1896.11.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 13

Τῆς 23 Νοεμβρίου 1896.

(Σάββατον)

Ὥρα 4 καὶ 20′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περίοικοι τοῦ δημοτικοῦ νοσοκομείου «ἡ Ἐλπὶς» παρακαλοῦσιν, ὅπως μετετεθῇ ἐκεῖθεν τὸ νοσοκομεῖον, ὡς ἐπιβλαβὲς εἰς τὴν ὑγείαν τῶν κατοίκων. Τὰ ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Μεσσήνης κ. Ἀλκ. Δεληγιάννη ζητηθέντα ἔγγραφα περὶ ἐκποιήσεως παλαιῶν πυροβόλων, ἀχρήστου ὑλικοῦ καὶ σφαιρῶν κατετέθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ εὑρίσκονται εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κατέθεσε τὴν περὶ τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν ἐν Κυπαρισσίᾳ Πρωτοδικῶν ἔκθεσιν τοῦ ἐφέτου κ. Δημητριάδου.

§2ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις, ἢ τοὐλάχιστον νὰ ἀναγνωσθῇ.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ τελειώσω πρῶτον τὰς ἀνακοινώσεις. Ὁ ἐκ Τριφυλίας βουλευτὴς κ. Σωτηρόπουλος κατέθεσε τὴν ἑξῆς ἐπερώτησιν (ἀναγινώσκει): «Παρακαλεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν, διὰ ποῖον λόγον δὲν ἀπήντησεν εἰσέτι εἰς τὴν ἀναφορὰν τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν ἐν Πάτραις Ἐφετῶν, δι’ ἧς οὗτος ἐζήτει τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργείου περὶ τοῦ εἰς τίνα ἀνήκει νὰ παραδοθῇ τὸ ἀρχεῖον τοῦ ἀποβιώσαντος συμβολαιογράφου Ἰωάννου Ἀλεξανδροπούλου· ἐὰν δὲ ἀπήντησε, νὰ καταθέσῃ ἀντίγραφον τῆς ἀπαντήσεώς του.» Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς ὑποβάλλει δήλωσιν πρὸς τὴν Βουλὴν περὶ προσθηκῶν εἰς τὸ νομοσχέδιον «περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου ΧϞΕʹ περὶ στρατιωτικῶν προβιβασμῶν». Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 61).

§4Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Καταθέτω εἰς τὴν Βουλὴν τρεῖς δηλώσεις ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1897, μίαν ἐκ δραχμῶν 1500 εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, μίαν ἐκ δραχμῶν 21,600 εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, καὶ μίαν εἰς τὸ κεφάλαιον 14 «ἔξοδα κεκλεισμένων χρήσεων» τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ἐκ δραχμῶν 664,347.51. Προσέτι καταθέτω καὶ δύο νομοσχέδια περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων τοῦ 1896, ἓν ἐκ δρ. 16,433.50, τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἕτερον ἐκ δραχμῶν 67,000 τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἵ τε δηλώσεις καὶ τὰ νομοσχέδια θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 62–66).

§6Ν. ΣΜΟΛΕΝΙΤΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Συμφώνως πρὸς αἴτησιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Κερκύρας κ. Σέχου, καταθέτω εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς κατάστασιν τῆς δυνάμεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ὑπαρχόντων ἀξιωματικῶν, κατὰ βαθμὸν καὶ ὅπλον ἢ σῶμα, κατάστασιν τῶν συνταξιούχων ἀξιωματικῶν καὶ κατάστασιν τῶν ὑπαρχόντων ἵππων καὶ ἡμιόνων τοῦ στρατοῦ καθ’ ὅπλον. Ὅσον ἀφορᾶ τὴν κατάστασιν περὶ τῶν προμηθευθησομένων ἵππων, δὲν δύναμαι νὰ τὴν ὑποβάλω, διότι δὲν ἐλήφθη εἰσέτι ἀπόφασίς τις περὶ τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν.

§7Ι. ΣΕΧΟΣ. Ἐγώ, κ. Ὑπουργέ, σᾶς ἔκαμα τὴν ἐπερώτησιν, διότι γνωρίζετε ὡς ἔγγιστα τὴν τιμήν, μὲ τὴν ὁποίαν ἠγοράσθησαν κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος οἱ ἵπποι, ἑπομένως ὡς ἔγγιστα δύνασθε νὰ μᾶς εἴπητε.

§8Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν θέλομεν ὑποβάλει δήλωσιν.

§9ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Νὰ τυπωθῶσι, κύριε Πρόεδρε, αἱ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ κατατεθεῖσαι καταστάσεις.

§10ΤΣΑΜΑΓΚΙΔΗΣ. Πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἤθελον ἀπευθυνθῆ, ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν λείπει, ἀπευθύνομαι πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ὁ νόμος περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως πολλὰ κακὰ ἀποτελέσματα ἐπέφερεν ὡς πρὸς τὴν ἐπιβολὴν τῶν δημοτικῶν φόρων, καὶ δὴ ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ μου πατρίδι, τῇ Καρδίτσῃ. Ὁ νομάρχης Τρικκάλων καὶ οἱ δήμαρχοι τῆς ἐπαρχίας, εἴτε ἐν τῇ ἀμαθείᾳ των, εἴτε ἄλλως πως σκεπτόμενοι, ἐψήφισαν δημοτικοὺς φόρους, πρὸς συμπλήρωσιν δῆθεν τῆς χάριν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως εἰσφορᾶς, ἀντισυνταγματικοὺς φόρους καὶ ἀνίσους φόρους, τοὺς ὁποίους ὑφίστανται οἱ κάτοικοι. Ἐπέβαλον φόρον αὐξήσεως ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν εἰς ὀρεινοὺς δήμους, οἱ ὁποῖοι ἐπλήρονον 10 δραχ. δημοτικὸν φόρον κατὰ ἀροτριῶν κτῆνος, ἐνῷ τώρα μὲ τὸ ἓν τοῖς ἑκατὸν πληρόνουσι 15 δραχμὰς κατὰ ἀροτριῶν κτῆνος. Ἀνίσους φόρους, λέγω, διότι εἰς τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα, τὴν παλαιὰν, δὲν πληρόνουν οὐδὲ 4 δραχμὰς κατὰ ἀροτριῶν κτῆνος δημοτικὸν φόρον. Ἐπέβαλον δημοτικὸν φόρον ἐπὶ τῆς ἐξαγωγῆς ξυλείας ἀπὸ ἑνὸς δήμου εἰς ἄλλον. Ἐπέβαλον δημοτικὸν φόρον ἐπὶ τοῦ ἐξαγομένου σίτου ἀπὸ ἑνὸς δήμου εἰς ἄλλον. Κατὰ τῶν καταπιέσεων τούτων ἐτηλεγράφησα πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τῇ 3 Ὀκτωβρίου ἐ. ἔ. ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Πρὸς συμπλήρωσιν δῆθεν πιστώσεων δι’ ἀπαιτουμένην δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν νομάρχης Τρικκάλων Πετρίτσης ἐνέκρινε, δήμαρχοι ἐπαρχίας Καρδίτσης ἐπρότειναν, Δημοτικὰ Συμβούλια ἐψήφισαν, δημόσιοι καὶ δημοτικοὶ εἰσπράκτορες ἐκβιάζουσιν εἴσπραξιν καὶ διὰ προσωπικῆς κρατήσεως πολίτας πληρώσωσι φόρους δημοτικοὺς ἀσυγχωρήτους, καὶ οὕτω ἐπέβαλον μὲν δύο ἐπὶ τοῖς ἑκατὸν 1) εἰς δήμους Μενελαΐδος, Ἰτάμου, Ἀργιθέας ἐπὶ ἐξαγομένης ξυλείας ἀπὸ ἑνὸς εἰς ἄλλον δῆμον Κράτους· 2) ἐπὶ σίτου εἰς δῆμον Τιτανίου δέκα λεπτὰ κοιλὸν, ἐνῷ Σύνταγμα, νόμοι Ἑλληνικοὶ δὲν ὥρισαν φόρον δημοτικὸν ἐπὶ ἐξαγωγῆς· 3) ηὔξησαν δὲ οὗτοι δημοτικὸν φόρον ἀροτριώντων κτηνῶν πλείστοις δήμοις ἐπαρχίας Καρδίτης, πέντε δραχμὰς ἕκαστον ἀροτριῶν κτῆνος, καθ’ ὑπέρβασιν μάλιστα ἄρθρου 6 νόμου ΞΗʹ, ὃν δὲν κατήργησε νόμος ͵ΒΤΜΘʹ καὶ ὃν οὐδ’ αὐτὸν ἐσεβάσθησαν. Ἐπειδὴ αἱ εἰσπράξεις τοιούτων δημοτικῶν φόρων ἐπὶ ἰραδέδων στηρίζονται, καὶ οὐχὶ εἰς ἄρθρα 59 Συντάγματος, 6 νόμου ΞΗʹ, δημοτικοῦ 120 καὶ 127, ͵ΒΤΜΘʹ 57, ἀσυγχώρητοί εἰσι καὶ καταδιωκτέοι κατὰ τὰ ἄρθρα 227, 224, 223 Ποιν. Νόμου, παρακαλῶ ἵνα ἡ ἐκτελεστικὴ ἀρχὴ, ἐὰν νομίζῃ νόμιμον τὴν αἴτησιν, διατάξῃ ἀναστολὴν εἰσπράξεως πάσης πληρωμῆς παρανόμων δημοτικῶν φόρων καὶ ἀπόδοσιν εἰσπραχθέντων, ποινικὴν δὲ καταδίωξιν κατὰ δραστῶν.» Εἰς τὸ τηλεγράφημα τοῦτο οὐδεμία ἀπάντησις μοὶ ἐδόθη· ἔμαθον δὲ, ὅτι ὁ κ. νομάρχης Τρικκάλων μὲ διέψευσε, λέγων ὅτι δὲν ἐπέβαλε τοιούτους φόρους. Σᾶς παρακαλῶ νὰ προσαγάγητε τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. νομάρχου Τρικκάλων καὶ πᾶν σχετικὸν ἔγγραφον, ἵνα ἐπ’ αὐτῆς γείνῃ συζήτησις, διότι εἶναι ἀδικώτατον οἱ ἄνθρωποι νὰ πωλήσωσι τὰ κτήνη των, ἵνα πληρώσωσι τοιούτους ἀντισυνταγματικοὺς καὶ ἀνίσους δημοτικοὺς φόρους.

§11Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἷς ἐκ τῶν δημάρχων τῆς ἐπαρχίας Καλαβρύτων, ὁ τοῦ δήμου Κραθίδος, παρεπέμφθη δυστυχῶς εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον ἐπὶ ἐγκληματικῇ πράξει πρὸ πολλοῦ. Ὁ γραμματεύς, φαίνεται, ἔχων ἐντολὴν τοῦ δημάρχου, ὑπεξήρεσε τὸ γραφεῖον ὁλόκληρον ἐκ τοῦ Δημαρχείου, τὴν σφραγῖδα καὶ ἐν γένει τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ἀγνοεῖται ὁ τόπος, εἰς τὸν ὁποῖον ἔχει ἀποκρύψει αὐτὰ, ἐνεργεῖ δὲ τὴν ὑπηρεσίαν ὁ δημογραμματεὺς διὰ τοῦ δευτέρου δημοτικοῦ παρέδρου, ἐνῷ ὁ πρῶτος δικαιοῦται νὰ ἀναπληροῖ τὸν δήμαρχον τὸν φυγοδικοῦντα. Οἱ κάτοικοι ἐκεῖ καὶ ὁ πρῶτος πάρεδρος ἀνεφέρθησαν εἰς τὴν διοικητικὴν ἀρχὴν, ἔχω δὲ ἐδῶ ἀντίγραφον ἀναφορᾶς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐστάλη, μὲ τὴν παράκλησιν νὰ ὑπομνήσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν τὰ περὶ τούτου. Πρὸ πολλοῦ προέβησαν εἰς τὴν ἐνέργειαν ταύτην οἱ κάτοικοι καὶ ὁ πρῶτος πάρεδρος, ἀλλ’ ὁ νομάρχης δὲν διέταξεν οὐδὲ νὰ γείνῃ ἔρευνα περὶ τῆς ἀνευρέσεως τοῦ ἀρχείου τοῦ δήμου, ἀλλ’ οὔτε διέταξε τὴν ἐγκατάστασιν τοῦ πρώτου παρέδρου ἐν τῇ δημαρχικῇ ἐξουσίᾳ. Καὶ συμβαίνουν τὰ παρατράγῳδα ταῦτα ἐν γνώσει τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀφοῦ ἀνεφέρθησαν ἐγκαίρως οἱ κάτοικοι καὶ ὁ πάρεδρος ὁ πρῶτος πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Εἶμαι ἠναγκασμένος ὡς ἐκ τούτου νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ πληροφορήσῃ ἡμᾶς, ἐὰν περιῆλθεν εἰς γνῶσίν του τὸ γεγονὸς τοῦτο, καὶ τί διέταξε, διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι ὁ πρῶτος πάρεδρος αὐτοδικαίως δύναται νὰ ὑπεισέλθῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημάρχου, ὅταν οὗτος κωλύηται, διὰ τοιοῦτον μάλιστα λόγον, φυγοδικῶν ἕνεκα παραπομπῆς του εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ὑπάρχωσι καὶ ἐδῶ πολιτικοὶ λόγοι, ἵνα μὴ ἐνεργῶνται τὰ διὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι τὸ γεγονὸς εἶναι ἀρκετὰ σημαντικὸν, ὥστε ἀπορῶ, πῶς δὲν περιῆλθεν ἀμέσως εἰς τὰς ὄψεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἡ ἀναφορὰ τῶν κατοίκων, ἐὰν δὲν περιῆλθε. Πρόκειται περὶ φυγοδικίας δημάρχου, πρόκειται περὶ τῆς ὑπηρεσίας τῆς δημαρχικῆς. Καὶ ἐν τούτοις ἡ ἀναφορὰ τῶν κατοίκων δὲν ἐπιδίδεται ἀμέσως πρὸς τὸν κ. Ὑπουργόν! — διότι ὑποθέτω ὅτι δὲν ἔχει γνῶσιν ὁ κ. Ὑπουργός. — Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἐξετάσητε διατί ἡ ἀναφορὰ αὕτη δὲν περιῆλθεν εἰς χεῖράς σας, ἵνα ἐνεργήσητε τὰ νόμιμα.

§12ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὑποβάλλω εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον περὶ χορηγήσεως πιστώσεως 50,000 δρ. πρὸς περίθαλψιν τῶν παθόντων ἐκ τῆς πλημμύρας ἐν Ἀθήναις καὶ Πειραιεῖ.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 67).

§14ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, νομίζετε ὅτι εἶναι ἐπαρκὲς αὐτὸ τὸ ποσόν;

§15ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Βεβαίως.

§16ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸ ἡμερῶν εἶπεν, ὅτι θέλει καταθέσει τὰ ἔγγραφα τῆς ἀποτυχούσης συμβάσεως μεταξὺ Ρωσσίας καὶ Ἑλλάδος, διότι αὕτη βεβαίως ἀφεώρα εἰς τὰ προϊόντα τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἰδίως τὴν σταφίδα, ἡ ὁποία δυστυχῶς, ὡς φαίνεται, ἀποκλείεται ἀπὸ ὅλα τὰ ἔθνη, εἰς τὰ ὁποῖα εἰσήγετο καὶ κατηναλίσκετο. Ἀλλὰ μέχρι σήμερον δὲν προσήγαγεν αὐτά. Παρακαλῶ καὶ αὖθις αὐτὸν, ὅπως προσαγάγῃ τὰ ἔγγραφα ταῦτα, διότι θέλω συζητήσει ἐπ’ αὐτῶν. Εἰς τὴν προηγουμένην σύνοδον, καίτοι πολλάκις ἐζήτησα ταῦτα, ὁ κύριος Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι δὲν ἦτο καιρὸς, ὅπως τὰ προσαγάγῃ. Ἤδη ὅμως, ὅτε ὡμολόγησεν ὁ ἴδιος, ὅτι ἡ σύμβασις ἀπέτυχε, φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ καὶ τὸ ἔθνος πρέπει νὰ μάθωσι διὰ ποῖον λόγον ἀπέτυχεν ἡ σύμβασις αὕτη, καὶ ἀπεκλείσθησαν τὰ προϊόντα τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς Ρωσσίας.

§17ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἰς τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ καταθέσω τὰ ἔγγραφα, καὶ δι’ αὐτὸ δὲν τὰ κατέθεσα. Προχθὲς σᾶς εἶπον, ὅτι θὰ τὰ καταθέσω. Ἔδωκα τὰς δεούσας ὁδηγίας, ὅπως ἑτοιμασθῶσι τὰ ἔγγραφα, καὶ ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν θὰ κατατεθῶσι. Προχθὲς, κ. Πρόεδρε, ὁ ἐκ Τριφυλίας συνάδελφος ἐζήτησε σημείωσιν περί τινων ἐν Τουρκίᾳ διωρισμένων προξένων. Τὸ σημείωμα τοῦτο κατέθηκα εἰς τὸ Προεδρεῖον, καὶ ἐλπίζω ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἔλαβε γνῶσιν.

§18ΚΟΚΚΕΒΗΣ. Πρὸ ἡμερῶν ἐζήτησα νὰ κατατεθῇ μία ἔκθεσις τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἐφετῶν. Εἶδον ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης τὴν κατέθεσεν, ἐπειδὴ δὲ ἐῤῥίφθη μομφὴ κατὰ τοῦ Εἰσαγγελέως κ. Λυκουρέζου, παρακαλῶ, ὅπως ἡ κατατεθεῖσα ἔκθεσις ἀποσταλῇ εἰς τὸ τυπογραφεῖον, τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ, ἵνα λάβωσι γνῶσιν οἱ κ. κ. Βουλευταὶ καὶ πληροφορηθῶσιν ἐὰν τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Τριφυλίας συνάδελφος ἐποιήσατο, ἔχουν ὑπόστασιν ἢ ὄχι.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος ἔχει τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, τῆς ὁποίας πρῶτον ἀντικείμενον εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως περὶ τῆς Κρήτης. Ὁ κ. Βαλσαμάκης ἔχει τὸν λόγον.

§20ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἔλεγον χθὲς, ὅτι πολλὰ ἐῤῥήθησαν ὡς πρὸς τὰ καθήκοντα πάσης Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς τοὺς δούλους ἀδελφοὺς καὶ ἰδίως πρὸς τὴν νῆσον Κρήτην, ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν πρόκειται. Τὸ ζήτημα, ὅπερ ἐτέθη παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, εἶναι ἐὰν ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκον τοῦτο κατὰ τὴν τελευταίαν Κρητικὴν ἐπανάστασιν, ἐὰν ἔπραξεν ὅ,τι ἔδει νὰ πράξῃ, ἢ ἐὰν ὡς ἐκ τῆς μὴ ἐνεργείας αὐτῆς, ἢ τῆς μὴ ἐπιτυχοῦς ἐνεργείας αὐτῆς, ἐπῆλθε ζημία εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος. Ἰσχυρίσθησάν τινες τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἠκούσθησαν τὰ ἐν Χανίοις συμβάντα, ἅπαν τὸ Πανελλήνιον μίαν φωνὴν εἶχε καὶ μίαν γνώμην ἐξέφρασε, τὴν γνώμην ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ λάβῃ ἐνεργητικὸν μέρος ἐπισήμως, καὶ ν’ ἀποστείλῃ τὸν στόλον εἰς τὰ ὕδατα τῆς Κρήτης. Καὶ πράγματι πολλοὶ τοιαύτην γνώμην ἐξέφρασαν καὶ τοιαύτην ἐπιθυμίαν εἶχον, ἀλλὰ, ἐννοεῖται, ἕκαστος ἐξετίμα τὰς περιστάσεις τοῦ ἡμετέρου Κράτους καὶ ἐν γένει τῆς Εὐρωπαϊκῆς διπλωματίας ὑπὸ διαφόρους ἐπόψεις, καὶ ἑπομένως ἐξεφράσθη καὶ ἀντίθετος γνώμη. Ὑπῆρξε γνώμη ὅτι, ἐὰν τοῦτο ἔπραττεν ἡ Κυβέρνησις, ἤθελεν ἴσως διακινδυνεύσει τὸ ζήτημα, ἤθελεν ἴσως ἐκθέσει τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἰς ζημίας ἀνυπολογίστους, ἄνευ συνεπειῶν ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἐλάμβανε μέρος. Ἡ Ἀντιπολίτευσις πολὺ δικαίως ᾐτήσατο νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα τὰ ἀποτελοῦντα τὴν ὅλην ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως, τὰ διαμειφθέντα μεταξὺ αὐτῆς καὶ τῶν ὑπαλλήλων της, μεταξὺ αὐτῆς καὶ τῶν ξένων Κρατῶν, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἠρνήθη τὴν κατάθεσιν· ἠρνήθη τὴν κατάθεσιν διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξέθεσε πρὸς τὴν Βουλήν. Τοὺς λόγους ὅμως τούτους δὲν ἐδέχθησαν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἠκούσθη ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν κατέθεσε τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, διότι, ἐὰν κατέθετε ταῦτα, θὰ ἔδιδε τὴν ἀπόδειξιν τῆς κατ’ αὐτῆς κατηγορίας. Τὸ ἐπιχείρημα εἶναι εὐφυὲς, ἀλλ’ οὐχὶ σοβαρόν. Πολλὰ ἐῤῥήθησαν καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα καὶ τὰ λαμβάνοντα χώραν εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα, καὶ θεωρίαι ἀνεπτύχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐῤῥήθη ὅτι εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα ἡ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται εἰς τὴν κατάθεσιν τῶν αἰτουμένων ἐγγράφων. Καὶ τίς τὸ ἀρνεῖται; Ἀλλ’ ἐνῷ ἔχει τοιαύτην ὑποχρέωσιν ἡ Κυβέρνησις, ἔχει καὶ ἑτέραν ὑποχρέωσιν, ὑποχρέωσιν ἴσως σπουδαιοτέραν τῆς πρώτης, ὑποχρέωσιν ὅτι δὲν ὀφείλει νὰ καταθέσῃ ἔγγραφα, ὁσάκις προβλέπῃ, ὅτι τὰ δημόσια συμφέροντα δύνανται νὰ ζημιωθῶσιν ἐκ τῆς καταθέσεως ταύτης. Ὑποχρεοῦται νὰ μὴ καταθέσῃ ταῦτα καὶ ὁσάκις τὸ ζήτημα ἦναι ἐκκρεμές. Εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν ἀμφότεραι αἱ περιπτώσεις εἰσὶ καταφανεῖς. Καὶ ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἐκκρεμὲς εἰσέτι, δὲν εἶναι ἀνάγκη ἀναπτύξεως πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἐκκρεμότητος· λάβετε τὰς ἐφημερίδας ἀνὰ χεῖρας, ζητήσατε τὴν γνώμην ἀξιοτίμων ἀγορευσάντων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκ τῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι καὶ παρὰ τούτων ἠκούσατε, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν ἐτελείωσεν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἐκκρεμὲς, ὅτι ἡ Κρήτη εἰσέτι ταράσσεται, καὶ τίποτε δύσκολον ὅσον οὔπω νὰ ἀκούσωμεν καὶ νέαν ἐπανάστασιν ἢ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐπαναστάσεως. Ταῦτα ἐῤῥήθησαν χθὲς παρ’ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκ τοῦ βήματος. Ἀναγνωρίζετε ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἐκκρεμές· διατὶ μέμφεσθε τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν κατέθεσε τὰ ἔγγραφα;

§21ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν τὸ εἶπε κανεὶς αὐτό.

§22ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐλέχθη. Ὁ κ. Βουλευτὴς Βόλου, νομίζω, τὸ εἶπε.

§23Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Οὐδέποτε εἶπον αὐτό.

§24ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· ἴσως δὲν ἀντελήφθην καλῶς. Ἀλλ’ οὐ μόνον ἰσχυρίσθητε, ὅτι ἡ Κρήτη δὲν ἀπέκτησεν εἰσέτι τὰ προνόμια, τὰ ὁποῖα παρεχωρήθησαν πρὸς αὐτὴν, ὅτι εὑρίσκεται εἰς κατάστασιν ἐπαναστατικὴν, ἀλλὰ καὶ ὅτι δὲν εἶναι παράδοξον, ἐὰν σήμερον ἢ αὔριον ἀκούσωμεν νέαν ἐξέγερσιν πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτοῦ τούτου τοῦ πολιτεύματος, ὅπερ δυστροπεῖ ἡ Τουρκία νὰ ἐφαρμόσῃ.

§25Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς διακόψω, διὰ νὰ σᾶς ἐξηγήσω μὲ δύο λέξεις, τί εἶπον. Ἐγὼ ὑπεστήριξα, ὅτι τὸ ζήτημα ἐπερατώθη καθολοκληρίαν περὶ τῆς τελευταίας Κρητικῆς ἐπαναστάσεως, καὶ ὅτι δι’ ὅλα τὰ λαβόντα χώραν μέχρι τῆς 24 Αὐγούστου 1896 ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑπόχρεως ἀφεύκτως νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα. Ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ φέρῃ ἴσως ἀντίῤῥησίν τινα, εἶναι ὡς πρὸς τὰς διαπραγματεύσεις διὰ τὰς δύο ἐπιτροπὰς τῶν μεταῤῥυθμίσεων τῶν δικαστικῶν καὶ τῆς χωροφυλοκῆς. Αὐτὸ εἶπον.

§26ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Λυποῦμαι ὅτι δὲν ἔχω τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ ἀνὰ χεῖρας.

§27Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Νὰ σᾶς τὰ δώσω ἐγώ.

§28ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Νὰ εὕρητε, παρακαλῶ, τὸ σχετικὸν μέρος. Δὲν ἀνέγνωσα ἔντυπα, ἐτήρησα μόνον σημειώσεις, καὶ εἰς τὰς σημειώσεις μου οὕτως ἐσημείωσα. Ἕτερος Βουλευτὴς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κυθήρων δὲν ἐπανέλαβε τὰ αὐτὰ ἀπὸ τοῦ βήματος; Ἀλλ’ ἔστω· πᾶσα Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, Κύριοι, προκειμένου περὶ τοιούτων ζητημάτων, ἀναγκάζεται, καὶ ὡς ἐκ τῆς θέσεώς της, καὶ ὡς ἐκ τῶν ὑποχρεώσεών της ἀπέναντι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ὡς ἐκ τῆς πάλης, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται πάντοτε μεταξὺ καθήκοντος πρὸς τοὺς ἡμετέρους ἀδελφοὺς καὶ ὑποχρεώσεων πρὸς τὰς ξένας Δυνάμεις καὶ πρὸς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν, νὰ μὴ τηρῇ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν γλῶσσαν. Ἄλλη ἐστὶν ἡ ἐπίσημος γλῶσσα καὶ ἄλλη ἡ γλῶσσα ἡ διαβιβαζομένη πρὸς τοὺς ὑπαλλήλους της, καὶ αἱ ὁδηγίαι, τὰς ὁποίας δίδει πρὸς τούτους. Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εὑρίσκεται πάντοτε εἰς ὁμοίαν δύσκολον θέσιν, ἵνα καταθέτῃ τοιαῦτα ἔγγραφα, ὁσάκις τοιαῦτα ζητήματα ἀνακινῶνται παρὰ τῆς Βουλῆς καὶ ἀφορῶσι μάλιστα ὑποθέσεις μὴ εἰσέτι ὁριστικῶς περατωθείσας. Δὲν πρέπει ποτὲ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἐὰν εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀποκρύψῃ τὰ διαβήματά της, ἐὰν ὑποχρεοῦται νὰ παραστήσῃ ἄλλως πως ἐπισήμως τῆς ἐνεργείας αὐτῆς, ἐὰν εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐνεργήσῃ πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος τῆς καὶ οὐχ ἧττον νὰ ἀρνῆται τὴν ἐκπλήρωσιν τούτου, δὲν πρέπει, λέγω, νὰ ἐνδίδῃ εἰς τοιαύτας αἰτήσεις, καὶ ἐὰν ἔτι κατηγορουμένη δύναται νὰ ὑπεραμυνθῇ δημοσιεύουσα. Φρονῶ ὅτι, πᾶσα Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὀφείλει νὰ ἀρνῆται τὴν προσαγωγὴν τοιούτων ἐγγράφων, ἔστω καὶ ἂν ἀποδοθῇ εἰς αὐτὴν, ὡς ἀπεδόθη εἰς τὴν παροῦσαν, ὅτι ἡ ἄρνησις προέρχεται ἐκ τοῦ φόβου, μὴ τυχὸν διὰ τῶν ἐγγράφων ἐκείνων δώσῃ τὴν ἀπόδειξιν τῆς ἐνοχῆς της. Ἀλλὰ ἠκούσατε τὰ ἐπιφανῆ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοὺς ἀρχηγοῦντας αὐτῆς, ὑποστηρίζοντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τῶν ἐγγράφων. Ἐῤῥέθη ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἐγγράφων, διότι τὰ γνωστὰ γεγονότα καὶ ἔγγραφα καὶ ἡ συναρμολόγησις τούτων δίδουσι πλήρη τὴν ἀπόδειξιν τῆς γενομένης κατὰ τῆς Κυβερνήσεως κατηγορίας, καὶ πείθουσι περὶ τοῦ δικαίου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ προκαλέσῃ παρὰ τοῦ Κοινοβουλίου μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ κατ’ ἐκείνων, οἵτινες προτίθενται νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ αὐτῆς εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Καὶ πράγματι, ποία ἡ ἀνάγκη τῆς προσαγωγῆς τῶν ἐγγράφων; Μὴ τυχὸν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδήλωσε παῤῥησίᾳ, ὅτι οὔτε ἐνόει, οὔτε ἐνήργησεν, ἵνα προκαλέσῃ ἐπανάστασιν ἐν Κρήτῃ; Μήπως δὲν ἐδήλωσεν ὅτι προσεπάθησεν εἰρηνικῶς καὶ διὰ τῶν μέσων τῶν διπλωματικῶν νὰ ἀγάγῃ εἰς εὐχάριστον λύσιν τὸ Κρητικὸν ζήτημα, προλαμβάνουσα τοιουτοτρόπως τὰς σφαγὰς καὶ τὰς δῃώσεις, τὰς γενομένας ἐν τῇ νήσῳ; Βεβαίως δὲν ἀπαιτεῖτε ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσαγάγῃ ἔγγραφα, ὅπως καταδείξῃ ὡς μύθους τοὺς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπαγγελθέντας, ἵνα καταδείξωσι τὴν ἐνοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν θὰ προσκομίσῃ ἔγγραφα, ἵνα σᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι πᾶν ὅ,τι συνελέχθη κατὰ τὸ διάστημα τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως, ἰδίως παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων, εὑρισκομένου εἰς ἐχθρικὴν στάσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὡς ἐκ τῆς πολιτικῆς θέσεώς του καὶ τῶν ἐνεργειῶν του συναναστρεφομένου πρὸς πρόσωπα μὴ συμπαθοῦντα πρὸς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, καὶ ἀντιλαμβανόμενα ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν δυσμενοῦς διαθέσεως, καὶ ὑπὸ τὰς ἐντυπώσεις τῶν ἰδεῶν των ἑρμηνεύοντα τὰ συμβαίνοντα, ἀπηγγέλθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς μαρτυρία, ἵνα ἀποδειχθῇ ἡ ἔλλειψις τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός της. Εὐκόλως ἠδύνατο καὶ πᾶς ἕτερος, ὡς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴν, ἔχων τὸ θάῤῥος ἐκείνου καὶ τὴν ἐλευθεροστομίαν, νὰ ἀναβῇ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ νὰ εἴπῃ τὰ ἀντίθετα, καὶ νὰ τὸν διαψεύσῃ εἰς ὅλα, ὅσα εἶπεν. Ἀλλὰ μήπως δὲν διεψεύσθη καὶ παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ παρὰ τῶν λοιπῶν Ὑπουργῶν καὶ παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Τυρνάβου, ὅστις δὲν ἐδίστασε ν’ ἀποκαλέσῃ τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἔφερεν ἐνώπιόν σας, ὡς ὑποβολιμαῖον; Καὶ παραδόξως, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων, ὅστις δὲν ἀνέχεται παρατήρησίν τινα, ὅστις ἔχει ἑτοίμην τὴν ἀπάντησιν, ἐσιώπησε καὶ ἀπεδέχθη τὴν μομφήν.

§29ΜΑΥΡΟΜΑΤΗΣ. Εἶναι ἀπὼν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων· ἀλλὰ δὲν ἐσιώπησε.

§30ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἀναφέρω γεγονός. Ἐὰν τὸ ἀντελήφθην κακῶς, ἀναφέρομαι εἰς τοὺς κ. συναδέλφους. Ἀλλ’ ἂς μεταβῶμεν, Κύριοι, εἰς τὸ κύριον ἐπιχείρημα. Ὁμόθυμοι οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι κυρίως ἐπεκαλέσθησαν τὸ γεγονὸς τῆς ἀποστολῆς τοῦ στόλου εἰς Κρήτην. Δὲν ἀπέστειλε τὸν στόλον εἰς Κρήτην ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἐπειδὴ δὲν ἀπέστειλε τὸν στόλον, εἶναι ἀξία μομφῆς, ἐπειδὴ δὲν ἀπέστειλε τὸν στόλον, παρέβη τὰς πρὸς τοὺς δούλους ἀδελφοὺς καὶ ἰδίως τὰς πρὸς τὴν Κρήτην ὑποχρεώσεις της, ἐσφαγίασε τὸ ζήτημα! Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς τοῦτο τῆς μὴ ἀποστολῆς τοῦ στόλου εἰς Κρήτην, τί σημαίνει, κύριοι Βουλευταί; Ἐὰν ἀπεστέλλετο ὁ στόλος ἁπλῶς καὶ μόνον εἰς Κρήτην, ποῖα τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀποστολῆς ταύτης; Ἐὰν δὲν ἤθελον πράξει ἄλλο τι τὰ ἡμέτερα πλοῖα ἢ νὰ παρευρεθῶσιν εἰς τοὺς λιμένας τῆς Κρήτης, ὡς παρευρέθησαν καὶ τὰ λοιπὰ πλοῖα τῶν λοιπῶν Δυνάμεων, τί ἄλλο ἠδύναντο νὰ πράξωσιν ἢ νὰ παραστήσωσι τὸ πολὺ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον παρέστησαν τὰ πλοῖα τῶν λοιπῶν Δυνάμεων; Καὶ εἶπον «τὸ πολὺ», διότι ἄλλη ἡ σημασία τῆς σημαίας τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, παρισταμένης ἐν Κρήτῃ, καὶ ἄλλη ἡ ἐντύπωσις τῶν Τούρκων εἰς τὴν θέαν τῆς σημαίας ἐκείνης. Αἱ Δυνάμεις ἀπέστειλαν ἐκεῖ τὰ πλοῖά των πρὸς προστασίαν ἐν γένει τῶν Χριστιανῶν, ἄνευ διακρίσεως εἴτε ὑπηκόων Ὀθωμανῶν εἴτε ὑπηκόων ξένων· τὸ αὐτὸ ἤθελε πράξει καὶ ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις, ἐὰν ἤθελεν ἐκπληρώσει τὸ ἁπλοῦν καθῆκον, τοῦ ὁποίου τὴν παράλειψιν τοσοῦτον ἐμέμφθησαν οἱ ἰσχυρισθέντες, ὅτι ὤφειλε ν’ ἀποστείλῃ τὰ πλοῖα, ἵνα χρησιμεύσωσι πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον ἐχρησίμευσαν καὶ τὰ πλοῖα τῶν ἄλλων Δυνάμεων. Δὲν βλέπω, ἐὰν περιορισθῇ ἡ ἀποστολὴ τῶν πλοίων μας πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν, ποῖα ἔσονται τ’ ἀποτελέσματα ὡς πρὸς τὴν διάφορον διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος· δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, διατὶ ἡ παρουσία τῶν πλοίων μας ἐκεῖ ἠδύνατο νὰ φέρῃ οὐ μόνον τὴν αὐτονομίαν τῆς Κρήτης, ἀλλὰ συνάμα καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν αὐτῆς. «Θὰ ἐξήγειρε τὸ πνεῦμα τῶν ἐπαναστατῶν», εἶπέ τις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου Ναὶ, Κύριοι, θὰ ἐξήγειρε τὸ πνεῦμα τῶν ἐπαναστατῶν, ἀλλὰ θὰ ἐξήγειρε καὶ τὸν φανατισμὸν τῶν Τούρκων, καὶ ἠδύνατο νὰ προκαλέσῃ μεγαλειτέρας σφαγὰς καὶ μεγαλείτερα δεινὰ ἐπὶ τοῦ πληθυσμοῦ ἐκείνου. Ἐρωτῶ, ἠδύνατο νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἀποστολὴν τοῦ ἀποσταλέντος ἐκεῖ στρατοῦ παρὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως; Βεβαίως δὲν δύνασθε οἱ ὑπὲρ τῆς ἀποστολῆς μόνον τοῦ στόλου κηρυχθέντες νὰ βεβαιώσητε ὅτι ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου ὤφειλε νὰ ἔχῃ καὶ τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἤτοι νὰ ἐμποδίσῃ τὰ μεταγωγικὰ πλοῖα τῆς Τουρκίας ἢ ἄλλα πλοῖα ἀπὸ τοῦ νὰ μεταφέρωσι τὸν στρατὸν, τὸν ὁποῖον ἀπέστειλε κατόπιν ἡ Τουρκία εἰς Κρήτην. Καὶ ἐὰν δὲν ἠδύνατο νὰ ἐμποδίσῃ ἢ ἐὰν δὲν ἔπρεπε νὰ ἐμποδίσῃ,—καὶ δὲν ἠδύνατο καὶ δὲν ἔπρεπε, διότι δὲν ἠδύνατο ἄνευ κηρύξεως πολέμου, παραβιάζουσα τὸ διεθνὲς δίκαιον, νὰ ἐμποδίσῃ τουρκικὸν στρατὸν, ἀποστελλόμενον παρὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως,—κατὰ τί ἔβλαψεν ἡ ἀπουσία των; Ἀλλ’ ἐὰν τοῦτο ἔπραττε, ποῖαι θὰ ἦσαν αἱ συνέπειαι καὶ ποῖα τ’ ἀποτελέσματα; Καὶ τότε πᾶσα Κυβέρνησις δὲν θὰ ἦτο πράγματι ὄχι μόνον ἀξία μομφῆς, ἀλλὰ καταδίκης, ἐὰν μὲ τοιοῦτον στόλον, μὲ τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ὁ στρατός μας, μὲ τὰ χρηματικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διαθέτομεν, τὸ συνάλλαγμα πρὸς 1,75, μὲ διαπραγματεύσεις πρὸς συμβιβασμὸν, ἐπεχείρει τοιαύτην ἄφρονα ἐπιχείρησιν; Δὲν ἐννοῶ νὰ ὁμιλήσω οὔτε περὶ τοῦ στόλου οὔτε περὶ τοῦ στρατοῦ, δὲν ἐννοῶ νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, δι’ ὅπερ ἐπὶ τοσοῦτον ἐμέμφθητε τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἡ διάκρισις ἦτο σαφὴς καὶ ἀκριβής. Δὲν ὡμίλει περὶ τῶν θωρηκτῶν, ὡμίλει περὶ τοῦ πλοίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τὸν μετέφερεν εἰς Ναύπλιον, καὶ πρὸς τὸ πλοῖον ἐκεῖνο παρελλήλισε καὶ τὰ λοιπὰ πλοῖα, ἐκτὸς τῶν θωρηκτῶν. Ἀλλὰ θέλετε μεγαλετέραν ἀπόδειξιν, ὅτι τὰ ἡμέτερα θωρηκτὰ ἔχουν ἀνάγκην διασκευῆς, ἀπὸ τὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἰς ὃν ἀναγράφεται σπουδαιότατον ποσὸν πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν καὶ ἀποστέλλονται εἰς τὰ Εὐρωπαϊκὰ ναυπηγεῖα; Δὲν ὤφειλε λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ προΐδῃ, ὅτι, ἐν ᾗ περιπτώσει προέβαινεν εἰς τοιοῦτον διάβημα, ἡ σύγκρουσις μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας ἦτο βεβαία; καὶ ὅτι, ἐὰν κατὰ θάλασσαν δὲν εἴχομεν νὰ φοβηθῶμεν, εἴχομεν ὅμως ἀνάγκην νὰ προβλέψωμεν κατὰ ξηράν; Καὶ ἐὰν ἡ Τουρκία ὑπετιμήθη, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς στρατιωτικὰς αὐτῆς δυνάμεις, πάντοτε ἐδείχθη ἰσχυρὰ, διότι ὁ φανατισμὸς ἐν Τουρκίᾳ ἀναπληροῖ τὴν ἔλλειψιν τῶν μέσων, καὶ ἡ φωνὴ τοῦ Χόντζα προσκαλεῖ τοὺς πιστοὺς, τοὺς ἐξεγείρει, καὶ γυμνοὺς καὶ πειναλέους τοὺς ὁδηγεῖ εἰς τὴν μάχην. Καὶ εἴδομεν, ὅτι ἐν βραχεῖ διαστήματι ἀπέστειλε στρατὸν εἰς Συρίαν, στρατὸν εἰς Ἀρμενίαν, εἰς Κωνσταντινούπολιν, εἰς τὰ ὅρια τῆς Βουλγαρίας, τῆς Σερβίας καὶ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐπλημμύρησε τὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Θράκην διὰ στρατοῦ. Ὤφειλεν ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις, σταθμίζουσα τὰς περιστάσεις, νὰ σκεφθῇ, ἐὰν ἔπρεπε νὰ στείλῃ τὸν στόλον, ἐὰν ἐκ τῆς ἀποστολῆς τοῦ στόλου ἐπήρχετο ἀποτέλεσμα εὐνοϊκὸν, ἢ ἐὰν ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου ἠδύνατο ἀπεναντίας νὰ βλάψῃ τὸ ζήτημα καὶ νὰ διακόψῃ τὰ διαβήματα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης, ἐνεργούσης διπλωματικῶς, ἵνα ἐπιτύχῃ οὕτω ὅ,τι ἐφρόνει, ὅτι δὲν ἠδύνατο διὰ τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν διέθετε, νὰ κατορθώσῃ. Ὁ ἀξιότιμος ὅμως Βουλευτὴς ἐκ Βόλου προέβη καὶ περαιτέρω. Ὑπεστήριξεν, ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἐνεργοῦσα δραστηρίως, νὰ παρουσιάσῃ γεγονὸς τετελεσμένον εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις, ὅπερ, κατὰ τὴν ἰδέαν του, θ’ ἀνεγνωρίζετο παρὰ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων, καὶ οὕτω σήμερον θὰ εἴχομεν τὴν Κρήτην ἐπαρχίαν Ἑλληνικήν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Βόλου, ὑποστηρίζων τὸ τοιοῦτον, ἐνόει στόλον καὶ μεταγωγικὰ μεταφέροντα εἰς Κρήτην στρατὸν, ἐνόει στρατὸν ἀποβιβαζόμενον, ἅμα τῇ ἀφίξει ἐν Κρήτῃ, καὶ καταλαμβάνοντα αὐτὴν, γινόμενον κύριον ὁλοκλήρου τῆς νήσου καὶ τῶν φρουρίων αὐτῆς. Βεβαίως, ἐὰν τοιοῦτον γεγονὸς τετελεσμένον ἠδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὴν Εὐρωπαϊκὴν διπλωματίαν, πρὶν αὕτη ἢ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις κατορθώσῃ νὰ παρεμποδίσῃ τοῦτο, ἡ τοιαύτη ἐνέργεια τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως θὰ εἶχε βεβαίως εὐχάριστα ἀποτελέσματα. Ἀλλὰ τίς ἐξ ἡμῶν δύναται νὰ κατηγορήσῃ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν προέβη εἰς τοιοῦτον διάβημα; τίς μεταξὺ ἡμῶν δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἐπιχειρήσωμεν τοιοῦτόν τι; Ἀλλὰ, εἴτε παραδεχθῶμεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ πράξῃ τοιοῦτόν τι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ δὲν τὸ ἔπραξεν, εἴτε μὴ, ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν τὸ ἐξήτασαν καὶ ἔντιμα μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἰσχυρίσθησαν, ὅτι ἡ ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων εἶχε κλονισθῆ, ὅτι ἐκ τῆς διασπάσεως αὐτῶν ἠδύνατο νὰ ὠφεληθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἰσχυρίσθησαν, ὅτι εἴχομεν προφανῆ τὰ δείγματα τῆς συμπαθείας ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος, ἰσχυρίσθησαν, ὅτι εἰς τὴν Ἑσπερίαν ἤνθει ὁ φιλελληνισμὸς, καὶ ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ τολμήσῃ. Ὑπῆρξε τοιαύτη διαφωνία μεταξὺ τῶν Δυνάμεων; ὑπῆρξε πράγματι τοιαύτη ἐπίσημος ἐκδήλωσις ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν Κρητῶν καὶ πρὸς ὑποστήριξιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Ὑπῆρχε πνοὴ φιλελληνισμοῦ ἐξ Ἀδρία, ὡς ἰσχυρίσθησαν; Ἓν μόνον γεγονὸς γνωρίζομεν σπουδαῖον, ἔχον σχέσιν ἄμεσον μὲ τὴν ὑπόθεσιν, τὴν πρότασιν τοῦ ἀποκλεισμοῦ, ἀποῤῥιφθεῖσαν ὑπὸ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐπροσπάθησαν νὰ καταδείξωσιν, ὅτι ὁ ἀποκλεισμὸς, ὁ προτεινόμενος ὑπὸ τῆς Αὐστρίας, δὲν εἶχε σκοπὸν ἐχθρικὸν κατὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως. Ἀλλ’ ἓν ἐκ τῶν δύο, ἢ εἶχεν ἐχθρικὸν σκοπὸν, καὶ κατὰ συνέπειαν παρενέβη ἡ Ἀγγλία νὰ ἐμποδίσῃ τοιοῦτον σκοπὸν, ἢ δὲν εἶχε τοιοῦτον σκοπὸν, καὶ τότε ἡ Ἀγγλία παρενέβη καθ’ ἡμῶν. Ἀλλὰ ὁ σκοπὸς τοῦ ἀποκλεισμοῦ δὲν ἠδύνατο νὰ ἦναι κατὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν ἠδύναντο ποτὲ νὰ ἐπιχειρήσωσι τοιαύτην παρασπονδίαν καὶ παραβίασιν τοῦ διεθνοῦς δικαίου οἱ τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας ὑποστηρίζοντες· ὁ ἀποκλεισμὸς ἀφεώρα εἰς τὰς σχέσεις τῶν ἐπαναστατῶν πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Μόνον λοιπὸν ἡ Ἀγγλία διὰ τῶν συλλαλητηρίων καὶ τῶν λοιπῶν ἐκφράσεων τῶν διαφόρων ἐπισήμων προσώπων κατεδείχθη συμπαθοῦσα ὑπὲρ τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης. Ἀλλ’ ἀτυχῶς, ἐὰν ἡ Ἀγγλία κατέθεσε τὴν σημαίαν τοῦ δόγματος τῆς ἀκεραιότητος, τὴν ἔλαβεν ὅμως ἀνὰ χεῖρας ἑτέρα κραταιοτάτη Δύναμις, ἡ ὁποία σήμερον ἐξασκεῖ ἀπόλυτον εὐρωπαϊκὴν ἐπιῤῥοήν. Καὶ ὅτε μὲν εἶχεν ἡ Ἀγγλία τὴν σημαίαν τοῦ δόγματος τῆς ἀκεραιότητος, δὲν ἠμπόδισε τὴν Ῥωσσίαν νὰ καταλάβῃ τουρκικὰς χώρας, ἀλλὰ νῦν ἡ Ἀγγλία δὲν ἐτόλμησε νὰ ὑποστηρίξῃ ὅ,τι ἐπισήμως ὑπεσχέθη νὰ πράξῃ. Ἐν τοιαύτῃ θέσει δὲν νομίζω ὅτι ἦτο συνετὸν, δὲν νομίζω ὅτι ἤθελεν εἶσθαι πατριωτικὸν, ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Κυβέρνησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἐπὶ τῶν συμπαθειῶν τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ στηριζομένη, ν’ ἀντεπεξέλθῃ μὲ τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας δύναται νὰ διαθέσῃ. Διατὶ δὲ ἡ Ἀγγλία ἀπηρνήθη τὴν σημαίαν, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη ἐκράτησε, καὶ διὰ χρήματος καὶ αἵματος ὑπεστήριξεν; Ἀπέῤῥιψεν ἆρά γε ταύτην, διότι ἠσπάσθη τὴν ἀρχὴν τῶν ἐθνικοτήτων, καὶ σκοπὸν ἔχει νὰ θυσιάσῃ καὶ ἄνδρας καὶ χρήματα ὑπὲρ τῶν ἐθνικοτήτων τῆς Ἀνατολῆς; Πολὺ δικαίως εἶπον οἱ προλαλήσαντες, ὅτι ἡ διπλωματία σήμερον κινεῖται μόνον ἐκ τοῦ συμφέροντος, ὅτι τὰ συμφέροντα μόνον κανονίζουσι τὴν πολιτικὴν τῶν διαφόρων Κρατῶν, ὅτι παρῆλθεν ἡ αἰσθηματικὴ πολιτική, καθ’ ἣν ἐκινοῦντο τὰ Κράτη, ἵνα ὑποστηρίξωσιν ἰδέαν τινά. Καὶ ἐὰν τὰ συμφέροντα σήμερον τῆς Ἀγγλίας ἐπιβάλωσιν εἰς αὐτὴν νὰ διαταράξῃ τὴν Ἀνατολὴν, πρέπει ἡμεῖς νὰ δώσωμεν χεῖρα βοηθείας πρὸς τοιαύτην διατάραξιν; Καὶ ἂν μέχρι τοῦδε κατηγορήθημεν, ὅτι εἴμεθα ὄργανα τῆς Ἄρκτου, καὶ ὡς τοιοῦτοι παρηγκωνίσθημεν παρὰ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῶν λοιπῶν Δυνάμεων, θέλετε νὰ δικαιώσωμεν τὴν μομφὴν, ὅτι ἐγενόμεθα νῦν ὄργανα τῆς Ἀγγλίας; Καὶ ἂν πρόκειται, Κύριοι, νὰ ὑπηρετήσωμεν πολιτικήν τινα, ἔχοντες ἐκ τῶν προτέρων τὴν βεβαιότητα, ὅτι διὰ τῆς ὑπηρεσίας ταύτης θὰ λάβωμεν ἐπὶ τέλους καὶ τὰ ὠφελήματα, τὸ ἐννοῶ· ἀλλὰ ἐὰν πρόκειται νὰ ἐργασθῶμεν διὰ νὰ ἐξαγάγωμεν ἴσως τὰ κάστανα ἐκ τῆς πυρᾶς, φρονεῖτε ὅτι εἶναι συνετὸν νὰ περιπλεχθῶμεν εἰς τοιαύτην ἐπιχείρησιν, εἰς ἣν θέσιν εὑρισκόμεθα, καὶ εἰς ἣν διατελεῖ ἡ Ἀγγλία ὡς πρὸς τὰς λοιπὰς Δυνάμεις; Καὶ ὁ Ἀγγλικὸς λαὸς καὶ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐξετέθησαν, ὡς οὐδέποτε ἄλλοτε ἴσως, ὑπὲρ τῆς ὑποθέσεως τῶν Ἀρμενίων, ἀλλ’ ὅμως οὐδὲν ἠδυνήθη ὑπὲρ αὐτῶν νὰ πράξῃ· ἠνέχθη καὶ τὰς σφαγὰς ἐν Ἀρμενίᾳ, ἠνέχθη καὶ τὴν ἐπανάληψιν αὐτῶν, ἠνέχθη καὶ τὰς σφαγὰς τῶν Ἀρμενίων ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ κατέληξεν εἰς ἀπειλὰς καὶ εἰς τὸ ῥῆμα τοῦ μεγάλου ἀνδρὸς Γλάδστωνος, ἀποκαλέσαντος τὸν Σουλτάνον ἐστεμμένον δολοφόνον, καὶ εἰς τὴν δήλωσιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ Σαλισβουρὺ, ὅστις ἐξέφρασε μὲν τὴν προθυμίαν νὰ γείνῃ ἀρωγὸς εἰς τοὺς χριστιανοὺς τῆς Ἀνατολῆς, ἀλλὰ καὶ ὅτι δὲν δύναται νὰ τὸ πράξῃ, οὔτε ἐννοεῖ νὰ κινηθῇ ἄνευ τῆς συναινέσεως καὶ τῶν λοιπῶν Δυνάμεων. Εἰς τοῦτο κατέληξεν ἡ Ἀγγλικὴ πολιτική· δὲν ἐννοεῖ νὰ προβῇ εἰς διάβημά τι ὑπὲρ τῆς ἐκπληρώσεως τῶν πόθων τοῦ Ἀρμενικοῦ λαοῦ καὶ ἐν γένει ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν τῆς Ἀνατολῆς καὶ ὑπὲρ τῶν ἀποφάσεών της, ἐὰν ἡ Εὐρώπη δὲν ἀποφασίσῃ νὰ συνεργασθῇ. Διατὶ, Κύριοι; διότι, μὲ ὅλην τὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις δὲν ἐκτίθεται εἰς ἐνεργείας δυναμένας νὰ περιπλέξωσιν αὐτὴν εἰς ἀποτυχίας καὶ ἐπιζημίους συνεπείας. Ἐκθέτων ταῦτα, δὲν ἀξιῶ διπλωματικῆς ἐμπειρίας· τὰ ἠρύσθην ἐκ τῶν ἐφημερίδων καὶ ἐκ τῆς ἱστορίας. Καὶ συμπεραίνω ὅτι δὲν ἀρκεῖ ἡ ἐκφρασθεῖσα εὐμένεια ὑπὲρ ὑποθέσεώς τινος νὰ ὠθήσῃ μίαν Κυβέρνησιν, καὶ μάλιστα μικροῦ Κράτους, εἰς παρακεκινδυνευμένα διαβήματα. Καὶ δὲν εἶναι πρωτοφανὴς ἡ τοιαύτη πορεία τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, διότι γνωρίζομεν ὅτι, ὁσάκις φρονῇ ὅτι δύναται νὰ ἐπιχειρήσῃ τι ἀκινδύνως, δὲν ἀποδειλιᾷ. Τὴν εἴδομεν διὰ τὸ γόητρόν της νὰ ἐκστρατεύσῃ κατὰ τῆς Ἀβυσσηνίας καὶ νὰ δαπανᾷ ἄφθονον χρῆμα καὶ ἄφθονον αἷμα. Ἀλλ’ ἐὰν τὴν ἀπαντῶμεν κατὰ διαφόρους ἐποχὰς τολμῶσαν καὶ ἀφειδῶς δαπανῶσαν, τὴν ἀνευρίσκομεν ὅμως καὶ ἀποσυρομένην ἐγκαίρως, καὶ πρὸ τῆς ἐνεργείας. Ἐνθυμεῖσθε βεβαίως τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἡ Πρωσσία μετὰ τῆς Αὐστρίας κατέλαβε τὸ Σλέσβιχ. Τότε ἐν Ἀγγλίᾳ ὄχι μόνον ἠγέρθη ἡ κοινὴ γνώμη πρὸς ὑποστήριξιν τῆς Δανιμαρκίας, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις διέταξε τὰ τῆς ἐκστρατείας καὶ εἶχεν ἕτοιμον τὸν στόλον, ἀλλ’ ἡ Γαλλία δὲν τὴν παρηκολούθησε, καὶ ἐγκατέλιπε τὸ Σλέσβιχ, τὸ ὁποῖον ἔκτοτε ἀποτελεῖ ἐπαρχίαν Γερμανικήν. Τελευταῖον εἰς τὸ ζήτημα ἐν Ἀμερικῇ τῶν συνόρων, καὶ τότε ἡ κοινὴ γνώμη ἐξηγέρθη, καὶ ἐφαίνετο ὅτι ἐπέκειτο ἡ σύγκρουσις μεταξὺ τῶν δύο ὁμογενῶν λαῶν. Ἀλλ’ ὅτε ἡ Ἀγγλία ἀπήντησε τὴν Ἀμερικανικὴν Κυβέρνησιν ἐπιμένουσαν εἰς τὸ δικαίωμά της, ὑπεχρεώθη νὰ ἐνδώσῃ καὶ νὰ ἀναθέσῃ εἰς διαιτησίαν τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος. Τοιαύτη ὑπῆρξε πάντοτε ἡ Ἀγγλικὴ πολιτικὴ, διότι πρωτίστως τὴν ὁδηγεῖ ἡ στάθμισις τοῦ συμφέροντος καὶ ἡ σύνεσις. Ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις, σταθμίζουσα πάντα ταῦτα, προβλέπουσα τὸν κίνδυνον, εἰς ὃν ἤθελεν ἐκθέσει τὸ Κράτος καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, προβλέπουσα ὅτι διὰ τῆς ἀναμίξεώς της ἠδύνατο νὰ χειροτερεύσῃ τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης, διότι ἐνῷ αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις ἀνεδέχθησαν νὰ ὑπερασπίσωσι καὶ τοὺς κατοίκους τῆς νήσου καὶ ὑπὲρ αὐτῆς νὰ ἐργασθῶσιν, ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου ἠδύνατο ἴσως ν’ ἀποτρέψῃ τὰς Κυβερνήσεις ταύτας ἐκ τῆς συνδρομῆς, τὴν ὁποίαν παρέσχον εἰς τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως ἐπολιτεύθη ὡς ἐπολιτεύθη Ἀπορῶ δὲ, ὅτι ἠγέρθη ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ζήτημα μομφῆς μετὰ τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπετεύχθη. Ἀπορῶ πῶς ἐπιῤῥίπτεται μομφὴ εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἐνῷ οἱ Κρῆτες σύσσωμοι εὐχαριστοῦσι τὰς Δυνάμεις καὶ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ ἐπελθὸν ἀποτέλεσμα. Δὲν εἶναι δυνατὸν, Κύριοι, νὰ ὑποτεθῇ ὅτι αἱ Δυνάμεις, αἵτινες ἔχουσι μέγιστον συμφέρον νὰ μὴ διαταραχθῇ τὸ καθεστὼς ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἤθελον ἐπιτρέψει εἰς τὸ μικροσκοπικὸν τοῦτο Κράτος, εἰς τὴν ἐλαχίστην ταύτην δύναμιν, νὰ παρέλθῃ εἰς τὸ μέσον νὰ τὸ πράξῃ. Ὁ τοιοῦτος συλλογισμὸς καὶ τὰ ἐκ τοιούτου συλλογισμοῦ συμπεράσματα δὲν εἶναι σύμφωνα μὲ τὴν λογικήν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἤθελον ἀποφασίσει αἱ Δυνάμεις, ἔστω καὶ ἂν ἤθελεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατορθώσει νὰ παραστήσῃ εἰς αὐτὰς γεγονὸς τετελεσμένον, τὴν παραχώρησιν τῆς Κρήτης, διότι ἡ παραχώρησις τῆς Κρήτης ἦτο ἡ ἀρχὴ τοῦ ὅλου καὶ ἡ ἀναίρεσις τοῦ δόγματος, ὅπερ δι’ ἴδια συμφέροντα ἐνεκολπώθησαν. Τὸ ἀφορῶν τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς προηγούμενον. Οἱ Βούλγαροι ἐξετέλεσαν ἁπλῶς ὅ,τι προπαρεσκευάσθη τότε ὑπὸ τῶν Δυνάμεων κατὰ τῆς Ρωσσίας. Πολὺ ὀρθῶς ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἄρτης, ὅτι, ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ διαταράξωμεν τὸ καθεστὼς, δὲν ἐσύμφερεν εἰς ἡμᾶς νὰ τὸ πράξωμεν. Ἐὰν τοῦτο ἐπράττομεν, ἤθελε συμβῇ ἴσως ὅ,τι καὶ ἄλλοτε εἰς ὁμοίας περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἐχύθη αἷμα Ἑλληνικὸν, καὶ ἐδαπανήθη χρῆμα, ὠφελήθησαν δὲ ἀντίζηλοι ἡμῶν λαοί. Ποῖα λοιπὸν τὰ ἐπιχειρήματα καὶ ποῖα τὰ γεγονότα, διὰ τῶν ὁποίων κατεδείχθη ἡ ὀλιγωρία τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν διεξαγωγὴν τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως; Τὸ γεγονὸς ἴσως, ὅτι, ἐνῷ ἡ εἴδησις τῶν σφαγῶν εἶχε φθάσῃ τὴν Κυριακὴν, ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν διενηργεῖτο ἡ ἐκλογὴ Ἀττικῆς, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὴν ἀπέκρυψεν ἐπὶ σκοπῷ νὰ μὴ διαταράξῃ τὸν ἐκλογικὸν σύλλογον καὶ χάσῃ τὴν ἐκλογήν; Καὶ δὲν τὴν ἀπέκρυψε μόνον κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην, ὡς ἰσχυρίσθη σπουδαῖον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως μέλος, ἀλλὰ τὴν ἀπέκρυψε καὶ τὴν Δευτέραν, καὶ μόνον τὴν Τρίτην τὴν ἐδημοσίευσε, διότι ἐφοβεῖτο μήπως τὸ γεγονὸς τοῦτο, γινόμενον γνωστὸν, διαταράξῃ καὶ τὴν διαλογήν! Ἢ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ πρὸς συλλογὴν ἐράνων προσῆλθε πρὸς τὸν συντάκτην τῆς «Πρωΐας» καὶ αὐτὸς ἀπέπεμψεν αὐτήν; Ταῦτα πάντα, Κύριοι, οὐδὲν ἄλλο ἀποδεικνύουσιν ἢ τὴν ἔλλειψιν ἐπιχειρημάτων, τὴν ἔλλειψιν γεγονότων, τὴν ἔλλειψιν περιστατικῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ Ἀντιπολίτευσις στηριζομένη νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ θέμα. Τὴν ἱστορίαν τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως ἠκούσαμεν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων καὶ τὰς σχέσεις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς αὐτὴν, ἀλλ’ ἠκούσαμεν αὐτὴν καὶ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Τυρνάβου, ὅστις ἀπαθῶς καὶ ἠρέμα καὶ μετὰ πατριωτισμοῦ προσῆλθεν ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα ἐξηγήσῃ τί συνέβη ἐν Κρήτῃ, καὶ δὲν προέβη περαιτέρω. Δὲν προέβη περαιτέρω, διότι, ὡς ἀληθὴς πατριώτης, ἐνόμισεν ὅτι ὤφειλε νὰ σταματήσῃ εἰς ὅσα ἦσαν ἀναγκαῖα, ἵνα ἀποδειχθῇ τὸ ἀβάσιμον τῶν ἀνακοινώσεων τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων. Ἀπόδειξιν δὲ, διὰ νὰ πεισθῆτε ὅτι τὰ ῥηθέντα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων ἦσαν ἐπινοήματα καὶ περισυλλογαὶ τῶν καφφενείων, ἔχετε τὸ ἰσχυρισθὲν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἀπέστειλε τὰ πλοῖα εἰς τὴν Κρήτην, καίτοι βέβαιον ὅτι διὰ τῆς ἀποστολῆς ταύτης ἤθελεν ἐπιτύχει καὶ πλήρη ἀνεξαρτησίαν, διότι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἐνθυμουμένη τὸν ἀποβιώσαντα καὶ ἀκολουθοῦσα καὶ τὴν σκιὰν αὐτοῦ, ἔκρινεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀποστείλῃ πλοῖα, τὰ ὁποῖα ἐπρομήθευσεν ἡ πρόνοια τοῦ μακαρίτου Τρικούπη! Ὄταν, Κύριοι, ὁ ἀγορεύων ἐν Κοινοβουλίῳ κατέρχηται εἰς τοιαῦτα ἐπιχειρήματα, ὅταν τοιαῦτά τινα ἀναφέρῃ, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὸ θέμα του, καὶ ὅταν καταλήγῃ εἰς τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπεχρέωσαν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀποτείνῃ πρὸς αὐτὸν τὴν αὐστηρὰν ἐκείνην ἐπιτίμησιν, μένει πλέον ἀμφιβολία τις ὡς πρὸς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ πρὸς τὰ ῥηθέντα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων; Καὶ ὅμως, ὅταν ἐκκαθαρίσητε τὰ ἐκτεθέντα καὶ ἀφαιρέσητε ὅ,τι ἀφορᾷ εἰς ὕβριν, θέλετε καταλήξει εἰς ὅ,τι ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπε πρὸς τὸ Κοινοβούλιον: «Δὲν εἰργάσθην, ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διὰ τὴν ἐπανάστασιν, διότι ἐφρόνουν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐργασθῶ διὰ νὰ ἐπαναστατήσῃ ἡ Κρήτη· αὐτὴ ἦτο ἡ πεποίθησίς μου· ὅταν ὅμως ἐπανεστάτησε, κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν, ἵνα δυνηθῶ νὰ ἐπιτύχω τὸν πόθον τῶν Κρητῶν. Καὶ οἱ πόθοι τῶν Κρητῶν περιωρίσθησαν εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν.» Ἐκομίσθη καὶ ἐπιστολή τις τοῦ ἐν Κρήτῃ Γάλλου προξένου, ἡ ὁποία καθάπτεται τοῦ ἡμετέρου Βασιλέως. Αὕτη δὲν ἀφορᾷ τὴν Κυβέρνησιν· ἐν τῇ ἐπιστολῇ ἐκείνῃ δὲν ἀναφέρεταί τι περὶ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἡ ἐπιστολὴ ἐκείνη ἔχῃ τι τὸ ὑβριστικὸν ἢ προσβλητικὸν, τοῦτο ἀφορᾷ τὴν Α. Μεγαλειότητα, ἀτυχῶς δὲ ἡ Α. Μεγαλειότης δὲν ἐπιτρέπεται νὰ κατέλθῃ εἰς τὴν δημοσιότητα καὶ νὰ διαψεύσῃ τὸν πρόξενον, ὁ ὁποῖος ἕνα μόνον σκοπὸν εἶχε, τίνι τρόπῳ ν’ ἀποτρέψῃ τοὺς Κρῆτας ἀπὸ τὴν ἐπανάστασιν, καὶ ἀφοῦ ἐξήντλησε πάντα τὰ ἄλλα μέσα, ἐνόμισεν ὅτι ὤφειλε νὰ ποιήσῃ χρῆσιν καὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ του. Καὶ διότι ὁ πρόξενος ἐκεῖνος ἐπέῤῥιψε τοιαύτην μομφὴν κατὰ τοῦ ἡμετέρου Βασιλέως, ὤφειλε τοιοῦτον ἔγγραφον νὰ κομισθῇ ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου καὶ νὰ τὸ ἐπικαλεσθῶσι κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Ὁ Βασιλεὺς, ὡς ἀνεύθυνος, δύναται νὰ ἔχῃ τὴν γνώμην του. Οἱ Κρῆτες ἐνθουσιῶσιν ἐπὶ τῇ ἐπιτυχίᾳ τῆς αὐτοδιοικήσεώς των· ἀλλ’ ἐξεφράσθη καὶ γνώμη, ὅτι διὰ τῆς αὐτοδιοικήσεως θέλει ἐπέλθει ζημία εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ Κρήτη διὰ τῆς αὐτοδιοικήσεως ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἀποχωρίζεται ἐκ τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ, εὑρίσκεται ὑπὸ τὴν ἡμικυριαρχίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν θὰ παρίσταται ἡ Κρήτη, ὡς μέχρι τοῦδε παρίστατο, εἰς πᾶν ἐθνικὸν ζήτημα, συντρέχουσα καὶ συμβοηθοῦσα τὸν Ἑλληνισμόν. Τὴν γνώμην ταύτην θεωρῶ ἐγωϊστικήν. Δὲν πρέπει, λέγουσιν, ἡ Κρήτη, δὲν πρέπει ὁ Κρητικὸς λαὸς ἢ οἱαδήποτε ἄλλη ἐπαρχία Ἑλληνικὴ, ὑπὸ τὸν τουρκικὸν ζυγὸν εὑρισκομένη, ν’ ἀποκτήσῃ προνόμια, ἢ αὐτοδιοίκησιν, διότι διὰ τῆς ἀποκτήσεως τῶν προνομίων καὶ τῆς αὐτοδιοικήσεως θέλει παύσει πλέον μεριμνῶσα πῶς ν’ ἀποκτήσῃ τὴν ἀνεξαρτησίαν της! Πλάνη, Κύριοι. Ὄσον περισσότερον ἀναπτύσσεται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ἐπὶ τοσοῦτον μᾶλλον ποθεῖ τὴν ἕνωσιν αὐτοῦ μετὰ τῆς μητρός. Καὶ ἔχομεν, Κύριοι, προηγούμενα διδάσκοντα, ὅτι μέχρις ὅτου ὁ Ἕλλην εὑρίσκεται ἀπεσπασμένος ἀπὸ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος, ποθεῖ πάντοτε τὴν ἕνωσιν μετ’ αὐτῆς, ἔστω καὶ ἂν δὲν πρόκειται νὰ βελτιώσῃ τὴν θέσιν του, ἔστω καὶ ἂν πρόκειται νὰ ἀπολέσῃ τι. Ἔχομεν τὸ προηγούμενον τοῦ Ἑπτανησιακοῦ λαοῦ, ὅστις δὲν ἐστερεῖτο καὶ ἐλευθερίας καὶ ὑλικῶν ἀπολαυῶν, καὶ ὅμως ἀπέναντι τῆς ἰδέας τῆς ἑνώσεως αὑτοῦ μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος τὰ πάντα περιεφρόνησε, καὶ εἰργάσθη διὰ θυσιῶν καὶ θυμάτων μέχρις οὗ ἐπέτυχε τὴν ἕνωσιν αὐτοῦ. Πρόσφατον γεγονὸς ἔχομεν τὴν Κύπρον, ἐξελθοῦσαν μόλις τῆς Τουρκικῆς δουλείας, γευομένην ἤδη τὴν Ἀγγλικὴν διοίκησιν, καὶ μ’ ὅλον τοῦτο πρώτη εὐχὴ παρὰ τῶν Κυπρίων, ἐκφρασθεῖσα ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν αὐτῶν θέσιν, ποῖα εἶναι; ἡ ἕνωσις μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἀδικοῦμεν τοὺς Κρῆτας, ἀποδίδοντες εἰς αὐτοὺς τοιαύτας ἰδέας, μετὰ τοιαῦτα προηγούμενα, ἐπὶ ὁλόκληρον αἰῶνα προσφερθέντα εἰς τὸν βωμὸν τῆς πατρίδος. Ἐν ὅσῳ, Κύριοι, ὑπάρχουσι τὰ ὄρη τῆς Κρήτης, δὲν δύναται νὰ ἐκλείψῃ ἀπὸ τὰς καρδίας τῶν Κρητῶν ὁ ἔρως πρὸς τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὴν ἐλευθερίαν, καὶ ὁ πόθος πρὸς τὴν ἕνωσιν αὐτῶν μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. Ἐὰν ἐκλείψωσι τὰ ὄρη τῆς Κρήτης, τότε θὰ ἐκλείψῃ καὶ τὸ αἴσθημα τοῦτο τῶν Κρητῶν. Δὲν πρέπει, Κύριοι, ν’ ἀμφιβάλλωμεν ὅτι ἡ ἐπιτευχθεῖσα αὐτοδιοίκησις θέλει φέρει καὶ τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος, ἄνευ πτωμάτων καὶ καταστροφῶν. Φρονῶ, Κύριοι, ὅτι αἱ ἀγορεύσεις ἐπὶ τοῦ θέματος ὤφειλον νὰ περιορισθῶσιν ἁπλῶς καὶ μόνον εἰς τὸ ζήτημα τὸ ἀφορῶν τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν τελευταίαν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης, τοῦτο δὲ ἀκριβῶς τινες τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἔπραξαν, περιορισθέντες εἰς τὸ θέμα. Ἀλλὰ ἐπὶ πολλὴν ὥραν ἠκούσαμεν ἐκδρομὰς, μὴ ἐχούσας σχέσιν πρὸς τὸ συζητούμενον θέμα, διότι, καὶ μὲ ὅλην τὴν εὐφυΐαν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, τοῦ νὰ συσχετίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του μὲ τὸ θέμα, κατεδείχθη μόνον ἡ ἐπιθυμία αὐτοῦ νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς εὐκαιρίας ταύτης πρὸς ἀνάπτυξιν ἰδίου προγράμματος. Καὶ ἠκούσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς νὰ συνιστᾷ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἐπαναφορὰν τῆς χωροφυλακῆς, ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς ὁποίας καὶ εἰργάσθη καὶ συνηγόρησε. Καὶ ἠκούσαμεν τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Παρνασσίδος ἀγορεύοντα ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, ἐνῷ πρόσφατοι εἰσέτι εἶναι αἱ ὑπὲρ αὐτῆς ἀγορεύσεις του, αἱ γενόμεναι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς ἀναμφιβόλως πρωτεύει εἰς τὸν χειρισμὸν τῶν ἀριθμῶν, καὶ μετὰ τῆς μεγαλειτέρας εὐχερείας δύναται πάντα προϋπολογισμὸν, ἐρχόμενον εἰς τὰς χεῖράς του, ν’ ἀποδείξῃ ἰσοσκελῆ, περισσεύοντα ἢ ἐλλειμματίαν, καὶ μετὰ ἀριστοτεχνικῆς τῷ ὄντι μεθόδου καὶ διὰ τῶν ἀριθμῶν ἀνὰ χεῖρας μᾶς κατέδειξεν, ὅτι δύναται ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος προϋπολογισμοῦ νὰ ἀφαιρέσῃ 10 ὅλα ἑκατομμύρια, καὶ δι’ αὐτῶν νὰ προετοιμάσῃ καὶ στόλον καὶ στρατὸν, καὶ ταῦτα ἄνευ βλάβης τῆς ὑπηρεσίας! Ἀλλὰ οὐχὶ καὶ χωρὶς νὰ προστρέξῃ εἰς τοὺς περιλαλήτους οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς, καὶ χωρὶς νὰ παρεμβάλῃ εἰς τὸ μέσον καὶ τὴν συνομολόγησιν ἑνὸς δανείου. Ταῦτα πάντα ἁπλῶς ἐμνημόνευσα διὰ νὰ καταλήξω εἰς μίαν παρατήρησιν, ἥτις μοὶ ἐνετυπώθη κατὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν ἤκουον τὸν κ. Βουλευτὴν Παρνασσίδος, παρατήρησιν προερχομένην ἐκ τῶν ἐσχάτως ἀναγνωσθέντων παρ’ ἐμοῦ ἐν ταῖς ἐφημερίσιν ἐν σχέσει μὲ τὸν συμβιβασμὸν, τὸν ὁποῖον ἐμνημόνευσεν ὡσαύτως ὁ κ. Βουλευτὴς Παρνασσίδος. Οἱ Γερμανοὶ ἐξανέστησαν καθ’ ἡμῶν, διότι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἐνεγράφη κονδύλιον πρὸς ἐπισκευὴν τῶν θωρηκτῶν, καὶ μᾶς ἐξυβρίζουσι, διότι δὲν κάμνομεν μεγαλειτέρας οἰκονομίας, διὰ νὰ τοῖς ἀποδώσωμεν πλείονα τῶν προσφερομένων. Ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Παρνασσίδος εὐχαρίστως θὰ ἀκουσθῇ παρὰ τῶν δανειστῶν μας, καὶ θὰ δώσῃ ἐπιχειρήματα, ἵνα ἐπιμένωσιν εἰς τὰς ἀπαιτήσεις των, ὅταν ἡμεῖς ὑποδεικνύωμεν αὐτοῖς, ὅτι δυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν, ἐὰν πρόκειται διὰ ναυτικὰς καὶ στρατιωτικὰς παρασκευὰς, 10 ὅλα ἑκατομμύρια. Ἡ θέσις μας ἐν σχέσει πρὸς τοὺς δανειστὰς ἡμῶν ἐπέβαλλε σιωπὴν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Παρνασσίδος, ἢ τοὐλάχιστον ἐπιφύλαξιν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι ἐκεῖ εἶναι ἡ θέσις τοιαύτης συζητήσεως καὶ κατὰ ταύτην θὰ εἶχε τὰς ἀπαντήσεις. Ἀτυχῶς οὔτε τὰ προγράμματα, οὔτε τὰ νομοσχέδια δύνανται νὰ ἀνορθώσωσι τὰ κακῶς ἔχοντα. Δὲν παρέρχεται, Κύριοι, ἐκλογὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν νέα προγράμματα καὶ νέαι ὑποσχέσεις νὰ μὴ δοθῶσι πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν περὶ τῆς βελτιώσεώς του, καὶ ἐπὶ ὅσα ἔτη διατελῶ Βουλευτὴς, ὁ στρατὸς καὶ τὸ ναυτικὸν ὀργανίζεται, καὶ πάντοτε ἔχουσιν ἀνάγκην ὀργανισμοῦ. Τὰ προγράμματα οὐδέποτε σχεδὸν ἐξετελέσθησαν, καὶ ἡ μὴ ἐκπλήρωσις αὐτῶν κατέῤῥιψε πάντας τοὺς πολιτευομένους εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν, καὶ οὐδεμία πίστις παρέχεται εἰς τὰς διὰ τῶν προγραμμάτων ὑποσχέσεις. Σήμερον πράγματι ἀπαιτεῖ ὁ λαὸς, καὶ θὰ ηὐχόμην, ἐὰν τὰ προηγούμενα τὸ ἐπέτρεπον, εἰς τοὺς ὑποστηρίζοντας τὴν διαῤῥύθμισιν τῶν τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν οἰκονομικῶν, δι’ ὧν οὗτοι προτείνουσι μέσων, νὰ ἔλθωσι τάχιστα εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐὰν πρόκειται νὰ πραγματοποιήσωσι τὰς ὑποσχέσεις των. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔχει τὸν λόγον.

§32ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν θέλω ἐπιμείνει, Κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν εὐθυνῶν αὐτῆς κατὰ τὸν τελευταῖον Κρητικὸν ἀγῶνα. Τοσαῦτα ἐλέχθησαν περὶ τούτου ὑπὸ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὥστε οὐδὲν ἄλλο δύναταί τις νὰ προσθέσῃ· ἡ Κυβέρνησις ἄλλως ἐδήλωσεν, ὅτι οὔτε πρὸ τῶν σφαγῶν τῶν Χανίων οὔτε μετὰ τὰς σφαγὰς ἦτο ὑπὲρ πολιτικῆς ἐνεργείας· ἐδικαιολόγησε δὲ σαφῶς καὶ καθαρῶς τὴν πολιτικὴν αὑτῆς. Εἶπεν ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ Κράτους ἦτο τοιαύτη, ὥστε οὐδὲν ἐνέπνεεν εἰς αὐτὴν θάῤῥος, ὅπως μετέλθῃ τοιαύτην πολιτικήν. Τοῦτο εἶναι ζήτημα ἀντιλήψεως, τὰ τῆς ἀντιλήψεως δ’ ἐξαρτῶνται κατὰ πολὺ ἐκ τοῦ χαρακτῆρος ἑκάστης Κυβερνήσεως καὶ τοῦ θάῤῥους αὐτῆς. Ἑπομένως ἐπ’ αὐτοῦ θεωρῶ δύσκολον τὴν συζήτησιν. Οὕτω ἠκούσατε τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κραναίας ἀπαριθμήσαντα μετὰ δέους ὅλους τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἤθελον ἀκολουθήσει τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνεργείας. Ἄλλοι παρέστησαν τὸ ἐναντίον. Ἐπὶ τούτων οὐδεμία ἐξέτασις θὰ ἦτο λυσιτελής. Ἡ Κυβέρνησις ἐπεκαλέσθη πρὸς δικαιολόγησιν τῆς πολιτείας της ἕτερόν τι. Εἶπεν ὅτι ὑπὲρ πολιτικῆς ἐνεργείας οὐδεμίαν ἐνθάῤῥυνσιν εὗρε παρὰ ταῖς Μεγάλαις Δυνάμεσι. Τοῦτο βεβαίως εἶναι ἀληθὲς, ἀλλ’ ἦτο περιττὸν νὰ τὸ βεβαιώσῃ, διότι Κυβέρνησις, ἡ ὁποία καὶ πρὸ τῶν σφαγῶν καὶ μετὰ τὰς σφαγὰς βεβαιοῖ ὅτι δὲν ἦτο ὑπὲρ πολιτικῆς ἐνεργείας, οὐδεμίαν ἠδύνατο νὰ περιμένῃ παρὰ Μεγάλων Δυνάμεων ὑποστήριξιν. Αἱ ξέναι Κυβερνήσεις, προσελθοῦσαι ἐνταῦθα μετὰ τὰς σφαγὰς, καὶ μαθοῦσαι ὅτι ἡ ἀπόφασις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἦτο κατὰ πάσης ἐνεργείας, καὶ ὅτι ἐδειλία νὰ ἀναλάβῃ οἱονδήποτε μέτρον ὑπὲρ τῶν ἐν Κρήτῃ, ἐννοεῖται ὅτι δὲν ἠδύναντο ἢ νὰ ἐπιδοκιμάσωσι καὶ ἐνθαῤῥύνωσι τὴν πολιτικὴν αὐτὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἔπρεπε δὲ νὰ ἐπιδοκιμάσωσιν αὐτὴν, εἴτε εἶχον συμφέρον, ὅπως μὴ διαταραχθῇ ἡ τάξις ἐν τῇ Ἀνατολῇ, εἴτε δὲν εἶχον τοιοῦτον συμφέρον, διότι καθῆκον πασῶν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες ἐγγυῶνται τὸ καθεστὼς ἐν τῇ Ἀνατολῇ, εἶναι, ὅπως μὴ δείξωσιν ὅτι ἀποχωριζόμεναι τῶν ἄλλων θέλουσι νὰ διαταράξωσι τὸ καθεστὼς αὐτό. Λοιπὸν ἄφευκτον ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἡ ὁμόφωνος πολιτικὴ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἀλλὰ δύναται ἐκ τούτου νὰ ὑποστηρίξῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι οὐδεμία ὑπάρχει διάθεσις πράγματι τινὸς ἢ τινῶν τῶν Δυνάμεων αὐτῶν, ὅπως τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης λάβῃ ἀλλοίαν τροπὴν καὶ λύσιν; Βεβαίως ὄχι. Ἀλλ’ οὔτε τοῦτο δύναται σήμερον νὰ συζητηθῇ. Αἱ ἀποδείξεις ἀναγκαίως ἐλλείπουν. Δύναταί τις μόνον, ἐπικαλούμενος τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἀντίθεσιν τῶν Δυνάμεων, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἠγέρθη τὸ Κρητικὸν ζήτημα, νὰ συναγάγῃ, ὅτι βεβαίως δὲν ὑπῆρχεν ἐκ μέρους τινῶν Δυνάμεων πραγματικὴ ὁμοφωνία, ὅπως καταπνιγῇ ἐκ παντὸς τρόπου ἡ Κρητικὴ ἐξέγερσις. Ἡ διατάραξις ἤρεσκεν, ἤρκει νὰ μὴ ἔφερεν εἰς ῥῆξιν μεταξὺ αὐτῶν. Γνωστὴ εἶναι ἡ διαίρεσις, ἥτις ἐπῆλθεν ἐσχάτως· γνωστὸς εἶναι ὁ σύνδεσμος, ὅστις συνεκροτήθη πρὸ μικροῦ μεταξὺ τριῶν Κρατῶν, τῆς Ῥωσσίας, τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Τουρκίας, γνωστὸν ἐπίσης, ὅτι ὁ σύνδεσμος οὗτος κυρίως ἀποτείνεται ἐναντίον τῆς Ἀγγλίας, καὶ ὅτι κύριον σκοπὸν εἶχεν, ἴσως καὶ ἔχει, τὴν κατὰ τῆς καταλήψεως τῆς Αἰγύπτου ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας πολιτικήν. Συμφέρον ὄχι μόνον τῆς Ἀγγλίας, ἀλλὰ καὶ ἄλλων πιθανώτατα Δυνάμεων ἦτο, ὅπως διασπασθῇ ἡ ἕνωσις αὕτη, ἡ ἀναδεικνύουσα πανισχύρους ἐν Κωνσταντινουπόλει τὴν Ῥωσσίαν καὶ τὴν Γαλλίαν, βεβαίως δὲ δὲν ἦτο εὐκαιρία καλλιτέρα πρὸς τοῦτο ἢ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης, ἂν τοὐλάχιστον διὰ τῆς τελείας αὐτῆς αὐτονομίας ἔμελλε νὰ φέρῃ εἰς τὸν ἀποχωρισμὸν ἀπὸ τῆς Τουρκίας. Ἀλλὰ διὰ νὰ γένηται τοιαύτη ἀφορμὴ ἡ Κρητικὴ ἐπανάστασις, ἄλλη ἀπῃτεῖτο ἐνέργεια. Ἔπρεπε νὰ θέλωμεν νὰ πλασθῇ ζήτημα ἑνώσεως ἢ αὐτονομίας τῆς Κρήτης, καὶ νὰ ἔχωμεν ἀπόφασιν νὰ ἐπιμείνωμεν ὑπὲρ αὐτῶν, πρὶν ἐκτεθῶσι Δυνάμεις τινὲς ὑπὲρ τοιαύτης λύσεως. Ἀλλ’ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐδείξαμεν, ὅτι δὲν ἠθέλομεν νὰ πλασθῇ τοιοῦτον ζήτημα. Ἔκτοτε αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ὤφειλον νὰ φαίνωνται πᾶσαι σύμφωνοι, διότι τὴν ὁμοφωνίαν αὐτὴν ἤθελε καὶ ἡ Ἑλλάς. Ἡ ἀφαίρεσις τῆς Κρήτης ἀπὸ τῆς Τουρκίας ἀνεγνωρίσθη ἀδύνατος καὶ ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος αὐτῆς. Ὅτι δὲ οὕτω πως ἐκρίνετο ἐν Ἀγγλίᾳ ἡ πολιτικὴ αὕτη τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τὸ συνάγει τις ἐκ τοῦ λόγου τοῦ ὑφυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, λόγου πλήρους εἰρωνείας ὅσον ἀφορᾷ τὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος. Ὁ ὑφυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ἀπαντῶν εἰς τὸν βουλευτὴν Monck, ὅστις ὡμίλησε περὶ προσαρτήσεως τῆς Κρήτης εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὑπομνήσας ὁμοίαν πρότασιν τοῦ λόρδου Παλμερστῶνος κατὰ τὸ 1830 ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, εἶπεν, ὅπως ἀποκρούσῃ τὴν πρότασιν αὐτὴν, ὅτι, ὅπως ἐπιτευχθῇ ἡ προσάρτησις, τρία τινὰ ἀπαιτοῦνται, ἡ συναίνεσις τῆς Ἑλλάδος, ἡ συναίνεσις τῆς Τουρκίας καὶ ἡ συναίνεσις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἀλλὰ ἡ Ἑλλὰς, εἶπεν, οὔτε ἱκανὴ εἶναι νὰ ἐπιχειρήσῃ, οὔτε θέλει τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν Τουρκίαν, βεβαίως αὕτη δὲν θέλει αὐτὴν, οὐδ’ αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις εἶναι δυνατὸν νὰ συναινέσωσιν εἰς τὴν τοιαύτην ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ὅταν οὐδεὶς ζητῇ τι, εἶναι παράδοξος ἡ ἀξίωσις, ὅπως αἱ ξέναι Κυβερνήσεις ζητοῦν αὐτό. Αὐταὶ ἀντίθετα ἔχουν πολλάκις συμφέροντα, ἀλλ’ αὐτὰ ἀκριβῶς ἐπιβάλλουν αὐταῖς νὰ μὴ μετέρχωνται φανερὰ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἐπιθυμοῦσι τὰ μικρὰ Κράτη, καὶ νὰ μὴ ἀποσπῶνται τῆς ὁμοφωνίας ἄνευ σπουδαίων λόγων. Οἱ λόγοι οὗτοι ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν ἐπλάσθησαν. Ἀλλὰ τί ὠφελοῦν πάντα ταῦτα; ἡ αἰωνία ἀπάντησις ἡμῶν, ὁσάκις τοιαῦται περιστάσεις παρουσιάζωνται, εἶναι, ὅτι δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ πράξωμεν ὅ,τι ὀφείλομεν, ὅτι δὲν μᾶς ἐνθαῤῥύνει ἡ Εὐρώπη. Συντηρητικωτέραν δὲ πολιτικὴν ἔδειξε πρὸ παντὸς ὅτι εἶχεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν πρό τινων ἡμερῶν, ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἐμνήσθη μετά τινος εἰρωνείας τῶν ἀξιώσεων τῆς Ἑλλάδος περὶ ἡγεμονίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μοὶ ἐφάνη παράδοξον, ὅτι μετὰ τοιούτου τρόπου ἐλάλησε περὶ τῆς ἀξιώσεως αὐτῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἐκεῖνος ὅστις, ἕνεκα ἀκριβῶς τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ τῆς ἡγεμονίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἔλαβε τὴν τιμὴν νὰ παρασταθῇ ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου. Οὐχὶ δὲ τόσον, ὅπως ἐλέγξω τὸ ἄτοπον τῶν φράσεων ἐκείνων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὅπως ὑπομνήσω περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουν μεγίστην σημασίαν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν ἀγώνων τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, καὶ τὰς ὁποίας δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, θέλω παρακαλέσει τὴν Βουλὴν νὰ προσέξῃ εἰς αὐτάς. Διότι ὅ,τι πολλοὶ νομίζουν ὅτι οἱ Ἕλληνες ἡμεῖς μόνοι εὐαρεστούμεθα νὰ ἀξιῶμεν, εἶναι ἀνεγνωρισμένον ὑπὸ τῆς Εὐρώπης. Ἀνεγνωρισμένον δηλαδή, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶναι ὁ ἡγέτης τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐνθυμεῖσθε πάντες, ὅτι τὰς παραμονὰς τῆς συγκροτήσεως τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου ἐξεδόθη ἡ γνωστὴ ἐγκύκλιος τοῦ λόρδου Σαλισβουρὺ, τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, ἥτις, δύναται νὰ εἴπῃ τις, ἤνοιξε τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν πλείστων ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐξ ἐκείνων ἀκόμη, οἵτινες ἐπάγγελμα εἶχον τὴν πολιτικὴν περὶ τῆς ἐκτάσεως καὶ τῆς νομιμότητος τῶν ἀξιώσεων ἡμῶν. Ἐκεῖ καθαρῶς διετυπώθησαν τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, νὰ παρίσταται ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ τῶν Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν τῶν ὑποδούλων τῇ Τουρκίᾳ. Συνέπεια τῆς ἐγκυκλίου καὶ τῶν γνωμῶν αὐτῆς ὑπῆρξεν ἡ ἰδέα τῆς παραστάσεως τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου. Ἐκεῖ κατὰ τὴν δευτέραν συνεδρίασιν συνεζητήθη τὸ ζήτημα τῆς παραστάσεως τῆς Ἑλλάδος. Ἔλαβε τὸν λόγον ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ, καὶ μετά τινα ἄλλα περὶ τῆς Σλαυικῆς καὶ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, προσθέτει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἀλλ’ αἱ δύο φυλαὶ δὲν παρίστανται ἐν ἴσῃ μοίρᾳ ἐν τῷ Συνεδρίῳ. Οἱ Σλαῦοι ἔχουν ὑπερασπιστὴν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἰσχυρὸν στρατιωτικὸν λαόν, τὸν ἀδελφὸν αὐτῶν κατά τε τὸ αἷμα καὶ τὴν πίστιν, πανίσχυρον ἐκ τοῦ γοήτρου τῶν προσφάτων αὐτοῦ νικῶν. «Οἱ Ἕλληνες τοὐναντίον δὲν ἔχουσιν ἐνταῦθα ὡς ἀντιπρόσωπον οὐδὲν ἔθνος τῆς αὐτῆς φυλῆς. «Ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μεγαλειότητος εἶναι τῆς γνώμης, ὅτι ἀποφάσεις ληφθεῖσαι ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας δὲν ἤθελον εὐχαριστήσει τὴν Ἑλληνικὴν φυλήν, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ἤθελον συνεπαγάγει οὔτε τὴν ἡσυχίαν τοῦ Ὀθωμ. Κράτους, οὔτε τὴν εἰρήνην τῆς Εὐρώπης. «Φόβος ὑπάρχει, μὴ νέαι ταραχαὶ ἐκραγῶσιν ἐν μέσῳ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, τοῦ βαθέως ἀφωσιωμένου εἰς τὴν θρησκείαν του καὶ τὸν ἐθνισμόν του, ὅστις θὰ τρέφῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Εὐρώπη τὸν ἐγκατέλιπε καὶ τὸν παρέδωκεν εἰς τὴν κυριαρχίαν φυλῆς, ἀπὸ τῆς ὁποίας τὸν κρατοῦσι μεμακρυσμένον αἱ συμπάθειαι αὐτοῦ. «Ἡ Ἀγγλία προτείνει διὰ τοῦτο, ὅπως τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον γείνῃ δεκτὸν νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ἀποστολὴν αὐτὴν (ce rôle) ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων καὶ νὰ μετάσχῃ τῶν συνδιασκέψεων τοῦ Συνεδρίου. Τουλάχιστον νὰ παρευρεθῇ εἰς πάσας τὰς συνεδριάσεις, ἐν αἷς ζητήματα συνδεόμενα πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς θέλουσι συζητηθῆ.» Ποία καθαρωτέρα ἄλλη ἀναγνώρισις ἡμῖν τῆς ἡγεμονίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Μετὰ τὴν συζήτησιν αὐτὴν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Γαλλίας ὑπέβαλε τὴν ἑξῆς πρότασιν εἰς τὸ Συνέδριον (ἀναγινώσκει): «Θεωροῦν ὅτι ἐν τῇ ἐξετάσει τῶν νέων μέτρων, ἅτινα πρόκειται νὰ λάβῃ, ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὴν εἰρήνην ἐν τῇ Ἀνατολῇ, εἶναι δίκαιον νὰ δοθῇ εἰς τὴν Αὐλὴν τῶν Ἀθηνῶν ἡ εὐκαιρία νὰ ἐκφράσῃ τὰς εὐχὰς αὐτῆς (ses voeux) καὶ ὅτι εἶναι ὠφέλιμον νὰ γνωρίσωσι ταύτας αἱ Δυνάμεις. «Τὸ Συνέδριον προσκαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν τῆς Α. Ἑλληνικῆς Μεγαλειότητος νὰ ὁρίσῃ ἀντιπρόσωπον, ὅστις θέλει γείνῃ δεκτὸς νὰ ἐκθέσῃ τὰς παρατηρήσεις τῆς Ἑλλάδος, ὅταν θὰ πρόκειται ν’ ἀποφασισθῇ ἡ τύχη τῶν ὁμόρων ἐπαρχιῶν τοῦ Βασιλείου καὶ ὅστις θὰ κληθῇ ἐν τῷ Συνεδρίῳ, ὁσάκις οἱ πληρεξούσιοι θὰ τὸ κρίνωσι κατάλληλον.» Ὁ μαρκήσιος Σαλισβουρὺ τότε ἐπρότεινεν ἐν τῇ προτάσει ταύτῃ τὴν ἀντικατάστασιν τῶν λέξεων «ὁμόρων ἐπαρχιῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου» διὰ τῶν λέξεων «Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν.» Ἐψηφοφορήθη πρῶτον ἡ πρότασις τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Γαλλίας, καὶ ἐγένετο δεκτή. Ἔπειτα ἐτέθη εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ λόρδου Σαλισβουρύ. Ἐπ’ αὐτῆς ἐζήτησεν ἐξηγήσεις ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Αὐστρίας, ὁ κόμης Ἀνδράσσυ, ὁ δὲ λόρδος Σαλισβουρὺ ἀπήντησεν, ὅτι «ὑπάρχουσιν ἐπαρχίαι Ἑλληνικαὶ, αἵτινες δὲν εἶναι ὅμοροι τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καὶ περὶ ὧν ἡ Ἀγγλία ἐπιθυμεῖ, ὅπως ἐνασχοληθῇ τὸ Συνέδριον. Ἐν τῷ Γαλλικῷ σχεδίῳ γίνεται λόγος μόνον περὶ τῆς Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας. Ἡ τροποποίησις τῆς Ἐξοχότητός του ἐπιτρέπει τοὐναντίον νὰ περιληφθῶσιν εἰς τὰς συζητήσεις, καθ’ ἃς θὰ παρίστανται οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, καὶ αἱ ἐπαρχίαι τῆς Μακεδονίας, τῆς Θράκης καὶ τῆς Κρήτης.» Λοιπὸν ῥητῶς ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Μ. Βρεττανίας ἐν Συνεδρίῳ ἐκ τῶν ἰσχυροτάτων, τὰ ὁποῖα συνῆλθόν ποτε ἐν τῷ κόσμῳ, ἀνεγνώρισεν, ὅτι τὸ Ἑλλην. Κράτος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ παρίσταται ἐν Συνεδρίῳ τοιούτῳ, ὅπως ἀντιπροσωπεύσῃ τὰ συμφέροντα οὐ μόνον τῶν ὁμόρων ἐπαρχιῶν, ἀλλὰ καὶ τῆς Θράκης καὶ τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Κρήτης. Ὑπὲρ αὐτῆς δὲ τῆς προτάσεως ἐψηφοφόρησαν ἐκτὸς τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἀγγλίας καὶ οἱ τῆς Ἰταλίας καὶ τῆς Αὐστρίας. Οἱ ἄλλοι ἐψηφοφόρησαν τὴν πρότασιν, ὅπως διετυπώθη ὑπὸ τῶν Γάλλων. Ἀλλὰ δὲν ἕπεται ἐκ τοῦ ὅτι ἐψηφίσθη τὸ συνταχθὲν ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Γαλλίας σχέδιον, ὅτι δὲν ἀναγνωρίζονται παρ’ αὐτῶν τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐπὶ τῆς Θράκης, τῆς Μακεδονίας καὶ Κρήτης. Ἀλλ’ ὁ πρίγκηψ Βίσμαρκ ψηφοφορῶν εἶπεν, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἐπρόκειτο νὰ κληθῶσιν ὑπὸ τοῦ Συνεδρίου οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐρωτηθῶσι, τότε θὰ ἠδύνατο ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῆς ἐκτάσεως τῶν θεμάτων, οἱ δὲ ἀντιπρόσωποι τῆς Γαλλίας καὶ Ρωσσίας δὲν ἐψήφισαν τὴν πρότασιν, διότι θεωροῦν ὅτι ἐν αὐταῖς ταῖς ἐπαρχίαις ὑπάρχει μικτὸς πληθυσμός. Τοῦτο βεβαίως δὲν συνιστᾷ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Γαλλίας τὴν ἀκρίβειαν περὶ τὰς πληροφορίας, διότι διὰ πᾶν ἄλλο ἢ περὶ μικτοῦ πληθυσμοῦ ἐν Κρήτῃ δύναταί τις νὰ ὁμιλήσῃ, διότι κατοικεῖται μόνον ὑπὸ Τούρκων καὶ Ἑλλήνων, οὐδεὶς δὲ ἄλλος πληθυσμὸς χριστιανικὸς ὑπάρχει. Καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Θράκῃ ὁ πληθυσμὸς ὁ Ἑλληνικὸς εἶναι πολὺ ὑπέρτερος παντὸς ἄλλου χριστιανικοῦ πληθυσμοῦ. Μικτὸς κυρίως πληθυσμὸς ὑπάρχει ἐν Μακεδονίᾳ. Δὲν νομίζω ἑπομένως, ὅτι ἀξιοῦσα νὰ ἐργάζηται ἡ Ἑλλὰς ὑπὲρ τῆς τύχης τῶν ἐπαρχιῶν αὐτῶν, ὅτι ἀξιοῖ τι γελοῖον. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὅ,τι νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν καὶ τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ ἔθνους, εἶναι ὅτι μετὰ τόσας ἀποπείρας τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ὅπως ἀπελευθερωθῇ, δὲν κατώρθωσε τὴν ἀπελευθέρωσίν του. Μετὰ τόσους αἱματηροὺς ἀγῶνας, μετὰ τόσας θυσίας, μετὰ τόσας καταστροφὰς ἐντὸς τοῦ αἰῶνος τούτου, ἐξακολουθεῖ νὰ μένῃ ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν κυριαρχίαν. Τοιοῦτον παράδειγμα ἀγώνων ἀμφιβάλλω ἂν ὑπάρχῃ ἄλλο. Ἀλλ’ ὅ,τι προσέτι πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν ἡμῶν εἶναι, ὅτι ἡ Εὐρώπη, θελήσασα μετὰ τόσας ἐξεγέρσεις τῶν Χριστιανῶν τῆς Κρήτης νὰ διατηρήσῃ αὐτοὺς ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τῆς Τουρκίας, δὲν κατώρθωσε, μεθ’ ὅλας τὰς μεταῤῥυθμίσεις καὶ τὰ πολιτεύματα, τὰ ὁποῖα ἐχορηγήθησαν, νὰ ἀσφαλίσῃ εὐημερίαν καὶ εὐνομίαν. Τοῦτο ἔχει μεγάλην σημασίαν διὰ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον ἐν Κρήτῃ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τῆς Τουρκίας. Διότι, ὅ,τι σήμερον γίνεται, ὅ,τι ἀποτελεῖ τὴν πολιτικὴν, ἣν μέλλει ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Εὐρώπη ἐν τῇ Ἀνατολῇ, εἶναι αἱ μεταῤῥυθμίσεις, αἱ παραχωρήσεις τῆς Τουρκίας. Ἐὰν ὅμως αἱ μεταῤῥυθμίσεις καὶ τὰ πολιτεύματα ἐν Κρήτῃ καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ Τουρκίᾳ ἐναυάγησαν μέχρι τοῦδε, πρέπει νὰ μὴ ἀμφιβάλλωμεν, ὅτι θὰ ναυαγήσωσι καὶ πάλιν, εἴτε ἐν Κρήτῃ εἴτε ἐν ἄλλαις ἐπαρχίαις Ἑλληνικαῖς τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἰδοὺ διὰ ποῖον λόγον εἶχεν ἀξίαν ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἐζητήσαμεν ἐπὶ τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως. Ὁ ἔντιμος προλαλήσας ἐμέμφθη τὴν Ἀντιπολίτευσιν, διότι ἐπέμενε νὰ κατατεθῶσιν ἔγγραφα ἐπὶ τοιαύτης ὑποθέσεως, ὑποθέσεως, ὡς τὴν παρέστησαν, ἐκκρεμοῦς ἀκόμη, καὶ παρέστησε τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους τοιαύτη κατάθεσις ἐγγράφων θὰ συνεπήγετο. Ἀλλ’ ὅλοι αὐτοὶ οἱ κίνδυνοι εἶναι, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν, ἕωλοι. Οὐδεὶς κίνδυνος ἐκ δημοσιεύσεως τῶν ξένων ἐγγράφων, διότι οὐδέποτε ξένα Κράτη ἀποστέλλουσιν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι βέβαια, ὅτι καὶ δημοσιευόμενα δὲν θέλουσι βλάψει. Διότι πάντα τὰ Κράτη σήμερον, καὶ ἰδίως τὰ κοινοβουλευτικὰ, δημοσιεύουσι τὴν ἐπαύριον τῆς ἀποπερατώσεως τῶν μεγάλων ζητημάτων τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα, καὶ γνωρίζουσιν, ὅτι τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα σήμερον ἀποστέλλουσι, μετά τινα καιρὸν θὰ δημοσιευθῶσι καὶ θ’ ἀναγνωσθῶσι παρ’ ὅλου τοῦ κόσμου. Οὐδεὶς λοιπὸν ἐκ τούτου κίνδυνος. Ἀλλ’ ἂν ἐκ τῶν ἐγγράφων τῶν ἀποσταλέντων περὶ τῶν Κρητικῶν πραγμάτων πρὸς ξένας Κυβερνήσεις ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὑπάρχῃ κίνδυνος, τοῦτο εἶναι ἄλλο ζήτημα. Ἴσως δὲν εἶναι ὁποῖα ἔπρεπε νὰ ἦναι, καὶ ὑπάρχει φόβος, ὅτι θέλουσιν ἐκθέσει τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι τὸ ὠφέλιμον ἐκ τῆς δημοσιεύσεως τῶν ἐγγράφων. Ἡ δημοσίευσις τῶν ἐγγράφων φοβίζει καὶ συγκρατεῖ τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ τὰς Κυβερνήσεις. Ἀναγκάζει αὐτοὺς νὰ μὴ πράττωσιν ἢ παραλείπωσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα βλάπτουσιν, ἂν γείνωσι γνωστά. Ἡ εὐθύνη τότε εἶναι μεγαλειτέρα. Ὅταν καθιερώσητε τὴν ἀρχὴν, ὅτι Κυβέρνησις πλειονοψηφίας εἶναι ἐλευθέρα, ἐπὶ προφάσει βλάβης, νὰ μὴ δημοσιεύῃ τὰ ἔγγραφα, νὰ τὰ δημοσιεύῃ μετὰ παρέλευσιν πολλοῦ χρόνου, ὅτε τὸ ζήτημα ἀπώλεσε πᾶν ἐνδιαφέρον, τότε δὲν ἐξελέγχεται πράγματι καὶ ἀληθῶς ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς. Τοιαύτη Κυβέρνησις δὲν αἰσθάνεται εὐθύνας καὶ δὲν ὁδηγεῖται ὑπ’ αὐτῶν. Σήμερον ἔπρεπε νὰ ὑπάρχωσι τὰ ἔγγραφα τῆς Κρήτης, ὅπως βεβαιωθῇ, ἂν ἡ Κυβέρνησις μετῆλθεν ὅλα τὰ μέσα, ὅσα εἶχεν, ἂν ἔθεσε καὶ ὑπερησπίσθη τὸ ζήτημα καλῶς, καὶ ἂν εἰργάσθη, ἵνα ἐπέλωσι τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα τὸ ἔθνος ἀπεξεδέχετο καὶ ἄνευ τῆς χρήσεως τῶν ὅπλων. Διότι πλὴν τῶν ὅπλων ὑπάρχει ἕτερον μέσον, καὶ ἀνάγκη νὰ μάθωμεν, ἂν ἡ Κυβέρνησις μετεχειρίσθη μετ’ ἐπιτηδειότητος καὶ σταθερότητος πάνθ’ ὅσα ἠδύναντο νὰ ὠφελήσωσι πρὸς πληρεστέραν λύσιν τοῦ ζητήματος. Ὡς εἴδατε, χθὲς ἀνεγνώσθη τηλεγράφημα, καθ’ ὃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἰργάζετο πρὸς ἀπόδοσιν τοῦ πολιτεύματος τῆς Χαλέπας. Ἑπομένως ὁ σκοπὸς τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ διπλωματικῇ αὐτῆς ἐνεργείᾳ ἦτο, ὅπως ἀποδοθῇ τῇ Κρήτῃ τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας. Τὰ ἔγγραφα ἐπ’ αὐτῆς τῆς ἐνεργείας τοῦ Ὑπουργείου ἦσαν ἀναγκαῖα. Διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας καὶ τὸ κατόπιν ἀκρωτηριασθὲν κατὰ τὸ 1889 πολίτευμα ἔπρεπε νὰ ἦναι τὰ κυριώτερα ὅπλα τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως πείσῃ τὴν Εὐρώπην, ὅτι ὤφειλε νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὴν Κρήτην τὴν πλήρη αὐτονομίαν, διότι οὐδενὸς ὑπὸ τὴν Τουρκίαν πολιτεύματος ἡ ἐφαρμογὴ καὶ ἡ εὐδοκίμησις ἦτο δυνατή. Πρὸς τοῦτο παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ποιήσωμαι ἐκδρομήν τινα εἰς τὴν ἀμέσως πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως κατάστασιν ἐν Κρήτῃ, διότι ἐξ αὐτῆς θέλετε πεισθῆ, ὅτι ἰσχυρότατα ἐπιχειρήματα ὑπῆρχον, ὅπως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις βεβαιώσῃ, ὅτι οὐδὲν ὑπελείπετο ἢ ἡ αὐτονομία, καὶ συνηγορήσῃ ὑπὲρ αὐτῆς. Κατὰ τὸ 1889 κατελύθη, ὡς γνωστόν, τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας, ὅπερ ὑφίστατο δυνάμει τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, καὶ διετυπώθη ἕτερον μονομερῶς ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου. Ὁ Κρητικὸς λαός, μὴ θέλων νὰ δεχθῇ τοιαύτην παραβίασιν τῶν δικαιωμάτων του, ἔμεινεν ἄνευ πολιτεύματος, διότι οὔτε αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἠκρωτηριασμένον ἐδόθη παρὰ τοῦ Σουλτάνου, ἐφηρμόσθη. Οὕτως ἐξηκολούθουν τὰ πράγματα μέχρι τοῦ 1895. Ἡ κακοδιοίκησις εἶχε φθάσει εἰς τὸν ἔσχατον βαθμὸν, διεδέχοντο ὁ εἷς τὸν ἄλλον οἱ φυλετικοὶ φόνοι, ἀσφάλεια οὐδεμία ὑπῆρχεν, οἰκονομικὴ ἐπεκράτει παραλυσία, ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἐπεβάρυνε καθ’ ἡμέραν μὲ ἐλλείμματα τὸν προϋπολογισμὸν, οἱ πλεῖστοι τῶν ὑπαλλήλων ἔμενον ἐπὶ 10 καὶ 15 μῆνας ἄνευ μισθοῦ, ἰδίως ἡ χωροφυλακή. Τοῦτο κυρίως ζωγραφίζει τὴν ἐλεεινὴν κατάστασιν ἑνὸς τόπου. Τόπος, ἐν ᾧ ὁ χωροφύλαξ ἔχει ἐπὶ 15 μῆνας νὰ λάβῃ μισθὸν, φαντάζεσθε εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται. Πῶς θέλετε τὰ ὄργανα τὰ ἐντεταλμένα τὴν ἀσφάλειαν τῆς ζωῆς καὶ τῆς περιουσίας νὰ ζήσωσιν ἐπὶ 15 μῆνας ἄνευ μισθοῦ, χωρὶς νὰ ὑποπέσωσιν εἰς παραλείψεις καὶ παραβάσεις τῶν καθηκόντων αὑτῶν; Τοῦτο ἀρκούντως ἐξηγεῖ εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκετο ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ ἡ δημοσία ἀσφάλεια. Ἀπέναντι τῆς καταστάσεως αὐτῆς καὶ ἔτι χείρονος, ἥτις ἠπειλεῖτο, μέγιστον μέρος τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ ἠσθάνθη τὴν ἀνάγκην νὰ δεχθῇ νὰ σώσῃ τὸν τόπον, καὶ ὑπὸ τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τοῦ 1889, καὶ προσῆλθεν εἰς ἐκλογάς. Ἡ ἐκλεχθεῖσα Συνέλευσις συνῆλθε καὶ πρώτην καὶ κυρίαν ἀποστολὴν αὑτῆς ἐθεώρησεν, ὅπως μεριμνήσῃ περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, ἄνευ τῆς ὁποίας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παγιωθῇ ἡ τάξις. Οὐδὲν ἐπροτάθη νομοσχέδιον, οὐδεὶς ἐψηφίσθη νόμος, ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ προσκρούῃ εἰς τὰ δικαιώματα τοῦ Σουλτάνου. Ἠρκέσθη νὰ εὕρῃ καὶ ψηφίσῃ τοὺς πόρους, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐξησφάλιζεν ἓν δάνειον 120,000 λιρῶν, ἀναγκαῖον νὰ πληρωθῶσιν οἱ μισθοὶ τῆς χωροφυλακῆς καὶ τῶν ὑπαλλήλων. Ἵνα ἐννοήσητε τὴν ἀθλιότητα τῆς καταστάσεως, παρατηρῶ, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ τότε Γενικὸς Διοικητής, ὁ Καραθεοδωρῆς πασσᾶς, ἔμενεν ἀπλήρωτος, καὶ νομίζω ὅτι ἀπῆλθεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, χωρὶς νὰ λάβῃ οὐδένα μισθόν του. Τί πλέον κατεπεῖγον λοιπὸν ἢ νὰ ψηφίσῃ ἡ Κρητικὴ Συνέλευσις τὰ νομοσχέδια, δι’ ὧν ἐπέβαλε φόρους ὑπεραρκοῦντας πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ ἐξόφλησιν δανείου 120,000 λιρῶν; Ἐψήφισε προσέτι ἄλλα τινὰ νομοσχέδια ἀναμφισβητήτου χρησιμότητος. Ἐν τούτοις οὐδὲν ἐξ αὐτῶν ἐκυρώθη ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου. Τί μεγαλειτέρα ἀπόδειξις τῆς κακῆς πίστεως τῆς κυριάρχου ἐξουσίας; Ἂν δὲ δὲν ἐκυρώθησαν νόμοι, οἱ ὁποῖοι δὲν προσέκρουον οὔτε εἰς θεμελιώδεις διατάξεις, οὔτε εἰς θρησκευτικὰς, οὔτε εἰς τὰ δικαιώματα τοῦ Σουλτάνου, ποία μεγαλειτέρα ἀπόδειξις, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἐν Τουρκίᾳ νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ μεταῤῥυθμίσεις, τὰς ὁποίας ἀναγκάζεται νὰ ὑποσχεθῇ ὁ Σουλτάνος; Καὶ ἂν αὐταὶ δὲν ἐφηρμόσθησαν ἀλλαχοῦ τοῦ Κράτους, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσητε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ κοινοβουλευτικὸν ἐν Κρήτῃ πολίτευμα ἀπὸ λαὸν, οἷος ὁ Τουρκικός; Εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον, διότι εἶναι ἀνατροπὴ τοῦ καθεστῶτος, ἡ μειοψηφία τῶν Ὀθωμανῶν νὰ δεχθῇ, ὅπως ἡ πλειοψηφία τῶν Χριστιανῶν ἐπιβάλλῃ εἰς αὐτὴν τὴν θέλησίν της, ὅπως τὴν μεταβάλλῃ εἰς νόμον, καὶ νὰ ὑποκύπτῃ. Διὰ τοῦτο οἱ νόμοι τῆς Κρητικῆς Συνελεύσεως δὲν ἐκυρώθησαν ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου, τῇ ἀπαιτήσει βεβαίως τῶν Τούρκων τῆς Κρήτης. Ὁ Σουλτάνος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρνηθῇ τὴν αἴτησιν αὐτὴν τῶν πιστῶν. Καὶ ἡ ἐπανάστασις ἡ Κρητικὴ εἰς αὐτὴν τὴν συστηματικὴν ἀντίπραξιν τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως κατὰ πρῶτον καὶ τελευταῖον λόγον ὀφείλεται. Ὅλοι ἐνόησαν, ὅτι ἀδύνατον ὑπὸ τὸν Σουλτάνον, τὸν ἀρχηγὸν τῶν πιστῶν, νὰ διοικηθοῦν μὲ θεσμοὺς, οἷος ὁ τῆς Χαλέπας. Καὶ βεβαίως δὲν ἔχομεν ἀνάγκην συζητήσεων καὶ ἀποδείξεων, ὅπως πεισθῶμεν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν ἐν Τουρκίᾳ οἱαιδήποτε μεταῤῥυθμίσεις. Αὗται ἀντιστρατεύονται πάντοτε πρὸς τὰς ἀρχὰς, πρὸς τὰ δόγματα τῆς θρησκείας, τοῦ κοινωνικοῦ ὀργανισμοῦ τῶν Τούρκων. Ἡ Τουρκικὴ Πολιτεία εἶναι θεοκρατική, οὐδὲν δὲ ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἢ τῇ κοινωνίᾳ δύναται νὰ γίγνηται παρὰ τὰ δόγματα τοῦ Κορανίου. Ὅταν αἱ μεταῤῥυθμίσεις ἀντίκεινται εἰς αὐτὸ, ἀδύνατον νὰ ἐφαρμοσθῶσι. Μεταῤῥύθμισις δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ ἰσότητος. Ποῖον ἀληθῶς πολίτευμα δύνασθε νὰ φαντασθῆτε ἐν Τουρκίᾳ ἄνευ ἰσότητος μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Μουσουλμάνων; Τί ὠφελοῦν αἱ παραχωρήσεις ἄνευ ἰσότητος; Ἐν τούτοις ἐν Τουρκίᾳ τοῦτο εἶναι ἀδύνατον, καὶ εἶναι ἀδύνατον, οἱαδήποτε δύναμις, οἱαδήποτε ἐξουσία, εἴτε τοῦ Σουλτάνου, εἴτε ξένων Κυβερνήσεων, ἐκτὸς, ἐννοεῖται, τῆς βίας, ἤθελε ζητήσει τὴν ἀναγνώρισιν τοιαύτης ἰσότητος ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανούς. Εἶναι ἐναντία τοῦ ἱεροῦ νόμου. Ὅταν δὲ τῆς ἰσότητος ἡ βάσις λείπῃ, οὐδὲν δύναται νὰ γείνῃ. Καὶ οὐδὲν ἔγεινε, καὶ πάντοτε ἀπέτυχον αἱ ἀπόπειραι. Ἔχομεν δὲ παραδείγματα πολλὰ ἐν τῇ τουρκικῇ ἱστορίᾳ ἐξεγέρσεως καὶ διὰ τῆς βίας τοῦ τουρκικοῦ λαοῦ ἐναντίον Σουλτάνων, ἔχομεν τὸ τοῦ Σελὶμ Γʹ κατὰ τὸ 1807, ὃν, θέλοντα οὐχὶ τὴν πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν ἰσότητα, ἀλλὰ μόνον στρατιωτικάς τινας μεταῤῥυθμίσεις ἐπὶ τὸ εὐρωπαϊκώτερον, στασιάσας ὁ λαὸς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐξεθρόνισεν. Ἐζήτησε παρὰ τοῦ Μουφτῆ, καὶ ὁ Μουφτῆς ἐξέδωκεν ἀπόφασιν, καθ’ ἣν δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς Πατισὰχ νὰ διατάττωσιν ἢ ἐνεργῶσί τι, ὅπερ εἶναι ἐναντίον τοῦ ἱεροῦ νόμου, καὶ ὅτι πρέπει νὰ καθαιρῶνται.

§33ΡΑΛΛΗΣ. Παρὰ τοῦ Σεϊχοὺλ–Ἰσλὰμ ἐκδίδεται ἡ ἀπόφασις.

§34ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ ἱστορία Μουφτῆν ἀναφέρει. Λοιπὸν ἔχομεν παραδείγματα, ὅτι καθήρεσε Σουλτάνους ἡ ἱεροκρατία αὐτὴ, διότι τὸ Κράτος τὸ Τουρκικὸν δὲν εἶναι ἄλλο ἢ ὁ ἱερὸς νόμος, καὶ οὐδὲν δύναται νὰ γίνεται ἐναντίον αὐτοῦ, οὐδὲ δύνασθε νὰ μεταβάλητέ τι τῶν ἐν τῷ Κορανίῳ. Οὐδεμία δύναμις, οὔτε ὁ Σουλτάνος, οὔτε ὁ κλῆρος, οὔτε ὁ Σεϊχοὺλ–Ἰσλὰμ δύνανται νὰ ἐπιτρέψωσιν ἢ νὰ διατάξωσί τι ἐναντίον τοῦ Κορανίου, ὅπερ εἶναι τὸ κοινωνικὸν καὶ πολιτικὸν Σύνταγμα αὐτῶν καὶ εἶναι εἰς χεῖρας πάντων, καὶ εἰς ὃ ἐπὶ ποινῇ καθαιρέσεως ὑπόκειται καὶ αὐτὸς ὁ Σουλτάνος. Ἂν γίνωνται ὑπ’ αὐτοῦ παραχωρήσεις πρὸς τοὺς Χριστιανοὺς, γίνονται ὑπὸ τὸν ὑπονοούμενον παρ’ ὅλων ὅρον, ὅτι δὲν θὰ ἐφαρμοσθῶσιν, ἀλλὰ πρὸς ἐξοικονόμησιν τῶν περιστάσεων. Ἐν τοιαύτῃ λοιπὸν Πολιτείᾳ, ἡ ὁποία θεμελιοῦται ἐπὶ τοιούτων ἀρχῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν, ὅτι παραχωρήσεις δικαιωμάτων καὶ πολιτεύματα, ἐπὶ τῆς ἰσότητος στηριζόμενα, εἶναι δυνατὸν νὰ εὐδοκιμήσωσι; Διὰ τοῦτο οὔτε αἱ πρὸς τοὺς Χριστιανοὺς τῆς Αὐτοκρατορίας παραχωρήσεις τοῦ 1839, τοῦ Χάττι–Σερὶφ καὶ τοῦ Κιοὺλ–Χανὲ, οὔτε αἱ παραχωρήσεις τοῦ 1856 τοῦ Χάττι–Χουμαγιοὺν, οὔτε τὰ διατάγματα τοῦ 1858 τῆς Κρήτης, οὔτε ὁ ὀργανικὸς νόμος τοῦ 1868, οὔτε τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας τοῦ 1878 ἐφηρμόσθησαν ἀληθῶς καὶ εὐδοκίμησαν. Καὶ ἂν δὲν ἐλειτούργησαν ἐν Κρήτῃ, ὅπου εἶναι τόσον ἰσχυρὸν κατὰ τὸν ἀριθμὸν τὸ Χριστιανικὸν στοιχεῖον, ὅπου εἶναι ὡπλισμένον καὶ διὰ τῶν ὅπλων ἀπειλεῖ πᾶσαν παραβίασιν τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ, φαντάσθητε, ἂν εἰς ἄλλας ἐπαρχίας, ὡς ἡ Μακεδονία καὶ ἡ Θράκη καὶ ἡ Ἤπειρος καὶ αἱ ἄλλαι νῆσοι τοῦ Ἀρχιπελάγους, πολιτεύματα, ὡς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θέλει ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου, ἢ ὡς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα νῦν παρασκευάζονται, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσι. Ταῦτα ἀνέφερα καὶ δι’ ἄλλον λόγον, διότι πάλιν μετεβλήθη ἡ πολιτικὴ τῆς Εὐρώπης, ἐπανελθοῦσα ἐξ ἀνάγκης εἰς τὸ μάταιον μέτρον τῶν μεταῤῥυθμίσεων ἐν Τουρκίᾳ. Λέγω ἐξ ἀνάγκης, διότι ἐσχάτως ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ὁμιλῶν ἐν τῷ συμποσίῳ τοῦ λόρδου δημάρχου, ῥητῶς εἶπεν, ὅτι ἡ Ἀγγλία εἶναι ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς βίας κατὰ τῆς Τουρκίας, ἐὰν καὶ αἱ ἄλλαι Δυνάμεις θελήσωσι νὰ συμπράξωσι μετ’ αὐτῆς εἰς τοῦτο. Ἀλλ’ ὡς γνωστόν, ἡ πολιτικὴ τῆς βίας κατὰ τῆς Τουρκίας δὲν ἐγένετο σήμερον δεκτὴ παρ’ ὅλων, καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας προσέθετεν (ἀναγινώσκει): «Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος δύναμαι νὰ ἐπαναλάβω, ὅ,τι καὶ πρὸ ἔτους ἀπὸ τῆς αὐτῆς θέσεως εἶπον, ὅτι μόνον διὰ τοῦ Σουλτανάτου καὶ διὰ μόνου αὐτοῦ δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν ὅτι θὰ καλέσωμεν τοὺς Χριστιανοὺς καὶ τοὺς Μωαμεθανοὺς τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας νὰ μετάσχωσι μικροῦ τινος μέρους τῆς χρηστῆς διοικήσεως, ἥτις ὑπάρχει τὸ προνόμιον τῆς Δύσεως πρὸ τόσων χρόνων». Ἀλλ’ ὑπάρχει τούτου μεγαλειτέρα χίμαιρα; Εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ σήμερον ὅ,τι δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ γείνῃ ἐπὶ 500 περίπου ἔτη καὶ ἀντίκειται εἰς αὐτοὺς τοὺς νόμους τοῦ δεσπόζοντος Κράτους; Λοιπόν, ἀφοῦ ἔχομεν ἐκ τοῦ παρελθόντος ἀποδεδειγμένον, ὅτι αἱ μεταῤῥυθμίσεις δὲν ἐφηρμόσθησαν, ἀφοῦ ἔχομεν τὰς ἀποδείξεις, τὰς ἐκ τῆς Κρήτης, ὅτι οὐδὲν πολίτευμα, στηριζόμενον ἐπὶ ἀντιπροσωπείας Χριστιανῶν καὶ Τούρκων, καθ’ ἣν πλειονοψηφοῦν οἱ πρῶτοι, δύναται νὰ εὐδοκιμήσῃ, διότι τὸ Μωαμεθανικὸν στοιχεῖον καὶ ὁ Σουλτάνος ἀδύνατον νὰ δεχθοῦν νόμον, ὁ ὁποῖος ἀντίκειται εἰς τὰ ἐκ τῆς κατακτήσεως καὶ τῆς θρησκείας προνόμια, ἀφοῦ, λέγω, ἔχομεν πάντα ταῦτα, ματαία καὶ ἀνωφελὴς πᾶσα ἀπόπειρα καὶ ἤδη τῆς Εὐρώπης ὑπὲρ μεταῤῥυθμίσεων καὶ πολιτευμάτων ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν. Ἂς μὴ πιστεύωμεν ἑπομένως, ὅτι ἐκ τῆς ἀποφάσεως τῆς Εὐρώπης καὶ τῶν δῆθεν διαθέσεων τῆς Τουρκίας εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ἡ ἡσυχία ἐν τῷ Ὀθωμανικῷ Κράτει, καὶ ὅτι εἰσήλθομεν καὶ πάλιν εἰς ἐποχὴν, ἔστω καὶ βραχυχρόνιον, εἰρήνης. Αὕτη εἶναι ἀδύνατος, ἐκτὸς ἂν διὰ τῆς βίας ἤθελεν ἐπέμβει ἡ Εὐρώπη, ὅπερ ἀπίστευτον. Τὸ κατ’ ἐμὲ, φρονῶ ὅτι οὔτε ὑπὸ τὸ πολίτευμα τὸ δοθὲν νῦν εἰς τὴν Κρήτην, οὔτε ὑπὸ τὰς μεταῤῥυθμίσεις, ἃς πρόκειται νὰ παραχωρήσῃ εἰς ἄλλας ἐπαρχίας ὁ Σουλτάνος, εἶναι δυνατὸν νὰ παγιωθῇ οἱαδήποτε πλέον τάξις καὶ ἡσυχία, καὶ πολὺ ὀλιγώτερον εὐημερία. Μετ’ ὀλίγον αἱ αὐταὶ ἀφορμαὶ θὰ ἐπαναφέρουν τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα, καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θὰ εὑρεθῇ πρὸ τῶν αὐτῶν γεγονότων, ὡς κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος, καὶ θὰ κληθῇ, ὅπως καὶ πάλιν ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν της. Τοῦτο ἕνεκα ἄλλων περιστάσεων, ἰδίως δὲ διότι ἦτο ἀνέτοιμος, δὲν ἐξετέλεσεν. Δὲν θὰ τὸ ἐκτελέσῃ ἆρά γε καὶ πάλιν; Εἶπον πρὸ μικροῦ, ὅτι καθ’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς ἀγῶνας τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, τοὺς ἐπανειλημμένους καὶ αἱματηροὺς, δὲν κατωρθώθη οὔτε ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος, οὔτε διὰ τῶν ἰδίων αὐτῆς δυνάμεων, οὔτε διὰ τῆς Εὐρώπης, ν’ ἀπελευθερωθῇ ἡ Κρήτη, καὶ πᾶς τις ἐρωτᾷ τὸν λόγον τοῦτον. Συνήθως λέγεται, ὅτι τὴν Εὐρώπην ἐκώλυε τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας, καὶ πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς τὸ αὐτὸ ἐπεκαλέσθη ἐπιχείρημα, ὅπως δικαιολογήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἀπέναντι τοῦ δόγματος αὐτοῦ, τοῦ ὑποστηριζομένου δῆθεν παρ’ ὅλης τῆς Εὐρώπης, δὲν ἦτο εὔλογον νὰ μετέλθῃ τὴν πολιτείαν τῆς ἐνεργείας, τὴν ὁποίαν ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑπέδειξεν ὅτι ἔπρεπε νὰ μετέλθῃ. Τὸ δόγμα τοῦτο δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει πλέον. Τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ὡς γνωρίζετε, ἐπενοήθη ἐναντίον κυρίως τῆς Ρωσσίας, ἀνεγράφη δὲ κατὰ πρῶτον εἰς τὴν συνθήκην τῶν Παρισίων τὸ 1856. Ἡ Εὐρώπη καὶ ἐκ προηγουμένων ἄλλων συμβάντων καὶ ἐκ τοῦ πολέμου τοῦ 1854 ἐμόρφωσε τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Ρωσσίας ἀπέναντι τῆς Τουρκίας ἦτο, ὅπως ὀλίγον κατ’ ὀλίγον διὰ βαθμιαίων κατακτήσεων κατέλθῃ μέχρι τῆς πρωτευούσης τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἀφορμὴν πάντοτε ἔχουσα τὴν προστασίαν τῶν ὁμοθρήσκων αὐτῆς. Γνωρίζετε τὰς ἀφορμὰς τοῦ πολέμου τοῦ 1854 καὶ τὴν ἔκβασιν αὐτοῦ. Κατὰ τὸ 1856 τὸ πρῶτον συνωμολογήθη διὰ τῆς συνθήκης τῶν Παρισίων ἡ ἀκεραιότης τοῦ Ὀθωμανικοῦ Κράτους, γενομένου δεκτοῦ ὡς μέλους μεταξὺ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν. Ἡ ἀκεραιότης αὕτη ἀναγκαίως ὑπεχρέου τὰς Κυβερνήσεις, αἵτινες ὑπέγραψαν τὴν συνθήκην, δὲν ὑποχρεοῖ δὲ τὰς μὴ ὑπογραψάσας, ἀλλ’ ἀναγκαίως ὑποχρεοῖ καὶ αὐτὰς, ὅταν δὲν ἔχωσι τὴν δύναμιν νὰ ἀντιταχθῶσι κατὰ τῆς ἀκεραιότητος αὐτοῦ. Κυρίως ἡ συνθήκη τοῦ 1856 ἀπευθύνεται κατὰ τοῦτο ἐναντίον τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ καθιεροῖ ἀλληλεγγύην κατὰ πάσης κατακτήσεως τουρκικῆς χώρας ἐκ μέρους τινὸς ἐξ αὐτῶν. Δὲν ἐπλάσθη τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος αὐτῆς καὶ ἐναντίον τῶν λαῶν, ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν, τῶν ὑπὸ τὴν Ὀθωμανικὴν Αὐτοκρατορίαν. Τοὐναντίον μάλιστα. Ὅταν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ ἀκεραιότης τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐκοκρατορίας ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ ὅρους, θὰ πεισθῶμεν περὶ τούτου. Ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ ὅρους, καὶ οἱ ὅροι οὗτοι εἶναι ἀκριβῶς ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν. Ὡς γνωστὸν, κατὰ τὸ 1856 καὶ μικρὸν πρὶν συνέλθωσιν αἱ τότε Μεγάλαι Δυνάμεις ἐν Παρισίοις, ὁ Σουλτάνος ἐξέδωκε τὸ Χάττι–Χουμαγιοὺν, ὅπερ περιεῖχε τὰς λεγομένας μεταῤῥυθμίσεις, δηλαδὴ τὰς παραχωρήσεις δικαιωμάτων καὶ ἐγγυήσεων καλλιτέρας διοικήσεως, τὰς ὁποίας ὁ Σουλτάνος ἔδιδε πρὸς τοὺς ὑπηκόους αὐτοῦ. Αἱ μεταῤῥυθμίσεις αὗται ἐκρίνοντο τότε ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἱκαναὶ νὰ βελτιώσωσι τὴν κατάστασιν τῶν Χριστιανῶν τῆς Τουρκίας· ὅτι αὗται ἦσαν ὅρος, ὁμολογεῖ αὐτὸς ὁ Σουλτάνος, γράφων ἐν τῷ Χάττι–Χουμαγιοὺν: «Τὰ δικαιώματα τῆς Αὐτοκρατορίας μου, λαβόντα σήμερον διὰ τῆς πίστεως καὶ τῶν ἀξιεπαίνων προσπαθειῶν πάντων τῶν ὑπηκόων μου καὶ προσέτι διὰ τῆς εὐμενοῦς καὶ φιλικῆς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, τῶν εὐγενῶν συμμάχων μου, συνδρομῆς ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ καθιέρωσιν (consécration), ἥτις ἔσται ἡ ἀρχὴ νέας ἐποχῆς κτλ.» Τοῦ Χάττι–Χουμαγιοὺν τούτου γίνεται μνεία ἐν τῇ συνθήκῃ τῶν Παρισίων, τῇ εἰσαγαγούσῃ τὴν Τουρκίαν εἰς τὸ δημόσιον Εὐρωπαϊκὸν δίκαιον. Τίς σαφεστέρα ὁμολογία Σουλτάνου, ὅτι τὸ Κράτος του εἰσῆλθεν εἰς τὸν κύκλον τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦ ν’ ἀπονείμῃ καὶ τηρήσῃ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα παρεχώρησεν εἰς τοὺς Χριστιανοὺς ὑπηκόους του καὶ ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν θεωρεῖται Κράτος τι ἄξιον νὰ παρακάθηται μεταξὺ τῶν Εὐρωπαϊκῶν; Μνημονεύσατα δ’ αὐτοῦ ἡ συνθήκη τῶν Παρισίων, ἔθεσε τὸ περιεχόμενον ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν τῶν Δυνάμεων, αἵτινες δικαιοῦνται νὰ ἐλέγχωσι καὶ ἀπαιτῶσι τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Τουρκίας. Διὰ τοῦτο, ὁσάκις δὲν ἐτηρήθησαν αἱ παραχωρήσεις τοῦ Σουλτάνου πρὸς τοὺς Χριστιανούς, αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἐθεώρησαν ὅτι ἐδικαιοῦντο ἐκ τῆς συνθήκης νὰ παρέμβωσι καὶ ἀπαιτήσωσι τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῶν, ἢ ἀποσπάσωσιν ἐκ τῆς κυριαρχίας τοῦ Σουλτάνου ἐπαρχίας, μὴ λαμβάνουσαι ὑπ’ ὄψιν τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος, ἀφοῦ εἶχε παραβιασθῆ ὑπ’ αὐτοῦ ὁ ὅρος τῆς ἀκεραιότητος. Ἔχομεν παράδειγμα τοῦ πρώτου τὸ τοῦ 1860 τῆς Συρίας. Τότε αἱ σφαγαὶ τῶν Χριστιανῶν ἐν Συρίᾳ προυκάλεσαν τὴν παρέμβασιν τῆς Εὐρώπης, κατελήφθη δὲ στρατιωτικῶς ὑπὸ γαλλικοῦ στρατοῦ ἡ Συρία, καὶ διὰ τοῦτο, καὶ διότι πάντοτε ἐπίκειται ἡ ἀπειλὴ τῆς καταλήψεως ὑπὸ τῆς Γαλλίας, ἀπήλαυσε πολιτεύματος, ὅπερ κατ’ ἐξαίρεσιν, ὅπως καὶ τὸ τῆς Σάμου, ἠσφάλισε ποιάν τινα εὐνομίαν. Τῆς παραβιάσεως τοῦ δόγματος τῆς ἀκεραιότητος παράδειγμα ἕτερον ἔχομεν τὸ τοῦ 1878. Τὸ 1876 εἴχομεν διαδοχικῶς τὴν ἐξέγερσιν τῆς Βοσνίας, τῆς Ἑρζεγοβίνης, τῆς Σερβίας, τῆς Βουλγαρίας, προκληθεῖσαν ἐκ τῆς κακοδιοικήσεως καὶ τῆς παραβιάσεως τῶν παραχωρήσεων. Εἰς μάτην παρενέβησαν διπλωματικῶς τότε αἱ Μ. Δυνάμεις ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν. Ἡ Τουρκία δὲν ἐδέχθη τὰς προτάσεις αὐτῶν. Ἑπομένως ἐπῆλθεν ὁ πόλεμος τοῦ 1877, γενόμενος ἐκ μέρους τῆς Ρωσσίας, τῇ συναινέσει ὅλων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες εἶχον λάβει πρὶν διαβεβαιώσεις τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Ρωσσίας, ἐγγυωμένας τὰ ἰδιαίτερα αὐτῶν καὶ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Εὐρώπης. Ὁ πόλεμος ἐγίνετο ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν τῆς Τουρκίας, καὶ διὰ τοῦτο ἐτύγχανε τῆς σιωπηρᾶς ἐπιδοκιμασίας τῆς Εὐρώπης. Ἔπρεπεν ὅμως νὰ μὴ διακινδυνεύῃ τὰ συμφέροντα τῶν ἄλλων Δυνάμεων, καὶ διὰ τοῦτο αἱ διαβεβαιώσεις τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Ρωσσίας. Τὸ δόγμα λοιπὸν τῆς ἀκεραιότητος ἔπρεπε νὰ ὑποχωρήσῃ χάριν τῶν Χριστιανῶν, καὶ ὑπεχώρησεν ἐν τῇ συνθήκῃ τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, ἣν κατὰ τὸ πλεῖστον ἐκύρωσεν ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου. Δι’ αὐτῆς ἄλλαι ἐπαρχίαι τῆς Τουρκίας τῇ ἀφῃρέθησαν, ἄλλαι ἐγένοντο αὐτόνομοι, ἄλλαι δυστυχῶς κατεδικάσθησαν νὰ λάβωσιν ὑπὸ τὴν Τουρκίαν παραχωρήσεις καὶ πολιτεύματα. Ὅταν λοιπὸν βλέπωμεν, ὅτι ἔν τινι ἐπαρχίᾳ τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους δὲν ἐφαρμόζονται τὸ πολίτευμα καὶ αἱ παραχωρήσεις, ἃς ἐγγυᾶται ἡ Εὐρώπη ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν κατοίκων αὐτῆς, ὅτι ἡ κακοδιοίκησις ἐπιτείνεται καθ’ ἡμέραν, θέλοντες τότε νὰ ὑποστηρίξωμεν ὑπὲρ αὐτῶν πρὸς τὴν Εὐρώπην τὴν λύσιν, τὴν ὁποίαν μόνην θεωροῦμεν πρακτικὴν κατὰ τοιαύτης καταστάσεως, δὲν πρέπει ν’ ἀναχαιτιζώμεθα ἐκ τοῦ δόγματος τῆς ἀκεραιότητος. Τοιοῦτον κώλυμα κατὰ τῶν Χριστιανῶν δὲν ἀναγνωρίζεται ἐν τῷ πρακτικῷ δημοσίῳ δικαίῳ τῆς Εὐρώπης. Ἀλλὰ καὶ αὐτὴν ἀκόμη τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου αἱ Μεγάλαι Εὐρωπαϊκαὶ Κυβερνήσεις παρεβίασαν ἢ ἄφησαν νὰ παραβιάσωσιν, εἴτε χάριν τῶν Χριστιανῶν, εἴτε χάριν ἰδίων συμφερόντων, ὅπερ ἀποτελεῖ ἀληθῆ παραβίασιν τῆς ἀκεραιότητος. Ἀναφέρω ὡς παράδειγμα τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν, ἀναφέρω τὴν κατάληψιν τῆς Τύνιδος ὑπὸ τῆς Γαλλίας, καὶ τῆς Αἰγύπτου ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας. Ἂν καὶ ὑποτελεῖς τῇ Τουρκίᾳ αἱ χῶραι αὗται, ἀπετέλουν μέρος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ ὅμως ἀφῃρέθησαν. Οὕτω δυστυχῶς δὲν ὑφίσταται πλέον ἡ ἀκεραιότης αὐτῆς οὔτε μεταξὺ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες ὑπέγραψαν τὰς συνθήκας τοῦ 1856 καὶ τοῦ 1878. Παραλείπω τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου τὰς παραβιάσεις, ἃς ἡ Τουρκία ἐποιήσατο. Ποῦ τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας; Τὸ κατήργησεν ὁ Σουλτάνος τὸ 1889. Ποῦ αἱ παραχωρήσεις πρὸς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας τῆς Τουρκίας καὶ τὴν Ἀρμενίαν; Ποῦ ἀφ’ ἑτέρου πολλῶν ἄλλων διατάξεων τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου ἡ ἐκτέλεσις; Λοιπὸν μία ἀνάμνησις μόνον μένει τοῦ δόγματος τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας. Παρεβιάσθη καὶ παραβιάζεται ἀπὸ τοῦ 1856, καὶ θὰ παραβιάζηται μέχρι τοῦ τέλους αὐτῆς. Οὕτω δικαιώματα ἐκ συνθηκῶν ὑπὲρ τῆς ἀκεραιότητος αὐτῆς δὲν ἔχει ἡ Τουρκία, οὔτε ἡ Εὐρώπη ὑποχρεώσεις ἐκ συνθηκῶν ὑπὲρ τῆς ἀκεραιότητος τοῦ Ὀθωμανικοῦ Κράτους. Σήμερον δὲν ὑφίστανται ἢ μόνον συμφέροντα, καὶ τὰ συμφέροντα εἶναι τὰ ὁδηγοῦντα τὰς Μεγάλας Δυνάμεις εἰς τὰς σκέψεις καὶ ἀποφάσεις αὐτῶν περὶ τῶν ἐν Τουρκίᾳ, καὶ τὰ συμφέροντα αὐτὰ κρατοῦν αὐτὰς ἐν ὁμοφωνίᾳ, ὁμοφωνίᾳ ἥτις ἐπιβάλλεται ἐκ τοῦ φόβου, ὅτι, ἂν διαταραχθῇ, πιθανὸν νὰ θεραπευθῶσι τινῶν ἐξ αὐτῶν τὰ συμφέροντα καὶ νὰ βλαβῶσι τὰ τῶν ἄλλων. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις, καὶ ἐνώπιον αὐτῆς τῆς καταστάσεως εὑρίσκεται ἡ τύχη τῶν Χριστιανῶν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας! Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν ἀκριβῆ γνῶσιν τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ συμφερόντων τῶν μεγάλων Κρατῶν τῆς Εὐρώπης, διότι τὰ συμφέροντα αὐτὰ τῶν ξένων συγκρούονται πρὸς συμφέροντα Ἑλληνικά, δὲν νομίζω δὲ, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ πολιτικὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὅταν δὲν λαμβάνῃ αὐτὰ ὑπ’ ὄψιν, διότι πολιτικὴ ἐξωτερικὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ὑποθέτει πρῶτον, ὅτι γνωρίζει τί θέλει, τί ζητεῖ, γνωρίζει κατὰ τίνων τὰ θέλει, ἀλλὰ πρὸς τούτοις πρέπει νὰ γνωρίζῃ τίνες ἔχουσιν ἐναντία συμφέροντα καὶ ἀντίθετα πρὸς τὰ συμφέροντα τὰ Ἑλληνικὰ, καὶ τελευταῖον πρέπει νὰ γνωρίζωμεν καὶ πῶς ἐκ τῆς ἀντιθέσεως αὐτῶν νὰ ὁδηγώμεθα. Τὰ συμφέροντα αὐτὰ πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, διὰ νὰ γνωρίζωμεν κατὰ πόσον θίγουν τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα καὶ κατὰ τίνα διεύθυνσιν πρέπει νὰ κανονισθῇ ἡ πορεία ἡμῶν ἐν τῇ ἐργασίᾳ ὑπὲρ τῆς διασώσεως αὐτῶν. Ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος ἀπαιτεῖ σαφῆ γνῶσιν τοῦ τί θέλομεν, κατὰ τίνων τὸ θέλομεν καὶ πῶς θὰ τὸ ἀποκτήσωμεν. Διὰ τοῦτο θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ, ὅπως ἐνδιατρίψω ὀλίγον ἐπ’ αὐτῶν τῶν συμφερόντων, διότι ταῦτα πρὸ παντὸς ἄλλου σήμερον πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ μελετᾷ ἡ τῶν ἐξωτερικῶν διοίκησις τῆς Ἑλλάδος. Τὰ πράγματα νῦν δὲν ἔχουσιν ὡς ἄλλοτε. Πάντες ὁμιλοῦμεν περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ἡμῶν, ἀλλ’ ὀλίγον ἐνδιατρίβομεν εἰς τὸν καθορισμὸν αὐτῆς. Ὅταν καλῶς γνωρίζωμεν τοὺς ὅρους αὐτῆς, καλλίτερον θὰ αἰσθανθῶμεν ὅτι εἶναι ἀναπόφευκτος ἡ παρασκευὴ τοῦ ἔθνους πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν δικαιωμάτων καὶ συμφερόντων αὐτοῦ. Θὰ πεισθῶμεν, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀναπαυώμεθα εἰς τὴν τύχην ἢ τὴν εὐμένειαν ἢ τὰς διαιρέσεις τῶν ἰσχυρῶν. Τοὐναντίον τὰ πάντα ἐπιβάλλουν νὰ ἤμεθα ἰσχυροὶ καὶ ἱκανοί, ὅπως ὠφεληθῶμεν καὶ τῆς εὐμενείας καὶ τῶν διαιρέσεων τῶν ἄλλων. Τοῦτο ἀποδεικνύει ἡ φάσις τῶν πραγμάτων, εἰς ἣν εἰσῆλθον τὰ ἐν τῇ Ἀνατολῇ κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους. Κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ἐπῆλθε γεγονός τι, ὅπερ δι’ ἡμᾶς ἔχει τόσην σπουδαιότητα, ὥστε αὐτὸ περισσότερον παντὸς ἄλλου ἐξ ἀνάγκης προσδιορίζει τὴν πολιτικὴν ἡμῶν. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ εἶναι ἡ συνθήκη τοῦ Ἁγίου Στεφάνου. Πρὶν ὅμως ὁμιλήσω περὶ αὐτῆς, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ὁμιλήσω γενικώτερον περὶ τῶν συμφερόντων τινῶν μεγάλων Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν. Τρεῖς κυρίως εἶναι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, αἵτινες ἀξιοῦν ὅτι ἔχουν μεγάλα συμφέροντα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἡ Ῥωσσία, ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Αὐστρία. Τὰ συμφέροντα αὐτὰ δὲν εἶναι ἄλλα ἢ ἐμπορικά. Ἡ Ῥωσσία νομίζει, ὅτι τὰ συμφέροντα αὐτῆς ἐπιβάλλουν νὰ ἦναι κυρία τῶν στενῶν τοῦ Βοσπόρου καὶ τῶν Δαρδανελλίων, ἅτινα φέρουν ἀπὸ τῆς Εὐρωπαϊκῆς καὶ τῆς Ἀσιατικῆς Ρωσσίας διὰ τῆς Μαύρης θαλάσσης καὶ τῆς Ρωσσίας εἰς τὴν Μεσόγειον. Διὰ τοῦτο βλέπομεν, ὅτι ἀπὸ χρόνου μακροῦ κατέρχεται βαθμηδὸν πρὸς τὴν Μαύρην Θάλασσαν καὶ τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Ἀφ’ ἑτέρου ἡ Ἀγγλία νομίζει, ὅτι ἡ γραμμή, τὴν ὁποίαν ἡ Ρωσσία θέλει δι’ ἑαυτήν, πρέπει νὰ ἦναι ἐλευθέρα, ἀλλὰ καὶ ἡ ἑτέρα ἐπίσης, ἡ διὰ τοῦ Σουέζ, δι’ ἧς συγκοινωνεῖ ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Εὐρώπη μετὰ τῶν Ἰνδιῶν καὶ τῆς Ἀσίας. Τρίτη Δύναμις εἶναι ἡ Αὐστρία, ἥτις νομίζει ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ ἐλευθέραν τὴν γραμμήν, δι’ ἧς κατέρχεται τὸ αὐστριακὸν καὶ τὸ γερμανικὸν ἐμπόριον εἰς τὸ Αἰγαῖον. Αὐτὰ εἶναι τὰ συμφέροντα τῶν τριῶν αὐτῶν Κρατῶν, συμφέροντα, ὧν ἡ θεραπεία δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἀποκλειστικῶς ὑπὲρ μιᾶς αὐτῶν ἄνευ διαταράξεως τῆς Εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης. Ἐν τούτοις τοῦτο δὲν ἐμποδίζει αὐτά, ὅπως ἐπιδιώκωσιν ἕκαστον τὴν κατάκτησιν τῶν ὁδῶν αὐτῶν, ἐπὶ ἐλευθέρᾳ δῆθεν χρήσει αὐτῶν ὑπὸ πάντων, ἀδιαφοροῦντα, ἂν ἐπὶ τῶν χωρῶν αὐτῶν, ἐκτὸς τῆς Τουρκίας, ἔχωσιν ἀπαράγραπτα δικαιώματα ἄλλοι λαοί. Διὰ τοῦτο βλέπομεν αὐτὰ ἀρνούμενα τὸν σκοπὸν τῆς κατακτήσεως καὶ ἀρνούμενα κατὰ τοσοῦτον ἐπίσημον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ δύναταί τις νὰ πιστεύσῃ τὸ ἐναντίον. Διὰ τοῦτο θέλω ἐπικαλεσθῆ τὰς ἐπισήμους διαβεβαιώσεις, καὶ παρακαλῶ νὰ τὰς ἀκούσητε μετὰ προσοχῆς. Αἱ διαβεβαιώσεις αὗται ἀνάγονται εἰς τὴν πλέον πρόσφατον ἐποχήν, τὴν ἐποχὴν τὴν πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Ρωσσοτουρκικοῦ πολέμου τοῦ 1877. Εἶπον προηγουμένως, ὅτι ἡ Εὐρώπη εἶχεν ἀποφασίσει νὰ τηρήσῃ οὐδετερότητα ἐν τῷ πολέμῳ τούτῳ, πρὶν δ’ αὐτοῦ εἶχε συνέλθει εἰς συνδιάσκεψιν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὅπως προλάβῃ τὸν πόλεμον. Τὰς παραμονὰς τῆς συνδιασκέψεως αὐτῆς ἡ Ἀγγλία, ὅπως κανονίσῃ καὶ ἀσφαλίσῃ τὰ τῆς οὐδετερότητος αὐτῆς, ἐζήτησεν ἐξηγήσεις παρὰ τῆς Ρωσσικῆς Κυβερνήσεως, ὑπὸ ποίους ὅρους ἐνόει νὰ ἀναλάβῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας. Ὁ ἐν Πετρουπόλει πρέσβυς τῆς Βασιλίσσης ἔλαβε τὰς πρὸς τοῦτο ὁδηγίας, ἦλθε δὲ προσωπικῶς μετὰ τοῦ Αὐτοκράτορος εἰς συνεννοήσεις. Θέλω σᾶς ἀναγνώσει τοῦ Αὐτοκράτορος Ἀλεξάνδρου τοῦ Γʹ τοὺς λόγους, ἐκ τῶν ὁποίων θέλετε ἴδει, ὅτι ῥητῶς ἠρνήθη πάντα σκοπὸν κατακτητικὸν τῶν χωρῶν ἐκείνων. Ἰδοὺ πῶς διεβίβασε τοὺς λόγους καὶ τὰς διαβεβαιώσεις τοῦ Αὐτοκράτορος ὁ πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας ἐν Πετρουπόλει πρὸς τὸν κόμητα Δέρβυ τὸ 1876, τὴν 3ην Νοεμβρίου (ἀναγινώσκει): «Ὁ Αὐτοκράτωρ μοὶ ἔδωκεν ἐπανειλημμένως τὴν διαβεβαίωσιν τὴν πλέον ἐπίσημον, ὅτι οὐδεμίαν ἐπεθύμει κατάκτησιν, ὅτι εἰς οὐδεμίαν ἀπέβλεπεν ἐπέκτασιν καὶ ὅτι οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην εἶχε πρόθεσιν νὰ καταλάβῃ τὴν Κωνσταντινούπολιν. «Πᾶν ὅ,τι ἐῤῥήθη περὶ τῆς διαθήκης τοῦ Μεγάλου Πέτρου καὶ τῶν σκοπῶν Αἰκατερίνης τῆς Βʹ δὲν εἶναι ἢ ἀπάτη καὶ φαντάσματα. Παρόμοια σχέδια οὐδέποτε ὑπῆρξαν πραγματικῶς, καὶ ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης εἶναι τῆς γνώμης, ὅτι ἡ ἀπόκτησις τῆς Κωνσταντινουπόλεως θὰ ἦτο δυστύχημα διὰ τὴν Ρωσσίαν. Οὐδέποτε ὑπῆρξε λόγος νὰ ἀποκτήσωμεν αὐτὴν, καὶ ὁ ἀποθανὼν Αὐτοκράτωρ Νικόλαος οὐδέποτε εἶχεν αὐτὴν ὑπ’ ὄψιν, τούτου δ’ ἔδωκεν ἀπόδειξιν τὸ 1828, ὅτε οἱ νικηφόροι αὐτοῦ στρατοὶ ἀπεῖχον τέσσαρας ἡμέρας πορείας ἀπὸ τῆς πρωτευούσης τῆς Τουρκίας. Ἡ Α. Μεγαλειότης ἔδωκε τὸν λόγον τῆς τιμῆς του, κατὰ τὸν πλέον σοβαρὸν καὶ τὸν πλέον ἐπίσημον τρόπον, ὅτι οὐδεμίαν εἶχε πρόθεσιν νὰ λάβῃ τὴν Κωνσταντινούπολιν, καὶ ὅτι, ἂν ἡ ἀνάγκη ὑπεχρέου αὐτὸν νὰ καταλάβῃ μέρος τῆς Βουλγαρίας, τοῦτο θὰ ἔπραττε προσωρινῶς καὶ μέχρις τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἡ εἰρήνη καὶ ἡ σωτηρία τῶν χριστιανικῶν πληθυσμῶν ἤθελον ἀσφαλισθῆ.» Ἐπανερχόμενος μετὰ ταῦτα ὁ Αὐτοκράτωρ προσέθηκεν: «Ἀποδίδουν εἰς τὴν Ῥωσσίαν, εἶπεν ἡ Μεγαλειότης του, τὴν πρόθεσιν νὰ κατακτήσῃ τὰς Ἰνδίας καὶ νὰ καταλάβῃ τὴν Κωνσταντινούπολιν. Δύναται νὰ ὑπάρξῃ τι παραλογώτερον τούτου; Ἡ πρώτη ὑπόθεσις εἶναί τι ἀπολύτως ἀδύνατον, ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν δευτέραν, ἐπαναλαμβάνω ἐκ νέου τὴν διαβεβαίωσιν τὴν πλέον ἐπίσημον, ὅτι δὲν ἔχω οὔτε τὴν ἐπιθυμίαν οὔτε τὴν πρόθεσιν.» «Ὁ Αὐτοκράτωρ βαθέως λυπεῖται διὰ τὴν δυσπιστίαν τὴν ἐκδηλουμένην ἐν Ἀγγλίᾳ πρὸς τὴν πολιτικήν του, καὶ διὰ τὰς κακὰς συνεπείας, ἃς ἐπήνεγκεν ἡ δυσπιστία αὕτη. Καὶ ἡ Α. Μ. ζωηρῶς μὲ ὑπεχρέωσε νὰ πράξω πᾶν ὅ,τι δυνατόν μοι, ὅπως διαλύσω τὰς ὑπονοίας καὶ τὴν δυσπιστίαν· ὁ Αὐτοκράτωρ μ’ ἐπεφόρτισεν ἐπὶ τέλους νὰ διαβιβάσω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Α. Μ. τῆς Βασιλίσσης τὰς ἐπισήμους διαβεβαιώσεις, ἃς πολλάκις μοὶ ἔδωκεν.» Ἀποτυχούσης τῆς Συνδιασκέψεως, ὁ πόλεμος κατέστη ἄφευκτος, ἡ δὲ Ἀγγλία ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον, ὅπως ὑποβάλῃ τῇ Ῥωσσικῇ Κυβερνήσει τοὺς ὅρους, ὑφ’ οὓς ἐνόει τὴν οὐδετερότητα αὐτῆς. Τῆς ἀνακοινώσεως αὐτῆς, ὑπὸ χρονολογίαν 6 Μαΐου 1877, ἰδοὺ τὰ σπουδαιότερα μέρη (ἀναγινώσκει): «Πρώτη ἐμφανίζεται ἡ ἀνάγκη τοῦ ν’ ἀφεθῇ ἐλευθέρα, ἄθικτος καὶ ἀδιάκοπος ἡ συγκοινωνία μεταξὺ Εὐρώπης καὶ Ἀνατολῆς διὰ τῆς διώρυγος τοῦ Σουέζ. ........................................................ ........................................................ «Ἡ σπουδαιότης τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τόσον ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικήν, ὅσον καὶ ὑπὸ ἔποψιν πολιτικὴν καὶ ἐμπορικήν, εἶναι τοσοῦτον γενικῶς ἀνεγνωρισμένη, ὥστε δὲν ἔχει ἀνάγκην ἀποδείξεως. Εἶναι κατὰ συνέπειαν περιττὸν νὰ σᾶς παραστήσωμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μεγαλειότητος δὲν ἤθελεν ἴδει μετ’ ἀδιαφορίας νὰ μεταβῇ εἰς ἄλλας χεῖρας ἢ τὰς τῶν σημερινῶν κατόχων πρωτεύουσα τεθειμένη ἐν σπουδαίᾳ θέσει. «Αἱ διατάξεις αἱ ἤδη ὑφιστάμεναι, ληφθεῖσαι ὑπὸ τὴν κύρωσιν τῆς Εὐρώπης καὶ κανονίζουσαι τὸν διάπλουν τοῦ Βοσπόρου καὶ τῶν Δαρδανελλίων, φαίνονται τῇ Κυβερνήσει σοφαὶ καὶ σωτήριοι, καὶ κατὰ τὴν γνώμην αὐτῆς θὰ ἐπήρχοντο μεγάλα ἄτοπα ἐκ τῆς εἰσαγωγῆς καὶ τῆς ἐλαχίστης τροποποιήσεως εἰς αὐτά.» Ἡ ἀπάντησις τοῦ πρίγκηπος Γκορτσακὼφ πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν ἀνακοίνωσιν εἶναι τῆς 30 Μαΐου 1877. Ἀφοῦ ἀπήντησεν εἰς τὰ περὶ Σουέζ, προσθέτει: «Ὅσον ἀφορᾷ τὴν Κωντταντινούπολιν, τὸ Αὐτοκρατορικὸν Ὑπουργεῖον, καίτοι μὴ δυνάμενον σήμερον νὰ προδικάσῃ τὰ συμβησόμενα καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου, ἐπαναλαμβάνει τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι ἡ κατάκτησις τῆς πρωτευούσης αὐτῆς δὲν εἶναι εἰς τοὺς σκοποὺς τῆς Α. Μ. τοῦ Αὐτοκράτορος. Ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ ἀναγνωρίζει ὅτι, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν ἤθελε συμβῆ, τὸ μέλλον τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι ζήτημα γενικοῦ συμφέροντος, ὅπερ δὲν δύναται νὰ λυθῇ ἢ διὰ κοινῆς συμφωνίας, καὶ ὅτι, ἂν ἡ κατοχὴ τῆς πόλεως αὐτῆς συνέβαινε νὰ τεθῇ ὑπὸ συζήτησιν, δὲν ἠδύνατό τις νὰ συναινέσῃ, ὅπως ἀνήκῃ εἰς τὴν μίαν ἢ τὴν ἄλλην τῶν Μεγάλων Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. «Ὡς πρὸς τὰ στενὰ, μολονότι αἱ δύο ὄχθαι αὐτῶν ἀνήκουν εἰς τὸν αὐτὸν Ἡγεμόνα, ἀποτελοῦσι τὴν εἴσοδον δύο μεγάλων θαλασσῶν, ἐν αἷς ὁ κόσμος ὁλόκληρος ἔχει συμφέροντα. Εἶναι κατὰ συνέπειαν μεγίστης σπουδαιότητος, πρὸς τὸ συμφέρον τῆς εἰρήνης καὶ τῆς διεθνοῦς ἰσοῤῥοπίας, ὅπως τὸ ζήτημα τοῦτο λυθῇ διὰ γενικῆς συνεννοήσεως ἐπὶ βάσεων δικαίων καὶ ἀποτελεσματικῶς ἠγγυημένων.» Ἐρχόμενος εἶτα ὁ πρίγκηψ Γορτζακὼφ εἰς τὰ Ρωσσικὰ συμφέροντα, καὶ ζητῶν τὸν πρὸς αὐτὰ ἐπίσης σεβασμὸν τῶν ἄλλων, ἰδοὺ πῶς ὁρίζει αὐτά. «Τὸ Αὐτοκρατορικὸν Ὑπουργεῖον εἶναι ἐν τῷ δικαίῳ, ἀναμένον ἀπὸ τῆς Ἀγγλίας ἀφ’ ἑτέρου, ὅπως λάβῃ ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν τὰ εἰδικὰ συμφέροντα τῆς Ρωσσίας, τὰ ἐμπεπλεγμένα ἐν τῷ πολέμῳ τούτῳ, καὶ δι’ ἃ αὕτη ὑπεβλήθη εἰς βαρείας θυσίας. Τὰ συμφέροντα ταῦτα συνίστανται εἰς τὴν ἀπόλυτον ἀνάγκην τοῦ νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὴν ἀξιοθρήνητον κατάστασιν τῶν Χριστιανῶν, τῶν ὑποκειμένων εἰς τὴν Τουρκικὴν δεσποτείαν, καὶ εἰς τὴν κατάστασιν τῶν χρονίων ταραχῶν, ὧν εἶναι ἡ αἰτία.» Ἀλλὰ μετὰ τὴν συνθήκην τοῦ Ἁγίου Στεφάνου ἡ Ἀγγλία ἐθεώρησεν ὅτι διὰ τῆς Βουλγαρίας μὲν ἐν τῇ Εὐρωπαϊκῇ Τουρκίᾳ ἐζήτει νὰ ἐπιτύχῃ βαθμηδὸν ἡ Ρωσσία ὅ,τι ὡμολόγει ὅτι δὲν ἤθελεν ἡ ἰδία ὑπὲρ ἑαυτῆς, ἤτοι τὴν Εὐρωπαϊκὴν ὄχθην τῶν στενῶν καὶ τῆς Προποντίδος, ἐν δὲ τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ κατελάμβανε χώρας καὶ ὁδοὺς, αἵτινες θὰ ἦγον αὐτὴν μίαν ἡμέραν διὰ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας εἰς τὰς Ἀσιατικὰς ὄχθας τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῶν στενῶν. Ὅσον καὶ ἂν ἐπέτυχεν ἡ Ἀγγλία τὸν περιορισμὸν τῶν τάσεων αὐτῶν τῆς Ρωσσίας διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, ὅσον καὶ ἂν ἠθέλησε νὰ ἀσφαλισθῇ κατὰ τῆς προόδου τῆς Ρωσσίας ἐν τῇ Ἀσιατικῇ Τουρκίᾳ διὰ τῆς Κύπρου καὶ τῶν μεταῤῥυθμίσεων ἐν Ἀρμενίᾳ, ἐνόησε βραδύτερον, ὅτι κατ’ οὐδὲν ταῦτα τὴν ἠσφάλιζον ἐν τῇ προστασίᾳ τῶν ἰδίων αὑτῆς καὶ τῶν γενικῶν συμφερόντων. Προσεπάθησε μετὰ τῶν ἄλλων Δυνάμεων ν’ ἀποσπάσῃ τὴν Βουγαρίαν ἀπὸ τῆς Ρωσσίας, ὅπως δ’ ἀσφαλισθῇ ἐν τῇ συγκοινωνίᾳ μετὰ τοῦ Ἰνδικοῦ αὑτῆς Κράτους, κατέλαβε τὴν Αἴγυπτον. Ἡ Βουλγαρία ὅμως δὲν χρησιμεύει πλέον εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ τὰς ἄλλας Δυνάμεις, ἡ δὲ κατάληψις τῆς Αἰγύπτου, δηλαδὴ ἡ ἀφαίρεσις πλουσιωτάτου τμήματος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἔῤῥιψε τὴν Τουρκίαν εἰς τὰς ἀγκάλας τῆς Ρωσσίας καὶ Γαλλίας, αἵτινες διὰ τῆς Τουρκίας ἤδη ἐγένοντο περισσότερον ἐπίφοβοι εἰς τὰ ἀγγλικὰ συμφέροντα, καὶ αὐτὸ τὸ Σουὲζ ἀπειλεῖται νὰ ἐκφύγῃ τῶν χειρῶν αὐτῆς μίαν ἡμέραν, ἂν συμβιβασθῇ μετ’ αὐτῶν. Τὸ συμφέρον πάντων εἶναι νὰ γείνῃ τοῦτο, διότι ἄλλως ἡ Αἴγυπτος εἰς χεῖρας τῶν Ἄγγλων θὰ ἦναι μία συνηγορία καὶ ἐνθάῤῥυνσις, ὅπως καὶ ἡ Ρωσσία κατέχῃ τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ τὰς χώρας τὰς ἀποτελούσας τὰ στενὰ τοῦ Βοσπόρου καὶ τῶν Δαρδανελλίων. Ἄνευ ἀποδόσεως τῆς Αἰγύπτου ἡ Ἀγγλία δὲν δύναται νὰ λαλῇ καὶ νὰ ἀκούηται, ὡς ἄλλοτε, περὶ τῶν Τουρκικῶν πραγμάτων. Δι’ ἡμᾶς, Κύριοι, ἡ κάθοδος τῶν Βουλγάρων εἰς τὸ Αἰγαῖον ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς Ρωσσίας, εἶναι μεταξὺ τῶν σχεδίων τοῦ τελευταίου πολέμου τὸ σπουδαιότερον γεγονός. Τοῦτο κυρίως ὀφείλει ἕκαστος ἐξ ἡμῶν νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν, ὅταν μελετᾷ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος. Κατ’ αὐτῆς τῆς ἀξιώσεως ὀφείλει νὰ ἐργάζηται, ὅπου δεῖ, ἡ Ἑλληνικὴ διπλωματία, κατ’ αὐτῆς ἐπὶ τέλους πρέπει νὰ συγκεντρωθῇ πᾶσα ἡ ἐργασία καὶ ἡ δύναμις τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Ὑπὲρ ἡμῶν ἔχομεν συνηγοροῦντα τὰ δικαιώματα, δικαιώματα ἀναμφισβήτητα καὶ ὑπέρτερα παντὸς ἄλλου. Ἄνευ συνεχείας ἐπὶ τῶν παραλίων τοῦ Αἰγαίου καὶ τῶν ὀχθῶν τῶν στενῶν δὲν ὑπάρχει Ἑλληνικὸν ἔθνος. Ἀνέκαθεν πᾶσα ἡ παραλία χώρα ἀπὸ Κωνσταντινουπόλεως μέχρι Βόλου ὑπῆρξεν Ἑλληνικὴ, ἄνευ διακοπῆς. Βουλγαρία ναυτικὴ καὶ ἐμπορικὴ ἐπὶ τοῦ Αἰγαίου εἶναι ἐντελῶς ἄγνωστος ἐν τῇ ἱστορίᾳ· οὐδ’ εἶναι ὅρος ὑπάρξεως τῆς Βουλγαρίας ἡ κάθοδος εἰς τὸ Αἰγαῖον, ὡς εἶναι αὕτη ὅρος ὑπάρξεως τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, διότι τὸ διχοτομεῖ. Ἡ Βουλγαρία ἦτο καὶ εἶναι τόπος γεωργικός, εὐνοηθεὶς κατὰ τοῦτο περισσότερον τῆς Ἑλλάδος. Συγκοινωνεῖ δὲ μετὰ τῆς Εὐρώπης ταχύτερον ἢ ἡ Ἑλλὰς, ὡς ἐγγύτερον αὐτῆς κειμένη· οὐδ’ εἶναι φόβος, ὅτι θὰ πάθωσι δῆθεν τὰ ἐμπορικὰ τῆς Βουλγαρίας συμφέροντα ἢ τὰ τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Γερμανίας, ἂν ἡ νοτία Μακεδονία εὑρίσκεται εἰς χεῖρας Ἑλληνικάς. Τὸ συμφέρον ἀκριβῶς τῆς Ἑλλάδος θὰ ἦναι νὰ ὑπηρετῇ τὰ ἐμπορικὰ συμφέροντα τῶν χωρῶν αὐτῶν. Τοὐναντίον Βουλγαρία ἐπὶ τοῦ Αἰγαίου, διχοτομοῦσα Ἑλληνικὰς χώρας, θὰ ἦναι διηνεκὴς ἀφορμὴ ἀνταγωνισμοῦ μεταξὺ τῶν δύο φυλῶν καὶ συγκρούσεων, αἵτινες ἀδύνατον νὰ μὴ καταλήξουν εἰς τὰς κατακτήσεις καὶ τὰς μεταβολὰς ἐκείνας, τὰς ὁποίας συμφέρον ἔχει νὰ προλάβῃ ἡ Εὐρώπη. Τοιαύτη λύσις ἀδύνατον νὰ μὴ ἀποβῇ εἰς βλάβην ἀμφοτέρων τῶν λαῶν, καὶ νὰ μὴ ἀνακόψῃ τὴν πρόοδον καὶ τὴν εὐημερίαν αὐτῶν. Ἡ Ἑλλὰς οὐδέποτε θὰ δεχθῇ αὐτήν, καὶ ἂν καταναγκασθῇ. Τοιαύτην λύσιν, ἐναντίαν εἰς τὴν ἱστορίαν, εἰς τὴν φύσιν τοῦ λαοῦ καὶ τῆς χώρας, ἣν κατοικεῖ, ἐναντίαν εἰς τὰ διαρκῆ καὶ μόνιμα συμφέροντα αὐτῆς, οὔτε ἡ Βουλγαρία πρέπει νὰ ἐπιδιώκῃ. Ἀλλὰ καὶ ἂν νομίζῃ ὅτι ἔχει συμφέροντα νὰ ἐπιδιώξῃ διὰ τῆς καθόδου αὐτῆς εἰς τὸ Αἰγαῖον ἡ Βουλγαρία, ἡ Εὐρώπη δὲν ὑπηρετεῖ τὴν εἰρήνην ἐν τῷ Αἵμῳ, ὑποστηρίζουσα αὐτά· οὐδέποτε θὰ παγιωθῇ ἡ εἰρήνη, ἐφ’ ὅσον Βούλγαροι ἢ ἄλλοι κατέχουν Ἑλληνικὰς χώρας. Ἰδοὺ διατὶ εἶπον ὅτι ἡ συνθήκη τοῦ Ἁγίου Στεφάνου εἶναι δι’ ἡμᾶς τὸ σπουδαιότερον ἐκ τῶν τελευταίων πολιτικῶν γεγονότων ἐν τῷ Ἀνατολικῷ ζητήματι. Δι’ αὐτῆς διχοτομούμεθα. Ὑπὸ ἔποψιν Βουλγαρικὴν, ἡ διχοτόμησις τοῦ ἔθνους ἡμῶν εἶναι ἀδικαιολόγητος. Πολὺ πλέον ἀδικαιολόγητος εἶναι ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν συμφερόντων ἄλλων Κρατῶν, θελόντων τὴν διχοτόμησιν αὐτήν. Τὰ συμφέροντα τῶν μεγάλων, καὶ λογικὰ ὅταν ἦναι, δὲν δύνανται νὰ κατισχύσωσι τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν. Τὰ δικαιώματα ταῦτα μένουν ἀνέπαφα, ἀφ’ ἧς κατεκτήθημεν. Ποῖα δικαιώματα δύνανται νὰ προτείνωσιν ἄλλοι πρὸς κατοχὴν τῶν χωρῶν αὐτῶν; οὐδὲν δικαίωμα, ἀλλὰ συμφέροντα μόνον. Δὲν δικαιολογοῦν ὅμως τὰ συμφέροντα, ὅσον μεγάλα καὶ ἂν παρίστανται καὶ ὅσον ἰσχυρῶν Κρατῶν καὶ ἂν ἦναι, δὲν δικαιολογοῦν, λέγω, τὴν κατάκτησιν, ἂν πρὸς ταύτην βαδίζουν, κατάκτησιν χριστιανικῶν χωρῶν, χωρῶν τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη εἶχεν ἄλλοτε καθῆκον νὰ βοηθήσῃ, ὅπως μὴ κατακτηθῶσι. Τότε διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους δὲν ἐξετάζομεν σήμερον, ἐγκατελείφθη τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, ὅπως κατακτηθῇ καὶ ὑποδουλωθῇ. Ἤδη, μετὰ 5 περίπου αἰώνων κακὴν διοίκησιν, ὅτε ἐπέστη ὁ καιρὸς, ἵνα ἀποκατασταθῇ, διότι παρέλυσεν ἐντελῶς τὸ Τουρκικὸν Κράτος, ἀντὶ νὰ συντελοῦν οἱ ἰσχυροί, ὅπως τὸ ταχύτερον ἀποδοθῇ εἰς τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν πρόοδον, ἀφήνουσιν αὐτὸ, λόγῳ διαιρέσεων, εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν περίπου, ἢ ἐμβάλλουν εἰς ὑπονοίας περὶ χειροτέρας τύχης αὐτοῦ. Λοιπὸν ἔχομεν οὐ μόνον τὸ δικαίωμα, ἀλλ’ ἔχομεν καὶ τὸ ὑπέρτερον παντὸς ἄλλου συμφέρον νὰ ἐμμείνωμεν εἰς πολιτικὴν ἀρνουμένην τὴν διχοτομίαν αὐτήν. Τοιοῦτος χωρισμὸς τοῦ ὑποδούλου Γένους ἀπὸ τοῦ ἐλευθέρου θὰ ἦτο θάνατος τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Διατὶ ἀναφέρω πάντα ταῦτα; Τὰ ἀναφέρω διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι, ἂν ἔχωμεν δικαιώματα καὶ συμφέροντα ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἐν Τουρκίᾳ, ἔχομεν καὶ μεγάλας ἀντιδράσεις. Τὸ Κρητικὸν ζήτημα ὑπῆρξεν ἓν ἐπεισόδιον, ἀλλ’ ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον ἀπέδειξεν, ὅτι διὰ τῶν ἄλλων δὲν λύονται αἱ δυσκολίαι, καὶ ὅτι ἀνάγκη, πρὶν παρουσιασθοῦν ὅμοια ζητήματα, νὰ μεταβάλωμεν τὴν πολιτείαν ἡμῶν. Ἡ ἔλλειψις τῆς ἀναγκαίας ἑτοιμασίας ἐξηγεῖ πάσας τὰς ἀποτυχίας. Διατὶ οὐδὲν ἐγένετο, μεθ’ ὅλας τὰς ἐπαναστάσεις τῆς Κρήτης; Οὐδὲν ἐγένετο, διότι οὔτε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἦτο καθ’ ὅλας αὐτὰς παρεσκευασμένον, ὅπως βοηθήσῃ, οὔτε ἡ Κρητικὴ ἐπανάστασις παρεσκευασμένη δεόντως. Δὲν κατηγορῶ τοὺς ἀναγκασθέντας εἰς ἐπαναστάσεις, διότι αὗται ἐπεβλήθησαν ἐκ τῆς ἀφορήτου κακῆς διοικήσεως. Ἀλλὰ γενόμεναι ἄνευ παρασκευῆς, προεκάλεσαν θυσίας ἄνευ τοῦ ἀποτελέσματος. Ἐν Κρήτῃ παρατηροῦμεν διὰ τοῦτο, ὅτι πρῶτον ἐγείρονται αἱ ἐπαναστάσεις, καὶ ἔπειτα παρασκευάζονται. Ἀφοῦ ἀρχίσωσι, τότε ζητοῦνται τὰ ὅπλα, τὰ πολεμοφόδια, τὰ χρήματα. Ὅσον καὶ ἂν ἦναι πολεμικὸς λαὸς οἱ Κρῆτες, οὐδὲν δύνανται ἄνευ ὅπλων καὶ πολεμοφοδίων καὶ χρημάτων, ἑτοίμων ἤδη πρὸ τῆς ἐξεγέρσεως. Τί δὲ ἐκ τούτων ἐπέρχεται; Ἡ ἐπανάστασις στερεῖται δυνάμεως ἐν ἀρχῇ, δηλαδὴ ἀκριβῶς κατὰ τὴν ἐποχήν, καθ’ ἣν θὰ ἠδύνατο νὰ φέρῃ ἀποτελέσματα, διότι οἱ Ὀθωμανοὶ εἶναι ἀπαράσκευοι καὶ ὀλίγος ὁ στρατὸς ἐπὶ τῆς νήσου· οὕτω δίδεται καιρὸς τῇ Πύλῃ καὶ καθίσταται δυσκαταγώνιστος, ἐνῷ διὰ τῆς παρατάσεως ἐξαντλεῖται ὁ λαὸς τῆς Κρήτης. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καλεῖται νὰ βοηθήσῃ, καὶ ὀφείλει καὶ θέλει, ἀλλ’ εἶναι ἀνέτοιμον. Ἂν βοηθήσῃ, ὡς κατὰ τὸ 1866, ἀναγκάζεται νὰ ὑπογράψῃ τὸ πρωτόκολλον τοῦ 1869. Ἂν δὲν βοηθήσῃ, ὡς κατὰ τὸ 1896, ἡ Εὐρώπη, μὴ εὑρίσκουσα μήτε ἐπανάστασιν ἰσχυράν, μήτε Κράτος Ἑλληνικὸν ἱκανὸν ν’ ἀπειλήσῃ καὶ ταράξῃ τὰ πράγματα, περιορίζεται εἰς τὰς μεταῤῥυθμίσεις. Ὁ σκοπὸς διὰ τοῦτο πάντοτε ἀποτυγχάνει. Λοιπὸν τὸ κύριον ζήτημα εἶναι τὸ τῶν παρασκευῶν τοῦ Κράτους. Καὶ ἂν δὲν συνέβαινεν ἡ τελευταία ἐπανάστασις τῆς Κρήτης, τὰ ἐν τῇ Τουρκίᾳ ἀπό τινος συμβαίνοντα καὶ αἱ μεταβολαὶ ἐν τῇ πολιτικῇ καὶ τοῖς συνδυασμοῖς τῶν μεγάλων Κρατῶν τῆς Εὐρώπης ἔπρεπε νὰ μᾶς ἐμβάλουν εἰς φόβους καὶ μερίμνας. Βεβαιότης οὐδεμία περὶ τοῦ μέλλοντος ὑπάρχει, καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἰλικρινῶς ἐπικρατεῖ ὁμοφωνία. Τὰ πάντα εἶναι προσωρινά, καὶ ἐπιβάλλεται ἡ ταχίστη παρασκευὴ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλήν, ἥτις ἀντιπροσωπεύει οὐ μόνον τὸν ἐλεύθερον Ἑλληνικὸν λαὸν, ἀλλὰ καὶ τὸν ὑπόδουλον ἐν τῇ ἐργασίᾳ ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως αὐτοῦ. Ἄνευ τοιαύτης ἐργασίας, δραστηρίας καὶ ἐνδελεχοῦς, διὰ τὴν ὁποίαν ἴσως δὲν θὰ ὑπολειφθῇ ἡμῖν ὁ ἀναγκαῖος χρόνος, κινδυνεύομεν νὰ ἴδωμεν ἐπικρατοῦντα ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἀντίθετα συμφέροντα, περὶ ὧν πρὸ μικροῦ ἐλάλουν, καὶ τὰ δικαιώματα καὶ τὰ συμφέροντα ἡμῶν ἀπολλύμενα. Τὸ ζήτημα τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους βεβαίως ἐγείρει ἀντιῤῥήσεις ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν τίθεται. Εὐθὺς παρουσιάζονται αἱ δυσκολίαι τῶν δαπανῶν, διότι σπουδαίως δὲν ἐννοοῦνται παρασκευαὶ ἄνευ δαπανῶν, καὶ δαπανῶν μεγάλων, ἀφοῦ πολλὰ ἐλλείπουσι, καὶ ταχέως ζητεῖται νὰ συμπληρωθῶσιν, ἕνεκα τῶν περιστάσεων. Προβάλλεται ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τῆς χώρας, προβάλλεται τὸ φάσμα τοῦ συμβιβασμοῦ καὶ αἱ δυσαρέσκειαι τῶν ὁμολογιούχων. Οὕτω ὅμως κινδυνεύομεν καὶ αὐτὴν τὴν φορὰν οὐδὲν νὰ πράξωμεν, ζητοῦντες νὰ πείσωμεν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τίποτε νὰ γείνῃ. Βεβαίως οὐδεὶς ἀρνεῖται, ὅτι τὸ ἔργον ταχειῶν παρασκευῶν εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις εἶναι ἔργον δύσκολον ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις. Ἀλλὰ δὲν πρέπει οὐχ ἧττον, ἐξογκοῦντες, ἔστω καὶ καλῇ τῇ πίστει, εἰς ὑπερβολικὸν βαθμὸν τὰς δυσκολίας, νὰ μεταπείθωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ νὰ ἀπερχώμεθα, οὐδὲν πράξαντες καὶ πάλιν. Ἐν πρώτοις, Κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς παρασκευῆς τῆς Ἑλλάδος δὲν εἶναι μόνον ζήτημα ἀριθμοῦ ἀνδρῶν καὶ προμηθείας ὑλικῶν· πρὸ τούτου ὑπάρχει τὸ ζήτημα τῆς παρασκευῆς τῆς Ἑλλάδος δι’ ἀληθοῦς στρατιωτικῆς διοικήσεως. Τοιαύτη οὔτε ὑπῆρξεν οὔτε ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν· ἐὰν διωκοῦντο τὰ στρατιωτικὰ πράγματα τῆς Ἑλλάδος στρατιωτικῶς, τότε καὶ μὲ τοὺς πόρους, τοὺς ὁποίους διέθεσε μέχρι τοῦδε ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους, καὶ μὲ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ τόπος, θὰ ἦτο στρατιωτικῶς σήμερον εἰς λαμπρὰν κατάστασιν. Ἂν μὴ ἀποκτήσωμεν στρατιωτικὴν διοίκησιν ἀληθῆ, περιττὴ ἡ αὔξησις τῶν δαπανῶν, περιττὰ τὰ ὑλικὰ καὶ αἱ προμήθειαι. Ἐννοῶ δὲ στρατιωτικὴν διοίκησιν ἐκείνην, τῆς ὁποίας σκοπὸς καὶ ἐργασία συστηματικὴ καὶ καθημερινή εἶναι ἡ παρασκευὴ τοῦ στρατοῦ πρὸς πόλεμον. Παρ’ ἡμῖν τοιοῦτος σκοπὸς καὶ τοιαύτη ἐργασία οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἐν τῇ διοικήσει τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ἂν δ’ ὑπῆρξεν ἐν τῇ κεφαλῇ τινος Κυβερνήσεως, ὑπῆρξε στιγμιαίως καὶ ἐπὶ τῇ ἐμφανίσει κινδύνου, οὐδέποτε δὲ προεσχεδιασμένη καὶ ἐνδελεχής. Ἡ νομοθετικὴ ἐργασία ὑπὲρ τῶν στρατιωτικῶν, καὶ καλὴ ἂν ὑπῆρξεν, οὐδόλως ὠφέλησεν, ἕνεκα τῆς παντελοῦς ἐλλείψεως στρατιωτικῆς διοικήσεως. Ἐλλείψει τοιούτου σκοποῦ καὶ τοιαύτης ἐργασίας ἐν τῇ στρατιωτικῇ ἀποστολῇ τοῦ Κράτους, ἔπαυσε θεωρῶν ὁ λαὸς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, τὰς στρατιωτικὰς ὑποχρεώσεις, ὡς καθῆκον πρὸς τὴν Πατρίδα, ὡς παρασκευὴν πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων, πρὸς ἀποκατάστασιν τοῦ ὅλου Γένους εἰς ἓν Ἑλληνικὸν ἔθνος. Ἐθεώρησε καὶ θεωρεῖ αὐτὸ ὡς διοικητικὸν βάρος, οὗτινος διὰ παντὸς μέσου ἐργάζεται ν’ ἀπαλλαχθῇ, ἰδίως διὰ τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν κοινωνικῶν μέσων. Τὴν καθολικὴν στρατολογίαν ὑπέσκαψεν ἡ καθολικὴ ψηφοφορία. Ἐξέλιπε διὰ τοῦτο ἐντελῶς ἐκ τοῦ ἔθνους τὸ στρατιωτικὸν αἴσθημα (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς αἰθούσης). Ὅπου δὲ δὲν ὑπάρχει στρατιωτικὸν αἴσθημα, ἐκεῖ δὲν δύνανται θεσμοὶ στρατιωτικοὶ νὰ παγιωθοῦν καὶ τελεσφορήσουν. Δὲν διστάζω ἑπομένως νὰ βεβαιώσω, ὅτι θεωρῶ ἀδύνατον τὴν βελτίωσιν τῶν τοῦ στρατοῦ καὶ βεβαίαν τὴν ἀποτυχίαν, ἐὰν δὲν ἐπέλθουν μεταβολαὶ εἰς τὰ τῆς διοικήσεως αὐτοῦ. Τίνες μεταβολαὶ κατὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐπέλθουν, δὲν εἶναι τοῦ προκειμένου· λέγω μόνον, ὅτι τὰ τῶν παρασκευῶν τῶν συνισταμένων εἰς αὔξησιν τῆς δυνάμεως καὶ τῶν ὑλικῶν εἶναι ματαιοπονία, ἐὰν δὲν γείνῃ τοῦ στρατοῦ ἡ διοίκησις στρατιωτική. Τοῦτο ἀπαιτεῖ ὁ στρατὸς καὶ ὁ τόπος, καὶ τὸ ἐννοεῖ ἀναπόφευκτον ὅρον πρὸς ἀληθῆ καὶ σπουδαίαν παρασκευήν. Τοῦτο εἶναι καὶ τὸ δυσκολώτερον μέρος τῆς παρασκευῆς, οὐχὶ δὲ ἡ αὔξησις τῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν ἵππων ἁπλῶς. Τοιαύτη αὔξησις εἶναι τὸ εὐκολώτερον μέρος τοῦ ἔργου. Ἡ ἄλλη ἀντίῤῥησις, ἥτις ὁμολογουμένως ἔχει πολλὴν τὴν σπουδαιότητα, εἶναι, ὅτι, διὰ ν’ ἀσκήσωμεν τὸν στρατὸν πρὸς πόλεμον, πρέπει νὰ ἔχωμεν ἐν ταῖς τάξεσιν αὐτοῦ παρόντα τὸν ἀπαιτούμενον ἀριθμὸν ἀνδρῶν. Οἱ ἄνδρες τοῦ στρατοῦ, ὅσοι σήμερον κατατάσσονται, αὐτοὶ καὶ ὀλίγοι εἶναι καὶ ἀποσπῶνται ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς κατατάξεώς των ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, ἐν μεγάλῳ ἀριθμῷ, καὶ ἀποστέλλονται εἰς ἄλλας ὑπηρεσίας, πᾶν ἄλλο ἢ στρατιωτικάς. Ἐρημοῦνται οὕτω τὰ στελέχη στρατιωτῶν, μένουσιν οὗτοι ἀγύμναστοι, δὲν μορφοῦνται καὶ τὰ στελέχη, καὶ οὐδεμία ἄσκησις, ἑπομένως οὐδεμία παρασκευὴ πρὸς πόλεμον εἶναι δυνατή. Τὸ πρῶτον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ θέσῃ πρὸ αὐτοῦ καὶ λύσῃ ὁ συμβουλεύων παρασκευὰς στρατεύματος πρὸς πόλεμον, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς παρουσίας τοῦ ἀναγκαίου ἀριθμοῦ στρατιωτῶν· διότι, ἐὰν δὲν ὑπάρχωσιν οἱ ἀπαιτούμενοι ἄνδρες ὑπὸ τὰ στελέχη, ὥστε νὰ ᾖναι δυνατὴ ἡ ἀδιάλειπτος καὶ τελεία ἐκτέλεσις τῶν γυμνασίων, οὐδὲν ἐπράξαμεν. Ἐκ τῶν πρώτων λοιπὸν εἶναι ἡ εὕρεσις τῶν μέσων, δι’ ὧν ἐπιτυγχάνεται ἡ παρουσία τοῦ ἀναγκαίου ἀριθμοῦ στρατιωτῶν καθ’ ἡμέραν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Διὰ τὴν παρουσίαν μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ ἀνδρῶν πολλαὶ προὐτάθησαν γνῶμαι. Ἡ νῦν ἐπικρατοῦσα, τὴν ὁποίαν καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀπεδέχθη κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, ἐὰν κρίνῃ τις ἐκ τοῦ νομοσχεδίου περὶ χωροφυλακῆς, εἶναι ὅτι πρέπει νὰ παρασκευασθῇ χωροφυλακὴ πολυαριθμοτέρα καὶ ἐξ ἐθελοντῶν καὶ ἀνακατατασσομένων. Ἡ χωροφυλακὴ τότε θὰ ἀναλάβῃ ὅλας τὰς ὑπηρεσίας τὰς ἀστυνομικὰς καὶ διοικητικὰς, τὰς ὁποίας ἐκτελεῖ σήμερον ὁ τακτικὸς στρατὸς, καὶ θὰ καταστῇ δυνατὸν, ὅπως οὗτος μένῃ εἰς τὰς τάξεις αὐτοῦ, ἀποκλειστικῶς ἀσχολούμενος εἰς στρατιωτικὰς ἀσκήσεις. Αὐτῆς τῆς ἰδέας ἤμην καὶ ἐγὼ ἄλλοτε. Ἐθεώρουν πραγματικῶς, ὅτι μόνον διὰ καταρτισμοῦ χωροφυλακῆς 7 ἢ 8 χιλιάδων θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο. Αἱ οἰκονομικαὶ ὅμως περιστάσεις, ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἀνάγκη τῆς ταχίστης αὐξήσεως τῆς δυνάμεως τοῦ στρατεύματος, μᾶς ἀναγκάζουν νὰ σκεφθῶμεν, ἂν μᾶλλον δι’ ἄλλου τρόπου δὲν ἦναι δυνατὸν νὰ λύσωμεν τὴν δυσκολίαν. Χθὲς, ὁμιλῶν ὁ ἔντιμος ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς, ὥρισε, νομίζω, διὰ τὸ ποσὸν χωροφυλακῆς 7 ἢ 8 χιλιάδων χωροφυλάκων ποσὸν ἐξ 7 ἢ 8 ἑκατομμυρίων δραχμῶν.

§35ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. 8,500,000.

§36ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ βεβαίως μὲ ὀλιγώτερον ποσὸν τῶν 8,500,000 δρ. τοιαύτη χωροφυλακὴ, συγκροτουμένη ἐξ ἐθελοντῶν καὶ ἀνακατατασσομένων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συντηρηθῇ. Ἀλλὰ τοσοῦτον ποσὸν, προδήλως μέγα, ἀναγραφόμενον ὡς τακτικὴ δαπάνη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ὅπως ἐπιτραπῇ νὰ ἀσκῆται ὁ σημερινὸς τακτικὸς στρατὸς, νομίζω ὅτι εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις εἶναι δαπάνη, ἡ ὁποία, καὶ ἂν ἐξασφαλισθῇ, θὰ ἐξασφαλισθῇ ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ ἄλλου ἔργου, δηλαδὴ τῆς αὐξήσεως τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ. Διότι καὶ τοῦτο πρέπει νὰ ἐπιζητῶμεν. Δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὸν πόρον, τὸν ὁποῖον ὑπέδειξεν ὁ ἐκ Παρνασσίδος ἀξιότιμος Βουλευτὴς, τὸν πόρον τὸν ἐκ τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων· οὗτος ἀπαιτεῖ χρόνον πολὺν, ἕως οὗ ἐπιβληθῇ καὶ λειτουργήσῃ. Ἐπιθυμῶ μᾶλλον νὰ μείνω ἐντὸς τοῦ ὑπάρχοντος προϋπολογισμοῦ, ὅπως, εἰ δυνατὸν, ἐπὶ βάσεων πλέον βεβαίων στηρίξω τοὺς ὑπολογισμούς. Νομίζω ὅτι 8,500,000 δραχμῶν δαπάνη πρὸς ἀπόκτησιν μόνον χωροφυλακῆς παρακωλύει τὴν αὔξησιν τοῦ στρατοῦ, ἂν καὶ συντελεῖ εἰς τὴν ἐκγύμνασιν αὐτοῦ, καὶ μολονότι ἡ μέθοδος αὕτη τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος διὰ τῆς χωροφυλακῆς εἶναι ἡ καλλιτέρα ἴσως εἰς ἄλλας περιστάσεις, εἰς τὰς σημερινὰς δὲν εἶναι ἡ ἐπωφελεστέρα. Ἡ ἐπωφελεστέρα εἶναι ἐκείνη, ἥτις συντελεῖ εἰς τὴν ἐκγύμνασιν ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν στρατιωτῶν. Ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ὑπὸ τὰς σημαίας καὶ τοῦ ἐν τῇ ἐφεδρείᾳ εἶναι μικρά· πρέπει νὰ τὴν αὐξήσωμεν ἐντὸς τῶν μέσων ἡμῶν. Ἡ ἐμὴ ἰδέα εἶναι τὸ ἀντίθετον ἐκείνης, τὴν ὁποίαν διὰ τῆς χωροφυλακῆς ἐπιζητοῦμεν. Προτιμῶ νὰ καταργήσωμεν ὑπηρεσίας καὶ δαπάνας, ὅπως προμηθευθῶμεν δι’ αὐτῶν τὰ μέσα συντηρήσεως μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ στρατιωτῶν, ἐπαρκῶμεν δ’ οὕτω καὶ εἰς τὰς ὑπηρεσίας καὶ εἰς τὴν ἐκγύμνασιν τοῦ στρατοῦ. Νομίζω ὅτι ἐπὶ χρόνον τινὰ ἡ χωροφυλακὴ πρέπει νὰ καταργηθῇ καὶ νὰ μὴ διατηρηθῶσιν ἢ μόνον τὰ στελέχη αὐτῆς, οἱ ἀξιωματικοὶ δηλονότι καὶ οἱ ὑπαξιωματικοί. Οὕτω θὰ ἔχωμεν τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον σήμερον εἶναι ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ διὰ μισθὸν τῶν πεζῶν χωροφυλάκων, καὶ τὸ ὁποῖον διὰ 3,150 ἄνδρας σημειοῦται εἰς 804,000 δραχμὰς, μετά τινων δ’ ἄλλων ποσῶν εἰς 1,207,785 δραχμὰς, διὰ συντήρησιν μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ στρατιωτῶν τῶν ἄλλων σωμάτων, χωρὶς νὰ μεταβάλωμεν τὰ τῶν ἱππέων χωροφυλάκων. Διὰ τοιαύτης οἰκονομίας αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ καὶ δι’ ἄλλων ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, τὰ ὁποῖα θέλω ὑποδείξει, θεωρῶ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτελεσθῇ τὸ ποσὸν, οὗτινος ἔχομεν ἀνάγκην διὰ τὴν προσθήκην 10,000 ἀνδρῶν ἀποκλειστικῶς ὁπλιτῶν τῶν διαφόρων σωμάτων, ἄνευ οὐδεμιᾶς αὐξήσεως στελεχῶν, ἅτινα ὑπάρχουν. Ἡ δαπάνη διὰ μισθὸν, τροφὴν καὶ ἱματισμὸν 10,000 ἀκόμη ἀνδρῶν ἀνέρχεται κατ’ ἔτος εἰς 3,800,000 δραχμὰς, ὅταν δ’ εὕρωμεν τὸ ποσὸν αὐτὸ, ὅπως συντηρήσωμεν 10,000 ἀνδρῶν, ἐκτὸς ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἤδη ἔχομεν, θὰ δυνηθῶμεν νὰ λύσωμεν τὴν δυσκολίαν. Τὸ πεζικὸν καὶ τὰ εὐζωνικὰ θὰ ἐπαρκῶσι καὶ πρὸς ἄσκησιν καθ’ ὅλον τὸ πρῶτον ἔτος τῆς θητείας καὶ διὰ τὰς διοικητικὰς ὑπηρεσίας, ἀποστέλλοντα ἐκ τῶν ἠσκημένων τοῦ δευτέρου ἔτους τὸν ἀναγκαιοῦντα ἀριθμὸν στρατιωτῶν εἰς τὴν χωροφυλακὴν καὶ τὰς ἄλλας ὑπηρεσίας. Λοιπὸν διὰ χωροφυλακῆς ἀνακαίνισιν δαπάνη 8,500,000 δραχμῶν, οἵα ἡ ἀπαιτουμένη διὰ 7000–8000 χωροφύλακας ἐθελοντὰς, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ γείνῃ σήμερον. Διὰ τοιούτου ποσοῦ, μονίμως ἐγγραφομένου ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, θὰ ἠδυνάμεθα ν’ αὐξήσωμεν σπουδαίως τὰς πολεμικὰς ἡμῶν δυνάμεις. Δεύτερος πόρος, τὸν ὁποῖον νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν ὑπὲρ τῆς συντηρήσεως τῶν δέκα ἐπὶ πλέον χιλιάδων στρατιωτῶν, εἶναι ὁ ἐκ τῆς ἀστυφυλακῆς. Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἤμην καὶ ἔτι μᾶλλον εἶμαι τώρα ἐναντίος τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας. Καὶ πρὶν τὸ σύστημα αὐτὸ ἐφαρμοσθῇ, ἐφρόνουν ὅτι ἤθελε καταντήσει ὅπου κατήντησε καὶ ὅπου χειρότερα θὰ καταντήσῃ, ἀλλ’ ἤδη τὰ πράγματα ἐπῆλθον, ἵνα πείσωσι πάντα, ὅτι ἐντελῶς ὁ θεσμὸς οὗτος ἀπέτυχε, καίτοι δαπανῶμεν περισσότερα ἢ πρότερον. Νομίζω ὅτι εἶναι πλάνη νὰ πιστεύωμεν, ὅτι συγκροτοῦμεν καλλιτέραν διοίκησιν ἀστυνομικὴν διὰ τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν ἐνωμοταρχῶν καὶ τῶν ἀστυφυλάκων. Ἐν ὅσῳ τὸ σύστημα τῆς πολιτικῆς διοικήσεως μένει αὐτὸ, ὅπερ ὑπάρχει ἐν τῷ Κράτει, οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει, ὅπως ὑπὸ τὸ αὐτὸ σύστημα, τὸ σύστημα τῆς κομματικῆς διοικήσεως, τὸ σύστημα τῆς ὑποταγῆς τῆς διοικήσεως εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ τὰ κόμματα, αἱ ἀστυνομίαι αἱ στρατιωτικαὶ ἀποβῶσι καλλίτεραι τῆς δημοτικῆς ἢ τῆς διοικητικῆς. Οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει, ὅπως, ἐὰν οἱ ἄλλοι πολῖται δὲν εἶναι καλοὶ ἀστυνόμοι, ἦναι καλοὶ ἀστυνόμοι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ. Οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ εἶναι καλοὶ βεβαίως ἀξιωματικοὶ, ἐν ὅσῳ μένουσιν ὡς τοιοῦτοι ἐν τῷ στρατῷ. Ἐν τῷ στρατῷ μένοντες, εἶναι καὶ ὡς ἀξιωματικοὶ καὶ ὡς πολῖται καλοὶ καὶ ἄξιοι πάσης ὑπολήψεως καὶ ἐκτιμήσεως. Ἐν τῷ στρατῷ οὐδὲν ἄλλο ἔχουσιν ἔργον νὰ ἐκπληρῶσιν ἢ νὰ ἐκγυμνάζωσι τοὺς στρατιώτας καὶ ἐκτελῶσι τὰς ὑπηρεσίας τὰς στρατιωτικὰς, τὰς ἀνατεθειμένας αὐτοῖς. Ὅταν ὅμως τὸν ἀξιωματικὸν ἀποσπᾶτε ἀπὸ τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ἀπὸ τὰ ἔργα τοῦ ἀξιωματικοῦ, τὰ ἐθίζοντα αὐτὸν ἐν τῇ ὑποταγῇ εἰς τὸ καθῆκον, καὶ τὸν στέλλητε εἰς τὰς πόλεις καὶ τοὺς δήμους, ἵνα ἐκτελῇ τὰς ὑπηρεσίας τῆς ἀστυνομίας, ἐν μέσῳ ὅλων τῶν ἐπιδράσεων τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν ἐπηρειῶν τῆς κοινωνίας, πιστεύετε ὅτι δὲν θὰ ὑποστῇ τὰς μεταβολὰς, τὰς ὁποίας ὑφίστανται ἐκ τῶν αὐτῶν αἰτίων οἱ ἄλλοι πολῖται; Φρονῶ μάλιστα, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ, μεταβάλλοντες ἔργον, περισσότερον ἐνδίδουσιν εἰς τοὺς πειρασμοὺς, παρ’ ὅσον ἐνδίδουσι συνήθως οἱ τῶν δημοτικῶν ἀστυνομιῶν. Δὲν πρόκειται νὰ φέρω παραδείγματα, ἀλλὰ πλεῖστα ὑπάρχουσι τούτου παραδείγματα, γνωστὰ εἰς πολλοὺς ἐξ ἡμῶν. Ὅσον καὶ ἂν ὑπολήπτωμαι τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ, δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ στέλλωμεν αὐτοὺς ἐν μέσῳ ὅλων τῶν πειρασμῶν, οἱ ὁποῖοι μὲ παντὸς εἴδους μέσα, ὄχι μόνον πολιτικὰ, ἀλλὰ καὶ ὑλικὰ καὶ κοινωνικὰ, ζητοῦσι νὰ παρασύρωσιν αὐτοὺς κατὰ πᾶν βῆμα εἰς παραβίασιν τῶν καθηκόντων αὑτῶν. Εἶναι δύσκολον, ὑπὸ τοιούτους ὅρους, νὰ μὴ ὑποπέσῃ ὁ ἀξιωματικὸς εἰς παραβάσεις καὶ νὰ μὴ συνειθίσῃ βαθμηδὸν εἰς αὐτάς. Ἐγὼ τουλάχιστον πολλὰς ἤκουσα τοιαύτας. Ἂν εἴδομεν παραβάσεις ἐν ἄλλαις ὑπηρεσίαις αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι τόσον μεμακρυσμέναι τοῦ στρατοῦ, ὡς ἡ ἀστυνομικὴ ὑπηρεσία, π. χ. ἐν τῇ οἰκονομικῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ στρατοῦ, καὶ εἴδομεν αὐτὰς ἐν μεγίστῃ ἀναλογίᾳ, παρ’ ὅσον μεταξὺ τῶν πολιτικῶν ὑπαλλήλων, πρέπει περισσοτέρας νὰ περιμένωμεν ἐν τῇ ἀστυνομικῇ ὑπηρεσίᾳ. Ταμίας πολιτικοὺς σπανιώτερον θέλετε ἴδει ὑποπίπτοντας εἰς παραβιάσεις ἢ ὅσον βλέπετε στρατιωτικούς. Οὗτοι εἶναι ἐπιῤῥεπέστεροι, διότι εἶναι καὶ ἀπειρότεροι καὶ μᾶλλον ἀνεπιτήρητοι. Λοιπὸν, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει, σύστημα κοινοβουλευτικῆς καὶ κομματικῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον παρ’ ἡμῖν περισσότερον ἢ ἀλλαχοῦ ἐπέτρεψε νὰ σχηματισθῶσι παρὰ τοῖς διοικουμένοις κακαὶ ἕξεις, δὲν εἶναί τι ἀσφαλὲς καὶ ἀκίνδυνον ἡ μετάθεσις τοῦ ἀξιωματικοῦ ἀπὸ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ εἰς τὰς τάξεις τῆς ἀστυνομίας. Ὅπως ὅλα σχεδὸν ἰσοπεδοῦνται ὑπὸ τῆς πολιτικῆς ἐν Ἑλλάδι, θὰ ἰσοπεδωθῇ καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία. Αἱ αὐταὶ αἰτίαι, αἱ αὐταὶ ἐπιδράσεις, θὰ φέρουν τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα. Τοῦτο εἴδομεν εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς ὑπηρεσίας. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀδύνατον καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία νὰ μὴ ἐκπέσῃ καὶ ὑπὸ διοικητὴν στρατιωτικὸν, ὅπως ἐκπίπτουσιν ὅλαι αἱ ὑπηρεσίαι. Καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ ἀγὼν τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας. Ἀπὸ χρόνων μακρῶν ἀγωνίζεται ν’ ἀπαλλαγῇ τῶν παρεκτροπῶν καὶ τῶν καταχρήσεων, καὶ ν’ ἀποκτήσῃ καλλιτέρας ὑπηρεσίας, καὶ πάντοτε ἀποτυγχάνει. Ζητεῖ νὰ ἐξέλθῃ τῆς κακῆς διοικήσεως διὰ μεταῤῥυθμίσεων καὶ νόμων, ἀλλὰ καὶ οὗτοι χειροτερεύουν τὴν κατάστασιν, ἢ οὐδὲν καλὸν φέρουν. Καὶ εὐλόγως, ἀφοῦ τὸ σύστημα τῆς διοικήσεως μένει τὸ αὐτό. Μήπως εἶναι δυνατὸν νὰ ἐνισχυθῇ θεσμὸς ἰσχυρότερος ἀπὸ τὴν ἰσοβιότητα τῶν δικαστῶν; ἐν τούτοις ἔχομεν ἄπειρα παραδείγματα ἀποτυχίας καὶ τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ, καὶ αἰτία ταύτης ὑπῆρξεν ἡ πολιτική. Ἄλλοτε ἡ δασικὴ ὑπηρεσία ἦτο ἀνατεθειμένη εἰς τὴν δασοφυλακὴν, καὶ ἀπετύγχανεν· ἐνόμισαν ὅτι, ἐὰν τοὺς δασοφύλακας ἀντικαταστήσωσι χωροφύλακες, θ’ ἀπέβαινε καλλιτέρα ἡ ὑπηρεσία, ἐν τούτοις ἔγεινε χειροτέρα. Ἤδη ἐπανερχόμεθα εἰς τὸ αὐτὸ σύστημα, θὰ μορφώσωμεν εἰδικοὺς δασοφύλακας καὶ δασικοὺς ὑπαλλήλους. Ἀλλ’ ἀφοῦ θὰ ἐξακολουθῇ τὸ αὐτὸ σύστημα κομματικῆς διοικήσεως, θὰ ἐμπέσωμεν εἰς τὰ ἴδια ἀτοπήματα. Ὅταν νομίζητε, ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου τῶν νέων νόμων καὶ τῶν μεταῤῥυθμίσεων θὰ φέρητε διόρθωσιν, χωρὶς νὰ μεταβάλητε καὶ τὸ σύστημα τῆς συναλλαγῆς, ματαιοπονεῖτε. Εἶναι τὸ ἴδιον, ὡς ἂν ἐλέγετε, ὅτι, ἐπειδὴ ἐν Ἀθήναις ὑπάρχει χολέρα, καταστρέφουσα καθ’ ἡμέραν τοὺς Ἀθηναίους, πρέπει νὰ φέρητε κατοίκους τῶν Μεγάρων καὶ τῶν Πατρῶν, οἵτινες εἶναι ὑγιεῖς καὶ δὲν ἀποθνήσκουν. Καὶ αὐτοὶ θέλουσιν ἀποθνήσκει, διότι καὶ αὐτοὺς θὰ προσβάλλῃ τὸ μόλυσμα. Καὶ ἐν τῇ διοικήσει βλάπτει ἡ πολιτικὴ ἀτμόσφαιρα τοὺς διοικοῦντας, οἱοιδήποτε καὶ ἂν ἦναι, καὶ καθιστᾷ ἀδύνατον τὴν εὐδοκίμησιν. Ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία ἀπέτυχε καὶ ἔτι μᾶλλον θ’ ἀποτύχῃ, ἑπομένως οὐδὲν θέλει ἀπολέσει ἡ διοίκησις, ἐὰν καταργηθῇ. Ἀλλὰ διὰ τῆς καταργήσεως θέλει ἀποδοθῆ εἰς τὸν στρατὸν ἐγκαίρως μέγας ἀριθμὸς ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἦσαν χρήσιμοι καὶ θὰ ἦναι χρησιμώτεροι καὶ εἰς τὸ μέλλον, ἀλλ’ οἵτινες θ’ ἀπολεσθῶσι διὰ τὸν στρατὸν, ἂν ἐξακολουθήσωσι μένοντες εἰς τὴν ἀστυνομίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ εὐχὴ καὶ ὅλου τοῦ στρατοῦ. Οὐδὲ δύναμαι νὰ συμφωνήσω μὲ τοὺς φρονοῦντας ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ ἀρχηγὸς στρατιωτικός, δὲν θὰ συμβαίνωσιν αἱ παρεκτροπαί, ὅσαι συμβαίνουσι. Καὶ αὐτὸς θὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν πολιτικὴν, ἂν ἐξακολουθήσῃ αὕτη ἐπικρατοῦσα ἀχαλίνωτος, ὡς ἤδη, ἀλλὰ καὶ ἂν θελήσῃ νὰ ἀντιστῇ, οὐδὲν θὰ κατορθώσῃ. Διαφθειρομένη ὑπὸ τῆς πολιτικῆς, ἡ στρατιωτικὴ ἀστυνομία θὰ γείνῃ πολὺ φοβερωτέρα τῆς δημοτικῆς. Καταργουμένης αὐτῆς, θέλομεν ἔχει ἐκ τῆς καταργήσεως τῶν ἀστυφυλάκων ποσὸν σπουδαῖον Σήμερον ὁ προϋπολογισμὸς ἀναγράφει ἔσοδον 1,200,000 δρ. ἐκ τῆς εἰσφορᾶς τῶν δήμων, ἀλλ’ ἡ δαπάνη, ἡ ὁποία εἶναι ἀναγεγραμμένη διὰ τὴν ἀστυφυλακὴν, καταβάλλεται κατὰ τὸ πλεῖστον ὑπὸ τοῦ Δημοσίου. Ἐκ τῶν 1,200,000 δραχμῶν ἀμφίβολον ἂν θὰ εἰσπραχθῇ κατὰ τὸ 1897 ποσὸν ἀνώτερον τῶν 600,000 δραχμῶν. Κατὰ τὸ 1895 ἦτο ἀναγεγραμμένον ποσὸν 1,800,000, εἰσεπράχθησαν δὲ μόνον 314,241, κατὰ δὲ τὸ 1894 εἰσεπράχθησαν δραχ. 718,769. Τὰ ἔξοδα τῆς ἀστυνομίας, ἐκτὸς τῆς πρωτευούσης, ἀναγράφονται διὰ τὸ 1897 εἰς δραχμὰς 1,691,220, ἄνευ μισθοῦ ἀξιωματικῶν καὶ ἐνωμοταρχῶν, μετὰ τῆς πρωτευούσης δὲ εἰς 2,136,000 δραχ. Ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ ἔξοδα τῆς ἀστυνομίας τῆς πρωτευούσης καὶ τοῦ Πειραιῶς καὶ τοῦ ὑπολοίπου Κράτους, καὶ ἀφαιρέσωμεν ἐξ αὐτῶν τοὺς μισθοὺς τῶν στρατιωτικῶν, θέλομεν ἔχει δαπάνην, ἡ ὁποία βαρύνει τὸ Δημόσιον, 1,336,000 δρ. περίπου. Ἐὰν ἐκ τῶν 1,336,000 δρ. ἀφαιρέσωμεν τὰς 336,000 διὰ τὴν ἀστυνομίαν τῆς πρωτευούσης καὶ τοῦ Πειραιῶς, αἵτινες μετὰ τῶν εἰσφορῶν τῶν δήμων αὐτῶν ἀποτελοῦσι τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται διὰ τὴν ἀστυνομίαν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, θὰ ἔχωμεν ποσὸν 1,000,000 δραχμῶν, τὸ ὁποῖον σήμερον τὸ Κράτος δαπανᾷ χάριν τῆς ἄλλης στρατιωτικῆς ἀστυνομίας. Προσθέτοντες τὰς 804,825 δρ. ἐκ τῆς χωροφυλακῆς, ἔχομεν 1,804,825 δραχμὰς πρὸς καταρτισμὸν τοῦ ποσοῦ διὰ μισθὸν καὶ τροφὴν καὶ ἱματισμὸν τῶν 10,000 προσθέτων ὁπλιτῶν. Νομίζω ἐπίσης, ὅτι καὶ ἄλλη δαπάνη δύναται, ὑφ’ ἃς περιστάσεις εὑρισκόμεθα, νὰ περικοπῇ, προσωρινῶς βέβαια. Ἡ δαπάνη αὕτη εἶναι ἡ τῆς ἐκπαιδεύσεως. Οὐδεὶς, Κύριοι, εἶναι ἐναντίος αὐτῆς, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ ἀνάγκη, ἡ σήμερον ἐπιβάλλουσα τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς, εἶναι ὑπερτέρα πάσης ἄλλης. Ἐπί τινα χρόνον δυνάμεθα νὰ ἐλαττώσωμεν αὐτὴν κατὰ 1 ἑκατομμύριον, καὶ βαθμηδὸν νὰ τὴν ἐπαναφέρωμεν. Ἀδιστάκτως φρονῶ, ὅτι δὲν θὰ βραδύνῃ ὁ προϋπολογισμὸς ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ ἀποδώσῃ τὸ ἑκατομμύριον, τὸ ὁποῖον ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὴν ἐκπαίδευσιν. Ἄλλως ὀφείλει μὲν ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἦναι ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ ζητῶμεν νὰ πράξωμεν περισσότερα παρ’ ὅσα τὰ χρηματικὰ μέσα τοῦ Κράτους καὶ ἡ ἀνάπτυξις τοῦ τόπου ἐπιτρέπουσι. Μᾶς κατέλαβε, πολὺ δικαίως, σφοδρὰ ἐπιθυμία, ὅπως συστήσωμεν παντοῦ σχολεῖα, ἐπειδὴ δὲ οἱ δῆμοι δὲν ἐπήρκουν, ἠθελήσαμεν νὰ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τοὺς δήμους τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ νὰ ἀναλάβῃ τὸ Κράτος τὸ ὑπόλοιπον τῆς δαπάνης. Ἀφοῦ ἐφηρμόσθη ἐπί τινα χρόνον ἓν σύστημα, εἰσηγάγομεν ἤδη ἕτερον, τὸ ὁποῖον καὶ αὐτὸ ἐπίσης ἐπιβάλλει οὐ μόνον τὰ 2,000,000, ὅσα ἀναγράφει ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897, ἀλλ’ ἀκόμη περισσότερα, τὰ ὁποῖα θὰ προστεθοῦν διὰ πιστώσεων. Συγκρίνων τὰς ἀνάγκας, εὑρίσκω καὶ τὰς δύο ἀναγκαίας καὶ χρησίμους, δὲν δύναμαι ὅμως καὶ νὰ μὴ θεωρήσω πλέον κατεπείγουσαν καὶ ἀνεπίδεκτον ἀναβολῆς τὴν διὰ τὴν αὔξησιν τοῦ στρατοῦ. Νομίζω δὲ, ὅτι δὲν θὰ ἦναι μεγάλη ἡ ἀπώλεια σήμερον ἐκ τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἡ ὁποία ἐν Ἑλλάδι πᾶν ἄλλο εἶναι ἢ ἐκπαίδευσις. Ἑτέραν δαπάνην δυνάμεθα νὰ περιορίσωμεν κατὰ ἓν ἑκατομμύριον ἐπίσης, καίτοι ἀναγκαίαν καὶ χρήσιμον, τὴν τῆς ὁδοποιΐας, τὴν ὁποίαν καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἀνέφερε χθές. Νομίζω ὅτι τὸ διὰ τὴν κατασκευὴν ὁδῶν ἀναγραφόμενον ποσὸν, ὄχι διότι εἶναι μέγα, ἀλλὰ διότι ἀπέναντι τῆς ἀνάγκης, ἥτις μᾶς πιέζει πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων ἡμῶν, εἶναι δευτερευούσης χρησιμότητος, πρέπει νὰ περιορισθῇ κατὰ ἓν ἑκατομμύριον. Οὕτω δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ποσὸν 3,804,825 δραχμῶν, ἀναγκαῖον ποσὸν πρὸς διατήρησιν 10,000 ἀνδρῶν προσθέτων. Διὰ τὴν ἀνάγκην ταύτην βεβαίως ἐπαρκεῖ τὸ ποσὸν αὐτὸ, διότι νομίζω, ὅτι διὰ 10,000 ἄνδρας τοῦ πεζικοῦ, διὰ μισθὸν, τροφὴν καὶ ἱματισμὸν αὐτῶν, ἀρκοῦσι 3,780,000 δραχμαί. Διότι ὑπολογίζω 100 δραχμὰς διὰ τὸν ἱματισμὸν, καὶ 46 λεπτὰ καὶ 22 καὶ 8, ἐν ὅλῳ 76, διὰ μισθὸν καὶ σιτηρέσιον. Οὕτως ἐπαρκοῦσιν αἱ δρ. 3,780,000. Ἀλλὰ τὸ ποσὸν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον πρόκειται μονίμως νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, δὲν εἶναι τὸ μόνον. Ἡ αὔξησις τῶν κτηνῶν τοῦ στρατοῦ διά τε τὸ ἱππικὸν καὶ πυροβολικὸν, ἅτινα παντελῶς σήμερον στεροῦνται αὐτῶν, εἶναι ἀναπόφευκτος. Ποσὸν 4000 ἵππων, ὅσον κρίνεται ἀναγκαῖον ὡς ἐλάχιστος ὅρος, διότι ἡ δαπάνη τῆς συντηρήσεως μεγάλη, θέλει ἀπαιτήσει ποσὸν, τὸ ὁποῖον θ’ ἀνέλθῃ μέχρις 1,192,000 δραχ. Διότι ὑπελόγισα πρὸς 130 λεπτὰ τὴν ἡμέραν τὴν ἱπποφορβήν. Ἐκτὸς τῶν 4,000,000 δρ. δι’ ἀγορὰν τῶν 4,000 ἵππων, ἐκ τῶν ἐπειγόντων εἶναι ἡ ἀγορὰ ἀριθμοῦ τινος ὅπλων τοῦ στρατοῦ, 100,000 τοὐλάχιστον, καὶ πυρομαχικῶν τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τῶν πρὸς ἱματισμὸν καὶ ὑπόδησιν τοῦ στρατοῦ. Τὴν πρὸς τοῦτο δαπάνην ἐκ 10,000,000 πρέπει νὰ ἀναζητήσωμεν ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ βεβαίως. Ἀφ’ ἑτέρου, ἂν εἰς τὸ ἀναγκαιοῦν διὰ συντήρησιν 10,000 ἀνδρῶν καὶ 4,000 ἵππων ποσὸν ἐκ 5,000,000 δραχμῶν, ὅπερ σταθερῶς θ’ ἀναγράφηται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, προσθέσωμεν 500,000 διὰ τὴν αὔξησιν τῶν στελεχῶν τῶν συζυγαρχιῶν καὶ τῶν μεταγωγικῶν καὶ τῶν ἄλλων βοηθητικῶν ὑπηρεσιῶν, διότι καὶ περὶ αὐτῶν δέον νὰ ληφθῇ πρόνοια, ἔτι δ’ ἀναγράφηται ἑνὸς μέχρις ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου δαπάνη δι’ ἀγορὰν κατ’ ἔτος ὑλικοῦ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, βλέπομεν ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην σταθερᾶς αὐξήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ 7,000,000 δρ. περίπου. Ἐξ αὐτῶν ὑπέδειξα πῶς νομίζω, ὅτι δύναται νὰ οἰκονομηθῇ ποσὸν 3,814,000 δραχ. ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Πρέπει νὰ ἐξευρεθῶσιν ἕτερα 3 ἑκατομμύρια. Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις εἶναι παντὸς ἄλλου εἰς καλλιτέραν θέσιν νὰ ἐξεύρῃ τὰ μέσα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ἂν θέλῃ νὰ ἐργασθῇ πρὸς τοῦτο μετ’ ἀποφάσεως. Τὸ πρᾶγμα δὲν θεωρῶ καὶ ἐγὼ ἀδύνατον. Ὡμίλησα ὀλίγα περὶ τοῦ ὑλικοῦ, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν γενικωτέραν γνώμην, εἶναι τὸ ἀναποφεύκτως ἀναγκαῖον, ὅπως ἑτοιμάσωμεν τὸ ταχύτερον τὴν πρώτην δύναμιν ἐνεργείας. Ὅλοι φρονοῦσιν, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ ἀγορὰ 100,000 ὅπλων Γκρᾶ, καὶ διότι ὑπάρχει ἀνάγκη, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν ἐνδεχομένης ἐνεργείας, καὶ διότι σήμερον δυνάμεθα νὰ τὰ εὕρωμεν εἰς τιμὰς εὐθηνάς. Μὲ 2,000,000 δρ. δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὸ ποσὸν αὐτό. Ὑπάρχουσιν 130,000 ὅπλα Γκρᾶ, ἀλλ’ αὐτὰ δὲν πρέπει νὰ τὰ θεωρῶμεν ἀρκετὰ, διότι αἱ ὑποχρεώσεις ἡμῶν εἶναι μεγάλαι, οὐ μόνον ἐντὸς, ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς τοῦ Κράτους. Ἐπίσης ὑπάρχει ἀναπόφευκτος ἀνάγκη πυρομαχικῶν τοῦ πυροβολικοῦ, διὰ τὰ ὁποῖα θὰ ἀρκέσῃ ποσὸν 1,000,000 δρ. Τρία ἑκατομμύρια δρ. ἀρκοῦσι διὰ τὸν ἱματισμὸν, τὰς ἀρβύλας καὶ ἄλλα τινὰ μικρὰ εἴδη, τὸ ὅλον 10,000,000. Πιθανώτατα διὰ δανείου μόνον θὰ ἐπαρκέσωμεν πρὸς τοιαύτην ἔκτακτον δαπάνην. Δάνειον ὑποδεικνύων καὶ ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποδείξῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸν τρόπον τῆς εὑρέσεως τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δανείου. Ἐθεώρησεν ὅτι αὕτη ἀσφαλίζεται διὰ τῆς συστάσεως τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων. Δὲν ἀμφισβητῶ τὰ πλεονεκτήματα τοιούτου μονοπωλίου, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει τὸ δάνειον νὰ ἐξαρτηθῇ ἐξ αὐτοῦ, διότι ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ δὲν δύναται παρὰ νὰ βραδύνῃ, καὶ χάριν τῆς ἱδρύσεως καὶ ἕνεκα τῶν ἀποζημιώσεων τῶν ἰδιοκτητῶν τῶν οἰνοπνευματοποιείων, ἐνῷ, ὡς εἶπεν ὁ ἔντιμος ἐκ Τυρνάβου Βουλευτὴς, πρέπει ταχέως νὰ λάβωμεν πρόνοιαν περὶ τῶν προμηθειῶν. Ὅ,τι ἄλλοτε περὶ αὐτῶν ἐμελετᾶτο ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως Δηλιγιάννη κατὰ τὸ 1891, ἤτοι ἡ σύστασις ταμείου παρασκευῶν, ἦτο ταχείας καὶ εὐκόλου ἐκτελέσεως, διότι θ’ ἀπετελεῖτο ἐκ πόρων προερχομένων ἐξ αὐξήσεως τῶν κειμένων καὶ λειτουργούντων φόρων, οὐχὶ δὲ ἐκ νέων καὶ πρώτην φορὰν ἱδρυομένων. Τοιοῦτόν τι δὲν εἶναι σήμερον δυνατόν. Ὁ καιρὸς παρῆλθεν. Οἱ πόροι ἐκεῖνοι εἰσῆλθον εἰς τὸ ταμεῖον τοῦ Κράτους. Αὐτὰ φρονῶ, ὅσον ἀφορᾷ τὰ τῆς ἑτοιμασίας τοῦ στρατοῦ, καὶ νομίζω, ὅτι τοῦτο εἶναι ἐπιθυμία ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, εἶναι ἐπιθυμία τοῦ στρατοῦ, θὰ φανῶ δὲ παράδοξος, λέγων ὅτι εἶναι ἐπιθυμία καὶ αὐτῶν τῶν ξένων Κυβερνήσεων, τῶν φιλικῶς πρὸς ἡμᾶς διατεθειμένων. Πρέπει νὰ δυνάμεθα, διὰ νὰ λαμβανώμεθα ὑπ’ ὄψιν. Δὲν πρέπει νὰ πιστεύωμεν, ὅτι ὑπάρχουσι Κράτη πρόθυμα νὰ θυσιάσωσιν αἷμα καὶ χρῆμα, μόνον καὶ μόνον ὅπως ἐκτείνωσι τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον. Τότε μόνον δυνάμεθα νὰ ζητῶμεν εὐπροσώπως ὑποστήριξιν, ὅταν παρουσιαζώμεθα παρεσκευασμένοι, διότι τότε καὶ σέβονται καὶ θεωροῦσιν ἡμᾶς ἱκανοὺς νὰ ἐκτελέσωμεν τὴν ἀποστολὴν, ἣν θὰ μᾶς δώσωσι. Πρέπει νὰ γνωρίζωμεν, ὅτι σήμερον δὲν θεωρεῖται ἄλλη μεγαλειτέρα ἀπόδειξις δικαίων ἢ ἡ δύναμις. Ἐν ὅσῳ δὲν παρουσιάζομεν τὸν τίτλον τῆς ἰσχύος, οὐδὲν ἀσφαλῶς κατορθοῦμεν. Καὶ κατὰ τὸ 1821 ἐχρειάσθησαν ἑξαετεῖς ἀγῶνες, ὅπως ἡ Εὐρώπη δεχθῇ καὶ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν ἡμῶν. Τότε δὲ δὲν ὑπήρχομεν ἢ ἡμεῖς, σήμερον δὲ ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι, ζητοῦντες ὅ,τι καὶ ἡμεῖς. Ἐὰν δὲν ἤμεθα ἰσχυροὶ, οὐδεὶς θὰ μᾶς ἀκούσῃ ὡς πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα φιλονεικοῦνται καὶ περὶ τῶν ὁποίων κυρίως πρόκειται. Φρονῶ, ὅτι τοιούτων σήμερον παρασκευῶν πολιτικὴ δὲν εἶναι οὔτε ἐναντία τῶν συμφερόντων τῶν δανειστῶν ἡμῶν. Ἡ πολιτικὴ τοῦ παρασκευάζεσθαι ἐν τοιούτοις καιροῖς πρὸς διάσωσιν τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἐπὶ Ἑλληνικῶν χωρῶν, ἃς ἄλλοι ζητοῦν νὰ σφετερισθῶσι, δὲν εἶναι τοιαύτη, ὥστε καὶ παρὰ τῶν δανειστῶν αὐτῶν ἀκόμη νὰ θεωρῆται ἐπιζήμιος εἰς τὰ συμφέροντα αὐτῶν. Ὅταν δώσωμεν αὐτοῖς ὅ,τι πρέπει νὰ δώσωμεν, ἡ αὔξησις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, χάριν τοιούτων ἐθνικῶν ἀναγκῶν, δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ παρ’ αὐτῶν ν’ ἀποδοκιμάζηται. Δὲν πρέπει ἑπομένως νὰ φοβώμεθα τὴν γνώμην αὐτῶν. Ὅλα ἑπομένως πρέπει νὰ ἐνθαῤῥύνουν ἡμᾶς σήμερον εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ ἔθνους. Ἄνευ στρατοῦ, καὶ ὑλικῶς καὶ ἠθικῶς κινδυνεύομεν νὰ πάθωμεν καταστροφὰς ἀνεπανορθώτους. Ὁ στρατὸς σήμερον πρέπει νὰ ᾖναι τὸ κυριώτατον πάντων μέλημα. Προχθὲς λαλῶν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔπλεξε τὸ ἐγκώμιον τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ δικαίως, διότι ἀληθῶς ἐν τῷ στρατῷ ὑπάρχουσιν ἀξιωματικοὶ ἄξιοι παντὸς ἐπαίνου καὶ πάσης ἐκτιμήσεως. Οὗτοι ἀναμφισβητήτως ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης θὰ ἐκπληρώσωσι τὸ καθῆκόν των. Ἀλλὰ δὲν εἶναι οὗτος ὁ προορισμὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Δὲν ἀρκοῦν τὰ ἄτομα νὰ ἦναι καλά. Ὅ,τι θέλομεν καὶ ὅ,τι ζητεῖ τὸ ἔθνος, εἶναι οὐχὶ ἄτομα, ἀλλὰ στρατὸς, δηλαδὴ ἕτοιμος καὶ ἱκανὸς ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης νὰ ἀγωνισθῇ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους. Τοιοῦτος δυστυχῶς δὲν ὑπάρχει. Εἰς τοῦτο πρέπει νὰ ἐνασχοληθῇ μετὰ ζήλου καὶ δραστηριότητος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ὅταν δὲ δυνηθῇ νὰ πλέξῃ τὸ ἐγκώμιον οὐχὶ τῶν ἀνδρῶν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ, ἐξαγγέλλων ὅσα ὑπὲρ αὐτοῦ ἔπραξε καὶ βεβαιῶν τὴν συμπλήρωσιν καὶ τὴν μόρφωσιν αὐτοῦ, ἂς ἦναι βέβαιος, ὅτι θέλει δεχθῆ τὰ χειροκροτήματα οὐ μόνον τῆς πλευρᾶς ταύτης, ἀλλὰ καὶ ἐκείνης καὶ ὅλου τοῦ ἔθνους.

§37Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπορεῖ βεβαίως καὶ θαυμάζει ὁ ἐξ Ἄνδρου συνάδελφος, ὁ ἀπέναντί μου καθήμενος, ὅτι ἡ ἁπλῆ, ἁπλουστάτη αὐτοῦ ἐπερώτησις περὶ τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως καὶ περὶ τῆς πολιτείας, ἣν ἐτήρησεν ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν διεξαγωγὴν αὐτοῦ, ἔλαβε τηλικαύτας διαστάσεις, καὶ ἐχρησίμευσεν ὡς ἀφορμή, ὅπως ἐκτυλιχθῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς τὰ σχοινοτενῆ καὶ ποικίλα προγράμματα, τὰ ὁποῖα ἐπὶ ἡμέρας ἀκούομεν ἐδῶ, προγράμματα περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν εἰς τὸ μέλλον πρέπον εἶναι νὰ διοικηθῇ ἡ Ἑλλὰς, ἐὰν ἐννοῇ καὶ θέλῃ νὰ ὀρθοποδήσῃ, ἂν θέλῃ νὰ καταστῇ εὐτυχὲς Ἐλδοράδον, πρότυπον Βασίλειον ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ τῇ Δύσει. Ἐγώ, νέηλυς ἔτι εἰς τὸν περίβολον τοῦτον, καὶ μὴ φιλοδοξῶν ἀρχηγίαν πολιτικὴν, τοὐλάχιστον ἐπὶ τοῦ παρόντος, (γέλωτες καὶ εἰς τὰς δύο πτέρυγας) δὲν νομίζω, ὅτι ἔχω τινὰ λόγον ἢ συμφέρον νὰ συναγωνισθῶ εἰς αὐτὰς τὰς πρωθυπουργικὰς ἐξετάσεις, αἱ ὁποῖαι γίνονται ἀπὸ τῆς ἑβδομάδος ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο θὰ περιορισθῶ ἀποκλειστικῶς εἰς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ἡ ἐπερώτησις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἄνδρου, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ ὑπόθεσις τῆς Κρήτης. Τοῦτο ἄλλως ἐπιβάλλει ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς, πρὸς ὃν πρέπον εἶναι, νομίζω, νὰ συμμορφόνονται οἱ ἀγορεύοντες, τοῦτο ἐπιβάλλει, δὲν ἀμφιβάλλω, καὶ ἡ ἐπιθυμία ἡμῶν, ἐξηντλημένων ἤδη ἐκ τοσούτου καμάτου...

§38ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐὰν πρόκειται νὰ παραταθῇ ὅπως δήποτε ἡ ὁμιλία ὑμῶν, καλὸν εἶναι νὰ ἀναβάλωμεν μετὰ τὸ γεῦμα.

§39ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καλὸν εἶναι νὰ γείνῃ μικρὰ διακοπὴ, καὶ ἐρχόμεθα εἰς τὰς 9.

§40ΡΑΛΛΗΣ. Προβάλλομεν πρότασιν διακοπῆς μιᾶς ὥρας.

§41Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ παρακαλῶ νὰ τελειώσῃ πρῶτον τὴν ἀγόρευσίν του ὁ ἐπὶ τοῦ βήματος. Ὁ κ. Ἀγγελόπουλος ἤρξατο τοῦ λόγου του.

§42Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν πρόκειται νὰ διακοπῇ ἡ συνεδρίασις, τότε...

§43Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂν θέλετε νὰ διακοπῇ ἡ συνεδρίασις, τότε νὰ διακοπῇ.

§44Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφοῦ ἐπιμένουσιν εἰς τὴν ἀναβολὴν, δυνάμεθα νὰ διακόψωμεν, νομίζω, ἐπὶ ἡμίσειαν ὥραν.

§45ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐπὶ μίαν ὥραν νὰ διακοπῇ· εἰς τὰς 9 νὰ ἐπανέλθωμεν.

§46Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἂς διακοπῇ ἐπὶ ἡμίσειαν ὥραν, ἀφοῦ προτείνει ὁ κ. Ἀγγελόπουλος.

§47ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἐπὶ μίαν ὥραν, κύριε Πρόεδρε.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς 9ης ὥρας. (Γίνεται διακοπὴ, ὥρα 8 καὶ 10′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 9 καὶ 25′).

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, παρακαλῶ νὰ καταλάβητε τὰς θέσεις σας. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κ. Ἀγγελόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§50Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς εὐχήν τινα καὶ εἰς δέησιν πρὸς τὸν Πλάστην κατέστρεφε προχθὲς τὸν λόγον του ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄνδρου συνάδελφος, ὁ πρῶτος ὅστις ὡμίλησε περὶ τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως, καὶ ὁ πρῶτος ὅστις ἔῤῥιψε τὸν ἀνημμένον δαυλὸν εἰς τὴν κριτικὴν ἐπανάστασιν, ἥτις ἀκατάσχετος ἐξεῤῥάγη ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου καὶ πολὺ φοβερωτέρα τῆς ἄλλης, καὶ ἥτις ἀπὸ τεσσάρων ἤδη ἡμερῶν ἐξακολουθεῖ μέχρι σήμερον. Ἀνατείνων ὁ ἐξ Ἄνδρου συνάδελφος ἱκέτιδας τὰς χεῖρας πρὸς τὸν οὐρανὸν, καὶ περίλυπον ὑψῶν μέχρι θανάτου τὸ βλέμμα, ἐδεήθη τοῦ Θεοῦ, ὅπως μὴ χαλαρώσῃ καὶ μὴ παραλύσῃ τοὺς δεσμοὺς, οἵτινες ἑνοῦσι τὴν Κρήτην μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ὅσιόν τι βεβαίως καὶ εὐσεβὲς χρῆμα εἶναι τὸ εὔχεσθαι εἰς τοὺς θεοὺς, καὶ τὴν εὐσέβειαν ταύτην, ἄλλως ἐπιβεβλημένην εἰς πάντα Χριστιανὸν καὶ εἰς τὸν ἐξ Ἄνδρου συνάδελφον, δὲν ἐννοῶ καὶ δὲν διανοοῦμαι τὸ παράπαν νὰ κατακρίνω· ὀρθὸν ὅμως, νομίζω, εἶναι, ὁ εὐχόμενος εἰς τὸν Θεὸν, λογικὰ πράγματα νὰ ζητῇ παρ’ αὐτοῦ, καὶ λογικῶν κινδύνων νὰ εὔχηται τὴν ἀποτροπήν. Κανεὶς δὲν δέεται, καὶ κανεὶς δὲν ζητεῖ παρὰ τοῦ Πλάστου νὰ σεβασθῇ τῶν χειρῶν του τὸ πλάσμα, καὶ νὰ μὴ ἀνατρέψῃ τοὺς νόμους τῆς φύσεως, τοὺς ὁποίους αὐτὸς κατέστησεν εἰς τὸν κόσμον, διὰ νὰ διοικῆται ἐν ἁρμονίᾳ καὶ κινῆται ὁ κόσμος, διότι τότε ὕβρις εἶναι τὸ αἰτούμενον παρ’ αὐτοῦ, καὶ βλασφημία εἶναι ἡ δέησις ἡ τοιαύτη πρὸς αὐτόν. Ἀνατροπὴ, καὶ ἀνατροπὴ πλήρης τῶν νόμων τῆς φύσεως, εἶναι πᾶσα ἀλλοίωσις, πᾶσα χαλάρωσις τῶν δεσμῶν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, διότι εἶναι δεσμοὶ ἱεροὶ οὗτοι αἵματος, δεσμοὶ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ ὑπὸ τῆς φύσεως τεθειμένοι καὶ ἀδιάῤῥηκτοι εἰς τὸν αἰῶνα ἐξ οἵας δήποτε βουλήσεως ἀνθρωπείου· ἔμειναν ἀδιάλυτοι διὰ μέσου πολλῶν αἰώνων οἱ δεσμοὶ τῆς Κρήτης μετὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ οὔτε κατακτήσεις ξενικαὶ πεπολιτισμένων ἢ ἀπολιτίστων κατακτητῶν, οὔτε καταδυναστεύσεις, οὔτε ἄλλαι περιπέτειαι καὶ συμφοραὶ κατέστησαν δυνατὴν τὴν ἀλλοίωσιν ταύτην, τὴν ὁποίαν ὀῤῥωδεῖ καὶ καταγγέλλει ὁ ἐξ Ἄνδρου συνάδελφος. Θ’ ἀλλοιωθῶσι τάχα καὶ θὰ χαλαρωθῶσιν ἐκ τῶν αὐτονόμων θεσμῶν καὶ τῶν μεταῤῥυθμίσεων, τὰς ὁποίας προσφάτως ἀπήλαυσεν ἡ Κρήτη; Εἰς τὴν δέησιν καὶ τὴν εὐχὴν τοῦ ἐξ Ἄνδρου συναδέλφου ἐσταυροκοπήθησαν καὶ ὁ πολιτικὸς αὐτοῦ ἀρχηγὸς, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης συνάδελφος, καὶ ὁ ἐκ Κυθήρων συνάδελφος καί τινες ἄλλοι, καὶ πάντες συγκεκινημένοι ἀνῆλθον εἷς μετὰ τὸν ἄλλον ἐπὶ τοῦ βήματος, καὶ ἐξέφρασαν τοὺς αὐτοὺς φόβους, τὰς αὐτὰς μελαγχολικὰς προόψεις περὶ τῶν ἐν τῷ μέλλοντι διαθέσεων τῶν Κρητῶν πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἐὰν πάντες οὗτοι οἱ συνάδελφοι, καταληφθέντες ὑπὸ ἀνεξηγήτου πανικοῦ, μὴ καταλείποντος ἀκεραίαν τὴν χρῆσιν τῶν λογικῶν δυνάμεων εἰς τοὺς προσβαλλομένους ἐκ τούτου, ἐλησμόνησαν πόσον φυσικῶς ἀδιάῤῥηκτοι καὶ ἀδιάσπαστοι εἶναι οἱ δεσμοὶ τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, περίεργος ἐγενόμην νὰ μάθω καὶ νὰ ἐρωτήσω ἕνα μετὰ τὸν ἄλλον αὐτοὺς, ἐὰν τοὐλάχιστον ἔχουσί τινα ἔνδειξιν ἐκ μέρους τῶν Κρητῶν, ἔστω καὶ τὴν ἐλαχίστην, περὶ τούτου, καὶ πόθεν, ἐκ ποίου γεγονότος ἀντλοῦσιν αὐτήν. Θέλω νὰ ἐρωτήσω αὐτούς, ποῦ ἦσαν, καὶ ποῦ εὑρίσκοντο, ναὶ ποῦ ἦτο καὶ εἰς ποίαν ἐμόναζε τῆς νήσου του Μονὴν ὁ εὐσεβέστατος ἐξ Ἄνδρου συνάδελφος, μακρὰν τῆς τύρβης τοῦ κόσμου καὶ τῶν πληροφοριῶν τῆς ἡμέρας, εἰς ποῖα ἔπλεε ναυαγὸς ἄνευ πηδαλίου πελάγη διὰ τῆς ἀτμακάτου τοῦ Κεντρικοῦ Κομιτάτου ὁ τῶν Κυθήρων συνάδελφος, καὶ εἰς ποῖα ὑψηρεφῆ δώματα κεκλεισμένος, ἀφανὴς καὶ ἀόρατος, ὁ τῆς Ἄρτης συνάδελφος, καὶ δὲν ἔμαθον, καὶ δὲν ἤκουσαν πάντες οὗτοι, ποίαν γνώμην ἐξέφρασεν ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον ἡ Κρήτη περὶ τῆς ἐκβάσεως τοῦ ἀγῶνος αὑτῆς, ποίαν γνώμην ἐξέφρασαν πάντες οἱ Κρῆτες περὶ τῆς λύσεως τῆς ὑποθέσεως αὑτῶν; Πῶς! δὲν ἐμάθετε καὶ δὲν ἠκούσατε πάντες ὑμεῖς, οἱ φοβούμενοι καὶ ὀῤῥωδοῦντες μήτοι χαλαρωθῶσιν οἱ δεσμοὶ τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἕνεκα τῆς λύσεως, ἣν τοσοῦτον κακίζετε, ὅτι, καθ’ ἣν ἡμέραν χαίροντες καὶ ἀγαλλόμενοι πανηγυρικῶς, ἡ Βουλὴ τῆς Κρήτης, οἱ ἐπίσημοι ἀντιπρόσωποι τῶν Χριστιανῶν τῆς νήσου, ἀπεδέχοντο τὸ νέον πολίτευμα, αὐτὸ τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὁ ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφός μου ὀνομάζει εἰρήνην τοῦ Ἀνταλκίδα, ὅτι τὴν ἡμέραν, λέγω, ἐκείνην πάντες ἀνεξαιρέτως ἐν σώματι μετέβησαν εἰς τὸν γεν. πρόξενον τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὸν ἐπίσημον ἀντιπρόσωπον αὐτῆς, καὶ πανηγυρικῶς ἐπεφόρτιζον αὐτὸν νὰ μεταβιβάσῃ εἰς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος, νὰ μεταβιβάσῃ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν ἔνθερμον αὑτῶν εὐγνωμοσύνην, δι’ ἣν παρέσχον συνδρομὴν εἰς τὸν ἀγῶνα αὑτῶν, καὶ ἐπεφόρτιζον αὐτὸν νὰ μεταβιβάσῃ πολύτιμον ἀληθῶς ἔγγραφον, μαρτυροῦν περίσσειαν ὑγιοῦς πατριωτικοῦ φρονήματος καὶ πλοῦτον εὐθυκρισίας πολιτικῆς, ἔγγραφον, ἐν ᾧ ἔγραφον καὶ ἐπανελάμβανον εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἡ λύσις αὕτη χαροποιεῖ τοσοῦτον αὐτούς, διότι ἡ λύσις αὕτη — ἄκουσον, παρακαλῶ, ὦ ἐξ Ἄνδρου συνάδελφε, — διότι ἡ λύσις αὕτη παρασκευάζει ἀσφαλῶς τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, λύσιν, διὰ τῆς ὁποίας ἀπήλαυσεν ἡ νῆσος πᾶν ὅ,τι ἐζήτει, καί τι πλέον τούτου, ἀρχῆθεν ἐπαναστατοῦσα κατὰ τῆς Πύλης; Ἐὰν οἱ κυβερνῶντες τὸ Κράτος, συναισθανόμενοι τὸ ὕψος τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατέχουσιν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, καὶ τὰς ὑποχρεώσεις, αἵτινες ἐπιβάλλονται εἰς αὐτοὺς, προτιμῶσι νὰ ἀδικῶνται μᾶλλον εἰς τὰς περὶ ἑαυτῶν κρίσεις τῶν πολλῶν, προτιμῶσι νὰ ἀδικῶνται εἴτε ἐκ τῶν ἐπιπολαίως κρινόντων εἴτε παρὰ τῶν ἐξ ὑπολογισμοῦ καὶ ἐμπαθείας ὁμιλούντων ἐνταῦθα, νὰ ἀδικῶνται, λέγω, ἐν ταῖς ἐνεργείαις αὑτῶν εἰς ἐθνικὰς ὑποθέσεις, νὰ δυσφημῶνται καὶ νὰ παρεξηγῶνται καὶ εἰς τὰς ἐπιθυμίας ἔτι αὑτῶν ὡς πολιτῶν, ὡς Ἑλλήνων, νὰ ὑπομένωσιν ἐν σιγῇ καὶ ἐν μακροθυμίᾳ πάσας τὰς ὕβρεις καὶ ἀδικίας, ἐξ ἐπιβεβλημένης στοργῆς καὶ ἐκ καθήκοντος, ὅπως μὴ ζημιώσωσι τὸν τόπον, τὸν ὁποῖον κυβερνοῦν, δι’ ἐπιβλαβῶν ἀνακοινώσεων, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐξ ἔργων καὶ ἐκ τῶν πραγμάτων γνωρίζουσι, ποίας κατέβαλε πατριωτικὰς προσπαθείας ἡ Κυβέρνησις πρὸς λύσιν τῆς ὑποθέσεως αὑτῶν, αὐτοὶ οἱ ἀμεσώτερον ἐνδιαφερόμενοι Κρῆτες, χωρὶς νὰ ἀπολέσωσι στιγμήν, ἅμα τῇ ἐπιτεύξει τῆς λύσεως, τὴν ὁποίαν τοσοῦτον κακίζουσί τινὲς ἐνταῦθα, αὐτοὶ δύνανται νὰ μαρτυρήσουν ἀξιοπίστως, καὶ αὐτοὶ ἔσπευσαν νὰ ἐκδηλώσωσι τὴν εὐγνωμοσύνην αὑτῶν εἰς τὸν Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ αὐτῶν ἡ ἐκτίμησις, τῶν ἐπισήμων ἀντιπροσώπων τῆς Κρήτης ἡ ψῆφος, εἶναι στερεώτατος ἔπαινος καὶ ἡ ἀληθὴς τῶν Ὑπουργῶν τῆς Ἑλλάδος ἀνταμοιβή. Τί λοιπόν! θὰ κρίνῃ τὴν συμπεριφορὰν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς ὅλην τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης ὅλος ὁ Ἑλληνισμὸς, ὁ ἐλεύθερος καὶ ὁ δοῦλος; Θὰ κρίνωμεν ἡμεῖς ἐδῶ ἐκ τῆς γνώμης, ἣν ἐσχημάτισε περὶ αὐτῆς ἐκ τῶν διαδόσεων τῶν τριόδων ὁ κ. Στάης καὶ ὁ ἐν συλλαλητηρίοις συνάδελφός του κ. Σουμαρίπας (γέλωτες καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς), καὶ δὲν θὰ βαρύνῃ εἰς τὴν πλάστιγγα τῆς ἐθνικῆς κρίσεως καθόλου ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασαν οἱ ἐπίσημοι ἀντιπρόσωποι τῆς Κρήτης, οἱ Βουλευταὶ τῶν Χριστιανῶν, ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὅλος τῆς Κρήτης ὁ λαός, ἐνθουσιωδῶς ἀποδεχθεὶς τὴν λύσιν ταύτην; Θὰ κρίνῃ τάχα καὶ περὶ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῆς ἀτομικῆς γνώμης τοῦ ἐξ Ἄνδρου συναδέλφου ἢ οἱουδήποτε ἄλλου, ὅστις κρίνει ὑπὸ τὸ πρίσμα φατριαστικῶν καὶ ἐμπαθῶν διαθέσεων, κερδοσκοπῶν καὶ πονηρευόμενος ἐκ τῆς ἐπιβεβλημένης τῶν ἄλλων σιωπῆς, καὶ οὐχὶ ἐκ τῆς ὑγιοῦς καὶ εἰλικρινοῦς γνώμης τῆς Κρήτης;

§51ΚΑΙΡΗΣ. Ὁποίαν γνώμην εἶπον ἐγὼ, παρακαλῶ;

§52Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὴν γνώμην, ἣν ἤκουσαν εὐκρινῶς πάντες ἐνταῦθα, ὅταν προσηύχεσθε ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, τὴν γνώμην, ὅτι θὰ παραλύσωσιν οἱ δεσμοὶ τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς ἐπιτευχθείσης λύσεως. Μὴ δὲν εἴδομεν πάντες τὰς χεῖρας ὑμῶν τεινομένας ἱκετευτικῶς πρὸς τὸν οὐρανόν;

§53ΚΑΙΡΗΣ. Λάθος ἔχετε.

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, παρακαλῶ.

§55Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ πῶς! Ἡ ἱστορία ἆρά γε, εἰς ἣν παραπέμπουσιν ἀπειλητικῶς ἡμᾶς, θὰ ἀνατρέξῃ εἰς τὰς ἐπικρίσεις καὶ τὰς λοιδορίας ἐκείνων, οἵτινες δίκην ἀηδῶν ῥακοσυλλεκτῶν ἀνερευνῶσι μετ’ ἀπληστίας καὶ μὲ ὄμμα Λυγκέως ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας τὰς κοφίνους τῶν ἀχρήστων ἀποῤῥιμμάτων τῶν οἰνοπωλείων καὶ τῶν μαγειρείων, ὅπως ἐκεῖ ἀναζητήσωσι τὸ ὑλικόν, δι’ οὗ παραγεμίζουσι τὰς ἀγορεύσεις των; Εἰς τοιαύτας ἀγορεύσεις καὶ τοιούτων μομφὰς θὰ ἀναζητήσῃ νὰ μορφώσῃ γνώμην, καὶ δὲν θὰ προσέξῃ καὶ δὲν θὰ σταματήσῃ ἱκανοποιημένη εἰς τὴν γνώμην, ἣν ἐσχημάτισε περὶ τῆς ἐκβάσεως τοῦ ἀγῶνος αὐτὸς ὁ ἀγωνισθεὶς Κρητικὸς λαός; Ἀλλὰ τί λοιπὸν ἦτο καὶ τί ἐμαρτύρει ἡ ἐπίσκεψις ἐκείνη τῶν ἐπισήμων ἀντιπροσώπων τῆς Κρήτης εἰς τὸν γενικὸν πρόξενον τῆς Ἑλλάδος; Τί ἄλλο ἦτο, παρὰ μία εὐσεβὴς γονυκλισία εἰς τὸν βωμὸν τῆς Πατρίδος, μία αἰωνία διαβεβαίωσις, ὅτι ἀδιάλυτοι καὶ αἰώνιοι, ὡς ὑπῆρξαν εἰς τὸ μακρὸν παρελθόν, θὰ ἦναι καὶ εἰς τὸ μέλλον οἱ δεσμοὶ, οἵτινες ἑνοῦσι τὴν Κρήτην μετὰ τῆς Ἑλλάδος; Τί ἄλλο ἦτο ἢ μία ἱερὰ διαβεβαίωσις τῆς Κρήτης ὁλοκλήρου —ὡς χαίρων παρετήρουν ἀλλαχοῦ τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ—διαβεβαίωσις, ὅτι εἰς τὸ ἱερὸν τῶν Κρητικῶν ἐκκλησιῶν, ὅπου λατρεύεται ὁ Χριστὸς, κρέμαται ἐπίσης ἓν ἅγιον εἰκόνισμα, ἀόρατον εἰς τοὺς ὀφθαλμούς, ὁρατὸν ὅμως εἰς τὴν ψυχὴν παντὸς Κρητὸς, τὸ εἰκόνισμα τῆς Πατρίδος; (συγκίνησις). Θλίβοντες οἱ Βουλευταὶ τῆς Κρήτης τὴν χεῖρα τοῦ γεν. προξένου τῆς Ἑλλάδος, τὴν Ἑλλάδα ἔθλιβον εἰς τὰς ἀγκάλας αὐτῶν, καὶ μὲ τῆς Ἑλλάδος τὸν γλυκὺν καὶ ἀκοίμητον πόθον εἰς τὴν καρδίαν καὶ εἰς τὰ χείλη ἔλεγον εἰς αὐτήν: Ἰδοὺ ἡμεῖς, ἰδοὺ ἡμεῖς χωρισμένοι ἀκόμη ἀπὸ σοῦ, κατὰ τὸ ἄδικον δίκαιον τῶν ἐθνῶν, ἀχώριστοι ὅμως πάντοτε ἀπὸ σοῦ! Σοὶ αἰωνίως καὶ διὰ σὲ πάντοτε! (Εὖγε! εὖγε! ῥαγδαῖα χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἄ! Ὅταν τοιαύτην γλῶσσαν μετέρχωνται τῆς Κρήτης οἱ ἀντιπρόσωποι, ὅταν τοιαῦτα αἰσθήματα ἐκφράζῃ ὁ Κρητικὸς λαὸς, ἔρχεσθε ἡμεῖς, δυσοίωνοι τῆς Ἄνδρου καὶ τῶν Κυθήρων Κασσάνδραι, ἔρχεσθε καὶ ὑμεῖς, ὦ μεγάλε καὶ ὑψηκάρηνε Κάλχα τῆς Ἄρτης, ἀπὸ Δωδωναίας ἴσως φηγοῦ μαντευόμενος (χειροκροτήματα), ἔρχεσθε νὰ παραστήσητε εἰς ἡμᾶς, ὅτι κινδυνεύουσι νὰ παραλύσωσι καὶ νὰ χαλαρώσωσιν οἱ δεσμοί, οἱ ὁποῖοι ἑνοῦσι τὴν Κρήτην μετὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅτι πρέπει νὰ μεσολαβήσῃ τοῦ Θεοῦ ἡ δύναμις, ὅπως προλάβῃ τὸ κακὸν τοῦτο! Ἀλλ’ εἶναι πολὺ φυσικώτερον, πρὶν ἢ συμβῇ τοῦτο, νὰ παραλύσῃ αὐτὴ ἡ πλάσις, καὶ ὁ οὐράνιος θόλος, ὁ ὑποστηρίζων τὸν κόσμον, νὰ καταῤῥεύσῃ φυσικώτερον εἶναι, ἄνω πρὸς τὰς πηγὰς νὰ στραφῶσι τῶν ὑδάτων αἱ ῥοαὶ, καὶ ἄνθρακες ἐσβεσμένοι νὰ πέσωσιν εἰς τὴν γῆν οἱ ἀστέρες τοῦ οὐρανοῦ. (Εὖγε! εὖγε! χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἀλλ’ ἂν τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ γνώμη τῶν Κρητῶν περὶ τῆς λύσεως τῆς ὑποθέσεως αὐτῶν, ἂν καὶ οἱ Βουλευταὶ τῆς Κρήτης καὶ ὁ λαὸς τοιαύτην ζωηρὰν εὐγνωμοσύνην ἐξέφρασαν πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἐπιτευχθεῖσαν λύσιν, θέλω νὰ ἐρωτήσω καὶ τὸν ἐξ Ἀττικῆς ἀντιπρόσωπον καὶ κατὰ διπλοῦν ἢ τριπλοῦν, νομίζω, λόγον συνάδελφόν μου, θέλω νὰ ἐρωτήσω αὐτὸν, κατὰ πόσον συμβιβάζεται πρὸς τὴν γνώμην ταύτην τῶν Κρητῶν ἡ ἰδέα, ἣν ἐξέφρασεν οὗτος περὶ τῆς ἐκβάσεως τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης, ὅτι ἰσοδυναμεῖ δῆθεν αὕτη πρὸς εἰρήνην Ἀνταλκίδου; καὶ πόθεν ἤντλησε τὸ θάῤῥος τοιαύτης πεποιθήσεως; Ἐὰν Ἀνταλκίδαι ἦναι οἱ Ὑπουργοὶ τῆς Ἑλλάδος, οἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὴν λύσιν αὐτὴν, ἀλλ’ Ἀνταλκίδαι εἶναι βεβαίως ὅλοι τῆς Κρήτης οἱ ἐπίσημοι ἀντιπρόσωποι, Ἀνταλκίδαι τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, Ἀνταλκίδαι εἶναι ὅλοι οἱ Κρῆτες. Ἀλλὰ τοιαύτην ὕβριν στυγνὴν, καὶ ἄντικρυς ἀνίερον βλασφημίαν περὶ Κρητῶν, πῶς καὶ κατὰ τίνα λογικὴν θὰ συμβιβάσῃ ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς πρὸς τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὀρθῶς καὶ δικαίως ἐξέφρασε περὶ αὐτῶν, πρὸς τὰς ἀρετὰς τῶν Κρητῶν καὶ τὸ πατριωτικὸν αἴσθημα καὶ τὸ σθένος, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον εὐγλώττως ἐξῆρεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ περὶ τῶν ὁποίων πάντων δὲν ὑπάρχει βεβαίως διπλῆ γνώμη ἐνταῦθα καὶ πανταχοῦ; Ἢ μήπως νομίζει ὁ κ. Ράλλης, ὅτι ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων πάντες θαυμάζομεν καὶ γεραίρομεν τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν ὑπερηφάνειαν καὶ τὰ γενναῖα αἰσθήματα, ἦσαν ἱκανοὶ νὰ ὑποκύψωσιν εἰς οἱανδήποτε οἱουδήποτε πίεσιν καὶ ν’ ἀποδεχθῶσι λύσιν, ἥτις δὲν εἶναι ἄλλο, ὡς θέλει νὰ πιστεύσωμεν ὁ ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, ἢ προδοσία καὶ ἀπεμπόλησις τῆς πατρίδος των, ὄνειδος μέγα καὶ δυστυχία δι’ αὐτούς; Ἀλλὰ ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν ὑπέκυψαν τοσοῦτον εὐκόλως μέχρι τοῦδε εἰς Σουλτανικὰς καὶ τυραννικὰς προσταγὰς, θὰ ἦσαν τάχα τόσον ἄνανδροι, ὅπως ὑποταχθῶσιν εἰς κελεύσματα Ἀνταλκιδῶν; Ἂν τοσοῦτον κακὴ καὶ ὀλεθρία ἦναι ἡ λύσις αὕτη, δὲν σκέπτεται ὁ ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος καὶ δὲν συλλογίζεται, ὅτι καὶ νοῦν καὶ φρόνησιν καὶ πνεῦμα πολιτικὸν εἴπερ τις καὶ ἄλλος εἶχεν ὁ Κρητικὸς λαὸς, ὅπως διαγνώσῃ αὐτὴν, καὶ ὅτι διαγινώσκων ἐγκαίρως θὰ εἶχε τὸ σθένος ν’ ἀντιταχθῇ εἰς παραλόγους καὶ καταστρεπτικὰς δι’ αὐτὸν ἀξιώσεις; Δὲν περιπίπτει λοιπὸν ὁ ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος εἰς οἰκτρὰν ἀντίφασιν, ἐξαίρων διαπρυσίως ἀφ’ ἑνὸς τὴν νοημοσύνην καὶ τὴν γενναιότητα τῶν Κρητῶν, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ὑποστηρίζων, ὅτι ἀπεδέχθησαν—οἰκειοθελῶς βεβαίως καὶ ἐξ ἰδίας ἐκλογῆς, διότι ἄλλως ἦν ἀδύνατον νὰ συμβῇ,—λύσιν, ἥτις δὲν εἶναι ἄλλο ἢ καταδίκη τῆς πατρίδος των καὶ προδοσία τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ; Ἀλλ’ ὁ εἰσηγητὴς καὶ πρωτεργάτης τῆς Κρητικῆς ἐπερωτήσεως, πρὸς ὃν καὶ πλεῖστοι ἄλλοι ἐκ τῶν κατόπιν ἀγορευσάντων συνεφώνησαν, ὑπεστήριξε καὶ τὴν γνώμην, ὅτι, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἔπεμπε πολεμικὰ πλοῖα εἰς Χανία μετὰ τὰς σφαγὰς, ἀλλοία θὰ ἦτο καὶ εὐνοϊκωτέρα ἡ ἔκβασις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, καὶ ὅτι οὐδὲν εὐκολώτερον θὰ ἦτο εἰς αὐτὴν ἢ μονονουχὶ νὰ καταλάβῃ τὴν Κρήτην καὶ νὰ ὑπαγορεύσῃ τὸν νόμον εἰς αὐτὴν, ἀφοῦ καὶ ἄλλως ἔχει στόλον ἰσχυρότερον τοῦ τουρκικοῦ. Ὁ κ. Καΐρης τὴν ἰδέαν του ταύτην στηρίζει εἰς τὸ γεγονὸς, ὅτι αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις, καθ’ ἃς ἔχει διπλωματικὰς πληροφορίας, εὑρίσκοντο καὶ εἰς διαφωνίας πρὸς ἀλλήλας, ἕνεκα ἰδίων συμφερόντων καὶ βλέψεων, καὶ εἰς ψυχρότητα πρὸς τὴν Τουρκίαν τοὐλάχιστον τινὲς ἐξ αὐτῶν, ἕνεκα προσφάτων ὀργίων, τελεσθέντων ἐν τῷ Ὀθωμανικῷ Κράτει, καὶ ὅτι ἑπομένως δὲν θὰ ἔπραττον τὴν φορὰν ταύτην ὅ,τι ἔπραξαν ἄλλοτε, ἀποκλείσασαι τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐμποδίσασαι τὸ ἐπιθετικὸν αὐτῆς κίνημα ἐναντίον τῆς Τουρκίας. Δὲν γνωρίζω, μὴ κατέχων τὰ ἀναγκαῖα ἐφόδια, ὅπως κρίνω, ἂν ἦναι καθόλου ἀκριβὲς τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἰσχυρίζεται ὁ ἐξ Ἄνδρου συνάδελφος. Ἴσως ἐνισχύει αὐτὸν εἰς τὴν ἐκτίμησιν ταύτην περὶ τῶν πρὸς ἀλλήλας σχέσεων τῶν Δυνάμεων τὸ γεγονὸς, ὅτι ἡ πρότασις ἡ ὑπὸ τῆς Αὐστρίας γενομένη δὲν ἔτυχε τῆς ἐγκρίσεως τῶν ἄλλων Δυνάμεων καὶ ἐγκατελείφθη. Ἀλλ’ ἂν τοῦτο ἦναι ἀληθὲς, ἂν πραγματικῶς αἱ Δυνάμεις δὲν ἤθελον ἐμποδίσει ἡμᾶς νὰ καταπλεύσωμεν διὰ τοῦ στόλου εἰς Κρήτην, εἶναι τάχα τοῦτο ἀρκετὸν, ὅπως πεισθῶμεν, ὅτι ἡ Κρήτη ἠδύνατο ἤδη νὰ ἦναι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡμετέρα; Καὶ ὁ κ. Καΐρης καὶ πολλοὶ ἄλλοι, ὡς παρετήρησα, λησμονοῦσι παραδόξως, ὅτι τὰς κτήσεις τοῦ Σουλτάνου δὲν σκέπουσι καὶ δὲν φρουροῦσι μόνον αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις, ἀλλ’ ὅτι φρουρεῖ καὶ φυλάττει αὐτὰς καὶ ἄλλος τις, ὁ Σουλτάνος, καὶ ὅτι οὗτος, μεθ’ ὅσην καὶ ἂν ἔπαθε κατὰ τοὺς τελευταίους καιροὺς κατάπτωσιν, σώζει ἔτι ἱκανὰς δυνάμεις καὶ ἱκανὸν σθένος, ὅπως περιφρουρήσῃ αὐτάς, ὅπως ἀντιταχθῇ κατὰ παντὸς, καὶ μάλιστα μικροῦ, ὡς ἡμεῖς, ἐπιδρομέως, ἢ ὅπως ἐκδικήσῃ ἐν γένει πᾶσαν προσβολὴν κατὰ τῶν κτήσεων, ἃς κατέχει. Τὸν φύλακα τοῦτον πολὺ ἀφελῶς, καθὼς βλέπω, δὲν ὑπολογίζει καὶ δὲν λαμβάνει καθ’ ὅλου ὑπ’ ὄψιν καὶ ὁ κ. Καΐρης καὶ πολλοὶ ἄλλοι ἐνταῦθα. Πράττει τοῦτο ἆρά γε καὶ αὐτὸς καὶ οἱ ἄλλοι, διότι ὁ φύλαξ οὗτος, τῆς Κρήτης κύριος καὶ δεσπότης, δὲν ἔχει ἀνάστημα ν’ ἀντιμετρηθῇ, μάλιστα εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας καὶ ἀθλίων οἰκονομικῶν, πρὸς τὴν Ἑλλάδα; Ὅσον μὲ ἀφορᾷ, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ κρίνω, νομίζω ὅμως, ὅτι, ἀφοῦ οἱ κυβερνῶντες τὸν τόπον, οἱ ὁποῖοι μόνοι κατέχουσιν ὅλα τὰ ἀναγκαῖα στοιχεῖα, ὅπως κρίνωσιν ἀσφαλῶς, ἔκριναν, ὅτι δὲν ἦτο κατάλληλος ἡ ἐποχὴ καὶ ἡ περίστασις νὰ δοκιμασθῇ ἡ ἀντοχὴ τῆς Ἑλλάδος εἰς ἀγῶνα μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας καὶ μετ’ ἐλπίδων καὶ πιθανοτήτων ἐννοεῖται ἐπιτυχίας, συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐδάφους αὐτοῦ δὲν δύναται νὰ χωρήσῃ, οὔτε εἶναι πρέπον νὰ ἐξακολουθήσῃ Ἀνεύθυνοι γνῶμαι εἰς τοσοῦτον σοβαρὰ ζητήματα τῆς πατρίδος δὲν ἔχουσι βεβαίως, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἔχωσι τὴν ἀξίωσιν νὰ εἰσακουσθῶσιν. Ἀλλ’ ὑπεστηρίχθη, ὅτι διὰ τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων εἰς Κρήτην δὲν ἐνόουν οἱ ἐπικρίνοντες τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἔδει νὰ πολεμήσῃ ἡ Ἑλλὰς κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ἐνόουν, ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ προλάβῃ τὰς σφαγὰς, ἢ νὰ προστατεύσῃ τοὺς ἐν Κρήτῃ Ἕλληνας ὑπηκόους, ἀκριβῶς ὡς ἔπραξαν αἱ ἄλλαι Δυνάμεις. Ἀπορῶ ἀληθῶς, πῶς τοσοῦτον ὀξυδερκεῖς πολιτικοὶ, οἷος λ. χ. ὁ ἐξ Ἄρτης συνάδελφος, δὲν ἐννοοῦσιν, ὅτι εἶναί τις μεγάλη διαφορὰ ἐν τούτῳ μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ τῶν ἄλλων Δυνάμεων τῆς Εὐρώπης. Τὰ Ἑλληνικὰ πολεμικά, στελλόμενα εἰς Κρήτην, δι’ οἱονδήποτε σκοπὸν, εἰς τὰς περιστάσεις, εἰς ἃς διετέλει ἡ Κρήτη, δὲν θὰ ἐχρησίμευον εἰς ἄλλο, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ προκαλέσωσι ῥῆξιν. Ἡ ἁπλῆ παρουσία, ἡ ἁπλῆ ἐμφάνισις αὐτῶν εἰς τὸν λιμένα τῶν Χανίων θὰ συνεπῆγε περιπλοκάς Στελλόμενα πρὸ τῶν σφαγῶν, σφαγὰς θὰ προεκάλουν καὶ ῥήξεις αἱματηράς· στελλόμενα μετὰ σφαγὰς, διὰ νὰ προστατεύσωσι τοὺς Ἕλληνας ὑπηκόους, οἱ ὁποῖοι ἄλλως μετὰ τὴν 13 Μαΐου δὲν διέτρεξαν ἄλλους σπουδαίους κινδύνους, προστατευθέντες ὑπὸ τῶν Εὐρωπαϊκῶν πλοίων, ἐξ ἀνάγκης θὰ ἐλάμβανον μέτρα, τὰ ὁποῖα θὰ κατέληγον εἰς ῥῆξιν πρὸς τὴν Τουρκικὴν ἀρχήν. Κυβέρνησις, ἥτις θὰ διέτασσε τὸν στόλον νὰ καταπλεύσῃ εἰς Κρήτην, ἀναγκαίως ἔπρεπε νὰ ὑπολογίζῃ, ὅτι μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θὰ ἠναγκάζετο νὰ πέμψῃ ἐντολὴν πρὸς τὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἕλληνα πρεσβευτήν, ὅπως ἀναχωρήσῃ ἐκεῖθεν, καὶ ὅτι θὰ διέκοπτε τὰς σχέσεις αὑτῆς μετὰ τῆς Τουρκίας. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν οἱ κατακρίνοντες τὴν μὴ ἀποστολὴν τῶν πολεμικῶν πλοίων εἰς Κρήτην δὲν ὑπολογίζουσιν ὅτι ἔπρεπεν ἀναγκαίως νὰ διακόψωμεν τὰς σχέσεις ἡμῶν μετὰ τῆς Τουρκίας, καὶ ὅτι ἐκ τῆς διακοπῆς ταύτης εἴχομεν πολλὰς ἐλπίδας καὶ πιθανότητας νὰ ἐξέλθωμεν ὠφελημένοι, δὲν νομίζω ὅτι σπουδαιολογοῦσιν, ἢ ὅτι λέγουσιν ἄλλο τι σοβαρὸν καὶ ἄξιον καὶ ἑαυτῶν καὶ τῆς Βουλῆς, ἥτις τοὺς ἀκούει. Διότι, ἐπαναλαμβάνω, ὅλον τὸ ζήτημα, τὸ λεγόμενον Κρητικὸν, εἰς τοῦτο συνοψίζεται: Ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν περίστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν διετέλει, νὰ ἐπιχειρήσῃ πόλεμον ἐναντίον τῆς Τουρκίας, χάριν τῆς Κρήτης καὶ χάριν τῆς ἑνώσεως μετὰ τῆς Ἑλλάδος; νὰ διακυβεύσῃ πολύτιμα συμφέροντα, χάριν ἑνώσεως, τὴν ὁποίαν πολὺ ἐπιτηδειότερον καὶ ἀσφαλέστερον ἐξυπηρετεῖ ἡ σημερινὴ λύσις, κατὰ τὴν γνώμην πάντων, κατὰ τὴν γνώμην ἰδίως αὐτῶν τῶν ἀμεσώτερον ἐνδιαφερομένων Κρητῶν; Πάντες ὅσοι ὡμίλησαν ἐνταῦθα περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἐκτὸς ἴσως μόνον τοῦ ἐξ Ἀττικῆς συναδέλφου, ἀορίστως ὅμως καὶ τούτου πραγματευθέντος περὶ αὐτοῦ, πάντες οἱ ἄλλοι παρέτρεξαν τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ πάντες ἐνόμισαν, ὅτι ἡ ἁπλῆ ἐμφάνισις τῆς Ἑλληνικῆς σημαίας εἰς τὸ Κρητικὸν πέλαγος θὰ ἦτο ἀρκετὴ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τάξιν εἰς τὴν νῆσον τοῦ Μίνωος, εἴτε καὶ νὰ φέρῃ τὴν ὁριστικὴν προσάρτησιν αὐτῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Κανεὶς ἐκ τῶν ὁμιλησάντων δὲν ἠθέλησε καὶ δὲν ἐθεώρησε τοῦ κόπου ἀντάξιον, ὁπωσοῦν ἐπισταμένως νὰ σκεφθῇ περὶ τούτου, καθὼς ἐπίσης νὰ παρατηρήσῃ ἐκτὸς τῶν ἄλλων, ὅτι, ἂν ὡς πρὸς τὰς ναυτικὰς ἡμῶν δυνάμεις δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ὑπεροχήν τινα, τοῦτο δὲν ἀρκεῖ νὰ πείσῃ τινὰ, ὅτι καὶ ἔπρεπε νὰ ἐπιχειρήσωμεν τὴν ἐπιδρομὴν ταύτην, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι χώρα ἀποκεκλεισμένη πανταχόθεν δι’ ὑδάτων, συνέχεται κατὰ ξηρὰν πρὸς ἄλλας κτήσεις ἐκείνου, ὅστις εἶναι ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ τῆς Κρήτης κτήτωρ καὶ κύριος, καὶ ὅστις πολὺ πιθανὸν ἦτο ἐκεῖ νὰ ζητήσῃ ἐκδίκησιν διὰ τὴν παρουσίαν ἡμῶν ἐν Κρήτῃ. Ἐμόρφωσαν τάχα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀποροῦσι διατὶ δὲν ἐστείλαμεν τὰ πλοῖα εἰς τὴν Κρήτην, ἐμόρφωσαν γνώμην ἐκ τῆς μελέτης τῶν πραγμάτων, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἦτο εἰς θέσιν τοὐλάχιστον ἐπαρκῶς νὰ διεξαγάγῃ ἀμυντικὸν πόλεμον εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, ἢ φρονοῦσιν, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διαθέτει ἡ χώρα, ἐπέτρεπον εἰς ἡμᾶς τοιαύτας δοκιμάς; Ἀλλὰ ποία χώρα, καὶ μεγαλειτέρα ἡμῶν, ἐπολέμησε μὲ ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν καὶ μικροτέραν τῆς νῦν συναλλαγματικὴν διαφοράν, καὶ δὲν συνετρίβη, καὶ δὲν παρέλυσεν εἰς τὴν πρώτην βολὴν τῶν τηλεβόλων αὐτῆς; Ἀλλ’ ἐὰν δὲν εἴδομεν ἐν ἐλλείψει ἐπιχειρημάτων πραγματικῶν καὶ λογικῶν παρελαύνοντας εἰς τὸ βῆμα ἕνα μετὰ τὸν ἄλλον τοὺς διαφόρους ῥήτορας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οἵτινες ἐπικρίνουσι τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἂν δὲν εἴδομεν αὐτοὺς προσπαθοῦντας λογικῶς νὰ πείσωσιν ἡμᾶς, ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, μὴ τολμήσασα νὰ διαῤῥήξῃ τὰς σχέσεις αὐτῆς μετὰ τῆς Τουρκίας, εἴδομεν ὅμως αὐτοὺς νὰ τραπῶσιν εἰς ἄλλην τινὰ συζήτησιν, ἐντελῶς ξένην πρὸς τὴν Κρητικὴν ὑπόθεσιν· ἐτράπησαν εἰς τὴν συζήτησιν, πῶς πρέπει νὰ διοικηθῇ εἰς τὸ μέλλον ὁ τόπος οὗτος, καὶ ποῖα εἶναι τὰ διδάγματα, τὰ ὁποῖα καιρὸς εἶναι νὰ ἀρυσθῇ ὁ τόπος οὗτος ἐκ τῶν πικρῶν μαθημάτων τοῦ παρελθόντος. Καὶ εἴδομεν τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, διδάσκοντα ἡμᾶς, πῶς δυνάμεθα νὰ ἀνακαλύψωμεν ἐντὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ πόρους ἐπαρκεῖς 10,000,000 δραχ., ὥστε νὰ συντάξωμεν ἐπὶ τὸ ἀρτιώτερον τὸν στρατὸν ἡμῶν, διὰ νὰ μεταχειρισθῶμεν αὐτὸν εἰς μέλλουσαν περίστασιν. Δὲν ἀμφισβητῶ, πολλοῦ γε καὶ δεῖ, ὅτι ἡ διδασκαλία εἶναι ὑγιὴς, καὶ ὅτι ὁ στρατὸς, ὅστις βεβαίως θὰ χρειασθῇ καὶ εἰς λίαν προσεχὲς μέλλον, ἔχει ἀνάγκην χρημάτων, ὅπως συμπληρώσῃ τὰς πολλὰς του καὶ μεγάλας ἐλλείψεις. Ἀπορῶ ὅμως, πῶς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὁ ὁποῖος καὶ πέρυσιν ἦτο ἐνταῦθα, καὶ πέρυσιν ἐγνώριζε, διότι διεφαίνετο ἤδη εἰς τὸν ὁρίζοντα τῆς Κρήτης ἡ ἐπανάστασις, πῶς δὲν ἔσπευδε ν’ ἀποκαλύψῃ εἰς ἡμᾶς τὸ μυστηριῶδες τοῦτο βότανον τῶν περισσευμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ νὰ διδάξῃ ἡμᾶς ὡρισμένως καὶ συγκεκριμένως, ὅτι εἴχομεν ἀληθῶς ἤδη ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους τὰ μέσα νὰ σχηματίσωμεν στρατὸν διὰ τῶν 10 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, τὰ ὁποῖα τώρα μόλις ἀνακαλύπτει εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους. Καὶ ἀπορῶ, πῶς ὁ κ. Καραπάνος, ὅστις ἐμειοδότησεν ὀλίγον εἰς τὰ μυστηριώδη ταῦτα ἑκατομμύρια, διότι παρεδέχθη, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐξοικονομήσωμεν ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ μόνον 7,000,000 δραχ., δὲν ἦλθε καὶ δὲν ἠθέλησε πέρυσι, πολὺ κακῶς καὶ ἀντιπατριωτικῶς φερόμενος, νὰ εἴπῃ εἰς ἡμᾶς τὸ μυστήριον τῆς ἀποκαλύψεως αὐτῶν τῶν ἑκατομμυρίων ἐντὸς τῶν στηλῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ, μυστήριον, τὸ ὁποῖον βεβαίως ἠδύνατο πολὺ νὰ χρησιμεύσῃ, ἐγκαίρως προδιδόμενον, εἰς εὐνοϊκωτέραν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἐὰν ἐγκαίρως ἐξωμολογοῦντο εἰς ἡμᾶς καὶ ὁ κ. ἐκ Κερκύρας συνάδελφος καὶ ὁ ἐξ Ἄρτης, ἐὰν ἐγκαίρως ἀνεκοίνουν τὸ πολύτιμον τοῦτο μυστικὸν, εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον, ἀλλοία νὰ ἐπήρχετο ἡ ἔκβασις τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, διότι ἀλλοία θὰ ἦτο ἡ στρατιωτικὴ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος. Ἄν λοιπὸν κακὴ ὑπῆρξεν ἡ ἔκβασις τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης, εἰς τὴν κακίαν αὐτὴν δὲν ὑπέχουσι μικρὰν εὐθύνην καὶ οἱ δύο οὗτοι συνάδελφοι, καὶ ὁ ἐκ Παρνασσίδος ἀξιότιμος φίλος μου, ὅστις καὶ οὗτος, μνήμων πάντοτε τῶν παλαιῶν περισσευμάτων, ἀνεκοίνωσεν εἰς ἡμᾶς, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς παρέχει τὰ μέσα νὰ καταρτίσωμεν ἀξιομάχους δυνάμεις κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν. Ἀλλὰ πάντα ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὸ μέλλον, καὶ εὔχομαι νὰ ἐπαληθεύσωσιν αἱ προβλέψεις αὐτῶν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ νὰ ἐξοικονομηθῶσι σὺν Θεῷ τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα, διότι βεβαίως τοσαῦτα ἑκατομμύρια, σπαταλώμενα ἀπὸ ἐτῶν πολλῶν καὶ οὐχὶ νῦν μόνον, δύνανται νὰ προσδώσωσι χρῶμα ὑγείας καὶ ὀλίγην ζωὴν εἰς τὸ κάτισχνον ἡμῶν σῶμα. Ἀλλ’ ἀναμένοντες τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα, ἂς περιορισθῶσι νὰ ἐξετάσωσιν ἤδη, σχετικῶς πρὸς τὸ ἐπασχολοῦν ἡμᾶς θέμα τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἐὰν ἡ πορεία καὶ ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξεν ἀληθῶς εὐεργετικὴ, ὡς ἡμεῖς πιστεύομεν, εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης, καὶ ἂς ἀναβάλωσι δι’ ἄλλην ὥραν καταλληλοτέραν τὸ ξένον καὶ ἄσχετον νῦν θέμα περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν πρέπει νὰ πολιτευθῶμεν εἰς τὸ μέλλον. Ὅσον μὲ ἀφορᾷ, ψυχρῶς καὶ ἀπαθῶς ἐξετάζων τὴν πολιτείαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς ὡρισμένης ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, δὲν εὑρίσκω ὅτι προσήχθη τι ἐνταῦθα ἐπιχείρημα καὶ λογικὸν στήριγμα, ὅτι, ὡς ἐπολιτεύθη αὕτη, κακῶς ἐπολιτεύθη, καὶ κακὸν ἔπραξε καὶ εἰς τὴν Κρήτην καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τοὐναντίον ἐγὼ νομίζω, ὅτι πᾶσα αὕτη ἡ ἐξέτασις τοῦ ζητήματος καὶ ὅλη ἡ ἀνασκόπησις αὐτοῦ ἀπέδειξεν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔπραξεν ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ πᾶν ὅ,τι ἐπέτρεπον αἱ περιστάσεις αἱ σύγχρονοι τῆς Ἑλλάδος, καὶ τὰ οἰκονομικὰ καὶ τὰ στρατιωτικὰ αὐτῆς μέσα, καὶ ὅτι προσήνεγκεν ἀληθῆ ὑπηρεσίαν εἰς τὸν τόπον καὶ εἰς τὴν Κρήτην, συντελέσασα εἰς τὴν λύσιν, ἥτις ἐπετεύχθη. Ὁ ἐκ Κραναίας ἀξιότιμος συνάδελφος, ἀναγινώσκων τὰς ἐκθέσεις τὰς πρὸ τριακονταετίας τοῦ μακαρίτου Γορτζακώφ, ἐπείσθη ὅτι ἡ Κρήτη ἦτο καιρὸς πλέον νὰ γείνῃ ἐλευθέρα, ἀφοῦ πρὸ 30 ἤδη ἐτῶν ὁ Ῥῶσσος ἐκεῖνος διπλωμάτης ἐκήρυττεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἑνωθῇ μετὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἠπόρησε, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν κατώρθωσε τόσον εὔκολον πρᾶγμα. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ μελετᾷ ὁ ἐκ Κραναίας συνάδελφος τὰς γνώμας τοῦ Γορτζακώφ, πρὸ τριακονταετίας μακαρίτου, διατὶ δὲν κατέγεινε νὰ διαγνώσῃ, διπλωματικὸς ὑπάλληλος χρηματίσας, ποία ἦτο ἡ γνώμη τοῦ Λομπάνωφ πρὸ ὀλίγων μηνῶν, μακαρίτου προσφάτου, καὶ νὰ ἐννοήσῃ ἐξ αὐτῶν, ἐὰν αἱ διαθέσεις τῆς Ῥωσσίας, αἵτινες ὑπῆρξαν τότε ὑπὲρ ἐλευθερώσεως τῆς Κρήτης, ἐξακολουθοῦσι καὶ σήμερον, ἢ ἐὰν τοὐναντίον ἡ Δύναμις τοὐλάχιστον αὕτη, ἂν οὐχὶ αἱ ἄλλαι, τὴν ἐλευθερίαν τῆς Κρήτης καὶ τὴν ἕνωσιν αὐτῆς πολλαχῶς ἐπολέμησε νῦν, καὶ πολλαχῶς ἀντέπραξεν εἰς αὐτήν; Ἀλλὰ ταῦτα πάντα δὲν ἐνδιαφέρουσι τοσοῦτον ἀμέσως τὴν ἐξέτασιν τῆς ὑποθέσεως, ὅσον ἄλλη τις διαβεβαίωσις τοῦ αὐτοῦ συναδέλφου. Ὁ κ. ἐκ Κραναίας Βουλευτὴς ἐπειράθη νὰ παραστήσῃ, ἀναγνώσας τὸ ἔγγραφον τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐβοήθησε τὴν Κρήτην, ὅπως ἀποκτήσῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπεθύμει, καὶ τὸ ὁποῖον διακαῶς ἐζήτει. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας δὲν ἐμελέτησε καλῶς τὰ ἔγγραφα, ἢ τοὐλάχιστον καλῶς ἀναγνώσας, κακῶς ἐνθυμεῖται, διότι, ἴσως ἀπησχολημένος μὲ τὴν μελέτην τῶν ἐκθέσεων τοῦ Γορτζακώφ, ἐλησμόνησεν, ὅτι ἡ Κρήτη ἀπέκτησεν οὐχὶ μόνον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ἐξ ἀρχῆς, ἀλλὰ καί τι πλέον. Ἡ Κρήτη δὲν ἐζήτησεν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐζήτησε διοικητικὰς μεταῤῥυθμίσεις, καὶ ταύτας τὰς μεταῤῥυθμίσεις, τὰς ὁποίας ἐζήτησε, καὶ ὅσας ἐζήτησε, καὶ πλέον ἔλαβε. Κατὰ τί λοιπὸν δύναται νὰ ᾖναι κατακριτέα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἀφοῦ ὁ Κρητικὸς λαὸς ἐπανεστάτησεν, ἵνα ἀποκτήσῃ πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις συνετέλεσε νὰ λάβῃ; Καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν, ὅτι εὐγνωμοσύνην ἐκφράζουσιν οἱ ἐπίσημοι ἀντιπρόσωποι τῆς Κρήτης· καὶ ποῖοι εἶναι οὗτοι, καὶ ποίας ἀξίας καὶ πολιτικῆς περινοίας καὶ ἐμπειρίας ἄνθρωποι, ἐὰν δὲν τοὺς γνωρίζετε, ἠμπορεῖτε νὰ ἐρωτήσητε τὸν ἐκ Τυρνάβου συνάδελφον νὰ μάθητε, ὅτι πάντες οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Κρήτης εὐχαριστοῦσι τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸν Βασιλέα αὐτῆς καὶ τὴν Κυβέρνησιν αὐτῆς διὰ τὸ ἀγαθὸν, τὸ ὁποῖον ἀπέκτησαν ἄνευ πολλῶν αἱματοχυσιῶν καὶ θυσιῶν, καὶ ἄνευ ἄλλων περιπλοκῶν, αἵτινες βεβαίως θὰ ἦσαν εἰς ἄκρον ἐπιζήμιοι εἰς τὸ ἔθνος τοῦτο τὸ ἐλεύθερον. Ἐὰν λοιπὸν πρόκειται οὐχὶ νὰ ἐξετάσωμεν ἐνταῦθα τὸν τρόπον, καθ’ ὃν πρέπει νὰ διοικηθῇ ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ μέλλοντι, ἀλλὰ νὰ ἐξετάσωμεν συγκεκριμένως τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀνεκίνησεν ἡ ἐπερώτησις τοῦ ἐξ Ἄνδρου Βουλευτοῦ, εἰς τοῦτο μόνον πρέπει νὰ προσέξωμεν, ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, πολιτευθεῖσα ὡς ἐπολιτεύθη, ἀνταπεκρίθη εἰς τὰς περιστάσεις, εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἢ ἐζημίωσε ταῦτα. Βεβαίως ὡς πρὸς τοῦτο ἡ γνώμη τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς δὲν δύναται νὰ ᾖναι διάφορος καὶ ἀλλοία τῆς γνώμης, ἣν ἐξέφρασεν ἡ Κρητικὴ Βουλή. Ἡ γνώμη τῆς Κρητικῆς Βουλῆς ἐξεφράσθη πανηγυρικῶς, καὶ ἐδόθη παμψηφεὶ ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν Βουλευτῶν τῆς Κρήτης, ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τῶν Κάμπων, ὑπὸ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἐδόθη ἡ ἀπάντησις εἰς τὸ ἐρώτημα τοῦ ἐξ Ἄνδρου συναδέλφου, διότι εἴδομεν, ὅτι πάντες οὗτοι μετ’ ἀγαλλιάσεως ἀπεδέχθησαν τὸ νέον πολίτευμα, ἀναγνωρίζοντες καὶ ἀνευρίσκοντες ἐν αὐτῷ ἀσφαλῆ τρόπον, παρασκευάζοντα τὴν προσεχῆ ἕνωσιν αὐτῶν μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ὅταν ἡ Κρήτη, ἡ ἀγωνισθεῖσα καὶ παλαίσασα, ὅταν ἡ Κρήτη διαλαλῇ, ὅτι καλῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅτι εὐγνωμονεῖ αὐτὴν δι’ ὅ,τι ἔπραξεν ὑπὲρ αὐτῆς, ἡ Ἑλληνικὴ Βουλή, ἀδελφικῶς τείνουσα τὴν χεῖρα πρὸς τὴν Βουλὴν τῆς Κρήτης, καὶ ἐκ τῆς ἰδίας ἐκτιμήσεως καὶ ἐκ τῆς εὐγνωμοσύνης καὶ τῆς χαρᾶς τῶν Κρητῶν ἀντλοῦσα τὴν πίστιν, θὰ κηρύξῃ μεθ’ ὑπερηφανείας καὶ ἐγκαυχήσεως, ὅτι καλῶς καὶ ἐθνικῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς ἀδελφῆς νήσου, καὶ ὅτι φρονίμως καὶ ἀποτελεσματικῶς ἐξυπηρέτησε τὰ συμφέροντα καὶ τῆς Κρήτης καὶ τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ.

§56Κ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Δὲν προτίθεμαι ν’ ἀναπτύξω πολιτικὸν πρόγραμμα, διότι τοιαύτη συζήτησις εἶναι πρόωρος· οὔτε θὰ φροντίσω νὰ ἐξετάσω τοὺς λόγους, οἵτινες ἐν ὀργῇ ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο ἤγαγον τὸν φίλτατον ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴν κ. Ἀγγελόπουλον, διότι οἱ λόγοι τοῦ περὶ συλλογῆς τῶν ῥακῶν ἐν τοῖς διαφόροις Ὑπουργείοις ὑπερβαίνουσι τὰς δυνάμεις καὶ τῶν πολὺ ἐμπειροτέρων αὐτοῦ· οὔτε θὰ ἐξετάσω, ἐπὶ τῷ αὐτῷ λόγῳ, τὸ θρησκευτικὸν αὐτοῦ διανόημα, ὅπερ ἰθύνει τὰς ἐν γένει πράξεις του, διότι τοιαύτη ἐξέτασις διαφεύγει τὴν ἁρμοδιότητα ἡμῶν· ἀλλ’ ἐν ὀλίγοις θὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, ἀφοῦ μάλιστα γνωρίζω, ὅτι ἐξηντλήθη ἡ προσοχὴ τῶν κυρίων Βουλευτῶν τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ἐν ᾗ παρακαθήμενοί τινες ἀπόγονοι τῶν ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς νῦν ἐλευθέρας Ἑλλάδος ἀγωνισαμένων, ὤφειλον νὰ ἐνισχύσωσι τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐν τούτῳ τῷ ἐθνικῷ ἀγῶνι, καὶ ὤφειλον, ἰσχυρίζομαι, νὰ συνεργασθῶσι μεθ’ ἡμῶν, διότι τὸ πρῶτον ἐν Μεσσηνίᾳ, Ἀχαΐᾳ καὶ Ἤλιδι ὑψώθη ἡ σημαία τῆς ἐλευθερίας τῆς Ἑλλάδος, καὶ οἱ πρόγονοι αὐτῶν ὑπεσχέθησαν πρὸς τοὺς προγόνους τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν ἡμῶν, οἵτινες ἐκθύμως εἰργάσθησαν ὑπὲρ τῆς Πατρίδος, ὅτι θὰ ἐργασθῶσι καὶ αὐτοὶ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν ἡμῶν.

§57Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§58ΦΛΕΣΣΑΣ. Εἶχον καθῆκον, κύριοι Βουλευταί, νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν ὑπὸ συζήτησιν ὑπόθεσιν, ἀφορῶσαν εἰς τὴν ἰδέαν, ἣν οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἀπεκάλεσαν μεγάλην, καὶ ἐνετείλαντο ἡμῖν, ἵνα ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ πάσῃ θυσίᾳ ἐργασθῶμεν ὑπὲρ τῆς ἐκτελέσεως αὐτῆς. Ἡ μεγάλη αὕτη ἰδέα ἐπὶ μὲν τῆς βασιλείας τοῦ ἀειμνήστου βασιλέως Ὄθωνος ἐφέρετο ἀνὰ τὰ στόματα ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων, διότι ὁ Ἡγεμὼν ἐκεῖνος, καὶ λίαν δικαίως, ἐστραμμένην τὴν προσοχήν του εἶχεν εἰς ἐκείνην τὴν πατριωτικωτάτην καὶ ἡγεμονικὴν ἰδέαν, ἐπὶ δὲ τῆς βασιλείας Γεωργίου ἡ ἰδέα αὕτη περιεστάλη, ἂν δὲν ἐξέλιπε, καὶ ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καιρίως ἐπλήγη, ἕνεκα δυστυχῶς προσωπικῶν λόγων· διότι δὲν δύναμαι νὰ πιστεύσω, ὅτι διέφυγον τὴν ὀξυδέρκειαν τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὰ εὐάρεστα ἀποτελέσματα δεξιᾶς ἐνεργείας μετὰ τὴν σφαγὴν τῶν ἐν Κρήτῃ ἀδελφῶν ἡμῶν, καὶ ὅσα ἐντεῦθεν ἐλέχθησαν πρὸς δικαιολογίαν ἀδεξίου πολιτικῆς ὑπὸ τῶν ῥητόρων τῆς Συμπολιτεύσεως δὲν ἔχουσιν ὑπόστασιν, ὑπὸ τῶν πραγμάτων ἀναιρούμενα. Γνωρίζω κάλλιστα, διότι εὐτυχῶς εἰμὶ μέλος τοῦ Ἐθνικοῦ Κομιτάτου, πρὸς μηδένισιν τοῦ ὁποίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σπεύσας συνέστησε τὴν Κεντρικὴν Ἐπιτροπήν, συγκειμένην ἐξ ἀτόμων φιλικῶν αὐτῷ, ὅτι, ὅταν οἱ Βουλευταὶ Κρήτης ἐπέμενον μετὰ τὴν κατάργησιν τῶν προνομίων τῆς Κρήτης νὰ διαμαρτυρηθῶσιν ἐγγράφως...

§59ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἆ! ἆ! ἆ!

§60ΦΛΕΣΣΑΣ. Μὴ ἐκφράζετε «ἆ! ἆ! ἆ!» ὅταν ὁμιλῶ ἐγώ.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§62ΦΛΕΣΣΑΣ. Ὅταν ὁμιλῶ, ἀπαιτῶ νὰ μὲ ἀτενίζητε ἐν σιγῇ, ὥσπερ ἐγὼ σιγῶν κάθημαι, ὅταν σεῖς ὁμιλῆτε, διότι θὰ μὲ ἀναγκάσητε ν’ ἀκολουθήσω ἄλλην τακτικήν. Λέγω, ὅταν οἱ Βουλευταὶ τῆς Κρήτης ἐπέμενον νὰ διαμαρτυρηθῶσιν, ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἐν Κρήτῃ προξένου, συνεννοουμένου μετὰ τοῦ Διοικητοῦ Κρήτης, ἠγωνίσθη νὰ παρακωλύσῃ τὴν ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ ἔγγραφον διαμαρτύρησιν, καὶ εἰς ἀπειλὰς κατὰ τῶν Βουλευτῶν ὁ Γενικὸς Διοικητὴς τῆς Κρήτης προέβη, ὅτε οἱ Βουλευταὶ Κρήτης, στενοχωρηθέντες καὶ ὀργισθέντες ἐπὶ τῇ παρακωλύσει τῆς νομίμου αὐτῶν ἐνεργείας, εἶπον πρὸς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν, ὅτι: «ἀφοῦ μᾶς παρακωλύετε νὰ διαμαρτυρηθῶμεν ἐνταῦθα ἡσύχως καὶ νομίμως, τὴν διαμαρτύρησιν θὰ συντάξωμεν λίαν δικαίως ἐν Μπουτσουναρίοις.» Καὶ ἀληθῶς διεμαρτυρήθησαν ἐκεῖθεν, καὶ ἤρξαντο αἱ ἐχθροπραξίαι μετὰ τὴν σύστασιν τῆς Μεταπολιτευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτε Κρῆτές τινες, φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ὄντες, καὶ ἐνταῦθα διαμένοντες, ἔσπευσαν, τῇ προτροπῇ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, νὰ παρακωλύσωσι τὴν ἀνάμιξιν εἰς ἐπαναστατικὰς ἐνεργείας τῶν κατοίκων τῶν ἀνατολικῶν ἐπαρχιῶν, ἐν αἷς ἤσκουν ἐπιῤῥοὴν, καὶ οὕτως ἠδυνήθησαν νὰ ἀναστείλωσιν αὐτοὺς ἀπὸ πάσης ἐνεργείας· ἀλλ’ ὅταν ἔμαθον, ὅτι καὶ τοὺς κατοίκους τῶν ἐπαρχιῶν αὐτῶν ἠπείλει ἡ σφαγὴ, ἔσπευσαν ἀποστέλλοντες γλίσχρα βοηθήματα πρὸς ἀπόκρουσιν τῶν σφαγέων, συγχρόνως δὲ δι’ ὅλων τῶν μέσων κατεγίνοντο εἰς κατάπαυσιν τοῦ ἀγῶνος. Τί σημαίνουσι ταῦτα, κύριοι Βουλευταί; Ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς ἀδεξίου πολιτικῆς αὐτῆς συνετέλεσε κατ’ ἀρχὴν εἰς τὴν ἐξέγερσιν τῶν Κρητῶν, καὶ μετὰ ταῦτα σκανδαλωδῶς κατεγίνετο νὰ παύσῃ αὐτήν· καὶ ὅμως ἀνελθόντες τινὲς φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τὸ βῆμα, κατέγειναν διὰ μυθιστορημάτων νὰ καλύψωσι τὴν ἑνοχὴν αὐτῆς, πανθομολογουμένην οὖσαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προκληθεὶς ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, μετὰ τὰ τετελεσμένα γεγονότα, τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα, ἠρνήθη νὰ καταθέσῃ αὐτὰ, ἰσχυρισθεὶς ὅτι ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων προσβάλλει τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀνεκοίνωσεν ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐντεῦθεν, χωρὶς βεβαίως νὰ θέλῃ, ὅ,τι ἔπρεπε νὰ φυλάξῃ ἐν μυστικότητι, καὶ ἐφύλαξεν ἐν μυστικότητι ὅ,τι δὲν ἔβλαπτεν ἀνακοινούμενον εἰς τὴν Βουλήν· τουτέστιν ἀνεκοίνωσεν, ὅτι, πῶς νὰ δράσῃ, ἀφοῦ ὁ στόλος εἶναι ἀνίκανος νὰ διανύσῃ πέντε μίλια τὴν ὥραν, καὶ ἀφοῦ, καὶ ἱκανὸς ἂν ἦτο, δὲν εἶχε τὰ μέσα νὰ ἐξοπλίσῃ αὐτόν; Ἐκτὸς τούτου, εἶπε, καὶ ἂν ἠδύνατο νὰ λειτουργήσῃ ὁ στόλος, δὲν θ’ ἀπέστελλεν αὐτὸν εἰς Κρήτην, διότι θὰ ἐξηγείρετο ὁ ἐνθουσιασμὸς τῶν Κρητῶν καὶ θὰ συνέβαινε δυσάρεστόν τι, τουτέστι θὰ ἐπροκαλεῖτο κήρυξις πολέμου μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Μοὶ φαίνεται, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι αἱ δηλώσεις αὗται τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καιρίως ἔπληξαν τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος, διότι ἡ Ἑλλὰς ἐγκαυχᾶται ἐπὶ ἱκανότητι καὶ ἰσχύϊ τοῦ στόλου αὐτῆς, ἀφοῦ μάλιστα πρὸ δέκα μηνῶν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ὁ στόλος εἶναι ἕτοιμος εἰς δρᾶσιν, ἤδη ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τἀναντία ὑποστηρίζει, καὶ ἡ Βουλὴ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν γνωρίζει τίνα ἐκ τῶν δύο νὰ πιστεύσῃ. Ἀφοῦ δὲν εἶχε τὰ μέσα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐξοπλίσῃ τὸν στόλον, διατὶ ἐχορηγήθησαν πλούσιαι δωρεαὶ εἰς ἐπισκευὴν καὶ κατασκευὴν Ἀνακτόρων, εἰς μεταβολὴν τῶν πολεμικῶν πλοίων εἰς θαλαμηγὰ, καὶ εἰς προικίσεις βασιλοπαίδων, τοῦ ἔθνους διατελοῦντος ἐν πτωχείᾳ καὶ ἐν ἄλλαις σπουδαίαις ἀνάγκαις; Αἱ τοιαῦται δωρεαὶ δὲν ἐξηγοῦνται κακῶς καὶ ὑπὸ τῶν πιστωτῶν τῆς Ἑλλάδος; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰσχυρίσθη, ὅτι ἠδύνατο ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ κηρύξῃ πόλεμον ἡ Τουρκία κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἠδύνατο ἡ Τουρκία νὰ κηρύξῃ πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀφοῦ οἱ Ἀρμένιοι ἠπείλουν τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ τοῦ Σουλτάνου ἐν αὐτῇ τῇ Κωνσταντινουπόλει, οἱ Ἕλληνες, οἱ Σέρβοι καὶ οἱ Βούλγαροι ἕτοιμοι ἦσαν νὰ εἰσβάλωσιν εἰς τὴν Μακεδονίαν, καὶ οἱ Κρῆτες ἀπησχόλουν εἴκοσι πέντε χιλιάδας Τούρκων; Ἂν ἐν εὐρωπαϊκῷ Κοινοβουλίῳ ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθει τοιαύτην πορείαν, ὁμοφώνως ἅπαν τὸ Κοινοβούλιον θὰ ἠνάγκαζε τὴν Κυβέρνησιν νὰ καταθέσῃ τὰ αἰτηθέντα ἔγγραφα, ἢ νὰ ἀπομακρυνθῇ τῶν ἐδωλίων τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλὰ δυστυχῶς τὰς σκέψεις τῶν Ἑλλήνων Βουλευτῶν ἰθύνει προσωπικὸς λόγος. Δὲν ἐφρονοῦμεν, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὤφειλεν, ἅμα τῷ κατάπλῳ εἰς Κρήτην τοῦ στόλου, νὰ ἄρξηται τῶν ἐχθροπραξιῶν, ἀλλὰ νὰ ἐνεργήσῃ πρὸ πάσης ἄλλης Δυνάμεως ὅ,τι αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι ἔπραξαν, μὴ ἔχουσαι ὅσα ἡμεῖς ἔχομεν δικαιώματα ἐπὶ τῆς Κρήτης. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως βεβαίως δὲν ἐπίστευεν ὅτι ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων ἔβλαπτε τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἠρνήθη τὴν κατάθεσιν αὐτῶν· ἀλλὰ θέλων ν’ ἀποφύγῃ τὴν μετ’ ἀπόδειξιν τῆς ἀδεξίου πολιτικῆς του ἐπίθεσιν, καὶ νὰ καταστείλῃ τὴν κατ’ αὐτοῦ ἀγανάκτησιν τοῦ λαοῦ, ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων προσβάλλει τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ὁ στόλος εἶναι ἀνίκανος εἰς ἐνέργειαν. Ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ βλάψῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα σπουδαιότερον ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων, ἀφ’ ὅσον ἔβλαψαν τὸ Κράτος αἱ ἀνακοινώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ τοιαύτη λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος; Ἡ τοιαύτη λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἐδέσμευσε δι’ ἀῤῥήκτων δεσμῶν τὴν Κρήτην, καὶ ἀφῄρεσεν ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος τὸ σπουδαιότερον ἔρεισμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐρειδομένη ἡ Ἑλλὰς, ἠδύνατο νὰ δράσῃ ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν ἡμῶν. Καὶ ὅμως ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐθεώρησε καθῆκόν του νὰ ζητήσῃ ἔκφρασιν εὐγνωμοσύνης τῆς Βουλῆς πρὸς τὸν Βασιλέα, διότι, ὡς εἶπε, συνετέλεσε καὶ ὁ Βασιλεὺς ὑπὲρ τῆς τοιαύτης λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, τουτέστιν ὑπεστήριξε τὴν τοιαύτην βλαβερὰν πρὸς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα πολιτικήν του καὶ ὁ Βασιλεύς! Ἡ Κυβέρνησις παρασυρθεῖσα ἠκολούθησε πολιτικὴν ἀντιστρατευομένην πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐνέπεσεν εἰς σφάλματα, τὰ ὁποῖα ἀδεξίως καταγίνεται νὰ καλύψῃ. Ἔπρεπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἱστορικώτερος ἐμοῦ, νὰ ἐνθυμηθῇ ὑπὸ τίνος πολιτικῆς προεκλήθησαν τὰ κατὰ τὸ 1770 ἐν Πελοποννήσῳ καταστρεπτικὰ συμβάντα, καὶ ὑπὸ τίνος συνωμολογήθη ἡ ἐν Καϊνταρτζῇ τὸ 1774 ὀλεθρία συνθήκη, δι’ ἧς παρεδόθησαν εἰς τὴν Τουρκίαν 18 Ἑλληνικαὶ νῆσοι· πρὸς τούτοις ὤφειλε νὰ ἐνθυμηθῇ, τίνος πολιτικῆς τὰ ὄργανα ἐγένοντο χωροφύλακες τῆς Τουρκίας καὶ προὐκάλεσαν κατὰ τὸ 1820 τὰ ἐν Μολδοβλαχίᾳ καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει δυστυχήματα, καὶ συνεπῶς δὲν ἔπρεπε ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ ἅρμα τῆς τοιαύτης πολιτικῆς, τῆς ὁποίας τὰ συμφέροντα ἀντιφάσκουσι πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Κυβέρνησις, διὰ τῆς τοιαύτης λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, τοὺς μὲν ἐλευθέρους Ἕλληνας ἀπεγοήτευσεν, ἀπὸ δὲ τῶν δούλων ἀδελφῶν ἡμῶν πᾶσαν ἐλπίδα ἀπελευθερώσεως ἀφῄρεσε. Καὶ ἀληθῶς, μετὰ τοιαύτην λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, οὔτε οἱ ὑπόδουλοι Ἕλληνες ἐλπίζουσί τι, οὔτε οἱ Κρῆτες ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ μεθ’ ὅλας τὰς πιέσεις, δὲν θὰ δύνανται νὰ ἐνεργήσωσιν ὅ,τι μέχρι σήμερον ἐνήργουν, δι’ οὓς λόγους γνωρίζετε. Καὶ ὅμως εὑρέθησάν τινες τῶν συμπολιτευομένων Βουλευτῶν νὰ ἀπαγγείλωσι κατηγορητήριον κατὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι αὕτη ὕψωσε φωνὴν κατὰ τῆς τοιαύτης λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος! Εἰμὶ δὲ βέβαιος, ὅτι ὅσα ἐξέθηκαν οἱ Κύριοι οὗτοι πρὸς ὑποστήριξιν τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, δὲν τὰ ἐξέθηκαν ἐν πεποιθήσει περὶ τοῦ ὀρθοῦ καὶ δικαίου τῶν ἰσχυρισμῶν των, διότι ἡ πρὸς καταστολὴν τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως ἦτο φανερὰ, ἀποσταλέντος μάλιστα ἐντεῦθεν ἐπὶ τούτῳ μετὰ Κρητῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως εἰς Χανία ὑπαλλήλου τινὸς τοῦ Ὑπουργείου καὶ συγγενοῦς ἑνὸς τῶν κ. Ὑπουργῶν· ἀλλ’ ὅλα ταῦτα ἠρνήθη ἡ Κυβέρνησις, μὴ ὑποστηριζόμενα ὑπὸ ἐγγράφων ἀποδείξεων. Ἀλλὰ πῶς νὰ ἀποδείξωμεν τοὺς ἰσχυρισμοὺς ἡμῶν δι’ ἐγγράφων, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἠρνήθη τὴν κατάθεσιν αὐτῶν καὶ ὡς πλαστὰ κατηγόρησε τὰ ὑπό τινος τῶν κ. Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπιδειχθέντα; Ἀληθὲς καὶ βέβαιον εἶναι, ὅτι ἡ ἐργασία τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα συνετέλεσεν εἰς τὴν καταστροφὴν τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος, καὶ ἀφῄρεσε πᾶσαν ἐλπίδα ἐλευθερίας ἀπὸ τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων, καὶ ἐπὶ τούτῳ εἶναι ἀξία οὐχὶ μομφῆς, ἀλλὰ δεινοτέρου τινός.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θεόδωρος Ζαΐμης ἔχει τὸν λόγον.

§64Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Κύριοι, προκληθεὶς ὀφείλω νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Πρόκειται βεβαίως περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, καὶ ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ δώσωμεν, ἔχει δύο ἐπόψεις, τὴν ἔποψιν τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ Κρητικὸν ζήτημα, τὴν ἔποψιν τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ μέλλοντι διὰ τὰς παρασκευὰς τῆς χώρας. Τὸ Κρητικὸν ζήτημα δὲν ἔχει ὅπως ὁ ἐξ Ἄνδρου ἀξιότιμος συνάδελφος εἶπεν, ὅτι εἶναι μεμονωμένον τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Δὲν ἔχει οὕτω. Φυσικῶς, εἶμαι συμφωνότατος, ὅτι εἶναι μεμονωμένον, ἀλλὰ πολιτικῶς εἶναι τμῆμα τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, καὶ ἐπειδὴ τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα δὲν ἀποτελεῖ παρὰ αὐτὴ ἡ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία, βεβαίως ἕκαστον τμῆμα αὐτῆς σειόμενον δύναται νὰ διασείσῃ τὸ ὅλον· δὲν δύνασθε, διασείοντες ἕνα τῶν πλοκάμων τοῦ πολύποδος αὐτοῦ, ὅστις καλεῖται Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία, νὰ μὴ διασείσητε τὸν ὅλον πολύποδα. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν ἐνόμισεν ἐπιβαλλόμενον εἰς αὐτὴν, ἕνεκα τῆς καταστάσεως τῆς χώρας οἰκονομικῶς καὶ στρατιωτικῶς, νὰ συμβουλεύσῃ τοὺς Κρῆτας νὰ ἡσυχάσωσι. Καὶ σεῖς, Κύριοι, ἂν ἦσθε ἐν τῇ Κυβερνήσει, τὸ αὐτὸ ἠθέλατε πράξει· διότι, ἂν ἦναι ἀληθὲς, καὶ εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἡγέτρια τοῦ Ἑλληνισμοῦ, εἶναι ὁ πυρὴν, ὁ ὁποῖος συγκεντρώνει τὰς ἐλπίδας καὶ τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ εἰς αὐτὴν εἶναι ἐπιβεβλημένον τὸ καθῆκον νὰ φέρῃ εἰς πέρας καὶ ἐκπληρώσῃ τοὺς πόθους αὐτοὺς, βεβαίως ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ ἡγῆται καὶ νὰ ἔχῃ τὴν ἐπιβάλλουσαν γνώμην εἰς τὰ τοιαῦτα ζητήματα· καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐξαρτήσῃ τὴν μείζονα δύναμιν, τὴν Ἑλλάδα, ἐκ τῆς ἐλάσσονος δυνάμεως, τῆς Κρήτης· δὲν εἶναι ὑπόχρεως νὰ ὑπακούῃ ἡ Ἑλλὰς, ὀφείλουν νὰ ὑπακούωσι τὰ τμήματα, χάριν τῆς γενικῆς ἰδέας. Τοῦτο συνεβούλευσεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ εὑρίσκω τὴν Κυβέρνησιν συνεπῆ πρὸς ἑαυτὴν καὶ πρὸς τὸ ἐπιβαλλόμενον αὐτῇ καθῆκον καθ’ ὅλην τὴν ἐξέλιξιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἐῤῥήθη ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐζήτησε νὰ παρασύρῃ τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ διὰ παροχῶν. Αὐτὸ ὁ κ. Πρόεδρος τὸ ἠρνήθη, ἐγὼ ὅμως τὸ δέχομαι. Τί κάμνουν οἱ πολιτικοὶ, χάριν ὑψίστου συμφέροντος τῆς πατρίδος; Προσπαθοῦν καὶ διὰ ψυχολογικῆς βίας καὶ δι’ ὑλικῶν μέσων νὰ κατορθώσωσι τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκουν, τὸ συμφέρον δηλ. τῇ πατρίδι. Ἐπῆλθεν ἡ καταστροφὴ τοῦ Βάμου, καὶ ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἰς ἄνδρα, ὁ ὁποῖος καὶ οἰκογενειακὰς παραδόσεις ἔχει καὶ τὴν πατρίδα του ἐκ νεαρᾶς ἡλικίας ὑπηρετεῖ, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ καταστείλῃ τὴν χαράν του διὰ τὴν ἧτταν τῶν Ἑλλήνων! Αὐτὸ δὲν εἶναι ἄξιον ἀπαντήσεως. Ἐπῆλθεν ἡ σφαγὴ τῶν Χανίων, καὶ καλούμεθα νὰ καταδικάσωμεν τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἀπέστειλε τὸν στόλον εἰς Κρήτην. Ἐν πρώτοις ἐγὼ δὲν ἐνόησα, πῶς ἐνόει ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ τὸν ἀποστείλῃ, διότι ἐῤῥήθη καὶ «εἰρηνικῶς» ἐῤῥήθη καὶ «πρὸς κατάληψιν».

§65ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Συναμφότερα.

§66Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Συμφωνῶ μαζῇ σας, ὅτι αἱ Δυνάμεις δὲν θὰ ἐτάρασσον τὴν ἡσυχίαν των χάριν τῆς παρουσίας τοῦ στόλου μας, συμφωνῶ ἐπίσης, ὅτι δὲν ἠδύνατο ἡ Τουρκία νὰ μᾶς κηρύξῃ τὸν πόλεμον, ἂν καὶ δὲν βλέπω διατὶ δὲν ἠδύνατο νὰ τὸ κάμῃ· ἀλλὰ δὲν ὑπολογίζετε τὰς ἀναγκαίας συνεπείας τῆς παρουσίας τοῦ στόλου μας; Εἶπον ὅτι ἡ διατάραξις ἑνὸς πλοκάμου θὰ συνετάρασσεν ὅλους τοὺς πλοκάμους τοῦ πολύποδος. Τί θὰ ἠμπόδιζε τοὺς Ὀθωμανούς, βεβακχευμένους ἤδη ὄντας ἐκ τῶν σφαγῶν τῶν Ἀρμενίων, νὰ προβῶσιν εἰς σφαγὰς ἐν Ἠπείρῳ, ἐν Μακεδονίᾳ, ἐν Κωνσταντινουπόλει; Καὶ πόσοι ἀδελφοὶ ἡμῶν δὲν θὰ ἔπλυνον διὰ τοῦ αἵματος αὐτῶν καὶ τῆς τιμῆς των τὸ κίνημα αὐτὸ τοῦ στόλου; Ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου ἀδιαφορῶ· ἂς ἐπότιζον τὸ δένδρον τῆς ἐλευθερίας των διὰ τοῦ αἵματός των, διότι τὸ δένδρον τῆς ἐλευθερίας δὲν βλαστάνει ἢ ποτιζόμενον δι’ ἀφθόνου αἵματος. Ἀλλὰ τίς ἠδύνατο νὰ ἐμποδίσῃ τοὺς ἄλλους ἐκείνους λαούς, οἱ ὁποῖοι διεκδικοῦσι πρὸς ἡμᾶς τὰς χώρας ἐκείνας, νὰ σκεφθῶσι καὶ αὐτοὶ ὡς ἡμεῖς, νὰ εἴπωσιν: «ὡς σεῖς ἐστείλατε τὸν στόλον σας διὰ νὰ προλάβητε τὰς σφαγὰς τῶν ἀδελφῶν σας, οὕτω καὶ ἡμεῖς στέλλομεν τὸν στρατόν μας διὰ νὰ προλάβωμεν τὰς σφαγὰς τῶν ἰδικῶν μας»· οὕτω δὲ νὰ καταλάβωσι στρατιωτικῶς χώρας Ἑλληνικωτάτας; Λοιπὸν τότε τί θὰ ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἡ Ἑλλάς; Τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα θὰ ἐτίθετο ἐπὶ τοῦ τάπητος, ἡ δὲ Ἑλλὰς θὰ ἔγραφεν ὑπομνήματα περὶ τῶν ἀπαραγράπτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ δικαιωμάτων, ἀλλὰ τότε σεῖς καὶ ἡμεῖς θὰ ἐλέγομεν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως: «πῶς ἐκίνησες τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα, ἀφοῦ δὲν ἦσο παρεσκευασμένος νὰ τὸ ἀντιμετωπίσῃς»; Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἦτο συνετὴ ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως, καὶ κατώρθωσε διὰ τῶν ἐνεργειῶν της νὰ ἐπιτύχῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐζήτησαν οἱ Κρῆτες. Ἐῤῥήθη, Κύριοι, ὅτι ἔπρεπεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐπιτύχῃ, ὥστε ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος νὰ συνενεργῇ εἰς τὴν ἐπίβλεψιν μετὰ τῶν προξένων τῆς Εὐρώπης. Ὑποθέτω καὶ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπέφυγε τοῦτο ἐπίτηδες· διότι, ὅπως ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς εἶπεν, ἂν σήμερον ἐπαναστατήσῃ ἡ Κρήτη, θὰ ἦναι ὄχι μόνον ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ ἀπέναντι τῆς συνησπισμένης Εὐρώπης· τότε λοιπὸν θὰ ἦτο καὶ ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, ἡ δὲ Ἑλλὰς θὰ ἦτο ἠθικῶς ὑποχρεωμένη νὰ μὴ συντρέξῃ τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν, ἐνῷ σήμερον εἶναι ἐλευθέρα νὰ τὸ πράξῃ. Ἐῤῥήθη ἀκόμη, ὅτι, ἂν ἡ Κυβέρνησις δὲν σπεύσῃ, συγκεντροῦνται πυρῆνες ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθουν εἰς σύγκρουσιν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν γνωρίζω αὐτὴν τὴν ἀόρατον δύναμιν, τὴν κληθεῖσαν οὕτω ὑπὸ τοῦ ἐκ Κυθήρων ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ· ἂν σεῖς τὴν γνωρίζετε, συμβουλεύσατέ την νὰ μὴ ἐνεργήσῃ παρακαίρως καὶ ἄνευ τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Βασιλέως· διότι πᾶσα τοιαύτη ἐνέργεια, γιγνομένη αὐτοβούλως, ἀνυπολογίστους δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ζημίας. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν παρασκευῶν, πολλὰς συνταγὰς ἤκουσα περὶ τῶν μέσων πρὸς τοῦτο καὶ τοῦ τρόπου. Ὡμίλησαν περὶ περισσευμάτων, καὶ ἐνόμισα ὅτι δὲν ἤμην εἰς τὸ 1896, ἀλλ’ εἰς ἐποχὴν πολὺ προγενεστέραν, Κύριοι, ὅτε ἐγίνοντο συζητήσεις περὶ περισευμάτων καὶ ἐλλειμμάτων. Γνωρίζω ὅτι ὀφείλομεν νὰ παρασκευασθῶμεν· αὐτὸ εἶναι πόθος γενικός, αὐτὸ δὲν ἐπιδέχεται ἀμφιβολίαν, οὔτε συζήτησιν, ὀφείλομεν ὅμως νὰ πράξωμεν τοῦτο μετὰ μεγίστης συνέσεως, λαμβάνοντες ὡς βάσιν τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, καὶ τοῦτο, ὅπως μὴ ἀκούσωμεν καὶ δευτέραν φορὰν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου «δυστυχῶς ἐπτωχεύσαμεν», διότι τοῦτο ἔσεται ἡ ἐπικήδειος τοῦ Ἑλληνισμοῦ κωδωνοκρουσία.

§67ΕΠ. ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Ἀναγνωρίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι καὶ τὸ θέμα ἐξηντλήθη πρὸ πολλοῦ καὶ ἡ συζήτησις ὑπὲρ τὸ δέον παρετάθη. Θὰ λάβω οὐχ ἧττον τὴν ἐλευθερίαν νὰ προσθέσω ὀλίγα τινά, διότι, διατρίψας ἄλλοτε ἐπί τινα χρόνον, ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, ἐν Κρήτῃ, αἰσθάνομαι ὅτι ἔχω ὑποχρεώσεις τινὰς πρὸς τὸν Κρητικὸν λαόν, τολμῶ δὲ νὰ πιστεύω, ὅτι μετά τινος ἐπιγνώσεως τῶν πραγμάτων δύναμαι νὰ ὑποβάλω τῇ Βουλῇ τὴν ταπεινήν μου γνώμην ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος. Πρὸ παντὸς διαφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον φίλον μου καὶ συνάδελφον ἐκ Τυρνάβου, ὡς πρὸς τὴν γνώμην, ἣν ἐκ μετριοφροσύνης βεβαίως, καθ’ ὃ Κρής, ἐξήνεγκε περὶ τῶν αἰσθημάτων τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ ἐν σχέσει πρὸς τὰ αἰσθήματα τοῦ δούλου Ἑλληνισμοῦ. Ὅστις ἐσπούδασεν ἐκ τοῦ πλησίον τὴν ἐπίδρασιν μακρᾶς καὶ τοιαύτης δουλείας ἐπὶ τοῦ χαρακτῆρος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ δούλου Ἑλληνισμοῦ, ὄντως ἐκπλήσσεται, εὑρισκόμενος ἐν τῷ μέσῳ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Παρὰ τὴν αὐτὴν καὶ χείρονα δουλείαν, παρὰ τὴν πονηροτέραν καὶ ἐπικινδυνωδεστέραν ἔτι δουλείαν τῶν Ἑνετῶν, ὁ Κρητικὸς λαὸς ἐτήρησεν ἀμείωτον τὸ ἐθνικόν του φρόνημα, ἕτοιμος πάντοτε καὶ πρόθυμος νὰ θυσιάσῃ τὰ πάντα εἰς τὸν βωμὸν τῆς πατρίδος. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ Κρητικὸς λαὸς εἶναι τὸ χαϊδευμένον τέκνον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ πᾶν ὅ,τι θίγει τὰ συμφέροντα τῆς Κρήτης συγκινεῖ ἅπαντα τὸν Ἑλληνισμόν, ἐκ τούτου δὲ καὶ ἡ ἀξίωσις τοῦ κοινοῦ, ὅπως συζητηθῇ καὶ ἐξερευνηθῇ, ὡς οἷόν τε εὐρέως, ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1866 ἕως 1869, μετὰ τὰς ἐπελθούσας τότε εἰς τὴν Κρήτην μεγάλας καταστροφάς, τοσοῦτον εἶχεν ἐξαντληθῆ ὁ Κρητικὸς λαός, ὥστε καὶ μετὰ δέκα περίπου ἔτη, παρὰ τὰ μεγάλα γεγονότα τοῦ 1876 ἕως 1878, παρὰ τὴν συγκίνησιν, ἥτις εἶχε καταλάβει τότε ἅπαντα τὸν Ἑλληνισμόν, ἕνεκα τῆς συνθήκης τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι μετά τινος δυσχερείας, παρὰ τὴν συνήθειάν του, εἶχε κινηθῆ τότε ὁ Κρητικὸς λαός...

§68Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Μήπως ὑπεθέσατε, ὅτι ἠθέλησα νὰ μειώσω τὴν πρὸς τὴν ἐλευθερίαν ἔφεσιν τῶν Κρητῶν; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἠθέλησα νὰ ἀνυψώσω πάντα τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ νὰ θέσω ὅλους τοὺς Ἕλληνας εἰς τὴν αὐτὴν μοῖραν, εἰς ἣν εὑρίσκονται οἱ ἐν Κρήτῃ.

§69ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Εἶπον, ὅτι ἐξ ἀξιεπαίνου μετριοφροσύνης, καθ’ ὃ Κρής, ὡμιλήσατε, ὡς ὡμιλήσατε... Ἕνεκα δὲ, λέγω, τῆς δυσχερείας, μεθ’ ἧς ἐκινήθη τότε ἡ Κρήτη, ἕνεκα πρὸς τούτοις ξένων τινῶν ῥαδιουργιῶν, παρεγνωρίσθησαν τότε πρὸς στιγμὴν τὰ φρονήματα τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἐπῆλθεν ὅμως ὁπωσδήποτε ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας, ἥτις συνετέλεσεν ὁμολογουμένως, ἵνα ἀναπνεύσῃ πρὸς στιγμὴν ὁ Κρητικὸς λαός. Ἀνέπνευσε δὲ οὐχὶ ἕνεκα αὐτῆς ταύτης τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας καὶ τῶν ἐλπίδων, ἃς τοιαῦται συμβάσεις ἐμπνέουσι τῷ κ. ἐκ Τυρνάβου συναδέλφῳ, τῷ κ. Ὑπουργῷ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ αὐτῷ τούτῳ τῷ κ. Πρωθυπουργῷ. Δὲν ἀπορῶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου περὶ τοῦ συναδέλφου ἐκ Τυρνάβου, διότι, ὡς ἀληθὴς στρατιώτης αὐτὸς, καὶ ἐκ τοῦ στρατιωτικοῦ του λόγου κρίνων, πιστεύει, ὅτι αἱ τοιαῦται συμβάσεις, ὑπογραφόμεναι, ἐκτελοῦνται. Δὲν ἀπορῶ ἐπίσης περὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅστις ἔλεγεν, ὅτι ἡ τελευταία σύμβασις ἔχει τὸ πλεονέκτημα νὰ περιβάλληται καὶ διὰ τῆς ἐγγυήσεως τῶν Δυνάμεων! Καὶ ἔλεγε πάντα ταῦτα μετὰ σοβαρότητος, ἀπέναντι τῆς ὁποίας τῇ ἀληθείᾳ θαυμάζω, πῶς κατωρθώσαμεν καὶ ἡμεῖς νὰ τηρήσωμεν τὴν ἰδικήν μας σοβαρότητα. Δικαιοῦμαι ὅμως νὰ ἀπορῶ μὲ τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις, παρὰ τὴν μεγάλην περὶ τὰ τοιαῦτα πεῖράν του καὶ τὰς γνώσεις του, διϊσχυρίσθη οὐχ ἧττον, ὅτι «αἱ τοιαῦται συμβάσεις χρησιμεύουσιν ὡς στήλη ἢ ὡς κλῖμαξ, ὅπως ὁ Κρητικὸς λαὸς ἀναῤῥιχηθῇ ἐπ’ αὐτῆς καὶ λάβῃ τὴν πλήρη αὐτονομίαν αὐτοῦ!» Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως γινώσκει, εἴπερ τις καὶ ἄλλος, τίνα ἰσχὺν ἔχουσι τοιαῦται διεθνεῖς συμβάσεις, καὶ πόσον ἀνεκτέλεστοί εἰσιν αὗται, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἕνεκα τῆς κακῆς πίστεως τοῦ ἑνὸς τῶν συμβαλλομένων μερῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἕνεκα τῆς ἀσυμφωνίας καὶ ἀδυναμίας τῆς Εὐρώπης, ὅπως διὰ τῆς βίας ἐπιβάλῃ τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῶν. Οὕτω π. χ. εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἐμπορικὴν σύμβασιν τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῆς Τουρκίας, ἥτις ἐπίσης ἔχει συνομολογηθῆ τῇ παρεμβάσει καὶ ἐγγυήσει περίπου τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γαλλίας. Ἐν τούτοις, παρὰ τὴν σύμβασιν ταύτην, ἔχομεν ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα τοῦ φόρου τῶν ἐπιτηδευμάτων, ὅπερ πράγματι πιέζει καὶ ἐξευτελίζει τοὺς ἔξω Ἕλληνας. Εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν συνθήκην τοῦ 1858, τὴν συνομολογηθεῖσαν ὑφ’ ἁπασῶν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ τῆς Τουρκίας. Εἰ καὶ ἡ συνθήκη ἐκείνη καθιεροῖ πλήρη ἰσοπολιτείαν μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Τούρκων, ἐπῆλθε δὲ κατόπιν καὶ τὸ Χὰτ–Χουμαγιούν, τὸ ἐπικυροῦν τὴν ἰσοπολιτείαν ταύτην, ἐν τούτοις οὐδεμίαν ἡ συνθήκη αὕτη καὶ ἡ ἰσοπολιτεία της ἔλαβον ἰσχύν. Εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου, ἥτις γινώσκετε πῶς ἐξετελέσθη, καὶ ὡς πρὸς ἄλλα καὶ ὡς πρὸς τὰς ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Ἀρμενίᾳ μεταῤῥυθμίσεις. Εἶχεν ἐπὶ τέλους ὑπ’ ὄψει αὐτὴν ταύτην τὴν σύμβασιν τῆς Χαλέπας, ἥτις, καὶ πρὶν καταργηθῇ, κατὰ τὸ 1889, εἶχε ψαλιδισθῆ κατὰ τὰ πλεῖστα μέρη αὐτῆς. Ὅπως δήποτε διὰ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας ἀνέπνευσε τότε πρὸς στιγμὴν ὁ Κρητικὸς λαὸς, διότι ἕνεκα τῶν μεγάλων γεγονότων τοῦ 1876–1878 ἡ Τουρκικὴ ἐξουσία εἶχε σχεδὸν καταλυθῆ ἐν Κωνσταντινουπόλει. Τὸ συγκεντρωτικὸν δὲ ἐκεῖνο πνεῦμα, ὅπερ κατόπιν ἀνεπτύχθη, ἕνεκα τῆς πραγματικῆς ἱκανότητος καὶ δεξιότητος τοῦ Σουλτάνου Χαμὴτ, δὲν εἶχεν ἔτι ἀναφανῆ. Οὕτω δὲ πᾶσα σχέσις εἶχε πρὸς στιγμὴν διακοπῆ μεταξὺ τῶν Μουσουλμάνων τῆς Κρήτης καὶ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀρχῆς, καὶ ἑπομένως διεκόπησαν ἢ μᾶλλον ἔλλειψαν αἱ ἐκεῖθεν ἐνθαῤῥύνσεις καὶ ῥαδιουργίαι. Δι’ ὃ καὶ τὸ πρῶτον τότε ἰσοπολιτεία τις ἐπῆλθε μεταξὺ Τούρκων καὶ Χριστιανῶν Κρητῶν. Ἐπῆλθε δὲ κατόπιν καὶ ὁ διορισμὸς τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ, ἡ ἐπιτηδεία πολιτικὴ τούτου καὶ ὁ δικαστικὸς ὀργανισμὸς, ἅτινα πάντα συνετέλεσαν, ὥστε ἀληθὴς αὐτονομία καὶ ἐλευθερία νὰ ἐπικρατήσῃ τότε ἐν τῇ νήσῳ. Ἀλλ’ ἡ αὐτονομία καὶ ἐλευθερία αὕτη ἔσχον καὶ τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματά των. Ἐκλείψαντος τότε παντὸς ἐκ τῆς Τουρκικῆς ἐξουσίας φόβου, ἀνεπτύχθησαν ὑλικὰ συμφέροντα, προσωπικαὶ φιλοδοξίαι καὶ μέγας κομματικὸς ἀνταγωνισμός. Ὅτε δὲ ὁ Φωτιάδης πασσᾶς ἔλαβεν ὑπὸ τὴν προστασίαν του τὸ λεγόμενον ἀντεθνικὸν κόμμα, τὸ μέγα τότε ἐθνικὸν κόμμα ἐστράφη κατὰ τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ καὶ κατηγόρει αὐτοῦ, διότι διὰ τῆς πολιτικῆς του ἐνίσχυε τὰς ῥᾳδιουργίας ξένων Δυνάμεων, καὶ κατέπνιγε πᾶσαν τάσιν περὶ ἑνώσεως. Τοσαύτη δὲ ἦτο ἡ καταφορὰ κατὰ τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ, ὥστε τὸ λεγόμενον ἐθνικὸν κόμμα εἶχε διακόψει πᾶσαν σχέσιν μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Προξενείου, διὰ μόνον τὸν λόγον, ὅτι ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος διετέλει εἰς οἰκειότητα μετὰ τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ. Δι’ ὃ καὶ ἡ τότε Κυβέρνησις ἠναγκάσθη νὰ ἀνακαλέσῃ τὸν πρόξενον ἐκεῖνον, καὶ ἀπέστειλεν ἐμὲ ἐκεῖ. Ὁμολογῶ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι μεταβαίνων τότε εἰς Κρήτην, διετέλουν ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ καὶ προκαταλήψει περὶ τῆς καταστάσεως ἐκείνης, περὶ τῆς Τουρκικῆς πιέσεως καὶ περὶ τῶν διαθέσεων μερίδος τινὸς τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Δι’ ὃ καὶ, εἰ καὶ μετέβαινον εἰς Κρήτην ἐκ τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας, ἥτις διετέλει τότε ὑπὸ πλήρη αὐτονομίαν, ἐξεπλάγην οὐχ ἧττον πρὸ τῆς καταστάσεως, ἣν εὗρον ἐν Κρήτῃ. Οὐδεμία πίεσις ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας, πλήρης δὲ ἐλευθερία καὶ αὐτονομία ἐπεκράτει ἐν τῇ νήσῳ. Εἰς τοὺς ναοὺς πολλάκις ἐνώπιον τῶν Τουρκικῶν ἀρχῶν ἐμνημόνευον τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως ἡμῶν, ὡς Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων. Περιοδεύοντα δὲ τὸν Γενικὸν Διοικητὴν, ἐδέχοντο εἰς τὰς ἐπαρχίας μὲ ἀναπεπταμένας Ἑλληνικὰς σημαίας. Ἐνῷ δὲ ἐνόμιζον, ὅτι θὰ εὕρισκον παρὰ τῷ ἀντεθνικῷ λεγομένῳ κόμματι προδότας καταχθονίους καὶ ὄργανα τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ καὶ τοῦ Ἀγγλικοῦ Προξενείου, ὡς ἐχαρακτήριζον αὐτοὺς οἱ ἐχθροί των, εὗρον χρηστοὺς πατριώτας, ἴσως μᾶλλον συντηρητικοὺς καὶ καιροσκόπους, οἵτινες ἡμιλλῶντο πρὸς τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ ἄλλου κόμματος κατὰ τὴν προθυμίαν, ὅπως περιστοιχίσωσι τὴν Ἑλληνικὴν ἀρχήν. Ἀλληλεκαλοῦντο δὲ τὰ κόμματα ὡς προδόται, μόνον καὶ μόνον ὅπως δημοκοπήσωσιν ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Τοσαύτη ἡ λέξις αὕτη τοῦ προδότου ἐνεποίει φρίκην εἰς τὸν Κρητικὸν λαὸν, τοῦθ’ ὅπερ ἦτο ἡ μεγαλειτέρα ἐγγύησις ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν αἰσθημάτων τῆς Κρήτης. Ἀλλ’ ἡ εἰκὼν αὕτη τῆς Κρήτης εἶχε καὶ τὸ σκιερὸν αὐτῆς μέρος. Ἡ τοιαύτη πολιτεία τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ, λίαν ὑποστηριζομένου μάλιστα τότε ἐν Κωνσταντινουπόλει, δὲν ἐσκόπει βεβαίως νὰ προπαρασκευάσῃ τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἐνῷ δὲ, ἐπαναλαμβάνω, εἶχεν ἐκλείψει πᾶς φόβος ἐκ Τουρκικῆς διοικήσεως, πολλὰ διεδίδοντο τότε, καὶ ἐφοβοῦντο ἐκ ξενικῶν ῥᾳδιουργιῶν. Οἱ φόβοι δὲ οὗτοι δὲν ἦσαν ἀνυπόστατοι, διότι καὶ τὸ Ἀγγλικὸν Προξενεῖον διετέλει εἰς στενωτάτας σχέσεις μετὰ τῶν Κρητῶν καὶ πρὸ ὀλίγου εἶχε δημοσιευθῆ ἐν τῇ Κυανῇ Βίβλῳ τῆς Ἀγγλίας ἔγγραφον τοῦ Ἄγγλου προξένου, ἐν τῷ ὁποίῳ ἐλέγετο, ὅτι, «ἂν ἐπεθύμει ἡ Ἀγγλία, θὰ ἠδύνατο νὰ ἀναστηλωθῇ ἡ Ἀγγλικὴ σημαία ἀπὸ τοῦ ἑνὸς εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον τῆς νήσου». Καὶ ἐγένοντο μὲν τότε διαμαρτυρίαι κατὰ τῆς τοιαύτης μομφῆς, ἀλλὰ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι αἱ διαμαρτυρίαι αὗται ὑπεγράφησαν μετά τινος δυσκολίας, ἐφ’ ὅσον δὲ μάλιστα ἐνθυμοῦμαι, καὶ ἐπιφανεῖς Κρῆτες ἠρνήθησαν νὰ ὑπογράψωσι τότε τὰς διαμαρτυρίας ἐκείνας. Γινώσκετε δὲ, Κύριοι, πόσον εἰσηγήσεις καὶ πληροφορίαι κακῆς πίστεως πρακτόρων, ζητούντων νὰ δώσωσιν ἐπισημότητα ἑαυτοῖς, συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ἐπηρεάσωσι τὰς ἀποφάσεις τῶν Κυβερνήσεών των καὶ ἐπὶ σπουδαιοτάτων ζητημάτων. Ἐνῷ τοιαύτη ἦτο τότε ἡ κατάστασις ἐν Κρήτῃ, παρουσιάσθη περίστασίς τις, ὅπως διαλυθῶσιν ἢ καὶ ἐξελεγχθῶσιν ἀνυπόστατοι οἱ τοιοῦτοι φόβοι. Προκειμένου τότε νὰ πανηγυρισθῇ ἐν Ἀγγλίᾳ ἡ πεντηκονταετηρὶς τοῦ πολιτικοῦ σταδίου τοῦ μεγάλου Γλάδστωνος, πρωθυπουργοῦντος τότε ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐκρίθη καλὸν, ὅπως καὶ ἡ Κρήτη συμμετάσχῃ τῆς πανηγύρεως ταύτης. Πρὸς τοῦτο δὲ ἀπεφασίσθη ν’ ἀποσταλῇ συγχαρητήριον τηλεγράφημα πρὸς τὸν Γλάδστωνα ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν Βουλευτῶν τῆς Κρήτης, ἐν τῷ ὁποίῳ θὰ ἐξέφραζον συνάμα οὗτοι τὴν ἐπὶ τὸν Γλάδστωνα πεποίθησιν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ καὶ τὴν εὐχήν του, ὅπως συντελέσῃ ὁ Γλάδστων καὶ ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὅπως εἶχεν ἤδη συντελέσει ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου καὶ τῆς Θεσσαλίας. Οὕτω δὲ οὐ μόνον θὰ ἐξεδηλοῦντο ἅπαξ ἔτι οἱ πόθοι τῶν Κρητῶν ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως, ἀλλὰ καὶ θὰ ἐπήρχετο συνάμα οὕτω εἶδός τι ἐμμέσου διαμαρτυρίας κατὰ τῶν ἀποδιδομένων τῇ Ἀγγλίᾳ τάσεων πρὸς αὐτὴν ταύτην τὴν Ἀγγλίαν. Κατ’ ἐκείνας ἀκριβῶς τὰς ἡμέρας ὁ Φωτιάδης πασσᾶς περιήρχετο τὰς δυτικὰς ἐπαρχίας τῆς νήσου, ἤτοι τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, αἵτινες ὑπῆρξαν πάντοτε οἱ πρόμαχοι τῆς ἐπαναστάσεως καὶ τῆς ἑνώσεως. Μὴ λαβὼν εἰσέτι γνῶσιν τοῦ τηλεγραφήματος, καὶ ἐπανελθὼν εἰς Χανία, ὁ Φωτιάδης πασσᾶς τοσοῦτον ἦτο ἐνθουσιασμένος ἐκ τῆς γενομένης αὐτῷ ὑποδοχῆς, ὥστε ἐπιδεικτικῶς ἔλεγε πρὸς πάντας τοὺς προξένους καὶ πρὸς ἐμὲ αὐτὸν, ἔγραφε δὲ καὶ τῇ Πύλῃ, ὅτι τοσοῦτον ἦτο εὐχαριστημένος ἐκ τῆς τότε καταστάσεως ὁ Κρητικὸς λαὸς, ὥστε οὐδεὶς πλέον θὰ ἐτόλμα νὰ ὁμιλήσῃ αὐτῷ περὶ τῆς ἑνώσεως! Ἐν τούτοις κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἀκριβῶς ὑπεγράφετο τὸ περὶ ἑνώσεως τηλεγράφημα. Διὸ καὶ μόλις ἐπληροφορήθη τοῦτο ὁ Φωτιάδης πασσᾶς καὶ ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἀγγλίας, τοσοῦτον ἐθορυβήθησαν, βλέποντες ὅτι διεψεύδοντο οὕτω πᾶσαι αἱ πρὸς τὰς Κυβερνήσεις των ψευδεῖς πληροφορίαι των, ὥστε διὰ παντὸς τρόπου, καὶ δι’ ἀπειλῶν καὶ δι’ ὑποσχέσεων, προσεπάθησαν νὰ παρεμποδίσωσι τὴν ὑπογραφὴν καὶ ἀποστολὴν τοῦ τηλεγραφήματος· τοῦθ’ ὅπερ ἀποδεικνύει, ὅτι οἱ ἐπὶ τοῦ προκειμένου φόβοι δὲν ἦσαν ἀβάσιμοι. Παρὰ πάσας οὐχ ἧττον τὰς ἀντενεργείας ταύτας, μετὰ πρωτοφανοῦς ὁμοφωνίας καὶ μετὰ μεγίστης προθυμίας, ἐκ τῶν 49 Χριστιανῶν Βουλευτῶν, ὑπέγραψαν καὶ οἱ 49. Ἐννοεῖται δὲ, ὅτι μεταξὺ τῶν ὑπογραψάντων ἦσαν καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐθεωροῦντο ὡς ὄργανα τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ καὶ τοῦ Ἀγγλικοῦ Προξενείου. Ἡ κατάστασις ὅμως αὕτη δὲν διήρκεσεν ἐπὶ πολύ. Ἐφ’ ὅσον ἡ Τουρκία ἀνέκτα τὰς δυνάμεις της, ἐφ’ ὅσον ὁ Σουλτάνος Χαμὴτ, διὰ τῆς ἐκτάκτου ἱκανότητός του καὶ ἐπιτηδειότητός του, συνεκέντρου τὰ πάντα εἰς τὰς χεῖράς του, ἀφῄρει ἓν πρὸς ἓν τὰ προνόμια τῶν Κρητῶν, μέχρις οὗ τῷ 1889 κατηργήθη ἐντελῶς ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας, ἥτις ἐπίσης εἶχε καταρτισθῆ τῇ συμπράξει καὶ ἐγγυήσει τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἐξέθηκα, Κύριοι, ἐν λεπτομερείᾳ πάντα ταῦτα, καὶ διὰ νὰ λάβητε ἰδέαν τινὰ περὶ τῶν τότε γεγονότων ἐν Κρήτῃ, ἅτινα μεγάλην ἔχουσι σχέσιν πρὸς τὰ σημερινὰ, καὶ διότι πολλὰ διδάγματα ἐκ τούτων δυνάμεθα νὰ ἐξαγάγωμεν περὶ τῆς τύχης συμβάσεων, ἃς θεωρεῖ ὡς κατόρθωμα ἡ Κυβέρνησις, ἰδίως δὲ, ὅπως παραστήσω πῶς, καὶ ὑπὸ τὰς χειρίστας διὰ τὴν ἕνωσιν περιστάσεις, ἐνῷ δηλ. ἡ Κρήτη ἔπλεεν ἐν πλήρει ἐλευθερίᾳ καὶ αὐτονομίᾳ, ἡ δὲ ἐπιῤῥοὴ τοῦ Φωτιάδου πασσᾶ καὶ τοῦ Ἀγγλικοῦ Προξενείου ἦτο μεγίστη, ἐν τούτοις οἱ Κρῆτες μετὰ τῆς μεγαλειτέρας εὐχερείας, μετὰ τῆς μεγαλειτέρας προθυμίας ἐξέφρασαν τοὺς περὶ ἑνώσεως πόθους των. Ἐσχάτως δὲ, ἐνῷ ἡ Κρήτη διετέλει ὑπὸ τὰς χειρίστας δι’ ἑαυτὴν καὶ ὑπὸ τὰς εὐχερεστέρας ἑπομένως ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως περιστάσεις, οὐδεμία οὐχ ἧττον ἠκούσθη περὶ ἑνώσεως φωνή· καὶ τοῦτο, διότι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ παντὸς τρόπου καὶ διὰ παντὸς μέσου προσεπάθησε νὰ καταπνίξῃ πᾶσαν τοιαύτην, κατορθώσασα πράγματι κατόρθωμα, ὅπερ οὐδεμία μέχρι τοῦδε Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἠθέλησεν οὔτε ἠδύνατο νὰ κατορθώσῃ. Ἀλλὰ πρὸς τί, Κύριοι, αἱ τοιαῦται ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως, ἄξιαι κρείττονος ὑποθέσεως; Πρὸς τί ἡ ἀδράνεια ἐκείνη τῆς Ἑλλάδος, περὶ ἧς τόσοι ρήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τοσαῦτα ἀνέπτυξαν μέχρι τοῦδε; Ἡ τοιαύτη πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα εἶναι ἀπόῤῥοια τῶν σφαλμάτων καὶ τῆς πλάνης αὐτῆς περὶ τὰς γενικὰς γραμμὰς τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος. Ἐπιτρέψατέ μοι δὲ νὰ μεταχειρισθῶ καὶ ἤδη τὴν φράσιν, ἥτις ἐλέχθη καὶ ἄλλοτε περὶ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ὁποίας ἐμνήσθη αὐτὸς οὗτος κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν. Παρὰ τὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Τουρκίας, παρὰ τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῆς καταστάσεως ταύτης, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔστρεφε τὸ βλέμμα ἀλλαχοῦ, ἔστρεφε δηλ. τὸ βλέμμα ἐκεῖ, ὅθεν τοὐναντίον ἔπρεπε νὰ ἀποστρέφῃ αὐτό. Ἀπέναντι, Κύριοι, τῆς σημερινῆς καταστάσεως τῆς Εὐρώπης, ἀπέναντι τῶν ὑφισταμένων δύο μεγάλων συμμαχιῶν, ποία εἶναι ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος; Δυοῖν θάτερον· ἢ ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ μείνῃ ἐντελῶς οὐδετέρα, φροντίζουσα νὰ ἐπισύρῃ τὰς συμπαθείας ἁπασῶν τῶν Δυνάμεων καὶ ἰδίως τῶν προστατίδων, τοῦθ’ ὅπερ κατ’ ἐμὲ καὶ ἀδύνατον καὶ ἀσύμφορον θὰ ἦτο, ἢ πρέπει νὰ στραφῇ πρὸς τὴν συμμαχίαν ἐκείνην, ἥτις καὶ ἰσχυροτέρα θὰ ἦτο καὶ ἧς τὰ συμφέροντα ὡς οἷόν τε προσεγγίζουσι πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Λέγω δὲ νὰ στραφῇ καὶ οὐχὶ νὰ ταχθῇ, ὅπως μὴ συντελέσω νὰ γελωτοποιηθῶμεν καὶ αὖθις, ὡς ἐγελωτοποιήθημεν πρό τινων ἡμερῶν, ὁμιλοῦντες περὶ συμμετοχῆς ἢ μὴ τῆς Ἑλλάδος εἰς συμμαχίας, ἐνῷ, ὡς ἐκ τῆς ἐλεεινῆς καταστάσεως, ἐν ᾗ διατελοῦμεν, οὐδεὶς θὰ ἦτο διατεθειμένος νὰ ζητήσῃ ἢ καὶ δεχθῇ προσφερομένην τὴν τοιαύτην συμμαχίαν μας. Ὤφειλεν ἑπομένως ἡ Ἑλλὰς νὰ στραφῇ πρὸς τὴν ἰσχυροτέραν καὶ συμφερωτέραν αὐτῇ συμμαχίαν, παρασκευαζομένη ὅμως συνάμα, ὅπως καὶ ταχθῇ μετ’ αὐτῆς, ἐὰν ἤθελε ζητηθῆ ἢ καὶ γείνῃ δεκτὴ ἡ συμμαχία της. Ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει ποία θὰ ἦτο ἡ συμφερωτέρα ἡμῖν συμμαχία; Παρὰ τὰς φαινομενικὰς διαφωνίας καὶ διαστάσεις, τὰ παγκόσμια συμφέροντα τὴν σήμερον καὶ ἡ σύγκρουσις αὐτῶν εἶναι τοιαύτη, ὥστε οὐδεμία κατ’ ἐμὲ ὑφίσταται ἀμφιβολία, ὅτι ἡ Ἀγγλία θ’ ἀναγκασθῇ θᾶττον ἢ βράδιον, καὶ μᾶλλον θᾶττον παρὰ βράδιον, νὰ ταχθῇ μετὰ τῆς Τριπλῆς Συμμαχίας. Ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος ἀπαιτεῖ νὰ στραφῶμεν πρὸς τὴν τετραπλῆν ταύτην καὶ ἰσχυροτάτην συμμαχίαν, ἧς τὰ συμφέροντα συνταὐτίζονται ὡς οἷόν τε μετὰ τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ ἡ μὲν Γαλλία ἀπηρνήθη πᾶσαν πολιτικὴν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, καταστᾶσα δορυφόρος τῆς Ρωσσίας, ταύτης δὲ ἡ πολιτικὴ ἀντίκειται δυστυχῶς ὅλως διόλου πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλ’ ἐνῷ, Κύριοι, τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις τῆς Εὐρώπης, ἐνῷ τοιαύτη ἦτο ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῆς καταστάσεως ταύτης, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἀφοῦ δὲν κατώρθωσε τοὐλάχιστον νὰ τηρήσῃ πλήρη οὐδετερότητα μεταξὺ τῶν δύο συμμαχιῶν, ἠκολούθησε πάντη ἀντίθετον πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος πολιτικήν, καταστήσασα ὕποπτον τὴν θέσιν ἡμῶν ἀπέναντι τῆς Τριπλῆς Συμμαχίας καὶ τῆς Ἀγγλίας. Ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἐπεδείξατο ἀνέκαθεν ἀκατανόητον μὲν δυσπιστίαν πρὸς τὴν Ἀγγλίαν, ἤτοι πρὸς τὴν Δύναμιν ἐκείνην, εἰς ἣν καὶ κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει καὶ τὴν Ἑπτάνησον καὶ τὴν ὁριστικὴν προσάρτησιν τῆς Θεσσαλίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἐπιδεικτικὴν ἀφοσίωσιν πρὸς τὴν Γαλλικὴν πολιτικήν. Καὶ διατελῶν μὲν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, λησμονῶν δ’ ὅτι ἦτο πάντοτε ὁ ἐπίδοξος κυβερνήτης τῆς χώρας, ἐμφαντικώτερον ἐπεδείξατο τὰς πρὸς τὴν Γαλλίαν συμπαθείας του ταύτας, καὶ ἔπραττεν ὅ,τι δυνατόν, ὅπως παρίσταται ὡς πρόμαχος τῆς Γαλλικῆς πολιτικῆς. Δι’ ὃ καὶ ἡ διπλωματία ὑπελάμβανε πάντοτε τὰς νίκας τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὡς θρίαμβον τῆς Γαλλικῆς πολιτικῆς.

§70ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Δὲν ἦλθε ποτὲ διὰ τῶν διαδρόμων εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὥστε νὰ δικαιολογῆται ἡ ἰδέα, ὅτι ἐθριάμβευσεν ἡ Γαλλικὴ ἢ ἄλλη πολιτική.

§71ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Γινώσκω δὲ μάλιστα καλῶς, ὅτι πρό τινων ἐτῶν, προκειμένου νὰ ἀναῤῥιχηθῇ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἐξουσίαν, μετά τινα ὑπὲρ αὐτοῦ διαδήλωσιν, καυχωμένη ἔγραφεν ἡ Γαλλικὴ Πρεσβεία, ὅτι «ἡ Γαλλικὴ σημαία ἐκυμάτιζε κατὰ τὴν ὁδὸν Ζήνωνος»! Ἀλλὰ καὶ ἀνερχόμενος εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁ ἀξιότιμος κ, Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ μὲν τότε τόσον ἐπιδεικτικῶς καὶ ἐμφαντικῶς, ἀλλὰ πάντοτε ἐξεδήλου τὰς πρὸς τὴν Γαλλίαν συμπαθείας του. Καὶ πᾶσα δὲ ἡ ἐνέργειά του κατὰ τοὺς τελευταίους τούτους χρόνους, καὶ πᾶσα ἡ ἐνέργεια τοῦ Βασιλέως, ἐφ’ ὅσον τὴν εὐθύνην ταύτης φέρει ἡ Κυβέρνησίς του, συνετέλεσαν, ὥστε νὰ πιστεύωνται αἱ πρὸς τὴν Γαλλίαν καὶ Ρωσσίαν προτιμήσεις μας. Ἐπελθόντος δὲ μάλιστα καὶ τοῦ ἀτυχοῦς ἐκείνου γεγονότος, (οὗτινος βεβαίως τὴν εὐθύνην δὲν φέρει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις) ὅπερ οὐδόλως ἐνθουσιάσαν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, συνετέλεσεν οὐχ ἧττον, ὥστε νὰ διατεθῇ δυσμενέστατα καθ’ ἡμῶν ὁ αὐτοκράτωρ τῆς Γερμανίας, ἐνῷ ἕνεκα τοῦ γεγονότος τούτου, ὁ μὲν Βασιλεὺς δὲν ἔθεσεν ἔκτοτε τὸν πόδα εἰς τὴν Γερμανίαν, ὁ δὲ Διάδοχος, μεταβαίνων ἐκεῖσε οὐδέποτε ἔβλεπε τὸν Αὐτοκράτορα, ὄχι μόνον οὐδὲν ἐπράξαμεν κατόπιν, ὅπως ἐξευμενίσωμεν τὸν Αὐτοκράτορα τῆς Γερμανίας, τὴν ψυχὴν ταύτην καὶ τὸ κέντρον τῆς Τριπλῆς Συμμαχίας, ἀλλὰ καὶ προσεπαθήσαμεν νὰ ἐξερεθίσωμεν αὐτὸν, καὶ διὰ τῆς ἐν γένει πολιτείας μας καὶ διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰ ζητήματα τοῦ συμβιβασμοῦ καὶ διὰ τῶν κατ’ ἔτος εἰς Γαλλίαν ταξειδίων τοῦ Βασιλέως. Ἐνῷ, ἐπαναλαμβάνω, ὁ Βασιλεὺς, μεταβαίνων κατ’ ἔτος εἰς Εὐρώπην, δὲν θέτει τὸν πόδα εἰς Γερμανίαν, διὰ τῆς τακτικῆς ἐν Γαλλίᾳ διαμονῆς του, διὰ τῶν ἐπιδεικτικῶν ἐκεῖ ἐκδηλώσεων καὶ διαχύσεων, ἐνῷ οὐδὲ τὸ παράπαν ἐξυπηρετήθησαν οὕτω τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, εἰκότως οὐχ ἧττον καὶ ἄνευ οὐδενὸς λόγου κατέστημεν ὕποπτοι καὶ πρὸς τὴν Τριπλῆν Συμμαχίαν καὶ πρὸς τὴν Ἀγγλίαν. Συνέπεια λοιπὸν τῆς τοιαύτης περὶ τὰς γενικὰς γραμμὰς τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς πλάνης τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε καὶ ἡ τελευταία αὐτῆς πολιτεία εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Ἀντὶ νὰ στρέφῃ τὰ βλέμματά της ἡ Κυβέρνησις πρὸς τὴν Δύναμιν ἐκείνην, πρὸς τὴν ὁποίαν τόσα ὀφείλει ὁ Ἑλληνισμὸς, καὶ ἥτις μάλιστα, ἐγκαταλείψασα ἐσχάτως τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας καὶ ἐγκολπωθεῖσα ἄλλας ἰδέας μετὰ ζήλου νεοφωτίστου, θὰ ἐπεζήτει νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξηκολούθει τοὐναντίον μνησικακῶν καὶ δυσπιστῶν καὶ στρέφων τὰ νῶτα πρὸς τὴν Δύναμιν ταύτην! εἶχε δὲ πάντοτε καρφωμένον τὸ βλέμμα πρὸς τὴν Γαλλίαν καὶ τὴν Ρωσσίαν, ἤτοι πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, αἵτινες μὲ ἀντίθετον ζῆλον νεοφωτίστου εἶχον ἐγκολπωθῆ ἐσχάτως τὸ δόγμα τῆς Τουρκικῆς ἀκεραιότητος! Ἐκ τούτου καὶ ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως διὰ παντὸς τρόπου καταπνίξῃ πᾶσαν περὶ ἑνώσεως φωνὴν ἐν Κρήτῃ. Ἕνεκα τούτου ἀπέκρουσε καὶ πᾶσαν ἐν Κρήτῃ δρᾶσιν, ὅτε πᾶσαι αἱ περιστάσεις ὑπηγόρευον τὴν δρᾶσιν ἐκείνην, περὶ ἧς ὡμίλησαν τόσοι ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Διακεκριμένος δημοσιολόγος ὀρθότατα παρετήρησεν, ὅτι τὰ διαπραττόμενα σφάλματα ἐν τῇ ἐξωτερικῇ πολιτικῇ εἶναι τοσούτῳ μᾶλλον ἐπικίνδυνα, ὅσῳ τὰ ἀποτελέσματά των δὲν προσπίπτουσιν ἀμέσως εἰς τὰς αἰσθήσεις τῶν πολλῶν, οὐδ’ ἐπέρχονται τόσον ἀποτόμως, ὅσον τὰ σφάλματα τὰ ἐν τῇ ἐσωτερικῇ πολιτικῇ. Καὶ ὄντως, κύριοι Βουλευταὶ, ἡ προερχομένη ἐκ τῆς κακοδιοικήσεως ἀναρχία, ἡ ἐπιβολὴ βαρέων φόρων καὶ ἡ σπατάλη τῶν φόρων τούτων, ἡ κακὴ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης, ἡ ἐπερχομένη ὡς ἐκ τούτου ἀτιμωρησία τῶν ἀχρείων καὶ ἡ καταπίεσις τῶν χρηστῶν πολιτῶν, ἡ παραβίασις τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας, ἡ παραλυσία τοῦ στρατοῦ, πάντα ταῦτα ἀποθαῤῥύνουσι τοὺς πολίτας, φέρουσιν εἰς ἀπόγνωσιν αὐτοὺς, προειδοποιοῦσι τὴν Ἀρχὴν καὶ πάντας περὶ τοῦ ἀπειλοῦντος κινδύνου, καὶ ταχέως ἐπέρχεται (δέον τοὐλάχιστον νὰ ἐπέλθῃ) ἡ δέουσα θεραπεία. Ἀλλὰ τὰ ἀποτελέσματα κακῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς δὲν καταφαίνονται οὔτε ἐπέρχονται τόσον ἀποτόμως. Ἀλλ’ ἐνῷ νομίζομεν ὅτι πανταχοῦ ἐπικρατεῖ ἡσυχία, ὁ ἐχθρός ἐστὶν ἐπὶ θύραις καὶ εὑρισκόμεθα αἰφνηδίως πρὸ ἀναποφεύκτου καταστροφῆς.

§72ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εἶχον ἐκπλαγῆ, Κύριοι, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ἀκούσας παρὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἐζητήθη ἀναβολὴ τῆς συζητήσεως τοῦ προκειμένου ζητήματος, καὶ ἡ ἔκπληξίς μου ἦτο ἀληθῶς εὐχάριστος, διότι ἐνόμισα ὅτι ὀρθότεραι σκέψεις ἐκράτησαν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, καὶ ὅτι ἤθελεν αὕτη ἀπόσχει τῆς συζητήσεως, ἀφοῦ ἡ μὲν Κυβέρνησις, ὡς εἶχε δικαίωμα, ἠρνήθη νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα, διότι ταῦτα κατατιθέμενα ἤθελον παραβλάψει δημόσια συμφέροντα, ἡ δὲ Ἀντιπολίτευσις δὲν εἶχεν ἔδαφος συζητήσεως σπουδαῖον, καθόσον οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι δὲν εἶχον ἄλλο φῶς ἐν τῷ ζητήματι τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπόριζον αὐτοῖς αἱ ἐφημερίδες, καὶ δὲν θὰ ἐξέφραζον ἄλλο τι ἢ ὅ,τι ἐξέφρασαν εἰς δημοσίας συνεντεύξεις ἐν τῷ τύπῳ. Ἡ γνώμη αὐτῶν ἦτο γνωστή, καὶ ἐνόμιζον ὅτι ἦτο μάταιον νὰ ἐπαναληφθῇ ἐνταῦθα ὅ,τι ἐλέχθη ὑπ’ αὐτῶν ἀλλαχοῦ. Ἐνθυμεῖσθε τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, πρὸ τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος καὶ μόλις ἀνεφύη τοῦτο, ὅτι οἱ κύριοι συνάδελφοι ἐξέφραζον εἰς τὰς ἐφημερίδας τὰς γνώμας των ἐπὶ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ γνωρίζωσιν οὔτε τί ἔπραττεν ἡ Κυβέρνησις, οὔτε ποῦ ἔτεινεν ἡ πορεία αὐτῆς· παρέστημεν δὲ τότε εἰς τὸ οἰκτρὸν θέαμα τοῦ νὰ βλέπωμεν ἄνδρας διαπρεπεῖς, καὶ λόγῳ ἐξεχούσης θέσεως αὐτῶν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐξεχούσης θέσεως ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἀνὰ πᾶσαν πρωΐαν νὰ ἐκκενώνουν χύτραν ὕβρεων καὶ ὀνειδισμῶν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, πιστεύοντες ὅτι ἠδύναντο νὰ μειώσωσι τὴν πεποίθησιν τοῦ Ἑλλην. λαοῦ ἐπ’ αὐτήν. Ἡ συνέχεια ὑπῆρξε σφοδροτέρα κατὰ τὴν συζήτησιν. Ὅταν εἶδον τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν, ἀνελθόντα λαῦρον ἐπὶ τοῦ βήματος, καὶ λέγοντα ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπέπεσεν εἰς ἔγκλημα ἐσχάτης προδοσίας, καὶ ἐκάλει τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ Ἀνταλκίδειον, ἐνόμιζον ὅτι ἤθελε φέρει ἀποκρύφους πληροφορίας, τὰς ὁποίας εἶχε, καὶ ἐφ’ ὧν ἐβασίζετο, ἐξενεγκὼν τοιαύτας κατηγορίας, διότι δὲν ἐφανταζόμην, ὅτι εἰκῇ καὶ ἀλογίστως ἐλέγοντο ταῦτα. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς οὐδεμίαν πληροφορίαν ἔφερε, καὶ μόνον μὲ τὸ ἀποταμίευμα τοῦ εὐθηνοῦ ἐμπορεύματος τῆς φιλοπατρίας, τὸ ὁποῖον ἐξέθεσεν, ἐζήτησε νὰ πείσῃ τὴν Βουλὴν, καὶ ἐνόμισεν ὅτι εὑρίσκεται ἀπέναντι τῶν λογοκόπων τῶν καφενείων καὶ τῶν ἀσυνέτων ῥητόρων τῶν συλλαλητηρίων, οἵτινες φλογίζοντα ἐκ πατριωτισμοῦ, ὁσάκις εὑρίσκωνται ἐκτὸς τῶν δημοσίων θέσεων, καὶ οἱ ὁποῖοι εὑρίσκουσι τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἀναπτύσσωσιν ἕκαστος τὴν Ἀνατολικήν του πολιτικὴν ἐν ταῖς δημοσίαις πλατείαις. Πάντες οἱ προαγορεύσαντες κατέκριναν τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἠθέλησε νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐξεφράσθη σαφῶς, ὅτι ἡ κατάθεσις ἤθελεν ἀφεύκτως παραβλάψει σπουδαῖα ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἡ ἐπιμονὴ ἐξηκολούθησεν ἐπὶ μακρὸν, ἀλλὰ νομίζω ὅτι αὕτη οὐ μόνον ἄτοπος εἶναι, ἀλλὰ καὶ κατάχρησις τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον παρέχει τὸ Σύνταγμα εἰς τὴν Βουλήν. Τὴν γνώμην ταύτην θὰ ἐξέφραζον, καὶ ἂν ἐκαθήμην εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι ἡ Βουλὴ ἓν μόνον ἔχει καθῆκον, ὁσάκις δυσπιστῇ εἰς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, νὰ αἴρῃ ἀπ’ αὐτῆς τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, καὶ τότε δύναται νὰ ἔλθῃ Κυβέρνησις, ἥτις θ’ ἀνελάμβανε τὴν εὐθύνην τῆς καταθέσεως τῶν ἐγγράφων. Εἶπον ὅτι τὴν γνώμην ταύτην θὰ ἐξέφραζον, καὶ ἀντιπολιτευόμενος ἐὰν ἤμην, διότι ἦτο δυνατὸν νὰ διαφωνήσῃ τις ὡς πρὸς μέτρα διοικητικὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἢ ὡς πρὸς μέτρα οἰκονομικὰ αὐτῆς, ἀλλὰ προκειμένου περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τις ἄλλην γνώμην τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως, ἐν ὅσῳ δὲν παρέχεται τὸ διδόμενον νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν προασπίζεται τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ποίαν ὅμως ὁδὸν θ’ ἀκολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ ἐνεργείᾳ αὐτῆς, εἶναι ζήτημα, ὅπερ αὐτὴ θὰ κρίνῃ, ἡ κατέχουσα τὰ στοιχεῖα καὶ δυναμένη νὰ ἐκτιμήσῃ τὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς θὰ πολιτευθῇ. Θέλει προασπίσει τὰ συμφέροντα ταῦτα διὰ τῶν ὅπλων; Θέλει δι’ εἰρηνικῆς πολιτικῆς; Θέλει διὰ τοῦ πολέμου ἢ διὰ τῆς διπλωματικῆς ὁδοῦ; τοῦτο εἶναι ζήτημα, ὅπερ αὕτη θὰ σταθμίσῃ καὶ θ’ ἀποφασίσῃ. Δι’ ἡμᾶς ἓν μόνον ἀρκεῖ, ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ πλήρη τὴν ἀντίληψιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἐνταῦθα δὲ ὑπάρχει ἡ διαφωνία μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις ἰσχυρίσθη, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκον αὐτῆς, ὡς ὤφειλε, διότι δὲν ἔσπευσε νὰ ἐξαποστείλῃ τὸν στόλον ἅμα ὡς ἠκούσθησαν αἱ σφαγαί, καὶ καταλάβῃ τὴν Κρήτην, καταστήσῃ δὲ αὐτὴν ἀναφαίρετον κτῆμα τοῦ Ἑλλην. Βασιλείου. Ἡ γνώμη αὕτη εἶναι βεβαίως δεκτικὴ συζητήσεως, ἐφ’ ὅσον οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι φρονοῦσιν εἰλικρινῶς, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, καταλαμβάνουσα τὴν Κρήτην, ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἀντικρύσῃ ἄφευκτον πόλεμον μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας, διότι ἤθελεν ἴδει μεταπηδῶντα τὸν πόλεμον ἀπὸ τῆς Κρήτης εἰς τὰ σύνορά της καὶ ἐφ’ ὅλης τῆς Ἀνατολῆς, ὅπου ζῇ ὁ δοῦλος Ἑλληνισμός. Διότι δὲν πιστεύω νὰ ὑποστηρίξῃ τις σπουδαίως, ὅτι δυνάμεθα ἐξ ἀπροόπτου νὰ καταλαμβάνωμεν κτήσεις τῆς γείτονος ἐπικρατείας ἀκινδύνως καὶ ἀναιμάκτως.

§73ΚΡΙΤΣΑΣ. Δὲν εἶπέ τις αὐτὸ, ἀλλὰ μόνον νὰ ἀποστείλῃ τὸν στόλον πρὸς προστασίαν τῶν ὑπηκόων.

§74ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀλλὰ τότε αἱ μακραὶ συζητήσεις περὶ καταλήψεως τῆς Κρήτης καὶ περὶ τετελεσμένων γεγονότων τίνα λόγον εἶχον ἐνταῦθα; Ἄλλως τε χθὲς ἀκόμη ὁ κ. Στάης, ὁ εἰπὼν ὅτι γνωρίζει ἄριστα τὰ Κρητικὰ πράγματα, ἔλεγεν ὅτι ἡ Κρήτη θὰ ἦτο Ἑλληνικὴ, ἐὰν μετέβαινεν ὁ στόλος, καὶ κατηγόρησε τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι κακῶς ἐξετίμησε τὰ πράγματα καὶ ἀφῆκε νὰ τῆς φύγῃ στιγμὴ μοναδική. Ἀλλὰ διὰ νὰ πεισθῶμεν, ἂν ἡ Κυβέρνησις καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξε, μὴ ἀκολουθήσασα τὴν πολιτικὴν, ἣν ἀνέπτυξαν οἱ συνάδελφοι, ἂς ἐξετάσωμεν ἐὰν πράγματι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετο, ὑπὸ ἔποψιν διπλωματικὴν, οἰκονομικὴν καὶ στρατιωτικὴν, ἱκανὴ νὰ ἀναλάβῃ πόλεμον πρὸς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπεν, ὅτι παρ’ οὐδεμιᾶς Δυνάμεως ἐνεθαῤῥύνθη πρὸς τοῦτο· ἤμεθα ἄνευ συμμάχων, ἄνευ συνεννοήσεως πρὸς ἄλλους παράγοντας, ἄνευ ἰσχυρᾶς τινος ἔξωθεν ἐνισχύσεως, καὶ δὲν εἴχομεν ἄλλοθεν ἐλπίδας πιθανότητός τινος ἐπιτυχίας. Τὸ λεχθὲν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας Βουλευτοῦ, ὅτι ἡ Ἑλλάς, καὶ νικῶσα καὶ ἡττωμένη, ἤθελεν ὀφέλη ἀποφέρει ἑαυτῇ, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι πολὺ ὀρθὸν, καὶ εἶχε δίκαιον ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης, ὅστις τὴν πολιτικὴν ταύτην ἀπεκάλεσε πολιτικὴν νηπίων...

§75ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶπον ἐγὼ τοιαῦτα πράγματα· ἄλλος τις τὰ εἶπε.

§76ΚΑΙΡΗΣ. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἡ Τουρκία, καὶ νικῶσα καὶ νικωμένη, μόνον ζημίας ὑφίσταται, ὡς διδάσκει ἡ ἱστορία της.

§77ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Κατ’ ἀντιδιαστολὴν λοιπὸν ἡ Ἑλλάς, καὶ νικῶσα καὶ νικωμένη, ἤθελεν ὠφεληθῆ. Λυποῦμαι διότι ἀπέδωσα εἰς τὸν κ. Θεοτόκην ὅ,τι ὑμεῖς εἴπατε.

§78ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Παρακαλῶ νὰ προσέχητε. Εἰς τὸν ὕπνον σας, φαίνεται, βλέπετε πάντοτε ἐμέ.

§79ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὄχι τόσον συχνὰ, ὅσον φαντάζεσθε.

§80ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὰ ἔχετε μαζύ μου, διότι δὲν ἐνήργησα νὰ ἀκυρωθῇ ἡ ἐκλογὴ Παξῶν ἐπὶ Τρικούπη.

§81ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Πολὺ παλαιὰν ἱστορίαν ἀναμιμνήσκεσθε. Οὔτε τότε σᾶς ἐλογάριασα, οὔτε τώρα σᾶς λογαριάζω. (Θόρυβος καὶ διαλογικαὶ συζητήσεις μεταξὺ Θεοτόκη καὶ Βελλιανίτου). Ἀλλὰ μόνη ἡ ἔλλειψις συμμάχων, μόνον ἡ ἔλλειψις ἐνισχύσεως ἐξωτερικῆς ἦτο ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρημπόδισε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐνεργήσῃ καθ’ ὃν τρόπον διέγραψαν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; Τὸ σπουδαιότερον ἐξ ὅλων, ὅπερ ἐκανόνισε τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως τοιαύτην, ἣν ἠκολούθησεν, ἐνέργειαν καθαρῶς διπλωματικὴν, ἐπιδιώκουσαν λύσιν συμφέρουσαν καὶ τῇ Ἑλλάδι καὶ ἥτις ἐγένετο ἀσπαστὴ καὶ ἐν Κρήτῃ, ἦτο τὸ ἀπαράσκευον τοῦ ἔθνους καὶ τὸ ἀνέτοιμον αὐτοῦ. Εὑρισκόμενοι εἰς ἣν εὑρισκόμεθα σήμερον οἰκονομικὴν κατάστασιν, ἀπολέσαντες τὴν πίστιν ἡμῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἐξηντλημένοι ἐσωτερικῶς, πιεζόμενοι ὑπὸ τῆς χρεωκοπίας, δὲν λέγω τίποτε νέον, ἐὰν εἴπω ὅτι αὐτὸ τὸ σπουδαιότερον ὅπλον τοῦ πολέμου, τὸ χρῆμα, μᾶς ἔλειπεν, ὅτι αὐτὰ τὰ νεῦρα τοῦ πολέμου μᾶς εἶχον ἀποκοπῆ. Ἐνῷ δὲ εἰς τοιαύτην εὑρισκόμεθα οἰκονομικὴν κατάστασιν, δὲν ἤμεθα εἰς εὐτυχεστέραν κατάστασιν ὑπὸ ἔποψιν στρατιωτικήν. Δὲν εἶναι δὲ ἀνάγκη νὰ ἐπαναλάβω ἐκτραγῳδῶν καὶ ἐγὼ ἐντεῦθεν ὅ,τι τόσοι εἶπον περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ ἡμῶν. Ἀνέτοιμος δὲ οὖσα, ἐὰν ἐῤῥίπτετο εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα ἡ Ἑλλάς, ἠδύνατο πραγματικῶς ἡττωμένη νὰ ἀφαιρέσῃ πᾶσαν ἐλπίδα περὶ αἰσιωτέρου μέλλοντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Καὶ ὑπάρχουσι βεβαίως οἱ φρονοῦντες ὅτι ὤφειλεν εἰς τοιαύτην ἐνέργειαν νὰ προβῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Καὶ ἐπειδὴ βλέπω ἀνανεύοντα καὶ γελῶντα τὸν ἐξ Ἀττικῆς κ. Βουλευτὴν, ἐνθυμοῦμαι ὅτι αὐτὸς ὁ ἴδιος, κατὰ τὰς ἀρχὰς, καθ’ ἃς ἀνεφύη τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ἐδημοσίευε τὰς γνώμας του, καὶ ἔλεγεν ὅτι ἐλυπεῖτο καὶ ἤσχαλλε καὶ ἠδημόνει, διότι ὁ Βασιλεὺς ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ λαοῦ του δὲν μετέβαινεν εἰς τὴν Κρήτην καὶ ἀπὸ τοῦ ὄρους τῆς Ἤδης δὲν ἀνύψου τὴν ἱερὰν σημαίαν τῆς ἑνώσεως. Καὶ ὅταν ἀνεγίνωσκον τὰς ὡραίας αὐτὰς ἐκφράσεις τοῦ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, ἐνόμιζον ὅτι ἀνεγίνωσκον παρῳδίας τῶν θουρίων τοῦ χωλοῦ ποιητοῦ τῆς Σπάρτης καὶ τῶν παιάνων τοῦ Ρήγα Φεραίου. Ἀλλ’ ὅταν ἡ χρυσόκονις τῶν λόγων τοῦ ἐξ Ἀττικῆς κ. Βουλευτοῦ ἔπιπτε, κατεφαίνετο ὅτι ὁ θετικισμὸς ἐν τῇ πολιτικῇ παρ’ ἡμῖν δὲν εἶναι τόσον κοινὸν χρῆμα, ὡς νομίζει οὗτος. Καὶ λέγων ταῦτα, δὲν εἶμαι ἐγὼ, ὅστις φρονῶ ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ δὲν εἶναι δύναμις, ἡ ὁποία δύναται ν’ ἀντιμετωπίσῃ, παρασκευαζομένη καὶ νηφαλίως ἐνεργοῦσα, τὴν Ὀθωμανικὴν Αὐτοκρατορίαν, ἀλλὰ δὲν εἶμαι καὶ ἐξ ἐκείνων, οἵτινες φρονοῦσιν, ὅτι ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν, εἴτε εἶναι ἕτοιμον τὸ Κράτος, εἴτε δὲν εἶναι ἕτοιμον, εἴτε εἶναι παρεσκευασμένη ἡ Ἑλλὰς, εἴτε δὲν εἶναι παρεσκευασμένη, ὀφείλει νὰ διακινδυνεύῃ τὴν ὕπαρξιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καταφεύγουσα εἰς τὰ ἀσύνετα τολμήματα, τὰ ὁποῖα ὑπηγόρευον ἄνδρες, οἵτινες ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν καὶ ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν ἐξέφραζον παρακεκινδυνευμένας γνώμας ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ἵνα κλονίσωσι τὴν πεποίθησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπὶ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἤκουσα προχθὲς τοῦ ἐκ Βόλου ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ λέγοντος, ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ ῥιφθῇ καὶ εἰς τοιοῦτον ἀκόμη ἀγῶνα, ἔστω καὶ συγκαταστρεφομένη μετὰ τῆς Κρήτης...

§82Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Εἶπον ὅτι ὤφειλεν ἡ Ἑλλὰς ἐν ἀνάγκῃ καὶ νὰ συγκαταστραφῇ χάριν τῆς Κρήτης, εἰ καὶ τοιοῦτος φόβος ἦτο ἀπώτατος.

§83ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. .. Ἡ φράσις αὕτη, νομίζω, δὲν ἐῤῥήθη κατὰ πρῶτον ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ, ἀλλὰ καὶ τότε καὶ σήμερον λεχθεῖσα δὲν εἶναι ὀρθή. Ἡμεῖς, οἱ οἰκοῦντες τὴν ἐλευθέραν αὐτὴν γωνίαν, ὅσον καὶ ἂν πάσχωμεν, ἀκούοντες τὰς συμφορὰς τῶν Κρητῶν, ὅσον καὶ ἂν ἐνθουσιῶμεν, ἀκούοντες τὰς νίκας αὐτῶν, δὲν δυνάμεθα ἀλογίστως νὰ παρασυρώμεθα εἰς καταστροφὴν, διότι ἔχομεν καὶ ἓν ἄλλο ἱερώτερον καθῆκον, νὰ προασπίσωμεν τὴν ἐλευθέραν αὐτὴν γωνίαν, διότι ἡ Ἑλληνικὴ αὕτη γωνία εἶναι ὁ μόνος σταθμὸς, ἀπὸ τοῦ ὁποίου λαμβάνουσα τὴν κίνησιν ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ, θέλει ἐκπληρώσει τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον μετὰ τῆς ἐλευθερίας παρέδωκαν οἱ πατέρες ἡμῶν. Οὔτε δύναται οὔτε δικαίωμα ἔχει ἡ Ἑλλὰς νὰ προβῇ εἰς ἀγῶνα τοιοῦτον ἀπαράσκευος, καὶ νὰ ῥιφθῇ ἐξ ἀνυπομονησίας εἰς αὐτὸν, καταστρέφουσα τὸ μέλλον αὐτῆς καὶ μετ’ αὐτῆς ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἡττωμένη. Τοιοῦτον σκοπὸν βεβαίως δὲν ἔχει ἡ ὕπαρξις τοῦ Κράτους τούτου. Δύναται βεβαίως νὰ καταστραφῇ καὶ αὐτὴ ἡ Ἑλληνικὴ αὐτονομία ἀκόμη, ἀλλ’ ἐν τῷ ἀγῶνι ἐκείνῳ, ὅστις θὰ κρίνῃ τὴν τύχην ἡμῶν καὶ ὡς Κράτους καὶ ὡς φυλῆς. Οὐδὲ νομίζω ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν ὁ ἐξ Ἄρτης ἀξιότιμος Βουλευτὴς καὶ τὸ ὁποῖον ἐπανέλαβε κατόπιν ὁ ἐξ Εὐρυτανίας, ὅτι ἡ Κρήτη, ἐθιζομένη εἰς τὴν αὐτονομίαν καὶ ἐποπτευομένη ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, θέλει ἀποσπασθῆ ἀπὸ τοῦ ὅλου Ἑλληνικοῦ σώματος, καὶ οὕτω, ἐν ἡμέρᾳ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ τεθῇ ἐπὶ τοῦ τάπητος τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα καὶ θέλει κληθῆ, ἵνα ἀγωνισθῇ μετὰ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων, δὲν θέλει λάβει μέρος εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα, διότι δὲν θὰ δυνηθῇ, καθόσον αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις δὲν θέλουσιν ἐπιτρέψει αὐτῇ τοῦτο. Τοῦτο, Κύριοι, δὲν δύναται νὰ ἦναι ὀρθόν· τὸ διαψεύδει αὐτὴ ἡ ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς.

§84ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι μόνον δι’ αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ Ἑλλὰς τὴν ἐγκατέλειψεν, ἀγωνιζομένην ὑπὲρ τῆς αὐτονομίας της.

§85ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀλλ’ οὔτε αὐτὸ εἶναι ἀληθὲς, διότι ἡ Ἑλλὰς οὐδέποτε ἐφάνη φειδωλὴ ἀπέναντι τῆς Κρήτης. Ἡ Ἑλλὰς πάντοτε ὑπέστη πᾶσαν θυσίαν, ἡ ὁποία ἐζητήθη παρὰ τῆς Κρήτης, διότι οἷον πόθον ἔχει ἡ Κρήτη νὰ ἑνωθῇ μετὰ τῆς Ἑλλάδος, παρόμοιον ἔχει πόθον ἡ Ἑλλὰς νὰ ἴδῃ εἰς τοὺς κόλπους της αὐτήν. Ἀλλὰ ἐν τῇ τελευταίᾳ ἐπαναστάσει καὶ οἱ Κρῆτες δὲν ἐζήτουν τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος· εἶχον ὡρισμένα αἰτήματα, καὶ τὴν παραδοχὴν αὐτῶν ἐπεδίωκον, ὑπὲρ αὐτῶν δὲ ἐνήργει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Περὶ ἑνώσεως ὅμως δὲν ἐγένετο λόγος, λίαν δὲ ἀξιόπιστος Κύριος, ὁ ὁποῖος εἶχε μεταβῆ μετὰ τοῦ συναδέλφου κ. Πετροπουλάκη εἰς Κρήτην, μοὶ ἔλεγε χθὲς ἀκόμη, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔν τινι συνελεύσει ἐν Κάμποις εἷς τῶν Κρητῶν ἠγέρθη καὶ ἠθέλησε νὰ φωνάξῃ «ζήτω ἡ ἕνωσις», πάντες οἱ Κρῆτες ἐξηνάγκασαν αὐτὸν νὰ σιωπήσῃ, διότι ἐγνώριζον, ὅτι ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπιτευχθῇ ὁ πόθος οὗτος· ὄχι διότι οἱ πόθοι αὐτῶν δὲν ἔφθανον μέχρι τῆς ἑνώσεως μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ διότι ἐφρόνουν, ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κρήτην νὰ κηρύξῃ τὴν ἕνωσιν, νὰ θέσῃ εἰς δυσχέρειαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, νὰ ῥίψῃ αὐτὴν εἰς ἀγῶνα ἀπεγνωσμένον, ἀπὸ τοῦ ὁποίου βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξέλθῃ νικηφόρος, καὶ νὰ ἐξέλθῃ ὠφελουμένη καὶ αὐτή. Ἀλλ’ ἐν τῇ συγχρόνῳ ἱστορίᾳ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἔχομεν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον δεικνύει, ὅτι ἡ τάσις τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς πρὸς πλήρη ἕνωσιν ἀποτελεῖ τὸ ζωτικώτερον αἴσθημα ἐν τῷ βίῳ αὐτῆς. Μὴ λησμονεῖτε, Κύριοι, τὴν Ἑπτάνησον. Ὁ λαὸς τῆς Ἑπτανήσου ἀπελάμβανε πάντων τῶν ἀγαθῶν εὐνομουμένης Πολιτείας, φόρους βαρεῖς δὲν ἐπλήρονεν, εἰς φόρον αἵματος δὲν ὑπεβάλλετο, εὑρίσκετο ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ μᾶλλον πεπολιτισμένου ἔθνους τῆς Δύσεως, καὶ ὅμως ὅλας αὐτὰς τὰς ἀπολαύσεις, ὅλα τὰ ἀγαθὰ ταῦτα τὰ ἀπέκρουσεν, ἵνα ἑνωθῇ μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἵνα συμπάσχῃ μετ’ αὐτῆς καὶ ὑποστῇ πάντα τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ὑφίστατο ἡ ἐλευθέρα Ἑλλάς. Τοῦτο δὲ, τὸ ὁποῖον ἔπραξεν ἡ Ἑπτάνησος, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι θέλει πράξει ἡ Κρήτη· καθ’ ἣν δὲ στιγμὴν ἀγὼν ἱερὸς, ἀγὼν ὑπὲρ ἑνώσεως τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς ἀναπτυχθῇ κατὰ τὴν Ἀνατολὴν, νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι τὰ τέκνα τῆς Κρήτης θὰ ἦναι πρῶτα ἐκεῖνα, ἅτινα θὰ τεθῶσιν ἐπὶ κεφαλῆς, μὲ τὰ ὅπλα εἰς τὰς χεῖρας, πολεμοῦντα καὶ χύνοντα τὸ αἷμά των, ὄχι ὑπὲρ τῆς ἰδίας αὐτονομίας, ἀλλ’ ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς (ἐπιδοκιμασίαι). Ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν οἱ ἀντιλαμβανόμενοι τὸ ζήτημα, δηλ. ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο ἐνεργοῦσα νὰ καταλάβῃ τὴν Κρήτην, ἀλλ’ οὖσα συγχρόνως ἑτοίμη, ἵνα ἀντιμετωπίσῃ ἀγῶνα κατὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας, ἦσαν ἐκεῖνοι μόνοι, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο νὰ συμβουλεύσωσι καὶ τὸν Βασιλέα καὶ τὸν λαὸν, ἵνα ῥιφθῇ εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον καὶ προβῇ εἰς τὴν ἀπρόοπτον κατάληψιν τῆς Κρήτης. Τὸ ἐπαναληφθὲν κατὰ κόρον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀπώλεσε μοναδικὴν στιγμὴν, δὲν εἶναι, νομίζω, πολὺ σπουδαῖον. Ὡς σήμερον ἐν τῇ Ἀνατολῇ εὑρίσκονται τὰ πράγματα, καὶ ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα τῆς Κρήτης, ἀρκεῖ νὰ θελήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν μοναδικὴν δύναται νὰ τὴν παρασκευάσῃ οἱανδήποτε ἡμέραν θελήσῃ. Δὲν εἶναι ἡ ἔλλειψις εὐκαιρίας ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐμποδίζει τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὄχι τὴν σημερινὴν, ἀλλὰ πᾶσαν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, νὰ προβῇ εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα, εἶναι τὸ ἀνέτοιμον τοῦ ἔθνους καὶ τὸ ἀπαράσκευον αὐτοῦ. Καὶ ἤδη ἐρωτῶ ὑμᾶς, Κύριοι, τί ἐπράξαμεν, ὅπως παρασκευάσωμεν τὸ ἔθνος τοῦτο, ἵνα καταστῇ ἱκανὸν δι’ ἀγῶνα τοιοῦτον; Ἢ ἐρωτῶ μᾶλλον ὑμᾶς, τί ἐπράξατε, ἵνα παρασκευάσητε τὸ ἔθνος;— διότι ἡμεῖς οἱ νεώτεροι, οἱ μὴ φέροντες τὴν εὐθύνην τῶν πεπραγμένων, ἀποτίνομεν τὰς ἀβλεψίας καὶ τὰ σφάλματα ὑμῶν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς, ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῆς συζητήσεως τοῦ ζητήματος τούτου, ἀντέταξεν ἓν εἶδος προγράμματος, δι’ οὗ μᾶς ἔλεγεν, ὅτι, ὅταν καὶ ἂν ποτὲ τύχῃ νὰ γείνῃ κυβερνήτης τῆς χώρας, θέλει παρασκευάσει τὸ ἔθνος στρατιωτικῶς, καὶ μὲ ὅλην τὴν ἀφέλειαν ἀνθρώπου μηδόλως μεριμνῶντος περὶ τῆς ἀκριβείας τῶν ἀριθμῶν, ἐπαρουσίαζε καὶ ἐξηφάνιζε μετὰ μαγικῆς ταχύτητος τὰ ἑκατομμύρια, ἅτινα θὰ ἐχρησιμοποίει ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τῆς χώρας. Βλέπετε, ἐπανερχόμεθα εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς παραζάλης, τῶν φανταστικῶν περισσευμάτων, τῶν νενοθευμένων προϋπολογισμῶν καὶ τῶν πλαστῶν πινάκων, δι’ ὧν ἐξηπατῶντο ἐπὶ ἔτη ξένοι καὶ ἐντόπιοι. Ὅλα δὲ ταῦτα ἐλέγοντο τότε, ἀλλ’ ὑπῆρχεν ἡ πηγὴ τῶν δανείων, καὶ ἠδύναντο νὰ καθίστανται προσωρινῶς πιστευτά· σήμερον ὅμως, ἐπαναλαμβανόμενα τὰ ἴδια, δεικνύουν, ὅτι τοῦ προγράμματος τούτου αἱ ἰδέαι δὲν εἶχον κἂν οὔτε τῆς πρωτοτυπίας τὸ θέλγητρον. Ἀσυγκρίτως εὐγλωττότερον καὶ ἀσυγκρίτως πειστικώτερον τὸ πρόγραμμα τοῦτο ἠκούσαμεν ἄλλοτε, πρὸ δεκαπενταετίας, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀπὸ στόματος, ὅπερ ἔκλεισε πρὸ μικροῦ ὁ θάνατος· καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἐκαλούμεθα, ἵνα ἴδωμεν τὴν Ἑλλάδα ἱσταμένην παρὰ τὴν βαλβίδα καὶ ἀναμένουσαν νὰ πέσῃ ἡ ὕσπληγξ, ἵνα διαδράμῃ αὕτη ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τὴν Ἑλληνικὴν Ἀνατολὴν, ὅπου δουλεύει ὁ Ἑλληνισμὸς, καὶ προσεκαλούμεθα νὰ ἴδωμεν τὰς Ἀθήνας χρηματιστήριον τῆς Ἀνατολῆς, καὶ προσεκαλεῖτο ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ἵνα δρέψῃ τοὺς εὐχύμους καρποὺς τῆς νέας αὐτῆς γῆς τῆς ἐπαγγελίας. Ἀλλ’ ὄπισθεν τῶν φράσεων τούτων ἦσαν, ὡς λέγει ὁ Σαίξπηρ, μόνον λέξεις, λέξεις καὶ πάλιν λέξεις. Κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ἀφῃρέθη ἐκ τῶν ἀποθηκῶν πᾶν ὅ,τι εἶχεν ἀποταμιευθῆ ὑπ’ ἄλλων Κυβερνήσεων, κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ὁ λαὸς ἐπιέσθη ὑπὸ βαρυτάτης φορολογίας, κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο κατέπεσε, κατασυντριβεῖσα, ἡ πίστις τοῦ Κράτους ὑπὸ τὴν χρεωκοπίαν, καὶ σήμερον ὁ λαὸς δρέπει καὶ ἐσθίει τοὺς πικροὺς καρποὺς συστήματος, ὅπερ ἐναυάγησε καθ’ ὁλοκληρίαν. Καὶ αἱ φράσεις αὗται, ὡς ἀπὸ φωνογράφου ἐπαναλαμβανόμεναι ἐνταῦθα, ἐλέγοντο παρ’ ἐκείνων, οἵτινες ὑπῆρξαν οἱ Πρωτεῖς τοῦ συστήματος ἐκείνου, συστήματος, ὅπερ κατασυνέτριψε τὴν Ἑλλάδα, συστήματος, τὸ ὁποῖον κατεχρεωκόπησε τὴν Ἑλλάδα...

§86ΚΑΡΑΤΖΑΣ. Αὐτὰ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λέγωνται!

§87ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Περίεργον! ἀπεκτήσατε καὶ ὑμεῖς λαλιάν; ... Ἡ ἀναπετασθεῖσα σημαία ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας ἐντεῦθεν κατὰ τῆς συναλλαγῆς, εἶναι ἡ σημαία ἐκείνη, ὑπὸ τὰς πτυχὰς τῆς ὁποίας συνετελέσθη ἡ εἰδεχθεστέρα συναλλαγή, εἶναι ἡ σημαία ἐκείνη, ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς ὁποίας κατεφαγώθησαν τὰ ἑκατομμύρια τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ συνωμολογήθησαν αἱ ὕποπτοι ἐπιχειρήσεις, εἶναι ἡ σημαία ἐκείνη, ἥτις παρέδωκε τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν καταισχύνην τῆς χρεωκοπίας, εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἀσυνταξίαν καὶ τὴν ἀνικανότητα τὴν σημερινήν. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἀλλὰ διὰ τῶν φράσεων καὶ τῶν λέξεων δὲν δημιουργοῦνται Κράτη, τὰ ὁποῖα μάλιστα ἔχουσι σκοπὸν, ἵνα ἐκπληρώσωσι προορισμὸν σπουδαῖον ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Τίς εἶναι διατεθειμένος νὰ πιστεύσῃ εἰς ἐπαγγελίας τοιαύτας παρ’ ἐκείνων ἀκριβῶς τῶν δημιουργησάντων τὴν τοιαύτην κατάστασιν ἐν τῇ χώρᾳ; Λίαν ἁπλοῖ βεβαίως πρέπει νὰ ἦναι οἱ πιστεύοντες ταῦτα. Ἀλλ’ αὐτὴ ἡ συζήτησις τοῦ ζητήματος τῆς Κρήτης, ἐὰν ἔχωσι δόσιν εἰλικρινείας τὰ λεγόμενα ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καταδείκνυσιν, ὅτι δὲν εἶναι πάντες παρεσκευασμένοι εἰς τὴν διεξαγωγὴν ζητημάτων, οἷον τὸ τῆς Κρήτης. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ ἰδέαι των αὗται, ἰδέαι τὰς ὁποίας γεννᾷ ἴσως ἐνθουσιασμὸς παράκαιρος καὶ ἀλόγιστος, ἠδύναντο νὰ ἐπικλώσωσιν εἰς τὴν χώραν συμφορὰς, αἵτινες ἠδύναντο νὰ συντρίψωσι πᾶσαν ἐλπίδα τῆς Ἑλληνικῆς ἑνότητος. Εὐτυχῶς, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠκολούθησε τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν διέγραφον ἐντεῦθεν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀναλογίσθητε, Κύριοι, ὅτι, ὡς ἦτο ἀπαράσκευον τὸ ἔθνος οἰκονομικῶς, ὡς ἦτο ἀπαράσκευον στρατιωτικῶς, ἐὰν ἐῤῥίπτετο εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα, ὁποίαν καταστροφὴν ἤθελεν ἀπολύσει ἡ θύελλα πολέμου τοιούτου, καταστροφὴν, ἡ ὁποία ἤθελε συμπαρασύρει τὰ σπουδαιότερα τῶν συμφερόντων τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εὐτυχῶς ἡ σύνεσις τῆς Κυβερνήσεως μᾶς διέσωσε τοιούτου κινδύνου· ἠκολούθησε τὴν πολιτικὴν, ἥτις ἥρμοζεν εἰς τὰς περιστάσεις, τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ὑπηγόρευεν ἡ κατάστασις τοῦ Κράτους καὶ ἡ κατάστασις τῆς Κρήτης, καὶ ἐπῆλθε λύτις ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, προσωρινὴ βεβαίως, ἀλλ’ ἡ ὁποία ἱκανοποιεῖ τὰ αἰτήματα τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Ἐὰν εὑρίσκετο Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ ἠκολούθει τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν διέγραφον χθὲς καὶ προχθὲς τόσον ἀρειμανίως οἱ συνάδελφοι ἐντεῦθεν, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη βεβαίως δὲν θὰ προησπίζετο τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη θὰ κατεπρόδιδε τὰ ἱερώτερα συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§88ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Εἰς τοὺς ἀτυχοῦντας ὀφείλεται συμπάθεια, καὶ εἰς τὴν θέσιν τῶν ἀτυχούντων εἶμαι ἐγώ. Δέκατος πέμπτος ἢ δέκατος ἕκτος λαμβάνω τὸν λόγον, καὶ περὶ τὸ μεσονύκτιον! Ἀλλ’ ὅτε ἐζήτησα αὐτὸν, ἡ διάθεσις τῆς Βουλῆς ἦτο τοιαύτη, ὥστε ἐνόμισα, ὅτι μοὶ ἐπετρέπετο νὰ ὁμιλήσω καὶ νὰ ἐκπληρώσω καὶ ἐγὼ ἓν καθῆκον, τὸ ὁποῖον βαθύτατα αἰσθάνομαι, ὡς πάντες οἱ Ἕλληνες, πρὸς τὴν Κρήτην, καθῆκον εὐγνωμοσύνης. Τὴν ἐπιείκειαν λοιπὸν ὑμῶν ἐξαιτοῦμαι, καὶ παρακαλῶ, ὅπως ἡ ἐπιείκειά σας μοὶ δώσῃ δύναμιν νὰ ἐξακολουθήσω τὸν λόγον. Τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπὸ ἡμερῶν ἤδη ἀπασχολεῖ τὴν Βουλὴν, ὑπὸ πολλὰς ἠρευνήθη ἐπόψεις κατὰ τὰς φάσεις, ἃς διήνυσε καὶ πολλὰ περὶ αὐτοῦ ἐλέχθησαν, ἀλλὰ καὶ πολλὰ ἄλλα ἐξ αὐτοῦ λαβόντες ἀφορμὴν πολλοὶ τῶν ῥητόρων εἶπον, κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον πρὸς αὐτὸ συνδεόμενα. Ἐγὼ θέλω περιορισθῆ εἰς ὀλίγα σημεῖα τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐπικαλοῦμαι τὴν εὐμενῆ ὑμῶν προσοχήν. Ὡς καὶ ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες εἶπον, τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης περιλαμβάνει τρία στάδια, τὸ πρὸ τῶν σφαγῶν τῶν Χανίων, τὸ κατὰ σφαγὰς καὶ τὸ μετὰ τὰς σφαγάς. Τὰ πρὸ τῶν σφαγῶν τῶν Χανίων καὶ τὰ μετ’ αὐτὰς ἐξητάσθησαν μετ’ ἀκριβείας μεγίστης, καὶ δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι παρέσχον τὰ μέσα εἰς τοὺς λαλήσαντας νὰ ἐκφράσωσι γνώμην σαφῆ καὶ ὡρισμένην περὶ αὐτῶν, διότι ἐκ τῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα προσήχθησαν, ἐκ τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, γνωστῶν εἰς ὅλους κατὰ τὸ πλεῖστον, ἤντλησαν ἐπιχειρήματα ἀκαταμάχητα, ὅπως κρίνωσι καὶ κατακρίνωσι τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ σημεῖον ὅμως ἐκεῖνο τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, δι’ ὃ ὠχυρώθη ὄπισθεν ἀορίστων φράσεων, ὄπισθεν ἀναποδείκτων γεγονότων, ὄπισθεν δογματικῆς, οὕτως εἰπεῖν, φρασεολογίας, τὸ σημεῖον ἐκεῖνο εἶναι νομίζω, τὸ κύριον, καὶ περὶ τούτου ἰδίως πρέπει ν’ ἀσχοληθῇ ἡ Βουλὴ, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ στηριζομένη καὶ κρίνουσα νὰ δώσῃ οἵαν σκοπεῖ νὰ δώσῃ ψῆφον. Τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ζητήματι τῆς Κρήτης, Κύριοι, ἐγὼ φρονῶ ἐνδεικνυομένην ἰδίως κατὰ τὴν ἡμέραν καὶ τὴν μεθεπομένην τῆς ἀναγγελίας τῶν ἐν Κρήτη σφαγῶν. Ἡ ἀναγγελία τῶν σφαγῶν ἐκείνων ἐγένετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὡς ἠκούσατε, τὴν προτεραίαν τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ἐγένετο γνωστὴ εἰς τὸν κόσμον. Ἡ ἀναγγελία ἦλθε τὴν ἡμέραν τῆς ἐκλογικῆς νίκης τῆς Κυβερνήσεως, ἣν τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ἐπανηγύρισεν ἐκλάμπρως. Ἡ ἀναγγελία τῶν σφαγῶν ἐγένετο διὰ τηλεγραφήματος τοῦ γενικοῦ προξένου τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις, ὁ ὁποῖος ὄχι μόνον ἀνήγγειλε τὴν τέλεσιν τῶν σφαγῶν, ἀλλ’ ἀνήγγειλε καί τι πλέον. Ἀνήγγειλεν, ὅτι κατ’ ἐντολὴν ὅλων τῶν προξένων τῶν Μ. Δυνάμεων, παρόντων, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, καθ’ ἣν στιγμὴν συνέταττε τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο, ἀνακοινοῖ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν τέλεσιν τῶν σφαγῶν καὶ συνάμα, ὅτι ἅπαντες οἱ πρόξενοι προσῆλθον πρὸς τὸν Γεν. Διοικητὴν τῆς Κρήτης, τὸν Τουρχὰν πασσᾶν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἔκαμον δριμείας παραστάσεις περὶ τῶν σφαγῶν, διεμαρτυρήθησαν ἐντόνως, καὶ ἐζήτησαν, ὅπως τάχιστα ληφθῶσι μέτρα, ἵνα μὴ αἱ σφαγαὶ ἐπαναληφθῶσι, καὶ ἡ τάξις ἐπανέλθῃ. Ὁ Τουρχὰν πασσᾶς ἐν εἰλικρινείᾳ, τὴν ὁποίαν ὀφείλει τις νὰ ἐπαινέσῃ, εἶπεν εἰς τοὺς προξένους: «Δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ διατηρήσω τὴν τάξιν, δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ ἐπαναφέρω τὴν ἡσυχίαν.» Τὸ γεγονὸς τοῦτο ἐγίνωσκε καλῶς ἡ Κυβέρνησις, ὄχι μόνον ἐκ τῆς πληροφορίας τοῦ ἰδίου αὐτῆς προξένου, ἀλλὰ τρόπον τινὰ διὰ μιᾶς note collective ὅλων τῶν προξένων τῶν Μ. Δυνάμεων. Ποῖον ἦτο τὸ καθῆκον τότε τῆς Ἑλλην. Κυβερνήσεως; Ἐντεῦθεν, κατ’ ἐμὲ, ἄρχεται ἡ μεγίστη τῶν εὐθυνῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ μεγίστη τῶν εὐθυνῶν, τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθη ἀμέσως καὶ ἧς προσεπάθησε διὰ παντὸς τρόπου ν’ ἀπαλλαγῇ. Ἠσθάνθη ποῖον ἦτο τὸ ἐπιβαλλόμενον εἰς αὐτὴν καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἄλλοι εἰς ἄλλην ἐποχὴν, περὶ πολλῷ ἐλάσσονος κινδύνου προνοοῦντες, τὸ ἔπραξαν. Ἠσθάνθη τὸ μέγεθος τοῦ καθήκοντος, καὶ ἔτεινεν ἵνα τὸ πληρώσῃ. Ἀλλὰ μετὰ τὴν πρώτην ὁρμὴν τοῦ συναισθήματος τούτου ἐσταμάτησεν. Ἐσταμάτησεν ἐκ δειλίας, ἐσταμάτησε καὶ ἐκ παλαιῶν ἕξεων, ἐκ παλαιῶν συνηθειῶν, ἐκ παλαιῶν συμπαθειῶν. Δὲν ἠπειλήθη παρ’ οὐδεμιᾶς Κυβερνήσεως· τὸ προέβαλεν ὡς πρόφασιν τότε, καὶ ἐνθυμεῖσθε τὴν συνάντησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, δημοσιευθεῖσαν ἔν τινι ἐφημερίδι, καὶ ἐνθυμεῖσθε τὴν τραχεῖαν καὶ ἀπότομον διάψευσιν τοῦ διπλωμάτου, τὸν ὁποῖον ἐνόει ὡς ἀπειλήσαντα τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὁ κύριος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός. Τὸ διάβημα τοῦτο τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν βεβαίως δὲν ἦτο ἰδία αὐτοῦ ἔμπνευσις. Γνωρίζομεν πόσον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐννοεῖ ποῖα εἶναι τὰ καθήκοντα αὑτοῦ πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν· ἐννοεῖ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὸν οὔτε βῆμα νὰ κάμῃ, χωρὶς νὰ ἐρωτήσῃ τὴν γνώμην τοῦ προϊσταμένου του. Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ ἄλλως εἰς τὸν νοῦν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ νὰ ἔλθῃ τὸ μέσον αὐτὸ τῆς δικαιολογίας τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα τὸ θέσῃ εἰς ἐνέργειαν. Μόνος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠδύνατο νὰ τὸ πράξῃ, καὶ τὸ ἔπραξεν, ὡς τὸ ἔπραξε καὶ ἄλλοτε. Ἐνθυμεῖσθε τὴν φωνὴν τὴν ἐκ Γαλλίας πρὸ δέκα ἐτῶν, διὰ τῆς ὁποίας ἐνόμισεν, ὅτι ἔμελλε νὰ κατασιγάσῃ τὴν ἐξεγειρομένην ἀπογοήτευσιν, τὴν ἐξεγειρομένην ὀργὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπείσθη, ὅτι ἅπασαι αὐτοῦ αἱ ἐλπίδες διεψεύσθησαν. Καὶ ἐνθυμεῖσθε τὴν διάψευσιν ἐκείνην τοῦ τότε πρεσβευτοῦ τῆς Γαλλίας, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τρόπον πανηγυρικόν. Ἡ ὁμοιότης τῶν γεγονότων καὶ ἡ ἀναλογία εἶναι ἡ αὐτή. Ἀλλὰ θὰ μᾶς εἴπητε, ποῖον ἦτο τὸ καθῆκον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ὑπηνίχθην πρὸ μικροῦ; Ποῖον ἦτο τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐτόλμησε νὰ ἐκπληρώσῃ, ὑπείκουσα εἰς συμβουλὰς, τὰς ὁποίας ἀκούουσα ὤφειλε τὰ ἐναντία νὰ πράξῃ; Τὸ καθῆκον αὐτῆς ἦτο, ἀμέσως, ἅμα λαβοῦσα τὸ τηλεγράφημα τοῦ γενικοῦ ἡμῶν προξένου, ν’ ἀποστείλῃ τὸν στόλον ἡμῶν εἰς Χανία, οὐχὶ διὰ νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ὅπως ἰσχυρίσθησαν οἱ πρὸ ὀλίγου ἀνελθόντες καὶ κατελθόντες τὸ βῆμα τοῦτο συνήγοροι τῆς Κυβερνήσεως. Οὐδεὶς ἰσχυρίσθη ποτὲ, ὅτι εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ πολεμήσωμεν μὲ τὴν Τουρκίαν, οὐχὶ μόνον τώρα, ὅτε διατελοῦμεν εἰς τοιαύτην πολεμικὴν ἀδυναμίαν, ἀλλὰ καὶ οὐδέποτε, καὶ ὅτε ἤμεθα ἱκανώτεροι. Μόνον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἄλλοτε εἶχε τὴν ἰδέαν, ὅτι δυνάμεθα νὰ πολεμήσωμεν μὲ τὴν Τουρκικὴν Αὐτοκρατορίαν, καὶ ἐξέπεμψε τὸν στρατὸν εἰς τὸν Δομοκόν, καὶ συνώδευε τὴν ἔξοδον αὐτοῦ μὲ τὴν περίφημον ἐκείνην ἐγκύκλιον πρὸς τὰς Δυνάμεις δι’ ἧς ἐδήλου αὐταῖς, ὅτι προβαίνει εἰς τὸ παρακεκινδυνευμένον, ἀλλ’ οὐχὶ ἀσύνηθες (insolite) διάβημα τοῦ νὰ καταλάβῃ τὰς ὁμόρους ἐπαρχίας πρὸς ἀσφάλειαν τῆς Ἑλλάδος! Ἡμεῖς λοιπὸν δὲν εἴχομεν ποτὲ τὴν ἰδέαν, οὔτε ἐφρονοῦμεν, ὅτι ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ κινήσῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἐφρονοῦμεν ὅμως καὶ φρονοῦμεν, ὅτι, ὅτε ὁ στρατιωτικὸς διοικητὴς τῆς Κρήτης ὡμολόγει ἐνώπιον τῶν προξένων ὅλων τῶν Δυνάμεων, ὅτι εἶναι ἀνίκανος νὰ διατηρήσῃ τὴν τάξιν, καὶ τὴν ὁμολογίαν ταύτην ἐπισήμως παρ’ αὐτῶν ἐλάμβανεν ἡ Κυβέρνησις, εἶχε τὸ καθῆκον νὰ σπεύσῃ ἐκεῖ καὶ ἀναλάβῃ αὐτὴ τὴν τήρησιν τῆς τάξεως, νὰ ἐπαναφέρῃ αὐτὴ τὴν ἀσφάλειαν εἰς τοὺς σφαζομένους ἡμῶν ἀδελφούς. Ἀλλ’ ἐπενοήθη τότε ἡ περιώνυμος ἐκτόπισις! Καὶ ἠκούσατε τοὺς ἀνελθόντας καὶ κατελθόντας πρὸ ὀλίγου συνηγόρους τῆς Κυβερνήσεως νὰ σᾶς λέγωσι: «Συλλογίσθητε τὸν φοβερὸν ἐξευτελισμόν, ὃν ἤθελεν ὑποστῆ ἡ Ἑλλὰς, ἂν οἱ στόλοι τῶν Δυνάμεων ἐξηνάγκαζον τὰ πλοῖά μας νὰ ἐπανέλθωσιν!» Ἠξεύρω ὅτι τοὺς ἀνάνδρους καὶ τοὺς λιποψυχοῦντας ἐπιτιμῶσι καὶ καταφρονοῦσι, δὲν ἠξεύρω ὅμως πρὸς τοὺς ἀποτολμῶντας, ἔστω καὶ τὰ ἔσχατα, καὶ ἀτυχοῦντας ἄλλο τι νὰ αἰσθάνωνται, εἰμὴ σεβασμὸν καὶ θαυμασμόν. Τοιαύτης τιμῆς ἠξιοῦμεν—καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι αἱ Δυνάμεις ἤθελον ἐκτοπίσει τὸν στόλον μας—ν’ ἀπολαύσωμεν διὰ τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὑπῆρχε τοιοῦτός τις κίνδυνος; Ποία ἦτο ἡ διεθνὴς κατάστασις τῆς Εὐρώπης; Δέκα καὶ πλέον ἐκ τῶν ἀγορευσάντων σᾶς τὸ εἶπον. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς τὸ εἴπω ἐγώ. Ἀλλ’ ἐξέχον σημεῖον τῆς διεθνοῦς καταστάσεως ἦτο, ὅτι μία τις Μεγάλη Δύναμις ἐπεζήτει πάσῃ δυνάμει ἀφορμὴν διὰ νὰ λάβῃ ἱκανοποίησιν κατ’ ἄλλων, ἢ ἄλλης, διότι εἰς στιγμὰς, καθ’ ἃς ἐπενέβη ὑπὲρ τῆς φιλανθρωπίας καὶ ἔδειξεν ὑπὲρ ταύτης ζῆλον εἰλικρινῆ καὶ ἀφιλοκερδῆ, συνησπίσθησαν ἵνα ἀφαιρέσωσιν ἀπ’ αὐτῆς τὸ γέρας τῆς εὐγενοῦς της προθέσεως, ἵνα τὴν ἐμποδίσωσι νὰ ἀπολαύσῃ τὴν δημοτικότητα, ἣν ἐκ τῶν τοιούτων αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα μόνη αὐτὴ καὶ ὁ μεγαλόδοξος λαός της ἐπέδειξαν ἐν Εὐρώπῃ, ἔμελλε νὰ πορισθῇ. Καὶ ὅτι ἡ διεθνὴς κατάστασις τῆς Εὐρώπης ἦτο τοιαύτη, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ χρῆσις βίας καθ’ ἡμῶν, ἀπέδειξαν τὰ μετὰ ταῦτα. Ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη συνησπίσθη, ἵνα ἀποκλείσῃ τὴν Κρήτην. Μία μόνη Δύναμις εἶπε «δὲν μετέχω»,—δὲν εἶπε «σᾶς ἐμποδίζω», εἶπε μόνον «δὲν μετέχω» — καὶ ὑπεχώρησαν ὅλαι. Νομίζετε λοιπὸν, ὅτι, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐτόλμα νὰ πράξῃ ἐκεῖνο, ὅπερ ὤφειλε νὰ πράξῃ, ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλο τι ἐκείνου, τὸ ὁποῖον εἶπον ὑμῖν; Ἡ Κρήτη θὰ κατελαμβάνετο μὲν ἐν ἑνὶ μόνῳ σημείῳ ὑπὸ ὀλίγων στρατιωτῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς μέχρι τοῦ ἄλλου ἄκρου θὰ ἠλευθεροῦτο ἐν ἀκαρεὶ ἀφ’ ἑαυτῆς. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω ὑμῖν ποῖον ἀποτέλεσμα θὰ εἶχεν ἡ ἐμφάνισις ἐκεῖ τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου καὶ ἔστω καὶ ὀλιγίστων στρατιωτῶν. Ἀλλ’ ἀντὶ ἐγὼ νὰ λέγω ἰδίας κρίσεις, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀφηγηθῶ ὠχρῶς μίαν διήγησιν ἀνδρὸς, ὅστις ἤκουσεν ἕνα τῶν ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν τοῦ ἀγγλικοῦ πλοίου «Χοὺδ», ὁ ὁποῖος τὴν ἑπομένην τῶν σφαγῶν ἔφθασεν εἰς Κρήτην καὶ ἀντελήφθη τῆς καταστάσεως ἐκείνης. Ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος τοῦ ἀγγλικοῦ ναυτικοῦ μετὰ συγκινήσεως, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατο νὰ ἐξηγήσῃ τις, εἰμὴ μόνον ἐὰν ἐλάμβανεν ὑπ’ ὄψιν τὰς ἐντυπώσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθη, ἔλεγεν: «Ὅτε ἔφθασα εἰς τὰ Χανία, ὁ κόσμος πανταχόθεν ἔσπευσε πρὸς ἐμὲ, ἐρωτῶν με: «δὲν θὰ ἔλθουν τὰ ἑλληνικὰ πλοῖα;» Εἰς τὰ ὄμματα ὅλων ἦσαν τὰ δάκρυα καὶ ἡ ἀπογοήτευσις, διότι, ὡς ἔλεγον αὐτῷ, ἅμα ἐφάνη ὁ καπνὸς τοῦ ἀγγλικοῦ πλοίου, ὅλοι οἱ Ἕλληνες ἀνεθάῤῥησαν ἐκ τοῦ φόβου, καὶ μετὰ χαρᾶς ἀνεκλαλήτου ἀνέμενον, ἵνα ὁ ἀτμὸς ταχύτερον φέρῃ εἰς τὰ Χανία τὸ ἑλληνικὸν πλοῖον, διότι ὡς ἑλληνικὸν τὸ ἐξέλαβον. Ἡ ἀπογοήτευσις, ὅταν διὰ τῶν τηλεσκοπίων διέκριναν τὴν ἀγγλικὴν σημαίαν, ἦτο κἄτι τι σκληρόν, ἦτο κἄτι τι ἀνεκδιήγητον. Ὁ ἀξιωματικὸς τοῦ ἀγγλικοῦ ναυτικοῦ εἶπεν εἰς αὐτούς: «Μὴ ἀπελπίζεσθε, διότι ὄπισθέν μου εἶδον ἄλλο ἀτμόπλοιον, ἄλλον καπνόν». Καὶ πραγματικῶς μετ’ ὀλίγον ἐφάνη μακρόθεν ἄλλο ἀτμόπλοιον. Ἀλλὰ νέα διάψευσις ἐλπίδων καὶ νέα ἀπογοήτευσις! Τὸ πλοῖον ἦτο γαλλικόν. Τὰ ἰδικά μας ἐκάπνιζον ἐν Φαλήρῳ! Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἵνα δικαιολογήσῃ τὴν ἀπραξίαν ταύτην κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας, ἵνα ἐλαττώσῃ τὴν εὐθύνην αὑτῆς ἐπὶ τῇ ἀτολμίᾳ της, πλὴν τούτων τί ἀντέταξεν; Ἀντέταξε πρῶτον τὴν κατάστασιν τοῦ στόλου καὶ τῶν πλοίων ἐν γένει καὶ ἀορίστως, ὅτι δὲν διήνυον οὔτε πέντε μίλια. Παρέρχομαι τὴν βλάσφημον ταύτην πρόφασιν, διότι ἠναγκάσθη νὰ τὴν ἀνακαλέσῃ ὁ εἰπὼν ταύτην κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐνέμεινε καὶ θὰ ἐμμείνῃ ἀκόμη· ἔρχομαι εἰς τὸν φόβον τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἐὰν, ὡς προεῖπον, εἰς Κρήτην κατέπλεον τὰ πλοῖα καὶ ἀπεβιβάζοντο στρατιῶται Ἕλληνες, ὑπῆρχε δύναμις τουρκικὴ ἐπαρκὴς ν’ ἀντιταχθῇ κατ’ αὐτῶν καὶ κατὰ τῶν Κρητῶν, ἐν ἐνθουσιασμῷ πλέον ἐξεγειρομένων ἀπὸ τοῦ ἑνὸς μέχρι τοῦ ἄλλου ἄκρου; Γνωρίζετε ὅτι 1200 Τοῦρκοι ἦσαν ἐγκεκλεισμένοι καὶ πολιορκούμενοι ἐν Βάμῳ. Δὲν εἶχε τόσην δύναμιν ἡ Τουρκικὴ διοίκησις νὰ λύσῃ τὴν πολιορκίαν, καὶ ἠναγκάσθη νὰ ὁπλίσῃ τοὺς Βεγγαζίους, οἱ ὁποῖοι αἰσχρῶς ὑπεχώρησαν εἰς πρώτην ἀπόπειραν πρὸς λύσιν τῆς πολιορκίας ἐκείνης. Στρατὸς ἄλλος δὲν ὑπῆρχε, στρατὸν δὲν ἠδύνατο μετὰ τὴν ἄφιξιν τοῦ στόλου ν’ ἀποστείλῃ ἐκεῖ ἡ Τουρκία. Θὰ ἐδημιουργεῖτο δὲ τετελεσμένον γεγονὸς, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἐπαναφέρουν εἰς τὸ πρώην καθεστὼς αἱ Δυνάμεις. Ἀλλὰ διὰ νὰ τὸ ἐπαναφέρουν, ἀπῃτεῖτο ἡ πλήρης αὐτῶν συμφωνία. Ἡ ἱστορία τῶν τελευταίων τούτων ἐτῶν ἀποδεικνύει σαφῶς, νομίζω, ὅτι, ὁσάκις αἱ Δυνάμεις διαφωνοῦν, μένουσιν ἀδρανεῖς, ἐνεργοῦν δὲ μόνον ὅταν ἦναι σύμφωνοι. Ὑπῆρχε φόβος συμφωνίας καὶ τῶν ἓξ Δυνάμεων; Οὐδείς. Ἄρα τὸ τετελεσμένον ἐκεῖνο γεγονὸς ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀνατραπῇ. Πρὸς τί ὁ εὐρωπαϊκὸς πόλεμος; Διὰ τὴν ἀφῃρημένην ἰδέαν, ἥτις ἀνεγράφη εἰς τὴν συνθήκην τοῦ 1856 καὶ ἥτις δεκάκις ἔκτοτε παρεβιάσθη, περὶ τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας; Ἀλλὰ δὲν νομίζετε ὅτι τοῦτο εἶναι πλάνη καὶ οὐδὲν πλέον, εἶναι μεταφυσικὴ δικαιολογία, τὴν ὁποίαν κατασκευάζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ διανοίᾳ του, ἥτις εἶναι ἀκένωτος πηγὴ τοιούτων προφάσεων; Ποῖα μεγάλα συμφέροντα Δυνάμεων ἐκινδύνευον, ὅπως μία τις ἐξ αὐτῶν ἢ δύο ἢ τρεῖς ἐπιδιώξωσι τὴν πραγματοποίησίν των διὰ τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ πρώην καθεστῶτος; Ἠπειλήθη εἰς τὰ Ἀρμενικὰ εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ἐὰν ἐπέμενεν ἡ Ἀγγλία. Ἀλλὰ διατί; Διότι τὸ Ἀρμενικὸν ζήτημα εἶναι ζήτημα σφόδρα ἐνδιαφέρον τὴν Ρωσσίαν· διότι γνωρίζετε ὅτι Ἀρμενία εἶναι καὶ ἐν τῇ Ρωσσικῇ αὐτοκρατορίᾳ καὶ ἐν τῇ Τουρκικῇ. Ἠπειλεῖτο εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, διότι, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ ἐπέμβασις ὑπὲρ τῶν Ἀρμενίων, ἔπρεπε νὰ παραβιασθῶσι τὰ στενὰ τοῦ Ἑλλησπόντου· ἔπρεπε τουτέστι νὰ γείνῃ παραβίασις τῆς πλέον περιμαχήτου διατάξεως τῶν συνθηκῶν. Ποῖα συμφέροντα ὅλως ἐθίγοντο, ποῖαι Δυνάμεις θὰ ἐζημιοῦντο, ἐὰν ἡμεῖς κατελαμβάνομεν τὴν Κρήτην; Οὐδὲν ἄλλο ἠδύνατο νὰ γείνῃ, εἰμὴ ἀναγνώρισις τοῦ τετελεσμένου γεγονότος. Ἀλλὰ δὲν τὸ λέγω ἐγὼ μόνον σήμερον, δὲν τὸ εἶπον πρὸ ἐμοῦ δεκάδες ἐπιλέκτων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, σᾶς τὸ εἶπεν ὁ φίλτατος ὑμῶν πολιτικὸς ἀνὴρ, ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γαλλίας, σᾶς τὸ εἶπε πρὸ ὀλίγου χρόνου ἐν τῇ ἐφημερίδι, τὴν ὁποίαν αὐτὸς ἐκδίδει, τῆς ὁποίας αὐτὸς εἶναι ὁ ἰδιοκτήτης, καὶ ἡ ὁποία συντάσσεται ὑπὸ τὰς ἐμπνεύσεις αὐτοῦ. Ἡ ἐφημερὶς αὕτη εἶναι ἡ «République Francaise». Σᾶς εἶπε σαφῶς καὶ ἀπεριφράστως, ὅτι ἐχάσατε τὴν εὐκαιρίαν, μὴ καταλαβόντες τὴν Κρήτην ἀμέσως μετὰ τὰς σφαγὰς, καὶ σᾶς τὸ εἶπε διὰ νὰ σᾶς ἀποστομώσῃ, ἐὰν τυχὸν ἠθέλετε μετὰ τὴν ἀτολμίαν σας ἐκείνην ὑποβάλει ἀξιώσεις περὶ τῆς τύχης τῆς Κρήτης, ἢ περὶ αὐξήσεως τῶν προνομίων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα αὐταὶ μόνον ἐνόουν νὰ χορηγήσουν εἰς τὴν Κρήτην. Αἰρομένου λοιπὸν οὕτω καὶ τοῦ τελευταίου χαρακώματος, ὄπισθεν τοῦ ὁποίου ὠχυρώθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τουτέστι τοῦ φόβου τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, ποία σᾶς μένει δικαιολογία, διότι δὲν ἐπέμψατε τὰ πλοῖα καὶ δὲν κατελάβετε τὴν Κρήτην, καὶ δὲν ἐδημιουργήσατε τετελεσμένον γεγονός; Σᾶς ἐρωτῶ. Καμμία! Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ δικαιολογία, ὑπάρχει ὅμως ἐξήγησις, καὶ τὴν ἐξήγησιν ταύτην ὀφείλομεν νὰ τὴν εὕρωμεν. Θὰ τὴν εὕρωμεν ἐκ τῶν ψιθυρισμῶν τῶν ὑποκώφων, θὰ τὴν εὕρωμεν ἐξ ἐμμέσων πληροφοριῶν, θὰ τὴν ἀνεύρωμεν ἀσφαλέστερον ἐκ τῆς ἀναδιφήσεως τῆς ἱστορίας. Εἰς τὴν ἀναδίφησιν τῆς ἱστορίας μοὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν προχθὲς ὁ ἴδιος κ. Πρωθυπουργός· μοὶ τὴν ἔδωκεν ἀπαντῶν εἰς μίαν φράσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας Βουλευτοῦ, εἰπόντος, ὅτι εἶχεν ἐστραμμένα τὰ ὄμματα ἀλλαχοῦ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς, νομίζω, ὅτι τὴν φράσιν αὐτὴν εἶπε, χωρὶς νὰ ἀναφέρηται ἡ ἔννοια αὐτῆς εἰς παρελθὸν ἱστορικὸν γεγονός· τὴν εἶπεν ἴσως τυχαίως. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος τὴν εἶχεν ἀκούσει πολλάκις ἄλλοτε, ἀμέσως ἐνόμισεν ὅτι αὕτη ῥίπτεται ἐπίτηδες, καὶ ἀνέτρεξεν εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ προσεπάθησε νὰ δικαιολογηθῇ διὰ τὴν φράσιν ταύτην, τὴν ὁποίαν εἶπε περὶ αὐτοῦ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ὁ συμμετασχὼν τοῦ ἐν Βερολίνῳ Συνεδρίου. Ἀληθῶς μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν τοῦ ἐν Βερολίνῳ Συνεδρίου μακρὰ καὶ πεισματώδης ἐγένετο ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων συζήτησις περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς Συνδιασκέψεως ἐκείνης, πολλοὶ δ’ ἐπετέθησαν κατὰ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν ὑπεστήριξεν ἐπαρκῶς τὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος. Ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ, ὑπεραμυνόμενος ἑαυτοῦ καὶ τῶν συναδέλφων του, διὰ μακρῶν ἐξήγησεν εἰς τὴν Βουλὴν, τί ἔπραξεν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος καὶ διατὶ δὲν ἦτο δυνατὸν πλειότεραι νὰ χορηγηθῶσιν αὐτῇ παροχαί· ἔλεγε δὲ μεταξὺ ἄλλων: «....Ὁ εὐγενής μου φίλος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς (ὁ λόρδος Σώλσβαρυ) κατέβαλε πᾶσαν προσπάθειαν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ἧς τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε σπουδαία αὔξησις τῶν ὁρίων καὶ τῶν πόρων αὐτῆς. Ἀλλὰ παρὰ τοῖς ἀντιπροσώποις τῆς Ἑλλάδος δὲν εὕρομεν τὴν ἀνταπόδοσιν συμπαθείας, ἣν ηὐχόμεθα νὰ τύχωμεν παρ’ αὐτῶν. Οἱ ὀφθαλμοί των ἦσαν ἐστραμμένοι ἀλλαχοῦ.» Ὅτε ἄλλοτε ἐκρίνετο ἡ πολιτεία τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ ἠλέγχετο ἡ πολιτεία αὐτοῦ ἢ ἐν τῷ Συνεδρίῳ, πρὸς ἀπόδειξιν δὲ τοῦ ὅτι σφαλερῶς ἐπολιτεύθη ἀνεγινώσκοντο οἱ λόγοι οὗτοι τοῦ λόρδου Βήκονσφηλδ, διαμαρτυρόμενος ὁ νῦν μὲν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τότε δὲ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, καὶ διερμηνεύων ἄλλως τὸ κείμενον, ἔλεγεν ὅτι ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ ἐνόει, ὅτι εἶχεν ὁ ἡμέτερος ἀντιπρόσωπος ἐστραμμένα τὰ ὄμματα πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν,—ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ἦσαν ἐστραμμένα τὰ ὄμματα πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος προχθὲς ἐχαρακτήρισε γελοίους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διενοήθησάν ποτε νὰ ἀξιώσωσιν, ὅπως ἡ Ἑλλὰς θεωρῆται ἡγέτις τοῦ Ἑλληνισμοῦ!

§89ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Διότι εἶναι.

§90ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ὅταν ὁ Πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος λέγῃ, ὅτι ἡ ἱστορία μίαν ἡμέραν θὰ ὀνομάσῃ γελοίους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ταῦτα ὠνειροπόλησαν, σᾶς ἐρωτῶ, ἠδύνατό ποτε νὰ ἔχῃ ἐστραμμένα τὰ ὄμματα πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν; Ἀλλὰ βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἰρωνεύθη ὁ Βήκονσφηλδ τὸν τότε ἀπεσταλμένον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τοιούτων λόγων, ὅταν ὁ συνάδελφός του καὶ αὐτὸς προέτειναν ἐν τῷ Συνεδρίῳ νὰ γείνῃ δεκτὴ ἡ Ἑλλάς, ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Σᾶς ἀνέγνωσε πρὸ ὀλίγης ὥρας ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς τοὺς λόγους ἐκείνους τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ. Θὰ ἐπιτρέψητε καὶ εἰς ἐμὲ νὰ ἀναγνώσω ὀλίγας τινὰς λέξεις τοῦ τότε ἀναπληρωτοῦ τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, καὶ πάλιν τοὺς λόγους αὐτοῦ τοῦ ἰδίου. Ὁ κ. Κρὸς, ὁ ἀναπληρῶν τότε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν Λονδίνῳ, ἐν ταῖς ὁδηγίαις, τὰς ὁποίας ἔπεμπε πρὸς τὸν λόρδον Βήκονσφηλδ καὶ πρὸς τὸν λόρδον Σώλσβαρυ, ἔλεγεν, ὅτι καὶ ἄλλα τινὰ Κράτη θ’ ἀναζητήσωσιν, ὅπως ἀντιπρόσωποι αὐτῶν εἰσέλθουν ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, ὑπὲρ πάντα ὅμως ταῦτα τὰ Κράτη ἡ Ἑλλὰς δικαιοῦται νὰ τύχῃ τοῦ προνομίου τούτου, διότι ἑνοῦται διὰ στενωτάτων δεσμῶν πρός τινας πληθυσμοὺς, περὶ τοῦ μέλλοντος τῶν ὁποίων προνοεῖ ἡ συνθήκη, καὶ ὡς ἐκ τούτου φαίνεται ἔχουσα τὰ μᾶλλον ἀναντίῤῥητα δικαιώματα. «Θέλετε λοιπὸν, προσέθετεν ὁ κ. Κρὸς, ὑποστηρίξει τὴν ἀπαίτησιν ταύτην τῆς Ἑλλάδος ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀνάσσης κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Συνόδου, προσπαθοῦντες παντὶ σθένει νὰ τύχητε ὑπὲρ αὐτῆς ἐλευθερίου καὶ εὐρείας παραχωρήσεως τοιούτου δικαιώματος.» Κατὰ τὰς ὁδηγίας ταύτας τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ὁ λόρδος Σώλσβαρυ, ἀφοῦ περιέγραψεν ἐν τῷ Συνεδρίῳ πῶς ἔχουσι τὰ τῆς χερσονήσου τοῦ Αἵμου, πῶς ἔχουσι τὰ τῶν ἐν αὐτῇ ἀνταγωνιζομένων φυλῶν, εἶπε: «Ταῦτα ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ἡ Ἀγγλία, προτείνει ν’ ἀνατεθῇ ἡ ἀντιπροσώπευσις τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς εἰς τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος, προσκαλούμενον νὰ συμμετάσχῃ τῶν συζητήσεων τοῦ Συνεδρίου, ἢ τοὐλάχιστον νὰ παρευρίσκηται εἰς πάσας τὰς συνεδριάσεις, ἐν αἷς πρόκειται νὰ συζητηθῶσι ζητήματα, σχετιζόμενα πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς.» Τοιαύτην ἀναγνώρισιν τῆς ἡγεσίας τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος ἐπὶ τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ πρὸ χρόνων ἔχουσιν ἀναγνωρίσει οἱ ἄλλοι, ἔχουσιν ἀναγνωρίσει ἐκεῖνοι, περὶ τῶν ὁποίων ἔλεγε προχθὲς ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς, ὅτι μᾶς συνείθισαν ν’ ἀκούωμεν παρ’ αὐτῶν οὐχὶ εὐαρέστους λόγους συνήθως. Ἀλλὰ τὴν ἡγεσίαν τῆς μικρᾶς ταύτης γωνίας ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ τὴν ἀναγνωρίσουν σήμερον οἱ διπλωμάται τῆς Εὐρώπης· τὴν ἔχει ἀναγνωρίσει ἡ ἱστορία καὶ ὁ χρόνος, ἀφοῦ ἡ μικρὰ αὕτη γωνία ἡγεῖται τοῦ Ἑλληνισμοῦ, οὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ἤρξατο. Ἀπὸ χρόνων ἀμνημονεύτων αἱ Ἀθῆναι καὶ ἡ Σπάρτη ἡγοῦντο τῶν ἁπανταχοῦ Ἑλληνικῶν ἀποικιῶν, ἀπὸ δὲ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως συμβόλαιον δι’ αἵματος γραφὲν ἐκύρωσε τὴν προαιώνιον ταύτην δύναμιν τῆς Ἑλλάδος, ἥτις θεωρεῖται ὁ ἡγήτωρ τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Πάντα δὲ κλονισμὸν, ὅστις τοὺς δεσμοὺς δύναται κἄπως νὰ χαλαρώσῃ, πάντα κλονισμὸν ἔχομεν καθῆκον νὰ στιγματίζωμεν, ἵνα μὴ πιστευθῇ ποτε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς διενοήθη νὰ στερηθῇ τοιαύτης ἐξόχου τιμῆς καὶ νὰ παραλείψῃ τὸ μέγα αὑτῆς καθῆκον πρὸς τοὺς ὁμαίμονας ἀδελφοὺς. Ὅτε δὲ ὁ λόρδος Σώλσβαρυ προέβαλε τὴν πρότασιν ταύτην ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, τίς ἀντεῖπεν; ἀντεῖπε πρῶτον ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Δυνάμεως ἐκείνης, τῆς ὁποίας τὰς συμβουλὰς δυστυχῶς ἢ τὰς ἐπιθυμίας ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις καὶ κατὰ τὴν 14 Μαΐου. Ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ρωσσίας ἐπολέμησε τὴν πρότασιν τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, ἰσχυριζόμενος ὅτι ἡ Ρωσσία παρίσταται ἐν τῷ Συνεδρίῳ ὡς προστάτης ὅλων τῶν Χριστιανῶν τῆς Τουρκίας, ἀνεξαρτήτως πάσης διακρίσεως φυλῆς, καὶ ἑπομένως αὐτὴ ἔχει τὸ καθῆκον νὰ θεωρῆται προστάτης αὐτῶν, ὅτι δ’ ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο νὰ περιορισθῇ μόνον εἰς τὸ νὰ ἐκφράσῃ παράπονα ἢ παρατηρήσεις διὰ τὰς ὁμόρους αὐτῇ ἐπαρχίας, οὐχὶ ὅμως περὶ τῶν ἐπαρχιῶν, αἱ ὁποῖαι ἔχουσι πληθυσμὸν μικτόν. Συμφώνως δὲ πρὸς τὰς ἀντιῤῥήσεις ταύτας ὁ δεύτερος πληρεξούσιος τῆς Γαλλίας ὑπέβαλε πρότασιν τὴν ἀκόλουθον (ἀναγινώσκει): «Τὸ Συνέδριον, ἔχον ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐν τῇ συζητήσει τῶν νέων ληπτέων μέτρων πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ Ἀνατολῇ, εἶναι δίκαιον νὰ χορηγηθῇ εἰς τὴν ἐν Ἀθήναις Αὐλὴν ἡ εὐκαιρία πρὸς ἔκφρασιν τῶν πόθων αὐτῆς, ὧν ἡ γνῶσις δύναται ν’ ἀποβῇ ὠφέλιμος πρὸς τὰς Δυνάμεις, προσκαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν τῆς Αὐτῆς Ἑλληνικῆς Μεγαλειότητος νὰ ὑποδείξῃ ἀντιπρόσωπον, ὅστις θέλει γείνῃ δεκτὸς, ὅπως ἐκθέσῃ τὰς παρατηρήσεις τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὴν συζήτησιν περὶ τῆς τύχης τῶν ὁμόρων τοῦ βασιλείου ἐπαρχιῶν καὶ δυνάμενον νὰ προσκαλῆται ὁσάκις τὰ μέλη αὐτοῦ θεωρήσωσι τοῦτο σκόπιμον.» Μετὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς προτάσεως ταύτης, φοβούμενος ὁ λόρδος Σώλσβαρυ, ὡς τοὐλάχιστον ἐξ ὅλων τῶν ἱστορικῶν τεκμηρίων ἐξάγεται, μὴ ἀποῤῥιφθῇ ἡ πρότασις αὐτοῦ ἐντελῶς, γένηται δὲ δεκτὴ, ὡς ὑπεβλήθη, ἡ πρότασις τοῦ Γάλλου ἀντιπροσώπου, ὑπέβαλε τροπολογίαν, διὰ τῆς ὁποίας προέτεινεν, ὅπως ἀντὶ τῶν λέξεων «τῶν ὁμόρων ἐπαρχιῶν» τεθῶσιν αἱ λέξεις «Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν». Τότε ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Αὐστρίας κόμης Ἀνδράσσυ ἠρώτησε τὸν λόρδον Σώλσβαρυ, ποία εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο ὅρων, ὁ δὲ λόρδος Σώλσβαρυ ἀπήντησε: «Διαφορὰ εἶναι, ὅτι Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι ὑπάρχουσιν ὄχι μόνον ἡ Ἤπειρος καὶ ἡ Θεσσαλία, ἀλλὰ καὶ ἡ Μακεδονία καὶ ἡ Θράκη καὶ ἡ Κρήτη.» Μετὰ τὴν ἐξήγησιν ταύτην τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ ὁ κόμης Ἀνδράσσυ ἐψήφισεν ὑπὲρ τῆς τροπολογίας. Ὑπὲρ ταύτης ἐψήφισε καὶ ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἰταλίας. Οὕτως ἡ τροπολογία τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ ἔλαβε τρεῖς ψήφους ὑπὲρ καὶ τρεῖς κατά. Ἀλλὰ, κατὰ τὰ κεκανονισμένα, ἐπειδὴ ἐν ἰσοψηφίᾳ αἱ προτάσεις καὶ αἱ τροπολογίαι ἀπεῤῥίπτοντο, ἀποῤῥίπτεται ἡ τροπολογία τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, καὶ γίνεται δεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Γαλλίας. Ταῦτα εἶπον, ὄχι δι’ ἄλλον λόγον, ἀλλὰ διότι ἐκ τῆς ἱστορίας καὶ τῶν διδαγμάτων αὐτῆς δυνάμεθα νὰ ὠφεληθῶμεν ἐν τῷ παρόντι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Ἔκτοτε ὑπεδεικνύοντο αἱ τάσεις καὶ βλέψεις ὡρισμένων Δυνάμεων, καὶ ἐκ τῶν τότε γενομένων δύναταί τις νὰ ἴδῃ ποία ἀλληλουχία ὑπάρχει πρὸς τὰ σήμερον ἢ πρὸ ὀλίγου γενόμενα. Αἰρομένου, ἔλεγον πρότερον, τοῦ λόγου καὶ τῆς προφάσεως, ὄπισθεν τῆς ὁποίας ὠχυρώθη ὁ Πρωθυπουργὸς, ὅπως μὴ ἀποστείλῃ τὰ πλοῖα εἰς τὴν Κρήτην, τοῦ λόγου τουτέστι τοῦ κινδύνου τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἢ τοῦ κινδύνου τῆς ἐκτοπίσεως τοῦ στόλου μας, νομίζω, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ὑπολείπεται πρὸς ἐξήγησιν τῆς διαγωγῆς του ἐκείνης ἢ τὸ ὅτι ὑπήκουσεν εἰς συμβουλὰς δοθείσας παρ’ ἐκείνων, παρὰ τῶν ὁποίων δὲν ὤφειλε ν’ ἀκούῃ συμβουλάς. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, καὶ ἐπὶ ταύτης καλούμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ αὕτη τοῦ προσφάτου παρελθόντος παρέχει ἡμῖν τὸ τεκμήριον ποία τις ἔσται καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ προσεχοῦς μέλλοντος, καὶ περὶ ταύτης ἔχει καθῆκον ἡ Βουλὴ ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ καὶ ἐν σχέσει πρὸς τὸ Κρητικὸν ζήτημα νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην της. Καὶ ὄντως οἱ πλεῖστοι ἐκ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ περὶ τῆς πολιτικῆς ταύτης ἐποιήσαντο λόγον, καὶ εἶπον ὅτι ἡ κατάστασις, ἐν τῇ ὁποίᾳ διατελεῖ σήμερον ἡ Ἀνατολή, ἡ θέσις τῶν Δυνάμεων πρὸς ἀλλήλας, αἱ ἀντιζηλίαι καὶ τὰ συμφέροντα αὐτῶν, ἡ ὁσημέραι διαρκῶς καὶ ἀνενδότως ἐκλείπουτα ἐξουσία τῆς τουρκικῆς αὐτοκρατορίας, αἱ καταπιέσεις αἱ γενόμεναι ἐν ταῖς τουρκικαῖς ἐπαρχίαις, ὅλα ταῦτα προοιωνίζουσι λίαν πιθανὴν διατάραξιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, διατάραξιν, ἡ ὁποία δὲν πρέπει νὰ εὕρῃ ἡμᾶς οὔτε πολιτευομένους ὡς ἐπολιτεύθημεν ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, ἀλλὰ καὶ οὔτε ἀνετοίμους πολεμικῶς, διότι δὲν θὰ ἔχωμεν τὴν εὐτυχίαν νὰ ἔχωμεν καὶ πάλιν ἀντικρὺ ἡμῶν πολιορκούμενον τὸν Βάμον, καὶ τὸν Τουρχὰν πασσᾶν ὁμολογοῦντα ὅτι δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ τηρήσῃ τὴν τάξιν. Ἡ πιθανή, ἡ πιθανωτάτη διατάραξις ἐν τῇ Ἀνατολῇ δύναται, καὶ ἂν δὲν φέρῃ τὴν ὁριστικὴν λύσιν ἐν τῷ Ἀνατολικῷ ζητήματι, δύναται νὰ προδικάσῃ ἐν μέρει αὐτήν, καὶ δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ προδικάσῃ αὐτὴν κατὰ τὸ μέρος ἐκεῖνο, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἐνδιαφερόμεθα· δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ ἐπέλθῃ μερική τις λύσις, ἡ ὁποία νὰ καταστρέψῃ πᾶσαν ἐλπίδα περὶ τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος. Καὶ γνωρίζομεν δυστυχῶς ἐκ τῆς πείρας, ὅτι, ὁσάκις ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη πολιτευομένη οὕτως, ὡς πολιτεύεται νῦν καὶ πρὸ ὀλίγου, καὶ ὁσάκις εὑρέθη ἀνέτοιμος οὕτως, ὡς ἤμεθα καὶ εἴμεθα νῦν, ὅτι αὐτῶν ἰδίως τῶν εὐμενῶν δι’ αὐτοὺς περιστάσεων ἐπωφελοῦνται οἱ ἐχθροὶ καὶ οἱ ἀντίζηλοι ἡμῶν, εἴτε μικροὶ εἶναι οὗτοι, εἴτε μεγάλοι, εἴτε μέγιστοι. Τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἡ ὁποία μέχρι σήμερον ἰσχύει, τὴν πολιτικὴν ταύτην ἐκπροσωπεῖ ἡ Κυβέρνησις, καὶ τὴν ἀπόδειξιν τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐννοεῖ νὰ πολιτεύηται αὕτη, μᾶς τὴν ἔδωκεν ἐπισήμως, τετυπωμένην διὰ λαμπρῶν στοιχείων· εἶναι τὸ πρόγραμμα αὐτῆς, ὁ προϋπολογισμός. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897, τουτέστι τοῦ ἔτους τούτου, κατὰ τὸ ὁποῖον φοβούμεθα μὴ διαταραχθῇ ἡ ἐν τῇ Ἀνατολῇ τάξις ἐπὶ ζημίᾳ καὶ ὀλέθρῳ ἡμῶν ὁριστικῶς, ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ἔτους τούτου εἶναι προϋπολογισμὸς ἀδρανείας, ἀπραξίας, μοιρολατρείας. Εὐτυχῶς, ἂν καὶ γνωρίζω τὴν πίστιν τὴν ἀκλόνητον τῆς πλειονοψηφίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἂν καὶ γνωρίζω τὴν σταθερότητα τῶν πολιτικῶν γνωμῶν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἂν καὶ ἀναγνωρίζω τὸν μέγαν ἀριθμὸν, ὃν σύρει κατόπιν του, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη θὰ καταπέσῃ, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ προϋπολογισμός σας θὰ ξεσχισθῇ, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι θὰ ἀλλάξητε πολιτικὴν καὶ θὰ φθάσητε εἰς τὸ ἀντίθετον ἄκρον. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ταύτην, διότι τὸ θέλει ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Στηρίζω τὴν πεποίθησιν...

§91ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Ἀνεγνώσατε τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως;

§92ΒΑΛΕΤΤΑΣ. .. Στηρίζω τὴν πεποίθησίν μου ταύτην ἐπὶ τοῦ φρονήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅπερ ἀπὸ πολλοῦ ἤρχισεν ἐκδηλούμενον, ἀπὸ πολλοῦ ἤρχισεν ἐπιβαλλόμενον. Στηρίζω τὴν πεποίθησίν μου ταύτην ἐπὶ τοῦ στοιχείου ἐκείνου τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ τῆς Πολιτείας, τὸ ὁποῖον, καὶ ἐκ φρονήματος καὶ ἐκ καθήκοντος καὶ ἐκ παραδόσεων καὶ ἐκ φιλοτιμίας, αἰσθάνεται ἰσχυρότερον τοὺς ὑποφαινομένους κινδύνους τοῦ Γένους, καὶ τοὺς αἰσθάνεται ἰσχυρότερον, διότι εἰς τὸ στοιχεῖον τοῦτο θὰ καταφύγωμεν, ἵνα περισώσωμεν ὅσα ναυάγια ἤθελεν ἀφήσει ἡ ἀπρονοησία ἡμῶν, καὶ τῶν ἐχθρῶν ἡ ἐπιτηδειότης τὴν στηρίζω ἐπὶ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ὁ ὁποῖος, ἐν τῇ συναισθήσει τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα θὰ τῷ ἐπιβληθῶσι μίαν ἡμέραν, αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην τῶν ταχειῶν παρασκευῶν, καὶ δὲν ζητεῖ τίποτε ἄλλο, παρὰ αὐτό. Ἐπὶ τέλους στηρίζω τὴν πεποίθησίν μου ταύτην ἐπὶ τοῦ Βασιλέως ἡμῶν. Φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι θὰ ἐξέλθῃ ὁ Βασιλεὺς τῆς ἀδρανείας, ἐν τῇ ὁποίᾳ διατελεῖ, θὰ διακρίνῃ τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἐπικρέμανται κατὰ τῆς πληρώσεως τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος, καὶ ὅτι θ’ ἀναλάβῃ Αὐτὸς τὴν ἐργασίαν τῆς πολεμικῆς παρασκευῆς τοῦ ἔθνους, θὰ ἐπιβλέψῃ Αὐτὸς μετὰ τῶν υἱῶν του, καὶ δὲν θὰ λησμονήσῃ οὔτε θὰ παρίδῃ διατὶ ἐγένετο Βασιλεὺς ἡμῶν καὶ ἵνα τί ἐκλήθη Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων. (Εὖγε! εὖγε! χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§93ΣΠ. ΤΥΠΑΛΔΟΣ ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Δὲν θὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, καθόσον ἱκανὰ ἐλέχθησαν καὶ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Μόνον λαμβάνω τὸν λόγον, ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ἐξ ὅσων ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορευσάντων, τρεῖς μομφαὶ ἀποδίδονται τῇ Κυβερνήσει. Αʹ) Ὅτι δὲν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Βʹ) Ὅτι δὲν ἀπέστειλε τὸν στόλον εἰς τὰ Κρητικὰ ὕδατα ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ Γʹ) Ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀστόχως ἐπολιτεύθη ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος μέχρι σήμερον. Ἂς ἐξετάσωμεν ἑκάστην τῶν τριῶν, ὡς εἴρηται, μομφῶν. Ἀφοῦ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς μετὰ παῤῥησίας καὶ ἐπιμονῆς ἐδήλωσαν, ὅτι ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων ζημιοῖ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὤφειλεν ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ μὴ ἐπιμείνῃ, ἀλλὰ νὰ ἐπιφυλαχθῇ νὰ ζητήσῃ ταῦτα καὶ νὰ συζητήσῃ ἐπ’ αὐτῶν μετὰ τὴν ὁριστικὴν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, διότι τὸ ζήτημα τοῦτο εἰσέτι δὲν ἔληξε, καὶ τίς οἶδε, μέχρις οὗ λυθῇ, τίνα ἄλλα σοβαρὰ γεγονότα θὰ προκύψωσι. Μετὰ τὴν λύσιν λοιπὸν ὤφειλε νὰ προκαλέσῃ τὸν ἔλεγχον, πᾶσα ὅμως ἀπὸ τοῦ νῦν ἐπὶ τοῦ προκειμένου συζήτησις ἀποβαίνει οὐ μόνον ματαία, ἀλλὰ καὶ ἐπιζήμιος. Ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον. Ποῖος κυβερνήτης τῆς Ἑλλάδος ἤθελεν ἀναλάβει τὴν βαρεῖαν εὐθύνην τῆς ἀποστολῆς τοῦ στόλου, ὑφ’ ἃς διατελοῦμεν περιστάσεις, ἐνῷ οὐδεμίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων εἴχομεν εὐνοϊκήν; Ἐὰν δὲ ὁ στόλος ἡμῶν ἀνεχώρει διὰ τὰς Κρητικὰς θαλάσας, δύο τινὰ ἠδύναντο νὰ συμβῶσιν. Ἢ αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἤθελον ζητήσει τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ στόλου, καὶ τότε θὰ ἦτο αἶσχος διὰ τὴν Ἑλλάδα νὰ τὸν ἀνακαλέσῃ, διότι θὰ ἐφαίνετο ὑποκύπτουσα εἰς ἀνωτέραν θέλησιν, ἀποβάλλουσα οὕτω τὰ κυριαρχικά της δικαιώματα. (Ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς στόλος ἀνεχώρει εἰς δοῦλα Ἑλληνικὰ ὕδατα, ἢ ἔπρεπε νὰ ἐπανέλθῃ ἐν δόξῃ, ἢ νὰ μὴ ἐπανέλθῃ διόλου). Ἢ, ἂν ὁ στόλος ἀπεστέλλετο, καὶ ἂν μὴ ἡ Εὐρώπη ἀπῄτει τὴν ἀνάκλησίν του, ἡ Τουρκία θὰ διέκοπτε τὰς σχέσεις πρὸς ἡμᾶς. Ἀλλ’ ὑπὸ τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας διατελοῦμεν, ἔχομεν στρατὸν καὶ χρήματα, ἵνα ἀντιπαραταχθῶμεν καὶ ἐπιβληθῶμεν; Ἄλλως τε ἡ Ἑλλὰς ἔχει καὶ ἄλλα καθήκοντα, ἐπίσης ὑψηλὰ, προκειμένου νὰ ῥίψῃ τὸν περὶ τῶν ὅλων κύβον. Ἡ δὲ Κρήτη ἀπέκτησε πλείονα δικαιώματα τῆς συνθήκης τῆς Χαλέπας, καὶ κατὰ τὴν ταπεινήν μου γνώμην τὸ ἀπόκτημα τοῦτο εἶναι ἡ προτελευταία βαθμὶς πρὸ τῆς ἑνώσεως μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. Ὡς πρὸς τὴν ἄστοχον πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, ποῦ βασίζονται οἱ κατηγοροῦντες αὐτήν, ἀφοῦ στεροῦνται ἐγγράφων; Βασίζονται εἰς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, ὅστις ἐκ τῆς ὑψηλῆς θέσεως αὐτοῦ εἶπε «Greece not willing Candia», καὶ οὐχί, ὡς ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς Ἄρτης, «The Government not Will Candia». Τοῦτο εἶναι ἰδέα τοῦ Ὑπουργοῦ, ἡ ὁποία οὐδόλως ἐπιβαρύνει τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ὥστε καλῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις. Ἐπὶ τέλους συνιστῶ εἰς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους νὰ μὴ ἀναφέρωσιν ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ θεμάτων τοιούτων τὸ ὄνομα τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, οὐδὲ ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι Κυβερνεῖον τῆς Ρωσσίας, ἢ ὅτι ἀκολουθεῖ ξένην πολιτικήν, καθόσον τὰ τοιαῦτα οὐ μόνον δὲν ὠφελοῦσιν, ἀλλὰ μᾶλλον βλάπτουσιν. Αἱ δὲ Κυβερνήσεις τῆς Ἑλλάδος ἔχουσι τὸ καθῆκον νὰ καιροφυλακτῶσι τὰς περιστάσεις καὶ νὰ συνεννοῶνται μὲ ἐκείνας τῶν Δυνάμεων, ὧν τὸ συμφέρον συμβαδίζει μὲ τὸ ἡμέτερον. Ὡς ἐκ τῶν ῥηθέντων ἡ ψῆφός μου θὰ δοθῇ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Ὑποβάλλω δὲ πρότασιν, ὅτι «ἡ Βουλή, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἐπιδοκιμάζει τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν».

§94Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ἀληθῶς ἀπὸ τεσσάρων ἡμερῶν ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας διεξάγεται σπουδαιοτάτη συζήτησις ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος καὶ ἐπὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν διαχείρισιν αὐτοῦ, ἐξεφράσθησαν δὲ διάφοροι μομφαί, νομίζω ὅτι εὐνόητον ἀποβαίνει, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν εἰς ἕτερον θέμα τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἐὰν μὴ ἡ Βουλὴ ἐκφράσῃ γνώμην ἐπὶ τῶν ἤδη λεχθέντων. Ὡς πόρισμα λοιπὸν τῆς πρὸ τεσσάρων ἡμερῶν ἀρξαμένης συζητήσεως λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Ἡ Βουλή, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, καὶ ἐγκρίνουσα τὰς ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς γνώμας αὐτῆς, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Παρακαλῶ δὲ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ ἐρωτήσῃ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς ἐπ’ αὐτῆς δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§95Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἵπετο νὰ μὲ ἀγάγῃ ἐπὶ τὸ βῆμα ἡ ἐκτροπὴ ἀπὸ τοῦ κυρίου θέματος, ἥτις ἀπὸ τριῶν ἡμερῶν συντελεῖται, διότι ἀληθῶς, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ἐν ᾧ τὸ κύριον θέμα, τὸ ὁποῖον εἶχε προταθῆ, ἦτο ὁ ἔλεγχος τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως, ἡ συζήτησις ἐξετράπη καὶ ἐπὶ τὴν ἔρευναν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς πρέπει ν’ ἀκολουθήσῃ, καὶ συνεπείᾳ τῆς ἐκτροπῆς ταύτης, καὶ ἐπὶ τὴν ἔρευναν τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ἐπιβαλλομένης ὑπὸ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος μάλιστα προέβη περισσότερον, καὶ ὑπερέβη τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας πρῶτος εἶχε χαράξει, διότι ὑπέλαβε πρόσφορον τὴν εὐκαιρίαν, ἵνα εἰσέλθῃ καὶ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἐξετάσῃ τοὺς ἐν αὐτῷ ἀριθμούς, ὅπως ἐξελέγξῃ τὰ πορίσματα καὶ τὰς μελέτας, τὰς ὁποίας ἡμεῖς προεβάλομεν ἐπὶ τῆς ἡμετέρας διαχειρίσεως, ἐλέγχων καὶ ἐπικρίνων. Τὰ φιλελεύθερα πολιτεύματα ἔχουσι πολλὰς ἀρετὰς, ἐγὼ δὲ ἐκ νεότητός εἰμι ἔνθερμος θιασώτης τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ μ’ ὅλον τοῦτο ὀφείλω ν’ ἀναγνωρίσω, ὅτι ἔχουσι καὶ ἐλαττώματα. Καὶ εἶναι μὲν τὰ ἐλαττώματα πολὺ ἥσσονα τῶν προτερημάτων, ἀλλ’ ὀφείλουσιν οἱ ἐν κοινοβουλευτικοῖς Κράτεσι πολιτευόμενοι νὰ προσπαθῶσι νὰ ἐλαττώνωσι καὶ σμικρύνωσι καὶ τὰ ἐλαττώματα ταῦτα. Ἀλλ’ εἰσὶ μεταξὺ αὐτῶν καὶ ἐλαττώματα ἐκδηλούμενα κατὰ τὰς μακρὰς συζητήσεις καὶ κατὰ τὰς ἀπαγγελίας πολιτικῶν προγραμμάτων ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πρὸ πάντων πολιτικῆς, εἰς τὰ ὁποῖα ἡ φιλοδοξία πολλάκις προάγει τοὺς πολιτευομένους. Καὶ ἂν τὰ ἐλαττώματα ταῦτα ἦναι αἰσθητὰ εἰς τὰ μεγάλα Κράτη, εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχουσι καὶ δύναμιν καὶ πλοῦτον καὶ πολιτικὸν κῦρος ἐν τῇ μεγάλῃ Εὐρωπαϊκῇ Πολιτείᾳ, εἰς τὰ μικρὰ Κράτη κατὰ πλείονα λόγον τὰ ἐλαττώματα ταῦτά εἰσιν αἰσθητά, καὶ ἐνίοτε παραγωγὰ ζημιῶν· δυστυχῶς δὲ, κατὰ τὴν περίπτωσιν ταύτην μοὶ φαίνεται ὅτι ἐν τῇ συζητήσει δὲν ὑπῆρξεν οὐδ’ ἡ ὀφειλομένη ἐγκράτεια, οὐδ’ ἡ ἐπιβαλλομένη ἀγαθὴ πίστις, καὶ ἐνῷ τὴν γλῶσσαν τὴν ἐμὴν πρέπει νὰ ἔχω ὑπὸ δεσμά, ἕνεκα τοῦ ἀξιώματος, δι’ οὗ ἡ Πολιτεία μὲ περιέβαλεν, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἅψωμαι θεμάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἠναγκαζόμην νὰ τείνω τὴν χεῖρα. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσσολογγίου πρῶτος, ἀλλ’ ὀλιγώτερον γνώστης τῆς συγχρόνου ἱστορίας, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Θήρας μετ’ αὐτόν, γνώστης πλειόνων καὶ λεπτομερειῶν καὶ διαστροφῶν, διότι ὑπηρέτει καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς γραφείοις, ἐν οἷς ἐχαλκεύθη τὸ «Γεννηθήτω φῶς», ἀνέσκαψαν καὶ ἀνευρόντες ἐπέδειξαν εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐν τῷ χαλκείῳ ἐκείνῳ εἶχον παρασκευασθῆ. Ἐνθυμεῖσθε τὸ «Γεννηθήτω Φῶς», τὸ δημοσιευθὲν κατὰ τὸ 1878, τὴν ἐπιοῦσαν τῆς καθόδου μου εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὸν ἀτάσθαλον ἐκεῖνον λίβελλον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπειράθησαν νὰ σκιάσωσι τὸ κατόρθωμα, τὸ ὁποῖον κατηγάγομεν ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, καὶ παραστήσωσιν αὐτὸ ὡς προδοσίαν. Ὑπῆρχε τότε πείσμων πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς, καὶ ἐπεθύμουν νὰ μὴ μνημονεύσω αὐτοῦ, διότι χωρίζει ἤδη ἡμᾶς ἀπὸ τῶν προσώπων ὁ τάφος. Ἐὰν ἀνήκῃ εἰς τὴν ἱστορίαν νὰ ἦναι ἀδυσώπητος καὶ ἐπὶ τῶν νεκρῶν καὶ ἐπὶ τῶν ζώντων, εἰς ἐμὲ, τὸν ἀνταγωνισθέντα, ἐπιβάλλεται ἡ εὐλάβεια πρὸς τὸν τεθνεῶτα. Καὶ τί εἶχεν ἐξυφανθῆ τότε, ἵνα παρασταθῇ ὅτι ἐπετελέσθη ὑπ’ ἐμοῦ προδοσία; Ἔγραψαν ἐν τῷ λιβέλλῳ, ὅτι ἐγὼ ἐν Βερολίνῳ, ἐπηρεαζόμενος ἢ ὑποκινούμενος ἢ παρασυρόμενος ὑπὸ μιᾶς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, μετεποίησα ἐμαυτὸν εἰς ὄργανον αὐτῆς, θυσιάσας τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα· ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἵνα ὑποστηριχθῇ ἡ συκοφαντία, ἀνεγνώσθη, ὡς διακοίνωσις τοῦ λόρδου Δέρβυ, ἔγγραφον περιέχον ἄλλα ἢ ὅσα περιεῖχεν ἡ διακοίνωσις τοῦ λόρδου Δέρβυ. Καθήμενος ἐκεῖ, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐξεπλάγην διὰ τὸ γιγνόμενον, καὶ ἐζήτησα παρὰ τοῦ ἀγορεύοντος τὴν ἄδειαν νὰ διακόψω αὐτόν, ἀλλ’ οὗτος δὲν μοὶ τὸ ἐπέτρεψεν, ὅταν δὲ μετ’ ὀλίγον, καταλιπόντος ἐκείνου τὸ βῆμα, ἀνῆλθον ἐγὼ ἐπ’ αὐτὸ καὶ ἐξήγαγον τοῦ θυλακίου μου τὴν ἀληθῆ διακοίνωσιν τοῦ λόρδου Δέρβυ καὶ ἀνέγνων αὐτὴν, καὶ ἀπέδειξα ὅτι ὅσα εἶχον ἀναγνωσθῆ ὡς ἀναγεγραμμένα ἐν τῇ περὶ ἧς εἴρηται διακοινώσει τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας δὲν περιείχοντο ἐν τῇ ἀληθεῖ διακοινώσει, ὁ ἐργάτης τοῦ τολμήματος ἐκείνου μὲ ἤκουεν ἀθορύβως μειδιῶν. Τί περιεῖχεν ἡ διακοίνωσις τοῦ λόρδου Δέρβυ καὶ πῶς κατόπιν ἐξεδόθη ὑπὸ τοῦ διαδεξαμένου αὐτὸν ἡ μνημονευθεῖσα ἐγκύκλιος, ἡ ὑπὸ τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ ἐκδοθεῖσα πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, τὰς συναινεσάσας ν’ ἀποτελέσωσι τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου, δι’ ἧς ἐπροτάθη νὰ εἰσαχθῇ ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου καὶ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος; Λυποῦμαι διότι κατὰ τοσούτῳ προκεχωρηκυῖαν ὥραν ἀναγκάζομαι νὰ ἀφηγηθῶ τὴν ἱστορίαν ταύτην, προστιθεὶς οὕτω καὶ ἄλλον κάματον εἰς ἡμᾶς. Πρὶν ἢ ὁ λόρδος Σώλσβαρυ διαδεχθῇ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐξωτερικῶν τὸν λόρδον Δέρβυ, ἡ Ἀγγλία εἶχεν ἀπευθύνει πρὸς ἡμᾶς διὰ διακοινώσεως τοῦ λόρδου Δέρβυ συμβουλὴν νὰ ἀπόσχωμεν τοῦ ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου, ἑπομένως νὰ μὴ προβῶμεν εἰς κίνημά τι. Καὶ ἡ συμβουλὴ ἐδίδετο ἡμῖν ἐν ᾧ εἴχομεν ἤδη προκαλέσει ἐπιστρατείαν, ἥτις δὲν γνωρίζω ἂν εἶχε καταστήσει στρατὸν μάχιμον, εἶχεν ὅμως ἐπιφέρει τὴν ἀνάγκην τῆς ἀγορᾶς ὅπλων καὶ ὑλικοῦ πολέμου, οἱ δὲ ἄνδρες τότε ἐτύγχανον ὑπὸ τὰς σημαίας καὶ ἠσκοῦντο. Τότε ὑπῆρχεν ἐν τῇ ἀρχῇ Ὑπουργεῖον γνωστὸν ὑπὸ τὸ ὄνομα Οἰκουμενικὸν, Ὑπουργὸς δὲ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐτύγχανεν ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ, ὅστις πρό τινος ἐχωρίσθη ἀπὸ ἡμᾶς. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπήντησε τότε πρὸς τὴν μνημονευθεῖσαν διακοίνωσιν τοῦ λόρδου Δέρβυ, ἐρωτήσας, τί ἠδυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν παρὰ τῆς Μεγάλης Βρεττανίας, ἐὰν ἀκολουθήσωμεν τὰς συμβουλὰς αὐτῆς καὶ δὲν προβῶμεν εἰς κίνημά τι, ὁ δὲ λόρδος Δέρβυ ἀπήντησεν, ὅτι ἡ Μεγάλη Βρεττανία ὑπισχνεῖτο ὅτι θέλει ἐπιμείνει παρὰ τῇ Τουρκίᾳ, ἵνα εἰσαχθῶσι διοικητικαὶ μεταῤῥυθμίσεις ἐν ταῖς ὑπ’ αὐτὴν Ἑλληνικαῖς ἐπαρχίαις! Βεβαίως ἡ ἐλπὶς, τὴν ὁποίαν μᾶς ἔδιδεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Μεγάλης Βρεττανίας, δὲν ἐθέρμαινε τοὺς πόθους ἡμῶν, διότι ἐγνωρίζομεν ὅτι οὐδὲν ἐκ τοῦ συστήματος τούτου ἀγαθὸν προσεδόκων οἱ Ἑλληνικοὶ πληθυσμοὶ, γνωστοῦ ὄντος ἐκ πικρᾶς πείρας ποίας τινὰς ἐδύνατό τις νὰ προσδοκᾷ μεταῤῥυθμίσεις καὶ πῶς αὗται ἔμελλον πάντως νὰ ἐκτελεσθῶσιν. Ἐν τούτοις ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις ἔπεσεν, ἐσχηματίσθη δ’ Ὑπουργεῖον ὑπὸ τὸν τότε βουλευτὴν ἐκ Μεσσήνης, τὸν ἀείμνηστον Κουμουνδοῦρον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔλαβον μέρος, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἐτυγχάνομεν δὲ τότε ἐν ταῖς παραμοναῖς τοῦ τέλους τοῦ ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου, ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἐπεριμένετο οἱ ῥωσσικοὶ στρατοὶ νὰ διαβῶσι τὸν Αἷμον, καὶ ὄντως ἐλάβομεν τὴν εἴδησιν τῆς διαβάσεως τῆς Πλεύνας καὶ τῆς προόδου τῶν ῥωσσικῶν στρατευμάτων πρὸς τὸ Καζανλίκ. Ἡ εἴδησις κατέπληξε πάντας, διότι δυστυχῶς ὁ καιρὸς εἶχε παρέλθει χωρὶς νὰ πράξωμέν τι, ἀσχολούμενοι εἰς ἀνταλλαγὰς ἐγγράφων, ἢ εἰς ἀσκήσεις μόνον τῶν ἐπιστράτων, ὀλίγαι δ’ ἔμενον ἡμέραι, καὶ ἔπρεπε νὰ χρησιμοποιήσωμεν κἂν ταύτας, ἢ ν’ ἀποβάλωμεν πᾶσαν ἐλπίδα, ὅτι ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ πορισθῶμεν ἐκ τοῦ ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου ἐλάχιστον κέρδος. Οὕτως ἀπεφασίσθη ἡ ἔξοδος τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν Θεσσαλίαν. Καὶ ὁ στρατὸς ἐξῆλθε τῶν ὁρίων, ἵνα κατακτήσῃ τὴν Θεσσαλίαν; Δὲν τὸ προσεδοκῶμεν, οὐδὲ κἂν τὸ ἐσκέφθημεν· προσεδοκῶμεν ὅτι ἡ ἐμφάνισις τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἤθελε θερμάνει τὸν τόπον, ὅτι ἡ στολὴ τοῦ Ἕλληνος στρατιώτου ἤθελον ἐμπνεύσει θάῤῥος καὶ γενναιότητα, ἱκανὸν δ’ ἦτο τὸ ἀπόκτημα τοῦτο, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν ἤθελε τότε συμβῆ. Δὲν ἐδικαιολογήσαμεν τὸ διάβημα τοῦτο πρὸς τὴν Τουρκίαν ἢ πρὸς τὰς Δυνάμεις, ὡς ἔλεγέ τις πρὸ μικροῦ, ἀλλὰ ἀνεκοινώσαμεν δι’ ἐγκυκλίου εἰς τὰς Δυνάμεις, ὅτι δὲν ἐπράξαμεν τοῦτο μετ’ ἐχθρικῶν πρὸς τὴν γείτονα διαθέσεων, οὐδὲ διακόπτομεν τὰς σχέσεις ἡμῶν πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ ἀφοῦ ἡ Τουρκία πάντα τὸν στρατὸν αὑτῆς ἀπέστειλεν εἰς τὸν πόλεμον καὶ ἀφῆκεν ἔρημον τὴν Θεσσαλίαν, οἱ πρὸς τήρησιν τῆς τάξεως σταλέντες ἐκεῖ Γκέκιδας καὶ Ζεϊμπέκαι οὐ μόνον τὴν τάξιν δὲν ἐτήρουν, ἀλλὰ πολυτρόπως ἐλεηλάτουν καὶ ἐκακοποίουν τοὺς ἐν τοῖς μεθορίοις ὁμοφύλους καὶ ὁμοθρήσκους ἡμῶν, καὶ ὅτι ἀπεστείλαμεν ἐκεῖσε τὸν στρατόν, ἵνα προστατεύσωμεν τοὺς Χριστιανοὺς καὶ ἀποκαταστήσωμεν τὴν τάξιν, ἐν τῷ συμφέροντι καὶ αὐτοῦ τοῦ γείτονος Κράτους. Οἱ λόγοι οὗτοι φαίνεται ὅτι δὲν ἔπεισαν τὰς Δυνάμεις· δὲν δύναμαι ἄλλως τε νὰ βεβαιώσω, ὅτι, ὅτε ἀπεστέλλομεν τὴν ἀνακοίνωσιν ταύτην, εἴχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι ἠθέλομεν πείσει αὐτάς. Διακοινώσεις ἕνεκα τούτου ἀλλεπάλληλοι ἀπεστάλησαν πρὸς ἡμᾶς, αἵτινες ἐπέβαλον ἡμῖν τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπαναγάγωμεν τὸν στρατὸν ἐντὸς τοῦ Κράτους. Ὑπῆρχον καὶ τότε οἱ ἐνθουσιώδεις καὶ οἱ πολεμικοί, οἱ νομίζοντες ὅτι ὅσα ἵπτανται, πάντα τρώγονται, οὗτοι δὲ μᾶς ἐπέκρινον καὶ μᾶς κατηγόρουν ὅτι ἐξεθήκαμεν τὴν τιμὴν τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι ἠσεβήσαμεν πρὸς τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Κράτους, ἀπὸ τοῦ βήματος δὲ τούτου ἠκούσθησαν συνηγορίαι ἀνδρῶν ἐπιφανῶν, τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ ἤκουσε, παμψηφεὶ ἐγκρίνασα τὴν πρᾶξιν ἡμῶν, ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι μεταξὺ τῶν συνηγόρων ὑπὲρ τῆς ἐξόδου καὶ ἐπανόδου τοῦ στρατοῦ ἦσαν καὶ Βουλευταὶ ἀνήκοντες εἰς τὰς τάξεις τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, ἡγούμενοι κομμάτων πολυαρίθμων ἢ ὀλιγαρίθμων, οἷοι ὁ Ζαΐμης, ὁ Τρικούπης καὶ ἄλλοι, οἵτινες συνηγόρησαν ὑπὲρ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι τοῦδε ἔχομεν τὸ πρῶτον μέρος τῆς ὑποθέσεως. Ὁ στρατὸς ἐπανῆλθεν, ἐπανάστασις ἠγέρθη ἐν Θεσσαλίᾳ, ἥτις ἐξηκολούθει προβαίνουσα· δὲν ἦτο ὅμως δυνατὸν νὰ συντηρηθῇ ἐπ’ ἄπειρον, ἤρξατο δὲ νὰ τήκηται, ἀπῃτεῖτο δὲ πάντως νὰ συντηρηθῇ. Γνωρίζετε πόσον ἐνθουσιώδεις καὶ πόσον φιλοπάτριδές εἰσιν οἱ συμπολῖται ἡμῶν· ἔσπευδον ἀληθῶς ὁμάδες ἔνοπλοι, ἐξερχόμεναι ἐπὶ τὴν Θεσσαλίαν καὶ ἐνισχύουσαι τὴν Θεσσαλικὴν ἐπανάστασιν. Καὶ ἐδυσφήμουν αὐτὰς καὶ τότε, ἀποκαλοῦντες τὴν ἔξοδον τῶν ὁμάδων τούτων «πετσώματα», ἀπετελοῦντο ὅμως ἀπὸ Ἕλληνας, οἱ ὁποῖοι ἠλαύνοντο ὑπὸ πατριωτισμοῦ καὶ ἀπήρχοντο, ἵνα διαμαρτυρηθῶσι κατὰ τῆς Τουρκικῆς κυριαρχίας. Ἀλλ’ ἡ ἐπανάστασις μετὰ τὴν συνομολογηθεῖσαν ἐν Καζανλὶκ ἀνακωχὴν καὶ τὴν παῦσιν τοῦ πολέμου δὲν ἐθερμαίνετο οὐδ’ ὑπὸ ἐλπίδος τινὸς, ἐφθείρετο δ’ ὁσημέραι, οὐδ’ εἴχομεν ἀφορμὴν, ἵνα ἐλπίσωμεν συνδρομὴν παρά τινος. Ἡ τοιαύτη κατάστασις ἐπέφερε τὰς λιποταξίας ἐν τῷ στρατῷ. Δὲν γνωρίζω, ἂν αἱ λιποταξίαι ἐκεῖναι ἦσαν λιποταξίαι, ἢ ἂν ἦτο ἐκπλήρωσις καθήκοντος, ἀνομολογουμένου ὑπὸ πάντων, οὐδὲ συνέβαινε τότε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. Καραπάνος, ἤτοι νὰ ὑπάρχωσιν ἐκτὸς τῆς Κυβερνήσεως ὀργανισμοὶ ἀντιτιθέμενοι καὶ πολεμοῦντες τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα κατορθώσωσι νὰ ἀνατρέψωσιν αὐτήν. Τοιαῦτα σχέδια δὲν γνωρίζω πῶς θέλει χαρακτηρίσει ἡ ἱστορία, ἄν που ἤθελον τεθῆ εἰς ἐφαρμογὴν, βεβαίως ὅμως δὲν θέλει θέσει ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τῶν τοιαῦτα κατεργαζομένων τὸν στέφανον, ἀλλὰ καὶ οἱ σύγχρονοι θέλουν ἀποτροπιάζεσθαι αὐτά. Ἀλλὰ τότε καὶ Κυβέρνησις καὶ ἀντιπολιτευόμενοι εἰργάζοντο ὁμοθύμως πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπόν, ἡ δὲ δημοσιογραφία συνεβούλευε καὶ συνέτρεχε τὴν Κυβέρνησιν. Τῆς λιποταξίας ὅμως τὸ παράδειγμα ἦτο ὀλέθριον, διότι ὀλέθριον εἶναι πάντοτε πᾶν διάβημα ἀνδρῶν ἀνηκόντων εἰς τὸν στρατὸν, καταλιμπανόντων δὲ τὰς τάξεις των, καὶ ἂν ἐξ αἰσθήματος πατριωτισμοῦ ὑπαγορεύηται. Ἐγώ, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, διετέλουν ἐν ἀνησυχίᾳ, ἀναλογιζόμενος ὅτι τὸ παράδειγμα τῶν ἀνδρῶν τοῦ στρατοῦ, οἱ ὁποῖοι ἀπῆλθον εἰς Θεσσαλίαν, ἐγκαταλιπόντες τὰς τάξεις των, ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ἠλεκτρίσῃ πάντας τοὺς ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ τυγχάνοντας. Εἶναι δύσκολον νὰ ἀναστείλῃ τις τοὺς ἄλλους ἀπὸ τῆς μιμήσεως τοιούτων παραδειγμάτων, διότι ὡς πρὸς τοῦ πατριωτισμοῦ τὸ αἴσθημα οὐδεὶς δύναται νὰ ἀξιώσῃ ὅτι μόνος αὐτὸς ἐλαύνεται ἐξ αὐτοῦ. Ἂν δ’ ἐξηκολούθουν αἱ λιποταξίαι, τὸ ἐπίσημον Βασίλειον ἤθελε μείνει ἄνευ στρατοῦ. Αὐτοὶ ἦσαν οἱ φόβοι, οὓς εἶχον, καὶ τούτους ἀνεκοίνωσα εἰς τὸν τότε διευθύνοντα τὴν Ἑλληνικὴν Πρεσβείαν ἐν Λονδίνῳ, παρακαλέσας αὐτὸν νὰ ζητήσῃ ἀκρόασιν παρὰ τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, καὶ νὰ παραστήσῃ αὐτῷ, ὅτι, ἐν ᾧ ἡ διάβασις τοῦ Αἵμου πρόκειται νὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὸν ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον, κατὰ τὴν ἄκραν τῆς Ἑλληνικῆς χερσονήσου, ἔνθα κατοικοῦμεν, ἀπειλεῖται ἔκρηξις ἑτέρου πολέμου, ἐπίσης φανατικοῦ· προέβαλον δὲ γνώμην νὰ συντελέσῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Μεγάλης Βρεττανίας, ὅπως εἰρηνοποιήσῃ τὴν Θεσσαλίαν. Ὁ λόρδος Σώλσβαρυ ἦτο εἰς τὰς θερινὰς διατριβάς του, ὅπου μετέβη ὁ διευθύνων τὴν Ἑλληνικὴν Πρεσβείαν καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ ἡμέρας τινάς· ἐγὼ δὲ προσεδόκων νὰ λάβω ἀπόκρισίν τινα τοῦ ἡμετέρου ἐπιτετραμμένου. Αἱ λιποταξίαι ὅμως ἐξηκολούθουν, καὶ κατ’ ἐκείνας τὰς ἡμέρας εἶχε λιποτακτήσει μικρὸν σῶμα στρατιωτικὸν, φρουροῦν ἐν Εὐρυτανίᾳ. Τότε συνεκλήθη Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ Πρωθυπουργοῦ Κουμουνδούρου, ἐκ δὲ τῶν συνελθόντων εἰς αὐτὸ Ὑπουργῶν ζῇ ἔτι ὁ κ. Γεώργιος Π. Μπούμπουλης, ἀπεβίωσαν δὲ καὶ ὁ Παπαμιχαλόπουλος καὶ ὁ Σωτήριος Πετιμεζᾶς. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὑπέδειξα τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους διέβλεπον, ἀλλ’ ὁ Πρωθυπουργὸς μετὰ μεγάλης εἰλικρινείας ἐξέθηκε πῶς εἶχον τὰ πράγματα, ἐγὼ ὅμως διεφώνουν πρὸς τὴν γνώμην αὐτοῦ, ἰσχυριζόμενος ὅτι τὸ ἐκ τῶν λιποταξιῶν προσδοκώμενον κέρδος ἤθελεν ἀποβῆ πολλῷ ὑποδεέστερον τῆς ἐξ αὐτῶν ἀπειλουμένης ζημίας, ἣν ἠπείλει ἡ περαιτέρω ἐπέκτασις αὐτοῦ. Ἡ διαφωνία ἦτο σαφὴς, ἐπελήφθην δὲ τῆς συντάξεως πρωτοκόλλου, ὅπως διαπιστωθῇ αὕτη, καὶ δυνηθῇ ὁ Πρωθυπουργὸς τὴν ἐπιοῦσαν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὸν Βασιλέα τὴν παραίτησίν μου. Μετ’ ἐμοῦ συνετάχθη τότε καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν Σωτήριος Πετιμεζᾶς. Ἀλλὰ πρὶν ἢ περατωθῇ τοῦ πρωτοκόλλου ἡ σύνταξις, μοὶ ἐστάλη τηλεγράφημα ἐκ Λονδίνου, ὅπερ, ἐπειδὴ ἦτο κρυπτογραφικὸν, ἀπέστειλα εἰς τὸν οἶκον μου, ἵνα ἑρμηνεύσωσιν αὐτό. Ὁ κ. Γεννάδιος ἐκ Λονδίνου μοὶ ἀνήγγελλε δι’ αὐτοῦ, ὅτι ὁ λόρδος Σώλσβαρυ ἐδέχθη τὴν πρότασίν μου, καὶ ἀπεκρίθη αὐτῷ, ὅτι θέλει ἀναλάβει, συνεννοούμενος μετὰ τῆς Πύλης, ὅπως συντελέσῃ εἰς τὴν εἰρηνοποίησιν τῆς Θεσσαλίας, καὶ ὅτι θέλει ἀνακοινώσει ἡμῖν προσεχῶς τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐνεργειῶν του. Τότε ἀνεκοίνωσα εἰς τοὺς συναδέλφους τὴν εἴδησιν, ἐξέθηκα δ’ αὐτοῖς τὴν ἱστορίαν τῆς προτάσεως ταύτης, ἑπομένως ἀπεφασίσθη νὰ μὴ προχωρήσωμεν εἰς τὴν διαβεβαίωσιν τῆς διαφωνίας ἡμῶν, ἀφοῦ ἡ πιθανολογουμένη εἰρηνοποίησις τῆς Θεσσαλίας ἦρε τὰς αἰτίας τῆς διαφωνίας ταύτης. Ἐν Κωνσταντινουπόλει ὄντως ἀπεδέχθησαν προθύμως τὴν πρότασιν τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, ἐστάλησαν δ’ ἀπεσταλμένοι εἰς Θεσσαλίαν ὁ κ. Blunt, γενικὸς πρόξενος τῆς Ἀγγλίας ἐν Θεσσαλονίκῃ, καὶ ὁ ἔντιμος κ. Μέρλιν, ὁ πατὴρ, ὅστις διηύθυνε τότε τὸ ὑποκατάστημα τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης. Οἱ ἀπεσταλμένοι τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Ἑλλάδος, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἦτο καὶ ὁ πρώην βουλευτὴς κ. Μανέτας, συνενοήθησαν μετὰ τῶν ἐπαναστατῶν, καὶ ἐκανόνισαν τὰ τῆς εἰρηνοποιήσεως τῆς Θεσσαλίας. Ἀλλ’ ἐκ τῆς εἰρηνοποιήσεως ταύτης δὲν ἐβελτιοῦτο ἡ κατάστασις τῆς Θεσσαλίας, ἥτις ἤθελεν αὖθις περιέλθει ὑπὸ τὴν ἀρχαίαν αὐτῆς διοίκησιν. Τὸν ἐν τῇ Θεσσαλίᾳ καὶ ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις ἐνθουσιασμὸν ἐξήγειρον ὁμάδες ἔνοπλοι, ἐξερχόμεναι τοῦ Κράτους· ἀλλὰ καὶ μετὰ τὰ περὶ εἰρηνοποιήσεως τῆς Θεσσαλίας γενόμενα, αἱ ἔνοπλοι ὁμάδες ἐξήρχοντο τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καὶ παρεκώλυον τὴν εἰρηνοποίησιν. Διὰ τοῦτο ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐζήτησεν εὐλόγως παρ’ ἡμῶν νὰ ἐμποδίσωμεν τὰς ὁμάδας νὰ ἐξέρχωνται· δὲν ἐδυνάμεθα ὅμως νὰ ἐκπληρώσωμεν τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, διότι ἡ παρακώλυσις τῆς ἐξόδου τῶν ἐνόπλων ὁμάδων ἤθελεν ἐξεγείρει τὸ ἐθνικὸν φρόνημα καθ’ ἡμῶν, ἤθελε δ’ ἐπὶ τέλους ἀνατρέψει τὴν Κυβέρνησιν, ἂν ἐπέμενεν εἰς τοῦτο, ἐν ὅσῳ αὕτη δὲν ἤθελε δώσει ἐλπίδας εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅτι ἔμελλε νὰ γένηταί τι καὶ πρὸς βελτίωσιν τῆς τύχης τῶν λαῶν τῶν μεθορίων ἐπαρχιῶν. Τὴν ἐν Ἀθήναις Ἀγγλικὴν Πρεσβείαν διηύθυνε τότε ὁ κ. Wyndham, ἐπιτετραμμένος, ὁ ὁποῖος ἀπετάθη πρὸς τὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργείου καὶ πρὸς ἐμὲ, καὶ ἐδήλωσεν ἐπιθυμίαν νὰ συνεννοηθῇ πλειότερον μεθ’ ἡμῶν πρὸς κανονισμὸν τῶν περὶ τούτου. Μετέβην δ’ εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Πρεσβείαν, καὶ ἐν αὐτῇ ἐγὼ καὶ ὁ κ. Wyndham, μετὰ διαφόρους τηλεγραφικὰς συνεννοήσεις, ἐλάβομεν παρὰ τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ τηλεγράφημα, τοῦ ὁποίου τὸ κείμενον ἤρκεσεν εἰς ἡμᾶς, ἵνα ἀναλάβωμεν τὸ ἔργον τῆς παρακωλύσεως τῆς ἐξόδου τῶν ἐνόπλων ὁμάδων. Κατὰ τὸ κείμενον τοῦτο, ἡ Ἀγγλία ἔμελλε νὰ καταβάλῃ πάσας τὰς προσπαθείας, ὅπως ἡ Ἑλλὰς ἀκουσθῇ ἐν τῷ συγκληθησομένῳ Συνεδρίῳ πλήρως καὶ εὐμενῶς. Ὁ μαρκήσιος Σώλσβαρυ μάλιστα ἐπέτρεψεν, ἵνα γένηται παρ’ ἡμῶν χρῆσις τῆς διαβεβαιώσεώς του ταύτης. Ἀλλὰ τὸ Συνέδριον εἶχε συγκληθῆ. Πρόσκλησις δὲ δὲν ἐστάλη ἡμῖν, διότι τοῦτο ἔμελλε ν’ ἀποφασισθῇ ὑπὸ τοῦ Συνεδρίου· διὰ τοῦτο ἐτηλεγραφήθη ἡμῖν ὑπὸ τοῦ τότε ἐπιτετραμμένου τῆς Ἑλλάδος ἐν Λονδίνῳ, κατ’ ἐντολὴν τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ περιμένωμεν πρόσκλησιν, ἀλλὰ νὰ σπεύσω νὰ μεταβῶ εἰς Βερολῖνον, διότι, ἂν περιέμενον πρόσκλησιν καὶ ἀνεχώρουν ἀφοῦ ἐλάμβανον αὐτὴν, ἐνδεχόμενον ἦτο νὰ ἔφθανον εἰς Βερολῖνον μετὰ τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν τοῦ Συνεδρίου. Οὕτως ἀπῆλθον ἐκεῖσε, ἀλλ’ ἔφθασα μετὰ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Συνεδρίου. Πρὶν ἢ φθάσω δὲ, εἶχε γενῆ ἡ περὶ τῆς εἰσαγωγῆς ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος πρότασις τοῦ λόρδου Σώλσβαρυ, καθ’ ἧς ἐπροτάθησαν ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως αἱ τροπολογίαι. Ἡ Ἀγγλικὴ πρότασις ἦτο σύμφωνος πρὸς τὴν διαβεβαίωσιν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὰ εἰρημένα ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς τῆς Μεγάλης Βρεττανίας εἶχε δώσει ἡμῖν· μᾶς εἶχε δὲ δοθῆ ἡ διαβεβαίωσις ἐκείνη ὡς ἀντάλλαγμα τῆς ὑπηρεσίας, ἣν εἴχομεν προσενέγκει, παρακωλύσαντες τὴν ἐκ τοῦ Κράτους ἔξοδον τῶν ἐνόπλων ὁμάδων, καὶ συντελέσαντες εἰς τὴν διευκόλυνσιν τοῦ ἔργου τῆς εἰρηνοποιήσεως τῆς Θεσσαλίας, ὅπερ εἶχεν ἀναλάβει ὁ μαρκήσιος Σώλσβαρυ. Ἀλλ’ ἡ πρὸς τὸ Συνέδριον πρότασις αὐτοῦ δὲν ἐγένετο δεκτὴ, ὡς προηγουμένως ἐξέθεσα, ἑπομένως οὐδὲν ὑπελείπετο νὰ ἐλπίσωμεν, ἐλπίδα ὅμως παρεσκεύασεν ἡμῖν νέαν τὸ πρωτόκολλον ΙΓʹ, ὅπερ ἐπρότειναν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Γαλλίας. Τὰ γεγονότα ἀνήκουσι πάντως εἰς τὴν ἱστορίαν, δὲν θέλω δ’ ἀποκαλύψει μυστήριον, λέγων ὅτι ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ ἔστερξε μετὰ τὰς γενομένας πολλὰς προσπαθείας, οὐχὶ νὰ ἀποδεχθῇ τὸ πρωτόκολλον, ἀλλὰ νὰ δηλώσῃ, ὅτι δὲν ἀντιλέγει εἰς αὐτό. Συνέβη δὲ τότε καί τις ἀτυχὴς περίπτωσις, ὅτι εἶχεν ἤδη μεταβῆ πρὸ ἐμοῦ εἰς τὸ Βερολῖνον εἷς τῶν λογίων τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὁποῖος, λαβὼν εἰς τὴν διάθεσιν αὑτοῦ ποσότητά τινα χρημάτων τὰ ὁποῖα ὁ ἐν Μασσαλίᾳ φιλογενὴς Ζαφειρόπουλος, ὁ ἀποθανὼν, εἶχε δώσει αὐτῷ, εἶχε σπεύσει ἐκεῖ καὶ παρασκευάσει τὴν ἔκδοσιν ὑπὸ τοῦ κ. Κείπερτ χάρτου γεωγραφικοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου παριστῶντο αἱ ἀξιώσεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ διὰ τοῦ διὰ χρωμάτων χαρακτηρισμοῦ τῶν χωρῶν, ὅσαι ἦσαν Ἑλληνικαί. Τοῦ χάρτου τούτου ἀντίτυπα εἶχεν ἀποστείλει εἰς τὰ μέλη τοῦ Συνεδρίου ὁ ἡμέτερος λόγιος, εἶχε δὲ λάβει τοιοῦτον καὶ ὁ λόρδος Σώλσβαρυ, ὅστις ἡμέραν τινὰ μοὶ ἔλεγεν, ὅτι τὸ Συνέδριον συνῆλθεν ἵνα ἀναχαιτίσῃ τὸν πανσλαυϊσμὸν, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἐσκόπει νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὸν πανελληνισμόν. Αὐτὸν τὸν πανελληνισμὸν ἐνόει ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ, ὅταν ἔλεγεν ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων, ὅτι ἐγὼ εἶχα ἐστραμμένους τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀλλαχοῦ. Διὰ τοῦ χάρτου, τὸν ὁποῖον ὁ κ. Παπαῤῥηγόπουλος εἶχε φέρει εἰς Βερολῖνον, ἐνεδεικνύετο ὅτι αἱ ἀξιώσεις ἡμῶν περιελάμβανον πάσας τῆς Βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας τὰς χώρας, καὶ ὅτι ἐπὶ τὴν πρωτεύουσαν ἐκείνης εἴχομεν ἐν Βερολίνῳ στρέψει τοὺς ὀφθαλμοὺς ἡμῶν. Ἡ ἔρευνα τοῦ πρωτοκόλλου ΙΓʹ, τὸ ὁποῖον ἐπρότειναν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Γαλλίας ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, χάρις εἰς τὸν ἀείμνηστον Βάδδιγκτων καὶ τὸν μεγαλόφρονα Γαμβέτταν, ἡ ἔρευνα, λέγω, διήρκεσεν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, καὶ ἀμφίβολον ἦτο, ἐὰν ἤθελεν ἐπὶ τέλους ψηφισθῆ ὁμοφώνως ὑπὸ τοῦ Συνεδρίου. Ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπάρχει ἐπιφανὴς πολιτευτής, ὁ ὁποῖος μὲ ἀκούει καὶ ὁ ὁποῖος κάθεται ἀντικρύ μου· οὗτος ἦτο τότε ἐν Βερολίνῳ, καὶ ἐνθυμεῖται τὰ περὶ τούτου. Τὸ πρωτόκολλον ΙΓʹ ἐψηφίσθη· ἦτο ἀσθενεστάτη παραχώρησις ἀπέναντι τῶν ζημιῶν, τὰς ὁποίας ὑπέστη ὁ Ἑλληνισμὸς ἐκ τῆς ἐκβάσεως τοῦ ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου, ἀλλ’ ἦτο ἐλπίς, ὅτι ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ ἀναβῶμεν εἰς τὰς κορυφὰς τοῦ Ὀλύμπου καὶ νὰ καταλάβωμεν τὰ στενὰ τῆς Πίνδου. Ἐὰν εἴχομεν τὴν εὐτυχίαν νὰ ἤμεθα εἰς τὰς κορυφὰς τοῦ Ὀλύμπου καὶ νὰ κατέχωμεν τὰ στενὰ τῆς Πίνδου, ἡ θέσις ἡμῶν ἐπὶ τῆς χερσονήσου ἤθελεν εἶναι ἀλλοία καὶ οὐχὶ οἵα εἶναι σήμερον. Τοῦτο μαρτυρεῖ ἡ ἱστορία, ὅσοι δ’ ἀνέγνων αὐτήν, ἐνόησαν ποίαν ἐπιῤῥοὴν ἔχουσιν αἱ κορυφαὶ τοῦ Ὀλύμπου, τί σημαίνουσι τὰ στενὰ τῆς Πίνδου στρατιωτικῶς. Ἀλλ’ ἦτο δυνατὸν νὰ ψηφισθῇ ἐν τῷ Συνεδρίῳ πρωτόκολλον ῥητῶς ἀναφέρον καὶ περιγράφον τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς, ἑρμηνεύοντες τὸ πρωτόκολλον, ἐζητήσαμεν; Ἡ φράσις τοῦ πρωτοκόλλου διὰ τοῦτο ἦτο ἀσαφής, τὴν δὲ ἀσάφειαν αὐτὴν ἔπρεπε νὰ διερμηνεύσωμεν. Ὅταν μετὰ τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου μετέβην εἰς Λονδῖνον, δὲν εὗρον ἐνίσχυσιν οὔτε παρὰ τῷ λόρδῳ Σώλσβαρυ, οὔτε παρὰ τῷ λόρδῳ Βήκονσφηλδ. Ἐπειδὴ δὲ ἤμην ἐν Κοινοβουλευτικῷ Κράτει, ἔπραξα ὅ,τι ἤθελε πράξει πᾶς ἄνθρωπος, ἀποτυγχάνων ἐν ταῖς προσπαθείαις του παρὰ τῇ Κυβερνήσει, ἀπετάθην εἰς τὸν κύριον Γλάδστωνα. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι εὗρον εὐμενῆ διάθεσιν καὶ μεγάλην ἐπορίσθην ἐνίσχυσιν καὶ παρὰ τῷ κυρίῳ Γλάδστωνι καὶ παρὰ τῷ λόρδῳ Ῥόζβερυ καὶ παρὰ τῷ κ. Τσάμπερλαιν καὶ παρὰ τῷ κ. Καρόλῳ Δίλκε. Ἀλλ’ ὁ κ. Γλάδστων, ὁ ὁποῖος ἦτο ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἐὰν δὲν ἦτο ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς ἀρχηγός, ἦτο πράγματι ἀρχηγός, — εἶπον ὅτι δὲν ἦτο ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς ἀρχηγός, διότι τότε ἐθεωρεῖτο ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς ἀρχηγὸς ὁ λόρδος Χάρτιγκτων,—ὁ κ. Γλάδστων μοὶ ἔδωκε τὴν ὑπόσχεσιν, ὅτι, ἐὰν ἔλθῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, θέλει μᾶς παράσχει πᾶσαν συνδρομήν, ὅπως ἑρμηνευθῇ τὸ πρωτόκολλον, ὡς ἐγὼ ἠξίουν νὰ ἑρμηνευθῇ, ἠξίου ὅμως ὁ κ. Γλάδστων ἀπὸ ἡμᾶς νὰ τηρῶμεν αὐτὸν ἐνήμερον πασῶν τῶν διαπραγματεύσεων, τὰς ὁποίας ἠθέλομεν διεξάγει, ὅπως ἡ Εὐρώπη, ἐνασκοῦσα τὸ ἀπονεμηθὲν αὐτῇ δικαίωμα μεσολαβήσεως, ἑρμηνεύῃ τὸ πρωτόκολλον κατὰ τὰς ἡμετέρας ἀξιώσεις. Ὁ κ. Γλάδστων μοὶ ὑπεσχέθη, ὅτι ὄχι μόνον ὅταν ἤθελεν ἔλθει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἤθελεν ὑποστηρίξει τὰς προτάσεις ἡμῶν περὶ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ πρωτοκόλλου ΙΓʹ, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἐν ὅσῳ ἤθελεν εἶσθαι ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, θέλει ὑποστηρίξει τὰ δίκαια ἡμῶν, τὴν Ἑλληνικὴν ὑπόθεσιν, καὶ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων, καὶ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων διὰ τοῦ Ῥόζβερυ, καὶ ἐν τῷ τύπῳ τῷ καθημερινῷ, καὶ διὰ δημοσιεύσεων εἰς φυλλάδια. Μοὶ εἶπεν ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ ὑπόθεσις ἤθελε χρησιμεύσει ὡς ὅπλον, τὸ ὁποῖον θέλει μεταχειρισθῆ κατὰ τοῦ Ὑπουργείου, ὡς ἀντιπολιτευόμενος, καὶ διὰ τοῦ ὅπλου τούτου θέλει ῥίψει τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ σύμβασις ἐτελέσθη καὶ ἐξετελέσθη. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡμεῖς, ὅταν ἐξεδόθη ἡ ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, δι’ οὗ εἶχε λάβει τὸ δικαίωμα νὰ μεσολαβήσῃ μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας, ἡμεῖς, λέγω, δὲν εὑρισκόμεθα εἰς θέσιν νὰ καταλάβωμεν τὰς χώρας, τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη προσδιώριζε δι’ ἡμᾶς. Ὀφείλω νὰ ἀναμνησθῶ μετ’ εὐλαβείας τοῦ τότε πρέσβεως τῆς Ἰταλίας ἐν Βερολίνῳ, τοῦ μαρκησίου Delauné. Ὅταν λοιπὸν ἐξεδόθη ἡ ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης ἐν τῇ δευτέρᾳ Συνόδῳ τοῦ Βερολίνου, διὰ τῆς ὁποίας ἀπεδέχθη ἡ Εὐρώπη καὶ ἀνεκήρυξεν ὅτι ἡ ὁροθετικὴ γραμμή, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπροτείνομεν, εἶναι αὐτὴ ἡ συμφώνως μὲ τὸ πρωτόκολλον μέλλουσα ν’ ἀποτελέσῃ τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο εἰς κατάστασιν ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως ταύτης· διότι τότε ἐνεθυμήθη ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, ὅτι πρέπει νὰ ἀνακηρύξῃ τὴν ἐπιστρατείαν καὶ νὰ φέρῃ στρατόν. Διατί; διότι ἐπεκράτησεν ἐν Ἑλλάδι ἡ γνώμη, ὅτι τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα δὲν εἶναι οὔτε εἰς τὸ ἄλφα, ὅτι ὃ ἔμελλε νὰ σώσῃ τὴν Ἑλλάδα ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐπεκηρύσσετο δ’ ὅτι, ὅστις δήποτε ἤθελε ψηφοφορήσει τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, αὐτὸς ἐνόει διὰ τούτου, ὅτι ἀπεδέχετο τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, τὴν ἐξαγγελλομένην ὑπὸ τοῦ προγράμματος ἐκείνου. Εἶναι λυπηρὰ ἡ ἀνάμνησις, καὶ λυπηρὰ ἴσως καὶ διὰ τὸ Κοινοβούλιον.

§96ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν ἦτο λυπηρὰ, δὲν θὰ τὴν ἀνηγγέλλετε.

§97Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ μὲ διακόπτητε, ὄχι διότι μ’ ἐνοχλεῖτε, ἀλλὰ διότι εἶναι ἀντικανονικόν, δὲν ἔχετε δὲ τὸ δικαίωμα. Τὸ ἄγγελμα ὅτι πρόκειται νὰ καταργηθῇ ἡ δεκάτη καὶ ν’ ἀντικατασταθῇ δι’ ἄλλου φόρου, διὰ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, εἶχε χαροποιήσει τὸν κόσμον, σεβαστὸς δὲ συνάδελφος, ὁ ὁποῖος τὴν ὥραν ταύτην ἀναπαύεται καὶ δὲν εἶναι μεθ’ ἡμῶν, ἔλεγεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου: «Ἡ δεκάτη εἶναι θηρίον, τὸ ὁποῖον εἶναι εἰς τὴν γωνίαν ἐκεῖ ἐπάνω· τρέξατε μὲ τοὺς κοπάνους, νὰ φονεύσητε αὐτό!» Καί, ἀσχολούμενοι νὰ φονεύσωμεν τὴν δεκάτην, ἐλησμονήσαμεν τὸ πρωτόκολλον ΙΓʹ, καὶ ὅταν ἐπεδικάσθησαν εἰς ἡμᾶς αἱ χῶραι πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου, ἡμεῖς εὑρέθημεν εἰς ἀνικανότητα νὰ καταλάβωμεν αὐτάς. Βουλευτής τις προαγορεύσας παρίστα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ ὁμοφωνία τῆς Εὐρώπης εἶναι σπανιώτατον φαινόμενον, ὅτι συμβαίνει ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν, ἀλλὰ δὲν εἶναι διαρκής. Ὑπῆρξεν ὁμοφωνία εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅταν ἀνῆλθεν ὁ Γλάδστων εἰς τὴν ἀρχὴν μὲ τὸ «Κάτω τὰς χεῖρας», ἄν καὶ ἠναγκάσθη νὰ τροποποιήσῃ τὸ ἀπόφθεγμα τοῦτο αὐτοῦ. Ἡ Εὐρώπη ἠκολούθησε τὸν Γλάδστωνα κατὰ τὴν συγκληθεῖσαν τότε ἐν Βερολίνῳ Σύνοδον, καὶ ἐδέχθη τὴν πρότασιν αὐτοῦ, ἀλλὰ μετὰ ἕνα μῆνα δὲν ἦτο πλέον ὁμοφωνία. Ἡ μία τῶν Δυνάμεων ἤρχισε νὰ προσβλέπῃ τὴν Ἤπειρον, καὶ νὰ ἐνθυμῆται ὅτι κατὰ παρελθόντα χρόνον, δὲν ἠξεύρω ποία Δύναμις εἶχε καταλάβει τὴν Ἀλβανίαν. Ἡ ἄλλη ἐνεθυμήθη, δὲν ἠξεύρω, ποῖα συμφέροντα ἐμπορικά. Ἡ ἄλλη ἔμεινεν ἐν ἀδιαφορίᾳ, καὶ ἐνθυμοῦμαι τὸν γέροντα Barthélemie de Saint Hilaire, ὁ ὁποῖος καὶ αὐτὸς μᾶς ἀπεχαιρέτισε μὲ τὸ χέρι εἰς τὸ στῆθος. Ἔμεινεν ἐν Εὐρώπῃ μόνος ὁ Γλάδστων, καὶ ἡμεῖς προσδοκῶντες. Ἐνθυμεῖσθε δὲ τοὺς ἐπιστράτους, τοὺς ὁποίους ὀψὲ, ἀργὰ εἴχομεν συλλέξει. Ἐφύλασσον τότε 24 χιλιάδας ὁμολογίας τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων, παριστώσας ὀνομαστικὸν κεφάλαιον 12 ἑκατομμυρίων, ἵνα δι’ αὐτῶν δυνηθῶμεν νὰ συμπληρώσωμεν τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ. Εἴχομεν ὄντως καλέσει χιλιάδας ἀνδρῶν εἰς τὰ ὅπλα. Ἀλλὰ οἱ τίτλοι τῶν 24 χιλιάδων ὁμολογιῶν ἐτράπησαν, ἵνα χρησιμεύσωσιν εἰς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς, καὶ ἐξωφλήθησαν δὲν ἠξεύρω πόσα ἔντοκα γραμμάτια, ἵνα ἐπιτευχθῇ κἄποια οἰκονομία ἐκ τῶν τόκων τῶν ἐντόκων γραμματίων, καὶ οὕτω διετέθησαν τὰ φυλασσόμενα 12 ἑκατομμύρια ὀνοματικοῦ κεφαλαίου. Ἠναγκάσθη ὁ Γλάδστων ἐπὶ τέλους νὰ προσφύγῃ εἰς συνεννόησιν μετὰ τοῦ πρίγκιπος Βίσμαρκ. Ἔπεμψε τότε εἰς Βερολῖνον ἐπιφανῆ Ἄγγλον, τὸν κύριον Γκῶσεν, ὅπως συνεννοηθῇ μετ’ αὐτοῦ, ἵνα πείσωσι τὴν Τουρκίαν νὰ ποιήσηται παραχωρήσεις. Καὶ ἔστερξεν ἡ Τουρκία εἰς παραχωρήσεις, τὰς ὁποίας ἐποιήσαντο, ἀλλ’ ἀπωλέσαμεν τὰς κορυφὰς τοῦ Ὀλύμπου καὶ ἀπωλέσαμεν καὶ τὰ στενὰ τῆς Πίνδου. Οὕτως ἐπροδόθησαν τὰ συμφέροντα εἰς τὴν Δύναμιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὑπονοοῦσιν οἱ πρὸ μικροῦ ἀγορεύσαντες. Εὔχομαι ἡ Ἑλλὰς πάντοτε τοιούτους νὰ ἔχῃ προδότας, ἀλλ’ εὔχομαι ὅμως καὶ ὁ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς νὰ διεξάγηται μετὰ πλείονος ἐγκρατείας, καὶ πρὸ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων νὰ σιγᾷ ὁ φθόνος καὶ ἡ ἀντιπάθεια. Ἔχομεν στάδιον νὰ ἀντιπαλαίωμεν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα, ἔχομεν στάδιον νὰ διϊστάμεθα καὶ νὰ συζητῶμεν διὰ τοὺς φόρους καὶ διὰ τὴν διοίκησιν καὶ διὰ πάσας τὰς λεπτομερείας τῆς ἀηδοῦς αὐτῆς διοικήσεως. Ἀλλ’ ἄς ἤμεθα εὐλαβεῖς πρὸ τῶν μεγάλων συμφερόντων τοῦ ἔθνους, καὶ ἄς ἤμεθα εἰλικρινεῖς καὶ ἐν καλῇ πίστει, ὅταν ἐξετάζωμεν τὰ ζητήματα τὰ ἀναγόμενα εἰς τὰ ὑψηλὰ ἐθνικὰ ζητήματα ἡμῶν. Δὲν ἁρμόζει εἰς ἐμὲ ν’ ἀπαντήσω εἰς πολλὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν. Εὐγενέστατος θεσμὸς ἡ καθολικὴ ψηφοφορία, εὐγενέστατον δὲ τὸ σύστημα τὸ Κοινοβουλευτικόν. Τῷ ὄντι ἡ πολιτικὴ τέχνη εἶναι τέχνη θεία, πρέπει ὅμως οἱ ἐπιδιδόμενοι εἰς αὐτὴν νὰ μὴ θαῤῥῶσι πολὺ εἰς ἑαυτοὺς, νὰ ἀφήνωσιν ἑαυτοὺς, ὅπως ἐθίζωσιν εἰς τὴν ἔρευναν τῶν κοινοβουλευτικῶν πραγμάτων, ὅπως ἀποκτῶσι τὴν κοινοβουλευτικὴν ἀνατροφήν. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἀνατροφῆς ἐν τῷ οἴκῳ, διότι σπάνιαι ἴσως θὰ ἦναι αἱ ἐξαιρέσεις ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουσιν οἰκογενειακὴν ἀνατροφήν. Ἐὰν ὅμως ἐθισθῶμεν εἰς τὸ Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, θὰ εὐλαβώμεθα περισσότερον τὰ πρόσωπα, καὶ θὰ ἤμεθα περισσότερον εἰλικρινεῖς κατὰ τὴν ἔρευναν τῶν πραγμάτων. Κατ’ οὐδενὸς ἀγανακτῶ, οὐδὲ μνησικακῶ, διότι γνωρίζω ὅτι, ὅταν πράττῃ τις τὰ δημόσια, ὑποβάλλεται εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ κοινοῦ, ἕκαστος δὲ διαβάτης δύναται, ἄλλος μὲν νὰ τὸν λακτίζῃ, ἄλλος δὲ νὰ ἀρνῆται πᾶσαν ἀρετὴν αὐτοῦ, καὶ αὐτὴν τὴν τιμήν. Ἀλλ’ οἱ πολιτευόμενοι πρέπει πρὸ παντὸς νὰ μεριμνῶσι περὶ ἑνὸς πράγματος, νὰ ἦναι σύμφωνοι μὲ τὴν ἰδίαν αὐτῶν συνείδησιν. Τοῦτον τὸν κανόνα ἐτήρησα καθ’ ὅλον τὸν βίον μου, καὶ ἐλπίζω μέχρις οὗ κλείσω τοὺς ὀφθαλμοὺς νὰ μὴ λησμονήσω τὸν κανόνα τοῦτον. Εὔκολον εἶναι νὰ κρίνῃ τις, ἐὰν ἐδυνάμεθα νὰ στείλωμεν τὰ πλοῖα τοῦ στόλου εἰς τὴν Κρήτην, καὶ ἐὰν δυνάμενοι νὰ πέμψωμεν αὐτὰ ὠφείλομεν νὰ τὰ στείλωμεν εἰς τὴν Κρήτην, — διότι καὶ τὰ δύο πρέπει νὰ ἐξετασθῶσι. — Δὲν εἶναι μάθημα, τὸ ὁποῖον πολλοὶ δύνανται νὰ δώσωσι, διότι πάντες γνωρίζετε αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν ὁ Κούρζων, ὁ ὑφυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας. Ἔλεγεν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ἡ ἀλήθεια αὕτη περιέχει ἓν δίδαγμα, καὶ ἐὰν τὸ δίδαγμα ἦτο τόσῳ ἀναγκαῖον, ὥστε ἠκολούθησεν αὐτὸ ἡ Μεγάλη Βρεττανία, τὸ δίδαγμα διὰ τὴν Ἑλλάδα εἶναι πολύτιμον, ἦτο δὲ ἀσυγχώρητον εἰς ἡμᾶς νὰ μὴ διδαχθῶμεν ἀπὸ τὸ δίδαγμα τοῦτο. Τὴν 21 Ἰουνίου παλαιοῦ ἔτους, δηλ. ἕνα περίπου μῆνα μετὰ τὰς σφαγὰς, ἔλεγεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὁ ὑφυπουργὸς Κούρζων (ἀναγινώσκει): «Ὅ,τι δήποτε γίνεται καὶ ὅ,τι ἐγίγνετο, τοῦτο ἐγένετο τῇ συνδυασμένῃ πιέσει τῶν Δυνάμεων. Ἐφ’ ὅσον αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἔχουσι τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἐφαρμόσουν λογικὴν πίεσιν, — Λογικὴν πίεσιν — ἐπὶ τοσοῦτον καὶ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἐνεργήσῃ μετ’ αὐτῶν, ἀλλὰ δὲν θέλει ἐνεργήσει μόνη ἐν τῷ ζητήματι, καὶ οὐδεὶς ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἢ ἐν τῷ Κράτει ἀναμένει παρ’ αὐτῆς τοιαύτην ἐνέργειαν.» Ὁ βουλευτὴς Ρὴδ τὸν διέκοψεν, ὅπως διακόπτει ὁ κ. Δεληγιάννης ἐμὲ (γέλωτες).

§98ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε (γέλωτες).

§99Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. «Μολονότι», εἶπεν ὁ βουλευτὴς Ρὴδ, διακόπτων τὸν ὑφυπουργὸν, «θὰ ἦτο ἀπείρως προτιμότερον, ἐὰν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἐνήργουν ὁμοῦ, ἐὰν δὲ ἠδύνατο, ἡ Μεγάλη Βρεττανία, ὤφειλε νὰ προλάβῃ τὰς σφαγὰς, καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον νὰ ἐνεργήσῃ καὶ μόνη.» Ὁ ὑφυπουργὸς ἀπεκρίθη (ἀναγινώσκει): «Δὲν θέλω ἀκολουθήσει τὸ ζήτημα ἐπὶ πλέον ἢ ἵνα εἴπω, ὅτι θὰ ἐλυπούμην τῷ ὄντι, ἐὰν ἔβλεπον ἐκτελουμένην τὴν πολιτικὴν τοῦ ἐντίμου μέλους. Πιστεύω σταθερῶς, ὅτι, ἐὰν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐνεργήσει ἐπὶ ἰδίᾳ της εὐθύνῃ, δηλαδὴ μόνη, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο καταστρεπτικὸν ὄχι μόνον διὰ τὴν Κρήτην καὶ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ διὰ τὴν εἰρήνην τῆς Εὐρώπης ἐν εὐρεῖ κύκλῳ. Γνωρίζω ὅτι ἐγείρεται γνώμη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἥτις εὑρίσκει πολὺ εὔκολον νὰ ἦναί τις γενναῖος μὲ τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν ἄλλων, καὶ ἰδίως μὲ τὰς κτήσεις τοῦ Σουλτάνου. Τοῦτο εἶναι εὔκολος ἀρετὴ, ἀλλὰ οὐχὶ σύμφωνος πρὸς τοὺς κανόνας τῆς κυβερνήσεως τῶν Κρατῶν. Εὑρίσκομαι ἐν ἀπορίᾳ ἐν ταῖς συζητήσεσι ταύταις, παρατηρῶν τὸν ἀριθμὸν τῶν μελῶν τῆς ἀντιθέτου πτέρυγος τοῦ Κοινοβουλίου, οἵτινες εἶναι ἕτοιμοι νὰ ἐγερθῶσι καὶ ἐξ ὁλοκλήρου ν’ ἀνασυντάξωσι τὸν χάρτην τῆς Εὐρώπης ἐπὶ αἰσθηματικῶν ὁροθεσιῶν. Ἀλλὰ δὲν ἔφθασεν εἰσέτι ὁ χρόνος, ὅπως ἀποφασισθῇ εἰς τίνα τέλος θὰ περιέλθῃ ἡ Κρήτη.» Ἀλλὰ κατελήφθησαν καὶ ὑπὸ φιλοπάτριδος ἀγανακτήσεως, παραστήσαντες ἡμᾶς, ὅτι κατηγγείλαμεν τὰ πλοῖα τοῦ ἡμετέρου στόλου ὡς εὑρισκόμενα ἐν ἀνικανότητι, καὶ ὅτι οὕτω ὑβρίσαμεν τὴν ναυτικὴν δύναμιν τῆς Ἑλλάδος, ἤτοι τὸ μόνον, ὅπερ ἡ Ἑλλὰς ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ, ἤτοι τὴν πολιτικὴν τοῦ Θεμιστοκλέους. Αὐτὰ λέγονται ἀλλ’ εἰσὶ ταπειναὶ διαστροφαὶ τῆς ἐννοίας τῶν ἡμετέρων λόγων, ἀνάρμοστοι διὰ τὴν Ἑλληνικὴν Βουλήν. Οὐδεὶς ὑπάρχει ἄνθρωπος, ὑβρίζων τὰς δυνάμεις τῆς Πατρίδος, εἴτε ναυτικὰς εἴτε στρατιωτικὰς, ἀλλὰ δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἀποκρύψω, ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας ὁ κ. Ἔγερτον ὑπεμίμνησκε καθ’ ἑκάστην εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, ὅτι κατὰ παράκλησιν ἡμῶν εἶχε προδιαθέσει τὰ ἐργοστάσια τῆς Μελίτης, ὅτι ἠθέλομεν ἀποστείλει ἐκεῖ τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν, ἵνα καθαρισθῶσιν ἐν αὐτοῖς, καὶ ὅτι δὲν ἠδύναντο τὰ ἐργοστάσια ταῦτα νὰ περιμένωσι περισσότερον, οὐδὲ μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον ν’ ἀποκρύψω, ὅτι τὰ «Ψαρὰ» εἶναι πρὸ πέντε μηνῶν εἰς τὴν Εὐρώπην, καὶ ὅτι πιθανὸν εἶναι κατὰ Ἰανουάριον νὰ σταλῶσιν ἐκεῖ καὶ αἱ «Σπέτσαι» καὶ ἡ «Ὕδρα», καθ’ ὃν χρόνον ἤθελον ἐπανέλθει τὰ «Ψαρά». Δὲν εἶναι συνετὸς πολιτευόμενος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος, πρὶν διαπράξῃ τι, πρὶν σηκώσῃ τὸν πόδα του, ἵνα κάμῃ ἓν βῆμα, δὲν ἐξετάζει προηγουμένως, ποῦ θέλει πατήσει, ἢ ποῖα θὰ ἦναι τ’ ἀποτελέσματα τοῦ κινήματος, τὸ ὁποῖον θέλει διαπράξει. Τοῦτο ὀφείλει νὰ ἐξετάσῃ ἐκεῖνος, ὅστις καλεῖται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οὐδὲ πρέπει μόνον μὲ αἰσθήματα, ἢ μὲ πολιτικὴν αἰσθηματικὴν, ἢ μὲ ἐλπίδας κενὰς νὰ ἐκθέσῃ εἰς κίνδυνον τὰ συμφέροντα καὶ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ ἔθνους. Πάντα τὰ ἄλλα, τὰ λεχθέντα ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων καὶ τῆς πολιτείας ἡμῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κρήτης εἰσὶν ἀνάξια λόγου· ὀφείλω δὲ καὶ νὰ μὴ ἀκολουθήσω πάντας τοὺς ἀγορεύοντας εἰς τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα ἔθιξαν. Διὰ τοῦτο δὲν κάμνω τὴν παραβολὴν τῶν ἀποτελεσμάτων ὑπὲρ τῆς Κρήτης, τῶν ἐπιτευχθέντων κατὰ τὸ 1889, πρὸς τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ηὐτυχήσαμεν ν’ ἀποκτήσωμεν ἡμεῖς. Δὲν ἠξεύρω ποῖος ἐποιήσατο τὴν ἀτυχῆ ταύτην παραβολήν. Εἶπον αὐτὴν ἀτυχῆ, διότι ἐκεῖνος, ὅστις ἐποιήσατο τὴν παραβολὴν, ἀνήκει εἰς τὰς τάξεις πολιτικοῦ κόμματος, περὶ τῆς πολιτείας τοῦ ὁποίου ὡς πρὸς τοῦτο θέλει ποιήσηται λόγον ἡ ἱστορία. Ἡμεῖς δὲν ἐλάβομεν ἀπὸ τὴν χεῖρα τὸν τοπάρχην τῆς Κρήτης, τὸν Σακὴρ–πασσᾶν, ὅπως τὸν εἰσαγάγωμεν εἰς τὰς ἐπαρχίας τοῦ Ρεθύμνου καὶ τοῦ Ἡρακλείου, εἰς τὰς ἐπαρχίας τῶν Κυδωνιῶν καὶ τοῦ Μυλοποτάμου, καὶ ἐγκαταστήσωμεν ἐν αὐταῖς τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς Τουρκίας. Ἀλλὰ πρέπει ν’ ἀφήσω τὸ θέμα τοῦτο, διότι πρέπει νὰ ἐνθυμηθῶ, ὅτι καὶ ἡ ὥρα εἶναι προκεχωρηκυῖα καὶ ὑμεῖς ἀπεκάμετε. Πρέπει μάλιστα νὰ προβῶ εἰς ἄλλο θέμα, τὸ ὁποῖον ἔθιξαν ἀξιότιμα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ ὁποῖα ἀπεφήναντο μάλιστα ἐπ’ αὐτοῦ τὰς γνώμας αὐτῶν καὶ πεποιθήσεις. Δὲν ἐπεθύμουν ὅμως νὰ πραγματευθῶ περὶ τοῦ θέματος τούτου, οὐχὶ δι’ ὃν λόγον ὁ φίλος μου Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς μετὰ χάριτος, μεθ’ ἧς πάντοτε πραγματεύεται τὰ ζητήματα, παρέστησε σχετικῶς μὲ τὰ ἀπαγγελθέντα ἐντεῦθεν προγράμματα, διότι ἐλπίζω ὅτι θέλετε μὲ ἐξαιρέσει ἀπὸ τῆς κατηγορίας ταύτης, ἀφοῦ εἰμι ὁ κατέχων νῦν, ἀλλὰ δὲν ἐπεθύμουν δι’ ἄλλον λόγον, διότι δὲν εἶναι εὔκολον εἰς τὰς Κυβερνήσεις νὰ ἀπαγγέλλωσι προγράμματα ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ μάλιστα Κυβερνήσεις Κράτους μικροῦ. Ἐποιησάμην ὅμως καὶ ἐγὼ ἓν πρόγραμμα. Ἂν τοῦτο δὲν ἠξιώθη τῆς προσοχῆς τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἦτο ὅμως πρόγραμμα, καὶ ἐποιησάμην αὐτὸ ὅταν εἰσήγαγον τὸν προϋπολογισμόν. Εἶπον τότε, ὅτι ἡμεῖς, ὡς Κυβέρνησις, δὲν νομίζομεν ὅτι πρέπει νὰ λάβωμεν θέσιν ἐπιθέσεως. Ἔχομεν ὅμως καθῆκον νὰ λάβωμεν θέσιν ἀμύνης. Ποῖαι εἶναι αἱ ἐνδεχόμεναι περιπτώσεις; Ἐνδεχομένη περίπτωσις εἶναι, ἡ Εὐρώπη ν’ ἀποφασίσῃ νὰ θέσῃ τέρμα εἰς κατάστασιν τοσοῦτον ἀνώμαλον καὶ τοσοῦτον δυσμενῶς καὶ ἀπαισίως ἐπηρεάζουσαν τὴν τύχην τῶν χριστιανικῶν πληθυσμῶν. Καὶ θ’ ἀποφασίσῃ νὰ θέσῃ τὸ τέρμα, τηρουμένης τῆς εἰρήνης, ἢ θέλει πρὸς τοῦτο ἀναγκασθῆ νὰ μετέλθῃ τὴν βίαν; Καὶ ἐὰν κατασταθῇ ἀνάγκη νὰ ἐγκαταλίπῃ τὴν τακτικὴν τῆς εἰρήνης, ποία θέλει εἶσθαι ἡ κατανομὴ τῆς Εὐρώπης; Ποῖον δὲ εἶναι τὸ πρόγραμμα ἡμῶν; Μετὰ τίνος θέλομεν συνταχθῆ; Πρὸς ποίους συμπαθοῦμεν; Πρὸς ποίους ἀντιπαθοῦμεν; Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ ἀπαλλάξητε τῆς ἀνάγκης νὰ ποιήσωμαι λόγον τινὰ περὶ τούτου. Ὡς Κράτος, τὸ ὁποῖον ἀπηλευθερώθη πρὸ 60 ἐτῶν, ὀφείλομεν πάντοτε νὰ ἐνθυμώμεθα, ὅτι πρέπει νὰ ἤμεθα εὐγνώμονες εἰς τὰς τρεῖς Μεγάλας Δυνάμεις, αἵτινες συλλήβδην καὶ ἀπὸ κοινοῦ συνέπραξαν εἰς τὴν ἀπελευθέρωσίν του. Ὡς Κράτος ὅμως ἔχον συμφέροντα καὶ ὑποχρεώσεις, ἔχον παραδόσεις, καθῆκον ἐπιβάλλεται αὐτῷ νὰ ἐξετάζῃ ποῦ καὶ κατὰ τίνα τρόπον θέλει διασώσει τὰ συμφέροντα αὑτοῦ, ποῦ καὶ κατὰ τίνα τρόπον θέλει ἐξασφαλίσει τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Οὐδεμία πρόληψις μᾶς χωρίζει. Καὶ μάλιστα κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους, καθ’ οὓς ἐπεκράτησεν ἡ πολιτικὴ ἡ καιροσκοπική, δὲν ἀγνοεῖ τις ἐξ ὑμῶν, ὅτι ἑκάστη τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἔχει συμφέροντα. Ἐγὼ δὲν ἐπικυρῶ καμμίαν διάδοσιν, διότι δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἐπικυρώσω τινὰ ἐξ αὐτῶν. Ἐνδέχεται νὰ ἔχω φρόνημα, νὰ ἔχω γνώμην ἐν τῷ γραφείῳ μου, σκεπτόμενος καὶ κρίνων ἐπὶ τῇ βάσει ὑποθέσεων καὶ εἰκασιῶν, ἀλλὰ δὲν ἔχω καθῆκον αὐτὰς τὰς ὑποθέσεις νὰ ἀποκαλύψω εἴς τινα. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐπιβάλλεται νὰ πιστεύω, εἶναι, ὅτι μόνον σύμπτωσις συμφερόντων ἐξασφαλίζει τὴν σύμπραξιν τῶν πολλῶν ἐπὶ μιᾶς ὑποθέσεως. Φοβοῦμαι νὰ ποιήσωμαι χρῆσιν μιᾶς λέξεως, ἑνὸς ὅρου, ἐκ φόβου μὴ αὐτὸς ὁ ὅρος ταράξῃ ἐκείνους, ἐν τοῖς προγράμμασι τῶν ὁποίων ἀνεγράφη «ἡ κατάργησις τῆς συναλλαγῆς». Ἀλλὰ δὲν πιστεύω νὰ ἀναγράφηται ὡς συναλλαγή, καὶ ἡ σύμπτωσις τῶν συμφερόντων, ἡ κανονίζουσα τὴν σύμπραξιν τῶν Δυνάμεων. Μὲ τὰ συμφέροντα τίνος Δυνάμεως θέλουσι συμπέσει τὰ Ἑλληνικά; Οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦναι αὕτη, ἡμεῖς προθύμως θέλομεν συμπράξει μετ’ αὐτῆς. Ἀλλὰ ἐξεταστέον, πῶς θέλομεν δυνηθῆ νὰ συμπράξωμεν; Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα. Βεβαίως εἶναι πολιτικὴ ἀδεξία ἡ πολιτικὴ τῶν προγραμμάτων, οὐδὲ προσήκει νὰ ἀναγγείλωμεν ἐντεῦθεν, ὅτι θέλομεν ἀγοράσει τόσας χιλιάδας ἵππων καὶ τόσας χιλιάδας ἡμιόνων, τόσα πυρομαχικὰ καὶ τόσα πυροβόλα καὶ τόσας ἁμάξας τοῦ πυροβολικοῦ, ἢ τόσα ὅπλα, καὶ τούτου ἢ ἐκείνου τοῦ συστήματος ὅπλα. Αὐτά εἰσιν ἀντικείμενα τῆς Διοικήσεως. Ἀλλὰ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἦναι βεβαία, ὅτι θέλομεν ζητήσει ἐν καιρῷ πιστώσεις. Ἐπειδὴ δὲ ἀποφεύγομεν τὰ προγράμματα, διότι ἡμεῖς δὲν στέργομεν οὔτε ν’ ἀποδώσωσιν εἰς ἡμᾶς ὅτι ἔχομεν πολεμικὰς προθέσεις ἄνευ ἀνάγκης, δὲν περιελάβομεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καμμίαν πίστωσιν, ἀνηγγείλαμεν ὅμως εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ περίσσευμα, τὸ ὁποῖον βλέπετε, δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ ἦναι ἔλλειμμα, καὶ ὅτι εὔχομαι νὰ μὴ μεταβληθῇ εἰς ἔλλειμμα. Καὶ προχθὲς ὁμιλῶν πρὸς ὑμᾶς περὶ τοῦ στρατοῦ, σᾶς προδιέθεσα καὶ σᾶς παρεκάλεσα νὰ μὴ φεισθῆτε θυσιῶν ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ. Αὐτῶν τῶν ὀλίγων παρασκευῶν ἡ ἐκτέλεσις θέλει προταθῆ, ἀλλὰ θέλει προταθῆ ἄνευ τυμπάνων, ἄνευ ἤχων, ἄνευ θουρίων, διότι θούρια δὲν θέλομεν ψάλει. Θέλει προταθῆ ἠρέμα διὰ πιστώσεων, καὶ θέλομεν οὕτω δυνηθῆ νὰ πράξωμεν ὅ,τι δυνάμεθα. Τοιαύτη ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ ἡμῶν. Εἶναι ἐξωτερικὴ πολιτικὴ πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ἐλλείψεων, αἵτινες ὑπάρχουσιν ἐν τῷ στρατῷ, πρὸς ἄσκησιν τοῦ στρατοῦ, ἡ ἐφεδρεία τοῦ ὁποίου πολὺν ἤδη χρόνον δὲν συνείθισε νὰ ἀσκῆται. Εἶναι πολιτικὴ ἠρέμου ἐνεργείας, ἥτις, καὶ ἂν τυχὸν τὰ πράγματα τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀνατολῆς ἤθελον ἐν εἰρήνῃ διαῤῥυθμισθῆ, δὲν θέλει γείνῃ ἐπαισθητὴ εἰς τὸ Κράτος, ὥστε νὰ ἐπέλθῃ ἡμέραν τινὰ ὁ ἔλεγχος, ὅτι ἐσπαταλήσαμεν τὰ χρήματα, καὶ ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα οἱ αἴτιοι τῆς πτωχεύσεως, ἔλεγχος, τὸν ὁποῖον ἠκούσαμεν πολλάκις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἀληθῶς, ὅταν ἡ Ἀνατολικὴ Ῥωμυλία, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ ὡς προμαχῶνα κατὰ τῆς ἐπιδρομῆς τῶν Βουλγάρων, ὅταν ἡ Ἀνατολικὴ Ῥωμυλία κατελήφθη ὑπὸ τοῦ Βάττεμβεργ, εἶχεν εὐτυχήσει ὁ καταλαβὼν αὐτὴν νὰ ἴδῃ, ὅτι ἡ πρᾶξίς του ἦτο ἀνεκτὴ καὶ ἀπ’ αὐτὸν τὸν δημιουργὸν τῆς ἐπαρχίας ταύτης, τὸν λόρδον Βήκονσφηλδ. «Εἴδετε λοιπὸν, ὅτι τὰ γεγονότα τὰ τετελεσμένα εἶναι ἀνεκτὰ ὑπὸ τῆς Εὐρώπης»; Ναί. Ἂν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀνέχονται ταῦτα, ἔχωσι τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον εἶχον ἐπὶ τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας. Ὁ σχηματισμὸς τῆς Βουλγαρίας ἦτο τὸ κέρδος, τὸ ὁποῖον ὁ ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος παρήγαγεν εἰς τὴν Ῥωσσίαν. Τὸ Βουλγαρικὸν Κράτος ἐκυβερνᾶτο καὶ ὁ στρατὸς αὐτοῦ διωκεῖτο ὑπὸ Ῥώσσων ἀξιωματικῶν, ὑπὸ Ῥώσσου Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Τὸ γεγονὸς ἐνέπνεε σοβαρὰν ἀνησυχίαν. Ἦλθε στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγεννήθησαν ἐλπίδες, ὅτι πάντα ταῦτα ἤθελον ματαιωθῆ, ἂν ἐπεδεικνύετο φιλία καὶ εὐμένεια πρὸς τὸ νέον Κράτος, καὶ ἡ φιλία καὶ ἡ εὐμένεια ἐπεδείχθη διὰ τῆς ἀνοχῆς, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ἡ Εὐρώπη, ὅταν διηρπάζετο ἡ Ἀνατολικὴ Ῥωμυλία, ὅταν ὁ προμαχὼν κατὰ τῆς ἐπιδρομῆς τῶν Βουλγάρων κατεδαφίζετο καὶ ἐπανεδίδετο εἰς αὐτοὺς τοὺς Βουλγάρους, διότι πλέον δὲν ἦσαν ἐπίφοβοι, κατὰ τὰς ἐλπίδας τῶν Δυτικῶν Δυνάμεων. Τοῦτο εἶναι γεγονός, τὸ ὁποῖον δὲν φοβοῦμαι, καὶ δύναμαι νὰ τὸ εἴπω. Τοιαύτη ἀναγνώρισις ὑπηγόρευσε καὶ ἠνάγκασεν αὐτὰς νὰ ποιήσωνται μίαν ἀδικίαν πρὸς τὴν φυλὴν ἡμῶν,—διότι ἀδικία ἦτο νὰ ἀφήσωσι τὴν Ἀνατολικὴν Ῥωμυλίαν, ὑπὸ οἱονδήποτε τύπον καὶ ἂν ἄφησαν αὐτήν, νὰ περιέλθῃ εἰς τὴν κατοχὴν τῆς Βουλγαρίας, ἀδικία πρὸς τὴν Ἑλλάδα, οὐχὶ μόνον διὰ τὰς 50,000 Ἑλλήνων, οἵτινες κατοικοῦσιν ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ, ἀλλὰ διότι ἐματαιώθη ὁ σκοπός, διὰ τὸν ὁποῖον ἡ ἐπαρχία ἐκείνη ἠδύνατο νὰ ἦναι αὐτόνομος μέν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου. «Ἀλλὰ διατὶ δὲν μιμούμεθα καὶ ἡμεῖς τὸ παράδειγμα τοῦτο διὰ τὴν Κρήτην, νὰ παρασκευάσωμεν ἓν γεγονὸς τετελεσμένον»; Διότι δὲν εἶμαι βέβαιος, ὅτι θέλομεν ἀποκτήσει τὴν εὐμένειαν καὶ τὴν ἀνοχήν, τὴν ὁποίαν εὗρεν ὁ Βάττεμβεργ, ὅταν κατέλαβε τὴν Ἀνατολικὴν Ῥωμυλίαν, καὶ δὲν εἶμαι βέβαιος, οὐχὶ διότι μισοῦσιν ἡμᾶς ἢ μᾶς ἀπεχθάνονται, ἀλλὰ διότι δὲν ὑπῆρχον τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα εἶχον γεννήσει τὴν συμπάθειαν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους. Αἱ περιστάσεις τοῦ κόσμου μεταβάλλονται, καὶ αἱ συμπάθειαι ἐκλείπουσιν, ὅταν τὰ πράγματα ἀποδείξωσιν, ὅτι αἱ ἐλπίδες, αἵτινες ἐνέπνεον αὐτάς, ἦσαν κεναί. Ἐλπίζω, ὅτι κατὰ τοὺς χρόνους τούτους δὲν ὑπάρχουσι πλέον αἱ αὐταὶ γνῶμαι καὶ αἱ αὐταὶ συμπάθειαι. Βεβαίως θὰ ηὐχόμην ἐνθέρμως τοιαῦται νὰ ἐθέρμαινον καὶ ἡμᾶς συμπάθειαι, ἀλλὰ ἐγὼ οὐδέποτε ἠδυνάμην νὰ μιμηθῶ τὸ παράδειγμα τοῦ Βάττεμβεργ, ἐν ὅσῳ δὲν εἶχον τὰ διδόμενα, τὰ ὁποῖα ἐκεῖνος εἶχε, διὰ νὰ πράξῃ τὸ πραξικόπημα, τὸ ὁποῖον διέπραξεν. Ἀλλὰ μὲ τὴν ἐξωτερικὴν αὐτὴν πολιτικὴν ποῖον εἶναι τὸ οἰκονομικὸν πρόγραμμα; Νομίζω, ὅτι σᾶς κουράζω μὲ τὰ προγράμματα, καὶ ἠκούσατε πολλά. Ἡ γενικὴ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ θέλει ἐπικηρυχθῆ μετ’ ὀλίγον, αἱ πιστώσεις θέλουσι προταθῆ, καὶ τότε θέλομεν συζητήσει περὶ αὐτῶν. Τί νὰ σᾶς εἴπω νῦν περὶ τῶν πόρων τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων; Ὁ κ. ἐκ Παρνασσίδος συνάδελφος ἐθαύμαζε τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ νομοθετήματος τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων τοῦ Ἑλβετικοῦ Κράτους. Ἐγὼ ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου γνώμην κηρύσσουσαν τὴν ἀποτυχίαν τῶν μονοπωλίων ἐν Ἑλβετίᾳ, καὶ αὕτη εἶναι ἡ τοῦ Μπωλιέ. Ἕτερος συνάδελφος ὡμίλησε περὶ μονοπωλίου τῆς πυρίτιδος. Ἠσχολήθην περὶ τὸ θέμα, συνεκέντρωσα στατιστικὰς πληροφορίας, καὶ μάλιστα παρήγγειλα καὶ ἐδημοσιεύθη φυλλάδιον ὑπὸ τοῦ γραφείου τῆς στατιστικῆς, ὑπὸ τὴν ἐπιγραφὴν «Στατιστικὴ τῶν ἐν Ἑλλάδι πυριτιδοποιείων». Μανθάνει τις ἐξ αὐτοῦ, πόσα εἰσὶ τὰ πυριτιδοποιεῖα, τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον παράγει ἕκαστον, τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐν ἑκάστῳ αὐτῶν ἐργατῶν, τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον εἰσάγεται, τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἐξάγεται, πάσας τέλος τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας. Ὅταν ἀναγνώσητε αὐτὸ, θέλετε πεισθῆ, ἂν δυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ πόρου. Πᾶσαν τὴν ὕλην ἔχω συλλέξει, διὰ νὰ σᾶς παρέξω πάντα τὰ φῶτα. Ἐκεῖνο μόνον, τὸ ὁποῖον συνιστῶ εἰς τὴν Βουλήν,—οὐχὶ βεβαίως διότι ἀξιῶ, ὅτι ἔχω περισσοτέραν μάθησιν καὶ περισσοτέραν εὐφυΐαν ἀπὸ ὑμᾶς, ἀλλὰ διότι ἴσως εἶμαι πρεσβύτερος, εἴτε πάντων, εἴτε πολλῶν ἐξ ὑμῶν,—εἶναι ἡ ἐγκράτεια ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, πᾶσαν δὲ θέλω ἐνισχύσει εἰς ὑμᾶς προθυμίαν, ἵνα παλαίητε ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἐπὶ θεμάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ πάλη οὐδεμίαν ἐπάγεται βλάβην εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ ἡ πάλη ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων ἐπάγεται ζημίαν, καὶ τοιαύτην ζημίαν σᾶς παρακαλῶ νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν σας. Ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτής, καὶ νομίζω καὶ ἄλλος τις, ἐποιήσατο ἄλλην τινὰ ἐκδρομὴν, τὴν ὁποίαν μικροῦ δεῖν νὰ λησμονήσω, ἐνῷ ἦτο εἷς ἐκ τῶν λόγων ἰδίως ἐκείνων, οἵτινες μὲ ἤγαγον εἰς τὸ βῆμα. Ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς ὡμίλει περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ παρίστα, ὅτι πρέπει ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὀργανισμὸς αὐτῆς νὰ ἦναι τοιοῦτος, ὁποῖον ὀργανισμὸν θέλουσι καὶ οἱ πολῖται· διότι, ἐὰν δὲν ἦναι τοιοῦτος, εἶναι πιθανὸν οἱ πολῖται νὰ συστήσωσιν ἰδίους ὀργανισμοὺς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ τότε θέλουσι λειτουργεῖ δύο ὀργανισμοὶ, εἷς τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἷς τῶν πολιτῶν. Καὶ ἐὰν μὲν αὐτοὶ συμπράττωσιν, ἔχει καλῶς, ἐὰν ὅμως ἀντικρούωνται, τότε βεβαίως θέλομεν ἔχει συνεπείας χαλεπάς. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἔχω παντάπασι τοιαύτην γνώμην.

§100ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτό. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι ὁ πόθος, ὅπως ἡ Ἑλλὰς ἔχῃ τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν ἀναλόγως τῶν πόρων της, εἶναι πόθος ἐθνικὸς, καὶ ἐπιβάλλεται εἰς τὴν νόμιμον ἐξουσίαν νὰ τὸν ἀκούσῃ.

§101Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐν κοινοβουλευτικοῖς Κράτεσι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ Κυβέρνησις, ἥτις δὲν ἀπολαμβάνει τὴν ἐμπιστοσύνην ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, τὸ δὲ Κοινοβούλιον θεωρεῖται, ὄχι κατὰ κανόνα, ἀλλὰ συνήθως ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ὡς διερμηνεῦον τὰ φρονήματα τοῦ λαοῦ. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος, διότι εἶναι ἀναποφεύκτως ἀναγκαία, ὅπως ὑπάρξῃ ἐμπιστοσύνη τοῦ Στέμματος πρὸς τοὺς συμβούλους αὐτοῦ. Ἴσως ἤθελον ἐκληφθῆ ὡς περιαυτολογῶν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, δύναμαι ὅμως νὰ ἀξιώσω, ὅτι τὸ ὑπάρχον Ὑπουργεῖον ἀπολαμβάνει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ τόπου· δὲν ἔχει μόνον τῆν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἔχει καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐὰν ἠθέλομεν ὑμεῖς ἀναγράψει ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἀντίθετον πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἠθέλομεν ἐκπέσει τῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ πρώτη ἡ Βουλὴ ἤθελε μᾶς ἀνατρέψει. Ἐνόσῳ ὅμως ἡ Βουλὴ δὲν μᾶς ἀνατρέπει, ἐνόσῳ δὲν ἐπέλθουν συμβεβηκότα ἐν τῷ τόπῳ, τὰ ὁποῖα διαγινώσκουσιν, ὅτι ἀπωλέσαμεν τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ λαοῦ, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ φρονῶμεν ὅτι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ, ὡς τὴν ἐφαρμόζομεν, εἶναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν τὸ ἔθνος θέλει· ἔχομεν δὲ τὸ δικαίωμα νὰ ἀξιῶμεν ἀπὸ πάσας τὰς ἀποχρώσεις τὰς πολιτικὰς νὰ βοηθῶσιν ἡμᾶς καὶ νὰ συντρέχωσιν ἡμᾶς πρὸς πραγματοποίησιν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, διότι δὲν εἶναι κέρδος πολιτικὸν ἡμῶν, εἶναι κέρδος τοῦ τόπου, ἐὰν ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τοῦ τόπου ἐπιτυγχάνῃ. Ἀλλὰ δὲν ἐπολιτεύοντο οὕτω, ὡς ἐπολιτεύθησαν κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους. Κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ὡμίλουν περὶ ἡγεσίας καὶ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἡγεῖται, καὶ βεβαίως ἡ Ἑλλὰς ἡγεῖται. Ὅταν ὡμίλουν περὶ ἡγεσίας προχθὲς, ἔλεγον ὅτι τὴν ἡγεσίαν δὲν ἠδυνάμην νὰ προτιμήσω τῆς ἐπεκτάσεως τοῦ ἐδάφους, διότι ἡ ἡγεσία, ἐὰν δὲν ἦναι protectorat (προστασία), εἶναι λέξις κενὴ, καὶ προσφορὰ ἡγεσίας ἄνευ δικαιωμάτων δὲν εἶναι προτιμητέα ἀπὸ παραχώρησιν ἐδάφους, ἀπὸ ἐλευθέρωσιν χωρῶν. Λοιπὸν ἡ Ἑλλὰς βεβαίως πρέπει νὰ ἡγῆται τῶν λαῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, οἱ δυστυχεῖς, δὲν ηὐτύχησαν ἀκόμη νὰ γείνωσιν ὅ,τι ἐγένετο ἡ Ἑλλάς. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν, ὅτι οἱ λαοὶ ἑκάστης Ἑλληνικῆς ἐπαρχίας γίνονται κύριοι τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ ὅταν αὐτοὶ νομίζωσιν ὅτι θὰ λάβωσι τὰ ὅπλα, ἡ Ἑλλὰς θέλει τρέχει ὄπισθεν αὐτῶν. Βεβαίως ἐνθουσιῶσι, βεβαίως ποθοῦσι τὴν ἐλευθερίαν των, ὅπως καὶ ἡμεῖς ποθοῦμεν αὐτὴν, ἀλλὰ δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ κρίνωσιν, ἐὰν πρέπῃ νὰ λάβωσι τὰ ὅπλα σήμερον ἢ ὄχι. Καὶ σήμερον μικροῦ δεῖν νὰ παρασυρθῇ τὸ Κράτος εἰς διαβήματα, τὰ ὁποῖα βεβαίως ἤθελον παραστήσει τὴν Ἑλλάδα ἔχουσαν πολιτικὴν νηπίων, καὶ τὰ ὁποῖα οὔτε τὴν Κρήτην ἤθελον ὠφελήσει, οὔτε τὸν ἄλλον Ἑλληνισμὸν ἤθελον βοηθήσει, καὶ οὕτω τὸ Κράτος ἤθελε ζημιώσει αὐτούς. Τὸν πατριωτισμὸν δὲν ἀρνοῦμαι εἰς οὐδένα, ἀλλ’ οἱ νεώτεροι, συμβαίνει πάντοτε, νὰ ᾖναι πλέον ἐνθουσιώδεις. Εἶναι ἡ ἡλικία τοῦ ἔαρος, εἶναι αἱ ἐλπίδες τῆς νεότητος, στερουμένης ὅμως τῆς γνώσεως τῶν πραγμάτων. Ἐὰν λοιπὸν ἐν Ἀθήναις, εἰς λαὸν τοσοῦτον εὐφάνταστον, ὁποῖος ὁ λαὸς τῆς Ἀττικῆς, τὸν ὁποῖον θερμαίνουν αἱ ὡραῖαι γραμμαὶ τῶν πέριξ ὀρέων καὶ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου καὶ τῆς σελήνης ἡ σκιὰ, καὶ τὸν καθιστῶσι λαὸν τῳόντι ποιητὴν, ἐὰν λοιπὸν ἐν Ἀθήναις ἐνθουσιώδεις τινὲς νέοι γράφουσιν ἄρθρα ἐν ταῖς ἐφημερίσι καὶ ζητοῦσι νὰ λάβωμεν τὰ ὅπλα, νομίζετε ὅτι αἱ Κυβερνήσεις χρεωστοῦν νὰ σύρωνται ἀπὸ τὰ ἄρθρα ταῦτα; Δὲν κατηγορῶ οὐδένα, διότι δὲν ἀξιῶ ὅτι ἐγὼ ἀγαπῶ τὴν πατρίδα μου περισσότερον ἀπὸ αὐτούς. Ἴσως αὐτοὶ ἀγαπῶσι περισσότερον, διότι εἶναι νέοι, διότι ἐκεῖνοι ἐργάζονται ἀνευθύνως, ἡμεῖς δὲ ἐργαζόμεθα ὑπευθύνως, καὶ πρέπει διὰ τοῦτο ἄλλως νὰ ἐργαζώμεθα ἢ ἐκεῖνοι. Δὲν ὡδηγούμεθα βεβαίως καθ’ ὅλον τὸ στάδιον τοῦτο ἀπὸ τὸν τύπον τῶν Ἀθηνῶν, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι ἠδικήθησαν καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους εἴτε διὰ τῶν ἐκφράσεων, αὐτῶν τοῦ δημοσίου φρονήματος, ὅπου συνήρχοντο οἱ Κρῆτες, εἴτε διὰ τῶν ἄρθρων τῶν παρακεκινδυνευμένων. Καθίστατο βεβαίως δυσχερεστέρα ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία μ’ ὅλα ταῦτα εἶχε τὴν δύναμιν καὶ ταῦτα νὰ χρησιμοποιήσῃ πρὸς τὸν ἐθνικὸν σκοπὸν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἀποβλέπει. Δὲν γνωρίζω ποῖαι θὰ παρασταθῶσιν αἱ περιστάσεις τῆς Ἀνατολῆς· ὁμολογῶ—δὲν τὸ κρύπτω, καὶ εἶσθε κύριοι νὰ σχηματίσητε δυσμενῆ περὶ ἐμοῦ γνώμην,—ὁμολογῶ ὅτι ἐπιθυμῶ, μὲ ὅλα τὰ δεινοπαθήματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ Χριστιανισμὸς, ἐπιθυμῶ νὰ μὴ προκύψῃ προσεχής τις κρίσις, ἀλλὰ καὶ ἂν ἤθελε προκύψει, ἐλπίζω ὅτι θέλομεν δυνηθῆ νὰ μὴ καθυστερήσωμεν. Ἐὰν δὲν προκύψῃ προσεχῶς, ἐλπίζω ὅτι θέλομεν δυνηθῆ νὰ παρασταθῶμεν ἕτοιμοι. Ὅταν ὁμιλῇ τις περὶ τοῦ μέλλοντος ἀναγκάζεται νὰ ἐκφράζῃ πόθους, καὶ νὰ ἀτενίζῃ εἰς ὑποθέσεις. Ἀλλὰ τῶν ὑποθέσεων τιθεμένων κατὰ μέρος, μοὶ μένει μία ἐλπὶς καὶ μία βεβαιότης, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ἀποστολήν του· δὲν θὰ λησμονήσῃ τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχει πρὸς τὴν πατρίδα, καὶ θὰ φανῇ ἄξιος στρατὸς τῆς Ἑλλάδος, θέλει δὲ προσφέρει ἐνδόξους ὑπηρεσίας, καὶ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ἐὰν ἤθελε παρασταθῇ ἀνάγκη, δὲν θὰ διστάσῃ, ἀλλὰ θὰ προσφέρῃ τὸ βαλάντιόν του εἰς τὸν βωμὸν τῆς ἐλευθερίας.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀλκιβιάδης Δεληγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§103ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διηγούμενον ἱστορίαν ἄσχετον πρὸς τὸ συζητούμενον θέμα, καὶ αἴφνης κατηγοροῦντα τὸν ἀείμνηστον Τρικούπην. Πᾶν ἄλλο ἀνέμενον ἢ κατηγορητήριον κατὰ τεθνεῶτος. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἡ προπαρασκευὴ στόλου εἶναι ἰδέα τοῦ Θεμιστοκλέους. Καὶ τίς εἶναι ὁ νέος Θεμιστοκλῆς, ὁ ὁποῖος κατεσκεύασε τὸν στόλον καὶ ὅ,τι ἄλλο ἔχει ἡ Ἑλλὰς, ἢ ὁ ἀποθανὼν Τρικούπης; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη κυβερνῶν τὸ Κράτος, οὔτε συνέλαβε ποτὲ κατὰ νοῦν, οὔτε ἐσκέφθη, οὔτε ἐπραγματοποίησε τοιαύτην μεγάλην ἰδέαν. Ταύτην τὴν πολιτικὴν ἠκολούθησε καὶ ἐφήρμοσεν ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος, κατὰ τοῦ ὁποίου ἤγειρε κατηγορητήριον ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος καὶ πολλὰ μὲν ἄλλα εἶπε, παρέλειψεν ὅμως νὰ εἴπῃ, πλὴν τῆς κατασκευῆς τοῦ στόλου, τίς περιέστειλε τὰς καταχρήσεις καὶ ἀνεβίβασε τὸν προϋπολογισμὸν ἀπὸ ἑξήκοντα εἰς ἐννενήκοντα τρία ἑκατομμύρια δραχμάς; τίς ἐμόρφωσεν ἀξιωματικοὺς τοῦ πεζικοῦ; τίς ἐμόρφωσε ναυτικόν; τίς κατεσκεύασε σιδηροδρόμους; τίς ἔκαμε νόμους περὶ καπνοῦ, περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων, περὶ στρατολογίας καὶ συνθήκην μετὰ τῆς Ἀγγλίας περὶ σταφίδος καὶ ὅ,τι ἔχει ἡ Ἑλλὰς καλὸν καὶ ὠφέλιμον; Οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες καὶ οἱ νεώτεροι πάντοτε ἐξύμνουν καὶ ἐξυμνοῦσι τὰς καλὰς καὶ μεγάλας πράξεις τῶν ἀποθανόντων μεγάλων ἀνδρῶν, ἄφηνον δὲ τὴν ἱστορίαν νὰ κρίνῃ τὰς μὴ τοιαύτας. Ἀπόψε ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοὐναντίον ἤγειρε κατηγορητήριον κατὰ τοῦ Τρικούπη, τεθνεῶτος, διότι, ὡς φαίνεται, καὶ τὸ φάσμα ἐκείνου εἰσέτι φοβεῖται. Ἀνέμνησε δὲ καὶ τὴν ἕνωσιν τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμυλίας μετὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ τὴν ἐπιστράτευσιν τοῦ 1885. Ἐλησμόνησε ὅμως νὰ εἴπῃ, ὅτι 5,000 Ἕλληνες ἐπίστρατοι, ἀποθανόντες ἐν τοῖς νοσοκομείοις, κεῖνται ὑπὸ τὴν γῆν τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Ἄρτης καὶ τῶν λοιπῶν πόλεων τῆς Ἑλλάδος. Καὶ τὴν μεγαλειτέραν μάχην ἐὰν συνῆπτε μετὰ τοῦ ἐχθροῦ τὸ ἔθνος, βεβαίως τοσούτους ἄνδρας δὲν ἤθελεν ἀπολέσει, καὶ μάλιστα τόσον ἀδόξως! Ἐλησμόνησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὰ 150 ἑκατομμύρια δραχμὰς, τὰ ὁποῖα ἐδαπάνησε διὰ τὴν ἐπιστράτευσιν, χρεώσας τὸ ἔθνος· ἐλησμόνησε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν τοῦ χαρτονομίσματος ἡ ὁποία ὕψωσε τὸν χρυσὸν ἀπὸ μίαν δραχμὴν εἰς μίαν καὶ ἑβδομήκοντα λεπτὰ, καὶ ἕνεκα τούτου οἱ τόκοι τῶν χρεῶν ἀπὸ εἴκοσιν ἑκατομμύρια δραχμὰς, τὰς ὁποίας ὤφειλε τὸ ἔθνος νὰ πληρόνῃ κατ’ ἔτος, ἀνεβιβάσθησαν εἰς τριάκοντα καὶ τέσσαρα. Ἀπόψε ἦτο ἀκατάλληλος ἡ ὥρα, ὅπως συζητηθῇ τοιοῦτον θέμα, διότι συνεζητεῖτο ἄλλο. Ἀλλ’ ἀκούσας τὸν κ. Πρωθυπουργὸν λέγοντα ὅσα εἶπεν, ὤφειλον καὶ ἐθεώρησα καθῆκόν μου, ὅπως ἐν ὀλίγοις ἀπαντήσω, διότι ἐθεώρησα τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὡς τὴν μεγαλειτέραν βλασφημίαν καὶ ὕβριν κατ’ ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος ἀνύψωσε τὴν Ἑλλάδα, καὶ τὸν ὁποῖον ὁ ἴδιος ὠνόμασε νεώτερον Θεμιστοκλέα, διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ στόλου.

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§105ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἔσπευσαν, νομίζω, οἱ ἐκ Πάλλης καὶ ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφοι, ἐν τῷ ζήλῳ, ὅστις κατατρώγει αὐτοὺς ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ὑποβάλωσι προώρως τὰς προτάσεις των, δι’ ὧν καλεῖται ἡ Βουλὴ νὰ παράσχῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐπί τε τῇ πολιτείᾳ αὐτῆς ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι καὶ ἐπὶ ταῖς γνώμαις, ἃς εἶχεν ἤδη ἐξενέγκει ὁ Πρόεδρος αὐτῆς, ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν ἡμῶν πολιτικήν. Καὶ ὡς πρὸς μὲν τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, δὲν εἶχον αὐτοὶ βεβαίως ἀνάγκην ν’ ἀκούσωσι τὴν τελευταίαν λέξιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἣν ἠκούσαμεν πάντες πρὸ μικροῦ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἔπρεπεν ὅμως ν’ ἀκούσωσι τὴν τελευταίαν λέξιν, ἣν εἶπεν οὗτος νῦν, ὡς πρὸς τὴν γνώμην αὐτοῦ περὶ τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, καὶ ἥτις εἶναι πάντη διάφορος ἐκείνης, ἣν εἶχεν ὁ ἀνὴρ, ὅτε εἰσηγεῖτο τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους διὰ τὸ 1897, καὶ ἣν ἐπανέλαβεν ἐντονώτερον καὶ ἐκφραστικώτερον μάλιστα, ὅτε ἐπεχείρησε τὸ πρῶτον νὰ ὑπεραπολογηθῇ τῆς πολιτείας του ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Ἐὰν οἱ περὶ ὧν ὁ λόγος κύριοι συνάδελφοι εἶχον τὴν ὑπομονὴν νὰ ἀναμείνωσι τοὐλάχιστον τὸ πέρας τῆς παρούσης συζητήσεως, δὲν θὰ εὑρίσκοντο νῦν εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν, ἵνα παρίστανται εἰς τὰ ὄμματα ἡμῶν, ὡς θελήσαντες νὰ προεξοφλήσωσι καὶ τὴν ἰδίαν καὶ τὴν τῆς Βουλῆς ψῆφον ὑπὲρ γνώμης τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, ἣν δὲν εἶχον ἀκούσει ἀκόμη· διότι, ἐὰν δὲν ἦτο τοῦτο ἀληθὲς, ἐὰν δηλαδὴ αὐτοὶ ἐκ πεποιθήσεως ἠσπάζοντο τὴν πρὶν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἤθελον νὰ φανῶσι συνεπεῖς πρὸς ἑαυτοὺς, ὤφειλον τότε, εὐθὺς ἅμα κατελθόντος πρὸ μικροῦ ἐκ τοῦ βήματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ν’ ἀνακαλέσωσι τὰς πρὶν ὑποβληθείσας προτάσεις των, ἀφοῦ ἡ μετ’ αὐτὰς ἐκτεθεῖσα γνώμη τούτου εἶναι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετος πρὸς ἐκείνην, ἣν αὐτὸς πρὶν ὑπεστήριζε καὶ ὑπὲρ ἧς αὐτοὶ προέτειναν, ἵνα ἐκδηλώσῃ ἡ Βουλὴ τὴν ἐμπιστοσύνην της. Ἀγνοῶ, Κύριοι, ἐὰν ἡ τελευταία αὕτη γνώμη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἦναι καὶ ἡ ὁριστικὴ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως, ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν ἡμῶν πολιτικήν. Ὁ ἀνὴρ ἔχει μεταλλάξει μέχρι τοῦδε τοσαύτας γνώμας, ὡς πρὸς αὐτὴν, ὥστε κινδυνεύει τις νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἡ γνώμη του εἶναι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ καμμίαν περὶ αὐτῆς γνώμην. Τοῦτο μαρτυρεῖ τρανῶς τὸ ὅλον παρελθόν του, ὅπερ ἠθέλησε ν’ ἀναπολήσῃ εἰς τὴν μνήμην ἡμῶν τὴν νύκτα ταύτην, ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Θήρας. Ἀνέδραμε πρὸς τοῦτο μέχρι τῆς ἐποχῆς τοῦ 1878, ὅτε ἦτο ἁπλοῦς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ μᾶς εἶπεν, ὅτι αὐτὸς ἦτο τότε ὑπὲρ τῆς ἐξόδου τοῦ στρατοῦ ἡμῶν εἰς Θεσσαλίαν πρὸς κατάκτησιν αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τῆς ἀμέσου αὐτοῦ ἐπανόδου εἰς τὰ ἴδια, πρὸς ἀποσόβησιν ἐνδεχομένου πολέμου πρὸς τὴν Τουρκίαν· ὅτι ἦτο τότε ὑπὲρ τακτικοῦ πολέμου πρὸς ταύτην, ἀλλ’ ἐν ταὐτῷ ἐθεώρει προτιμοτέραν τὴν κατάκτησιν τῆς Θεσσαλίας διὰ τῶν πετσωματικῶν κληθέντων κινημάτων. Πλὴν, ὡς πρὸς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, Κύριοι, νὰ μὴ ἐπεκτείνω ἐγὼ νῦν τὸν λόγον, διότι θὰ ἠναγκαζόμην οὕτω νὰ ὑποβάλω εἰς κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον δύο νεκροὺς ἤδη, τοὺς πρωταγωνιστήσαντας κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, οὓς ἡμεῖς ὀφείλομεν ν’ ἀφήσωμεν πλέον ἡσύχους, καθεύδοντας τὸν ὕπνον τῆς αἰωνιότητος ἐν τοῖς τάφοις. Ὁ ἴδιος καὶ ἀπαράλλακτος ἀπεδείχθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἐν ἔτει 1885–1886, ὅτε προΐστατο πλέον αὐτὸς τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν ἀρχῇ ἦτο τότε ὑπὲρ τῆς ἀπραξίας τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τοῦ Βουλγαρικοῦ πραξικοπήματος ἐν Φιλιππουπόλει, ἀλλὰ παρασυρθεὶς μετ’ ὀλίγον, ἢ μᾶλλον, ὡς αὐτὸς οὗτος ἔλεγε τότε, ῥυμουλκηθεὶς ὑπὸ τῆς κοινῆς γνώμης, μετέγνω αἴφνης καὶ ἠσπάσθη πολιτικὴν πολεμικήν· πλὴν καὶ πάλιν οὐχὶ ὅπως πολεμήσῃ πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἀλλ’ ὅπως ἐπαναφέρῃ εἰς ἰσχὺν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἣν πρὸ μικροῦ εἶχεν ἄρει ὁ Τρικούπης ἀντὶ πάσης θυσίας· ὅπως καλέσῃ ὑπὸ τὰς σημαίας πολλὰς μυριάδας ἀνδρῶν καὶ τὰς κρατήσῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα ἐπὶ μῆνας πολλοὺς ἐν εἰρηνοπολέμῳ καταστάσει, ἀποστερῶν οὕτω τῶν βραχιόνων των τὴν ἰδιωτικὴν ἐργασίαν, καὶ ζημιῶν καιρίως τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν οἰκονομίαν· ὅπως καταδικάσῃ χιλιάδας αὐτῶν εἰς ἄδοξον θάνατον ἐκ τῆς γυμνότητος καὶ τῶν μυρίων ἄλλων στερήσεων, εἰς ἃς εἶχεν ὑποβάλει αὐτούς· ὅπως δαπανήσῃ ἐπὶ ματαίῳ δεκάδας ἑκατομμυρίων καὶ συντελέσῃ οὕτω καὶ αὐτὸς τὸ ἐφ’ ἑαυτῷ εἰς τὴν χρεωκοπίαν τοῦ Κράτους· ὅπως τέλος προκαλέσῃ τὸν ἀποκλεισμὸν τῆς Ἑλλάδος ὑπὸ τοῦ ἡνωμένου στόλων Μ. Δυνάμεων καὶ ἐξωθήσῃ ἡμᾶς εἰς τὸ ἄγος τῆς Κούτρας! Καὶ ἐνῷ τότε ἦτο, ἢ τοὐλάχιστον ἐφαίνετο ὅτι ἦτο ὑπὲρ τοῦ πολέμου μὲ ὅ,τι ἔχομεν καὶ ὅτι δὲν ἔχομεν, κατὰ τὴν γνωστήν του φράσιν, καὶ πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις καὶ πρὸς τὸν κόσμον ὅλον (διότι τί ἄλλο ἐσήμαινεν ἡ μὴ ὑποχώρησίς του καὶ ἀπέναντι αὐτοῦ τοῦ ἀποκλεισμοῦ;)· ἐνῷ τότε ἐνόμιζεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο ν’ ἀποδυθῇ εἰς μονομαχίαν πρὸς τὴν τότε κραταιὰν ἔτι Ὀθωμανικὴν Αὐτοκρατορίαν, ἀψηφοῦσα καὶ τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητός της, ὅπερ ἠσπάζετο τότε ἐν ἀληθεῖ ὁμοφωνίᾳ ἡ Εὐρώπη· ἐνῷ τότε ἐνόμιζεν ὅτι εἰς τὸ πεῖσμα τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἠδύνατο νὰ διαταράξῃ τὴν εἰρήνην, διαῤῥηγνύων ἐν ἀνάγκῃ καὶ αὐτὸν τὸν ἀποκλεισμὸν τοῦ ἡνωμένου στόλου των, αἴφνης νῦν μετέπεσεν εἰς τὸ ὅλως ἀντίθετον ἄκρον. Νῦν, ὅτε ἡ Τουρκία εὕρηται πλέον καὶ οἰκονομικῶς καὶ στρατιωτικῶς σχεδὸν ἐν ἀποσυνθέσει καὶ παραλυσίᾳ, αὐτὸς τὴν φαντάζεται ὡς τὸν φοβερώτατον τῶν ἀντιπάλων. Νῦν πιστεύει, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πολεμήσωμεν οὐχὶ πλέον πρὸς πάσας τὰς Μεγάλας Δυνάμεις συλλήβδην, ἀλλ’ οὐδὲ πρὸς μόνην τὴν Τουρκίαν μὲ ὅ,τι ἔχομεν καὶ ὅ,τι δὲν ἔχομεν. Νῦν νομίζει, ὅτι πρὸς τοιοῦτον πόλεμον πρέπει νὰ παρασκευασθῶμεν καὶ συνταχθῶμεν κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν ἐπὶ ἔτη μακρά. Νῦν θεωρεῖ τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας ἱερὸν καὶ ἀπαραβίαστον εἰς πάντας, καὶ εἰς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, καὶ εἰς τὰ μικρὰ Κράτη τῆς Ἰλλυρικῆς χερσονήσου (μάλιστα δὲ εἰς τὴν Ἑλλάδα) καὶ εἰς αὐτοὺς ἔτι τοὺς ὑποδούλους Χριστιανοὺς τῆς γείτονος χώρας. Νῦν ὑπολαμβάνει καθῆκόν του νὰ ἦναι εὐπειθὴς εἰς τὰ κελεύσματα τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ νὰ μὴ κινῆται ἐναντίον τῆς θελήσεώς των, καὶ ὅταν αὐταὶ ὁμοφωνῶσι καὶ ὅταν διαφωνῶσι. Τίς δύναται οὕτω ὑπὸ τὸν Δηλιγιάννην τοῦ 1896 ν’ ἀναγνωρίσῃ πλέον τὸν Δηλιγιάννην τοῦ 1885 καὶ 1886; Ἀλλ’ αἱ μεταμορφώσεις αὗται τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν σταματῶσιν ἐνταῦθα. Εἶχόν τινες, Κύριοι, τὴν ἀφέλειαν νὰ πιστεύωσιν, ὅτι αὐτός, μετὰ τὸ πάθημά του ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, μετὰ τὴν σχηματισθεῖσαν γενικὴν πεποίθησιν περὶ ἐπικειμένης ἀνακινήσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, μετὰ τὴν ἐξέγερσιν ἰδίᾳ τῆς κοινῆς γνώμης ἐν Ἑλλάδι ὑπὲρ ἀμέσου συντάξεως τῶν πολεμικῶν ἡμῶν δυνάμεων, ὅπως μὴ εὑρεθῶμεν πάντη ἀνέτοιμοι ἐν τῇ ἐσχάτῃ στιγμῇ, θὰ ἔσπευδε, κατὰ τὴν παροῦσαν σύνοδον τῆς Βουλῆς, νὰ ἐνστερνισθῇ τὴν τοιαύτην πολιτικὴν τοῦ ἔθνους, καὶ νὰ ἀναγράψῃ μὲν τὰς ἀναγκαίας δαπάνας ἐν τῷ νέῳ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους, νὰ συνυποβάλῃ δὲ καὶ πάντα τὰ σχετικὰ νομοσχέδια. Ἀλλὰ τὴν τοιαύτην προσδοκίαν διέψευσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἅμα τῇ εἰσηγήσει τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἐν αὐτῇ οὐδένα ὑπαινιγμὸν ἔκαμε περὶ ἐπικειμένης συντόνου καὶ ἐνδελεχοῦς συντάξεως τῶν πολεμικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Ὁ ὑπαινιγμός, ὃν τὴν νύκτα ταύτην ἀνέφερε, περὶ ἐνδεχομένης μετατροπῆς τοῦ ἐκ 2,000,000 δρ. περισσεύματος τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897 εἰς ἰσοζύγιον, ἢ καὶ εἰς ἔλλειμμα, εἰς πᾶν ἄλλο βεβαίως ἀπέβλεπεν ἢ εἰς στρατιωτικὰς παρασκευάς. Ἔναυλοι ἔτι παραμένουσιν εἰς τὰ ὦτα ἡμῶν οἱ λόγοι, οὓς εἶπεν ἐν τῇ εἰσηγήσει του, ἰσχυρισθείς, ὅτι μετὰ τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπῆλθεν ἡ ἐκκαθάρισις διαφόρων ὀφειλῶν τοῦ Δημοσίου ἐκ κεκλεισμένων καὶ διαγεγραμμένων χρήσεων, ἀνερχομένων εἰς πολλὰς ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν, δι’ αὐτὰς δὲ καὶ δι’ ἄλλας τέως ἀπροβλέπτους πιστώσεις μέλλουσι νὰ ὑποβληθῶσι δηλώσεις εἰς τὴν Βουλήν, δι’ ὧν τὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ πιθανὸν νὰ ἰσοφαρίσωσι πρὸς τὰ ἔσοδα, ἢ καὶ νὰ ὑπερβῶσι κατὰ τι ταῦτα. Ποῦ δὲ ἴχνος ὑπαινιγμοῦ περὶ πολεμικῆς συντάξεως ἐν τοῖς λόγοις ἐκείνοις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ; Καὶ ὅπως μὴ ὑπολειφθῇ ἡ ἐλαχίστη περὶ τοῦ πράγματος ἀμφιβολία, σᾶς ὑπομιμνήσκω, Κύριοι, τοὺς λόγους, οὓς εἶπεν αὐτὸς, ἀγορεύσας τὸ πρῶτον κατὰ τὴν προκειμένην συζήτησιν. Ἀποκρούων τὸν ἰσχυρισμὸν τῶν διαφόρων προαγορευσάντων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καθ’ ὃν ἔπρεπε πρὸ παντὸς νὰ ἐπιζητηθῶσι νῦν αἱ στρατιωτικαὶ παρασκευαί, καὶ χάριν τούτων νὰ διατεθῶσι τὰ ἀναγκαῖα ποσὰ διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἶπε μετὰ τοῦ συνήθους αὐτῷ στόμφου: «Καὶ πόθεν θέλετε νὰ ἀνεύρωμεν τὰ ποσὰ ταῦτα; Ἐξ οἰκονομιῶν; Ἀλλ’ οἰκονομία οὐδεμία πλέον ἐγχωρεῖ μετὰ τὸν περιορισμὸν τῶν ἐξόδων τῆς γενικῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους εἰς 67,000,000». Δύναται οὕτω νὰ ὑπολειφθῇ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία περὶ τῆς γνώμης, ἣν εἶχεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του ἐπὶ τῆς προκειμένης συζητήσεως; Ἐγώ, Κύριοι, ἐμμένων πιστὸς εἰς τὴν ἀρχικὴν ἀπόφασιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως ἐν τῇ παρούσῃ συζητήσει περιορισθῶμεν αὐστηρῶς εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος καὶ τῆς ἐξωτερικῆς καθόλου πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὅσον αὕτη σχετίζεται πρὸς αὐτὸ, δὲν θὰ θελήσω νῦν νὰ ἐκτραπῶ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ οἰκονομικοῦ ἡμῶν ζητήματος, ἔστω καὶ καθ’ ὅσον τοῦτο σχετίζεται πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν ἡμῶν πολιτικὴν καὶ ἰδίᾳ πρὸς τὴν στρατιωτικὴν ἡμῶν σύνταξιν καὶ παρασκευὴν, ἐπιφυλαττόμενος νὰ πράξω τοῦτο, ὅταν ἡ Βουλὴ ἐπιληφθῇ τῆς ἐξετάσεως εἴτε τοῦ στρατιωτικοῦ εἴτε τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἀπορύγω νῦν τὸν πειρασμὸν, ἵνα ὑπομνήσω τὰς ἐπαγγελίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὡς ἀντιπολιτευομένου, ἐπαγγελίας, ἃς ἔκαμεν αὐτὸς, μόλις ἀρχομένου τοῦ ἔτους 1895. Διὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ὁ Τρικούπης προϋπελόγιζε τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους εἰς 90 περίπου ἑκατομμύρια, τὸ ποσὸν δὲ τοῦτο εὑρίσκων ὁ κ. Δηλιγιάννης ὑπέρογκον, ἔλεγεν, ὅτι αὐτὸς ἠδύνατο νὰ τὸ μειώσῃ κατὰ 10 ἑκατομμύρια δι’ οἰκονομιῶν ἐν τῇ γενικῇ διοικήσει, ἧς αἱ δαπάναι δὲν προϋπελογίζοντο τότε ἀνώτεραι τῶν 67 ἑκατομμυρίων. Πῶς τώρα θεωρεῖ τοῦτο ἀδύνατον; πῶς τὸν καθόλου προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους, ἀντὶ νὰ ἐλαττώσῃ, αὐξάνει ἐξ 90 εἰς 93 ἑκατομμύρια διὰ τὸ 1897, προαναγγέλλων μάλιστα, ὅτι πιθανὸν αὐτὸς νὰ ὑπερβῇ καὶ τὰ 95 ἑκατομμύρια, χωρὶς καὶ οὕτω νὰ ἔχωμεν ἐλπίδα νὰ περιληφθῶσιν ἐν αὐτῷ τῷ ποσῷ καὶ αἱ περιπλέον ἀπαιτούμεναι δαπάναι διὰ τὴν στρατιωτικὴν ἡμῶν παρασκευήν; Πῶς ἄλλοτε, ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει διατελῶν, διεκήρυττεν, ὅτι ἤρκουν καὶ ὑπερήρκουν 65 περίπου ἑκατομμύρια ὁμοῦ μετὰ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, καὶ δὴ καθ’ ἣν ἐποχὴν καὶ χρεώλυτρα κατεβάλλομεν εἰς τοὺς πιστωτάς μας, καὶ τοὺς τόκους ἀπετίνομεν εἰς τὸ ἀκέραιον, ὡς διὰ τὰ ἔτη 1882 καὶ 1883, ὅτε ἡ Ἑλλὰς εἶχε τὴν αὐτὴν καὶ σήμερον ἔκτασιν; Ἐὰν ἀπὸ τοῦ 1884 καὶ ἐντεῦθεν ηὔξησεν ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, ἀλλὰ διὰ τοῦ νόμου τῆς 10 Δεκεμβρίου 1893 ἠλαττώθη αὕτη εἰς ποσὸν κατώτερον καὶ ἐκείνου, ὅπερ κατεβάλλομεν δι’ αὐτὴν ἐν ἔτει 1883. Πῶς λοιπὸν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἐπιλήσμονα γενόμενον ὅλων τῶν διακηρύξεων καὶ ἐπαγγελιῶν του ἐκείνων, νὰ ἰσχυρίζηται νῦν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἀπολύτως νὰ διοικηθῇ τὸ Κράτος μὲ προϋπολογισμὸν ἐξόδων κατώτερον ἐκείνου, ὃν προέβαλε νῦν αὐτὸς εἰς τὴν ψῆφον ἡμῶν; Ἀλλὰ περὶ τούτου, Κύριοι, ζητήσατε λόγον παρ’ αὐτοῦ ὑμεῖς, οἱ περιβάλλοντες αὐτὸν ἔτι διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης σας· ἂν δὲ παραλίπητε ὑμεῖς τὸ τοιοῦτο καθῆκον, ἂς ζητήσῃ τότε λόγον παρ’ αὐτοῦ καὶ παρ’ ὑμῶν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ὅστις, τόσον οἰκτρῶς φενακισθεὶς ὑπ’ αὐτοῦ διὰ τοιούτων ἀπατηλῶν ἐπαγγελιῶν, τὸν ἐπανήγαγεν εἰς τὴν ἀρχὴν διὰ τοιαύτης πλειονοψηφίας. Ἐγὼ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα. Μετὰ τὸν ὑποβληθέντα εἰς ἡμᾶς προϋπολογισμὸν διὰ τὸ 1897, μετὰ τὴν γενομένην εἰσήγησίν του ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, μεθ’ ὅσα οὗτος εἶπεν ἀγορεύων τὸ πρῶτον ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, οὐδεμία ἀμφιβολία δύναται νὰ ὑπάρξῃ, ὅτι αὐτὸς μέχρι πρὸ τεσσάρων ἡμερῶν ἦτο τῆς γνώμης, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν κατάστασις οὐδεμίαν ἀπολύτως ἐπέτρεπεν εἰς ἡμᾶς σκέψιν περὶ συντόνου στρατιωτικῆς παρασκευῆς. Πῶς ὅμως τὴν νύκτα ταύτην, ἄλλος ἐξ ἄλλου γενόμενος, αἴφνης ὑπέστη νέαν μεταμόρφωσιν καὶ κηρύσσεται νῦν ὑπὲρ τῆς τοιαύτης παρασκευῆς, προαγγέλλων μάλιστα, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ κληθῇ ταχέως νὰ συζητήσῃ καὶ ψηφίσῃ τὰ σχετικὰ μέτρα; Εἶναι αἴνιγμα, Κύριοι, τοῦτο, οὗ τὴν λύσιν παρέχει εἰς ἡμᾶς τὸ φύλλον τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἐκδοθὲν τὴν νύκτα ταύτην. Ἐν αὐτῷ δημοσιεύεται, κατὰ παράδοξον τρόπον, ἐπιστολή τις τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐπιστολῆς ταύτης θεωρῶ ἀληθῶς παράδοξον, διότι, καίτοι μὴ οὖσα ἰδιωτικῆς φύσεως, καίτοι φέρουσα ἐπίσημον, ἐπισημότατον χαρακτῆρα, καὶ τέμνουσα νέαν πολιτικὴν περὶ τὰ στρατιωτικὰ, ὅλως ἀντίθετον ἐκείνης, ἣν τέως ἠκολούθει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ ἡ ὑπ’ αὐτὸν Κυβέρνησις, οὐδὲν ἧττον δημοσιεύεται ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, μὲ μόνην τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ἀνευθύνου, χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν προσυπογραφὴν ὑπευθύνου τινός. Τοιαύτης δὲ ἐπιστολῆς ἡ δημοσίευσις, Κύριοι, ὡς ἐγένετο αὕτη, ἀνατρέπει ἄρδην θεμελιώδη διάταξιν τοῦ Συνταγματικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος, εἶναι πρᾶξις ἐπιτρεπομένη μόνον εἰς ἀπολυταρχικὰ καὶ αὐταρχικὰ Κράτη, ἣν ἀγνοῶ πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς συμβιβάζει πρὸς τὰ κοινοβουλευτικά του φρονήματα, ἅτινα τόσον ἐπιδεικτικῶς διατρανοῖ ἑκάστοτε, καὶ τὴν νύκτα ταύτην ἐνόμισε πρέπον νὰ ἐξάρῃ ἰδιαζόντως. Ἐν τῇ περὶ ἧς ὁ λόγος ἐπιστολῇ ὁ Βασιλεύς, ἀφορμὴν λαμβάνων ἐκ τῶν τελεσθέντων τὸ ἔαρ γενικῶν γυμνασίων ὁμάδων στρατοῦ, θεωρεῖ ἐπιβαλλομένην τὴν ἀνάγκην τελέσεως τοιούτων διὰ μεγαλειτέρων ὁμάδων. Ὅπως δὲ καταστῇ ὁ στρατὸς ἡμῶν ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, κρίνει «ἐπείγουσαν τὴν σύστασιν μονίμου στρατοπέδου, ἐν ᾧ ἀποχωριζόμενος ὁ στρατὸς ἐκ τῶν ἔργων τῆς συνήθους ἐν ταῖς πόλεσιν ὑπηρεσίας, θέλει ἐπιδοθῆ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν στρατιωτικῶν ἔργων καὶ μεγάλων γυμνασίων, ἀφοσιούμενος ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν στρατιωτικὴν αὑτοῦ ἐκπαίδευσιν». Πρὸς τοῦτο δὲ θεωρεῖ ἀπαραίτητον τὴν κλῆσιν τῆς ἐφεδρείας ὑπὸ τὰς σημαίας «πρὸς σχηματισμὸν δυνάμεως ἐκ δέκα μέχρι δώδεκα χιλιάδων ἀνδρῶν», πρὸς δὲ «τὴν συμπλήρωσιν πασῶν τῶν ἀναγκῶν τῶν ἐφίππων σωμάτων». Ἐν τέλει ἐπάναγκες νομίζει «νὰ συστηθῇ ἐπιτροπὴ ἐξ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, ὅπως ἀποφανθῇ περὶ τοῦ διὰ τὸν στρατὸν καταλληλοτέρου ὅπλου, ἡ δὲ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς προμήθειαν τοῦ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἀποδεκτοῦ γενησομένου συστήματος». Ἀγαθῇ τύχῃ, Κύριοι, ἡ Βασιλεία ἔγνω τέλος νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς ἀδρανείας, εἰς ἣν ἀπὸ πολλοῦ εἶχε καταδικάσει αὐτὴν ἡ πρωθυπουργικὴ δικτατορία ἐν Ἑλλάδι, καὶ χρῆσιν ποιουμένη τῶν ὑπὸ τοῦ Συνταγματικοῦ ἡμῶν χάρτου ἀπονεμηθέντων εἰς αὐτὴν προνομιῶν νὰ δράσῃ ἅπαξ, ἐπ’ ἀγαθῷ, εἰ μὴ καὶ τῶν ἄλλων δημοσίων ἡμῶν κλάδων, τοὐλάχιστον τοῦ στρατοῦ, ὅστις συγκεντροῖ πάσας τὰς ἐλπίδας καὶ πάντας τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ οὗτινος ὁ Βασιλεὺς εἶναι ὁ ἀνώτατος ἀρχηγός. Τοῦτο ἡμεῖς ὑπεστηρίζομεν ἀνέκαθεν. Ἡμεῖς ὡσαύτως ὑπεστηρίζομεν ἀνέκαθεν καὶ τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ στρατοῦ ἐκ τῶν ἄλλων, ξένων πως τοῦ κυρίως προορισμοῦ του, ἔργων, καὶ τὴν ἀφοσίωσιν αὐτοῦ εἰς τὸν ἐκπαιδευτικόν του προορισμόν. Ἡμεῖς ὑπεστηρίζομεν καὶ τὴν σύστασιν στρατοπέδου καὶ τὴν ἐκγύμνασιν ἐν αὐτῷ τῆς ἐφεδρείας. Ἡμεῖς ὑπεστηρίζομεν καὶ τὴν ἀπόλυτον ἀνάγκην τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ ἐν χρήσει ὅπλου δι’ ἄλλου νεωτέρου καὶ τελειοτέρου συστήματος. Καὶ οὐ μόνον ὑπεστηρίζομεν ἡμεῖς ταῦτα, ἀλλὰ καὶ ὑπεδείξαμεν ἐν καιρῷ ἐμπεριστατωμένως καὶ τὴν ἐξεύρεσιν τῶν ἀπαιτουμένων πόρων δι’ οἰκονομιῶν ἐν τοῖς ἐξόδοις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, δυναμένων νὰ ἐπιτευχθῶσι καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς κειμένης ὀργανικῆς ἡμῶν νομοθεσίας, καὶ διὰ ῥιζικῶν αὐτοῖς μεταῤῥυθμίσεων, πρὸς δὲ δι’ αὐξήσεως τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους, ἥτις θὰ κατωρθοῦτο διὰ μεταβολῆς τοῦ ἀπηρχαιωμένου, τοῦ ἀνίσου καὶ ἀδίκου ἐν πολλοῖς φορολογικοῦ ἡμῶν συστήματος, καὶ δὴ κατὰ τρόπον, ἀνακουφίζοντα μέν πως τὰς ἤδη ἐπιβεβαρυμένας ἀπορωτέρας τοῦ λαοῦ τάξεις καὶ ἐπιβαρύνοντα ἐν μέτρῳ δικαίῳ τὰς εὐπορωτέρας αὐτοῦ τάξεις, ἐξασφαλίζοντα δὲ εἰς τὸ Δημόσιον πολὺ ἀνωτέρας προσόδους τῶν σημερινῶν. Καίτοι δ’ ἔχοντες τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Βασιλεία ὤφειλε πρὸ πολλοῦ νὰ ἐξέλθῃ τῆς ἀδρανείας της καὶ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συνιστᾷ νῦν, χωρὶς νὰ ἀναμείνῃ νὰ ἴδῃ πρότερον φθάνοντα τὰ πράγματα ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς, τὸ δὴ λεγόμενον, χωρὶς νὰ ἀναμείνῃ νὰ ἴδῃ προηγουμένως τὴν κοινὴν γνώμην ἐν Ἑλλάδι ἐξεγειρομένην, χωρὶς νὰ ἀναμείνῃ νὰ ἴδῃ πρότερον καὶ αὐτὸν τὸν στρατὸν συγκινούμενον βαθύτατα καὶ ἐξανιστάμενον κατὰ τῆς νῦν καταστάσεώς του· καίτοι, λέγω, τοιαύτην γνώμην ἔχοντες ἡμεῖς, οὐδὲν ἧττον γηθοσύνως χαιρετίζομεν, καὶ νῦν μόλις γενόμενον, τὸ πρῶτον τοῦτο διάβημα Βασιλικῆς δράσεως ἐν Ἑλλάδι, εὐχόμενοι μόνον νὰ μὴ ᾖναι αὐτὸ ἁπλῆ ἐκδήλωσις στιγμιαίας ψυχολογικῆς καταστάσεως, ἀλλ’ ὁριστικὴ καὶ ἀμετάκλητος ἀπόφασις περὶ συντόνου καὶ ἐνδελεχοῦς μερίμνης διὰ τὸν στρατὸν, ὅπως οὗτος ἀποδειχθῇ ὄντως ἄξιος τῆς ὑψηλῆς καὶ μεγάλης ἀποστολῆς, ἣν ἔχει νὰ ἐπιτελέσῃ πάντοτε μὲν, μάλιστα δὲ κατὰ τὰς νῦν κρισιμωτάτας διὰ τὸ Γένος περιστάσεις. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, Κύριοι, τίνα σχέσιν ἔχει ἡ τοιαύτη Βασιλικὴ ἀπόφασις πρὸς τὴν μέχρι τοῦδε στάσιν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ στρατιωτικῷ ἡμῶν ζητήματι, τὴν στάσιν τὴν ἀρνητικὴν πρὸς πᾶσαν ἀληθῆ σύνταξιν καὶ παρασκευὴν τῶν πολεμικῶν ἡμῶν δυνάμεων; Ἕκαστος, σώας ἔχων τὰς φρένας καὶ λογικῶς σκεπτόμενος, δὲν δύναται ἢ νὰ συνομολογήσῃ μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως ἐνέχει πλήρη ἀποδοκιμασίαν τῆς μέχρι τοῦδε στάσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ζητήματι τοῦ στρατοῦ, ἀποδοκιμασίαν, ἥτις εἰς πάντα ἄλλον θὰ ἦτο ἱκανὴ ἔνδειξις, ὅπως ἐννοήσῃ ὅτι ἔχει λήξει ἤδη ἡ ἐν τῇ Κυβερνήσει ἀποστολή του, οὐχὶ ὅμως καὶ εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην. Αὐτὸς, συνειθισμένος ὢν εἰς τὴν ἑκάστοτε μεταλλαγὴν τῶν γνωμῶν, δίκην ἱματίων, ἐπὶ παντὸς ζητήματος, ἐνόμισεν ὅτι οὐδὲν τὸν ἐκώλυε καὶ νῦν νὰ μεταβάλῃ, ἣν μέχρι τῆς χθὲς εἶχε γνώμην περὶ στρατοῦ, καὶ ν’ ἀποδεχθῇ τὴν ὅλως ἀντίθετον αὐτῆς, ἣν σύσσωμος ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑπεστήριξε κατὰ τὴν παροῦσαν συζήτησιν καὶ πρὸς ἣν αὐτὸς ἀντετάχθη ἀπεγνωσμένως διὰ τῆς πρώτης ἀγορεύσεώς του, ἤρκει μόνον διὰ τῆς τοιαύτης μεταβολῆς νὰ διασώσῃ τὸ χαρτοφυλάκιον, περὶ τῆς διατηρήσεως τοῦ ὁποίου φαίνεται ἔχων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μίαν καὶ μόνην ἀμετάβλητον γνώμην. Δι’ ὅσων μέχρι τοῦδε ἐξέθεσα νομίζω, Κύριοι, ὅτι κατέστη καὶ τυφλῷ δῆλον, ὅτι ὁ κύριος Δηλιγιάννης δὲν ἠσπάζετο τέως τὴν πολιτικὴν, ἥτις ἐπιβάλλεται νῦν εἰς αὐτὸν διὰ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βασιλέως. Πᾶν δ’ ὅ,τι θελήσῃ αὐτὸς νὰ ἰσχυρισθῇ περὶ τοῦ ἐναντίου, καταπίπτει ἀφ’ ἑαυτοῦ πρὸ τοῦ ἐπιχειρήματος, ὅπερ δύναται καὶ δέκα Πρωθυπουργοὺς, ὡς αὐτὸν, ν’ ἀφήσῃ ἀναπολογήτους, καὶ καθ’ ὃ, ἐὰν αὐτὸς καὶ πρὶν εἶχε τὴν γνώμην, ἣν ἐνέχει ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βασιλέως, τότε πρὸς τί ἡ σύνταξις καὶ ἡ δημοσίευσις ταύτης ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τρόπον μάλιστα τόσον ἔκτροπον καὶ παράδοξον; Ποῦ καὶ πότε, πρὸς Θεοῦ, ἠκούσθη καὶ εἰς δημοκρατικὰς καὶ εἰς συνταγματικὰς καὶ εἰς ἀπολυταρχικὰς χώρας, Πρόεδρος ἢ Ἡγεμὼν νὰ ὑπαγορεύῃ εἰς τὸν Πρωθυπουργόν του διὰ τοιαύτης ἐπιστολῆς γνώμην, ἣν οὗτος ἔχει ἀφ’ ἑαυτοῦ; Ἀλλὰ Κυβέρνησις, μεταβάλλουσα τόσον εὐκόλως γνώμην καὶ ἀσπαζομένη πάραυτα, καθ’ ὑπαγόρευσιν ἢ κατ’ ἐπιβολήν, ἔστω καὶ αὐτοῦ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος, γνώμην ἀκριβῶς ἀντίθετον ἐκείνης, ἣν τέως ὑπεστήριζεν αὐτή, δύναται πλέον νὰ θεωρηθῇ ἀξία τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Δύναται οὗτος νὰ ἐμπιστευθῇ πλέον εἰς αὐτὴν τὰς τύχας του, ἐν οὕτω κρισίμῳ μάλιστα ὥρᾳ, ἀφοῦ ἔχει τόσον τρανὴν ἀπόδειξιν τῆς ἀσταθείας τῶν γνωμῶν της, τῆς παλιμβουλίας της, ἥτις ἰσοφαρίζει πρὸς πλήρη καὶ τελείαν ἀβουλίαν; Τοιαύτης Κυβερνητικῆς παλιμβουλίας καὶ ἀβουλίας ἐλάβομεν ἤδη πικρὰν πεῖραν ἐν ἔτει 1885–1886 καὶ ἐν ἔτει 1896 κατὰ τὴν ἀνέλιξιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, εἰς οὗ τὴν ἐξέτασιν θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἰσέλθω καὶ ἐγὼ, ὅπως διὰ βραχέων ἀποδείξω τὴν ἀλήθειαν τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου τούτου. Κρητικὸν ζήτημα, Κύριοι, ὑφίσταται καὶ θὰ ὑφίσταται ἐν τῇ μεγαλονήσῳ τῆς Μεσογείου, ἀφ’ ὅτου καὶ ἐφ’ ὅσον κρατεῖ ἐν αὐτῇ ξένος ζυγὸς ὑπὸ δουλείαν λαὸν εὐγενῆ καὶ μεγαλόφρονα, οἷοι οἱ Κρῆτες, οἱ ἕτοιμοι ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ χύσωσι τὸ αἷμά των ὑπὲρ τῆς ἀνακτήσεως τοῦ πολυτιμοτάτου τῶν ἀγαθῶν, τῆς ἐλευθερίας. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο εἰσῆλθε τελευταῖον εἰς ὀξὺ στάδιον, ἀφ’ ὅτου ἰδίᾳ μεγάλῃ μερὶς τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1895 ἔγνω νὰ συστήσῃ τὴν κληθεῖσαν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ ν’ ἀναθέσῃ εἰς ταύτην τὴν διεκδίκησιν τοῦ πολιτεύματος τῆς Χαλέπας, ὅπερ ἡ Πύλη ἠθέτησεν ἐν ἔτει 1889, δημιουργήσασα ἔκτοτε ἔκρυθμον ὅλως καὶ ἀφόρητον εἰς αὐτὸν κατάστασιν πραγμάτων. Καὶ τὸν καταρτισμὸν τῆς ἐπιτροπῆς ἐκείνης ἐπληροφορήθη ἐγκαίρως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ τοὺς σκοποὺς, οὓς ἐπεδίωκεν αὐτὴ, καὶ τὴν ἀπόφασίν της τὴν ἀμετάτρεπτον, ἵνα ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν οἱ πόθοι τῶν Κρητῶν δὲν θὰ ἐπληροῦντο διὰ τῆς εἰρηνικῆς ὁδοῦ, καλέσῃ αὐτοὺς εἰς ἔνοπλον ἐξέγερσιν. Ποῖον καθῆκον ἐπεβάλλετο τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡμῶν; ἓν καὶ μόνον, νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν καὶ πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, ὅπως τὰ δίκαια τῶν Κρητῶν αἰτήματα εἰσακουσθῶσι καὶ πληρωθῶσιν ὡς τάχιστα, καὶ οὕτω προληφθῶσι μείζονες περιπλοκαὶ ἐν τῷ ζητήματι, διὰ πᾶν ἐνδεχόμενον νὰ λάβῃ ἐγκαίρως ὅλα τὰ δυνατὰ μέτρα καὶ νὰ ἦναι ἕτοιμος διὰ πᾶσαν ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεως. Τί ὅμως ἀντὶ τούτου ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις; Αὐτὴ, ἐναντίον τῶν ἐκθέσεων τῶν ἐν Κρήτῃ προξένων μας, ἃς ἐπίτηδες δὲν ὑπέβαλεν εἰς ἡμᾶς νῦν, αἰτηθείσας, ὅπως μὴ γείνῃ κατάδηλος τοῖς πᾶσιν ἡ τόσον δυσάρεστος δι’ αὐτὴν ἀλήθεια, ἐναντίον καὶ τῶν προφορικῶν πρὸς αὐτὴν παραστάσεων διαφόρων προκρίτων Κρητῶν, διεῖδεν ὑπὸ τὸ κίνημα ἐκεῖνο τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως μηχανοῤῥαφίας ἡμῶν τῶν ἐν Ἑλλάδι ἀντιπολιτευομένων, ζητούντων δῆθεν διὰ τῆς ἀναῤῥιπίσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος νὰ παράσχωμεν εἰς αὐτὴν πράγματα καὶ, εἰ δυνατὸν, νὰ τὴν ἀνατρέψωμεν ἐκ τῆς ἀρχῆς. Τούτου ἕνεκεν, ἀντὶ νὰ ἐνεργήσῃ τὸ ἐφ’ ἑαυτῇ ὑπὲρ τῆς πραγματώσεως τῶν αἰτημάτων τῶν Κρητῶν, πάντα τρόπον μετῆλθεν, ὅπως καθησυχάσῃ τούτους καὶ πειθαναγκάσῃ εἰς ὑποταγὴν εἰς τὸ ἐν Κρήτῃ διὰ τοῦ φιρμανίου τοῦ 1889 δημιουργηθὲν καθεστώς. Πρὸς τοῦτο δὲν ὤκνει νὰ λαμβάνῃ ὁδηγίας ἐν ἀρχῇ μὲν παρὰ τοῦ Σακὴρ πασσᾶ, βραδύτερον δὲ παρὰ τοῦ διαδόχου τούτου ἐν τῇ ἐνταῦθα Τουρκικῇ Πρεσβείᾳ Ἀσὴμ βέη, καὶ ταύτας νὰ μεταδίδῃ καὶ πρὸς τοὺς Κρῆτας διὰ τοῦ ἐν Χανίοις γενικοῦ ἡμῶν προξένου, δι’ ὃ καὶ ἀπέφυγε νὰ ὑποβάλῃ νῦν τὰς περὶ ὧν ὁ λόγος ὁδηγίας εἰς τὴν Βουλὴν, αἰτηθείσας, ὅπως μὴ γείνῃ οὕτω κατάφωρος τοῖς πᾶσιν ἡ τοιαύτη ἀντεθνική της πολιτεία. Οἱ Κρῆτες, ἀπελπισθέντες νὰ ἴδωσι πληρούμενα τὰ αἰτήματά των διὰ τῆς εἰρηνικῆς ὁδοῦ, ἠναγκάσθησαν νὰ καταφύγωσιν εἰς τὰ ὅπλα, κατώρθωσαν δ’ ἐν τῷ μεταξὺ νὰ πολιορκήσωσι 1500 τούρκους στρατιώτας ἐν Βάμῳ. Ἐντεῦθεν φανατισθεὶς ὁ Μουσουλμανικὸς ὄχλος, προέβη εἰς τὰς σφαγὰς τῶν Χανίων, αἵτινες ἐνέβαλον εἰς ταραχὴν καὶ τοὺς ἐκεῖ γενικοὺς προξένους τῶν Δυνάμεων καὶ αὐτὸν τὸν τότε γενικὸν διοικητὴν Τουρχὰν πασσᾶν. Πρώτη δ’ ἔλαβε τότε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κρυπτογραφικὸν τηλεγράφημα παρὰ τοῦ ἡμετέρου γενικοῦ προξένου ἐν τῇ πόλει ἐκείνῃ, δι’ οὗ ἀναγγέλλων οὗτος τὰς γενομένας σφαγὰς καθίστα ἐν ταὐτῷ γνωστὸν, ὅτι οἱ γενικοὶ πρόξενοι, προβάντες εἰς παραστάσεις πρὸς τὸν Τουρχὰν πασσᾶν καὶ λαβόντες παρὰ τούτου τὴν ἀπάντησιν, ὅτι ἠδυνάτει ν’ ἀποκαταστήσῃ αὐτὸς τὴν τάξιν, ἐξεδήλωσαν τὴν γνώμην, ὅτι καλὸν θὰ ἦτο νὰ σπεύσῃ πρώτη ἡ Ἑλλὰς, ὡς ἐγγυτέρα τῆς Κρήτης κειμένη, ν’ ἀποστείλῃ ἐκεῖσε πολεμικά τινα πλοῖα πρὸς προστασίαν τῶν ἀπειλουμένων Χριστιανῶν. Τὴν ἀποστολὴν τοῦ τοιούτου τηλεγραφήματος ἐβεβαίωσε κατὰ τοιοῦτον τρόπον πρὸ μικροῦ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Θήρας, ὥστε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, παρελθὼν μετ’ αὐτὸν ἐπὶ τὸ βῆμα, δὲν ἐτόλμησε τὸ παράπαν νὰ διαμφισβητήσῃ τὴν ἀλήθειαν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του. Ἐὰν τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος τηλεγράφημα δὲν περιεῖχεν ὅ,τι ὁ μνημονευθεὶς συνάδελφος ἀνέφερε, μὴ ἀμφιβάλλετε ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὐ μόνον διὰ τοῦ λόγου θὰ διέψευδεν αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ θὰ ἔσπευδε νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν αὐτὸ τὸ κείμενόν του, ὅπως ἀποστομώσῃ τὸν κ. Βαλέτταν. Ἀλλὰ τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο ἔφθασεν εἰς Ἀθήνας τὴν 12 Μαΐου, ὅτε ἡ Κυβέρνησις, πανηγυρίζουσα τὰ ἐπινίκια τῆς ἐπαναληπτικῆς ἐκλογῆς Ἀττικῆς, δὲν εἶχε νοῦν νὰ σκεφθῇ περὶ τῶν ἐν Χανίοις σφαγῶν. Μόλις τῇ ὑστεραίᾳ ἔγνω νὰ διατάξῃ τὴν μεταστάθμευσιν τῶν θωρηκτῶν ἡμῶν ἐκ τοῦ Ναυστάθμου εἰς τὸ νέον Φάληρον, καὶ ἐνταῦθα ἄφησεν αὐτὰ ἐπὶ ἡμέρας νὰ καπνίζωσιν ἐπιδεικτικῶς, ἕως οὗ ἐρωτήσασα τοὺς ξένους πρεσβευτὰς, ἐὰν ἔπρεπε ν’ ἀποστείλῃ αὐτὰ εἰς Κρήτην, ἔλαβε παρά τινος αὐτῶν τὴν γνωστὴν ἀπάντησιν, ὅτι, ἀφοῦ αἱ Μ. Δυνάμεις ἔσπευσαν ἤδη ν’ ἀποστείλωσιν εἰς Κρήτην πολεμικὰ πλοῖα, δὲν θὰ εἶχε πλέον τόπον, ἤτοι δὲν θὰ εἶχε πλέον λόγον ἡ ἐκεῖσε ἀποστολὴ καὶ ἑλληνικῶν πλοίων, ἐξ οὗ καὶ ἡ γνωστὴ παρεξήγησις καὶ παραμόρφωσις τῆς τοιαύτης φράσεως εἰς ἀπειληθέντα δῆθεν ἐκτοπισμὸν τοῦ στόλου ἡμῶν ἐκ Κρήτης. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὁ διπλωμάτης, εἰς ὃν ἡ παραμορφωθεῖσα ἐκείνη φράσις ἀπεδόθη, ἔσπευσε νὰ διαψεύσῃ αὐτὴν κατηγορηματικῶς, τότε οἱ περὶ τὴν Κυβέρνησιν ἠθέλησαν νὰ δικαιολογήσωσιν ἄλλως τὴν μὴ ἀποστολὴν εἰς Κρήτην τοῦ θωρηκτοῦ ἡμῶν στόλου, ἰσχυρισθέντες ὅτι ἐντεῦθεν ἠδύνατο νὰ παροξυνθῇ ἔτι μᾶλλον ὁ φανατισμὸς τῶν Μουσουλμάνων καὶ νὰ ἐκτραπῶσιν οὗτοι εἰς νέας σφαγάς. Νῦν δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνόμισε καλὸν νὰ προβάλῃ αὖθις καὶ τὸ πρῶτον ἐπιχείρημα, εἰπὼν ὅτι δὲν ἦτο ἀπίθανον καὶ νὰ ἐκδιωχθῇ ὁ στόλος ἡμῶν ἐκ Κρήτης ὑπὸ τοῦ ἡνωμένου στόλου τῶν Μ. Δυνάμεων. Ἀλλὰ καὶ ὁ πρῶτος καὶ ὁ δεύτερος, Κύριοι, ἰσχυρισμὸς εἶναι πάντῃ ἀνυπόστατοι. Ἐν τίνι δικαιώματι αἱ Μ. Δυνάμεις ἠδύναντο νὰ διατάξωσι τὴν ἐκεῖθεν ἐκδίωξιν τῶν ἡμετέρων πλοίων; Αὐταὶ, ἀποστέλλουσαι ἐκεῖσε τὰ πλοῖά των, ἐδήλωσαν ὅτι ἔπραττον τοῦτο κυρίως καὶ κατ’ ἐξοχὴν, ὅπως προστατεύσωσι τοὺς εὐαρίθμους ὑπηκόους των μία ἑκάστη ἐξ αὐτῶν. Καὶ δὲν εἶχε δικαίωμα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ν’ ἀποστείλῃ καὶ ἡ Ἑλλὰς τὰ θωρηκτά της εἰς Κρήτην, ὅπως προστατεύσῃ ἐκεῖ χιλιάδας πολλὰς ὑπηκόων της; Καὶ ἐὰν τὰ πλοῖα τῶν Μ. Δυνάμεων διὰ τῆς ἐκεῖ παρουσίας των δὲν παρώξυναν τοὺς Μουσουλμάνους εἰς νέας σφαγὰς, πῶς θὰ ἐπήρχετο τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο διὰ τῆς ἐμφανίσεως τῶν ἡμετέρων πλοίων; Δὲν θὰ ἦτο δὲ νῦν ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν ἡ Ἑλλὰς θ’ ἀπέστελλε τὰ πλοῖά της, πρὸς προστασίαν τῶν ὑπηκόων της, εἰς τουρκικοὺς λιμένας. Ὄτε ἐν ἔτει 1875 ἐγένετο ἐν Θεσσαλονίκῃ ἡ σφαγὴ τῶν προξένων τῆς Γερμανίας καὶ Γαλλίας, καὶ ἠπειλεῖτο σφαγὴ ὑπὸ τοῦ ἀφηνιάσαντος ἐν τῇ πόλει ἐκείνῃ Μουσουλμανικοῦ ὄχλου καθ’ ὅλων τῶν ἐκεῖ Χριστιανῶν, πρώτη ἡ Ἑλλὰς ἔσπευσε νὰ ἀποστείλῃ ἐκεῖσε τὸν «Βασιλέα Γεώργιον». Ὅτε δὲ βραδύτερον ἐγένοντο αἱ σφαγαὶ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ὑπὸ τὸν Ἀραβῆν, ἔσπευσε καὶ πάλιν ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀποστείλῃ δύο πολεμικὰ πλοῖα ἐκεῖσε, ὑπὸ τὸν τότε πλοίαρχον Μιλτιάδην Κανάρην. Πῶς λοιπὸν τότε οὐδεμία Δύναμις ἐσκέφθη νὰ ἐκδιώξῃ ἐκ Θεσσαλονίκης καὶ ἐξ Ἀλεξανδρείας τὰ ἡμέτερα πλοῖα; πῶς δὲ καὶ οἱ ἐκεῖ Μουσουλμανικοὶ ὄχλοι, οἱ ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ πολυαριθμότεροι τῶν Χριστιανῶν ἐπὶ τῇ θέᾳ αὐτῶν δὲν ἐξετράπησαν εἰς νέας σφαγάς; Καὶ νομίζετε ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκδιωχθῶσι νῦν ἐκ Κρήτης ὑπὸ τῶν Δυνάμεων τὰ ἡμέτερα πλοῖα, ἀφοῦ ἦτο γνωστόν, ὅτι οὕτω δὲν θὰ κατηνυνάζετο, ὡς εἶχον συμφέρον αὐταὶ, ἀλλὰ τοὐναντίον θ’ ἀνεῤῥιπίζετο ἔτι μᾶλλον ἡ Κρητικὴ ἐπανάστασις; Καὶ νομίζετε ὅτι οἱ ἐν Κρήτῃ Μουσουλμάνοι ἐπὶ τῇ θέᾳ αὐτῶν θὰ παρωξύνοντο εἰς νέας σφαγὰς κατὰ τῶν πολυαριθμοτέρων ἐκεῖ Χριστιανῶν, καὶ Χριστιανῶν μάλιστα, οἷοι οἱ Κρῆτες, ἀφοῦ ἄλλως τε εἶναι γνωστὸν, ὅτι αὐτοὶ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἀκούσματι τοῦ ἐπικειμένου κατάπλου τῶν ἑλληνικῶν θωρηκτῶν εἶχον καταστῆ ἤδη περιδεεῖς; Ἰδοὺ διατὶ, Κύριοι, ἀμφότερα τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὑπὲρ τῆς μὴ ἀποστολῆς τῶν θωρηκτῶν ἡμῶν εἰς Κρήτην ἐθεώρησα πάντη ἀνυπόστατα. Αὐτὰ εἶναι προφάσεις ἐν ἁμαρτίαις, δι’ ὧν μάτην ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ νὰ συγκαλύψῃ τὴν ἰδίαν ἀβουλίαν της, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω. Καὶ ὅμως ἄφησεν οὕτως αὐτὴ νὰ παρέλθῃ δι’ ἡμᾶς ἀνεπιστρεπτεὶ περίστασις μοναδικὴ, περίστασις, ἧς δύσκολον νὰ τύχωμεν ἡμεῖς αὖθις, καὶ καθ’ ἣν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποκτήσωμεν νῦν τὴν Κρήτην καὶ οὕτω οὐ μόνον τὸ ἐθνικὸν ἡμῶν γόητρον ν’ ἀνυψώσωμεν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἀλλὰ καὶ δύναμιν πραγματικὴν νὰ προσπορισθῶμεν ἐκ τῆς ἑνώσεως τοῦ μαχιμωτάτου τῶν ἑλληνικῶν φύλων. Ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ περὶ αὐτὸν, προσποιούμενοι ἐν τούτῳ ἱερὰν ἀφέλειαν, ἐρωτῶσι: «Καὶ πῶς θὰ κατωρθοῦτο τοῦτο; Μήπως ἠδυνάμεθα ν’ ἀποστείλωμεν ἡμεῖς πάραυτα τὸν στόλον μας εἰς Κρήτην; Μήπως εἴχομεν στρατὸν ἀξιόμαχον, ὅπως διὰ τούτου καταλάβωμεν τὴν νῆσον; Καὶ δὲν ἐννοεῖτε ὅτι οὕτω πως θὰ προεκαλοῦμεν τὴν Τουρκίαν εἰς ἄνισον καθ’ ἡμῶν ἀγῶνα, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡμεῖς ἤμεθα ἀπαράσκευοι εἰς πόλεμον;» Εὐτυχῶς, Κύριοι, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, συνειδὼς τὴν οἰκτρὰν ἐντύπωσιν τῆς ὕβρεως καὶ βλασφημίας του κατὰ τοῦ στόλου ἡμῶν, ἐξ ὅσων εἶπε περὶ αὐτοῦ κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του ἐν τῇ προκειμένῃ συζητήσει, ἐφρόντισε τὴν νύκτα ταύτην νὰ κολάσῃ τοὺς λόγους του ἐκείνους, δηλώσας ὅτι τὰ λεχθέντα ὑπ’ αὐτοῦ ἀφεώρων εἰς τὴν «Μυκάλην» μόνον καὶ τὸν «Ἀλφειὸν», ἅτινα διανύουσι 5 μίλια τὴν ὥραν μόνον, ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο τὰ πλοῖα αὐτὰ ν’ ἀποσταλῶσιν εἰς Κρήτην πρὸς ναυτικὴν ἐπίδειξιν, καὶ οὐχὶ τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν, ἅτινα διανύουσιν ἐν ἀνάγκῃ περὶ τὰ 16 μίλια τὴν ὥραν. Τίς δὲ ἰσχυρίσθη ἐξ ἡμῶν, ὅτι ὤφειλεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐπὶ τὸ ἀγγέλματι τῶν σφαγῶν τῶν Χανίων νὰ ἔχῃ ἕτοιμον καὶ ν’ ἀποστείλῃ εἰς Κρήτην τόσον στρατὸν, ὅσος ἐχρειάζετο πρὸς κατάκτησιν καὶ κατάληψιν αὐτῆς; Ἐὰν, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἐλάμβανεν ὑπ’ ὄψιν τὰς ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1895 καὶ ἐντεῦθεν ἐκθέσεις τῶν ἐν Κρήτῃ προξένων μας, θὰ παρεσκευάζετο ἐν καιρῷ τῷ δέοντι καὶ θὰ ἦτο εἰς θέσιν ἅμα τῷ ἀγγέλματι τῶν ἐν Χανίοις σφαγῶν ν’ ἀποστείλῃ πάραυτα τὰ θωρηκτά μας ἐκεῖσε μετὰ ὀλίγου στρατοῦ, δυναμένου νὰ καταλάβῃ ἐν ἀνάγκῃ τὰς πόλεις, αἵτινες κατὰ θάλασσαν οὐδεμίαν ἀντίστασιν δύνανται ν’ ἀντιτάξωσι τὴν σήμερον πρὸς πλοῖα, οἷα τὰ θωρηκτά μας, καὶ μετὰ πολλῶν ὅπλων καὶ πολεμοφοδίων, δι’ ὧν ἐξοπλίζουσα τοὺς Χριστιανοὺς τῶν πόλεων καὶ τῆς ὑπαίθρου χώρας θὰ παρεσκεύαζεν οὕτω τετελεσμένον γεγονὸς, πρὶν ἢ καταπλεύσωσιν ἐκεῖσε τὰ πλοῖα τῶν Μ. Δυνάμεων, πρὶν ἢ προφθάσῃ ἡ Τουρκία νὰ κινηθῇ κἄν. Ἐν Κρήτῃ εὑρίσκετο τότε τουρκικὸς στρατὸς, ἀνερχόμενος μόλις εἰς 3,500 ἄνδρας, ἐξ ὧν οἱ 1500 ἐπολιορκοῦντο ἐν Βάμῳ. Καὶ νομίζετε ὅτι οἱ ὑπολειπόμενοι δισχίλιοι Τοῦρκοι στρατιῶται θὰ ἦσαν εἰς θέσιν καὶ πρὸς στιγμὴν νὰ ἀντιστῶσι πρὸς δεκαπλασίους χριστιανοὺς Κρῆτας, ὑποστηριζομένους μάλιστα καὶ κατὰ θάλασσαν ὑπὸ τῶν θωρηκτῶν μας; Ἡ Τουρκία, ἀπῃσχολημένη οὖσα τότε εἰς τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Λιβάνου καὶ εἰς τόσους ἄλλους περισπασμοὺς, μὴ ἔχουσα δ’ ἓν κἄν πλοῖον ἀξιόμαχον ν’ ἀντιτάξῃ πρὸς τὰ ἡμέτερα θωρηκτὰ, καὶ εὑρισκομένη εἰς τὴν γνωστὴν τὴν σήμερον οἰκονομικὴν καὶ στρατιωτικὴν παράλυσιν, νομίζετε ὅτι θὰ ἐτόλμα νὰ κηρύξῃ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος; Καὶ ἀγνοεῖτε ὅτι αὐτὴ ἀπὸ πολλοῦ ἔπαυσε σκεπτομένη περὶ ἐπιθετικοῦ πολέμου, ἀρκουμένη εἰς μόνην τὴν ἄμυναν τῶν κτήσεών της, ἐν ὅσῳ εἶναι καιρὸς πρὸς τοῦτο; Ἢ νομίζετε ὅτι ἡ Εὐρώπη, ἡ κεκηρυγμένη ὑπὲρ τῆς τηρήσεως τῆς εἰρήνης, θ’ ἀνελάμβανεν αὐτὴ τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Κρήτης, ὅπως ἐπαναγάγῃ ταύτην εἰς ὑποταγὴν ὑπὸ τὸν Σουλτάνον, τὸν σφαγέα τῶν Ἀρμενίων, τὸν μέγαν τοῦτον δολοφόνον, ὡς ἀπεκάλεσεν αὐτὸν ὁ Γλάδστων; Ὄχι! μυριάκις ὄχι! Ἡ Τουρκία, Κύριοι, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θ’ ἀπηύθυνε τὸ πολὺ πολὺ διαμαρτυρίαν τινὰ, αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις θὰ ἔσπευδον ν’ ἀναγνωρίσωσι, τοὐλάχιστον σιωπηλῶς, τὸ τετελεσμένον γεγονὸς ἐν Κρήτῃ, ὡς ἐγένετο τοῦτο καὶ ἐπὶ τῷ τετελεσμένῳ γεγονότι ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ, φροντίζουσαι οὕτω νὰ περιορίσωσιν (localiser) εἰς μόνην τὴν Κρήτην τὸ κακόν. Τὸ δόγμα, Κύριοι, τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας, ὅπερ ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς δικαιολόγησιν τῆς ἀδικαιολογήτου πολιτείας του ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, ἀπεδείχθη ἤδη πρὸ πολλοῦ κενὴ λέξις, ὡς πρὸς τοὺς ὑποδούλους τοὐλάχιστον Χριστιανοὺς, τοὺς βιοῦντας βίον ἀβίωτον ἐν αὐτῇ. Τὸ δόγμα τοῦτο ἀνέγραψεν ἡ συνθήκη τῶν Παρισίων ἐν ἔτει 1856· ἀλλὰ ποσάκις ἔκτοτε ἠθετήθη αὐτό; Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου, πραγματευθεὶς διὰ μακρῶν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ ἀγορεύσει αὐτοῦ, μὲ ἀπήλλαξε τοῦ κόπου, ἵνα ἐπεκτείνω νῦν ἐγὼ τὸν λόγον περὶ αὐτοῦ. Ἦσαν δὲ τόσον πειστικὰ τὰ ἐπιχειρήματά του, ὥστε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λαβὼν τὸν λόγον μετ’ αὐτὸν, οὐδὲν ἀπολύτως ἐτόλμησε ν’ ἀντείπῃ πρὸς αὐτά. Καὶ ὅσα δὲ ἰσχυρίσθη οὗτος περὶ δῆθεν ἀδιασπάστου ὁμοφωνίας τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὅπως καὶ τὴν Κρήτην, ἀποτινάξασαν ἅπαξ τὸν ζυγὸν, ἐπαναγάγωσιν εἰς τὴν δουλείαν ὑπὸ τὸν Σουλτάνον, καὶ τὴν Ἑλλάδα ἐξαναγκάσωσι διὰ τῆς βίας, ἵνα ἐγκαταλίπῃ αὐτὴν, εἶναι οὐχ ἧττον ἀνυπόστατα. Ἡ περίπυστος αὕτη ὁμοφωνία τῶν Μεγάλων Δυνάμεων διελύθη ὡς πομφόλυξ, ἅμα τῇ ἀρνήσει τῆς Ἀγγλίας νὰ μετάσχῃ ἁπλοῦ ἀποκλεισμοῦ τῆς Κρήτης, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐθεωρήθη οὗτος ὡς τὸ μόνον συντελεστικὸν μέσον εἰς ἀντικατάστασιν τῆς τάξεως ἐν αὐτῇ· καὶ ἠθέλετε ν’ ἀντίσχῃ αὕτη, προκειμένου περὶ λήψεως μέτρων, δι’ ὧν δὲν θὰ ἐτηρεῖτο, ἀλλὰ θὰ ἐκλονίζετο ἐκ βάθρων ἡ εἰρήνη; Δὲν θὰ ἦτο διὰ τοῦτο προτιμότερον διὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ σιγήσῃ μᾶλλον ἢ νὰ προβάλῃ τόσον ἀσυστάτους καὶ ἑώλους λόγους ὑπὲρ τῆς ἀσυγγνώστου πολιτείας του ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι; Καὶ τὰ μεγάλα Κράτη, Κύριοι, ὅσον ἰσχυρὰ καὶ ἂν ὦσι ταῦτα, ὀφείλουσι νὰ καραδοκῶσι καὶ ἐπωφελῶνται πᾶσαν παρεχομένην αὐτοῖς εὐκαιρίαν. Πολλῷ μᾶλλον ὀφείλουσι νὰ πράττωσι τοῦτο τὰ μικρὰ Κράτη. Ἐὰν ἀνέμενον ταῦτα νὰ παρασκευασθῶσιν ἐπὶ τοσοῦτον στρατιωτικῶς, ὥστε μόνον ὅταν εἶχον ν’ ἀντιπαρατάξωσιν ἀξιόμαχον δύναμιν πρὸς τοὺς ἀντιπάλους, νὰ κατέρχωνται εἰς ἀγῶνας, οὐδέποτε βεβαίως θὰ ἐμεγαλούργουν αὐτά. Ἐὰν τοιαύτην πολιτικὴν, ὑπὲρ ἧς φαίνεται κεκηρυγμένος νῦν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἠκολούθουν τὸ Πεδεμόντιον καὶ τὸ Μέγα Ἐκλεκτοράτον τῆς Βραδεμβούργης, οὐδέποτε θὰ ἐγίνοντο αὐτὰ μεγάλαι καὶ κραταιαὶ Δυνάμεις, οὐδέποτε θὰ κατώρθουν, ἐκεῖνο μὲν νὰ ἐπιτύχῃ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἰταλίας, τοῦτο δὲ ν’ ἀνυψωθῇ ἐν ἀρχῇ εἰς βασίλειον τῆς Πρωσσίας καὶ νὰ ἐπιτύχῃ εἶτα τῆς ἑνώσεως τῆς Γερμανίας. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ τῆς καραδοκίας καὶ ἐκμεταλλεύσεως πάσης δεδομένης εὐκαιρίας πρὸς ἐνίσχυσιν καὶ ἐπέκτασιν τῶν κτήσεών των ἐπιβάλλεται τὴν σήμερον κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὰ μικρὰ Κράτη τῆς Ἰλλυρικῆς χερσονήσου. Διὰ τοιαύτης πολιτικῆς καὶ αὐτὴ ἡ Βουλγαρία, ἡ μήπω ἀριθμοῦσα εἰκοσάδα ἐτῶν ἡμιανεξαρτήτου βίου, κατώρθωσε νὰ καταλάβῃ ἤδη τὴν Ἀνατολικὴν Ῥωμυλίαν καὶ νὰ θεωρῆται τὴν σήμερον ὡς εἷς τῶν πρώτων παραγόντων τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἐὰν τὴν πολιτικὴν ταύτην ἠκολούθει καὶ ἡ Ἑλλὰς, πρὸ πολλοῦ ἤδη θὰ ἦτο αὐτὴ μέγα καὶ ἰσχυρὸν Κράτος. Θὰ εἶχε τοὐλάχιστον καὶ αὐτὴ καταλάβει ἐν ἔτει 1885 τὴν Βερολίνειον γραμμὴν, ἀντιτάττουσα οὕτω καὶ αὐτὴ ἴδιον τετελεσμένον γεγονὸς πρὸς τὸ τετελεσμένον γεγονὸς τῆς Βουλγαρίας ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ, καὶ ἐξαναγκάζουσα οὕτω τὰς Μεγάλας Δυνάμεις ν’ ἀναγνωρίσωσι καὶ ἐκεῖνο, ὡς τοῦτο. Θὰ εἶχε δὲ καταλάβει ἤδη καὶ τὴν Κρήτην, καὶ θὰ καθίστατο οὕτω οὐχὶ εἷς, ἀλλ’ ὁ πρῶτος παράγων τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου ἡ Ἑλλὰς τὸ μὲν 1885 κατεδικάσθη εἰς ἀσκόπους καὶ ματαίας ἐπιστρατεύσεις καὶ παρασκευὰς, δι’ ὧν ἐξηνάγκασε μόνον τὴν Εὐρώπην νὰ προβῇ εἰς ἀποκλεισμόν της καὶ ἐπέσπευσε τὴν χρεωκοπίαν της, τὸ δὲ 1896 διὰ τῆς ἀδρανείας της, διὰ τῆς παντελοῦς ἀβουλίας της ἀπώθησε τὴν Κρήτην, ὑπὸ τῆς τύχης ῥιφθεῖσαν εἰς τὰς ἀγκάλας της. Καὶ τότε καὶ τώρα, Κύριοι, πάντως κακός τις δαίμων ἀνέθεσε τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος εἰς τόσον ἀναξίας χεῖρας, ὥστε καὶ τότε καὶ τώρα, ἀντὶ ἐνισχύσεως καὶ ἐπεκτάσεως τῶν ὁρίων ἡμῶν, νὰ ὑποστῶμεν ἐξασθένησιν μᾶλλον, νὰ ἴδωμεν δὲ μειούμενον τὸ γόητρον τῆς πατρίδος ἡμῶν παρὰ τοῖς ὁμοφύλοις καὶ ἀλλοφύλοις λαοῖς τῆς Ἀνατολῆς, καὶ νὰ καταστῶμεν ὁ περίγελως πάντων. Τὰ μετὰ τὰς σφαγὰς τῶν Χανίων συμβάντα δὲν θὰ ἐκθέσω ἐγὼ νῦν, ἀφοῦ ἄλλοι ἐκ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως μὲ προέλαβον ἐν τούτῳ, καταδείξαντες ὁπόσον παρέπαιεν ἔκτοτε ἀνὰ πᾶν βῆμα ἡ Κυβέρνησις, ὁποία ἀβουλία παρέδερεν αὐτὴν μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ ἰραδὲ καὶ τοῦ φιρμανίου, δι’ οὗ ηὐδόκησεν ὁ Σουλτάνος νὰ χορηγήσῃ τὰ νέα προνόμια πρὸς τοὺς Κρῆτας. Ἐγὼ, Κύριοι, ἐπάναγκες νομίζω ν’ ἀπαντήσω πρὸς ἕνα μόνον ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δι’ οὗ οὗτος ἀπεπειράθη νὰ ἀναιρέσῃ τὰ κατ’ αὐτοῦ λεχθέντα. Αὐτὸς ἐνόμισεν, ὅτι τὸ ζήτημα ἔγκειται ἐν τούτῳ καὶ μόνῳ, ἐὰν διὰ τῶν νέων προνομίων βελτιοῦται ἡ κατάστασις τῶν Κρητῶν, ἐν συγκρίσει πρὸς τὸ καθεστὼς, τὸ δημιουργηθὲν διὰ τοῦ φιρμανίου τοῦ 1889. Καὶ μετὰ πάθους λυρικοῦ, ὡς σύνηθες αὐτῷ τοῦτο, ἐξῆρε τὴν τοιαύτην βελτίωσιν, καὶ εἶπεν ὅτι τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας, ὅπερ μετά τινων μεταῤῥυθμίσεων πρόκειται νῦν ν’ ἀποκατασταθῇ ἐν Κρήτῃ, θὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὁ στυλοβάτης τῆς ἑνώσεώς της μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἠδύνατό τις ἴσως ν’ ἀντείπῃ πρὸς αὐτόν, ἐὰν τοῦτο ἦτο ἀληθές, διατὶ δὲν ἐχρησίμευε τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας ὡς τοιοῦτος στυλοβάτης καὶ κατὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογήν του ἀπὸ τοῦ 1878–1889; διατὶ τότε μικροῦ δεῖν ἀπέστρεφεν αὐτὸ τὴν προσοχὴν τῶν Κρητῶν ἀπὸ τοῦ προαιωνίου ἐχθροῦ, καὶ ἐνέβαλλεν αὐτοὺς εἰς ἐμφυλίους σπαραγμούς; Ἀλλ’ ἐγὼ δέχομαι, ὡς προεῖπον, ὅτι τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας μὲ τὰς νέας μεταῤῥυθμίσεις του, ἐφαρμοζόμενον εἰλικρινῶς, θὰ ἐβελτίου τὴν τύχην τῶν Κρητῶν, ἐν συγκρίσει πρὸς τὴν κατάστασιν, τὴν δημιουργηθεῖσαν διὰ τοῦ φιρμανίου τοῦ 1889. Ἀλλὰ κατὰ τί συνετέλεσεν εἰς τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργός; Αὐτὸς ἔπραξε πᾶν ὅ,τι ἐξήρτητο ἐξ αὐτοῦ, ὅπως παρακωλύσῃ πᾶσαν βελτίωσιν τῆς τύχης τῶν Κρητῶν. Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, καθ’ ὃν χρόνον αὕτη ἀπῄτει τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ πολιτεύματος τῆς Χαλέπας, αὐτὸς συνίστα ἀναβολὴν τοῦ τοιούτου αἰτήματός της εἰς ἄλλον μᾶλλον εὔθετον καιρόν. Ὅτε δὲ μετὰ τὴν πολιορκίαν τοῦ Βάμου καὶ τὰς σφαγὰς τῶν Χανίων οἱ Κρῆτες ἐσκέπτοντο ν’ ἀνακηρύξωσι τὴν ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, αὐτὸς, καταληφθεὶς ὑπὸ ἀληθοῦς παραζάλης, συνίστα εἰς τὸν φίλον του Σουλτάνον Ἀβδοὺλ Χαμὴτ τὴν ταχεῖαν ἀποκατάστασιν τῆς τάξεως ἐν Κρήτῃ, ὅπως μὴ ἀναγκασθῇ ἄλλως αὐτὸς ν’ ἀποστείλῃ πρὸς τοῦτο ἐκεῖσε τὰ ὑπὸ διηνεκῆ καπνὸν διατελοῦντα θωρηκτά μας ἐν Φαλήρῳ. Ὅτε δὲ ὁ Σουλτάνος, ἀνταποκρινόμενος πρὸς τὴν τοιαύτην ἐπιθυμίαν του, ἐξαπέστειλεν εἰς Κρήτην τὸν Ἀβδουλλὰχ πασσᾶν μετὰ τῶν ὀρδῶν τοῦ Ζεϊτοὺν καὶ τῆς Ἀρμενίας, ὅπως συνεχίσῃ διὰ τούτων τὸ ἔργον τῶν Βεγγαζίων τῶν Χανίων καὶ ἐν τῇ ὑπαίθρῳ χώρᾳ καὶ ἀποκαταστήσῃ οὕτως ἐν τῇ μεγαλονήσῳ τὴν τάξιν τῆς Πολωνίας, ὅτε οὕτως ἐπετεύχθη μὲν ἡ διάλυσις τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου, διεπράχθησαν δὲ ὅλαι αἱ διαρπαγαὶ καὶ λεηλασίαι, ὅλοι οἱ στυγεροὶ ἐκεῖνοι φόνοι κατ’ ἀόπλων καὶ ἀθώων γυναικοπαίδων, ὅτε ἀπέναντι τῶν φρικαλεοτήτων τούτων ἐξηγέρθη ἡ κοινὴ γνώμη ἐν Εὐρώπῃ ὑπὲρ τῆς ἀναξιοπαθούσης μεγαλομάρτυρος τῆς Μεσογείου, τότε καὶ μόνον ἐσκέφθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ζητήσῃ τὴν Χαλέπαν ὑπὲρ τῆς Κρήτης! Καὶ ἐνόμισεν ὅτι εἰς τοῦτο δὲν ὑπῆρχεν ἄλλο συντελεστικώτερον μέσον ἢ ἔνθεν μὲν ἡ ἄσκησις πάσης δυνατῆς πιέσεως ἐπὶ τῶν Κρητῶν δι’ ὑποσχέσεων καὶ ἀπειλῶν, ἃς ἐνέχουσιν αἱ πρὸς τοῦτο σταλεῖσαι ὁδηγίαι πρὸς τὸν ἐν Χανίοις γενικὸν ἡμῶν πρόξενον, ὧν ἐπίτηδες ἀπέφυγε τὴν αἰτηθεῖσαν κατάθεσιν εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως μὴ οὕτως ἐπισημοποιηθῇ εἰς τὰ ὄμματά μας ἡ τοιαύτη πολιτεία του, ἔνθεν δὲ ἡ παρακώλυσις πάσης ἐνισχύσεως τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως, ἐφ’ ᾧ δὲν ἐδίστασεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ μεταβληθῇ εἰς ἀληθῆ χωροφύλακα τῆς Τουρκίας. Ἂν δὲ μεθ’ ὅλα ταῦτα κατωρθώθη νὰ χορηγηθῇ εἰς τὴν Κρήτην τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας μετά τινων μεταῤῥυθμίσεων, τοῦτο δὲν εἶναι ἔργον σοῦ, κ. Πρωθυπουργέ, ὅστις πάντα τρόπον μετῆλθες, ὅπως μὴ ἐπέλθῃ τὸ τοιοῦτον ἀποτέλεσμα. Αὐτὸ εἶναι ἔργον τῆς εὐσταθείας τῶν Κρητῶν, εἶναι ἔργον τῶν φιλοπατρίδων ἐκείνων ἀνδρῶν, οἵτινες πρὸς ἀντιπερισπασμὸν ἠθέλησαν ν’ ἀνάψωσι πυρκαϊὰν καὶ εἰς τὴν πατρίδα τοῦ Ἀλεξάνδρου καὶ Ἀριστοτέλους καὶ νὰ δημιουργήσωσιν οὕτω καὶ Μακεδονικὸν ζήτημα. Οὕτως ἠναγκάσθησαν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, ἀπέναντι τοῦ κινδύνου τῆς ἐπεκτάσεως τοῦ κακοῦ καὶ τῆς ἐπαπειλουμένης ἐντεῦθεν διαταράξεως τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, ἑκοῦσαι ἄκουσαι, νὰ ἐπέμβωσι παρὰ τῷ Σουλτάνῳ, ὅστις, θέλων νὰ ἐξευμενίσῃ πως αὐτὰς διὰ τὰς ἐν Κωνσταντινουπόλει σφαγὰς τῶν Ἀρμενίων, ἔσπευσε ν’ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς συστάσεις των, χορηγῶν τὰ νέα προνόμια πρὸς τοὺς Κρῆτας. Ἔργον σὸν, κ. Πρωθυπουργὲ, ἦτο, ὅτι σὺ δὲν ἔτεινας τὴν χεῖρα πρὸς ἕνωσιν τῆς Κρήτης, ὅτε ἔτυχες τῆς μοναδικῆς πρὸς τοῦτο εὐκαιρίας μετὰ τὰς σφαγὰς τῶν Χανίων, καὶ ἐν τούτῳ ἔγκειται τὸ ζήτημα, διὸ καλεῖσαι νῦν εἰς ἀπολογίαν, οὐχὶ δὲ, ὡς σὺ φαντάζεσαι, ἐν τῇ διαφορᾷ, ἥτις πρόκειται νὰ δημιουργηθῇ διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νέων μεταῤῥυθμίσεων, ἐν συγκρίσει πρὸς τὴν τέως κρατοῦσαν ἐν Κρήτῃ κατάστασιν. Ἔργον σὸν ἦτο, ὅτι μετὰ ταῦτα πᾶσαν προσπάθειαν κατέβαλες, ὅπως παραλύσῃς τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα καὶ καταστήσῃς οὕτως ἀδύνατον καὶ πᾶσαν βελτίωσιν τῆς τύχης τῆς μεγαλονήσου. Ἔργον σὸν ἦτο, ὅτι, ἀφοῦ ἐπετεύχθη, ὅπως ἐπετεύχθη, ἡ λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, σὺ ἔγνως νὰ προκαλέσῃς ἀπονενοημένους τινὰς εἰς τὸ γελοῖον ἐκεῖνο συλλαλητήριον ἐν τῇ πλατείᾳ τῆς Ὁμονοίας, ὅπως δι’ αὐτοῦ ἐκφρασθῇ ἡ εὐγνωμοσύνη τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Κρήτης πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, ἐνῷ τοὐναντίον αὗται ὤφειλον νὰ ὦσιν εὐγνώμονες πρὸς ἡμᾶς, ὅτι χάρις εἰς τὴν ἄβουλον καὶ ἀντεθνικὴν πολιτείαν σοῦ, τοῦ Πρωθυπουργοῦ μας, ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, δὲν διέτρεξε κίνδυνόν τινα νὰ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη. Ἔργον σὸν ἦτο, ὅτι καὶ ἐπὶ τῇ ἐπελθούσῃ ὁπωσδήποτε λύσει τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἔσπευσας νὰ ἐκφράσῃς ἰδιαιτέρως τὰς εὐχαριστίας τῆς ἐπισήμου Ἑλλάδος, διὰ τοῦ ἀνωτάτου ἡμῶν ἄρχοντος, οὐχὶ πρὸς τὴν Ἀγγλίαν, ἥτις ἐπρωτοστάτησεν ὑπὲρ τῶν Κρητῶν, ματαιώσασα τὸν ἀποκλεισμὸν τῆς νήσου των διὰ τῆς ἀρνήσεως τῆς συμμετοχῆς της εἰς τοῦτον, ἀλλ’ εἰς τὴν Γαλλίαν, ἥτις, ὡς δορυφόρος τῆς Ῥωσσίας, ἐπρωταγωνίστησεν ἐν τῇ ἀντιδράσει κατὰ τῶν συμφερόντων τῶν Κρητῶν, καὶ πρὸς τὴν Αὐστρίαν, ἥτις ἔσχε τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῆς Κρήτης, ὅπως οὕτως ἐξασφαλισθῇ τὸ ἔργον τῆς καταστροφῆς ἐν αὐτῇ! Καὶ μετὰ τοιαύτην ἀντεθνικὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐθυσίασε τιμαλφέστατα τοῦ ἔθνους συμφέροντα, ἥτις ἠμαύρωσε τέλεον τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος καὶ παρ’ ὁμοφύλοις καὶ παρ’ ἀλλοφύλοις ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἥτις ἐξέθεσεν ἡμᾶς εἰς τὸν οἶκτον καὶ τὰ σκώμματα ὅλου τοῦ κόσμου, θέλετε νῦν ὑμεῖς, οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, νὰ παράσχητε εἰς αὐτὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης; Θέλετε διὰ τῆς τοιαύτης ψήφου ὑμῶν νὰ ἐπιδοκιμάσητε καὶ τὴν καθόλου ἐξωτερικὴν πολιτικήν της, ἥτις πάλαι μέν ποτε ἐξώθησε τὸ Κράτος εἰς τὴν χρεωκοπίαν καὶ ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸν ἀποκλεισμὸν καὶ τὸ ἄγος τῆς Κούτρας, νῦν δ’ ἐθυσίασε τὸ Κρητικὸν ζήτημα; Θέλετε οὕτω διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν νὰ ἐνισχύσητε καὶ παγιώσητε πολιτικὴν τόσον ἀντεθνικὴν, τόσον ὀλεθρίαν εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν μεγάλη τις καταστροφὴ ἐγκυμονεῖται ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ μέλλουσι νὰ κριθῶσι κατ’ αὐτὴν αἱ τύχαι του; Θέλετε οὕτω ν’ ἀπελπίσητε καὶ τὴν Ἑλλάδα καὶ σύμπαν τὸ Ἑλληνικὸν περὶ μέλλοντος ἡμῶν αἰσιωτέρου;

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω τὴν συζήτησιν περατωμένην. Ὑπεβλήθησαν δύο προτάσεις...

§107ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλλομεν καὶ ἡμεῖς πρότασιν, ἥτις νομίζομεν ὅτι εἶναι τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως. Ἡ πρότασις ἡμῶν ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλὴ ἀποδοκιμάζει τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῆς Κρήτης, καὶ ἀποφαίνεται, ὅτι αἱ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις ἐπιβάλλουσι ταχεῖαν καὶ σύντονον παρασκευὴν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας.»

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθησαν τρεῖς προτάσεις. Ἡ τοῦ κυρίου Φορέστη, ἡ τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου καὶ ἡ τοῦ κ. Σιμοπούλου.

§109ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἡ τοῦ κ. Φορέστη καὶ ἡ τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου νὰ συγχωνευθῶσι.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου.

§111ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ πρότασις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ἀπωτέρα.

§112Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ θετικὴ πρότασις ψηφίζεται πρότερον. Τὸ ζήτημα τοῦτο ἐλύθη καὶ εἰς ἄλλας προηγουμένας ψηφοφορίας.

§113ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι τυπικόν· διότι, εἴτε ἐκφράσωμεν τὴν μὴ ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἴτε ἀποκρούσωμεν αὐτὴν προτεινομένην, τὸ ζήτημα εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτό. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ ζήτημα ἦλθεν εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ὁποία ἀποδοκιμάζει τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, εἶναι φυσικὸν νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως πρῶτον. Ἐὰν ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν κατέληγεν εἰς πρότασιν, τότε θὰ ἦτο ἀναπόφευκτον νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως.

§114Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἔχωμεν οὕτω τὸ δυσάρεστον ἀποτέλεσμα νὰ ἔχωμεν δύο ψηφοφορίας, μίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Σιμοπούλου, ἥτις θέλει ἀποῤῥιφθῆ, καὶ ἑτέραν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου.

§115ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται περὶ τοῦ ἐλέγχου τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, τὸν ὁποῖον ἐνασκεῖ ἡ Βουλή, καὶ οὐχὶ περὶ τοῦ ποία πρότασις εἶναι ἀπωτέρα ἢ ἐγγυτέρα. Πρόκειται περὶ ἐξαιρετικοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἐνασκεῖ ἡ Βουλὴ κατ’ ἔθιμον κοινοβουλευτικόν. Τὸ κοινοβουλευτικῶς γινόμενον τοῦ νὰ ἀποφαίνηται ἡ Βουλὴ περὶ ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν ἔχει ἢ ὄχι πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ἐξαιρετικόν, καὶ ἴσως πρέπει νὰ γίνεται σπανίως χρῆσις αὐτοῦ τοῦ δικαιώματος. Ἐὰν γίνηται μάλιστα κατὰ τρόπον θετικὸν καὶ ἄμεσον, προσκρούει εἰς τὰ βασιλικὰ δικαιώματα. Ἡ ἐπιῤῥοὴ τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ τῆς ὑπάρξεως τῶν Ὑπουργείων οὐδέποτε πρέπει νὰ ἐκφράζηται ἀμέσως. Ἡ ἐπιῤῥοὴ αὕτη εἶναι πάντοτε ἔμμεσος. Καὶ αὕτη δὲ προκύπτει ἐκ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων, καὶ καθιεροῦται διὰ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, καὶ οὐχὶ ἐκ τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος. Διότι εἶναι ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως τοῦ διορίζειν καὶ παύειν τοὺς Ὑπουργούς· ἀλλ’ ἐπειδὴ κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἵνα ψηφίζωνται τὰ μέτρα αὐτῆς, ὅσα χρήζουσι νόμων, διὰ τοῦτο εἴθισται νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν ἡ πλειονοψηφία διὰ τὴν διατήρησιν τῶν Κυβερνήσεων. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔτυχεν ἅπαξ τῆς ἐμπιστοσύνης, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐρωτᾷ ἑκάστοτε, ἂν τὴν διατηρῇ ἢ ὄχι. Ἐρωτῶσα ἤθελεν ἐκφράζει ὅτι αἰσθάνεται ἑαυτὴν ἠναγκασμένην νὰ λαμβάνῃ τὸ χρῖσμα παρὰ τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ τοῦτο προσκρούει εἰς τὰ βασιλικὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ Σύνταγμα εἶναι ἀπόλυτα· ἄλλως θὰ ἐπετρέπετο, ἵνα μία Βουλὴ εἴπῃ, ὅτι παύει τοὺς Ὑπουργούς. Τούτων ἕνεκα, μόνον διότι ὑπεβλήθη μία ἐπερώτησις, δὲν ἕπεται καὶ ψῆφος τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ τοὐλάχιστον πρέπει ὁ ὑποβαλὼν τὴν πρότασιν νὰ ἐκφράσῃ, ἂν ἐννοῇ νὰ προκαλέσῃ τὴν Βουλὴν καὶ εἰς ἔκφρασιν δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· ἄλλως ἡ πρότασις αὐτοῦ πρέπει καθ’ ἑαυτὴν νὰ ψηφοφορηθῇ, διότι ὑποτίθεται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἐνόσῳ ἔχει τὴν ἀνοχὴν τῆς Βουλῆς, ἔχει καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην.

§116Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός.). Εἶναι πρωτότυπος θεωρία αὕτη, νὰ παρουσιάζωνται Βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι προτείνουσι μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, οἱ ὁποῖοι λέγουσιν, ὅτι αὕτη εἶναι προδοτικὴ, καὶ νὰ μὴ στέργωσι νὰ ἀκούσωσι ποίαν ἐπὶ τούτου ἐκφέρει κρίσιν ἡ πλειοψηφία, καὶ νὰ προβάλλωσιν, ὅτι, ἐπειδὴ ὑποτίθεται ἡ γνώμη τῆς πλειοψηφίας, πρέπει νὰ ἀκουσθῇ ἡ ψῆφος τῆς μειοψηφίας. Ἡμεῖς δὲν ἀμφισβητοῦμεν τὸ δικαίωμα, ὅπερ ἔχετε, νὰ μᾶς ἀποδίδετε ὅσα ἐγκλήματα δὲν διστάζετε νὰ διαπλάττητε, ἀλλὰ πρέπει νὰ δεχθῆτε νὰ ψηφισθῇ πρῶτον ἡ θετικὴ πρότασις, ἵνα μάθητε ποίαν περὶ τῶν γνωμῶν σας ἔχει κρίσιν ἡ πλειοψηφία.

§117ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Οἱ κανονισμοὶ τῶν Κοινοβουλίων, προκειμένου περὶ ψηφοφορίας προτάσεων ἐμπιστοσύνης, στηρίζονται εἰς μίαν γενικὴν καὶ ἀπόλυτον ἀρχὴν, τοῦ νὰ ψηφίζηται πᾶσα γνώμη ὑποστηριζομένη ὑπὸ ὡρισμένου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Ὅταν προτείνηται νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις τῆς ἐπιδοκιμασίας πρώτη, ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὴν μειονοψηφίαν τὸ νὰ ἴδῃ τὴν ἑαυτῆς πρότασιν ψηφιζομένην. Ἐνῷ, ἐὰν ψηφισθῇ πρώτη ἡ πρότασις τῆς μειονοψηφίας, δὲν ἀποκλείεται ἡ πλειονοψηφία νὰ ψηφίσῃ τὴν ἰδικήν της. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ψηφισθῇ πρώτη ἡ πρότασις τῆς μειονοψηφίας.

§118Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς τοῦ 1889 ἐπὶ παρομοίας συζητήσεως φαίνεται ὅτι εἶχε ψηφισθῆ ἡ θετικὴ πρότασις πρότερον.

§119ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶχεν ὑποβληθῆ πρότασις παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως;

§120Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Βεβαίως.

§121ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις δυσπιστεῖ περὶ τῆς ἀφοσιώσεως τῶν φίλων της;

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου: «Ἡ Βουλὴ, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, καὶ ἐγκρίνουσα τὰς ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς γνώμας αὐτῆς, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Ι. Γ. Λάππα καὶ Ν. Τριανταφυλλάκου, ὡς ψηφολεκτῶν, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 150. Ἐκ τούτων 115 εἶπον Ναί, 29 εἶπον Ὄχι, καὶ 6 ἠρνήθησαν. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ἀγγελοπούλου.

§124ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τῆς Δευτέρας νὰ μὴ ἀναγραφῇ ἡ ἀμέσως ἐπερχομένη συζήτησις, ἡ ἀφορῶσα εἰς τὰς διαπραγματεύσεις τοῦ συμβιβασμοῦ· νὰ μείνῃ, ἕως οὗ βραδύτερον δι’ ἐπερωτήσεως ὁρισθῇ ἄλλη ἡμέρα.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς πρῶτον ἀντικείμενον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν θὰ ἦναι ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς.

§126Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατετέθη; διενεμήθη;

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§128Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ ἄλλα ἀντικείμενα θ’ ἀναγραφῶσι κατὰ τὴν τάξιν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 3 καὶ 15′ π. μ. τῆς ἐπιούσης.