1896.11.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 15

Τῆς 26 Νοεμβρίου 1896.

(Τρίτη)

Ὥρα 4 καὶ 20′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατάδικοι τῶν ἐν Ἀθήναις ἐπανορθωτικῶν φυλακῶν ζητοῦσι δι’ ἀναφορᾶς των, ὅπως ὁ χρόνος, ὃν διήνυσαν ὡς ὑπόδικοι, προσμετρηθῇ εἰς τὴν ποινὴν αὐτῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§2Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Εἰσάγω εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον μετὰ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖται νὰ δοθῇ ἄδεια, ἵνα ἐκποιηθῶσιν οἰκίαι τινὲς, αἵτινες ἀνήκουσιν εἰς τὸ Δημόσιον, ὡς ἐπιμελούμενον τῆς οἰκοδομῆς τῆς Βαλλιανείου Βιβλιοθήκης, καὶ αἵτινες προῆλθον ἐκ τῆς πτωχεύσεως τοῦ Μενελάου Νεγρεπόντη. Ζητεῖται διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡ ἄδεια, ἵνα αἱ οἰκίαι αὗται ἐκποιηθῶσιν, ἀλλ’ οὐχὶ ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐκποιοῦνται τὰ ἐθνικὰ φθαρτὰ κτήματα. Εἶχεν ἀναγραφῆ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1895 πίστωσις 400,000 δραχμῶν διὰ νὰ διανεμηθῇ ἐπὶ ὡρισμένης βάσεως ὑπὸ εἰδικῆς ἐπιτροπῆς εἰς τοὺς ζημιωθέντας ἐκ τῆς πτωχεύσεως τοῦ ἐργολάβου ἐργάτας καὶ ἐργολάβους τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Ἡ διανομὴ ἐγένετο, ἀλλὰ δὲν προσῆλθον πάντες, ἵνα λάβωσι τὰ ἀπονεμηθέντα αὐτοῖς, καὶ ὑπολείπεται ποσὸν 85 περίπου χιλιάδων δραχμῶν. Ἐπειδὴ ἡ χρῆσις ἔκλεισε, ζητοῦμεν νὰ ἀκυρωθῇ μὲν ἡ πίστωσις τοῦ 1895, νὰ μεταφερθῇ δὲ τὸ ποσὸν αὐτὸ εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1896.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντα δύο νομοσχέδια θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 68–69). Ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος, βουλευτὴς ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς, κατέθεσεν ἀναφορὰν 58 καταδίκων, κρατουμένων ἐν ταῖς φυλακαῖς Συγγροῦ, δι’ ἧς ἐξαιτοῦνται νὰ ληφθῇ καὶ ὑπὲρ αὐτῶν διὰ νομοθετήματος τὸ μέτρον περὶ προσμετρήσεως τοῦ χρόνου τῆς προφυλακίσεως εἰς τὸν χρόνον τῆς ποινῆς, ὅπερ διὰ τοῦ νόμου ͵ΒΙΔʹ τοῦ 1892 ἐλήφθη διὰ τοὺς ἔκτοτε καταδικαζομένους. Τὰ παρὰ τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Βόλου κ. Ν. Σχινᾶ αἰτηθέντα ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ πρὸς τὴν ἐνοικίασιν τῶν λατομείων μαρμάρων Πεντέλης, κατετέθησαν εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς. Ἐπίσης κατετέθησαν παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης αἰτηθέντα ἔγγραφα καὶ ἐκθέσεις αἱ ἀφορῶσαι τὴν κατὰ τὸ λῆξαν ἔτος ἐπιθεώρησιν τῶν Γυμνασίων τοῦ Κράτους. Ὁ ἐκ Πάλλης βουλευτὴς κ. Σπυρίδων Τυπάλδος Φορέστης κατέθεσε πρότασιν νόμου περὶ χορηγίας ἐκ τοῦ λιμενικοῦ ταμείου Ληξουρίου διὰ τὴν αὐτόθι Φιλαρμονικὴν Σχολὴν ἐτησίου βοηθήματος δρ. 1200. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 70). Οἱ ἐκ Κυνουρίας βουλευταὶ κ. κ. Χ. Βοζίκης καὶ Θ. Πέῤῥος ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου περὶ διαθέσεως προσόδων τῶν δήμων. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 70).

§4ΠΕΡΡΟΣ. Ἡ πρότασις ἀφορᾷ εἰς τὸ ἑξῆς. Οἱ δῆμοι δὲν ἔχουσι τὰ μέσα τῆς διοικήσεώς των. Πολλοὶ δῆμοι ἔχουσι πρόσοδον κατ’ ἔτος 2 ἢ 3 χιλιάδων δραχμῶν· ἀφαιρουμένων τῶν ἐξόδων τῶν δαπανῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν εἰσφορῶν διὰ τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν, δὲν μένει ποσὸν οὔτε διὰ τὸ ἐνοίκιον τοῦ καταστήματος, οὔτε διὰ μισθοὺς κλητήρων ἢ δημοτικῶν ὑπαλλήλων. Ὑποβάλλομεν τὴν πρότασιν, ἵνα τοὐλάχιστον 2 χιλιάδες δραχμῶν ἐκ τῶν ἐσόδων ἀφεθῶσι διὰ τὴν διοίκησιν τῶν δήμων, διότι ἄλλως οὗτοι παραλύουσι.

§5ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Τὰ ὀκτὼ δέκατα τῶν δήμων τοῦ Κράτους εὑρίσκονται εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἐκ Κυνουρίας βουλευτὴς κ. Πέῤῥος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου περὶ μεταῤῥυθμίσεως ἄρθρων τινῶν τῆς Πολιτικῆς Δικονομίας. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 72). Ὁ κ. Μάνεσης ἔχει τὸν λόγον.

§7ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ ἄλλου θέματος, ἢ ἐπὶ τοῦ συζητουμένου θέματος;

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποίου θέματος;

§9ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλοι διετελοῦμεν χθὲς ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἐξακολουθήσεως τῆς συζητήσεως, ἥτις ἀνεβλήθη, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν ἠδύνατο πλέον νὰ παραστῇ κατὰ τὴν συζήτησιν. Καὶ εἶναι ἐγγεγραμμένοι καὶ ἄλλοι νὰ ὁμιλήσουν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ δίδω τὸν λόγον εἰς τὸν πρῶτον ζητήσαντα. Ἐὰν οἱ Κύριοι, οἱ ὁποῖοι προὐτίθεντο ν’ ἀγορεύσωσι χθές, ἐπιμένουν ν’ ἀγορεύσωσι σήμερον, παρακαλῶ νὰ ζητήσουν τὸν λόγον, διότι τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον συνεζητεῖτο χθές, δὲν εἶναι ἀναγεγραμμένον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει.

§11ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναί τινες ἐγγεγραμμένοι.

§12Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει ὁ ἀντιλέγων.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅστις θέλει ν’ ἀγορεύσῃ ἐκ τῶν χθὲς ἐγγεγραμμένων, παρακαλῶ νὰ τὸ δηλώσῃ.

§14ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χατζόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§16ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον πάντες δίδουσι τὴν πρέπουσαν σημασίαν εἰς τὸ γνωστὸν γεγονὸς τῆς δημοσιευθείσης ἐπιστολῆς τῆς Α. Μεγαλειότητος, ἢ θεωροῦσιν ὅτι πάντα πλέον τὰ σχετιζόμενα πρὸς τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος πρέπει νὰ τὰ παρατρέχωμεν, ὡς μὴ σοβαρά. Ἐὰν ὑπάρχῃ τοιαύτη τάσις, διότι τὸ πολίτευμα ἐν γένει ἐξηυτελίσθη, δύναμαι ἴσως νὰ συμφωνήσω· ἀλλ’ ἐὰν θεωρῇ τις ὅτι τὸ θέμα τοῦτο ἀρκούντως συνεζητήθη καὶ ἐξετιμήθη, δὲν δύναμαι νὰ τὸ δεχθῶ. Ἄλλοτε ἀληθῶς ὑπῆρχε περὶ τὰ τοιαῦτα ὑπερευαισθησία, ἀλλ’ ἡ πάροδος τοῦ χρόνου καὶ αἱ δοκιμασίαι, φαίνεται, τὴν ὑπερευαισθησίαν ταύτην ἤμβλυναν παρὰ πολὺ καὶ τὴν μετέβαλον εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον, εἰς ἀναισθησίαν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι, ὅστις, φρονῶν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν ἁπλῶς ξηρὸν συνταγματικὸν χάρτην, ἀλλὰ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, νομίζει ὅτι ἔχομεν τοιοῦτον καὶ ἀπὸ τῆς προχθές, πλανᾶται πλάνην μεγάλην. Τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα παρ’ ἡμῖν ὑπέστη προχθὲς αἴφνης ἀλλοίωσιν ῥιζικήν. Ἀλλὰ πρὶν ἐξετάσω τοῦτο, ποία ἦτο ἡ ἀφετηρία τῆς συζητήσεως; Τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ τὰ μειονοψηφοῦντα ἐπροτείναμεν μίαν ἀναβολὴν, διότι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς δι’ ἐπιστολῆς του, δημοσιευθείσης ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, προέτεινεν ὁλόκληρον σύστημα μέτρων, ῥιζικῶς ἐπηρεάζον τὸν προϋπολογισμόν. Ἔπρεπεν ἆρά γε ἡμεῖς νὰ παρέλθωμεν τὸ γεγονὸς τοῦτο, ὀλιγωροῦντες αὐτοῦ; Ἐὰν τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος ἔχῃ τοιαύτην ἀξίωσιν, ἂς ἐκφράσῃ αὐτὴν καθαρῶς, διὰ νὰ ἴδωμεν, ἐὰν καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἦναι διατεθειμένη νὰ ἀποδεχθῇ τοιαύτην πρὸς τὴν Βασιλικὴν ἀρχὴν ὀλιγωρίαν. Μᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διατὶ δὲν προβαίνετε εἰς τὰς ἐργασίας; Ἠμπορεῖτε νὰ συζητήσητε ἐπὶ τῶν προτάσεων τοῦ Βασιλέως ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, καὶ ἂν θέλητε, νὰ τὰς παραδεχθῆτε, ἄλλως νὰ τὰς ἀποῤῥίψητε. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, φαίνεται, φρονεῖ, ὅτι ὤφειλε καὶ ὁ Βασιλεὺς νὰ μορφώσῃ ἓν σύστημα κυβερνητικὸν οἱονδήποτε, καθ’ ὃν τρόπον καὶ πᾶν μέλος τῆς Βουλῆς καὶ πᾶς πολιτευτὴς, καὶ ὅπως δημοσιεύονται διὰ τῶν ἐφημερίδων αἱ γνῶμαι παντὸς, οὕτω καὶ ὁ Βασιλεὺς νὰ δημοσιεύσῃ τὸ σύστημά του ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ὡσεὶ ἐλθὼν εἰς συνέντευξιν πρὸς τὸν Διευθυντὴν αὐτῆς. Τίς κωλύει, σᾶς λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψει καὶ τὰς γνώμας τοῦ Βασιλέως, ὁ ὁποῖος ἐδημοσίευσε διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως τὸ πρόγραμμά του; Ἀλλὰ τὰ μειοψηφοῦντα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ οὔτε τοιαύτας περὶ τῆς θέσεως τῆς Βασιλείας ἰδέας ἔχουσιν, οὔτε φρονοῦσιν, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἠδύνατο νὰ θαλασσοπλοῇ ἄνευ πυξίδος, ἄνευ πηδαλίου. Ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ βεβαίως δὲν ἤθελε σπουδαίως ἐργάζεσθαι, ἐὰν ἠδύνατο ἕκαστον μέλος αὐτῆς νὰ κατασκευάσῃ ἰδιοῤῥύθμως ἓν οἱονδήποτε σύστημα. Ἡ ἐπιτροπὴ, ὅπως καὶ ἡ Βουλὴ, ἐργάζεται ἐπὶ προτάσεων τῆς Κυβερνήσεως, αἵτινες καθοδηγοῦσι τὰς ἐργασίας ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν μέτρων. Καὶ τοσούτῳ μᾶλλον εἶναι τοῦτο ἀπαραίτητον, καθόσον πολλάκις τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα λαμβάνουν διὰ τοῦ ὑποβαλλομένου προϋπολογισμοῦ αἱ Κυβερνήσεις, σχετίζονται πρὸς περιστάσεις, περὶ τῶν ὁποίων δύναται νὰ κρίνῃ συνήθως μόνη ἡ Κυβέρνησις. Ἐὰν προτείνωνται τοιαῦται ἰδέαι περὶ ἀναγκῶν ἐκτάκτων καὶ ἐπειγουσῶν παρ’ ἀντιπολιτευομένων, προτείνονται ἐκ τοῦ αἰσθήματος τοῦ μεγάλου ἐνδιαφέροντος διὰ τὰ πράγματα τοῦ τόπου, ἀλλὰ κυρίως ἁρμοδία εἶναι ἡ Κυβέρνησις νὰ καταδείξῃ, ἐὰν ὑπάρχωσι περιστάσεις, διὰ τὰς ὁποίας χρειάζονται νέα μέτρα. Καὶ τὰ μειοψηφοῦντα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς τί ἔπραξαν ἀπέναντι τοῦ ἐκτάκτου καὶ ἀπροσδοκήτου γνωστοῦ γεγονότος; Εἶπον, ἂς σπεύσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν αὐτοστιγμεὶ, νὰ ἐρωτήσωμεν αὐτὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν δυνάμεθα ἄνευ διακοπῆς τινος νὰ ἐργασθῶμεν, καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους. Ὑπῆρχεν ἐν τούτῳ πρόθεσίς τις κωλυσιεργίας; Ἀλλ’ εἶναι γνωστόν, ὅτι οὔτε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν γένει οὔτε ἡ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ μειοψηφία ἔχει τὴν ἐλαχίστην διάθεσιν πρὸς παρεμπόδισιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς· τοὐναντίον ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Προϋπολογισμοῦ πᾶσα προθυμία ἐξεδηλοῦτο ὑπὸ τῶν μειοψηφούντων μελῶν, ὅπως εὐκολύνωσι τὰς ἐργασίας καὶ ἐπισπεύσωσιν αὐτὰς καὶ μέχρις ὑπερβολῆς. Ἀλλὰ ἐὰν δὲν ἔχωμεν κατὰ τὴν περίοδον ταύτην φαινόμενόν τι κωλυσιεργίας τῆς μειοψηφίας κατὰ τῆς πλειοψηφίας, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠθέλησε νὰ μᾶς παραστήσῃ ἓν ἄλλο φαινόμενον πρωτοφανὲς κωλυσιεργίας τοῦ Ὑπουργείου κατὰ τοῦ Στέμματος. Τὸ Στέμμα ὑποβάλλει ἰδέας, δημοσιεύει ταύτας εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀγορεύει περὶ διαφόρων ἰδεῶν αὐτῆς, τὰς ὁποίας δὲν δύναται καὶ νὰ κατανοήσῃ τις, καὶ ἀναβάλλει τὴν ἐκτέλεσιν ἐπειγουσῶν καὶ ὡρισμένων προτάσεων τοῦ Στέμματος. Αὐτὸ εἶναι καθαρὰ κωλυσιεργία. Καὶ ἀνεστράφησαν τῳόντι, ὅπως ἀξιότιμος συνάδελφος λέγει τὴν στιγμὴν ταύτην, οἱ ὅροι τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος παρ’ ἡμῖν. Καὶ δὲν διστάζω νὰ ἐπαναλάβω τὴν ὑπενθυμιζομένην μοι ἔκφρασίν μου, τὴν ὁποίαν ἅμα τῇ πρώτῃ ἐντυπώσει ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ἐκείνης ἐξέφρασα ἔν τινι δωματίῳ τῆς Βουλῆς, παρόντων πολλῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων. Ἐρωτώμενος, δὲν ἐνθυμοῦμαι ὑπὸ τίνος, ποίαν ἐντύπωσιν συνέλαβον ἐκ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως, εἶπον ἀληθῶς, ὅτι πρὸ παντὸς ἀνεστράφησαν οἱ ὅροι τοῦ πολιτεύματος, διότι ἀντὶ νὰ ἔχωμεν τοὺς Ὑπουργοὺς συμβούλους τοῦ Στέμματος, ἔχομεν τὸν Βασιλέα σύμβουλον τοῦ Ὑπουργείου. Μᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι, ἐὰν δὲν ἦσθε εἰς κατάστασιν νὰ ἐργασθῆτε, μὴ ἐργάζεσθε, ἐργάζονται οἱ ἄλλοι· ὑπέδειξε δὲ, ὅτι εἶναι κατόπιν ἐνδεχόμενον ὅλη αὐτὴ ἡ ἐργασία νὰ ᾖναι ματαία, διότι ἡ Κυβέρνησις κατόπιν θὰ φέρῃ τὰς δηλώσεις της ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς φρονῇ, ὅτι εἶναι ἀληθὴς ἐργασία τὸ νὰ περατωθῇ ὅπως δήποτε ἡ ἐντολὴ τῆς ἐπιτροπῆς, ἡμεῖς δὲν φέρομεν πρόσκομμα. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἀπεχώρησα, καθ’ ἣν ἔννοιαν πλήρη μεταχειριζόμεθα τὴν λέξιν. Δύναμαι νὰ παραμένω παρευρισκόμενος, ἐὰν ἦναι ἀνάγκη διὰ τὴν ἀπαρτίαν, θὰ δηλώσω δὲ μόνον τὴν ἀδυναμίαν μου, ἵνα συζητῶ ἐπὶ ἀνυπάρκτων προτάσεων. Δὲν ἠξεύρω, μετὰ τὸ γεγονὸς, τὸ ὁποῖον συνέβη ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, τοῦ νὰ ἀναβάλῃ πρὸ ὀλίγου, ὡς ἔμαθον, τὴν ἐργασίαν περὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἐὰν προέρχεται τοῦτο ἀπὸ τῆς προθέσεως τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑποβάλῃ σχετικὰς δηλώσεις εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, διότι, ἂν προτίθεται τοῦτο, δύναται νὰ τὸ πράξῃ σήμερον ἢ αὔριον, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἂς σπεύσῃ νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ ἀπὸ τοῦ νὰ ἀγορεύωμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τοῦ παρεμπίπτοντος, ἐφ’ ὅσον ἡ συζήτησις δὲν ἔχει καὶ σημασίαν ἄλλην αὐτοτελῆ καὶ ἀνεξάρτητον τῶν ἐργασιῶν τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς. Ἐπὶ τῆς σημασίας ταύτης, τῆς συνταγματικῆς ἐννοῶ καὶ κοινοβουλευτικῆς, ἐπιτραπήτω μοι ἤδη νὰ ἐκφράσω τὰς γνώμας μου. Ἄν φρονῆτε, Κύριοι, ὅτι εἶναι πολίτευμα κοινοβουλευτικὸν αὐτὸ, τὸ νὰ τίθεται ὑπὸ ἔλεγχον ἡ Βασιλικὴ ἐξουσία, καὶ αἱ ἰδέαι αὐτῆς ὑπὸ ἔλεγχον ἄμεσον καὶ ἐπίσημον, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ τὸ προπύργιον τῆς εὐθύνης τοῦ Ὑπουργείου, ἆ! τότε βεβαίως τὸ ἐπεισόδιον, περὶ οὗ πρόκειται, εἶναι κἄτι τι τόσον πρωτοφανὲς καὶ ἰδιόῤῥυθμον, ὥστε ἤθελε δεικνύει, ὅτι ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰ τέλη τοῦ δεκάτου ἐνάτου αἰῶνος δὲν ἔχει τὴν ἐλαχίστην ἔννοιαν περὶ τῆς ἀξίας καὶ τῶν ὅρων τοῦ μηχανισμοῦ τοῦ συνταγματικοῦ καὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ φρονοῦντες ὅτι τὸ Στέμμα δύναται νὰ ᾖ ἔκθετον ἐν ταῖς προτάσεσι καὶ ταῖς ἰδέαις αὐτοῦ, ἔκθετον, ἵνα ἄνευ ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, ἔστω καὶ διὰ μίαν στιγμὴν, συζητῶνται αἱ ἰδέαι αὐτοῦ, οἱ τοιαῦτα φρονοῦντες δὲν ἔχουσιν ἀντίληψιν καὶ ἐπίγνωσιν τῶν ἀντιστοίχων συνεπειῶν, αἵτινες δύνανται νὰ πηγάσωσιν ἐξ αὐτοῦ τοῦ φαινομένου, τὸ ὁποῖον ἐκ πρώτης ὄψεως παρίσταται ἐπουσιῶδες καὶ ἀσήμαντον...

§17ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Ἀσχέτως πρὸς τὰς χθεσινὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δὲν φρονεῖτε ὅτι ἡ δημοσίευσις τῆς ἐπιστολῆς ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, καθορίζει τὴν εὐθύνην ἑκάστου καὶ τὴν μεταθέτει ἐκεῖ, ὅπου ἀνήκει;

§18ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα. Ἀλλὰ περιμείνατε... Ὁ μηχανισμὸς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἔχει τι πολύπλοκον ἀληθῶς καὶ πλασματικὸν, ἀλλὰ καὶ λίαν τεχνικόν. Ἄν τὸ ἐξετάσητε κατὰ τὴν κοινὴν λογικὴν, τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα δὲν εἶναι, εἰμὴ ἓν σύνολον παραλογισμῶν, διότι ἐν πρώτοις σᾶς δημιουργεῖ ἓν πλάσμα, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρχῃ πρᾶξις ἐξουσίας τινὸς ἄνευ εὐθύνης, σᾶς πλάττει μίαν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν καὶ αὐτὸ θεωρεῖ δρῶσαν καὶ ἡμεῖς κηρύττομεν δρῶσαν καὶ ὀφείλουσαν νὰ δρᾷ, καὶ ἐν τούτοις ἀνεύθυνον. Εἶναί τι παραλογώτερον τούτου; Καὶ ὅμως καθιερώθησαν καὶ διάφοροι ἐκφράσεις, ὅπως ἐκφράζηται τὸ ἀνεύθυνον τοῦτο, ἐκφράσεις ἀληθῶς ἀκατανόητοι κατ’ οὐσίαν, ἀλλὰ χαρακτηριστικώταται. Δόγμα, ὅσον ἀλλόκοτον, τόσον καὶ προσιδιάζον τῷ συνταγματικῷ πολιτεύματι, εἶναι, ὅτι ὁ Βασιλεὺς οὐδέποτε πράττει τὸ κακόν. Τοῦ τοιούτου δόγματος συνέπεια ἄμεσος εἶναι, ὅτι δὲν δύνασθε ποτὲ οἱ ὑπεύθυνοι Ὑπουργοὶ ν’ ἀποδώσητε εἰς τὸν Βασιλέα πρᾶξιν, ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ τεθῇ ὑπὸ συζήτησιν, δὲν δύνασθε νὰ ἀποδώσητε ποτὲ, εἰμὴ πρᾶξιν ἀναμφισβητήτως ἀγαθὴν καὶ ὠφέλιμον καὶ ἀνεπίδεκτον οἱουδήποτε ἐλέγχου. Πᾶσαν ἄλλην πρᾶξιν ἐπὶ πολιτικῶν ζητημάτων, ἡ ὁποία δύναται νὰ συζητηθῇ, πρέπει νὰ προασπίζητε διὰ τῆς ἰδίας ὑμῶν εὐθύνης, πρέπει νὰ εἴπητε ὅτι ἐπήγασεν ἐκ τῆς συμβουλῆς ὑμῶν, οἱ ὁποῖοι εἶσθε οἱ μόνοι ὑπεύθυνοι...

§19Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ εἶπε.

§20ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ εἶπε καὶ δὲν τὸ εἶπε. Ἀλλὰ ἔχετε ὑπομονήν... Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐθεώρησα, ὅτι δὲν ὑπάρχει πρᾶξις οὐδ’ ἰδιωτικὴ τοῦ Βασιλέως, δι’ ἣν οἱ σύμβουλοι τοῦ Στέμματος νὰ μὴ θεωρῶνται ὑπεύθυνοι. Διὰ τοῦτο προέβησαν, ὄχι μόνον οἱ παρ’ ἡμῖν δημοσιολόγοι, ἀλλὰ καὶ ἐξοχώτατοι πολιτικοὶ τοῦ κόσμου, νὰ ἐκφρασθῶσιν, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ εἶναι ὑπεύθυνοι καὶ διὰ πράξεις ἀκόμη τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου τοῦ Βασιλέως. Ἀλλὰ μήπως τοῦτο ὑποτίθεται μειοῦν τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βασιλικῆς ἐξουσίας, δεσμεῦον τὸν Βασιλέα καὶ καθιστῶν αὐτὸν ὑποχείριον τῶν συμβούλων του; Ὄχι! ἀλλὰ τοῦτο μᾶλλον ἀνυψοῖ τὴν Βασιλικὴν ἐξουσίαν καὶ καθιστᾷ αὐτὴν ἀπρόσβλητον ἀπὸ πάσης μομφῆς καὶ αἰτιάσεως, ἐνῷ συγχρόνως δεικνύει ὁποίαν σημασίαν ἀποδίδει τὸ Σύνταγμα εἰς τὴν Βασιλείαν, ὥστε πᾶσα αὐτῆς πρᾶξις νὰ θεωρῆται ἐπιδρῶσα εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἄν τοῦτο τὸ ἀπρόσβλητον, τὸ ἀνεξέλεγκτον, τὸ ἀνεύθυνον, τὸ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὴν συνταγματικὴν Βασιλείαν, δὲν ἔχετε πλέον συνταγματικὸν πολίτευμα, ἔχετε Μοναρχίαν ἢ ἄλλως τὸ χειρότερον τῶν πολιτευμάτων, διότι δύνασθε τὴν Βασιλείαν νὰ τὴν ἐκθέτητε εἰς πᾶν εἶδος ἐπικρίσεως, νὰ τὴν ἐκθέτητε καὶ νὰ τὴν φέρητε ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ, ἐξελεγχομένην ὅτι προτείνει πράγματα ἐπιβλαβῆ, ἐνῷ συγχρόνως τὴν ἔχετε περιωρισμένην. Ἀφαιρεῖτε οὕτω καὶ τὴν αἴγλην τῆς Βασιλικῆς ἀρχῆς, καὶ ἀφαιροῦντες τὴν αἴγλην ἀπὸ τῆς Βασιλικῆς ἀρχῆς, καταστρέφετε τὴν ἀξίαν αὐτῆς καὶ φθείρετε τὸ πολίτευμα, ἐνῷ πρέπει νὰ συλλογίζησθε, ὅτι τὴν θέσιν τῆς Βασιλείας πρέπει νὰ τηρῆτε πολὺ ὑψηλὰ, τόσῳ μᾶλλον, καθόσον παρὰ λαῷ φιλοβασιλικῷ καὶ ἔχοντι ἀνάγκην τοῦ Βασιλικοῦ γοήτρου τοῦτο δύναται νὰ χρησιμοποιηθῇ ὡς στοιχεῖον ἐνεργείας καὶ δράσεως μεγάλης ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους. Ὁ Βασιλεὺς δρᾷ, καὶ θέλομεν νὰ δρᾷ, κατὰ τὴν συνειθισθεῖσαν ἔκφρασιν, ἀλλ’ ἡ δρᾶσις αὐτοῦ κανονίζεται ὑπὸ ὅρων καὶ κανόνων ἀπαραιτήτων. Ὁ Βασιλεὺς ἐκτιμᾷ σύστημα πολιτικὸν τῆς μιᾶς πολιτικῆς μερίδος ἢ τῆς ἄλλης, ἢ ἔστω τοῦ ἑνὸς πολιτευτοῦ ἢ τοῦ ἄλλου, κρίνει ἐπὶ τοῦ συνόλου καὶ καλεῖ εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον τὸ σύνολον τοῦ συστήματος, τὸ εἰς αὐτὸν ἀποδεκτὸν, ὑποδεικνύει. Ὁ Βασιλεὺς δρᾷ καὶ ἐν ταῖς συσκέψεσι, τὰς ὁποίας διεξάγει μετὰ τῶν ὑπευθύνων συμβούλων, καὶ ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς πρέπει νὰ ἐκθέτῃ γνώμας καὶ περὶ τῶν ἐλαχίστων κυβερνητικῶν πράξεων πρὸς τοὺς ὑπευθύνους Ὑπουργοὺς, παρ’ ὧν εἶναι βέβαιον, ὅσον καὶ εὐνόητον, ὅτι αἱ γνῶμαι αὐτοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψει. Ἀλλὰ τί θέλετε εἴπει, ὅταν, ἐπειδὴ ἔχει ὁ Βασιλεὺς τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ἐκφέρῃ γνώμας πρὸς ὑμᾶς καὶ περὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ δεῖνος προσώπου εἰς δημοσίαν τινὰ θέσιν, διότι τὸ θεωρεῖ ἀκατάλληλον, ἂν μία τοιαύτη γνώμη ἐδημοσιεύετο, ποῖος λόγος ὑπάρχει νὰ μὴ δημοσιεύωνται διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ὅλαι αἱ γνῶμαι τοῦ Βασιλέως, αἱ ὁποῖαι ἀνταλλάσσονται ἐν ταῖς μετὰ τῶν Ὑπουργῶν καθημεριναῖς συσκέψεσι; Καὶ ὅμως ἀρκεῖ ν’ ἀναγνωρίσητε προηγούμενον τοιοῦτον, ἀρκεῖ ν’ ἀναγνωρισθῇ ἡ ἄμεσος αὕτη ἐπικοινωνία Βασιλέως καὶ λαοῦ, διὰ νὰ ἔχητε ἀμέσως οὐσιωδῶς Μοναρχίαν καὶ ὄχι κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ὁ Βασιλεὺς δὲν ἐκφράζεται ἐπισήμως γνώμας περὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων, εἰμὴ διὰ τοῦ Ὑπουργείου. Ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ παρέχῃ καὶ παρέχει βεβαίως ἐπίῤῥωσιν εἰς πᾶσαν ἰδέαν κυβερνητικὴν, εἰς τὸ σύστημα τῶν συμβούλων, τοὺς ὁποίους ἔχει παρ’ ἑαυτῷ, ἀλλ’ ἀκριβῶς διὰ τοῦτο δὲν ἐπιτρέπεται αἱ ἰδέαι αὐτοῦ νὰ ἐκφράζωνται ἐπισήμως, εἰμὴ διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν. Ἂν θεωρήσητε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ ἐκφράζῃ γνώμας ἐπὶ τῶν καθέκαστα καὶ νὰ δημοσιεύῃ ταύτας διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, πρέπει νὰ δεχθῆτε καὶ τὰς συνεπείας· ἅμα ὡς ὁ Βασιλεὺς ἀφεθῇ εἰς ἄμεσον πολιτικὴν ἐπικοινωνίαν πρὸς τὸν λαὸν, ἄνευ τῆς μεσολαβήσεως ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, δὲν ἔχετε πολίτευμα συνταγματικὸν, ἔχετε Μοναρχίαν, ὑπεύθυνον μὲν ἀπέναντι τῆς κυριαρχίας τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ μὲ ἐξουσίαν ἀπεριόριστον καὶ ἀνεξάρτητον ἀπὸ πάσης ἄλλης πολιτειακῆς ἀρχῆς. Καὶ σπεύδω νὰ τὸ εἴπω, ὅτι δεικνύω ταῦτα ὄχι ἕνεκα ἰδεῶν καὶ προκαταλήψεων φιλελευθέρων καὶ ἐνθουσιασμοῦ, οὕτως εἰπεῖν, ὑπὲρ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Τὰ πολιτεύματα εἶναι μέσα, δὲν εἶναι ὁ σκοπὸς τῶν Πολιτειῶν. Ἂν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἔπαυσε λειτουργοῦν εὐδοκίμως ἐν Ἑλλάδι, ἂς ἐκλέξωμεν ἄλλο πολίτευμα, ἂς φέρωμεν τὴν Μοναρχίαν μεθ’ ὅλων αὐτῆς τῶν συνεπειῶν ὡς καὶ τῶν πλεονεκτημάτων, ἀλλ’ ἂν θέλετε συνταγματικὸν καὶ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, προσέχετε νὰ μὴ φέρητε τὸν Βασιλέα νὰ ἐκφράζῃ γνώμας διὰ τοῦ ἐπισήμου ὀργάνου τῆς Κυβερνήσεως. Μὴ νομίσητε, ὅτι εἶναι δυνατὸν, ὡς ἠξιώσατε, νὰ ἐπιφυλαχθῆτε ὅτι δύνασθε, ἔστω καὶ κατὰ κεραίαν ἢ μίαν συλλαβήν, ὑμεῖς οἱ Ὑπουργοὶ νὰ μὴ ἐκτελέσητε ὅσα τὸ γράμμα τοῦ Βασιλέως περιέχει. Ἄλλοι εἶναι ἐλεύθεροι ἀπέναντι τοῦ γράμματος τοῦ Βασιλέως, σεῖς ὅμως εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ τὸ ἐκτελέσητε. Μᾶς εἴπετε προχθές: «μὴ ὁμιλεῖτε περὶ τοῦ Βασιλέως, διότι ἔχομεν τοὺς ὑπευθύνους Ὑπουργούς» Ἀλλὰ ἤθελον ἐρωτήσει τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τίνων εἶναι ὑπεύθυνος; ποίαν εὐθύνην ἐννοεῖ διὰ τὴν ἐπιστολὴν αὐτὴν τοῦ Βασιλέως; Εἶμαι περίεργος νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ! Εἶσθε ὑπεύθυνος, κύριε Πρωθυπουργὲ, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἀληθῶς ἐξέφρασεν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἐξέφρασε; οὐδεὶς τὸ ἀμφισβητεῖ. Εἶσθε ὑπεύθυνος, ὅτι αὐτὰ ἐδημοσιεύθησαν διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως; Ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει ζήτημα. Περὶ τίνος, παρακαλῶ, εἶσθε ὑπεύθυνος; Ἀλλὰ μοὶ ἀπηντήσατε προχθὲς, ὅτι εἶσθε ὑπεύθυνος περὶ τοῦ ὅτι ἐνεκρίθη (νομίζω παρενεβάλετε τοιαύτην ἰδέαν) νὰ δημοσιευθῶσιν αἱ ἰδέαι αὐταὶ τοῦ Βασιλέως διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως. Πολὺ καλά! Εἶσθε ὑπεύθυνος. Λοιπὸν ὁρίσατε, δόσατε τὸν λόγον, διατὶ ἐνεκρίνατε τὴν φορὰν ταύτην ἐξαιρετικῶς αἱ ἰδέαι τοῦ Βασιλέως νὰ δημοσιευθῶσι διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως; Μᾶς λέγετε ὅτι εἶσθε ὑπεύθυνος, ἀλλὰ δὲν μᾶς δίδετε τὸν λόγον καὶ τὴν ἐξήγησιν. Ἀστεία ἀληθῶς εὐθύνη αὕτη, ἐφ’ ἧς οὐδ’ ἐξήγησις δίδεται!

§21ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Σᾶς εἶπεν ὅτι ὑπάρχει λόγος.

§22ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἰδοὺ, Κύριοι, ἡ μεταῤῥύθμισις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, νομίζω, ἐπὶ τὸ ἀστειότερον. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος σᾶς λέγει, ὅτι ὑπῆρχε λόγος νὰ δημοσιευθῇ ἡ ἰδέα τοῦ Βασιλέως διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὁ λόγος αὐτὸς μένει ἄγνωστος εἰς τὴν Βουλήν! Βλέπετε ὅτι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον εἶναι πολίτευμα λογοδοσίας τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐλέγχου, δημοσιότητος, μετεβλήθη εἰς κἄτι τι ἄλλο μυστηριῶδες, ὡς ἂν ἔχωμεν καὶ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ ἐκκρεμῆ διπλωματικὰ ζητήματα. Πῶς εἶναι δυνατόν ποτε νὰ ὑπάρχῃ λόγος ἀπόκρυφος, ὅπως αἱ ἰδέαι τοῦ Βασιλέως δημοσιευθῶσι διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως; Μόνον ἂν ἠμπορῇ νὰ ὑπάρχῃ λόγος μὴ ἀνακοινούμενος, διότι δὲν εἶναι σοβαρός, μόνον οὕτω δύναται νὰ ἐξηγηθῇ τοιοῦτον μέτρον, ἀλλ’ ἄλλος λόγος ἀπόκρυφος, ἐπιβάλλων νὰ δημοσιευθῶσιν αἱ ἰδέαι τοῦ Βασιλέως διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἀκατανόητον πῶς δύναται νὰ ὑπάρχῃ. Ἓν ἐκ τῶν δύο· ἢ πρόκειται νὰ ἐκτελεσθῶσιν αἱ προτάσεις τοῦ Βασιλέως, καὶ οὕτω δὲν εἶναι καταληπτὸν διατὶ νὰ μὴ ἦναι ἐξ ἀρχῆς καὶ προτάσεις τοῦ Ὑπουργείου, ἢ δὲν πρόκειται νὰ ἐκτελεσθῶσι, καὶ οὕτως ἐξευτελίζεται ἡ Βασιλικὴ ἐξουσία. Καὶ παριστᾶτε τὸν Βασιλέα εἰσερχόμενον εἰς τὴν ἐξέτασιν σχεδίων μικροπολιτικῆς καὶ ἐντυπώσεων, διότι ἐντελῶς ἀποκλείεται πᾶς λόγος συμφέροντος τοῦ Κράτους ὅπως αἱ ἰδέαι τοῦ Βασιλέως δημοσιευθῶσι διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως. Κατέδειξα, φρονῶ, δι’ ὅσων εἶπον, ὅτι τὰ περὶ εὐθύνης λεχθέντα εἶναι λέξεις κεναί. Ὑπεύθυνος, ἂν θέλῃ νὰ σπουδαιολογήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, εἶναι κυρίως ἐπὶ τῆς οὐσίας καὶ τοῦ περιεχομένου τῆς ἐπιστολῆς ἐκείνης, διότι δὲν ἐπιτρέπεται οὐδὲ στιγμὴν νὰ ἐκτίθεται ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως ἄνευ τοῦ προασπισμοῦ τῆς εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν, κάκιστα δὲ εἴπατε, ὅτι, ἂν θέλετε, θὰ ἐκτελέσητε τὰς προτάσεις τοῦ Βασιλέως, καὶ ἂν δὲν θέλετε, δὲν θὰ τὰς ἐκτελέσητε. Ὑποτίθεται, ὅτι συνεννοήθη μεθ’ ὑμῶν ὁ Βασιλεὺς πρὸ τοῦ δημοσιευθῇ ἡ ἐπιστολή, διότι ἄλλως δὲν ἠθέλατε ἐπιτρέψει νὰ δημοσιευθῇ, ἐκτὸς μόνον ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ καταδολίευσις τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ Στέμματος. Καὶ αὕτη μὲν εἶναι ἡ ἄποψις τῶν δικαιωμάτων τῆς Βασιλείας· ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἡ ἄλλη ἄποψις τῶν δικαιωμάτων τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῶν θεωριῶν τῆς δεδηλωμένης· θεωρῶ ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως τοῦ νὰ καλῇ εἰς τὴν ἐξουσίαν τοὺς πολιτευτὰς ἐκείνους, τῶν ὁποίων ἐγκρίνει τὰς ἰδέας καὶ τὸ ὑποβεβλημένον εἰς τὴν δημοσίαν γνώμην πλῆρες σύστημα, εἶναι ἀπόλυτον. Εἶπον καὶ προχθές, ὑπὸ ποίους ὅρους ἐκ τῶν ὑστέρων παρίσταται ἐν τῇ πράξει περιωρισμένον, ἀλλὰ τὸ δικαίωμα κατὰ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος ἡμῶν εἶναι ἀπόλυτον. Ἐν τῷ μηχανισμῷ ὅμως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ὑπάρχουν οἱ ὅροι τῆς προφυλάξεως τοῦ Στέμματος ἀπὸ τῆς προώρου ἐκθέσεως καὶ τῆς ἀμέσου ἐκθέσεως τῶν ἐν τοῖς καθέκαστα ἰδεῶν αὐτοῦ. Ὅταν ἀποδέχησθε οἱ ὑπεύθυνοι Ὑπουργοὶ τὸ διάβημα τοῦτο τοῦ Βασιλέως, ὅπως ἐκτεθῇ ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Στέμματος, καὶ ἡ εὐθύνη ἡ ἠθικὴ αὐτοῦ ἐκτεθῇ ἐπισήμως διὰ τῆς προτάσεως μέτρων ὡρισμένων, καὶ μάλιστα ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς διατελοῦμεν, πρέπει νὰ δεχθῆτε τὴν συνέπειαν τὴν ἐνδεχομένην ἐν περιπτώσει διαφωνίας ὑμῶν καὶ πρὸς τὴν ἐλαχίστην τῶν τοιούτων γνωμῶν καὶ πρὸς τὴν ἐλαχίστην τῶν λεπτομερειῶν. Ἐπέρχεται ἀμέσως τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ καθῆκον αὐτοῦ πρὸς τὸν τόπον, ὅπως ἀποκαταστήσῃ τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ δύναμιν καὶ ἀξιοπρέπειαν, καὶ ἡ ἀποκατάστασις τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἄλλως, εἰμὴ διὰ τῆς ἀποπομπῆς τοῦ Ὑπουργείου. Λέγων ταῦτα, θέλω νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι προασπιζόμενος τὴν Βασιλικὴν ἀξιοπρέπειαν, προτασσόμενος ὑπὲρ τοῦ Στέμματος, πρέπει νὰ συλλογίζηται καὶ τὰ ἴδια ἑαυτοῦ δικαιώματα· καὶ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει, ὡς Πρωθυπουργὸς ἐνδεδειγμένος ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας, εἶναι, ὅπως μὴ τὸ Στέμμα σπεύδῃ νὰ ἐπεμβαίνῃ ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν ἑνὸς προγράμματος. Ἡ θέσις κοινοβουλευτικοῦ Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον ἐνεδείχθη εἰς τὸ Στέμμα καὶ ὑποστηρίζεται ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ, δὲν πρέπει ἴσως νὰ ἦναί τι τόσον ἀκροσφαλὲς, ὥστε νὰ δύναται εἰς τὴν ἐλαχίστην διχογνωμίαν ἐσπευσμένως νὰ ἀποβάλληται τῆς ἀρχῆς. Ἀλλὰ σεῖς καθ’ ὑμῶν αὐτῶν ἐδημιουργήσατε τὸ καθῆκον τοῦ Βασιλέως, ὅπως μὴ σᾶς ἐπιτρέψῃ νὰ διαφωνήσητε εἰς τὸ ἐλάχιστον πρὸς αὐτὸν, οὐδ’ ἐπὶ μίαν στιγμήν. Κατεβιβάσατε τὴν θέσιν ὑμῶν, χωρὶς ἴσως νὰ τὸ ἐννοήσητε, ἀλλ’ ἡ ὑποχρέωσις αὕτη ἐπιβαρύνει εὐτυχῶς μόνον ὑμᾶς. Καὶ ὅταν, ταῦτα σκεπτόμενοι, τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς θεωρῶμεν, ὅτι ἐγένοντο προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τοῦ ἐπισημοτάτου τῶν τρόπων δηλωθεῖσαι καὶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸ ἔθνος, ὅταν ἔχωμεν λοιπὸν προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως, σᾶς φαίνεται παράδοξον, ὅτι σπεύδομεν πρὸς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ ἐρωτήσωμεν αὐτὴν, ἐπὶ τίνων βάσεων πρέπει νὰ ἐργασθῶμεν; Καὶ σπεύδοντες νὰ ἐρωτήσωμεν, παρέστημεν ἐνώπιον φαινομένου τῷ ὄντι ἀλλοκότου. Εἴδομεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν χαριεντιζόμενον μὲ τὴν ἰδέαν τῆς εὐθύνης καὶ τοῦ ἀνευθύνου. «Εἶμαι ὑπεύθυνος! Ἐρωτᾶτε μήπως ὑπάρχει διαφωνία;» Καὶ ὡς πρὸς τοῦτο δικαίως γελῶν εἶπεν: «Ἐὰν ὑπῆρχε διαφωνία, δὲν θὰ ἐκαθήμεθα εἰς τὰς θέσεις ταύτας». Ἀλλὰ ἐνῷ ἔλεγε τὰ τοιαῦτα, δὲν βλέπομεν εἰς τί ὑπάρχει συμφωνία. Ὑπάρχει, λέγουσι, συμφωνία, ἀλλ’ ἐπιφυλάσσονται τὴν γνώμην των ἐπὶ τῶν ἰδεῶν τοῦ Βασιλέως! Εἶναι αὕτη συμφωνία; Ἀναγκαζόμενοι νὰ τηρήσωμεν τοὺς στοιχειώδεις κανόνας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ τῆς λογικῆς, πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἡ συμφωνία ἡ ἀληθὴς ὑπονοεῖ, ὅτι ἐδέχθη ὁ Βασιλεὺς νὰ γράψῃ μίαν ἐπιστολὴν πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, τῆς ὁποίας τὸ περιεχόμενον ἐκ συμφώνου συνέταξε, νὰ δημοσιευθῇ αὐτὴ εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς νὰ παρίσταται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ παραδέχηται μὲν, ἀλλὰ καὶ νὰ μὴ παραδέχηται αὐτήν! Εἰς ταῦτα μᾶς ἄγει ἡ ἰδέα ἁρμονίας Στέμματος πρὸς Ὑπουργεῖον. Πρέπει κατ’ ἀνάγκην νὰ φαντασθῶμεν τὸν Βασιλέα τοσοῦτον συνταγματικὸν καὶ κοινοβουλευτικὸν, ὥστε ν’ ἀποδεχθῇ νὰ γείνῃ καὶ συμπαιγνίας μὴ σοβαρᾶς ὄργανον, ὅπως προστατεύσῃ τὸ Κοινοβουλευτικὸν Ὑπουργεῖον ἐν παντὶ σχεδίῳ αὐτοῦ! Καὶ ἀληθῶς, ἂν περὶ ἄλλου Πρωθυπουργοῦ ἠδύνατο νὰ ἐκφρασθῇ ἡ συκοφαντία, ὅτι εὑρίσκεται διαφωνῶν πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, κατὰ τοῦ σήμερον Πρωθυπουργοῦ οὐδεμία τοιαύτη συκοφαντία εἶναι δυνατὸν ν’ ἀπευθυνθῇ, διότι εἶναι γνωστὸν ἐκ τῶν προηγουμένων, ὅτι οὐδεμίαν στιγμὴν ἤθελε μείνει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ὑπῆρχε διαφωνία πρὸς τὸ Στέμμα. Τόσον μάλιστα ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ἔχει τὴν εὐλάβειαν ταύτην πρὸς τὰς ἰδέας αὐτὰς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὥστε ἀπεδείχθη καὶ ἐκ προηγουμένων περιστάσεων, ὅτι σπεύδει νὰ τὸν ἀπαλλάξῃ τῆς ὀχληρᾶς ταύτης θέσεως, τοῦ νὰ διαφωνῇ καὶ κατ’ ἐλάχιστον πρὸς τὸ Στέμμα, ὡς Πρωθυπουργὸς Ἐν τούτοις, Κύριοι, ὁποῖά τινα εἰσέτι ἀκούομεν; Εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ σᾶς ἐνθυμίσω ὅσα ἔχετε ἔναυλα εἰς τὰς ἀκοάς σας, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀμέσως εἶπε: «παραδεχόμεθα τὰς ἰδέας τοῦ Βασιλέως»· εἶτα: «Θὰ τὸ μάθητε κατόπιν, ἐὰν τὰς παραδεχώμεθα καθ’ ὁλοκληρίαν, ἢ ἐν μέρει· Θὰ τὸ ἴδητε κατόπιν» καὶ κατόπιν: «ἐὰν τὰς παραδεχώμεθα, θὰ εἰσαγάγωμεν προτάσεις εἰς τὴν Βουλὴν, ἐὰν δὲν τὰς παραδεχώμεθα, θὰ τὰς ἀποῤῥίψωμεν». Αὐτὴ εἶναι ἀντικειμενικῶς καὶ ἐν τοῖς πράγμασιν ἡ συμφωνία μετὰ τῶν ἰδεῶν τοῦ Στέμματος. Ὁμολογητέον ἐν τούτοις, ὅτι ὑπῆρξε στιγμή, καθ’ ἣν αἴφνης ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐμπνευσθεὶς ἀπὸ τὰς ἰδέας τοῦ συμβούλου τοῦ Στέμματος, τοῦ κυβερνῶντος τὸν τόπον ἐν περιστάσεσι κρισίμοις, τὴν ἔμπνευσιν ταύτην συνέλαβε πλήρη καὶ ἀκεραίαν. Αἱ περιστάσεις αἱ κρίσιμοι παρέστησαν πρὸς στιγμὴν ἀπειλοῦσαι καὶ αὐτὴν τὴν δημοσίαν τάξιν ἐξ ἐνεργειῶν μελῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἐνῷ ὅλος ὁ κόσμος ὑπὸ ὅλως διαφορετικὰς ἐντυπώσεις διατελεῖ καὶ ἐξ ὅσων δημοσιεύονται καθ’ ἑκάστην περὶ συναντωμένων ἰδεῶν τοῦ Στέμματος ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου διαφόρων πολιτευομένων, ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνεκάλυψεν αἴφνης, ὅτι διατελοῦμεν ἐπὶ κρατῆρος φρικτῆς ἀνατροπῆς τῶν καθεστώτων καὶ ἀναρχίας, ἕνεκα ἐνεργειῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ εὐτυχῶς, ὡς εἴδετε, συγχρόνως καὶ αὐτοστιγμεὶ, χάρις εἰς τὴν ἄμεσον πρόνοιαν αὐτοῦ, κατεστάλη πᾶς τοιαύτης φύσεως κίνδυνος! Συγχρόνως εἴδομεν καὶ τὸν κίνδυνον καὶ τὴν καταστολήν. Εἴδετε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀρξάμενον ἐντόνου τινὸς διδαχῆς πρὸς τοὺς πολιτευομένους, οἱ ὁποῖοι θορυβοῦσι καὶ παταγοῦσιν· ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν, ἔλεγε προχθὲς, ὅτι, ἐὰν σκέπτεσθέ τινες νὰ ἀντλήσητε δύναμιν πολιτικὴν ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου, νὰ τὴν ἀντλήσετε ἀλλαχοῦ... Ἕως ἐδῶ, Κύριοι, αἱ ἐντυπώσεις ἡμῶν ὅλων, πιστεύω, εἶναι σύμφωνοι πρὸς ὅσα ἐκ προκαταλήψεως καὶ διαφόρων διαδόσεων ἠδύνατο πᾶς τις νὰ ὑποθέσῃ, ἕως ἐδῶ φαίνεται ὁ Πρωθυπουργὸς ἐπισείων τὴν δύναμιν τῆς πλειοψηφίας ἀπέναντι πάσης ἄλλης ἐξουσίας. Ποῖος ἠδύνατο νὰ φαντασθῇ, ὅτι ἐπρόκειτο καὶ ἐδῶ χθὲς περὶ ταραξιῶν; Ὅπως προέβαινεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀμέσως ἡ φορὰ τοῦ λόγου ἦτο νὰ εἴπῃ: «πρέπει νὰ μάθωσιν, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον ἐπιβάλλει τὰς Κυβερνήσεις, καὶ ὄχι δύναμις ἄλλη.» Ἄλλως τίνος ἕνεκα ἆρά γε θὰ ἐγίνετο ἐκείνη ἡ ἀπειλὴ πρὸς τοὺς θέλοντας νὰ ἀντλήσωσι πολιτικὴν δύναμιν, ἢ μίαν ἄλλην πηγὴν ἐξουσίας; Ἀλλ’ ἐνῷ προέβαινε λέγων ὅτι οἱ τοιοῦτοι πρέπει νὰ ἦναι πολιτευταὶ, τί ἐπάγει; «Πολιτευταὶ σώφρονες, ὑποτασσόμενοι εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους»!! Τότε ἀληθῶς ἐσυλλογίσθην, ὁποίους κινδύνους διετρέξαμεν! Φαντασθῆτε τὸν κ. Σωτηρόπουλον μαχόμενον ὄπισθεν ὁδοφραγμάτων, τὸν κ. Θεοτόκην ἐφορμῶντα κατὰ τῶν Ἀνακτόρων, τὸν κ. Συλόπουλον καὶ τὸν κ. Σκουλούδην κηρύττοντας πόλεμον κατὰ κεφαλαιούχων καὶ Τραπεζῶν, καὶ τὸν κ. Καραπάνον ἐκστρατεύοντα κατὰ τῶν μεγάλων ἰδιοκτητῶν! (γέλωτες). Φαντασθῆτε ὁποῖοι κίνδυνοι ἠπείλησαν τὴν δημοσίαν τάξιν ἐκ τοιούτων ἀναρχικῶν στοιχείων! Ἀλλ’ εὐτυχῶς ὑπάρχει Πρωθυπουργὸς γρηγορῶν, ὅστις, μόλις εἶδεν αὐτὰ τὰ σημεῖα τῆς ἀναρχίας, ἔσπευσεν ἀμέσως νὰ ὑποδείξῃ εἰς τοὺς τοιούτους Βουλευτὰς, οἱ ὁποῖοι σκέπτονται ν’ ἀντλήσωσι τὴν δύναμίν των ἀπὸ ἐπαναστάσεις, ἀνωμαλίας καὶ ταραχὰς, ὅτι πρέπει νὰ ὑποταχθῶσιν εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, οἵτινες αὐστηρῶς θὰ ἐφαρμοσθῶσιν. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν ταῦτα. Αἱ σημεριναὶ περιστάσεις τοῦ τόπου ἀληθῶς δὲν ἐπιτρέπουσι νὰ χανώμεθα εἰς λόγους, καὶ ἔπρεπε τὸ παράδειγμα τούτου νὰ μᾶς δώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐνῷ ἐλέγχει ἡμᾶς διὰ συζητήσεις μακρὰς, οὐδόλως ὀκνεῖ αὐτὸς κατ’ ἐπανάληψιν νὰ ἐξαντλῆται εἰς ἀπειρίαν λόγων, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπὶ τέλους νὰ μὴ ἐξάγωμεν οὐδὲν συμπέρασμα. Δὲν φρονῶ, Κύριοι, ἐγὼ, ὅτι οἱ Πρωθυπουργοὶ, ὅταν πρόκειται μάλιστα περὶ μεριμνῶν, αἱ ὁποῖαι ἴσως δὲν πρέπει νὰ ἐκτίθενται ἀκαταπαύστως εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ Δημοσίου, δὲν φρονῶ, ὅτι περὶ πάντων, πάντοτε καὶ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν δύνανται νὰ δίδωσι λόγον. Τοὐναντίον σήμερον, ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μὲ δύο λέξεις μᾶς ἐνέπνεε τὴν ἰδέαν καὶ προσδοκίαν, ὅτι ὑπάρχει τι ἐν τῇ κεφαλῇ αὐτοῦ, σχετικὸν πρὸς ἀπειλούμενα ἐθνικὰ συμφέροντα, δυσκόλως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ προβαίνωμεν εἰς μακρὰς συζητήσεις. Τότε τί ἐχρειάζοντο αἱ ἐπανειλημμέναι αὐτοῦ ἀγορεύσεις; Ἡ συντομία τῶν λόγων Πρωθυπουργῶν, περιβαλλομένη ἀληθῶς τὸ μυστήριον σχεδίων ἐν ταῖς κεφαλαῖς αὐτῶν καὶ μέλλουσαν δρᾶσιν, θὰ ἐπεβάλλετο καὶ εἰς ἡμᾶς. Ἀλλὰ βλέπομεν ὅτι δὲν ἦτο μὲν κενὴ ἡ κεφαλὴ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἦτο πλήρης, ἀλλὰ πλήρης λέξεων μᾶλλον δυστυχῶς καὶ οὐχὶ πραγματικῶν καὶ ὡρισμένων σχεδίων. Ἄν καὶ δὲν εἴμεθα ὑπὸ τὸ κράτος πολιτικῶν ἰδεῶν καὶ περιστάσεων, ὁποῖαι ἐπεκράτησαν εἰς ἄλλο Κράτος μέγα, μεγαλυνθὲν κατὰ τὴν τελευταίαν ἑκατονταετηρίδα, θὰ ηὐχόμην νὰ ἦτο εἰς θέσιν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἴπῃ πρὸς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ Βίσμαρκ πρὸς τὴν Βουλὴν τῆς Πρωσσίας, προκαλούμενος νὰ ἐξηγηθῇ, ὅτε ἀνενδότως μετὰ τοῦ Μόλτκε καὶ τοῦ Ῥοὺν προέβαινεν εἰς μεταῤῥυθμίσεις καὶ βελτιώσεις τῶν τοῦ στρατοῦ. Εἶπε τότε πρὸς τὴν Βουλὴν τῆς Πρωσσίας ἐν συνεδριάσει κατὰ τὸ 1863: «Ὅταν θὰ συλλάβωμεν τὴν ἰδέαν νὰ κινηθῶμεν εἰς πόλεμον, θὰ τὸ πράξωμεν, εἴτε θέλετε, εἴτε δὲν θέλετε»! Δότε μοι καὶ διὰ τὸ Κράτος ἡμῶν τὴν αὐθαιρεσίαν ταύτην, τὴν ὁποίαν δύνανται νὰ ἐμπνέωσιν ἀληθεῖς ἀποφάσεις καὶ σύστημα ἐνεργείας τινὸς πραγματικὸν, ἐν τῇ κεφαλῇ ὑμῶν ὑπάρχον, μετέλθετε ὁπωσδήποτε τοιαύτην τινὰ γλῶσσαν, καὶ τότε δυνάμεθα ἀληθῶς νὰ μὴ καταναλισκώμεθα εἰς λόγους πολλούς. Ἀλλ’ ἐνῷ ὁμολογοῦμεν, ὅτι τὸ Κράτος ἡμῶν καὶ τὸ ἔθνος διατρέχει κρισίμους περιστάσεις, ἡ Κυβέρνησις, ἀντὶ νὰ μᾶς ὑποδείξῃ ὅτι ἔχει ἀληθὲς σχέδιον παρασκευῆς καὶ ἐν καιρῷ ἐνεργείας, ἐξαντλεῖται αὐτὴ αὕτη εἰς λόγους, μᾶς ἀφήνει μετεώρους ἐν πᾶσι! καὶ ἐνῷ σπεύδομεν νὰ μάθωμεν, ἂν αἱ ἰδέαι τοῦ Βασιλέως, αἱ ὁποῖαι ἐξετέθησαν εἰς τὸν λαὸν, θὰ πραγματωθῶσιν, ἡ Κυβέρνησις μᾶς λέγει λόγους, καὶ μᾶς παραπέμπει εἰς τὰς Ἑλληνικὰς καλένδας, ἵνα ἴδωμεν, τίς οἶδε πότε, τὰ σχέδιά της! Ταῦτα εἰς οἱανδήποτε ἄλλην ἐποχὴν ἠδύναντο νὰ ἐπιτραπῶσι, σήμερον ὅμως δὲν ἐπιτρέπονται, διότι σήμερον βεβαίως πᾶσα στιγμὴ παρερχομένη πρέπει νὰ θεωρῆται ὡς ζημία δυσεπανόρθωτος ἐθνική. Ἢ πρέπει τέλος σπουδαίως νὰ αἰσθανθῶμεν ταῦτα, ἢ τὰ πάντα νὰ παραιτήσωμεν. Βλέπετε τὸν Βασιλέα ἐκθέτοντα τὰς γνώμας του περὶ μέτρων ἀπαραιτήτων καὶ ἐπειγόντων, κατὰ τὸ γράμμα αὐτοῦ. Καὶ βεβαίως, ἐὰν ἐννοοῦμεν καὶ αἰσθανόμεθα ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτεθῶμεν εἰς κινδύνους, πρέπει πρωτίστως νὰ σκεφθῶμεν περὶ στρατοῦ· διότι πάντες γνωρίζουσιν, ὅτι ἀνησυχοῦσιν οἱ ἀποτελοῦντες τὸν στρατὸν, διότι δὲν ἐννοοῦσι ποτὲ εἰς δεδομένην στιγμὴν νὰ ἡττηθῶσιν ἐκ τῆς ἐλλείψεως στοιχειώδους παρασκευῆς, ἐννοοῦσι νὰ παρασκευάσητε αὐτοὺς καταλλήλως. Τῶν τοιούτων κινδύνων βεβαίως πάντες οἱ δυνάμενοι ὡς τάχιον νὰ τοὺς προλάβωσι ὑπέχουσι βαρεῖαν εὐθύνην. Πρέπει λοιπὸν, ἐὰν σκέπτεσθέ τι σπουδαῖον, νὰ ἐκφρασθῆτε ὡς τάχιον περὶ τῶν ἰδεῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὸ κείμενον τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως. Οὐδεμία ἀναβολὴ ἐπιτρέπεται. Αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν, εἶναι σολοικισμὸς κοινοβουλευτικὸς, τὸν ὁποῖον εἰς πᾶσαν ἄλλην στιγμὴν ἠδυνάμεθα νὰ καταδικάσωμεν, προκειμένου περὶ τῆς θέσεως τοῦ Στέμματος, ἀλλ’ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην παραιτοῦμεν πάντα ταῦτα· φέρετε ὅμως γνώμην θετικὴν, ἐντὸς βεβαίως τῶν ὅρων τοῦ δυνατοῦ περὶ τῶν πρακτέων περὶ στρατοῦ, διότι τοῦτο ἀποτελεῖ ὕψιστον καθῆκον ὑμῶν διὰ τὰς τύχας ὅλου τοῦ ἔθνους.

§23ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Μοὶ φαίνεται ἄπορον, πῶς ἡ πρότασις, ἡ γενομένη ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὑπὸ τῶν συναδέλφων μου τῆς μειονοψηφίας, εὗρεν οὐ μόνον ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐναντίωσιν, ἀλλὰ μεγαλειτέραν ἔτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τοῦ Κράτους. Διότι, ἐὰν αὕτη καλῶς ἐξετασθῇ, ἔχουσα οὕτω: «Ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἀναβάλῃ τὰς ἐργασίας της ἐπὶ τῆς προεξελέγξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, μέχρις ὅτου ἐπὶ τῶν γνωμῶν, αἵτινες διὰ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως ἐδηλώθησαν, ὡς πρὸς τὰ στρατιωτικὰ πράγματα τῆς χώρας, εἰσαχθῶσιν αἱ προσήκουσαι πιστώσεις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι βεβαίως θὰ φέρωσι τελείαν ἀλλοίωσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους», καταδηλοῖ εὐλάβειαν πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Βασιλέως, σεβασμὸν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλήν· διότι ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως, ἡ οὕτω φανερῶς ἐκδηλωθεῖσα ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας, ἔχει τι ὅλως τὸ ἐξαιρετικόν. Οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δίδῃ καὶ λαμβάνῃ γνώμας παρὰ τῶν συμβούλων του, ἀλλ’ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐξεδηλώθη ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως δι’ ἐπιστολῆς πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, δημοσιευθείσης ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ἐμφαίνει τὸ ἔκτακτον τῶν περιστάσεων καὶ τὸ ἐξαιρετικὸν τῆς γνώμης. Ἠκούσατε τὴν ἱστορίαν τῶν διαγγελμάτων ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον Βόλου, τὸν εἰδικὸν εἰς τὰ Συνταγματικὰ ζητήματα, καὶ ἐμάθετε ὅτι τρία τοιαῦτα μέχρι τοῦδε ἐξεδόθησαν, ἓν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος καὶ δύο ὑπὸ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου. Τὰ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου ἀπηθύνοντο πρὸς τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1864, ἔφερον δὲ τὰς ὑπογραφὰς ὁλοκλήρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, μεταξὺ τῶν ὁποίων διεκρίνετο ἡ ὑπογραφὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, Ὑπουργοῦ τότε ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. Διὰ τοῦ πρώτου ὁ Βασιλεὺς παρεπονεῖτο εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι παρέτεινε τὰς ἐργασίας αὑτῆς ἐπὶ μακρὸν χρόνον, καὶ ὅτι ἓν ἔτος παρῆλθεν ἀπὸ τῆς καθόδου αὐτοῦ εἰς τὴν Ἑλλάδα, χωρὶς ἡ Συνέλευσις νὰ περατώσῃ τὸ πολίτευμα· προέτεινε λοιπὸν νὰ συμπληρώσῃ τὸ ὑπόλοιπον μέρος τοῦ Συντάγματος κατὰ σχέδιον ἐλάχιστα διαφέρον ἀπὸ τὸ σχέδιον τὸ συζητούμενον ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, ἀπῄτησεν ἐντὸς 10 ἡμερῶν τὴν ψήφισιν τοῦ σχεδίου, ὅπως εἰσήγετο, ἐὰν δὲ ἡ Συνέλευσις δὲν ἤθελε πράξει τοῦτο, ἐπεφύλασσε τὴν ἰδίαν γνώμην. Καὶ εἶχε τὸ δικαίωμα τοιοῦτόν τι ν’ ἀπευθύνῃ πρὸς τὴν Συνέλευσιν, διότι παρίστατο ἀφανὴς ἡ Βασιλικὴ ἐξουσία, ἡ δὲ Συνέλευσις, ἔχουσα συντακτικὴν ἐξουσίαν, ἤθελε νὰ καταστήσῃ τὸ πολίτευμα ἀντικείμενον μακροτάτων συζητήσεων· ἔπρεπε δὲ νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὴν κατάστασιν ἐκείνην. Ἡ Συνέλευσις ἐπέσπευσε τὰς συζητήσεις, καὶ δὲν εἶχε, νομίζω, λήξει ἡ προθεσμία, ὅτε τὸ πολίτευμα ἦτο ἕτοιμον. Τότε ἕτερον διάγγελμα ἀπηύθυνε, μὲ τὰς ὑπογραφὰς τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, ἐν τῷ ὁποίῳ, ἀποδεχόμενος τὸ πολίτευμα, ἔφερε τὴν παρατήρησιν, ὅτι ὤφειλεν ἡ Συνέλευσις νὰ σκεφθῇ περισσότερον ἐπὶ τῶν διατάξεων αὐτοῦ, τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, καὶ ἐξήνεγκε γνώμην, ἥτις δὲ ἦτο πεπλανημένη. Ἔκτοτε παρῆλθον 30 καὶ πλέον ἔτη, καὶ πρώτην φορὰν ὁ Βασιλεὺς δημοσίᾳ ἐκφέρει γνώμην, οὐχὶ περὶ καταρτισμοῦ νόμου τινὸς, ἀλλὰ περὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας· καὶ ἂν καλῶς μελετήσητε τὸ διάγγελμα, εἶναι καταδίκη τοῦ παρελθόντος, ἐκφερομένη διὰ στόματος τοῦ Βασιλέως. Διὰ τοῦτο, ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, εἶπον ὅτι ἄπορον εἶναι, πῶς τὴν πρότασιν τῶν μελῶν τῆς μειονοψηφίας, ἡ ὁποία ἐδείκνυεν εὐλάβειαν πρὸς τὸν Βασιλέα, σεβασμὸν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὴν Βουλήν, δὲν ἀπεδέχθησαν εὐθὺς ἀμέσως ἐν τῇ ἐπιτροπῇ καὶ τῇ Βουλῇ. Τὸ πρῶτον λάθος διωρθώθη σήμερον· ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἐσταμάτησε τὰς ἐργασίας της μέχρι τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, καὶ εἴπομεν νὰ περιμένωμεν...

§24ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Ὄχι! ἐζητήσαμεν πληροφορίας πρὸ ἡμερῶν, καὶ αὐτὰς περιμένομεν.

§25ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Ἤμην παρών. Εἴπομεν σήμερον, ὅτι θὰ σταματήσωμεν τὰς συζητήσεις ἡμῶν καὶ τὴν προεξέλεγξιν, ὅσον ἀφορᾷ τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν.

§26Ι. ΑΝΤΩΝΩΠΟΥΛΟΣ ΚΑΙ ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Δὲν εἴπομεν αὐτά.

§27ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Θέλετε νὰ μὲ διαψεύσητε; Εἴπομεν ὅτι θὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν, διότι σήμερον θ’ ἀποφασισθῇ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐν τῇ Βουλῇ.

§28ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐπῃνέσατε τὰ μέλη τῆς πλειονοψηφίας, διότι ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ἐζήτησαν δι’ ἐγγράφου τῆς ἐπιτροπῆς ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν σημειώματα, τὰ ὁποῖα ἐθεώρουν ἀπαραίτητα πρὸς ἀκριβῆ μελέτην καὶ προεξέλεγξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Τοῦτο δὲ, ὡς ἔκτοτε ἐδηλώθη, ἐγένετο ἐκ πρωτοβουλίας ἐμοῦ, καὶ τὸ ἐνθυμεῖσθε βεβαίως καὶ ὑμεῖς καὶ ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Καλαβρύτων, ὁ κ. Πετιμεζᾶς. Αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἐζητήσαμεν, δὲν μᾶς ἦλθον· σήμερον δὲ ἀπηυθύναμεν νεώτερον ἔγγραφον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, καὶ ἐπαναλαμβάνομεν τὸ αἴτημα, δηλοῦντες ὅτι ἄνευ τῶν ζητηθεισῶν πληροφοριῶν δὲν δυνάμεθα νὰ προεξελέγξωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Ἰδοὺ διατί ἀνεβάλομεν τὴν συζήτησιν.

§29ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Ὅ,τι εἴπατε, εἶναι ἀληθές, ἀλλ’ ἐπίσης ἀληθὲς εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον ἐγὼ σήμερον, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἀπεφάσισε νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας της ἐπί τινας ἡμέρας.

§30ΜΠΟΥΤΟΣ. Αὐτὴν τὴν φορὰν δὲν λέγετε ἀλήθειαν.

§31ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Δὲν συνειθίζω νὰ ψεύδωμαι, καὶ παρακαλῶ νὰ τὸ ἀνακαλέσητε (θόρυβος).

§32ΜΠΟΥΤΟΣ. Δὲν συνειθίζω νὰ ἀνακαλῶ· δὲν ἐσκόπουν ὅμως νὰ σᾶς προσβάλω. Σᾶς λέγω μόνον, ὅτι αὐτὴν τὴν φορὰν λέγετε ἀνακριβείας. Ἴσως ἀντελήφθητε ἐσφαλμένως.

§33ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπω εἰς κανένα νὰ εἴπῃ ὅτι ψεύδομαι. Τέλος πάντων σήμερον ἀνεβλήθη ἡ συζήτησις, ἔστω δι’ οὓς λόγους ἀνέφερον οἱ συνάδελφοι. Ἀπορίας ἄξιον ὅμως εἶναι, πῶς εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς δὲν ἐσταμάτησαν εἰς τὴν πρότασιν ταύτην, ὅπως δώσωμεν τὸν καιρὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν γνωμῶν τοῦ Βασιλέως, διότι, ὡς προεῖπον, τὸ πρῶτον ἤδη ὁ Βασιλεὺς ἐκφέρει γνώμην κατὰ τρόπον ἐπίσημον περὶ τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους, ἀπευθύνει δὲ τὴν ἐπιστολὴν ταύτην πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, δημοσιεύεται αὕτη εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀναδημοσιεύεται ὑπὸ τῶν ἐφημερίδων, κατέστη ἑπομένως κτῆμα ὅλου τοῦ κόσμου. Ὅλος ὁ πεπολιτισμένος κόσμος ἀνέγνωσεν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐξεδήλωσε γνώμην, διὰ τῆς ὁποίας καταδικάζει τὸ παρελθόν...

§34ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Καὶ τὸ παρόν.

§35ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. .. Καὶ ἐξεδήλωσε γνώμην, ὡς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, περὶ τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας. Καὶ δὲν νομίζετε ὅτι εἶναι πρέπον εἰς τὴν τοιαύτην γνώμην τοῦ Βασιλέως νὰ δοθῇ ἀπάντησις ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς; Ὅταν δὲ λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν κατὰ ποίαν στιγμὴν ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως ἐξεδηλώθη, τότε θὰ ἐκτιμήσῃ καὶ τὴν ἔκτακτον σημασίαν, ἣν αὕτη ἔχει διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. Ἐπερατοῦτο κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον ἡ συζήτησις περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἀκριβῶς δὲ καθ’ ἣν στιγμὴν ἔληγεν, ἐδημοσιεύετο ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως. Ποῖον ἦτο τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως, ὑμεῖς τὸ γνωρίζετε· ἐγὼ δὲν θὰ θελήσω νὰ κατηγορήσω ὡρισμένην Κυβέρνησιν, θὰ εἴπω μόνον, ὅτι τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως ἦτο, ὅτι ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμὴν τοῦ ἐθνικοῦ βίου εὑρέθη ἀνέτοιμος. Καὶ εὑρέθη ἀνέτοιμος ὄχι διὰ τὰς ἐλλείψεις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως μόνον, ἀλλὰ διὰ τὰς ἐλλείψεις ὅλων τῶν Κυβερνήσεων, ὅσαι ὑπηρέτησαν τὸν τόπον τοῦτον. Καὶ ὅταν φαντάζωμαι ὁποία θὰ ἦτο ἡ θέσις τῆς πατρίδος μου, ἐὰν κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἡ χώρα ἦτο συντεταγμένη στρατιωτικῶς, λυποῦμαι, διότι εὑρίσκω, ὅτι ἡ πατρίς μου ἀπώλεσεν εὐκαιρίαν καλλίστην νὰ δοξασθῇ, ὄχι πλέον ὡς Ἑλλάς, ἀλλ’ ὡς ἔθνος πεπολιτισμένον· διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν συνείθισα ποτὲ νὰ ἀρνοῦμαι τὸν πατριωτισμὸν οὔτε εἰς τοὺς ἐκεῖθεν (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) οὔτε εἰς τοὺς ἐντεῦθεν (δεικνύει τὴν δεξιὰν) καθημένους, καὶ δὲν ἔχω τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ᾐσθάνετο τὴν χώραν ἑτοίμην, ἤθελε τολμήσει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἦτο καθῆκον ὄχι μόνον ἐθνικὸν, ἀλλ’ ἦτο καθῆκον φιλανθρωπικὸν, ἤθελε δ’ οὕτω ἀποδείξει καὶ πάλιν ἡ Ἑλλάς, ὅτι ἀναλαμβάνει αὐτὴ νὰ ἀμύνηται κατὰ τῶν βαρβάρων. Ὅταν ὁλόκληρος ὁ πεπολιτισμένος κόσμος ἐδυσφόρει καὶ ἡ κοινὴ γνώμη ἐν Εὐρώπῃ ἤσχαλλε κατὰ τοῦ μεγάλου τυράννου, οὐδεὶς δὲ ἐτόλμα, διὰ τὴν κατ’ ἀλλήλων ἀντιζηλίαν, ὁποία θὰ ἦτο ἡ θέσις τῆς πατρίδος, ἐὰν ἡμεῖς ἐτολμῶμεν, συντεταγμένοι ὄντες; Ἠθέλομεν ἔχει ὄπισθεν ἡμῶν, δύναμαι μετὰ πεποιθήσεως νὰ τὸ εἴπω, ὁλόκληρον τὸν πεπολιτισμένον κόσμον, καὶ θὰ ἐξετελοῦμεν ὄχι μόνον ἱερὰν ὑποχρέωσιν πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ καθῆκον πρὸς τὸν πολιτισμόν. Ὅταν λοιπὸν, Κύριοι, ἡ συζήτησις κατέπαυε, καὶ ἀπεδείκνυε, κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν, ὅτι εἴμεθα ἀνέτοιμοι, αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν ἐδημοσιεύθη ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως. Ὁ Βασιλεὺς λέγει διὰ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης πρὸς ὅλον τὸ Ἑλληνικὸν, ὅτι μέχρι τοῦδε κάκιστα ἐπολιτεύθημεν, καὶ λέγει τοῦτο ὄχι μόνον διὰ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς πατρίδος, ἀλλὰ καὶ δι’ ἑαυτόν· διότι εἶναι μὲν ὁ Βασιλεὺς ἀνεύθυνος, ἀλλ’ ἔχει ἱστορικὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς δύναται νὰ διαγράψῃ. Ἡ ἱστορία θὰ εἴπῃ, ὅτι μέχρι τῆς προχθὲς ἡ Ἑλλάς, εἴτε διὰ τοῦτον εἴτε δι’ ἐκεῖνον τὸν λόγον, εὑρέθη ἀνέτοιμος, ταύτην δὲ τὴν ἱστορικὴν ἀλήθειαν οὐδεὶς δύναται νὰ ἐξαλείψῃ. Δὲν ἦτο δὲ πρέπον, Κύριοι, ἀφοῦ τὸ γεγονὸς τοιαύτην ἔχει σημασίαν, νὰ γείνῃ τὸ πρῶτον ἀντικείμενον τῆς συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ; Δὲν εἶναι προσῆκον νὰ ὑποδειχθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ὀφείλει νὰ εἰσαγάγῃ τὰς σχετικὰς πιστώσεις, καὶ ἐκεῖ, κατὰ τὴν συζήτησιν, ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, τίνα ἔχει γνώμην ἐπὶ τῶν γνωμῶν τοῦ Βασιλέως; Διότι περὶ τοῦ ὁποίαν γνώμην ἔχει ἡ Κυβέρνησις, δὲν ἐπιτρέπεταί τις νὰ ἀμφιβάλλῃ, ὡς καλῶς παρετήρησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἐφ’ ὅσον παρακάθηνται εἰς τὰ ἑδώλια οἱ Ὑπουργοί, σημαίνει τοῦτο, ὅτι ἀπεδέχθησαν τὴν γνώμην τοῦ Βασιλέως καὶ ἡ δημοσίευσις τῆς ἐπιστολῆς εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως τὸ αὐτὸ ὑποδηλοῖ. Κατὰ τύπους μὲν δύναται νὰ ἔχῃ τι τὸ πλημμελὲς, ὅτι δὲν φέρει τὰς ὑπογραφὰς τῶν Ὑπουργῶν, ὅπως ἔφεραν τὰ δύο προηγούμενα διαγγέλματα, ἀλλὰ τοῦτο δύναται νὰ δικαιολογηθῇ ἐκ τούτου, ἐκ τοῦ προσώπου, πρὸς ὃ ἀπηυθύνετο· διότι ἡ ἐπιστολὴ ἀπηυθύνετο πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ θὰ ἦτο ὀξύμωρον νὰ φέρῃ τὰς ὑπογραφὰς τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν Ὑπουργῶν ἐπιστολή, ἡ ὁποία πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἀπηυθύνετο. Λοιπὸν πρέπον εἶναι, κύριοι συνάδελφοι, ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ τάχιστα τὰς πιστώσεις, τὰς σχετιζομένας πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν, διὰ τῶν ὁποίων αἱ γνῶμαι τοῦ Βασιλέως θὰ κατασταθῶσι πρᾶγμα· διότι τὰς σχετικὰς πιστώσεις θὰ τὰς ἐξεύρῃ ἡ Κυβέρνησις, βεβαίως ὄχι ἐκ τοῦ ἀέρος λαμβάνουσα τὰ χρήματα, ἀλλ’ εἴτε διὰ φορολογίας, εἴτε διὰ δανείων, εἴτε διὰ οἰκονομιῶν· καθ’ οἱονδήποτε δὲ τρόπον καὶ ἂν ἐξεύρῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ χρήματα, ἔχει ἀνάγκην ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ νὰ ἐπεξεργασθῇ ἐκ νέου τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, καὶ διὰ τοῦτο ἐπαναλαμβάνω ὅ,τι εἶπον ἀπ’ ἀρχῆς, ὅτι ἀπορίας ἄξιον εἶναι, πῶς τὴν πρότασιν εὐθὺς ἀμέσως δὲν ἀπεδέχθη καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ ἡ Βουλή, ὅπως ὑποχρεωθῇ, ὡς τάχιστα, ἡ Κυβέρνησις νὰ εἰσαγάγῃ τὰς πιστώσεις τὰς σχετικὰς, ἵνα μὴ μείνῃ ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως ἄνευ ἀπαντήσεως. Διότι ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως ἀπηυθύνθη, ὡς εἶπον, εἰς τὸ ἔθνος ὁλόκληρον, ἐγένετο κτῆμα ὅλου τοῦ κόσμου, καὶ θὰ ἦτο ἀπρέπεια καὶ ἀσέβεια καὶ ἀνευλάβεια, ἐὰν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἔμενον αἱ γνῶμαι τοῦ Βασιλέως ἄνευ ἀπαντήσεως. Ὁπωσδήποτε ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ δώσωμεν οἱανδήποτε θέλομεν ἀπάντησιν, οἱανδήποτε ἡμεῖς νομίζομεν συμφέρουσαν εἰς τὸ Κράτος, ἀλλὰ κατ’ ἀρχὴν οὐδεὶς θέλει εὑρεθῆ ἐνταῦθα ἀντιλέγων, ὅτι συμφέρον εἰς τὸ Κράτος εἶναι, τὰ τοῦ στρατοῦ νὰ ὀργανωθῶσι κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ ὑποστῶμεν καὶ δευτέραν ἀποτυχίαν εἰς τὸ μέλλον. Ἐὰν δὲ οὕτω πολιτευθῶμεν καὶ σωφρόνως καὶ ταχέως, καὶ ἑτοιμάσωμεν τὰ καθ’ ἡμᾶς ὅσον τὸ δυνατὸν ἀσφαλῶς καὶ καλῶς, τότε δυνάμεθα νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν συνδρομὴν τοῦ στρατοῦ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός του πρὸς τὴν πατρίδα, τότε δυνάμεθα ὑπερηφάνως νὰ λέγωμεν, ὅτι δὲν προτιθέμεθα νὰ διαταράξωμεν τὴν εἰρήνην τῆς Εὐρώπης, οὔτε νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας· ἐὰν ὅμως οἱ κίνδυνοι, οἱ ὁποῖοι μᾶς περικυκλοῦσι πανταχόθεν, ἐκραγῶσι, θὰ εὑρεθῶμεν ἅπαντες εἰς τὰς θέσεις μας, ἀλλὰ θὰ εὑρεθῶμεν ἕτοιμοι νὰ ἐκτελέσωμεν τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§36Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας ἡρμήνευσε τὰ φρονήματά μου, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἐξηγήσω, ἐὰν ἡ διερμήνευσις αὕτη ἦτο ὀρθὴ ἢ μή. Ἔλεγε πρὸ μικροῦ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, ὅτι αὐτὸς γνωρίζει ἢ εἰκάζει, ὅτι ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἦτο στρατιωτικῶς ἑτοίμη, ἐγώ, ὡς διευθύνων τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους, ἤθελον ἀμέσως ἐκπληρώσει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ Ἑλληνισμὸς ποθεῖ. Ἡ εἰκασία αὕτη αὐτοῦ βεβαιῶ ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβής. Ἡ Ἑλλὰς ἔχει πολλὰ καὶ ποικίλα συμφέροντα, ἐκεῖνοι δὲ, οἵτινες διοικοῦσιν αὐτὴν νῦν, ἢ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἤθελον διοικήσει αὐτὴν εἰς τὸ μέλλον, ὀφείλουσι νὰ ἔχωσι τὰ βλέμματα αὐτῶν ἐπὶ πάντων τούτων τῶν συμφερόντων. Καὶ ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν εἶσθαι ἑτοίμη στρατιωτικῶς οὕτως, ὅσον τὸ Κράτος καὶ ὁ πληθυσμὸς αὐτοῦ καὶ τὰ μέσα αὐτοῦ ἐπιτρέπουσιν, ἀμφιβάλλω, ἐὰν ἦτο συνετὸν, ἐὰν ἔμελλε νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα παράτολμον κίνημα, τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ἤθελε διαπράξει κατὰ τὴν τελευταίαν κρίσιν τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως. Ἐκεῖνο, ὅπερ ἔλεγεν ὁ πρίγκηψ Βίσμαρκ κατὰ τὸ 1863 ἢ 1864, ἠδύνατο νὰ τὸ εἴπῃ, ἀλλ’ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ εἴπῃ, καὶ ἐὰν ἔλεγε τοιοῦτόν τι, ἤθελεν ὑποληφθῇ ὅτι παραφρονεῖ. Ἐὰν ὁ Βίσμαρκ κατὰ νοῦν εἶχε νὰ διαῤῥυθμίσῃ τὰ ὅρια τὰ πρὸς δυσμὰς τοῦ Γερμανικοῦ Κράτους, ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος πρέπει νὰ στρέψῃ τὰ ὄμματά του καὶ πρὸς Βοῤῥᾶν καὶ πρὸς Νότον καὶ πρὸς Δυσμὰς καὶ πρὸς Μεσημβρίαν, οὐδ’ ἐπιτρέπεται αὐτῷ νὰ διακινδυνεύσῃ τὴν τύχην καὶ τὸ μέλλον τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ, διότι ἐν μιᾷ χώρᾳ οἱ ὁμόφυλοι καὶ οἱ ὁμοεθνεῖς του, δυσφοροῦντες κατὰ τῶν βασάνων καὶ τῆς κακοδιοικήσεως, ἀναγκάζονται νὰ προσφύγωσιν εἰς τὰ ὅπλα. «Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἦτο ἑτοίμη...» Ἐπεθύμουν νὰ ἐννοήσωμεν, τί ἐννοοῦσι διὰ τοῦ ὅρου «ἑτοίμη». Ἐννοοῦσι διὰ τοῦ ὅρου «ἑτοίμη» ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐνόει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ἢ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐνόει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος; Ἐννοοῦσιν ὅτι πρέπει νὰ παραιτήσωμεν πᾶσαν ἄλλην μέριμναν, πᾶσαν ἄλλην φροντίδα περὶ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως, πᾶν καθῆκον ἄλλο, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, καὶ νὰ μετατρέψωμεν πάντα τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους καὶ πᾶσαν τὴν οἰκονομικὴν δύναμιν αὐτοῦ καὶ πᾶσαν τὴν κίνησιν αὐτοῦ ἐπὶ ἓν καὶ μόνον, ἐπὶ τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τῆς χώρας; Καὶ ἐὰν τοῦτο ἤθελεν ἐνοήσει τις, ἢ ἐὰν τοῦτο ἤθελε προταθῆ πρὸς συζήτησιν, ἢ ἐὰν τοῦτο ἤθελε γενῆ ἀποδεκτὸν ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἤθελον ἀποτελεῖ τὴν Κυβέρνησιν, τί ἤθελε συμβῆ, ἐὰν τὰ ἐν τῇ Ἀνατολῇ πράγματα καὶ τὰ ἐν τῇ Εὐρώπῃ πράγματα ἤθελε διαῤῥυθμίσει βεβιασμένως, καὶ ἀδίκως ἴσως, ὁ πανταχοῦ κρατῶν φόβος τοῦ πολέμου; Διηρπάζετο ἐπαρχία, ἡ ὁποία ὑπὸ τῆς Εὐρώπης εἶχεν ἀναγνωρισθῆ ὅτι εἶναι ὁ προμαχὼν τοῦ Ἑλληνισμοῦ κατὰ τοῦ Βουλγαρικοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον ἀρτίως εἶχε σχηματισθῆ, ἡμεῖς δὲ προεβαίνομεν, ὄχι ἵνα πολεμήσωμεν, ἀλλ’ εἰς διαμαρτυρίαν καὶ εἰς παρασκευὴν, ὅπως ἐν ἀνάγκῃ, συνεννοούμενοι μετ’ ἄλλων, πράξωμεν ὅτι τὸ καθῆκον τῆς πατρίδος ἀπῄτει, πρὸς διάσωσιν τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων. Ἀλλ’ ἀνάστροφος πολιτικὴ τῆς Εὐρώπης, καὶ πολιτικὴ ἄδικος, ἐνέκρινε καὶ ἀνεγνώριζε παράδειγμα ἐπικίνδυνον καὶ ἐπιβλαβὲς, διότι ἡ θεσμοθέτις Εὐρώπη ἐνίσχυσε καὶ ἐνεθάῤῥυνε τὴν διάῤῥηξιν τῶν δεσμῶν, τοὺς ὁποίους αὐτὴ αὕτη ἡ Εὐρώπη εἶχε κατεργασθῆ, ἴσως ἀσυμφόρως εἰς αὐτὴν τὴν Εὐρώπην, διότι οἱ ὑπολογισμοὶ αὐτῆς ἀπεδείχθησαν μὴ ἀκριβεῖς. Ἀλλ’ ἀνάστροφος, λέγω, πολιτικὴ ἐματαίωσε τὴν ἀπόπειραν καὶ τὰς προσπαθείας ἡμῶν, καὶ ἐνῷ ἕνδεκα παρῆλθον ἔκτοτε ἔτη, ὑπάρχουσιν ἀκόμη οἱ ὀλολύζοντες καὶ τίλλοντες τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς, διότι ἐδαπανήσαμεν ὅσα ἐδαπανήσαμεν, ἂν καὶ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήσαμεν, τὰ πλεῖστα ἐξ αὐτῶν ἀκόμη συντηροῦσι τὸν στρατὸν μέχρι καὶ τοῦ ἔτους τούτου. Ἡμεῖς οὐδέποτε διενοήθημεν νὰ παραδεχθῶμεν τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἀπήγγειλαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι καθῆκον ἔχομεν νὰ συμπληρώσωμεν τὰ κενὰ, τὰ ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ, καὶ νὰ συμπληρώσωμεν αὐτὰ κατὰ τρόπον, ὅστις οὔτε νὰ ἐξαντλήσῃ μέχρι τῶν ἄκρων τὸ Κράτος οὔτε νὰ ἐγείρῃ βλέμματα ἐκτός ἡμῶν ἐφ’ ἡμᾶς, βλέμματα ἐταστικὰ καὶ ζητοῦντα καὶ προσπαθοῦντα νὰ διεισδύσουν εἰς τοὺς διαλογισμοὺς τοὺς μυχίους ἡμῶν. Κατὰ τοῦτο διαφέρουσι τὰ μέτρα, τὰ ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Ἡγεμόνος περιεχόμενα, πρὸς τὰ μέτρα τὰ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου προταθέντα ὑπὸ τῶν Βουλευτῶν, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα ἐμνημόνευσα πρὸ μικροῦ. Ἀλλὰ «ἀνατροπὴ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος»! Ὁμιλοῦσι περὶ διαγγελμάτων, ὁμιλοῦσι περὶ τῶν κινδύνων, εἰς τοὺς ὁποίους ὠθήσαμεν τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, περὶ τῆς μειώσεως τοῦ σεβασμοῦ καὶ τῆς εὐλαβείας τῆς ὀφειλομένης πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, ἧς μειώσεως ἕνεκα ἐπάγεται ἡ μείωσις τῆς αἴγλης τοῦ Στέμματος καὶ τῆς μεγαλειότητος τοῦ Θρόνου. Τί ἐστὶ διάγγελμα; Καὶ πρόκειται περὶ διαγγέλματος; Ποῖος σᾶς ἐδίδαξε τὸ Συνταγματικὸν δίκαιον, ὑμᾶς, οἵτινες ὁμιλεῖτε περὶ διαγγέλματος; Καὶ μεταξὺ ὑμῶν, τῶν ταῦτα λεγόντων, ὑπάρχουσι πολιτευταί, οἱ ὁποῖοι ἀναφυλλίζουσι τὸ πολίτευμα 15 καὶ 20 ἔτη, οἱ ὁποῖοι ἔπρεπε νὰ διδάσκωσιν αὐτὸ καὶ ὄχι νὰ ζητῶσι νὰ παρασύρωσιν ἡμᾶς εἰς ἑρμηνείας μὴ ὀρθὰς τοῦ πολιτεύματος. Διαγγέλματα λέγονται τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡ μία τῶν ἐν τῇ Πολιτείᾳ καθεστηκυιῶν νομίμων ἐξουσιῶν ἀπευθύνει πρὸς τὴν ἄλλην. Καὶ ἀπηύθυνεν ὁ Βασιλεὺς διάγγελμα πρὸς τὴν Βουλὴν τῶν Ἀντιπροσώπων; Καὶ ὁμιλεῖτε περὶ διαγγέλματος! Ὁ Βασιλεὺς ἀπηύθυνεν ἐπιστολὴν πρὸς τὸν πρῶτον σύμβουλον, τὸν ὁποῖον τῇ ἐνδείξει τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ λαοῦ ἐξελέξατο καὶ ἔχει παρ’ ἑαυτῷ. Τί ἔχει ἡ Βουλὴ περὶ τούτου; Ἐὰν αὐτός, ὅστις ἔλαβε τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως, προέβη εἰς δημοσίευσιν αὐτῆς, καὶ διὰ τῆς πράξεως ταύτης δηλώσας ὅτι ἔχει τὴν αὐτὴν γνώμην καὶ τὸ αὐτὸ φρόνημα, τὸ ὁποῖον δηλοῦται διὰ τῆς ἐπιστολῆς ὅτι ἔχει ὁ Ἡγεμὼν, ἐὰν αὐτὸς δὲν ἐκτελέσῃ τὰ ἐν τῇ ἐπιστολῇ, βεβαίως ὁ Ἡγεμὼν ἔχει ἀφορμὴν καὶ δικαίωμα νὰ ἀσκήσῃ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον τὸ πολίτευμα ἀνέθηκεν εἰς αὐτὸν, νὰ διορίζῃ καὶ νὰ παύῃ τοὺς Ὑπουργούς. Καὶ ἐπὶ πάντων τῶν θεμάτων καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς θέμασι τοῖς ὑπερτάτοις, τὰ ὁποῖά εἰσι συναφῆ μετὰ τῆς ἱστορίας τοῦ παρελθόντος καὶ μετὰ τῶν ἐλπίδων τοῦ μέλλοντος, καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς θέμασιν, ὁδηγοῦνται ἀπὸ ἰδέας μικροτήτων, καὶ προβαίνουσιν εἰς ἐπικρίσεις συμβεβηκότων, τὰ ὁποῖα ἐτελέσθησαν οὕτως ἢ ἄλλως, καὶ ῥίπτουσιν ὑπαινιγμοὺς περὶ ἐπιστολῶν καὶ διαταγῶν τοῦ Βασιλέως, ὑπαινιγμοὺς ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἔῤῥιψε τὸ ὑπ’ ἐμὲ Ὑπουργεῖον κατὰ τὰ 1892. Πάντα ταῦτά εἰσι θέματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ φέρωμεν εἰς συζήτησιν κατὰ τὴν ὥραν ταύτην; Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἐνέκρινεν ὅτι ἔπρεπε νὰ παύσῃ ἐμὲ καὶ τοὺς Ὑπουργοὺς κατὰ τὰ 1892, οὐδεὶς ἠμφισβήτησε τὸ δικαίωμα τοῦτο, καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὁ Βασιλεὺς δικαίωμα ἔχει νὰ μᾶς παύσῃ, ἐὰν κρίνῃ ὅτι τοῦτο ἐπιβάλλεται ἀπὸ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους· ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς φαίνεται ὅτι δὲν κρίνει τοῦτο ὡς ἐπιβαλλόμενον ἀπὸ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Οἱ σπεύδοντες, οἱ ἀνυπόμονοι, ἂς ἔχωσιν ὑπομονὴν, ἴσως παρουσιασθῇ εὐκαιρία τοιαύτη, ἵνα ὁ Βασιλεὺς ἐνασκήσῃ τοιοῦτον δικαίωμα καθ’ ἡμῶν, ἴσως παρουσιασθῇ εὐκαιρία, ἵνα ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς ἐκδηλώσῃ τὴν μείωσιν τῆς ἐμπιστοσύνης της πρὸς ἡμᾶς, ὅτε θέλομεν ἀφήσει τὴν θέσιν μας, ἵνα τὴν καταλάβωσιν ἄλλοι. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ὁ πόθος οὗτος πρέπῃ νὰ ἀναβάλληται, δὲν πρέπει νὰ θερμαίνῃ τοὺς τελοῦντας τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν κατὰ τὴν ὥραν ταύτην ἰδίως ὁ πόθος οὗτος εἶναι ἄκαιρος, καὶ προτρέπω πάντας ὑμᾶς, φίλοι συνάδελφοι, νὰ ἀναβάλητε τοὺς τοιούτους πόθους, ἵνα ἴδωμεν πρὸ παντὸς τί πρέπει νὰ πράξωμεν, ἵνα βοηθήσωμεν ὅσον δυνάμεθα, ἵνα προσενέγκωμεν ὅσας δυνάμεθα ὑπηρεσίας εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐν κακῇ καταστάσει. «Ἀλλὰ ποίας ἰδέας ἔχεται ὑμεῖς»; μᾶς λέγουσιν. Ἔχω τὰς ἰδέας, ὅτι πρέπει νὰ ὀργανωθῶμεν πληρέστερον στρατιωτικῶς, ὅτι πρέπει νὰ ἀπαλλάξωμεν τὸν στρατὸν ἀπὸ τὰς προσθέτους αὐτοῦ ἐργασίας, μὲ τὰς ὁποίας οὗτος ἐπασχολεῖται, ὅτι πρέπει τὰ ἔφιππα σώματα νὰ καταρτισθῶσι μᾶλλον ἀρτίως, ὅτι ἡ ἐφεδρεία νὰ ἀσκῆται, ὅτι ἐὰν αἱ ἀποθῆκαι τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς δὲν περιέχωσιν ὅσα πρέπει νὰ περιέχωσι, πρέπει νὰ φροντίσωμεν, ἵνα καὶ εἰς αὐτὰς εἰσαγάγωμεν ὅ,τι δυνάμεθα νὰ εἰσαγάγωμεν. Πάντα ταῦτα, τὰ ὁποῖα φρονῶ, πᾶσαι αὗται αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας ἔχω, νομίζετε ὅτι ἐγεννήθησαν ἐν ἐμοὶ χθὲς καὶ πρώην; Δὲν ὡμίλησα κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον εἰς ὑμᾶς περὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ ἀποξενώσωμεν τὸν στρατὸν ἀπὸ τὰς προστεθείσας αὐτῷ ἀλλοτρίας ὑπηρεσίας; Δὲν εἰσήγαγον εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ ὀργανώσεως ἀρτιωτέρας τῆς χωροφυλακῆς; Ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἐκεῖνοι, οἵτινες, πρὶν ἢ γένηται λόγος τις περὶ συμπληρώσεως κενῶν ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ, ἐφροντίσαμεν νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν συνδρομὴν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἵνα μᾶς παράσχῃ τὰ μέσα ταῦτα; Καὶ ἐπειδὴ αἱ περιστάσεις δὲν εὐκόλυναν τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ μᾶς παράσχῃ ταῦτα, δὲν εἴμεθα ἡμεῖς, οἵτινες ἀνελάβομεν ὑπ’ εὐθύνην ἡμῶν κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς νὰ σπεύσωμεν νὰ πληρώσωμεν, ἐφ’ ὅσον ἐξήρτητο ἀπὸ ἡμᾶς, τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον; Ἀλλὰ, Κύριοι, πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν ἀκριβῶς, τί ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ζητεῖ καὶ ἐπιθυμεῖ. Ἡμεῖς δὲν σκοποῦμεν νὰ προβῶμεν εἰς τοιαύτας παρασκευὰς, ἐκτάκτους καὶ σπασμωδικὰς, πρὸς τὰς ὁποίας ἴσως ἤθελεν εὑρεθῆ τὸ Κράτος ἐν τῇ οἰκονομικῇ ἀδυναμίᾳ, διότι δὲν σκοποῦμεν, εὐθὺς ὡς τὰς παρασκευὰς συμπληρώσωμεν, νὰ ὠθήσωμεν τὸ Κράτος καὶ τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν αὐτοῦ νὰ προβῇ πέραν τῶν ὁρίων· σκοποῦμεν νὰ συμπληρώσωμεν τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ, ἵνα δύνηται ὁ στρατὸς νὰ χρησιμεύσῃ ὡς βάσις μελετῶν εὐρυτέρων, ὅταν καθαρισθῇ ὁ ὁρίζων τῆς Εὐρώπης καὶ ὅταν ἤθελεν ἐνδειχθῆ εἰς ἡμᾶς, ὅτι αἱ περιστάσεις δύνανται νὰ μεταβληθῶσιν ἀπὸ ἀδιαφόρων εἰς χρησίμους καὶ ἀπὸ ἀλλοτρίων εἰς ἐνδιαφερούσας ἡμᾶς. Ἀλλὰ διατὶ ἡ μειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ ζητεῖ νὰ διακόψῃ πᾶσαν ἐργασίαν, ἕως ἂν φέρωμεν τὰς προτάσεις ταύτας; Ἔλεγέ τις πρὸ μικροῦ, ὅτι πᾶσα ἡμέρα παρερχομένη εἶναι ἀπώλεια διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν, καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἤκουσα τὰς φράσεις ταύτας πρὸ 14 ἢ 15 ἐνιαυτῶν· ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ προβῶ εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ παρελθόντος, ὀφείλω νὰ εὐλαβηθῶ αὐτὸ, ἀλλὰ δὲν εἶμαι οὔτε ἐξ ἐκείνων, οἵτινες συμμερίζονται τὰς περὶ τοῦ παρελθόντος γνώμας τοῦ κ. ἐκ Μαντινείας Βουλευτοῦ. Ἐψηφίσθη ἀληθῶς κατὰ τὸ 1892 νόμος περὶ ἀδείας δανείου 40 ἑκατομμυρίων, διὰ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς ὁπλισμοὺς τοῦ Κράτους καὶ εἰς κατασκευὴν σιδηροδρόμων, καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἦτο ἡ τρίτη ὥρα μετὰ τὸ μεσονύκτιον, ὅταν ἀνέβην ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου, ἵνα ἀντιλέξω πρὸς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπετρέπετο τοῦ δανείου τούτου ἡ συνομολόγησις, καὶ ἐνθυμοῦμαι τί μοὶ συνέβησαν, τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἀναμνήσω ἤδη εἰς ἐκείνους, οἵτινες καὶ τότε ἦσαν μέλη τῆς Βουλῆς. Μετ’ ὀλίγα ἔτη συνωμολογήθη ἄλλο δάνειον μέγα, ἐξ 170 ἑκατομμυρίων, εἰς τὸ ὁποῖον εἶχε συγχωνευθῆ τὸ δάνειον τῶν 40 ἑκατομμυρίων, καὶ ἐν τῷ δανείῳ τῶν 170 ἑκατομμυρίων ὑπῆρχεν ἡ προαίρεσις, ἀνηγγελμένη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀναγεγραμμένη ἐν τῷ νόμῳ, ὅτι μέγα ποσὸν αὐτοῦ θέλει χρησιμεύσει εἰς ἐξοπλισμοὺς τοῦ Κράτους, εἰς κατασκευὴν σιδηροδρόμων. Ἀλλὰ δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῶσιν οἱ ἐξοπλισμοί. Περιστάσεις ἀνώτεραι τῆς θελήσεως ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνων, πλοκαὶ δυσχερειῶν τῆς διοικήσεως ἀπέτρεψαν αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ ἔργου τούτου, καὶ ἐσκέφθησαν κατόπιν δι’ ἄλλου συνδυασμοῦ μετὰ δανείου περὶ τῆς κατασκευῆς τῶν θωρηκτῶν. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἐγὼ ἤμην ἐν τῇ θέσει αὐτῶν, ἂν ἤθελον διοικήσῃ οὕτω, καὶ οὕτω διαχειρισθῆ τὰς πιστώσεις ἐκείνας· ἐκεῖνοι ὅμως, οἵτινες ἦσαν ἐν τῇ διοικήσει, οὕτως ἔκριναν. Δὲν θέλω νὰ ἀδικήσω αὐτούς. Ἐὰν διεφώνουν καὶ τότε, ἐὰν διαφωνῶ καὶ τώρα, ἀφήνω νὰ κρίνῃ αὐτοὺς ἡ ἱστορία, ἀλλὰ δὲν δύναμαι ὅμως νὰ δώσω ἀπαισίαν καὶ μέλαιναν ψῆφον κατ’ αὐτῶν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς ἔδιδε πρὸ μικροῦ εἰς αὐτούς. Δὲν πρέπει, Κύριοι, νὰ λησμονῶμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ὁ τόπος τῶν ἀπροόπτων. Ἄλλως ἄρχεταί τις τοῦ ἔργου, καὶ ἄλλως ἐν τῷ μέσῳ περιπλοκαὶ παρατρέπουσιν αὐτὸν, καὶ εἰς ἄλλα καταλήγει ἀποτελέσματα. Τίς οἶδε, καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες τότε διεχειρίζοντο τὰ κοινὰ, ὑπὸ τίνων σκέψεων ἢ προσκομμάτων ἢ περιπλοκῶν παρετράπησαν! Ἐπειδὴ δὲ μάλιστα δὲν εἶναι ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, ἂς μὴ ἀναμιμνησκώμεθα αἰωνίως αὐτῶν, καὶ ἂς παραπέμψωμεν αὐτοὺς εἰς τὴν ἱστορίαν. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐπιῤῥίψητε εὐθύνην καὶ εἰς ἡμᾶς, διότι καθ’ ὅλον τὸ παρελθὸν δὲν ἀπεχωρίσθη ὁ στρατὸς ἀπὸ τῶν ἀλλοτρίων αὑτῷ ἔργων; διότι δὲν ἐγένοντο ὁπλισμοὶ τοσοῦτοι καὶ τοιοῦτοι, οἷοι πρέπει νὰ ὑπάρχωσιν ἐν τῷ Κράτει; Δὲν ἐνθυμεῖσθε ὑπὸ ποίας περιστάσεις ἐκλήθημεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Δὲν ἐνθυμεῖσθε ποῖά τινα ἐνομίζομεν ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους ἐπέβαλλεν ἡμῖν νὰ ἐπαγγελθῶμεν πρὸς τὸν λαόν; Ἐπηγγέλθημεν περισυλλογὴν τῶν κατὰ τὴν ἡμετέραν γνώμην ναυαγίων, δὲν ἐννοοῦμεν ὅμως, ἵνα λάβωμεν τὸ ξίφος καὶ ἑπομένως περιβάλωμεν τὰ σώματα ἡμῶν διὰ παντὸς ὅπλου ἀμύνης καὶ ἐπιθέσεως, οὔτε παρελίπομεν ὅμως, μόλις ὡς ἐφάνησαν ἐλαφρά τινα καὶ ἀραιὰ νέφη ἐπὶ τοῦ ὁρίζοντος, νὰ ἐνθυμηθῶμεν τὴν χωροφυλακὴν καὶ νὰ ἐνθυμηθῶμεν τὰς ἀνάγκας, αἵτινες ἐφαίνοντο ἡμῖν, ὅτι ἐδημιουργοῦντο ὑπὸ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων. «Καὶ πῶς θέλετε ἐκτελέσει τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἀνεγράφησαν ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Ἡγεμόνος;» Θέλομεν τὰ ἐκτελέσει διὰ πιστώσεων, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην, καὶ διὰ νόμων, οἵτινες πρέπει νὰ ψηφισθῶσι καὶ κυρωθῶσι, τροποποιοῦντες ἄλλους νόμους συναφεῖς πρὸς τὴν διοίκησιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. «Νὰ παύσωμεν λοιπὸν πᾶσαν ἐργασίαν ἕως νὰ φέρητε τοὺς νόμους τούτους»! Νομίζω ὅτι ἡ μέθοδος εἶναι μέθοδος παραλυτικὴ, καὶ ἐφ’ ὅσον ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἡμᾶς, δὲν σκοποῦμεν νὰ προτείνωμεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ παραλύσῃ πᾶσαν ἐργασίαν ἐσωτερικὴν, καὶ πᾶσαν ἀνάγκην τῆς διοικήσεως νὰ ἐγκαταλείψῃ ἐντελῶς. Ἡμεῖς θέλομεν προβάλει εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ μετ’ ὀλίγον καὶ μετά τινας ἑβδομάδας καὶ μετὰ ἄλλας ἑβδομάδας, διαφόρους προτάσεις. Ἡ Βουλὴ θέλει βασανίσει αὐτάς. Ἐὰν ἡ ψήφισις τῶν προτάσεων τούτων φέρῃ μεταβολὴν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, θέλουσιν αὗται παραπεμφθῆ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἥτις θέλει μελετήσει αὐτὰς καὶ θέλει φέρει τὴν ἐπ’ αὐτῶν γνώμην της. Ἀλλὰ θέλουσι πάντως μεταβληθῆ τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ διὰ τῶν ἡμετέρων προτάσεων; Θέλουσι μεταβληθῆ τὰ τῶν ἐσόδων αὐτοῦ; Θέλουσι μεταβληθῆ τὰ τῶν ἐξόδων αὐτοῦ; Ἐγὼ ἀμφιβάλλω. Καὶ ἂν ἤθελον προταθῆ προτάσεις, αἵτινες ἤθελον ἐπηρεάζει τὰ ἔσοδα, εὐχερέστατον ἔργον θέλει εἶσθαι, ἵνα τὰ ἐκ τῶν προτάσεων τούτων προσδοκώμενα ἔσοδα προστεθῶσιν εἰς τὰ ἔσοδα τὰ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένα. Ἀλλὰ βεβαίως δὲν ὑπισχνοῦμαι, ὅτι θέλω φέρει προτάσεις, ἵνα δι’ αὐτῶν ζητήσω παρὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας τὴν μεταβολὴν τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους. Τὰ ἔξοδα θέλουσι μείνει ἀναγεγραμμένα, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ὡς ἔχουσιν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, θέλω δὲ πάντως — καὶ διὰ τοῦτο δίδω πλήρη ὑπόσχεσιν εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ εἰς τοὺς συμπολίτας μου — ἐπιμεληθῆ καὶ ἀσχοληθῆ, ἐὰν μείνω ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἵνα ἡ διαχείρισις τῶν ἐξόδων τούτων γένηται μετὰ τοσαύτης φειδοῦς, ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ συμβιβασθῇ μὲ τὰς ἀπολύτους ἀνάγκας τῆς διοικήσεως, καὶ ὡς διὰ τῆς φειδοῦς κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν πιστώσεων τοῦ Κράτους ἠδυνήθημεν νὰ ἐλαττώσωμεν μέχρι τοῦδε τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους, θέλομεν ὡσαύτως δαπανήσει καὶ κατὰ τὸ 1897, ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν διοικοῦντες, ποσὰ ὀλιγώτερα τῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένων. Ἀλλὰ καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελε συμβῆ — δὲν γνωρίζω ἂν ἐπ’ ἀγαθῷ ἢ κακῷ τῆς Ἑλλάδος — νὰ μὴ ἐπέλθῃ διατάραξίς τις ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ ἑπομένως πλήρης ὁμοφροσύνη ἐν τῇ Εὐρώπῃ νὰ εὕρῃ διεξόδους ἀπροόπτους εἰς τὰς δυσχερεστάτας πλοκὰς, αἵτινες ἐξυφάνθησαν ἐκ τῶν ἀτελειῶν τῆς διοικήσεως, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἐκ τῆς ἐλλείψεως πάσης διοικήσεως, τὸ Κράτος δὲν θέλει ὑποφέρει κανένα κλονισμόν. «Ἀλλὰ λοιπὸν πόθεν θέλετε ἀντλήσει τὰ κεφάλαια, τῶν ὁποίων ἔχετε ἀνάγκην, ἵνα ἐφαρμόσητε, οὐχὶ τὸ πρόγραμμα — διότι δὲν εἶναι πρόγραμμα — ἵνα ἐφαρμόσητε τὰς γνώμας ὑμῶν ταύτας, τὰς σκοπούσας τὴν πλήρωσιν τῶν ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ ὑπαρχόντων κενῶν;» Μήπως δυνάμεθα νὰ πράξωμέν τι ἐν ἀγνοίᾳ ὑμῶν; Ἡμεῖς οὐδεμίαν ἔχομεν ἐξουσίαν. Ὑμεῖς καὶ ὁ Βασιλεὺς ἔχετε τὴν ἐξουσίαν, διότι ὑμεῖς εἶσθε ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία τοῦ Κράτους Θέλομεν λοιπὸν ἐλθεῖ πρὸς ὑμᾶς μὲ τὰς προτάσεις ἡμῶν, σεῖς δὲ θὰ ἀποφανθῆτε ἐπ’ αὐτῶν. Καὶ δὲν ἔχετε μικρὰν ὑπομονήν; Καὶ ζητεῖτε σήμερον, διότι, ὡς λέγετε, πᾶσα στιγμὴ ἢ πᾶσα ἡμέρα παρερχομένη εἶναι ἀπώλεια διὰ τὸν Ἑλληνισμόν! Δὲν ἔχετε μικρὰν ὑπομονὴν, ἵνα μάθητε ποίας θὰ προβάλωμεν εἰς ὑμᾶς προτάσεις, ἵνα ἐξελέγξητε ταύτας κατὰ τὴν ἰδίαν ὑμῶν συνείδησιν καὶ κατὰ τὰς ἰδίας ὑμῶν γνώμας; Διὰ τοῦτο τὸ Ὑπουργεῖον δὲν συνεφώνησε μὲ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν τὰ μειοψηφοῦντα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ προέβαλον κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἐξακολουθοῦμεν νὰ παρακαλῶμεν καὶ τὰ μέλη τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς νὰ παραιτήσωσι τὴν ἀξίωσιν τῆς ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν των, καὶ τὴν Βουλήν, ἂν ταῦτα ἐπιμένωσι, νὰ μὴ ἐγκρίνῃ τὴν ἀξίωσιν αὐτῶν ταύτην.

§37ΜΑΝΕΣΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ ὀλίγου ἀγορεύων σᾶς εἶπεν, ὅτι αἱ γνῶμαι, αἱ ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Βασιλέως, τῇ δημοσιευθείσῃ διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι γνῶμαι ἰδικαί του. Εἶναι ὁ τρίτος προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον ὑποβάλλει εἰς τὴν Βουλήν, καὶ οὐδὲ ἴχνος τῶν γνωμῶν τούτων ἀναφαίνεται ἐν ἅπασι τούτοις τοῖς προϋπολογισμοῖς. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ὁπότε συνεζητοῦμεν τὸ ἐπιψηφισθὲν νομοσχέδιον, τὸ ἀστυνομικὸν, καὶ μὴ ἐπικυρωθὲν, οὐδὲ ἀπάντησιν ἔδωκε πρὸς ἐμὲ τότε, κραυγάζοντα: «Ἀξιότιμε κ. Πρωθυπουργὲ, εἶναι εἰς χεῖράς σου νὰ ἀπαλλάξῃς τὸν στρατὸν ἀπὸ τῶν ἀλλοτρίων ὑπηρεσιῶν, εἶναι εἰς χεῖράς σου νὰ ἀπαλλάξῃς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἀπὸ τῶν ἀστυνομικῶν καθηκόντων.» Καὶ ἦτο εἰς χεῖράς του, διότι τότε ἔλεγε, συμφωνῶν μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ὤφειλε νὰ παραδώσῃ εἰς τὴν χωροφυλακὴν ἁπάσας τὰς ξένας ταύτας ὑπηρεσίας καὶ ὑπέβαλλεν ὀργανισμὸν αὐτῆς. Διατὶ δὲν ἐπεψήφισε τοῦτον; Δὲν εἶχε τὴν πλειοψηφίαν; Ἀντετάχθημεν εἰς τοῦτο ἡμεῖς; Μὴ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τοῦ δακτύλου ἡμῶν! Ἡ ἐπιστολή, Κύριοι, τοῦ Βασιλέως, ἀποδεικνύει τὴν μορφὴν οὐχὶ μόνον ὡς πρὸς τὸ παρελθὸν, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὸ παρόν. Ἐπὶ τρεῖς ὁλοκλήρους συνόδους συνερχόμεθα ἐνταῦθα, ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς παρούσης. Ὁ Βασιλεὺς λέγει: «ποθῶ πρὸ ἐτῶν τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τῶν ἀλλοτρίων ὑπηρεσιῶν», ὡς νὰ λέγῃ «δὲν κατώρθωσα τοῦτο, καὶ ἀπελπισθεὶς ἀποτείνομαι ἤδη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν», ἀναλαμβάνων οὕτω ὑποχρέωσιν ἀπέναντι τοῦ ἔθνους διὰ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης, ἡ ὁποία διατάσσει νὰ δημοσιευθῇ διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἐπιστολὴ αὕτη, Κύριοι, δὲν εἶναι ἰδιώτου πρὸς ἰδιώτην, δὲν εἶναι ἐπιστολὴ ἀφορῶσα εἰς ἰδίας ὑποθέσεις, ἀλλ’ εἰς ὑποθέσεις δημοσίας. Εἶναι ἐπιστολὴ τοῦ Ἡγεμόνος πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν αὐτοῦ, εἶναι καθαρὰ διαταγή, ὑπὸ τύπον ἐπιστολῆς, διότι οὕτως εἴθισται νὰ ἀπευθύνωνται αἱ διαταγαὶ τῶν Ἡγεμόνων πρὸς τοὺς Πρωθυπουργούς. Ἡ διαταγὴ αὕτη ἐπιτάσσει τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἰδεῶν τῶν περιλαμβανομένων ἐν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ, διότι λέγει: «ἐμπιστεύομαι τὴν ἐκτέλεσιν εἰς τὴν Κυβέρνησίν μου», καὶ δὲν λέγει «τὴν νῦν Κυβέρνησίν μου», ἀλλὰ λέγει «τὴν Κυβέρνησίν μου», διότι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις αὕτη δὲν ἐκτελέσῃ ταῦτα, βεβαίως θέλει ἀντικαταστήσει ταύτην. Εἶναι λοιπὸν πρωτοβουλία σήμερον τοῦ Ἡγεμόνος, καὶ πρωτοβουλία ἀξιέπαινος. Ἐγώ, Κύριοι, ὅτε κατὰ τὴν διακοπὴν τῆς συνεδριάσεως τοῦ παρελθόντος Σαββάτου ἐμάνθανον τὴν εἴδησιν τὴν διαδιδομένην, ὅτι ἐπιστολὴ τοῦ Ἡγεμόνος ἐστάλη πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, καὶ ὅτι αὐτὴ κατεχωρίσθη ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τῆς ὁποίας ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀσπάζεται τὰς γνώμας αὐτάς, ἀναγνώσας, Κύριοι, ταύτην, ὁμολογουμένως, οὐχὶ μόνον ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀξιωματικὸς, ἀνήκων εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ἔτριβον ἀπὸ χαρὰν τὰς χεῖρας, ὅτι τέλος πάντων ἀπεφασίσθη νὰ ληφθῇ πρόνοιά τις, καὶ ἀνέμενον, Κύριοι, ἐρχόμενος κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς συνεδριάσεως, νὰ ἀκούσω τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλ’ εἴπετέ μοι σεῖς, οἱ πολιτικώτεροι ἐμοῦ, ἃς μοὶ εἴπῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ καταναλώσας ὁλόκληρον τὸν βίον αὐτοῦ ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι, ἃς μοὶ εἴπῃ, ἂν τοιαύτη ἐπιστολὴ ἦναί τι σύνηθες, ἦναί τι κανονικὸν, ἢ ἦναί τι σπάνιον, ἔκτακτον, ἐν ἐκτάκτοις περιστάσεσι λαμβάνον χώραν. Δὲν εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν ἐξ εὐλαβείας, ἐξ ἁβρότητος πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, ἐξ εὐλαβείας πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, ἐξ εὐλαβείας πρὸς τὸ ἔθνος, πρὸς τὸ ὁποῖον ἐκοινοποιήθη διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἐπιστολὴ, νὰ ἀνέλθῃ τὸ βῆμα καὶ νὰ εἴπῃ: «Κύριοι, ὁ Βασιλεὺς μοὶ ἀπηύθυνε τὴν ἐπιστολὴν ταύτην, καὶ ἐκφράζει τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ, ὅπως ληφθῶσι τὰ μέτρα ταῦτα πρὸς διοργάνωσιν, πρὸς μεταῤῥύθμισιν ἐπὶ τὰ βελτίω τῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι «προτίθεμαι νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν ψῆφον ὑμῶν τὰ σχετικὰ μέτρα, διότι ταύτας τὰς γνώμας ἀσπάζομαι»; Ἢ ἔστω ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, ὅ,τι σήμερον εἶπεν, ὅτι τὰς γνώμας ταύτας εἶχε, καὶ ἑπομένως θὰ τὰς ἐφαρμόσῃ σήμερον, ἔστω καὶ ἀργὰ (mieux vaut tard, que jamais). Ἀλλὰ εἴμεθα, Κύριοι, ὑποχρεωμένοι νὰ μανθάνωμεν ταῦτα ἐκ τῶν ἐφημερίδων, ὡς νὰ μὴ συνεδριάζωμεν, ὡς νὰ μὴ ὦμεν ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, ὡς νὰ μὴ ἔχωμεν τὴν ἀπαίτησιν ἐπὶ τέλους νὰ μᾶς κοινοποιηθῇ τοιοῦτόν τι! Σήμερον ἔπρεπε νὰ μάθωμεν τοῦτο ἀπὸ τὸν κ. Παγανέλην, τὸν ἰδιαίτερον φίλον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὁ ὁποῖος ἔλεγε πρὸς τὸν κ. Πετιμεζᾶν, καὶ ὁ κ. Πετιμεζᾶς πρὸς ἕτερον μέλος τῆς ἐπιτροπῆς, ὁποίαν ἐπὶ τέλους γνώμην ἔχει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἐκ τίνων πόρων προτίθεται νὰ ἐκτελέσῃ ταῦτα! Φαίνεται ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατεγίνετο μὲ τὸ σφαιριστήριον ἄλλοτε, καὶ διὰ τοῦτο ἡ γνώμη του ἐγένετο ἡμῖν γνωστή, ὡς καραμπόλα, ἀπὸ σπόντα! Ἐγὼ σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἔχω πεῖραν, — εἶναι δευτέρα περίοδος, καθ’ ἣν εἰσέρχομαι εἰς τὴν Βουλὴν, — ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμην τοιοῦτον ἐπίσημον γεγονὸς νὰ μὴ τὸ ἐννοήσω ἐκδηλούμενον παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι θὰ ἦτο εὐλάβεια πρὸς τὸν Ἡγεμόνα νὰ μᾶς δηλώσῃ ποῖα μέτρα προτίθεται νὰ λάβῃ, καὶ νὰ μὴ ματαιοπονῶμεν ἐπὶ δύο συνεδριάσεις, ἐὰν ἔπρεπε νὰ ἐξακολουθῇ ἐργαζομένη ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἢ ὄχι· διότι τί εὐλογοφανέστερον ἀπὸ τὴν πρόθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ συζητήσῃ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀφοῦ πρόκειται ν’ ἀντικατασταθῇ ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία, ἐν τῇ ὁποίᾳ ὑπηρετοῦσιν ἀξιωματικοί; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ συζητήσῃ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ πλεῖσται ὅσαι μεταβολαὶ ἐπιφέρονται; Ἢ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῇ τις, ὅτι ἡ ἐσωτερικὴ πολιτικὴ κατὰ τοῦτο δὲν ἤλλαξεν; Ἦτο μέχρι τοῦδε πολιτικὴ τῆς ἀδρανείας, καὶ σήμερον εἶναι πολιτικὴ διαῤῥυθμίσεως τῶν κακῶς ἐχόντων. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν, ἂν καὶ εἶμαι εὐχαριστημένος ἐκ τῆς σημερινῆς δηλώσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἐπὶ τέλους θὰ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα. Ὅτε ἡμεῖς, τουτέστι τὸ κόμμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω, ὄχι μόνον ἐν ταύτῃ τῇ περιόδῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ παρελθούσῃ, ἐξέφρασε τὰς γνώμας αὑτοῦ περὶ τῶν στρατιωτικῶν, ἐκραύγαζον ἐπανειλημμένως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τῶν μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων ἠδυνάμεθα νὰ βελτιώσωμεν τὰ τοῦ στρατοῦ, καὶ μετὰ τριήμερον ἀγόρευσιν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν περίοδον ἔλεγον καὶ ἐξώρκιζον τοὺς πάντας νὰ λάβωμεν πρόνοιαν περὶ τοῦ στρατοῦ, περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ τοῦ ὑψίστου, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐξήρτηται ἡ ἐθνικὴ τιμὴ, ἡ ἐθνικὴ ὕπαρξις· διότι, ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν, ἔλεγον, τὴν αὐτὴν ὁδὸν, θέλομεν διαγραφῆ ἐκ τοῦ χάρτου τῶν ζώντων ἐθνῶν, δὲν θέλομεν ὑπολογισθῆ ἐν μέλλουσι πολεμικοῖς συνδυασμοῖς, θέλομεν καταληφθῆ ὑπὸ ἀπροόπτων γεγονότων καὶ θέλομεν καταντήσει τὸ ἐξουθένωμα τοῦ λαοῦ τῆς Ἀνατολῆς. Τὰς γνώμας ταύτας ἐξέθηκα καὶ ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ καὶ ἐν ταῖς συναντήσεσιν. Ἀλλὰ διατὶ, ἂν εἴχετε τὰς αὐτὰς γνώμας, δὲν τὰς ἐθέτετε εἰς ἐνέργειαν; Δὲν ἦσθε μελετημένοι πρὸς τοῦτο, καὶ ὅταν σήμερον ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Ἡγεμόνος σᾶς ἐπιτάσσῃ, ἔρχεσθε καὶ λέγετε ὅτι θὰ σκεφθῆτε τὰ μέτρα. Ἀλλὰ, Κύριοι, κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον τῆς Βουλῆς ἐνθυμεῖσθε, ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔσπευδε διὰ μιᾶς καὶ μόνης συνεδριάσεως νὰ λάβῃ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ ὅταν ἐπὶ 36 ὁλοκλήρους ὥρας συνεδριάζομεν ἐνταῦθα, ἄνευ διακοπῆς, τῇ πρωΐᾳ κατὰ τὴν 10ην ὥραν ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἔλεγον: «Κύριε Πρωθυπουργὲ, δὲν ἐκόπασεν ἐν τῇ Ἀνατολῇ ὁ σάλος· λάβετε πρόνοιαν, μὴ καταληφθῶμεν ὑπὸ τῶν περιστάσεων, φροντίσατε, εἰ δυνατὸν, ἀπὸ τοῦδε νὰ περικόψητε τὰς ματαίας δαπάνας, νὰ οἰκονομήσητε, ἂν δύνασθε, τὰ ἀναγκαιοῦντα ποσὰ, τὰ ὁποῖα νὰ δώσητε εἰς τὰ δύο πολεμικὰ Ὑπουργεῖα». Καὶ ἐνθυμεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ὅτι ἔλεγον, ὅτι τὴν μερίδα τοῦ λέοντος πρέπει νὰ λάβωσι τὰ Ὑπουργεῖα ταῦτα, καὶ συνῄνει καὶ συγκατένευε διὰ τῆς κεφαλῆς, διότι ηὐχαριστεῖτο νὰ καλλιτερεύσῃ τὸν κλάδον, ὃν διευθύνει. Καὶ κατελήφθημεν ὑπὸ τῶν περιστάσεων, καὶ ἐφάνημεν ἀνίκανοι οὐχὶ μόνον νὰ προστατεύσωμεν τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα, ἀλλὰ νὰ σώσωμεν κἂν τὸ γόητρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ! Δὲν ἐννοῶ ἐγὼ τὰ ἀδύνατα, δὲν ἐννοῶ τὸν παραλογισμὸν, ὅτι σήμερον δυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν ἑκατὸν ἑκατομμύρια διὰ τὸν στρατόν. Ἀλλὰ διὰ τῶν αὐτῶν δαπανῶν, τὰς ὁποίας προορίζομεν διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, δυνάμεθα νὰ καταρτίσωμεν τὰ τοῦ στρατοῦ. Βεβαίως ἔχομεν ἀνάγκην δαπανῶν πρὸς βελτίωσιν τοῦ ὑλικοῦ, διὰ τὴν συμπλήρωσιν τῶν ἱππικῶν σωμάτων. Βεβαίως ἔχομεν ἀνάγκην μέτρων, ὅπως ἐπιβάλωμεν τὴν δικαιοσύνην ἐν τῷ στρατῷ. Μὴ λησμονεῖτε, ὅτι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, προεξάρχοντος τότε τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ἐλέγομεν: «ἀφομοιώσατε τοὺς μισθοὺς», διότι ὁμολογουμένως ἀδικοῦνται οἱ τῶν μὴ τεχνικῶν σωμάτων ἀξιωματικοί· οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος διακρίσεως τῶν μισθῶν, διότι σήμερον ἡ ἐπιστήμη δὲν ὁμιλεῖ πλέον περὶ πεζικοῦ, ἀλλὰ περὶ πεζοῦ, δὲν ὁμιλεῖ περὶ ἱππικοῦ, ἀλλὰ περὶ ἱππέως, ἀναγράφουσα ὡς ἀρχὴν τὴν μόρφωσιν τοῦ ἀτόμου, τουτέστιν ἀπαιτεῖ τὴν αὐτὴν μόρφωσιν εἰς ὅλα τὰ σώματα. Καὶ ποῖα μέτρα ἐλάβετε διὰ νὰ δείξητε, ὅτι εἴχετε τὰς γνώμας ταύτας; Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ προσωπικὸς φίλος μου, εἶχε τὴν διάθεσιν νὰ παρουσιάσῃ τινὰ, σεῖς τὰ ἐῤῥίψατε εἰς τὰς Ἑλληνικὰς καλένδας, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνητε νὰ ψηφισθοῦν. Ἀδιάφορον ἂν δὲν ἤμην σύμφωνος εἰς τὰς λεπτομερείας, ἀλλὰ τέλος Βουλευταὶ τῆς πλειοψηφίας, ἀνήκοντες εἰς τὸν στρατὸν, ἐλάμβανον τὸν λόγον καὶ σᾶς προέτρεπον, καὶ σεῖς ἀπεφύγετε! Πῶς λοιπὸν δύνασθε ν’ ἀποδείξητε εἰς ἡμᾶς, ὅτι εἴχετε τοιαύτην πολιτικὴν ἐσωτερικὴν, μεταῤῥυθμιστικήν; Πῶς θὰ ἐκπληρώσητε αὐτὰ, τὰ ὁποῖα σήμερον προβλέπετε; Ἀλλὰ ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων βεβαίως, ὁ ὁποῖος θὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν εἶσθε ἱκανοὶ νὰ τὰ θέσητε εἰς ἐνέργειαν· ἀναμένω νὰ ἴδω, ἐὰν ἐσπευσμένως θὰ λάβητε τὰ κατάλληλα μέτρα, ὅπως μὴ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι παρουσιασθῆτε ἀνέτοιμοι, ὡς κατὰ τὸ παρελθόν. Ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἐχλεύασεν ἐκείνους, οἵτινες ἔλεγον, ὅτι κατὰ τὴν περίοδον τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο νὰ ὠφεληθῇ. Δὲν ἔλαβον τὸν λόγον ἐξ εὐλαβείας πρὸς τὸν λαὸν ἐκεῖνον, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου, ἂν ὄχι ἄλλο τι, ἐπὶ 16 ὅλους μῆνας ἐκοπίασα, καὶ ὑπέστην ἀγογγύστως ὅσα ἡ ἐπανάστασις ἐπάγει. Καὶ τίς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1866 στρατὸς 70 χιλιάδων ἀνδρῶν, ἐκτὸς τῶν Τούρκων Κρητῶν, ἐπάλαιε πρὸς τοὺς μαχητὰς ἐκείνους, μετὰ τῶν ὁποίων συνηγωνιζόμην, ὅτι 35 ὅλα πλοῖα ἐπολιόρκουν τὴν νῆσον καὶ παρέπλεον διαρκῶς τὰς ἀκτὰς τῆς Κρήτης; Καὶ σήμερον ἡ Τουρκία δὲν ἐτόλμα νὰ στείλῃ ἓν πλοῖον ἐπὶ τῇ ἁπλῇ ἰδέᾳ, ὅτι ἠδύναντο νὰ παρουσιασθῶσι τὰ Ἑλληνικὰ θωρηκτά.

§38ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα;

§39ΜΑΝΕΣΗΣ. Θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω ἀμέσως. Ἐὰν, ἐπειδὴ τὸ εἶπεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς μερίδος, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω, καὶ θέλω νὰ πιστοποιηθῇ, 3½ χιλιάδες στρατοῦ μόνον ὑπῆρχον ἐν Κρήτῃ, 4,000 ἔστω, ἐὰν, Κύριοι, τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν ἐπαρουσιάζοντο μὲ δύο μόνον συντάγματα καὶ μίαν πυροβολαρχίαν, ἠδύνατο νὰ καταληφθῇ ἡ Κρήτη, διότι ταῦτα ἤθελον χρησιμεύσει ὡς στήριγμα χιλιάδων ἀνδρείων Κρητῶν· διότι μάθετε, ὅτι οἱ σημερινοὶ Κρῆτες εἶναι ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ ὑπέρτεροι τῶν τοῦ 1866, εἶναι ἔτι μᾶλλον ἐξησκημένοι, διότι ἐν μείζονι ἐλευθερίᾳ ἀνεπτύχθησαν στρατιωτικῶς, καὶ μεῖζον θάῤῥος ἀπέκτησαν, κύριοι δὲ κατὰ θάλασσαν, εὐκόλως ἤθελον γείνῃ κύριοι καὶ κατὰ ξηράν. Καὶ τί ἤθελον σᾶς εἴπει τότε αἱ Δυνάμεις; «ἐξέλθετε ἐκεῖθεν»; Ἀλλὰ δὲν ἠδύναντο νὰ τὸ εἴπουν. Καὶ ἂν ἐπέμενον καὶ τὸ ἔλεγον, ἠδύνασθε νὰ εἴπητε πρὸς τὸν Ἑλληνισμόν: «Tout est perdu sauf l'honeur!». «Τὸ πᾶν ἀπώλετο πλὴν τῆς τιμῆς.» Ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐμείναμεν ἀνάλγητοι, ἀλλ’ ἐσπεύσαμεν νὰ συνδράμωμεν κινδυνεύοντας ἀδελφοὺς, καὶ τοῦτο ἤθελε παράσχει ἡμῖν μέγα ἠθικὸν κέρδος. Ἀλλὰ ποία ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων ἤθελε σᾶς ἀποβάλει ἐκεῖθεν; Ἡ Ἀγγλία, ἡ ὁποία εἶχε δεχθῆ ῥάπισμα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ Ἀρμενικοῦ; ἐκείνη, ἡ ὁποία διὰ τοῦ φανοῦ τοῦ Διογένους ἐπεδίωκε τὴν ἐξέγερσιν τῶν λαῶν καὶ διεκήρυττε τὸν διαμελισμὸν τῆς Τουρκίας, ὅπως λάβῃ ἱκανοποίησιν ἀπέναντι τῆς ἀποτυχίας διπλωματικῶς; Δὲν ἐτολμήσαμεν, Κύριοι, καὶ ὁ μὴ τολμῶν οὐδὲν κερδίζει. Δὲν ἐτόλμησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, διότι ἐνόμιζεν, ὅτι τὸ πᾶν θὰ χαθῇ. Καὶ ἐγὼ τί νομίζετε κατακρίνω; τὸν πατριωτισμόν του; βεβαίως ὄχι· δὲν ἔχω τοιοῦτον θάῤῥος. Καὶ σέβομαι καὶ ἐκτιμῶ τὸν ἄνδρα, καὶ τὴν πεῖραν αὐτοῦ καὶ τὸν πατριωτισμόν. Ἀλλὰ κατακρίνω τὴν ἀτολμίαν αὐτοῦ, τὴν σύμφωνον ἄλλως τε πρὸς τὴν ἡλικίαν, τὴν ὁποίαν φέρει. Ἐλπίζω, ὅτι δὲν θὰ ἀποδειχθῇ καὶ πάλιν, ὅτι θέλομεν νὰ ῥίψωμεν στάκτην εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς, ἀντλῶ δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὴν φορὰν ταύτην θὰ ληφθῇ πρόνοια οἱαδήποτε, ἀποφασιστικὴ, καὶ τοῦτο, διότι ἡ εὐθύνη, τὴν ὁποίαν λαμβάνει ὁ Ἡγεμὼν ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, ὑποχρεοῖ τὴν Κυβέρνησιν ἀμέσως νὰ ἀσπασθῇ τὰς γνώμας αὐτοῦ. Καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὴν φορὰν ταύτην ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐφαρμόσῃ τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων δύναται νὰ εἰσέλθῃ ἐπὶ τῆς ἀληθοῦς ὁδοῦ ὁ στρατός. Διότι, ἂν καὶ ἤδη ἡ Κυβέρνησις ἀμελήσῃ, οὐ μόνον θὰ δώσῃ λόγον εἰς τὴν Ἱστορίαν, ἀλλὰ λίαν προσεχῶς εἰς αὐτὸ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, εἰς τὸ ὁποῖον καυχᾶται, ὅτι ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν.

§40ΡΑΛΛΗΣ. Παρακαλῶ, Κύριοι, καὶ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου, τὸν ἐκ Τριχωνίας Βουλευτὴν, καὶ πάντα ὅστις μοὶ ἐπέτρεψε νὰ ὁμιλῶ ἐξ ὀνόματος αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς συναδέλφους, τὰς ἐννοίας τοῦ Βασιλικοῦ γράμματος νὰ μὴ τὰς ἀναζητῶσι μήτε εἰς τὰς σκέψεις των, μήτε εἰς τοὺς πόθους των, μήτε εἰς τὰς ἰδέας περὶ τοῦ πρὸς τὴν πατρίδα καθήκοντος, τὰς ὁποίας εἷς ἕκαστος ἐξ αὐτῶν ἔχει. Τὴν ἔννοιαν τοῦ Βασιλικοῦ γράμματος καὶ τῶν λόγων τοῦ Βασιλέως εἷς μόνος δύναται ν’ ἀποδώσῃ, καὶ εἷς μόνος εἶναι ἁρμόδιος ν’ ἀποδώσῃ ἐνταῦθα· ὁ κ. Πρωθυπουργός, εἰς ὃν ἀπετάθη ὁ Βασιλεύς. Εἶναι ἐντελῶς σόλοικον καὶ ἐντελῶς ἀντισυνταγματικὸν νὰ θέλωμεν ἡμεῖς, οὐδεμίαν ἔχοντες ἰδιότητα πρὸς τοῦτο, νὰ διερμηνεύσωμεν κατὰ τὰς ἰδίας ἡμῶν σκέψεις, ἔστω καὶ κατὰ τοὺς κανόνας τῆς λογικῆς καὶ ἀπὸ χρηστοῦ συνειδότος, τοὺς λόγους ἐκείνους, τῶν ὁποίων μόνον εἷς ἐπίσημος διερμηνεὺς παρίσταται ἐνώπιον ἡμῶν, ἡ Κυβέρνησις, ἡ σύμβουλος τοῦ Στέμματος. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο οὔτε κατ’ ἐλάχιστον θὰ διαφωνήσω πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἀπέδωκεν εἰς τὸ γράμμα τὸ Βασιλικόν. Βασιλεὺς ἄνευ γνώμης δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ, καὶ ἐὰν εἰς τοιοῦτον Βασιλέα ἀπέβλεπεν ὁ συνταγματικὸς ἡμῶν χάρτης, βεβαίως ἔπρεπεν ἀμέσως ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὸν τροχὸν αὐτὸν τὸν περιττὸν νὰ διαγράψῃ. Ὁ Βασιλεὺς ἐκδηλοῖ τὴν γνώμην του, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἐπὶ τῶν ἐν γένει συμφερόντων τῆς χώρας, πρὸς τοὺς συμβούλους αὐτοῦ, εἴτε διὰ προφορικῶν διαλέξεων, εἴτε ἐγγράφως καὶ δι’ ἐπιστολῶν. Οὐδένα ἔχω λόγον ν’ ἀσχοληθῶ, ὅπως χαρακτηρίσω τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως ὡς διάγγελμα ἢ ὡς ἁπλῆν ἐπιστολήν. Οὐδεμίαν ἔννοιαν ἔχει δι’ ἐμὲ ἡ συζήτησις αὕτη. Ἐὰν δὲ ἔλαβον τὸν λόγον, ἔπραξα τοῦτο, ἀφ’ ἑνὸς μὲν, ὅπως σᾶς παρακαλέσω νὰ μὴ θελήσητε ν’ ἀποδώσητε εἰς τὸ γράμμα τὸ Βασιλικὸν ἀλλοίαν ἔννοιαν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ ἐπίσημος ἀντιπρόσωπος τοῦ Στέμματος ἐνταῦθα, ἀφ’ ἑτέρου δὲ, ὅπως ἐπιστήσω τὴν ὑμετέραν προτοχὴν ἐπὶ τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἐποιήσατο, κατόπιν τῆς τοιαύτης ἑρμηνείας, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐβεβαίωσεν ἡμᾶς, ἐν τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπεῖ ἐνταῦθα, ὅτι ἡ Βασιλικὴ ἐπιστολὴ οὔτε κατ’ ἐλάχιστον συνεπάγεται μεταβολὴν πολιτικῆς, ὅτι αἱ ἔννοιαι, αἱ περιλαμβανόμεναι ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Βασιλέως εἶναι αἱ ἔννοιαι αὐταὶ τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ σᾶς ἔλεγε: «Μήπως δὲν ἀναγνωρίζω τὰ κενὰ τὰ ἐν τῷ στρατῷ; μήπως δὲν ἀναγνωρίζω τὴν ἀτέλειαν τῆς ἐκγυμνάσεως αὐτοῦ καὶ τὴν ἀτέλειαν τοῦ ὀργανισμοῦ αὐτοῦ; Μήπως, δὲν ὀφείλω νὰ μεριμνήσω περὶ τῶν ἀτελειῶν αὐτοῦ; Μήπως ἐὰν μοὶ ἦτο δυνατὸν νὰ εὕρω τὰ μέσα νὰ πληρώσω τὰς ἀποθήκας ἡμῶν, δὲν ἤθελον πράξει τοῦτο; Καὶ κατὰ τί νομίζετε ὅτι αἱ γνῶμαι, αἱ ἐξενεχθεῖσαι διὰ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως, διαφέρουσι τῆς γνώμης ἡμῶν;» Ἐγὼ οὐδόλως θέλω νὰ ἐπιῤῥίψω ἐπὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τὴν μομφήν, ὅτι πάντα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μνημονεύονται ἐν τῇ Βασιλικῇ ἐπιστολῇ, διέφυγον τὴν προσοχήν του, κυβερνῶντος τὸν τόπον ἀπὸ 18 ἤδη μηνῶν. Ἀλλ’ ἐθαύμασα καὶ ἐξεπλάγην, ὅτε ἀμέσως κατόπιν, πρὸ δέκα λεπτῶν πρὶν ἢ λάβῃ τὸν λόγον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τριχωνίας Βουλευτής, ἤκουσα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ λέγοντος: «Διατὶ ἀνυπομονεῖτε; Ὑπομείνατε ἐπ’ ὀλίγον. Δόσατέ μας ὀλίγον χρόνον, ἵνα σκεφθῶμεν περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ σᾶς ὑποβάλωμεν, περὶ τῶν μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων θὰ πληρώσωμεν τὰ ἐν τῷ στρατῷ κενά, —τὰ ἀναγνωρισθέντα παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ μακροῦ χρόνου—περὶ τῶν μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων πρόκειται νὰ πραγματοποιηθῶσιν αἱ σκέψεις αὐταὶ τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ἐκδηλωθεῖσαι διὰ τοῦ γράμματος τοῦ Βασιλέως, αἱ ἔννοιαι, τὰς ὁποίας εἰς αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις ἀπέδωκεν.» Ἀλλὰ, πρὸς Θεοῦ, τοιαύτην αὐτοκαταδίκην ἐκ μέρους Κυβερνήσεως, δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον δύναταί τις νὰ ἐπιθυμῇ. Ἐπὶ 18 ὅλους μῆνας, —καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ παρελθόντος ὡμίλει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μαντινείας, διότι δὲν πρόκειται ἐνώπιον ἡμῶν ὁ ἔλεγχος τοῦ ἀπωτάτου παρελθόντος, ἐκείνου τοῦ παρελθόντος, ὅπερ ἀνήκει εἰς τὴν ἱστορίαν· εἰς ὑμᾶς συμφέρει ν’ ἀνατρέχητε εἰς τὸ ἀπώτατον παρελθὸν, διότι δὲν ὑπάρχει ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ἐδικαιοῦτο καὶ ὅστις θὰ εἶχε καθῆκον νὰ ὑπερασπίσῃ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν κατακρίνετε, ἀλλ’ ἡμεῖς οὐδένα ἔχομεν λόγον, ὅπως ἀνατρέχωμεν εἰς τὸ ἀπώτατον ἐκεῖνο παρελθὸν, οὐδὲ πρόκειται νὰ ζητήσωμεν εὐθύνην περὶ τοῦ παρελθόντος ἐκείνου, διότι, ὡς εἶπον, τὸ παρελθὸν ἐκεῖνο ἀνήκει εἰς τὴν ἱστορίαν, καὶ μόνος ἐκεῖνος, ὅστις προτίθεται ἀκριβῶς νὰ συγχύσῃ τὰς ἐννοίας καὶ νὰ καταστήσῃ ἀδιέξοδον καὶ τὴν συζήτησιν καὶ τὴν κατάστασιν, ἐκεῖνος ἀνατρέχει εἰς τὸ ἀπώτατον παρελθόν· ἡμεῖς συζητοῦμεν καὶ ἔχομεν καθῆκον νὰ συζητῶμεν περὶ τοῦ ἀμέσως παρελθόντος, τὸ ὁποῖον συνδέεται ἀναποσπάστως μὲ τὸ παρόν, τὸ ὁποῖον συνδέεται μὲ τὸ προσεχέστατον μέλλον, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ παρελθόντος σᾶς ἐρωτῶ, —ἐπὶ 18 ὅλους μῆνας τί ἐπράξατε, ὅπως ἐπιτελέσητε καθῆκον στοιχειῶδες, ὅπερ εἴχετε πρὸς τὸ ἔθνος, πρὸς τὴν χώραν, τὸ καθῆκον τὸ στοιχειῶδες, ὅπερ εἴχετε πρὸς τὸν στρατόν; Πῶς ἐπληρώσατε τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα ἀναγνωρίζετε καὶ ἀναγνωρίζει ἡ Βασιλικὴ ἐπιστολή; Τίς ὑπῆρξεν ἡ ἀναδιοργάνωσις τοῦ στρατοῦ, ἣν ἐπετελέσατε, καὶ πῶς ἐπὶ 18 ὅλους μῆνας τοιαύτην ἀπεδείξατε ὀλιγωρίαν, προσμειδιῶντες μόνον πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ οἰκτείροντες ἐκείνους, οἵτινες σᾶς ὑπεδείκνυον τὴν σοβαρότητα τῶν περιστάσεων; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμπνεύσητε τὴν πεποίθησιν καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ τὸ ἔθνος, ὅτι θὰ ἦσθε ἐπαρκεῖς πρὸς τὰς περιστάσεις καὶ ὅτι θὰ δυνηθῆτε νὰ πράξητέ τι ὑπὲρ τοῦ τόπου; Ἐδῶ κεῖται τὸ ζήτημα. Εἴτε διάγγελμα τὸ ὀνομάσητε, εἴτε ἐπιστολήν, εἴτε γράμμα, εἴτε εἶσθε σύμφωνοι, εἴτε δὲν εἶσθε σύμφωνοι πρὸς τὰς ἐν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ ἐννοίας, εἴτε εἶναι ἴδιαι ὑμῶν ἔννοιαι καὶ σκέψεις, εἴτε εἶναι σκέψεις τοῦ Βασιλέως, εἶναι ὅμως ἔννοιαι καὶ σκέψεις τοσοῦτον στοιχειώδεις, ὥστε δύναταί τις νὰ τὰς χαρακτηρίσῃ ὡς κοινοτοπίας, διότι κοινοτοπία ἀληθῶς εἶναι ἡ γνώμη, ὅτι τέλος πρέπει νὰ ἐκπαιδευθῇ καὶ ἐκγυμνασθῇ ὁ στρατὸς, ἡ γνώμη, ὅτι πρέπει νὰ παύσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ περισπᾶται ἀπὸ ἀλλοτρίας ὑπηρεσίας, ἡ γνώμη, ὅτι πρέπει νὰ παύσωμεν ἐξαντλοῦντες τὰς ἐξηντλημένας ἤδη ἀποθήκας ἡμῶν, καὶ ὅτι πρέπει νὰ σκεπτώμεθα ὡς ὀφείλομεν νὰ σκεφθῶμεν περὶ τοῦ προσεχεστάτου μέλλοντος, καὶ ὄχι ὡς ἐσκέπτεσθε σεῖς κατὰ τὸν παρελθόντα Ἰούνιον περὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κρήτης. Ζητεῖτε προθεσμίαν ἀκόμη, διότι αὐτὴ εἶναι ἡ τακτική σας, ζητεῖτε προθεσμίαν δι’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀναγνωρίζετε ὡς ἀναποφεύκτως ἀναγκαῖα διὰ τὸν στρατὸν, ὡς ἐπείγοντα, ὡς ἐπιβαλλόμενα ἐκ τῆς καταστάσεως αὐτοῦ, καὶ ἀποδεικνύετε, ὅτι δὲν ἠξεύρετε ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι· καὶ δικαιολογεῖσθε, λέγοντες ὅτι σᾶς συμβουλεύομεν νὰ ἀποδεχθῆτε τὴν πολιτικὴν τοῦ Βουλευτοῦ Κερκύρας ἢ τὴν πολιτικὴν τοῦ Βουλευτοῦ Παρνασσίδος, ἐνῷ ζητοῦμεν παρ’ ὑμῶν νὰ ἐπιτελέσητε τὸ καθῆκόν σας. Δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον ἡ πολιτική, ἣν παρεστήσατε ὡς πολιτικὴν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας ἢ ὡς πολιτικὴν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, εἶναι οἷα τὴν παρεστήσατε,—αὐτὸ ἀπόκειται εἰς αὐτοὺς νὰ τὸ εἴπωσιν,—ἀλλ’ ὑποθέτω, ὅτι οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν καὶ οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν εἶναι τόσον παράλογος, ὥστε νὰ σκέπτηται ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει αὔριον νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον. Ἂν προέβαλον οἱ συνάδελφοι τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας προέβαλον, τὰς προέβαλον ἐκ μόνης μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς σκέψεως καὶ ἰδέας ἀναχωροῦντες, ἐκ τῆς σκέψεως, ὅτι ὁπωσδήποτε ἡ κατάστασις ἡ σημερινὴ δὲν εἶναι πλέον ἀνεκτή, ὅτι ἡ ὀλιγωρία, ἡ καθ’ ὅλας τὰς περιστάσεις τὰς μέχρι σήμερον ἀποδειχθεῖσα ἀληθῶς ἀσύγγνωστος, ἡ ὀλιγωρία αὕτη πρέπει νὰ παύσῃ. Φρονεῖτε ὅτι τὸ σχέδιον τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Κερκύρας δὲν εἶναι τὸ ἁρμόζον, ὅτι τὸ σχέδιον τοῦ Βουλευτοῦ Παρνασσίδος δὲν εἶναι τὸ ἁρμόζον. Ἡμεῖς οὐδέποτε ἐζητήσαμεν, ὅπως ἀποδεχθῆτε τὸ σχέδιον αὐτῶν ἢ ἡμῶν, ἐζητήσαμεν, ὅπως ἐκεῖνο, ὅπερ θεωρεῖτε ὡς ἐπιβαλλόμενον ὑμῖν, ἐκπληρώσητε, διατυποῦντες τὰ μέτρα, ἅτινα θεωρεῖτε ὡς ἀναποφεύκτως ἀναγκαῖα, ἅτινα ἐπαγγέλλεσθε ὡς ἀναπόφευκτα ἀκριβῶς πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον λέγετε, ὅτι ἔχετε. Αὐτὸ ζητοῦμεν παρ’ ὑμῶν· ζητοῦντες δὲ αὐτὸ παρ’ ὑμῶν, φρονῶ, Κύριοι, ὅτι εἴμεθα ἐν τῷ δικαίῳ, ἀφοῦ τοιαύτη παρίσταται παρὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρὰ τοῦ Βασιλέως ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ. Καὶ ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως ἐπὶ τῶν τοῦ στρατοῦ, ὡς καὶ ἄλλοτε εἶπον ἐκ τῆς θέσεως ταύτης, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ βαρύνῃ, διότι αὐτὸς εἶναι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐπὶ πάσης συμφορᾶς αὐτοῦ αὐτὸς κυρίως εὐθύνεται. Ταῦτα μαρτυρεῖ καὶ ἡ ἀρχαιοτέρα καὶ ἡ νεωτέρα ἱστορία. Ἀλλὰ τὴν περὶ τοῦ στρατοῦ γνώμην τοῦ Ἡγεμόνος, τὴν γνώμην αὐτὴν ὑμῶν ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ἀπαιτήσῃ, ὅπως προβάλητε τὰ μέτρα ἐκεῖνα, δι’ ὧν νομίζετε, ὅτι ἡ τοιαύτη ἀκατανόητος κατάστασις θὰ θεραπευθῇ. Σεῖς λέγετε «ἀφήσατέ μας νὰ σκεφθῶμεν». Ἀλλ’ ἕως πότε αὐτὴ ἡ προθεσμία τῆς διασκέψεως; Ἐσκέφθητε καθ’ ὅλην τὴν πρώτην σύνοδον τῆς Βουλῆς, ἐσκέφθητε καθ’ ὅλην τὴν δευτέραν σύνοδον τῆς Βουλῆς, καλεῖτε τὴν Βουλὴν εἰς ἔκτακτον σύνοδον, ὅτε ἔπρεπε νὰ τὴν καλέσητε εἰς τακτικὴν, διὰ νὰ παρατείνητε τὸν χρόνον τῆς διασκέψεως ἐπὶ τετραετίαν· ἀλλὰ καὶ μετὰ τέσσαρα ἔτη εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον θὰ εὑρεθῆτε, εἰς ὃ σήμερον εὑρίσκεσθε πρὸς πάσας τὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους. Μὴ τάχα κατὰ ἓν βῆμα προώδευσε τὸ ζήτημα τῆς ἐν γένει διοικήσεως; Μὴ κατὰ ἓν βῆμα προώδευσε τὸ ζήτημα τὸ δικαστικόν; Μὴ κατὰ ἓν βῆμα προώδευσε τὸ ζήτημα τοῦ συμβιβασμοῦ; Καὶ κατὰ τί ἐβελτιώθη ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ; Ἀποδείξατέ μας, τί ἐπράξατε μέχρι τοῦδε, διότι αἱ κεναὶ λέξεις τῆς περισυλλογῆς καὶ τῆς ἀνορθώσεως οὐδεμίαν ἔχουσιν ἔννοιαν, ὅταν τοιαύτη παρίσταται ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ διὰ τοῦ Βασιλικοῦ γράμματος, ὅταν σεῖς σήμερον λέγητε, ὅτι ἔχετε ἀνάγκην προθεσμίας, ὅπως σκεφθῆτε περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ὑποβληθῶσι παρ’ ὑμῶν καὶ ἅτινα ἔπρεπε νὰ ὑποβληθῶσι παρ’ ὑμῶν πρὸ χρόνου μακροῦ, καὶ ἀφ’ ὧν ἀπεκδέχεσθε τὴν βελτίωσιν. Ἀλλ’ ἂν μετὰ 18 μῆνας καὶ μὲ τὴν μακρὰν πεῖραν μακροῦ καὶ ἀτυχοῦς πολιτικοῦ σταδίου δὲν εἶσθε εἰς θέσιν νὰ γνωρίζητε τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα πρέπει ἀμέσως καὶ ἐπειγόντως νὰ ληφθῶσι διὰ τὴν διόρθωσιν τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ, καταργεῖτε τὴν θέσιν, ἣν κατέχετε, καταργεῖτε δὲ τὴν θέσιν καὶ ἐπὶ ζημίᾳ τῶν θεσμῶν καὶ ἐπὶ ζημίᾳ τῆς χώρας καὶ ἐπὶ ζημίᾳ ὑμῶν αὐτῶν. Τὰ συμβαίνοντα κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας ἀποδεικνύουσιν, ὅτι καταργεῖτε τὴν θέσιν ἐπὶ ζημίᾳ τῶν θεσμῶν, διότι οὐδεὶς, οὐδὲ ὑμεῖς δύνασθε νὰ καυχηθῆτε, ὅτι ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους πολιτευόμεθα σήμερον, οἱ θεσμοὶ ἐνισχύονται, οἱ θεσμοὶ ἑδραιοῦνται. Καταργεῖτε, λέγω, τὴν θέσιν, πρὸς ζημίαν τῆς χώρας, διότι αἱ περιστάσεις δὲν εἶναι μενεταὶ, καὶ τὸ γνωρίζετε. Προσπαθήσατε ὅσον θέλετε νὰ κρυβῆτε ὄπισθεν τοῦ δακτύλου σας, τὸν ὁποῖον ἀπειλητικῶς σείετε ἐντεῦθεν, δὲν γνωρίζω τίνα ἀπειλοῦντες, ἀλλ’ οὐδεὶς πλέον θὰ πλανηθῇ ἐκ τῶν παχυτάτων λόγων, τοὺς ὁποίους ἐκφέρετε· ὅλοι γνωρίζομεν τὸ μοιραῖον τέλος, τὸ ὁποῖον ἀναμένει ὑμᾶς μετ’ ὀλίγον, ἀλλ’ ἀτυχῶς καὶ τὴν χώραν, διότι, ἐν ὅσῳ Κυβέρνησις οὕτω πολιτευομένη διέπει τὰ τῆς χώρας, τὰ ἀτυχήματα τῶν κατεχόντων τὴν Κυβέρνησιν, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ἀτυχήματα κοινὰ καὶ διὰ τὴν χώραν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐθεώρησεν, ὅτι ὑπῆρχε περίπτωσις, ὅπως ἀνατρέξῃ πάλιν καὶ ζητήσῃ στεφάνους διὰ τὴν πολιτείαν του ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἡ στιγμή, καθ’ ἣν δύναται νὰ ἐπιληφθῇ ἐκ νέου τῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος ἡ Βουλή. Τίς ὑπῆρξεν ἡ ἐτυμηγορία τοῦ δημοσίου φρονήματος ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου καὶ ἐπὶ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως, τὸ γνωρίζετε καὶ τὸ αἰσθάνεσθε ἕκαστος ἐξ ὑμῶν, καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη, οἱ ὁποῖοι ἐψήφισαν διὰ νὰ καλύψουν τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως...

§41ΦΩΝΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Μάλιστα! μάλιστα!

§42ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ἂν δὲν τὸ αἰσθάνεσθε, θὰ τὸ αἰσθανθῆτε, ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα, καὶ ἡ ὥρα δὲν εἶναι μακράν. Πρὶν δὲ ἔλθῃ ἡ ὥρα, καθ’ ἣν νὰ ζητῆτε τοῖχον διὰ νὰ κτυπήσητε τὴν κεφαλήν σας, σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀνοίξητε τοὺς ὀφθαλμούς σας. Εἶπον, Κύριοι, ὅτι οὐδεμίαν κατ’ ἐμὲ ἔχει ἔννοιαν ἡ συζήτησις περὶ τοῦ ἂν ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως ἦναι ἐπιστολὴ ἢ γράμμα, ἢ διάγγελμα· ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ σχετίσῃ τις τὴν γραφὴν ταύτην τὴν Βασιλικὴν πρὸς τοὺς λόγους, οἵτινες ἐξηνέχθησαν κατὰ τὸ 1885 διὰ στόματος τοῦ Βασιλέως. Καὶ ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὁμοιότητα τῶν δύο περιστάσεων· ἀνενεχθεὶς εἰς τὰς τοῦ 1885, ἐθεώρησεν, ὅτι αἱ περιστάσεις ἦσαν αἱ αὐταὶ κατὰ τε τὸ 1885 καὶ κατὰ τὴν ἄρτι λήξασαν Κρητικὴν ἐπανάστασιν, καὶ παθὼν τὴν συμφορὰν, ἣν ἔπαθε κατὰ τὸ 1885, ἐθεώρησεν ὅτι κατὰ τὸ 1896 τὴν ἀντίθετον πολιτείαν ἔπρεπε νὰ τραπῇ. Ἀλλὰ ἀπέδειξε, προσπαθήσας νὰ παραλληλίσῃ τὰς δύο περιστάσεις, ὅτι οὐδὲν ἐνόησε κατὰ τὸ 1885, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τοιαύτας συμφορὰς ἤγαγε καὶ ἑαυτὸν καὶ τὴν χώραν, ὅτι οὐδὲν ἐνόησεν ἐκ τῶν περιστάσεων τοῦ 1896, καὶ οὕτω ἀφῆκε νὰ τῷ διαφύγῃ τοιαύτη εὐκαιρία, ὅπως καταστήσῃ τὴν βάσιν αἰσιωτέρου μέλλοντος διὰ τὸν Ἑλληνισμόν, ὅπως ἀποδείξῃ τὴν Ἑλλάδα δευτέρας τάξεως ναυτικὴν δύναμιν ἐν τῇ Μεσογείῳ, καὶ συγχρόνως ἀποδείξῃ αὐτὴν τὸν κύριον παράγοντα τῆς λύσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἤκουσα τὸν κ. Βουλευτὴν Τυρνάβου, λέγοντα «διατὶ ἐζητεῖτε ν’ ἀνάψητε τὸν πόλεμον ἐν Κρήτῃ;» Δὲν ἠξεύρω ἐὰν εἶχε καλύβην τινὰ ἐν Κρήτῃ, ἣν ἠγωνίζετο νὰ προφυλάξῃ ὁ κ. Βουλευτὴς Τυρνάβου. Ἀλλ’ ἡμεῖς οὐδέποτε ἀπεβλέψαμεν εἰς τὸ νὰ μεταφέρωμεν τὴν πυρκαϊὰν ἢ τὸν πόλεμον ἐν Κρήτῃ, ἀπεβλέψαμεν μόνον εἰς τὸ νὰ ὑποστηρίξωμεν τὰ ἀπαράγραπτα δικαιώματα τοῦ λαοῦ τῆς Κρήτης, τὰ ὁποῖα δὲν ἐννοεῖ οὔτε ἐνόησεν ὁ κ. Βουλευτὴς Τυρνάβου, τὰ ἀπαράγραπτα δικαιώματα τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἅτινα εἶναι καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐν τῇ συμπράξει δὲ—ἔχομεν πάντοτε ὡς πρόγραμμα—ἐν τῇ συμπράξει τοῦ ἔσω καὶ ἔξω Ἑλληνισμοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῶσιν οἱ πόθοι ὅλων ἡμῶν. Ἀλλὰ τὰς σκέψεις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Τυρνάβου καὶ ἄλλοι ἔχουσιν ἐν Κρήτῃ, ὑβρίζουσιν ὅμως διὰ τῆς γλώσσης, ἣν μετέρχονται καὶ ἐκεῖνοι, ὑβρίζουσι, λέγω, τοὺς μάρτυρας τοῦ Ἀρκαδίου, τὰς ἑκατόμβας τῶν ἀλησμονήτων ἡρώων, οἵτινες ἀπέβλεψαν, θυσιάζοντες τὰ πάντα, τὰς περιουσίας των, τὴν ζωὴν των, τὰς συζύγους καὶ τὰ τέκνα των, ἀπέβλεψαν μόνον εἰς ἕν, εἰς τὴν ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ εἰς τὴν κοινὴν πατρίδα. Ἀλλ’ ἂν τοιαύτην ἔσχε τὴν ἀντίληψιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τῶν προσφάτων περιστάσεων, τίνα ἐλπίδα ἔχετε ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ κρίνῃ ἀσφαλέστερον τὰς μετ’ ὀλίγον ἐπελευσομένας; Πῶς δύνασθε νὰ ἐλπίσητε, ὅτι εἰς χεῖρας αὐτοῦ τὰ συμφέροντα τῆς χώρας καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ εὐοδοθῶσι; Τὸ 1885 βεβαίως ἐδημιούργησε μίαν συμφορὰν διὰ τὸν Ἑλληνισμόν, καὶ ἐδημιούργησε τὴν συμφορὰν ταύτην ἐξ ὑπαιτιότητος τοῦ τότε καὶ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Οἱ Βασιλικοὶ λόγοι, οἱ ἐξενεχθέντες ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῶν ἀνακτόρων, ἠνάγκασαν αὐτὸν τότε νὰ μεταβάλῃ πολιτικήν, νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐπιτέλεσιν καὶ ἐκτέλεσιν πολιτείας, ἡ ὁποία δὲν ἥρμοζεν οὐδὲ εἰς τὸν χαρακτῆρά του, οὐδὲ εἰς τὴν ἰδιοσυγκρασίαν του, ἀλλ’ οὐδὲ εἰς τὰς σκέψεις του, καὶ ἡ γραφὴ τοῦ Βασιλέως ἡ χθεσινή, ἡ προχθεσινή, ἀναγκάζει αὐτὸν νὰ μεταβάλῃ πολιτείαν. Τὰ ἀποτελέσματα, μὴ ἔχετε ἀμφιβολίαν, θὰ ἦναι τὰ αὐτά· συμφορὰ κατὰ τὸ 1885, συμφορὰ κατὰ τὸ 1897!

§43ΘΕΟΤΟΚΗΣ. «Δὲν ἦτο διάγγελμα τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ ἦτο ἐπιστολή». Συμφωνῶ πληρέστατα πρὸς τοῦτο μὲ τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἀλλὰ τὴν ἐπιστολὴν ταύτην ἐδικαιοῦτο ὁ Βασιλεὺς νὰ γράψῃ, καὶ διαφωνῶ πληρέστατα πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ν’ ἀμφισβητήσωσιν αὐτὸ τὸ δικαίωμα. Ὁ Βασιλεὺς δικαιοῦται νὰ ἔχῃ γνώμην, δικαιοῦται τὴν γνώμην ταύτην νὰ ἐκδηλώσῃ, δὲν δύναμαι δὲ νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἐκδήλωσις τοιαύτης γνώμης εἶναι κατάργησις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀναγνωρίζω τὸ δικαίωμα τοῦτο τοῦ Βασιλέως, νομίζω ὅτι τοῦ δικαιώματος τούτου δέον νὰ ποιῆται χρῆσιν ἐν περιστάσεσιν ὅλως ἀνωμάλοις, δέον νὰ ποιῆται χρῆσιν τοῦ δικαιώματος, ὅταν ἡ χρῆσις αὐτοῦ δύναται νὰ συντελέσῃ, ὅπως ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς τὴν τροχιὰν τὴν χαρασσομένην ὑπὸ τῆς κοινῆς γνώμης, καὶ ἀπὸ τῆς ὁποίας δὲν δύναταί τις ν’ ἀπομακρυνθῇ, χωρὶς παντοίους νὰ προκαλέσῃ κινδύνους. Ποία ἡ σημασία, Κύριοι, τῆς ἐπιστολῆς τῆς ἀπευθυνθείσης πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἀπεδέχθη πλήρη τὴν εὐθύνην διὰ τῆς ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσιεύσεως; Διὰ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης ἠθέλησεν ὁ Βασιλεὺς νὰ χαράξῃ νέαν πολιτικὴν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ ταύτην εἰς τὴν Κυβέρνησίν του, ἢ ἁπλῶς, ὡς ὑποστηρίζει ὁ κ. Πρωθυπουργός, διηρμήνευσε τὰς ἰδέας τῆς Κυβερνήσεώς του; Τὸ ζήτημα τοῦτο ἔχει μεγίστην σημασίαν, διότι, ἐὰν γείνῃ ἀποδεκτὴ ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐπανειλημμένως ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἡ σημασία τῆς ἐπιστολῆς καταντᾷ νὰ ἦναι μηδαμινή. Ἀλλὰ τοιαύτην σημασίαν βεβαίως δὲν ἔχει. Εἶναι γνωστὸν εἰς πάντα, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις τὴν πολιτικὴν αὑτῶν ἐκδηλοῦσι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τοῦ εἰς τὴν Βουλὴν ὑποβαλλομένου. Τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δικαιούμεθα ν’ ἀναζητήσωμεν καὶ νὰ εὕρωμεν τὰ βάσεις τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν σκοπεῖ ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ὄχι μόνον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δικαιούμεθα τὰς βάσεις ταύτας νὰ ἀναζητήσωμεν, ἀλλὰ δικαιούμεθα νὰ ἀνατρέξωμεν καὶ εἰς τὰς συζητήσεις, αἵτινες διεξήχθησαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ἴδωμεν ποῖαι γνῶμαι κατὰ τὰς συζητήσεις ταύτας ἐξηνέχθησαν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἂν εὕρωμεν τὰς γνώμας ταύτας συμφώνους πρὸς τὸν προϋπολογισμόν, ἀσφαλῶς δυνάμεθα νὰ διακρίνωμεν τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν σκοπεύει νὰ ἀκολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις· ἐὰν δὲ κατόπιν ἀποδειχθῇ, ὅτι ἐπῆλθε τροπὴ εἰς τὰς ὑποδεικνυομένας διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἀποφάσεις, ὅτι ἐγκατελείφθησαν αἱ ὑποδειχθεῖσαι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς γνῶμαι, δικαιούμεθα νὰ ὑποστηρίξωμεν, ὅτι ἐπῆλθε τροπὴ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι αὕτη ὀφείλεται εἰς τὴν ἐπιῤῥοὴν τοῦ Βασιλέως. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπεν, ὅτι διὰ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης οὐδὲν ἕτερον ἔπραξεν ὁ Βασιλεὺς ἢ νὰ διερμηνεύσῃ ὅσα ἐν τῷ νῷ ἡ Κυβέρνησίς του εἶχε καὶ ὅσα ἐμελέτα νὰ πραγματοποιήσῃ. Ἀλλὰ πῶς δύναμαι νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐν τῷ νῷ αὐτῆς εἶχε τὴν πολιτικήν, τὴν ἐν τῇ ἐπιστολῇ δι’ ὑποδείξεων ὡρισμένων χαραττομένην, ὅταν βλέπω, ὅτι, ἐνῷ ἐν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ γίνεται λόγος περὶ συμπληρώσεως τῶν ἀναγκῶν τῶν ἐφίππων σωμάτων, ἐν τῷ ὑποβληθέντι προϋπολογισμῷ ἐλαττοῦται ἡ πέρυσιν χορηγηθεῖσα δι’ ἱππωνείαν πίστωσις κατὰ 195,000 δραχμὰς; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεύρωμεν ἐν τῇ ἐλαττώσει ταύτῃ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς ἰδέας τῆς συμπληρώσεως τῶν ἀναγκῶν τῶν ἐφίππων σωμάτων; Καὶ τοῦτο ζητεῖτε παρ’ ἡμῶν, κύριε Πρωθυπουργέ; Ζητεῖτε δηλαδὴ νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι δι’ ἐλαττώσεως πιστώσεως ἐκδηλοῦται ἡ μέριμνα πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ὑπαρχουσῶν ἀναγκῶν; Καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιβάλητε εἰς λογικοὺς ἄνδρας τοιαῦτα συμπεράσματα; Εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι, ὅταν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς εἰσάγωνται προϋπολογισμοὶ ὅμοιοι μὲ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1896, καὶ ὅταν ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος τοῦ 1896 ἦναι ἀντιγραφὴ σχεδὸν τοῦ 1895, εἶναι δυνατόν, λέγω, νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι καὶ πρὸ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως ἐν τῷ νῷ ὑμῶν ὑπῆρξεν ἡ ἰδέα τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς, ἰδέα βεβαίως ὅλως ἀλλοτρία τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1895 καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1896; Καὶ ὅταν, Κύριοι, κατὰ τὴν διεξαχθεῖσαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς συζήτησιν ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἐξεθέσαμεν τὰς γνώμας ἡμῶν περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ταχείας στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας, διερμηνεύοντες τὰς λογικὰς καὶ δεδικαιολογημένας ἀπαιτήσεις τῆς κοινῆς γνώμης, καὶ ὑποστηρίζοντες μέτρα, τὰ ὁποῖα αἱ περιστάσεις ἐπιβάλλουσι, σχετιζόμενα πάντοτε μὲ τὴν ἐν εἰρήνῃ κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, διότι περὶ τῆς ἐν εἰρήνῃ καταστάσεως τοῦ στρατοῦ ἐπρόκειτο, καὶ προέβημεν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἰδεῶν μας περὶ τοῦ πιθανοῦ τῆς εὑρέσεως τῶν μέσων, ὅπως διὰ τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς δαπάνας τὰς τακτικὰς πρὸς συντήρησιν τοῦ στρατοῦ τῆς εἰρήνης, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν εἰς τὰ παρ’ ἡμῶν λεχθέντα, εἰρωνευόμενος, μυκτηρίζων καὶ σκώπτων ἡμᾶς, καὶ χαρακτηρίζων τὰ παρ’ ἡμῶν προτεινόμενα μέτρα ὡς ἀδυνάτου ἐφαρμογῆς. Ὑπεστηρίξατε, κύριε Πρωθυπουργέ, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν αἱ γνῶμαι ἡμῶν νὰ γείνωσι δεκταί, διότι ἐλλείπουσι τὰ μέσα πρὸς πραγματοποίησιν αὐτῶν. Καὶ ὅταν ταῦτα πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἐλέγετε, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς πείσητε σήμερον, ὅτι καὶ πρὸ τῆς ἐπιστολῆς ἐν τῷ νῷ ὑμῶν ὑπῆρχε πολιτικὴ στρατιωτικῶν παρασκευῶν, ἀπαιτοῦσα περισσοτέρας δαπάνας ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἀπαιτοῦσι τὰ ὑφ’ ἡμῶν προτεινόμενα μέτρα; Διότι, ἐνῷ τότε ἐλέγομεν, ὅτι ἀναγκαίως ἐπιβάλλεται νὰ παύσῃ ὁ στρατὸς ἀσχολούμενος εἰς ὑπηρεσίας ἐξερχομένας τοῦ αὐστηροῦ κύκλου τῶν ἔργων αὐτοῦ, ἐνῷ τότε ἐλέγομεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ πληρωθῶσιν αἱ ἀνάγκαι τῶν ἐφίππων σωμάτων, ἐνῷ τότε ἐλέγομεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ σκεφθῶμεν περὶ βελτιώσεως τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀσχοληθῶμεν εἰς τὴν σύντονον ἐκγύμνασιν αὐτοῦ, εἰς τὰς προτάσεις αὐτὰς δὲν περιελάβομεν καὶ μόνιμον στρατόπεδον, τοῦ ὁποίου βεβαίως ἡ δαπάνη θέλει κατὰ πολὺ αὐξήσει τὸ ποσὸν τῶν δαπανῶν, τῶν παρ’ ἡμῶν ὑποδειχθεισῶν ὡς ἀναγκαίων. Ἀλλὰ τότε, καίτοι περὶ μικροτέρας ἐπρόκειτο δαπάνης, ἀπήντα ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι μέσα χρηματικὰ δὲν ὑπάρχουσι πρὸς πραγματοποίησιν τῶν παρ’ ἡμῶν ὑποδεικνυομένων μέτρων. Ποῦ εὑρίσκετε τὰ μέσα τὰ χρηματικὰ σήμερον, κύριε Πρωθυπουργέ; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῇ τις, ἐκτὸς προφανοῦς ἀντιφάσεως, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὑποδεικνυόμενα σήμερον, δὲν ἀποτελοῦσι πολιτικὴν νέαν, εἰς ἣν οὐδόλως ἀπέβλεπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτε ἀνεσκεύαζε τὰ παρ’ ἡμῶν λεχθέντα; Διότι, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ πολιτικῆς, ἐπαναλαμβάνω, ἐν τῷ νῷ ὑμῶν ὑπαρχούσης καὶ μὴ εἰσέτι ἐκδηλωθείσης, βεβαίως δὲν ἠθέλετε προσπαθήσει, ἵνα ἐκ τῶν προτέρων πείσητε ἐκείνους, τοὺς ὁποίους μετ’ ὀλίγον ἠθέλετε προσκαλέσει, ὅπως ψηφίσωσι τὰς ἀναγκαίας δαπάνας πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης, νὰ τοὺς πείσητε, λέγω, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἡ Ἑλλὰς εἰς τοιαύτας δαπάνας νὰ ἐπαρκέσῃ. Ἡ ἀλήθεια εἶναι, ὅτι ἡ κοινὴ γνώμη ἐπεβλήθη, ὅτι ἐκρίθη ἀναγκαῖον, ἵνα τῆς κοινῆς γνώμης αἱ ἀπαιτήσεις ἱκανοποιηθῶσι, καὶ συνεπείᾳ τῆς ἐπιβολῆς ταύτης τῆς κοινῆς γνώμης ἀπεστάλη εἰς ὑμᾶς ἡ γνωστὴ ἐπιστολή, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ νέαν πολιτικήν, μὲ ὅλας τὰς περὶ τοῦ ἐναντίου διαβεβαιώσεις ὑμῶν. Καὶ ἐπεθύμουν νὰ ἴδω τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς πατρίδος μου ὁμολογοῦντα, ὅτι πράγματι περὶ νέας πολιτικῆς πρόκειται, διότι ἡ ὁμολογία αὕτη ἤθελε μοὶ δώσει τὴν ἐλπίδα καὶ ἤθελε δώσει τὴν ἐλπίδα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη δεόντως θέλει ἐξυπηρετηθῆ. Ὅταν ὅμως βλέπω ὑμᾶς ὑποστηρίζοντας, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὑποδεικνυόμενα ἐν τῇ ἐπιστολῇ, εἶναι τὰ ἄγνωστα ἐκεῖνα, περὶ ὧν οὐδεμία ἐλήφθη φροντίς, τότε βεβαίως γεννᾶται ἡ ἀμφιβολία περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον τὰ μέτρα ταῦτα θέλετε ἐκτελέσει. Καὶ ὅτι ἡ ἀμφιβολία αὕτη εἶναι δικαία, δὲν τὸ ἀπέδειξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μὲ ὅσα εἶπε καὶ χθὲς ἐπανειλημμένως καὶ σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; Διότι χθές, ἐρωτηθεὶς περὶ τῶν νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα ἐσκόπει νὰ ὑποβάλῃ, καὶ τῶν πιστώσεων, ἃς ἐσκόπει νὰ ζητήσῃ παρὰ τῆς Βουλῆς, ἵνα τὰ μέτρα, τὰ ὑποδειχθέντα παρὰ τοῦ Βασιλέως πρὸς συμπλήρωσιν τῶν κενῶν, τῶν ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ ὑπαρχόντων, πραγματοποιηθῶσιν, εἶπεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν δύναται ἐκ τῶν προτέρων νὰ ὁρίσῃ, ὅτι δύναται νὰ γείνῃ ἡ ὑπόθεσις, ὅτι ἢ ὅλα τὰ μέτρα θὰ πραγματοποιηθῶσιν ἢ μέρος αὐτῶν.

§44Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν;

§45ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μάλιστα.

§46Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἐζήτουν νὰ ἀποδείξω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἦτο πρόωρος ἡ ἀξίωσις τῶν μελῶν τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, καὶ ὅτι ἤθελε παρουσιασθῆ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἡ εὐκαιρία, ἵνα ἐξενέγκῃ οἵας ἂν ἔχῃ γνώμας ἐπὶ τῶν θεμάτων τούτων. Διὰ τοῦτο ἔλεγον εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ τὴν δήλωσιν, ἣν ἐποιησάμην, ὅτι τὸ πρόγραμμα, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἀνεγράφησαν ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Ἡγεμόνος, εἰσὶ μέτρα ἀποφασισμένα ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ἂς ὑποθέσωμεν διαφόρους ἐνδεχομένας περιπτώσεις. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι συμβαίνει ἢ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία ὁμολογεῖ ὅτι τὰ μέτρα ταῦτα εἶναι ἐνδεδειγμένα ὑπ’ αὐτῆς, νὰ μὴ ἐκτελέσῃ τὰ μέτρα ταῦτα, ἢ νὰ ἐκτελέσῃ τινὰ ἐξ αὐτῶν, ἢ ὅσα ἐκτελέσει νὰ ἐκτελέσῃ ταῦτα κακῶς καὶ οὐχὶ καλῶς. Ἐπὶ πασῶν τούτων τῶν ὑποθέσεων ἡ Βουλὴ θέλει ἐν καιρῷ κρίνει. Λοιπὸν διατὶ ἀνησυχοῦσιν, εἶπον, προώρως καὶ προκαλοῦσι ζητήματα, ἵνα λογοκοπῶμεν ἐν τῇ Βουλῇ;

§47ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἰδοὺ διατὶ θὰ ἀνησύχουν, κ. Πρωθυπουργέ, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῇ τις, ἐὰν τὰ μέτρα ταῦτα ἀπετέλουν τὴν πολιτικὴν ὑμῶν καὶ πρὸ τῆς ἐπιστολῆς, καὶ ἐὰν πρὸ τῆς ἐπιστολῆς ἐσκέπτεσθε νὰ ὑποβάλητε τὰ μέτρα...

§48Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ δὲν εἶσθε εἰς θέσιν νὰ τὸ γνωρίζητε. Γνωρίζουσι τοῦτο τὰ γραφεῖα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὰ ὁποῖα ἀπὸ πολλοῦ ἐργάζονται.

§49ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀλλὰ τότε ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπω, ποῖον προϋπολογισμὸν ὑπεβάλετε εἰς τὴν Βουλήν; Ἐγὼ εἶχον πάντοτε πεποίθησιν ἐπὶ τὴν εἰλικρίνειαν τῆς ἐνεργείας ὑμῶν. Λυποῦμαι δὲ, ὅτι ἀναγκάζομαι νὰ ἐρωτήσω, ὑπεβάλατε ἀνειλικρινῆ προϋπολογισμόν;

§50Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸν, τὸν ὁποῖον προεβάλομεν, αὐτὸν ἐπιμένομεν νὰ ἐκτελέσωμεν. Ἀλλὰ μετὰ τοῦτο, ἔλεγον εἰς τὴν Βουλὴν, θὰ ζητήσωμεν πιστώσεις διὰ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλωμεν, καὶ τότε ἴσως τὸ περίσσευμα ἀποβῇ εἰς ἔλλειμμα.

§51ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει, ὅτι τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα εἶναι ἐκ τῶν θεμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πρέπει ν’ ἀποτελῶσι τὸ ἀντικείμενον τῶν σπουδαιοτέρων σκέψεων τῆς Κυβερνήσεως. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶ, ὅτι, ὅταν ἐφθάσατε εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, εἴχετε ἐν τῷ νῷ ὑμῶν πολιτικὴν οἵαν ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως χαράττει, καὶ ὅτι δὲν ἀνεγράφη εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν πρὸς ἐφαρμογὴν τῶν μέτρων, περὶ ὧν ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως ἀσχολεῖται; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπητε κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ «ἀντέγραψα τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ παρελθόντος ἔτους, ἐπιφυλάσσομαι ὅμως τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον νὰ καταστρέψω δι’ ἀναπληρωματικῶν καὶ ἐκτάκτων πιστώσεων»; Εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ πιστευτὸν τοῦτο, καὶ μάλιστα, ὅταν ὑποστηρίζηται ὑπὸ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πολλάκις ὑπεστήριξεν, ὅτι αἱ ἔκτακτοι πιστώσεις ἐπιτρέπονται μόνον, ὅταν αἱ ἀνάγκαι, εἰς τὰς ὁποίας ἀναφέρονται, δὲν ἦσαν γνωσταὶ κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ;

§52Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν πρόκειται νὰ διαταράξωσι τὸ ἰσοζύγιον. Σᾶς εἶπον ἐγώ, ὅτι διὰ τῶν προτάσεων, τὰς ὁποίας θέλομεν φέρει, πρόκειται νὰ διαταραχθῇ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ;

§53ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Κύριε Πρωθυπουργὲ, ὅσα καὶ ἂν λέγητε, δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ μᾶς πείσητε. Γνωρίζομεν τὴν δεινότητα ὑμῶν τὴν ῥητορικὴν, καὶ γνωρίζομεν αὐτὴν ἐκ πείρας πικρᾶς, ἀλλὰ ὅσα καὶ ἂν λέγητε, δὲν θὰ δυνηθῆτε ποτὲ ν’ ἀποδείξητε, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν συνετάσσετε τὸν προϋπολογισμὸν, τὰς ἀνάγκας ταύτας εἴχετε ὑπ’ ὄψιν.

§54Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δι’ ὑμᾶς οὐδέποτε θὰ τὸ ἀποδείξω.

§55ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν θὰ τὸ ἀποδείξητε! Περὶ τῶν σχεδίων ὑμῶν διατελοῦμεν ἐν πλάνῃ, καὶ μεθ’ ἡμῶν ἐν πλάνῃ διατελεῖ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§56Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἄλλοτε ἐπλανήθη ἀπὸ ὑμᾶς, ἀπὸ ἐμὲ οὐδέποτε ἐπλανήθη. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§57ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Χειροκροτήσατε, Κύριοι, διότι ἐκ πεποιθήσεως χειροκροτεῖτε, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν θὰ λησμονήσω, ὅτι ἡ ῥητορικὴ δεινότης τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἡ περὶ τὸ λέγειν εὐστροφία αὐτοῦ ὑπῆρξε τοσαύτη, ὥστε κατώρθωσε νὰ χειροκροτηθῇ παρ’ ὑμῶν, καὶ ὅταν ἔλεγεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι εἶναι γελοῖον νὰ ὑποστηρίζῃ τις, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν ἡγεσίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ! (Θόρυβος).

§58Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οὐδέποτε εἶπον τοῦτο.

§59ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Χειροκροτήσατε ὅσον θέλετε, ἀλλ’ ἀφήσατε, παρακαλῶ, τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὰς ἰδέας των μετὰ μετριοπαθείας καὶ ἁβρότητος ἐκφράζουσιν. Ἐν ὅσῳ δὲν βλέπετε ἐν τοῖς λόγοις μου ἔννοιαν ὑβριστικήν, μὴ μὲ διακόπτετε, καὶ ἐπιτρέψατε νὰ ἐκφράσω, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη, εἴτε παλαιὰ εἶναι, εἴτε νέα καὶ ἐπιβεβλημένη, θὰ εὕρῃ ὑμᾶς προθύμους, ὅπως ἀκολουθήσητε αὐτὴν μετὰ τῆς θελήσεως, ὅπως εἰλικρινῶς ἐργασθῆτε ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας αὐτῆς πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἀπαιτήσεων τῆς κοινῆς γνώμης καὶ πραγματοποίησιν τῶν πόθων τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§60ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ ἡ συζήτησις ἐκεῖ, ἀφ’ ὅπου ἤρχισε, καὶ νομίζω τοῦτο, διότι πιστεύω, ὅτι θετικὰ συμφέροντα τῆς χώρας ἐπιβάλλουσιν αὐτό. Θεωρῶ εὔλογον τὴν ἀπορίαν, ἡ ὁποία ἐξεφράσθη, διατὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θέλει νὰ προπαρασκευασθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους ἐπὶ τῇ βάσει ὑπολογισμῶν ἀνεπαρκῶν καὶ κατὰ συνέπειαν μὴ εἰλικρινῶν. Νομίζω τοῦτο, διότι ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην, ὅτι πράγματι ἐπῆλθε μεταβολὴ ῥιζικὴ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐπιστολῆς τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως. Θεωρῶ δὲ ἀναγκαίαν τὴν διάκρισιν ταύτην, διότι οὐσιώδη ὀφείλει νὰ ἐξασκήσῃ ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν σκέψεων ἡμῶν. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ πολιτικῆς γνωστῆς καὶ προδιαγεγραμμένης ἤδη, ἤθελεν ἀποβῆ ὅλως περιττὴ συζήτησις, ἥτις διαρκεῖ ἀπὸ δέκα ἡμερῶν καὶ πλέον, διότι καὶ ἡ συζήτησις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος κυρίως ἀφεώρα καὶ ἐσκόπει τὸ μέλλον. Ἐὰν ὑπῆρχε πολιτική, ὑποσχομένη εἰς τὸ ἔθνος καὶ τὴν Βουλήν, ὅτι θέλουσι πληρωθῆ τὰ κενὰ ἐν τῷ στρατῷ, ὅτι θέλει συνταχθῆ ὁ στρατός, ὅπως ἀπαιτοῦσι τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, δὲν ἦτο πλέον ἀνάγκη νὰ συζητήσωμεν ἐνταῦθα περὶ τοῦ τί δέον γενέσθαι. Ἀλλὰ τοιαύτη δὲν ὑπῆρχεν ἡ πολιτικὴ αὕτη καθιεροῦται μετὰ τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐπιστολῆς τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως. Πολιτικὴ δὲ, ἥτις πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῇ δι’ ἐκτάκτων καὶ ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων, δὲν εἶναι ὑγιὴς πολιτική. Ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἡ στρατιωτικὴ στενώτατα συνδέεται μετὰ τῆς οἰκονομικῆς αὐτῆς πολιτικῆς, καὶ ὅταν ἡ Κυβέρνησις φέρῃ ἐν ἀντιθέσει τὴν στρατιωτικὴν αὐτῆς πολιτικὴν πρὸς τὴν οἰκονομικήν, καθιστᾷ μὴ ἐφαρμόσιμον καὶ τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην. Ἡ πολιτική, ἣν ἔχομεν σήμερον ἐνώπιον ἡμῶν, εἶναι πολιτικὴ προελθοῦσα ἐκ τῆς ἐκφράσεως τοῦ ἔθνους, ἐκ τοῦ πόθου, τὸν ὁποῖον πολυειδῶς ἐξεδήλωσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Τὸν πόθον δὲ τοῦτον, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀμφισβητήσωμεν, ὅτι κατενόησε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ διὰ τοῦτο, εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν καὶ λαβὼν ἐπανειλημμένως τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, μᾶς εἶπεν, ὅτι ἀναγνωρίζει τὸ δυσχερὲς τῶν περιστάσεων, καὶ ὅτι ἐπιθυμεῖ τὴν βελτίωσιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ ὁ πόθος του οὗτος ἦτο πόθος αἰσθηματικός, μὴ συνδυαζόμενος μὲ τὴν θετικὴν αὐτοῦ πολιτικήν, ἥτις κατοπτρίζεται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Μεγάλη ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἐπιθυμίας οἱασδήποτε καὶ τῆς ἐξευρέσεως τῶν μέσων πρὸς πραγμάτωσιν αὐτῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐγνωρίζομεν πρὸ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως, καὶ τῆς πολιτικῆς, ἣν θέλομεν ἰδεῖ ἐφαρμοζομένην μετὰ τὴν ἐπιστολὴν ταύτην. Ὁ πόθος οὗτος τοῦ ἔθνους, ὁ πανταχόθεν ἐκφρασθεὶς, ἐξετιμήθη δεόντως ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ὅστις ἀπὸ γενικωτέρας καὶ ὑψηλοτέρας περιωπῆς δύναται νὰ σταθμίσῃ τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τοῦ Βασιλείου. Ἀπόῤῥοια δὲ τῆς τοιαύτης ἐκτιμήσεως εἶναι ἡ ἐπιστολὴ αὐτοῦ, ἡ ὁποία πᾶσαν τὴν προσοχὴν ἡμῶν ἀναμφισβητήτως πρέπει νὰ προκαλέσῃ. Ἀπόῤῥοια ἐπίσης τῆς τοιαύτης ἐκτιμήσεως εἶναι ἡ ἐπελθοῦσα μεταβολὴ εἰς τὴν θετικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι, Κύριοι, σοβαρὸν τὸ ἰσχυρίζεσθαι, ὅτι αἱ ἐνδείξεις τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως συμπίπτουσι μὲ τὴν προηγουμένην γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Χθὲς ἀκόμη εἴδομεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἀποδεχόμενον—διότι δὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἄλλως—τὸ περιεχόμενον τῆς ἐπιστολῆς, ἀλλὰ ἐπιφυλαττόμενον, καὶ διὰ πᾶν ἐνδεχόμενον, τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς, καὶ ἰσχυριζόμενον, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἀναμείνῃ νὰ ἴδῃ κατὰ πόσον θὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ περιεχόμενον αὐτῆς, ἐν ὅλῳ ἢ ἐν μέρει· χθὲς ἀκόμη ἠπόρει, διότι ἡμεῖς ἠθέλομεν νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον ἡμῶν καὶ νὰ φέρῃ τὰ μέτρα ἐκεῖνα, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις σκοπεῖ νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν νέαν πολιτικήν, διότι μόνον ἐπὶ τούτων δυνάμεθα νὰ φέρωμεν γνώμην θετικήν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ συζητήσωμεν ἔκφρασιν γνώμης, προερχομένην παρὰ τοῦ Βασιλέως, δυνάμεθα ὅμως νὰ συζητήσωμεν μέτρα, τὰ ὁποῖα προτίθενται τὴν ἐκτέλεσιν τῆς γνώμης του ταύτης, ἥτις ἀποῤῥέει ἐκ τῶν πόθων καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, ὡς ἀνεπτύξαμεν καὶ ἡμεῖς κατὰ τὰς προηγουμένας συζητήσεις. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἐδημοσιεύθη ἡ ἐπιστολὴ ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, οὐδὲ νὰ εἰσδύσω εἰς αὐτοὺς, διότι οὐδεμίαν μᾶς ἔδωκεν ἐξήγησιν περὶ τούτων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ οἱοιδήποτε καὶ ἂν ἦναι, ἐκδηλοῦσιν ἓν ἀναντίῤῥητον γεγονός, ὅτι ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν νέαν πολιτικὴν διὰ τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα καὶ νέαν πολιτικὴν εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν. Δὲν εἶναι, Κύριοι, ἐπιλήψιμον τὸ νὰ μεταβάλλῃ ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ γνώμην. Ἔχει καθῆκον μάλιστα, ὅταν τὸ ἔθνος ἐμπιστεύηται εἰς χεῖρας αὐτοῦ τὰς τύχας του, νὰ μεταβάλλῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ, ὅταν μελετῶν τὰ πράγματα καὶ σταθμίζων αὐτὰ εὕρῃ, ὅτι ἡ προτέρα αὐτοῦ γνώμη εἶναι ἐσφαλμένη. Ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὸν τὸ καθῆκον νὰ παραδεχθῇ τὴν γνώμην τὴν ἐπιβαλλομένην ἐκ τοῦ ἀληθοῦς συμφέροντος τοῦ τόπου. Ἀλλὰ πρέπει ἡ μελέτη καὶ ἡ ἐξέτασις τῶν πραγμάτων νὰ ἐπιφέρῃ τὴν μεταβολὴν ταύτην, ὅπως μὴ αὕτη καταστῇ ἐπιλήψιμος. Ἐὰν ὅμως ἡ μεταβολὴ ἔρχεται ἀπότομος καὶ ἄνευ προηγουμένης μελέτης, τοῦτο δεικνύει, ὅτι δὲν εἶναι σοβαρὰ καὶ ἡ γνώμη ἡ ἐπερχομένη μετὰ τὴν τοιαύτην μεταβολήν. Τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα ἔχουσιν ἐλαττώματα, ἀλλ’ ἔχουσι καὶ ἀρετάς, μία δὲ τῶν σπουδαιοτέρων τούτων εἶναι, ὅτι οἱ καλούμενοι εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν κοινῶν δὲν καλοῦνται τυχαίως, ἀλλ’ ὑποδεικνύονται προηγουμένως ἐκ τῶν μελετῶν καὶ τῶν γνώσεών των περὶ τῶν διαφόρων ζητημάτων τῶν ἀφορώντων τὰ συμφέροντα τῆς χώρας. Ἂν μεταβάλῃ τις γνώμην ἄνευ τοιαύτης μελέτης καὶ προετοιμασίας, πράττει τι, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι σύμφωνον μὲ τὰς βάσεις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀποδεικνύει ὅτι καὶ πρὶν καὶ μετὰ ταῦτα δὲν ἐστάθμισε καλῶς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας. Τοῦτο εἶναι, Κύριοι, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προκαλεῖ πᾶσαν τὴν προσοχὴν ἡμῶν. Φοβούμεθα μήπως καὶ μετὰ τὴν παραδοχὴν νέας πολιτικῆς δὲν πρόκειται νὰ γείνῃ τι σοβαρὸν καὶ ἀνάλογον τῶν περιστάσεων καὶ τῶν συμφερόντων τῆς χώρας. Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ὑπεστήριξε πολιτικὴν πολεμικήν. Ἀπεναντίας οἱ πλεῖστοι, καὶ ἐγὼ μετ’ αὐτῶν, ὑπεστηρίξαμεν ὅτι τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος ἐπιβάλλει, ὅπως μὴ ἐπιδιώξῃ τὴν διατάραξιν τῆς εἰρήνης, διότι δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ διαχειρισθῇ τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα. Ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα καὶ νὰ ἐμποδίσωμεν τὴν ἔγερσιν τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ὀφείλομεν σοβαρῶς νὰ σκεφθῶμεν περὶ τοῦ τί πρέπει νὰ πράξωμεν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο ἔχομεν ἀνάγκην νὰ λάβωμεν γνῶσιν τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προτίθεται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐφαρμόσῃ, καὶ νὰ μάθωμεν, πῶς θὰ συνδυάσῃ ταῦτα μετὰ τῆς οἰκονομικῆς αὑτῆς πολιτικῆς. Θὰ ἐπιδιώξῃ οἰκονομίας; καὶ τίνας; Θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν αὔξησιν τῶν πόρων; καὶ κατὰ τίνα τρόπον; Ἐὰν δὲ οὐδὲν τούτων πράξῃ, ποῦ θὰ εὕρῃ τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα χρειάζεται διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς νέας πολιτικῆς, διὰ τὴν συμπλήρωσιν τῶν κενῶν τοῦ στρατοῦ, διὰ τὴν σύνταξιν αὐτοῦ, ὅπως πρέπει νὰ συνταχθῇ ἐν εἰρήνῃ, διὰ τὴν ἀποχώρισιν ἀπὸ τοῦ στρατοῦ τῶν ὑπηρεσιῶν, αἵτινες εἶναι ἀνατεθειμέναι εἰς αὐτὸν καὶ αἵτινες πρέπει νὰ διακριθῶσιν εἰς ὑπηρεσίας συντελούσας εἰς τὸν προορισμὸν αὐτοῦ καὶ εἰς ὑπηρεσίας ἀνηκούσας εἰς τὴν διοίκησιν; Πάντα ταῦτα ἀπαιτοῦσι δαπάνας, καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι ἄνευ δαπάνης ἀνωτέρας ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἀναγράφει ὁ προϋπολογισμὸς, δύναται νὰ τὰ ἐκτελέσῃ, βεβαίως πλανᾶται. Καὶ δικαίως ἡμεῖς δυσπιστοῦμεν περὶ τῆς ἐφαρμογῆς μέτρων σοβαρῶν. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ συζητήσῃ ἡ Βουλὴ τὸν ἀτελῆ προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον ἔχει ἐνώπιον αὐτῆς, ἐὰν πρόκειται νὰ ληφθῶσι σπουδαῖα καὶ σοβαρὰ μέτρα πρὸς σύνταξιν τοῦ στρατοῦ ἡμῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ νὰ κάμῃ τοιαύτην συζήτησιν περὶ τῶν ἐν γένει οἰκονομικῶν τῆς χώρας καὶ περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ φέρῃ ἡ μεταῤῥύθμισις τοῦ προϋπολογισμοῦ συμφώνως μὲ τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, εἶπον, ὅτι θεωρῶ ἀνάγκην ἐπιβαλλομένην καὶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὅπως ἐκ τῶν προτέρων μελετηθῇ τὸ σύνολον τῶν μέτρων τῶν ἀφορώντων τὴν στρατιωτικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὴν ὅλην οἰκονομικὴν αὐτῆς πολιτικήν. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι, ἀνεξαρτήτως παντὸς ἄλλου ἐχθροῦ ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἔχομεν καὶ ἕτερον ἐχθρικὸν στρατόπεδον ἐν τῇ Δύσει, τὸ ὁποῖον σχηματίζει ἡ κακὴ θέσις ἡμῶν ἀπέναντι τῶν δανειστῶν τοῦ Δημοσίου. Δὲν δυνάμεθα δὲ νὰ καταπολεμήσωμεν αὐτὸ διὰ τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς. Θὰ τὸ ἐξουδετερώσωμεν μόνον ὅταν συνδυάσωμεν τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν μὲ πολιτικὴν οἰκονομικὴν τοιαύτην, ὥστε νὰ πείσωμεν τοὺς δανειστὰς ἡμῶν, ὅτι δὲν θίγομεν οὔτε τὰς ὑποσχέσεις τὰς δοθείσας εἰς αὐτοὺς, οὔτε τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλει ἡ θέσις ἡμῶν καὶ ἡ ὑποστήριξις τῶν συμφερόντων τῆς χώρας. Τοῦτο δὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μελετηθῇ μεμονωμένως, ἀλλ’ ἐν συνδυασμῷ μὲ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις θέλει ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς νέας αὑτῆς στρατιωτικῆς πολιτικῆς. Διὰ τοῦτο καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ πρέπει νὰ ἀναστείλωσι πᾶσαν ἐπὶ τούτου ἐπεξεργασίαν, μέχρις οὗ οὗτος συμπληρωθῇ διὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προτίθεται νὰ ὑποβάλῃ ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν πράγματι σοβαρῶς ἐπιθυμῇ νὰ παραδεχθῇ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ὁ πόθος καὶ ἡ γνώμη παντὸς τοῦ ἔθνους ἐπιβάλλει. Ἀποκρούουσα τοῦτο ἡ Κυβέρνησις, ἀδικεῖ καὶ ἑαυτὴν καὶ τὴν Βουλὴν, καὶ βλάπτει ἀναμφισβητήτως καὶ τὴν γνώμην τὴν θεμελιώδη, ἐπὶ τῆς ὁποίας καὶ αὐτὴ στηρίζεται, τὴν τῆς συντάξεως τῆς χώρας, ἐὰν δι’ ἐκτάκτων πιστώσεων καὶ πόρων ἐπιχειρήσῃ πολεμικὴν παρασκευήν. Ἡμεῖς ἐπιδιώκομεν διὰ τῶν τακτικῶν πόρων τὴν σύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν δυνάμεων κατὰ τρόπον ἀσφαλίζοντα εἰς ἡμᾶς στρατιωτικὴν δύναμιν, προωρισμένην οὐχὶ ὅπως προκαλέσῃ διατάραξίν τινα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἀλλ’ ὅπως χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τῆς χώρας καὶ εἰς τὴν προάσπισιν τῶν συμφερόντων αὐτῆς, ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελε παρουσιασθῆ ἀνάγκη.

§61ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν παρατείνεται ἡ προκειμένη συζήτησις, παραίτιος τῆς παρατάσεως εἶναι ὁ εἰσηγητὴς τῆς κοινοβουλευτικῆς πλειοψηφίας, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἄν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν ἀνεκοινώθη εἰς τὴν Βουλὴν ἡ προταθεῖσα εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ πρότασις τῆς μειοψηφίας, ἡ ὁποία ἐκπροσωπεῖ τὸ φρόνημα τῆς μειοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἐγίνετο δεκτὴ, καὶ ἂν ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας συγκατετίθετο νὰ ἀναβληθῇ ἡ περαιτέρω ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ μέχρις ὑποβολῆς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐφρόνει ἀναγκαῖα μετὰ τὴν ἐπιστολὴν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ἡ συζήτησις δὲν ἤθελε λάβει, ἣν ἔλαβεν ἔκτασιν. Ἡ προταθεῖσα εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὑπὸ τῆς μειοψηφίας πρότασις ἦτο φυσικωτάτη, ὑπηγορεύετο ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων. Ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ δὲν εἶναί τι ἐνεργοῦν αὐτομάτως καὶ τοπικῶς, ἐκπροσωπεῖ καὶ τὴν γνώμην καὶ τὰ φρονήματα τοῦ Κοινοβουλίου. Πᾶσα ἡ ἐργασία αὐτῆς, πᾶσαι αἱ ἰδέαι αὐτῆς συνδέονται ἀναποσπάστως πρὸς τὰ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ γιγνόμενα. Παρεπέμφθη πρὸς ἐξέτασιν εἰς αὐτὴν προϋπολογισμὸς οὐδεμίαν περιέχων ἢ ἐνδεικνύων πρόνοιαν ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῶς συντάξεως τῆς χώρας· ἡ ἐπιτροπὴ χωρεῖ εἰς τὸ ἔργον, ἐξετάζει τὰ ἔσοδα, προβαίνει καὶ μέχρι τῆς ἐξετάσεως τῶν ἐξόδων Ὑπουργείων τινῶν, ὅτε δημοσιεύεται ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ἐν τῇ ὁποίᾳ διατυποῦται πρόγραμμα στρατιωτικῆς παρασκευῆς καὶ ἀναγράφονται μέτρα ἐπιβάλλοντα δαπάνας καὶ προκαλοῦντα σκέψεις περὶ δημιουργίας πόρων, ὅπως ἀντιμετωπίσωσι τὰς δαπάνας. Ἡ μειοψηφία προτείνει ν’ ἀναβληθῇ ἡ περαιτέρω ἐπεξεργασία, μέχρις οὗ τὰ μέτρα ταῦτα ἀνακοινωθῶσιν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Βουλὴν, μέχρις οὗ αἱ προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως γείνωσι γνωσταὶ καὶ ἑπομένως ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ δυνηθῇ νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ ἐφικτοῦ τῆς ἐκτελέσεως αὐτῶν ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰ οἰκονομικὰ καὶ ταμιευτικὰ ἀποτελέσματα, τ’ ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ἢ ἐν τῇ μεταῤῥυθμίσει αὐτῶν. Προκειμένου νὰ αὐξηθῶσιν αἱ νῦν ἀναγεγραμμέναι πιστώσεις καὶ νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τῆς ἀναλόγου τῶν ἐσόδων αὐξήσεως, ὁ ὑποβληθεὶς προϋπολογισμὸς ῥιζικῶς μεταῤῥυθμισθήσεται. Ἡ πλειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς, ἐμπνεομένη ἀπὸ τὰς γνώμας καὶ τὰς ἰδέας τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, ἀπέκρουσε τὴν πρότασιν ταύτην, φρονοῦσα, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ χωρήσῃ εἰς τὸ πέρας ἡ ἐργασία τῆς ἐπιτροπῆς, νὰ ἔλθῃ ἐνταῦθα ὁ προϋπολογισμὸς, οἷος ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ νὰ προκληθῇ ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τούτου. Κατὰ τὴν γνώμην ἄρα τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ διὰ τῆς ἐπιστολῆς τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως ἐγκαινιζομένη πολιτικὴ τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν οὐδεμίαν ἔχει ἢ δύναται νὰ ἔχῃ ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπιόντος ἔτους 1897, τὴν γνώμην ὅμως ταύτην τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐθεώρησεν ὡς μὴ σπουδαίαν ἡ μειοψηφία, καὶ ἤνεγκε τὸ ζήτημα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Συμμερίζομαι τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀποδέχονται ὡς φυσικὸν ἑρμηνευτὴν τῆς Βασιλικῆς ἐπιστολῆς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ἤτοι τὴν Κυβέρνησιν, δὲν θέλω δὲ τὴν στιγμὴν ταύτην συζητήσει, ἐὰν τὰς γνώμας, αἱ ὁποῖαι ἐνδείκνυνται ἐν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ, εἶχε πρότερον ἡ Κυβέρνησις, ἢ τὰς συνέλαβεν ἀφ’ οὗ ἐδημοσιεύθη ἡ Βασιλικὴ ἐπιστολὴ ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἔχω ὑπ’ ὄψιν αὐτὴν ταύτην τὴν ἐπιστολήν, καὶ ἐξετάζω, ἐὰν δι’ αὐτῆς ἐπιβάλλονται δαπάναι ἀνώτεραι ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἀνεγράφησαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1897. Εὑρίσκω πρῶτον, ὅτι αἱ ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῆς Α. Μ. ἐνδεικνύμεναι ἀνάγκαι, δὲν διαφέρουσιν οὐδαμῶς ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ὑπεδείχθησαν ὑφ’ ἡμῶν. Δὲν ἀξιῶ, ὅτι προεβάλομεν πολιτικὸν πρόγραμμα νέον εἰς τὴν Βουλήν, δὲν ἀξιῶ, ὅτι τὸ πρόγραμμα τοῦτο εἶναι ἄγνωστον εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἢ ὅτι δι’ αὐτοῦ προεβάλομεν μέτρα μὴ συζητηθέντα ἐν τῷ παρελθόντι· τοὐναντίον ὡμολόγησα ἤδη, ὅτι προβάλλοντες ὅ,τι προεβάλομεν, διερμηνεύομεν τὸ φρόνημα τὸ ἐθνικόν· προβάλλοντες ὅ,τι προεβάλομεν, ἐπαναλαμβάνομεν συστάσεις καὶ ἰδέας, ἃς ὑπεστήριξαν ἕτεροι πολιτευταὶ εἰς προηγουμένας περιόδους βουλευτικάς, συζητοῦντες περὶ τῶν μέτρων τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Ἐνεδείξαμεν τὴν ἀνάγκην ν’ ἀποχωρισθῇ ὁ στρατὸς ἡμῶν ἀπὸ τῶν ὑπηρεσιῶν, αἵτινες σήμερον ἀπασχολοῦσιν αὐτὸν, καὶ νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὸν ἀληθῆ αὐτοῦ προορισμόν. Εἶναι ἰδέα καινή; Τὴν ἰδέαν ταύτην ἤκουσα ἐντεῦθεν πολλάκις ὑποστηριζομένην καὶ ὑπὸ κυβερνητῶν καὶ ὑπὸ πολιτευτῶν ἄλλων. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ ἰδέα αὕτη, καίτοι πολλάκις ἐπαγγελθεῖσα, δὲν ἐπραγματοποιήθη, καὶ ἐπειδὴ αἱ περιστάσεις αἱ σημεριναὶ ἐπιβάλλουσιν ἐπιτακτικῶς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν ἡμῶν, ἐνεδείξαμεν ταύτην, ὡς ἀπαραίτητον, ὡς ἀναγκαίαν. Ἀλλ’ ἵνα τοῦτο ἐπιτευχθῇ, εἶναι δυνατὸν αἱ πιστώσεις, αἱ ἀναγεγραμμέναι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, νὰ θεωρηθῶσιν ἐπαρκεῖς; Πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀπασχολήσητε σύμπαντα τὸν στρατὸν εἰς τὸν ἀληθῆ αὐτοῦ προορισμόν, εἰς τὰ κυρίως στρατιωτικὰ αὐτοῦ ἔργα, ἐὰν δὲν λάβητε πρόνοιαν νὰ δημιουργήσητε ἢ νὰ διοργανώσητε δύναμιν ἑτέραν, εἰς τὴν ὁποίαν δέον νὰ ἀνατεθῶσι τὰ καθήκοντα, ἅτινα ἐπιβάλλει ἡ τήρησις τῆς δημοσίας τάξεως καὶ ἀσφαλείας, καὶ πλὴν τούτου τὰ καθήκοντα πασῶν τῶν βοηθητικῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας σήμερον ἐκτελεῖ ὁ στρατός; Ἵνα τὸν στρατὸν ἀπασχολήσητε εἰς τὸν κύριον αὐτοῦ προορισμόν, εἶναι ἀνάγκη νὰ ὀργανώσητε τὴν χωροφυλακὴν οὕτως, ὥστε νὰ ἀναλάβῃ πάσας ταύτας τὰς ὑπηρεσίας. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγε πρὸ μικροῦ: «μήπως δὲν προεβάλομεν εἰς ἄλλην σύνοδον τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον περὶ ὀργανισμοῦ τῆς χωροφυλακῆς;» Ναί, εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθές, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο εἰσήχθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἄνευ σπουδαίας προαιρέσεως, ἵνα τοῦτο μεταβληθῇ εἰς νόμον. Δὲν δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι δὲν ἐπήρκεσε τὸ Κοινοβούλιον εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπησχολήθη ἐπὶ εἰκοσιτετράωρον καὶ πλέον πρὸς συζήτησιν νομοσχεδίου ἀφορῶντος εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ νόμου περὶ ὁδοποιΐας; Δύναταί τις σήμερον, ὡς ἔχουσι τὰ παρ’ ἡμῖν, ν’ ἀποδώσῃ σπουδαιότητα μείζονα εἰς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, παρὰ εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ ὀργανώσεως τῆς χωροφυλακῆς; Ἐὰν σοβαρῶς, ἐὰν σπουδαίως ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζε τότε, ὅτι ἔπρεπε τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο νὰ μεταβληθῇ εἰς νόμον, ὅπως ἡ χωροφυλακὴ ἀναλάβῃ ἁπάσας τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας, ἐπιτευχθῇ δ’ οὕτω ἡ τοῦ στρατοῦ ἀπασχόλησις εἰς τὰ κύρια αὐτοῦ ἔργα, ὤφειλε νὰ δηλώσῃ τοῦτο καὶ συστήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου. Εἶναι ὅμως γνωστόν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, οὗτινος ἡ κατάρτισις πᾶν ἄλλο ἐνεδείκνυεν ἢ τὴν ὑπὸ τῆς χωροφυλακῆς ἀνάληψιν τῶν βοηθητικῶν ὑπηρεσιῶν, ἐῤῥίφθη εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς ἄνευ τῆς προθέσεως τοῦ νὰ μεταβληθῇ εἰς νόμον, καθόσον οὐδὲ εἰς πρώτην συζήτησιν ἦλθεν. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει, τίς ὑπέχει εὐθύνην ἐπὶ ταῖς ἐργασίαις τῆς Βουλῆς, εἰμὴ ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας; Ἀλλ’ ἵνα τὸν στρατὸν ἀπασχολήσητε εἰς τὰ κύρια αὐτοῦ στρατιωτικὰ ἔργα, εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρήσητε τὸν θεσμὸν τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας; Εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφήσητε 300 ἀξιωματικούς, οἵτινες εἶναι χρησιμώτατοι εἰς τὸ στράτευμα, ἀσχολουμένους εἰς τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα; Δὲν εἶναι λοιπὸν ἀναγκαῖον νὰ ὀργανώσητε ἄλλως τὰ τῆς ἀστυνομίας, ὥστε οἱ ἐν τῇ ἀστυνομικῇ ὑπηρεσίᾳ σήμερον ἀπασχολούμενοι ἀξιωματικοὶ νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς τάξεις αὐτῶν, καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἀξιωματικῶν ἀσχοληθῶσιν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, ἤτοι εἰς τὸν ἀληθῆ τοῦ στρατοῦ προορισμόν; Ἐγὼ πάντοτε ἐφρόνουν καὶ ὑπεστήριξα, ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς δικαιοῦται καὶ ὀφείλει νὰ ἔχῃ γνώμην εἰς πάντα τὰ ἀφορῶντα τὴν διοίκησιν, πολλῷ δὲ μᾶλλον εἰς τ’ ἀφορῶντα τὸν στρατὸν, οὗτινος, κατὰ τὸ θεμελιῶδες ἡμῶν πολίτευμα, εἶναι ἀρχηγός. Ἡ πραγματοποίησις ὅμως καὶ ἡ ἐκτέλεσις τῶν γνωμῶν καὶ ἰδεῶν τοῦ Βασιλέως γίνεται ἐπὶ εὐθύνῃ τῶν Ὑπουργῶν, οὓς, καίτοι διοριζομένους ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, κατέστησεν ὑπευθύνους τὸ πολίτευμα. Προκειμένου δὲ περὶ τῶν ἐν τῇ Βασιλικῇ ἐπιστολῇ, περὶ ἧς ὁ λόγος, μέτρων, ἅτινα ἀποτελοῦσι πρόγραμμα τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν συντάξεως καὶ διοικήσεως, αἱ παρ’ ἡμῖν κοινοβουλευτικαὶ συζητήσεις δὲν ἀφορῶσιν εἰς τὸν Βασιλέα, ἀλλὰ εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς, οἵτινες καὶ διὰ μόνης τῆς ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσιεύσεως τῆς ἐπιστολῆς, πολλῷ δὲ μᾶλλον διὰ τῶν πρὸς τὴν Βουλὴν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν καὶ τὴν εὐθύνην πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ προγράμματος τούτου. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην συζητοῦνται τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν Βασιλικὴν ἐπιστολήν. Ἐν αὐτῇ γίνεται λόγος περὶ συστάσεως μονίμου στρατοπέδου. Δὲν συζητῶ ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ μέτρου, ἐὰν τὸ μόνιμον στρατόπεδον ἦναι προτιμότερον τοῦ μὴ μονίμου. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ὅταν πρόκειται περὶ μονίμου στρατοπέδου, εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ὑφίσταται ἀνάγκη μιᾶς δαπάνης ὑπερβαινούσης τὸ ἑκατομμύριον; Ὅταν ἐν τῇ Βασιλικῇ ἐπιστολῇ γίγνηται λόγος περὶ συγκλήσεως ἐφεδρείας καὶ περὶ ἐκγυμνάσεως αὐτῆς, εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ληφθῇ συνάμα ἡ προσήκουσα πρόνοια περὶ τῆς ἀναγκαίας πιστώσεως πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον; Ὅταν ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῆς Α. Μ. γίγνηται λόγος περὶ καταρτισμοῦ τῶν ἐφίππων σωμάτων, καὶ ὅταν ἦναι γνωστόν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην τοὐλάχιστον 3,000 ἵππων, οἵτινες ἀπαιτοῦσι δαπάνην τριῶν ἑκατομμυρίων, εἶναι δυνατὸν ὁ προϋπολογισμὸς νὰ μὴ προβλέπῃ περὶ τῆς πιστώσεως ταύτης; Δὲν συζητῶ ἐπὶ τοῦ ἑτέρου θέματος, τὸ ὁποῖον θίγει ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μεγαλειότητος, δηλαδὴ περὶ τοῦ καταλληλοτέρου διὰ τὸν στρατὸν ἡμῶν ὅπλου, οὔτε θέλω νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐν τῇ Βασιλικῇ ἐπιστολῇ γίνεται λόγος περὶ τούτου, διότι ἐν τῇ ἐπιστολῇ τὰ περὶ ἐκλογῆς τοῦ καταλληλοτέρου ὅπλου ἀφίενται εἰς ἐπιτροπὴν συστηθησομένην ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Λαμβάνω ὅμως ὡς ὑπόθεσιν, ὅτι ἡ συστηθησομένη ἐπιτροπὴ γνωματεύει, ὅτι δὲν εἶναι τὸ ἐν χρήσει σήμερον ὑπάρχον παρ’ ἡμῖν ὅπλον τὸ καταλληλότερον, καὶ ὅτι δέον νὰ προμηθευθῶμεν ὅπλα ἐπαναληπτικά· τίς δὲν γινώσκει, ὅτι, διὰ νὰ προμηθευθῶμεν ὅπλα τοιαῦτα ποσοῦ ἀναλόγου, ἤτοι 100,000, μετὰ 1000 φυσιγγίων δι’ ἕκαστον ὅπλον, ἔχομεν ἀνάγκην 28,000,000 φράγ. εἰς χρυσόν; Τίς ἐξ ἡμῶν δὲν γινώσκει, ὅτι, ἵνα ἔχωμεν ταῦτα, ἀπαιτεῖται νὰ διαῤῥεύσῃ πολὺς χρόνος, μέχρις οὗ παραγγελθῶσι καὶ κατασκευασθέντα παραδοθῶσιν εἰς τὰς ἀποθήκας τοῦ στρατοῦ, ἀνεξαρτήτως ἐνδεχομένων ἀπροόπτων πολιτικῶν κωλυμάτων περὶ τῆς ἐν εὐρωπαϊκῷ καταλλήλῳ ἐργοστασίῳ κατασκευῆς αὐτῶν; Τὸ σπουδαιότερον ὅμως, ὅπερ δὲν πρέπει νὰ παρίδωμεν, εἶναι, ὅτι πολλοῦ ἔχομεν ἀνάγκην χρόνου, καὶ ἀφοῦ παραλάβωμεν τά τε ὅπλα καὶ τὰς πυριτοβολάς, ὅπως ἀσκηθῶσιν εἰς τὸν χειρισμὸν τοῦ νέου ὅπλου, καὶ μάλιστα ἐπαναληπτικοῦ, οἱ ἄνδρες τοῦ ἐν ἐνεργείᾳ στρατοῦ καὶ τῆς ἐφεδρείας. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως, ἐπαναλαμβάνω, τούτου, μόνον τὰ ἕτερα μέτρα, ἤτοι ἡ ἀναδιοργάνωσις τῆς χωροφυλακῆς, ὅπως ἀναλάβῃ πάσας τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας καὶ τὰ καθήκοντα τῆς ἀστυνομίας, ὁ καταρτισμὸς τῶν ἐφίππων σωμάτων διὰ τῆς προμηθείας ἵππων καὶ ἡμιόνων, ἡ σύστασις μονίμου στρατοπέδου, ἡ πρόσκλησις καὶ ἐκγύμνασις τοὐλάχιστον δύο ἡλικιῶν τῆς ἐφεδρείας, καὶ ἡ συμπλήρωσις τῶν ἀποθηκῶν τοῦ ἱματισμοῦ, πάντα ταῦτα ἀπαιτοῦσι δαπάνην 10,000,000 δραχ. ἢ τοὐλάχιστον 8,000,000 Πόθεν ταῦτα θέλομεν πορισθῆ; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγε πρὸ ὀλίγου: «τίς εἶπεν ὑμῖν, ὅτι προτίθεται ἡ Κυβέρνησις νὰ προβάλῃ τὴν αὔξησιν τῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένων πιστώσεων»; Ὅταν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἔχητε πιστώσεις ἐκ δραχ. 16,000,000, πῶς εἶναι δυνατόν, δι’ οἱασδήποτε μεθόδου διαχειριστικῆς καὶ ἂν πρόκειται νὰ ἐκτελέσητε τὸν προϋπολογισμόν, διὰ τῶν 16 ἑκατομμυρίων νὰ ἐπαρκέσητε εἰς πάσας ταύτας τὰς ἀνάγκας; Προσθέτως μάλιστα ἐδήλωσεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων δὲν πρόκειται νὰ μεταβληθῇ. Ἄρα πρόκειται νὰ ἀναπτυχθῇ τοσαύτη διαχειριστικὴ ἱκανότης ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε τὰ ἔσοδα τὰ ὑπάρχοντα ν’ αὐξήσωσιν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἦναι δυνατὸν ν’ ἀποδώσωσι πλεόνασμα προσεγγίζον, ἂν μὴ ὑπερβαῖνον, τὸ ποσὸν τῶν δραχμῶν 10,000,000. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω, κατὰ τίνα μηχανισμὸν εἶναι δυνατὸν τὰ ἔσοδα οὕτω νὰ διαῤῥυθμισθῶσιν, ὥστε νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς πάσας ταύτας τὰς ἀνάγκας. Φρονῶ ἄλλως τε, ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῇ σωφρονοῦσα Ἑλληνικὴ Βουλή, ἥτις δύναται νὰ ψηφίσῃ προϋπολογισμὸν μετ’ ἐλλείμματος, ἐκ τῶν προτέρων γνωστοῦ, 10,000,000. Δὲν κρίνω ἐπάναγκες νὰ συζητήσω ἐπί τινος ἑτέρου ἰσχυρισμοῦ, προβληθέντος ὑπό τινων μελῶν τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ ἐντεῦθεν ἐπαναληφθέντος, ὅτι ὑπάρχουσι χρήματα, ὑπάρχουσιν ἑκατομμύριά τινα, τὰ ὁποῖα δυνάμεθα νὰ λάβωμεν παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐκ τοῦ παρ’ αὐτῇ ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὑπάρχουσι χρήματά τινα ἀποτεταμιευμένα παρὰ τῇ Τραπέζῃ ἐκ τῆς λειτουργίας τοῦ νόμου, τοῦ τελευταῖον ψηφισθέντος, τοῦ ἀφορῶντος εἰς σύστασιν στρατιωτικοῦ ταμείου. Ἐγὼ δὲ προσθέτω, ὅτι ὑπάρχουσι καί τινα χρήματα, προερχόμενα ἐκ καταθέσεων παρὰ τῇ Τραπέζῃ ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, χάριν ἀνεγέρσεως διδακτικῶν κτιρίων, ὑπάρχουσιν ἕτεραί τινες καταθέσεις, προελθοῦσαι ἀπὸ τὴν ἐκποίησιν τῆς δυνάμει τοῦ περὶ παρακρατήσεως νόμου εἰσαχθείσης εἰς τὰς δημοσίους ἀποθήκας σταφίδος. Ἀλλὰ αἱ καταθέσεις αὗται δύνανται νὰ ληφθῶσι καὶ νὰ χρησιμοποιηθῶσι πρὸς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας; Πρῶτον πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι, ἐὰν δύναται σήμερον ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ ποσόν τι ἐκ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, δηλαδὴ ἐκ τοῦ ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ, θέλει εὑρεθῆ ἐν ἀδυναμίᾳ βραδύτερον ὡς πρὸς τὴν θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τῆς διοικήσεως· διότι τὸ χρῆμα τὸ κατατιθέμενον ἐν τῷ ἀνοικτῷ λογαριασμῷ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας δὲν εἶναι χρῆμα ἐκτὸς τῶν ἀναγκῶν καὶ τῶν πιστώσεων τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰλημμένον. Ἐὰν εἰς δεδομένας ἐποχὰς τὸ ποσὸν τῶν καταθέσεων τούτων ἦναι ἀνώτερον τοῦ ποσοῦ, ὅπερ ὑπῆρχε κατατεθειμένον πρό τινος χρόνου, βεβαίως τὸ ἐνεργητικὸν τοῦ Κράτους ἀλλαχόθεν ἠλαττώθη. Ὑπάρχουσιν ἐποχαὶ τοῦ ἔτους, κατὰ τὰς ὁποίας αἱ πληρωμαὶ εἶναι κατώτεραι τῶν ἐσόδων, τότε δὲ τὸ ἀπόθεμα τοῦτο κατατίθεται εἰς τὸν ἀνοικτὸν λογαριασμὸν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας· ὑπάρχουν ὅμως καὶ ἄλλαι τοῦ ἔτους ἐποχαὶ, καθ’ ἃς τὰ ἔσοδα εἶναι κατώτερα τῶν ἐξόδων, καὶ τότε λαμβάνονται ἐκεῖθεν τὰ ἀναγκαῖα χρήματα διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς διοικήσεως. Ὅπως δὲ πρό τινων ἡμερῶν ὁμιλῶν ἐντεῦθεν ἀπέδειξα, ἡ σημερινὴ κατάστασις τῆς ληψοδοσίας τοῦ Κράτους, ἡ κατάστασις τοῦ ἐνεργητικοῦ καὶ παθητικοῦ τοῦ Κράτους, δὲν διαφέρει τὸ παράπαν ἀπὸ τὴν κατάστασιν τοῦ ἐνεργητικοῦ, ἡ ὁποία ὑφίστατο κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1894· διότι ὑπάρχουσι πληρωμαί, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐκκρεμεῖς· διότι, ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὑπάρχουσιν ἀσκεπῆ χρέη τοῦ δημοσίου ταμείου, ὑπάρχουσι ληψοδοσίαι ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὡς ἐκ τῶν ὁποίων εἰς δεδομένην στιγμὴν ἡ χρηματικὴ κατάστασις μεταβάλλεται· ἀλλὰ ταῦτα πάντα οὐδεμίαν ἔχουσιν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Τὸ δημόσιον ταμεῖον ὀφείλει, ἐκτὸς τῶν ἐξόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἰς τὰ λιμενικὰ ταμεῖα, εἰς τοὺς δήμους, εἰς τὰς λόγῳ ἐγγυήσεως καταθέσεις κλπ. Ἀλλὰ καὶ καθ’ ἣν ὑπόθεσιν οὔτε ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων οὔτε ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων πρόκειται νὰ μεταβληθῇ, ὡς ἰσχυρίσθη ἐντεῦθεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πάντως ὅμως πρέπει νὰ ἐνδειχθῶσι τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θέλει πορισθῆ ὅσα χρήματα ἀναγκαιοῦσι διὰ τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, πάντως πρέπει νὰ ἐνδειχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ὁ μηχανισμός, καθ’ ὃν θέλουσι ταῦτα ἐκτελεσθῆ, ἢ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν εἴτε τὰ ἔσοδα εἴτε τὰ ἔξοδα, τὰ ἤδη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένα, πρέπει νὰ διαῤῥυθμισθῶσιν, ἵνα παρέχωσι τὴν ἐλπίδα, ὅτι θέλουσιν ἐκτελεσθῆ ὅσα μέτρα προβάλλονται διὰ τῆς δημοσιευθείσης εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως ἐπιστολῆς τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως. Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐπαναλάβω ὅ,τι ἕτεροι συνάδελφοι ἐντεῦθεν εἶπον ἡμῖν, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡ ἐγκαινιζομένη διὰ τῆς Βασιλικῆς ἐπιστολῆς εἶναι πολιτικὴ νέα. Ἐγὼ μόνον προστίθημι, ὅτι διὰ τῆς ἐπιστολῆς τῆς Α. Μ. εἰσάγεται πράγματι μία πολιτική, ἐπιβαλλομένη ἰδίως ὑπὸ τῶν σημερινῶν περιστάσεων, σκοποῦσα τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, πολιτικὴ, ἥτις δὲν ὑπῆρχεν ἐν τῇ διανοίᾳ τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι τοῦδε εὑρισκόμεθα ἐν τῇ πεπατημένῃ ὁδῷ, εὑρισκόμεθα ἐν τῇ ἀδρανείᾳ, οὐδεὶς δὲ δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἡ τακτική, ἣν ἠκολούθει μέχρι τῆς προχθὲς ἡ Κυβέρνησις, ἤτοι ἡ τακτικὴ τῆς ἀδρανείας καὶ ὀλιγωρίας, δύναται νὰ λάβῃ τὸν χαρακτηρισμὸν πολιτικῆς. Ἐὰν ὄντως τὰ μέτρα, τὰ ὑπὸ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως ἐνδεικνυόμενα, ὑπῆρχον ἐν τῷ νῷ τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν αἱ προθέσεις καὶ αἱ μέχρι τοῦδε πράξεις ταύτης παρεῖχον τὸ ἐνδόσιμον, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ ἐκτελεσθῶσι ταῦτα ἐν ὅλῳ ἢ ἐν μέρει, ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐκδοθῇ ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως ἡ ἐπιστολὴ αὕτη; Ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως, οἵα ἡ δημοσιευθεῖσα ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ἐνδεικνύει προφανῶς οὐ μόνον τὸ ἔκτακτον καὶ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, ἐν αἷς διατελοῦμεν, ἀλλὰ μεταβολὴν τῆς ὑφισταμένης πολιτικῆς, ἀποτελεῖ δὲ πρόγραμμα στρατιωτικῆς διοικήσεως ὅλως διάφορον τοῦ προγράμματος, ὅπερ εἶχεν ἐν ἐφαρμογῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχε καμμία ἀνάγκη νὰ μεταβληθῇ ἡ πολιτικὴ ἡ ὑφεστῶσα, πρὸς τί ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μεγαλειότητος; Ἀλλ’ ὅτι νέα ἐγκαινίζεται ἢ εἰσάγεται πολιτικὴ διὰ τῶν ἐνδείξεων τῆς ἐπιστολῆς ταύτης, εἶναι ἀναντίῤῥητον. Διότι, ἐὰν πράγματι ἐν τῇ διανοίᾳ τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρχεν ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τῆς χώρας, ἐὰν μάλιστα ἦτο ἀκριβὲς ὅ,τι ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε μὲν πάσας τὰς ἰδέας ταύτας, ἀλλὰ δὲν ἐνόει τὰς ἰδέας ταύτας νὰ ἐκτελέσῃ κατὰ τρόπον προκαλοῦντα τὴν προσοχὴν εἴτε τῶν ἔσω εἴτε τῶν ἔξω, ἀλλ’ ἐνόει νὰ τὰς ἐκτελέσῃ ἠρέμα καὶ ἀθορύβως, τίς ὁ καταλληλότερος τρόπος πρὸς τὴν ἀθόρυβον καὶ ἤρεμον ἐφαρμογὴν τῶν τοιούτων ἰδεῶν; Ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῷ ὑποβληθέντι εἰς τὴν Βουλὴν ἔδει ν’ ἀναγραφῶσιν αἱ ἀναγκαῖαι πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν μέτρων τούτων πιστώσεις πρὸς πλήρωσιν τῶν ἐν τῇ στρατιωτικῇ διοικήσει ὑφισταμένων κενῶν, ὡς ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὰ ἐνδεικνυόμενα ὑπὸ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως μέτρα. Ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ θορυβηθῇ ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ τῆς Κυβερνήσεως ἐνεργείᾳ, οὐδεὶς δὲ ἠδύνατο νὰ ὑπολάβῃ τὴν ἐνέργειαν ταύτην ὡς σκοποῦσαν εἴς τι ἔκτακτον, ἀφοῦ ἐπρόκειτο νὰ πληρωθῶσι τὰ κενὰ, τὰ ὑφιστάμενα ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ ἡμῶν. Ἀλλ’ ὅταν ὑποβάλλῃ προϋπολογισμὸν, μηδεμίαν περὶ τούτου λαμβάνοντα πρόνοιαν, ὅταν ὑποβάλλῃ προϋπολογισμὸν, ὁ ὁποῖος ὡς πρὸς τὰς ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ προβλέψεις ἐλαττοῦται τῶν προϋπολογισμῶν τῶν παρελθόντων ἐτῶν, καὶ ὅταν, μετὰ τὴν τοιαύτην ἀπρονοησίαν καὶ ὀλιγωρίαν τῆς Κυβερνήσεως, ἀναγκάζηται ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς νὰ ἐνδείξῃ δι’ ἐπιστολῆς καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τὰ μέτρα τὰ ἀπαραίτητα πρὸς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν, ἐρωτῶ, εἶναι ὁ τρόπος οὗτος ὁ μᾶλλον ἀθόρυβος; εἶναι ὁ μᾶλλον ἤρεμος; εἶναι τὸ σύστημα, καθ’ ὃ δύνανται τὰ τοῦ στρατοῦ νὰ παρασκευασθῶσι, χωρὶς νὰ προκληθῇ οὐδενὸς ἡ προσοχὴ ἐπ’ αὐτῶν; Ἡ δι’ ἐπιστολῆς, ὅταν δὲν ἀνέγνωμεν ἐν τῷ τριακονταετεῖ παρελθόντι εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, παρέμβασις τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως δὲν πείθει ὑμᾶς, ὅτι ἀπέβησαν μάταιαι αἱ κατ’ ἰδίαν ὑπ’ αὐτοῦ γενόμεναι παρακελεύσεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τοῦθ’ ὅπερ ἠνάγκασεν αὐτὸν νὰ πέμψῃ τοιαύτην ἐπιστολήν; Δὲν θέλω νὰ συζητήσω ἐπὶ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δηλώσεων, αἱ ὁποῖαι ὑποστηρίζουσι τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι εἶναι δυνατὸν τὰ ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Βασιλέως ἀναγραφόμενα μέτρα νὰ μὴ ἐκτελεσθῶσιν, ἢ νὰ ἐκτελεσθῶσιν ἐν μέρει καὶ κατὰ σύστημα ὁδηγοῦν εἰς τὴν ἀποτυχίαν τοῦ σκοποῦ. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, φρονῶ πεποιθότως, ὅτι, εὐθὺς ὡς ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπιβάλῃ πολιτικὴν νέαν δι’ ἐπιστολῆς, τῆς ὁποίας καὶ μόνη ἡ ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσίευσις προσέδωκεν ὕψιστον κῦρος εἰς τὴν ἀναμενομένην στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας ἀπέναντι παντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εὐθὺς ὡς ἡ Κυβέρνησις ἀπεδέχθη τὰς ἐνδείξεις ταύτας τῆς ἐπιστολῆς, πάντα τὰ μέτρα, τὰ ὑπὸ τῆς ἐπιστολῆς ἐνδεικνυόμενα, εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις πλήρως καὶ εἰλικρινῶς νὰ ἐκτελέσῃ. Ἀλλὰ πρὸς πραγματοποίησιν τῶν μέτρων τούτων, πρὸς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, πρέπει νὰ προηγηθῇ ἡ οἰκονομικὴ σύνταξις, πρὸς ἣν κυρίως ἀφορᾷ ἡ διεξαγομένη συζήτησις. Ἡ Ἀντιπολίτευσις πρώτη, διερμηνεύουσα τὸ δημόσιον φρόνημα, ὑπέδειξε τὴν ἀνάγκην τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως. Προέβη καὶ περαιτέρω· ὑπέδειξε καὶ τὴν οἰκονομικὴν σύνταξιν, ἡ ὁποία δύναται νὰ παράσχῃ τὰ πρὸς τοῦτο χρηματικὰ μέσα· προέβη εἰς πρόγραμμα θετικῆς πολιτικῆς, ἐνῷ δὲν εἶναι σύνηθες τοῦτο εἰς τὰς Ἀντιπολιτεύσεις· προέλαβε τὴν Κυβέρνησιν, ὑποδείξασα τὴν θετικὴν οἰκονομικὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν πρέπει ν’ ἀκολουθήσῃ, ἵνα ἐφαρμόσῃ τὸ σύστημα τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρὸ ὀλίγου ὁμιλῶν ἐντεῦθεν, ἔλεγεν, ὅτι πάσας τὰς ἰδέας ἡμῶν τὰς θεωρεῖ ἑώλους, οὐδεμίαν δίδων εἰς αὐτὰς σημασίαν. Ἀλλ’ ἐὰν ἀφ’ ἑτέρου οἰκειοποιεῖται ἢ ἀποδέχεται ὡς ἰδίας ἰδέας τὰ μέτρα τὰ ἐνδεικνυόμενα ὑπὸ τῆς ἐπιστολῆς τῆς Α. Μ., διατὶ ἀρνεῖται, ὅτι ἀποδέχεται καὶ πάσας τὰς ἰδέας ἡμῶν περὶ τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας; Ἡμεῖς δὲν δυσαρεστούμεθα, βλέποντες τὴν Κυβέρνησιν προσχωρήσασαν, μετὰ τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως, εἰς τὸ σύστημα τῆς ἀμέσου καὶ συντόνου συντάξεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Λυπούμεθα μόνον, βλέποντες αὐτὴν ἐνδοιάζουσαν πρὸ τῆς ἐπιβαλλομένης αὐτῇ οἰκονομικῆς συντάξεως, ἥτις θέλει παράσχει τὰ μέσα πρὸς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν. Πρὸς τοῦτο ἐζητήσαμεν νὰ ἀναβληθῇ ἡ περαιτέρω ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ, μέχρις οὗ τὰ μέτρα ταῦτα ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Βουλήν, εἴτε διὰ νομοσχεδίων εἴτε διὰ μεταβολῆς τῶν πιστώσεων. Εἶναι δὲ ἄλλως τοῦτο συνηθέστατον. Ἐπῆλθε πολλάκις ἐν τῷ παρελθόντι κυβερνητικὴ μεταβολή, καθ’ ὃν χρόνον ἡ ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς εὑρίσκετο ἐν τῷ μέσῳ ἢ περὶ τὸ τέρμα τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς. Ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ πᾶσα ἡ περαιτέρω ἐργασία αὐτῆς ἐθεωρήθη ἄσκοπος, καὶ ἀνεβλήθη τὸ ἔργον αὐτῆς μέχρις οὗ διὰ δηλώσεων τῆς νέας Κυβερνήσεως ὑποδειχθῇ τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ νέα Κυβέρνησις ἐννοεῖ νὰ διοικήσῃ. Ὑπάρχει ἁπλούστερόν τι, σύνηθες παρ’ ἡμῖν. Συζητεῖται νομοσχέδιόν τι, ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου προβάλλεται μία μεταῤῥύθμισις ὑπὸ μελῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐνίοτε δὲ καὶ ὑπ’ αὐτῆς ταύτης τῆς Κυβερνήσεως· ὡς ἀναγκαία συνέπεια εἶναι ἡ ἀναβολὴ τῆς ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου συζητήσεως, μέχρις οὗ ὑποβληθῇ ἡ τροποποίησις, ἡ δυναμένη νὰ καταστήσῃ ἀρτιώτερον τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον. Ἐνταῦθα πρόκειται περὶ πολλῷ σπουδαιοτέρου, πρόκειται περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, φρονῶ ὅτι ἀμφότερα θέλουσιν ὑποστῆ μεταβολήν, καὶ μεταβολὴν σπουδαιοτάτην, καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων· ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων, διὰ νὰ πορισθῶμεν ἐξ αὐτῶν τὰ μέσα, ὧν ἔχομεν ἀνάγκην διὰ τὴν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας· ὁ δὲ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων θὰ μεταῤῥυθμισθῇ ἀναγκαίως, διότι πάντων σχεδὸν τῶν Ὑπουργείων αἱ ἀναγεγραμμέναι πιστώσεις δὲν δύνανται νὰ διατηρηθῶσιν εἰς ἃ ποσὰ ἀνεγράφησαν. Θέλει μεταῤῥυθμισθῆ πρωτίστως ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, θέλει μεταῤῥυθμισθῆ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς πρὸς τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν, ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ὡς ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν καὶ ὡς ἐκ τοῦ ποσοῦ τοῦ ἀναγραφομένου διὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν. Ὅταν λοιπὸν πρόκειται ἅπας ὁ προϋπολογισμὸς τῶν τε ἐσόδων καὶ ἐξόδων ν’ ἀνατραπῇ, νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ χωρήσῃ περαιτέρω ἡ ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ; Ἐγὼ μάλιστα νομίζω, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐδημοσιεύθη ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ἔδει καὶ αἱ τῆς Βουλῆς ἐργασίαι νὰ διακοπῶσι, μέχρις οὗ ἡ Κυβέρνησις προσκομίσῃ ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου πάντα τὰ μέτρα, τὰ συντελοῦντα ἢ ἀποδεικνύοντα, ὅτι σπουδαίως ἐργάζεται καὶ σκέπτεται νὰ ἐφαρμόσῃ τὰ μέτρα τὰ ἐνδεικνυόμενα ὑπὸ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως. Τὸ νὰ συζητῶμεν δὲ σήμερον, ἂν πρέπῃ νὰ χωρήσῃ περαιτέρω ἡ ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ τὸ νὰ προβάλληται ἡ γνώμη ὑπὸ τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς πλειοψηφίας, τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν κωλύουσι τὰ μέτρα ταῦτα τὴν ἐπεξεργασίαν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἴσως δὲ καὶ τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, ὡς ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλήν, ταῦτα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι δὲν κατενοήθη προσηκόντως τὸ ἐξόχως κρίσιμον τῶν περιστάσεων, καὶ ἀποδεικνύουσι προσέτι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν κρίνει ἑαυτὴν ἐπαρκῆ πρὸς ἐφαρμογὴν πλήρους τοῦ προγράμματος τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως, ὅπερ ἐπιβάλλει ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως, διερμηνεύοντος εἰλικρινῶς τὸ ἐθνικὸν φρόνημα. Ὑποστηρίζω λοιπὸν τὴν πρότασιν, ὅτι εἶναι ἀνέφικτος ἡ περαιτέρω ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ, μετὰ τὴν δημοσιευθεῖσαν ἐπιστολὴν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, πρὶν ἢ ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος διαῤῥυθμισθῇ κατὰ τὰς ἐνδείξεις τῆς Βασιλικῆς ἐπιστολῆς. Φρονῶ τέλος, ὅτι ἡ Βουλή, συναισθανομένη τὴν σοβαρότητα καὶ τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, δὲν θὰ διστάσῃ νὰ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν ταύτην, καθόσον, ἀποῤῥίπτουσα τὴν πρότασιν ταύτην, ἀποφασίζουσα νὰ χωρήσῃ ἡ ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ, πρὶν ἢ ἡ Κυβέρνησις γνωρίσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ σύστημα, καθ’ ὃ θέλουσιν ἐκτελεσθῆ πλήρως τὰ τόσον σοβαρά, τὰ τόσον σπουδαῖα καὶ τόσον ἐπίκαιρα μέτρα, τὰ ἐνδειχθέντα ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ ἐπισπάσαντα οὐ μόνον τὴν ἐπιδοκιμασίαν, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐνθουσιασμὸν σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, θέλει παράσχει τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι δὲν συναισθάνεται ἐπαρκῶς τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, ἃς διέρχεται τὸ ἔθνος ἡμῶν.

§62Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁμολογουμένως ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται ἐνώπιον ἀπροχωρήτου. Τὸ ἀπροχώρητον αὐτὸ ἐδημιούργησεν ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως πρὸς τὸν Πρωθυπουργόν. Ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ ἄλλας ἰδέας κατήρτισε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἔτους 1897, ὑπὸ ἄλλας ἰδέας εἰσηγήσατο αὐτοῦ εἰς τὴν Βουλήν, ὑπὸ τὰς ἰδέας αὐτὰς ἐζήτησεν, ὅπως παραπεμφθῇ πρὸς ἐπεξεργασίαν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, καὶ ἄλλας ἰδέας εἰσάγει ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μ. πρὸς τὸν Πρωθυπουργόν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διεβεβαίωσεν ἀληθῶς πολλάκις, ὅτι αἱ ἰδέαι τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως εἶναι καὶ ἰδέαι τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι ταύτας εἶχε καὶ πρίν. Ὑπό τινα ἔποψιν οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ τὴν διαβεβαίωσιν αὐτὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας διατυποῖ ἡ ἐπιστολή, εἴτε ὡς μέτρον γενικόν, εἴτε ὡς διατύπωσις πολιτικῆς, βεβαίως εἶναι ἰδέαι, τὰς ὁποίας δὲν ὑπάρχει Ἕλλην, ὅστις νὰ μὴ πρεσβεύῃ. Οὐδεμίαν ἔχω διάθεσιν ἐγὼ ν’ ἀμφισβητήσω, ὅτι καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὰς αὐτὰς εἶχεν ἰδέας. Ἀλλ’ ὅσῳ παλαιότεραι αἱ ἰδέαι, τόσῳ ὀλιγώτερον ὠφελεῖ αὐτὸν τοῦτο, διότι ὅ,τι σήμερον ἐνώπιον τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Βουλῆς εἶναι τεθειμένον, εἶναι οὐχὶ τίς ἔχει τὰς ἰδέας περὶ παρασκευῆς τοῦ τόπου, διότι τινὰ πράγματα κατέστησαν τόσον κοινὰ, ὥστε κατέστησαν γενικὸν πάντων πρόγραμμα καὶ μεταξὺ τῶν στρατιωτικῶν καὶ μεταξὺ τῶν πολιτικῶν, ἀλλὰ κατὰ τίνα τρόπον τὸ ταχύτερον καὶ ἐκ τῶν ἐνόντων θέλει κατορθωθῆ νὰ παρασκευασθῇ ὁ τόπος στρατιωτικῶς, ὥστε νὰ ἦναι ἕτοιμος ἐν πρώτῃ περιστάσει νὰ ἐνεργήσῃ. Οὐδόλως τὸ ζήτημα τῆς παρασκευῆς ἐτέθη ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὅπως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὸ ἔθηκεν, ἵνα εὐκόλως τὸ καταπολεμήσῃ, ὅτι δηλαδὴ ζητοῦμεν σήμερον παρασκευὰς, ὅπως ἅμα συμπληρωθῶσι διατάξωμεν τὸν στρατὸν νὰ κινήσῃ ἐκτὸς τῶν συνόρων. Βεβαίως τοῦτο, τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον ἐπανέλαβε, συνδυαζόμενον μετ’ ἄλλων, τὰ ὁποῖα εἰς προηγουμένας συνεδριάσεις εἶπε, δίδει τὴν εἰκόνα τῶν διαθέσεων, διότι κυρίως περὶ διαθέσεων ἐν τῇ πολιτικῇ αὐτῇ πρόκειται τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐπὶ 18 μῆνας ἔχων τὴν Κυβέρνησιν, καὶ διευθύνων μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ τὰ στρατιωτικὰ, οὐδὲν ἔπραξεν ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δίδουσιν αὐτῷ τὸ δικαίωμα, ὥστε σήμερον νὰ ἐπικαλῆται τὰς ἰδέας τῆς ἐπιστολῆς ὡς ἰδίας αὐτοῦ ἰδέας. Πιθανὸν μεταξὺ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ δεχθῇ τις, ὅτι φέρουσιν εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τῆς παρασκευῆς, νὰ ἐπρότεινε καὶ ἡ Κυβέρνησις τοιαῦτα, ἀλλὰ μὴ ἐπιμείνασα εἰς αὐτὰ, μηδὲ θεωρήσασα ταῦτα ἐπείγοντα, μηδὲ συνδέσασα πρὸς τὰς ἀνάγκας τῆς ἐποχῆς καὶ πρὸς τοὺς κινδύνους τοὺς ἀπειλοῦντας ἡμᾶς, βεβαίως δὲν ἀνταπεκρίθη πρὸς τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπιστολὴ νῦν ζητεῖ νὰ καθιερώσῃ, καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἐξ ὅσων ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος καὶ ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἐπιστολῆς εἶπεν, ἐνόησε νὰ ὑποστηρίξῃ. Ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς Κυβέρνησις, εἶχεν αὐτὰς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας εἶπεν ὅτι ἔχει, ἄλλη ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ διοίκησις αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς 18 μῆνας τῶν τοῦ στρατοῦ, ἄλλη δὲ θὰ ἦτο καὶ χωρὶς τῶν μέσων τῶν οἰκονομικῶν καὶ χωρὶς τῶν πιστώσεων, τὰς ὁποίας σήμερον προκαλεῖ ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μεγαλειότητος. Προϋπῆρχεν, ὅπως καὶ εἰς ἄλλην συνεδρίασιν εἶπον, τὸ ζήτημα τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ εἰς τὸ ζήτημα τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ οὐδέποτε ἐνῃσχολήθη, οὐδόλως δὲ εἰργάσθη, ἵνα βελτιώσῃ αὐτὸ, ὁ κ. Πρωθυπουργός. Αὐτὴ δὲ ἡ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν ἐπὶ τόσον χρόνον ἀφῆκε τὸν στρατὸν, ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν εἶχε τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐννοοῦμεν, ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ Κυβέρνησις φροντίζουσα περὶ παρασκευῆς. Ἐν πάσῃ διοικήσει, ἡ ὁποία ἐννοεῖ νὰ παρασκευάσῃ τὸν στρατὸν πρὸς πόλεμον, πρὸς πόλεμον μᾶλλον ἢ ἧττον μεμακρυσμένον, ἀλλὰ πρὸς πόλεμον ἄφευκτον, ἡ πρώτη ἐργασία, τῆς ὁποίας πρέπει νὰ ἐπιληφθῇ, εἶναι ἡ τοῦ προσωπικοῦ τοῦ στρατοῦ. Ματαία ἡ παρασκευὴ ἄνευ καταλλήλου προσωπικοῦ τοῦ στρατοῦ. Δὲν δύναται Κυβέρνησις νὰ ἰσχυρίζηται ὅτι παρασκευάζει στράτευμα πρὸς πόλεμον, ὅταν δὲν δέχηται καὶ δὲν ἐφαρμόζῃ ἐν εἰρήνῃ τὴν ἀρχὴν, ὅτι οὐδεὶς ἀξιωματικὸς πρέπει νὰ διοικῇ εἴτε ἐν τοῖς κατωτέροις βαθμοῖς, εἴτε ἐν τοῖς ἀνωτέροις ἐν τῷ στρατῷ, ὅστις δὲν εἶναι ἀληθῶς παρεσκευασμένος καὶ ἱκανὸς, ὅπως καὶ ἐν πολέμῳ καὶ εὐθὺς τὴν ἐπαύριον διατασσόμενος ὁδηγήσῃ τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἄνδρας ἐναντίον τοῦ ἐχθροῦ. Ὅταν τοιαύτην ἀρχὴν μία Κυβέρνησις, μία διοίκησις στρατιωτική, δὲν ἀκολουθῇ, δὲν τῇ ἐπιτρέπεται νὰ ἰσχυρίζηται, ὅτι παρασκευάζει στρατὸν πρὸς πόλεμον. Δὲν εἶναι τοῦ παρόντος νὰ εἰσέλθω εἰς ἐξέτασιν τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτὴν, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἱκανότητος τῶν προσώπων, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει τις μεταξὺ ἡμῶν, ἀγνοῶν ὅτι ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, τὴν θεμελιώδη, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν δύναται νὰ γείνῃ τι, ἄξιον ἐμπιστοσύνης, ὁ στρατὸς ἡμῶν χωλαίνει, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ σημερινὴ ὡς καὶ αἱ προηγούμεναι οὐδὲν ἔπραξαν ἀπολύτως πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως αὐτῆς. Ἕνεκα τοῦ κακοῦ προσωπικοῦ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ στρατιωτικὴ ἀληθῶς διοίκησις. Ὅταν λοιπὸν τὰ προσωπικὰ ζητήματα ἔχωσιν οὕτως ἀθλίως, οὕτως ἀπελπιστικῶς, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς Κυβέρνησιν νὰ λέγῃ, ὅτι μελετᾷ καὶ ἐργάζεται περὶ τῆς παρασκευῆς τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὄχι μόνον παρέστησε τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὑποδεικνύει ἡ ἐπιστολὴ, ὡς ἴδια αὐτοῦ, ἀλλὰ παρέστησαν αὐτὰ, ὅτι εἶναι οὐδὲν ἄλλο ἢ ἁπλᾶ κενὰ, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ πληρωθῶσι. Τὸ πᾶν δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἐν τῇ διοικήσει, ὅτι εἶναι κενὸν, τὸ ὁποῖον σκέπτεται νὰ πληρώσῃ. Ἀλλὰ τὸ κενὸν αὐτὸ, τὸ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ, ὁμοιάζει τὸν πίθον τῶν Δαναΐδων. Ἀπὸ 50 ἐτῶν πληροῦται, ἀλλ’ εἰς μάτην, διότι πυθμὴν δὲν ὑπάρχει. Ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην, εἶναι νὰ εὑρεθῇ τέλος τις, ὅστις νὰ θέσῃ αὐτὸν τὸν πυθμένα. Τοῦτον, ἐκ τοῦ Συντάγματος, ἐκ τοῦ πολιτεύματος, ἐκ τῆς ἀποστολῆς, τὴν ὁποίαν ἔχει, προωρισμένος εἶναι νὰ θέσῃ ὁ Βασιλεὺς, καὶ ὅ,τι διὰ τῆς ἐπιστολῆς γίνεται, ὡς εἰσήγησις μιᾶς πολιτικῆς, ἔπρεπε πρὸ πολλοῦ χρόνου νὰ ἦναι ὁ καθημερινὸς κανὼν τῆς Βασιλείας, καὶ τότε τὰ τοῦ στρατοῦ ἄνευ μεγάλων θυσιῶν σήμερον καὶ ἄνευ τῶν στενοχωριῶν, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα καὶ δι’ ἃς συζητοῦμεν ἀπὸ τόσων ἡμερῶν, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἦναι εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁ στρατός. Ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως βεβαίως ἔχει μίαν ἔννοιαν. Τὴν ἔννοιαν αὐτὴν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπεν, ὅτι μόνον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὁ ἐντεταλμένος ὅπως δώσῃ. Ὑπὸ μίαν ἔποψιν τοῦτο εἶναι ὀρθὸν, ὅτι δηλαδὴ ἐκείνη θὰ ἦναι ἡ ἔννοια, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μ., τὴν ὁποίαν τὰ πράγματα θέλουσιν ἀποδείξει, ὅταν, ἐφαρμοζομένων βαθμηδὸν τῶν ἐν αὐτῇ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ τύχῃ τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Βασιλέως. Ἐὰν μίαν ἡμέραν συμφωνήσῃ εἰς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν ἢ θὰ διαταχθῶσιν ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, βεβαίως ἡ ἔννοια τῆς ἐπιστολῆς θὰ ἦναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν θέλουσι συμφωνήσει ἀμφότεροι νὰ δώσωσιν εἰς αὐτήν. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον δὲν ἐφθάσαμεν ἀκόμη εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, ἔχομεν τὸ δικαίωμα πάντες νὰ ἑρμηνεύωμεν τὴν ἐπιστολὴν καὶ νὰ δίδωμεν τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν νομίζομεν ὅτι ἔχει. Τὸ κατ’ ἐμὲ, διατεθειμένος εἶμαι νὰ δώσω εἰς αὐτὴν εὐρυτέραν ἔννοιαν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἠθέλησάν τινες νὰ δώσωσι, καὶ νὰ θεωρήσω αὐτὴν, ὅτι πραγματικῶς εἶναι ἓν πρόγραμμα στρατιωτικῆς διοικήσεως, τοῦ ὁποίου τὴν τύχην ἀγνοῶ, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον σήμερον εὑρίσκω, ὅτι εἶναι ἀληθὲς πρόγραμμα. Εἶναι πρόγραμμα, διότι θεωρῶ ὅτι ἁπλῶς εἶναι ἐνδεικτικὴ καὶ ὅτι δὲν ἐνόησε νὰ περιλάβῃ μόνα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἢ ῥητῶς προβάλλει, ἢ συμβουλεύει ὅπως ἡ Κυβέρνησις μελετήσῃ καὶ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν. Ἐπιφυλάσσεται, πιστεύω, δι’ ἄλλων μέτρων καὶ διὰ καθημερινῆς, συστηματικῆς, εἰλικρινοῦς, ἐπιμόνου ἐπιτηρήσεως τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων νὰ συμπληροῖ καὶ ἐπεκτείνῃ τὸ πρόγραμμα. Νομίζω ὁπωσδήποτε, ὅτι ἄνευ τοιαύτης ἐπιμόνου ἐργασίας τοῦ Στέμματος, ἄνευ ἐπιτηρήσεως καθημερινῆς περὶ τὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν στρατιωτικῶν νόμων καὶ τῶν κανονισμῶν πρὸς μόρφωσιν καὶ ἄσκησιν τοῦ στρατεύματος, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ βελτίωσις αὐτοῦ. Νομίζω δὲ, ὅτι δι’ οὐδενὸς ἄλλου τρόπου εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῶσι τοιαῦτα ἀποτελέσματα ὑπὲρ παρασκευῆς στρατεύματος. Οὕτως ἠθέλησε καὶ οὕτω διέταξε τὸ πολίτευμα Τοῦτο ἀπαιτεῖ καὶ ἡ φύσις τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Τὸ πολίτευμα τὰ τοῦ στρατοῦ ἀνέθηκε κυρίως εἰς τὸν Βασιλέα. Κηρῦξαν αὐτὸν ἀρχηγὸν τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν δυνάμεων, καὶ δὸν εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον, ἀναγνωρίσαν δ’ αὐτὸν συγχρόνως ἀρχηγὸν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας καὶ τὸν ἕνα τῶν παραγόντων τῆς νομοθετικῆς, ἐνόησε νὰ συγκεντρώσῃ εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Ἡγεμόνος πᾶσαν τὴν ἀναγκαίαν δύναμιν, ὅπως παρασκευάζῃ τὸ στράτευμα τοιοῦτον, ὥστε νὰ δύναται δι’ αὐτοῦ νὰ ἐξασκήσῃ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ πολίτευμα ἀπένειμεν αὐτῷ, τὸ δικαίωμα τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον. Θὰ ἦτο παράλογον νὰ δίδῃ τὸ πολίτευμα εἰς τὸν Ἡγεμόνα τὸ δικαίωμα τοῦ ἄρχειν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον καὶ συγχρόνως νὰ μὴ ἀπονέμῃ αὐτῷ πᾶσαν τὴν ἀναγκαίαν ἐξουσίαν, ὅπως παρασκευάζῃ τὸ στράτευμα αὐτὸ ἱκανὸν πρὸς τοῦτο. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ πρέπει νὰ ἔχῃ τὰ μέσα καὶ τὴν δύναμιν νὰ παρασκευάζῃ τὸν στρατὸν ἱκανὸν, ἵνα ὑπερασπίζῃ τὸ Κράτος ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης. Ἀφοῦ ἔχει τὴν εὐθύνην ὁ Βασιλεὺς, πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ τὰ δικαιώματα καὶ τὰ μέσα, ὅπως καὶ μὴ παραλίπῃ, ἐλλείψει στρατοῦ, δίκαιον πόλεμον καὶ ἐπιτυχῶς διεξάγῃ αὐτὸν, ἅπαξ κηρυχθέντα. Λοιπὸν ἐν τῷ πολιτεύματι ἡ ἐξουσία αὕτη τοῦ Βασιλέως ἐφωδιάσθη μεθ’ ὅλης τῆς δυνάμεως, ἥτις εἶναι ἀναγκαία, ὅπως πραγματοποιῇ ἐν ἀνάγκῃ τὴν ἀποστολὴν ταύτην, ὅπως δηλονότι ᾖναι ἀρχηγὸς πραγματικῶν καὶ ἐπαρκῶν στρατιωτικῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων. Κατὰ τὸ Σύνταγμα, ὄχι μόνον εἶναι ὁ ἀρχηγὸς τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν δυνάμεων ὁ Βασιλεὺς, ἀλλὰ εἶναι περιβεβλημένος καὶ δι’ ἄλλων ἐξουσιῶν, τῆς ἐξουσίας τῆς νομοθετικῆς ἐν συμπράξει μετὰ τῆς Βουλῆς, καὶ τῆς ἐξουσίας τῆς ἐκτελεστικῆς. Ἄρχει λοιπὸν τοῦ στρατεύματος, ἀλλ’ εἶναι συγχρόνως εἷς ἐκ τῶν δύο παραγόντων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, καὶ μάλιστα ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐξ ἄλλων δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει, ἤτοι τοῦ δικαιώματος τοῦ διορίζειν καὶ παύειν τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ τοῦ διαλύειν τὴν Βουλὴν, ἔχει πολὺ ὑπερτέραν ἐξουσίαν ἐντὸς χρονικῶν ὁρίων ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἔχει αὐτὴ ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους. Ὅταν εἰς αὐτὸν τὸν ἀρχηγὸν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων ἔχῃ ἀναγνωρίσει τὸ πολίτευμα τὴν ἰδιότητα τοῦ νὰ ᾖναι συνάμα ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, βεβαίως ἔδωκεν ὅλην τὴν δύναμιν καὶ ὅλα τὰ δικαιώματα, ὅπως παρασκευάζῃ πρὸς πόλεμον τὸ στράτευμα, δὲν εἶναι δὲ πιστευτὸν, ὅτι Βουλὴ, βλέπουσα τὸν ἡγεμόνα τοῦ τόπου πραγματικῶς, μετὰ εἰλικρινείας, μετὰ ζήλου ἐργαζόμενον ὑπὲρ μορφώσεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου, δὲν θέλει παράσχει εἰς αὐτὸν πᾶσαν ὑποστήριξιν. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἤδη διαφαίνεται ἐν τῇ Βασιλικῇ ἐπιστολῇ ὡς ἐπιζητούμενον ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, ὑπῆρξεν ἐκ τοῦ πολιτεύματος τὸ καθῆκον αὐτοῦ. Ὁ Βασιλεὺς εἰς αὐτὸ ἔπρεπεν ἀπ’ ἀρχῆς νὰ ἀσχολῆται. Τὸ Στέμμα, μετερχόμενον ὅλην τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν ἐκ τοῦ Συντάγματος ἔχει, ὅπως παρασκευάζῃ τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν ἐν εἰρήνῃ πρὸς πόλεμον, θὰ κατώρθου τοῦτο, ἂν ἤθελε. Διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι, ἐὰν ἐκ τοῦ Συντάγματος ἔχῃ τὴν ὑποχρέωσιν ὁ Βασιλεὺς, ὅπως ἄρχῃ τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων, ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὰ μέσα νὰ παρασκευάζῃ αὐτάς. Πῶς εἶναι δυνατὸν, Ἡγεμὼν, ὅστις εἶναι προωρισμένος ἐκ τοῦ νόμου, αὐτὸς νὰ κηρύττῃ τὸν πόλεμον καὶ αὐτὸς νὰ καθοδηγήσῃ τὸν στρατὸν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, νὰ μὴ ἐνδιαφέρηται, μηδὲ νὰ παρασκευάζῃ ἑαυτὸν καὶ τὸ στράτευμα πρὸς τοιοῦτον σκοπόν; Ἀναγκαίως τὸ πολίτευμα ἠθέλησεν, ὅπως ὁ Βασιλεὺς, ἵνα ᾖ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, παρακολουθῇ, ἐπιβλέπῃ, παρασκευάζῃ αὐτὸν, πρὸς τοῦτο δ’ ἐχορήγησε τὴν δύναμιν καὶ τὰ μέσα, ὅσα συντελοῦσι πρὸς τὸν σκοπὸν, ἀρκεῖ νὰ θέλῃ ὁ Βασιλεύς. Πιθανὸν ὅμως ἡ ἐπιστολὴ, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν ὁ Βασιλεὺς, νὰ ἀποδειχθῇ μετὰ τινα χρόνον, ὅτι οὐδένα σκοπὸν εἶχε παρασκευῆς στρατεύματος πρὸς τοιοῦτον σκοπόν. Τότε βεβαίως θέλομεν μορφώσει τὴν γνώμην αὐτήν, ἀλλὰ θέλομεν τὴν μορφώσει, βλέποντες ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὔτε εἰς τὴν Βουλὴν ὑπέβαλε τὰ μέτρα τὰ προσήκοντα, οὔτε εἰς τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως. Ἐκ τῆς Κυβερνήσεως ἐξήρτηται ν’ ἀποδειχθῇ ἡ ἀξία τῆς ἐπιστολῆς καὶ ἡ σπουδαιότης. Πρὶν δοθῇ ὁ ἀναγκαῖος χρόνος τῇ Κυβερνήσει πρὸς ἔναρξιν ἐκτελέσεως τῶν ἐν τῇ ἐπιστολῇ, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ δώσωμεν τὴν ὁριστικὴν περὶ αὐτῆς γνώμην. Ἀλλὰ ἐνῷ ἑρμηνεύω οὕτω τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως, ὅτι δηλ. ἀποτελεῖ ἓν πρόγραμμα στρατιωτικόν, ἀφ’ ἑτέρου δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι ἀμφιβολίας ἐγέννησεν ἐν ἐμοὶ καὶ ἡ χθεσινὴ καὶ ἡ σημερινὴ ὁμιλία τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν καὶ ὡς πρὸς τὴν σημασίαν τῆς ἐπιστολῆς αὐτῆς. Νομίζω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατέχεται ὑπὸ τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν, καὶ δι’ ὅσων περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος εἶπε καὶ δι’ ὅσων σήμερον εἶπεν, ἀπέδειξεν, ἐκ τῆς ἰδέας, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ περιμένῃ τὰ πάντα ἐκ τῆς εὐμενείας τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἢ ἐκ τῶν διαιρέσεων αὐτῶν. Ὑπάρχουν ὁμολογουμένως πολλοί, αὐτὰς τὰς ἰδέας ἔχοντες, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν πρέπει νὰ ἀσχολῆται πολὺ μὲ στρατιωτικὰς ἢ ναυτικὰς παρασκευάς, καὶ ὅτι πρέπει κυρίως νὰ ἐλπίζῃ ἀπὸ τὴν εὐμένειαν τῶν Μεγάλων Κρατῶν, ἢ ἀπὸ τὴν διαίρεσιν αὐτῶν, ἡ ὁποία δύναται νὰ καταλήξῃ εἰς πόλεμον, ἐκ τοῦ ὁποίου ἡμεῖς πιθανῶς νὰ ὠφεληθῶμεν. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ ἐμπνέεται ἀπὸ διαφόρους ἰδέας. Νομίζω ὅτι ὁ Βασιλεύς, ὅστις καλλίτερον παντὸς ἄλλου δύναται νὰ γνωρίζῃ ποῖαι αἱ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἐπικρατοῦσαι σήμερον ἰδέαι, ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἐνδεχόμενα, παραδεχθεὶς τὴν πολιτικὴν τῶν παρασκευῶν, ἐνόησεν, ἢ ὅτι δὲν πρέπει ἐντελῶς ἐκ τῆς εὐμενείας ἢ τῆς διαιρέσεως τῶν ξένων Κρατῶν νὰ ἐλπίζωμεν, ἢ ὅτι, ἐὰν δὲν παρασκευασθῶμεν συγχρόνως, δὲν πρέπει νὰ ἐλπίζωμεν ὅσα τὸ ἔθνος ἐπιθυμεῖ. Διὰ τοῦτο πέποιθα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔπρεπε νὰ σπεύσῃ, εὐθὺς ὡς ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως περιῆλθεν εἰς τὴν δημοσιότητα, νὰ ὑποβάλῃ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα νομίζει ὁ Πρωθυπουργός, ὅτι μετὰ τὴν ἀποδοχὴν τῶν ἐν τῇ ἐπιστολῇ τοῦ Βασιλέως ἐπιβάλλονται. Ἦτο δὲ τοῦτο ὄχι μόνον ἀναγκαῖον, ὅπως δείξῃ τὸν σεβασμὸν πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ καὶ ὅπως ἐξαγάγῃ τὸν τόπον ἐκ τῆς ἀνησυχίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἐῤῥίφθη, ἀναγνώσας ἐπιστολήν, ἡ ὁποία φέρει εἰς τὴν αὔξησιν τῶν δαπανῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἀπορῶ δέ, πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος πολλάκις ἐπανέλαβεν ὅτι δὲν μετέρχεται τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν μετέρχονται οἱ ἀντιπολιτευόμενοι, θορυβοῦντες καὶ ἐπιδεικνύοντες τὰ προγράμματα αὐτῶν περὶ παρασκευῶν,—διότι αὐτὸς ἐννοεῖ νὰ ἐργάζηται ἄνευ θορύβου καὶ ἐπιδείξεως, διότι τοῦτο ἐπιβάλλει τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους,—ἀπορῶ, λέγω, πῶς ἐδέχθη, ὅπως τὰ τῶν πολεμικῶν παρασκευῶν γείνωσιν ἤδη κατὰ τὸν τρόπον τὸν πλέον ἐπίσημον καὶ ἐπιδεικτικόν, τιθέμενα εἰς τὸ στόμα τοῦ Βασιλέως καὶ ἀνακοινούμενα πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς τὸν τόπον καὶ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν δι’ ἐπιστολῆς αὐτοῦ τοῦ Βασιλέως. Προφανῶς περισσοτέραν ἐντύπωσιν παράγει ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς καὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ καὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ πολιτικὴ ἐνεργείας, ἡ ὁποία προτείνεται ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος, παρὰ πολιτικὴ ἐνεργείας, ἥτις διατυποῦται ὑπὸ Κυβερνήσεως. Ὁ Ἡγεμὼν εἶναι τὸ πλέον μόνιμον καὶ συντηρητικὸν στοιχεῖον τοῦ Κράτους, τοῦ ὁποίου ἡ πολιτεία δὲν εἶναι πιθανὸν νὰ μεταβληθῇ, ἐνῷ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐκήρυξε μία Κυβέρνησις, δύναται ταχέως παρ’ ἄλλης νὰ μεταβληθῇ. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι περισσότερον κλονισμὸν φέρει ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ἡ μέθοδος τῆς ἀπευθείας δι’ ἐπιστολῶν τοῦ Βασιλέως ἀνακοινώσεως τῶν τοιούτων ἀποφάσεων, παρὰ ἡ ἔμμεσος δι’ ἀνακοινώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἐπιῤῥοή, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τῶν χρηματιστηρίων ἰδίως ἐξασκεῖ τοιαύτη ἐκδήλωσις πολιτικῆς, εἶναι τόσον μεγαλειτέρα, ὅσον περισσότερον βραδύνει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνακοινώσῃ τὰ μέτρα αὐτῆς. Πᾶς τις ἀφήνεται ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι μεγάλα ἐλλείμματα ἀπειλοῦσι τὸν προϋπολογισμόν. Εἶναι ἀληθές, ὅτι προσεπάθησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ διαβεβαιώσῃ ἡμᾶς, ὅτι κατ’ οὐδὲν ἐκ τῶν στρατιωτικῶν μέτρων του θὰ μεταβληθῇ ὁ προϋπολογισμὸς, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι διὰ πιστώσεων θὰ μεταβάλῃ τὸ καθεστὼς, τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς ἐδημιούργησε. Ποῖαι θὰ ἦναι αἱ πιστώσεις αὗται, ἀφίεται εἰς τὴν φαντασίαν τῶν ἀγορῶν. Εἷς δύναται νὰ φαντάζηται, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897 θὰ παρουσιάσῃ αὔξησιν 10 ἑκατομμυρίων, ἄλλος 20 ἢ 30 ἑκατομμυρίων. Ἀλλ’ ὅσον μεγαλείτερα εἶναι τὰ ἐλλείμματα, τόσον μεγαλείτερος ὁ φόβος ὑποτιμήσεως τοῦ τραπεζογραμματίου. Οὐδὲν ἄλλο ἐπηρεάζει περισσότερον τὸ χαρτονόμισμα, ὅσον ὁ φόβος τῶν ἐλλειμμάτων. Ὅταν ὅμως γνωρίζῃ ἡ ἀγορὰ ἀκριβῶς, ὅτι αἱ μεταβολαὶ, τὰς ὁποίας ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως συνεπάγεται, θὰ περιορισθῶσιν εἰς δαπάνην γνωστὴν καὶ ὡρισμένην, καὶ ὅτι αὕτη θέλει καλυφθῆ διὰ τῶν πόρων τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἴτε δι’ ἄλλων πόρων, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ προκαλέσουν ἐλλείμματα, ἡ ἐπιῤῥοὴ θὰ ἦναι πολὺ μικροτέρα, ἴσως θὰ ἦναι μηδαμινή. Ἐντὸς δύο ἡμερῶν νομίζω ὅτι κατὰ δύο μονάδας ἢ κατὰ τρεῖς ὑψώθη ἡ τιμὴ τοῦ φράγκου. Ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι θὰ ἦτο πολὺ μεγαλειτέρα ἡ ὕψωσις, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις εὐτυχῶς δὲν εἶχεν ἠσφαλισμένον ποσὸν ἐπαρκὲς εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς πληρωμῆς τῶν τόκων τοῦ ἐξωτερικοῦ χρέους ἐπ’ ἀρκετὸν χρόνον, ὅπερ τὴν ἀπαλλάσσει τῆς ἀνάγκης νὰ προβῇ εἰς ἀγορὰν χρυσοῦ διὰ τῆς ἀγορᾶς ἡμῶν. Λοιπὸν καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ σπεύσῃ, ὅπως ἄρῃ τὰς ἀμφιβολίας καὶ τοὺς φόβους, οἵτινες βεβαίως κατέχουν τὴν ἀγορὰν καὶ οἵτινες δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξαλειφθῶσι διὰ τῶν ἀορίστων βεβαιώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, φόβους ὅτι ἀπειλοῦνται ἐκ τῆς ἐπιστολῆς μεταβολαὶ μεγάλαι εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Ἡ Κυβέρνησις ἀπέδειξε διὰ τῆς δημοσιεύσεως τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως, ὅτι ἀπεδέχθη τὰς ἐν αὐτῇ γνώμας, καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ προβῇ εἰς δαπάνας. Ἄλλως θὰ παραβιάσῃ τὸ πρόγραμμα στρατιωτικῆς ἐργασίας, τὸ ὁποῖον κατήρτισε μετὰ τοῦ Βασιλέως. Ἔχει λοιπὸν καθῆκον νὰ σπεύσῃ νὰ ὑποβάλῃ τὰ μέτρα, ὄχι μόνον διὰ νὰ θεραπεύσῃ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ τόπου, τοῦ νὰ ἴδῃ οὗτος τὸ ταχύτερον ποῖα μέτρα ἐξελέξατο ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ συγχρόνως, ὅπως ἄρῃ καὶ πάσας τὰς ἀμφιβολίας, αἵτινες ἐπικρατοῦσιν ἐν τῇ ἀγορᾷ, ὅσον ἀφορᾷ τὰ οἰκονομικὰ ἀποτελέσματα τῆς στρατιωτικῆς πολιτικῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ὑποστηρίζω καὶ ἐγὼ τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἔντιμος ἐκ Βόλου Βουλευτὴς, ὅτι πρέπει νὰ ἀνασταλῇ ἡ περαιτέρω ἐργασία τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἕως ὅτου ὑποβάλῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς Βασιλικῆς ἐπιστολῆς σκοπεῖ νὰ ὑποβάλῃ. Νομίζω δὲ, ὅτι ἔφθασαν τὰ πράγματα εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε δὲν θὰ ἦναι μεγάλη ἡ βλάβη, διότι οὔτε ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἀναβάλῃ ἐπὶ πολὺ τὰς προτάσεις αὐτῆς, οὔτε αἱ ἐργασίαι τῆς ἐπιτροπῆς ἢ τῆς Βουλῆς θὰ πάθωσιν, ἐὰν ἐπὶ τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας ἀναβληθῇ ἡ ἐργασία ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ὅταν δὲ τὰ μέτρα αὐτὰ ὑποβληθῶσιν, ὅταν δυνηθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀναγγείλῃ καὶ τὰς πιστώσεις, τὰς ὁποίας θεωρεῖ ἀναγκαίας διὰ τὴν μεταβολὴν τῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὸς ἐξοικονόμησιν τῶν νέων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, τότε θὰ ἦναι δυνατὸν ἄνευ βλάβης νὰ ἐπαναλάβῃ τὰς ἐργασίας αὐτῆς ἡ ἐπιτροπὴ καὶ νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ἔκθεσις ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ πραγματικοῦ, διότι ὁ σήμερον ὑποβληθεὶς δὲν εἶναι πλέον πραγματικὸς, καθόσον συνετάχθη ὑπὸ τὸ κράτος ἄλλων ἀρχῶν. Ἄλλας ἀρχὰς ἔχει σήμερον καὶ ἄλλας εἶχε πρὶν, ὅσον ἀφορᾷ τὰ δύο τοὐλάχιστον Ὑπουργεῖα, ἡ Κυβέρνησις. Αἱ ἀρχαὶ αὗται ἤδη ἐπιβάλλουν μεταβολὰς, τὰς μεταβολὰς δὲ ταύτας πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ ἡ Βουλὴ, πρὶν ἀποφανθῶσιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λιμπρίτης ἔχει τὸν λόγον.

§64ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν.

§65ΕΤΕΡΟΙ. Νὰ ἀναβληθῇ δι’ αὔριον (Θόρυβος).

§66Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν θέλετε, ἂς διακόψωμεν. Ἀλλὰ πόσον;

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν. (Θόρυβος ἐν τῇ ἀριστερᾷ καὶ διάλογοι). (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 8 καὶ 20′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 9 καὶ 50′).

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κ. Λιμπρίτης ἔχει τὸν λόγον.

§69ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ.....

§70ΣΤΑΗΣ. Τὸν λόγον, σᾶς παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε. Νομίζω ὅτι ἔλαβε χώραν παρανόησις· διότι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ διακοπὴ, ἢ νὰ ἀναβληθῇ διὰ τὴν αὔριον, ὁ κ. Πρόεδρος, προτοῦ ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ, ἀπεχώρησε τῆς ἕδρας τοῦ Προέδρου, καὶ τοιουτοτρόπως...

§71ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§72Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Πρόεδρος εἶπε «διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν».

§73ΣΤΑΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ... Καὶ πρὶν ἢ ἀποφανθῇ, λέγω, ἡ Βουλὴ, ἀπεχώρησεν ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, καὶ οὕτως ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλαβε τὸν λόγον καὶ ἐλάλησε, χωρὶς νὰ παρατηρήσῃ, ὅτι ἐπὶ τῆς ἕδρας τοῦ Προέδρου δὲν ἦτο ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς.

§74Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἀπεδέξατο, ὡς ἀποδεκτὴν γενομένην ὑπὸ τῆς Βουλῆς, τὴν διακοπὴν τῆς συνεδριάσεως, καὶ ὅταν ἐγὼ τὸ ἐπρότεινα, ὁ κ. Πρόεδρος τὸ ἤκουσε καὶ τὸ ἀπήγγειλε, τότε δὲ ἀπῆλθεν. Οἱ Κύριοι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἤκουσαν ὡσαύτως τοῦτο, ἀλλὰ δὲν ἤθελον νὰ ἐπανέλθωσιν· ἡμεῖς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν γνώμην αὐτῶν.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἔπραξα ὅ,τι καθ’ ἑκάστην ἑσπέραν συνήθως συμβαίνει, ὅτε κατὰ τὴν ὀγδόην ἢ ὀγδόην καὶ ἡμίσειαν γίγνεται διακοπὴ, ἐδήλωσα δὲ, ὅτι διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν, διότι ἐνόμιζον ὅτι ἔχω τὴν συγκατάθεσιν τῆς Βουλῆς.

§76ΣΤΑΗΣ. Ἐγὼ διαβεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι τρεῖς ἢ τέσσαρες μόνον τῶν Βουλευτῶν τῆς πτέρυγος ταύτης ἐνόησαν ὅτι πρόκειται περὶ διακοπῆς, πάντες δὲ οἱ ἄλλοι δὲν τὸ ἐνόησαν. Ἐγὼ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι οἱ πολλοὶ, τοὺς ὁποίους ἤκουσα, ἰσχυρίζοντο ὅτι ἀνεβλήθη διὰ τὴν αὔριον. Ἂν νομίζετε πρέπον νὰ ἐξακολουθήσητε, ἀφοῦ οὕτω συνέβησαν τὰ πράγματα, δύνασθε νὰ ἐξακολουθήσητε. Δὲν πρόκειται μήτε περὶ ἀπαρτίας μήτε περὶ κωλυσιεργίας.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λιμπρίτης ἔχει τὸν λόγον.

§78ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Εἰς τὸ βῆμα μὲ φέρει ζήτημα προσωπικὸν, κατ’ ἐμοῦ ἐγερθὲν παρά τινος τῶν κ. Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, μὴ παρόντος ἐνταῦθα. Ἐπειδὴ τὸ προσωπικὸν τοῦτο ζήτημα ἤχθη ἐμοῦ ἀπόντος, νομίζω δὲ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀκολουθήσω τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν ἐκεῖνος ἠκολούθησε, διὰ τοῦτο θὰ παρακαλέσω ὑμᾶς νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ὅπως μὴ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θέματος, δι’ ὃ ἐζήτησα τοῦτον, ἀλλ’ ἐν καιρῷ θέλω ἐπιφυλαχθῆ νὰ ἀπαντήσω ὡς δεῖ εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἐνόμισεν ὅτι οὕτως ὤφειλε νὰ ὁμιλήσῃ περὶ ἐμοῦ.

§79ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πολὺ καλά, πολὺ καλά.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἕτερός τις τὸν λόγον; (Οὐδεὶς ἀποκρίνεται). Κηρύσσω τὴν συζήτησιν περατωμένην. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Φιλαρέτου, ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς: «Μετὰ τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Βασιλέως—ἧς τὰ μέτρα διὰ τῆς δημοσιεύσεως αὐτῆς ἀπεδέχθη ἡ Κυβέρνησις—ἡ προεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ ἀποβαίνει ἀνέφικτος, πρὶν ἢ οὗτος μεταῤῥυθμισθῇ».

§81Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Φιλαρέτου λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Γρηγορίου Μαυρομαρᾶ καὶ Κίμωνος Βελλίνη, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 110. Ἐκ τούτων 1 εἶπε Ναὶ, καὶ 109 εἶπον Ὄχι. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ πρότασις τοῦ κ. Φιλαρέτου ἀπεῤῥίφθη. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Συζήτησις ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς τῆς ἐκτάκτου Συνόδου τῆς ΙΔʹ Περιόδου. Κεφάλαιον Αʹ. «Βουλή». (Ἀναγνωσθὲν κατ’ ἄρθρον γίνεται δεκτὸν τὸ Κεφάλαιον Αʹ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κεφάλαιον Βʹ. «Γραφεῖον Βουλῆς».

§85ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ κεφαλαίου Βʹ καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ κεφαλαίου Γʹ ἐσημειώθη κατὰ λάθος μισθὸς τοῦ διορθωτοῦ τῶν ἐντύπων καὶ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν δραχμὰς 240, ἀντὶ 270 τοῦ πρώτου καὶ 280 τοῦ δευτέρου. Δέον νὰ διορθωθῇ, ὡς εἶναι καὶ ἐν τῷ Κανονισμῷ.

§86ΚΡΙΤΣΑΣ. Παρατηρῶ ὅμως, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀνεγράφησαν μισθοὶ οὐχὶ συμφώνως τῷ Κανονισμῷ. Ἐνταῦθα ὁ μισθὸς π. χ. τοῦ συντάκτου τῶν πρακτικῶν ὁρίζεται εἰς δρ. 320, ἐνῷ ὁ Κανονισμὸς ἀναγράφει 280, ὁ μισθὸς τοῦ διεκπεραιωτοῦ σημειοῦται δραχ. 240, ἐνῷ κατὰ τὸν Κανονισμὸν εἶναι 190.

§87ΛΑΠΠΑΣ. Ἔλαβον τὸν μισθὸν τοῦ βαθμοῦ των.

§88ΚΡΙΤΣΑΣ. Οὐδεμία μεταβολὴ δύναται νὰ γείνῃ ἄνευ τροποποιήσεως τοῦ Κανονισμοῦ.

§89Γ. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως. Τοῦτο ὁρίζεται ῥητῶς ἐν ἄρθρῳ 77 τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς.

§90Γ. ΚΟΖΑΚΗΣ ΤΥΠΑΛΔΟΣ. Ἡ ὑπηρεσία τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν εἶναι σπουδαιοτάτη. Ἡ ὑπηρεσία αὕτη εἶναι ἰδίᾳ ἐπίπονος, ἀπαιτεῖ μεγάλην προσοχὴν, καὶ τὸ προσωπικὸν τῆς συντάξεως τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν δὲν εἶναι πολυμελές. Δύναμαι δὲ νὰ εἴπω, διότι ἔχω πεῖραν τοῦ πράγματος, ὅτι ψυχὴ τῆς ὑπηρεσίας αὐτῆς εἶναι ἀρχαῖος ὑπάλληλος, ὁ κύριος Πολυζωΐδης. Ὁ κ. Πολυζωΐδης, ἐπιθεωρητὴς τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν, ἔχει μισθοδοσίαν 280 δραχμῶν κατὰ μῆνα, ἤδη δὲ ἐλαττοῦται ὅλως ἀδίκως ἡ μισθοδοσία του διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς Βουλῆς, καὶ παρὰ τὸν Κανονισμὸν, εἰς δραχμὰς 240...

§91ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Περὶ τούτου ἐγένετο λόγος, ὅτι κατὰ λάθος ἐσημειώθη 240.

§92Γ. ΚΟΖΑΚΗΣ ΤΥΠΑΛΔΟΣ. Τότε δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε.

§93ΒΟΖΙΚΗΣ. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι διὰ τοῦ τελευταίου περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων νόμου ἐγένετο ἀφομοίωσις τῶν βαθμῶν τῶν ὑπαλλήλων τῆς Βουλῆς πρὸς διαφόρους βαθμοὺς τῶν ὑπαλλήλων τῶν Ὑπουργείων, δὲν ἐγένετο ὅμως, ὡς ἀπαιτεῖται, διὰ νόμου ἀφομοίωσις καὶ τῶν μισθῶν. Ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς ἀναγράφει δι’ ἑκάστην θέσιν καὶ δι’ ἕκαστον ὑπάλληλον ὡρισμένον μισθόν. Ἐφ’ ὅσον ὁ Κανονισμὸς εἶναι ἐν ἰσχύϊ, ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ψηφίσῃ μισθὸν ἀνώτερον ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται ἐν τῷ Κανονισμῷ. Ἀλλ’ ἐν κεφαλαίῳ Βʹ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς Βουλῆς οἱ μισθοὶ πέντε ὑπαλλήλων εἶναι διάφοροι τοῦ μισθοῦ, τὸν ὁποῖον ἀναγράφει ὁ Κανονισμός. Προτείνω λοιπὸν νὰ κανονισθῶσιν οἱ μισθοὶ αὐτῶν συμφώνως πρὸς τὸ ἐν τῷ Κανονισμῷ ἀναγραφόμενον μισθολόγιον.

§94ΣΤΑΗΣ. Ἐν τῷ 77 ἄρθρῳ τοῦ ἐν ἰσχύϊ Κανονισμοῦ ἀναγράφεται ἡ ἑξῆς διάταξις: «Οὐδεμία δαπάνη ἐπιτρέπεται διὰ τὸ προσωπικὸν πέραν τοῦ ἀναγεγραμμένου μισθολογίου ἐν τῷ παρόντι ἄρθρῳ καὶ ἐν τῷ προηγουμένῳ». Τὸ ἄρθρον δὲ τοῦτο, τὸ 77, καὶ τὸ προηγούμενον 76 ἀναγράφουσι καὶ τὰς θέσεις καὶ τοὺς μισθούς. Χωρὶς νὰ τροποποιηθῇ ἑπομένως ὁ ἐν ἰσχύϊ Κανονισμὸς, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ τὸ μισθολόγιον τῶν ὑπαλλήλων, τῶν ἀναφερομένων ἐν τοῖς μνησθεῖσιν ἄρθροις. Εὑρίσκω ὅτι ἡ ἐπὶ τοῦ Λογιστικοῦ ἐπιτροπὴ ὄχι μόνον παρὰ τὰ κεκανονισμένα ἐπέφερε μεταβολὰς εἰς τὸ Βʹ κεφάλαιον τοῦ ὑπὸ συζήτησιν προϋπολογισμοῦ, καθὼς καὶ εἰς ἄλλα ἄρθρα καὶ κεφάλαια, ἀλλὰ παραδόξως τὰς μεταβολὰς ταύτας δὲν ὑπηγόρευσε πνεῦμα ἱκανοποιήσεως τῶν ἐργαζομένων ὑπαλλήλων ἐν τῇ Βουλῇ. Τοὐναντίον φαίνεται ὅτι ἤθελον νὰ τιμωρήσωσιν οἱ τὰς τροποποιήσεις προτείναντες τοὺς ἀληθῶς ἐργαζομένους ὑπαλλήλους τῆς Βουλῆς. Ἐπὶ τοῦ θέματος δὲ τούτου θὰ ὁμιλήσω διὰ μακρῶν, ἂν σκέπτηται ἡ Βουλὴ νὰ παραδεχθῇ τὸν προϋπολογισμὸν, ὡς ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Λογιστικοῦ.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ζήτημα, ὡς ἀνέπτυξεν αὐτὸ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων, δὲν ἐπιδέχεται ἀμφισβήτησιν. Ὁ Κανονισμὸς ἀναγράφει τοὺς μισθοὺς τῶν ὑπαλλήλων. Ἰδιαίτερον δὲ ἄρθρον ὁρίζει, ὅτι οὐδεὶς μισθὸς δύναται νὰ ἀναγραφῇ, πλὴν τῶν ἀναγραφομένων εἰς τὰ ἄρθρα 76 καὶ 77. Ἑπομένως ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Λογιστικοῦ δὲν δύναται νὰ γείνῃ δεκτὴ, ἐφ’ ὅσον δὲν συμφωνεῖ, ὡς πρὸς τὴν μισθοδοσίαν τῶν ὑπαλλήλων, μὲ τὸν Κανονισμόν.

§96ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἠθέλησε ν’ ἀφομοιώσῃ τὸν μισθὸν μὲ τὴν βαθμολογίαν ἑκάστου ὑπαλλήλου.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ἔπρεπε νὰ προτείνητε μεταβολὴν τοῦ Κανονισμοῦ.

§98Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἀναντίῤῥητον, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀναγραφῶσιν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῆς Βουλῆς ἄλλοι μισθοὶ ἢ οἱ ἀναγραφόμενοι ἐν τῷ Κανονισμῷ. Ἄλλως πρέπει νὰ προταθῇ μεταβολὴ τοῦ Κανονισμοῦ.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ μισθοὶ ἐν τῷ Κεφαλαίῳ Βʹ θέλουσιν ἀναγραφῆ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ.

§100ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ Κεφάλαιον Βʹ, τροποποιημένον κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, ὡς πρὸς τοὺς μισθούς. (Γίνονται εἶτα δεκτὰ, ὡς ἔχουσι, τὰ ἄρθρα 19–26 «ἔξοδα ὑπηρεσίας» τοῦ Κεφαλαίου Βʹ).

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κεφάλαιον Γʹ. «Στενογραφικὸν Γραφεῖον».

§103ΣΤΑΗΣ. Καὶ ἐνταῦθα πρέπει ὁ μισθὸς τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν νὰ ἀναγραφῇ, ὡς ἔχει ἐν τῷ Κανονισμῷ, δρ. 280, καὶ ὄχι 240.

§104ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει καὶ ἐπὶ τούτου γείνῃ διόρθωσις, συμφώνως πρὸς τὸν Κανονισμόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ κεφάλαιον Γʹ μὲ τὴν τροποποίησιν τοῦ μισθοῦ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν συμφώνως πρὸς τὸν Κανονισμόν).

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κεφάλαιον Δ. «Βιβλιοθήκη Βουλῆς».

§107ΣΑΚΚΗΣ. Ἐπὶ τοῦ τελευταίου κεφαλαίου, τοῦ ἀφορῶντος τὰ ἔξοδα τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς, θέλω παρατηρήσει εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι, ἐπειδὴ ἡ Ἐφορία τῆς Βιβλιοθήκης δὲν εἰδοποιήθη ἐγκαίρως, ἵνα ὑποβάλῃ τὸν προϋπολογισμὸν αὑτῆς εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Λογιστικοῦ τῆς Βουλῆς, ἀναγκάζομαι νὰ ζητήσω, ὡς ἔφορος τῆς Βιβλιοθήκης, ἀπ’ εὐθείας παρὰ τῆς Βουλῆς τὴν ἀναγραφὴν τῶν σχετικῶν πιστώσεων, συμφώνως πρὸς τὸν ὑπ’ ἐμοῦ εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς κατατεθέντα προϋπολογισμόν. Τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον παρουσιάζω κατά τι ἠλαττωμένον, ὡς πρός τινας τῶν δαπανῶν τῆς Βιβλιοθήκης, ζητῶ ὅμως τὴν ἀναγραφὴν ἐκτάκτων τινῶν πιστώσεων, διότι τῇ αἰτήσει τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Βουλῆς θέλομεν προβῆ εἰς τὴν μεταφορὰν τῶν βιβλίων δύο αἰθουσῶν τῆς Βιβλιοθήκης εἰς ἕτερα δωμάτια, καθόσον αἱ κενούμεναι αὗται αἴθουσαι θέλουσι χρησιμεύει ὡς ἐντευκτήρια τῶν κ. κ. Βουλευτῶν κατὰ τὰς ὥρας τὰς ἐργασίμους τῆς Βουλῆς, καὶ ὡς ἀναγνωστήρια κατὰ τὰς ὥρας τὰς μὴ ἐργασίμους. Ἡ ἑτέρα πίστωσις ἀποβλέπει εἰς τὴν τακτοποίησιν τῶν δωματίων, τῶν ἕνεκα τῆς τοποθετήσεως τῶν θερμαγωγῶν (calorifères) βλαβέντων. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην τῆς σχηματισθείσης πέρυσιν ἐπιτροπῆς, ἵνα ἐξετάσῃ τὰς ἀνάγκας τῆς Βιβλιοθήκης, συνιστᾶται ἡ αὔξησις τῆς δαπάνης δι’ ἀγορὰν βιβλίων, καθόσον ἡ Βιβλιοθήκη ἔχει ἀνάγκην πολλῶν ἐλλειπόντων, χρησίμων διὰ τὸν προορισμὸν αὐτῆς, ἀλλ’ αἱ οἰκονομικαὶ δυσχέρειαι τοῦ Κράτους ἐπιβάλλουσι νὰ ἀφήσωμεν διὰ τὸ μέλλον τὴν μέριμναν ταύτην.

§108ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐθεώρησεν ὡς ἀρκετὰ τὰ ἀναγεγραμμένα ἔξοδα.

§109ΣΑΚΚΗΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν, ὠφείλατε νὰ καλέσητε τὸν ἔφορον, ἵνα ποιήσηται εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὰς δεούσας παραστάσεις περὶ τῶν ἀναγκῶν τῆς Βιβλιοθήκης, καὶ τότε νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς αἰτουμένης πιστώσεως. Πρόκειται περὶ Βιβλιοθήκης, ἧς ἡ ἀξία ὑπερβαίνει τὰ 4,000,000. Χρῄζει λοιπὸν πρὸς συντήρησιν αὐτῆς δαπανῶν, ἃς δὲν δυνάμεθα νὰ παραλείψωμεν ἄνευ βλάβης αὐτῆς.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συμφώνως πρὸς τὰς ὑπὸ τοῦ κυρίου ἐφόρου τῆς Βιβλιοθήκης προτεινομένας τροποποιήσεις, τὸ τελευταῖον μέρος τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ἀφορῶν τὰ ἔξοδα τῆς Βιβλιοθήκης, μεταβάλλεται ὡς ἑξῆς.

§111ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). Ἔξοδα Βιβλιοθήκης.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὰς προτάσεις τοῦ ἐφόρου;

§113ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. Δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις.

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τὸ ὅλον τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς τῆς ἐκτάκτου Συνόδου τῆς ΙΔʹ Περιόδου, ὡς ἐτροποποιήθη, δραχ. τετρακόσιαι ὀγδοήκοντα ἐννέα χιλιάδες καὶ ἑπτακόσιαι ἑβδομήκοντα πέντε (489,775). Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ὁ ἐκ Κορινθίας βουλευτὴς κ. Δ. Οἰκονόμου ὑπέβαλε τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου περὶ ὑποχρεώσεως τῶν καλλιεργούντων γαίας ἢ φυτείας ἐθνικὰς ἢ ἐκκλησιαστικὰς εἰς ἀπότισιν δικαιώματος ἐπικαρπίας. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 75). Ὡσαύτως οἱ κ. κ. Π. Λεβέντης, Κ. Τοπάλης, Κ. Νεγρεπόντης, Ν. Δρόσος καὶ Γ. Παγανέλης ὑπέβαλον τροπολογίαν διὰ προσθήκης ἄρθρου 6 εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῶν κατὰ τὰς διατάξεις τῶν ὑπὸ στοιχ. ᾼΧΚΑʹ τῆς 24 Δεκεμβρίου 1887 καὶ ͵ΒΣΠΕʹ τῆς 6 Ἰουλίου 1895 νόμων θέσεων τῶν βοηθῶν καὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐπιστατῶν τῶν δημοσίων ἔργων. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 74.) Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ. (Γίνεται δεκτόν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.)

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, Ὥρα 11 μ. μ.