1900.01.28

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 19

Τῆς 28 Ἰανουαρίου 1900.

(Παρασκευή).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 3 καὶ 30′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάτοικοι Λαυρίου ὑποβάλλουσιν ἀναφορὰν κατὰ τοῦ ἐνοικιαστοῦ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν σφαζομένων ζώων ἐν τῷ δήμῳ Λαυρεωτικῆς.

§2ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς ταύτης θὰ λάβω τὸν λόγον, καὶ παρακαλῶ νὰ μὲ ἐγγράψητε.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Οἱ κάτοικοι τῆς πόλεως Καλαβρύτων δι’ ἀναφορᾶς των παρακαλοῦσι νὰ διαταχθῇ ἡ κατασκευὴ γεφύρας εἰς θέσιν Γκριντσαίϊκα. Οἱ βουλευταὶ Καρυστίας κ. κ. Μέρμηγκας, Σαραφιανὸς καὶ Χατζηνικολῆς ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου περὶ καθορισμοῦ ἐπισκοπικῆς περιφερείας ἐν Καρυστίᾳ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 71).

§4ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς προτάσεως θέλω ἀναπτύξει αὐτήν.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Κορινθίας κ. Π. Πετρίδης δι’ ἐπερωτήσεώς του παρακαλεῖ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν «νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ αἰτηθὲν καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον σημείωμα, ἐξ οὗ νὰ ἐμφαίνηται πόσοι ἐκ τῶν προξενικῶν ὑπαλλήλων μένουσιν ἀπεσπασμένοι εἰς διαφόρους ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ὑπηρεσίας, μὴ μεταβάντες εἰς τὰς ἐν τῷ ἐξωτερικῷ θέσεις των, καὶ ποῖον μισθὸν ἀπολαμβάνουσιν οὗτοι.» Ὁ κ. Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ ἔχει τὸν λόγον.

§6Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (ἀναγινώσκει). «Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἀμφισβητεῖ τὴν ἀλήθειαν τῶν παρ’ ἐμοῦ λεγομένων, ὅτι ἡ σιωπὴ ὑμῶν, Κύριοι, εἶναι ἡ ἀναμφίλεκτος ἀπόδειξις, ὅτι ἡ πρᾶξις τοῦ Βουλευτοῦ Οἰτύλου καταδικάζεται ὑπὸ τῆς Βουλῆς συμπάσης.» Ἀγορεύων, ταῦτα ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς ὑμᾶς προχθές. Δὲν κατώρθωσεν ὅμως νὰ ψυχολογήσῃ, δὲν ἠδυνήθη νὰ διαγνώσῃ, τί ἐσήμαινεν ἡ σιωπὴ ὑμῶν. Ἠθέλησε νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τοῦ ἐπιχειρήματός μου, τὸ ὁποῖον ἤκουσε κατὰ μίαν τῶν ἀγορεύσεών μου, καὶ ἐζήτησε νὰ στηριχθῇ ἐπ’ αὐτοῦ, διὰ νὰ ἐπικυρώσῃ ὅ,τι ἀνακριβῶς ἔλεγεν ἐντεῦθεν, καὶ ἡ Βουλὴ ἔμεινεν ἔκπληκτος, βλέπουσα τὸν Πρωθυπουργὸν ὑποστηρίζοντα τὸν τέως Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ καταδικάζοντα ἑαυτὸν καὶ τοὺς συνεργάτας αὐτοῦ! Τόσον δὲ ἦτο εἰς ἄγνοιαν τῆς ψυχολογικῆς ὑμῶν καταστάσεως, ὥστε εἷς ἐκ τῶν συναδέλφων, ἀντιθέτου πρὸς ἐμὲ πολιτικῆς, συμπολίτης μου εἰλικρινὴς ὅμως, ὁ κ. Καπετανάκης, ἐγερθεὶς ἐξ ἀγανακτήσεως, προσεκάλεσε τὸν Πρωθυπουργὸν νὰ σεβασθῇ ἑαυτὸν, καὶ νὰ μὴ θέτῃ εἰς τὸ στόμα τοῦ ἀντιπάλου αὐτοῦ λέξεις καὶ ἐννοίας μὴ ἐκδηλωθείσας. Ἀλλ’ εἶχεν ἀνάγκην ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ σωθῇ. Παραζαλισμένος, οὐδὲ ἤξευρε τί ἔλεγεν, οὐδὲ ἤξευρε τί ἐβεβαίου, οὐδ’ ἐνόησεν, ὅτι κατήγγελλε τοὺς συναδέλφους του καὶ ἑαυτόν. Καὶ θὰ ἀποδείξω τοῦτο. Ἀκολουθήσατε τὴν σειρὰν τῶν λόγων μου. Ἐζήτησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἀληθῶς τὸ ἔλλειμμα τῶν 4,000,000 εἶναι ὁ λόγος, ὅστις προεκάλεσε τὴν παραίτησίν μου, καὶ κατέφυγεν εἰς διαστροφὴν τῆς ἀληθείας· ἔθεσεν εἰς τὸ στόμα μου ὅ,τι δὲν εἶχον εἴπει, παρέλειψε δὲ νὰ παρακολουθήσῃ τὴν σειρὰν τῶν ἐπιχειρημάτων μου, δι’ ὧν ἀπεδεικνύετο, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐγνώριζεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ὅτι θὰ ὑπάρξῃ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο. Ὡς ἐνθυμεῖσθε, δὲν εἶπε τίποτε, ἐλησμόνησε, παρέλειψε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐγὼ μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, ἀνεθεωρήσαμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ προκατόχου μου, καὶ ἐλησμόνησε νὰ εἴπῃ τὰς ἐνστάσεις τῆς ὑπηρεσίας, καὶ ἐλησμόνησε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ὑπηρεσία ὑπέδειξεν εἰς ἡμᾶς, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διοικηθῇ τὸ Ὑπουργεῖον μὲ τὰς πιστώσεις τὰς ὁποίας ἀνεγράφομεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶπεν, ὅτι ἠδυνάμεθα, ἐὰν παρουσιασθῶσιν ὑπερβάσεις, νὰ λάβωμεν ἀναπληρωματικὰς πιστώσεις, καὶ ἐσημειώσαμεν ἐν τῷ νόμῳ τῷ ἐνιαυσίῳ διάταξιν περὶ τούτου. Ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ παρεσιώπησε σκοπίμως τὴν πίστωσιν τῆς ἱπποφορβῆς, καὶ παρεσιώπησε σκοπίμως νὰ ἀναφέρῃ τὸ ὄνομα τοῦ συγγενοῦς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις ἔλαβε τὸ σεβαστὸν ποσὸν τῶν 853,091 δραχμῶν, ὡς ἐργολάβος τῆς ἱππονομῆς τῶν ἐφίππων σωμάτων τῆς φρουρᾶς Ἀθηνῶν μόνον,—διότι ἐλλείπουσιν οἱ λογαριασμοὶ τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ σωμάτων ἀπὸ ἱκανῶν μηνῶν.—Ἐλησμόνησε νὰ ἀναφέρῃ τὸ μέρος τοῦτο καὶ τὸ ὄνομα τοῦ συγγενοῦς τοῦ Ὑπουργοῦ, διὰ νὰ πιστοποιηθῇ, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ γνωρίζῃ ἐὰν θὰ ὑπάρξῃ ἔλλειμμα, καὶ τί ποσὸν θὰ ἔχῃ νὰ λάβῃ ὁ συγγενὴς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Καὶ πιστεύετε, ὅτι εἶναι δυνατὸν, ὁ τόσον στενὰ συνδεδεμένος κ. Καμπᾶς νὰ μὴ ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν πάσας τὰς δοσοληψίας, τὰς ὁποίας εἶχε μεθ’ ἑνὸς οἱουδήποτε Ὑπουργείου; Ἀνεμνήσθη μόνον τὴν πίστωσιν τὴν ἀφορῶσαν τὸν ἱματισμὸν, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ ἐκ προμελέτης δὲν ἀνέφερε τὸ ὄνομα τοῦ κ. Ρετσίνα, φίλου ἰδιαιτέρου τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἐκ τῶν στενωτάτων, καὶ μᾶς εἶπε μόνον, ὅτι ἡ ὑπηρεσία τῷ εἶπεν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπολογίσωμεν τὸ ποσὸν, ὅπερ ἔπρεπε νὰ ἀναγράψωμεν, διότι δὲν εἶχε τὰ συμβόλαια. Εἶπεν ἡ ὑπηρεσία, ὅτι δὲν ἔχομεν τὰ συμβόλαια, διὰ νὰ ἴδωμεν τίνας ὑποχρεώσεις ἔχομεν, διὰ νὰ κρίνωμεν τί ποσὸν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναγράψωμεν, ἀφοῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δὲν ἀπεδέχθη ὅ,τι εἶχεν ἀναγραφῆ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον εἶχε συντάξει ὁ στρατηγὸς Σμολένσκης. Καὶ ἐπιμεμελημένως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐσύγχισε τὰς δύο συνεντεύξεις, τὰς ὁποίας ἐποιήσαμεθα, τὴν μίαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν διὰ τοὺς διαθεσίμους, καθ’ ἣν ὑπεδείχθη ὅτι ἡ πίστωσις ἐκείνη ἤθελε παρουσιάσει ἔλλειμμα, καὶ τὴν δευτέραν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ νὰ συντάξωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1900, ἐγώ τε καὶ οἱ δύο Κύριοι, ὅτε προσκαλέσαντες ἐνώπιον ἡμῶν τοὺς ἁρμοδίους ὑπαλλήλους καὶ ἐξετάσαντες αὐτοὺς ἠρευνήσαμεν ἐκεῖ καὶ τὰ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ 1899 ἐν γένει, καὶ ὑπεχρεώθην νὰ τηλεγραφήσω, καὶ ἐτηλεγράφησα εἰς ὅλα τὰ σώματα καὶ τὰ ἐπιμελητήρια, ὄχι πλέον περὶ ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ κεκλεισμένων χρήσεων, τὰς ὁποίας εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1900 δὲν ἀναγράφει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Γνωρίζων τὴν ἀνικανότητα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1900, δὲν ἀνέγραψεν εἰς αὐτὸν τὸ ποσὸν τῶν κεκλεισμένων χρήσεων, ἀνερχόμενον εἰς 1,500,000 περίπου δραχμάς. Ἐπίσης δὲ δὲν ἀνέγραψε τὸ ποσὸν 150,000 δραχμῶν, ἀνῆκον εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1898. Ἀφοῦ εἴχετε ἀκούσει πρὸ μιᾶς ἡμέρας τὴν ἱστορίαν ὅλων τούτων, ἠκούσατε προχθὲς μόνον ῥητορικὰς ἀποστροφὰς, σκοπὸν ἐχούσας νὰ διαστρέψωσι τὴν ἀλήθειαν. Καὶ ἐνόμισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἔπεισεν ὑμᾶς, καὶ ἔσπευσε νὰ σᾶς δηλώσῃ, ὅτι μετὰ τὴν ἀνακάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον σᾶς παρέστησεν ὡς ἄγνωστον εἰς αὐτοὺς, ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐτίθετο ἐκποδὼν, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τακτοποιηθῇ ἄλλως ἡ ὑπόθεσις, εἰμὴ διὰ τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ ἐλησμόνησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, λέγων ταῦτα, ὅτι διέψευδε κατηγορηματικῶς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις πρό τινων ἡμερῶν, ζητῶν πίστωσιν ἀναπληρωματικὴν, ἐβεβαίου, ὅτι δυνάμει μέτρων, ἅπερ λαμβάνει τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἐτακτοποιήθη καὶ ἡ ὑπόθεσις αὕτη, καὶ θὰ ἔχωμεν πλεόνασμα 1,500,000. Ἀλλ’ ἐὰν ἀληθῶς οὕτως ἔχῃ τὸ πρᾶγμα, πρὸς τί ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ Ὑπουργοῦ; Μὴ τάχα δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ μὲ τὸν πρώην Ὑπουργὸν νὰ τακτοποιηθῇ ἡ ὑπόθεσις ὁμοίως; Δὲν εἶναι τοῦτο ἀπόδειξις τρανὴ, ὅτι ὑπῆρξεν ὡς ἀφορμὴ τὸ ἔλλειμμα; Ἔχω ἀνάγκην νὰ μεταχειρισθῶ ἐπιχειρήματα καὶ ῥητορικὰ σχήματα, διὰ νὰ πείσω ὑμᾶς, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς δὲν λέγει ἀλήθειαν; Ἀλλ’ ἔχων ἀνάγκην νὰ ἐπικυρώσῃ ἔτι πλέον, ὅτι ὁ λόγος τῆς παραιτήσεώς μου ἦτο τὸ ἔλλειμμα, δὲν ἐσεβάσθη οὔτε ἑαυτὸν, οὔτε τὸ ἀξίωμά του, καὶ ἐξήρθρωσε τὰ γεγονότα. Ἐστράφη εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ὀργανισμοῦ, καὶ ἐζήτησεν ἐκεῖ νὰ εὕρῃ ἔρεισμα, ὅπως σᾶς πείσῃ, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐλλείμματος, καὶ ἐφάνη ἀπορῶν, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ λέγω ταῦτα, προκειμένου περὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, προκειμένου περὶ τοῦ Ἀρχηγείου, ἀφοῦ ἐγὼ συνέταξα ὀργανισμὸν, ἐν τῷ ὁποίῳ ἀνέγραψα, ὅτι ἀνεγνώριζον Ἀρχηγεῖον καὶ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ Διαδόχου, ὡσὰν νὰ μὴ ἐνθυμῆσθε τάχα, τί εἶπον ἐγὼ, ὅτε ἐξήγουν τὰ περὶ τούτου. Ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ ἀνακεφαλαιώσω ταῦτα, ἔρχομαι εἰς τὰ λεχθέντα ἐκ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Οὗτος εἶπεν, ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπεχώρουν, μοὶ ἔθεσε τὸ ζήτημα, ὅτι ἔπρεπε νὰ παραιτηθῶ, καὶ εἶπεν, ὅτι ἐγὼ ὑπεχώρησα διὰ τοῦτο. Ἐγὼ διετεινόμην, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ δώσω ἀρχηγίαν εἰς τὴν Αὐτοῦ Ὑψηλότητα, διότι δὲν ἐνεπιστευόμην εἰς τοὺς περὶ αὐτόν· καὶ ἀνέπτυξα ἐπὶ μακρὸν τὰ περὶ τούτου, καὶ ἐδεχόμην τότε μόνον νὰ δώσω ἀρχηγίαν, ὁπόταν διὰ νόμου ἐγὼ ἤθελον καταστήσει συμβουλευτικὴν μόνον τὴν δύναμιν τοῦ Ἀρχηγείου. Ἀνέγραφον δὲ εἰς τὸν ὀργανισμὸν, ὅτι κατ’ ἔτος ἐκ περιτροπῆς οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τὴν ἰδιαιτέραν τοῦ Διαδόχου καὶ εἰς τὸ Ἀρχηγεῖον θὰ ἀναλαμβάνωσιν ὑπηρεσίαν. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, Κύριοι, ποῖος ἐκ τῶν δύο ὑπεχώρησεν; ἐγὼ ἢ ὁ Πρωθυπουργός; Καὶ ἀνέγραφον ταῦτα ἐν τῷ ὀργανισμῷ περὶ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ὑπηρετούντων ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Διαδόχου, διότι ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, καὶ ἀνέλαβε τὴν Ἀντιβασιλείαν τοῦ Κράτους ἡ Αὐτοῦ Ὑψηλότης ὁ Διάδοχος, διεξήγαγε μὲ ἁβροφροσύνην καὶ εὐθύτητα τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ, διότι δὲν εἶχε τότε ἄνδρας παρ’ ἑαυτῷ, ἔχοντας ἀφορμὴν νὰ παρακωλύσωσι τὴν ἐνέργειαν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, καίτοι ὁ Διάδοχος εἶχεν ἀφορμὴν ἐκ τῆς συμπεριφορᾶς μου πρὸς τὴν Α. Ὑψηλότητα τὸν πρίγκηπα Γεώργιον, ἐκ τῆς στάσεως δὲ ταύτης τοῦ πρίγκηπος Γεωργίου εὑρέθη οὗτος δυστυχῶς εἰς τὴν ἐπιβληθεῖσαν ἀνάγκην, ὥστε αὐτὸς οὗτος νὰ καταγγείλῃ τοὺς ἐμπεπιστευμένους αὐτῷ, καὶ νὰ γείνωσιν οὗτοι σήμερον ἰδιῶται, μὴ ἔχοντες τὴν τιμὴν νὰ φέρουν τὰ παράσημα τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ. Εἶχον λοιπὸν προηγούμενον λίαν σημαντικὸν, καὶ ἐδιδάχθην ἐκ τούτου, καὶ ἀξιῶ, ὥστε πάντες οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ λαμβάνωσι τὴν τιμὴν νὰ συναναστρέφωνται καὶ ὑπηρετῶσι περὶ τῇ Α. Ὑψηλότητι, διὰ ν’ ἀποφύγωμεν τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον ὑπέστημεν εἰς τὴν Κρήτην, ὅτε ἡ Α. Ὑ. ὁ πρίγκηψ διετάχθη νὰ μεταβῇ ἐκεῖ, τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ εὑρεθῇ καὶ πάλιν ἄλλη Ὑψηλότης νὰ καταγγείλῃ τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτῆς, καὶ νὰ πάθῃ παρόμοια, ἢ καὶ χειρότερα, καὶ τὸ ἔθνος. Καὶ ἀναλύων τὰ περὶ τοῦ ὀργανισμοῦ ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶπε πρὸς ὑμᾶς, ἀπευθυνόμενος εἰς ἐμέ: «Μεταξὺ αὐτοῦ καὶ ἐμοῦ καὶ τοῦ Διαδόχου περισσότερον κῦρος καὶ αὐθεντίαν ἔχουν αἱ γνῶμαι ἐκείνου»! Δὲν καταδέχομαι καὶ νὰ τὸ συλλογισθῶ, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ συγκριθῶ μὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὡς πρὸς τὰς στρατιωτικὰς γνώσεις, καὶ νὰ κατέλθω μετ’ αὐτοῦ εἰς συζήτησιν περὶ τούτου.

§7Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον τοιοῦτον.

§8Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ νὰ λέγῃ, ὅτι ἔχει μεγαλειτέραν αὐθεντίαν.

§9Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτον, διότι οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῶ τοιοῦτόν τι.

§10Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διπλώματος δὲν ἔχω ἀνάγκην παρ’ αὐτοῦ.

§11Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Περίεργον πρᾶγμα!

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀνώτερος συνταγματάρχης τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν μεγάλου Κράτους, εἰς τὸν ἀπέναντι ἐμοῦ στρατὸν εὑρισκόμενος, διὰ τοῦ Βασιλέως μοὶ ἔδωκε τίτλον τῆς στρατιωτικῆς μου ἱκανότητος. Ἀνώτερος Αὐστριακὸς ἀξιωματικὸς τῆς ἐπιτροπῆς τῆς καταλήψεως τῆς Θεσσαλίας μοὶ ἔδωκε περγαμηνὴν στρατιωτικὴν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ σεβαστοῦ ἐκ Γόρτυνος πολιτευτοῦ. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἀπέναντι ἐμοῦ στρατοῦ δὲν ἐδίστασε νὰ εἴπῃ τὴν περὶ ἐμοῦ γνώμην του, ὡς καὶ οἱ Ὀθωμανοὶ ἀξιωματικοί, οἱ διελθόντες ἐντεῦθεν. Συγχωρήσατέ μοι, Κύριοι, διότι κατῆλθον μέχρι τοῦ ποταποῦ σημείου, νὰ ὁμιλήσω περὶ ἐμαυτοῦ. Δὲν ἠδυνάμην ὅμως νὰ πράξω ἄλλως, ὅταν ἐξ ὅλων τῶν σημείων οἱ πρὸ μικροῦ συνάδελφοί μου, καὶ ὡς Ὑπουργοῦ καὶ ὡς ἀξιωματικοῦ, ἐζήτουν νὰ μὲ ἀποδείξωσιν ἀνίκανον. Ἔλεγον ἐν ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας μου, ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παραζαλισμένος καὶ μὴ δυνάμενος νὰ ἀντεπεξέλθῃ κατὰ τῆς ἀληθείας, ἡ ὁποία ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ στόματός μου, κατήγγελλε τοὺς ἑαυτοῦ συνυπουργούς. Διότι καταγγέλλων τὸν ὀργανισμόν, ὅστις ἔδωκε τὴν ἧτταν εἰς τὴν Ἑλλάδα, κατήγγελλε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ ἀνικανότητι, διότι ἔργον αὐτοῦ εἶναι ὁ ἐν ἰσχύϊ ὀργανισμός. Καὶ ὅτε ὕβριζε τοὺς Ὑπουργούς, νεκρούς τε καὶ ζῶντας, λέγων ὅτι καταδολιεύονται τοὺς νόμους καὶ τὰ διατάγματα, καὶ παριστῶν αὐτοὺς ἀνικάνους, κατήγγελλε τὸν νῦν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον αὐτὸς διηύθυνε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ὅτε δὲ εἶδον τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἀναβαίνοντα τὸ βῆμα, ἐπίστευσα, ὅτι οὗτος ἤθελε δώσει τὴν παραίτησίν του ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης καὶ ἤθελε διαμαρτυρηθῆ, ὅπως διεμαρτυρήθη ὅτε ἦτο Πρόεδρος τῆς Βουλῆς κατὰ τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, διότι οὗτος ἀπεστράτευσεν ἐξάδελφόν του ἐκ τοῦ ναυτικοῦ, καὶ ἐζήτει τὰ περὶ τούτου ἔγγραφα, διὰ νὰ ἀποδείξῃ τὴν παρανομίαν ἐκείνην. Ἀλλὰ παρ’ ἐλπίδα ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀντὶ τούτου, παρουσίασεν ἐνώπιον ἡμῶν πιστοποιητικὰ ἱκανότητος αὐτοῦ, καὶ μᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν ἀπεφάνθη περὶ αὐτοῦ ἡ Αὐτοῦ Ὑψηλότης, διότι ἦτο Βουλευτὴς καὶ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ μὴ παρουσιασθῇ ἐνώπιόν του, ὅπως ἐπιθεωρηθῇ, καὶ δὲν παρουσιάσθη, ἕνεκα τοῦ ὁποίου δὲν ἀνέγραφεν αὐτὸν ἡ Α. Ὑψ. εἰς τοὺς πίνακας. Ἀλλ’ ὑπενθυμίζω εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι, ὅτε ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διέταξε τοὺς ἐν ἀδείᾳ ἀξιωματικοὺς νὰ παρουσιασθῶσιν ἐνώπιον τῆς Αὐτοῦ Ὑψηλότητος διὰ νὰ ὑποστῶσι τὴν δοκιμασίαν, ἡ Βουλὴ δὲν εἶχεν ἀναγνωρίσει ἀκόμη τὰς ἐκλογάς, καὶ τὸ Προεδρεῖον δὲν εἶχεν ἀκόμη ἀναγγείλει αὐτούς, καὶ συνεπῶς ὁ κ. Τσαμαδὸς διετέλει ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου.

§13Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Βουλευτὴς εἶναι ὁ ἐκλεγόμενος.

§14Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὡραία θεωρία! Πρὶν ἡ Βουλὴ ἐξελέγξῃ τὰς ἐκλογάς, δὲν εἶναι Βουλευταὶ οἱ ἐκλεγόμενοι, διότι τὰ δικαστήρια δὲν ἔχουσι δικαίωμα ἐξελέγξεως, ἀλλὰ μόνον ἀνακηρύξεως τῶν πλειονοψηφούντων. Ἐὰν δὲν τὸ γνωρίζετε, τόσων ἐτῶν Βουλευτής, σᾶς παραπέμπω εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον. Καὶ ἀφοῦ δὲν σᾶς ἀνέγραψεν ἡ Α. Ὑψηλότης, κατὰ τὰ νόμιμα θεωρεῖσθε στάσιμος. Καὶ ἄλλην μομφὴν κατ’ ἐμοῦ ἐζήτησε νὰ ἐπιρρίψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ζητῶν νὰ μὲ διδάξῃ τὰ καθήκοντά μου καὶ ὡς πολίτου καὶ ὡς Βουλευτοῦ. Φρονῶ ὅτι εἶναι ἥκιστα ἁρμόδιος νὰ δίδῃ μαθήματα συμπεριφορᾶς καὶ ἀνατροφῆς πρὸς πάντας ὁ κύριος Θεοτόκης. Μοῦ ἐμέμφθη, ὅτι ἔγγραφον ἐμπιστευθέν μοι παρὰ τῆς Αὐτοῦ Ὑψηλότητος μετεχειρίσθην, ἐναντίον τῶν καθηκόντων μου καὶ τῆς δικαιοδοσίας μου. Δὲν εἶναι τοῦτο ἀκριβές. Ἡ Α. Ὑψηλότης μοὶ ἔδωκε τὸν ὀργανισμόν, καὶ ὅτε ἐπείσθη, ὅτι ἐγὼ δὲν τὸν υἱοθέτουν, μοὶ ἐζήτησε τοῦτον, ἐγὼ δὲ ἐζήτησα παρ’ αὐτοῦ νὰ κρατήσω ἀντίγραφον, καὶ μοὶ τὸ ἐπέτρεψε, διότι ὅλος ὁ δημοσιογραφικὸς κόσμος ἐπετίθετο κατ’ ἐμοῦ, ζητῶν νὰ παραστήσῃ τὸν ὀργανισμόν, ὃν δὲν ἐνόμιζον κατάλληλον νὰ ἐφαρμοσθῇ εἰς τὸν στρατὸν τῆς πατρίδος μου, ὡς ἐφαρμόσιμον. Ἐζήτησα λοιπὸν διὰ τοῦ ἀξιωματικοῦ, τὸν ὁποῖον μοὶ ἔστειλε, τοῦ ἀντισυνταγματάρχου Πάλλη, νὰ μοὶ δώσῃ τὴν ἄδειαν, ὅπως λάβω ἀντίγραφον τοῦ ὀργανισμοῦ τούτου, ἵνα ὑπερασπίσω ἐμαυτὸν ἐν στιγμῇ, καθ’ ἣν θὰ ἐνόμιζον, ὅτι ἐκινδύνευεν ἡ ὑπόληψίς μου, ὡς Ὑπουργοῦ καὶ ὡς ἀτόμου, καὶ μοὶ ἐδόθη ἡ ἄδεια· ἐὰν δ’ ἐλάμβανε τὸν κόπον ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἢ αἱ ἐργασίαι του τῷ ἐπέτρεπον, νὰ ἀναγνώσῃ τὸ ἐξώφυλλον τοῦ ὀργανισμοῦ τούτου, ἤθελεν ἴδει ἐν αὐτῷ τυπωμένον: «ἀντίγραφον τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος». Οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον ἤθελον νὰ ἦμαι ἀσυνεπὴς καὶ ἐκτὸς τῶν κανόνων τῆς χρηστῆς συμπεριφορᾶς, διότι δὲν ἤμην μόνον δημόσιος ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἤμην καὶ Κουμουνδοῦρος, καὶ εἶχον καθῆκον νὰ μὴ ἦμαι ἀσυνεπὴς καὶ πρὸς ἐμὲ καὶ πρὸς ἐκείνους, μεθ’ ὧν συναντῶμαι ὁπωσδήποτε. Καὶ ἀφοῦ πάντα τὰ ἐπιχειρήματα αὑτοῦ ᾐσθάνετο ἐν ἑαυτῷ, ὅτι ἦσαν ἀνίσχυρα νὰ τὸν κρατήσουν εἰς τὸ ὕψος, εἰς τὸ ὁποῖον ἐζήτει ν’ ἀναρριχηθῇ, καὶ εἰς τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀφοῦ εἶδε κλονιζόμενον ὑπὸ τοὺς πόδας αὑτοῦ τὸ ἔδαφος, ἀφοῦ εἶδεν, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ καλύψῃ τὴν ἀλήθειαν,—διότι θὰ τὸν ἠρώτα τις, «διατί, ἀφοῦ ἐκαλύψατε τὸ ἔλλειμμα, ἔχοντες μάλιστα καὶ πλεόνασμα, ἀφοῦ ἦσθε σύμφωνοι εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ὀργανισμοῦ, ἔπρεπε νὰ πέσῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν;»—ἐζήτησε τὴν σωτηρίαν του ἀλλαχοῦ, εἰς τὰ Ἀνάκτορα, καὶ συνεκύλισεν ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ τὸν ἀνώτατον καὶ ἀνεύθυνον ἄρχοντα! Τίς ὡμίλησε περὶ Βασιλέως; Ἐγώ; Ὄχι. Δὲν ἐνθυμεῖσθε οὔτ’ ἐδῶ οὔτ’ ἐν δημοσιότητί ποτε νὰ ἔπραξα τοῦτο. Ὁσάκις ὡμίλησα ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἐν ταῖς συζητήσεσι κατὰ νομοθετημάτων, δι’ ὧν παρεχωροῦντο ἐκτάσεις γαιῶν, ἐζήτουν νὰ παραστήσω, ὅτι δὲν μᾶς ἐπετρέπετο νὰ καθιστῶμεν τοὺς Βασιλεῖς ἰδιοκτήτας, ὑπεδείκνυον, ὅτι ἦτο προτιμότερον νὰ δοθῶσι χρήματα αὐτοῖς, ἵνα ἀσχολῶνται μόνον εἰς τὰ ὕψιστα αὑτῶν ἔργα καὶ καθήκοντα. Ὡς δ’ ἐνθυμεῖσθε, δὲν εἶχε καμμίαν σχέσιν ἡ κατὰ τοῦ νομοθετήματος ἐκείνου ὁμιλία μου πρὸς τὴν δρᾶσιν τὴν βασιλικὴν, οὐδὲ καὶ ἀσεβῆ ὑπαινιγμὸν κατ’ αὐτῆς ἐξεδήλωσα. Ἀλλ’ εἶχεν ἀνάγκην νὰ κολακεύσῃ,—μολονότι προσεπάθησε δι’ ὅλων τῶν περιστροφῶν νὰ ἀποδείξῃ πρὸς ὑμᾶς, ὅτι δὲν συνειθίζει αὐτὸς νὰ κολακεύῃ—εἶχεν ἀνάγκην νὰ κολακεύσῃ, διότι ἡ πολιτεία του ὑπῆρξε τοιαύτη προτοῦ γείνῃ Πρωθυπουργός, ἥτις ἄφινε καὶ εἰς τὴν Πολιτείαν καὶ εἰς τὸν Βασιλέα ἀνάμνησιν οὐχὶ εὐχάριστον. Καὶ ἐπειδὴ ἠθέλησε νὰ μὲ παραστήσῃ ἀσεβοῦντα, ἔχω ἀνάγκην νὰ ὁμιλήσω, ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀποδείξω, τίς ὁ ἀσεβήσας. Τίς ἀγνοεῖ τὴν ἱστορίαν, ἥτις ἐγέννησε τὸ Κρητικὸν ζήτημα καὶ ἐπηκολούθησεν ὁ πόλεμος; Ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀποτελοῦν σήμερον τὴν Κυβέρνησιν, ζητοῦντες τότε νὰ θέσουν ἐκποδὼν τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπερ κατεῖχε τὴν ἀρχὴν, τὸ ὑπὸ τὸν κ. Θεόδωρον Δηλιγιάννην, ἵνα καταλάβωσι τὴν ἀρχὴν, ἐνόμισαν εὐπρεπὲς καὶ συνᾷδον πρὸς τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν, καὶ συνᾷδον πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, νὰ ὑπονομεύσουν καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Κράτους, διὰ νὰ ἀνατρέψουν τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο! Καὶ σχηματίζεται ἡ Ἀόρατος, καὶ ἐντὸς αὐτῆς ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶχε τὴν πρώτην θέσιν, καὶ ἄλλα μέλη, φίλοι καὶ στενῶς συνδεόμενοι πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, ἀπετέλουν τὴν ὁμάδα καὶ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἑταιρείας ἐκείνης! Ἡ Ἑταιρεία ἐκείνη δὲν ἔφθασε μέχρι τοῦ σημείου νὰ ζητῇ μόνον τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς Βασιλείας καὶ κατὰ τῶν βασιλοπαίδων ἐπήρχετο ἀμείλικτος! Ἀλλὰ δὲν ἔφθασε μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου μόνον καὶ εἰς τὰς ἐνεργείας τὰς ἐξωτερικὰς ἀντίδρασιν σημαντικὴν ἐπεχείρει, καὶ ἐδημοσιεύθησαν ἐν ταῖς ἐφημερίσιν ἐπιστολαὶ ἐπισήμου μέλους τῶν φίλων τοῦ Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἀνεγράφησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας τὰ ταξίδια τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, δι’ ὧν ἐζητεῖτο νὰ μὴ ἀποδοθῇ τίποτε εἰς τὴν ἀγωνιζομένην Κρήτην, διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βασιλεία ἐπολιτεύοντο κάκιστα καὶ ἐπρόδιδον τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, διὰ νὰ δυνηθοῦν οὕτω νὰ ἁρπάσουν τὴν ἀρχήν! Καὶ ὅτε ἡ πολιτεία αὐτῶν ἡ τοιαύτη ἐκλόνισεν ἐκ βάθρων τὴν πατρίδα ἡμῶν, καὶ μικροῦ δεῖν ἐποτίζοντο αἱ Ἀθῆναι μὲ αἷμα, ὁ διευθύνων τὴν ὅλην αὐτὴν ἐνέργειαν καὶ ἀρχηγὸς τῶν κινημάτων, δοὺς τὸ σύνθημα τῶν ἐργασιῶν, μετέβη εἰς Κέρκυραν καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ, ἐμπορευόμενος τὸ ἔλαιον, τὸ ἐκ τῶν κτημάτων του προερχόμενον, περιμένων νὰ καρπωθῇ τ’ ἀποτελέσματα τῆς πολιτείας του ταύτης (γέλωτες ἐν τῇ δεξιᾷ)... Περιμείνατε, διότι θὰ γελάσητε ἀκόμη περισσότερον... Ὅτε δὲ ἀνετράπη, ἐπὶ κινδύνῳ τῆς πατρίδος ἡμῶν, διὰ τῆς καταστροφῆς τοῦ ἀγῶνος, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, καὶ ἦλθεν ὁ ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς νὰ λάβῃ μέρος, ἵνα διοικήσῃ τὸ Κράτος κατὰ τὴν κρισιμωτάτην στιγμὴν, τὴν κινδυνώδη, τῆς πατρίδος, ὅτε ἔπρεπε νὰ καταγίνηται, ὅπως ἀναστείλῃ τὸ κακὸν, κατεγίνετο εἰς διορισμοὺς καὶ καταδιώξεις ὑπαλλήλων, τὰς ὁποίας διεξετραγώδησε μετὰ τόσου πόνου τὸ ἡμιεπίσημον ὄργανον τοῦ ἐκ Γόρτυνος πολιτευτοῦ. Ὥστε καὶ ὅτε ἦσαν ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας καὶ ἐζήτουν νὰ ἁρπάσωσιν αὐτὴν, καὶ ὅτε ἀνῆλθον ἐπ’ αὐτὴν, καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν ὤφειλον νὰ ἐντείνωσι πᾶσαν τὴν προσοχὴν καὶ τὰς ἐνεργείας αὑτῶν, δὲν ἐμερίμνων περὶ πατρίδος, ἀλλ’ ἐμερίμνων περὶ τῶν ἐπαρχιακῶν αὐτῶν ἀναγκῶν. Ἀλλὰ δὲν βλέπετε μόνον τὸν Πρωθυπουργὸν, θέλοντα νὰ παραστήσῃ ἐμὲ ὑβριστὴν καὶ ὡς ζητοῦντα νὰ κλονίσω τὸ γόητρον τῆς Δυναστείας, ἀλλὰ καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ζητήσαντα νὰ μοὶ δώσῃ μαθήματα πειθαρχίας καὶ σεβασμοῦ. Καὶ ἐλησμόνει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, λέγων ταῦτα, ὅτι κατέχων τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἔδιδε τηλεγραφικὴν διαταγὴν πρὸς τὸν Διάδοχον, νὰ μὴ ἀναφέρηται πρὸς τὸν Βασιλέα, ἀλλὰ μόνον εἰς αὐτὸν, δι’ ἧς παρίστα τὴν Αὑτοῦ Ὑψηλότητα ἀντιπειθαρχικὸν, ὅτε τοῦ ἀπηγόρευε νὰ δίδῃ τὰς πληροφορίας πρὸς τὸν Βασιλέα, καὶ ὕβριζε τὸν Βασιλέα, διότι οὐδὲν ἄλλο ἔλεγε διὰ τῆς διαταγῆς ἐκείνης ἢ ὅτι «δὲν ἔχομεν ἐμπιστοσύνην ἐπὶ σέ»! Ἐρωτῶ, κύριοι Βουλευταὶ, τὶς ἐξ ἡμῶν τῶν δύο γνωρίζει τὸν τρόπον τοῦ φέρεσθαι, καὶ ποῖος δύναται νὰ ὀνομασθῇ πολίτης χρηστὸς καὶ στρατιώτης πειθαρχικός; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶχεν, ὡς ἀνεκοίνου ἐντεῦθεν, πεποιθήσεις περὶ τῆς δράσεως τοῦ Βασιλέως· διότι καὶ ἐν τῷ ἐκλογικῷ προγράμματι αὑτῶν ἀνέγραφον, ὅτι, «ἂν ἀνέλθωμεν εἰς τὴν ἀρχὴν, θὰ βάλωμεν τὸν Βασιλέα εἰς τὴν θέσιν αὑτοῦ!» Τίς περισσότερον ἄλλου ἠσέβησε πρὸς τὴν Δυναστείαν; Τί κατήγγελλεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὸ πρόγραμμα καὶ οἱ συντάξαντες αὐτό; Κατήγγελλον τὸν Βασιλέα εἰς τὸν λαὸν, ὅτι ἐξέρχεται τῆς ἀποστολῆς καὶ τοῦ ὅρκου αὑτοῦ, καὶ ὅτι διὰ τῆς πολιτείας του τὸ πολίτευμα σαλεύεται! Ἀλλ’ ἤθελέ τις μὲ ἐρωτήσει: «ἀφοῦ ἐγνώριζες ταῦτα, πῶς ἐδέχθης νὰ συνεργασθῇς μετ’ αὐτῶν;» Κύριοι, ἐπίστευον καὶ πιστεύω, ὅτι οἱ ἄνδρες οἱ εὑρισκόμενοι ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, οἱ πολιτευόμενοι καὶ οἱ θέλοντες νὰ διαπράττωσι τὰ κοινὰ, ἔχουν ὅρια εἰς τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν, καὶ ἄλλοι μὲν, ἀναλόγως τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν αἰσθάνονται ἐν ἑαυτοῖς, πολιτεύονται ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ ἀνταγωνισμοῦ τούτου, ἄλλοι δ’ ὑπερπηδῶσι ταῦτα, ἀλλ’ ὅταν καταλάβωσι τὴν ἀρχὴν, ζητοῦσι νὰ διοικήσουν καλλίτερον τῶν πρώτων, ἵνα ἐμπνεύσωσι τὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν λαὸν, καὶ ἑδραιώσωσι τὸ ἀγαθὸν εἰς τὴν φίλην αὐτῶν πατρίδα. Παρουσιάζετο λοιπὸν εἰς ἐμὲ ἡ εὐκαιρία, ὅτε τὸ πρόγραμμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἦτο καὶ ἐπεβάλλετο ἡ ἀναδιοργάνωσις τοῦ στρατοῦ, εἰς τὴν πρώτην παρουσιασθησομένην κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, παρουσιάζετο, λέγω, διὰ τῆς προσκλήσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἰς ἐμὲ ἡ εὐκαιρία νὰ συντελέσω εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ στρατοῦ διὰ τῆς παρουσίας μου εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Κατόπιν ἑνὸς πολέμου καὶ μιᾶς δυστυχίας τῆς πατρίδος μου, ἐὰν μοὶ ἦτο δυνατὸν νὰ συνδέσω τὸ ὄνομά μου πρὸς τόσῳ μεγάλην πρᾶξιν, ἥτις θὰ ἠδύνατο, καὶ ἂν ἐγὼ δὲν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀντιμετωπίσω εἰς τὸ μέλλον τὸν ἐχθρὸν, νὰ δώσῃ τὴν νίκην εἰς τὸν στρατὸν τῆς πατρίδος μου καὶ τὴν τιμὴν, δὲν ἐδίστασα νὰ δώσω τὸ χέρι μου, δὲν ἐδίστασα νὰ καταλάβω τὸ ἑδώλιον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ νὰ συνεργασθῶ μετ’ αὐτῶν, ἵνα δυνηθῶ νὰ ἀνταποκριθῶ εἰς τὴν ἀπαίτησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, εἰς τὴν κληρονομίαν, τὴν ὁποίαν οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἐκληροδότησαν πρὸς ἡμᾶς. Καὶ ἀνέλαβον, Κύριοι, τὴν ἀρχὴν, καὶ ἀποκλειστικῶς καθηλώθην εἰς τὸ ἔργον μου, καὶ προσεπάθησα ν’ ἀνταποκριθῶ εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς καὶ εἰς τὴν ἀπαίτησιν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ὅτε ἐνόμισα, ὅτι τὸ ἔργον μου ἐπλήρου τὰς συνθήκας, ἐζήτησα ν’ ἀποφύγω πᾶν ἐμπόδιον, ἵνα φθάσω μέχρις ἐδῶ, καὶ ἐδέχθην νὰ ἀναγράψω ὅ,τι ἀνέγραψα, τὸ ὁποῖον δὲν μεταβάλλει καθόλου τὴν βάσιν, ἵνα δυνηθῶ νὰ ἴδω τὸ ἔργον μου γινόμενον νόμον τοῦ Κράτους, καὶ ν’ ἀποδώσω τὸν στρατὸν τῆς πατρίδος μου εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ, ἵνα ᾖ ἕτοιμος εἰς τὴν πρώτην στιγμήν. Ἀλλ’ εἶναι, Κύριοι, ἀνάγκη, νὰ ἐπαναλάβω ὅσα εἰς τὴν ἀγόρευσίν μου τὴν πρώτην εἶπον πρὸς ὑμᾶς, ἀφοῦ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς τὰ ἐπανέλαβε; Δὲν εἶναι βεβαίως ἀνάγκη νὰ σᾶς ἀπασχολήσω περισσότερον, ὅπως ἀποδείξω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ στόματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀνωμολόγει ὅ,τι εἶπον πρὸς ὑμᾶς, ὅτι εἶναι ἀνίκανος νὰ διευθύνῃ τὰ κοινὰ, καὶ ὅτι τὴν πατρίδα ἡμῶν μετ’ ὀλίγον θὰ σύρῃ καὶ πάλιν εἰς τὸν καθολικὸν ἔλεγχον· διότι ἦσαν αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες διέπουν τὰ τῆς ἀρχῆς καὶ σήμερον, οἱ ὁποῖοι, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ προβῶμεν εἰς τὰς διαπραγματεύσεις τῆς συνθήκης, προέτειναν τὸν ἔλεγχον! Ἐζήτησαν οἰκονομικῶς νὰ δεσμεύσουν τὴν πατρίδα ἡμῶν, διότι πολλὰς σχέσεις ἔχουν μὲ τὰ μονοπώλια καὶ τὴν οἰκονομικὴν διαχείρισιν καὶ τὴν τραπεζικὴν ἀκόμη τοῦ τόπου. Ζητοῦσι καὶ διὰ τοῦ νόμου τούτου τοῦ ἀπολυταρχικοῦ νὰ συλλάβωσιν εἰς τοὺς ὄνυχας αὑτῶν καὶ τὸν στρατὸν, διὰ νὰ πνίξωσι πᾶν μέσον ἀμύνης τῆς χώρας κατὰ τῶν ἐπιβουλευόντων τὰς ἐλευθερίας του καὶ τὴν ὕπαρξίν του! Διότι οὐδεὶς δύναται νὰ γνωρίζῃ, ποῖοι θὰ ἦσαν ἐκεῖνοι, οἵτινες θ’ ἀποτελέσουν τὸ ἐπιτελεῖον, οἷας διανοητικῆς δυνάμεως, διὰ νὰ δύνανται νὰ ἀντιλαμβάνωνται τῶν ἐπιβλαβῶν σχεδίων καὶ νὰ μὴ γίνωνται θύματα. Ἠγωνίσθη ἐπ’ ἀρκετὸν προχθὲς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ σᾶς πείσῃ, καὶ ἀφοῦ εἶδεν ὅτι δὲν τὸ κατώρθωσε καὶ αὐτὸς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, προέβαλον τὴν διαβεβαίωσίν των, δηλαδὴ προέταξαν τὴν τιμὴν αὑτῶν, διὰ νὰ ἐκβιάσωσι τὴν ἐμπιστοσύνην ὑμῶν, τοῦ ὅτι ὅσα λέγουσιν εἶναι ἀληθῆ, καὶ τοῖς ἐφάνη ὅτι μὲ ἐνίκησαν, καὶ ὅτι συνετρίβην εἰς τὸν βράχον τῆς τιμῆς αὐτῶν, καὶ συντριβεὶς δὲν κατέρχομαι τὸ βῆμα, ἀλλὰ σωροῦμαι εἰς τὴν θέσιν μου!

§15Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Λαμβάνω τὸν λόγον διὰ νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς γνώμης ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν, ὅτι μετὰ τὴν συζήτησιν μάλιστα ταύτην δύνανται νὰ ἀναβάλωσι τὴν ψήφισιν τοῦ ὀργανισμοῦ εἰς τὴν προσεχῆ Σύνοδον. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν, Κύριοι, τὴν σημασίαν τοῦ γεγονότος, πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν τὴν σπουδαιότητα τῆς ἀποστολῆς ἡμῶν, πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι μετὰ τὰ λεχθέντα καὶ ἀναπτυχθέντα δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναβολή, οὔτε νὰ προηγηθῇ οὐδεμία ἄλλη κοινοβουλευτικὴ πρᾶξις, ἐὰν δὲν λύσωμεν ἓν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀποβλέπει εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπεράσπισιν τῆς πατρίδος, καὶ τὸ ὁποῖον θέλει ἐπαναφέρει τὴν τελευταῖον κλονισθεῖσαν ἁρμονίαν τοῦ στρατοῦ. Κατὰ τῆς γνώμης ταύτης ἰδίως προτίθεμαι νὰ διαμαρτυρηθῶ. Ἡ πρόφασις τῶν οἰκονομικῶν μέσων δὲν δικαιολογεῖ. Ἡ Ἑλλὰς ὤφειλεν, ἅμα τῷ πέρατι τοῦ ἀτυχοῦς πολέμου, νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὀφείλει στρατιωτικῶς νὰ ὀργανωθῇ, ἡ Ἑλλὰς ὤφειλε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι δὲν ἦτο ἐποχὴ νὰ προσέξῃ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, νὰ βελτιώσῃ τὴν ἐσωτερικήν της κατάστασιν, ἀλλ’ ἦτο ἐποχὴ νὰ βελτιώσῃ τὴν κατάστασιν ἐκείνην, ἡ ὁποία τὴν ἠτίμασε καὶ ἕνεκα τῆς ὁποίας ὑπέστη τὰ κακὰ καὶ τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ὑπέστη. Ἐκεῖ ἔπρεπε νὰ δοθῇ ὅλη ἡ προσοχή, καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ τακτοποιήσωμεν τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ αὐξήσωμεν τὰ ἔσοδά μας, ὠφείλομεν νὰ τὰ διαθέσωμεν ἀπ’ ἀρχῆς πρὸς μόνον τοῦτον τὸν σκοπόν. Τί ἐπράξαμεν, Κύριοι; Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον ἠσχολήθημεν νὰ τακτοποιήσωμεν τὴν ἐσωτερικήν μας κατάστασιν· ἐνῷ αἱ θύραι τῆς οἰκίας εἶναι τεθραυσμέναι καὶ δὲν δύνανται νὰ ἀνθέξωσιν εἰς τὴν ἐλαχίστην προσβολήν, ἐφροντίσαμεν νὰ καλλωπίσωμεν τὰς αἰθούσας τῆς οἰκίας καὶ νὰ τὰς αὐξήσωμεν, διότι μᾶς ἐφαίνοντο στενόχωροι! Ὡς ἐκ τούτου εἰσήχθησαν τὰ ψηφισθέντα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα τί ἔκαμαν; Ηὔξησαν τὰ ἔξοδα! Παρημελήθη τὸ σπουδαῖον ζήτημα! Καὶ σήμερον τί μᾶς λέγουσι; «Καλὸς εἶναι ὁ ὀργανισμός, ἀλλ’ οἰκονομικῶς δὲν ἀντέχει ὁ τόπος· πρέπει νὰ τὸν ἀναβάλωμεν, διὰ νὰ ἴδωμεν, μήπως τὰ 18 ἑκατομμύρια τὰ κάμωμεν 16»! Ἐγὼ λέγω ὄχι! Τὰ 18 νὰ γείνουν 22 ἑκατομμύρια. Ἀφοῦ κατὰ τοὺς ὀργανισμούς, οἱ ὁποῖοι προητοιμάσθησαν, καὶ κατὰ τὴν γνώμην τῶν ἁρμοδίων ἀπαιτοῦνται 22 ἑκατομμύρια, ἐπιμένω ὅτι πρέπει νὰ γείνωσιν 22, καὶ νὰ γείνωσιν 22 ἑκατομμύρια, ἀφοῦ ἀφαιρέσωμεν πᾶσαν αὔξησιν δαπάνης ἀπὸ πᾶν ἄλλο ἔργον, ἀπὸ πᾶσαν μεταρρύθμισιν. Ὁ ὀργανισμὸς ὁ στρατιωτικὸς οὐ μόνον εἶναι ἀπαραίτητος, ὅπως θέσῃ τὴν βάσιν τῆς ἐνεργείας τοῦ Κράτους, ἀλλὰ εἶναι ἀπαραίτητος διὰ νὰ ἡσυχάσητε καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀνησυχοῦσιν ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος· καὶ ἂν θελήσητε νὰ μάθητε, ποῖαι εἶναι αἱ ἐντυπώσεις των ἐκ τῆς καταστάσεώς μας, θέλετε συμφωνήσει, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ τοὺς καθησυχάσωμεν, πρὶν ἢ ἐντελῶς ἀπελπισθῶσιν ἀπὸ ἡμᾶς! Ἐπερίμενον μετὰ τὸν πόλεμον νὰ μᾶς ἴδωσιν ἀσχολουμένους εἰς τὴν στρατιωτικὴν τακτοποίησίν μας· προσεφέρθησαν νὰ μᾶς ὑποστηρίξωσι χρηματικῶς, Σύλλογος δὲ ὑπὲρ ταμείου ἐθνικῆς ἀμύνης συνεστήθη. Εἰσὶν ἕτοιμοι νὰ συνεισφέρωσι.

§16Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Μὲ τὰ λόγια πάντοτε!

§17ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐτυπώθη ὁ ὀργανισμὸς τοῦ Συλλόγου καὶ διενεμήθη. Ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ τὸν σεβασθῶμεν.

§18Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Σοβαρῶς πιστεύετε, ὅτι μὲ συνεισφορὰς θὰ κάμητε στρατόν;

§19ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὄχι! Δὲν λέγω αὐτό.

§20Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Αὐτὸ λέγετε.

§21ΡΙΚΑΚΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Λέγω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἐλέχθη. Ἰδοὺ τί θέλω νὰ εἴπω. Ἄλλοτε ἐγένετο λόγος περὶ ταμείου ἐθνικῆς ἀμύνης· προῆλθε μάλιστα ἡ ἰδέα ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἥτις ἐπὶ μακρὰ ἔτη διῴκησε ὸν τόπον. Οἱ ἔξω ὁμογενεῖς ἐνόμισαν, ὅτι τώρα δύνανται νὰ τὴν πραγματοποιήσωσι, καὶ προσεφέρθησαν...

§22Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ.). Καὶ πόσα ἔστειλαν ἕως τώρα;

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε. Ἀφήσατε νὰ τελειώσῃ. Μὴ ἀπαντᾶτε εἰς τὰς διακοπὰς, κύριε Ρικάκη.

§24ΡΙΚΑΚΗΣ. Μὲ ἠρωτήσατε πόσα ἔστειλαν. Σᾶς εἶδον ὅτι ἔχετε διάθεσιν διὰ νὰ τὰ ἐξοδεύσητε δι’ αὐτὸν τὸν σκοπόν; Σᾶς εἶδον ὅτι προετοιμάζετε ἑπτατάξια σχολεῖα! (γέλωτες). Λοιπὸν εἶναι ἀπαραίτητον, Κύριοι, πρὶν ἢ λήξῃ ἡ Σύνοδος νὰ εἰσαχθῇ καὶ ψηφισθῇ ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμός. Ἡ Βουλγαρία ἐκτελεῖ μεγάλα γυμνάσια κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἡ Σερβία ηὔξησε τὸν στρατόν της. Ἡ Τουρκία ἐξοπλίζεται καὶ αὐξάνει τὰς πολεμικάς της ἐνεργείας. Ἡ Ἑλλὰς τί ἔκαμε; Πηγαίνετε εἰς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος νὰ ἴδητε τὸν Καρνάβαλον! (γέλωτες). Καὶ νομίζετε ὅτι αὐτὰ δὲν γράφονται, δὲν λέγονται, δὲν γίνονται γνωστὰ, καὶ δὲν ἀπελπίζουσι τοὺς δυστυχεῖς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἐστραμμένους πρὸς ἡμᾶς τοὺς ὀφθαλμούς των, οἱ ὁποῖοι σφάζονται σήμερον, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐλπίζουσιν ἀπὸ ἡμᾶς καὶ μόνους βοήθειαν καὶ συνδρομήν;

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§26ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος;

§27ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι. Ἐτελείωσε τὸ ζήτημα;

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἄλλοι ἐγγεγραμμένοι. Λοιπὸν ὁρίστε!

§29Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπὶ ἄλλου θέματος;

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως.

§31Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τότε πρὸ αὐτοῦ ἔχω ἐγὼ τὸν λόγον.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§33Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀληθῶς, Κύριοι, ἡ ἀποχώρησις ἐκ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Οἰτύλου δὲν ἠδύνατο νὰ χορηγήσῃ θέμα συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ, εἴτε εἷς εἴτε ἕτερος ὑπῆρξεν ὁ λόγος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἀπεχώρησεν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κατ’ ἔθος, ἀλλὰ καὶ κατὰ καθῆκον, ἀνήγγειλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, μετ’ αὐτὸν δὲ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὑπέβαλεν αὐτῇ νομοσχέδια περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων, δι’ ὧν ἐπρόκειτο νὰ ἱκανοποιηθῶσιν ἀπαιτηταὶ ὑποχρεώσεις τοῦ Δημοσίου. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς ὑποβολῆς τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου ἠθέλησε νὰ ἀναπτύξῃ τοὺς λόγους, οἵτινες ὑπεχρέωσαν αὐτὸν ν’ ἀποχωρήσῃ τῆς ἀρχῆς. Καὶ, κατ’ αὐτὸν, ὁ λόγος, δι’ ὃν ἀπεχώρησεν ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἦτο ἡ διαφωνία αὐτοῦ καὶ πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, υἱοθετήσασαν, καθ’ ἃ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὴν γνώμην τοῦ Διαδόχου ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Κατὰ τοὺς πρώην συναδέλφους τοῦ κ. Βουλευτοῦ Οἰτύλου, ἡ διαφωνία δὲν ἐπῆλθεν ἐκ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἀπεδέχθη τὰς γνώμας τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅπερ υἱοθέτησε τὴν γνώμην τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου. Ἀλλ’ εἴτε ὁ εἷς εἴτε ὁ ἕτερος ὑπῆρξεν ὁ λόγος, δι’ ὃν ἀπεχώρησε τῆς ἀρχῆς ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου, εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν ὑπῆρχε θέμα συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ. Ἠδύνατο ἐκ δικαιώματος καὶ ἐκ καθήκοντος προσωπικοῦ νὰ ἐκθέσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου τοὺς λόγους, οἵτινες ἐξηνάγκασαν αὐτὸν νὰ ἀπέλθῃ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ οἱ λόγοι οὗτοι βεβαίως εἶναι ἀλλότριοι πρὸς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ, ὅτι, ἀφοῦ, ὡς ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδείχθη, ἀκλόνητος καὶ ἀκεραία ἐνέμεινεν ἡ πλειονοψηφία παρὰ τῇ Κυβερνήσει καὶ μετὰ τὴν ἀποχώρησίν του, ἀφοῦ δὲν ἔχαιρε τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Βασιλέως, ἀναγκαίως ὤφειλε ν’ ἀποχωρήσῃ τῆς ἀρχῆς. Καὶ ἴσως λυπεῖται, διότι δὲν ἔπραξε τοῦτο ταχύτερον, μιμούμενος τὸ παράδειγμα τοῦ μεγάλου αὐτοῦ πατρός. Ἀλλ’ ἐὰν οὕτως ἔχουσι τὰ πράγματα ἐν τῇ Βουλῇ, ἐὰν ὄχι μόνον δὲν ἐκλονίσθη ἡ πλειονοψηφία ἐκ τῆς ἀποχωρήσεως τοῦ Βουλευτοῦ Οἰτύλου ἐκ τῶν τάξεων τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐνισχύθη αὕτη, ἡ ἀντικατάστασις αὐτοῦ εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορος ὡς πρὸς τὰ δικαιώματα καὶ τὰ καθήκοντα τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἂν ἀπησχόλησεν ἡ μακρὰ αὕτη συζήτησις ἐπὶ τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας τὴν Βουλήν, τὴν ἀπησχόλησε μόνον πρὸς τὸν σκοπὸν ἱκανοποιήσεως προσωπικῆς φιλοτιμίας. Οὐδὲ θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν τὰ πράγματα ἔμενον ἕως ἐκεῖ. Ἀλλ’ ἀτυχῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ἐπὶ τῆς μακρᾶς ἐκείνης ἀναπτύξεως, ἥτις ἔλαβε χώραν ἐπὶ τοῦ σχεδίου τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ, κατὰ παραβολὴν πρὸς τὴν μελέτην τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Διαδόχου, παρέλειψαν καθῆκον ἐπιβαλλόμενον ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, διότι πάντα, ὅσα ἐλέχθησαν περὶ τῶν δύο αὐτῶν μελετῶν, εἶναι ἐντελῶς ἀλλότρια πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα. Ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει ὑπ’ ὄψιν της ὀργανισμόν, ὅπως μελετήσῃ καὶ συζητήσῃ ἐπ’ αὐτοῦ, θὰ ἔχῃ δὲ ἡ Βουλὴ τὴν εὐκαιρίαν νὰ συζητήσῃ τὸ θέμα περὶ τοῦ τίνα βαρύνει ἡ εὐθύνη ἐκ τοῦ ὅτι δὲν ἀνεγράφησαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1899 πιστώσεις, αἵτινες ἀναγκαίως ἔδει ν’ ἀναγραφῶσι πρὸς ἱκανοποίησιν ἁπάντων τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους. Τὸ θέμα τοῦτο θὰ τὸ ἐξετάσωμεν, ὅταν συζητηθῶσιν αἱ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβληθεῖσαι πιστώσεις. Τὸ θέμα τοῦ ὀργανισμοῦ ὅμως εἶναι ἐντελῶς ἀλλότριον πρὸς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, διότι ἡ Βουλὴ οὐδὲν σχέδιον ἔχει ὑπ’ ὄψιν. Καὶ ὅτε οὕτως ἔχουσι τὰ πράγματα, ἐπεβάλλετο εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὅσον ἐθεώρει ἀσύμφορον καὶ ὅτι δὲν συνεβιβάζετο μὲ τὰ καθήκοντα τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀπαιτήσῃ παρὰ τοῦ ἀγορεύοντος νὰ περιορισθῇ ἐντὸς τοῦ θέματος. Τὸ θέμα δὲ ἦν ἓν μόνον, οἱ λόγοι τῆς παραιτήσεως αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔπραξεν ὡς ὤφειλε, δὲν ἔπραξε δὲ ὡς ὤφειλε, διότι ἐθεώρησεν, ὅτι ἡ τοιαύτη ἀγόρευσις τοῦ Βουλευτοῦ Οἰτύλου ἔδιδεν αὐτῷ τὴν εὐκαιρίαν, ὅπως ἐκθέσῃ τὰς ἰδέας του ἐπὶ τοῦ μελετωμένου ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Καὶ τότε ἐτέθη πλέον τὸ θέμα, ἐφ’ οὗ καθῆκον ἔχει νὰ συζητήσῃ ἡ Βουλὴ, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν ἔχει καθῆκον νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην του. Ὁ λόγος τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε σαφὴς, σαφέστατος, εἶναι δὲ ὁ πρόδρομος τοῦ μετ’ ὀλίγον ὑποβληθησομένου νομοσχεδίου. Ἀφοῦ δὲ ἐξήνεγκε τὴν γνώμην του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καθῆκον ἔχει ἡ Βουλή, ὡς εἶπον, νὰ ἐξετάσῃ, ὁποία εἶναι αὕτη, καὶ κατὰ πόσον δὲν πρέπει ἀπὸ τῆς πρώτης ἐμφανίσεώς της, ἀπὸ τῆς πρώτης ἐκδηλώσεως τῆς γνώμης ταύτης, ἂν ἀντίκειται πρὸς τὰ καθεστῶτα, ν’ ἀντιταχθῇ κατ’ αὐτῆς. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως οὐδεμίαν ἔχει δυσπιτίαν πρὸς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ πρὸς τὰ μέλη τῆς Β. Οἰκογενείας. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦτο πάλιν παρεῖδε τὰ καθήκοντα, ἅτινα ἐπεβάλλοντο εἰς Σύμβουλον τοῦ Στέμματος. Διότι ἡ Βουλὴ οὐδὲ δικαιοῦται οὐδὲ δύναται νὰ ἐκφράσῃ ἐμπιστοσύνην ἢ δυσπιστίαν πρὸς τὴν Δυναστείαν. Ἡ Δυναστεία εἶναι τὸ θεμέλιον τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, οὐδὲ τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Δυναστείαν. Ἂν δ’ ὑπῆρχε περίπτωσις, ὅπως προκληθῇ τοιοῦτον μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀναγκαίως ἠθέλομεν φθάσει εἰς ζήτημα ἐμπιστοσύνης οὐχὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πρὸς τὴν Δυναστείαν καὶ τὰ μέλη αὐτῆς. Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ὡς τὸ ἔθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· δὲν πρόκειται ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, ἂν ἔχει ἢ δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Βασιλείαν. Ἡ Βασιλεία εἶναι ἀνωτέρα τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς. Τὴν Βασιλείαν του κατέστησεν ὁ λαὸς ἐν τῷ κυριαρχικῷ του δικαιώματι. Ἐκείνη εἶναι ἀΐδιος ἀρχή, αἱ δὲ Βουλαὶ ἔρχονται καὶ παρέρχονται. Καὶ δὲν ἦτο βεβαίως οὔτε συνταγματικόν, ἀλλ’ οὔτε εὐπρεπές, νὰ τεθῇ τοιοῦτον ἐρώτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἀφίνων κατὰ μέρος τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον διετυπώθη ἡ γνώμη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἔρχομαι νὰ ἐκτιμήσω τὴν γνώμην αὐτοῦ, τὴν ὄντως σαφῶς ἐκφρασθεῖσαν, καθ’ ἣν πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου ἡ ἀνωτάτη διοίκησις τοῦ στρατοῦ. Τὴν γνώμην μου, Κύριοι, ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἐκεῖνοι, οἵτινες καὶ ἄλλοτε ὑπῆρξαν Βουλευταί, τὴν γνωρίζουσιν. Εἶναι ἀναγεγραμμένη εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως τῆς 1 Μαρτίου 1896. Ἐπρόκειτο τότε περὶ τῆς ψηφίσεως νομοσχεδίου, δι’ οὗ καθίστατο ἡ Α. Β. Υ. ὁ βασιλόπαις Γεώργιος πρόεδρος ἐπιτροπῆς κατασκευῆς ἀτμολεβήτων καὶ μηχανῶν τοῦ Ναυτικοῦ. Καὶ τότε ἀντετάχθην παντὶ σθένει εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου. Τί ἔλεγον τότε; Ἔλεγον ὅτι πᾶν ὅ,τι συνεπάγεται εὐθύνην εἶναι ἐντελῶς ἀσυμβίβαστον μὲ τὸ ἔργον μέλους τῆς Δυναστείας. Εὐτυχῶς ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, σύνοιδεν ἐν καιρῷ τὸ μὴ ὀρθὸν αὐτοῦ, καὶ δὲν ἐπέμεινεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, μάλιστα ὅτε ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς ψηφίσεως τοῦ τρίτου ἄρθρου, ἐν ᾧ ἐμνημονεύετο τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλόπαιδος, ἐφρόντισεν, ὅπως διαγραφῇ ἡ σχετικὴ διάταξις. Οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον δὲ ἡ πεῖρα ἡ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἡ πεῖρα ἡ ἀτομική μου, οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον ἐκλόνισε τὴν πεποίθησιν, ἣν εἶχον σχηματίσει τότε καὶ ἣν ἐξήνεγκον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Καὶ σήμερον ἡ πεῖρα ἡ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης διδάσκει ἡμᾶς, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ συμφέρει ν’ ἀποδώσωμεν εὐθύνην ἐκεῖ, ὅπου τὸ πολίτευμα κατέστησε τὸ ἀνεύθυνον. Βεβαίως τὸ Σύνταγμα ἀναγράφει, ὅτι ἀνεύθυνος εἶναι μόνος ὁ Βασιλεύς, ἀλλ’ ἐμμέσως ἀνεύθυνα εἶναι καὶ πάντα τὰ μέλη τῆς Β. Οἰκογενείας, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποδίδετε εὐθύνην ἐπὶ πράξεων πολιτειακῶν εἰς τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, χωρὶς ἐντεῦθεν νὰ μὴ συγκλονίζητε ἐκ βάθρων τὴν Δυναστείαν, χωρὶς νὰ μὴ ἐπιρρίπτητε εὐθύνην εἰς τὸν ἀνεύθυνον. Καὶ ἡ πεῖρα τοῦ παρελθόντος, ἣν κατέχει ἐπίσης μὲ ἐμὲ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μᾶς διδάσκει περὶ τούτου. Μᾶς ἤλεγξαν πικρῶς, διότι ἐθέσαμεν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ κατὰ τὸν ἀτυχῆ πόλεμον τοῦ 1897 τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, καὶ ἡ ἐπίκρισις ἐκείνη ἐγένετο διὰ διπλωματικῶν παραστάσεων. Μᾶς παρέστησαν τότε, ὅτι τοιαύτην ἀποδεχθέντες τακτικήν, ἀναγκαίως ἐπερρίψαμεν τὴν εὐθύνην τῶν ἀτυχημάτων τοῦ πολέμου ἐπὶ τὴν Δυναστείαν, καὶ ἐκλονίσαμεν τὰς βάσεις αὐτῆς. Ἂν δ’ ἐκεῖναι αἱ κατακρίσεις, ἐμνημόνευσεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἔλαβον χώραν, τοῦτο ὀφείλεται ἀκριβῶς εἰς τὸ ὅτι ἀπεδόθη διὰ τῆς ἀναθέσεως διοικήσεως εὐθύνη εἰς ἐκείνους, οἵτινες δὲν ἔπρεπε νὰ ὑπέχωσι τοιαύτην. Δὲν θέλω νὰ μνημονεύσω ἄλλην πεῖραν, ἣν ἐκτήσατο ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ δι’ αὑτοῦ ἐγὼ αὐτός, ὅτε κατ’ ἐντολὴν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μετέβη εἰς τὸν στρατὸν τῶν Θερμοπυλῶν, καὶ ἀντελήφθη τίς ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ ἑνὸς στρατοῦ, καὶ τίς ἦτο ἡ τοῦ ἄλλου, καὶ παρέστησε τὴν κατάστασιν ταύτην πρὸς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον. Ἴσως, ὅτε ἔλεγεν, ὅτι ἡ πεῖρα τὸν ἐδίδαξεν, ὅτι πρέπει νὰ χωρισθῇ ὁ στρατὸς ἀπὸ τὴν πολιτικὴν, ἀπέβλεπεν εἰς τὴν καθημερινὴν πρακτικὴν τῶν Κυβερνήσεων· ἀλλὰ ταῦτα λέγων, ἐβεβαίου τὰ ἴδια ἐλαττώματα, καὶ ὄχι τὰ ἐλαττώματα τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἂν εἶναι ἀνίκανος ὁ Ὑπουργὸς νὰ ἀντιστῇ εἰς τοὺς πειρασμοὺς ἀκριβῶς τοὺς κομματικοὺς, τοὺς πειρασμοὺς τῶν φίλων του, εἶναι μᾶλλον ἀνάξιος νὰ ἦναι Ὑπουργός, παρὰ ἐκεῖνος, ὅστις ἐκ τῶν ἀσχολιῶν του δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀναδιφήσῃ τὰ βιβλία τοῦ εἰδικοῦ Λογιστηρίου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα ἀνεύρῃ τίνες ἦσαν αἱ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους. Ἐκεῖνο ὅπερ λείπει ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καθιστᾷ ἐλαττωματικὸν τὸ πολίτευμα, εἶναι ἡ ἔλλειψις τοῦ χαρακτῆρος, ἡ ἔλλειψις σθένους καὶ δυνάμεως. Ἔχετε τὴν δύναμιν, ἔχετε τὸ σθένος νὰ ἐκτελέσητε τὸ καθῆκόν σας ἀπέναντι παντὸς πειρασμοῦ; Τότε θὰ ὀρθοποδήσῃ τὸ πολίτευμα καὶ ἡ Πολιτεία. Ἀλλ’ ἐν ὅσῳ λιποψυχεῖτε, καὶ τὴν λιποψυχίαν σας αὐτὴν τὴν ἀποδίδετε εἰς τὸ πολίτευμα, βεβαίως κατὰ κρημνῶν θὰ βαίνωμεν, ὡς βαίνομεν! (Εὖγε! εὖγε!) Ἡ Μεγάλη Ἀγγλία, Κύριοι, διέρχεται κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην κρίσιν, καὶ δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι κινδυνεύει τὸ γόητρόν της, ἀλλ’ οὐδεὶς τῶν Ἄγγλων ἐσκέφθη ν’ ἀποδώσῃ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ στρατοῦ εἰς τὸ πολίτευμα τὸ ἀγγλικόν...

§34Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Πρωθυπουργὸς αὐτός.

§35Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ Πρωθυπουργὸς δὲν ἀπέδωσε τὴν ἀποτυχίαν τοῦ στρατοῦ εἰς τὸ πολίτευμα. (Ὁ Πρωθυπουργὸς κατέδειξε τὸ ἐλάττωμα τοῦ συνταγματικοῦ καὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἀπέναντι μυρίων πλεονεκτημάτων αὐτοῦ πρὸς τὰ ἀπόλυτα πολιτεύματα. Καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς ἔλεγεν, ὅτι βεβαίως τὰ ἐλεύθερα πολιτεύματα δύνανται νὰ ζημιώσωσι τὰς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις ἐκ τοῦ ὅτι συνεπάγονται τὰς ἐλευθέρας συζητήσεις ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλὰ ποτὲ δὲν ἔψεξε τὰς βάσεις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Καὶ παρ’ ὅλην τὴν κρίσιν, ἣν διέρχεται ἡ Ἀγγλία, οὐδόλως ἐκλονίσθη τὸ πολίτευμα· οὐδ’ ἀπεδόθη ἡ παραμικρὰ μομφὴ εἰς τὴν Βασίλισσαν τῆς Ἀγγλίας, διότι ἐφρόντισαν νὰ τηρήσωσι τὸ ἀνεύθυνον τῆς Δυναστείας ὡς πρὸς τὴν διοίκησιν τῆς χώρας καὶ τοῦ στρατοῦ. Σεῖς δὲ διὰ τῆς δηλώσεώς σας οὐδὲν ἄλλο πράττετε ἢ ν’ ἀποδίδητε τὴν εὐθύνην εἰς τὸ ἀνεύθυνον. Καὶ λέγετε, ὅτι θέλετε νὰ χωρίσητε τὸν στρατὸν ἀπὸ τὴν πολιτικήν! Καὶ διατὶ νὰ χωρίσητε μόνον τὸν στρατόν; Διατὶ νὰ μὴ χωρίσητε καὶ τὴν Δικαιοσύνην, καὶ τὴν Διοίκησιν, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τὴν Παιδείαν, καὶ τὰ Οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἀπὸ τὴν Πολιτικήν; Μὴ πάσχουσιν ὀλιγώτερον; Εὐτυχῶς ὁ Βασιλεὺς ἔχει πολλοὺς υἱούς. Ζητήσατε, ὅπως ἕκαστος αὐτῶν τραπῇ εἰς μίαν εἰδικότητα, καὶ θέσατε ἐπὶ ἑκάστου τῶν κλάδων τούτων τοὺς βασιλόπαιδας, ὡς θέτετε ἐπὶ τοῦ στρατοῦ τὸν Διάδοχον. Θὰ ἦσθε συνεπεῖς πρὸς ἑαυτούς. Ἀλλὰ λέγετε, ὅτι ἀποδίδοντες τὴν διοίκησιν εἰς τὸν Διάδοχον, καταργοῦντες τὸ ἀνεύθυνον αὐτοῦ, λέγετε ὅτι ἀπομακρύνετε τὸν στρατὸν ἀπὸ τὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ κέντρον τῆς πολιτικῆς εἶναι, καὶ δὲν δύναται νὰ ἦναι ἄλλως, εἶναι βεβαίως ἡ Δυναστεία. Τὶ κάμνετε λοιπὸν, ἀποδίδοντες εἰς τὰ μέλη τῆς Δυναστείας τὴν ἀνωτάτην διοίκησιν τοῦ Στρατοῦ; Χωρίζετε αὐτὸν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς, καὶ ἀντὶ τῶν μικρῶν ἐπιρροῶν ἀποδίδετε αὐτὸν εἰς τὰς μεγάλας. Εἶναι μοναδικὸν ἴσως παράδειγμα Κοινοβουλίου, καὶ μοναδικὸν παράδειγμα Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔδει νὰ περισυλλέξωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, νὰ περισυλλέξωμεν τὰ ναυάγια, νὰ περισυλλέξωμεν τὰ ἐρείπια, νὰ ἐνισχύσωμεν τὸ πολίτευμα, καθιστῶντες αὐτὸ καὶ τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ πραγματικὴν, νὰ θέλωμεν νὰ καταργήσωμεν αὐτό. Ἀλλ’ οἱ Ἄγγλοι—καὶ ἓν παράδειγμα ἐπεκαλέσθην πρὸ ὀλίγου—δὲν μετέρχονται τοιαύτην πολιτικήν. Ὅτε Ἐδουάρδος ὁ Αʹ κατέκτα τὴν Οὐαλλίαν, ὅτε κατέκτα τὴν Σκωτίαν, τὸ Παρλαμέντον ἐψήφιζε τότε, ὅτι δὲν ἐπετρέπετο ἡ ἐπιβολὴ φόρου ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τοῦ Κοινοβουλίου. Ὅτε Ἑρρῖκος ὁ Εʹ κατέκτα ὁλόκληρον τὴν Γαλλίαν, κατατροπῶν τὰς 100,000 Γάλλων στρατιωτῶν εἰς Agincourt μὲ 12,000 Ἄγγλους, ὅτε ἀνεκηρύσσετο ἐπίτροπος τῆς Ἀγγλίας, τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον ἀνέγραφεν εἰς τὰ πρακτικά του, ὅτι νόμος δὲν ἰσχύει ἄνευ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς. Οὕτω ἀνδρίζονται οἱ λαοὶ καὶ τὰ ἔθνη, οὕτω ἀνδρίζονται τὰ πολιτεύματα. Καὶ ὄχι διὰ τῆς πολιτικῆς τῶν Πτωχοπροδρόμων (εὖγε! εὖγε!), διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Γερουσίας τῆς αὐτοκρατορουμένης Ρώμης, διὰ τῆς πολιτικῆς τῶν νεοβυζαντινῶν. Δύναται ἡ πολιτικὴ αὕτη νὰ συντελέσῃ εἰς ὀφέλη προσωπικὰ, εἰς θεραπείαν φιλοτιμιῶν προσωπικῶν, ἀλλ’ ἄγει βεβαίως εἰς τὴν καταστροφήν! (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης).

§36Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγνώριζον, Κύριοι, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς δὲν παρίστατο κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, καθ’ ἣν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀγορεύσω ἐπὶ τοῦ θέματος, περὶ τοῦ ὁποίου ἠσχολήθη σήμερον, ἐνόμιζον ὅμως, ὅτι ἤθελε λάβει τὸν κόπον νὰ ἀναγνώσῃ τὴν ἀγόρευσίν μου, πρὶν ἐπ’ αὐτῆς λάβῃ τὸν λόγον. Παρακαλῶ ὅμως ὑμᾶς, οἵτινες ἠκούσατε ἐμοῦ ἀγορεύοντος, εἶπον ποτὲ, ὅτι πρέπει νὰ καταργήσωμεν τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα; Ὑπεστήριξα ποτὲ ἐνώπιον ὑμῶν, ὅτι πρέπει τὸ πολίτευμα τοῦτο νὰ καταργηθῇ, ὅπως ὑπάρχῃ παρ’ ἡμῖν στρατός; Ἀπεναντίας ὑπεστήριξα, ὅτι ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ πολιτεύματος πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν, ὅπως τὸν στρατὸν ἀποχωρίσωμεν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς. Καὶ λέγων ταῦτα, τί ἐνόουν; Ἐνόουν ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀποχωρίσωμεν τὸν στρατὸν ἀπὸ τὰς ἐπιρροὰς ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ὄχι μόνον ὑπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ὑπὸ πάσας τὰς παρελθούσας Κυβερνήσεις ἐπέδρασαν πρὸς βλάβην τοῦ στρατοῦ. Εἶναι ἀδύνατον, ὅσοι ἔλαβον πεῖραν τῶν παρ’ ἡμῖν, νὰ μὴ ἀνομολογήσωσιν, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῶν προσκολλήσεων καὶ τῶν ἀποσπάσεων καὶ τῶν μεταθέσεων, συστήματος, τὸ ὁποῖον παρ’ ὅλων τῶν Κυβερνήσεων πάντοτε ἐφηρμόσθη, ὁ στρατὸς παρ’ ἡμῖν δὲν ὑπάρχει ἢ κατ’ ὄνομα. Ἐὰν δ’ ἐξακολουθήσῃ διατελῶν ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις, τὰ ἀποτελέσματα ἔσονται καὶ εἰς τὸ μέλλον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἴδομεν κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου καθῆκον ἔχει νὰ ἐκφέρῃ γνώμην ὁ κ. Βουλευτής. Ὅτε δ’ ἔλεγεν, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι ἰσχυροὶ καὶ δυνατοὶ οἱ κυβερνῶντες, ὅπως ἀποφύγωμεν τὰ κακὰ, περὶ ὧν ἐποιησάμην μνείαν, δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ὁ τόπος κυβερνᾶται. Καὶ ἤθελον ἐννοήσει τὰς παρατηρήσεις αὐτοῦ, ἂν τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ἀνέφερα, παρουσιάζοντο ὑπὸ τὸ κράτος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν παρουσιάζοντο κατὰ τὸ παρελθὸν ὅλον. Ἀλλ’ ὅταν βλέπωμεν, ὅτι εἰς τὸ ἀρτοποιεῖον Πειραιῶς, ἐπὶ παραδείγματι, ὑπὸ πάσας τὰς Κυβερνήσεις, ἀντὶ 45 ἀνδρῶν, ὑπάρχουν 185, ὅταν βλέπωμεν, ὅτι εἰς τὸ Στρατιωτικὸν Ἐπιμελητήριον, εἰς τὸ ὁποῖον μόλις ὁ ἀριθμὸς τοῦ πρωτοκόλλου φθάνει εἰς 25, εἶναι ἀπεσπασμένοι 20 ὑπαξιωματικοί, ὅταν βλέπωμεν τάγματα καὶ συντάγματα νὰ ἦναι ἄνευ ἀξιωματικῶν, καὶ οἱ πλεῖστοι αὐτῶν εὑρίσκονται ἐν Ἀθήναις, ὅταν βλέπωμεν τέλος ἄλλα πολλὰ, τὰ ὁποῖα παραλύουν τὸν στρατὸν, καὶ ὅταν ἡ κατάστασις αὕτη παρατηρῆται ἐπὶ πασῶν τῶν Κυβερνήσεων, δὲν πρέπει νὰ ἀνεύρωμεν τὴν αἰτίαν τοῦ κακοῦ καὶ νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος νὰ ὁμολογήσωμεν αὐτὴν καὶ τὴν πολεμήσωμεν; Ἀλλὰ, λέγει ὁ κ. Ράλλης, ἐὰν διὰ τῆς ἀρχῆς, ἣν ὑποστηρίζετε, δὲν καταργεῖτε τὸ Σύνταγμα, δίδετε ἐξουσίας, λησμονοῦντες τὸ ἀνεύθυνον, τὸ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος καθιερωμένον. Ἀλλὰ τὸ ἀνεύθυνον περιορίζεται εἰς τὸν Βασιλέα, δὲν ἐπεκτείνεται δὲ καὶ εἰς τοὺς βασιλόπαιδας. Ἄλλως ἂς μὴ λησμονήσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι σήμερον ὑπηρετοῦσιν εἰς τὸν στρατὸν οἱ βασιλόπαιδες, ἀδιάφορον δὲ ποῖον βαθμὸν ἐν τῷ στρατῷ κατέχουσιν. Οἱοιδήποτε καὶ ἂν ἦναι οἱ βαθμοὶ αὐτοὶ, εὐθύνας ἔχουσι. Πῶς λοιπὸν τὸ ἀνεύθυνον δὲν κωλύει τοὺς βασιλόπαιδας νὰ ἔχωσι σήμερον βαθμοὺς ἐν τῷ στρατῷ; Τί θέλετε τοὺς βασιλόπαιδας; νὰ κάθηνται καὶ ἐν ὀκνηρίᾳ νὰ διάγωσι τὸν βίον των, παραμένοντες ἁπλοῖ θεαταὶ τῆς καταστάσεως; Ἐγὼ, Κύριοι, δὲν ἔχω τὰς ἰδέας τοῦ κ. Βουλευτοῦ περὶ τοῦ ἀνευθύνου. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ὁ ὑπηρετῶν ὡς μέραρχος, δύναται νὰ ὑπηρετήσῃ καὶ ὡς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα εἶναι, ποῖα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα θὰ δοθῶσιν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ; Τὰ δικαιώματα ταῦτα θὰ καταργήσωσι τὸ Σύνταγμα; θὰ περιορίσωσι τὰ δικαιώματα τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ; τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς; τὰ δικαιώματα τοῦ Βασιλέως; Ἐὰν ζητήσωμεν, ὅπως τοιαῦτα δικαιώματα ἀπονεμηθῶσιν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ, τότε ἀπορρίψατε τὰς προτάσεις ἡμῶν· ἀλλ’ ἐν ὅσῳ μένωμεν ἐντὸς τοῦ Συντάγματος, οὐδὲν δικαίωμα ἔχει οἱοσδήποτε νὰ εἴπῃ, ὅτι καταπατοῦμεν τὸ Σύνταγμα. Ὅτε ζητοῦμεν νὰ χωρισθῇ ὁ στρατὸς ἀπὸ τὴν πολιτικὴν, καὶ ἀσχοληθῇ οὗτος ἀποκλειστικῶς εἰς τὸ ἔργον του, ζητοῦμεν νὰ παύσῃ ἡ κατάστασις ἐκείνη, ἐν ᾗ ὁ ἀξιωματικὸς δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν στρατὸν, ἀλλὰ συνδέεται μετὰ τῆς πολιτικῆς, ὅπως δι’ αὐτῆς ἐπιτύχῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς ἐν τῷ στρατῷ ἐργασίας του δὲν ἤθελεν ἐπιτύχει. Ἔχομεν τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἀποσπωμένης τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπου ἡ ἐπίδρασις ἡ πολιτικὴ, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἦναι Ὑπουργὸς, πάντοτε θέλει ἐξασκεῖσθαι, ὁ στρατὸς θ’ ἀποδοθῇ εἰς τὰ ἔργα του, καὶ θέλει δυνηθῆ ἡμέραν τινὰ, ὅτε τὸ ἔθνος θὰ ζητήσῃ τὰς ὑπηρεσίας αὐτοῦ, νὰ κατορθώσῃ, ὅπως λησμονηθῶσι τὰ ἀτυχήματα τοῦ παρελθόντος καὶ προσθέσῃ νέας σελίδας δόξης εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς πατρίδος. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ὑπουργικῆς πτέρυγος).

§37Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀδίκως μὲ ἤλεγξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν παρέστην κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του. Παρέστην κατ’ αὐτὴν ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους, καὶ ἀντελήφθην πράγματι τὰς φράσεις, διὰ τῶν ὁποίων ἠθέλησε νὰ μειώσῃ τὴν ἐντύπωσιν τὴν προελθοῦσαν ἐκ τῆς ἀνακηρύξεως τῆς ἀρχῆς, ὅτι ἡ ἀνωτάτη διοίκησις τοῦ στρατεύματος πρέπει ν’ ἀνατεθῇ εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ἀπέδωκα δὲ εἰς τὴν φράσιν ἐκείνην τὴν ἔννοιαν, ἣν πραγματικῶς εἶχε. Κατ’ ἐμὲ, οἱ θεσμοὶ ἡμῶν δὲν δύνανται νὰ ὑπάρξωσιν, ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἤθελεν ἀποδοθῆ ἡ εὐθύνη τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον. Αὐτὸς ὁ Διάδοχος εἶπε τὴν μεγάλην ἐκείνην ἀλήθειαν, ἀκριβῶς καθ’ ἣν ἐποχὴν συνεζητοῦντο αἱ εὐθῦναι τοῦ πολέμου, εἶπεν ὅτι εἶναι ἐξ ἐκείνων τῶν ἀξιωματικῶν, οἵτινες δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν πειθαρχίαν. Καὶ εἰς αὐτὸν θέλετε ν’ ἀποδώσητε τὴν ἀνωτάτην διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ἄνευ πειθαρχίας πλέον καὶ ἄνευ ἐλέγχου! Διότι ἀλλοίμονον εἰς ἐκεῖνον τὸν ἀξιωματικὸν, ὅστις ἤθελεν ἐκ πεποιθήσεως, ἐξ ἀφοσιώσεως πρὸς τὸ καθῆκον αὐτοῦ, εὑρεθῇ ἀντίθετος πρὸς τὴν γνώμην τοῦ βασιλόπαιδος! Καὶ τοῦτο τὸ εἴδετε σεῖς, ὡς τὸ εἶδον καὶ ἐγὼ, διότι διωρίσθη ἀρχηγὸς ἐπιτελείου διὰ Β. Διατάγματος, καὶ ὁ ἀρχηγὸς ἐκείνου τοῦ ἐπιτελείου, εἰς ἣν ἐποχὴν τὰ φῶτά του καὶ ἡ ἱκανότης του ἀπῃτοῦντο ἐκ τοῦ κρισίμου τῶν περιστάσεων τοῦ στρατεύματος, ἠναγκάσθη μετὰ τρεῖς ἡμέρας δρομαίως νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς Ἀθήνας! Κατ’ ἐμὲ, οἱαδήποτε διοίκησις πραγματικὴ, ἀποδιδομένη εἰς μέλη τῆς Δυναστείας, δὲν δύναται παρὰ νὰ συνεπαγάγῃ ἀποτελέσματα ἀληθῶς καταστρεπτικὰ καὶ διὰ τὴν χώραν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν Δυναστείαν. Τὸ Σύνταγμα ἡμῶν ἀνέγραψε τὴν διάκρισιν τῶν ἐξουσιῶν ὡς πρώτην καὶ κυρίαν βάσιν αὐτοῦ. Ἀνέγραψε συγχρόνως καὶ τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως. Ἀλλ’ εἴπετέ μοι, τί ὑπολείπεται ἐκ τοῦ ἀνευθύνου, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ἤθελε συρθῆ ἐνώπιον τοῦ Στρατοδικείου ἢ ἄλλο μέλος τῆς Δυναστείας ἤθελε συρθῆ ἐνώπιον τῶν Δικαστηρίων; Διὰ αὐτὸ δὲ ἡ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη νὰ ὑποστῇ τὰς συνεπείας τῆς ἀναθέσεως τῆς ἀρχηγίας τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν Διάδοχον κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1897, διότι ἅμα ὡς ἀπεδόθη αὕτη αὐτῷ, ἢ ἔπρεπε νὰ μείνῃ ἐν τῷ στρατῷ ἐπὶ οἱῳδήποτε κινδύνῳ, ἢ ἄλλως ἡ ἀνάκλησίς του συνεπήγετο τὴν καθαίρεσιν αὐτοῦ ὡς Διαδόχου. Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα, εἰς τὰ ὁποῖα θέλει μᾶς φέρει τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ καθιερώσητε! Ὡμιλήσατε περὶ ἀποσπάσεως, περὶ ἀδειῶν. Καὶ ταύτας ποῖοι τὰς δίδουν; Μήπως τὰς λαμβάνουν οἱ βαθμοφόροι μόνοι των; Τὰς δίδετε σεῖς, καὶ τὸ ἐλάττωμα εἶναι ἰδικόν σας, καὶ οὐχὶ τοῦ πολιτεύματος καὶ τῶν θεσμῶν. Δὲν ἔχετε τὴν δύναμιν ν’ ἀντιταχθῆτε; Φύγετε ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν, καὶ θὰ ἔλθῃ καὶ δεύτερος, ὁ ὁποῖος θὰ φύγῃ, καὶ ὁ τρίτος, ὁ ὁποῖος θὰ δυνηθῇ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του. Οὕτω σκέπτονται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀποβλέπουν εἰς τὸ μέλλον τῆς Πατρίδος. Ἐκεῖνοι δὲ, οἱ ὁποῖοι ἀποβλέπουν εἰς τὴν θεραπείαν τῶν προσωπικῶν φιλοτιμιῶν, λέγουν, ὡς σεῖς: «μᾶς εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀντιταχθῶμεν κατ’ αὐτῶν τῶν πειρασμῶν». Ἀλλὰ ταῦτα λέγοντες ἐπιρρίπτετε ἐπὶ τοῦ πολιτεύματος τὸ ἴδιον ὑμῶν ἐλάττωμα. Ἀλλὰ καὶ πᾶς ἐγκληματίας — οὐδὲ θέλω νὰ προσβάλω τινὰ διὰ τῆς τοιαύτης παραβολῆς, κάπως ἀποτρόπου, — δύναται νὰ εἴπῃ: «ἐγκλημάτισα, ἀλλὰ τὸ σφάλμα ἔγκειται εἰς τὸν νόμον, ὅστις δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ μὲ σταματήσῃ πρὸ τοῦ ἐγκλήματος». Λοιπὸν καταργήσατε τοὺς νόμους! καταργήσατε τὸ πολίτευμα! Καὶ βεβαίως τοῦτο ἔχετε κατὰ νοῦν, ὅταν ἀποδίδητε ἐκεῖ, ὅπου δὲν ἁρμόζει, εὐθύνας, ἐκεῖ ὅπου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδοθῶσι. Καὶ κατὰ τοῦτο τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ὑπερέχει τῶν ἀπολυταρχικῶν. Ἡ μάχη τοῦ Σεδὰν καθῄρεσε τὴν δυναστείαν Ναπολέοντος τοῦ Γʹ! Ἀλλὰ πᾶσαι αἱ μάχαι αἱ ἀπολεσθεῖσαι ὑπὸ τοῦ ἀγγλικοῦ στρατοῦ ἀφῆκαν ἀκλόνητον τὴν Βασιλείαν καὶ τὴν δημοσίαν τάξιν. Ταῦτα εἶναι ἀλήθειαι, τὰς ὁποίας οὐδεὶς δύναται νὰ διαμφισβητήσῃ. Ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐπαγγέλλεσθε ὅτι θὰ πράξητε, εἶναι ἀντίθετα πρὸς ὅσα μελετᾶτε νὰ πράξητε. Διὰ τοῦτο δὲ λέγω, ὅτι εἶναι ἐχθροὶ τοῦ πολιτεύματος, ἐχθροὶ τῆς χώρας ἐκεῖνοι, οἵτινες τοιαύτας ἰδέας ἐνισχύουσι, καὶ τοιαῦτα ἐπαγγέλλονται. Τί ἀναγράφει τὸ Σύνταγμα, γνωρίζω, ὡς γνωρίζετε καὶ ὑμεῖς· ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα δὲν ἀποδίδει διοίκησιν εἰς τοὺς βασιλόπαιδας· ἐτέθησαν δ’ οὗτοι ἐκτὸς τῶν στελεχῶν ἕνεκα τῶν ἐξαιρετικῶν περιστάσεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκονται τὰ μέλη τῆς Δυναστείας. Εἴδετε ἐπιθεωρήσεις ἐνώπιον βασιλοπαίδων παρὰ συνταγματαρχῶν ἢ στρατηγῶν; Ὁ βασιλόπαις, ὁ λοχίας, ὁ ἀνθυπολοχαγὸς, ἵσταται παρὰ τῷ ἀρχηγῷ καὶ ἐπιθεωρεῖ τὸ στράτευμα! Ἀλλ’ οὕτω εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ πειθαρχία ἐν αὐτῷ; Κύριοι, ἀκριβῶς τὰ ἀτυχήματα, τὰ ὁποῖα ὑπέστημεν, πρέπει νὰ μᾶς κάμουν νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι εἶναι καιρὸς, ὅτι πρέπει νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν τελείαν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ζητήσωμεν πραγματικὰς εὐθύνας, τοιαύτας δὲ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπεκδεχώμεθα παρὰ ἐν τῇ λειτουργίᾳ τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλὰ βεβαίως διὰ τοῦ σχεδίου ὑμῶν δὲν ἀποβλέπετε εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος.

§38ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν συζήτησιν, καίτοι ὁμολογῶ, ὅτι ἐπὶ μακρὸν ἐδίστασα, ἀλλὰ λαμβάνω τὸν λόγον, ἵνα φέρω ἐπιμαρτυρίαν εἰς ἐκεῖνα, ἅτινα ὁ ἔντιμος συμπολίτης μου μετὰ τόνου εὐγλώττων λόγων ὑπεστήριξε. Γνωστὸν ὅτι μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου ἀπὸ πολλῶν χρόνων εὑρίσκομαι πολιτικῶς ἀντίθετος, ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν ὅμως ζητημάτων ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι εὑρίσκω αὐτὸν πάντοτε εἰς τὴν θέσιν του. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διετύπωσε πρὸ ὀλίγου ἄρνησιν τῆς ἐννοίας τῶν λόγων, οὓς εἶπε προχθὲς, ἰσχυρίσθη δὲ, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς δὲν παρηκολούθησε τὴν ἀγόρευσίν του, διότι αὐτὸς προέλαβε νὰ δηλώσῃ, ὅτι ἐν τῇ διατυπώσει τοῦ ὀργανισμοῦ αὑτοῦ εὑρίσκεται ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ δὲν μένει τις ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Συντάγματος, μόνον διότι ἐπικαλεῖται τὰ ὅρια ταῦτα, μένει ἐκεῖνος, ὅστις, ὁδηγούμενος οὐχὶ μόνον ὑπὸ τοῦ γράμματος, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ πνεύματος καὶ τῶν παραδόσεων, ἅτινα πάντα συναποτελοῦσι τὸ ὅλον συνταγματικὸν οἰκοδόμημα, φροντίζει νὰ ῥυθμίζῃ τὰς πράξεις αὑτοῦ οὕτως, ὥστε νὰ προκύπτῃ τὸ συνταγματικὸν ἀγαθὸν, ὁποῖον ἠθέλησεν αὐτὸ ὁ νομοθέτης τῶν θεσμῶν. Καὶ ὅτε ἔρχεται Κυβέρνησις, ἥτις ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, κυμαίνουσα μεταξὺ μιᾶς καὶ ἄλλης γνώμης, ἔφθασεν εἰς συμπέρασμα, — μετὰ μερικὴν ὑποχώρησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, — καθ’ ὃ ἀναγνωρίζει μὲν τὸν Διάδοχον ὡς ἀρχηγὸν, δέχεται ὅμως νὰ μὴ μεταγγισθῇ εἰς αὐτὸν ὁλόκληρος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἡ ὑπηρεσία, μετὰ τὴν τοιαύτην ὑποχώρησιν καὶ τὴν δήλωσιν πρὸς τὸν Ὑπουργόν, ὅτι συνεφώνησαν μετ’ αὐτοῦ, καὶ τὴν ἄδειαν νὰ συντάξῃ ὁριστικῶς τὸν ὀργανισμὸν, ἔρχεται, λέγω, καὶ ἀνακόπτει τὴν ἐργασίαν αὐτοῦ, καὶ ἀφίνει καὶ παρέρχεται ὁ χρόνος ὁ ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων τῆς Συνόδου μέχρι τῆς διακοπῆς αὐτῶν, καὶ δὲν ἐπιτρέπει εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ ὑποβάλῃ τὸν ὀργανισμόν του, διότι, λέγουσι, πρέπει νὰ μελετηθῇ καὶ ἀλλαχοῦ...

§39Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι...

§40ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. Ὅτε βλέπομεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ εἰσάγῃ τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον, ὅτε βλέπομεν μετὰ ταῦτα ἐπερχομένην μεταξὺ τῶν Ὑπουργῶν τῶν ὑπαρχόντων καὶ τοῦ ἀποχωρήσαντος διαφωνίαν, ἧς ἀφορμὴ, ὡς εἶπον, εἶναι αἱ πιστώσεις, ἀλλ’ αἰτία βεβαίως δὲν εἶναι, τότε ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ποῖος εἶναι ὁ λόγος, δι’ ὃν, ἀποχωρήσαντος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν εἰσήχθη ὁ ὀργανισμὸς, ἔργον ἐκείνου, τοῦ ἀποχωρήσαντος, ἀλλὰ καὶ τῶν παραμενόντων. Τὸν λόγον δὲν θέλω ζητήσει εἰς ἔγγραφον ἀνωμάλως εἰσαχθὲν εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ εἰς αὐτὴν τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἣν καλῶς ἡρμήνευσεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς. Καὶ πᾶς ὅστις ἤκουσε τὴν ἀγόρευσιν ταύτην καὶ ὅστις ἀνέγνωσεν αὐτήν, μὴ θέλων νὰ ἀδικήσῃ, παρασυρόμενος ἐκ τῆς πρώτης ἐντυπώσεως, τὸν ἀγορεύσαντα, ἐπείσθη ὅτι, καθὼς ἐτέθη τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, πρόθεσις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι νὰ ἀφαιρεθῇ ἡ ἐξουσία ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ παραδοθῇ εἰς πρόσωπον, ὅπερ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκτελέσῃ ὑπουργικὰ καθήκοντα. Ῥητῶς τὸ Σύνταγμα ἀπηγόρευσε νὰ ἀνατίθενται Ὑπουργεῖα εἰς τοὺς βασιλόπαιδας· τοῦτο δὲ πράττει ἡ Κυβέρνησις σήμερον. Ἐπειδὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσαγάγῃ αὐτοὺς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, μεταφέρει τὸ Ὑπουργεῖον εἰς αὐτούς. Εἶχεν ἡ Κυβέρνησις τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατασκεύασμα· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν εἰσάγει τὸ ἀπὸ κοινοῦ γενόμενον, τὸ ἀπὸ κοινοῦ συμφωνηθὲν ἔργον. Δὲν θέλω στηριχθῆ οὔτε εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Κουμουνδούρου, καίτοι εἶναι πιστευτοί, οὔτε εἰς τὸ δημοσίευμα τὸ ὑπ’ αὐτοῦ διανεμηθέν, οὗτινος τὸ περιεχόμενον θέλω νὰ ἀγνοῶ· στηρίζομαι ἐπὶ τῶν λόγων τοῦ Πρωθυπουργοῦ, βεβαιώσαντος ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ κοινοῦ κατήρτισε τὸν ὀργανισμόν. Καὶ ἐρωτῶ· ἀλλὰ ποῖος λόγος ἔφερεν ἔπειτα μεταβολὴν γνώμης; τὸν λόγον δ’ εὑρίσκετε εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀκούσατε, πῶς τὸ ζήτημα πραγματεύεται (ἀναγινώσκει): «Ἐν τῷ ὀργανισμῷ ἐκείνῳ βεβαίως εὑρίσκοντο περιορισμοὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἀπέβλεπον εἰς τὸ παρελθόν, ὁ ὁποῖος ἐδιδάχθην ἐκ τῆς πικρᾶς πείρας τοῦ παρελθόντος πόσον ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου ὑπῆρξεν ἐπιβλαβὴς διὰ τὸν στρατόν, δὲν ἠδυνάμην ν’ ἀποδεχθῶ τὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ὁ ὀργανισμὸς ἐκεῖνος ἐστηρίζετο, ἔθεσα δὲ τὸ ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὑποστηρίζων, ὅτι ὁ στρατὸς ἔπρεπε νὰ χωρισθῇ ἐντελῶς ἐκ τῆς πολιτικῆς, ὑποστηρίζων, ὅτι ὁ χωρισμὸς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ, ἐνόσῳ ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ ἀφίετο εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Οἱοιδήποτε περιορισμοί, ὁσοιδήποτε περιορισμοὶ καὶ ὁπωσδήποτε διατυπούμενοι, ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ ἐξασφαλίσωσι τὸν στρατὸν ἐκ τῶν ἐπιδράσεων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἀπέβησαν, κατ’ ἐμέ, καταστρεπτικαὶ διὰ τὸν στρατὸν καὶ αἱ ὁποῖαι μεγάλως συνετέλεσαν, ἵνα ὁ στρατὸς περιέλθῃ εἰς τὴν κατάστασιν ἐκείνην, ἡ ὁποία κατέστησεν αὐτὸν ἀνίκανον, ὅπως ἀνταποκριθῇ εἰς τὸν προορισμὸν αὐτοῦ.» Ἠκούσατε οἱοιδήποτε περιορισμοί, ὁσοιδήποτε περιορισμοὶ καὶ ὁπωσδήποτε διατυπούμενοι δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ ἐπαναγάγωσι τὸν στρατὸν ἐκεῖ, ὅπου πρέπει νὰ ἦναι, δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ καταστήσωσιν ἐν αὐτῷ διοίκησιν ἀξίαν τοῦ προορισμοῦ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ τίνες εἶναι οὗτοι, οἱ οἱοιδήποτε καὶ ὁσοιδήποτε καὶ ὁπωσδήποτε διατυπούμενοι περιορισμοί; Εἶναι αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες διατυποῦνται εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ συνέταξαν ἐν συμπράξει μετὰ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν...

§41ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ). Αὐτὸ τὸ λέγετε σεῖς.

§42ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ λέγω ἐγὼ βεβαίως, διότι τοιούτων περιορισμῶν νομοσχέδια συνετάχθησαν καὶ ἐκεῖ περιλαμβάνονται τῷ ὄντι περιορισμοί, οὐχὶ οἱοιδήποτε καὶ ὁσοιδήποτε, ἀλλὰ σπουδαῖοι περιορισμοί. Καὶ ἂν τὰ τρία νομοσχέδια τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, —δὲν ἐπεμβαίνω εἰς τὰς λεπτομερείας, διότι δὲν εἶναι καιρὸς, δὲν εἶμαι δὲ καὶ ἁρμόδιος νὰ ἐπεμβῶ, ἀλλ’ ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῶν κρίνω, — μετ’ εἰλικρινείας ὑποστηριζόμενα, εἰσήγοντο καὶ ἐψηφίζοντο ὑπὸ τῆς Βουλῆς, βεβαίως οἱ περιορισμοὶ ἐκεῖνοι ἦσαν ἀρκούντως ἰσχυροὶ, ὥστε νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ ἡ παράλυσις τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἦσαν εἰς χεῖρας κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἱκανῶν κυβερνητῶν ἀρκούντως ἰσχυραί, ἵνα συγκρατήσωσι τὰς ἡνίας τῆς διοικήσεως, σπουδαῖοι, μεμελετημένοι περιορισμοὶ καὶ μὴ ἔχοντες ἄλλου πράγματος ἀνάγκην ἢ τῆς εἰλικρινείας ἐν τῇ ἐφαρμογῇ· καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἂν συνεζητοῦντο ἐκεῖνοι οἱ ὀργανικοὶ νόμοι, ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου ἤθελον εὕρει πάντας τοὺς Βουλευτὰς συμφώνους, ὅση καὶ ἂν ἦτο ἡ αὐστηρότης ἡ περιλαμβανομένη ἐν αὐτοῖς. Ἐγκατέλιπε λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοιοῦτον ὀργανισμὸν, ἐγκατέλιπεν αὐτὸν διότι δὲν ἤρκει εἰς τὰς προθέσεις αὐτοῦ οὗτος ὁ ὀργανισμός. Ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ συνάδελφοι αὐτοῦ ἤθελον ἀλλαχοῦ νὰ μεταφέρωσι τὸ κέντρον τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, καὶ δὲν ἤρκει εἰς αὐτοὺς ἡ ὑποχώρησις, εἰς ἣν λυποῦμαι ὅτι ὁ ἔντιμος ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴς ἔστερξεν, ὑποχώρησις καθ’ ἣν προσετίθετο καὶ ἀρχηγὸς καὶ ἡ γνώμη τοῦ ἀρχηγοῦ εἰς τὰ Συμβούλια τὰ μέλλοντα ν’ ἀποφασίζωσι περὶ τῶν θεμάτων τῶν ἑκάστοτε κατὰ τοὺς ὀργανικοὺς νόμους ἐμφανιζομένων, οὐχὶ διότι φρονῶ ὅτι εἶναι ἀνεύθυνον τὸ πρόσωπον τοῦ ἀρχηγοῦ, ὅστις δὲν ἐνδείκνυται ἁπλῶς διὰ τοῦ βαθμοῦ ἐν τῷ παρασκευασθέντι νομοσχεδίῳ, ἀλλ’ ὁρίζεται ἰσοβίως, ἤ, ὀρθότερον, ὁρίζεται ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ τὸ ἀξίωμα τὸ Διαδοχικὸν, ἐπὶ ἑνὸς προσώπου, ἐπ’ ἐκείνου, ὅστις, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν συμβῇ, εἶναι πάντοτε ὁ ἀρχαιότερος στρατηγὸς ἐν τῷ στρατῷ. Τὸ πρόσωπον, ὅπερ διὰ τοῦ τοιούτου ὁρισμοῦ ἐγκαθιδρύεται συνεργάτης ἐν τῇ δικαιοδοσίᾳ, ἥτις ὁρίζεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Οἰτύλου, ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τῆς Κυβερνήσεως, — διότι ὑπῆρξε νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως, — καίτοι δὲν εἶναι ἀνεύθυνον, ὡς ἐκ τῆς θέσεως ὅμως αὐτοῦ ὡς ἐκ τοῦ ἀξιώματος αὐτοῦ, εἶναι ἔργῳ ἀνεπίδεκτον εὐθύνης. Διότι, Κύριοι, μὴ λησμονεῖτε, ὅτι δὲν πρόκειται κἂν περὶ ἁπλοῦ βασιλόπαιδος, ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, περὶ τοῦ βασιλόπαιδος ἐκείνου, ὅστις ἔχει ἀξίωμα ἐπίσημον, ἀξίωμα Βασιλέως ἐν προσδοκίᾳ, περὶ τοῦ προσώπου ἐκείνου, ὅπερ κατ’ ἔτος ἐνασκεῖ τὴν Βασιλικὴν ἐξουσίαν, περὶ τοῦ προσώπου ἐκείνου, ὅπερ δὲν φαντάζομαι πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποχωρίσητε ἐπὶ ἐνεργείᾳ τινὶ ὑπευθύνῳ ἀπὸ τῆς θέσεως, ἣν κατέχει, χωρὶς ἐν ταὐτῷ νὰ μειώσητε καὶ τὸ ἀξίωμα, ὅπερ ἐκ τῆς γεννήσεως ἔχει. Ἐνόσῳ δὲ δὲν δύνασθε νὰ χωρίσητε τελείως τὸ ἓν ἀξίωμα ἀπὸ τοῦ ἄλλου, φροντίσατε καὶ προσέξατε μὴ παραδώσητε εἰς τὸ πρόσωπον τὸ φέρον ἀμφότερα ταῦτα τὰ ἀξιώματα ὑπουργήματα, ἅτινα συνεπάγονται τοιαύτας εὐθύνας, ὥστε νὰ φθάσῃ ἡμέραν τινὰ εἰς τὸ ἀπροχώρητον ὁ μέλλων νὰ κρίνῃ περὶ τῶν εὐθυνῶν. Τὸ θέμα, Κύριοι, δὲν παρουσιάζεται ἐν Ἑλλάδι τὸ πρῶτον· προκειμένου περὶ βασιλοπαίδων ἐν γένει, ἁπανταχοῦ οἱ βασιλόπαιδες, ὡς ἐκ τῆς ἐντολῆς, ἣν ἔχει ἡ Βασιλεία, νὰ ἦναι ὁ πρῶτος ἀμύντωρ τῆς ἀσφαλείας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Κράτους, οἱ βασιλόπαιδες εἶναι οἱ συμπαραστάται οἱ παρακολουθοῦντες τὸν Βασιλέα εἰς τὸν στρατόν, κατατασσόμενοι εἰς αὐτὸν καὶ ἐργαζόμενοι ἐν αὐτῷ ὑπὲρ τῆς ἀμύνης τῆς χώρας καὶ τῶν δικαίων αὐτῆς. Ἀλλ’ ἀλλαχοῦ, ὅπου τὰ πράγματα εἶναι καλῶς ὠργανωμένα, καλῶς μεμελετημένα, εἴτε πρόκειται περὶ Κρατῶν μὴ κοινοβουλευτικῶν, ἀλλ’ ἁπλῶς συνταγματικῶν μοναρχικῶν, ὅπως ἡ Πρωσσία, εἴτε πρόκειται περὶ Κρατῶν ἐξόχως ἐλευθέρων ἐν τῇ συνταγματικῇ ὀργανώσει, ὅπως ἡ Ἀγγλία, οἱ βασιλόπαιδες, ἢ ἀκριβέστερον τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, οἱανδήποτε θέσιν καὶ ἂν ἔχωσιν ἐν αὐτῇ, μετὰ πολλῆς προσοχῆς τοποθετοῦνται εἰς ἀξιώματα στρατιωτικὰ, εἰς τὰς ἀρχηγίας περὶ ὧν πρόκειται, καὶ δὲν βλέπετε αὐτοὺς, ὅταν ἔλθῃ ὥρα ἀνωτέρας διοικήσεως, καὶ ὅτε ἔτι ἔχουσι τὴν ἀξίαν τοῦ ἀοιδίμου Φρειδερίκου, τοῦ πατρὸς τῆς ἡμετέρας Σοφίας, τοῦ μετέπειτα Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας, δὲν βλέπετε αὐτοὺς διευθύνοντας τὸ ἔργον ὁλόκληρον τοῦ πολέμου, δὲν βλέπετε αὐτοὺς ἔχοντας εἰς χεῖρας ὅλην τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ βλέπετε αὐτοὺς συμπαραστάτας, συνεργάτας, ὑποτεταγμένους καὶ ἐργαζομένους ὑπὸ αὐστηροτάτην πειθαρχίαν, δίδοντας αὐτοὺς πρώτους τὸ παράδειγμα τῆς πειθαρχίας, ἵνα ἐμπνέωσιν αὐτὴν καὶ εἰς τοὺς ἄλλους, διότι ἄνωθεν πάντοτε ἐρχόμενον τὸ παράδειγμα εὐδοκιμεῖ, ἢ φέρει καταστροφήν· βλέπετε αὐτοὺς ὑφισταμένους τὴν ἐπίκρισιν τῶν προϊσταμένων,—καὶ ἐπικρίσεις ἐδέχθη ὁ δεξιὸς, νοήμων καὶ ἱκανώτατος στρατηγὸς, ὁ Φρειδερίκος, παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐπιτελείου,—βλέπετε αὐτοὺς οὕτω μόνον ἐργαζομένους καὶ ἀποκομίζοντας μόνας ἐκείνας τὰς εὐθύνας, ἃς ἐν τοιούτῳ ἔργῳ πᾶς ἀνὴρ ἀποκομίζει, τὴν εὐθύνην τὴν ἐκ τῆς ἀνικανότητος, τὴν εὐθύνην τὴν ἐκ τῆς ἀνανδρίας. Ἀλλὰ τὰς ἄλλας εὐθύνας, τὰς ἐχούσας χαρακτῆρα κυβερνητικόν, φέρουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶναι τεταγμένοι ὑπὸ τῶν πολιτευμάτων, οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦναι ταῦτα, ἵνα φέρωσιν εὐθύνας. Βλέπετε ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀνατρέχοντες εἰς τὴν ἱστορίαν, ἧς ἐμνημόνευσε καλῶς πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος συμπολίτης μου, βλέπετε τὸν σύζυγον τῆς Βασιλίσσης, τῆς παρούσης Βασιλίσσης, ν’ ἀποκρούῃ προσφερομένην εἰς αὐτὸν τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ, προσφερομένην δὲ ὑπὸ τίνος, κύριε Πρόεδρε; προσφερομένην ὑπὸ τοῦ νικηφόρου στρατηγοῦ τοῦ Βατερλώ, ὑπὸ τοῦ Βελλιγκτῶνος· βλέπετε τὸν πρίγκηπα Ἀλβέρτον ἀρνούμενον διαρρήδην τὴν ἀρχηγίαν, καὶ ἀρνούμενον ἐγγράφως, δι’ ἐγγράφου, ὅπερ παρέμεινεν εἰς τὴν ἱστορίαν, ἵνα τιμήσῃ καὶ τὸ πολίτευμα τὸ Ἀγγλικὸν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἡγεμονίδας τῆς Ἀγγλίας. Δὲν ἐπιτρέπεται, ἔλεγεν ἐκεῖνος, ν’ ἀναλάβῃ εὐθύνην ἐκεῖνος, ὅστις δὲν δύναται κατὰ τὴν ὥραν τῆς ἀποδόσεως εὐθύνης ν’ ἀποχωρισθῇ ἀπὸ τοῦ ἀξιώματος, ὅπερ φέρει· δὲν δύναται ὁ σύζυγος τῆς Βασιλίσσης, δὲν πρέπει νὰ φέρῃ εὐθύνην. Καὶ ὅτε εἰσῆλθεν εἰς ἐξέτασιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης ὁ μέγας ἀνὴρ, ὁ μέγας ῥήτωρ τῆς Ἀγγλίας, ὃν πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ἀπώλεσεν, οὐχὶ ἡ Ἀγγλία, ἀλλ’ ὁλόκληρος ἡ φιλελευθέρα ἀνθρωπότης, ὁ Γλάδστων, βλέπετε τὸν Γλάδστωνα ἐπιδοκιμάζοντα τὴν πρᾶξιν ταύτην τοῦ πρίγκηπος, πρὸς ὃν ἄλλως μετ’ αὐστηρότητος συμπεριεφέρετο, ἐπαινοῦντα τὴν γενναίαν καὶ σώφρονα αὐτοῦ ἄρνησιν, καὶ λέγοντα περὶ τοῦ προσενεγκόντος τὴν ἀρχηγίαν δαφνηφόρου στρατάρχου, ὅτι τὸ γῆρας εἶχε παραλύσει τὴν δύναμιν τῆς κρίσεως αὐτοῦ. Ταῦτα ἐν Ἀγγλίᾳ.

§43Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Δοὺξ τοῦ Κέμπριτζ;

§44ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ Δοὺξ τοῦ Κέμπριτζ εἶναι ἁπλοῦν μέλος τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, καὶ ὑπῆρξεν ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ. Καὶ ἐπειδὴ μοὶ ἐνθυμίζει τοῦτο ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, παρακαλῶ νὰ στρέψῃ τὴν προσοχὴν αὑτοῦ πρὸς τὰ ἐν Ἀγγλίᾳ γραφόμενα καὶ λεγόμενα, ὅπως ἴδῃ μέχρι τίνος ἀνατρέχουσιν αἱ εὐθῦναι τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν ἀποδίδονται τὰ δυστυχήματα τὰ ἐν Τρανσβάαλ, καὶ οἱ κίνδυνοι οἱ ἕνεκεν αὐτῶν.

§45ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἔπαυσε νὰ ἦναι ἀρχηγός.

§46ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Βεβαίως ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐν ἀμφοτέροις τοῖς στρατοπέδοις, κρατεῖ σήμερον πεποίθησις, ὅτι ἀπὸ τοιούτου ἔργου διοικητικοῦ συμφέρει, πρέπει νὰ μένωσι μακρὰν τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας. Ἀλλ’ ἐξερχόμενοι τῆς Ἀγγλίας καὶ μεταβαίνοντες εἰς τὴν Γερμανίαν, ἴδωμεν ποία εἶναι ἡ θέσις ἐκεῖ τοῦ υἱοῦ τοῦ πρώτου Αὐτοκράτορος, τοιούτου στρατηγοῦ, τοιούτου ἀνδρὸς καὶ ἐν στρατιωτικοῖς καὶ ἐν πολιτικοῖς ἔργοις διακεκριμένου. Θέλετε, Κύριοι, νὰ μάθητε, πῶς αὐτὸς ὁ Βασιλεὺς, ὑπὸ τὰς συμβουλὰς τοῦ μεγαλοφυοῦς αὐτοῦ συμβούλου, προσεφέρετο πρὸς τὸν Διάδοχον, τὸν μετέπειτα Αὐτοκράτορα Φρειδερῖκον; Δὲν ἔχετε ἢ νὰ ἀνατρέξητε εἰς τ’ ἀπομνημονεύματα τοῦ Βίσμαρκ, ἵνα ἴδητε ὁποία ἦτο ἡ γνώμη αὐτοῦ, γνώμη ἣν ἀπεδέχθη ὁ βασιλεὺς τῆς Πρωσσίας, περὶ τῆς θέσεως τοῦ Διαδόχου ἐν τῇ Πολιτείᾳ. Ὁ Διάδοχος βεβαίως ἔχει ἐπίσημον θέσιν, ἀλλά, λέγει ὁ Βίσμαρκ, δὲν ἔχει ἀξίωμα ἐνεργὸν (ἀναγινώσκει): «Ὁ πρίγκηψ Διάδοχος δὲν ἔχει θέσιν ἐπίσημον ἀπέναντι τῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους, καὶ οὐδὲν δικαίωμα νὰ ὁμιλῇ δημοσίᾳ». Καὶ πρὸς ποῖον λέγει ταῦτα; πρὸς ποῖον γράφει ταῦτα ὁ Βίσμαρκ; Πρὸς τὸν Βασιλέα τῆς Πρωσσίας, τὸν πατέρα τοῦ Διαδόχου. Διότι συνέπεσε τότε, συνεργαζόμενος—ὡς πρέπει νὰ ἐργάζηται ὁ Διάδοχος παντὸς Θρόνου—ἐν τοῖς συμβουλίοις τοῖς διαφόροις, στρατιωτικοῖς ἢ πολιτικοῖς, καὶ προπαιδευόμενος ἐν αὐτοῖς καὶ παρασκευαζόμενος εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους, ἐπειδὴ ἔβλεπε τὰς γνώμας αὐτοῦ μὴ γιγνομένας ἀποδεκτὰς, καὶ ἐφρόνει ὅτι ἡ πορεία τοῦ Πρωθυπουργοῦ τοῦ πατρός του ἦτο ἐπιβλαβὴς εἰς τὴν χώραν, συνέπεσε τότε ν’ ἀνενεχθῇ πρὸς τὸν Αὐτοκράτορα δι’ ὑπομνήματος, διαμαρτυρόμενος καὶ ἐκφέρων ζωηρότερον τὴν διαφωνίαν αὐτοῦ...

§47Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Κἄτι περισσότερον. Εἶχε γείνῃ δεκτὸς ὁ Διάδοχος ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, ὅπως ἀποκτήσῃ τὴν πεῖραν τῶν πραγμάτων, ἐπειδὴ δὲ ἠθέλησε νὰ ἐκφέρῃ γνώμην ἐναντίαν, ἐζητήθη, ὅπως ἀπαγορευθῇ εἰς αὐτὸν ἡ εἴσοδος εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον.

§48ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. καὶ ἀπειλῶν ὅτι θὰ ἀνακοινώσῃ τὰς γνώμας αὐτοῦ δημοσίᾳ, ἵνα προκαλέσῃ ἐκδήλωσιν τῆς δημοσίας γνώμης. Τὸ ὑπόμνημα τοῦτο ὁ πατὴρ τοῦ Διαδόχου, πέμψας πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, ἐζήτησε παρ’ αὐτοῦ γνώμην ἐπὶ τῶν θεμάτων, ἅτινα προέβαλεν ὁ υἱός του· ὁ δὲ πρίγκηψ Βίσμαρκ,—Θαυμάσατε ἐν τούτῳ τὸν Ὑπουργὸν,— ὁ πρίγκηψ Βίσμαρκ, Ὑπουργὸς μοναρχίας περιωρισμένως συνταγματικῆς, ὁμιλῶν πρὸς τὸν πατέρα περὶ τοῦ υἱοῦ, λέγει μὲν καὶ ἐκεῖνα, ἅτινα ἀνέγνωσα ὑμῖν πρὸ μικροῦ,— ἀνέγραψε ταῦτα εἰς τὸ περιθώριον τοῦ ὑπομνήματος,—λέγει δὲ καὶ ἄλλα, ἅτινα, ἀνευλαβὴς ἤθελέ τις θεωρηθῆ, ἂν ἐξεστόμιζεν ἐνταῦθα, διότι παρ’ ἡμῖν πᾶς ὅστις λέγει τὴν ἀλήθειαν ἀπεριστρόφως, ὅσον εὐλαβῶς καὶ ἂν λέγῃ αὐτὴν, ὅσον καὶ ἂν ἐκ τῆς ἀληθείας ταύτης προκύπτῃ καὶ τῆς χώρας ἡ σωτηρία καὶ τῆς δυναστείας, ἥτις εἶναι ἀρρήκτως συνδεδεμένη μετὰ τῆς χώρας, πᾶς ὅστις λέγει τὴν ἀλήθειαν, ὀνομάζεται ἀντιδυναστικός. Ἐκεῖ ὅμως, οὐ μόνον δὲν ἐθεωρήθη ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος ἀντιδυναστικὸς ὁ Ὑπουργὸς, ὅστις ἔδιδε μαθήματα εἰς τὸν Διάδοχον, καὶ ἔλεγε, μεταξὺ ἄλλων, ὅτι, ἂν ἤθελέ ποτε σκεφθῆ σπουδαίως νὰ τολμήσῃ ὁ Διάδοχος ἐκεῖνο, ὅπερ ἐγράφετο ἐν τῷ ὑπομνήματι αὐτοῦ, ἤθελε κατασταθῆ ἄξιος ποινικῆς καταδιώξεως· ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς τῆς Πρωσσίας,—δὲν ἦτο Αὐτοκράτωρ τότε, ἐν ἔτει 1863,—λαβὼν τὸ ὑπόμνημα μετὰ τῶν παρατηρήσεων τοῦ Πρωθυπουργοῦ του, συνέταξεν αὐτὸς τὴν ἀπάντησιν, ἐξ ἧς οὐδεμία τῶν παρατηρήσεων τοῦ Βίσμαρκ παρελείφθη. Ἀνὴρ ἔχων φρόνησιν καὶ ἀξίαν καὶ εἰλικρίνειαν, ἀνὴρ οἷος ὁ Διάδοχος Φρειδερῖκος, ὁ μετέπειτα Αὐτοκράτωρ, δὲν ἠδύνατο ἢ νὰ ἀναγνωρίσῃ ἐπὶ τέλους τὴν ὀρθότητα τῶν παρατηρήσεων τοῦ Πρωθυπουργοῦ· ἀνελθὼν εἰς τὸν θρόνον, ἐκράτησε παρ’ ἑαυτῷ Πρωθυπουργὸν ἐκεῖνον, ὅστις τοιαῦτα περὶ αὐτοῦ ἔγραψεν. Οὕτω συμπεριφέρονται, κύριε Πρόεδρε, οἱ Ὑπουργοὶ πρὸς τὰς Δυναστείας, πρὸς τὰ βασιλικὰ πρόσωπα, πρὸς τοὺς βασιλόπαιδας, ὅπως καὶ εἰς αὐτοὺς γίνωνται χρήσιμοι καὶ εἰς τὴν χώραν· οὕτως ἀπροκαλύπτως λέγουσι τὴν ἀλήθειαν· οὕτω δὲν ἐπιτρέπουσι νὰ περικαλύπτῃ αὐτοὺς ὁ καπνὸς τῶν κολάκων, οἵτινες ἐν πάσῃ χώρᾳ πᾶσαν Αὐλὴν καὶ πάντα Θρόνον περιστοιχίζουσι καὶ περισκοτίζουσιν. Ὅπου δὲ οἱ Ὑπουργοὶ οὕτω συμπεριφέρονται πρὸς τοὺς ἡγεμόνας καὶ τοὺς περὶ αὐτοὺς πρίγκηπας, καὶ τῶν ἡγεμόνων αἱ ὑποθέσεις βαίνουσι καλλίτερον καὶ τῆς χώρας αἱ ὑποθέσεις ἀνορθοῦνται. Δὲν ἔρχονται οἱ Ὑπουργοὶ ἐν τῇ Βουλῇ νὰ κινῶσι ζητήματα περὶ τῆς ἀφοσιώσεως τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν ἡγεμονοπαίδων εἰς τὸ ἔθνος καὶ εἰς τὸ συμφέρον τῆς χώρας. Περὶ αὐτῆς οὐδεὶς ἀμφιβάλλει, ἀλλὰ καὶ οὐδενὶ ἐπιτρέπεται νὰ ἀμφιβάλλῃ. Διότι ὁ Βασιλεὺς οὐδέποτε πράττει τὸ κακὸν, ὁ Βασιλεὺς οὐδέποτε ἔχει προαίρεσιν κακὴν, καὶ τὸ πλάσμα τοῦτο στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἀληθείας. Ἄν ἔπταισεν ὁ κ. Βουλευτὴς Οἰτύλου,—καὶ θὰ ἐξετάσω τοῦτο,—εἰσαγαγὼν ἐνταῦθα ὀνόματα βασιλικὰ, ὅπως ὁμιλήσῃ μετ’ αὐστηρότητος περὶ τῶν ἔργων αὐτῶν, πολὺ περισσότερον ἔπταισεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπαριθμῶν αὐτὰ ἓν πρὸς ἓν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ἵνα πλέξῃ τὸ ἐγκώμιον αὐτῶν. Καὶ τίς ἔψεξε τὸν Ἡρακλέα; Καὶ τίς ἔχει δικαίωμα νὰ φαντασθῇ, ὅτι χωρεῖ ψόγος κατ’ αὐτοῦ; Δὲν ἐννοεῖ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οὕτως, ὡς εὐλόγως παρετήρησεν ὁ συνάδελφός μου, θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης, προκειμένου περὶ προσώπων ἀνωτέρων πάσης ἐμπιστοσύνης; Ἀλλ’ ἔπταισε τάχα ὁ κ. ἐξ Οἰτύλου συνάδελφος, ὁμιλήσας περὶ τοῦ προσώπου τοῦ ἀρχηγοῦ, ὃν ἀναγράφει ὁ ὀργανισμὸς, αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ ὀργανισμὸς, ὃν αὐτὸς μετὰ τῶν κυρίων Ὑπουργῶν κατεσκεύασεν; Ἀναφέρων τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ἆρά γε εἰσήγαγεν ἐνταῦθα ἀνεύθυνον πρόσωπον εἰς τὴν συζήτησιν; Ὅτε ὡμίλησε περὶ τοῦ ἀνευθύνου προσώπου, ὡμίλησε μόνον ἵνα ἀναφέρῃ ἰδιαιτέραν τινὰ μετ’ αὐτοῦ συνομιλίαν ἢ περίστασιν, ἣν, κάλλιον ἴσως ἤθελε πράξει, ἂν παρέλειπεν ὅλως. Ἀλλ’ ὅτε ὡμίλησε περὶ τοῦ Διαδόχου, ὡμίλησε περὶ αὐτοῦ ὡς συνεργασθέντος ἐν τοῖς Ὑπουργείοις ἢ μετὰ τῶν Ὑπουργῶν ἐπὶ τοῦ ὀργανισμοῦ. Καὶ πῶς ἠδύνατο νὰ παραλίπῃ τὴν τοιαύτην μνείαν, ἀφοῦ ἡ συνεργασία ἐγένετο, ἀφοῦ τὴν συνεργασίαν ἀνωμολόγησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀφοῦ ἐπ’ αὐτῆς ἐστήριξε τὴν ἀντίρρησιν κατὰ τοῦ ὀργανισμοῦ, ὃν παρεσκεύαζε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ ἐπ’ αὐτῆς ἐστήριξε τὸ δίλημμα, ὅπερ ἔστρεψε κατὰ τῆς κεφαλῆς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, λέγων αὐτῷ «ἢ ὑποτάχθητι ἢ παραιτήθητι»; Κατὰ τίνα τρόπον ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ μὴ ἔλθῃ τὸ ὄνομα τοῦτο ἐνταῦθα; Τὸ ὄνομα ἔφερεν αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνταῦθα, διότι αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ ὑπ’ αὐτὸν Ὑπουργοὶ,—ἐν τούτῳ δὲ μετέχει τῆς εὐθύνης καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου,—ἐπέτρεψαν νὰ γένηται θόρυβος περὶ ταύτην τὴν ὑπόθεσιν, ἐπέτρεψαν νὰ γένωνται ἀνακοινώσεις, οὐχὶ μόνον ἐκεῖναι, ἃς ἠθέλησε νὰ ὑποδείξῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὡς προερχομένας ἐκ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ ἀνακοινώσεις ἐκ τῶν Γραφείων, ἅτινα ἀκριβῶς παρεσκεύασαν ὅλην ταύτην τὴν λυπηρὰν ὑπόθεσιν. Αὐτὸς λοιπὸν εἶναι ὁ ὑπαίτιος τοῦ κακοῦ, διότι ἐπέτρεψε νὰ γείνῃ ὁ θόρυβος· καὶ ὅτε ἐγένετο θόρυβος, ἡ ἀνάμιξις κατέστη τρανοτέρα, καὶ ὅτε κατέστη αὕτη τρανοτέρα, τὸ ὄνομα ἔφθασε μέχρι τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς. Ἔφθασε δὲ μέχρι τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς χωρὶς ν’ ἀπευθυνθῇ καμμία ὕβρις κατ’ αὐτοῦ. Καὶ ὡς, ὀρθῶς διακόψας, ἄλλος ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴς παρετήρησε, τὸ ὅτι οὐδὲν μέλος τῆς Βουλῆς ἐξηγέρθη, ὅπως διαμαρτυρηθῇ, αὐτὸ τοῦτο σημαίνει, ὅτι οὐδεμία ἐξηνέχθη ὕβρις. Ἀλλὰ καὶ ποία ἡ ὕβρις; Ἠναγκάσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ προσδιορίσῃ αὐτὴν, ἵνα διατηρήσῃ τὴν λέξιν, ἥτις ἐξέφυγε μὲν τοῦ ἕρκους τῶν ὀδόντων αὐτοῦ ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου, ἀλλὰ δὲν ἠθέλησε νὰ τὴν ἀποσύρῃ: «Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ὕβρις τοῦ Διαδόχου εἶναι τὸ λέγειν, ὅτι ἐπιβουλεύεται τοὺς θεσμοὺς τῆς πατρίδος του.» Ἀλλ’ εἶπέ τίς ποτε ἐνταῦθα, ἠκούσατε ὑμεῖς τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, εἰπόντος ὅτι ὁ Διάδοχος ἐπιβουλεύεται τοὺς θεσμοὺς τῆς πατρίδος; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου εἶπεν, ὅτι τὰ γενόμενα ἀποτελοῦσιν ἐπιβουλὴν κατὰ τῶν θεσμῶν τῆς πατρίδος· καὶ ἂν δὲν εἶναι ταῦτα μεμελετημένα, ὅπως ἐκεῖνος φρονεῖ, βεβαίως τὰ γενόμενα εἶναι τοσοῦτον ἀπρόσεκτα καὶ ἀμελῆ καὶ τοσοῦτον τεθεμελιωμένα ἐπὶ τῆς ἐπιθυμίας τοῦ νὰ ἀρέσωσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες κατασκευάζουσιν αὐτά, ὥστε φθάνουσιν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, ὡς εἰ προήρχοντο ἐξ ἐπιβουλῆς. Ἀλλ’ ἦσαν ἀναγκαῖα πάντα ταῦτα εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ἵνα δυνηθῇ νὰ εἴπῃ πρὸς ἡμᾶς, ὅτι καὶ ἡ Ἑλλὰς αὐτὴ δὲν θὰ ἐσώζετο μετὰ τὸν πόλεμον, ἂν δὲν ηὐτύχει νὰ ἔχῃ τὸν Βασιλέα,—ὃν ἀληθῶς κατ’ εὐτυχίαν ἔχει ἐπὶ τοῦ Θρόνου,— ὅτι ἡ παρέμβασις τοῦ Βασιλέως ἔσωσεν ἀπὸ τῆς καταστροφῆς τὴν Ἑλλάδα. Καὶ ἐπιτρέπεται εἰς Πρωθυπουργὸν τοιαύτη βλασφημία; Βλασφημία ἀληθής, διότι ἡ Ἑλλὰς ὑφίσταται ἀφ’ ἑαυτῆς καὶ ἔχει θέσιν ἐν τῇ χορείᾳ τῶν Κρατῶν καὶ ἔχει θέσιν ἐν τῇ ἰσορροπίᾳ τῇ εὐρωπαϊκῇ.

§49Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ποῦ ἦτο ὁ ἐχθρός;

§50ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἦτο ἐκεῖ, ὅπου ἔφεραν αὐτόν· καὶ οὐδεὶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἤθελε προχωρήσει περισσότερον, ὅτι, ἐν ἀδυναμίᾳ τῆς Ἑλλάδος, ἤθελεν ἐπιτρέψει ἡ Εὐρώπη νὰ κατέλθῃ καὶ περαιτέρω, ἤθελεν ἐπιτρέψει νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Θεσσαλία ὑπὸ τὴν ὀθωμανικὴν κυριαρχίαν. Ὅστις λέγει τὰ ἐναντία, δὲν γνωρίζει τοὺς χρόνους, ἐν οἷς ζῶμεν, δὲν γνωρίζει τὰ ἔθνη τὰ κατοικοῦντα τὴν Εὐρώπην. Ἐκεῖνο, ὅπερ ἠδύνατο κάλλιστα νὰ εἴπῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἂν ἦτο πάντως ἀνάγκη μνείας τοῦ πράγματος, εἶναι τοῦτο, ὅτι ἐν τῇ γενικῇ ἐργασίᾳ πρὸς σωτηρίαν τῆς Ἑλλάδος ἐβάρυνεν ἐπὶ τὴν πλάστιγγα καὶ ἡ ἐργασία τοῦ Βασιλέως, διότι οἱ Βασιλεῖς βεβαίως ἐν ὡρισμέναις ὥραις ἔχουσι θέσιν, ἕνεκα τῶν συγγενειῶν αὐτῶν, εἰς ὡρισμένα ἔργα. Ἀλλ’ ἀπὸ τούτου μέχρι τοῦ νὰ εἴπῃ, ὅτι, ἂν δὲν παρενέβαινεν ὁ Βασιλεύς, κατεστρέφετο ἡ Ἑλλάς, μεγάλη ἡ ἀπόστασις. Ἀκούσατε τὴν φράσιν αὐτοῦ: «ἀποβλέπω εἰς αὐτὸν ὡς εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος μᾶς ἔσωσε κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ κινδύνου ἐκ καταστροφῆς βεβαίας»...

§51Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἐπαναλέγω.

§52ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. Αὕτη εἶναι ἡ γλῶσσα, ἣν ἐχαρακτήρισε πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος συμπολίτης μου· αὕτη εἶναι ἡ γλῶσσα ἐκείνων, οὓς παραδέχομαι ὅτι δὲν ἐζήλωσεν ἐν τῷ πολιτικῷ αὐτοῦ βίῳ ὁ κύριος Πρωθυπουργός· αὕτη εἶναι ἡ γλῶσσα τῶν κολάκων. Δὲν ἐλέχθησαν βεβαίως ταῦτα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐκ πνεύματος κολακείας, ἀλλ’ ἔστω βέβαιος, ὅτι τὸ ἄρωμα, ὅπερ ἐξεπέμφθη ἐκ τῶν λόγων αὐτοῦ, ἔχει πολλὴν τὴν συγγένειαν πρὸς τὸ θυμίαμα τὸ ἐκπεμπόμενον ὑπὸ τῶν κολάκων.

§53Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἐσκόπουν, κύριοι Βουλευταί, νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως, διότι καὶ ἐπὶ τῶν δύο λόγων, οἵτινες ἐπροτάθησαν ἑκατέρωθεν ὡς αἰτία παραιτήσεως τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, θὰ ἐδίδετο ἀφορμή, ὅπως λάβω τὸν λόγον βραδύτερον. Ἐνόμισα, ὅτι ἐπὶ μὲν τοῦ νομοσχεδίου τῶν πιστώσεων ἠδύνατο νὰ ἐκθέσῃ τις τὴν γνώμην του περὶ τοῦ ἐλλείμματος τῶν τεσσάρων ἥμισυ ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν Κυβέρνησιν προεκάλεσαν τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπὶ δὲ τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ θέλει ὑποβληθῆ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, εἴτε περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, εἴτε περὶ ὀργανώσεως νέου Ἀρχηγείου τοῦ στρατοῦ, θὰ ἐδίδετο ἀφορμή, ὅπως ἐκφράσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῶν νέων ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι φαίνονται νῦν κρατοῦσαι παρ’ αὐτῇ, ὅσον ἀφορᾷ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ δὲν ἐπεθύμουν, Κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον καὶ διότι δὲν ἤθελον νὰ γείνω δυσάρεστος εἴτε ἐντὸς τῆς Βουλῆς, εἴτε ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, κρίνων τινὰς γνώμας, αἱ ὁποῖαι ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὴν τετραήμερον ταύτην συζήτησιν ὑπεστηρίχθησαν. Κατὰ τὴν μακρὰν αὐτὴν συζήτησιν δύο κυρίως γεγονότα προέκυψαν, σπουδαιότατα κατ’ ἐμέ. Πρῶτον, ὅτι ἐν τῇ παρούσῃ Κυβερνήσει, ὅσον ἀφορᾷ τὰ τῆς συντάξεως καὶ ἐκτελέσεως τῶν προϋπολογισμῶν καὶ τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἐπικρατεῖ ἡ ἀλληλεγγύη ἐκείνη, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐπικρατῇ μεταξὺ Πρωθυπουργοῦ καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῶν ἄλλων Ὑπουργῶν ἀφ’ ἑτέρου, καὶ ἡ ὁποία ἐν ἄλλοις Ὑπουργείοις ὑπῆρξε. Κατὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀγνοῇ ἐντελῶς καὶ πῶς συντάσσεται καὶ πῶς ἐκτελεῖται ὁ προϋπολογισμὸς ἑκάστου Ὑπουργείου, ὁ δὲ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιτρέπεται ν’ ἀγνοῇ τὰς δαπάνας καὶ τὰ ἐλλείμματα τῶν διαφόρων Ὑπουργείων, καὶ ὅταν ἀκόμη ταῦτα ἀνέρχωνται μέχρι τεσσάρων καὶ πλέον ἑκατομμυρίων δραχμῶν, ὅσον ἀνῆλθον τὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, εἴτε ἐκ κακῆς συντάξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἴτε καὶ ἐκ κακῆς διοικήσεως τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου αὐτοῦ. Κατὰ τὴν γνώμην μου, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν καὶ εἰς τὸν προϊστάμενον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀγνοῶσιν, ὅτι ἐλλείμματα τοσοῦτον μεγάλα, ὅσον τὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, χάριν τῶν ὁποίων ζητεῖται νῦν πίστωσις ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἐπῆλθον ἐν τῇ διοικήσει τοῦ Ὑπουργείου αὐτοῦ διὰ γνωστὰς ἀνάγκας, χωρὶς αὐτοὶ οὐδεμίαν νὰ φέρωσιν εὐθύνην. Οὐδὲ δικαιοῦται ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐν ὑπουργικῷ συμβουλίῳ νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι τοσοῦτον ἔνοχος ἐγένετο ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διαταράξεως τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ, μὴ μνημονεύσας αὐτῶν, καὶ τοσοῦτον ἀθῷος εἶναι αὐτὸς ἐπὶ τῇ διαταράξει αὐτῇ, ὥστε πρέπει ἄνευ συγγνώμης ν’ ἀποπεμφθῇ ὁ Ὑπουργὸς οὗτος τοῦ Ὑπουργείου. Ἀλλ’ αἱ δαπάναι, ἐξ ὧν τὰ ἐλλείμματα, ἦσαν γνωσταὶ αὐτῷ καὶ τῷ Πρωθυπουργῷ. Ἐὰν ἀναγνώσητε τὴν ἔκθεσιν, ἥτις προτάσσεται τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῆς πιστώσεως τῶν τεσσάρων περίπου ἑκατομμυρίων, θέλετε ἴδει, ὅτι αἱ πιστώσεις αὗται προέρχονται ἐκ γνωστῶν δαπανῶν, ὥστε βεβαίως πρέπει νὰ θεωρήσητε, ἂν ὄχι ἀνωτέραν, ἀλλ’ ἴσην, τὴν εὐθύνην ἐπὶ τῇ ἀγνοίᾳ αὐτῶν τοῦ τε Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Διότι τοσαῦται ὑπῆρξαν αἱ ἐλαττώσεις τινῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1899, καὶ τοσοῦτον ἀσύγγνωστοι, τοσοῦτον δὲ βέβαια ἐκ τῶν προτέρων τὰ ἐλλείμματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπήρχοντο ἐξ αὐτῶν καὶ ἐξ ἄλλων ἀποφάσεων τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὥστε βεβαίως κρίνων τις καὶ ἐλέγχων τὴν εὐθύνην τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὡς καὶ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐπ’ αὐτοῖς, ἀδύνατον νὰ μὴ ἀποφανθῇ, ὅτι καὶ οἱ τρεῖς ἔχουσι τὴν αὐτὴν εὐθύνην, ἂν τὰ ἐλησμόνησαν. Ὅταν βλέπωμεν ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ ν’ ἀποφασίζηται, ὅπως ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ παραμείνωσιν οἱ ἄνδρες τῆς ἐφεδρείας τοῦ 1896 ἢ οἱ κληρωτοὶ τοῦ 1897 πέραν τοῦ ὑπολογισθέντος χρόνου, ἀπόφασις, ἥτις ἀναγκαίως θὰ συνεπαγάγῃ νέαν δαπάνην, ἐκπλήσσεταί τις, βλέπων νὰ λησμονῆται τοῦτο, καὶ νὰ ἀπορῶσιν ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἐγένοντο δι’ αὐτοὺς δαπάναι λησμονηθεῖσαι, καὶ ὅτι προβάλλει ἔλλειμμα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1899, ὅπερ παρεστάθη ἀπερισκέπτως ἐν ἰσοζυγίῳ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ὅταν βλέπητε ὅτι κατὰ τὸν Ἰούλιον, ψηφιζομένου τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1899, ἤτοι κατὰ τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχει γείνῃ πᾶσα πλέον ἡ συγκομιδὴ τῶν πρὸς ἱπποφορβὴν χρησίμων καὶ ἔχει κανονισθῆ ἡ τιμή, ἀναγράφεται δι’ ἱπποφορβὴν ποσὸν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, τὸ ὁποῖον εἶναι τοσοῦτον κατώτερον τοῦ ὁριστέου, λόγῳ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κτηνῶν καὶ τῆς γνωστῆς τιμῆς, ἡ ὁποία ἐκανονίσθη πλέον, ὥστε ἄφευκτον σπουδαῖον ἔλλειμμα, βεβαίως πρέπει τὴν αὐτὴν εὐθύνην ν’ ἀποδώσητε ἐπὶ τῇ παραλείψει ταύτῃ καὶ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος ἐδέχθη τοσοῦτον πασιγνώστως κατωτέραν τῆς πραγματικῆς ἀναγραφὴν ἐν τῷ σχετικῷ ἄρθρῳ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ὅταν βλέπητε ὅτι γνωσταὶ καὶ βέβαιαι δαπάναι ἐκ τοῦ ἱματισμοῦ τοῦ στρατοῦ διὰ τὸ ἔτος 1899 οὐ μόνον ὑπολογίζονται ἐν ἀρχῇ περιωρισμέναι, ἀλλὰ καὶ ἀφοῦ οὕτως ὑπελογίσθησαν, περιορίζονται πλέον τοῦ ἡμίσεος, ὅπως φανῶσιν ἠλαττωμέναι αἱ δαπάναι τοῦ στρατοῦ, βεβαίως δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς εἶναι ἐντελῶς ἀμέτοχοι τῆς εὐθύνης, ἡ ὁποία βαρύνει τοὺς ἀγνοοῦντας τὴν ὕπαρξιν τῶν ἐλλειμμάτων ἐκ τῶν πιστώσεων τούτων. Φρονῶ διὰ τοῦτο, ὅτι περὶ ὅλων αὐτῶν τῶν ποσῶν, τὰ ὁποῖα ἀπετέλεσαν τὸ μέγιστον μέρος τῶν ἐλλειμμάτων, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν κατὰ τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς μὴ ἐγκαίρως ἀνακοινωθέντα ὑπ’ αὐτοῦ, φέρει εὐθύνην καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς, καὶ ὅτι δυσκόλως δύναταί τις νὰ παραδεχθῇ, ὅτι αἱ πιστώσεις αὗται ὑπῆρξαν δικαία αἰτία, διὰ τὴν ὁποίαν ἐκρίθη ἀναγκαῖον ν’ ἀπομακρυνθῇ τοῦ Ὑπουργείου ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ ἐπὶ τούτων δὲν θὰ ἐμμείνω πλειότερον, διότι, ὅταν συζητηθῇ ἡ πίστωσις περὶ τῶν δαπανῶν αὐτῶν, ἡ Βουλὴ θὰ λάβῃ ἀφορμὴν καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ν’ ἀκούσῃ καὶ τὸν πρώην Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ νὰ σχηματίσῃ ἀκριβεστέραν γνώμην περὶ εὐθύνης καὶ κατὰ πόσον παρεβιάσθη ἡ ἀλληλεγγύη ἡ ὑπουργική. Ἀλλ’ ἐκ τῆς τετραημέρου αὐτῆς συζητήσεως προέκυψε καὶ ἄλλο σπουδαῖον γεγονὸς, ἐπὶ τοῦ ὁποίου εἶμαι καὶ ἐγὼ ἠναγκασμένος νὰ φέρω τὸν λόγον. Ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις, ἀπελπισθεῖσα περὶ τοῦ δυνατοῦ βελτίονος στρατιωτικῆς διοικήσεως ὑπ’ αὐτὴν καὶ ὑπὸ τὸ κρατοῦν κοινοβουλευτικὸν σύστημα, ὡς ἐν Ἑλλάδι ἐφαρμόζεται, ἀπεφάσισε νὰ παρεκκλίνῃ τῆς κεχαραγμένης γραμμῆς, καὶ ἀφαιροῦσα τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ παραδώσῃ αὐτὴν εἰς τὸν ἀνώτατον καὶ ἀρχαιότατον τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ὅστις εἶναι καὶ ἐπὶ πολὺ θὰ ἦναι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου. Τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι σπουδαῖον ὑπὸ δύο ἐπόψεις· ὄχι μόνον ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ τρόπου τῆς διορθώσεως ὁμολογουμένου κακοῦ ὅστις τρόπος εἶναι καινοφανὴς, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν, ὅτι Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ ἔρχεται ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ ἔθνους νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι αὐτὴ ἐντελῶς ἀπηλπίσθη, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ καλλιτέραν, δι’ ὧν κέκτηται μέσων, διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, δηλαδὴ δι’ αὐστηρᾶς καὶ ἀμερολήπτου ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, καὶ ὅτι μόνη ἐλπὶς σωτηρίας ὑπάρχει ἡ ἀφαίρεσις τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐν πρώτοις ἀνάγκη νὰ ἐρωτήσῃ τις, ἂν ἡ Κυβέρνησις, ἀπελπισθεῖσα περὶ διορθώσεως τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, δὲν ἀπηλπίσθη συγχρόνως καὶ περὶ τῶν ἄλλων κλάδων τῆς διοικήσεως, οἱ ὁποῖοι βεβαίως εὑρίσκονται εἰς τὴν αὐτήν, ἂν μὴ εἰς χείρονα, κατάστασιν. Δὲν ἐνδιαφέρουν ἡμᾶς μόνον τὰ στρατιωτικὰ, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι κλάδοι τῆς διοικήσεως. Διατὶ ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων νομίζει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι οὐδὲν πλέον ἔχει νὰ μετέλθῃ μέσον βελτιώσεως, περὶ δὲ τῶν ἄλλων κλάδων τῆς διοικήσεως φρονεῖ ὅτι εἶναι εὐκολώτερον αὐτῇ νὰ βελτιώσῃ αὐτούς; Ἂν διοικοῦσα ὡς διοικεῖ, δι’ ὧν ἔχει μέσων, κακῶς διοικεῖ, διατὶ θὰ διοικήσῃ καλλίτερον μὲ τοὺς νέους νόμους, οὓς ἔλαβε καὶ θὰ λάβῃ ἐκ τῆς Βουλῆς; Τί ἐμποδίζει αὐτὴν σήμερον νὰ διοικῇ καλῶς; Ποία εἶναι ἡ αἰτία, ἡ ὁποία εἰς μὲν τὰ στρατιωτικὰ ἀπήλπισεν αὐτὴν, εἰς δὲ τοὺς ἄλλους κλάδους δὲν ἀπήλπισε καὶ ἐννοεῖ νὰ ἐμμένῃ εἰς τὸ αὐτὸ σύστημα; Δὲν εἶναι τάχα ἡ αὐτὴ αἰτία καθ’ ἅπασαν τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους; Τὸ κατ’ ἐμὲ, δὲν συμφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν, ὅτι ἡ ἀθλία κατάστασις τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία κατὰ τὸ 1897 μᾶς ἤγαγεν εἰς τὰ γνωστὰ τοῦ πολέμου ἀτυχήματα, καὶ ἡ ὁποία ἐξακολουθεῖ καὶ μετὰ τὸν πόλεμον καὶ μετὰ τὴν ἐξέγερσιν τοῦ τόπου, προέρχεται ἐξ ἄλλης αἰτίας ἢ ἐξ ἐκείνης, ἐξ ἧς προέρχεται ἡ κακὴ κατάστασις ἐν γένει τοῦ τόπου καὶ τῆς ἄλλης διοικήσεως. Καὶ ποία εἶναι ἡ αἰτία τῆς κακῆς αὐτῆς διοικήσεως, ἥτις παρέλυσε τὴν εὐνομίαν καὶ τὴν εὐημερίαν τῆς χώρας, καὶ ἀνέστειλε τὴν πρόοδον τοῦ τόπου; ποία ἄλλη ἢ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ὅλοι ἀναγνωρίζομεν, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν δὲν τολμῶμεν ἐν τῇ Βουλῇ ν’ ἀνακηρύξωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος; Ποῖος ἄλλος εἶναι ὁ κυριώτερος λόγος τῆς κακῆς αὐτῆς καταστάσεως τῆς διοικήσεως ἢ ἡ ἀνάμιξις τῆς Βουλῆς ἐν τῇ διοικήσει; Ποῖος ἄλλος εἶναι ὁ λόγος ἢ ὅτι ἐν Ἑλλάδι καθιερώσαμεν ἀπὸ πολλοῦ χρόνου καὶ ἐφαρμόζομεν τὴν κοινοβουλευτικὴν διοίκησιν; Ἔχω ἀνάγκην, Κύριοι, ν’ ἀποδείξω, ὅτι αὕτη εἶναι ὀλεθρία καὶ ὅτι τοιαύτη κοινοβουλευτικὴ διοίκησις εἶναι ἐναντία τοῦ Συντάγματος καὶ ἀνατρεπτικὴ τῆς βασιλικῆς συνταγματικῆς ἐξουσίας; Ὁ Βασιλεὺς καὶ οὐχὶ ἡ Βουλὴ ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος τὴν ἐντολὴν καὶ τὸ καθῆκον νὰ κυβερνᾷ, ἢ νὰ διοικῇ κυβερνῶν καὶ διοικῶν, οὐχὶ ἀπ’ εὐθείας βεβαίως, ἀλλὰ διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, ἔχει δὲ λάβει τὸ δικαίωμα τοῦτο ἐκ τοῦ ἔθνους διὰ τοῦ Συντάγματος καὶ οὐδόλως δικαιοῦται νὰ παραχωρήσῃ τὸ καθῆκον τοῦτο εἰς τὴν Βουλήν. Ἐν τούτοις παρ’ ἡμῖν ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀπὸ χρόνου πολλοῦ μετηνέχθη ἀπὸ τῶν χειρῶν τοῦ Βασιλέως, ὀφείλοντος νὰ ἐνασκῇ αὐτὴν δι’ Ὑπουργῶν ἐξ αὐτοῦ προερχομένων καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀντλούντων αὐτὴν, καὶ παρεδόθη ὁλοσχερῶς εἰς χεῖρας τῶν κομμάτων τοῦ Κοινοβουλίου· ἐνῷ τὸ Κοινοβούλιον ἀποκλειστικὴν ἔχει ἀποστολὴν τὸ νομοθετεῖν καὶ ἐλέγχειν τὰς πράξεις τῶν κυβερνώντων καὶ διοικούντων, οὐχὶ δὲ τὸ συγκυβερνᾶν καὶ συνδιοικεῖν μετὰ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, μετεβλήθη εἰς διοικητικὸν σῶμα, συνδιοικοῦν μετὰ τῶν Ὑπουργῶν διὰ τῶν διαφόρων ὀργάνων τῆς διοικήσεως. Ὑπάρχει τις δυνάμενος ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι τοιαύτη ἀνάμιξις τῆς Βουλῆς εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους εἶναι ἐναντία εἰς αὐτὰς τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος, διότι ἐντελῶς ἐξαφανίζει τὴν εὐθύνην τῶν κυβερνώντων, ἐφ’ ᾗ θεμελιοῦται τὸ πολίτευμα ἡμῶν, τὴν εὐθύνην ἐπὶ ταῖς πράξεσι τῆς διοικήσεως; Πῶς δύναται νὰ ἐλέγξῃ αὐτὰς καὶ νὰ ζητήσῃ ἐπ’ αὐταῖς εὐθύνας ἡ Βουλή, ἥτις συμμετέχει τῆς διοικήσεως καὶ εἶναι συνυπεύθυνος τῇ Κυβερνήσει καὶ τοῖς ὀργάνοις τῆς διοικήσεως; Ὑποθέσατε ὅτι εἴχομεν νόμον ἐπιβάλλοντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀναθέτῃ τὴν διοίκησιν τῶν ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους εἰς τοὺς φίλους αὐτῆς ἐκ τῆς ἐπαρχίας Βουλευτὰς, καὶ διοίκησιν ὑπὸ Βουλευτῶν ἑκάστης ἐπαρχίας διεξαγομένην. Εἶναι δυνατὸν, τοιοῦτοι Βουλευταὶ, νὰ ἐνόησε τὸ Σύνταγμα ἡμῶν, ὅπως ἐλέγχωσι τὰς πράξεις τῆς διοικήσεως, καὶ ζητῶσιν εὐθύνας, ἀφοῦ οἱ ἴδιοι εἶναι οἱ ὑπεύθυνοι; Ἀπαράλλακτον ἐν τούτοις εἶναι τὸ γινόμενον παρ’ ἡμῖν ἄνευ νόμου. Διὰ τοῦτο παρ’ ἡμῖν ἀπὸ καιροῦ δὲν ὑπάρχει ἔλεγχος κοινοβουλευτικὸς καὶ εὐθύνη ὑπουργική. Ἐλέχθησαν πολλὰ κατὰ τῆς συναλλαγῆς. Ἀλλὰ τὸ διορίζειν ὑπαλλήλους καθ’ ὑπόδειξιν Βουλευτῶν δὲν εἶναι αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ τὸ κακὸν, οὐδὲ τὸ μόνον καὶ κύριον κακόν. Ὅ,τι ἀποτελεῖ τὴν κακὴν διοίκησιν ἐν Ἑλλάδι, καὶ παραλύει πᾶσαν ἐνέργειαν καὶ πᾶσαν εὐεργετικὴν ἐπίδρασιν τῶν νόμων καὶ πᾶν ἀγαθὸν ἀποτέλεσμα αὐτῶν, προκειμένου περὶ νόμων συνήθως ἀρίστων καὶ καλῶς μεμελετημένων καὶ νενομοθετημένων, εἶναι ὅτι ἡ διοίκησις ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ὑπακούει οὐχὶ εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὡς ἀντιπρόσωπον τῶν νόμων καὶ ἀμερόληπτον ἐκτελεστὴν αὐτῶν, ἀλλ’ ὑπακούει καὶ συμμορφοῦται συστηματικῶς πρὸς τὰς θελήσεις καὶ τὰς ὑποδείξεις τῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις φίλων καὶ ὀπαδῶν τῶν ἑκάστοτε κυβερνώντων. Οἱ κυβερνῶντες τοῦτο ἀναγκάζονται νὰ θέλωσιν. Οὐχὶ λοιπὸν ἁπλῶς ὁ διορισμὸς ὑπαλλήλων ὑποδειχθέντων παρὰ Βουλευτῶν ἀποτελεῖ τὸ κακὸν, ἀλλ’ ἡ ἀποστολὴ αὐτῶν εἰς τὰς θέσεις των, ὅπως ὑπηρετῶσι κατὰ τὰς ὁδηγίας τῶν φίλων τοῦ Ὑπουργείου. Διότι, ἐὰν ὁ διορισθεὶς διωρίσθη συμφώνως πρὸς τοὺς νόμους, ἐὰν φέρῃ τὰ νενομισμένα προσόντα, ἐὰν ἔχῃ παρελθὸν ἄμεμπτον, μεταβὰς δ’ εἰς τὴν ἐπαρχίαν, ἐν ᾗ διωρίσθη, ἀφεθῇ νὰ ἐκτελέσῃ τοὺς νόμους αὐστηρῶς καὶ ἀμερολήπτως, παυθῇ δὲ ἐπὶ πάσῃ παραβάσει, οὐδὲν τὸ κακόν. Ἀλλ’ ὅταν πᾶς ὑπάλληλος, διοριζόμενος παρ’ ἡμῖν, ἐντολὴν σιωπηρὰν ἀλλὰ σαφῆ, λαμβάνῃ, μεταβαίνων εἰς τὴν θέσιν του, πρώτιστον καθῆκον νὰ θεωρῇ τὴν ὑποταγὴν εἰς τὰς ὑποδείξεις καὶ τὰ συμφέροντα τῶν κατὰ τόπους φίλων τοῦ κόμματος, καὶ κατ’ αὐτὰς νὰ διοικῇ, ὅταν ὁ ὑπάλληλος ἐννοῇ, ὅτι μὴ πράττων τοῦτο θὰ παυθῇ, ἡ διοίκησις δὲν ὑπάρχει πλέον εἰς χεῖρας τῶν Ὑπουργῶν, οἵους ὀφείλει νὰ ἔχῃ ὁ ἀνώτατος ἄρχων, ἀλλ’ εἰς χεῖρας τῶν ἑκάστοτε ἐπικρατουσῶν φατριῶν. Ἐκ τούτου ἡ ἀγανάκτησις κατὰ τῶν κυβερνώντων καὶ κατὰ τῶν ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους. Ἐὰν λοιπὸν ἡ τοιαύτη ἔλλειψις ἀμερολήπτου καὶ ἀφατριάστου διοικήσεως εἶναι ὁ λόγος τῆς παραλυσίας τῆς διοικήσεως, ὁ λόγος οὗτος ἀδύνατον ἦτο νὰ μὴ ἐπιδράσῃ εἰς τὴν παράλυσιν καὶ τῶν τοῦ στρατοῦ. Καὶ πραγματικῶς ἐπέδρασε καὶ κατέστησεν ἀδύνατον τὴν μόρφωσιν στρατοῦ. Καὶ εἰς αὐτὸν ἀνεμίχθη ἡ κοινοβουλευτικὴ διοίκησις τῆς χώρας. Τοσοῦτον δὲ ἐπεκράτησεν αὕτη ἐν τῷ στρατῷ, ὥστε γενικὴ κατέλαβε τοὺς στρατιωτικοὺς ἀπὸ καιροῦ ἀπελπισία περὶ ἀνορθώσεως τῶν τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ στρατιωτικῆς ἀληθῶς διοικήσεως αὐτοῦ. Ἡ γενικὴ αὕτη ἀπελπισία ὁλοκλήρου στρατοῦ περὶ τῆς τύχης του ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ἔχῃ δυσάρεστα ἀποτελέσματα. Τοιαύτη ἀπελπισία ἀπὸ πάντας ἐν τῷ Κράτει εἶναι μέγιστον κακὸν, καὶ κατεδείχθη παρ’ ἡμῖν τοιοῦτον. Ἐγὼ ἀληθῶς, Κύριοι, φρονῶ, ὅτι μία τῶν κυριωτάτων αἰτιῶν τοῦ τελευταίου πολέμου, ὃν παραδόξως ἐπεχειρήσαμεν παρὰ τὴν θέλησιν ἡμῶν, παρὰ τὴν θέλησιν τῶν ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους, ἦτο αὐτὴ ἡ ἀπελπισία τοῦ στρατοῦ, ἐννοῶ τῶν ἀξιωματικῶν, περὶ πάσης βελτιώσεως καὶ προόδου τῶν στρατιωτικῶν παρ’ ἡμῖν πραγμάτων. Ἐγκαταλειφθέντες παρ’ ὅλων, καὶ βλέποντες ὅτι οὐδεμία παρ’ οὐδενὸς καταβάλλεται φροντὶς πρὸς καταρτισμὸν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου, ἐνῷ καθ’ ἡμέραν τὸ ἔθνος ὑπὸ μεγαλειτέρων ἠπειλεῖτο κινδύνων, πολλοὶ τῶν ἀξιωματικῶν ἐρρίφθησαν εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ πολέμου, καὶ παρέσυραν σχεδὸν καὶ πάντας τοὺς ἄλλους ἀξιωματικούς. Οὕτω ὁ στρατὸς, χωρὶς νὰ ἀκούῃ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως ἢ τοῦ Ἡγεμόνος, ἐκηρύχθη ὑπὲρ ἀμέσου πολέμου. Ὁ στρατὸς ἐξέφυγεν ἐντελῶς ἐκ τῶν χειρῶν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ συμπαρέσυρε πάντας, διότι Κυβέρνησις καὶ Ἡγεμὼν, μὴ ἐξασκοῦντες οὐδεμίαν ἐπιρροὴν ἐπὶ τοῦ στρατοῦ ἐν τοιαύταις στιγμαῖς, οὐδὲν δύνανται νὰ πράξωσι παρὰ τὴν θέλησιν αὐτοῦ, ἄνευ ἐσωτερικῶν κινδύνων. Διὰ τοῦτο ὀφείλομεν νὰ μὴ παραμελῶμεν τὰ τοῦ στρατοῦ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἀπελπιζόμενος οὗτος νὰ ζητῇ διέξοδον πότε εἰς ἐσωτερικὰ καὶ πότε εἰς ἐξωτερικὰ κινήματα. Φρονῶ ὅμως, ὅτι, ἂν ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις ἀπηλπίσθη ὅτι δύναται νὰ πράξῃ τι ὑπὲρ ἀνορθώσεως τῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐπιθυμεῖ νὰ προτείνῃ μέτρα πρὸς τοῦτο, δὲν δύναται νὰ μὴ ὁμολογήσῃ τὴν αὐτὴν ἀπελπισίαν καὶ διὰ τοὺς ἄλλους κλάδους τῆς διοικήσεως, εὑρισκομένους εἰς οὐχὶ καλλιτέραν κατάστασιν, καὶ νὰ μὴ προτείνῃ μέσα βελτιώσεως αὐτῶν ἐπίσης. Τὸ κατ’ ἐμὲ, δι’ ὅλους τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως ἓν ὑπάρχει μέσον σωτηρίας, ἡ ἀπομάκρυνσις, ἡ παῦσις τῆς ἀναμίξεως τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ τῆς ἐνεργοῦ διοικήσεως. Ἐφ’ ὅσον διοικεῖ τὸ Κοινοβούλιον, οὐδεὶς νόμος, εἴτε ὑπάρχων εἴτε ψηφισθησόμενος, θὰ ἐπαρκέσῃ ὑπὲρ βελτιώσεως τῶν πραγμάτων. Πᾶσαν μεταρρύθμισιν, ὅσον καὶ ἂν ἦναι αὕτη καλὴ, μηδενίζει ἡ ἀνάμιξις εἰς τὴν διοίκησιν ἀκριβῶς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἦναι ξένοι πρὸς αὐτήν. Εἶναι τὸ αὐτὸ, ὡς νὰ προσπαθῆτε νὰ θεραπεύσητε ἐξ ἀσθενειῶν ἀνθρώπινον σῶμα, εἰς ὃ δι’ ἐνέσεων ἐγχέετε μολυσματικὰς οὐσίας. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὐδοκιμήσῃ διοίκησις ἀφιεμένη εἰς χεῖρας αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι τεταγμένοι ἐκ τοῦ Συντάγματος, ὅπως ζητῶσιν εὐθύνας παρὰ τῶν διοικούντων. Περὶ διορθώσεως τοιαύτης τῶν πραγμάτων καταστάσεως βεβαίως τὴν στιγμὴν αὐτὴν δὲν ἐννοῶ νὰ ὁμιλήσω. Ἓν μόνον μετὰ πεποιθήσεως πρεσβεύω, ὅτι, ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ διόρθωσις τῶν κακῶν αὐτῶν, αὕτη μόνον ἐκ τοῦ Βασιλέως δύναται νὰ ἐπέλθῃ νομίμως, διότι εἰς τὸν Βασιλέα τὸ πολίτευμα ἐχορήγησε πᾶσαν τὴν δύναμιν πρὸς τοῦτο καὶ πάντα τὰ μέσα. Ἄλλως, ἐνόσῳ αἱ Κυβερνήσεις ἀφίενται νὰ συγκροτῶνται καὶ συντηρῶνται καθ’ ὃν τρόπον συγκροτοῦνται καὶ συντηροῦνται παρ’ ἡμῖν, διὰ συνδιοικουσῶν μετ’ αὐτῶν πλειονοψηφιῶν, οὐδεμία ἐλπὶς θεραπείας ὑπάρχει. Τοιαῦται Κυβερνήσεις καὶ πλειονοψηφίαι ἀπολαύουσαι τῶν τῆς ἐξουσίας ἐπ’ ὠφελείᾳ αὑτῶν καὶ βλάβῃ τῶν ἐχθρῶν αὐτῶν, θὰ ἐξακολουθῶσιν ἀναγκαίως ἀπολαύουσαι τῆς πλειονοψηφίας καθ’ ὅλην τὴν τετραετίαν καὶ διατηρούμεναι ἐν τῇ ἀρχῇ. Τοιαῦται πλειονοψηφίαι δὲν δύνανται ἢ πάντοτε νὰ ἐπιδοκιμάζωσι τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ νὰ κωφεύωσι πρὸς τοὺς ἀντιπάλους αὐτῆς, πρὸς τὰς κατακρίσεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, πρὸς τὰς παραστάσεις καὶ τὰς καταγγελίας αὐτῆς, ὅσον καὶ ἂν ὦσι δίκαιαι, καὶ ἀφίνουσαι οὕτω νὰ ὑπάρχῃ εἰς χεῖρας αὐτῶν ἡ διοίκησις, δὲν ἀνατρέπονται συνήθως ἢ ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ὅταν οὗτος μετὰ 4 ἔτη καλῆται εἰς νέας ἐκλογάς. Αὐτὴν τὴν κοινοβουλευτικὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων οὐδεμία δυστυχῶς ἄλλη ἐξουσία τολμᾷ νὰ μετατρέψῃ, ὅσον καὶ ἂν ἀπεδείχθη διὰ μακρᾶς ἐφαρμογῆς καταστρεπτικὴ εἰς τὸν τόπον. Οὕτω καὶ παρ’ ἡμῖν ἀπό τινος ὁ λαὸς, ὡς ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις τῆς Ἀμερικῆς, κατὰ τετραετίαν καλεῖται, ἵνα ἀποφανθῇ περὶ τῶν Κυβερνήσεων, ὅσον καὶ ἂν ὑπῆρξαν ἐν τῷ μεταξὺ ὀλέθριαι. Ἐκ τῆς νέας δ’ ἐπίσης Βουλῆς, ἡ ὁποία διαδέχεται τὴν πρώτην, οὐδεμία ἐπέρχεται μεταβολή, διότι καὶ αὐτὴ κατὰ τὸ ἴδιον λειτουργεῖ σύστημα, ἡ δὲ Βασιλεία κατέχεται δυστυχῶς ὑπὸ τῆς ἰδέας, ὅτι, ἐνόσῳ καὶ τοιαύτη πλειονοψηφία ὑποστηρίζει μίαν Κυβέρνησιν, αὕτη ὀφείλει νὰ ὑποτάσσηται. Τοιαύτη εἶναι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ὑπὸ τοιαύτην δὲ κατάστασιν δὲν ἐννοῶ, πῶς διὰ νομοθετημάτων νέων εἶναι δυνατὸν νὰ παύσῃ ἢ νὰ βελτιωθῇ ἡ κατάστασις αὕτη. Ὅταν ἡ διοίκησις δὲν θέλῃ, οὐδεὶς νόμος εἶναι καλός. Λοιπόν, ἐὰν ὁμολογῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς δὲν δύναται νὰ πράξῃ καλόν τι, ὁμολογεῖ συνάμα, ὅτι καὶ εἰς οὐδένα ἄλλον κλάδον δύναται νὰ πράξῃ τὸ καλὸν, καὶ, ὡς ὑπηνίχθη ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, δὲν ὑπολείπεται καὶ ἐπ’ αὐτῶν ἢ ὅ,τι προτείνεται καὶ ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν. Δὲν μένει δηλαδὴ ἄλλο ἢ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποδεικνύεται διὰ τὸν στρατὸν, ὡς μόνον μέσον σωτηρίας, ἡ παράδοσις τῆς διοικήσεως καὶ τῶν ἄλλων κλάδων μὲ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν εἰς ἄλλα μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, ἅτινα δὲν θὰ ἐπηρεάζωνται ἐκ τῆς πολιτικῆς, ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ τοιαύτη ὁμολογία ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἀδυναμίας πρὸς διόρθωσιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ἑπομένως καὶ τῆς ὅλης διοικήσεως, πρέπει σπουδαίως νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν ὑμῶν, καὶ νομίζω, ὅτι αἱ διαμαρτυρίαι τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ θεωρηθῶσιν εὔλογοι, τοιαύτην δὲ διαμαρτυρίαν ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον καὶ ἐγὼ νὰ ἀπευθύνω. Ἀφοῦ Κυβέρνησις Κοινοβουλευτικὴ ὁμολογεῖ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐλπὶς διορθώσεως ἔν τινι κλάδῳ, καταδικάζει ἑαυτὴν καὶ τὸ κρατοῦν σύστημα. Τοῦτο δ’ ἐννοῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παρέλθῃ ἀπαρατήρητον ἡ Βουλή. Τὸ κατ’ ἐμὲ, ὡς προεῖπον, φρονῶ, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ εἶναι ἀπελπιστική, ὑπὸ τὸ διοικοῦν τὴν χώραν σύστημα, ἀφοῦ δὲ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐννοεῖ νὰ μεταβάλῃ αὐτὸ, οὐδεμίαν θὰ εἶχον δυσκολίαν νὰ ἀποδεχθῶ, ὅπως ὁ ἀνώτερος καὶ ἀρχαιότατος ἀξιωματικὸς τοῦ στρατοῦ, ὅστις εἶναι ὁ Διάδοχος, ἀναλάβῃ τὴν αὐτοτελῆ διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἐννοεῖται, ὅτι, ὅσην καὶ ἂν ἔχω πεποίθησιν, ὅτι ἀμερόληπτος, ἀφατρίαστος, προοδευτικὴ ἤθελεν εἶσθαι ὑπ’ αὐτὸν ἡ διεύθυνσις τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, εὑρίσκω ὑπὸ τὸ πολίτευμα ἡμῶν δύσκολον τοῦτο. Οὐχὶ διότι ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου εἶναι ἀνεύθυνος,—διότι τὸ Σύνταγμα οὐδὲν περὶ τούτου λέγει,—ἀλλὰ διότι ῥητῶς ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγράφεται διάταξις ἀποκλείουσα τοιαύτην διοίκησιν, ἂν μέλλῃ νὰ μὴ ᾖναι δι’ αὐτὴν ὑπεύθυνος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Κατὰ τὸ Σύνταγμα, ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα, ὁ δὲ Βασιλεὺς ἐνασκεῖ αὐτὴν διὰ τῶν παρ’ αὐτοῦ διοριζομένων Ὑπουργῶν. Ἡ διοίκησις τοῦ στρατεύματος, περιλαμβανομένη σήμερον εἰς τὰ καθήκοντα, ἅπερ ἀνήκουσιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, βεβαίως εἶναι μία τῶν σπουδαιοτάτων ἐξουσιῶν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας τοῦ Βασιλέως. Βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν ὑπὸ πολίτευμα, οἷον τὸ ἡμέτερον, ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον ὁ Βασιλεὺς νὰ ἐπιτρέψῃ ν’ ἀποσπασθῇ ἓν μέρος τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ, ἀναγόμενον εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ, καὶ παραδοθῇ εἰς τὸν Διάδοχον, ἢ εἰς ἓν τῶν μελῶν τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργός. Διότι δὲν δύναται νὰ ἐνασκηθῇ οὐδὲ κατὰ κεραίαν ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, εἰμὴ διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν. Δὲν δύναται ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ μεταβιβάζῃ εἰς ἄλλους βασιλικὴν ἐξουσίαν ἢ συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ὑπεύθυνος καὶ διὰ τὴν στρατιωτικὴν διοίκησιν, ἣν θέλομεν νὰ ἀναθέσωμεν εἰς τὸν Διάδοχον. Βεβαίως εἶναι δυνατὸν τοῦτο νὰ γείνῃ, ἂν ἠθέλομεν δεχθῆ νόμον δίδοντα τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ οὐχὶ ἀναφαιρέτως καὶ ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν Διάδοχον, ἀλλ’ εἰς τὸν φέροντα ὡρισμένον βαθμὸν, καὶ ἀπὸ τὸν ὁποῖον, ὁσάκις ἐγκρίνῃ, νὰ δύναται ν’ ἀφαιρῇ τὴν διοίκησιν ὁ Βασιλεύς. Ἀλλὰ τότε δὲν ἔχομεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει ἡ Κυβέρνησις. Πλὴν πῶς νὰ δοκιμάσωμεν χωρὶς ὑπεύθυνον; Διότι πρέπει νὰ δώσωμεν ἐξ ἀνάγκης τῷ Ὑπουργῷ τὸ δικαίωμα, εἴτε συνεπείᾳ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου, εἴτε καὶ ἐξ ἰδίας τοῦ Ὑπουργοῦ πρωτοβουλίας, νὰ ὑποβάλλῃ τῷ ἀρχηγῷ τὰς γνώμας αὑτοῦ, καὶ ἐν διχογνωμίᾳ νὰ ὑποβάλλῃ τῷ Βασιλεῖ τὴν παραίτησιν αὑτοῦ, ἢ τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ἀρχηγοῦ. Ὅταν δὲν ἐπιτρέπηται τοῦ ἀρχηγοῦ ἀντικατάστασις, δὲν δύναταί τις νὰ φαντασθῇ εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἄνευ τούτου δὲν ἔχει ἄλλο νὰ πράξῃ ἢ ἐν διαφωνίᾳ Ὑπουργοῦ καὶ ἀρχηγοῦ πάντοτε νὰ παραιτῆται ὁ Ὑπουργὸς, ἢ καὶ ἡ Κυβέρνησις ὁλόκληρος. Ὁ μηχανισμὸς ὅμως οὕτω, ὁ συνταγματικὸς, τῶν εὐθυνῶν ἤθελεν ἐκλίπει, ἂν ἀνεγνωρίζετο εἰς τὸν Διάδοχον, ὡς τὸν ἀνώτατον καὶ ἀρχαιότατον ἀξιωματικὸν, ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ μᾶλλον ἢ ἧττον περιωρισμένη, εἰς δὲ τὸν Ὑπουργὸν δὲν ἀνεγνωρίζετο τὸ δικαίωμα τῆς ἀντικαταστάσεως αὐτοῦ. Τοιοῦτον δικαίωμα ἀντικαταστάσεως τοῦ Διαδόχου εἶναί τι ἄτοπον, ἀλλ’ ἄνευ αὐτοῦ ἔχομέν τι ἀσυμβίβαστον πρὸς τὸ πολίτευμα. Ἀνεφέρθησαν πρὸ μικροῦ παραδείγματα ἄλλων Κρατῶν, ὡς τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γερμανίας. Ἐν Ἀγγλίᾳ, καίτοι Κράτει συνταγματικῷ, ἀπεσπάσθησαν ἀληθῶς ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πλεῖστα δικαιώματα, ἀποδοθέντα τῷ ἀρχηγῷ τοῦ στρατοῦ, ὅστις ἄλλοτε ἦν μέλος τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, νῦν δ’ εἶναι στρατηγὸς, διαπρέψας ἐν τοῖς πολέμοις τῶν Ἰνδιῶν καὶ τῆς Αἰγύπτου. Ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀπὸ τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέμου, τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ ἀνεγνωρίζοντο, περιωρίσθησαν κατά τι, διότι αἱ καταχρήσεις αἱ ἀναφανεῖσαι κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέμου ἐξ ἀνακρίσεως κοινοβουλευτικῆς, ἠνάγκασαν τὸ Κοινοβούλιον νὰ ἀφαιρέσῃ τινὰ τῶν δικαιωμάτων τῶν ἀνηκόντων πρὶν τῷ ἀρχηγῷ τοῦ στρατοῦ καὶ δώσῃ ταῦτα τῷ Ὑπουργῷ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1888 περιωρίσθησαν σπουδαίως τὰ δικαιώματα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἐπεξετάθησαν τὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ οἱαδήποτε καὶ ἂν ὦσι τὰ δικαιώματα ταῦτα ἐν Ἀγγλίᾳ, μὴ λησμονεῖτε, ὅτι τὸ πολίτευμα ἐκεῖ εἶναι ἄλλο. Ἐκεῖ τὸ Κοινοβούλιον εἶναι συντακτικὴ συνέλευσις καὶ ὄχι νομοθετικὸν σῶμα. Ἐκεῖ ἡ ἄνω καὶ ἡ κάτω Βουλὴ μετὰ τῆς Βασιλίσσης ἀποτελοῦσι συντακτικὸν σῶμα, δυνάμενον ἐν ἑκάστῃ στιγμῇ νὰ μεταβάλλῃ πρόρριζα, ἂν θέλῃ, τὸ πολίτευμα. Βεβαίως ὁ λαὸς ἐν ἐκλογαῖς δύναται ν’ ἀποδοκιμάσῃ καὶ μεταβάλῃ τὰ γενόμενα. Ἀλλ’ ἐν Ἀγγλίᾳ εἰς πᾶσαν στιγμὴν αἱ τρεῖς ἐξουσίαι, αἱ ἀποτελοῦσαι τὸ Συντακτικὸν Σῶμα, ἡ ἄνω καὶ κάτω Βουλὴ καὶ ἡ Βασίλισσα, δύνανται νὰ μεταβάλωσιν ὅ,τι δήποτε ἐκ τοῦ πολιτεύματος θελήσωσι, καὶ αὐτὸν ἀκόμη τὸν μέγαν χάρτην, ὁ ὁποῖος θεωρεῖται τὸ θεμέλιον τῶν Ἀγγλικῶν ἐλευθεριῶν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ λόγος περὶ τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου, λαμβάνω ἀφορμὴν νὰ ἐπανέλθω ἐπὶ τοῦ ζητήματος, περὶ οὗ πρὸ μικροῦ ὡμίλουν. Πρὸ μικροῦ ὡμίλουν περὶ κοινοβουλευτικῆς διοικήσεως. Ἐν Ἀγγλίᾳ ἠθελήσαμεν νὰ ἀντλήσωμεν καὶ ἠντλήσαμεν τὸ παράδειγμα τῆς κοινοβουλευτικῆς διοικήσεως, καὶ τὸ μετηνέγκομεν ἐν Ἑλλάδι. Ἐν Ἀγγλίᾳ πραγματικῶς ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἐγκαθιδρύθη βαθμηδὸν διὰ τῆς πράξεως καὶ διὰ τῆς ἀνοχῆς τοῦ Κοινοβουλίου ἡ κοινοβουλευτικὴ λεγομένη διοίκησις. Ἐκεῖ δὲν ὑπάρχει Σύνταγμα ὑποχρεωτικὸν διὰ τὸ Κοινοβούλιον, ὡς παρ’ ἡμῖν, καὶ ἠδύνατο νὰ γείνῃ. Τοιαύτην κοινοβουλευτικὴν διοίκησιν ἀποκρούει τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα, νὰ εἰσαγάγῃ δ’ αὐτὴν ἐν τῷ Συντάγματι, ἀδυνατεῖ ἡ Βουλή. Ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι εἶναι διακεκριμένη ἡ ἐξουσία ἡ ἐκτελεστική, καὶ ἑπομένως ἡ διοίκησις εἶναι κεχωρισμένη ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τὴν νομοθετικήν. Τὸ Κοινοβούλιον μόνον νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἔχει, ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν οὐδεμίαν ἔχει. Ἐν Ἀγγλίᾳ θὰ ἴδητε πολλάκις ἀναγραφόμενον, ὅτι ἡ διοίκησις εἶναι κοινοβουλευτική· ἀλλ’ ἐκεῖ τοῦτο ἐπετεύχθη, διότι ἐκ τῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ Κοινοβούλιον, ἠδύνατο νὰ ὑποστῇ τοιαύτην μεταμόρφωσιν κατ’ ἀνοχήν. Ὁμοίαν μεταβολὴν ἐποιήσατο καὶ ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ ἰδίως μετὰ τὸ 1881 καὶ 1888, διότι ἠδύνατο νὰ πράξῃ τοῦτο ἀκωλύτως. Παρεχώρησε πολλὰ δικαιώματα εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ, ἀφαιρέσασα ταῦτα ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐν τούτοις νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ πρὸ μικροῦ ἐνταῦθα ῥηθὲν περὶ τοῦ λόγου τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, τοῦ τελευταῖον ἐκφωνηθέντος ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων, ἐν ᾧ ὑπάρχει ἡ φράσις, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον δὲν εἶναι πρόσφορον ὄργανον πολέμου. Νομίζω ὅτι διὰ τούτου δὲν ὑπενόει ὁ λόρδος Σώλσβαρυ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ τύπου ἐν ὥρᾳ πολέμου. Μᾶλλον ἐνόει τοῦ Κοινοβουλίου τὰς δυσκολίας εἰς ὀργάνωσιν στρατοῦ τῆς ξηρᾶς. Ἐν Ἀγγλίᾳ, ὡς εἶναι γνωστόν, κατ’ ἔτος ψηφίζεται νόμος ἀναστέλλων τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ὑποχρεωτικῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ὁ δὲ στρατὸς ἀποτελεῖται ἐξ ἐθελοντῶν. Ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅσοι σήμερον παρακολουθεῖτε τὰ τοῦ πολέμου αὐτῆς κατὰ τοῦ Τράνσβααλ καὶ τῆς Ὀράγγης, θὰ παρετηρήσατε, ὅτι σπουδαία ἐμορφώθη κοινὴ γνώμη, ἀπαιτοῦσα, ὅπως καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ἐφαρμοσθῇ μετὰ τὸν πόλεμον ἡ καθολικὴ στρατολογία, διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σήμερον δυσχεραίνει τὰς στρατιωτικὰς ἐργασίας αὐτῆς ἐν Ἀφρικῇ, ἐν τῷ ἔργῳ τοῦ πολέμου κατὰ τοῦ Τράνσβαλ, εἶναι ἡ ἀνεπάρκεια καὶ ἡ δυσκολία περὶ τὴν ἐπιστράτευσιν ἀρκετοῦ στρατοῦ, ὅπως ἀντιταχθῇ κατὰ τῶν ἐχθρῶν αὐτῆς ἐν Τράνσβαλ καὶ ἐν Ὀράγγῃ καὶ ἐν Νατὰλ καὶ ἀλλαχοῦ. Ἐπειδή, ὡς εἶπον, τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον κατ’ ἔτος παρακωλύει τὴν ψήφισιν τῶν παλαιῶν αὐτῶν νόμων, οἵτινες θὰ ἐπέτρεπον σήμερον, ὅπως καὶ ἐκεῖ ὑπάρχῃ ἡ καθολικὴ στρατολογία, διὰ τοῦτο παρεπονέθη ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας. Τὸ παράδειγμα λοιπὸν τῆς Ἀγγλίας, ὅσον ἀφορᾷ τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ, διότι ἡμεῖς μὲν ἔχομεν διάταξιν, τὴν ὁποίαν πρὶν ἐμνημόνευσα, διάταξιν τοῦ Συντάγματος ἀπαγορεύουσαν νὰ ἀσκῇ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν τοῦ Βασιλέως ἄλλος ἢ οἱ Ὑπουργοί, ἐν Ἀγγλίᾳ δὲ καὶ ὑπάρχουσαν τοιαύτην διάταξιν δύναται νὰ μὴ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ Κοινοβούλιον. Ἀλλ’ οὔτε τὰ ἐν Γερμανίᾳ γινόμενα δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ ἐφαρμόσωμεν. Ἐν Γερμανίᾳ ἀληθῶς ὁ Αὐτοκράτωρ οὐ μόνον εἶναι ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ, ἀλλ’ ἀσκεῖ προσωπικῶς μεγίστην ἐξουσίαν ἐν τῇ διευθύνσει τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Ὄχι μόνον αὐτὸς καλεῖ κατ’ ἔτος τὰ διάφορα τμήματα τοῦ ὁμοσπονδιακοῦ στρατοῦ ὑπὸ τὰς σημαίας καὶ διανέμει καὶ τοποθετεῖ αὐτά, ἀλλ’ αὐτὸς μόνος διοικεῖ τὰ τοῦ στρατοῦ ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν, διότι αὐτὸς προβιβάζει, αὐτὸς τοποθετεῖ τὰς φρουράς, αὐτὸς μετακινεῖ τοὺς ἀξιωματικούς, γινώσκετε δέ, ὅτι καὶ ἰδιαίτερον Ὑπουργεῖον ἔχει, τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ Αὐτοκράτορος, τὸ ὁποῖον διευθύνει στρατηγός, ὅστις συνάμα εἶναι ὁ διευθύνων τὸ τμῆμα τοῦ προσωπικοῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐκεῖθεν δὲ, ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ ἰδιαιτέρου τοῦ Αὐτοκράτορος, ἐξέρχονται ὅλαι αἱ ἀποφάσεις αἱ σπουδαῖαι, ὅσον ἀφορᾷ τὰ στρατιωτικά. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐν Γερμανίᾳ δὲν ἔχει παρὰ μόνον τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τὰ τῆς administration αὐτοῦ, δηλαδὴ τὴν συντήρησιν καὶ τὴν φροντίδα περὶ πᾶν ὅ,τι ἀνάγεται εἰς τὰς τροφάς, τὰς πληρωμὰς τῶν μισθῶν, τὸν ἱματισμὸν καὶ τὰ τοιαῦτα· ἡ ἄλλη ὅμως, ἡ καθαρῶς στρατιωτικὴ διοίκησις, ἡ ἐκπαίδευσις, τὰ γυμνάσια, αἱ συγκεντρώσεις, ἡ συγκρότησις τῶν σωμάτων, ὅλα ταῦτα ὑπάγονται εἰς τὴν προσωπικὴν ἐξουσίαν τοῦ Αὐτοκράτορος. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ τοῦτο ἐν Γερμανίᾳ, ὑπάρχει δυνάμει τοῦ Συντάγματος. Τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Γερμανικῆς Αὐτοκρατορίας συνετάχθη, ὅπως κανονίσῃ τὰ τῆς ὁμοσπονδίας, ἐκανόνισε καὶ τὰ περὶ τοῦ στρατοῦ, ἐν τῷ κανονισμῷ δ’ αὐτῷ δὲν ἠμέλησε νὰ ὁρίσῃ λεπτομερῶς καὶ τὰ τῆς ἐξουσίας τοῦ Αὐτοκράτορος ἐπὶ τῶν τοῦ στρατοῦ, λαβὼν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ τῆς Πρωσσίας, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν ἄλλων Κρατῶν, τὰ ὁποῖα μετὰ τῆς Πρωσίας ἀπετέλεσαν τὴν Γερμανικὴν Αὐτοκρατορίαν. Ἐδόθησαν λοιπὸν πολλὰ δικαιώματα εἰς τὸν Αὐτοκράτορα, ὅπως δυνηθῇ καὶ τὴν ἑνότητα νὰ φέρῃ ἐν τῷ στρατῷ τῆς Γερμανικῆς Ὁμοσπονδίας καὶ τὴν ἐξουσίαν νὰ ἔχῃ, ὅπως προπαρασκευάζῃ πρὸς πόλεμον τὸν στρατὸν, τοῦ ὁποίου εἶναι προσωπικὸς ὁ ἀρχηγὸς καὶ ἐν ὥρᾳ πολέμου. Ἐπειδὴ δὲ περὶ τούτου ὁ λόγος, δύναμαι ν’ ἀναφέρω καὶ τὴν ἄλλην ἀτέλειαν, ἡ ὁποία ὑπάρχει ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι, ἕνεκα τῆς σιωπῆς του ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα ἔδωκεν εἰς τὸν Βασιλέα τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ, καὶ τὴν ἔδωκεν οὐ μόνον ἐν πολέμῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν εἰρήνῃ. Τί ὅμως διοίκησις τοῦ στρατοῦ εἶναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν δίδει αὐτῷ, ὅταν δὲν χορηγῇ αὐτῷ κανὲν δικαίωμα, ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναπόφευκτα, ὅπως τοὐλάχιστον παρασκευάζηται ὁ στρατὸς πρὸς πόλεμον; Ἤδη οὐδὲν δύναται νὰ πράττῃ ἄνευ τῆς συναινέσεως τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἐννοῶ νὰ ἦναι τὸ πολίτευμα ζηλότυπον εἰς τὰ δικαιώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εὐλόγως ἐμπνέουν φόβους καταχρήσεων, ἂν αὐτὴ ἡ μεγάλη ἐξουσία τοῦ στρατοῦ ἤθελεν ἀπεριορίστως παραδοθῆ εἰς χεῖρας τοῦ Ἡγεμόνος, ἀλλ’ ὑπάρχουν τινὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀφόβως ἠδύνατο τὸ πολίτευμα νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς τὸν Ἡγεμόνα, ὅπως μακρὰν τῶν ἐπηρεασμῶν, μακρὰν τῶν κινδύνων τῶν ἐκ τῆς πολιτικῆς, δύνηται νὰ παρασκευάζῃ πλήρη καὶ τέλειον τὸν στρατὸν πρὸς πόλεμον. Ἐν πᾶσιν ἀπαιτεῖται ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργὸς ἤδη, καὶ οὐδὲν ἄνευ αὐτοῦ δύναται νὰ γείνῃ. Δὲν λέγω ὅτι καὶ μὲ τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἀποδίδει σήμερον τὸ Σύνταγμα εἰς τὸν Ἡγεμόνα, δὲν εἶναι εὔκολον εἰς αὐτὸν, παρακολουθοῦντα τὰ στρατιωτικὰ καὶ ἐνδιαφερόμενον, νὰ πράξῃ πολλὰ, τὰ ὁποῖα ἰδίως ἐμποδίζουν τὸ κακὸν, τὸ ὁποῖον σήμερον εἰσάγει εἰς αὐτὸν ἡ πολιτική. Ἀλλ’ ἡ εὐθύνη τοῦ Ἡγεμόνος θὰ ἦτο μεγαλειτέρα καὶ ἡ ἀνάμιξις ὑπὲρ τοῦ στρατεύματος δραστηριωτέρα, ἂν καὶ ἄνευ τῆς συμπράξεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τῷ ἀνεγνωρίζοντό τινα δικαιώματα. Πρόσκομμα λοιπὸν ἐκ τοῦ Συντάγματος ἡμῶν ὑπάρχει, καὶ νομίζω διὰ τοῦτο, ὅτι μετὰ προσοχῆς πρέπει ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ ἅπαξ ὡμολόγησε τὴν ἀδυναμίαν αὐτῆς, ὅπως διευθύνῃ κατὰ τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ τόπου καὶ κατὰ τὰς ἐθνικὰς ἀνάγκας τὰ στρατιωτικά, νὰ μελετήσῃ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παρασκευάσῃ καὶ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν νομοθέτημα, ἀναπληροῦν μὲν τὴν ἀδυναμίαν αὐτῆς, μὴ προσκροῦον δ’ εἰς τὸ πολίτευμα. Οὐδὲν ὠφελεῖ νὰ νομοθετήσωμεν ἔργον προσκροῦον εἰς τὸ Σύνταγμα. Καὶ ἂν μέλλῃ νὰ ἦναι ὠφέλιμον, ὡς ἐλπίζω, θὰ φέρῃ θανάσιμον ἐλάττωμα. Μόνον ἐὰν τοιοῦτον νομοθέτημα πρόκειται νὰ μὴ προσκρούῃ εἰς τὸν θεμελιώδη νόμον, πρέπει νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ συζητηθῇ. Συζήτησις μὴ συνταγματικοῦ νόμου, προκειμένου περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Διαδόχου, πρέπει νὰ μὴ προκληθῇ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ ἂν πιστεύῃ εἰς τὸ ὠφέλιμον αὐτοῦ. Ἐλπίζω ὅτι κατὰ τοῦτο ὑπῆρξεν ὠφέλιμος ἡ γενομένη συζήτησις. Ἂς προσπαθήσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ συμβιβάσῃ τὰς γνώμας αὐτῆς καὶ τὰ μέτρα πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Οὕτω θὰ συμβιβάσῃ αὐτὸ καὶ πρὸς τὴν συνείδησιν τῶν Βουλευτῶν, καὶ θὰ συζητηθῇ ὡς νομοθέτημα στρατιωτικόν, οὐχὶ ὡς νομοθέτημα σκοποῦν νὰ μηδενίσῃ διατάξεις τοῦ Συντάγματος. (Εὖγε! εὖγε!).

§54Θ. ΦΛΟΓΑΙΤΗΣ. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν ἐμελέτησα μετὰ πολλῆς ἐπιστασίας καὶ τὸν ὀργανισμὸν τὸν ὁποῖον παρεσκεύασεν ὁ τέως ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργός, καὶ τὸν ὀργανισμὸν ὅστις παρεστάθη ὡς ἀντιγραφὴ μελέτης καταρτισθείσης ὑπὸ τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος τοῦ Διαδόχου, ἀλλὰ καθ’ ὅσον ὁπωσδήποτε ἔρριψα βλέμμα εἴς τε τὸν ἕνα καὶ τὸν ἄλλον, ὁμολογῶ, ὅτι ὑπὲρ οὐδετέρου ἐξ αὐτῶν εἶμαι διατεθειμένος· τοῦτο δὲ, διότι δὲν μοὶ φαίνεται, ὅτι, ὅπως ἔχουσι τὰ οἰκονομικὰ πράγματα παρ’ ἡμῖν, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνταποκριθῶμεν οἰκονομικῶς εἴτε εἰς τὸν ἕνα ὀργανισμόν, εἴτε εἰς τὸν ἄλλον, καὶ ἐξ ὁμιλιῶν μου κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον γινώσκει ἡ Βουλή, ὅτι ἐγὼ δὲν διατελῶ ἄγαν αἰσιόδοξος, καὶ φρονῶ, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη οἰκονομιῶν καὶ οἰκονομιῶν ἀνηλεῶν ἐν πᾶσι τοῖς Ὑπουργείοις, ἀλλὰ καὶ ἀνάγκη ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐκγυμνάζηται μὲν στρατιωτικῶς σύμπας ὁ λαὸς, ἀλλὰ κατὰ τρόπον πολὺ οἰκονομικόν. Ἐπιφυλάττομαι νὰ ἀναπτύξω τὰς ἰδέας μου ταύτας ἄλλοτε ἐπικαιρότερον, κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀναπτυχθείσας ἄλλως τε ὑπ’ ἐμοῦ διὰ μακρῶν ἐν χρόνῳ προλαβόντι. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὅμως ὀφείλω νὰ διαμφισβητήσω ἀκριβῶς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασαν πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, ὅτι τὸ νὰ ἀναγνωρισθῇ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, ἔχων ἓν μέγα μέρος δικαιωμάτων καὶ ἓν μέγα μέρος δυνάμεως τῆς διοικήσεως, εἶναι δῆθεν ἀντισυνταγματικόν. Δὲν πρόκειται νὰ προδικάσω τὸ ζήτημα, ἐὰν τῷ ὄντι συμφέρῃ ἢ δὲν συμφέρῃ νὰ ἀναγνωρισθῇ ἀρχηγὸς ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι εἶναι τῷ ὄντι πιθανὸν, ὅτι εἶναι δυνατόν, οἱοιδήποτε, ἐκμεταλλευόμενοι τὰς προσωπικὰς δυσαρεσκείας τούτων ἢ ἐκείνων, ἔστω καὶ ἀδικαιολογήτους, νὰ προκαλέσωσιν ἐπίθεσιν κατ’ αὐτοῦ προσωπικὴν, ὅπερ βεβαίως εἶναι ζημιωδέστατον εἰς τὸ Κράτος. Ὅτι ὅμως δὲν ἐπιτρέπει τὸ Σύνταγμα ν’ ἀνατεθῇ ἡ διοίκησις ἐν ταῖς λεπτομερείαις τοῦ στρατοῦ εἰς γενικὸν ἀρχηγὸν, ἔχοντα δικαιώματα, καὶ μεγάλα δικαιώματα, κατωτέρας διοικήσεως, αὐτὸ κατ’ οὐδένα τρόπον δύναμαι ν’ ἀποδεχθῶ. Ἐν πρώτοις φρονῶ, ὅτι, καθ’ οἱονδήποτε τρόπον καὶ ἂν ὀργανωθῇ ὁ στρατός, εἴτε ἐπὶ τὸ οἰκονομικώτερον, ὡς ἐγὼ φρονῶ, κατ’ ἄλλο σύστημα, εἴτε καὶ ὑπὸ τὸ ἐπικρατοῦν σύστημα, εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ κατορθωθῇ νὰ προκόπτῃ, ἐνόσῳ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει ἐκεῖνα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα νῦν ἔχει. Δὲν πρέπει νὰ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τῶν δακτύλων μας, καὶ νὰ καυχώμεθα ἐπὶ ἄκρᾳ φιλοπατρίᾳ καὶ εὐσυνειδησίᾳ καὶ ἐντιμότητι, ὁποία δὲν παρουσιάζεται εἰς τὰ χρονικὰ τῆς ἱστορίας. Καὶ ἄλλοτε εἶπον, ὅτι πρέπει διὰ νομοθεσίας ἀποκεντρωτικῆς νὰ περιορισθῶσιν ὅλα ἐκεῖνα τὰ δικαιώματα τῶν Ὑπουργῶν, ὅσα τείνουσιν εἰς χαρίσματα, διότι ἄλλως ἐπέρχεται ἡ παραλυσία τῆς διοικήσεως ἐν πᾶσι τοῖς κλάδοις τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ἐπέρχεται δ’ ἐν ταὐτῷ ἡ ὑποδούλωσις αὐτοῦ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ τοῦτο ἀκριβῶς συμβαίνει κατὰ πρώτιστον λόγον ἐν τῷ στρατῷ. Ἂν ἐν τῷ στρατῷ πρόκειται νὰ ἐπικρατῇ ὅ,τι σήμερον ἐπικρατεῖ, καὶ ἐξακολουθήσῃ νὰ ἦναι δυνατὸν νὰ διορίζῃ ὁ Ὑπουργὸς τούτους ἢ ἐκείνους εἰς τὰ σώματα, νὰ τοποθετῇ, νὰ προβιβάζῃ κατ’ ἰδίαν ἐκλογὴν καὶ ἔτι μᾶλλον νὰ ἀποσπᾷ ὑπαξιωματικοὺς, ἔστω καὶ ἐμμέσως, διὰ τῶν ἀπ’ αὐτοῦ ἐξαρτωμένων σωματαρχῶν, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι θὰ ἔχωμεν στρατὸν ὑφ’ οἱονδήποτε σύστημα. Δὲν φρονῶ ὅτι ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα ἡ σύστασις Ἀρχηγείου, ἐπὶ τῷ λόγῳ δῆθεν ὅτι κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, καὶ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν δύναται νὰ διαχειρίζηται ἐπὶ τῇ εὐθύνῃ τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἀπαιτεῖται βεβαίως ὑπεύθυνος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῇ διαχειρίσει τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ εἴπῃ τις, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία περιλαμβάνει πάντα τὰ δικαιώματα, καὶ αὐτὰ τὰ δικαιώματα τὰ κατώτερα, τὰ τῆς διοικήσεως. Ὁ Βασιλεὺς διοικεῖ τὸν στρατὸν, καὶ βεβαίως ὁ Βασιλεὺς πρέπει νὰ διοικῇ τὸν στρατὸν, ὑπὸ τὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ, ὡς διαχειριστὴς ὑπεύθυνος τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας, ὁ Ὑπουργὸς ὅλα τὰ δικαιώματα ἐκεῖνα, ὅσα συνδέονται πρὸς τὴν ἀνωτάτην διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀνωτάτη διοίκησις τοῦ στρατοῦ ἡ ἀπονομὴ τῶν βαθμῶν, ἢ ἔτι μᾶλλον ἡ κατάταξις τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὰ σώματα καὶ τὰς λοιπὰς στρατιωτικὰς λειτουργίας, ἡ ἐπίβλεψις τῶν μερικῶν στρατιωτικῶν ἀρχῶν κατὰ τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν καθηκόντων αὐτῶν καὶ ἡ διαχείρισις τῆς πειθαρχίας. Τὸ Σύνταγμα μάλιστα ἡμῶν ῥητῶς λέγει, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἀπονέμει κατὰ νόμον τοὺς στρατιωτικοὺς βαθμούς, ἑπομένως εἶναι δυνατὸν νὰ ὁρισθῶσιν ἄλλως τὰ κατὰ τοὺς προβιβασμοὺς καὶ πολὺ μᾶλλον τὰ κατὰ τὴν τοποθέτησιν καὶ μετάθεσιν. Ναὶ, βεβαίως δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀφαίρεσις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τῶν χειρῶν τοῦ Βασιλέως, καὶ ἑπομένως δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀνατεθῇ αὕτη εἰς ἄλλον, διότι ἡ διαχείρισις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας καὶ ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων ὀφείλει νὰ εὐθύνῃ τὸν Ὑπουργόν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται ἤδη περὶ τούτου. Ὁ Βασιλεὺς, ὡς ἀρχηγὸς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἐνεργεῖ ἐν τῇ σφαίρᾳ μόνον τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῇ εὐθύνῃ τῶν Ὑπουργῶν. Ἀλλ’ ἐν τῇ διοικήσει δὲν ἐνεργεῖ, ἀλλὰ μεταβιβάζει τὴν διοικητικὴν αὐτοῦ ἐξουσίαν εἰς τοὺς λειτουργοὺς τοὺς προϊσταμένους τῆς διοικήσεως. Ταῦτα δὲ (τὰ τῆς διοικήσεως) ὁρίζονται διὰ τῶν ὀργανικῶν νόμων, ὑποκειμένων εἰς μεταβολάς. Τοῦτο εἶναι καταφανές. Πλεῖστα ὅσα δικαιώματα δὲν εἶναι ἀνατεθειμένα ὑπὸ τῶν νόμων ἡμῶν εἰς κατωτέρας ἀρχὰς τοῦ Κράτους; Ὁ Βασιλεὺς διαχειρίζεται τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, καὶ ἐν τούτοις, κατὰ τοὺς διοικητικοὺς ἡμῶν νόμους, ὁ νομάρχης ἔχει μέγα μέρος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἐν τῇ σφαίρᾳ τῆς διοικήσεως. Πόθεν ἀντλεῖ τοῦτο; Τὸ ἀντλεῖ ἀπὸ τῶν νόμων, διότι δὲν ἕπεται, ὅτι καὶ ἡ κατωτέρα διοίκησις εἶναι ἀνάγκη νὰ προέρχηται ἀπὸ τῆς ἐξουσίας τῆς βασιλικῆς· ἀντιπροσωπεύει ἁπλῶς αὐτὴν, καὶ ἐν ὀνόματι αὐτῆς ἐνεργεῖ. Εἶπον τὰ ὀλίγα ταῦτα, ἐπιφυλασσόμενος νὰ λάβω τὸν λάλον ἄλλοτε, κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἂν ὑποβληθῇ, ἢ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, προκειμένου περὶ τοῦ ἐν γένει ζητήματος τοῦ στρατιωτικοῦ, μόνον καὶ μόνον διότι νομίζω, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἀπολύτως νὰ κατορθωθῇ ποτε νὰ ὑπάρξῃ στρατὸς, ἐνόσῳ διευθύνει Ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν ὡς διευθύνει. Δόξα τῷ Θεῷ δὲν πρόκειται περὶ διοικήσεως ὀλίγων μηνῶν καὶ ἐτῶν, πρόκειται περὶ διοικήσεως μακροτάτης, καὶ ἡ διοίκησις αὕτη ἡ μακροτάτη ἀπέδειξεν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο στρατὸν, διότι οἱ Ὑπουργοὶ ἀναγκάζονται νὰ κύπτωσιν εἰς τὰς ἀξιώσεις τὰς κομματικάς. Ἀνάγκη πρὸς διεύθυνσιν φερέγγυον τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων νὰ ὑπάρχῃ Ἀρχηγεῖον ἀνεξάρτητον, ἀλλὰ καὶ τοῦτο περιοριζόμενον ὑπὸ ἐπιτελείου ἐξ ἑνός, καὶ ἐξ ἄλλου ὑπὸ ἀρχῆς ἐξ εὐμαθῶν καὶ εὐσυνειδήτων ἀξιωματικῶν συγκροτουμένης, κατὰ τρόπον ἐγγυώμενον, ὅτι δὲν θέλουσι παρεισφρήσει αἱ προσωπικαὶ συμπάθειαι καὶ τὸ φατριαστικὸν πνεῦμα, ὡς πολλάκις μέχρι τοῦδε ἐδήλωσα. Ἄλλο τὸ ζήτημα, ἂν συμφέρει ἴσως νὰ ἀνατεθῇ ἡ ἀρχηγία εἰς τὸν Διάδοχον, διὰ μόνον τὸν λόγον, τὸν ὁποῖον προεῖπον. Τοῦτο εἶναι ἀληθῶς ἄξιον σκέψεως. Εἶναι ἀληθῶς πιθανὸν ὁπωσδήποτε ἐκ τούτου νὰ μειωθῇ τὸ γόητρον τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, ἕνεκα τῆς ἐκμεταλλεύσεως, ἥτις εἶναι φυσικὸν πάντοτε νὰ γίνηται, ἀλλὰ βεβαίως δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα. Δύναμαι δὲ νὰ βεβαιώσω προσέτι, ὅτι ἀκριβῶς, ὅπου ἐλειτούργησε καὶ λειτουργεῖ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἀκριβῶς ἐκεῖ ὑπάρχει Ἀρχηγεῖον στρατοῦ. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ ἀπὸ ἐτῶν ἀπενεμήθη βαθμιαίως πολὺ μεγάλη δύναμις εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ ἐκεῖ, ἀλλ’ ἀνέκαθεν ἐκεῖ διευθύνει τὸ Ναυαρχεῖον τὸν στόλον. Λοιπὸν ἡμεῖς θέλομεν ἑκάστοτε νὰ φαινώμεθα φιλελευθερώτεροι δῆθεν τῶν Ἄγγλων; Ἐὰν θέλωμεν νὰ πολιτευώμεθα ἀληθῶς ἐλευθέρως καὶ ἀληθῶς συνταγματικῶς, ἀληθῶς κοινοβουλευτικῶς, πρέπει ν’ ἀποβλέπωμεν εἰς τὸ παράδειγμα τῆς Ἀγγλίας.

§55Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Μετὰ τὰ λεχθέντα καὶ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ καὶ παρὰ τῶν Κυρίων, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον τὸν λόγον σήμερον ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ὑποβάλω τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§56Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀρθῶς, κύριοι Βουλευταὶ, κατέληξεν ἡ Κυβέρνησις, ζητήσασα ψῆφον ἐμπιστοσύνης παρὰ τοῦ Κοινοβουλίου. Μάτην ἐζήτησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτὴς νὰ ἐκτρέψῃ τὸ ζήτημα, ἀποκρούων τὴν ἐν αὐτῷ πολιτικὴν ἔννοιαν, καὶ θεωρῶν τοῦτο ὡς ἀναγόμενον εἰς ἀνεπίφθονον οἰκογενειακὴν σφαῖραν τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ζήτημα ἐξ ἀρχῆς ἐνεῖχε καὶ ἐνέχει σπουδαίαν σημασίαν καὶ διὰ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ τὴν διαχείρισιν αὐτῆς ἐπὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν αὐτὸ τὸ συνταγματικὸν καθεστώς. Εἶναι καιρὸς, Κύριοι, νὰ ἐκστομισθῇ ἡ φωνὴ τῆς ἀληθείας ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ τὸ θυμιατήριον, ἐκ τοῦ ὁποίου ἄφθονος ὁ λιβανωτὸς ἀνυψώθη, νὰ ἀναρτηθῇ πλέον εἰς μίαν γωνίαν τοῦ Βουλευτηρίου. Εἶναι δὲ ἐπιτεταγμένον εἰς πάντα Βουλευτὴν νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του σαφῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Δὲν εἶμαι ἐκ τῶν φρονούντων ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἁπλῶς ἔρις οἰκογενιακὴ ἔλαβε χώραν μεταξὺ τῶν κυβερνώντων· δὲν φρονῶ ὅτι ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι μεταβολὴ τοῦ προσωπικοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀπομάκρυνσις αὕτη, εἴτε ἀφετηρίαν ἔσχε τὴν ἀποκάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, εἴτε ἀφετηρίαν ἔσχε τὴν διαφωνίαν τοῦ τέως Ὑπουργοῦ πρὸς τὸν Διάδοχον, εἶναι ζήτημα ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θίγουσι καιρίως τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τὴν οἰκονομικὴν, καιριώτατα δὲ τὴν ὕπαρξιν αὐτῆς ὡς συνταγματικῆς Κυβερνήσεως. Ὑπεστηρίχθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὄχι τὸ μέγα ζήτημα τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἦτο τὸ ἐπενεγκὸν τὴν διαφωνίαν του πρὸς τὸν Διάδοχον καὶ τὴν παραίτησιν τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ τὸ ἔλλειμμα τῶν τεσσάρων ἑκατομμυρίων, περὶ οὗ διεπιστώθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἦτο ἐν ἄκρᾳ ἀγνοίᾳ αὐτῆς, πρᾶγμα ὅπερ οὐδεὶς ἐπίστευσε, οὐδεὶς δύναται νὰ πιστεύσῃ, ὅτι δηλ. ἠδύνατο νὰ διαφύγῃ τὴν γνῶσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἔλλειμμα ὑπερβαῖνον τὰ τέσσαρα ἑκατομμύρια. Ἀλλὰ καὶ ἂν οὕτως εἶχε καὶ ἦτο δυνατὸν νὰ πιστευθῇ, ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ τοσοῦτον ἐκπληκτικῇ, ὅσον παχυλῇ, διετέλει ἡ Κυβέρνησις περὶ τὸ κολοσσιαῖον ποσὸν τοῦ ἐλλείμματος ἐν ταῖς πιστώσεσι τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1899, νομίζετε ὅτι ἡ παραίτησις τοῦ τέως κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν αἴρει τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἔχουσι καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἅπαν τὸ Ὑπουργεῖον; Καὶ δὲν ἀναιρεῖται, δὲν ἐξατμίζεται ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ πᾶσα τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τὴν ἀνεύρεσιν τοῦ ἀγνώστου αὐτῇ κολοσσιαίου τούτου ἐλλείμματος; Καὶ δὲν ἔλεγε, δὲν ἐκαυχᾶτο ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, καταρχόμενος τῆς εἰσηγήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1900, ὅτι ἐξονυχίσας τὰ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, ἀνέδραμεν εἰς τὸ παρελθὸν ἔτος καὶ ἐξήτασε τὰ πάντα, δαπάνας καὶ ἔσοδα, ὅπως ἀρτίαν, ἀληθῆ, πιστήν, παράσχῃ τὴν εἰκόνα τοῦ παρελθόντος, καὶ ἐκ ταύτης δώσῃ τὰς βάσεις τοῦ οἰκονομικοῦ του ἔργου διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον ἀνθηρὸν παρέστησεν, ἵνα ἐξάρῃ τὴν λύσιν τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ 1900; Ἤδη ἡ τυχαία ἀνακάλυψις τοῦ ἐλλείμματος δὲν ἀνατρέπει τὸ οἰκοδόμημα τοῦτο τὸ οἰκονομικόν; Καὶ ἡ ἀνακάλυψις αὕτη τοῦ ἐλλείμματος δὲν ἐκτίθησιν ἀπολύτως καὶ Κυβέρνησιν καὶ Κράτος ἐν τοσούτῳ ῥιζικῶς εὐθύνοντι τὴν χώραν ζητήματι εἰς σκληρὰς ἐπικρίσεις; Ἂν δὲ διετέλει ὄντως ἐν ἀγνοίᾳ ἡ Κυβέρνησις, εἶναι ἀναξία νὰ ἵσταται ἐπὶ τῶν ἑδρῶν αὐτῆς, καὶ νὰ νομίζῃ ὅτι τὸ ζήτημα ἐλύθη, διότι εἷς Ὑπουργὸς κατέλιπε τὸ ἑδώλιόν του κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν τρόπον, ἀπομακρυνθεὶς ἢ ἀποπεμφθείς. Ἂν κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον μετατοπίζωνται τὰ ζητήματα τῶν εὐθυνῶν, εὔκολον ἦτο ὁ τέως κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ στραφῇ καὶ ἀπευθυνθῇ πρὸς τὸν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ αὑτοῦ προϊστάμενον τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας, καὶ νὰ ἀναγκάσῃ αὐτὸν νὰ παραιτηθῇ, καὶ ὁ προϊστάμενος τοῦ οἰκονομικοῦ τμήματος νὰ ἀναζητήσῃ τὸν ἀμέσως κατώτερον ὑπάλληλον, ὁ ὁποῖος ἠμέλησε νὰ φανερώσῃ εἰς τὸν ἀνώτερον αὑτοῦ τὰ τοῦ ἐλλείμματος! Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχουν τολμηροί, σκοποῦντες νὰ ἐμπαίξωσι τὴν κοινὴν πολιτικὴν ἀντίληψιν διὰ τοιαύτης λύσεως, ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους δὲν εἶναι τοσοῦτον ἁπλοϊκή, ὥστε νὰ δώσῃ πίστιν εἰς τοιαύτας διαβεβαιώσεις των. Οὐδὲ λέγοντες οἱ Ὑπουργοί, ὡς ἐπιθυμοῦντες νὰ ἀπεκδυθῶσι τῆς εὐθύνης, ὅτι δὲν ἐγνώριζον τὰ τοῦ ἐλλείμματος, δύνανται νὰ πείσωσί τινα περὶ τούτου. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, εἴτε ἐν ἀγνοίᾳ εἴτε ἐν γνώσει διετέλουν τοῦ ἐλλείμματος, ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως ἐκλονίσθη κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ὀρθῶς σπεύδει ζητοῦσα ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Τὸ ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔδει ἐλευθέρως νὰ συζητηθῇ ἐνταῦθα, καὶ τὸ ὁποῖον διὰ γενικῶν γραμμῶν ἔθιξαν, ὡς ἔδει, οἱ βουλευταὶ Ἀττικῆς κ. κ. Δραγούμης καὶ Ράλλης, εἶναι ζήτημα ἐπίσης εὐθῦνον τὴν Κυβέρνησιν. Τὸ ζήτημα εἶναι τοῦτο· οὐχὶ ἂν δὲν εἶναι βελτίων ὁ ὀργανισμὸς τοῦ τέως κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ κράτιστος ὁ τοῦ Διαδόχου, ἀλλ’ ἂν ἡ διαχείρισις τοῦ ζητήματος τοῦ ὀργανισμοῦ καὶ τῶν ἐντεῦθεν διαφωνιῶν ἐγένετο ἐπὶ τοῦ συνταγματικοῦ ἐδάφους. Μήπως ἀπεκαλύφθη τὸ ζήτημα μόνον κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον τῆς Βουλῆς; καὶ μήπως δὲν εἴχομεν μακρὰς καὶ λεπτομερεῖς ἀνακοινώσεις τοῦ Τύπου περὶ τῶν διαφωνιῶν, αἵτινες ὑφίσταντο μεταξὺ τοῦ Διαδόχου καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν; Ἀλλ’ ὄπισθεν τοῦ Διαδόχου, τοῦ ὁποίου τὸ ἀνεύθυνον καὶ τὸ ὑπεύθυνον συγχέεται καὶ ἀπὸ τοὺς εἰδικοὺς ἀκόμη συνταγματολόγους, ὄπισθεν τοῦ Διαδόχου τίς ὑπάρχει, ὁ περιέπων τὴν γνώμην του; Καὶ ὅταν ἐπὶ τοσοῦτον λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν ἡ γνώμη τοῦ Διαδόχου, δὲν εἶναι αὕτη ἡ γνώμη τοῦ ἀνευθύνου, τοῦ ὄπισθεν ἱσταμένου τοῦ Διαδόχου; Καὶ ὅταν ἀκούῃ τις διαφωνίας μεταξὺ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Διαδόχου, τὰς διαφωνίας ταύτας δὲν θὰ τὰς εὕρῃ, οὔτε θὰ τὰς ἀναζητήσῃ μεταξὺ τοῦ συγκεκαλυμμένου ἀνευθύνου καὶ ὑπευθύνου Διαδόχου· αὗται ὑπάρχουσι μεταξὺ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ καὶ τοῦ ἀνευθύνου Βασιλέως. Διότι περὶ τίνος πρόκειται; πρόκειται νὰ ὑποβληθῇ ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ κατὰ τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν, ἥτις ἠγέρθη μετὰ τὸν ἀτυχῆ πόλεμον. Ἦτο ἐπιβεβλημένον ἔργον εἰς πᾶσαν Βουλὴν καὶ Κυβέρνησιν νὰ φέρῃ ὀργανισμὸν καὶ μεταρρυθμίσεις τοιαύτας, ὥστε νὰ ἀνοικοδομήσῃ τὰ ἐρείπια τοῦ ὀδυνηροῦ ἐκείνου παρελθόντος. Εἶχε τὸ δικαίωμα ὁ Διάδοχος, ὡς πρῶτος ὑπήκοος τοῦ πατρός του, νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τούτου. Ἀλλὰ ἡ ἐπιβολὴ τοῦ σχεδίου τοῦ Διαδόχου ἔθιγε τὴν συνταγματικὴν μηχανὴν, διότι ἡ ἐπιβολὴ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Διαδόχου, καθ’ ὃν τρόπον συνεζητήθη ἐπὶ ἡμέρας καὶ μῆνας, καὶ καθ’ ὃν τρόπον ἐγνώσθη εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, χωρὶς νὰ διαψευσθῇ ὑπὸ τῶν ἐχόντων καθῆκον νὰ διαψεύσωσι τοιαύτας ἰδέας, θιγούσας τοὺς συνταγματικοὺς θεσμοὺς, εἶναι ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ σταματήσῃ μετὰ βαθυτέρας προσοχῆς ἡ Βουλή. Τί ἐζητεῖτο διὰ τῆς ἐπιβολῆς τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Διαδόχου; Ἐζητεῖτο ἵνα τὸ νομοθετικὸν ἔργον, τὸ διὰ τῆς ἐθνικῆς βουλήσεως ἐμπιστευθὲν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ, μετατεθῇ εἰς τοὺς ἀνευθύνους. Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843 παρεῖχε τοιαῦτα δικαιώματα εἰς τὴν Βασιλείαν, ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1863 ἐχορήγησε μερίδα ἀναμίξεως μόνον τῆς Βασιλείας εἰς τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, ἐχορήγησεν ὅμως αὐτῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο διὰ τὴν τελευταίαν στιγμήν, ἐχορήγησε τὸ δικαίωμα οὐχὶ νὰ νομοθετῇ, ἀλλὰ νὰ κρίνῃ τὰ νομοθετήματα, ἔδωκεν εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ ἀρνῆται ἢ νὰ δίδῃ τὸ κῦρος τῶν νόμων. Ἂν ὁ σοφὸς νομοθέτης οὕτω δὲν ὥριζε, θὰ ἐδημιουργοῦντο περιστάσεις ἀναιροῦσαι τὸ δόγμα, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν δύναται νὰ πράξῃ τὸ κακὸν, καὶ τὸ δόγμα τοῦ ἀνευθύνου τῆς Βασιλείας. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐτέθη, ὡς ἐτέθη, ἐπὶ τοῦ τάπητος τὸ ζήτημα τοῦ σχεδίου τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, δύναται νὰ ὑπάρξῃ ὁ πιστεύων, ὅτι ἐν τῷ ὀργανισμῷ ἐκείνῳ τοῦ Διαδόχου, ἔστω καὶ ἂν ἦτο ὁ ἄριστος, δὲν ὑπῆρχεν ἡ θέλησις τῆς Βασιλείας; Ἀλλ’ εἰς τὴν Βασιλείαν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ὑποβάλλῃ σχέδια νόμων εἰς τὴν Βουλήν; Ὄχι, κατὰ τὸ Σύνταγμα. Τὸ δικαίωμα τῆς Βασιλείας εἶναι νὰ παρέχῃ ἢ νὰ ἀρνῆται τὴν κύρωσιν. Ἂν ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργὸς ὑπέβαλλεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐψηφίζετο ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ ἀντίθετος πρὸς τὰ φρονήματα τοῦ Βασιλέως, ἔχει οὗτος τὸ δικαίωμα νὰ ἀρνηθῇ τὸ κῦρος εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σεῖς θὰ ἐψηφίζετε, ἀλλὰ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ἐκ τοῦ Συντάγματος, ἵνα ἐκ τῶν προτέρων συζητήσῃ καὶ ἐπιβάλῃ τὸν τοιοῦτον ὀργανισμόν. Ἄλλως θὰ ἐκινδύνευεν ἡ λειτουργία τῆς συνταγματικῆς μηχανῆς. Διότι, ἐὰν ἐγνώριζεν ἡ Βουλή, ὅτι τὸ ὑποβαλλόμενον αὐτῇ ἔργον ἀπέρρεεν ἐκ τῆς θελήσεως τοῦ Βασιλέως, εἰς δύο σκέψεις ἠδύνατο νὰ προέλθῃ, καθ’ ἣν περίπτωσιν δὲν ἀνεγνώριζε τὸ λυσιτελὲς τοῦ ἔργου· ἢ ὑποδούλως νὰ κύψῃ εἰς τὴν βασιλικὴν θέλησιν, ἢ νὰ ἀρνηθῇ τὴν ψήφισιν αὐτοῦ. Τὸ πρῶτον θὰ ἀντέκειτο εἰς τὸ Σύνταγμα· θὰ ἐνομοθέτει ἡ Βασιλεία, καὶ οὐχὶ ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους. Τὸ δεύτερον θὰ ἦτο ἄρνησις τῶν ἀγαθῶν ἢ ὀρθῶν σκέψεων καὶ προθέσεων τῆς Βασιλείας ὑπὲρ τοῦ τόπου, καὶ θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ τότε, ὅτι ὄντως ἐτίθετο δεινὸν ζήτημα ἐμπιστοσύνης οὐχὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πρὸς τὴν Βασιλείαν! (ἐπιδοκιμασίαι). Ἀλλ’ ἐθίχθησαν τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ἕτερα ζητήματα ἐνταῦθα, καὶ ὄψιμοι ἐπῆλθον αἱ κραυγαὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι μετὰ τὸν πόλεμον ἡ ἐθνικὴ συνείδησις ἠγέρθη καὶ ἔλεγε «θέλομεν στρατόν!» Εἶπεν ὅτι εἰς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος βλέπομεν τάγματα καὶ συντάγματα ἀξιωματικῶν προσκεκολλημένων ἐνταῦθα, ὅτι ἐν τῷ στρατιωτικῷ ἀρτοποιείῳ Πειραιῶς ὑπάρχουσιν, ἀντὶ 25, ἑκατὸν πεντήκοντα ἀπεσπασμένοι ἐργάται, καὶ ἀνωμολόγει τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ τοιαύτην, ὥστε νὰ ἦναι ἐπιτεταγμένη ἡ σύντονος πρόνοια καὶ φροντὶς ὑπὲρ αὐτοῦ τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καθ’ ἣν στιγμὴν παρεσύρετο εἰς αὐτὰς τὰς ἀληθείας, ἔβαλλε μὲν κατὰ τοῦ χθὲς συναδέλφου του Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλ’ ὅσα ἔλεγεν ἦσαν ἡ δεινοτέρα κατηγορία καθ’ ἑαυτοῦ καὶ τῆς Κυβερνήσεως! Αὕτη εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἡ κατάστασις αὕτη δὲν ἀπεκαλύφθη ἐξαίφνης σήμερον, εἶναι γνωστὴ ἀπὸ μακροῦ χρόνου. Καὶ τίνα μέτρα ἐλήφθησαν εἴτε ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, εἴτε ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τοὐλάχιστον τῆς παρούσης, πρὸ τόσου χρόνου, ἐξ ὧν νὰ πιστεύσωμεν εἰς τὴν ἀλήθειαν τῆς προνοίας των, εἰς τὴν εἰλικρίνειαν τῶν κραυγῶν των; Ἡ τοιαύτη κατάστασις τοῦ στρατοῦ ὀφείλεται, λέγουσιν, εἰς πάσας τὰς Κυβερνήσεις. Ὀφείλεται εἰς τὴν ὑπεύθυνον ἀπό τινος πάντων Πολιτικήν. Καὶ ἐπιχειρεῖται τὸ μέγα τοῦτο ἔργον, νὰ ἀφαιρεθῇ ὁ στρατὸς ἀπὸ τῶν χειρῶν τῆς πολιτικῆς, καὶ δὴ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα παραδοθῇ εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Διαδόχου, βαπτιζομένου Γενικοῦ Διοικητοῦ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τὰ ψηφιζόμενα νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουσι τὴν πρόνοιαν τῶν ἰσχυρῶν, εἴτε ἀνωτάτων, εἴτε ἀνευθύνων, εἴτε ὑπευθύνων, ἀλλ’ ἡ ἐπιτυχὴς ἐφαρμογὴ αὐτῶν, καὶ τοιαύτην δὲν εἴδομεν. Δὲν εἶναι τὰ νομοθετήματα, ἅτινα δημιουργοῦσι τοὺς ἄνδρας τοὺς δημιουργοῦντας στρατοὺς, ὅταν μάλιστα οὗτοι, κατὰ φορὰν ἀτυχῆ, δὲν ηὐνοήθησαν ὑπὸ τῆς μοίρας εἰς μεγαλουργήματα. Ὅτε ἐσπιλοῦτο ἡ ὡραία ἐθνικὴ ἱστορία χιλιετηρίδων ὅλων, κατὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον, καὶ ἐφεύγομεν κυλιόμενοι ἐντεῦθεν τῆς Ὄθρυος, μέχρι τοῦ στενοῦ τῶν Θερμοπυλῶν, τὸ ὁποῖον ἐδόξασε πεσὼν οὐχὶ ὁ Δοὺξ, ἀλλὰ ὁ Βασιλεὺς τῆς Σπάρτης, τὸ ἔθνος τότε ἠγέρθη ἐν μιᾷ φωνῇ, ἀλλόφρον ἐκ τοῦ ὀνείδους. Ἀλλ’ ἀντὶ τῆς ἐκκαθαρίσεως, ἀντὶ ἀληθῶν μεταρρυθμίσεων, τὰς ὁποίας πάντες ἀπεξεδεχόμεθα, τί εἴδομεν; Εἴδομεν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀξιωματικοὶ φιλότιμοι ἠρνοῦντο νὰ ἐξέλθωσι μὲ τὴν τιμίαν στολὴν τοῦ ἀξιωματικοῦ Ἕλληνος, εἴδομεν βροχὴν χρυσῶν ἐπωμίδων! Αὐτὴ ἦτο ἡ ἐκκαθάρισις! Εἰς κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν ὀφείλεται ἡ βροχὴ αὕτη τῶν ἐπωμίδων; Καὶ ὅτε εὑρίσκω τοιαύτην τὴν ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ πρόνοιαν τῶν ἀνευθύνων ἀντικοινοβουλευτικῶν Κυβερνήσεων, πῶς θὰ προέλθω ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἐδάφους ἐμπιστευόμενος τὰς τύχας τοῦ στρατοῦ; Ὅπου ἡ ἱστορία μᾶς ἀναφέρει γεγονότα, διδάσκοντα πολλὰ, περιττεύει ἡ ἐπιζήμιος ἀνάπτυξις θεωριῶν. Καὶ τὰ γεγονότα εἶναι τοσοῦτον πρόχειρα, ὥστε ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μόνον ὑπὸ τυπικὴν ἔποψιν, συνταγματικὴν, ἐζήτησαν νὰ ἐρευνήσωσιν, ἐὰν εἶναι δυνατὸν ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου νὰ ἦναι ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, καὶ ἀπήντησαν «οὐχί», ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ, θὰ εὕρωσι τὴν αὐτὴν ἀπάντησιν ἐν τῇ γραμμῇ τῆς Ὄθρυος, ἐν Δομοκῷ ἢ ἐν Λαμίᾳ, ὅτε ὑπὸ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως ἀπεστέλλοντο ἐπιτελάρχαι, οἷος ὁ Λιμπρίτης, ἢ ἐδίδοντο διαταγαὶ ἄλλαι καὶ ἀπεκρούοντο, καὶ ὡς ἀπάντησις ἐτηλεγραφεῖτο ἀπειλὴ παραιτήσεως ἀπὸ τῆς ἀρχηγίας! Ἡ λύσις, Κύριοι, δίδεται διὰ τῶν συνταγματικῶν θεωριῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἀλλὰ δίδεται καὶ διὰ τῶν ἱστορικῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερα τὴν στιγμὴν ταύτην, καὶ ἂν ἦτο ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ὄντως ὑπεύθυνος, θὰ διέπραττε τὸ μέγα ἔγκλημα τῆς ἀνυποταξίας κατὰ τῶν διαταγῶν τῆς προϊσταμένης Κυβερνήσεως, καὶ δὴ ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ; Ἀλλὰ, Κύριοι, δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, κατὰ τὴν ὁποίαν συνεζητήθη τὸ ζήτημα, δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, κατὰ τὴν ὁποίαν τοιοῦτον φλέγον ζήτημα συνταγματικὸν ἐτέθη οὐχὶ πρὸ τῆς Βουλῆς, ὅπου εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσιν οἱ ἀρεσκόμενοι νὰ λέγωσιν ἀείποτε τὰ εὐχάριστα εἰς τοὺς Βασιλεῖς, καὶ νὰ θεωρῶσιν ἀσεβεῖς ἐκείνους, οἵτινες τολμῶσι νὰ εἴπωσι τὰ δυσάρεστα μὲν, ἀληθῆ δὲ, ἀλλ’ ἐτέθη ἀπεριστρόφως πρὸ τοῦ Βασιλέως. Τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ συνταγματικὸν ἐλύθη ἀπὸ πολὺ προγενεστέρας ἐποχῆς, καὶ ἡ ἀνάμιξις τοῦ Διαδόχου εἰς τὰ πράγματα τοῦ στρατοῦ, πέραν ἢ ἐναντίον τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα ἔταξαν τὸ Σύνταγμα καὶ οἱ Θεσμοὶ τοῦ Κράτους, συνεζητήθη πρὸ τοῦ Βασιλέως καθ’ ἡμέραν ἀποφράδα διὰ τὸ ἔθνος. Ὑμεῖς, κύριοι Βουλευταὶ, (ἀπευθύνεται πρὸς τὴν δεξιὰν) οἵτινες ὀμνύετε εἰς τὴν μνήμην τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρὸς, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα εἶναι ἡ σημαία τοῦ κόμματός σας, ἔχετε μίαν πολιτικὴν παρακαταθήκην περὶ τῶν θεσμῶν τῆς χώρας. Δὲν εἶναι ἡ ὥρα ἀκατάλληλος, οὐδὲ τὸ ζήτημα ξένον, ἵνα ἀνακαλέσω εἰς τὴν μνήμην καὶ τὰ πολιτικὰ αἰσθήματα ὑμῶν τὴν ἀποφράδα ἡμέραν. Προέκειτο σύγκρουσις τῶν πολιτικῶν φατριῶν ἐν τῷ πεδίῳ τοῦ Ἄρεως, καὶ μετέβη ἡ Α. Ὑψηλότης ὁ Διάδοχος ἐκεῖ, ὡς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, ἄνευ ἐντολῆς τῆς Κυβερνήσεως. Τὴν ἑπομένην ἀνήρχετο ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης εἰς τὰ Ἀνάκτορα. Ἠρωτήθη ὑπὸ τῆς Διευθύνσεως τῶν Γραφείων τῆς Βουλῆς, ἂν θὰ διανεμηθῇ πρόσκλησις εἰς τοὺς Βουλευτὰς πρὸς συνεδρίασιν τὴν ἡμέραν ἐκείνην, καθόσον ἐθρυλεῖτο ἐπικειμένη παραίτησις, καὶ ἔδωκεν ἐντολὴν νὰ διανεμηθῇ, καὶ διενεμήθη, ἡ δὲ Βουλὴ προέκειτο νὰ συνέλθῃ τὴν τετάρτην μετὰ μεσημβρίαν ὥραν, ὅτε τὴν δευτέραν ὥραν μετὰ μεσημβρίαν κατῆλθε τῶν Ἀνακτόρων, καὶ τὸ πρῶτον ἔργον τοῦ ἀειμνήστου Πρωθυπουργοῦ ἦτο νὰ διατάξῃ, ὅπως διανεμηθῇ εἰδοποίησις πρὸς τοὺς κ. Βουλευτὰς, ὅτι ὑπαρχούσης ὑπουργικῆς κρίσεως ἡ Βουλὴ δὲν θέλει συνεδριάσει. Ὁ εἷς μετὰ τὸν ἄλλον πρῶτοι οἱ συνάδελφοί του Ὑπουργοὶ, οἱ μὴ ἐπιλήσμονες, ἐλπίζω, τῶν συμπερασμάτων τῆς τελευταίας ὁμιλίας του, οἱ μνήμονες τῶν ἱστορικῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἀφηγήθη,—καὶ εἶμαι μεταξὺ τῶν αὐτηκόων—δὲν θὰ εὑρεθῶσιν εἰς θέσιν νὰ διαψεύσωσιν οὔτε γραμμὴν ἐξ ὅσων θὰ λεχθῶσιν. Ἀνῆλθεν εἰς τὰ Ἀνάκτορα ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης, καὶ ἐρωτηθεὶς ὑπὸ τοῦ Βασιλέως εἶπεν, ὅτι ἔχει ἡ Κυβέρνησις τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ὄχι μόνον τὴν πλειονοψηφίαν, ἀλλὰ καὶ ἐπαρκῆ ἀπαρτίαν, ἵνα συντελεσθῇ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ εἶπεν, ὅτι πρὸς τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα βαδίσῃ αὕτη μετὰ πεποιθήσεως, χρειάζεται καὶ τοῦ ἑτέρου παράγοντος τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἡ συνδρομή, τῆς Βασιλείας, ἔστω καὶ κατ’ ἐπίφασιν· ἠρώτησε δὲ περὶ τοῦ διαβήματος τῆς μεταβάσεως τοῦ Διαδόχου εἰς τὸ πεδίον τοῦ Ἄρεως καὶ τῆς ἀναμίξεως αὐτοῦ, ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, ἄνευ διαταγῆς. Ὁ Βασιλεὺς ἀπεκρίθη, ὅτι τοῦτο ἀπετέλει δικαίωμα τοῦ Διαδόχου, ὡς τοιούτου καὶ ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ. Ὁ δὲ ἀείμνηστος Πρωθυπουργός, ὅστις τελευταίαν φορὰν ὕψωσε τὴν φωνὴν τῆς ἀληθείας καὶ ἤκουσαν ταύτην τὰ βασιλικὰ ὦτα, εἶπεν, ὅτι ἡ τοιαύτη μετάβασις τοῦ Διαδόχου εἰς τὸ πεδίον τοῦ Ἄρεως ἀπετέλει πρᾶξιν ἀντισυνταγματικὴν καὶ πρᾶξιν ἔκτροπον· ἀνέλυσε δὲ πρὸς τὸν ἐνάντια φρονοῦντα Βασιλέα, ὅτι ἡ Α. Ὑψηλότης, ὡς Διάδοχος μὲν, οὐδεμίαν ἰδιαιτέραν κατὰ τοὺς νόμους εἶχε δικαιοδοσίαν ἐπὶ τοῦ στρατοῦ, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ ἀφήσῃ εἰς τὰ Ἀνάκτορά του τὴν χλαμύδα τοῦ Διαδόχου, ἵνα μεταβῇ ὡς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ εἰς τὸ πεδίον τοῦ Ἄρεως· ἀλλ’ ὡς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ δὲν ἠδύνατο νὰ μεταβῇ καὶ διεκδικήσῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν ἐκεῖ πρὸς τάξιν στρατευμάτων, τεταγμένων ὑπὸ ὡρισμένας διαταγὰς ἄλλου, ἄνευ διαταγῆς τοῦ προϊσταμένου του Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ἦτο τότε ὁ κ. Τσαμαδὸς, τοιαύτην διαταγὴν δὲν ἔδωκε. Δὲν εἶναι δυνατὸν, εἶπε, νὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις συνταγματικὴ, ἥτις νὰ θεωρήσῃ νόμιμον τὴν ἐνέργειαν τοῦ Διαδόχου, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν, Κυβέρνησις κηδομένη τοῦ γοήτρου καὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ Διαδόχου νὰ ἐπιτρέπῃ αὐτῷ, ὡς ἀρχηγῷ τοῦ στρατοῦ, νὰ μεταβῇ εἰς τὸ μέσον τῶν συγκρουομένων τότε μερίδων ἐν τῷ πεδίῳ τοῦ Ἄρεως, διότι ἐν τῇ συγκρούσει ἐκείνῃ ἦτο δυνατὸν νὰ ῥιφθῶσι λίθοι, ἐξ ὧν ἔδει νὰ φυλαχθῇ ἡ ὑψηλὴ κεφαλὴ τοῦ Διαδόχου. Ἦτο δυνατὸν, ἐν τῇ ἀμηχανίᾳ τῆς καταστάσεως, ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, ὁ συνδέων τὸ ἀξίωμα τοῦτο μὲ τὸ τοῦ Διαδόχου, νὰ διατάξῃ πῦρ ἐναντίον τῶν συγκρουομένων, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο, ὅτι θὰ διέτασσεν αἱματοχυσίαν ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, ἡ δὲ Κυβέρνησις βεβαίως ἄχαρι καὶ ὀλέθριον διὰ τὴν Βασιλείαν θὰ ἐπετέλει ἔργον, γινομένη παραίτιος νὰ θεωρηθῇ ὁ Διάδοχος ὑπεύθυνος τῆς αἱματοχυσίας, τὸ αἷμα δὲ θὰ ἐχώριζεν ἐκ τῶν αἰσθημάτων τοῦ λαοῦ τὸν μέλλοντα Βασιλέα του. Ὁ τότε Πρωθυπουργὸς κατέληξε λέγων πρὸς τὸν Βασιλέα, ὅτι τὸ γενόμενον εἶναι ζήτημα θεσμῶν, ἀφ’ ἧς μάλιστα στιγμῆς ὑποστηρίζεται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ἡ ἐνέργεια τοῦ Διαδόχου, καὶ δέον νὰ καλέσῃ ἄλλους συμβούλους, συμφωνοτέρους πρὸς τὰς τοιαύτας γνώμας. Καὶ ἔπεσεν οὕτω ὁ τότε ἀείμνηστος Πρωθυπουργός. Ἐπῆλθον δὲ ῥαγδαῖα τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐδικαίωσαν τὴν γνώμην του, ὅτι ἡ διαφωνία του ἦτο διαφωνία συνταγματικῶν ἀρχῶν ἀπέναντι τάσεων, ὧν τὰς ὀλεθρίας συνεπείας εἴδομεν ἐν τῇ διεξαγωγῇ τοῦ πολέμου, τολμηροτέρας δὲ διαβλέπουσι πάντες οἱ μὴ ἐθελοτυφλοῦντες ἐν τῷ ζητήματι, ἐξ οὗ ἐπήγασεν ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου. Ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν, Κύριοι, ἐγὼ τοὐλάχιστον ἐρευνῶ τὴν ἀνάμιξιν τοῦ Διαδόχου εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐπιβολῆς ἢ τῆς ὑποβολῆς τοῦ ὀργανισμοῦ, καὶ λυομένου τοῦ διφυοῦς ζητήματος διὰ τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὴν τύχην τῆς ὁποίας καλούμεθα νὰ δώσωμεν ἢ ἀρνηθῶμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης, δέον νὰ ἐρευνήσωμεν, τί ἔπραξεν ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπηγγέλθη, εἴτε ἐν τῷ προγράμματι αὐτοῦ, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἴτε εἰσερχόμενος εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον, εἴτε πρὸ μιᾶς ὥρας, ὅτε ἔλεγε τὰ περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ; Ἐπηγγέλθη πανηγυρικῶς εἰς τὰς περιοδείας του, μετὰ τὸ γεγονὸς τῆς ἀποπείρας τοῦ Καρδίτση, ἡ Α. Μεγαλειότης, ἐπηγγέλθη στρατόπεδα, ἵνα ἀποσύρῃ διὰ πραγμάτων καὶ οὐχὶ διὰ λόγων τὸν στρατὸν ἐκ τῆς πολιτικῆς, τὸν στρατὸν ἐκ τῶν τριόδων καὶ τῶν πλατειῶν τῶν Ἀθηνῶν, καὶ δὲν εἴδομεν τίποτε πραγματοποιούμενον παρὰ τοῦ Ὑπουργείου, ἀφήσαντος οὕτως ἐκτεθειμένους τοὺς ἀπέναντι τοῦ λαοῦ ἐπισήμους βασιλικοὺς λόγους. Εἴδομεν τὴν Κυβέρνησιν θέτουσαν τὴν χεῖρα ἐπὶ τὸν τύπον τῶν ἥλων καὶ τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ στρατοῦ, καὶ κατόπιν ἀστόργως ἐπιλήσμονα ὅλων. Εἰσήγαγε νομοσχέδια, καὶ ἐψήφισε ταῦτα διὰ κραταιᾶς πλειονοψηφίας, οἷον τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀστυνομίας, τὸ νομοσχέδιον περὶ χωροφυλακῆς, ἀλλὰ μόνον πρὸς φενακισμόν, ἀφοῦ δὲν ἐφήρμοσε ταῦτα ἔτι. Ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον, δι’ οὗ ἀπεμάκρυνεν ἐκ τῆς Βουλῆς τὸν στρατὸν, ἀλλὰ τὴν στιγμὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶδε δεκαπέντε Βουλευτὰς στρατιωτικοὺς ἐνταῦθα διαβουλευομένους νὰ ἐγκαταλείψωσι τὰς τάξεις της, καὶ εἶδεν ἡ Κυβέρνησις ἑαυτὴν κλονιζομένην, ἐκλονίσθησαν αἱ πεποιθήσεις της περὶ τῆς καταστάσεως τῆς κακῆς τοῦ στρατοῦ, καὶ τὸ νομοσχέδιον ἔμεινε νομοσχέδιον, καὶ τὸ νομοσχέδιον θὰ μείνῃ νομοσχέδιον, καὶ τὸ νομοσχέδιον δὲν θέλει ψηφισθῆ! Προὐτίμησε τὸ συμφέρον της ἡ Κυβέρνησις ἀντὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἐψήφισε τὰ ἄλλα δύο νομοσχέδια, ῥίπτουσα στάκτην εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ κόσμου! ἐψήφισε τὴν κατάργησιν τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, ἵνα μεταθέσῃ ἐκ τῶν τάξεων τῆς καταπεσούσης ἐν τῇ γενικῇ συνειδήσει στρατιωτικῆς ἀστυνομίας εἰς τὴν ἀποκλειστικὴν ἐργασίαν τοῦ στρατοῦ τοὺς ἀξιωματικούς, ἀλλὰ δὲν εἴδομεν ἔτι ἐφαρμοζόμενον τὸν νόμον τοῦτον, δὲν εἴδομεν ἐφαρμοζόμενον τὸν νόμον περὶ χωροφυλακῆς, δι’ οὗ μᾶς ὑπέσχετο, ὅτι θὰ παραλάβῃ ἐκ τῶν φρουρῶν καὶ τῶν ἄλλων δημοσίων ὑπηρεσιῶν τὸ στράτευμα, ἵνα τὸ ἀποδώσῃ εἰς τὰ στρατόπεδα. Ἀλλ’ ἴσως εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ πάντων τούτων συνεδέετο μὲ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα τῆς χώρας, καὶ δὲν ἔχομεν τοιαύτας δαπάνας ἐπαρκεῖς. Καὶ μὴ τάχα δὲν ἔλεγεν ὑμῖν ἡ Ἀντιπολίτευσις: «ἐφέρατε τὰ σωτήρια ταῦτα νομοσχέδια, ἀλλ’ ἐφροντίσατε περὶ τῶν δαπανῶν;» Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὑψούμενος τότε ἐπὶ τῶν ποδῶν του, ἔλεγε «λέγετε λόγια εἰς τὸν ἀέρα!» Τίς ἔλεγε λόγια εἰς τὸν ἀέρα, καὶ τίς εὑρέθη εἰς τὸ κενὸν, ἂς κρίνῃ ἡ Βουλὴ σήμερον ἐκ τῶν πραγμάτων. Πῶς δὲ τὰ οἰκονομικὰ δὲν ἐπέτρεπον τὴν ἐφαρμογήν; Ποῖα οἰκονομικά; Ἐὰν δὲν εἴχετε περισσεύματα, ἦσαν περιττοὶ οἱ δαπανηροὶ νόμοι περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως καὶ περὶ συστάσεως Πρωτοδικείων, οὓς ὑπηγόρευσε σκανδαλώδης συναλλαγὴ, ἵνα ἡ Κυβέρνησις φανῇ ἀρεστὴ εἰς τὸν σεβαστὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς καὶ εἰς τοὺς Βουλευτὰς τοὺς ἐνδιαφερομένους διὰ τὴν σύστασιν τούτων καὶ τὴν δημιουργίαν θέσεων. Πᾶσαν δαπάνην νέαν ἐκ τῶν δημοσίων ἐσόδων, τὴν μόνην νέαν δαπάνην ὤφειλε κατὰ πρῶτον λόγον ν’ ἀφιερώσῃ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ, καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν συλλαμβάνομεν τὴν Κυβέρνησιν οὐδαμῶς μεριμνήσασαν μέχρι τοῦδε περὶ τοῦ στρατοῦ, ἐναντίον δὲ τοῦ Συντάγματος διαχειρισθεῖσαν τὸ ζήτημα τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, εἶναι εἰς ἡμᾶς ἐπιτεταγμένον καὶ νὰ εἴπωμεν ταῦτα ἐλευθεροστόμως καὶ νὰ ῥίψωμεν μέλαιναν ψῆφον κατὰ τῶν κυβερνητῶν, τοὺς ὁποίους ἐλέγχομεν ἰδιαίτατα ὡς ἀγωνιζομένους οὐχὶ νὰ ὑπηρετήσωσι τοὺς θεσμοὺς καὶ τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Βασιλείας. Δὲν εἶναι ὅμως ὠφέλιμα καὶ συμφέροντα εἰς τὴν Βασιλείαν καὶ εἰς τὸ ἔθνος ἀείποτε τὰ ἀρέσκοντα. Τὰ συμφέροντα εἰς τὸ ἔθνος καὶ εἰς τὴν Βασιλεία εἶναι ἡ ἀλήθεια. Εἶναι καιρὸς νὰ λεχθῇ αὕτη, καὶ ἡ ἀλήθεια πρὸς τὴν Βασιλείαν καὶ ἡ ἀλήθεια πρὸς τὸ ἔθνος δὲν ἐξεπορεύθη, οὔτε πρότερον οὔτε τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἐκ τῶν θέσεων τούτων (δεικνύει τὰς θέσεις τῶν Ὑπουργῶν). (Ἐπιδοκιμασίαι ἐξ ἀριστερῶν).

§57ΔΟΥΝΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, γνωρίζετε πάντες, ὅτι ἀπὸ 4 ἡμερῶν συγκεντροῖ τὴν προσοχὴν καὶ τοῦ ἔσω καὶ τοῦ ἔξω Ἑλληνισμοῦ τὸ συζητούμενον ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ζήτημα...

§58Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Ὁ ἔξω Ἑλληνισμὸς μένει ἥσυχος.

§59ΔΟΥΝΗΣ. Νὰ ἦσθε πεπεισμένοι, ὅτι ὁ ἔξω Ἑλληνισμὸς πολὺ περισσότερον προσέχει, νὰ ἦσθε πεπεισμένοι, ὅτι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ὑφίσταται τὰς συνεπείας τοῦ ἀτυχοῦς πολέμου, δὲν εἶναι ὁ ἔσω Ἑλληνισμὸς, ἀλλ’ εἶναι ὁ ἔξω.

§60ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δὲν ἔλαβε καιρὸν νὰ μάθῃ ἀκόμη.

§61ΔΟΥΝΗΣ. Καὶ ἐνδιαφέρει περισσότερον αὐτὸν, παρὰ τὸν ἔσω Ἑλληνισμὸν, τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν. Τὸ ζήτημα, καθ’ ὃν τρόπον ἀνεπτύχθη ὑπὸ τοῦ ἐξ Οἰτύλου ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ καὶ καθ’ ὃν τρόπον ἀνεπτύχθη πολιτικώτατα ὑπὸ τοῦ σεβαστοῦ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀρχηγοῦ, βεβαίως ἔλαβε χαρακτῆρα καθαρῶς πολιτικόν. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις, ὅτι ἐκ τῆς ἀναπτύξεως τοῦ ζητήματος τούτου θὰ προέκυπτε πρότασις ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν; Μήτοι ἠλέγχθη ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως; Μήτοι ἠλέγχθησαν οἱ διοικοῦντες ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν ταύτην; Μήτοι ἐξητάσθη καὶ ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως;...

§62Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ. Ὅταν ὁμιλῇ ἀντιπολιτευόμενος, ὑπομειδιᾶτε· τὸν εἰρωνεύεσθε! Διὰ ποῖον λόγον;

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε...

§64ΒΙΤΑΛΗΣ. Οὔτε εἰς τὴν θέσιν σας οὔτε εἰς τὸ ἀξίωμά σας ἐπιτρέπεται τοῦτο. Ἐπανειλημμένως τὸ παρετήρησα.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, καθήσατε ἥσυχος.

§66ΔΟΥΝΗΣ. Ὁ κύριος Πρόεδρος μειδιῶν ὑποβιβάζει τὴν ἑαυτοῦ θέσιν. Τίνα λόγον λοιπὸν εἶχε καὶ ποίαν ἀφορμὴν ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα ὑποβάλῃ τὴν πρότασιν περὶ ἐμπιστοσύνης, ἀφοῦ ὁ σεβαστὸς ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν προσήκει ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἀφοῦ εἶναι γνωστόν, καὶ τὸ ἀναγνωρίζομεν, ὅτι ἔχετε τοὺς 137;

§67ΠΛΑΤΟΥΤΣΑΣ. 142 (γέλωτες).

§68ΔΟΥΝΗΣ. Διατὶ ἐκ τῶν λόγων τῶν προλαλησάντων θέλετε δῆθεν νὰ ἐπιτύχητε ψῆφον, ἡ ὁποία νὰ φέρῃ τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι δῆθεν ἡ ἐν γένει πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξεν ἀξία τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς; Ἀλλὰ ἡ Βουλὴ δὲν γνωρίζει εἰσέτι τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ἡ Βουλὴ δὲν ἐξήλεγξεν εἰσέτι οὔτε τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε τὴν ἐν γένει τῆς χώρας διοίκησιν, ἀλλὰ ἡ Βουλὴ μόλις γνωρίζει τί διανοεῖσθε νὰ πράξητε ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Σᾶς εἶπον ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ πράξητε, ἐγκλείει κινδύνους διὰ τὴν χώραν, καὶ πολλοὶ ἔλαβον τὸν λόγον καὶ ὑπέδειξαν τοὺς κινδύνους. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις, ἐρειδομένη ἐπὶ τῶν 137 ἢ 147, θελήσῃ νὰ ἐπιμείνῃ εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπέδειξεν ὅτι θέλει πράξει, θέλει φέρει εἰς δεινὴν θέσιν τὸν λαόν. Ὁ λαὸς γνωρίζει ὁποία εἶναι ἡ ἀνάγκη τῆς ὑπάρξεως καὶ διατηρήσεως τῆς Δυναστείας. Οὐδεὶς ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι μὴ πεπεισμένος ὅτι ἡ Δυναστεία παρ’ ἡμῖν εἶναι εὐεργετικὴ, ὅτι εἶναι ὄντως τὸ παλλάδιον τῆς σωτηρίας καὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ δι’ αὐτὸ οὐδεὶς διενοήθη νὰ ψέξῃ τὴν Δυναστείαν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον, ὡς ὀρθότατα ἀνέπτυξαν οἱ πρὸ ἐμοῦ, θὰ φέρῃ βλάβην πρὸς τὴν Δυναστείαν καὶ ἐξασθένησιν αὐτῆς, εἶναι ἡ ἰδέα, τὴν ὁποίαν ἐπανέλαβε καὶ εἰς τὴν ὁποίαν δυστυχῶς ἐπιμένει. Ἔχω καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς τοιαύτης ἰδέας, διότι καὶ ἐγὼ, ὡς πολίτης Ἕλλην καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος, ἐνδιαφέρομαι νὰ ὑπάρχῃ εὐλάβεια καὶ σεβασμὸς πρὸς τὴν Δυναστείαν, νὰ ἦναι δὲ ὅσον τὸ δυνατὸν τὰ αἰσθήματα ταῦτα βαθύτερα. Τοῦτο εἶναι τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος, τοῦτο εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διὰ παραδειγμάτων λίαν ἐπιτυχῶν σᾶς ἀπέδειξαν, ὅτι ὀφείλετε, ἂν ἔχετε τοιαύτην ἰδέαν, νὰ τὴν ἐγκαταλείψητε, καὶ νὰ ἀκολουθήσητε ὅ,τι δύναται ὄντως νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος ἡμῶν, νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἀποστολὴν αὐτῆς, διὰ τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ μεριμνήσωμεν διαρκῶς, διότι οὕτω θέλομεν κατορθώσει νὰ ἀντιστῶμεν νικηφόρως κατὰ τῶν περικυκλούντων τὸν Ἑλληνισμὸν ἐχθρῶν, καὶ ἰδίᾳ τῶν ἐκ Βορρᾶ, οἵτινες ἀνέκυψαν θρασύτατοι καὶ ἐπετέθησαν λάβροι κατὰ τῶν ἡμετέρων. Γνωρίζετε ὁποῖα καὶ ὁπόσα ἐγκλήματα ἔχουσι διαπράξει καὶ διαπράττουσι κατὰ τῶν ὁμογενῶν προκρίτων ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ; Γνωρίζετε μετὰ πόσης ἐπιμονῆς καὶ δραστηριότητος ἐργάζονται καὶ δύναταί τις εἰπεῖν θὰ ἐργάζωνται μετὰ δαιμονίας τακτικῆς ἐν Θρᾴκῃ καὶ Μακεδονίᾳ; Ἐν ταύταις ταῖς χώραις διατρέχει κίνδυνον ὁ Ἑλληνισμὸς, καὶ εἶναι λυπηρὸν, ὅτι οὐδαμῶς βλέπομεν τὴν Κυβέρνησιν παρέχουσαν τὰ μέσα εἰς τοὺς ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θρᾴκῃ, ὅπως τελεσφόρως ἀμυνθῶσι. Καὶ ἂν τὸ ζήτημα τῆς ἀναδιοργανώσεως τῆς στρατιωτικῆς τῆς χώρας καταντᾷ πρόβλημα ἕνεκα οἰκονομικῶν λόγων, ἀλλὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀμύνης δὲν εἶναι πρόβλημα εἰς Κυβέρνησιν γνωρίζουσαν νὰ ἐργάζηται ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς. Καταλήγων τὸν λόγον, φρονῶ πεποιθότως, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, δὲν εἶναι ἀπόρροια τῶν συζητήσεων τῆς Βουλῆς, διότι ἡ Βουλὴ δὲν συνεζήτησε τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐξήλεγξε τὴν διοίκησιν οὐδὲ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν αὐτῆς. Τίνα λοιπὸν ἔκφρασιν ἐμπιστοσύνης ζητεῖ; Θέτετε διὰ τῆς προτάσεως ὑμῶν τὴν Βουλὴν εἰς δίλημμα, διότι διὰ τῆς προτάσεως ταύτης φέρετε τὴν Δυναστείαν, τὸν ἀνεύθυνον, ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, καὶ ὅταν ζητῆτε ψῆφον ἐμπιστοσύνης, εἶναι ὡς νὰ ζητῆτε ἀπὸ τὴν Βουλὴν νὰ εἴπῃ, ἂν ἐμπιστεύεται τὰς τύχας τοῦ ἔθνους εἰς τὴν Δυναστείαν ἢ ὄχι (Θόρυβος). Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προτείνει τοῦτο, μὴ ἐμβαθύνας εἰς τὴν σημασίαν τῆς ψήφου ταύτης, καὶ φέρει οὕτω τὴν Βουλὴν εἰς δυσχερῆ θέσιν.

§69Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂν καὶ σκοπῶ βραχέα νὰ εἴπω πρὸς τὴν Βουλὴν, ἔκρινα ὅμως, ὅτι θὰ ἦτο προσφορώτερον νὰ εἴπω αὐτὰ ἀπὸ τοῦ βήματος, διότι ἀπὸ τῆς θέσεώς μου δὲν ἀκούουσι πάντες τῶν λόγων μου. Ὅταν ὑπὸ τῶν Ὑπουργῶν ἢ ὑπὸ Βουλευτῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως προβάλληται ζήτημα ἐμπιστοσύνης, εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται ν’ ἀμφισβητήσῃ τὸ δικαίωμα τῶν προβαλόντων τὴν πρότασιν ταύτην, ὑποχρεούμεθα δὲ πάντες νὰ δώσωμεν ψῆφον· ἔχουσιν ὅμως δικαίωμα, μετὰ τὴν πρότασιν τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, πάντες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουσι, νὰ δικαιολογήσωσι τὴν ψῆφόν των, καὶ ἠκούσατε ἤδη πολλῶν συναδέλφων δικαιολογησάντων τὴν μέλαιναν ψῆφον, τὴν ὁποίαν σκοποῦσι νὰ δώσωσιν. Ἐγὼ ἀγορεύσας εἶπον γνώμην, ὅτι εἰς ἡμᾶς, τοὺς ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, δὲν παρέχεται ἀφορμὴ νὰ μεταβάλωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν. Ὅταν δὲ ἡ Κυβέρνησις μετὰ τὴν πρό τινων ἡμερῶν ψηφοφορίαν, διὰ τῆς ὁποίας κατεδηλώθη εἰς αὐτὴν ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς Βουλῆς, δὲν ἔκρινε μάταιον νὰ ἐπικαλεσθῇ τὴν σημερινὴν ψηφοφορίαν, καὶ ἐπιμένῃ ἐπιθυμοῦσα ἴσως νὰ μάθῃ, ἂν θέλῃ ἐκδηλωθῇ καὶ σήμερον ἡ αὐτὴ δύναμις τῆς ἐμπιστοσύνης, ἥτις ἐξεδηλώθη προχθὲς, θέλομεν βεβαίως μετάσχει τῆς ψηφοφορίας, ἀλλὰ ψηφοφοροῦντες δηλοῦμεν, ὅτι δὲν ἔχομεν ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς, ὡς δὲν εἴχομεν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰς πολιτικὰς ἰδέας αὐτῶν, ὅτε οὗτοι ἦσαν ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει, πολλῷ δ’ ἧττον νῦν, ὅτε εἰσὶν ἐν τῇ Κυβερνήσει, διότι οὐ μόνον ἔχουσι τὰς αὐτὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας εἶχον καὶ πρότερον, ἀλλὰ καὶ ἐφαρμόζουσιν αὐτὰς καθ’ ὃν τρόπον διαχειρίζονται τὴν δημοσίαν ἀρχήν.

§70ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις, εἶναι ψῆφος συναισθήσεως τοῦ κλονισμοῦ, ὃν ἔπαθε. Τὸ ζήτημα, ὅπερ θέτει, καταδεικνύει, ὅτι εὐτυχῶς συνησθάνθη τὸ πλῆγμα, τὸ ὁποῖον ἔλαβεν ἐκ τῆς συζητήσεως, συναισθάνεται δηλαδή, ὅτι ἐξῆλθε τετραυματισμένη, καὶ ζητεῖ τὸ ἔμπλαστρον τῆς πλειονοψηφίας, ἵνα καλύψῃ τὰ τραύματα. Οἱανδήποτε καὶ ἂν παραδεχθῇ τις ἐκδοχὴν περὶ τῶν λόγων, οἵτινες προεκάλεσαν τὴν συζήτησιν ταύτην, δὲν δύναται νὰ μὴ ὁμολογήσῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις προεκάλεσεν αὐτὴν οὐχὶ προσηκόντως, καὶ ὅτι προεκάλεσεν αὐτὴν διὰ τῆς ἀστόχου πολιτικῆς αὐτῆς ἀπέναντι τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐζήτησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἀναγάγῃ τὸ ζήτημα ἐκεῖ, ὅπου δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ καταφανῇ, ὅτι αὐτὸς μόνος εἶναι ὑπεύθυνος διὰ τὴν συζήτησιν. Ἐὰν δεχθῶμεν ὅτι ἠγνόει τὸ ἔλλειμμα, ἂς αἰτιᾶται τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις τόσῳ σοβαρὸν διὰ τὸν προϋπολογισμὸν πρᾶγμα δὲν ἠδυνήθη νὰ ἴδῃ. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποδεχθῶμεν, διότι ἐν τῇ ἐκθέσει του ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀναγράφει ὑποχρεώσεις καθυστερουμένας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὅμως ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὴν εἰσηγητήριον τοῦ προϋπολογισμοῦ ἔκθεσιν, ἐκεῖ ὅπου ποιεῖται τοὺς ὑπολογισμοὺς περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν χρήσεων τοῦ 1898 καὶ 1899, οὐδαμῶς ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὰς ὑποχρεώσεις ταύτας. Καὶ ἐνῷ ποιεῖται μακρὸν λόγον περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων καὶ ὑπολογίζει τὰ πληρωτέα, λησμονεῖ τὸ 1,650,000 δρ., αἵτινες ἐν τέλει τῆς ἐκθέσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἀναγράφονται σαφῶς καὶ ἄνευ ἐνδοιασμοῦ. Ἀλλ’ ἐλησμόνησεν εἰς τοὺς ὑπολογισμούς του ἐκείνους περὶ τῶν βαρῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1899 καὶ τὴν αὔξησιν τῆς νομισματικῆς διαφορᾶς, τῆς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν εἰς χρυσὸν δημοσίων χρεῶν, καὶ ἥτις, κατ’ ἐμὲ, ὑπερβαίνει τὰς δρ. 900,000. Οὕτω τὰ δύο μόνον ταῦτα κονδύλια, ἅτινα δὲν ἠδύνατο νὰ ἀγνοῇ, τὰ λησμονεῖ ὁ κύριος Ὑπουργὸς, καὶ ὑπολογίζων ἄνευ αὐτῶν ἐξηγεῖ, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1899 ὄχι μόνον εἰς ἰσοζύγιον θὰ λήξῃ, ἀλλὰ καὶ περίσσευμα θ’ ἀφήσῃ. Νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι τὰ ἠγνόει; Δὲν δυνάμεθα. Ἀλλ’ εἶναι αὐτὰ μόνα; Δυστυχῶς εἶναι πολλὰ τὰ λησμονηθέντα, ἵνα παραστήσῃ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἔχουσιν ἄδικον οἱ ἀπαισιόδοξοι. Καὶ ὅταν ἀντὶ τοῦ 1,650,000 τῆς ἐκθέσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν συνομολογεῖται ἔλλειμμα 4,200,000, ποῦ στηρίζεται πλέον ἡ αἰσιοδοξία του καὶ τὸ ἰσοζύγιον καὶ τὸ περίσσευμα; Διὰ τῶν προχθὲς εἰσαχθέντων νομοσχεδίων ὑπόσχεται πάλιν, ὅτι θὰ καλύψῃ τὸ ἔλλειμμα· ἀλλ’ ἡ ἀποτυχία καὶ ἡ διάψευσις τῶν βεβαιώσεών του, τῶν καὶ διὰ τοῦ μακροῦ λόγου αὑτοῦ καὶ διὰ τῆς γραπτῆς ἐκθέσεως, ἣν προτάσσει τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὃν συνέταξε κατὰ τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1899, ὅτε εἶχεν ὅλα τὰ διδόμενα ἀληθοῦς κρίσεως, μᾶς ἀφίνει πλέον νὰ πιστεύσωμεν τὴν νέαν περὶ ἰσοζυγίου, καὶ δὴ περὶ περισσεύματος, αἰσιόδοξον πρὸς ἡμᾶς ἀγγελίαν του; Ἐὰν δὲ δεχθῶμεν ὡς ἐκδοχὴν τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τὸ ζήτημα τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, δὲν λησμονεῖτε βεβαίως, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, λέγων ὅτι αἰτία τῆς παραιτήσεως τοῦ Ὑπουργοῦ ἦτο τὸ ἔλλειμμα, εἶπε συγχρόνως, ὅτι, ὡς πρὸς τὸν ὀργανισμὸν, ὃν εἶχε μελετήσει, ὅτε ὁ παραιτηθεὶς Ὑπουργὸς διεφώνησεν ὡς πρὸς τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ, τῷ ὑπεδείχθη, ὅτι δὲν ἠδύνατο ἢ νὰ παραιτηθῇ, καὶ τότε ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπεχώρησε, καὶ συνέταξε τὸν προϋπολογισμόν, ὅτι δὲ ταῦτα λέγων ὁμολογεῖ ὅτι ἐγνώρισε πῶς διετυπώθη τὸ φιλονικηθὲν ζήτημα εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ Ὑπουργοῦ, ὅστις παρητήθη. Ἀλλὰ μετὰ τὸ συμπέρασμα τοῦτο κατ’ ἀνάγκην εὑρίσκομεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἐπὶ σειομένου ἐδάφους· διότι, ἐὰν συνεφώνησαν, διατὶ σήμερον ἀπαρνεῖται τὸ ἔργον, εἰς ὃ μετέσχε; καὶ ἂν δὲν εἶχε συμφωνήσει, διατὶ σαφῶς δὲν τῷ ἔλεγεν, ὅτι ἀποδοκιμάζει καὶ πάλιν τὸν ὀργανισμὸν αὐτοῦ; Δύναταί τις ὅμως νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἠγνόει τὸν ὀργανισμὸν, ἀφοῦ ὡμολόγησεν ὁ ἴδιος τὸ ἐναντίον, καὶ προσωμολόγησεν, ὅτι ἐπὶ τούτου ἐγένετο μακρὰ συζήτησις καὶ ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἐδέχθη καὶ ὅτι συνειργάσθη καὶ μετὰ τοῦ τμηματάρχου; Ἐὰν δὲ δὲν ἠγνόει τὸν ὀργανισμὸν ἐκεῖνον, ὅστις, ὡς ὀρθῶς εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, τότε πῶς χθὲς ἀπεκήρυττεν αὐτόν; Καὶ ἂν δὲν ἐδέχετο αὐτὸν, διατὶ μετὰ θάρρους, ὅπερ ἔδει νὰ ἔχῃ, ὡς Πρωθυπουργὸς, δὲν τῷ εἶπεν ὅτι οὔτε αὐτὸν δέχεται; Πασίγνωστον εἶναι, ὅτι πανταχοῦ ὑψώθη φωνὴ, μετὰ τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου, ὅτι πρώτιστον μέλημα τῆς Κυβερνήσεως ἔδει νὰ ἦναι ἡ ὀργάνωσις τοῦ στρατοῦ, οὗτινος ἡ ἀποτυχία, ἐφ’ ὅσον ὀφείλεται εἰς τὴν ἀτέλειαν τοῦ ὀργανισμοῦ, γεννᾷ τὸ ἄδικον, νὰ βλέπωμεν καταγγελλομένους διὰ τὰ τελευταῖα ἀτυχήματα ἀξιωματικοὺς ἀξίους πάσης ἐμπιστοσύνης τοῦ τόπου, ἀξιωματικοὺς φιλοτίμους, καὶ ὧν τὴν τιμὴν ἔπρεπε πρώτιστα ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀναστηλώσῃ, εἰσάγουσα τὰ πρὸς τοῦτο νομοθετήματα, ἀφιεμένους εἰς τὴν ἄδικον περὶ αὐτῶν κρίσιν. Ποίαν ἔλαβε πρόνοιαν διὰ τὴν διοίκησιν καὶ διὰ τὴν ὀργάνωσιν τοῦ στρατοῦ, ἅτινα ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ πρῶτον μέλημα αὑτῆς καὶ πρώτην ἀσχολίαν τῆς Βουλῆς, ἅμα ἦλθε; Καὶ μετὰ πάροδον ἔτους ἤδη, σήμερον βλέπομεν, ὅτι οὐδεμίαν πρόνοιαν ἔχει, οὐδεμίαν γνώμην ἐκφράζει, οὐδένα ὀργανισμὸν λέγει ὅτι ἔχει. Ὁ κ. Πρόεδρος διὰ τοῦ λόγου του ἐζήτησε νὰ ὀχυρωθῇ ὄπισθεν ὀχυρώματος μαρτυροῦντος τὴν ἀδυναμίαν αὐτοῦ εἰς τὸ νὰ ὑπερασπίσῃ ἑαυτὸν, τὴν ἀδυναμίαν νὰ προστατεύσῃ μόνην τὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ πρὸς τὴν Βουλὴν, ἥτις (εὐθύνη) καὶ μόνη πρέπει νὰ ἦναι ἀντικείμενον συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ, διότι ἀντισυνταγματικὸν εἶναι νὰ γίνηται λόγος περὶ Δυναστείας ἐν τῇ συζητήσει τῶν εὐθυνῶν τοῦ Ὑπουργείου. Ἀνήγαγεν ὅμως τὸ ζήτημα εἰς προσβολὴν κατὰ τῆς Δυναστείας, ὅπερ οὐδαμῶς οὔτε ἐνοήθη οὔτε πρέπει νὰ νοηθῇ, καὶ λίαν ὀψίμως ἐπὶ τοιούτου θέματος ὡμίλησε περὶ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν μελῶν τῆς Δυναστείας, θέματος, ἐφ’ οὗ πολὺ πλειότερα ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, ἂν ἤθελε νὰ ὁμιλήσῃ. Διατὶ ἔπραξε τοῦτο; διότι ἴσως εἶχεν ἀνάγκην καὶ τὴν παρὰ τῷ Θρόνῳ κλονισθεῖσαν ἴσως θέσιν τῆς Κυβερνήσεώς του νὰ ἀνορθώσῃ. Καὶ ἐν τούτῳ λοιπὸν ἦτο ἀτυχής. Σήμερον δὲ ζητεῖ ψῆφον· καὶ θὰ λάβῃ ψήφους, ἀλλ’ αἱ ψῆφοι, ἃς θὰ λάβῃ, θὰ ἦναι ψῆφοι σωτηρίας, ψῆφοι συντηρήσεως, οὐχὶ ὅμως ψῆφοι ἐμπιστοσύνης.

§71Κ. ΠΛΑΤΟΥΤΣΑΣ. Δὲν ἀναβαίνω ἐπὶ τοῦ βήματος διὰ ν’ ἀναμιχθῶ εἰς τὴν τετραήμερον συζήτησιν, οὔτε θὰ συμβουλεύσω τὸ Κοινοβούλιον πῶς πρέπει νὰ σκεφθῇ ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλῃ ἡ Κυβέρνησις. Ὁ κ. Φλογαΐτης εἶπε, καθὼς καὶ οἱ ἀξιότιμοι ἀρχηγοὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κ. κ. Δεληγεώργης καὶ Δραγούμης καὶ πολλοὶ ἔγκριτοι Βουλευταί, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δικαιοῦται εἰς πᾶσαν στιγμὴν νὰ θέτῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ναυπλίας Βουλευτὴς ἦλθε καὶ ὡμίλησεν εἰς τὴν τούρλαν τοῦ Σαββάτου! (γέλωτες. Ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς ὡμίλησεν ὅπως πρέπει, ἀπόδειξις εἶναι ὅτι πολλοὶ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως μοὶ εἶπον, ὅτι «εἴμεθα ἀντιπολιτευόμενοι, ἀλλὰ συνεχάρημεν τὸν κ. Πρωθυπουργόν· πολὺν καιρὸν εἴχομεν ν’ ἀκούσωμεν τοιοῦτον λόγον». Καὶ αὐτὸς ἀκόμη ὁ κ. Δηλιγιάννης εἶπε τοῦτο. Διότι ὁμολογουμένως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνύψωσε τὴν Βασιλείαν εἰς τὴν πρέπουσαν θέσιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Ναυπλίας καὶ σύντροφος τοῦ συναδέλφου κ. Λαμπρινίδου εἶπεν ἄνταλα μάνταλα, καὶ ἠθέλησε νὰ μᾶς διδάξῃ τὸ συνταγματικὸν δίκαιον, ἐνῷ ὁμολογουμένως ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς μείζονος μερίδος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔθεσε τὸ ζήτημα εἰς τὴν θέσιν του.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ κ. Χατζηπέτρου, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσιν Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Α. Κασσαβέτη καὶ Π. Δ. Πετρίδου, ὡς ψηφολεκτῶν, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας, καὶ εἶτα ἡ διαλογὴ)

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 180. Ἐκ τούτων 119 εἶπον Ναὶ, καὶ 54 εἶπον Ὄχι, ἠρνήθησαν δὲ ψῆφον οἱ Ὑπουργοί. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους παραπονεῖται ὅτι δὲν ἔχει ἐπαρκῆ χρόνον, ἵνα ἐργασθῇ, διότι ἡ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς ἀρχίζει εἰς τὰς 3. Ἐὰν θέλετε, ν’ ἀλλάξωμεν τὴν ὥραν, χάριν τῆς ἐπιτροπῆς.

§74ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἰς τὰς 4.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Λοιπὸν ἀπὸ τῆς αὔριον αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς θὰ ἄρχωνται τὴν 4ην ὥραν μ. μ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 8 καὶ 15′ μ. μ.)