ, ὁ ὁποῖος δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδίστασε νὰ θέσῃ τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον, ὁ δὲ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἐμερίμνησε περὶ τῆς αἴγλης καὶ τοῦ γοήτρου τοῦ μέλλοντος Βασιλέως. Ἐκ τοῦ πολέμου τοῦ 1897, τοῦ ὁποίου τὰς λεπτομερείας γνωρίζετε, ἀποδεικνύεται ὅτι, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ὁ στρατὸς διοικούμενος ὑπὸ τὸ αὐτὸ πλημμελὲς σύστημα, οὐδὲν παρέχει ἐχέγγυον, ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι θὰ δυνηθῇ νὰ διεκδικήσῃ τὰ ἐθνικὰ δίκαια καὶ προασπίσῃ τὴν τιμὴν καὶ ἀκεραιότητα τῆς χώρας. Ἐὰν κήδεσθε τῆς τιμῆς καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ στρατοῦ, σεῖς οἱ θορυβωδῶς ἐνταῦθα κοπτόμενοι, χειραφετήσατε αὐτὸν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπαλλάξατέ τον ἀπὸ τὴν πολιτικήν. Ἡ πολιτικὴ εἶναι ὁδοστρωτὴρ, ὅστις τὰ πάντα ἰσοπεδοῖ. Ἡ πολιτικὴ εἶναι ἐμπειρικὴ Σχολὴ, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν μανθάνει τις ἄλλο ἢ πῶς νὰ ἀποβάλλῃ τὸν φυσικὸν αὑτοῦ χαρακτῆρα. Θέλετε νὰ ἔχητε στρατὸν ἐξαρτώμενον ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν; ἀποβάλετε πᾶσαν ἐλπίδα περὶ βελτιώσεως αὐτοῦ, μεθ’ ὅσα σχέδια καὶ ὀργανισμοὺς καὶ ἂν ψηφίσητε. Οἱ ὀργανισμοὶ δὲν ἔχουσι τὴν μαγικὴν δύναμιν νὰ μεταβάλλωσι τὰ πράγματα· οἱ ὀργανισμοὶ χρειάζονται νεῦρα, ἀπαιτοῦσι στιβαροὺς βραχίονας, ἀπαιτοῦσι σιδηρᾶν θέλησιν καὶ ἐπιβάλλουσαν, ἵνα λάβωσι σάρκα καὶ ὀστᾶ...

§135ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Χρειάζονται χρήματα.

§136ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Τὸ γνωρίζομεν. «l’ argent fait tout». «Δός μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινήσω». Ἀλλ’ ἐννοῶ, ἀναλόγως τῶν οἰκονομικῶν δυνάμεων τοῦ Κράτους. Καὶ ἤκουσα χθὲς τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Οἰτύλου Βουλευτοῦ, πειρωμένου νὰ πείσῃ ἡμᾶς, ὅτι ἡ κακὴ κατάστασις τοῦ στρατοῦ δὲν ὀφείλεται εἰς τὴν πολιτικὴν, ὅτι ἡ πολιτικὴ δὲν ἔχει στάδιον, ὅπως ἐπιδρᾷ ἐπὶ τοῦ στρατοῦ ἐπιβλαβῶς. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ ὑπενθυμίσω, ὅτι, ὅτε συνεζήτει, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀποκλεισμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν ἐκ τῆς Βουλῆς, ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Βουλὴν ἔλεγε: «σεῖς πταίετε! σεῖς φθείρετε τὸν στρατὸν!» Καὶ ἀνέφερεν ἐπεισόδιον, συμβὰν μεταξὺ αὐτοῦ καὶ δὲν ἠξεύρω τίνος Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ τὸ ὁποῖον ἦτο ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀλλὰ προήρχετο ἐκ τοῦ κομματισμοῦ, ὁ ὁποῖος διέφθειρε τὸν στρατόν. Δὲν ἠξεύρω, τίς ἔλεγεν τὴν ἀλήθειαν· ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἢ ὁ νῦν Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου; Ἐὰν ἡ κακὴ κατάστασις τοῦ στρατοῦ δὲν πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὴν ἐπιρροὴν τῆς πολιτικῆς, τὰ ἐκ τοῦ πολέμου μεμαρτυρημένα πράγματα ἐπιβάλλουσιν εἰς ἐμὲ νὰ πιστεύω ἀπολύτως καὶ νὰ φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι μόνος ὁ Διάδοχος διὰ τοῦ κύρους αὑτοῦ καὶ τῆς ὑψηλῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατέχει, δύναται νὰ καταστήσῃ καὶ παγιώσῃ τὴν πειθαρχίαν, ἄνευ τῆς ὁποίας στρατὸς δὲν ὑπάρχει. Αὐτὸς μόνος δύναται νὰ ἐπιφέρῃ τὴν ἰσότητα καὶ τὴν δικαιοσύνην ἐν τῷ στρατῷ...

§137Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχε Διάδοχος, τί θὰ ἐγίνετο;

§138ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ὅ,τι ἐγένετο. Κηρυσσόμενος ἀπολύτως ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, δὲν εἶμαι καὶ ἐκ τῶν φρονούντων ὅτι ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος θὰ μεταμορφωθῇ εἰς Μωϋσέα καὶ θὰ μεταβάλῃ τὰ πάντα διὰ τῆς μαγικῆς αὑτοῦ ῥάβδου, ἀλλὰ ἐλπίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐφαρμόσῃ τὸν ἀστυνομικὸν νόμον, θὰ ἐφαρμόσῃ τὸν ὀργανισμὸν τῆς χωροφυλακῆς, καὶ προκαλῶ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως μεταβάλῃ τὸ σύστημα τῆς στρατολογίας, κατὰ τὸ ὁποῖον τὸ ἥμισυ τῶν στρατευσίμων ἀπαλλάσσεται, καὶ τὸ ὁποῖον δημιουργεῖ ἕτερον στρατὸν ἐν πολέμῳ, τὸν στρατὸν τῶν ἀπαλλαγέντων. Δὲν συμμερίζομαι τήν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες λέγουσιν, ὅτι ὁ Διάδοχος πρέπει μὲν καὶ δύναται νὰ δρᾷ ἐν τῷ στρατῷ, ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, ἐκ τῶν παρασκηνίων. Ὄχι! Φρονῶ, ὅτι ὁ Διάδοχος, ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος, πρέπει νὰ δρᾷ ἐπὶ τῆς σκηνῆς, ὑπὸ τὴν κοινὴν ἀντίληψιν, ὥστε νὰ κρίνῃ ἡ κοινωνία ἀσφαλῶς περὶ τῶν πράξεων καὶ τῶν παραλείψεων τῆς διοικήσεως αὐτοῦ. Οὔτε συμμερίζομαι τὴν γνώμην ἄλλων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν, ὅτι ὁ Διάδοχος πρέπει νὰ διάγῃ βίον ἀκαδημαϊκὸν, καὶ θέλουσιν αὐτὸν ἐντὸς τῶν τεσσάρων τοίχων τοῦ σπουδαστηρίου του, κατατριβόμενον ἴσως εἰς Βυζαντινὰς μελέτας. Ἐγὼ θέλω τὸν Διάδοχον δρῶντα ἐν τῇ σταδιοδρομίᾳ ἐκείνῃ, ἐν τῇ ὁποίᾳ θὰ παιχθῶσιν αἱ τύχαι τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§139Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Προσελθὼν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ δεύτερον τοῦτο τμῆμα τῆς συνεδριάσεως, ἐν τῷ μέσῳ ἢ περὶ τὸ τέλος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, δὲν ἤκουσα ἀπ’ ἀρχῆς τῶν λεχθέντων ὑπ’ αὐτοῦ, ἀλλ’ ὅσα ἤκουσα μοὶ δίδουσιν ἀφορμὴν νὰ ἀναβάλω τὰς παρατηρήσεις, ὅσας εἶχον νὰ φέρω ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, διότι ἀναγκάζομαι νὰ ἐπιλάβωμαι θεμάτων μὴ προσκειμένων εἰς τὸ νομοσχέδιον, συναφῶν μὲν, ἀλλὰ μὴ ἀπολύτως συνηνωμένων μετ’ αὐτοῦ. Καὶ πρέπει νὰ πράξω τοῦτο, ἀφοῦ κατὰ δυστυχίαν δύο ἀλλεπάλληλοι ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἐγένοντο ἀντικείμενον ἐμπαιγμοῦ, διότι ἀληθῶς ἐνεπαίχθησαν αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς καὶ ὅτε συνέστησε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον αὐτῆς ἐξεταστικὴν τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴν, πάντα δὲ τὰ γραφεῖα τῶν Ὑπουργείων ἔκλεισαν ἑρμητικῶς τὰς θύρας των πρὸς τὰς ἀξιώσεις αὐτῆς, καὶ ἠρνοῦντο νὰ δώσωσιν εἰς αὐτὴν πᾶσαν πληροφορίαν, ἤτοι τὰ στοιχεῖα, διὰ τῶν ὁποίων ἔμελλε νὰ χειραγωγήσῃ καὶ διευθύνῃ τὰς ἐρεύνας καὶ γνώμας της. Ἀλλὰ καὶ ἡ τελευταία ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, διὰ τῆς ὁποίας συνέστησε νέαν ἐξεταστικὴν τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴν, καὶ αὕτη ἐγένετο ἀντικείμενον ἐμπαιγμοῦ νέου, διότι δὲν συνῆλθεν ἔτι ἡ συσταθεῖσα ἐπιτροπὴ, ὡς δ’ ἀνέγνων ἔν τινι ἐφημερίδι, ὁ κ. Πρόεδρος αὐτῆς, ἀπολέσας τὸ θάρρος, ὅτι δύναται νὰ ἄρξηται ἐργασίας, ἠναγκάσθη νὰ καταθέσῃ τὴν παραίτησίν του. Δὲν βεβαιῶ τὴν εἴδησιν, διότι, ἐὰν ἠναγκάζετο νὰ δώσῃ τὴν παραίτησίν του, ἤθελε καταθέσει αὐτὴν εἰς τὴν Βουλὴν· ἐδημοσιεύθη ὅμως ἡ εἴδησις ὑπὸ ἐφημερίδων...

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ (Μπουφίδης). Δὲν εἶναι ἀκριβές. Ἐγὼ ἐθεώρησα, ἀφοῦ ἐγενόμην Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ ἦμαι καὶ Πρόεδρος τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἤθελε μὲ ἀντικαταστήσει.

§141Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ πάντοτε προσῆκε νὰ ἀναφέρητε τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν Βουλὴν, διότι ἐπρόκειτο νὰ σᾶς ἀντικαταστήσῃ ὡς μέλος. Γνωρίζω ὅτι ἡ ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον διὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς καὶ διὰ μελῶν μοὶ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι εἶχεν ἐπιθυμίαν νὰ ζητήσῃ παρ’ ἐμοῦ πληροφορίας ἐπὶ διαφόρων θεμάτων· ἀνεκοίνωσα αὐτῇ τότε, ὅτι προθύμως θέλω δώσει πάσας τὰς πληροφορίας, ὅσας τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους μοὶ ἐπιτρέπουσι νὰ ἀνακοινώσω· ἐζήτησα δὲ νὰ μοὶ γραφῶσι τὰ θέματα, ἵνα ἐξετάσω ταῦτα καὶ συλλέξω τὰς πληροφορίας, ὅσαι δὲν ἐπάγουσι βλάβην εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἡ ἐπιτροπὴ μοὶ διεβίβασε σημείωσιν εἴκοσι καὶ πλέον θεμάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔγραψα τὰς ζητηθείσας πληροφορίας, ἡ ἔκθεσις δὲ, τὴν ὁποίαν ἔστειλα, ἀποτελεῖται ἀπὸ 300 περίπου σελίδας. Ποῦ εὑρίσκεται τὸ ἔγγραφον τοῦτο, ἀγνοῶ. Εἶναι εἰς χεῖρας τῆς ἐπιτροπῆς; ἀνεγνώσθη ἐν αὐτῇ; ὡδηγήθη αὕτη ἐκ τῶν ἐν αὐτῇ, καὶ συνέλεξε περαιτέρω πληροφορίας; καὶ τίνας; προέβη εἰς ἐργασίαν τινά; Ἀγνοῶ. Ἤθελον μάλιστα παρακαλέσει τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν νὰ μοὶ ἐπιστρέψῃ τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, ἂν δὲν ἐχρησιμοποίησεν αὐτὸ, διότι ἔδωκα μὲν αὐτὸ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὴν ἐξεταστικὴν τῶν πραγμάτων, ὡς ἐντολοδόχον τῆς Βουλῆς, δὲν ἐσκόπουν δὲ νὰ δώσω αὐτὸ εἰς ἰδιώτας, — διότι ἁπλοῖ ἰδιῶται γίνονται τὰ μέλη τῆς ἐξεταστικῆς ἐπιτροπῆς, ὅταν ἀφαιρέσητε ἀπὸ αὐτὰ τὴν ἐντολὴν τῆς Βουλῆς, δὲν ἤθελον δὲ στέρξει οὔτε ἔγγραφον οὔτε ἁπλῆν πληροφορίαν νὰ δώσω εἰς συμπολίτας, οἵτινες δὲν περιεβάλλοντο δι’ ἐντολῆς τῆς Βουλῆς...

§142Θ. ΠΕΡΡΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς διακόψω, διότι ἀπετέλουν καὶ ἐγὼ μέρος τῆς ἐπιτροπῆς ἐκείνης, καὶ δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω, ὅτι δὲν ἐλάβομεν γνῶσιν τοιούτου ἐγγράφου, οὔτε ἀνεκοινώθη εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοιαύτη ἔκθεσις.

§143Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Οὔτε ἐγὼ ἔλαβον γνῶσιν αὐτοῦ.

§144ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ. Οὔτε ἐγώ.

§145Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὸ ἔγγραφον αὐτὸ ἐδόθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος εἰς τὴν πρώτην ἐξεταστικὴν ἐπιτροπὴν, τὸ ἔγγραφον δὲ τοῦτο παρέλαβον ἐγώ, ὡς γραμματεὺς τῆς ἐπιτροπῆς, ὁμοῦ μετὰ τῶν ἄλλων ἐγγράφων. Ἦτο πλέον τὸ θέρος, τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἀπουσίαζον, ἐγὼ δὲ ἀνεχώρησα, παραθερίσας εἰς Γερμανίαν. Ἔκτοτε δὲν συνῆλθεν ἡ ἐπιτροπὴ, διότι διελύθη ἡ Βουλὴ, καὶ παρέδωκα τὸ ἔγγραφον ὁμοῦ μετὰ τῶν ἄλλων ἐγγράφων εἰς τὸν πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς κ. Λιμπρίτην. Ὁ δὲ κ. Λιμπρίτης, εὐθὺς ὡς συνεστήθη ἡ δευτέρα ἐξεταστικὴ ἐπιτροπὴ, νομίζω, ὅτι ἔδωκε τὰ ἔγγραφα ταῦτα εἰς τὸν νέον Πρόεδρον καὶ νῦν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Εἶχε ληφθῆ ἡ ἀπόφασις εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, ὅπως ἐξετάσωμεν τὸν πρώην Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως...

§146Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Εἶχε ληφθῆ ἡ ἀπόφασις εἰς τὴν ἐπιτροπὴν νὰ ζητήσητε πληροφορίας, ὄχι νὰ ἐξετάσητε (ἱλαρότης).

§147Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μάλιστα, νὰ ζητήσωμεν πληροφορίας. Ἐπειδὴ δὲ δὲν ἦτο δυνατὸν ἐπὶ τοσούτων θεμάτων, ἐφ’ ὧν ἐπρόκειτο νὰ ζητηθῶσι πληροφορίαι, νὰ ληφθῶσιν αὗται προφορικῶς, ἀπεφασίσθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως καταρτίσῃ αὕτη σημείωμα τῶν θεμάτων, ἐφ’ ὧν ἀπήντησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Κατὰ τὴν ἐποχὴν δ’ ἐκείνην ἀπουσίαζεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γυθείου Βουλευτὴς, καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἔχει γνῶσιν τῶν ἀποφασισθέντων ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Ἀπεφασίσθη, ὡς εἶπον, νὰ καταστρώσωμεν ἐγγράφως τὰ ἐρωτήματα, καὶ διὰ τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς ἐπιτροπῆς ἐδώσαμεν τὰ θέματα εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν, ὁ ὁποῖος ἀπήντησε διὰ μακροῦ ἐγγράφου· ἠκούσατε δὲ ἤδη ποία ἦτο ἡ τύχη τοῦ ἐγγράφου. Ποῦ εὑρίσκεται ὅμως τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, δὲν γνωρίζω· ἴσως τὸ ἔχει μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐγγράφων ὁ παραιτηθεὶς Πρόεδρος τῆς ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ πρώην Πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς παρέδωκεν ἅπαντα τὰ εἰς χεῖράς του ἔγγραφα εἰς τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς, ὅπου καὶ εὑρίσκονται ἤδη.

§149ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἠνοίχθησαν ἀπὸ κανένα τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα;

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠνοίχθησαν, ἀλλ’ ἐντὸς τῶν ἐγγράφων ἐκείνων δὲν ὑπάρχει φυλλάδιον ἐκ τριακοσίων σελίδων.

§151Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐπειδὴ ἐζήτησεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, νομίζω ὅτι ὁ καταλληλότερος, ἵνα ἐπιστρέψῃ αὐτὸ, εἶναι ὁ τέως Πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς.

§152ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι, ἂν ἀνεκοινώθη ποτὲ τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο εἰς τὴν ἐπιτροπήν.

§153Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Δὲν ἀνεκοινώθη.

§154Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν συνῆλθε ποτὲ ἡ ἐπιτροπή.

§155Θ. ΠΕΡΡΟΣ. Συνήλθομεν πολλάκις.

§156ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποθέτομεν ὅτι δὲν συνήλθετε ποτέ, διότι, ἂν εἴχετε συνέλθει, ἠθέλετε συζητήσει τὸ ζήτημα, ἂν πρέπει νὰ ἐξετάσητε τὸν κ. πρώην Πρωθυπουργόν, ἢ νὰ ὑποβάλητε εἰς αὐτὸν σημείωμα.

§157Θ. ΠΕΡΡΟΣ. Συνετάχθη σημείωμα, διὰ τοῦ ὁποίου παρεκαλοῦμεν τὸν κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν νὰ ἀπαντήσῃ. Ὁ κύριος Δηλιγιάννης ἔδωκε τὴν ἀπάντησιν ἐγγράφως, ἀλλ’ εἰς τίνα τὴν ἔδωκε, δὲν γνωρίζω· εἰς τὴν ἐπιτροπὴν δὲν ἀνεκοινώθη ποτὲ ἔγγραφον ἐκ τριακοσίων σελίδων.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε ἀπὸ τὸν κ. Βελλιανίτην, τί ἐγένετο τὸ ἔγγραφον.

§159Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα, ἐὰν ὑφίσταται ἔτι ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ἕτερον ζήτημα, κύριε Βουλευτὰ, διὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ διακόψωμεν τὸν ἀγορεύοντα καὶ τὴν γιγνομένην συζήτησιν.

§161Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἐξέθηκα εἰς τὸ σημείωμα, τὸ ὁποῖον ἐδόθη εἰς τὴν ἐξεταστικὴν τῶν πραγμάτων ἐπιτροπήν, εἶχον περιέλθει εἰς γνῶσιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, ἤθελεν ἀπαλλάξει τὴν Βουλὴν τῆς ἐνοχλήσεως νὰ ἀκούσῃ τῶν λόγων αὐτοῦ, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἥκιστα ἀκριβεῖς, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐστηρίζοντο ἐπὶ εἰκασιῶν ἢ ἐπὶ ἀκουσμάτων καὶ σκέψεων. Ἤθελε πληροφορηθῆ ὁ ἐξ Ἄρτης Βουλευτής, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐπεκήρυξε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ὅτι ἡ Τουρκία ἐπεκήρυξε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ δὲν ἐπεκήρυξε τὸν πόλεμον ἡ Ἑλλάς, διότι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνων κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον, ἦσαν πεπεισμένοι, ὅτι, ἐὰν ἐπεκήρυσσον τὸν πόλεμον, ἤθελον ταχθῆ νὰ πολεμήσωσι τὰ στρατεύματα τῆς μικρᾶς Ἑλλάδος κατὰ τῶν στρατευμάτων μεγάλης αὐτοκρατορίας, αὐτοκρατορίας τοσοῦτον ἐκτεταμένης, ἐν ᾗ κατοικοῦσι τοσοῦτοι πληθυσμοί, καὶ ἥτις παρέχει πηγὰς στρατολογίας ἀνεξαντλήτους, ἐνῷ ἡ στρατολογία τῆς Ἑλλάδος εἶναι περιωρισμένη ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Ἐγνώριζον δὲ προσέτι οἱ τότε κυβερνῶντες, ὅτι ὁ στρατὸς τῆς Τουρκίας ἦτο στρατὸς συντεταγμένος, ἠσκημένος, δεδοκιμασμένος εἰς τὸ πῦρ ἐν ἐπανειλημμένοις πολέμοις, ἐνῷ οἱ στρατιῶται τῆς Ἑλλάδος ἦσαν πρωτόπειροι καὶ ἀτελῶς συντεταγμένοι. Οὐδ’ ἠγνόουν, ὅτι αἱ στρατιαὶ τῆς Τουρκίας εἶχον ὑλικὸν ἀφθονώτερον, τελειότερον καὶ καλλίτερον, ἐνῷ τὸ ἐν ταῖς ἀποθήκαις ἡμῶν ὑλικὸν τοῦ πολέμου ἀπετελεῖτο ἀπὸ τὰ λείψανα τῶν προμηθειῶν τοῦ 1885 καὶ 1886, διὰ τὰ ὁποῖα μὲ κατήγγειλε πολλάκις ὁ νῦν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὡς αἴτιον τῆς πτωχεύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, καὶ τὰ ὁποῖα ἐὰν δὲν ὑπῆρχον κατὰ τὸ 1897, ἴσως δὲν θὰ ἤμεθα ἱκανοὶ οὐδὲ νὰ παρασταθῶμεν ἐπὶ τῆς γραμμῆς. Ἀλλὰ καὶ ἂν εἴχομεν στρατὸν πολυπληθῆ καὶ ἠσκημένον, καὶ ἂν εἴχομεν τὴν ἐλπίδα, ὅτι δὲν ἦτο ἀδύνατον νὰ νικήσωμεν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνων τὴν Ἑλλάδα τότε, ἐφρόνουν, ὅτι δὲν συνέφερε πολιτικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐπικηρύξῃ τὸν πόλεμον, ἔστω καὶ μετὰ τῆς πιθανότητος τῆς νίκης, διότι τὸ Βασίλειον δὲν ἔχει ὅρια μόνον πρὸς νότον, ἀλλ’ ἔχει ὅρια καὶ πρὸς τὸ βόρειον μέρος, καὶ κατὰ τὸ μέρος ἐκεῖνο ὑπάρχουσι πολλὰ καὶ μεγάλα συμφέροντα, καὶ ἐθνικὰ καὶ πολιτικά· οὐδὲ συνέφερεν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐκθέσῃ ἐν κινδύνῳ μέγα μέρος πληθυσμοῦ Ἑλληνικοῦ, οὐδὲ τὰ συμφέροντα, περὶ ὧν εἶπον. Ἀλλὰ διατὶ ὁμιλεῖτε περὶ στρατοῦ, ἐνῷ γνωρίζετε τὸ σύστημα τῆς στρατολογίας, τὸ ὁποῖον κρατεῖ ἐν Ἑλλάδι, ἐνῷ γνωρίζετε τὰς περιστάσεις τοῦ τόπου, ἐνῷ γνωρίζετε ὅτι στρατὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συντηρηθῇ καὶ νὰ παρασκευασθῇ διὰ δεκατριῶν ἢ δεκαπέντε ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα δαπανῶμεν ἡμεῖς; Ἔχετε καθολικὴν στρατολογίαν, δὲν ἔχετε μόνιμον στρατὸν, δὲν ἔχετε μισθοφόρους Ἑλβετοὺς, ἔχετε πολίτας τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, οἱ ὁποῖοι πρὸ δέκα ἢ δέκα καὶ πέντε ἐτῶν, ἢ καὶ εἴκοσιν ἐτῶν, ὑπηρέτησαν, ἄλλοι ἓξ μῆνας, ἄλλοι ἓν ἔτος, καὶ ἀφοῦ ἐπὶ δέκα καὶ ἐπὶ δεκαπέντε ἔτη ἢ εἴκοσιν ἔτη ἀφήκατε αὐτοὺς ὑπὸ τὰς στέγας των, αὐτοὶ δὲ δὲν ἐλάμβανον κατὰ τὸ διάστημα τῶν ἐτῶν τούτων τὸ ὅπλον, εἰμὴ διὰ νὰ ὑπάγωσιν εἰς τὸ κυνήγιον, ἐκαλεῖτε αὐτοὺς νὰ ταχθῶσιν ὑπὸ τὰς σημαίας. Νομίζετε ὅτι ὁπλῖται τοιοῦτοι ἀποτελοῦσι στρατόν; Εἶναι ἄθροισμα ὁπλοφόρων, δὲν εἶναι στρατός. Αὐτὰ δὲν εἶναι ἀπόκρυφα,—τὰ εἶπον,—δὲν ἦσαν ἄγνωστα εἰς τὴν Βουλὴν, διότι ταῦτα δημοσίᾳ εἶχον ἐκθέσει εἰς αὐτὴν, καὶ προβαίνω ἀμέσως νὰ σᾶς ἀναγνώσω, τί εἶπον τότε πρὸς τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει): «Εἰς τὸν στρατὸν ἔχομεν στελέχη, ἀλλ’ ἄνδρας δὲν εὑρίσκομεν, ἵνα ἀσκήσωμεν. Καὶ δὲν εὑρίσκομεν ἄνδρας τῶν ἐτησίων ἀπογραφῶν, κατὰ πλείονα δὲ λόγον δὲν εὑρίσκομεν ἐφέδρους. Καὶ ὅταν τὰ στελέχη δὲν ἔχωσιν ἄνδρας νὰ ἀσκήσωσι, δὲν ἀσκοῦνται οὐδὲ ταῦτα. Ἡ ἐκπαίδευσις τῶν στελεχῶν εἶναι ἀτελὴς, στρατὸν δὲ δὲν ἔχομεν. Ἡ κατάστασις αὕτη πρέπει νὰ θεραπευθῇ, πρέπει νὰ θεραπευθῇ ἐν τῷ πόθῳ, ἵνα τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ συμπληρώσωσι στρατιωτικῶς ἑαυτὰ διὰ διδασκαλίας, τῆς ὁποίας ἔχουσιν ἀνάγκην οἱ τακτικοὶ στρατοὶ, ἵνα δυνηθῶμεν, ἐάν ποτε προσφύγωμεν καὶ εἰς τὴν ἐφεδρείαν, νὰ εὕρωμεν αὐτὴν, ἂν οὐχὶ στρατιωτικῶς ὠργανωμένην, ἂν οὐχὶ ἐφεδρείαν Γερμανικὴν, ἀλλὰ τοὐλάχιστον διατηροῦσαν ἔτι ἐν τῇ μνήμῃ αὑτῆς τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ σχολείου τοῦ στρατοῦ. Ἀληθῶς, ἐὰν ἀπευθυνθῶμεν σήμερον εἰς τὴν ἐφεδρείαν, αὕτη τυγχάνει ἄθροισμα ὁπλιτῶν, οἱ ὁποῖοι ὀλίγον διαφέρουσιν ἀπὸ τοὺς λαμβάνοντας τὸ ὅπλον διὰ νὰ ὑπάγωσι μᾶλλον εἰς κυνήγιον ἢ διὰ νὰ ἀσκηθῶσι.» Ταῦτα ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν 18 Δεκεμβρίου 1896 (ὅρα σελίδα 800 τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς Βουλῆς). Καὶ δὲν εἶπον μόνον αὐτὰ, διότι καὶ κατὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου τοῦ ἔτους 1897 ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει): «...Ποῖον εἴχομεν σκοπὸν, ὅτε συνεκαλοῦμεν τὸ πρῶτον τὰς δύο ἡλικίας, καὶ ἐζητοῦμεν δι’ αὐτῶν νὰ κρατύνωμεν τὸν ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ στρατόν; Σκοπὸν εἴχομεν νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας; Ὄχι. Σκοπὸν εἴχομεν νὰ περιφρουρήσωμεν ἀσφαλέστερον τὴν μεθόριον γραμμὴν, διότι οἱ γείτονες ἡμῶν ἠσχολοῦντο νὰ ἐνισχύσωσιν ὡσαύτως τὰς ἐπὶ τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς φρουράς των. Ἀλλ’ ὅτε νεώτεραι πληροφορίαι μᾶς ἀνήγγειλαν, ὅτι ἡ Τουρκία διέτασσε μεγαλειτέρας κινήσεις στρατοῦ, καὶ ὅτι παρεσκεύαζεν ἔτι μεγαλειτέραν ἐνίσχυσιν τῶν φρουρῶν τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, ἐσπεύσαμεν τὴν αὐτὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν συνεκεντρώσαμεν τὰς πληροφορίας ταύτας, νὰ καλέσωμεν τὰς δύο ἄλλας ἡλικίας. Ἐὰν εἴχομεν σκοπὸν ἀπ’ ἀρχῆς νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, εἶχε δικαίωμα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας νὰ μᾶς ἐλέγξῃ, διότι, παρασκευαζόμενοι νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον, δὲν παρεσκευάζομεν ἀναλόγως τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους· ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ἠδυνάμεθα νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον· προὐτιθέμεθα νὰ προλάβωμεν ἐπιδρομὰς ἀκηρύκτους, τὰς ὁποίας αἱ στρατιωτικαὶ κινήσεις τοῦ ὁμόρου Κράτους μᾶς κατήγγελλον ὡς λίαν πιθανὰς.» Λοιπὸν ἐκαλέσαμεν ἡλικίας ὑπὸ τὰ ὅπλα διὰ ν’ ἀποκρούσωμεν τὴν ἐπιδρομὴν τουρκικῶν στρατιῶν, ἡ ὁποία ἐμελετᾶτο, ὅπως μᾶς ἀναγκάσῃ ν’ ἀνακαλέσωμεν τὰ στρατεύματα ἐκ Κρήτης. Ἡ συγκέντρωσις τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τῆς Τουρκίας ἦτο represailles τοῦ μέτρου, εἰς τὸ ὁποῖον προέβημεν, ἀναγκασθέντες, ἵνα σώσωμεν δέκα χιλιάδας Χριστιανῶν, οἱ ὁποῖοι ἐκινδύνευον νὰ σφαγῶσιν ὑπὸ τῶν Τούρκων ἐν Ἡρακλείῳ.

§162Γ. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ. Ἦτο κήρυξις πολέμου ἡ κατάληψις τῆς Κρήτης.

§163Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Γνωρίζω ὅτι εἶσθε δεινὸς εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἄγευστοι αὐτοῦ. Βεβαίως τὰ Κράτη δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ στέλλωσι στρατοὺς εἰς ἄλλα Κράτη, ὅταν δὲ στέλλωσι στρατοὺς, βεβαίως ἀναλαμβάνουσι τὴν εὐθύνην τῶν συνεπειῶν τοῦ μέτρου αὐτῶν τούτου· ὅτε δ’ ἡμεῖς εὑρέθημεν εἰς ἀνάγκην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπεβάλλετο εἰς τὸ Κράτος νὰ προβῇ εἰς τὸ μέτρον τοῦτο, ἐγνωρίζομεν ὅτι ἐξετίθεμεν ἡμᾶς αὐτοὺς εἰς τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους τὸ μέτρον τοῦτο ἐπέφερε. Δὲν ἠξεύρω δ’ ὄντως, ἐὰν ὑπῆρξε κρισιμωτέρα στιγμὴ ἐκείνης, καθ’ ἣν ὁ τουρκικὸς στρατὸς ἐν συνεννοήσει μετὰ τοῦ Διοικητοῦ τοῦ Ἡρακλείου καὶ μετὰ τοῦ τουρκικοῦ ὄχλου ἠπείλουν δέκα χιλιάδας Κρητῶν χριστιανῶν, νὰ σφάξωσιν αὐτοὺς εἰς τὴν παραλίαν τοῦ Ἡρακλείου, καθ’ ἣν ὁ Μητροπολίτης Κρήτης ἐπεκαλεῖτο παρὰ τῆς Α. Μεγαλειότητος τῆς Βασιλίσσης τὴν φιλανθρωπίαν Αὐτῆς, ὅπως σώσῃ τόσας χιλιάδας ψυχῶν, καθ’ ἣν οἱ πρόξενοι τῶν ξένων Κρατῶν δὲν ἠδύναντο νὰ καταβιβάσωσι τὰς λέμβους αὐτῶν εἰς τὸν λιμένα τοῦ Ἡρακλείου. Ἡμεῖς οὐδέποτε διενοήθημεν νὰ ὠθήσωμεν τὴν Κρήτην εἰς ἐπανάστασιν. Ἀφοῦ ἡ Κρήτη εἶχε τὴν ἀτυχίαν νὰ ἀπολέσῃ τοὺς ἐλευθέρους θεσμοὺς, οἵτινες τῇ παρεχωρήθησαν διὰ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας, προσεπαθοῦμεν νὰ κατορθώσωμεν νὰ δοθῶσιν εἰς τὴν Κρήτην θεσμοὶ ἐλεύθεροι, οἵτινες νὰ βοηθήσωσιν αὐτὴν, ἵνα ἀναπτυχθῇ οἰκονομικῶς, καὶ ἀνατραφῇ πολιτικῶς εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων αὐτῆς, καὶ δυνηθῇ ν’ ἀντεπεξέλθῃ κατὰ τῶν ἀδικημάτων καὶ τῶν πιέσεων τῶν κρατούντων. Ἐὰν ὑπεκινήθη ἐπανάστασις ἐν Κρήτῃ, ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ὑπεύθυνοι ἐπὶ τούτῳ, ἐὰν δ’ ὑπάρχει τις ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους ὑπεύθυνος, εἴτε διότι εἰργάσθη νὰ ὑποκινήσῃ καὶ ἐξωθήσῃ τὴν Κρήτην εἰς ἐπανάστασιν, εἴτε διότι ἐλησμόνησεν ἢ ἠθέτησε τὰ πρὸς τὴν πατρίδα καθήκοντά του, οὗτος βεβαίως δὲν εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ ἐν τῇ Κυβερνήσει τότε, οἵτινες συνεβουλεύομεν καὶ προετρέπομεν τοὺς Κρῆτας νὰ παρατείνωσι τὴν ὑπομονήν των, ἠσχολούμεθα δὲ καὶ ἠγωνιζόμεθα νὰ πείσωμεν τὴν Εὐρώπην, ἵνα ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Τουρκίαν τὴν παραχώρησιν ἐλευθέρων θεσμῶν. Ἀλλ’ ὅτε οἱ Χριστιανοὶ ἐκινδύνευον νὰ σφαγῶσιν ὑπὸ τῶν Τούρκων, ὅτε οἱ ὁμόφυλοι ἐφώναζον, ζητοῦντες νὰ σώσωμεν αὐτοὺς, θὰ ἦτο ὄντως ἀπανθρωπία διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον νὰ μένῃ ἀπαθὲς, καὶ νὰ μὴ σπεύσῃ νὰ παράσχῃ προστασίαν εἰς δέκα χιλιάδας Ἑλληνικῶν ψυχῶν. Ἀλλ’ ὅτε ἀνελαμβάνομεν τοιαύτην εὐθύνην, εἴχομεν τὴν ἐλπίδα ὅτι ἤθελεν ἐκτιμηθῆ ὑπὸ τῶν ἰσχυρῶν τῆς γῆς ἡ διαγωγὴ ἡμῶν, διότι ἡ διαγωγὴ ἡμῶν ἦτο φιλόνομος καὶ συντηρητική. Ἐγνωρίζομεν ὅτι ἡ Εὐρώπη εἶχε λάβει τὴν ἀπόφασιν νὰ διατηρήσῃ τὴν ἀκεραιότητα τῆς Τουρκίας, ὅτι δὲν ἦτο διατεθειμένη νὰ παραχωρήσῃ τὴν Κρήτην εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐὰν δὲ ὑπῆρχέ τις, ὁ ὁποῖος ἠγνόει τοῦτο, —καὶ ὑπῆρχε κατὰ δυστυχίαν τοιοῦτος,—ἐπλάνα αὐτὸν ἡ ἀνάγνωσις τῶν διακοινώσεων τοῦ πρίγκηπος Γορτσακώφ, τῶν ἐκδοθεισῶν κατὰ τὸ 1867. Δὲν θέλω νὰ λυπήσω τινά. Ἡ νεότης ἔχει πολλὰ προτερήματα, καὶ ζηλεύω τοὺς νέους. Ἔχει ζωῆς ἀκμὴν, ὀργανισμὸν ἄρτιον, θερμότητα ἐν τῇ καρδίᾳ καὶ φλόγα ἐν τῇ ψυχῇ. Ἔχει τόλμην καὶ εἶναι ῥιψοκίνδυνος εἰς τὰς ἀποφάσεις καὶ γοργὴ εἰς τοὺς πόδας. Ἀλλ’ ἔχει καὶ ἀτέλειαν, διότι δὲν ἔχει τὴν πεῖραν τῶν πραγμάτων καὶ τῶν προσώπων. Ἀναγινώσκει τις διακοίνωσίν τινα Ὑπουργοῦ μεγάλου Κράτους, ἀλλ’ ὑπολαμβάνει ὅτι δὲν εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἀσχοληθῇ εἰς τὰ προηγούμενα τῆς διακοινώσεως, ἢ εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκοντο αἱ σχέσεις τοῦ Κράτους, καθ’ ὃν χρόνον ὁ Ὑπουργὸς αὐτοῦ ἔγραφε τὴν διακοίνωσιν. Ἂν ὁ ἀναγνοὺς τὴν διακοίνωσιν ἔβλεπεν ἢ ἀνεγίνωσκε τὸν ὁρμαθὸν τῶν ἐγγράφων τῶν διπλωματικῶν, τὰ ὁποῖα ἀντηλλάγησαν κατὰ τὸ ἔτος 1867, ὅτε ὁ πρίγκηψ Γορτσακὼφ ἔγραφε τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος διακοίνωσιν, ἤθελεν ἐννοήσει, ὅτι τὰ πράγματα δὲν ἦσαν τοιαῦτα, οἷα αὐτὸς συνήγαγεν ἐκ τῆς διακοινώσεως. Ὡσαύτως, καθ’ ὃν χρόνον ὁ κ. ἐκ Καλαμπάκας Βουλευτὴς, ὅστις φαίνεται ὢν γνώστης τοῦ διεθνοῦς δικαίου, καθ’ ὃν χρόνον μὲ διέκοπτε, λέγων ὅτι ἡμεῖς προεκαλέσαμεν τὸν πόλεμον, δὲν ἐγνώριζε, τί μοὶ ἔλεγεν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, ὢν τότε μέλος τῆς Βουλῆς καὶ ἀνήκων τότε εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Διότι, ἐὰν ἐγνώριζε τοῦτο, ἐξ εὐλαβείας τοὐλάχιστον πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος, εἰς ὃ κατετάχθη, ἤθελε σιωπήσει. Πρόκειται περὶ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν ἦσαν τὰ πλοῖα ἡμῶν εἰς τὸν λιμένα τῶν Χανίων καὶ καθ’ ὃν οἱ συμμαχικοὶ στόλοι τῶν Δυνάμεων ἐκανονιοβόλουν τοὺς Κρῆτας. Ἤμην τότε Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐτύγχανεν ὁ φίλος μου κ. Σκουζὲς, ὁ δὲ ἐκ Κερκύρας κ. Βουλευτὴς καὶ νῦν Πρωθυπουργὸς ἤλεγχε καὶ ἐπετίμα ἡμᾶς, λέγων ταῦτα (ἀναγινώσκει): «... Προκύπτει ὅτι ὁ τουρκικὸς στόλος ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ ἑλληνικοῦ στόλου ἔλαβεν ἐνεργὸν μέρος εἰς τὴν κατὰ τῶν Χριστιανῶν ἐπίθεσιν· ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπυροβόλουν τὰ ξένα πλοῖα, ἐπυροβόλουν καὶ τὰ τουρκικὰ πλοῖα κατὰ τῶν Χριστιανῶν, τῶν μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς Κρήτης ὑπὸ τοῦ ἑλληνικοῦ στόλου ὑπηκόων τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως. Διατὶ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τῆς ἐπιθέσεως τῶν τουρκικῶν πλοίων τὰ ἑλληνικὰ πλοῖα δὲν ἐπυροβόλησαν κατὰ τῶν τουρκικῶν; Ἀπαντήσατε εἰς ταῦτα, ἐὰν δύνασθε. Δικαιολογήσατε, ἐὰν δύνασθε, τὴν ἀδράνειαν τοῦ στόλου ἡμῶν... Ἰδοὺ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ συντελέσητε. Ἐὰν συνέπεια τῶν ἔργων τούτων θὰ ἦτο ἡ καταστροφὴ τῶν πλοίων τῶν ἑλληνικῶν, ἐκ τῆς καταστροφῆς ἐκείνης βεβαίως ἤθελεν ἐπέλθει ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος...» (Ὅρα σελ. 1158 τῶν πρακτικῶν τῆς κατὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου 1897 συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς). Ὁμολογῶ, ὅτι τότε αἱ σάλπιγγες τῶν στόλων τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων μετέδιδον ἤχους, οἵτινες ἐπλήρουν τὸν ἀέρα κατὰ πάσας τὰς διευθύνσεις, ἀνὰ πάντα τὰ στρώματα, καὶ ὅτι, ἐὰν τὰ πλοῖα ἡμῶν ἀνεμιγνύοντο εἰς τὴν ἐπίθεσιν, τὴν γενομένην τότε ὑπὸ τῶν συμμαχικῶν στόλων κατὰ τῶν ἐπαναστατῶν Κρητῶν, ἠθέλομεν πιθανῶς παρουσιάσει δεύτερον περίβλεπτον θέαμα, καὶ λέγω δεύτερον, διότι τὸ πρῶτον προεκλήθη ἐν Πύλῳ, ὅτε οἱ συμμαχικοὶ στόλοι ἔκαυσαν τὸν τουρκικὸν στόλον. Μεγάλη ἡ δόξα νὰ πέσῃ τις ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας καὶ περιπτώσεις. Ἀλλὰ, Κύριοι, πιστεύσατε, ὅτι τὴν ἀναγραφὴν «ὦ ξεῖν’ ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις, ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι» δὲν ἀνέγνων πολλάκις, καὶ διὰ τοῦτο θαυμάζει αὐτὴν ἡ ἱστορία, καὶ ἐκπλήσσεται ὁ κόσμος, καὶ ἐν τῇ ἐκπλήξει του διορᾷ ἐν τῇ ἀπαστραπτούσῃ λάμψει τοῦ συμβεβηκότος καὶ τὴν μικρὰν Ἑλλάδα. Ἐὰν ἡ ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὴ ἐξεπλήρου τὸ καθῆκον αὑτῆς, πολλαὶ ἤθελον λυθῆ ἀπορίαι καὶ τοῦ ἐξ Ἄρτης καὶ τοῦ ἐκ Καλαμπάκας Βουλευτοῦ. Ἤθελε λυθῆ ἡ ἀπορία τοῦ Βουλευτοῦ Ἄρτης, πῶς δὲν κατεδιώξαμεν τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν, διότι ἤθελε μάθει, ὅτι ἐπανειλημμένως ἐζητήσαμεν τὴν καταδίωξιν αὐτῆς, ἀλλ’ ἡμεῖς μὲν ἐζητοῦμεν, δὲν ὑπῆρχεν ὅμως ὁ ἀκούων. Συνελάμβανον ἐν Λαρίσῃ τοὺς ἀρματωλοὺς, οἱ ὁποῖοι ἐξεστράτευον πέραν τῶν ὁρίων κατὰ πᾶσαν ἑβδομάδα, καὶ κατέσχον ἑκάστοτε τὰ σκεύη καὶ τὰ ἔπιπλα καὶ τὰ φυσίγγια καὶ τὰ ὅπλα αὐτῶν, καὶ μετέφερον καὶ παρέδιδον αὐτὰ εἰς τὸ δικαστήριον, ἀλλὰ τὸ δικαστήριον ἀπέλυεν εὐθὺς αὐτοὺς καὶ ἄφινεν ἐλευθέρους νὰ ἐξακολουθήσωσι τὸν δρόμον των. Προσηλύτιζεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία ἑταίρους, καὶ ὑπέβαλλεν αὐτοὺς εἰς ὅρκον, καὶ ἐστρατολόγει ἄνδρας, καὶ μάλιστα ἐν μέσαις Ἀθήναις, καὶ ὅμως ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία, ἢ μᾶλλον τὸ Διοικητικὸν αὐτῆς Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον δὲν περιελάμβανε τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κραναίας καὶ Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅστις ἦτο μέλος τοῦ τμήματος, τὸ ὁποῖον συνέλεγε χρήματα, ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρεία εἶχεν ἀπόκρυφον καὶ οὐχὶ γνωστὸν σκοπὸν, τὰ μέλη δὲ τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου αὐτῆς ἦσαν ἄγνωστα, καὶ οἱ ἑταῖροι αὐτῆς ὡρκίζοντο, ὅτε ἐγίγνοντο δεκτοί. Ἀλλ’ ὁ Εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Ἀθήναις Ἐφετῶν ἐφρόνει, ὅτι ἡ πρᾶξις δὲν εἶναι καταδιώξιμος, ἡ δὲ ἀλληλογραφία μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἀπέβαινε ματαία, καὶ εἰς οὐδὲν κατέληγε. Καὶ ἠγωνιζόμην ἡμέρας καὶ ἑβδομάδας διὰ ν’ ἀποτρέψω πρᾶξιν ἀξίαν καταστολῆς, τὴν λιποταξίαν τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ πᾶσαι αἱ προσπάθειαί μου ἐματαιοῦντο. Παρεκάλεσα τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ συγκαλέσῃ τοὺς διοικητὰς τῶν ἐν Ἀθήναις φρουρούντων σωμάτων ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ μετέβην ἐκεῖ καὶ ἐγὼ αὐτὸς, καὶ παρέστησα αὐτοῖς, διὰ τρόπου εὐλήπτου, κρίσεις σαφεῖς καὶ καταληπτὰς, ἀλλ’ εἰς μάτην. Παρέστησα αὐτοῖς, ὅτι ἕκαστος ἀξιωματικὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀξιοῖ, ὅτι εἶναι φιλόπατρις, οὐδὲ νὰ στέργῃ, ἄλλοι νὰ φαίνωνται περισσότερον αὐτοῦ φιλοπάτριδες. Ἀλλ’ ἐὰν πάντες οἱ ἀξιωματικοὶ σπεύσωσι νὰ λιποτακτήσωσιν ἐκ πατριωτισμοῦ, τότε ποῦ μένει ἡ Ἑλλὰς καὶ ὁ στρατὸς τῆς Ἑλλάδος; Ἀλλὰ τίς ἠδύνατο νὰ ματαιώσῃ τὴν ἀπόφασιν τῶν ἀποφασισάντων νὰ λιποτακτήσωσι; ...

§164ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὁμιλεῖτε περὶ τοῦ 1896 ἢ τοῦ 1897;

§165Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Περὶ τοῦ 1896... Καὶ ἠρώτων αὐτούς: «διατὶ θέλετε νὰ ὑπάγητε εἰς Κρήτην; Μήπως ἡ Κρήτη ἔχει ἀνάγκην ἀνδρῶν, καὶ ἀποφασίζετε νὰ ὑπάγητε εἰς Κρήτην, ἵνα πολεμήσητε ὡς ἄνδρες στρατοῦ, ὡς στρατιῶται;» Ἀλλ’ οὐδεὶς ἐνέδιδε. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, ποῖοι ἦσαν οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοί. Ἀπαλλάξατέ με δὲ τῆς ἀνάγκης νὰ ἀναφέρω τὰ ὀνόματα αὐτῶν.

§166ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀναφέρατέ τα καλλίτερον.

§167ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι γνωστά.

§168Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν πρέπει ὅμως νὰ παραλίπω νὰ ἀναφέρω, ὅτι λιποτακτήσαντες ἀνεχώρησαν ἐξ Ἀθηνῶν διὰ τραίνου τοῦ σιδηροδρόμου Πελοποννήσου, ὅτε δ’ ἔμαθον τοῦτο, ἔσχισα τὰ ἱμάτιά μου, ἐκπλησσόμενος, πῶς ἑταιρεία, ἥτις τὴν συντήρησιν ἑαυτῆς εἶχεν ἐν ταῖς χερσὶ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἥτις ἐπανειλημμένως ἔτεινε τὴν χεῖρα καὶ πρὸς ἄλλους Ὑπουργοὺς, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἐμὲ, πῶς δὲν ἀνεκοίνωσέ τι εἰς τὴν Κυβέρνησιν, προκειμένου νὰ μεταφέρῃ εἰς τὴν παραλίαν τῆς Κινέτας τῶν Ἁγίων Θεοδώρων 18 ἢ 20 ἄνδρας τοῦ στρατοῦ! Ποῦ μετέφερεν αὐτοὺς, καὶ ποῦ ἀπήρχοντο αὐτοί; Καὶ ἠναγκάσθη ὁ Διευθυντὴς τῶν σιδηροδρόμων νὰ δώσῃ τὴν παραίτησιν αὐτοῦ, ὅτε ἐγὼ ἐπετίμησα αὐτόν. Ἀλλ’ οὗτος, ὁμολογῶ, περιέπεσεν εἰς παράπτωμα ἐλαφρὸν, ἐλαφρότατον, τὸ παράπτωμα, ὅτι παρέλειψε μόνον νὰ εἰδοποιήσῃ ἡμᾶς, ὅτι ἐζητεῖτο νὰ μεταφέρῃ εἰς ἔρημον παραλίαν ἀξιωματικοὺς Καὶ ὅτε ἐπανῆλθον οὗτοι ἐκ Κρήτης, ὁμολογῶ ὅτι διετέλεσα ἀπηνὴς διώκτης αὐτῶν μέχρι τοῦ κατωφλίου τῶν στρατιωτικῶν δικαστηρίων. Ἐπέμεινα, ὅπως ἀχθῶσιν ἐνώπιον τῶν Στρατοδικείων, χωρὶς βεβαίως νὰ ἀναμιχθῶ εἰς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ στρατιωτικοῦ ἐγκλήματος αὐτῶν. Καὶ τὰ Στρατοδικεῖα; Ἐκήρυξαν αὐτοὺς ἀθώους, χειροκροτοῦντος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ! Καὶ ὅτε οἱ λιποτάκται ὑπαξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, οἱ ὁποῖοι πρὸς τῇ λιποταξίᾳ εἶχον πράξει καὶ ἄλλο ἔγκλημα, διότι εἶχον ἀφαιρέσει καὶ ὑλικὰ τοῦ στόλου, ἤχθησαν ἐνώπιον τοῦ Ναυτοδικείου, τὸ Ναυτοδικεῖον χειροκροτοῦν ἠθώωσεν αὐτούς! Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις, ἡ ἠθικὴ καὶ ἡ κοινωνικὴ, τοῦ χρόνου ἐκείνου, καὶ δι’ αὐτὴν μᾶς ἐπετίμα ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς, διατὶ νὰ μὴ καταδιώξωμεν τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν. Ἐὰν ἤθελον γράψει τὴν σύγχρονον ἱστορίαν, ἴσως ἤθελον ἐμποιήσει ἀποθάρρυνσιν εἰς τοὺς ἀναγνώστας, βεβαιῶν, ὅτι ἐτύγχανον τότε ἐν ἀπορίᾳ, ποῦ ἦτο ἡ Ἐθνικὴ αὕτη Ἑταιρεία καὶ ποῦ δὲν ἦτο. Ἀληθῶς πολλάκις ἐξήτασα τὰ κατ’ ἐμὲ, ἵνα πληροφορηθῶ, μήτοι εἶχεν εἰσέλθει καὶ εἰς αὐτὰ τὰ δώματά μου. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ προβῶ εἰς μεγαλειτέρας ἀποκαλύψεις. Ὀφείλω ὅμως νὰ βεβαιώσω, ὅτι, ἐάν που συνετελέσθησαν πειθαρχικαὶ παραβάσεις, ἐάν που ἐλησμονήθη ὑπὸ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ τὸ πρώτιστον τῶν καθηκόντων τοῦ στρατιώτου, δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ αἴτιος, οὔτε ἐγὼ ἐπέτρεψα τοιοῦτόν τι. Ἐξ ἐναντίας προσεπάθησα πάντοτε νὰ ἐπαναφέρω αὐτοὺς εἰς τὸ καθῆκον. Ἀλλ’ ὁ Νομάρχης Λαρίσης—καὶ σώζονται παρ’ ἐμοὶ αἱ ἐπιστολαί του—μοὶ περιέγραφε μετὰ θλίψεως, ὁποία ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ τόπου. Δὲν ἐννοῶ τὴν κατάστασιν τῆς χώρας, τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Θεσσαλίας, ἀλλὰ τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ... Καὶ μὲ ἐπέκρινεν ὁ ἐξ Ἄρτης νεαρὸς συνάδελφος, διότι παρεκάλεσα τὸν Διάδοχον νὰ μεταβῇ εἰς Λάρισαν καὶ ἀναλάβῃ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατεύματος. Ἀλλ’ εὔχομαι εἰς αὐτὸν, ὅταν ποτὲ ἤθελε κληθῆ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ μὴ εὑρεθῇ εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρέθη τότε ἡ Κυβέρνησις τῆς πατρίδος του. Τότε καὶ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, οὐχὶ ὁ Διάδοχος, ἀλλ’ ὁ πρὸ τοῦ Διαδόχου ἀρχηγεύων, καὶ οἱ Νομάρχαι Λαρίσης καὶ Τρικκάλων καὶ πάντες μοὶ ἔγραφον, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ συγκρατηθῇ ὁ στρατὸς, ὅτι ἀφεύκτως θέλει εἰσβάλει εἰς τὸ ὅμορον Κράτος τὴν 25 Μαρτίου, καὶ ὅτι ἐχαρακτήριζεν ἡμᾶς ἀνάνδρους καὶ δειλοὺς, διακηρύσσων ὅτι, ἐὰν ἡμεῖς δὲν κηρύξωμεν τὸν πόλεμον, ἔμελλον αὐτοὶ νὰ ἐκβιάσωσιν αὐτόν, ἤ, ἐὰν δὲν κηρύξωμεν αὐτὸν, ἔμελλον αὐτοὶ νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς Ἀθήνας, ἵνα δώσωσιν εἰς ἡμᾶς μαθήματα πατριωτισμοῦ.

§169Α. ΠΕΤΑΛΑΣ. Αὐτὰ εἶναι ἀληθέστατα!

§170Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τότε ἠρώτησα τὸν συνταγματάρχην Μακρῆν καὶ τοὺς Νομάρχας Λαρίσης καὶ Τρικκάλων, πῶς ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ ἀναστείλωμεν τὴν ὁρμὴν ταύτην τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Πάντες δ’ οὗτοι μοὶ ἀνέφεραν, ὅτι μόνη ἡ παρουσία τοῦ Διαδόχου ἠδύνατο νὰ συγκρατήσῃ τὰ πράγματα. Οὕτω παρεκάλεσα τὴν Α. Β. Ὑψηλότητα νὰ στέρξῃ νὰ μεταβῇ εἰς Λάρισαν καὶ ἀναλάβῃ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ πρὸ τῆς 25 Μαρτίου. Καὶ ἔστερξεν ὁ Διάδοχος νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἀρχηγίαν, καὶ μετέβη ἐκεῖσε καὶ κατώρθωσε νὰ ἀναστείλῃ τὰς ὁρμὰς τοῦ στρατοῦ· ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Διάδοχος δὲν ἠδυνήθη κατὰ τὸν Ἀπρίλιον νὰ ἀναστείλῃ τὴν ἐπιδρομὴν τῶν ἁρματωλῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας. Σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι πρὸ δύο ἢ τριῶν ἡμερῶν ἠσθάνθη ἡ ψυχή μου εὐφροσύνην, τὸ δὲ εὐφρόσυνον αἴσθημα, ὅπερ ἠσθάνθην, παρεμύθησεν ἐν πολλοῖς τὴν ψυχήν μου. Ἠσθάνθην εὐφροσύνην, ὅτε ἤκουσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λέγῃ πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Οἰτύλου, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀναμιγνύηται ἡ Βουλὴ εἰς τὰ ζητήματα τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι αὐτὸς δὲν ὀφείλει νὰ δώσῃ λόγον εἴς τινα διὰ τὴν ἐνάσκησιν τῆς πειθαρχίας τῶν ἀνωτέρων πρὸς τοὺς κατωτέρους. Δυστυχῶς δὲν εἶχε τὴν γνώμην ταύτην κατὰ τὸ 1897...

§171Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Τὴν ἰδίαν γνώμην ἔχω πάντοτε.

§172Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θέλω ἀναγνώσει ὅσα ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Τσαμαδὸς κατὰ τὸ 1896, διὰ νὰ ἀκούσητε, ἐὰν ἔχει πάντοτε τὴν αὐτὴν γνώμην, ὡς λέγει. Κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ν. Σμόλενιτς, ἀφοῦ τὸ Στρατοδικεῖον ἀπήλλαξε τῆς ἐπὶ λιποταξίᾳ κατηγορίας τοὺς λιποτακτήσαντας εἰς Κρήτην ἀξιωματικούς, προὐκάλεσε διάταγμα, δι’ οὗ ἔταξεν εἰς ἀργίαν αὐτούς. Εἰς τὴν Βουλὴν ἀπηύθυναν πρὸς ἡμᾶς ἐπερώτησιν, διατὶ ἐτάχθησαν εἰς ἀργίαν οἱ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι ἐλιποτάκτησαν οὐχὶ διατὶ ἦσαν δειλοί, ἢ διότι ἠθέλησαν νὰ ἐγκαταλείψωσι τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἐλιποτάκτησαν ἐκ πατριωτισμοῦ. Ἀκούσατε, τί ἐν σελίδι 90 τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς Βουλῆς ἐκτίθεται, ὅτι ἔλεγε τότε πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ ἐξ Ὕδρας Βουλευτὴς, ἀντισυνταγματάρχης τοῦ μηχανικοῦ, ὅστις τότε δὲν ἦτο, ὡς τυγχάνει νῦν, Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, τί δ’ ἔλεγον ἐγὼ, ὁ μὴ στρατιωτικὸς, περὶ τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ (ἀναγινώσκει): «Ν. Τσαμαδός. Ἀλλ’ ἐγὼ, Κύριοι, εἰσέρχομαι καὶ εἰς τὴν οὐσίαν τῆς ὑποθέσεως. Εἶναι τάχα δικαία ἡ ἐπιβληθεῖσα ποινὴ τῆς ἀργίας εἰς τοὺς νεαροὺς αὐτοὺς ἀξιωματικούς; Καὶ πρῶτον, ὤφειλε τὸ Ὑπουργεῖον νὰ παραπέμψῃ τούτους εἰς τὰ Στρατοδικεῖα, ἵνα δικασθῶσιν ἐπὶ λιποταξίᾳ; Νομίζω ὅτι ἡ ἱστορία τῶν προηγουμένων χρόνων καὶ ἡ συμπεριφορὰ τῶν πρώην συναδέλφων του τοῦ 1866, 1867, 1868 καὶ 1869, ἀνδρῶν ἐνδόξων, οἵτινες διῴκησαν τὸ στράτευμα κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ὡς ὁ Δ. Βότσαρης, ὁ Σκαρλάτος Σοῦτσος, ὁ Σπυρομήλιος κλπ., ἄλλως μαρτυρεῖ, διότι πάντες οὗτοι τοὺς ἐκ Κρήτης ἐπανελθόντας ἀξιωματικοὺς, τοὺς μεταβάντας διὰ τὸν αὐτὸν λόγον, οὐ μόνον δὲν παρέπεμψαν ἐπὶ λιποταξίᾳ εἰς τὰ Στρατοδικεῖα, οὐδ’ ἐπέβαλον αὐτοῖς πειθαρχικὴν ποινὴν, ἀλλὰ καὶ ἤμειψαν, πληρώσαντες τὰς ἀποδοχάς των καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς εἰς Κρήτην διαμονῆς των... Δὲν φρονῶ λοιπὸν, ὅτι ἡ παραπομπή των ἐνώπιον τῶν Στρατοδικείων ἦτο πρᾶξις λελογισμένη, ἀλλὰ κατὰ πλείονα λόγον δὲν φρονῶ, ὅτι ἡ πρᾶξις τῆς εἰς ἀργίαν μεταθέσεώς των δύναται νὰ δικαιολογηθῇ... Φρονῶ δὲ, ὅτι παράνομος καὶ ἄδικος εἶναι ἡ εἰς ἀργίαν μετάθεσις ἀξιωματικῶν νέων, οἵτινες δὲν μετέθησαν εἰς Κρήτην, ὅπως ἀποφύγωσι τὰ βάρη τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας...» Ταῦτα ἔλεγε τότε ὁ κύριος Τσαμαδός. Ἀλλ’ ἡμεῖς τὰ τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ δὲν ἐθεωρήσαμεν ποτὲ ὡς ζητήματα, περὶ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἀσχοληθῇ τὸ Κοινοβούλιον. Διὰ τοῦτο κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 4 Δεκεμβρίου 1896 ἔλεγον, ὅτι «ὀφείλω νὰ ἀπευθύνω τὴν παρατήρησιν εἰς τοὺς κ. κ. Βουλευτὰς, τοὺς καθημένους εἴτε ἐπὶ τῆς δεξιᾶς εἴτε ἐπὶ τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος, ὅτι τὰ ζητήματα τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ δὲν δύνανται νὰ γίγνωνται ἀντικείμενα συζητήσεως ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ ὅτι φειδόμενοι τῆς τιμῆς καὶ τῆς ὑπολήψεως τοῦ στρατοῦ ὀφείλομεν νὰ μὴ ἀναμιγνυώμεθα εἰς τοὺς ἐσωτερικοὺς κανονισμοὺς αὐτοῦ...» Καὶ πρός τινα Βουλευτὴν, ἐκτρεπόμενον τοῦ προσήκοντος, ἔλεγον: «Κύριε, θέλετε νὰ φέρητε σκάνδαλα εἰς τὴν Βουλήν! Τὸ ἐννοεῖτε; Σεῖς δὲν δύνασθε νὰ ὑποστηρίξητε τὴν πειθαρχίαν τοῦ στρατοῦ. Ἡ πειθαρχία τοῦ στρατοῦ εἶναι ἀνατεθειμένη εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ στρατοῦ. Ὁ στρατὸς ἔχει διαφόρους βαθμίδας, ἔχει ἀρχηγοὺς σωμάτων, ἔχει προϊσταμένους αὑτοῦ, οὗτοι δ’ εἶναι ἐπιτετραμμένοι νὰ τηρῶσι τὴν πειθαρχίαν τοῦ στρατοῦ. Δὲν εἶναι ἔργον ἡμῶν νὰ ἀναμιγνυώμεθα εἰς ταύτην. Ἔργον ἡμῶν εἶναι νὰ ἐξελέγχωμεν, ἐὰν παραβαίνωνται οἱ νόμοι· διότι, ἐὰν ὑπάρχει που παράβασις τῶν νόμων, οἱ Ὑπουργοί εἰσιν ὑπεύθυνοι νὰ δώσωσι λόγον.» Ἀλλ’ ἀνέφερα τὸ 1867 διότι αἱ ἄλλαι χρονολογίαι δὲν ὁδηγοῦσιν εἰς παραπλήσια συμβεβηκότα· μόνον κατὰ τὸ 1866–1868 διεπράχθησαν ἀνάλογα. Ἀλλ’ ἦσαν οἱ αὐτοὶ ὅροι; Δὲν ὑπάρχει Κράτος ἐν τῇ ὑφηλίῳ εὐνομούμενον, τοῦ ὁποίου τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἤθελον διευθύνει δεκαὲξ ἢ εἴκοσιν ἀνθυπολοχαγοὶ ἢ ἄλλοι ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ. Ἐὰν ἐλιποτάκτουν κατὰ τὸ 1866, κατὰ τὸ 1867, τίς οἶδε ποῖαι σκέψεις ἔπειθον τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι οὕτως ἐξυπηρετοῦντο τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνων κατὰ τὸ 1896 καὶ 1897, δὲν εἶχον τὴν γνώμην, ὅτι ἐξυπηρετοῦντο οὕτω τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, δὲν εἶχον τὴν γνώμην, ὅτι ἐπετρέπετο τοιαύτην νὰ μετέλθωσιν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν οἱ δὲ λιποτακτήσαντες, ἐναντίον τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὸ πεῖσμα τῆς Κυβερνήσεως, ἐδημιούργησαν ἰδίαν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, καὶ ἐφήρμοσαν ταύτην. Ἐγὼ, ὁ ὁποῖος δὲν εἶμαι στρατιωτικὸς, ὅτε ἐτύγχανον Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, κατὰ τὸ 1890, ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς μοὶ μετέδιδε τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς, εἰς τὴν πλειονοψηφίαν δὲ ἀνῆκε καὶ εἷς Βουλευτὴς ἐκ Χαλκίδος, παράγων ἐκλογικὸς, διαχειριζόμενος μίαν τινὰ πολιτικὴν δύναμιν, ὅστις ἦτο φίλος μου. Ἀλλ’ ἐκάλεσα αὐτὸν ἡμέραν τινὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ εἶπον αὐτῷ: «Κύριε Βουλευτὰ, δὲν νομίζω ὅτι τὸ 7ον σύνταγμα τοῦ πεζικοῦ, τὸ σταθμεῦον ἐν Χαλκίδι, πρέπει νὰ διοικῆται ἀπὸ ὑμᾶς· ἐν ὅσῳ δὲ διατελῶ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, θέλω πράξει ἔγκλημα, ἐὰν στέργω, οἱ φίλοι μου νὰ διοικῶσι τὰ συντάγματα καὶ τὰ τάγματα τοῦ στρατοῦ· ἐπειδὴ δὲ δὲν ἔχετε τὴν αὐτὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχω ἐγὼ, σᾶς παρακαλῶ νὰ εὕρητε ἄλλον φίλον. Μετ’ ἐμοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦσθε». Καὶ ἀπεμάκρυνα αὐτὸν ἀπ’ ἐμοῦ.

§173Κ. ΠΛΑΤΟΥΤΣΑΣ. Πῶς ὀνομάζεται παρακαλῶ;

§174Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀφοῦ ἀπέφυγον νὰ εἴπω τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ἐννοεῖται ὅτι δὲν κρίνω προσῆκον νὰ τὸ εἴπω. Εἶπον, ὅτι ἦτο ἐκ Χαλκίδος, ὅτι ἦτο πολιτικὸς παράγων, ὅτι διεχειρίζετο πολιτικὴν δύναμιν τοῦ τόπου. Αὐτὸς βεβαίως δὲν εἶναι ὁ κ. Βουδούρης, διότι δὲν ἦτο φίλος μου κατὰ τὸ 1890.

§175Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Εἶναι καὶ νεκρός.

§176Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡμεῖς — καὶ λέγων ἡμεῖς ἐννοῶ τὸ πολιτικὸν κόμμα, τοῦ ὁποίου διευθύνω τὰς ἐργασίας, — τὰ τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ οὐδέποτε ἐθίξαμεν, οὐδὲ κρίσιν ποτὲ ἐφέραμεν δυσμενῆ κατὰ τῆς ἐνασκήσεως πειθαρχικῆς ἐξουσίας ὑπὸ τῶν ἀνωτέρων ἐπὶ τοὺς κατωτέρους. Κατὰ παραληλυθότας χρόνους, καθ’ οὓς δὲν ὑπῆρχε καθολικὴ στρατολογία, ὅτε ὑπῆρχον μόνιμοι στρατοὶ, ἐστρατολογοῦντο συνήθως Ἑλβετοὶ, καὶ οἱ Ἑλβετοὶ ἀπετέλουν τὸ κυριώτερον μέρος τοῦ στρατοῦ. Τώρα δὲν στρατολογοῦνται ἐν Ἑλλάδι Ἑλβετοί. Περισυλλέγονται ὅμως εἰς τὰ δημοσιογραφικὰ γραφεῖα Ἑλβετοὶ, οἱ ὁποῖοι μόλις δύνανται νὰ γράψωσιν ὀλίγας λέξεις Ἑλληνιστὶ, οἱ ὁποῖοι οὐδεμίαν ἔχουσιν ἐπιστημονικὴν γνῶσιν, οὐδ’ ἐθνολογικὴν, οὐδὲ πολιτειολογικὴν, οὐδὲ νομικὴν, οὐδὲ διοικητικὴν, οὐδὲ πολιτικὴν, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐπὶ μισθῷ κατὰ πᾶσαν πρωΐαν ἐξυβρίζουσι καὶ Θεὸν καὶ ἀνθρώπους, καὶ πολίτευμα καὶ νόμους, καὶ πολιτευομένους καὶ μὴ πολιτευομένους, ἵνα ἴσως εὐαρεστῶσιν εἴς τινας. Ἐπὶ τὰς κεφαλὰς τίνων θέλει ἐπιπέσει συμφορά, ἐάν ποτε ἤθελον πραγματοποιηθῆ οἱ σκοποί, τοὺς ὁποίους ἐξυπηρετοῦσιν; Οὗτοι φωνάζουσιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ διέφθειρε τὸν στρατόν. Ὁ στρατὸς βεβαίως ἀνεμίχθη εἰς τὴν πολιτικὴν πρὸ δεκάδων ἐνιαυτῶν, ἀλλ’ ἀνεμίχθη χειροκροτοῦντος ὅλου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Ἐχειροκρότησε τὸν στρατὸν τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος τὴν 3ην Σεπτεμβρίου 1843, ἥτις ἦτο ἔργον τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ λαοῦ, διότι τὴν ἡμέραν ἐκείνην ὁ ἀείμνηστος Βασιλεὺς Ὄθων ἀπεδέχθη τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα. Ἐχειροκρότησε τὸ ἔθνος τὴν 10ην Ὀκτωβρίου 1862, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνετράπη Θρόνος, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τριακονταετίας ὑπῆρχεν. Ἡ ἱστορία θέλει κρίνει, ἐὰν ἡ πρᾶξις ἐκείνη ἀπέβη ὠφέλιμος, ἀλλὰ βεβαίως ἅπαν τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, καὶ οἱ ἐντὸς τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος, ἐχειροκρότησαν τὴν πρᾶξιν. Ἐπειδὴ δὲ ἐγὼ δὲν ἤμην οὔτε συνωμότης, οὐδὲ ἐπαναστάτης, ἀποφεύγω νὰ ἐκφέρω γνώμην, ἀφίνων εἰς τὴν ἱστορίαν νὰ κρίνῃ. Ἡ πολιτικὴ διέφθειρε τὸν στρατὸν κατὰ τὸ 1843; Ἡ πολιτικὴ διέφθειρεν αὐτὸν κατὰ τὸ 1862; Ἀλλὰ μὴ λησμονεῖτε, ὅτι ὁ στρατὸς σύγκειται ἀπὸ πολίτας Ἕλληνας, καὶ ἂν κατὰ τὸ 1843 καὶ κατὰ τὸ 1862 δὲν εἴχομεν τὴν καθολικὴν στρατολογίαν, ἣν ἔχομεν νῦν, ἀλλὰ καὶ τότε πολῖται Ἕλληνες ἀπετέλουν τὸν στρατόν, καὶ οὐχὶ Ἑλβετοί, ἐκμισθώνοντες ἑαυτούς, μηδεμίαν ἔχοντες γνώμην, μηδὲ συνδεόμενοι μετὰ τῆς χώρας, μηδ’ ἔχοντες θέλησιν. Ἐὰν σκοπὸν ἔχετε νὰ ἀπατῶμεν ἀλλήλους, πολλοὶ θέλουσιν εἶσθαι πρόθυμοι τοιαύτας νὰ δημοσιεύωσι καὶ τοιαύτας νὰ δίδωσιν ἐπαγγελίας. Πιστεύετε δὲ, ὅτι ἐπειδὴ ἐκλέγονται Βουλευταὶ δέκα ἢ εἴκοσιν ἀξιωματικοὶ, πιστεύετε ὅτι αὐτοὶ διαφθείρουσι τὸ Κοινοβούλιον, ἢ ὅτι αὐτοὶ διαφθείρουσι τὸν στρατόν; Καὶ ἂν ἀφαιρέσητε ἀπὸ τοὺς ἀξιωματικοὺς τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέγωνται, νομίζετε ὅτι δὲν θέλουσι πλέον ὑπάρχει εἰς τὰ μέλη τοῦ στρατοῦ αἰσθήματα, συμπάθειαι, συμφέροντα, ἀντιπάθειαι, γνῶμαι, κρίσεις; Ἡμεῖς οἱ πολιτικοὶ ἐνεπνεύσαμεν τὰ αἰσθήματα ταῦτα εἰς τὰ μέλη τοῦ στρατοῦ; Ἡμεῖς ἐδημιουργήσαμεν ἐν ταῖς ψυχαῖς αὐτοῦ γνώμας καὶ κρίσεις; ἡμεῖς ἐξυφάναμεν ἐν αὐτοῖς συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας; Ὄχι! Ἀλλ’ ὁ στρατὸς ἀποτελεῖται ἀπὸ Ἕλληνας, γνωρίζομεν δὲ πάντες, ὅτι πάντες ἐνδιαφερόμεθα διὰ πᾶν ὅ,τι συμβαίνει εἴτε ἐν τῇ κοινωνίᾳ, εἴτε ἐν τῷ δημοσίῳ βίῳ. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι Βουλευτὴν ἐκλεγόμενον ἄλλοτε ἐκ Σύρου. Διὰ τίνων πράξεων εἶχεν ἀποκτήσει τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν ἐκλογέων του; Ἦτο δημόσιος ὑπάλληλος, ὁ δὲ ἀδελφὸς αὐτοῦ ἦτο ἐν ἀνωτέρᾳ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Κράτους, καὶ παρεῖχεν εὐκολίας εἰς τοὺς ἐκλογεῖς τοῦ ἀδελφοῦ του. Οὕτω κατεστάθη ὁ ἀνὴρ δημοτικός, καὶ ἐξελέγετο Βουλευτής. Δὲν ἐζήτει νὰ γένηται Βουλευτὴς ὁ παρέχων τὰς εὐκολίας, ἀλλ’ εἰργάζετο, ὅπως ἐκλέγηται ὁ ἀδελφός του. Οἱ φωνάζοντες ὅτι ἡ πολιτικὴ, ὅτι τὰ κόμματα διέφθειραν τὸν στρατόν, εἰσὶ φωνασκοὶ, προβάλλοντες τοὺς ἰσχυρισμούς των, τοὺς ὁποίους διασκευάζει ἡ σοφιστεία, ἢ ἀπεργάζεται ὁ ἀνταγωνισμὸς, ἡ ἐμπάθεια, ἡ μνησικακία, εἴτε ἡ χυδαιότης τῆς ἀγωγῆς, ἢ ὁ ἐκφαυλισμὸς τῶν ἠθῶν. Οἱ τοιοῦτοι ἰσχυρισμοὶ προβάλλονται, ἵνα δικαιολογήσωσι πορίσματα, ἢ ἵνα εἰσαγάγωσιν εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν σκέψεις. Καὶ ἠκούσατε βεβαίως πολλάκις, ὅτι τὰ κόμματα διέφθειραν τὸν στρατόν. Ἀλλ’ ἐγὼ, ὅστις ἀνήκω εἰς κόμμα πολιτικὸν λειτουργοῦν πανταχοῦ τῆς ἐπικρατείας, ὅτε μοὶ συνέβη πρὸ δύο ἐτῶν, καὶ λέγω τοῦτο δημοσίᾳ — καθ’ ἣν ὥραν ἐξηρχόμην τῆς οἰκίας μου, νὰ εὕρω ἐν τῷ προαυλίῳ αὐτῆς παρατεταγμένους εἴκοσιν ἢ εἴκοσι καὶ πέντε ἀξιωματικούς, ἀγνοῶν ἂν ἔμελλον νὰ συναντήσω αὐτοὺς πρὸ τῆς οἰκίας μου, καὶ ἠρώτησα αὐτοὺς, ἂν ζητοῦσιν ἐμὲ, οὗτοι δὲ μοὶ ἀπεκρίθησαν ὅτι ἦλθον πρός με, ἵνα μοὶ ἐκθέσωσι τὰ παράπονά των, δὲν ὤκνησα νὰ ὑπομνήσω αὐτοῖς τὸ καθῆκόν των, καὶ νὰ συμβουλεύσω αὐτοὺς νὰ ἀναφέρωσι τὰ παράπονά των οὐχὶ εἰς ἐμὲ, ἀλλὰ εἰς τὴν ἀναφορὰν τοῦ λόχου των, διότι ὁ λόχος αὐτῶν ἦτο ἁρμόδιος νὰ ἀναφέρῃ αὐτὰ εἰς τὸ σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἤθελε κρίνει περὶ τῶν παραπόνων των· δὲν ἔστερξα δ’ ἐγὼ νὰ ἀκούσω αὐτά. Καὶ ἐνῷ ἐγὼ ὁ πολιτικὸς δὲν ἐδέχθην αὐτοὺς, ἄλλοι μὴ πολιτικοὶ ἐδέχθησαν αὐτοὺς, καὶ οὐ μόνον ἔτειναν τὸ οὖς των καὶ ἤκουσαν αὐτὰ, ἀλλὰ καὶ ἀνεδέχθησαν νὰ θεραπεύσωσι τὰ παράπονά των ταῦτα. Ἀλλὰ τέλος πάντων πρέπει νὰ καταρτίσωμεν στρατὸν, ὁ δὲ στρατὸς δὲν δύναται νὰ καταρτισθῇ, εἰμὴ ἐὰν δημιουργηθῇ ἡ Γενικὴ Διοίκησις αὐτοῦ, ὁ γενικὸς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, καὶ ὑπαχθῇ ὁ στρατὸς εἰς αὐτόν. Μοὶ ἐδόθη πολλάκις ἡ εὐκαιρία καὶ περιστάσεις μὲ ὡδήγησαν νὰ διακρίνω τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὰ φιλότιμα αἰσθήματα ἐκείνου, τὸν ὁποῖον τὸ νομοσχέδιον προορίζει, ἵνα τάξῃ Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἐὰν ψηφίσητε τὸ νομοσχέδιον, ἐὰν ἀναθέσητε τὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ εἰς ἕνα Γενικὸν Διοικητὴν οἱονδήποτε, θέλετε διὰ τῆς μεταβολῆς ταύτης κατορθώσει νὰ καταρτίσητε στρατόν; Ποῖον θέλετε καὶ τότε ἔχει στρατόν; Στρατὸς, συγκείμενος ἀπὸ ἄνδρας μὴ ἀσκηθέντας ἐπαρκῶς, μὴ ἀποκτήσαντας τὰ ἤθη τοῦ στρατιώτου ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἐν τῷ στρατῶνι, εἶναι στρατός; ἢ εἶναι ἄθροισμα ὁπλοφόρων; Ποσάκις ἐγένετο λόγος περὶ πανικοῦ! Θέλω καὶ ἐγὼ μνημονεύσει αὐτοῦ, ἀλλ’ οὐχὶ διὰ νὰ κρίνω ἐπὶ τῶν συμβάντων εἰς τὸ Μάτι. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ πανικὸς εἶναι ἀσθένεια, νόσος ἐνδημοῦσα ἐν τοῖς στρατοῖς, ἡ ὁποία ἐπισκήπτει ἐπ’ αὐτῶν, εἰς τὴν νόσον ταύτην ὑπόκεινται μᾶλλον οἱ ἀγύμναστοι, μᾶλλον οἱ μὴ ἀποκτήσαντες στρατιωτικὴν πεῖραν, μᾶλλον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν διήνυσαν μῆνας καὶ ἔτη ἐν τοῖς στρατῶσι καὶ ἐν τῷ στρατῷ ὡς στρατιῶται. Δὲν λέγω ὅτι δὲν εἶναι καλοὶ στρατιῶται καὶ ὅσοι δὲν εἶναι τοιοῦτοι· ἔχω μάλιστα πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν καταρτισθῶσιν, ἐὰν ἀσκηθῶσιν, ἐὰν ἀνατραφῶσιν ἐν τῷ στρατῷ, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θέλει καταλέγεσθαι μετὰ τῶν ἀρίστων στρατῶν, διότι δὲν ἐκτελεῖ μόνον τὸ πρόσταγμα, ἀλλ’ αἰσθάνεται καὶ τὸ καθῆκον νὰ τὸ ἐκτελέσῃ. Ἀλλ’ οἱ 16,000 ἢ 17,000, τοὺς ὁποίους ἔχετε ὑπὸ τὰ ὅπλα, εἶναι στρατός; Ὅτε εἷς ἀντιπρόσωπος Μεγάλης Δυνάμεως μοὶ ἀνεκοίνωσε κατὰ τὰ τέλη Ἰανουαρίου τοῦ 1899, ὅτι, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἐπιμένῃ νὰ μὴ ἀνακαλῇ τὰ πλοῖά της ἐκ τῆς Κρήτης, ἡ Εὐρώπη θ’ ἀναγκασθῇ νὰ συμβουλεύσῃ τὴν Τουρκίαν νὰ ποιήσηται χρῆσιν τῶν δυνάμεων, τὰς ὁποίας ἔχει συλλέξει ἔξωθι τῶν ὁρίων τοῦ Βασιλείου, κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην οἱ πίνακες τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν μὲ ἐπληροφόρουν, ὅτι καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν τῶν βορείων ὁρίων τῆς Ἑλλάδος ἐφρούρουν 2053 μόνον ἄνδρες.

§177Γ. ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ. Ἐπὶ μήκους 125 χιλιομέτρων.

§178Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ εἰς ποῖα ἔργα ὑπάρχει κατεσπαρμένος ὁ στρατός; Εἰς τὴν δασικὴν ὑπηρεσίαν, εἰς τὴν φύλαξιν τῶν τηλεγραφικῶν γραμμῶν, εἰς τὴν εἴσπραξιν τῶν δημοσίων ἐσόδων, εἰς τὴν καταδίωξιν τῶν φυγοδίκων καὶ τῶν φυγοποίνων, εἰς τὴν συνοδίαν τῶν ὑποδίκων, εἰς τὴν μεταφορὰν τῶν καταδίκων, εἰς τὴν φρούρησιν τῶν φυλακῶν, εἰς τὴν φρούρησιν τῶν διαφόρων καταστημάτων. Τί ὑπολείπεται; Συντάγματα μὲ 95 ἄνδρας! Πόσους λοιπὸν θέλετε ἔχει παρόντας, ἵνα ἀσκήσητε; καὶ ποῖοι θέλουσιν ἀσκήσει αὐτούς; Σᾶς παρουσιάζω, Κύριοι, σημείωσιν τῶν δαπανηθέντων χάριν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ ἐπὶ μίαν εἰκοσαετίαν, ἀπὸ τοῦ 1880 μέχρι τοῦ 1900. Πρέπει νὰ ἀφαιρέσω ἀπὸ τῆς σημειώσεως τρεῖς μόνον περιόδους: αʹ) Τὴν περίοδον τοῦ 1880 καὶ 1881. Ὁ κατὰ τὸ 1880 Πρωθυπουργὸς συνεκάλεσεν ἐπιστρατείαν, μετὰ ἕξ δὲ μῆνας, ὅτε παρῃτήθη, διότι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς δὲν ὑπεστήριζε πλέον αὐτόν, ὁ διαδεχθεὶς αὐτὸν εἰς τὴν πρωθυπουργίαν ἠκολούθησε τὴν αὐτὴν πολιτικήν. Οὕτω Τρικούπης καὶ Κουμουνδοῦρος συνετέλεσαν τὴν ἐπιστρατείαν, καὶ συνέταξαν τότε δι’ αὐτῆς τὸν στρατόν. Τότε ἐδαπανήθησαν, κατὰ μὲν τὸ 1880 διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δρ. 48,067,859.32, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δρ. 10,124,959.95, κατὰ δὲ τὸ 1881 διὰ μὲν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δραχ. 61.602,236.09, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δραχ. 6,582,551.91· τὸ ὅλον, διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δρ. 109,670,095.41, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δραχ. 16,707,511.86. βʹ) Τὴν περίοδον τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886. Ἐτύγχανον τότε ἐν τῇ ἀρχῇ, εἶχε δὲ ἐξ ἐπιδρομῆς Βουλγαρικῆς ἐκ Σοφίας καταστραφῆ καὶ τὸ τελευταῖον ὀχύρωμα, τὸ ὁποῖον τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου εἶχεν ἀνεγείρει, ἵνα σώσῃ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἀπὸ τῶν ἐπιδρομῶν ἐκ τοῦ Βορρᾶ. Ὑπέλαβον τότε, ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ προκαλέσω ἐπιστράτευσιν. Ἐδαπανήθησαν δ’ ἕνεκα αὐτοῦ, κατὰ μὲν τὸ 1885, διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δρ. 40,954,188.12, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δρ. 14,223,243.27, κατὰ δὲ τὸ 1886, διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δραχ. 51,213,852.36, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δραχ. 6,741,313.16· τὸ ὅλον, διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δραχ. 92,168,040.48, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δρ. 20,664,556.43, ἀπὸ τὰ ὁποῖα βεβαίως πρέπει ν’ ἀφαιρεθῶσι δρ. 17,434,657.11, εἰσπραχθεῖσαι ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου ἐξ ἐκποιήσεως ἀχρήστου ὑλικοῦ, ὡς καὶ τὸ ἀντίτιμον τῆς «Μυκάλης» καὶ «Σφακτηρίας» αἵτινες ἠγοράσθησαν τότε. γʹ) Τὴν τρίτην περίοδον, τοῦ 1896–1897, καθ’ ἣν περιήχθημεν εἰς πόλεμον, καθ’ ἣν, κατὰ τὸ 1896 ἐδαπανήθησαν, διὰ τὸ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργεῖον δρ. 16,662,888.12, καὶ διὰ τὸ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν δρ. 6,683,623.62, κατὰ δὲ τὸ 1897, διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δρ. 70,873,977.47, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δρ. 10,624,523.37, τὸ ὅλον διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δρ. 105,424,941.71, καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν δρ. 17,308,146.99. Ἀλλὰ κατὰ τὰ ὑπόλοιπα ἔτη τῆς εἰρήνης καὶ τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς πόσα ἐδαπανῶμεν, Κύριοι, ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ; Ἀκούσατε (ἀναγινώσκει): «Κατὰ τὸ 1882 ἐδαπανήθησαν διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δραχ. 13,676,685.21, κατὰ τὸ 1883 δραχμαὶ 15,341,912.85, κατὰ τὸ 1884 δραχ. 22,503,028.85 (διότι ἐγένοντο οἰκοδομαί τινες πρὸς στρατωνισμὸν τοῦ στρατοῦ παρὰ τὴν λεωφόρον Κηφισίας), κατὰ τὸ 1887 δραχμαὶ 15,804,099.98, κατὰ τὸ 1888 δραχ. 16,058,662.86, κατὰ τὸ 1889 δραχ. 16,259,157.82, κατὰ τὸ 1890 δραχμαὶ 18,022,176.49, κατὰ τὸ 1891 δραχ. 16,351,361.28, κατὰ τὸ 1892 δραχ. 15,199,629.32, κατὰ τὸ 1893 δραχ. 14,192,947.08, κατὰ τὸ 1894 δραχ. 14,123,855.26, κατὰ τὸ 1895 δραχ. 15,244,564.94, καὶ κατὰ τὸ 1896 δρ. 16,662,888.12.» Διὰ τοσαύτης δαπάνης εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχητε στρατόν. Δὲν τὸ λέγω μόνος ἐγώ. Πρὶν ἢ σᾶς εἴπω αὐτὸ ἐγὼ τὴν ἑσπέραν ταύτην, εἶπεν αὐτὸ εἰς ἄλλην Βουλὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὁ ὁποῖος εἶναι Πρωθυπουργός. (Ὅρα πρακτικὰ συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν 19 Νοεμβρίου 1896). (Ἀναγινώσκει): «... Ἐν ὅσῳ τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν εἶναι καταδεδικασμένα νὰ ἔχωσιν εἰς τὴν διάθεσιν αὐτῶν ποσὰ μὴ ἐπιτρέποντα τὴν λειτουργίαν τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, δὲν θὰ ἔχωμεν οὔτε στρατὸν οὔτε ναυτικόν. Ἔφθασε δ’ ἡ στιγμή, καθ’ ἣν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει νὰ μάθῃ, ἐὰν θὰ ἐξακολουθήσωμεν δαπανῶντες 16 ἑκατομμύρια διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ 6 ἢ 7 ἑκατομμύρια διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, χωρὶς νὰ κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν στρατὸν καὶ ναυτικόν. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι ἢ πρέπει ν’ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τοὺς προϋπολογισμοὺς τοῦ Κράτους τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἀσκόπως δαπανῶνται, ἢ πρέπει νὰ εὑρεθῶσι τὰ ποσὰ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καταλλήλως δαπανώμενα δύνανται καὶ στρατὸν νὰ μᾶς δώσωσι καὶ ναυτικὸν ἀντάξιον τοῦ προορισμοῦ του. Ὅταν δ’ ὄπισθεν τῶν φράσεων, διὰ τῶν ὁποίων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνήγγειλεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀσχολεῖται περὶ στρατοῦ καὶ ναυτικοῦ, ἐξετάζων τὸν παρ’ αὐτοῦ ὑποβληθέντα προϋπολογισμόν, οὐδεμίαν εὑρίσκω διαφορὰν μεταξὺ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ παρόντος ἔτους καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897, ἔχω δικαίωμα νὰ εἴπω: «φράσεις εἴπετε, κύριε Πρωθυπουργέ· ἀλλ’ ὁ καιρὸς τῶν φράσεων παρῆλθε, καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἀρκεῖται πλέον εἰς φράσεις.» Ἔχω τὴν πεποίθησιν, Κύριοι, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν τῶν δυσχερειῶν, ἔχω ἀκράδαντον πεποίθησιν, ὅτι προϋπολογισμὸς ἄλλως συντασσόμενος δύναται νὰ δώσῃ τὰ μέσα, ὅπως ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν Ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν. Γνωστὸν εἶναι, ὅτι αἱ δαπάναι αὗται πρέπει νὰ αὐξήσωσιν ὡς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ 8 ἑκατομμύρια δραχμῶν, κατὰ δύο δ’ ἑκατομμύρια αἱ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Πρόκειται λοιπὸν νὰ εὕρωμεν 10 ἑκατομμύρια ἐν τοῖς τακτικοῖς τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐσόδοις. Τὸ πρᾶγμα δὲν μοὶ φαίνεται ἀδύνατον... Ἐρωτῶ ὑμᾶς, νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν δαπανῶντες ὅσα δαπανῶμεν διὰ τὴν ὁδοποιΐαν, διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, καὶ νὰ μὴ φροντίσωμεν περὶ τῆς στρατιωτικῆς καὶ τῆς ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας;»

§179ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἐπίκαιρος ἡ γνώμη αὕτη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§180Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων). «Εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τέλους νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι πρέπει νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς θυσίας, νὰ περιορίσωμεν ὅλας τὰς ἄλλας δαπάνας, ὅσον σεβασταὶ καὶ ἂν ἦναι αὗται, καὶ ἐπί τινα ἔτη νὰ περιστείλωμεν τὰς πιστώσεις τῶν διαφόρων Ὑπουργείων χάριν τῶν δύο Ὑπουργείων, τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν». Ταῦτα ἔλεγε τότε ὁ νῦν Πρωθυπουργός. Ἀλλὰ, ὡς ἔχουσι τὰ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ἔχομεν ὀργανισμὸν καθολικῆς στρατολογίας, καὶ ἐνῷ κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τῆς καθολικῆς στρατολογίας δὲν ὑπάρχει στρατὸς μόνιμος, ἀλλὰ στρατὸς ἐφεδρείας, ἡμεῖς οὐδέποτε συνεκαλέσαμεν τὴν ἐφεδρείαν, ἵνα τὴν ἀσκήσωμεν. Ἑπομένως δὲν ἔχομεν στρατὸν οὔτε ἐφεδρείας οὔτε μόνιμον. Ἀλλὰ καὶ ἂν εἴχομεν στρατὸν, δὲν ἔχομεν στελέχη ἐπαρκῆ, διότι, ὅτε συνεκεντρώθησαν ὑπὸ τὰς σημαίας κατὰ τὸν Μάρτιον τοῦ 1897 ἔτους 77,800 ἄνδρες, τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ μόλις ἐπήρκουν εἰς διοίκησιν 50,000 στρατοῦ...

§181ΣΤΡΑΤΟΣ. Τόσοι ἀναλογοῦν.

§182Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. .. Ἀφοῦ λοιπὸν δὲν ἔχομεν στρατὸν, ἡ Γενικὴ Διοίκησις στρατοῦ μᾶς λείπει, ἢ πρέπει ν’ ἀσχοληθῶμεν νὰ ἀνεύρωμεν μέσα, ἵνα καταρτίσωμεν τὸν στρατὸν; Νομίζω δὲ, ὅτι εἶναι ἁμάρτημα νὰ ἀφίνωμεν εἰς τὸν κόσμον νὰ πιστεύῃ, ὅτι, ἐὰν ψηφισθῇ ἡ Γεν. Διοίκησις στρατοῦ, θὰ κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν στρατόν· διότι θέλει παρέλθει ἓν ἔτος, θὰ παρέλθωσι δύο ἔτη, θὰ παρέλθωσι τρία ἔτη, ὁ δὲ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει καὶ τότε μανθάνει, ὅτι δὲν ἔχομεν στρατὸν, θέλει δ’ ἀποδώσει τότε τὰς εὐθύνας εἰς ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἡ φιλοπατρία καὶ ἡ ἀγαθοπιστία προάγει νὰ δεχθῇ τοιαύτην ἐντολήν. Δὲν σκοπῶ σήμερον νὰ πραγματευθῶ περὶ τῶν μεταρρυθμίσεων κατὰ τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἀνεπτύχθη τὴν ἐπιοῦσαν τῆς 18 Ἀπριλίου· θέλω διαλάβει περὶ τοῦ προγράμματος τούτου κατὰ τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ θέλω μεταδώσει εἰς τὴν Βουλὴν τὰς γνώμας μου, ὄχι προσδοκῶν νὰ πείσω, ἢ νὰ μεταδώσω αὐτὰς εἰς μέλη τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλ’ ἵνα ἀκουσθῶσιν αὗται ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν· διότι ὁμολογῶ, ὅτι οὐκ ὀλίγοι ἔτρεψαν τὰς προσδοκίας των ἐπὶ τὴν φιλοπατρίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅστις πάντως θέλει ὑποστηρίξει τὰς Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαί εἰσι διατεθειμέναι νὰ ἐργασθῶσιν ὑπὲρ τοῦ τόπου. Ἀλλ’ ὅταν ἐνθυμῶμαι ὅτι ἔλεγον, ὅτι τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου πρέπει νὰ μᾶς διδάξωσιν, ὅτι πρέπει νὰ ἄρωμεν τὰς αἰτίας, αἵτινες ἐπήνεγκον τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου, ἀκούω δὲ νὰ προβάλλωσι πρὸς ἄρσιν τῶν αἰτίων τὸ νομοσχέδιον περὶ Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἢ τὰ ἄλλα εἰσαχθέντα μέχρι τοῦδε, ἐκπλήσσομαι. Ἐὰν αἰτίαι τοῦ πολέμου ἦσαν αἱ ὀλέθριαι ὑποκινήσεις τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρείας, ἂν τὰ μέλη αὐτῆς βαρύνῃ ἡ ἀρὰ τοῦ ἔθνους, πρέπει δὲ νὰ στιγματίζῃ ἡ καταφρόνησις τοῦ λαοῦ, ποία ἡ σχέσις τούτων πρὸς τὸ νομοσχέδιον περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ; Ἐὰν αἰτία τοῦ πολέμου ἦτο ἡ ἀποπλάνησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου ἐξεμεταλλεύθησαν τὴν φιλοπατρίαν, ἐξεμεταλλεύθησαν τὴν ποίησιν, ἥτις ἀναμιμνήσκει εἰς αὐτὸν τὸ μεγαλεῖον τῆς φυλῆς του, τὸ νομοσχέδιον περὶ Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ θεραπεύει τὸ κακόν; Ἐὰν τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου πρέπει ν’ ἀποδοθῶσιν εἰς τὴν τοιαύτην κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, οἵαν περιέγραψα πρὸ μικροῦ, τὸ νομοσχέδιον περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ βεβαίως δὲν θεραπεύει τὸ κακόν. Πρέπει νὰ ἤμεθα εἰλικρινεῖς, καὶ νὰ ἔχωμεν τὴν παρρησίαν τοῦ φρονήματος ἡμῶν, καὶ νὰ λέγωμεν τὸ φρόνημα ἡμῶν. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἐὰν ἤθελε ψηφισθῆ, οὐδὲν κακὸν θεραπεύει ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ἐν τῷ στρατῷ, ἀλλὰ δημιουργεῖ κακὰ, θὰ παραγάγῃ σπέρματα ὀλέθρια καὶ ἐπιβλαβῆ, δι’ ἐμὲ δὲ, ὁ ὁποῖος, ἐὰν δὲν μετρῶ τὰ 100 ἔτη, τὰ ὁποῖα ἀνυπόμονοί τινες ζητοῦσι νὰ μοὶ ἀποδώσωσιν (ἱλαρότης), πρὸ πολλοῦ ὅμως ἀπεχαιρέτισα τὴν νεότητα μετὰ μεγάλης θλίψεως, ἐὰν δὲν παραταθῇ πολὺ ὁ βίος μου, καὶ καλὸν εἶναι καὶ κακὸν, ἀλλὰ πάντως θέλει εἶσθαι καλὸν, ἐὰν πρόκειται νὰ ἐπιζήσω, ἵνα ἴδω τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα παρασκευάζουσιν εἰς τὸν τόπον τοιαῦτα νομοθετήματα. Δὲν ἔχω δυσάρεστον τὴν ἀνάμνησιν τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτε ἦλθε νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ πρῶτον νομοσχέδιον· οἱ λόγοι ἦσαν παραμυθητικοὶ, ἐπρόδιδον ἢ τὴν μεγάλην ἀγαθοπιστίαν τοῦ ἀνδρὸς, ἢ τοὐλάχιστον κατήγγελλον τὰς στρατιωτικὰς γνώσεις αὐτοῦ. Σᾶς ἔλεγε προχθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι δὲν τῷ ἔμεινε καιρὸς νὰ σπουδάσῃ τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἶναι πέμπτη φορὰ, καθ’ ἣν γίνεται Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Τὴν πρώτην φορὰν ἐγένετο τὴν 30 Ἰουλίου 1890, καὶ διήρκεσεν ἡ ὑπηρεσία του ἐπὶ ἡμέρας 86 μόνον, τὴν δευτέραν φορὰν ἐγένετο τὴν 10 Ἰουνίου 1892, καὶ διήρκεσεν ἡ ὑπηρεσία του ἐπὶ 10 μῆνας καὶ 25 ἡμέρας, τὴν τρίτην φορὰν ἐγένετο τὴν 30 Ὀκτωβρίου 1893, καὶ διήρκεσεν ἡ ὑπηρεσία του 1 ἔτος καὶ 74 ἡμέρας, τὴν τετάρτην φορὰν ἐγένετο Ὑπουργὸς τὴν 18 Ἀπριλίου 1897, καὶ διήρκεσεν ἡ ὑπηρεσία του 5 μῆνας καὶ 3 ἡμέρας· ἑπομένως, ἐὰν ἀθροίσητε τὰ χρονικὰ ταῦτα διαστήματα πρὸ τοῦ τελευταίου, κατὰ τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ ἐγένετο Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διώκησε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ 2 ἔτη, 9 μῆνας καὶ 8 ἡμέρας Ἀλλ’ ἐπειδὴ μέχρι πρὸ μικροῦ δὲν εἶχεν ἀσχοληθῆ νὰ ἀνεύρῃ, ὅτι πρὸς καταρτισμὸν τοῦ στρατοῦ πρέπει νὰ νομοθετηθῇ Γενικὴ Διοίκησις στρατοῦ, τὴν ἀνακάλυψιν ταύτην ἔλαβε τελευταῖον, κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας, ὀλίγος ἑπομένως τῷ ὑπελείπετο καιρὸς, ἵνα μελετήσῃ τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι μὲ παρεμύθησεν ἡ εἰλικρίνεια αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἡ εἰλικρίνεια αὐτοῦ ἦτο ἔτι μεγαλειτέρα, διότι καὶ ἄλλην παρέσχεν ἡμῖν παραμυθίαν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγε, δὲν ἔχει κανὲν κακὸν, δὲν διαταράσσει τὴν νομοθεσίαν, δὲν προσκρούει εἰς οὐδένα θεσμὸν, εἰς οὐδένα νόμον, διότι τὸ διάταγμα περὶ πειθαρχικῆς ἐξουσίας τοῦ 1892 θὰ μείνῃ ἀκέραιον, 50 δὲ μόνον ἡμερῶν κράτησιν θέλει ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιβάλλῃ ὁ Γεν. Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ. Δὲν γνωρίζω ἐντὸς πόσου χρόνου συνέταξε τὸ πρῶτον νομοσχέδιον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο θὰ ηὐχόμην νὰ μὴ τὸ συνέταττε· καὶ ἡ εὐχὴ αὕτη δὲν εἶναι ἰδιόρρυθμος ἐπιθυμία ἐμοῦ· ὑποθέτω ὅτι καὶ ὁ ἴδιος τὴν αὐτὴν εὐχὴν εἶχε. Καὶ ἀπόδειξις ὅτι θὰ ηὔχετο καὶ αὐτὸς νὰ μὴ συνέτασσεν αὐτὸ, εἶναι, ὅτι συνέταξε νέον, διάφορον τοῦ πρώτου, μὲ μόνην τὴν διαφοράν, ὅτι τὰ δύο νομοσχέδια τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν φέρουσι τὸν τύπον, τὸν ὁποῖον κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ἀπεδέχθησαν τὰ γραφεῖα τῶν Ὑπουργείων, τὸν τύπον νὰ γράφωσι τὴν αὐτὴν ἡμερομηνίαν ἐν πᾶσι τοῖς νομοσχεδίοις, τὰ ὁποῖα ἀλλεπάλληλα προτείνουσι, κανονίζοντα τὴν αὐτὴν ὕλην, ἀλλὰ τροποποιοῦντα ἄλληλα, ἂν καὶ ἐγράφησαν κατὰ διαφόρους χρονικὰς περιόδους. Δὲν λέγω ὅτι ἡ πρᾶξις εἶναι ἀξιόποινος, ἀλλὰ γενικοί τινες ὅροι τοῦ Ποινικοῦ Νόμου ἀπαιτοῦσιν, αἱ βεβαιώσεις τοῦ χρόνου καὶ αἱ βεβαιώσεις τοῦ τόπου νὰ ἦναι ἀκριβεῖς, οὐδὲ στέργουσι ψευδῆ βεβαίωσιν χρόνου. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸ πρῶτον νομοσχέδιον ἐχρονολόγησε τὴν 3 Φεβρουαρίου, καὶ τὸ δεύτερον, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγε προχθὲς τὸ Σάββατον, καὶ αὐτὸ φέρει χρονολογίαν τῆς 3 Φεβρουαρίου. Ἐὰν δὲ τὰ ἔργα ταῦτα ἤθελον περιέλθει εἰς τὴν ἱστορίαν, — καὶ εἶναι ἄξια νὰ μὴ παραλειφθῶσιν αὐτὰ ἀπὸ τὴν ἱστορίαν,—ὁ ἱστορικὸς ἤθελεν ἐρωτήσει, πῶς συνέβη, τὴν αὐτὴν ἡμέραν ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς νὰ ἔχῃ δύο νομοσχέδια καὶ νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν αὐτὴν ἡμέραν τὰ δύο αὐτὰ νομοσχέδια, ἀντίθετα ἀλλήλων, μὴ συμφωνοῦντα πρὸς ἄλληλα;

§183Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Αἱ τροπολογίαι ἐδόθησαν εἰς τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς. Ἐὰν τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς ἔθεσε τὴν αὐτὴν ἡμερομηνίαν εἰς τὴν ἀνατύπωσιν τοῦ νομοσχεδίου, κατὰ τί εὐθύνομαι ἐγώ;

§184Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἐν Ἀθήναις τῇ 3 Φεβρουαρίου 1900. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Βουλευτὴς ἐξ Ὕδρας Ν. Τσαμαδός.» Τὸ Γραφεῖον εὐθύνει ἡ ἡμερομηνία;

§185ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐδημοσιεύθησαν αἱ τροπολογίαι καὶ ἀνέγραψαν τὴν αὐτὴν ἡμερομηνίαν, τὴν ὁποίαν φέρει τὸ νομοσχέδιον.

§186Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὑπεγράφη τὸ νομοσχέδιον παρ’ ὑμῶν;

§187ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Δὲν ὑπεγράφη· εἶναι αἱ τροπολογίαι.

§188Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πλὴν τῶν τροπολογιῶν εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλὴν «νομοσχέδιον περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν δευτέραν συζήτησιν».

§189ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Εἶναι τροπολογίαι.

§190Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πῶς ἐπιτρέπετε νὰ θέσωσι τὴν ὑπογραφήν σας καὶ ἡμερομηνίαν, τὴν ὁποίαν σεῖς δὲν ἐθέσατε; Λοιπὸν δὲν πρέπει νὰ πιστεύωμεν τὴν ὑπογραφὴν τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἰσάγετε εἰς τὴν Βουλήν;

§191ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς προσέθεσε τὴν αὐτὴν ἡμερομηνίαν τοῦ νομοσχεδίου.

§192Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν τὸ Γραφεῖον τῆς Βουλῆς νὰ θέση ὑπογραφήν.

§193Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπέβαλε τροπολογίας ὁ κ. Ὑπουργός, ἐστάλησαν αἱ τροπολογίαι εἰς τὸ τυπογραφεῖον, ὅπως προστεθῶσιν εἰς τὰ σχετικὰ ἄρθρα καὶ ἀνατυπωθῇ τὸ νομοσχέδιον· ἐτέθη δὲ, ἐκ παραδρομῆς βεβαίως, ἡ αὐτὴ ἡμερομηνία.

§194Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔχετε δώσει ἐντολὴν εἰς τὸ τυπογραφεῖον νὰ θέτουν τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Ὑπουργοῦ;

§195Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ, ὄχι βεβαίως· δὲν ἔδωσα καμμίαν ἐντολήν.

§196Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλ’ ὅτε προέβημεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ πρώτου νομοσχεδίου, εἴχομεν δισταγμούς. Τὸ ἄρθρον 11 διέτασσεν (ἀναγινώσκει): «Δι’ εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος, ὁρισθήσονται καὶ κανονισθήσονται: αʹ) Ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, τῶν Μεράρχων καὶ Ταξιάρχων, ὡς καὶ τὰ ὑπὸ τὴν διοίκησιν αὐτῶν Ὅπλα, Σώματα, Καταστήματα καὶ Ὑπηρεσίαι.» Λοιπὸν ἔμελλε νὰ ἐκδοθῇ ἓν διάταγμα, τὸ ὁποῖον ἤθελε προσδιορίσει ποῖα ὅπλα, ποῖα σώματα, ποῖα καταστήματα, ποῖαι ὑπηρεσίαι στρατιωτικαὶ θέλουσιν ὑπαχθῆ ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Δισταγμὸς ἐξεδηλώθη εἰς τὴν Βουλὴν, ἐὰν εἶναι ἐπιτετραμμένον τοιοῦτοι προσδιορισμοὶ νὰ ἀφίνωνται εἰς τὰ Β. Διατάγματα· διότι, ὅταν προσδιορίζωμεν μεταβολὰς διατάξεων τῶν νόμων, δὲν εἶναι δυνατὸν οἱ προσδιορισμοὶ αὐτοὶ νὰ ἐκδίδωνται οὔτε διὰ κανονισμοῦ στρατιωτικοῦ, οὔτε διὰ Β. Διατάγματος, διότι οὕτω ὁ στρατιωτικὸς κανονισμὸς μεταβάλλεται εἰς νομοθέτημα, τὸ νομοθέτημα δὲ τοῦτο δὲν τὸ ἐψήφισεν ἡ Βουλὴ, δὲν τὸ ἐκύρωσεν ὁ Βασιλεύς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀνεγνώρισεν, ὅτι ἡ ἀπορία ἦτο εὔλογος, καὶ εἰς τὸ δεύτερον νομοσχέδιον διώρθωσε τὴν ἀπορίαν· κατὰ τίνα τρόπον; (ἀναγινώσκει τὴν τρίτην παράγραφον τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ νομοσχεδίου): «Ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ὑπάγονται τὰ στρατιωτικὰ σώματα, αἱ Ὑπηρεσίαι καὶ τὰ Καταστήματα· δὲν ὑπάγονται δὲ ἡ Χωροφυλακὴ, τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα, ἡ Στρατιωτικὴ Δικαιοσύνη καὶ αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι ὑλικοῦ.» Τοιουτοτρόπως τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου διήρεσε πᾶσαν τὴν ὕλην τὴν στρατιωτικὴν εἰς δύο κατηγορίας, εἰς ὕλην, ἡ ὁποία ἀφίεται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ εἰς ὕλην, ἡ ὁποία ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἀνατίθεται εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ. Εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν λοιπὸν ἔμεινεν ἡ Χωροφυλακὴ, ἥτις μετά τινα χρόνον, ὅταν τεθῇ εἰς ἐφαρμογὴν ὁ νέος νόμος περὶ Χωροφυλακῆς, θέλει ἀφαιρεθῆ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ αὐτή. Ὅθεν ὑπολείπεται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἡ Διεύθυνσις τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα, ἡ Στρατιωτικὴ Δικαιοσύνη καὶ αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι τοῦ ὑλικοῦ. Ἡ ἐργασία τῶν Γενικῶν Ἀποθηκῶν τοῦ ὑλικοῦ βεβαίως εἶναι πολὺ σοβαρὰ ἐργασία, μάλιστα καθ’ ὃν χρόνον αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι τοῦ ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ ἀποτελοῦνται ἀπὸ τέσσαρας τοίχους, τὸ ἐμβαδὸν τῶν ὁποίων εἶναι κενὸν παντὸς ὑλικοῦ. Ἐν Τουρκίᾳ ἔχουσιν ὁρισμὸν, τὰ δωμάτια λέγουσιν ὀντάδες, λέγουσι δὲ εἰς παραπλησίας περιπτώσεις, ὅτι εἶναι Διευθυντὴς κενῶν δωματίων (ὀντατζίμπασης ἀδειανῶν ὀντάδων). Ἀλλὰ καὶ τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάγωνται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ὑπάρχει δὲ κάποιον λάθος, διότι τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα δὲν ἠμποροῦν νὰ χωρισθῶσιν ἀπὸ τὸ Τμῆμα τῆς στρατολογίας καὶ ἐπιστρατείας, ἀφοῦ δὲ τὰ τῆς στρατολογίας καὶ ἐπιστρατείας μετετέθησαν εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, πρέπει νὰ ὑπάγωνται καὶ τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Ἑπομένως μένει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἡ Διεύθυνσις τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, ἡ Στρατιωτικὴ Δικαιοσύνη, ὁ καταρτισμὸς τῶν Στρατοδικείων, ἡ φύλαξις τῶν στρατιωτικῶν καταδίκων καὶ ὑποδίκων, ἡ ἀπονομὴ χαρίτων καὶ αἱ ἀποθῆκαι τοῦ ὑλικοῦ. Ὑπάρχει ὅμως μία διαφορὰ εἰς τὴν φράσιν. Κατὰ τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, διὰ διατάγματος ἤθελον προσδιορισθῆ τὰ ὑπαγόμενα εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ὅπλα, σώματα, καταστήματα καὶ ὑπηρεσίαι· ἀπὸ τὸ νέον νομοσχέδιον παρέλειψαν τὰ «ὅπλα», διότι ἦτο περιττὴ ἡ μνεία αὐτῶν· ἀφοῦ ὑπήχθησαν τὰ στρατιωτικὰ σώματα, ἦτο περιττὸν νὰ ἀναγράψωσι καὶ τὰ «ὅπλα». Λοιπὸν τὸ Γραφεῖον τοῦ Προσωπικοῦ, τὸ Γραφεῖον τοῦ Πεζικοῦ, τὸ Γραφεῖον τοῦ Πυροβολικοῦ, τὸ Γραφεῖον τοῦ Μηχανικοῦ, ἡ Διεύθυνσις τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, τὸ Οἰκονομικὸν τμῆμα, ἀλλὰ προσέτι καὶ τὰ Γραφεῖα τοῦ Γενικοῦ Στρατιωτικοῦ Λογιστηρίου, τὰ ὁποῖα διαιροῦνται εἰς δύο τμήματα, καὶ τὸ Ὑγειονομικὸν Τμῆμα, πάντα ταῦτα θέλουσιν ὑπάγεσθαι εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Βεβαίως τὸ κατάστημα, εἰς τὸ ὁποῖον εἶναι τώρα τὸ Ἀρχηγεῖον, δὲν δύναται νὰ χωρήσῃ πάντα ταῦτα· μέτρον οἰκονομικὸν θέλει εἶσθαι, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ παραλάβῃ τὰ κατάστιχα τῶν Γενικῶν Ἀποθηκῶν ὑλικοῦ, ἀφοῦ μάλιστα δὲν ὑπάρχει ὑλικὸν ἐν αὐταῖς, καὶ τὰ ἔγγραφα τῶν ἐκκρεμῶν στρατιωτικῶν δικῶν, καὶ νὰ ἐνοικιάσῃ ἄλλο κατάστημα, νὰ μεταβῇ δὲ εἰς τὸ κατάστημα τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργείου καὶ ἐγκατασταθῇ ἐν αὐτῷ ὁ Γενικὸς Διοικητὴς, διότι ἄλλως τὸ ἐνοίκιον τοῦ οἰκοδομήματος, ἐν ᾧ ὑπάρχει τὸ Ἀρχηγεῖον, θὰ ἦναι μέγα, ἐνῷ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἀρκοῦν μόνον δύο δωμάτια...

§197Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Δέχεσθε νὰ γείνῃ διακοπὴ πέντε λεπτῶν;

§198Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δηλῶ, ὅτι δὲν ἐτελείωσα τὸν λόγον μου. Ἀλλ’ ἐὰν ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ μικράν τινα διακοπήν...

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ δέκα λεπτὰ τῆς ὥρας. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 12 καὶ 30′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 12 καὶ 45′ μ. μ.)

§200ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κύριος Δηλιγιάννης θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§201Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κατὰ δυστυχίαν ἡ φωνή μου ἔκλεισε.

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε ν’ ἀναβάλωμεν;

§203Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν θέλετε...

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται ἡ ἐξακολούθησις δι’ αὔριον. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 1 καὶ 20′ μετὰ τὸ μεσονύκτιον).