1894.03.01

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 68

Τῆς 1 Μαρτίου 1894

(Τρίτη)

Ὥρᾳ 10 καὶ 45′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Μόλις ἤρχισε χθές, κύριε Πρόεδρε, ἡ ἀνάγνωσις τῶν πρακτικῶν καὶ προτοῦ ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ περὶ μεταβολῆς τῆς ὥρας τῆς ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων, εἶπον ἀμέσως πρὸς αὐτήν, ὅτι δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ καὶ ἑπομένως δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν. Ἀμέσως δ’ ὑμεῖς εἴπετε, ὅτι ὑπεβλήθη ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας καὶ θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος· ὥστε ἀπόφασις τῆς Βουλῆς δὲν ἐλήφθη. Ἄλλως, κύριε Πρόεδρε, πρὸ εἰκοσαετίας εἶμαι Βουλευτὴς καὶ οὐδέποτε ἐνθυμοῦμαι πρὸ τῆς κυρώσεως τῶν πρακτικῶν νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς ἀπόφασιν. Παρακαλῶ ἑπομένως νὰ διορθωθῶσι τὰ πρακτικὰ ὡς πρὸς τὸ μέρος τοῦτο.

§2Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πολλάκις ἡ Βουλὴ προέβη εἰς ἀπόφασιν πρὸ τῆς ἐπικυρώσεως τῶν πρακτικῶν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κύριε Βουλευτά, νὰ σᾶς παρατηρήσω, μὲ ὅλην τὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν ἔχω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἴπατε, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν προέβη εἰς ἀπόφασιν πρὸ τῆς ἐπικυρώσεως τῶν πρακτικῶν, δὲν εἶναι ἀκριβές. Ἐγὼ βεβαιῶ, ὅτι ἡ Βουλή, πρὶν ἢ φέρητε τὴν ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, ἀπεφάσισε νὰ συνεδριάζῃ τὴν ἐννάτην πρωϊνὴν ὥραν, ἀναγνωσθέντος δὲ τοῦ καταλόγου μετὰ τὴν ἔνστασίν σας, εὑρέθη ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ· συνεπῶς πᾶν ὅ,τι ἀπεφάσισε, τὸ ἀπεφάσισεν ἐν ἀπαρτίᾳ.

§4Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§5ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πολλὰ τὰ ἀλλόκοτα εἴδομεν καὶ ἠκούσαμεν ταύτας τὰς ἡμέρας, ἀλλὰ δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἠθέλομεν φθάσει καὶ εἰς τὸ ἀλλόκοτον τοῦτο, νὰ παριστᾶται ὡς ἀνατροπεὺς τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἡ πλειονοψηφία, ἡ νομίμως καὶ κανονικῶς ἐργαζομένη, ὑπὸ ἐκείνων ἀκριβῶς, οἵτινες ἐργάζονται εἰς ἀνατροπὴν τοῦ πολιτεύματος, πρὸς οὐδένα ἄλλον σκοπὸν μὴ προσερχόμενοι ἐνταῦθα ἢ ὅπως παρακωλύσωσι τὰς συνεδριάσεις, καὶ μετὰ τὸν καταρτισμὸν δ’ αὐτῶν παρεμβάλλοντες παντοῖα προσκόμματα πρὸς παρακώλυσιν τοῦ σπουδαιοτάτου ἔργου τῆς Βουλῆς. Οἱ Κύριοι ἰσχυρίζονται, ὅτι ἡ χθὲς γενομένη περὶ τῆς ὥρας ἀπόφασις, δὲν ἦτο ἀπόφασις ἔγκυρος. Ποῦ στηρίζουσι τὸν ἰσχυρισμὸν αὐτῶν; Διάταξις ἀπαγορεύουσα μεταξὺ τῆς καταρτίσεως τῆς ἀπαρτίας καὶ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς ἀπόφασιν δὲν ὑπάρχει· πολλὰ δὲ παραδείγματα ἀπεναντίας ὑπάρχουσι, καθ’ ἃ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν ἡ Βουλὴ συνεζήτησε προτάσεις καὶ προέβη εἰς ἀποφάσεις. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα καὶ εἰδικὸν παράδειγμα, ὡς ἐκ τῆς ἰδιαιτέρας θέσεως, ἣν εἶχον ἐν τῷ θέματι ἐκείνῳ, ὅτε συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ συστάσεως Κακουργοδικείου ἐν Αἰγύπτῳ· τότε, προκειμένου νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ, εὑρέθησαν ἀτελῆ καὶ παρεπέμφθησαν εἰς τὴν ἐπιοῦσαν, ἐν τῷ μεταξὺ δὲ ἡ Βουλὴ προέβη εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ψήφισιν πολλῶν ἄλλων θεμάτων καὶ νομοσχεδίων. Οὐδεὶς εὑρέθη τότε νομιμόφρων νὰ φέρῃ ἔνστασιν κατὰ τῶν πράξεων ἐκείνων τῆς Βουλῆς ὡς ἐκθέσμων. Σήμερον ὅμως ἐξεγείρεται ἡ συνείδησις τῶν Κυρίων, καὶ ἔρχονται νὰ μᾶς διδάξωσιν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει δικαίωμα ν’ ἀποφασίσῃ τι πρὸ τῆς ἐπικυρώσεως τῶν πρακτικῶν. Πᾶσα ἡ Βουλὴ σύσσωμος ἀπεφάσισε νὰ συνεδριάζῃ ἐφεξῆς τὴν 9ην τῆς πρωΐας, ὅτε ἠρωτήθη παρὰ τοῦ κ. Προέδρου· πάντες ὁμοφώνως εἴχομεν ἀποφανθῆ ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς τῆς ὥρας ταύτης, ὅτε εἰσήλασεν εἰς τὴν αἴθουσαν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἠλείας, καὶ μαθὼν τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἠθέλησε νὰ φέρῃ ἀντίῤῥησιν· ὅτε δὲ παρετηρήθη αὐτῷ, ὅτι ἡ ἀπόφασις ἦτο ἤδη εἰλημμένη, ὑπέβαλεν ἔνστασιν περὶ ἀπαρτίας, καὶ διὰ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου ἐβεβαιώθη ἡ ἀπαρτία. Καὶ τότε ὁ κ. Βουλευτὴς εἰσῆλθεν εἰς ἄλλο θέμα. Ἡ Βουλὴ, συνελθοῦσα νομίμως, ἐπὶ παρουσίᾳ 106 Βουλευτῶν, ἁπάντων ἀνηκόντων εἰς τὴν Συμπολίτευσιν, προέβη εἰς τὸν ὁρισμὸν τῆς 9ης πρωϊνῆς ὥρας, ὡς ὥρας ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων, ἐν ὁμοφωνίᾳ πλήρη. Ἐνῷ δὲ ταῦτα οὕτω συνέβησαν, νῦν οἱ Κύριοι, οἱ ἀπόντες τότε, θέλουσι νὰ μᾶς πείσωσιν, ὅτι ἄλλως συνέβησαν. Ταῦτα βεβαιοῖ τὸ Προεδρεῖον, ταῦτα βεβαιοῖ τὸ πρωτόκολλον τὸ συνταχθὲν, ταῦτα βεβαιοῦμεν πάντες ἡμεῖς οἱ παρόντες, ταῦτα βεβαιοῖ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἠλείας· καὶ ἐν τούτοις οἱ Κύριοι θέλουσι νὰ μᾶς πείσωσιν, ὅτι ἄλλως ἔχουσι τὰ πράγματα. Νομίμως ὡρίσθη ἡ πρωϊνὴ ὥρα, νομίμως συνεδριάζομεν ἐνταῦθα σήμερον, πάντες δὲ οἱ ἐνταῦθα νῦν ἐρχόμενοι καὶ προτείνοντες ἀντιθέτους ἰσχυρισμοὺς, καὶ παρεμβάλλοντες προσκόμματα εἰς τὴν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς, τοῦτο μόνον συντελοῦσι νὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι παρηνόμησαν χθὲς, μὴ προσελθόντες εἰς τὴν συνεδρίασιν, ὡς τοῦτο ἔπραξαν καὶ κατὰ πάσας τὰς προηγουμένας ἡμέρας, ὡς τοῦτο πράττουσι καὶ σήμερον, κωλυσιεργοῦντες.

§6ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Μόλις τινὲς Βουλευταὶ εἶπον, ὅτι θὰ συνεδριάζωμεν τὴν 9ην ὥραν, ἐγὼ εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, ἀμέσως δὲ, κύριε Πρόεδρε, ἐπειδὴ δὲν ἠκούσθην καλῶς ὑφ’ ὑμῶν, ἀνῆλθον εἰς τὸ Προεδρεῖον καὶ σᾶς εἶπον, ὅτι ὑποβάλλω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν. Ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ δύνασθε ν’ ἀποφασίσητε ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἔγεινεν, εἶναι ἔκθεσμον. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐπιτιμήσεις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεγαρίδος, ὅτι ἡμεῖς κωλυσιεργοῦμεν καὶ τὰ τούτοις ὅμοια, εἶναι ὅλως ἀνυπόστατα. Δικαίωμα εἶναι παντὸς Βουλευτοῦ νὰ πράττῃ ὅ,τι θέλει· ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 3 Μαΐου ὑπεσχέθη, ὅτι θὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τῆς ἀνορθώσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἔπειτα δὲ ἦλθεν ἐκ τοῦ βήματος τούτου νὰ εἴπῃ, ὅτι κηρύττει τὴν χρεωκοπίαν, δὲν πρέπει νὰ ἦναι Κυβέρνησις. Διὰ τοῦτο ἔχομεν τὸ δικαίωμα καὶ θὰ παρασταθῶμεν ἐνταῦθα νὰ πράξωμεν ὅ,τι δυνηθῶμεν, καὶ θὰ κωλυσιεργήσωμεν ἐν ἀνάγκῃ, ὅπως ἐμποδίσωμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ παρανομῇ.

§7Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐπειδὴ χθὲς ἐκαθήμην εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν, ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, ὅτι δὲν ἔχουσιν ἀκριβείας τὰ ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντα, διότι καλῶς ἀντελήφθην, ὅτι μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἵνα συνερχώμεθα τὴν 9ην ὥραν, εἰσῆλθεν ὁ κ. συνάδελφος εἰς τὴν αἴθουσαν καὶ ἔφερε τὴν ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας.

§8ΗΛΙΑΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν ὑπάρχῃ τάσις πρὸς ἀνατροπὴν τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, ἡ τάσις αὕτη βεβαίως ὑπάρχει ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης, τῆς ὁποίας μέρος ἀποτελεῖ καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Μεγαρίδος, διότι αὕτη ζητεῖ ν’ ἀποστερήσῃ ἡμᾶς τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, ἣν καθιεροῖ ὁ συνταγματικός μας χάρτης. Τί σημαίνει ἀληθῶς, ὅταν μᾶς λέγωσι «θὰ παρατείνωμεν τὰς συνεδριάσεις μέχρι τοῦ μεσονυκτίου», ὅτι «ἐννοοῦμεν νὰ ἀρχίζωμεν αὐτὰς τὴν 9ην ὥραν τῆς πρωΐας καὶ νὰ ἐξακολουθῶμεν αὖθις ἄνευ διακοπῆς μέχρι τοῦ μεσονυκτίου»; Δὲν εἶναι τὸ αὐτὸ, ὡς νὰ μᾶς λέγουν «ἐννοοῦμεν νὰ σᾶς στερήσωμεν τοῦ δικαιώματος τοῦ λόγου, ἐννοοῦμεν νὰ μὴ σᾶς παράσχωμεν τὸν καιρὸν ν’ ἀναγνώσητε κἄν τοὺς πλαστογραφημένους ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους ἀναγράφει ὁ προϋπολογισμός»; Οἱ κύριοι Βουλευταὶ τῆς πτέρυγος ἐκείνης δικαιολογοῦνται, λέγοντες ὅτι ἔχουσιν ἀνάγκην νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας των διὰ τὰς ὑποθέσεις των· ἀλλὰ ἡμεῖς ἆρά γε δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ φροντίσωμεν περὶ τῶν ὑποθέσεών μας; Καὶ κατὰ ποῖον τρόπον θὰ δυνηθῶμεν νὰ φροντίσωμεν περὶ τῶν ὑποθέσεών μας, ὅταν μᾶς κρατῶσιν ἐνταῦθα ἀπὸ πρωΐας μέχρι μεσονυκτίου; Νομίζω λοιπὸν, ὅτι πρέπον εἶναι νὰ μὴ μᾶς πιέζωσι τοσοῦτον ἀτόπως, ἄλλως μᾶς βιάζουσι νὰ ἀμυνθῶμεν, καὶ δὲν πρέπει νὰ παραπονῶνται ἐπὶ τοῖς γιγνομένοις κατὰ πρόκλησιν αὐτῶν.

§9ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεγαρίδος Βουλευτὴν ἔχει ἐπικλώσει, ὡς φαίνεται, ἡ μοῖρα νὰ τῷ συμβαίνωσιν ἀλλόκοτα καὶ παράδοξα πάντοτε. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠκούσατε, ὅτι εἶπε σήμερον, ἑρμηνεύων, ὡς αὐτὸς ἡρμήνευσε, τὸν Κανονισμὸν, ἐξηγῶν, ὡς αὐτὸς ἐξήγησε, τὴν στάσιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, λέγων ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπε περὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καθόλου καὶ περὶ τόσων ἄλλων, ταῦτα πάντα ἀνήκουσιν εἰς τὰ ἀλλόκοτα καὶ παράδοξα. Μᾶς ἠρώτησε, ποῦ ἀπαγορεύει ὁ Κανονισμὸς νὰ μὴ προβαίνῃ ἡ Βουλὴ εἰς ἀπόφασίν τινα πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν. Ἐγὼ τῷ λέγω, ὅτι ὁ Κανονισμὸς δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ προβῇ εἰς τοιαύτην ἀπαγόρευσιν, ἀφοῦ ἀναγράφει ῥητὴν ἐντολὴν, ὁρίζων, ὅτι πρέπει κατὰ πρῶτον νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, ὅτι μετὰ ταῦτα ἀναγινώσκονται ὑφ’ ἑνὸς τῶν Γραμματέων τὰ πρακτικὰ, καὶ ἀφοῦ ταῦτα ἐπικυρωθῶσιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὁ Πρόεδρος προβαίνει εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν τῶν διαφόρων ἀναφορῶν, καὶ μετὰ τοῦτο ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τώρα ἰσχυρίζεται ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος, ὅτι συνέβη ποτὲ, ὅτε μέγαν κίνδυνον διέτρεχον τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐν Αἰγύπτῳ, τὰ ὁποῖα ἐδέησε νὰ διασώσῃ ὁ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Δραγούμης διὰ τοῦ περιπύστου ἐκείνου νομοσχεδίου περὶ Κακουργιοδικείου ἐν Αἰγύπτῳ, ὅτι συνέβη ποτὲ νὰ μεταβάλῃ ἡ Βουλὴ τακτικήν. Ἀλλὰ καὶ τότε δὲν συνέβη ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. Βουλευτής, καὶ τότε ἡ Βουλὴ, ἐπειδὴ τὰ πρακτικὰ ἦσαν ἐλλιπῆ, ἀπεφάσισε νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐπικύρωσις αὐτῶν διὰ τὴν ἑπομένην συνεδρίασιν. Τότε ἐνήσκησεν ἡ Βουλὴ ἓν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον εἶχε. Νῦν ὅμως πρόκειται πράγματι περὶ ἀνατροπῆς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἡμῶν καθεστῶτος, τοῦτο δὲ οὐδέποτε ἄλλοτε ἐγένετο. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος ἐνόμισεν, ὅτι ἤθελε μᾶς ἀποστομώσει, ἐὰν ἔδιδεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι κατ’ ἀνάγκην ἡ πλειοψηφία προέβη εἰς τὴν ἔκρυθμον ταύτην ἀπόφασιν, ἵνα ἀντιταχθῇ οὕτω πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Καὶ ἄλλοτε ἠθέλησε τὸ τοιοῦτον ἐπιχείρημα νὰ μεταχειρισθῇ ἐναντίον μας, καὶ νὰ παρουσιάσῃ ἑαυτὸν ἀθῷον ὡσεὶ περιστερὰν ἀπὸ τῶν τοιούτων ἀντικοινοβουλευτικῶν ἐνεργειῶν, λησμονήσας ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος, ὅτι κατὰ τὴν προηγουμένην βουλευτικὴν περίοδον, ὁσάκις ἐτρέπετο ἡ πτέρυξ ἐκείνη εἰς ἄτακτον φυγήν, προηγεῖτο αὐτός, ὅστις, ὁσάκις ἤθελε νὰ ἐγείρῃ ἐνστάσεις περὶ ἀπαρτίας, δὲν εἶχε κἂν τὸ θάῤῥος νὰ τὰς ἐγείρῃ ἐκ τοῦ φανεροῦ, ἀλλὰ κρυπτόμενος ὄπισθεν τοῦ στύλου ἐκείνου καὶ προβάλλων μόνον τὸν ὑψηλόν του πῖλον, ἀνεκραύγαζεν: «ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ», καὶ ἐτρέπετο εἰς φυγήν. Καὶ ἔπραττε τοῦτο, εἰδὼς κάλλιστα, ὅτι ἦτο ἀπαρτία ἐν τῇ Βουλῇ, διότι ἡ τότε Κυβέρνησις ὑπεστηρίζετο ἀπὸ τὰ ¾ τῆς Βουλῆς, ἤγειρε δὲ αὐτὸς τὰς ἐνστάσεις περὶ ἀπαρτίας, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ παραλύῃ, εἰ δυνατόν, τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ἐνῷ τὴν σήμερον οὐδέποτε ἠγέρθη ἔνστασις περὶ ἀπαρτίας, παρὰ μόνον ὅταν ὑπῆρχεν ἡ πεποίθησις, ὅτι δὲν ὑπάρχει τῷ ὄντι ἀπαρτία. Καὶ εἰς τὸ μέσον αὐτὸ, Κύριοι, ἐὰν καταφεύγῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις, καταφεύγει ὄχι πρὸς διαστροφὴν, ὄχι πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ Κανονισμοῦ, ὄχι πρὸς διαστροφὴν καὶ γελοιοποίησιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ τοὐναντίον πρὸς ἀναστήλωσιν αὐτοῦ ἐκ τῆς καταπτώσεως, εἰς ἣν ἡ Κυβέρνησις ἐξωθεῖ τοῦτο. Καὶ εἶναι τῷ ὄντι κατάπτωσις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ὅταν ἡ Κυβέρνησις καυχᾶται, ὅτι ἡγεῖται φίλων, οἵτινες δὲν ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν νὰ συζητήσωσι διόλου καὶ ἐπὶ ἄλλων τινῶν ζητημάτων, μάλιστα δὲ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, ἐξ οὗ τὸ πᾶν ἐξήρτηται δι’ ἡμᾶς τὴν σήμερον. Καὶ εἶναι κατάπτωσις ἐκείνη, εἰς ἣν ἐξωθεῖ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα παρ’ ἡμῖν ἡ Κυβέρνησις, ὅταν αὐτὴ αὕτη, καλουμένη εἰς ἀπολογίαν ἐπὶ πολλῶν καὶ ὡρισμένων καταγγελιῶν, δὲν ἔχῃ τὸ θάῤῥος ν’ ἀπολογηθῇ, καὶ ἐπιβάλληται εἰς τοὺς φίλους της, ὅπως τὴν ἀκολουθῶσι τυφλῶς ἀπέναντι τῶν τοιούτων καταγγελιῶν. Εἶναι κατάπτωσις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἀπαιτῇ, ὅπως οἱ Βουλευταὶ στερηθῶσιν ὄχι μόνον τὸ δικαίωμα τοῦ λόγου, ἀλλὰ καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ σκέπτεσθαι, διότι τῷ ὄντι, Κύριοι, ὅταν τις ἀπαιτῇ διπλᾶς συνεδριάσεις καὶ πολυώρους μέχρι τοῦ μεσονυκτίου καὶ ἐπέκεινα, βεβαίως, πράττων τοῦτο, ὄχι μόνον τοῦ λόγου στερεῖ τοὺς Βουλευτὰς, ἀλλὰ καὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ σκέπτωνται, διότι δὲν ἠξεύρω, πόσοι ἐξ ἡμῶν θὰ ᾖναι εἰς θέσιν, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ὅταν ἔχωμεν διπλᾶς συνεδριάσεις τὴν ἡμέραν, καὶ αὗται διαρκῶσι τόσας ὥρας, ὄχι μόνον νὰ μελετήσῃ καὶ σκεφθῇ ἐπὶ τῶν διαφόρων νομοσχεδίων, τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἀναγεγραμμένων, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀναγνώσῃ κἂν αὐτά. Εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεγαρίδος μεταξὺ τῶν ἄλλων θὰ συμβαίνῃ καὶ τοῦτο τὸ παράδοξον· χωρὶς ν’ ἀναγινώσκῃ τὰ νομοσχέδια, χωρὶς νὰ σκεφθῇ ποτε περὶ αὐτῶν, νὰ δίδῃ προθύμως τὴν ψῆφόν του, καὶ νὰ ἀπορῇ, πῶς εὑρίσκονται ἄλλοι, οἵτινες δὲν μιμοῦνται τὸ παράδειγμά του· ἀλλ’ εὐτυχῶς, ἐλπίζω, πρὸς τιμὴν τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ δεύτερός τις ἀσπαζόμενος τὴν τοιαύτην γνώμην τοῦ κ. Δραγούμη καὶ ἔχων τὸ ἀτύχημα νὰ περιπίπτῃ, ὡς αὐτὸς καθ’ ἑκάστην, ἀπὸ ἀλλοκότου εἰς ἀλλόκοτον, ἀπὸ παραδόξου εἰς παράδοξον.

§10ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι πράγματι βέβαιον, ὅτι καθ’ ἑκάστην ὁ Βουλευτὴς Μεγαρίδος δὲν περιπίπτει ἀπὸ κόμματος εἰς κόμμα καὶ ἀπὸ ἀντιφάσεως εἰς ἀντίφασιν, καὶ ἀπὸ ἀναιρέσεως ἀρχῶν εἰς ἀναίρεσιν ἀρχῶν, ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης βέβαιον, ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς οἱονδήποτε Βουλευτήν, ἀπαντῶν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Λοκρίδος, νὰ παραβλέπῃ πολλὰ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντων, διότι οὗτος ἔχει τὴν συνήθειαν νὰ λέγῃ καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα οἱ ἄλλοι, σεβόμενοι ἑαυτοὺς, δὲν λέγουσιν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, διὰ τὸ ὁποῖον μόνον λαμβάνω τὸν λόγον, εἶναι τοῦτο· θέλω νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὄχι πρὸ πολλοῦ καιροῦ, ἀλλὰ κατὰ τὴν 18 Φεβρουαρίου 1892, πρὸ δύο ἀκριβῶς ἐτῶν, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος εἶχεν ἀλλοίαν γνώμην...

§11Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε εἶχε δύο γνώμας, διότι ἀνῆκεν εἰς δύο κόμματα.

§12ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Συνέπιπτον αἱ γνῶμαι αὐτοῦ εἰς μίαν· κατώρθου νὰ τὰς συνδυάζῃ, εἰς τρόπον ὥστε, ὡς ὁ Κέκρωψ ὁ διφυὴς, ν’ ἀποτελῶσιν ἓν σῶμα... Λοιπὸν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος κατὰ τὴν 18 Φεβρουαρίου 1892 εἶχεν ἀλλοίαν γνώμην, καὶ τὴν γνώμην ταύτην ἐπιστοποίησε διὰ τῆς ψήφου αὐτοῦ. Διότι τότε ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος εἶχεν ἰδιότητας ἐκτάκτους, δὲν ἦτο ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, καλούμενοι εἰς τὰ Ἀνάκτορα, μεταβαίνουσιν ἀμέσως καὶ γίνονται Ὑπουργοὶ ἄνευ τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἦτο Βουλευτὴς στεῤῥῶς ἐχόμενος τῶν δικαιωμάτων τῶν ἐκ τοῦ Συντάγματος, καὶ ἔσπευδεν εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα ὑποστηρίξῃ αὐτὰ διὰ ψηφίσεως προτάσεων, αἵτινες ὑπὸ ἄλλων ἐθεωροῦντο οὐχὶ ἐντελῶς συνταγματικαί! Τὴν 18 λοιπὸν Φεβρουαρίου συνεδρίασεν ἡ Βουλὴ τὴν 3ην ὥραν μ. μ. «Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου καὶ εὑρεθέντων παρόντων 83 Βουλευτῶν, ἤρξατο ἡ συνεδρίασις». Ταῦτα μόνα λέγουσι τὰ πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης, οὐδὲν ἐμπεριλαμβάνοντα περὶ ἀναγνώσεως καὶ κυρώσεως τῶν πρακτικῶν τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως, ἅτινα ἔτι καὶ νῦν μένουσιν ἀνεπικύρωτα. Εὐθὺς δὲ μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου φαίνεται ἐν τοῖς πρακτικοῖς, ὅτι ἔλαβε τὸν λόγον εἷς τῶν Βουλευτῶν Λαρίσσης, ὅστις ἐπηρώτησε τὴν Κυβέρνησιν περὶ τῆς μετ’ ἐπιτάσεως κυκλοφορούσης φήμης περὶ Ὑπουργικῆς κρίσεως. Κατὰ τῆς τοιαύτης εἰσόδου εἰς συζήτησιν πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν δὲν ἐξηγέρθη τότε ὁ Βουλευτὴς κ. Ἀντωνόπουλος, ὁ μετὰ τοσαύτης θέρμης ἀγορεύσας πρὸ μικροῦ κατὰ τῶν χθὲς γενομένων τοποτηρητὴς τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ...

§13ΣΑΚΚΗΣ. Σᾶς διαψεύδω, κύριε Βουλευτὰ, διότι ὁ κ. Δηλιγιάννης οὐδέποτε ἔσχεν ἢ ἔχει ἐν τῇ Βουλῇ τοποτηρητήν τινα.

§14ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οὕτως ἐξέλαβον ἐγὼ τὰ πράγματα, ἀφοῦ ὅμως ὑμεῖς βεβαιοῦτε, ὅτι δὲν ἔχουσιν οὕτως, οὐδεμίαν δυσκολίαν ἔχω ν’ ἀνακαλέσω τὸν χαρακτηρισμόν μου... Ἀνεγνώσθη πρὸς τὴν Βουλὴν ἡ περίφημος ἐκείνη ἐπιστολή, ἡ φέρουσα τὰς ὑπογραφὰς τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἀπευθυνομένη πρὸς τὸν Βασιλέα, καὶ μετὰ τοῦτο ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ πρότασις, ἔχουσα ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ ἐπιδοκιμάζει τὴν πρὸς τὸν Βασιλέα ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου ἀπάντησιν, ἐκφράζουσα δὲ πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς αὐτὸ, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Ἔχομεν δὲ ἐνταῦθα τὸν κατάλογον τῶν ψηφοφορησάντων Βουλευτῶν, καὶ βλέπομεν μεταξὺ πολλῶν ἄλλων, τοὺς ὁποίους εἶναι περιττὸν νὰ ὀνομάσω, διότι οἱ ἄνθρωποι δὲν ἠθέλησαν ἐδῶ σήμερον νὰ γεννήσουν ζητήματα, ἔχομεν ψηφίσαντες τὸν κ. Ι. Ἀντωνόπουλον, αὐτὸν τὸν ἀγορεύσαντα πρὸ μικροῦ, ὅπως καταδείξῃ τὴν ἔκτακτον ἡμῶν παρανομίαν τῆς χθὲς, ἔχομεν ψηφίσαντα «Ναὶ» τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Λοκρίδος, τὸν κοπτόμενον ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν, τὸν εὑρίσκοντα ἀλλόκοτον τὸ νὰ μείνῃ Βουλευτής τις σταθερῶς εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, θέλοντα δὲ νὰ παραστήσῃ, ὅτι ὁ τοιοῦτος Βουλευτὴς εἶναι μοναδικὸς, καὶ λέγοντα, ὅτι οὐδεὶς θέλει ἀκολουθήσει τὴν γνώμην τοῦ Βουλευτοῦ Μεγαρίδος. Ναί, ἀληθῶς οὐδεὶς θέλει ἀκολουθήσει ἐνταῦθα τὴν γνώμην μου, διότι ἐγὼ ἁπλῶς ἐξεδήλωσα ἐνταῦθα τὴν ὑπάρχουσαν ἤδη γνώμην τῶν συναδέλφων μου. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς Λοκρίδος θέλει ἀναγκασθῇ μετ’ ὀλίγον νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὴν γνώμην τῶν 110, καὶ οἱ 110 θέλουσι διδάξει τοὺς εἰς τοιαῦτα ἐκτρεπομένους, ὅτι, ἐὰν πράττωσιν ὡς πράττουσι, πρέπει νὰ ἔχωσι τοὐλάχιστον τὴν συστολὴν νὰ σιωπῶσιν (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς)

§15ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρὸ παντὸς ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν ὑπαινιγμὸν, τὸν ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὐηρεστήθη, διακόπτων τὸν ἐκ Μεγαρίδος κ. Βουλευτὴν, ν’ ἀπευθύνῃ πρὸς ἐμέ. Εἶπεν, ὅτι ἐγὼ ἐν ἔτει 1890 καὶ 1891 κατώρθουν νὰ ἦμαι πολιτικὸς φίλος ἐν ταὐτῷ καὶ τοῦ κ. Δηλιγιάννη καὶ τοῦ τότε τρίτου κόμματος. Τοῦτο εἶναι ἀνακριβέστατον, καὶ ἐνταῦθα παρίσταται ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς κ. Βουλευτὴς, ὅστις δύναται νὰ διαβεβαιώσῃ, ὅτι τότε συνεδεόμεθα διὰ προσωπικῆς φιλίας καὶ δι’ ἀμοιβαίας ἐκτιμήσεως, ὅπως ἀπὸ ἐτῶν πολλῶν, ἀλλὰ πολιτικῶς δὲν εἴχομεν συνδεθῆ ἀκόμη...

§16ΡΑΛΛΗΣ. Εἰς οὐδεμίαν ψηφοφορίαν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ προεκάλεσα τότε, ἐψήφισε μετ’ ἐμοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, καὶ ἐν τούτοις ἠξεύρετε πῶς ἠγωνιζόμην, ὅταν οἱ Κύριοι εἶχον τὴν οὐράν των ὑπὸ τὰ σκέλη των καὶ ἐτρέποντο εἰς φυγὴν, ὡς δαρμένοι κῦνες.

§17Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἠγωνίζεσθε μόνον ἐν ταῖς ἐφημερίσιν.

§18ΕΥΤΑΞΙΑΣ. .. Εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὅμως, διὰ νὰ κάμω χρῆσιν τοῦ παραδείγματος, τὸ ὁποῖον μετεχειρίσθη ὁ κ. Βουλευτὴς ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, συνέβη ὅ,τι ποτὲ εἰς τὴν ἀλώπεκα τοῦ μύθου, ἥτις κόψασα τὴν οὐράν της, ἐζήτει νὰ εὕρῃ καὶ ἄλλας μιμητρίας τοῦ παθήματός της. Εἶναι αὐτὸς, ὅστις προσεποιεῖτο τὸν φίλον πρὸς τὸν μακαρίτην Κουμουνδοῦρον, καὶ ἐξελιπάρει τὴν συνδρομήν του, δι’ ὅλων τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα γινώσκει, ὅπως ὑποστηριχθῇ ἐν ταῖς ἐκλογαῖς καὶ ὅπως γείνῃ καὶ Ὑπουργὸς, καὶ συγχρόνως κατέφευγεν εἰς συνωμοσίας ἐναντίον τοῦ ἀειμνήστου ἐκείνου ἀνδρὸς, καὶ ἀπέσπα φίλους ἐξ αὐτοῦ. Ἐὰν ἦτο παρὼν ἐνταῦθα ὁ ἐκ Γόρτυνος ἀξιότιμος Βουλευτὴς, θὰ τῷ ὑπεμίμνησκεν ὁποῖον δίδαγμα πολιτικῆς ἠθικῆς τῷ ἀπηύθυνε τότε. Εἶχεν ἀποταθῆ καὶ εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην, ζητῶν τὴν σύμπραξίν του, καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης τῷ εἶπεν, ὅτι «δὲν σοὶ ἐπιτρέπεται ὑπὸ τῆς πολιτικῆς ἠθικῆς νὰ προσποιήσαι τὸν φίλον τοῦ Κουμουνδούρου καὶ νὰ ζητῇς νὰ ὑποσκάψῃς τὴν θέσιν του καὶ ὑπεξαιρέσῃς τοὺς φίλους του· ἡ πολιτικὴ ἠθικὴ ἀπαιτεῖ νὰ κηρυχθῇς προηγουμένως ἀντίπαλος τοῦ Κουμουνδούρου, καὶ νὰ κατέλθῃς εἰς τὸν ἀγῶνα ἐκ τοῦ φανεροῦ». Αὐτὸς εἶναι ὁ διφυὴς χαρακτήρ, αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτικὴ ἠθική, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μάτην τώρα ζητεῖ ν’ ἀποτρέψῃ ἑαυτοῦ καὶ νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς ἄλλους, οἵτινες ἀείποτε ἐκράτησαν τὸ μέτωπον ὑψηλὰ ὑπὸ ἔποψιν πολιτικῆς ἠθικῆς. Ἠξεύρει πολὺ καλὰ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁποία ἦτο ἡ θέσις μου ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτε συνηντήθημεν ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ἐν ἔτει 1886, διότι ἤμην ἐναντίος τῆς ἐπιστρατείας καὶ ἐπεθύμουν νὰ τεθῇ τέρμα εἰς αὐτήν· ὅταν δὲ καὶ ἐγώ, ὡς ἄλλοι πολλοί, ἠναγκάσθημεν τότε νὰ τὸν ὑποστηρίξωμεν, εὐθὺς ὡς ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀρχήν, καὶ εἴδομεν, ὅτι ἐνόει νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ αὐτὸ ὀλέθριον οἰκονομικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶχε περιαγάγει τὴν Ἑλλάδα ἐν ἔτει 1885 εἰς τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου, τὸν ἐγκατέλιπον καὶ τὸν ἐπολέμησα εὐθαρσῶς, καὶ ἐὰν ἀκολούθως ἐγενόμην φίλος τοῦ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτοῦ, ἐὰν συνηγωνίσθην καὶ ἐγὼ μετὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης, ἥτις ἀντέδρα κατὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὸ ἔπραξα καὶ πάλιν ἐκ πεποιθήσεως. Καὶ ὅτε δὲ παρεκαθήμην ἐνταῦθα ὡς φίλος τοῦ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτοῦ, ἐνθυμεῖται πολὺ καλὰ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁποία ἦτο ἡ θέσις μου. Ἀείποτε ἐτήρησα ἀνεξαρτησίαν φρονήματος, τὴν ὁποίαν βεβαίως αὐτὸς οὐδέποτε συνεχώρησεν εἰς τοὺς φίλους του. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ, ὅτε ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ καπνοῦ, ἐὰν δὲν εἶχον τὸ θάῤῥος νὰ κατακρίνω τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο· καὶ ἐπὶ ἄλλων δὲ νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα εἶχεν ὑποβάλει ἡ Κυβέρνησις, εἶχον τὸ θάῤῥος εἴτε νὰ ἀντιταχθῶ, εἴτε νὰ καταψηφίσω αὐτά. Ἐγώ, Κύριοι, νομίζω, ὅτι δὲν μᾶς ἀπέστειλεν ἐνταῦθα ὁ λαός, ὅπως ψηφίζωμεν ναὶ–ναὶ ἢ ὄχι–ὄχι, κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τούτου ἢ ἐκείνου τοῦ φατριάρχου. Ἐὰν τῷ ὄντι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐξηυτελίζετο ἐπὶ τοσοῦτον, θὰ καθίστατο περιττὴ παντάπασιν ἡ Βουλή. Ἐὰν ὁ προορισμὸς τοῦ Βουλευτοῦ ἦναι νὰ ἔρχηται ἐνταῦθα καὶ νὰ μὴ συσκέπτηται, νὰ μὴ βουλεύηται, ἀλλὰ νὰ ὑποστηρίζῃ τυφλῶς τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν φατριάρχην, τότε εἶναι περιττὸν νὰ ἐκλεγώμεθα ἡμεῖς ἀνὰ πᾶσαν περίοδον· ἂς τίθενται δύο κάλπαι τῶν μέχρι τοῦδε ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων ἐν Ἑλλάδι, καὶ ὅστις ἀναδεικνύεται ἐκ τούτων πλειοψηφῶν, ἂς λαμβάνῃ τὴν ἐντολὴν παρὰ τοῦ λαοῦ αὐτὸς, καὶ ἂς νομοθετῇ καὶ διοικῇ καὶ κυβερνᾷ κατὰ τὸ ἴδιον δοκοῦν· διότι ὁ ἐκ Μεγαρίδος Βουλευτὴς οὕτω πως ἐννοεῖ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἐννοεῖ δηλαδὴ νὰ μεταβάλῃ τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν εἰς Βουλὴν τοῦ Δελῆ–Ἀχμὲτ–Βελῆ–πασσᾶ, ἢ εἰς Βουλὴν Φελλάχων. Ὡς τελευταίαν ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἐκ Μεγαρίδος Βουλευτὴν καὶ αὐτὸν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν θὰ ἀνέφερον τὸ ῥηθὲν ὑπὸ μεγάλου πολιτικοῦ ἀνδρός, ἀνδρὸς μὴ διακρινομένου τοσοῦτον διὰ τὰ ἄγαν κοινοβουλευτικά του φρονήματα, τοῦ Βίσμαρκ. Κατεκρίθη καὶ αὐτὸς — διότι ὑπάρχουσι καὶ ἐν Γερμανίᾳ ἄνδρες ἔχοντες τὴν γνώμην τοῦ ἐκ Μεγαρίδος κ. Βουλευτοῦ καὶ φρονοῦντες ὅτι οἱ ἄνδρες οἱ πολιτικοὶ δὲν πρέπει καθ’ ὅλον τὸν βίον των νὰ μεταβάλλουν ποτὲ γνώμην, ὅτι πρέπει ἐφ’ ὅλον τὸν βίον των νὰ ἔχουν μίαν γνώμην καὶ νὰ ἦναι προσκεκολλημένοι εἰς αὐτὴν ὡς τὰ στρείδια ἐν τῇ θαλάσσῃ,—καὶ ἀπήντησεν ὁ Βίσμαρκ, ὅτι μόνον εἰς τὰ βώδια ἐπιτρέπεται νὰ μὴ μεταβάλλουν ποτὲ γνώμην, οἱ ἄνδρες πρέπει πάντοτε, μελετῶντες τὰ πράγματα καὶ συμμορφούμενοι πρὸς τὰς ἑκάστοτε περιστάσεις, νὰ καταρτίζωσι τὰς ἰδίας των γνώμας.

§19ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ οἱ χαμαιλέοντες ν’ ἀλλάσσουν χρῶμα.

§20Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§21ΡΑΛΛΗΣ. Πρέπει πρὸ παντὸς ν’ ἀποφασίσωμεν νὰ ἐννοήσωμεν, τίς εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς. Ἀναμφισβητήτως ἡ Βουλὴ ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος τὸ δικαίωμα, κατὰ τὸν ἐψηφισμένον Κανονισμὸν, νὰ κανονίζῃ τὰς ἐργασίας αὐτῆς, ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλλῃ τὸν Κανονισμὸν αὐτὸν κατὰ πᾶσαν στιγμήν. Ἀλλ’ ἡ μεταβολὴ αὕτη τοῦ Κανονισμοῦ δὲν πρέπει νὰ θεωρῆται ὡς προσβάλλουσα δικαιώματα, διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι ὁ Κανονισμὸς εἶναι ὁ χαλινὸς ὄχι τῆς μειοψηφίας, διότι ἡ μειοψηφία δὲν δύναται νὰ παραβῇ τὸν Κανονισμὸν, ἀλλὰ τῆς πλειοψηφίας· ἀλλὰ τὸν χαλινὸν αὐτὸν ἀποπτύει ἡ πλειοψηφία ἅμα ὡς αὐθαιρέτως μεταβάλλῃ ἑκάστοτε τὰς διατάξεις αὐτοῦ. Περὶ τῶν διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ ὡς πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῶν καθηκόντων τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ προκειμένου οὐδεμία δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία. Ἀνεγνώσατε ἤδη τὸ ἄρθρον 20, τὸ ὁποῖον διαγράφει ῥητῶς, πῶς ἐκτελοῦνται κατὰ τὴν κατάρτισιν τῆς συνεδριάσεως τὰ καθήκοντα τῆς Βουλῆς, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποστηρίξῃ τις, ὅτι πᾶν ὅ,τι δὲν ἀπαγορεύει ὁ Κανονισμὸς καὶ τὸ ἐπιτρέπει. Ὁ Κανονισμὸς διαγράφει μίαν δικονομίαν, καὶ τῆς δικονομίας αὐτῆς δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφισβήτησις. Ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος, ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ, ἀνακοινοῦνται κατόπιν αἱ ἀναφοραὶ κλπ. Τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον κανονίζει τὰς ἐργασίας ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως ὁ Κανονισμὸς, βεβαίως δὲν τὸν μετεβάλομεν. Ἐγὼ δὲν θὰ ἠρνούμην εἰς τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλῃ τὸ ἄρθρον τοῦτο τοῦ Κανονισμοῦ, ἀλλὰ δὲν εἶχε μεταβληθῆ ὁ Κανονισμὸς, διότι δὲν εἴδομεν κἀμμίαν τροποποίησιν τοῦ Κανονισμοῦ ὑποβληθεῖσαν εἴτε χθὲς, εἴτε προηγουμένως. Μίαν τροποποίησιν εἴδομεν ὑποβληθεῖσαν, ἀφορῶσαν δὲ εἰς τὸν καταρτισμὸν τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Ἡ Βουλὴ χθὲς παρέβη τὸν χαλινὸν, τὸν ὁποῖον ἔθηκεν εἰς ἑαυτὴν, ἀναμφισβητήτως, καὶ αὐτὸ βεβαιοῦται ἐκ τῶν πρακτικῶν, περὶ τῆς ἐπικυρώσεως τῶν ὁποίων πρόκειται. Ἀλλὰ πρὸς ἀπόκρουσιν τῆς μομφῆς ταύτης κατὰ τῆς τοιούτῳ τρόπῳ συντάξεως τῶν πρακτικῶν ἐπεκαλέσθησαν δύο προηγούμενα, ἐπεκαλέσθησαν πρῶτον τὸ προηγούμενον ὡς πρὸς τὸ νομοσχέδιον τὸ ἀφορῶν εἰς τὸ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Κακουργιοδικεῖον’ τὸ προηγούμενον αὐτὸ εἶναι ἐντελῶς ψευδὲς, μεταχειρίζομαι δὲ αὐτὰς τὰς λέξεις, διότι ἔχω τὴν ἀπόδειξιν τοῦ ψεύδους τοῦ προηγουμένου αὐτοῦ ἐντὸς αὐτῶν τῶν πρακτικῶν, ἐκεῖνος δὲ, ὁ ὁποῖος προέβαλε τὴν ψευδῆ ταύτην βεβαίωσιν, ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἐνθυμῆται, ὅτι δὲν ἐγένοντο τότε τὰ πράγματα ὅπως παρέστησεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι μήτε κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, μήτε κατὰ τὴν δευτέραν, ὀλιγώτερον δὲ κατὰ τὴν τρίτην, ἔλαβε χώραν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου παρέστησεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἡ τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου ἔλαβε χώραν κατὰ τὴν 38ην συνεδρίασιν τῆς 13 Ἰανουαρίου 1893, ἰδοὺ δὲ πῶς ἔχουσι τὰ πράγματα, ὅπως εἶναι ἀναγεγραμμένα ἐν τοῖς ἐπισήμοις πρακτικοῖς (ἀναγινώσκει): «Γενομένης ἀπαρτίας περὶ ὥραν 4½ μ. μ. ἀνεγνώσθησαν ἐν πρώτοις τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως, διορθωθέντα κατὰ τὰς ὑποδείξεις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν Ἀττικῆς, καὶ ἐνεκρίθησαν...» Κατὰ δὲ τὴν συνεδρίασιν 39ην τῆς 14 Ἰανουαρίου 1893 βλέπω τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Γενομένης ἀπαρτίας περὶ ὥραν 4½ μ. μ. ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως, καὶ μετά τινα ἐπ’ αὐτῶν διόρθωσιν, γενομένην τῇ παρατηρήσει ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν Οἰτύλου, ἐνεκρίθησαν.» Βλέπετε λοιπὸν ὅτι τὸ προηγούμενον τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Κακουργιοδικείου, εἶναι ἐντελῶς ψευδές. Ἀλλ’ ἐπεκαλέσθησαν καὶ δεύτερον προηγούμενον, τὸ προηγούμενον τῆς συνεδριάσεως τῆς 28 Φεβρουαρίου 1892. Καὶ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην αὐτοὶ οἱ ἴδιοι, οἱ ὁποῖοι τὴν ἐπικαλοῦνται, τὴν ἐχαρακτήριζον ὡς ἐπαναστατικὴν, ἐνῷ δὲ τὴν χαρακτηρίζουσιν ὡς ἐπαναστατικὴν, τὴν προβάλλουσιν ὡς ὑπόδειγμα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ μιμηθῇ ἡ Βουλὴ αὖθις. Ἐγὼ δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ συνεδριάσεως ἐπαναστατικῆς, διότι ἐγὼ ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Βουλή, ἐν ἀπαρτίᾳ συνελθοῦσα, δύναται νὰ ἐκφράζῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης καὶ πρὸς Ὑπουργεῖον πῖπτον καὶ πρὸς Ὑπουργεῖον ἐγειρόμενον, εἴτε καὶ ψῆφον δυσπιστίας, ὁ θέλων δὲ νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ὡς ἐπαναστατικήν, βεβαίως οὐδὲν ἕτερον ἀποδεικνύει ἢ ὅτι ἐμφορεῖται ἀπὸ πνεῦμα ῥαδιοῦργον. Οὕτω πως ἐχαρακτήρισα τὸν χαρακτηρισμόν, ὁ ὁποῖος ἐδόθη εἰς τὴν συνεδρίασιν τῆς 28 Φεβρουαρίου, καίτοι ἤμην ὁ σφοδρότερος ἀντίπαλος τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, — καὶ τὸ γνωρίζετε πάντες, — διότι οὐδέποτε θέλω ἀνεχθῆ νὰ ἀρνηθῇ τις εἰς τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἐκφέρῃ οἱανδήποτε γνώμην θέλῃ, εἴτε ἐπὶ παραιτουμένης Κυβερνήσεως εἴτε ἐπὶ διοριζομένης Κυβερνήσεως, καὶ ἤθελεν ἀρνηθῆ τις τὸ κυριώτερον ἐκ τῶν καθηκόντων καὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς, ἀρνούμενος εἰς αὐτὴν νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην της εἰς Κυβέρνησιν παραιτουμένην, ἢ ἀρνούμενος τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκφράσῃ τὴν δυσπιστίαν της εἰς Κυβέρνησιν καταρτιζομένην. Ἐγώ, λέγω, δὲν χαρακτηρίζω τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ὡς ἐπαναστατικήν, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι οὕτω τὴν χαρακτηρίζουσι, δὲν ἐδικαιοῦντο βεβαίως νὰ προβάλωσιν ὡς ὑπόδειγμα τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην. Ἀλλ’ ὑπάρχει εἷς λόγος καίριος, διὰ τὸν ὁποῖον ἡ παράβασις ὄχι πλέον τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, ἀλλὰ τοῦ ἄρθρου 20 τοῦ Κανονισμοῦ δικαιολογεῖται κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ὅτι οὐδεμία ἠγέρθη ἀντίῤῥησις, οὐδεμία φωνὴ ὑψώθη περὶ ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν, πάντες δὲ μιᾷ φωνῇ εἰσῆλθον εἰς τὰς ἐργασίας των ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, καὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἐγκρίνῃ τις τὰ τότε πραχθέντα. Μόνον καθόσον ἤθελεν εὑρεθῆ τις ἐξεγειρόμενος κατὰ τῆς παραβάσεως τοῦ Κανονισμοῦ, ὤφειλεν ἡ Βουλὴ τὸν Κανονισμὸν νὰ τὸν τηρήσῃ. Ἐνταῦθα ὅμως τί ἔχομεν; Ἐνταῦθα ἔχομεν ἀκριβῶς ἀντίῤῥησιν βεβαιωθεῖσαν, καὶ ἑτέραν ἔνστασιν περὶ ἀπαρτίας, καὶ μετὰ τὴν ἔνστασιν περὶ ἀπαρτίας οὔτε ἐφρόντισε κἄν ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν τακτικήν, καὶ μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν εἰς ἀπόφασιν τακτικὴν περὶ τῆς μεταβολῆς τῆς ὥρας τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία συνέχεται καὶ μὲ ἄλλο ἔκτροπον, τὸ διαρκὲς τῶν συνεδριάσεων· καὶ κατὰ τοῦτο, ἂν πρόκηται νὰ λάβῃ χώραν, πρέπει νὰ διορθωθῶσι τὰ πρακτικά. Ἄλλο συνεδρίασις διαρκὴς καὶ ἄλλο διακοπτομένη, καὶ ἄλλο συγκροτουμένη ἀπὸ δύο τμήματα. Καὶ τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι εἶσθε ἐκτὸς τῶν θεσμῶν τῶν κοινοβουλευτικῶν...

§22Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἐμποδίσωμεν τὴν κωλυσιεργίαν, ὅπως σώσωμεν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα.

§23ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα εἶναι ἡ δύναμις τοῦ ἀριθμοῦ; Ἂν ἐξετροχιάσθη ἡ Βουλὴ μέχρι τοῦδε, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ πεῖσμα ὑμῶν· διότι δὲν εἶναι συνταγματικὸν πολίτευμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ διατυπώσητε διὰ τῶν πρακτικῶν, εἶναι πολίτευμα ὀλιγαρχικόν, εἶναι πολίτευμα αὐθαίρετον, τὸ ὁποῖον προσπαθεῖτε νὰ ἐπιβάλλητε, καὶ ὠθῆτε τὰ πράγματα εἰς σύῤῥαξιν. Αὐτὸ ἐπράξατε ἀπ’ ἀρχῆς τῆς συνόδου, τοῦτο πράττετε καὶ ἤδη. Τὸ Σάββατον τὸ ἑσπέρας, ἀφοῦ ἐπὶ 4 ὥρας ὡμίλει ὁ κ. Βουλευτὴς Λοκρίδος, ἐζήτησε νὰ ἀναβληθῇ ἡ συνεδρίασις. Εἶναι τοῦτο κωλυσιεργία; Ἂν ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας λάβῃ τὸν λόγον, ἵνα ἀντικρούσῃ τὴν μειοψηφίαν, ἡμεῖς εἴμεθα πρόθυμοι νὰ τὸν ἀκούσωμεν· ἀλλὰ προσποιεῖται ὅτι πάσχει, καὶ ἐν τούτοις μόλις γείνῃ ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας παρίσταται. Ταῦτα πάντα εἶναι εὔσχημα! Συνήλθετε χθὲς πολλοί, τὴν Καθαρὰν Δευτέραν, ἥτις εἶναι ἑορτὴ καὶ συνήλθετε οὐχὶ τὴν 4 ὥραν μ. μ. Μετεβάλετε αὐθαιρέτως τὴν ὥραν καὶ συνήλθετε τὴν 8 καὶ ἡμίσειαν, καὶ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν ἠθελήσατε νὰ ῥίψητε μίαν πρότασιν, δι’ ἧς θὰ καθιστᾶτε τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς διαρκεῖς, ὡς ἂν ἐπρόκειτο περὶ κοινῆς σωτηρίας. Ἡ βία θὰ φέρῃ ἀντίδρασιν. Ἐὰν ἐννοῆτε νὰ συζητήσωμεν λογικῶς, θὰ ἀκούσωμεν· ἂν τοὐναντίον, θ’ ἀντισταθῶμεν. Ἀλλὰ ὄπισθεν ὅλων αὐτῶν τῶν κωμῳδιῶν τῶν κοινοβουλευτικῶν, ἀνταξίων τῆς ἐποχῆς, ἣν διανύομεν, προκύπτει μία ἰδέα, ὅτι δὲν πρέπει νὰ καθιερώσωμεν αὐτὸ τὸ προηγούμενον, διότι θὰ ἦναι ὀλέθριον εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, τοῦ νὰ δύναται πᾶς τις νὰ μεταβάλλῃ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐργάζεται ἡ Βουλή· διότι θὰ δείξωμεν, ὅτι ἀπεπτύσαμεν πάντα χαλινὸν ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς. Ἡμεῖς οὐδέποτε ἠρνήθημεν νὰ συνεδριάσωμεν, ἀλλ’ ὅταν ἠθέλησαν διὰ τῆς βίας νὰ ὑφαρπάσωσι τὸν προϋπολογισμὸν, εἰς ἃς περιστάσεις εὑρισκόμεθα, δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ ἀντιταχθῶμεν εἰς τὴν βίαν. Ἡ ἀντίδρασις ἐπῆλθεν ἐκ τῆς βίας. Σήμερον εἰσερχόμεθα εἰς κανονικὴν πορείαν, καὶ ἐλπίζω νὰ ἔχωμεν τὴν εὐτυχίαν νὰ ἀκούσωμεν τὴν ἀπολογίαν τοῦ περιφήμου προϋπολογισμοῦ.

§24ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ λάβω καὶ ἐκ τρίτου τὸν λόγον, οὐχὶ ἵνα ἐπιμείνω εἰς ὅσα ἤδη ἐλέχθησαν, ἢ νὰ ἀντιτάξω τι εἰς τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ἀλλ’ ἵνα ἀποκαταστήσω εἰς τὴν θέσιν των τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα διεστράφησαν καὶ θέσω καὶ αὐτὸν εἰς τὴν θέσιν του· διότι ὁ κ. Βουλευτὴς, ὁ ὁποῖος ἔχει προχείρους τὰς ὕβρεις καὶ τὰς συκαφαντίας, εἴτε πρόκειται νὰ ἐκτοξεύσῃ ταύτας κατὰ τοῦ κ. Κωνσταντοπούλου, εἴτε κατ’ ἄλλου τινὸς, καὶ μεταξὺ ἄλλων καὶ ἐμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐχαρακτήρισεν ὡς ψευδῆ λέγοντα,—καὶ ἐτόνισε τὴν λέξιν,—παραχαράττων αὐτὸς ὅσα ἐγὼ εἶπον (θόρυβος), δὲν ἐννοεῖ, ὡς φαίνεται, τὴν σημασίαν τῆς λέξεως, τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη ὁ κ. Βουλευτής. Ἐγὼ, Κύριοι, ἀντὶ παντὸς λόγου, θέλω ἀναγνώσει ὑμῖν αὐτὰ τὰ πρακτικὰ, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ὡς ἑξῆς: «Συνεδρίασις τῆς 12 Ἰανουαρίου 1893. Γενομένης ἀπαρτίας, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως· ἐπ’ αὐτῶν ἐπήνεγκον παρατηρήσεις τινὰς εἷς τῶν Βουλευτῶν Ἀττικῆς καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν· ἀπεφασίσθη δὲ, ἵνα ἡ ἐπικύρωσις αὐτῶν ἀναβληθῇ διὰ τὴν ἑπομένην συνεδρίασιν, ἀφοῦ ἐν τῷ μεταξὺ ἐπενεχθῶσιν αἱ δέουσαι διορθώσεις.» Ἐγένετο λοιπὸν δοκιμὴ ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν πρὸς ἐπικύρωσιν, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν ἠγέρθη καὶ ἐζήτησα, ὡς Ὑπουργὸς, νὰ μὴ ἐπικυρωθῶσι, διότι περιεῖχον σπουδαῖα λάθη, νὰ παραπεμφθῶσι δὲ εἰς ἑτέραν συνεδρίασιν. Τούτου δὲ γενομένου δεκτοῦ, ἀνεγνώσθησαν τὴν μετεπιοῦσαν, ὡς πιστοποιοῦσι ῥητῶς τὰ πρακτικὰ τῆς 38 συνεδριάσεως, 13ης Ἰανουαρίου, ἔχοντα οὕτως (ἀναγινώσκει): «Γενομένης ἀπαρτίας, ἀνεγνώσθησαν ἐν πρώτοις τὰ πρακτικὰ τῆς προπαρελθούσης συνεδριάσεως, διορθωθέντα κατὰ τὰς ὑποδείξεις τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν Ἀττικῆς, καὶ ἐνεκρίθησαν. Ἀνεγνώσθησαν εἶτα καὶ τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐπίσης ἐνεκρίθησαν». Εἰς ταῦτα ἠθέλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς νὰ μὲ διαψεύσῃ, ἔχων ἀνὰ χεῖρας τὰ πρακτικὰ, καὶ βεβαιώσας ὅτι ταῦτα ἐβεβαίουν τὸ ἐναντίον τῆς πρὸς τὴν Βουλὴν δηλώσεώς μου. Ἀλλ’ ὑμεῖς ἔχετε ἤδη ἐνώπιον ἡμῶν αὐτὰς τὰς λέξεις τῶν ἐπισήμων πρακτικῶν, καὶ δύνασθε νὰ κρίνητε, τίς ὁ μὴ λέγων τὴν ἀλήθειαν.

§25ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἠδυνήθην νὰ διατρέξω ὁλόκληρον τὸ τεῦχος τῶν πρακτικῶν. Ἐπειδὴ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐμνημόνευσε τῆς τρίτης συζητήσεως, ἀνεζήτησα ταύτην, καὶ ἴδετε, τί μνημονεύουσι τὰ πρακτικά. Ἀλλ’ ὑπάρχει τι καὶ εἰς τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν· τοῦτο δὲ διαψεύδει ὅσα ὁ κύριος Βουλευτὴς ἠθέλησε νὰ ἐκθέσῃ ὡς γενόμενα· διότι τί ἐγένετο; Ἐγένετο συζήτησις ἐπὶ τῶν πρακτικῶν· ἐζητήθη δὲ παρὰ τῆς Βουλῆς ἡ ἀναβολὴ τῆς κυρώσεως αὐτῶν, καὶ ἐγένετο αὕτη κατ’ ἀπόφασιν αὐτῆς. Τοῦτο δὲ ἐπικυροῖ τὴν γνώμην μου, καὶ ὄχι τὴν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεγαρίδος· ὁ κ. Βουλευτὴς ἄλλως μίαν ἔχει γνώμην, τὸ ὑποτάσσεσθαι εἰς τὴν θέλησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, καὶ νομίζει, ὅτι ἡ ἐντολή του καὶ ὁ ὅρκος του...

§26ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι ἐλεγκτὴς τῆς πολιτείας μου.

§27ΡΑΛΛΗΣ. Ἐν ὅσῳ δὲν ἐλέγχετε τὴν πολιτείαν τῶν ἄλλων· διότι, ὅταν ἐλέγχητε τοὺς ἄλλους, ἔχουσι καὶ οὗτοι δικαίωμα νὰ ἐλέγξωσιν ὑμᾶς. Ἡ πολιτεία σας δίδει τὸ ἐνδόσιμον εἰς πλειότερον ἔλεγχον, διότι ἐνέχει πλειοτέρας καταχρήσεις, παρὰ ἡ πολιτεία ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐτήρησαν τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ χαρακτῆρος καὶ δὲν κινοῦνται ἀπὸ ζητήματα καθαρῶς προσωπικὰ, οἱ ὁποῖοι τὰ προσωπικὰ συμφέροντα θυσιάζουσι χάριν τῆς γνώμης των· ἂν δὲ σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν ταύτην, τὸ πράττω, διότ’ ἀντεποιήθητε τοῦ δικαιώματος τοῦ κατακρίνειν ἡμᾶς. Ρίψατε ἓν βλέμμα εἰς τοὺς ἐνταῦθα, καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι πάντες διακρίνονται διὰ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς γνώμης των. Λοιπὸν ἡ Βουλὴ ἐζήτησε τὴν ἀναβολὴν τῆς ἐπικυρώσεως τῶν πρακτικῶν, ἥτις ἐπῆλθε μετὰ τὴν ἄλλην συνεδρίασιν. Τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι ἐσεβάσθη τότε τὸ ἄρθρον 20 τοῦ Κανονισμοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς Μεγαρίδος, σήμερον δὲ δὲν δεικνύει πρὸς αὐτὸ σεβασμόν. Καὶ εἰς τί ἐχρησίμευσαν ὅλα ταῦτα; Εἰς τὸ νὰ διέλθῃ ἀσκόπως καὶ ἀγόνως μία ὥρα καὶ τέταρτον,—διότι δὲν ὑπῆρξε πρόθεσις ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς βίας, καὶ πρέπει νὰ μάθῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐν τῇ δικονομίᾳ ἡ σπουδὴ φέρει ἀργοπορίαν, διότι γεννᾷ τὴν ἀντίδρασιν. Ἐὰν εἶχε μετέλθει τὸν δικηγόρον, θὰ ἐνόει, ὅτι ἡ σπουδὴ κατὰ τὴν δικονομίαν φέρει ἀπώλειαν χρόνου, καὶ ἤδη τοῦτο ἐπῆλθεν, ἐνῷ ἠδυνάμεθα ἀνέτως νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς ὥρας, καὶ νὰ τελειώσωμεν.

§28ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὡμίλησαν ἐνταῦθα περὶ χαμαιλέοντος. Ἴσως πολλοὶ δὲν ἔχουν πρόχειρον τὴν σημασίαν τῆς λέξεως καὶ ὀφείλουσι νὰ τὴν διδαχθῶσι, πρὸ πάντων ὁ ἐκστομίσας αὐτὴν ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεγαρίδος. Χαμαιλέοντες λέγονται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μεταλλάσσουν χρῶμα, ὡς τὸ ὑποκάμισόν των, τοῦτο δὲ συνέβη εἰς αὐτὸν τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν, ὅστις χρησιμεύει ὡς ἀρχιδιάκονος τοῦ Ποντίφικός του Πρωθυπουργοῦ. Προχθὲς, Παρασκευὴν, ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα πρὸ τῆς εἰσόδου εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἐὰν ἔπρεπε τὴν ἑπομένην, τὸ Σάββατον, νὰ γείνῃ καὶ πρωϊνὴ συνεδρίασις, καὶ ὁ κ. Σταυρόπουλος ἐζήτησε νὰ προκληθῇ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν λύονται παρὰ εἰς τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως, διότι εἶναι τῆς ἡμερησίας διατάξεως· καὶ ὁ ἀρχιδιάκονος ἀνεφώνησε τότε: «Σοὶ, Κύριε· οὕτως ἔχει τὸ πρᾶγμα!» Χθὲς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἄλλως ἀπεφάσισεν, ἐπωφεληθεὶς τὴν ἀπουσίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως· ὅτι δηλαδὴ πρέπει νὰ ἔχωμεν καὶ πρωϊνὴν συνεδρίασιν, καὶ ὁ ἀρχιδιάκονός του ἀνεφώνησε πάλιν: «Σοὶ Κύριε!» Καὶ ἐν τούτοις ἔχει αὐτὸς τὴν τόλμην τώρα νὰ ἐπιῤῥίπτῃ εἰς ἄλλους τὴν ἰδιότητα τοῦ χαμαιλέοντος!

§29ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπιτρέψατε καὶ εἰς ἐμὲ νὰ εἴπω δύο λέξεις. Νομίζω ὅτι, ἐὰν θέλωμεν νὰ συμφωνήσωμεν εἰς μίαν ἀλήθειαν, ἡ ὁποία στηρίζεται εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα καὶ εἰς τὰ ἔθιμα τὰ κοινοβουλευτικὰ, πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ ἐργασθῶμεν διὰ τὴν ψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἡ συζήτησις πρέπει νὰ γείνῃ εὐρεῖα, διότι ἔχομεν νὰ δώσωμεν λόγον περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου καὶ εἰς τὴν χώραν καὶ εἰς τοὺς ξένους, ὀφείλομεν δὲ νὰ φωτίσωμεν οὐ μόνον τὴν χώραν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ξένους, μεθ’ ὧν εὑρισκόμεθα εἰς συνεννοήσεις. Ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι καθῆκον ἐπιβαλλόμενον εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται νὰ παρακωλύσῃ τὴν ψήφισίν του. Καὶ ἡ μὲν Συμπολίτευσις ἔχει καθῆκον, ἐπειδὴ ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι τὸ πολιτικόν της πρόγραμμα, νὰ ἀναπτύξῃ τὴν πολιτικήν της ἐν τῇ γενικῇ αὐτοῦ συζητήσει, ἡ δὲ ἄλλη πτέρυξ ἔχει καθῆκον νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ κυριώτατον τοῦτο ἔργον τῆς Βουλῆς, πρὸ πάντων δὲ κατὰ τὴν σημερινὴν περίστασιν, ὅτε ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν λόγον ἀπέναντι τοῦ κόσμου ὅλου.

§30ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Οὐδὲν ὑπάρχει προηγούμενον, τὸ ὁποῖον νὰ δεικνύῃ, ὅτι ἡ Βουλὴ εἰσῆλθεν εἰς συζήτησιν καὶ ἀπεφάσισεν οἱονδήποτε ζήτημα πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν. Λυποῦμαι δὲ, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεγαρίδος Βουλευτὴς ἐξ ἁπλῆς παρανοήσεως τῶν χρονολογιῶν, ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς δυσάρεστον συζήτησιν. Ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ κυρώσῃ τὰ πρακτικὰ, ὅταν δὲν ἦναι σύμφωνα μὲ τ’ ἀποφασισθέντα. Εἶναι δὲ δικαίωμα τῆς Βουλῆς νὰ ἀναβάλῃ τὴν ἐπικύρωσιν τῶν πρακτικῶν εἰς ἑπομένην συνεδρίασιν. Τὸ μνημονευθὲν προηγούμενον ἔχει τι τὸ ἐξαιρετικὸν, διότι τότε ἡ Βουλὴ περιωρίσθη ἵνα ἐκφράσῃ μόνον γνώμην περὶ ἐμπιστοσύνης πρὸς μὴ παραιτούμενον Ὑπουργεῖον. Ὅ,τι δὲ ἐγένετο ἐν τῇ ἐξαιρετικῇ ἐκείνῃ συνεδριάσει, δὲν πρέπει νὰ χρησιμεύσῃ, ὅπως καθιερωθῇ ὡς προηγούμενον καὶ θεωρηθῇ ὡς ἀπόφασις τῆς Βουλῆς. Δὲν εἶναι δυνατὸν πολυμελῆ σώματα νὰ ἐργασθῶσιν ἄνευ Κανονισμοῦ καὶ ἄνευ μεθοδικῆς συνεχείας τῶν ἐργασιῶν των. Ἡ μεθοδικὴ δὲ συνέχεια αὐτῶν ἀποτελεῖται παρ’ ἡμῖν διὰ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου, κατόπιν διὰ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν, κατόπιν διὰ τῆς ἀνακοινώσεως τῶν ἀναφορῶν καὶ λοιπῶν ἐγγράφων, ἔπειτα διὰ τῶν ἐπερωτήσεων καὶ ἀκολούθως διὰ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Διὰ τοῦτο δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἕνα Βουλευτὴν ἐν μέσῳ τῆς ἀναγνώσεως δύο νομοσχεδίων π. χ. νὰ φέρῃ νέαν τινὰ πρότασιν· διότι, ἂν ἐπετρέπετο τοιοῦτόν τι, θὰ ἐπήρχετο ἀταξία καὶ χασμῳδία. Ἀλλ’ ἴσως τὰ γενόμενα ἄτακτα κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας ἐνεθάῤῥυναν πολλοὺς Βουλευτὰς νὰ θεωρήσωσιν ὡς ἐπιτρεπομένην καὶ τὴν ἀταξίαν ταύτην. Τίς ἐζήτησε νὰ παρακωλύσῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς; Ἡ πλειοψηφία, ἥτις τὴν 11ην ὥραν τῆς νυκτὸς ἠθέλησε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ σπουδαιοτέρου ζητήματος, τοῦ προϋπολογισμοῦ. Μᾶς εἶπε τότε: «καταδικασθῆτε εἰς μονόλογον, ἢ κλείω τὴν συζήτησιν». Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐπέμενεν, ὅπως ἡ συζήτησις γείνῃ πραγματικὴ καὶ οὐχὶ τυπικὴ διὰ μονολόγων. Ἐφέρατε δὲ ὡς δικαιολογίαν τῆς τοιαύτης σπουδῆς τὸ ὅτι δὲν δύνανται νὰ μένωσιν εἰς Ἀθήνας πολλοὶ συνάδελφοι. Ἐννοοῦμεν ὅτι ὑπάρχουσι συνάδελφοι στενοχωρούμενοι, ἀλλὰ τοῦτο δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς δικαιολογία, ἵνα κλείσωμεν τὴν συζήτησιν εἰς ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ ζωτικώτερα συμφέροντα τοῦ Κράτους κεῖνται ἐπὶ τοῦ τάπητος. Ἐν στιγμῇ, καθ’ ἣν ἡ Εὐρώπη μᾶς χαρακτηρίζει ὡς κακῆς πίστεως καὶ μᾶς διαγράφει ἐκ τοῦ καταλόγου τῶν ἐντίμων ἐθνῶν, ἐν τῇ ἐποχῇ ταύτῃ θέλετε νὰ παύσῃ ἡ Βουλὴ μεριμνῶσα περὶ τῶν κοινῶν, διότι 5–6 συνάδελφοι στενοχωροῦνται νὰ μένωσιν ἐν Ἀθήναις! Δὲν γνωρίζομεν τί γίνονται αἱ διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῶν δανειστῶν καὶ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ θέλετε νὰ βιασθῶμεν ν’ ἀναχωρήσωμεν! Πέρυσιν ἀνεχωρήσαμεν, καὶ ἀφήσαμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ διεξαγάγῃ τὸ ζήτημα τοῦ δανείου, καὶ ὀλίγου δεῖν νὰ ἴδωμεν τὴν Ἑλλάδα ὑποτασσομένην εἰς τὸν ξενικὸν ἔλεγχον. Ἂν δὲ δὲν ἐγεννῶντο ἀλλαχοῦ δισταγμοὶ, δὲν ἠξεύρω τί ἤθελε συμβῆ. Θέλετε λοιπὸν νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας καὶ νὰ ψηφίσωμεν ἀσυζητητεὶ τὸν προϋπολογισμόν; Ἐὰν ὑπάρχῃ κωλυσιεργία, αὕτη δὲν προέρχεται ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ὁποία δὲν ἐννοεῖ νὰ λείψῃ ἀπὸ τὰς συνεδριάσεις, ἀλλὰ θέλει νὰ συζητήσῃ τακτικῶς καὶ ἀνθρωπίνως. Ἵστασθε 110 Βουλευταὶ ἀπαθεῖς, καὶ ἀφίνετε τοὺς ἄλλους νὰ μονολογῶσι! Τοιαύτη ἐργασία δὲν εἶναι σύμφωνος μὲ τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας διέρχεται ἡ χώρα. Αὗται μᾶς ἐπιβάλλουσι τὸ καθῆκον νὰ παρεμποδίσωμεν τὸ κλείσιμον τῶν θυρῶν τῆς Βουλῆς εἰς στιγμὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους πρέπει νὰ ἦναι παρόντες, ὅπως μεριμνήσωσι περὶ τῶν συμφερόντων αὐτοῦ. Ὡς πρὸς τὸ ἀναφυὲν δὲ ζήτημα, ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Προέδρου, ἄν ποτε ἔδωκε τὸν λόγον εἰς Βουλευτὴν πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν. Ζητῶ νὰ μοὶ εἴπῃ, τίς ἐζήτησε χθὲς τὸν λόγον, ὅπως κάμῃ τὴν πρότασιν.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐζήτησε νὰ προσδιορισθῇ ἡ 9η ὥρα, καὶ ἠρώτησα τὴν Βουλήν, καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε.

§32ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὑμεῖς, κύριε Πρόεδρε, ἔχετε καθῆκον νὰ ἐφαρμόσητε τὸν Κανονισμόν.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ὁ Κανονισμὸς εἰς οὐδὲν ἄρθρον λέγει, ὅτι πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ λάβῃ οἱανδήποτε ἀπόφασιν.

§34ΣΠ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ Κανονισμὸς λέγει, ὅτι οἱ Βουλευταὶ ὑποβάλλουσι προτάσεις ἢ ἡ Βουλή; Καὶ ἂν λέγῃ οἱ Βουλευταί, ποῖος Βουλευτὴς ὑπέβαλε τὴν πρότασιν;

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅλοι οἱ Βουλευταὶ ἐκ συμφώνου.

§36ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπετε, ἦναι ἀκριβές, ἕπεται ὅτι ὑμεῖς νομίζετε, ὅτι, ἐπειδὴ τὸ Σύνταγμα δὲν ἀπαγορεύει κατηγορηματικῶς τὸ νὰ λαμβάνωνται ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἐν μὴ ἀπαρτίᾳ, ὅτι δύναται αὕτη νὰ πράξῃ τοῦτο. Ὁ Κανονισμὸς τί λέγει; Λέγει ὅτι ἀναγινώσκονται πρῶτον τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως· ὁ Κανονισμὸς ἐπιβάλλει τὴν τοιαύτην τάξιν τῶν ἐργασιῶν, οὐδεμία δ’ ὑπάρχει ἀνάγκη ἀπαγορεύσεως τοῦ ἐναντίου. Δὲν δύναται δὲ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψει τὸ ὅτι ὑπῆρξάν τινες, οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν νὰ συνέλθῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὰς 9 π. μ. Τίς ἐπρότεινε τοῦτο; Δὲν τὸ γνωρίζομεν.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἦσθε ἐδῶ, θὰ τὸ ἐγνωρίζατε.

§38ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἴπετε τοῦτο εἰς ἡμᾶς σεῖς, ἵνα τὸ μάθωμεν. Τὰ πρακτικὰ δὲν τὸ λέγουν.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ τῇ ἀποφάσει τῆς Βουλῆς, ἐν ἀπαρτίᾳ οὔσης, ὥρισα τὴν 9ην π. μ. ὡς ὥραν συνεδριάσεως.

§40ΣΠ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἴχετε δικαίωμα πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν λέγει τοιοῦτόν τι ὁ Κανονισμός.

§42ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Βουλῆς διετύπωσε δύο γνώμας, κατὰ τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ διαμαρτυρηθῶμεν, καὶ νὰ ἐπιφυλάξωμεν τὴν ἰδίαν ἡμῶν γνώμην. Ὁ κ. Πρόεδρος εἶπεν, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία διευθύνει. Δὲν εἶναι ἡ Βουλή, κύριε Πρόεδρε, ἡ ὁποία διευθύνει. Ἂν διευθύνῃ ἡ Βουλή, εἶναι περιττὸν νὰ κάθεσθε ἐκεῖ...

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, δὲν εἶπον αὐτό· εἶπον ὅτι ἡ Βουλὴ ἀποφασίζει.

§44ΡΑΛΛΗΣ. .. Ἡ Βουλὴ εἶναι πολυμελὲς σῶμα, τὸ ὁποῖον ἔχει καὶ αὐτὸ τὰς παραφοράς του· σᾶς ἔταξε δὲ ἀκριβῶς φύλακα τοῦ χαλινοῦ, τὸν ὁποῖον ἔθηκεν εἰς ἑαυτὴν ἡ Βουλή, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ σώσητε τὴν ἀξιοπρέπειάν σας, ἀποβάλλων τὸ μόνον καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχετε, τῆς ὑπομνήσεως τοῦ Κανονισμοῦ, τοῦ χαλινοῦ, τὸν ὁποῖον ἔθηκεν εἰς ἑαυτὴν ἡ Βουλή. Ὑπῆρξαν καὶ ἄλλοι προκάτοχοι ὑμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐλησμόνησαν τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον παρὰ τῆς Βουλῆς, καθ’ ὃν χρόνον αὕτη δὲν ἦτο ἀκόμη διῃρημένη εἰς κόμματα,—διότι ὁ Κανονισμὸς οὕτω θεωρεῖται, ὡς καταρτιζόμενος ἐξ ὀνόματος ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς,—ἀλλ’ ἐκεῖνοι τοὐλάχιστον ἐκρύπτοντο ὄπισθεν τοῦ δακτύλου των, παραβαίνοντες δὲ τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν εἶχον λάβει παρὰ τῆς Βουλῆς ὁλοκλήρου, τὴν ἐντολὴν τοῦ νὰ ἦναι οἱ φύλακες τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς δὲν παρέστησαν τοιοῦτο θέαμα, δὲν παρῃτοῦντο τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν· καὶ βεβαιωθῆτε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι παραιτεῖσθε τῶν δικαιωμάτων σας, ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἀφήσετε εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὰς παραφοράς της τὸ δικαίωμα τοῦ μεταβάλλειν τὸν νόμον τὸν καταστάντα ὑπὲρ τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τὴν Βουλήν. Αὕτη εἶναι μία γνώμη, ἡ ὁποία εἶναι ἐντελῶς ἔκτροπος, ἡ ὁποία ἀποδεικνύει πλέον, ὅτι ὁ Πρόεδρος δὲν ἀποτελεῖ ἐχέγγυον ὑπὲρ τῆς εὐπρεποῦς διεξαγωγῆς τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς. Καὶ ἂν ἀκριβῶς δύναταί τις νὰ σᾶς ἐπαινέσῃ, δύναται νὰ σᾶς ἐπαινέσῃ διότι ἠθελήσατε μέχρι τοῦδε νὰ καταστῆτε τὸ ἐχέγγυον ἀπέναντι τῶν παραφορῶν, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ὑπάρχωσι καὶ ἐκ τῆς πλειοψηφίας καὶ ἐκ τῆς μειοψηφίας. Αὕτη εἶναι ἡ πρώτη γνώμη. Ἡ δευτέρα γνώμη εἶναι, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλῃ τις τὸ ἄρθρον 20 τοῦ Κανονισμοῦ, νὰ δώσῃ ἄλλην ἔννοιαν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἔχει, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι τοῦτο δὲν ἀπαγορεύει ῥητῶς, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται νὰ σκέπτηται καὶ ἀποφασίζῃ πρὸ τῆς ἐπικυρώσεως τῶν πρακτικῶν. Ὑμεῖς δὲν εἶσθε νομικός, καὶ δύνασθε νὰ κάμητε τοιοῦτον σολοικισμόν· ἀλλ’ ὅστις ἥψατο καὶ ἄκρῳ δακτύλῳ τῆς νομικῆς ἐπιστήμης γνωρίζει ὅτι τὰ τῆς διαδικασίας εἶναι τοῦ στενοῦ δικαίου, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξέλθῃ τις ἐκ τῆς πορείας, ἣν ἐχάραξεν οἱαδήποτε διαδικασία. Ἡ διαδικασία λοιπόν, ἥτις ἐχαράχθη κατὰ τὴν προκάταρξιν τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς, εἶναι ἡ τοῦ ἄρθρου 20· ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος, μετὰ δὲ τὸν κατάλογον ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικά. Ἡ Βουλὴ, ὡς ἐλέχθη ἤδη, εἶναι κυρία βεβαίως μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν, ἐὰν τὰ εὕρῃ ἀτελῆ, νὰ τὰ διορθώσῃ ἀμέσως, ἢ νὰ ἀναβάλῃ τὴν διόρθωσιν αὐτῶν, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀποδεικνύει, ὅτι μεταβάλλει τὴν διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ. Ἡ Βουλὴ εἶναι κυρία νὰ μεταβάλῃ τὸ ἄρθρον 20 τοῦ Κανονισμοῦ, εἶναι κυρία νὰ μεταβάλῃ ὅλον τὸν Κανονισμόν· ἀλλ’ ἐν ὅσῳ δὲν τὸν μεταβάλλει, σεῖς εἶσθε ὁ φύλαξ τοῦ Κανονισμοῦ, καὶ ὀφείλετε νὰ σταματήσητε τὴν Βουλὴν πρὸ τῆς παραβιάσεως αὐτοῦ· διότι τ’ ἀποτελέσματα εἶναι αὐτά: ἀπώλεια χρόνου καὶ ἀντεγκλήσεις. Καὶ ἀκριβῶς χάριν τῆς περιστολῆς τῶν ἀντεγκλήσεων αὐτῶν προΐστασθε τῆς Βουλῆς, διότι ἄλλως δὲν ἔχετε κἀνένα λόγον ὑπάρξεως. Νομίζω, ὅτι, ἐὰν εἰσέλθωμεν εἰς πορείαν κάπως ὁμαλωτέραν, οὐδόλως θὰ ζημιωθῇ ἡ Βουλή, ἀλλὰ θὰ κερδήσῃ καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία τὸ πᾶν ἀπώλεσε καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν ἔσωσε τὴν τιμήν· διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νομίζῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι κοιμᾶται ἐπὶ ῥόδων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέτῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἁρπάζουσα ὁπωσδήποτε τὸν προϋπολογισμὸν ἠσφάλισε τὸν βίον της· γνωρίζει, ὅτι οὕτω δὲν ἀσφαλίζει τὸν βίον της, οὐδὲ τὸν βίον τῆς Βουλῆς...

§45ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἔχετε ἰδιαιτέρας πληροφορίας;

§46ΡΑΛΛΗΣ. .. Καὶ περὶ τούτου πρέπει νὰ ἦσθε πεπεισμένοι. Δύνασθε ἐν μιᾷ βεβιασμένῃ ψηφοφορίᾳ νὰ λάβητε τὸν προϋπολογισμὸν ἄνευ συζητήσεως· ἀλλ’ ἐντεῦθεν μὴ νομίσητε, ὅτι ἐξήλθατε τῶν δυσχερειῶν, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκεσθε· αἱ δυσχέρειαι, καθ’ ἡμᾶς, ἀποβαίνουσι μεγαλείτεραι, καὶ ἠθέλομεν συντελέσει εἰς τὴν αὔξησιν τῶν δυσχερειῶν αὐτῶν, ἐν ᾗ περιπτώσει ἠθέλομεν ἐμμείνει εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ πείσματος· διότι αὕτη εἶναι πολιτεία πείσματος· πολιτεία πείσματος ἦτο βεβαίως τὸ νὰ θέλωμεν τὸ Σάββατον τῶν Ἀπόκρεων νὰ κλείσωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, πολιτεία πείσματος ἦτο βεβαίως ἡ χθεσινὴ πολιτεία, πολιτεία δὲ πείσματος θὰ ἦναι καὶ τὸ προβληθὲν, ὅτι αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ ἦναι διαρκεῖς· διότι ἐννοοῦμεν τί κρύπτεται ὄπισθεν τῆς φράσεως αὐτῆς, ὅτι αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς εἶναι διαρκεῖς· ἀποκλείεται τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου. Αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας, ἀντὶ νὰ ἀποκλείητε τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου, τὸ καθιεροῦτε κατὰ πᾶσαν στιγμήν.

§47Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι, δὲν τὸ ἀποκλείομεν.

§48ΡΑΛΛΗΣ. Λοιπὸν τότε δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ εἴπητε, ὅτι αἱ συνεδριάσεις εἶναι διαρκεῖς. Ἀφήσατε νὰ λειτουργήσῃ ἡ Βουλὴ κανονικῶς. Θὰ λειτουργήσῃ δὲ κανονικῶς, ἐὰν δεχθῆτε, ἵνα ἡ Βουλὴ συνεδριάζῃ 4 ἢ 5 ὥρας, — διότι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν κἀμμίαν ἀντίῤῥησιν εἰς τοῦτο. — Ἀλλ’ ἐν ὅσῳ θέλετε νὰ ἀσκήσητε πίεσιν, θὰ φέρητε τὴν ἀντίδρασιν.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν τί προτείνετε, Κύριοι, ἐπὶ τῶν πρακτικῶν;

§50Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Προτείνω τὴν ἀπάλειψιν τῆς φράσεως, ὅτι «ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν, ἵνα ἀπὸ τῆς αὔριον αἱ συνεδριάσεις ἄρχωνται ἀπὸ τῆς 9ης πρωϊνῆς ὥρας». Δεχομένη τὴν πρότασίν μου ἡ Βουλὴ, ἐὰν θέλῃ νὰ μεταβάλῃ τὴν ὥραν τῆς συνεδριάσεως, δύναται σήμερον, ὅτε εἴμεθα παρόντες ὅλοι, νὰ τὸ πράξῃ νομίμως καὶ τακτικῶς.

§51Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἄνευ πείσματος.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ πείσματος.

§53ΡΑΛΛΗΣ. Πρόκειται περὶ μιᾶς διατυπώσεως τῶν πρακτικῶν, ἡ ὁποία ἀντίκειται πρὸς ῥητὴν διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ. Καὶ μόνον καθόσον διὰ ταύτης ἤθελε καθιερωθῆ προηγούμενον, πολεμοῦμεν τὴν τοιαύτην διατύπωσιν τῶν πρακτικῶν. Δὲν ἔχομεν ἢ νὰ εὕρωμεν τρόπον διατυπώσεως τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, μὴ ἀντικειμένης πρὸς τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 20 τοῦ Κανονισμοῦ, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ μὴ ἀντιστῶμεν.

§54Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θ’ ἀποφασίσωμεν περὶ τοῦ Κανονισμοῦ, θ’ ἀποφασίσωμεν περὶ τῶν πρακτικῶν. Τὰ πρακτικὰ ἀναγράφουσι τὰ γενόμενα· ὅτι δὲ τ’ ἀναγραφόμενα ἐν τοῖς πρακτικοῖς ἐγένοντο, οὐδεμία ἀμφιβολία· δὲν δυνάμεθα ἄρα νὰ διαγράψωμεν αὐτά· ἀλλ’ ἡ μὴ διαγραφὴ δὲν καθορίζει τὰ τῶν συνεπειῶν τοῦ γενομένου ἐν τῷ μέλλοντι, τουτέστιν ἐὰν τοῦτο θὰ θεωρηθῇ ὡς τι κανονικὸν, ὅπερ πρέπει νὰ ἐπαναλαμβάνηται, ἢ ἂν θὰ θεωρηθῇ ὡς τι ἔκτακτον καὶ μόνον ἐξαιρετικῶς ἀνεκτὸν, ὅπως τὰ κατὰ τὰς συνεδριάσεις, περὶ ὧν ἐγένετο λόγος, καὶ κατ’ ἄλλας πολλάς. Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἐνθυμοῦμαι συνεδριάσεις, καθ’ ἃς τὰ πρακτικὰ δὲν ἦσαν ἕτοιμα ἐν ἀρχῇ, ὁ δὲ Πρόεδρος, ἀναγγέλλων τὸ ἀνέτοιμον, προέτεινεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως εἰσέλθῃ εἰς τὴν συζήτησιν, ἀναβάλλουσα τὴν ἀνάγνωσιν αὐτῶν. Τὰ προηγούμενα ταῦτα δὲν ἐπιτρέπουσι τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ γενομένου ὡς κανονικοῦ· ἐγένετο ἡ ἀναβολὴ προηγουμένως κατ’ ἀνοχὴν, ὡσαύτως κατ’ ἀνοχὴν ἐγένετο τὸ ἀποφασισθὲν χθές· ἐγένετο δὲ κατ’ ἀνοχὴν, διότι ὑμεῖς δὲν ἦσθε παρόντες. Ἐὰν ὑμεῖς ἦσθε παρόντες, δὲν θὰ ἐγίνετο κατ’ ἀνοχὴν, διότι τοιαῦται ἀποφάσεις δὲν πρέπει νὰ λαμβάνωνται, ἂν ὑπάρχῃ ὁ ἀντιλέγων· προϋποθέτουσιν αὗται πάντως παμψηφίαν, ἐκπεφρασμένην ἢ σιωπηρὰν, ἀλλὰ χθὲς ἡμεῖς ἤμεθα ἡ παμψηφία, ὅτε περὶ τούτου, ἀπόντων ὑμῶν, ἀπεφασίζομεν ἐν ἀπαρτίᾳ· ἡ παμψηφία λοιπὸν ἀπεφάσισε ταῦτα, ἡ Βουλὴ, οὐδεὶς δ’ ὑπῆρχεν ὁ ἀντιλέγων. Ὅταν οὐδεὶς ὑπάρχῃ ὁ ἀντιλέγων, ἐπιτρέπεται ἡ παράλειψις τῶν διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ, τῶν ἐχουσῶν τυπικὸν ἁπλῶς χαρακτῆρα, οὐδέποτε ὅμως ἐπιτρέπεται ἡ παράβασις διατάξεως οὐσιαστικῆς. Τῶν ἁπλῶς τυπικῶν διατάξεων κοινῇ ἀποφάσει συνεχῶς γίνεται παράβασις, καὶ οὕτω γίνεται πάντοτε παράβασις τῆς διατάξεως τοῦ ἀμέσως κατόπιν ἄρθρου, τοῦ ἀφορῶντος τὴν εἰς τὴν Βουλὴν ἀνακοίνωσιν ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῶν διαφόρων πρὸς τὸ Προεδρεῖον ἐγγράφων. Ἐὰν ἐφηρμόζοντο καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὅσα ἐλέχθησαν πρὸ ὀλίγου παρὰ τῶν Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξ ἀφορμῆς τοῦ ἄρθρου τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν, δὲν ἔπρεπε ποτὲ νὰ διακόπτηται ὁ Πρόεδρος ἐν τῇ ἀναγνώσει τῶν ἐγγράφων· καὶ ὅμως ἀναγινωσκομένων τῶν ἐγγράφων, ἢ καὶ πρὸ τῆς ἀναγνώσεως αὐτῶν, βλέπομεν γινομένας παντοίας ἀνακοινώσεις εἴτε παρὰ Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀσκούντων τὸν ἔλεγχον, εἴτε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἰσαγούσης νομοσχέδια, ἢ ποιουμένης ἄλλας ἀνακοινώσεις. Οὐδέποτε ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 21, ἥτις ἀμέσως ἕπεται εἰς τὸ περὶ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν ἄρθρον, ἐτηρήθη κατὰ γράμμα· ἀλλ’ ὅπως ἡ μὴ αὐστηρὰ κατὰ τὸ γράμμα τοῦ ἄρθρου τήρησις τῆς διατάξεως ταύτης θ’ ἀπετέλει ἀθέτησιν τοῦ Κανονισμοῦ, μόνον ἄν τις ἐπεκαλεῖτο τὴν τήρησιν αὐτοῦ καὶ δὲν εἰσηκούετο, οὕτω καὶ ἡ παμψηφεὶ ἀπόφασις περὶ τῶν πρακτικῶν παρὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 21 εἶναι ἀνεκτή, μόνον διότι ἐλήφθη μηδενὸς ἀντιλέγοντος. Προτιμότερον θὰ ἦτο νὰ μὴ διεκόπτετο ὁ Πρόεδρος, ὅταν ἀρχομένης τῆς συνεδριάσεως ποιῆται τὰς πρὸς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσεις, καὶ μόνον μετὰ τὰς ἀνακοινώσεις νὰ ἐπιλαμβάνηται ἡ Βουλὴ εἴτε τοῦ ἐλέγχου, εἴτε τῶν τῆς ἡμερησίας διατάξεως· ἀλλὰ καίτοι εἶναι προτιμοτέρα ἡ τήρησις τοῦ κανόνος, ἐπιβάλλονται ὅμως ἐν τῇ ἐφαρμογῇ καὶ ταύτης καὶ ἄλλων διατάξεων αἱ κατ’ ἀνοχὴν ἐξαιρέσεις, ἐπιτρεπόμεναι μόνον ἂν ὁμόθυμος ἦναι ἡ ἀνοχή. Ἐξαιρετικὴ ἦτο ἡ ἀπόφασις ἡ χθὲς ληφθεῖσα, ἀλλ’ ἦτο ὁμόθυμος, ἀφοῦ δ’ ἐλήφθη, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἀναγραφῇ ἐν τοῖς πρακτικοῖς· ἀλλὰ βεβαίως ἡ Βουλὴ ἀναγνωρίζει, ὅτι ἡ ἀπόφασις εἶναι ἐξαιρετικὴ καὶ ἔχει ὑπόστασιν μόνον ἐξ ἀνοχῆς, ὡς ληφθεῖσα μηδενὸς ἀντιλέγοντος· δὲν ἀποτελεῖ ἄρα προηγούμενον ἡ ἀπόφασις αὕτη, ὅπως δὲν ἀποτελοῦσι προηγούμενον καὶ αἱ προηγούμεναι ἀποφάσεις, διότι τὸ ἐξαιρετικὸν δὲν εἶναι προηγούμενον ἐπικρατοῦν τοῦ κανονικοῦ.

§55Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἀνεκοίνωσεν, ὅτι τὰ πρακτικὰ εἶναι ἱστορία τῶν γεγονότων. Δὲν ἔχομεν κἀμμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τούτου· γνωρίζομεν ὅτι τὰ πρακτικὰ εἶναι ἱστορία τῶν γεγονότων, ἀλλ’ ἡμεῖς ἀκριβῶς λέγομεν, ὅτι τὰ γεγονότα δὲν εἶναι σύμφωνα πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ὅτι τὰ γεγονότα ἀντίκεινται πρὸς τὸν Κανονισμόν· τοῦτο ἀκριβῶς λέγομεν, ὅτι τὰ γεγονότα, ὅπως ἐκτίθενται ἐν τοῖς πρακτικοῖς, δὲν εἶναι σύμφωνα πρὸς τὸ ἄρθρον 20 τοῦ Κανονισμοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει, ὅτι πολλάκις συμβαίνουσι τοιαῦτα ἄτοπα, ὅτι ταῦτα γίνονται κατ’ ἐξαίρεσιν, καὶ ὅτι κατ’ ἐξαίρεσιν πρέπει νὰ θεωρηθῇ γενομένη καὶ ἡ χθεσινὴ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ἔχῃ ὡς προηγούμενον ἐπιῤῥοήν τινα. Ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ἀπόφασις αὕτη δὲν ἐγένετο νομίμως, καὶ δεχομένη τὴν πρότασιν ταύτην, νὰ προσδιορίσῃ κατόπιν ποίαν ὥραν θέλει νὰ συνεδριάζῃ. Ἐὰν ἐπιμείνῃ, θὰ προκαλέσωμεν ψηφοφορίαν.

§56ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ τοὐναντίον φρονῶ, ὅτι ἀμφισβητεῖται καὶ τὸ γεγονός, ὅτι ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις· ὅτι δὲ ἀμφισβητεῖται, προκύπτει ἐκ τῆς ὁμιλίας τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἠλείας Βουλευτοῦ, ὁ ὁποῖος σᾶς εἶπεν, ὅτι, ὅταν τινὲς τῶν Βουλευτῶν ἀορίστως ἐπρότειναν τοῦτο, αὐτὸς ἀμέσως εἶπεν, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ προβῆτε εἰς ἀπόφασιν, διότι δὲν εἶσθε ἐν ἀπαρτίᾳ. Τοῦτο δέ, κύριε Πρόεδρε, ὅτι δὲν ἐλήφθη ἀπόφασις, ὅτι δηλαδὴ τὸ γεγονὸς δὲν εἶναι ἀληθές, ἂν καὶ ἀναγράφεται ἐν τοῖς πρακτικοῖς, προκύπτει ἐξ αὐτῶν τῶν πρακτικῶν· διότι αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς δὲν λαμβάνονται οὕτως ἀορίστως, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει προτάσεων. Σᾶς ἐρωτῶμεν, ποῖος ὑπέβαλε τὴν πρότασιν, καὶ δὲν μᾶς λέγετε. Οὐδεὶς λοιπὸν ὑπέβαλε πρότασιν, καὶ ἑπομένως ἡ Βουλὴ δὲν ἠδύνατο νὰ προέλθῃ εἰς ἀπόφασιν. Ἔχει δίκαιον ὁ κ. Κρεστενίτης, λέγων ὅτι, ὅταν ἀορίστως ἐκ τῆς πλειοψηφίας ἐῤῥίφθη τοιαύτη γνώμη, αὐτὸς ἀντέστη καὶ εἶπεν, ὅτι δὲν δύνασθε νὰ προβῆτε εἰς κἀμμίαν ἀπόφασιν, διότι δὲν εἶσθε ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι ἀμφισβητεῖται τὸ γεγονός· πρέπει ἑπομένως νὰ ἀπαλειφθῇ τὸ γεγονὸς ἐκ τῶν πρακτικῶν, ἵνα παριστῶσι τὰ πρακτικὰ τὴν ἀλήθειαν. Τοῦτο ζητεῖ ἡ Ἀντιπολίτευσις· δὲν γνωρίζω δὲ πρὸς τί ἡ ἐπιμονὴ αὕτη τῆς πλειοψηφίας. Ἡ ἐπιμονὴ αὕτη ἐγένετο αἰτία καταναλώσεως τοσαύτης ὥρας, καὶ ἔχει δίκαιον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, λέγων, ὅτι πρόκειται περὶ πείσματος. Δύναται ἡ Βουλὴ σήμερον νὰ λάβῃ οἱανδήποτε ἀπόφασιν θέλῃ, ἀλλ’ ὄχι νὰ ἐπιμένῃ εἰς τὸ ψεῦδος. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ παράγραφος ἐκείνη τῶν πρακτικῶν, ὡς μὴ παριστῶσα τὴν ἀλήθειαν.

§57Γ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἦτο ἐν ἀπαρτίᾳ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, διότι μετὰ τὴν ἔνστασιν ὁ κατάλογος ἀνεγνώσθη βραδύτατα, ὁ δὲ κ. Καρτάλης καὶ τρεῖς ἢ τέσσαρες ἄλλοι Βουλευταὶ ἦλθον μετὰ ἡμίσειαν μόλις ὥραν.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ βεβαιῶ, ὅτι μόλις ἀπήγγειλα τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου καὶ εἶπον, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀμέσως ἡ πτέρυξ αὕτη ὁλόκληρος (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἐζήτησε νὰ προσδιορισθῇ ὡς ὥρα ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς ἡ 9η π. μ.

§59ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τοῦτο εἶναι ἐναντίον τοῦ Κανονισμοῦ, καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ γείνῃ· δὲν ἐλήφθη κἀμμία ἀπόφασις.

§60ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἁπλοῦ ζητήματος πείσματος. Πρόκειται νὰ καθιερωθῇ ἓν προηγούμενον, τὸ ὁποῖον βεβαίως θὰ ἔχῃ συνεπείας. Οἱανδήποτε ἑρμηνείαν καὶ ἂν δώσῃ εἰς αὐτὸ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ τάξις πλέον καὶ σειρὰ εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς...

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτὰ, ἐπιτρέψατε νὰ σᾶς παρατηρήσω τὸ ἑξῆς· δὲν κάμνω δὲ τὴν παρατήρησιν ταύτην δι’ ὑμᾶς μόνον. Δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε, ὅτι ὅλοι παραβαίνετε τὸν Κανονισμόν· ὑμεῖς π. χ. δεκάκις ὁμιλεῖτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ θέματος. Τώρα ἐξακολουθήσατε· δὲν σᾶς διακόπτω, ἀλλὰ μοὶ φαίνεται ἄτοπον νὰ λέγητε, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ πλέον οὐδὲ τάξις, οὐδὲ σειρὰ εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς.

§62ΕΥΤΑΞΙΑΣ. .. Συνέπεια τοιούτου προηγουμένου, Κύριοι, δύναται νὰ ἦναι ἡ ἑξῆς· ἐγὼ ζητῶ τὸν λόγον, ἀγορεύω αἴφνης ἐπί τινος νομοσχεδίου τῆς ἡμερησίας διατάξεως, χωρὶς νὰ λάβω καθόλου τὴν σειράν· δύνασθε σεῖς, κατὰ τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν καθιεροῦτε οὕτω πως, νὰ μοὶ ἀπαγορεύσητε τὸν λόγον; Θὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ὁ Κανονισμὸς δὲν ἀπαγορεύει τοῦτο. Ἀναλογισθῆτε λοιπὸν τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ προέλθωσιν, ἐὰν θελήσητε νὰ καθιερώσητε τὴν ἀταξίαν αὐτὴν, καθ’ ὃν χρόνον ὅλοι ἀνομολογοῦμεν, ὅτι πρέπει νὰ ἐπισπεύσωμεν τὰς ἐργασίας μας, διότι βιαζόμεθα νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὰς ἑστίας μας. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς πλειονοψηφίας νὰ μὴ καθιερωθῇ τοιαύτη παράβασις τοῦ Κανονισμοῦ.

§63Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ καθιερωθῇ.

§64ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Βεβαίως θὰ καθιερωθῇ· διότι ὁ Κανονισμὸς λέγει, ὅτι πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν δὲν δύναται νὰ ληφθῇ οἱαδήποτε ἀπόφασις συνεπείᾳ προτάσεως Βουλευτοῦ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐγὼ, ὡς καὶ πᾶς ἄλλος, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ λαμβάνω τὸν λόγον καὶ νὰ ὁμιλῶ περὶ θέματος μὴ ἀναγραφομένου ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει· διατί; Διότι θὰ εἴπω, κύριε Πρόεδρε, δὲν τὸ ἀπαγορεύει ὁ Κανονισμός.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς διακόπτω, ἵνα σᾶς εἴπω, ὅτι ἡ Βουλὴ ὁμοφώνως ἀπεφάσισεν, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀντιῤῥήσεως.

§66ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κακῶς ἀπεφάσισεν· ἡ ἀπόφασις προϋποθέτει πρότασιν ἐκ μέρους Βουλευτοῦ. Ὁ Βουλευτὴς δὲ πάντοτε ἔχει δικαίωμα νὰ ὑποβάλῃ προτάσεις ἐν οἱᾳδήποτε ὥρᾳ τῆς συζητήσεως, καὶ ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ ἀκολούθως, ἐὰν θέλῃ, εἰς ὁμόφωνον ἀπόφασιν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα εἶναι τοῦτο, ὅτι πρέπει ὁ Κανονισμός, ὡς ἔχει, νὰ τηρηθῇ σεβαστὸς, νὰ μὴ καθιερώσωμεν τὴν ἀρχὴν, καθ’ ἥν, ὅταν τι δὲν ἀπαγορεύῃ ὁ Κανονισμὸς, δυνάμεθα νὰ ἀνατρέψωμεν τὰς διατάξεις αὐτοῦ καὶ νὰ κάμνωμεν ὅ,τι θέλομεν.

§67ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἰσχυρίζεται, ὅτι ἡ ἀπόφασις, ἡ ληφθεῖσα παρὰ τῆς Συμπολιτεύσεως κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν, ἐλήφθη παρὰ τύπους, καὶ παρὰ τύπους ληφθεῖσα, εἶναι ἄκυρος, καὶ δέον νὰ θεωρηθῇ ὡς μὴ οὖσα. Συνεπείᾳ τῆς παρατηρήσεως ταύτης, ἂν ᾖναι ὀρθὴ, — καὶ νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθή, — ἡ συνεδρίασις αὕτη, ἡ πρωϊνὴ, πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς κακῶς γενομένη. Δέον λοιπὸν νὰ λύσητε τὴν συνεδρίασιν, καὶ νὰ συνέλθωμεν τὴν 4 ὥραν μ. μ. εἰς τακτικὴν συνεδρίασιν.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτὰ, θέλετε ψηφοφορίαν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§69ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Διατὶ νὰ γείνῃ ψηφοφορία, κύριε Πρόεδρε;

§70ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐγένετο πρότασις, καὶ ὅτι ὁμοφώνως ἀπεφάσισεν ἡ Βουλὴ, μὴ γενομένης παρατηρήσεώς τινος, νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ κάμωμεν ψηφοφορίαν· διότι μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας σώζεται ἡ ἀρχὴ, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βουλὴν νὰ προέλθῃ εἰς συζήτησιν καὶ ἀπόφασίν τινα πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πρακτικῶν. Ἐὰν διατυπωθῶσι τὰ πρακτικὰ οὕτως, ὥστε νὰ σώζηται ἡ διάταξις τοῦ Κανονισμοῦ, δὲν ἔχομεν κἀμμίαν ἀντίῤῥησιν.

§71Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως θ’ ἀναγραφῶσιν ὅσα ἐγὼ εἶπον, καὶ ταῦτα θὰ ὦσιν ἡ ἑρμηνεία τῶν χθὲς γενομένων.

§72ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὡς ἀπόῤῥοια τῶν ὅσων εἴπετε νὰ προστεθῇ τοῦτο ἐν τοῖς πρακτικοῖς, — ἐὰν βεβαιωθῇ τὸ γεγονὸς, — ὅτι ἡ Βουλὴ μὴ ὑπαρχούσης ἀντιῤῥήσεως ἐψήφισεν. Εἶναι γεγονὸς αὐτὸ, ὅτι μὴ ὑπαρχούσης οὐδεμιᾶς ἀντιῤῥήσεως ἐψήφισεν ἡ Βουλή.

§73ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶναι γεγονὸς χθεσινόν.

§74ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ διορθωθῶσι τὰ πρακτικὰ ὡς ἑξῆς: «Γενομένης ἀπαρτίας περὶ ὥραν 8 μ. μ. ἡ Βουλὴ, μὴ διατυπωθείσης ἀντιῤῥήσεώς τινος, ἀπεφάσισεν, ὅπως συνεδριάζῃ ἀπὸ τῆς 9 π. μ.»

§75ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μάλιστα.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄλλη τις ἀντίῤῥησις ὑπάρχει ἐπὶ τῶν πρακτικῶν;

§77ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται μετὰ τῆς διορθώσεως, τὴν ὁποίαν διετύπωσεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς.

§79ΡΑΛΛΗΣ. Ἵνα μὴ ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὰ αὐτὰ, εἶναι καιρὸς νὰ καθορίσωμεν τὰ τῆς διαρκείας τῶν συνεδριάσεων. Ἀφίνομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσδιορίσῃ πότε θέλει νὰ συνέρχηται ἡ Βουλή· ἀλλὰ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι, ἐὰν διὰ τοὺς κυρίους Βουλευτὰς τῆς Συμπολιτεύσεως ὑπάρχῃ ἑστιατόριον ἐν τῇ Βιβλιοθήκῃ, ἡμεῖς δὲν ἔχομεν.

§80ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶναι δι’ ὅλους.

§81ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ πρόφασις τῶν Ἀπόκρεων ἔληξε, διότι εὑρισκόμεθα ἤδη ἐν Τεσσαρακοστῇ, καὶ βεβαίως δυνάμεθα νὰ ἐργασθῶμεν καὶ 4 καὶ 5 καὶ 6 ὥρας· ἀλλὰ πρέπει νὰ καθορίσωμεν μέχρι ποίας ὥρας θὰ διαρκῇ τὸ τμῆμα τῆς συνεδριάσεως τὸ πρωϊνὸν καὶ μέχρι ποίας τὸ τμῆμα τῆς συνεδριάσεως τὸ ἑσπερινόν.

§82Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ὅταν ἡ συζήτησις διεξάγηται μετ’ ἐμπαθείας, εἰς οὐδὲν δύναται νὰ καταλήξῃ ἀποτέλεσμα. Ἐὰν ὅμως ἡ συζήτησις γίνηται πρὸς τὸν σκοπὸν, ὅπως διευκολύνωμεν τὰ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἔργου καὶ διεκπεραιώσωμεν αὐτὸ διὰ τρόπου ἀνταποκρινομένου πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς Πολιτείας ἀπέναντι τῆς Βουλῆς, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι δυσχερὲς νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα. Οὕτως, ἐμπαθῶς καὶ διὰ διαστροφῶν παριστᾶται ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ εἰσηγητὴς τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς ὡς μὴ θέλων νὰ λάβῃ τὸν λόγον, ἐνῷ τοὐναντίον ἔρχεται πάντοτε εἰς τὴν Βουλὴν ἕτοιμος, ἵνα λάβῃ τὸν λόγον, ἀλλὰ δὲν τυγχάνει τῆς εὐκαιρίας, παρατεινομένων τῶν συζητήσεων ἕνεκα τοῦ ἐλέγχου, ἀσκουμένου ὑπὲρ τὸ μέτρον, κατὰ τὴν ἡμετέραν γνώμην, ἢ ἕνεκα ἄλλων συμπτώσεων, παριστᾶται δὲ ὡς μὴ θέλων νὰ λάβῃ τὸν λόγον, ἵνα ἀφήσῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν μονολογοῦσαν. Ἡμεῖς τοὐναντίον ἔχομεν τὸ ἐνδιαφέρον, ἵνα ὁμιλήσῃ ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ, καὶ ἐπιθυμοῦμεν νὰ ὁμιλήσῃ τὸ ταχύτερον· ἡμεῖς ἐπιθυμοῦμεν, εὐθὺς ὡς τελειώσῃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Τριχωνίας τὴν ἀγόρευσίν του, διότι διατελεῖ ἤδη ἐν κατοχῇ τοῦ βήματος, νὰ ὁμιλήσῃ ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῇ ἐπιτροπῇ. Καὶ ἂν οὕτω διεξαγάγωμεν τὰ τῶν συζητήσεων, δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι θὰ δυνηθῶμεν νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα· διότι δὲν ὑπάρχει λόγος, ἵνα παρατείνωμεν τὴν γενικὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀφοῦ καὶ ἐπὶ τῶν καθ’ ἕκαστον πιθανὸν νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη. Ὁ λόγος, δι’ ὃν ἐπεδιώξαμεν προχθὲς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἔργου καὶ διὰ παννυχίδων καὶ διὰ συνοπτικῆς ἔτι διαδικασίας, εἶναι ὅτι ἐνομίζομεν, ἴσως πλανώμενοι, ὅτι σκοπὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἦτο διὰ τῶν παρατεταμένων συζητήσεων ἢ διὰ τῶν ἀποχωρήσεων νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Εὐθὺς ὡς ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν θέλῃ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, θὰ εὕρῃ ἡμᾶς προθύμους, ἵνα δώσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν πᾶσαν τὴν ἀνάπτυξιν, ἧς εἶναι δεκτική, διότι ἡ ἀνάπτυξις τῆς συζητήσεως ἰδίως εἰς ἡμᾶς εἶναι χρήσιμος.

§83ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν σοβαρὰν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι εἰς αὐτὴν δίδομεν πολλὴν σημασίαν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς κοινοβουλευτικῆς ἡμῶν εὐθύνης. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, τὴν πλειοψηφίαν καὶ τὸν ἡγέτην αὐτῆς, νὰ καθορισθῇ ἡ ἐργασία τῆς Βουλῆς οὕτως, ὥστε νὰ δυνάμεθα ἀνέτως καὶ εὐρέως νὰ συζητήσωμεν. Ἐὰν ὅμως ἀπέναντι τῆς τοιαύτης ἡμῶν ἐπιθυμίας ἐπέλθῃ πίεσις ἀπὸ μέρους τῆς πλειοψηφίας, τότε ἐννοεῖται, ὅτι ἡ συναίσθησις τῆς ἀνεξαρτήτου δράσεως ἡμῶν θὰ φέρῃ φυσικὴν ἀντίδρασιν εἰς τὴν τοιαύτην πίεσιν.

§84Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅπως διεξαχθῇ εὐρέως ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐντὸς 5 ἢ 6 ἡμερῶν, δὲν δύνανται νὰ ἐπαρκέσωσι συνεδριάσεις 5 ὡρῶν, νομίζω δὲ, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν συνεδριάσεις καὶ 8 καὶ 10 ὡρῶν, ὡς γίνεται καὶ ἐν πᾶσι τοῖς Κοινοβουλίοις. Συζητοῦντες ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἡμίσειαν ὥραν καθ’ ἑκάστην, δὲν δυνάμεθα νὰ διεξαγάγωμεν τὸ ἔργον. Ὅθεν νομίζω, ὅτι πρέπει οὕτω νὰ κανονίσωμεν τὰ τῶν συνεδριάσεων, ὥστε καὶ ἐπὶ ὥρας ἱκανὰς νὰ ἐργαζώμεθα καὶ ἐκ τούτων τὰς πλείστας ν’ ἀφιερῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ· πρὸς ταύτην δὲ νὰ προτιμήσωμεν τὰς ὥρας τῆς ἡμέρας, διότι τὴν ἑσπέραν ὅσοι δὲν ἔχουσιν εὐρωστίαν ἔκτακτον, δὲν εἶναι διατεθειμένοι νὰ ἀγορεύσωσιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τουτέστι κατὰ τὰ παρ’ ἡμῖν κρατοῦντα, ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς ὥρας, παρεξηγοῦνται δὲ, μὴ λαμβάνοντες τὸν λόγον. Ἡμεῖς, ἂς ἦναι βεβαία περὶ τούτου ἡ Ἀντιπολίτευσις, δὲν ἐπιθυμοῦμεν νὰ καταστήσωμεν τὴν συζήτησιν συνοπτικωτέραν τοῦ δέοντος, ἐπιθυμοῦμεν νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὴν τὴν δέουσαν ἀνάπτυξιν, οὐχὶ ὅμως καὶ μέχρι ματαιώσεως τοῦ ἔργου.

§85ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ φύσις ἐπιβάλλει εἰς τὸν ἄνθρωπον καὶ ὑποχρεώσεις. Ἔχομεν ἀνάγκην καὶ νὰ γευθῶμεν (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ). Ἐὰν συνερχώμεθα εἰς τὰς 10, θὰ ἔχωμεν ἀπόλυτον ἀνάγκην ἀνέσεως περὶ τὴν μεσημβρίαν. Ἂν δὲ δὲν μᾶς δοθῇ αὕτη, τότε θὰ ἐπέλθῃ ἀναποδράστως ἡ ἀντίδρασις· εἰς τοῦτο δὲ θὰ πταίητε σεῖς.

§86ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Νὰ συνερχώμεθα εἰς τὰς 4 μ. μ.

§87ΗΛ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πείσῃ τοὺς φίλους του νὰ μὴ κωλυσιεργῶσιν, ὅπως χθές, μέχρι τῆς 8, τότε εἶναι πολὺ εὔκολον νὰ συνεδριάζωμεν ἀπὸ τῆς 3 μ. μ. μέχρι τῆς 9.

§88Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Γίνεται λόγος περὶ διακοπῆς πρὸς τὸ μέσον τῆς ἡμέρας, καὶ βεβαίως ἡ διακοπὴ ἐνδείκνυται, ἀλλ’ ὁ κίνδυνος εἶναι, μὴ μετὰ τὴν διακοπὴν προσερχώμεθα πάλιν ἀργά.

§89ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡμεῖς ὑποσχόμεθα.

§90Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δυνάμεθα νὰ διακόψωμεν ἐπὶ μίαν ὥραν κατὰ τὴν 1ην μ. μ. μέχρι τῆς 2ας.

§91ΡΑΛΛΗΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν θὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα, καθορίζοντες μιᾶς ὥρας διακοπήν. Βεβαίως δὲν θὰ κατορθώσωμεν ἄλλο τι ἢ νὰ χάνωμεν τὸν καιρόν μας. Ἐὰν ὅμως ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ πρωϊνὴ συνεδρίασις, οὐδεμίαν ἀντίῤῥησιν ἔχομεν νὰ ἄρχηται τὴν 10ην ὥραν καὶ νὰ λήγῃ κατὰ τὴν μεσημβρίαν ἢ ὀλίγον ἀργότερον, ἔπειτα δὲ νὰ ἄρχηται τὴν 4ην ὥραν καὶ νὰ τελειώνῃ τὴν 9ην. Πέντε ὡρῶν ἐργασία συνεχὴς εἶναι βεβαίως ἀρκετὴ, ὅπως ἐξαντληθῶσι δύο ἢ τέσσαρες ἐκ τῶν ἀγορευόντων. Μόνον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Λοκρίδος εἶναι ὁ ἔχων μεγάλην ἀντοχήν.

§92ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Θ’ ἀγορεύσητε τέσσαρας ὥρας ὑμεῖς.

§93ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ὑπόσχομαι, ὅτι δὲν θὰ ἀγορεύσω μήτε δύο ὥρας.

§94Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ τῆς ὥρας, καθ’ ἣν θέλομεν συνέλθει μετὰ τὴν μεσημβρίαν, εὐκόλως δύναται νὰ ὁρισθῇ κοινῇ ἡμῶν συννενοήσει, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ γένηται δεκτὸς ὁ προσδιορισμὸς τῆς ὥρας, καθ’ ἣν θέλομεν τελειώνει, οὐχὶ διότι προαιρούμεθα νὰ παρατείνωμεν τὴν συνεδρίασιν ὑπερμέτρως, ἀλλ’ ὅπως, ὅταν ὁ ἔλεγχος ἀσκῆται ὑπὲρ τὸ μέτρον, ἀναπληρῶται διὰ τῆς παρατάσεως ὁ ἀφαιρεθεὶς ἀπὸ τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ χρόνος. Νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προσδιορίσωμεν τὴν ὥραν τῆς διακοπῆς, νὰ ἐπανέλθωμεν δὲ ὅσον ἔνεστιν ἐνωρίτερον, καὶ ἐὰν ὁ ἔλεγχος μὴ ἀσκηθῇ ἐπὶ μακρὸν, δὲν θὰ παραταθῇ ἡ συνεδρίασις. Ὥραν ἐπανόδου νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ὁρίσωμεν τὴν 3ην, πάντως δὲ οὐχὶ βραδύτερον τῆς 3ης.

§95ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἐνόουν, ὅτι ἡ ὥρα τῆς λήξεως τῶν συνεδριάσεων θὰ ἦναι τακτικὴ, ἅμα ἠχήσῃ ὁ προεδρικὸς κώδων. Ἐγὼ ἐνόουν λογικῶς νὰ ἐξακολουθῶσιν αἱ συζητήσεις μέχρις οὗ τελειώσῃ ὁ ἀγορεύων. Σήμερον ἐδήλωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀμέσως μετὰ τὸν κ. Βουλευτὴν Τριχωνίας θὰ λάβῃ τὸν λόγον ὁ κ. Βουλευτὴς Παρνασσίδος. Εὐχαρίστως θέλομεν τὸν ἀκούσει· ἐλπίζομεν δὲ, ὅτι δὲν θὰ παρατείνῃ πλέον τῆς 1ης μ. μ. ὥρας τὴν ἀγόρευσίν του, ὥστε νὰ ἐπανέλθωμεν τὴν 4ην ὥραν.

§96ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Τὴν 3ην.

§97ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν θὰ ἔλθητε εἰς τὰς 3. Ἂς ὁρίσωμεν τὴν 4ην, ἀλλὰ ὡρισμένως νὰ ἀρχίσῃ ἡ συνεδρίασις τὴν 4ην.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς εἶναι νὰ συνερχώμεθα τὴν 10ην ὥραν π. μ. Σᾶς παρακαλῶ δὲ νὰ ἦσθε ἐδῶ ἀκριβῶς τὴν 10ην, ἐὰν θέλητε νὰ τελειώσωμεν. Θὰ γίνηται διακοπὴ περὶ τὴν 1ην μ. μ.

§99ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Τὴν 12ην.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. .. Θὰ ἐπανερχώμεθα δὲ τὴν 3ην μ. μ.

§101ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Τὴν 4ην.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 3ην μ.μ. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 1 μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 4 μ. μ.)

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μάνεσης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους.

§104Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός.). Παρακαλῶ πρὸ τούτου νὰ ψηφίσωμεν τὴν Σερβικὴν σύμβασιν.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀδείας πρὸς συνομολόγησιν ἐμπορικῆς συμφωνίας μετὰ τῆς Σερβίας.

§106ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐπειδὴ ἔχομεν ἀνάγκην πληροφοριῶν τινων, δυνάμεθα κατόπιν νὰ τὴν ψηφίσωμεν.

§107Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ ὑπάρξῃ οὐδαμόθεν ἀντίῤῥησις. (Ἀναγινώσκεται τὸ νομοσχέδιον καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς γʹ συζήτησιν, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Μάνεση.

§109ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἔλεγον, Κύριοι, χθὲς, ὅτι διαφωνῶ ὡς πρὸς τὰς βάσεις τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, διότι ὁ ὀργανισμὸς ἐπάγει πολλὰς διαιρέσεις, συντελούσας εἰς τὴν ἀποῤῥόφησιν ἔτι τῆς ὀργανικῆς δυνάμεως, ἀρκούντως ἐξησθενημένης ὡς ἐκ τῶν ξένων ὑπηρεσιῶν. Καὶ τῷ ὄντι, Κύριοι, δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι προορισμὸν, σήμερον μάλιστα, τὰ Ἀρχηγεῖα, ὡς ἔχουσιν· ἂν νομίζητε, ὅτι τὰ Ἀρχηγεῖα δύνανται νὰ χρησιμεύσωσιν ἐν τῷ μέλλοντι ὡς διοικήσεις τῶν τμημάτων στρατοῦ, τὰ ὁποῖα ἠθέλετε συγκεντρώσει σπασμωδικῶς καὶ κατεσπευσμένως κατὰ τὴν τελευταίαν ὥραν, πλανᾶσθε πλάνην ἀκαταλόγιστον. Αἱ διοικήσεις, ἵνα τελεσφόρως ὁδηγήσωσι στρατόν τινα, πρέπει νὰ διατελῶσιν ἐν διαρκεῖ συναφείᾳ μετὰ τοῦ στρατεύματος, ὅπως γνωρίσωσιν οὐχὶ μόνον τὰ πρόσωπα καὶ τὴν ἱκανότητα αὐτῶν, ἀλλὰ κυρίως ἵνα γνωρίσωσι τὰς ἀνάγκας αὐτῶν, ἵνα γνωρίσωσι τὰς ἐλλείψεις αὐτῶν καὶ ὑπὸ ἔποψιν μορφώσεως καὶ ὑπὸ ἔποψιν ὑλικοῦ, ἵνα παρασκευάσωσι διὰ τῶν ἐπιτελείων αὐτῶν τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ κινητοποίησιν τοῦ στρατοῦ. Ποῦ βλέπετε σήμερον ἴχνος ἐπιτελικῆς ἐργασίας; ποῦ βλέπετε ἐπιτελεῖα; ποῦ βλέπετε ἀναγραφομένην δαπάνην ἐν τῷ προϋπολογισμῷ διὰ μελέτας; Αὐτὴ ἡ Τουρκία καὶ μέχρι χθὲς εἶχεν ὡς ἀκόλουθον ἐν τῇ Πρεσβείᾳ αὑτῆς ἀξιωματικὸν ἱκανὸν, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπετρέψαμεν νὰ διορισθῇ καὶ πρόξενος ἐν Λαρίσσῃ, ὅπως τὸ Κράτος αὐτοῦ διατελῇ ἐν πλήρει γνώσει τῆς παραλυσίας, ἐν ᾗ διατελοῦμεν στρατιωτικῶς, καὶ τῆς γυμνότητος τοῦ ὁρμητηρίου ἡμῶν. Ἤθελον ἐννοήσει, λέγω, τὴν διαίρεσιν τοῦ Κράτους εἰς τρεῖς περιφερείας, περιλαμβανούσας τρεῖς μεραρχίας, μεραρχίας συντεταγμένας καθ’ οὓς ὅρους παραδέχεται ἡ ἐπιστήμη, περιλαμβανούσας οὐχὶ μόνον τὰ τρία ὅπλα, περιλαμβανούσας τὰ ἐπιμελητήρια αὐτῶν, περιλαμβανούσας τὰς ἀποθήκας παντὸς εἴδους ὑλικοῦ καὶ ὁπλισμοῦ, ἀλλὰ κυρίως περιλαμβανούσας πλήρη τὰ ἐπιτελεῖα αὐτῶν, τὰ ἄμεσα ὄργανα τῆς ὑψίστης διοικήσεως. Ἐγὼ οὐδεμίαν ἄλλην γνωρίζω σπουδαιοτέραν ἐργασίαν τῆς ἐργασίας τῶν ἐπιτελείων. Ὡς ἔχουσι σήμερον τὰ Ἀρχηγεῖα, καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν κρίσιμον κατάστασιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν διατελοῦμεν, ἀφοῦ ἀφῃρέσαμεν ἀπ’ αὐτὰ τὴν ἐποπτείαν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας, δὲν ἔχουσι κἀνένα λόγον ὑπάρξεως. Δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου, τῆς συγκεντρώσεως τοὐτέστι τμημάτων στρατοῦ, θέλομεν δυνηθῆ νὰ μορφώσωμεν τοὺς ἀνωτέρους ἡμῶν ἀξιωματικούς, διότι βεβαίως οἱ ἀνώτεροι, μέλλοντες νὰ διοικήσωσι τὸν στρατὸν, δὲν μορφοῦνται μόνον ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τῶν βιβλίων, ἄνευ τῆς ἐφαρμογῆς. Τὰ ἐπιτελεῖα θέλουσι σχηματισθῆ ἐκ πολλῶν ἀξιωματικῶν, ἱκανῶν, φιλοτίμων καὶ διψώντων ἐργασίαν. Τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους ἔχομεν διεσπαρμένους εἰς τὰς Διευθύνσεις τοῦ μηχανικοῦ, εἰς τὰς Ἐπιθεωρήσεις τοῦ μηχανικοῦ καὶ πυροβολικοῦ καὶ εἰς τὰ παραρτήματα αὐτῶν. Τὰς ἐργασίας τῶν συμβουλευτικῶν τμημάτων ἠδυνάμεθα νὰ ἀναπληρώσωμεν δι’ ἐπιτροπῆς διαρκοῦς, ἀποτελουμένης ἐκ τοῦ ἐπιτελάρχου τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ σχετικοῦ τμηματάρχου καὶ ἑνὸς ἀξιωματικοῦ τοῦ σχετικοῦ ὅπλου ἀνωτέρου, ἡ ὁποία ἐπιτροπὴ, ἅπαξ συνεδριάζουσα καθ’ ἑβδομάδα, ἠδύνατο νὰ λύῃ τὰ ἑκάστοτε παρουσιαζόμενα ζητήματα. Ἀλλὰ κυρίως ἔχομεν ἀνάγκην συγκεντρώσεως τμημάτων μεθ’ ὅλων τῶν ἀποθηκῶν αὐτῶν. Μὴ δὲ νομίζετε, ὅτι θέλομεν ὑποστῆ μεγάλας δαπάνας· ἡ ἐγκατάστασις τοῦ μηχανικοῦ ὡς πρὸς τὰ παραπήγματα αὐτοῦ βεβαίως δὲν στοιχίζει δαπάνην μείζονα τῶν 25,000 δραχμῶν· δὲν πιστεύω ἡ δαπάνη νὰ ἀνέρχηται ἄνω τοῦ ποσοῦ τούτου· καὶ ἐπὶ τέλους δὲν γνωρίζω εἰς τί χρησιμεύει ἡ περιουσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἐκ τῶν γηπέδων καὶ τῶν κτήσεων τῶν πέριξ τῶν ἁπανταχοῦ τοῦ Κράτους φρουρίων, ἐντελῶς ἀχρήστων, ἢ μόνον εἰς τὸ νὰ δίδῃ ἡ περιουσία αὕτη ἀφορμὴν πρὸς κατάληψιν καὶ κατοχήν. Ἠδυνάμεθα λοιπὸν νὰ σχηματίσωμεν τὰς ἀποθήκας ἡμῶν, ἵνα μὴ ἐν τῇ τελευταίᾳ ὥρᾳ σπασμωδικῶς προσπαθῶμεν νὰ συγκεντρώσωμεν μονάδας ἀκαταρτίστους, ἄνευ ἑνότητος καὶ ἄνευ στεγάσματος, ἐξ οὗ αἱ ὑπέρογκοι δαπάναι. Τότε, Κύριοι, ἠθέλομεν προβῆ εἰς τὴν συγχώνευσιν τῆς Διευθύνσεως τοῦ Ὁπλοστασίου μετὰ τῆς Διευθύνσεως τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, ὧν αἱ ὑπηρεσίαι σχετίζονται ὑπὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν διοίκησιν. Τὸ Ὁπλοστάσιον παρασκευάζει ἢ ἐπισκευάζει τὸ ὑλικόν· ἡ Διεύθυνσις τῶν ἐφορειῶν συντηρεῖ τὸ ὑλικὸν τοῦτο. Ὅταν μία καὶ ἡ αὐτὴ διοίκησις ὑπάρχῃ ἑνιαία, τότε ἡ ἐκτίμησις ἔσται ἀκριβεστέρα καὶ ὡς πρὸς τὴν κατασκευὴν ἢ ἐπισκευὴν τοῦ ὑλικοῦ καὶ ὡς πρὸς τὴν συντήρησιν τούτου. Διὰ μικρᾶς δαπάνης δέον νὰ ἀναπτύξωμεν τὰ συνεργεῖα τοῦ Ὁπλοστασίου, ὅπως ἐπιτυγχάνωμεν τὴν κατασκευὴν τῶν τε πυρομαχικῶν καὶ τοῦ λοιποῦ ὑλικοῦ, ἅτινα ἐν τῇ τελευταίᾳ ὥρᾳ δὲν θέλει ἴσως ἐπιτραπῆ ἡμῖν νὰ προμηθευθῶμεν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς. Τοιαῦται, Κύριοι, εἶναι αἱ στοιχειώδεις πρόνοιαι, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλονται εἰς τὰς Κυβερνήσεις. Ἠθέλομεν δὲ τότε, Κύριοι, ἐπιτύχει νὰ ἄρωμεν ἐκ τοῦ μέσου τὸ πλημμελὲς οὐχὶ μόνον τοῦ ὀργανισμοῦ, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς στρατολογίας. Τὸ σύστημα τὸ στρατολογικὸν ἡμῶν εἶναι πλημμελὲς οὐχὶ μόνον διὰ τὸν περιορισμὸν, εἰς ὃν ἐξ ἀνάγκης ἴσως προέβημεν, ἀλλὰ κυρίως διὰ τὴν διανομὴν τῶν στρατευσίμων ἢ τῶν ἐφέδρων. Τοῦτο ἤθελε συντελέσει τὰ μέγιστα εἰς τὴν ταχεῖαν ἐπιστράτευσιν, ἀλλὰ κυρίως εἰς τὴν κινητοποίησιν. Δὲν γνωρίζω, ἂν ὑπάρχῃ σπουδαιότερον θέμα τῆς κινητοποιήσεως τῆς ταχείας. Τὰ μικρὰ ἔθνη, τὰ ἔχοντα τὴν γεωγραφικὴν ἡμῶν θέσιν, τὰ ἔχοντα τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἔχομεν πρὸς τοὺς ὁμοφύλους ἡμῶν, προσπαθοῦσι δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ ὦσι συντεταγμένα στρατιωτικῶς καὶ νὰ ἐξασφαλίσωσι διὰ τὸν στρατὸν ταχεῖαν τὴν κινητοποίησιν αὐτοῦ· ἔχομεν πρόσφατον παράδειγμα, ὅτι, ἂν κατὰ τὴν τελευταίαν ἐπιστράτευσιν, τὴν ἐπιβληθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἀπροόπτων πολιτικῶν γεγονότων, ἤμεθα εἰς θέσιν κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἐπιστρατεύσεως νὰ συγκεντρώσωμεν 40 ἢ 50 χιλιάδας στρατοῦ, ὅπερ δὲν ἤθελεν εἶσθαι δύσκολον,— εἶναι βεβαιωμένον ὅτι κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπιστρατείας 15,000 μόνον στρατοῦ τουρκικοῦ ἐφρούρουν ἐν τοῖς μεθορίοις,—διὰ τῶν 50,000 στρατοῦ ἡμῶν ἠδυνάμεθα νὰ σαρώσωμεν τὴν φρουρὰν ταύτην καὶ προβῶμεν πρὸς τὰ πρόσω, καὶ συναντῶντες τμηματικῶς τὰς πρὸς ἐπικουρίαν ἐρχομένας τουρκικὰς δυνάμεις νὰ δώσωμεν καὶ εἰς ἑκάστην διαδοχικῶς τούτων τὴν τύχην τῆς πρώτης, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα βεβαίως ἤθελεν εἶσθαι ὑπὲρ ἡμῶν. Αὐτὸ τὸ προσὸν ἐπεδίωξαν τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ συγκριθῶσι κατά τε τὸν πληθυσμὸν καὶ τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ πρὸς τοὺς ἀντιπάλους αὐτῶν. Ἀλλ’ ὅταν μετὰ τρεῖς μῆνας κατώρθωσεν ἡ Τουρκία νὰ συναθροίσῃ εἰς τὰ μεθόρια ἡμῶν 70–80 χιλιάδας στρατοῦ, καὶ ἡμεῖς δὲν ἐφάνημεν κρείττονες κατὰ τὴν συγκέντρωσιν, ἤμεθα ἐν ἴσῃ μοίρᾳ πλέον, βεβαίως δὲ δὲν ἠδυνάμεθα μετ’ ἐλπίδος νὰ προβῶμεν, μειονεκτοῦντες καὶ ἐν πολλοῖς ἄλλοις καὶ κατ’ ἀριθμόν. Ἰδοὺ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἐν γενικαῖς γραμμαῖς, ἵνα μὴ ἀπασχολῶ τὴν Βουλήν, προέτεινα τὰς ἰδέας μου περὶ τοῦ ὀργανισμοῦ. Κυρίως δὲ, Κύριοι,—ἐλησμόνησα, καὶ τὸ θεωρῶ σπουδαῖον,—πρέπει δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ ἐπιδιώξωμεν, ἵνα ὁπλίσωμεν τὸν στρατὸν ἡμῶν κατὰ τὸ ἐν ἰσχύϊ νέον σύστημα. Οἵα ἀναλογία ὑπῆρχε μεταξὺ καρυοφυλλίου τῆς παλαιοτέρας ἐποχῆς καὶ τοῦ Γκρᾶ, ἡ αὐτὴ ὑπάρχει μεταξὺ Γκρᾶ καὶ ἐπαναληπτικῶν ὅπλων. Ὡς ἔχει λοιπὸν ὁ στρατὸς ἡμῶν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ὁπλισμοῦ, μειονεκτεῖ σπουδαίως πάντων σχεδὸν τῶν Κρατῶν, ὁπλισθέντων δι’ ἐπαναληπτικῶν ὅπλων. Τὸ ἀποτέλεσμα, ἐν περιπτώσει ἐνεργείας, ἔσται οἰκτρὸν δι’ ἡμᾶς. Ὀλίγα, Κύριοι, θέλω νὰ παρατηρήσω ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ὅταν ἐζήτησα παρὰ τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ὑποβάλῃ τὰς καταστάσεις, εἶδον μετὰ τῆς συνήθους αὐτῷ ἀφελείας νὰ μοὶ λέγῃ: «δύνασθε νὰ τὰς εὕρητε». Ἅπαντες οἱ Βουλευταὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καταντῶσιν ἐπαῖται, ἐπιμόνως ἐπαναλαμβάνοντες, ὅτι ἔχουσιν ἀνάγκην πληροφοριῶν, ἵνα διεξαγάγωσι τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι αἱ Κυβερνήσεις παρορῶσι τοὺς νόμους καὶ παραβαίνουσιν αὐτούς. Ἔχει τὸ καθῆκον ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὑποβάλλων τὸν προϋπολογισμόν, νὰ ὑποβάλλῃ καὶ τὸν ἀπολογισμόν· κατὰ τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, ὀφείλει νὰ ὑποβάλῃ αὐτὸν ἐντὸς τῶν τριῶν πρώτων μηνῶν μετὰ τὴν λήξασαν χρῆσιν τοῦ 1892· ὀφείλει νὰ ὑποβάλῃ κατάστασιν τῶν ἐσόδων τῶν προερχομένων ἐκ τῶν διδάκτρων τοῦ Σχολείου τῶν Εὐελπίδων· ὅλα ταῦτα ὁρίζονται ὑπὸ τοῦ νόμου. Ἂν θέλητε, σᾶς τὰ διαβάζω...

§110ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν τὰ ἠξεύρω.

§111ΜΑΝΕΣΗΣ. Νὰ τὰ μάθητε. Εἶσθε Ὑπουργὸς, καὶ ὀφείλετε νὰ τὰ γνωρίζητε.

§112ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Θὰ τὰ εἴπω ἐν καιρῷ τῷ δέοντι, ὅταν λάβω τὸν λόγον.

§113ΜΑΝΕΣΗΣ. Τότε νὰ μᾶς φέρῃ ὁ κλητὴρ τὸν νόμον τοῦ δημοσίου λογιστικοῦ, ἵνα φωτισθῇ ὁ Ὑπουργός.

§114ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δέχεσθε διακοπάς;

§115ΜΑΝΕΣΗΣ. Δέχομαι.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σεῖς δέχεσθε, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἐπιτρέπω, καὶ κατὰ συνέπειαν σᾶς λέγω, Κύριοι, ὅτι δὲν δέχομαι νὰ διακόπτηται ὁ ἀγορεύων, καὶ αὐτὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον καθιερώθη, θὰ καταργηθῇ.

§117ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἐγὼ εἰς τὸν Ὑπουργὸν δὲν δύναμαι νὰ ἀπαγορεύσω τοῦτο, ὅταν θέλῃ νὰ τὸν διαφωτίσω. Περίεργον! Ἀλλ’ ἐκτὸς, Κύριοι, τοῦ ἀπολογισμοῦ, θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ ὑποβάλλωνται οὐ μόνον κατάστασις μενούσης δυνάμεως, διὰ νὰ γίνηται σύγκρισις μεταξὺ τῆς ὀργανικῆς δυνάμεως καὶ τῆς ὑπαρχούσης, ἀλλὰ καὶ ἀναλυτικὸς πίναξ, ἐμφαίνων τοὺς λόγους, ἐπὶ τῶν ὁποίων βασίζεται ὁ Ὑπουργὸς καὶ προβαίνει εἰς τὰς ἀφαιρέσεις. Φέρω ἓν παράδειγμα· ἐζήτησα τὰς καταστάσεις τῶν ἐλλειπόντων ὑπαξιωματικῶν μεταξὺ ὀργανικῆς δυνάμεως καὶ τῆς ὑπαρχούσης. Μεταξὺ, Κύριοι, τῆς ὀργανικῆς δυνάμεως καὶ τῆς ὑπαρχούσης ἐλλείπουσιν ὑπαξιωματικοί: 37 ἐπιλοχίαι, 339 λοχίαι καὶ 1441 δεκανεῖς, τουτέστι 1817 ὑπαξιωματικοί, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι ἐν παρόδῳ νὰ ἐπαναλάβω ἐν δυσὶ λέξεσιν ὅ,τι καὶ ἄλλοτε σᾶς εἶπον. Ἂν εἰς τούτους προσθέσητε καὶ 200 ὑπαξιωματικούς, ἀποσπασθέντας εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν, ἂν προσθέσητε ἴσως περὶ τοὺς ἑκατὸν—διότι δὲν ἔχω κατάστασιν—ἐνασχολουμένους εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν καὶ εἰς τὰ διάφορα γραφεῖα καὶ εἰς τὰς διαφόρους διαιρέσεις, θέλομεν ἔχει τὸ ὅλον 2117 ἐλλείποντας ὑπαξιωματικούς. Φαντασθῆτε, τί σημαίνει ἡ ἔλλειψις αὕτη τῶν ὑπαξιωματικῶν ἐν ἑνὶ στρατεύματι. Ἐν τούτοις, ἐπειδὴ ἔπρεπε ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἐκ τῶν ποσῶν τῶν ἀναγραφομένων διὰ τὴν ὀργανικὴν δύναμιν τῶν ὑπαξιωματικῶν τὰ ποσὰ τῶν μὴ ὑπαρχόντων, ἀφῃρέθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δρ. 127,515, ἐνῷ ἔδει ν’ ἀφαιρεθῶσι 306,212. Λαμβάνω ὑπ’ ὄψει μόνον τὸ πεζικὸν, καὶ ἰδοὺ 34 ἐπιλοχίαι, πρὸς 134 λεπτὰ καθ’ ἑκάστην, ἔχομεν δι’ ἕκαστον δαπάνην 492 δραχ. καὶ 40 λεπ. κατ’ ἔτος, καὶ συνεπῶς τὸ ποσὸν ἀνέρχεται διὰ 34 ἐπιλοχίας εἰς δραχ. 16,408.60. Διὰ τοὺς 152 λοχίας, πρὸς 86 λεπτὰ καθ’ ἑκάστην, 309.60, κατ’ ἔτος δραχ. 46,968. Διὰ τοὺς 913 δεκανεῖς, πρὸς 74 λεπτὰ καθ’ ἑκάστην, 266.40 κατ’ ἔτος, καὶ συνεπῶς δρ. 242,256· τὸ ὅλον τῆς ἀφαιρετέας δαπάνης διὰ τοὺς ἐλλείποντας ὑπαξιωματικοὺς δραχ. 306,212, ἀφαιροῦνται δὲ μόνον 127,000, ἤτοι ἐπὶ ἔλαττον 179,212. Τώρα γνωρίζω, ὅτι δύναται νὰ μοὶ λεχθῇ, ὅτι θὰ συμπληρωθῶσιν αἱ θέσεις τῶν ὑπαξιωματικῶν· ἀλλ’ αἱ θέσεις τῶν ὑπαξιωματικῶν θὰ συμπληρωθῶσι διαδοχικῶς, τῶν ἐπιλοχιῶν ἐκ τῶν λοχιῶν, τῶν λοχιῶν ἐκ τῶν δεκανέων, καὶ τῶν δεκανέων ἐκ τῶν στρατιωτῶν· τί δὲ θὰ ἔχωμεν τότε; Θὰ ἔχωμεν μείωσιν τῆς δυνάμεως τῶν ἀνδρῶν, καὶ ὁ ὑπολογισμός μου ὀρθός. Ἐλλείπουσι σήμερον στρατιῶται 3,890, πρὸς 46 λεπ. καθ’ ἑκάστην, ἤτοι 165.60 κατ’ ἔτος, τὸ ὅλον 641,850 δραχμαί· ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀφαιροῦνται μόνον 400,504, ἤτοι ἐπὶ ἔλαττον 241,344. Ἐν συνόλῳ λοιπὸν εἰς τὸ πεζικὸν διὰ τοὺς ἐλλείποντας ὑπαξιωματικοὺς καὶ στρατιώτας ἀφαιροῦνται ἐπὶ ἔλαττον δραχ. 420,558. Διότι, ἂν παραδεχθῆτε, ὅτι γίνεται συμπλήρωσις τῶν ὑπαξιωματικῶν, θέλει ἐλαττωθῇ ἔτι μᾶλλον ἡ δύναμις τῶν στρατιωτῶν, καὶ συνεπῶς πολὺ μικρὰ διαφορὰ θέλει ὑπάρχει ὡς πρὸς τὸ προϋπολογιζόμενον ἀφαιρετέον ποσόν. Ἂν τώρα ἐδίδετο μία κατάστασις, δεικνύουσα τοὺς λόγους, ἐφ’ ὧν βασίζεται καὶ προβαίνει ὁ κ. Ὑπουργὸς εἰς τὴν ἐλάττωσιν, πᾶσα ἀμφιβολία θὰ ἤρετο, ἀλλ’ ἐγὼ ἐκ τῶν πραγμάτων βλέπω τοῦτο. Μικραὶ εἶναι αἱ διαφοραί, ὡς πρὸς τοὺς ἐλλείποντας ὑπαξιωματικοὺς τῶν ἄλλων ὅπλων, καὶ δι’ αὐτὸ δὲν κάμνω μνείαν, ἵνα μὴ χρονοτριβῶ.

§118ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Πάντοτε ἐπὶ ἔλαττον εἶναι. Δὲν ἔχει οὕτω;

§119ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπει διακοπάς.

§120ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἐγώ, ναί. Ἐδῶ εἶναι ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ· ἐνδιαφερόμεθα ὅλοι, καὶ πρέπει νὰ φωτισθῶμεν. Ἐγὼ θέλω νὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. Ὑπουργός. Μήπως νομίζετε, ὅτι ἔχω πρόθεσιν νὰ κατακρίνω; Ζητῶ λοιπὸν καὶ θὰ ζητῶ ἐξηγήσεις.

§121ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Πολὺ ὀρθῶς.

§122ΜΑΝΕΣΗΣ. Αὐτὰ τὰ ἔκαμον οἱ ὑπάλληλοι.

§123ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐγὼ τὰ ἔκαμα.

§124ΜΑΝΕΣΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε σεῖς.

§125ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐγώ, ἐγώ.

§126ΜΑΝΕΣΗΣ. Λοιπόν, ἂν εἴχετε κάμει ὑμεῖς τὴν ἐργασίαν ὡς ἐπιμένετε νὰ μὲ πείσητε, διατί, ἀντὶ νὰ ἀφαιρεθῶσι 306,000 δραχμαὶ, ἀφηρέθησαν μόνον 127,000 διὰ τοὺς ὑπαξιωματικούς; Τότε θὰ καταλάβω· διότι δὲν τὸ λέγω, ὡς εἶπον, δι’ ἐπίκρισιν.

§127ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας. Εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ προϋπολογισμοῦ θὰ τὰ εἴπωμεν.

§128ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἰδοὺ λοιπὸν διατὶ εἶπον, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ὑποβάλητε κατάστασιν, φωτίζουσαν πάντας, ἵνα γένηται ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν ἐπιγνώσει παρ’ ὅλων.

§129ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Σᾶς ὑπέβαλον καταστάσεις.

§130ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἀλλὰ κατάστασιν τοιαύτην ὄχι. Τοὺς λόγους τῆς ἀφαιρέσεως ὄχι. Τῆς ὑπαρχούσης δυνάμεως μόνον. Καὶ ἐκ τῆς ὑπαρχούσης δυνάμεως τὴν διαφορὰν ταύτην ἐξήγαγον.

§131ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Πολὺ ὀρθῶς.

§132ΜΑΝΕΣΗΣ. Προϋπολογίσας δὲ τὴν δαπάνην τὴν ἐπὶ πλέον, εὑρίσκω ὅτι, ἀντὶ νὰ ἀφαιρέσητε, ὡς εἶπον, τὰ ποσὰ αὐτά, ἀφαιρεῖτε ἐπὶ ἔλαττον 420,558 δραχμάς· ἔχετε δηλαδὴ ἀναγεγραμμένην εἰς τὸν προϋπολογισμὸν δαπάνην ἀνωτέραν κατὰ 429,558 δραχμάς. Τὰ ἄλλα τὰ θεωρῶ ἀνάξια λόγου, διότι εἶναι μικραὶ αἱ διαφοραί. Ἐπιπροσθέτω δέ, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ διὰ τὰς ἀφαιρέσεις αὐτὰς γράφεται «δι’ ἐνδεχομένας κενὰς θέσεις καὶ ἀδείας». Ὥστε τὸ ποσὸν τοῦτο θὰ ἦναι ἔτι μεγαλείτερον, τουτέστι θὰ ἀφαιρεθῇ ἔτι μεῖζον ποσὸν, διότι κεναὶ θέσεις καὶ ἄδειαι καὶ τὰ λοιπὰ ἀφίνουν τὸ χρῆμα εἰς τὸ Δημόσιον. Ὥστε αὐτὸ τὸ λεγόμενον «ἕνεκα κενῶν θέσεων καὶ ἀδειῶν», αὐτὸ ἔπρεπε νὰ ἐπαυξήσῃ μᾶλλον τὴν μείωσιν τῆς ἀναγεγραμμένης δαπάνης. Ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, Κύριοι, ἀναγράφονται πολλά, τὰ ὁποῖα οὔτε λειτουργοῦσιν οὔτε λαμβάνουσι χώραν. Ἐννοεῖται, ὅτι δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο, ὅτι τὸ μὴ δαπανώμενον χρῆμα χάνεται· καταφαίνεται ὡς μὴ δαπανηθὲν ἐν τῷ ἀπολογισμῷ, ἀλλ’ ἐν τούτοις αὐτὴ ἡ ἀναγραφὴ εἶναι κακή· σκοτίζει χωρὶς λόγον καὶ παρουσιάζει ἐξωγκωμένον τὸν προϋπολογισμὸν κακῶς. Εὑρίσκω δὲ δυνατὰς καὶ πολλὰς διορθώσεις· π. χ. ἐν τῷ Ὁπλοστασίῳ σημειοῦνται 4 ὑπαξιωματικοί, ἐπιλοχίαι. Εἰς γραφεῖον 4 ἐπιλοχίαι; Ἐννοεῖται, ὅτι πρέπει νὰ μένωσι δύο τὸ πολὺ λοχίαι, καὶ ὅλοι οἱ ἄλλοι νὰ ἀπέλθωσιν εἰς τὰ σώματα ἢ εἰς ὑπηρεσίας ἄλλας, ἐχούσας ἀνάγκην ἐπιλοχιῶν. Εἰς τὸ Ὁπλοστάσιον ὑπάρχει θέσις μηχανικοῦ ἰδιώτου· ἀλλὰ πρὸ ἐτῶν καὶ καθ’ ὃν χρόνον ἐγὼ διηύθυνα τὸ Ὁπλοστάσιον, πάντοτε ἡ μηχανὴ ἐλειτούργει τῇ βοηθείᾳ τῶν ἀρχιτεχνιτῶν, ἱκανωτάτων ἄλλως τε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην· μὴ διορισθέντος δὲ ἰδιώτου μηχανικοῦ πρὸ πολλῶν ἐτῶν, δύναται ἡ θέσις αὕτη νὰ μένῃ κενὴ, καὶ συνεπῶς νὰ διαγραφῇ ἡ δαπάνη ἐκ 2,400 δραχμῶν. Ἐπίσης εἰς τοὺς ἐπιλοχίας, τοὺς ὁποίους προανέφερα καὶ τοὺς ὁποίους δυνάμεθα νὰ μεταθέσωμεν εἰς ἄλλας κενὰς θέσεις, ἠθέλομεν ἔχει οἰκονομίαν 1340 δραχμῶν. Ἐπίσης ἔχομεν θερμαστῶν ἰδιωτῶν δαπάνην ἀνερχομένην εἰς 1920 δραχμάς. Οὐδέποτε σχεδὸν διωρίσθησαν θερμασταὶ ἰδιῶται. Ἡ λειτουργία τῆς μηχανῆς ἐνηργεῖτο διὰ τῶν τεχνιτῶν τοῦ Ὁπλοστασίου. Ἐπίσης βλέπω ἀναγραφομένην δαπάνην ἐκ 3,360 δραχμῶν διὰ τὸν ἐπιθεωρητὴν φορητῶν ὅπλων, ἐνῷ ὁ λοχαγὸς οὗτος ἀπεστρατεύθη. Ἐπίσης σημειοῦνται 38 τεχνῖται εἰς τὴν δύναμιν τῆς Διευθύνσεως τοῦ ὑλικοῦ πολέμου. Δὲν ὑπάρχουσιν. Ὑπάρχουσιν 20 τεχνῖται ἐν τῷ συνεργείῳ, καὶ ἐν τῇ στήλῃ τοῦ συνεργείου εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἀναγράφονται 38 τεχνῖται, μὴ χωροῦντος τοῦ συνεργείου ἄλλους. Αὐτοὶ οἱ 38 δὲν ὑπάρχουσι, καὶ συνεπῶς ἡ δαπάνη ἡ ἀναγραφομένη δι’ αὐτοὺς ἐκ δραχμῶν 6380 εἶναι ὑπερβολική. Ἐπίσης νομίζω ὑπέρογκον τὴν δαπάνην διὰ τὸ σχολεῖον τοῦ μηχανικοῦ. Ἠδύνατο κατά τι νὰ ἐλαττωθῇ, ἀφοῦ ἐξέλιπε μάλιστα καὶ εἷς τῶν λόγων ὁπωσδήποτε, ὁ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν βοηθῶν ἀξιωματικῶν. Δὲν εἶναι ἐμὸν ἔργον βεβαίως νὰ ὑποδείξω ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τὴν περικοπὴν τῶν θέσεων, διότι ἐν τῷ συνόλῳ τῶν ἰδεῶν μου, τὰς ὁποίας προανέφερον, ἐκεῖ ἐπρότεινα τὰ τμήματα ἢ σώματα, τὰ ὁποῖα ἐθεώρουν καταργητέα. Φοβούμενος, δὲ, Κύριοι, μὴ παρεξηγηθῶ διὰ τὴν βραδύτητα, ἐζήτησα δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ συντομεύσω τὴν ὁμιλίαν μου, παραλείψας πλεῖστα ὅσα, τὰ ὁποῖα ἠδυνάμην νὰ ἀναφέρω καὶ διὰ τὰς διαφόρους Σχολὰς καὶ τὰ ἐπιμίσθια τηλεγραφητῶν καὶ τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, περὶ ὧν ἐπιφυλάσσομαι ἐν ταῖς λεπτομερείαις. Συνδέομαι φιλικῶς μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ συνεπῶς δὲν ἐπιθυμῶ νὰ παρεξηγηθῶ, ἐγγίζων αὐτόν· ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ θεωρηθῶ ὅτι παραλείπω τὸ καθῆκόν μου, ἐκφέρω τὴν γνώμην, ὅτι κυρίως ὡς πρὸς τὸ στράτευμα ἡ παράβασις παντὸς νόμου τιτρώσκει τὴν πειθαρχίαν καὶ βλάπτει σπουδαίως τὴν Πολιτείαν. Διὰ τοῦτο ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐτάχθησαν ὑπὸ τῆς Πολιτείας πρὸς φρούρησιν τῶν νόμων, πρέπει νὰ προσέχωσι σπουδαίως κατὰ τὰς ἐνεργείας αὐτῶν, ἵνα μὴ φαίνωνται παραβιάζοντες τοὺς νόμους. Ὅταν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ἕνεκα οἰκογενειακῶν λόγων μὴ εὑρισκόμενος ἐνταῦθα, ἀνεγίνωσκον, ὅτι εἰς τὴν θέσιν τοῦ διοικητοῦ τοῦ σχολείου τῶν ὑπαξιωματικῶν εἶχε διορισθῆ συνταγματάρχης, ἐνῷ προεβλέπετο ὑπὸ τοῦ ὀργανισμοῦ καὶ ὡρίζετο θέσις ἀντισυνταγματάρχου, εἶπον, ὅτι κακῶς ὁ κ. Τσαμαδὸς ἔπραξε. Καὶ τῷ ὄντι ἐνόησε τὸ σφάλμα αὐτοῦ, καὶ προέβη εἰς τὴν τροποποίησιν τοῦ ὀργανισμοῦ, τάξας συνταγματάρχην διὰ τὴν θέσιν τοῦ διοικητοῦ τοῦ σχολείου. Ἀλλὰ, μολονότι διώρθονε τὸ πρῶτον αὐτοῦ λάθος, ὑπέπιπτε πάραυτα εἰς ἕτερον ὅμοιον λάθος. Ἔχω, Κύριοι, ὑπόληψιν πρὸς τὸν ἀντισυνταγματάρχην τῆς χωροφυλακῆς κ. Βλαχόπουλον, οὐ μόνον διότι εἶμαι συμπολίτης αὐτοῦ, ἀλλὰ διότι ἐκ πολλῶν περιστάσεων ἐπείσθην, ὅτι εἷς τῶν καλλιτέρων ἀξιωματικῶν τῆς χωροφυλακῆς εἶναι καὶ ὁ ἀντισυνταγματάρχης οὗτος, καὶ ὅτι ἀσμένως πᾶς Ὑπουργὸς ἤθελε μεταχειρισθῆ αὐτὸν πρὸς ἐκτέλεσιν οἱασδήποτε ὑπηρεσίας· ἀλλ’ ἡ θέσις, εἰς τὴν ὁποίαν εἶχε τάξει αὐτὸν, ὡς διοικητὴν τῆς μοιραρχίας Ἀθηνῶν, δὲν ἦτο ἡ θέσις του. Εἶναι ἡ ἐπανάληψις τοῦ αὐτοῦ σφάλματος· μόνον ἀνώτερος δύναται νὰ ἐκτελέσῃ ὑπηρεσίαν κατωτέρου ἐν ἐκτάκτῳ περιστάσει, ἐν ὥρᾳ πολέμου λ. χ. Ὁ Ναπολέων ἐτέθη ἐπὶ κεφαλῆς λόχου, ἀλλὰ ἄλλαι εἶναι ἐκεῖναι αἱ ὧραι, εἰς τὴν τακτικὴν ὅμως λειτουργίαν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας δὲν ἐπιτρέπεται τοιαύτη ὑπερβασία. Καὶ δὲν φθάνει μόνον τοῦτο· διωρίσθη, ἐπίσης κατὰ παράβασιν ῥητοῦ ἄρθρου τοῦ νόμου περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, καὶ Διευθυντὴς τῆς ἀστυνομίας Ἀθηνῶν. Τὸ ἄρθρον τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας λέγει ῥητῶς, ὅτι ἀποσπῶνται ἐκ τοῦ στρατοῦ ἀξιωματικοὶ μέχρι τοῦ βαθμοῦ τοῦ ταγματάρχου, συμπεριλαμβανομένου, εἰς τὴν θέσιν τοῦ ἀστυνόμου. Ἐν τούτοις ἔχομεν ἀντισυνταγματάρχην διορισθέντα εἰς τὴν θέσιν τοῦ Διευθυντοῦ τῆς ἀστυνομίας. Ἐπαναλαμβάνω, ἡ ἐκλογὴ εἶναι ἀρίστη, ἀλλ’ ὤφειλον, ἂν ἤθελον νὰ χρησιμοποιήσωσι τὸ πρόσωπον τοῦτο, τὸ κατάλληλον, ὁμολογῶ, ἔπρεπε νὰ ὁρίσωσιν ἐν τῷ νόμῳ ἀντισυνταγματάρχην διὰ τὴν θέσιν τοῦ Διευθυντοῦ τῆς ἀστυνομίας Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Ἀνέφερα, Κύριοι, συντόμως τὴν κατάστασιν, ἐν ᾗ διατελεῖ ὁ στρατὸς ἡμῶν μετ’ ἄλγους ἀληθῶς ψυχικοῦ· ἐξεικόνισα τὴν οἰκτρὰν ταύτην κατάστασιν, τὴν μαραίνουσαν τὸν ζῆλον τῶν ἀξιωματικῶν, τὴν τιτρώσκουσαν τὴν φιλοτιμίαν αὐτῶν, τὴν ἀπογοητεύουσαν καὶ τὸ ἔθνος καὶ τὸν στρατὸν, ἀλλ’ ἔπραξα τοῦτο κατὰ καθῆκον, ὅπερ εἶχον καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος καὶ ὡς μέλος αὐτοῦ. Ἐξορκίζω τὴν Βουλὴν, ἐξορκίζω τοὺς ἑκάστοτε κυβερνῶντας, νὰ σκεφθῶσι σπουδαίως περὶ τοῦ ζωτικοῦ τούτου ζητήματος, ζητήματος, ἐξ οὗ ἐξαρτᾶται ἡ ἐθνικὴ τιμὴ, ἡ ἐθνικὴ ὕπαρξις, νὰ παύσωμεν δὲ παρέργως σκεπτόμενοι περὶ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ἵνα μὴ εὑρεθῶμεν ἀνέτοιμοι ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης· διότι, ἂν ἐξακολουθῶμεν ἐμμένοντες ἐν τῇ σκολιᾷ ὁδῷ, ἂν ἐξακολουθῶμεν τὴν αὐτὴν ἀπρονοησίαν, ἀπάθειαν καὶ ἀκηδίαν, τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ διαγραφῶμεν ἐκ τοῦ χάρτου τῶν ζώντων ἐθνῶν, τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ μὴ ὑπολογισθῶμεν ἐν μέλλουσι πολεμικοῖς συνδυασμοῖς, τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ καταστῶμεν τὸ ἐξουθένωμα τῶν Κρατῶν τῆς Ἀνατολῆς. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἀριστερᾶς).

§133ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὶν ἢ ἐπιληφθῶ τοῦ θέματος, οὗ ἕνεκεν παρῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, ὀφείλω νὰ παράσχω εἰς τὴν Βουλὴν μίαν ἐξήγησιν ἐπὶ τῆς ἀπευθυνθείσης κατ’ ἐμοῦ, καθ’ ἣν ὥραν δὲν εὑρισκόμην ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, αἰτιάσεως, ὅτι ἀπέκλεισα τὴν μειοψηφίαν τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς τοῦ δικαιώματος νὰ λάβῃ γνῶσιν τῆς ἐκθέσεως τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, πρὶν ἢ αὕτη ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν. Οἱ προβαλόντες μάλιστα τὴν αἰτίασιν ταύτην, εἰθισμένοι εἰς γλῶσσαν ἥκιστα κοινοβουλευτικὴν, προσέθηκαν, ὅτι διὰ λαθροχειρίας κατώρθωσα νὰ καταθέσω εἰς τὸ Προεδρεῖον τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι, ἂν οἱ προβαλόντες τὴν αἰτίασιν ἐγίνωσκον ἀκριβῶς ὅ,τι ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐγένετο, καὶ ἂν πρὸ πάντων ἐλάμβανον ὑπ’ ὄψιν τὴν μετριοπάθειαν καὶ τὸ συμβιβαστικὸν τοῦ χαρακτῆρός μου, δὲν ἤθελόν ποτε προβῆ εἰς τοιαύτας αἰτιάσεις. Καθ’ ἣν συνεδρίαν ἡ ἐπιτροπὴ ἐπεράτωσε τὸ ἔργον αὐτῆς, ἐδήλωσα εἰς πάντα τὰ μέλη, ὅτι, εὐθὺς ὡς ἔχω ἕτοιμον τὸ σχέδιον τῆς ἐκθέσεως, θέλω καλέσει ἅπαντα τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς εἰς συνεδρίαν, ὅπως λάβωσι γνῶσιν τοῦ σχεδίου τούτου. Αὐτοστιγμεὶ ὅμως ἠγέρθη ὁ εἰσηγητὴς τῆς μειοψηφίας, ὁ ἐκ Φθιώτιδος ἀξιότιμος Βουλευτὴς, καὶ μοὶ ἐδήλωσεν, ὅτι ἡ μειοψηφία ἔχει ἀπόφασιν νὰ συντάξῃ ἰδίαν ἔκθεσιν, ἓν δὲ μόνον ζητεῖ παρ’ ἐμοῦ, νὰ εἰδοποιήσω αὐτὸν περὶ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν θέλω καταθέσει τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειοψηφίας, ὅπως καταθέσῃ καὶ οὗτος συνάμα τὴν τῆς μειοψηφίας. Παρετήρησα τότε εἰς αὐτὸν καὶ τὰ λοιπὰ τῆς ἐπιτροπῆς μέλη, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἀποβαίνει περιττὴ πᾶσα νεωτέρα συνεδρία τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ὅτι θέλω μόνον καλέσει οὐχὶ εἰς συνεδρίαν, ἀλλ’ ἰδιαιτέρως τοὺς συμπράττοντας καὶ ὁμοφρονοῦντας μετ’ ἐμοῦ, ὅπως λάβωσι γνῶσιν τοῦ σχεδίου τῆς ἐκθέσεως καὶ ὑπογράψωσιν αὐτήν. Τὴν πρωΐαν τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ἐπρόκειτο νὰ καταθέσω εἰς τὸ Προεδρεῖον τὴν ἔκθεσιν, εἰδοποίησα τὸν εἰσηγητὴν τῆς μειοψηφίας, καθ’ ἣν εἶχε προβάλει ἀξίωσιν. Ἄλλως, ὁποῖον εἶχον πολιτικὸν συμφέρον ν’ ἀποκλείσω τὴν μειοψηφίαν νὰ λάβῃ γνῶσιν τῆς ἐκθέσεως τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς; Μήπως ἡ ἔκθεσις αὕτη ἦτο προωρισμένη νὰ κλεισθῇ ὡς μυστικόν τι ἔγγραφον εἰς ἀρχεῖόν τι; Ἡ ἔκθεσις αὕτη ἔμελλε νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ εἰς πάντας τοὺς Βουλευτάς. Ὀφείλω ὅμως καὶ ἄλλην ἐξήγησιν νὰ παράσχω εἰς τὴν Βουλὴν ἐπὶ ἰσχυρισμοῦ, τὸν ὁποῖον προέβαλον ἀξιότιμοι ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καθ’ ἣν στιγμὴν πάλιν ἀπουσίαζον τῆς αἰθούσης ταύτης, ἰσχυρισμοῦ, εἰς ὃν ἐδόθη χαρακτὴρ αἰτιάσεως, ὅτι δηλ. ἄλλως συνεζητήθησαν τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ καὶ ἄλλως συνετάχθη ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς. Πάντες οἱ συνάδελφοι, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐνθυμοῦνται καλῶς, ὅτι, καθ’ ἣν ἡμέραν ἠρξάμεθα τοῦ ἔργου ἡμῶν, ἐνόμισα ἀναγκαῖον διὰ μικρᾶς τινος προεισαγωγῆς νὰ παραστήσω εἰς τοὺς συναδέλφους, ὅτι τὸ ἔργον ἡμῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1894 εἶναι σπουδαιότερον ἢ ὅσον ἦτο τὸ ἔργον προηγουμένων ἐπιτροπῶν, ἕνεκεν λόγου, τὸν ὁποῖον πάντες γινώσκομεν, παρεκάλεσα δὲ τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς τῆς τε μειοψηφίας καὶ τῆς πλειοψηφίας, ὅπως ἐξετάσωμεν τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν πνεύματι διαλλακτικῷ, νὰ ἐμπνευσθῶμεν ὑπὸ ἀνυποκρίτου πατριωτισμοῦ καὶ εἰλικρινῶς νὰ ἐξετάσωμεν τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ οὕτως, ὥστε ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ μὴ χωρήσῃ ἡ ἐλαχίστη ὑπόνοια περὶ τῆς εἰλικρινείας ἡμῶν εἴς τινα ἐξ ἐκείνων, οἵτινες φρονοῦσιν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς δὲν συνετάχθη μετὰ τῆς προσηκούσης εὐθύτητος, ἐν σχέσει μάλιστα πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν πιστωτῶν τοῦ Κράτους, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ ἔλθῃ, οὕτως εἰπεῖν, ἐπίκουρος ἡ ἐργασία τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς τὴν ἐν τῇ συντάξει τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐργασίαν τῆς Κυβερνήσεως, διότι μόνον οὕτως ἐργαζόμενοι θὰ δυνηθῶμεν νὰ κερδήσωμεν τὴν πεποίθησιν καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν πιστωτῶν ἡμῶν περὶ τῆς καλῆς ἡμῶν πίστεως. Ἀλλ’ ἐνῷ ὑπὸ τοιοῦτον ὡμίλησα πνεῦμα, εἰσηγούμενος τὰ τῆς ἐξετάσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, ὁ εἰσηγητὴς τῆς μειοψηφίας, ζητήσας τὸν λόγον, παρετήρησεν, ὅτι δὲν δύναται ἡ μειοψηφία νὰ συμφωνήσῃ πρὸς τὰς γνώμας ἡμῶν, διότι νομίζει, ὅτι ὁ πρωτεργάτης τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν περιήλθομεν, εἶναι ὁ σήμερον κυβερνῶν τὴν χώραν, καὶ ὅτι ἐπιφυλάσσεται τὰς πεποιθήσεις καὶ ἰδέας της νὰ διατυπώσῃ ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐκθέσει αὐτῆς. Πῶς θέλετε, μετὰ τοιαύτην δήλωσιν τῆς μειοψηφίας, ἡ πλειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς νὰ διεξαγάγῃ τὸ ἔργον τῆς ἐξετάσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ κατὰ τρόπον διάφορον ἐκείνου, καθ’ ὃν ἔκρινε προσῆκον νὰ κανονίσῃ τὰς ἐργασίας καὶ μελέτας αὐτῆς; Πῶς θέλετε ἡ πλειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἐκπροσωπεῖ τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, νὰ μὴ ἔχῃ γνώμην περὶ τῶν αἰτίων τῆς σημερινῆς καταστάσεως; Τίς δύναται εὐλόγως νὰ ἀξιοῖ παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ ὑποβάλῃ ἔκθεσιν ὅλως τυπικὴν, μηδεμίαν περιέχουσαν πολιτικὴν ἰδέαν, καὶ μηδεμίαν ποιουμένην μνείαν περὶ τῶν αἰτίων τῆς σημερινῆς καταστάσεως; Ἀλλὰ πάντα ταῦτα δὲν ἐλέχθησαν σοβαρῶς, ἐλέχθησαν μόνον διὰ νὰ γένηται θόρυβος, διὰ νὰ δικαιολογηθῇ ἡ ὑστέρησις τῆς μειοψηφίας ἐν τῇ συντάξει τῆς ἐκθέσεώς της, διὰ νὰ καλυφθῇ ἡ γυμνότης αὐτῆς ὡς πρὸς τὴν διατύπωσιν τῶν ἰδεῶν αὐτῆς, διὰ νὰ δημοσιευθῇ προηγουμένως ἡ ἔκθεσις τῆς πλειοψηφίας, ταύτην δὲ ἔχοντες ὑπ’ ὄψει οἱ ὑποβολεῖς τῆς μειοψηφίας, νὰ κατορθώσωσι νὰ συντάξωσι τὴν ἔκθεσίν των, σκοποῦσαν εἰς τὴν ἀναίρεσιν τῶν ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς πλειοψηφίας ἀναγραφέντων. Ὀφείλω καὶ τελευταίαν τινὰ ἐξήγησιν πρὸς τὴν Βουλὴν νὰ παράσχω, ἐπὶ τῷ ἐρωτήματι, τὸ ὁποῖον πολλοὶ μοὶ ἀπέτειναν, διατὶ δὲν μετέσχον τῶν περὶ τοῦ οἰκονομικοῦ θέματος διεξαχθεισῶν μέχρι τοῦδε κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην συζητήσεων· εἰς τοὺς ἐρωτήσαντας ἀπήντησα, ὅτι δὲν μετέσχον τῶν συζητήσεων, διότι ἀλλοίαν ἰδέαν εἶχον περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἔπρεπε νὰ διεξαχθῶσιν αἱ ἐργασίαι τοῦ Κοινοβουλίου ἐν τῷ οἰκονομικῷ θέματι κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην. Κατ’ ἐμέ, τὸ ἐξόχως κρίσιμον τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν περιήχθησαν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας ἡμῶν, ἡ συνέχουσα ἁπάσας τὰς κοινωνικὰς τάξεις ἀβεβαιότης περὶ τοῦ οἰκονομικοῦ μέλλοντος ἡμῶν, δὲν ἐπέτρεπε παρατεταμένας πολιτικὰς συζητήσεις, ἰδίᾳ δὲ δὲν ἐπέτρεπεν ἐμπαθεῖς πολιτικὰς ἀντεγκλήσεις, τῶν ὁποίων ὑπήρξαμεν μάρτυρες, ἀφ’ ἧς ἠρξάμεθα ἐργαζόμενοι ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ. Τοὐναντίον ἡ ὑφεστῶσα κατάστασις ἐπέταττεν εἰς πάντας ἡμᾶς, ἐπανελθόντας ἐνταῦθα μετὰ δεκάμηνον χρονικὸν διάλειμμα, καθ’ ὃ συνετελέσθησαν πράξεις, ἄρδην ἀνατρέψασαι τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν καὶ σπουδαίως ἐπηρεάσασαι τὴν ἐν γένει οἰκονομίαν τῆς χώρας, ἐπαναβλέποντας ἐνταῦθα ἀλλήλους, μετὰ δεκάμηνον χρονικὸν διάλειμμα, καθ’ ὃ εἰς τὰς δυσχερείας τοῦ Κράτους προσετέθη καὶ ἡ ἀζητησία τῶν κυριωτέρων ἡμῶν προϊόντων, ὧν ἡ ἐξαγωγὴ συμβάλλει εἰς τὴν ἰσοῤῥοπίαν τοῦ ἐμπορικοῦ ἡμῶν ἰσοζυγίου, ἐπέταττεν, ἐπαναλαμβάνω, εἰς πάντας ἡμᾶς νὰ λησμονήσωμεν πρὸς ὥραν τὰς πολιτικὰς ἔριδας, αἵτινες μᾶς διαιροῦσι, νὰ λησμονήσωμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος τὰς πολιτικὰς ἀποχρώσεις, εἰς ἃς ἕκαστος ἡμῶν ἀνήκει, καὶ τείνοντες ἀλλήλοις τὰς χεῖρας νὰ διασκεφθῶμεν ἐν συμπνοίᾳ περὶ τῶν τρόπων καὶ τῶν μέσων, διὰ τῶν ὁποίων ἔσεται ἐφικτὴ ἡ ἐξαγωγὴ τῆς χώρας ἐκ τῆς παρούσης δυσχερείας. Ὑπῆρχε βραδύτερον καιρός, ἵνα ἐπιδιώξωσι πᾶσαι αἱ πολιτικαὶ ἀποχρώσεις τὸ πολιτικὸν αὑτῶν συμφέρον. Ὑπῆρχε βραδύτερον καιρὸς νὰ ἐπιζητηθῇ ἡ ἱκανοποίησις τῶν πολιτικῶν φιλοδοξιῶν τούτου ἢ ἐκείνου τῶν πολιτευομένων. Ἐν τῇ παρούσῃ συνόδῳ ἦτο ἐνδεδειγμένον εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος μετὰ πνεύματος διαλλαγῆς, ἦτο ἐπιβεβλημένον εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐμπνευσθῇ ὑπὸ ἀκραιφνοῦς αἰσθήματος πατριωτισμοῦ, καὶ νὰ ἐξαρθῇ ὑπεράνω τῶν κομματικῶν συμφερόντων. Ἄν δὲν θέλωμεν ν’ ἀνατρέξωμεν εἰς παραδείγματα ἄλλων ἐθνῶν, δυνάμεθα ν’ ἀνατρέξωμεν εἰς παραδείγματα τῶν πατέρων ἡμῶν. Ἤριζον καὶ οὗτοι περὶ πρωτείων καὶ διετέλουν διῃρημένοι εἰς κόμματα· ἀλλ’ ὅτε ὁ κίνδυνος τῆς πατρίδος ἐσήμαινε, πάντες ἔδιδον ἀλλήλοις τὴν χεῖρα, καὶ ἐσκέπτοντο εἰλικρινῶς περὶ τοῦ πρακτέου, πρὸς σωτηρίαν τῆς πατρίδος. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι οἱ κίνδυνοι, οἱ ὁποῖοι περικυκλοῦσι καὶ ἀπειλοῦσιν ἡμᾶς, οἱ οἰκονομικοὶ κίνδυνοι, δὲν δύνανται νὰ τεθῶσιν εἰς ἐλάσσονα μοῖραν τῶν κινδύνων, εἰς τοὺς ὁποίους εὑρέθησαν, διαρκοῦντος τοῦ ἀγῶνος, οἱ πατέρες ἡμῶν. Ἰδοὺ ὁ λόγος, δι’ ὃν ἀπέσχον τῶν διεξαχθεισῶν μέχρι τοῦδε συζητήσεων ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ θέματος. Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν συνηντήθημεν ἐνταῦθα, εἴδομεν παρερχομένους τὸ βῆμα πάντας τοὺς ῥήτορας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀσχολουμένους, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ ζητῶσι πολιτικὰς εὐθύνας, καὶ νὰ προσπαθῶσι νὰ ἀποδείξωσιν, ὅτι παραίτιος τῆς σημερινῆς καταστάσεως εἶναι ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ἡ σωτηρία τῆς πατρίδος ἔγκειται εἰς τὴν ἐκδίωξιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὴν κατοχὴν τῆς ἐξουσίας ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἠκούσαμεν ἐντεῦθεν φλογεροὺς λόγους περὶ φιλοπατρίας ἀπὸ τοὺς ῥήτορας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἠκούσαμεν πάντων τούτων ἐπικαλουμένων τὴν φιλοπατρίαν, ὡς ἐπιβάλλουσαν τὴν ἐκδίωξιν τῶν σημερινῶν Ὑπουργῶν καὶ τὴν κατοχὴν τῆς ἐξουσίας ὑπ’ αὐτῶν· ἠκούσαμεν ῥητόρων τινῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἰσχυρισθέντων, ὅτι ἄμεσοι καὶ βέβαιοι κίνδυνοι ἀπειλοῦσι τὴν χώραν ἡμῶν, ἐὰν παραταθῇ καὶ ἐπὶ ἡμέρας ἔτι ὁ βίος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ, Κύριοι, ἔχω περὶ φιλοπατρίας γνώμην διάφορον ἐκείνης, ἣν ἔχουσιν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Κατ’ ἐμὲ, ἡ φιλοπατρία, εἰλικρινῶς ἀσκουμένη, ἀποτελεῖ σπουδαιότατον παράγοντα ἐν τῇ εὐημερίᾳ καὶ προαγωγῇ τῶν ἐθνῶν· ἀλλ’ ἡ φιλοπατρία δὲν ἐξασκεῖται διὰ πομπωδῶν λόγων, ἡ φιλοπατρία δὲν πρέπει νὰ χρησιμεύῃ ὡς χαλκεῖον πρὸς χάλκευσιν συκοφαντικῶν αἰτιάσεων κατὰ τῶν ἀντιπάλων. Ἡ φιλοπατρία, ὅταν ἐν ταῖς κοινοβουλευτικαῖς συζητήσεσι γίνηται ἐπίκλησις πρὸς αὐτὴν, ἐπιβάλλει τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὴν καθήκοντα ἱερὰ, ἐπιβάλλει τὸ σέβας πρὸς τὴν ἀλήθειαν, τὴν εὐλάβειαν πρὸς τὴν ἱστορίαν τῆς πατρίδος μας καὶ τὴν ἀποχὴν ἀπὸ πάσης συκοφαντίας κατὰ τῶν ἀντιφρονούντων. Πάντας τοὺς ῥήτορας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἠκούσατε, ἐντεῦθεν λαλήσαντας διὰ μακρῶν, ἀφ’ ἧς συνήλθομεν ἐνταῦθα· ἠκούσατε παρ’ αὐτῶν γνώμην τινὰ συμβάλλουσαν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως, ἐν τῇ ὁποίᾳ εὑρισκόμεθα; Ἠκούσατε βεβαίως τινῶν ἐκ τούτων, οἵτινες ἐπεσκόπησαν τὸ παρελθὸν, καὶ μέχρις αὐτῆς τῆς ἐπαναστάσεως, οὐχὶ πρὸς ἀναζήτησιν χρησίμου τινὸς παραδείγματος ἢ ἰδέας, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀνεύρωσιν ἀφορμὰς ἐγκλήσεως κατὰ τοῦ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἴδομεν τούτους ἀσχοληθέντας μετ’ ὀχληρᾶς ἐπιμονῆς, ἵνα ἀνεύρωσι βεβιασμένα ἐπιχειρήματα, διὰ νὰ ἀποδείξωσιν, ὅτι παραίτιος τῆς σημερινῆς καταστάσεως οὐδεὶς ἄλλος εἶναι, εἰμὴ ὁ σήμερον κυβερνῶν τὴν χώραν. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ ἐργασία αὕτη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διεξήχθη μετὰ πολλῆς δεξιότητος, καθόσον αὕτη κατώρθωσε νὰ μεταδώσῃ εἰς τοὺς ἁπλουστέρους τῶν συμπολιτῶν μας τὴν σφαλερὰν ἰδέαν, ὅτι πράγματι ὁ σήμερον κυβερνῶν εἶναι ὁ δημιουργὸς τῆς σημερινῆς καταστάσεως, κατώρθωσε ν’ ἀποπλανήσῃ τὴν δημοσίαν γνώμην, καθόσον ἅπαντες οἱ συμπολῖται ἡμῶν δὲν ἔχουσιν οὔτε τὸν καιρὸν, οὔτε τὴν ἱκανότητα νὰ μελετῶσι τὴν ἱστορίαν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Εἶναι μάλιστα καὶ τῆς ἰδιοσυγκρασίας τῶν συμπολιτῶν ἡμῶν νὰ πιστεύωσιν ὅ,τι κακὸν διαδίδεται κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὸν κυβερνῶσιν. Ἕνεκα τούτου, Κύριοι, νομίζω, ὅτι ἐπιβάλλεται ἡμῖν νὰ ἐπισκοπήσωμεν ἐπισταμένως τὴν οἰκονομικὴν ἡμῶν ἱστορίαν καὶ νὰ μελετήσωμεν τὰ κατ’ αὐτὴν ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, ἵνα πεισθῶμεν, ἐὰν τῷ ὄντι ὁ σήμερον κυβερνῶν τὴν χώραν ἦναι ὁ παραίτιος τῆς σημερινῆς καταστάσεως ἢ ἕτεροι, καὶ τίνες. Ἐπιβάλλεται ἡμῖν ν’ ἀναζητήσωμεν ἐν τῇ ἀμερολήπτῳ ἐρεύνῃ τοῦ παρελθόντος τὰ ἀληθῆ αἴτια τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν διατελοῦμεν. Πρὸς ἐπισκόπησιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν ἱστορίας, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ διαιρέσωμεν ταύτην εἰς δύο περιόδους· εἰς τὴν πρώτην περίοδον νὰ κατατάξωμεν τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν ἀπὸ τοῦ 1862 μέχρι τοῦ 1881, εἰς τὴν δευτέραν δὲ περίοδον, τὴν ὁποίαν βραδύτερον δέον νὰ ὑποδιαιρέσωμεν, νὰ κατατάξωμεν τὴν διαχείρισιν ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦδε. Ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας βουλευτοῦ καὶ φίλου μου κ. Θεοτόκη ἐν ἀγορεύσει αὐτοῦ, ἄλλον ἐχούσῃ σκοπόν, εἶχε ῥιφθῆ ἡ ἰδέα, ὅτι ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν πολιτικὴ δὲν εἶναι ἀμέτοχος, δὲν εἶναι ξένη καὶ ἄσχετος πρὸς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτής, ἀμέσως μετ’ αὐτὸν ζητήσας τὸν λόγον, προσεπάθησε ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι εἰς οὐδὲν ἐκ τῶν σήμερον ὑφισταμένων συνετέλεσεν ἡ ἐθνικὴ πολιτική. Ὁμολογῶ, ὅτι ἐλυπήθην, διότι τὴν τοιαύτην ἀναίρεσιν ἐπεχείρησεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γορτυνίας, ὅστις εἶναι ἐν πληρεστάτῃ γνώσει τῆς ἱστορίας, τῆς οἰκονομικῆς καὶ διοικητικῆς, τοῦ τόπου ἡμῶν. Ἄν τις τῶν νεωτέρων Βουλευτῶν ἐπεχείρει ν’ ἀναιρέσῃ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ὑπὲρ ἑαυτοῦ δικαιολόγημά τι. Δὲν ἔχει ὅμως οὕτω διὰ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γορτυνίας, ὅστις διεκρίθη ἐν τῇ διοικητικῇ ὑπηρεσίᾳ καὶ μετέσχε τῆς διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Ἐλυπήθην, ὅτε εἶδον τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γορτυνίας ἰσχυριζόμενον, ὅτι ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ οὐδὲ κατὰ λεπτὸν ἐνέχεται εἰς τὰ ἐλλείμματα ἢ εἰς τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἐπεβάρυνον τὸ Κράτος, καὶ ὅτι τῆς καταστάσεως τῆς σημερινῆς παραίτιος καὶ δημιουργὸς οὐδεὶς ἕτερος εἶναι, πλὴν τοῦ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ βεβαίως εἶμαι κατά τι νεώτερος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γορτυνίας, ἀλλὰ παρηκολούθησα τὴν ἐν γένει, ἰδίᾳ δὲ τὴν οἰκονομικὴν, ἱστορίαν τῆς πατρίδος μου, καὶ δὲν δύναμαι ν’ ἀφήσω ἄνευ ἀναιρέσεως τὸν προβληθέντα ἰσχυρισμὸν, ὅτι ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ δὲν συνετέλεσεν εἰς τὴν σημερινὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν. Οὐδένα ἔχω λόγον, οὐδὲ προτίθεμαι νὰ ψέξω τὴν ἐθνικὴν πολιτικήν· θὰ ἐξακριβώσω μόνον ὅσα αὕτη ἔσχεν ἢ παρήγαγεν ἀποτελέσματα ἐπὶ τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως. Τὸ ὅλον τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ ἔτους 1862 μέχρι σήμερον συνωμολογήθησαν εἰς βάρος τοῦ Κράτους, ἀνέρχονται εἰς 1,131,912,000. Κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1893 ὠφείλοντο 861,000,000, δηλαδὴ ἀπεσβέσθησαν ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ δάνεια ἐκ 270,000,000 δραχμῶν. Κατ’ ἐμὲ, ἐκ τῶν δανείων τούτων σχέσιν ἄμεσον πρὸς τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν ἔχουσι τὰ ἑξῆς δάνεια. Τὸ δάνειον παρὰ τῶν τριῶν Μεγάλων Δυνάμεων· νομίζω, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ δυνάμενος νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι τοῦτο δὲν ἔχει σχέσιν πρὸς τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν, ὅπως καὶ τὸ δάνειον τῆς Ἀνεξαρτησίας, τὸ συνομολογηθὲν κατὰ τὰ ἔτη 1824–1825. Νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀμφισβητηθῇ, ὅτι ἔχει σχέσιν πρὸς τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τὸ δάνειον ἐκ τοῦ μακαρίτου Ὄθωνος. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ἄσχετον πρὸς τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τὸ δάνειον παρὰ τῆς Βαυαρίας, τὸ πληρωθὲν ἐν ἔτει 1880, ἐκ 3 ἑκατομμυρίων. Ἐπίσης τὸ δάνειον τὸ συνομολογηθὲν κατὰ τὸ 1867 ἐξ 25,000,000. Εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας τοὺς ἀσχολουμένους εἰς τὴν μελέτην τῶν ἡμετέρων πραγμάτων, ὅτι συνωμολογήθη τὸ δάνειον τοῦτο, ἵνα χρησιμοποιηθῇ χάριν τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως. Δὲν ἤρκεσε μάλιστα τὸ δάνειον τοῦτο, ἀλλὰ μετά τινα ἔτη συνωμολογήθη ἕτερον δάνειον ἐξ 26,000,000, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ πλεῖστον ἐχρησιμοποιήθη εἰς τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης. Τὸ 1876 ἐγένετο δάνειον ἐκ 10 ἑκατομμυρίων χάριν στρατιωτικῶν ἀναγκῶν. Κατὰ τὸ 1879 συνωμολογήθη τὸ δάνειον τῶν φράγκων 60,000,000, σκοπὸς τοῦ ὁποίου ἦτο ἡ ἀπόσβεσις τῆς ὀφειλῆς ἡμῶν, τῆς πηγαζούσης ἐκ τοῦ ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δανείου, τοῦ συνομολογηθέντος χάριν τῆς κατὰ τὰ ἔτη 1877 καὶ 1878 ἐθνικῆς πολιτικῆς. Τὸ δάνειον τῶν 120,000,000 συνωμολογήθη καὶ ἐχρησιμοποιήθη εἰς τὰς ἐπιστρατεύσεις τῶν ἐτῶν 1880–1881. Τίς ἐξ ὑμῶν δὲν ἐνθυμεῖται, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1877 μέχρι τοῦ 1881 διετελοῦμεν ἐν καταστάσει πολιτικῇ ἀνωμάλῳ, ἐπιζητοῦντες τὴν ὑπὸ τοῦ Βερολινείου πρωτοκόλλου παραχωρηθεῖσαν ἡμῖν γραμμήν, καὶ διετηροῦμεν τὰς στρατιωτικὰς ἡμῶν δυνάμεις διαρκῶς, ὡς ἐν ἐπιστρατεύσει; Ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135,000,000 ἐπληρώθησαν λόγῳ ἐθνικῆς πολιτικῆς 21,500,000 φράγκα, δηλονότι ἐξωφλήθη ἓν προσωρινὸν δάνειον, συνομολογηθὲν χάριν τῶν ἀναγκῶν τῆς ἐπιστρατείας τοῦ 1885, πρὸς προμήθειαν πολεμικοῦ ὑλικοῦ ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς. Δὲν νομίζω δὲ, ἀνεξαρτήτως τῆς γνώμης, ἣν ἔχει ἕκαστος ἡμῶν περὶ τῶν ὑπαγορευσάντων αὐτὴν λόγων, ὅτι δύναταί τις νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ἡ ἐπιστρατεία ἐκείνη εἶναι ἄσχετος πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικήν. Ἐκ τοῦ δανείου τῶν 170,000,000 ἐξωφλήθη τὸ δάνειον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τὸ συνομολογηθὲν κατὰ τὸ 1877, τὸ μειωθὲν κατὰ τὸ 1879 καὶ αὐξηθὲν κατὰ τὸ 1880, ὅπερ ἀνήρχετο εἰς 68,000,000, πρὸς ἐξόφλησιν δὲ τούτου ἦτο ἀπαιτούμενον δάνειον ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου 100 ἑκατομμυρίων. Ἐν ὅλῳ χάριν τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς συνωμολογήθησαν δάνεια κεφαλαίου δραχμῶν 509,877,930, πρὸς ἐτησίαν ὑπηρεσίαν τῶν ὁποίων ἀπαιτεῖται ποσὸν δραχ. 27,873,947· ἐκ τούτων 25,197,150 εἰς χρυσὸν καὶ 2,175,797 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια. Ὁ πίναξ, ὃν ἔχω εἰς χεῖράς μου, ἀναγράφει ταῦτα ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ. Βλέπετε ἐκ τούτων, Κύριοι, ὅτι ἐκ τῶν 850,000,000, εἰς ὅσα ἀνέρχεται τὸ κεφάλαιον τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, τὸ πλεῖστον ἐπήγασεν ἐκ περιστάσεων καὶ λόγων ἐθνικῆς πολιτικῆς. Ἀλλ’ ὁ ἐκ Γορτυνίας ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ἔχων τὴν γνώμην, ὅτι ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ εἶναι πάντη ἀμέτοχος καὶ ξένη πρὸς τὰς αἰτίας τῶν ἐλλειμμάτων καὶ τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα ἐπαρουσίασαν οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν παρελθόντων ἐτῶν, ἰσχυρίσθη, σταματήσας εἰς σημεῖά τινα χρονικὰ καὶ ἐπικαλεσθεὶς ἀριθμούς τινας, ὅτι πάντα τὰ ἐλλείμματα καὶ τὰ δάνεια δὲν ὀφείλονται, εἰμὴ μόνον εἰς τὴν σπάταλον καὶ ἀσύνετον διαχείρισιν καὶ διοίκησιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν προηγουμέναις περιόδοις καὶ ἐν τῇ τελευταίᾳ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτὴς ἰσχυρίσθη, ὅτι κατὰ τὸ 1876 μεταξὺ ἐσόδων ἐκ δραχμῶν 35 ἑκατομμυρίων καὶ ἐξόδων ἐκ 38 ἑκατομμυρίων ὑπάρχει ἔλλειμμα ἐκ δρ. 3,470,000, τὸ δὲ χρέος τῆς Ἑλλάδος ἀνήρχετο κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἰς 7,768,121· παρέλειψεν ὅμως ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν χρήσεων 1862 ἕως τοῦ 1876, συμπεριλαμβανομένου, κατέλιπον ἐν ὅλῳ ἐλλείμματα δραχ. 64,742,057, εἰς ταῦτα δὲ προσθετέα εἰσὶ καὶ τὰ ἔκτακτα ἔξοδα, τὰ ἐπιβαρύναντα τὴν χρῆσιν τοῦ 1874, ἐκ δραχμῶν 5,949,440, ἤτοι ἐν ὅλῳ δραχ. 70,691,497. Εἰς ταῦτα δὲν συμπεριλαμβάνεται τὸ παρὰ τῶν τριῶν Δυνάμεων δάνειον ἐκ φράγκων 60,000,000, τὸ δάνειον τοῦ 1824 καὶ 1825 ἐξ 25,000,000 φράγκων, τὸ παρὰ τῆς Βαυαρίας ἐκ φρ. 2,912,000, τὸ τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος ἐκ δρ. 4,500,000· ὥστε τὸ ὅλον τοῦ κεφαλαίου τῶν δανείων ἀνήρχετο κατὰ τὸ 1876 εἰς 163,103,497, καὶ οὐχὶ εἰς 7,768,129, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτής. Τὰ μέχρι τοῦ 1876 ἐλλείμματα ὠφείλοντο εἰς τὰς πολιτικὰς ἀνωμαλίας, ὧν ἐγένετο παραίτιος ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1862, εἰς τὴν ἐπακολουθήσασαν αὐτὴν ἐλάττωσιν τῶν ἐσόδων, καθόσον αἱ πολιτικαὶ ἀνωμαλίαι δὲν ἐπάγονται, αὐταὶ καθ’ ἑαυτάς, μόνον δαπάνας, ἀλλ’ ἐπάγονται καὶ ἄλλα ἀποτελέσματα, ἐπηρεάζουσι τὰς εἰσπράξεις, ἐπηρεάζουσι τὰ ἔσοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ, οὕτω δὲ ἐξογκοῦνται τὰ ἐλλείμματα τῶν ἐτῶν ἐκείνων, κατὰ τὰ ὁποῖα ἐπικρατοῦσιν αἱ ἀνωμαλίαι. Ὀφείλονται τὰ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐλλείμματα καὶ εἰς τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης. Μετὰ τὸν σταθμὸν αὐτὸν τοῦ 1876 ὁ ἐκ Γορτυνίας ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐσταμάτησεν εἰς ἕτερον σταθμόν, εἰς τὸ ἔτος 1882, καὶ παραδέχεται, ὅτι μεταξὺ τοῦ 1876 καὶ 1882 ἔλαβον χώραν: αʹ) Αἱ δαπάναι τῆς ἐπιστρατείας τοῦ 1877. βʹ) Αἱ δαπάναι πρὸς ἀνακαίνισιν τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ στρατοῦ, πρὸς ἀνακαίνισιν τοῦ πυροβολικοῦ καὶ πρὸς πλήρωσιν τῶν ἀποθηκῶν τοῦ στρατοῦ· καὶ γʹ) Αἱ δαπάναι τῆς ἐπιστρατεύσεως τῶν ἐτῶν 1880 καὶ 1881. Προσθετέαι δὲ εἰς ταύτας εἰσὶ καὶ αἱ δαπάναι τῆς καταλήψεως τῶν νέων ἐπαρχιῶν, κατ’ ἐμέ. Εἰς τὸ δημόσιον χρέος, ἕνεκα τῶν λόγων τούτων, προσετέθησαν: 1) Δάνειον δι’ ἐκτάκτους στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς ἀνάγκας ἐκ φρ. 10,000,000. 2) Αὔξησις ἐντόκων γραμματίων 14,000,000. 3) Δάνειον ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ 31,000,000. 4) Δάνειον πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐκ φρ. 60,000,000. 5) Αὔξησις δανείου ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐκ δρ. 65,000,000. 6) Δάνειον διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐπιστρατείας ἐκ φρ. 120,000,000, καὶ 7) Δάνειον τῆς ὁδοποιίας κατὰ τὸ 1882 ἐκ δραχμῶν 18,000,000, καθόσον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτὴς τὸν δεύτερον αὐτοῦ σταθμὸν προσδιώρισεν εἰς τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1882. Εἰς τὴν περίοδον λοιπὸν τῶν ἐτῶν 1876 ἕως 1882 συνωμολογήθησαν δάνεια ἐκ δρ. 318,000,000. Προστιθεμένων τῶν ἀνωτέρω 163,103,497, ἔχομεν ἐν ὅλῳ κεφάλαιον δανείων 481,103,497. Ἀλλ’ ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτὴς, ὅτι κατὰ τὴν οἰκονομικὴν περίοδον τῶν ἐτῶν 1882–1884 προσετέθησαν αὐξήσεις φόρων 9 ἑκατομμυρίων, πλὴν τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων. Ἀλλ’ αἱ αὐξήσεις φόρων κατὰ τὴν περίοδον ταύτην τῶν ἐτῶν 1882, 1883 καὶ 1884 δὲν ἀνέρχονται εἰς 9 ἑκατομμύρια, ἀλλ’ εἰς μόνον 4,800,000. Εἶναι δὲ τοῖς πᾶσι γνωστόν, ὁποῖοι κατὰ τὴν περίοδον ταύτην ἐπεβλήθησαν φόροι:

Οὗτοί εἰσιν ἐν ὅλῳ οἱ φόροι, οἱ ὁποῖοι ἐπεβλήθησαν κατὰ τὴν περίοδον τῶν ἐτῶν 1882–1884. Ἀλλ’ εἶχε προηγουμένως καταργηθῆ, τῇ πρωτοβουλίᾳ αὐτοῦ τούτου τοῦ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ δεκάτη, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπῆλθεν ἐλάττωσις εἰς τὰ ἔσοδα κατὰ δραχ. 2,000,000. Εἶχε μεταβληθῆ τὸ δασμολόγιον πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ μείνωσιν ἀτελεῖς αἱ πρῶται ὗλαι καὶ τὰ εἴδη τῆς πρώτης ἀνάγκης τοῦ λαοῦ, ἐκ τούτου δ’ ἐπῆλθεν ἐλάττωσις ἐκ δραχμῶν 1,000,000. Εἶχε καταργηθῆ ἡ τελωνειακὴ ζώνη τῆς μεθοριακῆς γραμμῆς, ἵνα παρασχεθῶσιν εὐκολίαι εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν τῆς Θεσσαλίας, καὶ ἐκ τούτου ἐπῆλθεν ἐλάττωσις δραχ. 300,000· ὥστε ἐπεβλήθησαν μὲν φόροι ἐκ 4,800,000, ἀλλ’ ἐγένοντο καὶ ἐλαττώσεις ἐκ δραχμῶν 3,300,000. Μετὰ τοῦτο ὁ ἐκ Γορτυνίας ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἰσχυρίσθη, ὅτι ἐν τῇ περιόδῳ τῶν ἐτῶν 1887–1889 ἐνομοθετήθησαν νέοι φόροι καὶ αὐξήσεις τῶν ὑπαρχόντων φόρων, ἐκ τῶν μεταβολῶν δὲ τούτων προέκυψεν αὔξησις ἐσόδων κατὰ δραχμὰς 20,714,034. Ἐνομοθετήθησαν τὰ μονοπώλια, ἐξ ὧν κατὰ τὸ 1891 τὸ Δημόσιον εἰσέπραξεν 9,689,043. Ὠργανώθη ἡ φορολογία τοῦ καπνοῦ καὶ τὰ κοπτήρια, τὰ ὁποῖα ἀπέδωκαν κατὰ τὸ 1890 δραχ. 3,806,304, ἤτοι ἐν ὅλῳ ηὐξήθησαν οἱ φόροι, κατ’ αὐτὸν, κατὰ ποσὸν δραχ. 34,209,381. Βραδύτερον θὰ συζητήσω ἐπὶ τῶν λόγων, οἵτινες προεκάλεσαν τὴν φορολογίαν, τὴν ἐπιβληθεῖσαν ἀρχομένου τοῦ 1887. Βεβαίως ἐπῆλθεν αὔξησις ἐσόδων, ὅπως ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων ἀντέχῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, ἀλλὰ δὲν ἦτο ἡ αὔξησις ὁποία παρεστάθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας Βουλευτοῦ· ἡ ὅλη αὔξησις τῶν ἐτῶν τούτων ἀνέρχεται κατ’ ἀνώτατον ὅρον εἰς 20,913,130, ἀντὶ τῶν παρασταθέντων 34,209,381. Τὴν ἐπελθοῦσαν αὔξησιν ἔχομεν βεβαιωμένην ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν τῶν ἐπισήμων, διότι τὰ ἔσοδα τῶν ἐτῶν:

Ἐκ τοῦ ποσοῦ ὅμως τούτου δέον ν’ ἀφαιρεθῇ ἡ φυσικὴ, ἡ προϊοῦσα αὔξησις (plus-value), τῶν φόρων τῶν μηδεμίαν ὑποστάντων μεταβολήν. Δὲν πρέπει δὲ νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι ὁ ἰσχυρισμὸς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας Βουλευτοῦ, ὅτι προσετέθησαν τὰ μονοπώλια καὶ ἐκ τῶν μονοπωλίων ηὔξησαν αἱ δημόσιαι εἰσπράξεις κατὰ δέκα ἑκατομμύρια, δὲν εἶναι ἀκριβὴς, οὐ μόνον διότι καὶ πρὸ τοῦ 1887 εἶχον τὰ μονοπώλια καθιερωθῆ τῇ πρωτοβουλίᾳ τοῦ ἰδίου, ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἀλλὰ πρὸ πάντων, διότι ἡ σύστασις τῶν μονοπωλίων ἐπήνεγκεν ἐλάττωσιν τῶν εἰσαγωγικῶν τελῶν, διότι τὸ πετρέλαιον εἰσαγόμενον ἐφορολογεῖτο βαρύτατα, τὸ δὲ ἐπιβαλλόμενον ἐπ’ αὐτοῦ εἰσαγωγικὸν τέλος ἐχρησίμευσεν ὡς βάσις πρὸς κανονισμὸν τῆς τιμῆς, εἰς ἣν ἔδει νὰ πωλῆται ὑπὸ τῆς ἑταιρίας τῶν Μονοπωλίων, καθόσον ἡ ὑπαγωγὴ τοῦ πετρελαίου εἰς μονοπώλιον τοῦ Κράτους ὑπηγορεύθη ὑπὸ μόνου τοῦ σκοποῦ τῆς καταστολῆς τοῦ λαθρεμπορίου. Οὐδ’ ἡ πρόσοδος τῶν καπνοκοπτηρίων ἀποτελεῖ ὅλως νέαν προσθήκην φόρων τῆς περιόδου ταύτης, καθόσον, ὡς γνωστὸν, ἡ φορολογία αὕτη εἶχεν εἰσαχθῆ κατὰ τὴν περίοδον 1882–1884, ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὸ 1885 τὸ σύστημα τῆς φορολογίας εἶχε μεταβληθῆ τῇ εἰσηγήσει τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας Βουλευτοῦ, ἐπανῆλθε κατὰ τὸ 1887 τὸ σύστημα τῶν καπνοκοπτηρίων. Ἀποκρούων τὸν ἐκ Κερκύρας ἀξιότιμον Βουλευτὴν, ὁ ἐκ Γορτυνίας κύριος Βουλευτὴς ἰσχυρίσθη, ὅτι κατὰ τὸ 1882 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους ἀπῃτοῦντο μόνον δραχ. 20 ἑκατομμύρια· εἰς ταῦτα προσθετέα τὰ ἐλλείμματα:

Ἐνταῦθα εἶναι προσῆκον νὰ διορθωθῶσι λογιστικά τινα λάθη, εἰς τὰ ὁποῖα περιέπεσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτής.

ὥστε ἔλλειμμα κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1887 δὲν ὑπῆρξεν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτὴς ἀνεβίβασε τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1887 εἰς 24,278,448, διότι συνυπελόγισεν ἐκ λάθους ὡς ἔλλειμμα καὶ τὸ πληρωθὲν ἐκ δανείων ποσὸν πρὸς ἀπόσβεσιν προηγουμένων δανείων ἐκ δραχμῶν 16,336,189.

Οὕτω δὲ τὸ πραγματικὸν ἔλλειμμα τῆς χρήσεως 1888 ἀνῆλθεν εἰς 2,499,463. Καὶ ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν τοῦ 1889 περιέπεσεν εἰς λάθος σπουδαιότερον, ἀναγράψας τὸ ἔλλειμμα αὐτῆς ὡς ἀνελθὸν εἰς 85,007,671.

Ὥστε τὸ πραγματικὸν ἔλλειμμα τῆς χρήσεως 1889 ἀνῆλθεν εἰς 2,658,374. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ὑπελόγισεν ὡς ἔλλειμμα ἐκ λάθους καὶ τὰ πληρωθέντα ἐκ τοῦ προϊόντος τῶν δανείων πρὸς ἀπόσβεσιν προηγουμένων χρεωλυτικῶν δανείων·

Ὡς ἐκ τοῦ λάθους τούτου ἐξώγκωσε τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ 1889. Τὰς ἀνωτέρω παρατηρήσεις, ἐφ’ ὅσον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτὴς προέβαλεν ἰσχυρισμῶν καὶ ἐφ’ ὅσον προέταξεν ἀριθμῶν, ὅπως ἀποκρούσῃ τὸν ἐκ Κερκύρας κ. Βουλευτὴν, ἔκρινα ἀναγκαῖον νὰ μεταδώσω εἰς τὴν Βουλήν, διότι ἐκ τῆς ἐπανορθώσεως τῶν λογιστικῶν σφαλμάτων, εἰς ἃ περιέπεσεν, ἀποδεικνύεται τὸ ἀντίθετον ἐκείνου, ὅπερ ἐπεχείρησε ν’ ἀποδείξῃ. Μετὰ τὴν παρέκβασιν ταύτην ἐπανέρχομαι εἰς τὴν μελέτην τῶν ἀποτελεσμάτων, ἅτινα παρήγαγεν ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν πολιτικὴ ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Εἰμὶ δὲ ἠναγκασμένος ν’ ἀσχοληθῶ ἐπ’ ὀλίγον ἔτι εἰς τὴν οἰκονομικὴν περίοδον τὴν πρὸ τοῦ 1882. Κατὰ τὴν πρὸ τοῦ 1882 περίοδον πολλαὶ ἐγένοντο ἐν τῷ ἡμετέρῳ Κοινοβουλίῳ συζητήσεις καὶ περὶ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς καὶ περὶ τῶν ἐλλειμμάτων, τὰ ὁποῖα κατέλιπον αἱ χρήσεις τῶν ἐτῶν ἐκείνων. Θέλω δὲ περιορισθῆ νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἀποσπάσματα ἀγορεύσεων ἐγκρίτων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Κατὰ τὸ 1869, συζητουμένης τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἐγένετο συζήτησις περὶ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ὡς ἐπαγομένης βάρη εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους καὶ ὡς προκαλούσης ἐλλείμματα. Τότε ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος, λαβὼν τὸν λόγον, εἶχεν ὑποβάλει παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Μετὰ ἐξηγήσεις μακρὰς περὶ τῶν θυσιῶν, εἰς ἃς ὑπεβλήθη ἡ Ἑλλὰς διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ 1866–1868 ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης, προσέθηκεν (ἀναγινώσκει): «Αὐτὰ μὲν ὡς πρὸς τὸ παρελθόν, ὡς πρὸς δὲ τὸ μέλλον ἂς μὴ λησμονῶμεν εἰς τὸ ἐφεξῆς, ὅτι ἡ Ἀνατολὴ ἀνήκει εἰς τὸν πολιτισμόν, καὶ ἡ ἰσχύουσα φυλὴ θέλει εἶσθαι ἐκείνη, ἥτις θὰ προάξῃ τὸν πολιτισμόν. Καὶ αὕτη εἶναι ἡ Ἑλληνικὴ, ὡς μᾶλλον ἀληθὴς καὶ γνησία ἀντιπρόσωπος τοῦ πολιτισμοῦ. Ἂς προαγώμεθα λοιπὸν καὶ ἂς ὑποστηρίζωμεν τὴν προαγωγὴν τῆς φυλῆς αὐτῆς, χωρὶς ἡ προαγωγή της νὰ φέρῃ δυσκολίαν εἰς τὴν προαγωγὴν τῶν ἄλλων φυλῶν, καὶ ἂς ἀναπτυσσώμεθα ἐν ἀδελφότητι καὶ ὁμονοίᾳ καὶ οὐχὶ διαπληκτιζόμενοι. Τὸ ἐνεργὸν κέντρον τῶν ἐργασιῶν ὅμως εἶναι ἡ Ἑλλάς· ἐντεῦθεν δὲ θέλει δίδεσθαι ἡ συνδρομὴ καὶ ἡ ὤθησις. Ἂς φροντίσωμεν ἡμεῖς πρῶτον νὰ προαχθῶμεν ἐσωτερικῶς, ἵνα δυνάμεθα νὰ ἐπαρκῶμεν. 30 χρόνους μᾶς ἐκώφαναν μὲ τὰς συμβουλὰς, νὰ μὴ καταναλισκώμεθα εἰς προπαρασκευὰς καὶ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς ἀμύνης. Ὅταν δὲ ἔληξαν τὰ 30 ἔτη καὶ ἐπαρουσιάσθη ἀνάγκη, μᾶς εἶπον: «ἡσυχάσατε, εἶσθε ἀνέτοιμοι· ἔχετε διὰ τοῦτο ἄδικον· τί νὰ κάμωμεν;» 30 ἔτη παρῆλθον, καὶ ἰδοὺ ἡμεῖς γυμνοὶ καὶ ἀνέτοιμοι, ὥστε νὰ μὴ δυνηθῶμεν νὰ ὑψώσωμεν ἰσχυρὰν τὴν φωνὴν καὶ νὰ τὴν ὑποστηρίξωμεν· «πρέπει ἕνεκα τούτου νὰ ὑπογράψω», μᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις. Ἂς χρησιμεύσῃ λοιπὸν τὸ πάθημα αὐτὸ ὡς μάθημα, καὶ ἂς φροντίσωμεν διὰ τὸ μέλλον, οὐχὶ περιοριζόμενοι εἰς τὸν μικρὸν προϋπολογισμόν μας, ὁ ὁποῖος δὲν ἀρκεῖ μόνον νὰ περιέχῃ οἰκονομίας, ἀλλὰ καὶ νὰ κανονίζῃ τὰς ἀνάγκας τὰς ἀληθεῖς τοῦ τόπου, καὶ νὰ προβλέπῃ αὐτὰς, νὰ οἰκονομῇ δὲ περιττά, καὶ ν’ ἀντιπροσωπεύῃ τοῦ λοιποῦ μίαν πολιτικὴν, μίαν ἰδέαν.» Ἡ ἀγόρευσις αὕτη τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου προεκλήθη ἐκ τῶν γενομένων συζητήσεων περὶ τῶν θυσιῶν, εἰς τὰς ὁποίας ὑπέβαλε τὸ Κράτος ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης καὶ τοῦ ἐκ ταύτης προκληθέντος γεγονότος, ὅτι αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις κοινὸν συνέταξαν πρωτόκολλον περὶ τῆς καταπαύσεως τῶν ἐπαναστατικῶν κινημάτων τῆς Κρήτης, προσεκλήθη δὲ ἡ Ἑλλὰς νὰ προσχωρήσῃ εἰς τὸ πρωτόκολλον τοῦτο, ἐξ οὗ ἐπῆλθε καὶ κυβερνητικὴ μεταβολή. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ὑπάρχουσι πολλοὶ οἱ φρονοῦντες, ὅτι μέχρι τοῦ ἔτους 1881 τὰ ἐλλείμματα, τὰ παρουσιαζόμενα ἐν τοῖς ἀπολογισμοῖς, ἦσαν ἀνάξια λόγου, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν κατάστασις ἦτο ἀνθηρὰ, καὶ τοιαύτη παρεδόθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1882. Ἐγὼ εἶχον τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέλος τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ, ἐνθυμοῦμαι δὲ πολλὰς συζητήσεις γενομένας ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ οἰκονομικοῦ. Πολλοὶ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἐκ τῶν σήμερον ζώντων καὶ ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀπῆλθον, ὡμίλησαν ἐπανειλημμένως κατὰ τῶν ἐλλειμμάτων τούτων, καὶ συνέστησαν τὸν περιορισμὸν τῶν δαπανῶν, διότι ὑπῆρχον τότε τινὲς ἐκ τῶν ῥητόρων τῆς Βουλῆς, οἱ ὁποῖοι δὲν συνεμερίζοντο τὴν γνώμην τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου. Δὲν ἐτόλμων μὲν φανερὰ νὰ ἐκφράσωσι τὴν γνώμην αὐτῶν, ἀλλὰ τὴν ὑπεδείκνυον, κατακρίνοντες τὰ ἐλλείμματα, τὰ ὁποῖα ἐπαρουσιάζοντο εἰς τοὺς ἀπολογισμοὺς ἡμῶν, καὶ ἰσχυρίζοντο, ὅτι ἔπρεπε νὰ περιορισθῶμεν μόνον εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν διοίκησιν, καὶ νὰ κανονίσωμεν τὰ ἔξοδα ἡμῶν ἐν ἰσοζυγίῳ πρὸς τὰ ἔσοδα, ὥστε νὰ μὴ ἔχωμεν ἐλλείμματα. Ἀλλ’ ἡ γνώμη αὐτῶν ἦτο ἀσθενεστέρα, οἱ κρατοῦντες δὲ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην ἦσαν οἱ μᾶλλον ἐνθουσιώδεις ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς. Ὡς ἐκ τούτου δὲ εἰς τὴν περίοδον τὴν μέχρι τοῦ 1881 βλέπομεν ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος αὐξανόμενα τὰ ἐλλείμματα. Ἐπίεζον ἀληθῶς τὴν χώραν αἱ ἐκ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς ἀνωμαλίαι, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἐπαρουσιάζοντο καὶ ἐλλείμματα μεταξὺ τακτικῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Συζητουμένου τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1870 τὴν 20 Ὀκτωβρίου 1869, ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἔλεγεν (ἀναγινώσκει): «Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1870, ψηφιζόμενος ὅπως ὑπεβλήθη, θέλει παρουσιάσει μέγα ἔλλειμμα, καὶ οὐχὶ, ὡς φρονοῦσιν οἱ κ.κ. Ὑπουργοί, περίσσευμα· διότι τὰ μὲν ἔσοδα δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναβιβασθῶσιν ἐπέκεινα τῶν 31 μέχρι 32 τὸ πολὺ ἑκατομμυρίων, ἀφοῦ οὔτε ἡ χρῆσις τοῦ 1867 οὔτε ἡ χρῆσις τοῦ 1868 ἔδωκε περισσότερα, τὰ δὲ ἔξοδα ἀναβιβάζονται εἰς 34 ἑκατομμύρια. Ἐὰν δ’ ἀφαιρέσητε ἀπὸ αὐτὰ ἓν ἑκατομμύριον διὰ τὰς ἀδιαθέτους πιστώσεις, μένουσι 33 ἑκατομμύρια, ἀλλ’ εἰς αὐτὰ πρέπει νὰ προσθέσητε 1,000,000 τοὐλάχιστον διὰ τὰ ποσοστὰ, τὰς ἀποδοχὰς τοῦ χαρτοσήμου, τὴν τροφοδοσίαν τοῦ στρατοῦ καὶ ἄλλα τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα κακῶς, κατ’ ἐμὲ, ἀφῃρέθησαν ἐκ τῶν εἰδικῶν προϋπολογισμῶν, καὶ τότε τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους θέλουν ἀναβιβασθῆ πράγματι εἰς 34,000,000. Ἐὰν δὲ πραγματοποιηθῇ καὶ τὸ δάνειον τῶν 9,000,000 φράγκων, διὰ τὸ ὁποῖον ἐψηφίσατε πρὸ πολλοῦ τὸν νόμον, θέλετε ἔχει ἀκόμη προσθήκην δαπάνης ἐκ δρ. 1,200,000. Ἀπορῶ μάλιστα, πῶς διέφυγε τοῦτο τῆς προσοχῆς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ σημειοῖ εἰς τὸν προϋπολογισμόν του διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ προκειμένου δανείου μόνον 720,000 δρ. Τὸ δάνειον τοῦτο σύγκειται ἐξ 9,000,000 φράγκων, κατὰ δὲ τὰς ἐλπίδας, τὰς ὁποίας εἶχεν ἡ Κυβέρνησις ἐν καιρῷ τῆς συντάξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἔμελλε νὰ συνομολογηθῇ ἐντὸς τοῦ Αὐγούστου, καὶ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου ἔπρεπε νὰ καταβληθῇ ὁλόκληρον ἐντὸς 4 μηνῶν, ἤτοι ἐντὸς τοῦ τρέχοντος ἔτους· ἑπομένως ἡ πληρωμὴ τοῦ χρεωλυσίου καὶ τῶν τόκων ἤθελεν ἀρχίσει ἀπὸ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1870, καὶ ἐπειδὴ ἔμελλε νὰ γείνῃ ἡ ἐξόφλησις εἰς ἐννέα ἔτη καὶ εἰς ἑξαμηνιαίας δόσεις, ἦτο ἀνάγκη νὰ σημειωθῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1870 ἓν ἑκατομμύριον φράγκων διὰ κεφάλαιον καὶ 900,000 διὰ τοὺς τόκους τοῦ πρώτου ἔτους, ὥστε διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τούτου χρειάζονται 2,000,000 καὶ οὐχὶ 720,000 δραχμῶν. Ἂν λοιπὸν πραγματοποιηθῇ τὸ δάνειον τοῦτο, ὅπερ εὔχομαι νὰ γείνῃ, ἵνα παύσῃ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, τότε πρέπει νὰ προσθέσητε εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1870 καὶ ἓν ἥμισυ ἔτι ἑκατομμύριον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ, καὶ τότε τὰ ἔξοδα τοῦ 1870 δὲν δύνανται νὰ ἦναι ὀλιγώτερα τῶν 35,000,000 ἢ 36 ἑκατομμυρίων, ἐπειδὴ δὲ τὰ ἔσοδα δὲν ἠμποροῦν νὰ ἦναι πλειότερα τῶν 32 ἑκατομμυρίων, θέλει προκύψει ἔλλειμμα 4 περίπου ἑκατομμυρίων καὶ οὐχὶ περίσσευμα, ὡς λογαριάζει ὁ κ. Ὑπουργός. Ἀλλὰ μὴ νομίσητε, ὅτι αἱ ὑποχρεώσεις τοῦ Δημοσίου περιορίζονται ἕως ἐδῶ· ἔχομεν καὶ ἑτέρας ἐκκρεμεῖς ὑποχρεώσεις, περὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια, διότι δὲν συμφέρει νὰ παρατείνηται ἡ ἐκκρεμότης αὐτῶν. Μεταξὺ τούτων ἀναφέρω τὰ ὀφειλόμενα ἀπὸ ἔξοδα κεκλεισμένων χρήσεων, τὰ ὁποῖα ἀναβαίνουν εἰς δύο ἑκατομμύρια καὶ ἐπέκεινα. Μόνον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν γνωρίζω, ὅτι μέχρι τοῦ 1866 εἶχε τοιαῦτα ἔξοδα ἐκ δραχ. 1,358,000, ἐκτὸς τοῦ ἐλλείμματος, ὅπερ ὑπάρχει ἀπὸ τῆς μεσοβασιλείας εἰς τὰ στρατιωτικὰ ταμεῖα καὶ τὸ ὁποῖον ὑπερβαίνει τὰς 300,000, ἡ μὴ τακτοποίησις δὲ τῶν δαπανῶν τούτων ἀναγκάζει, ὡς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀναφέρει εἰς τὴν ἔκθεσίν του, τοὺς δικαιουμένους λαμβάνειν νὰ καταφεύγωσιν εἰς τὰ δικαστήρια, καὶ οὐ μόνον ὑποχρεοῦται τὸ Δημόσιον νὰ πληρόνῃ τὸ κεφάλαιον καὶ τοὺς τόκους, ἀλλ’ ἀκόμη συμβαίνει τὸ ἄτοπον τοῦ νὰ καταστρέφηται ἡ οἰκονομία τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι τὰ χρέη ταῦτα πληρόνονται ἀπὸ τὰς δικαστικὰς ἀποζημιώσεις, καὶ οὕτω διαφεύγουν καθ’ ὁλοκληρίαν τὸν ἔλεγχον τῆς Βουλῆς, ἐνῷ πᾶσα ὑπέρβασις πρέπει κατὰ τὸν λογιστικὸν νόμον νὰ ψηφίζηται εἰδικῶς ἀπὸ τὴν Βουλήν. Περὶ ὅλων τούτων εἶναι ἀνάγκη νὰ ληφθῇ πρόνοια, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐπαναπαυώμεθα μὲ τὴν ἰδέαν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς θέλει ἔχει περίσσευμα. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν ὅλοι ἀπὸ τοῦδε, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν κατάστασις εἶναι λίαν δυσχερὴς, ὅτι, ἂν δὲν λάβωμεν μέτρα γεναῖα καὶ ἡρωϊκὰ, θέλομεν εὑρεθῇ ἐντὸς ὀλίγου εἰς κρίσιν οἰκονομικὴν, ἐξ ἧς δὲν θὰ ἦναι πολὺ εὔκολον νὰ ἐξέλθωμεν, διότι ἐξηντλήθησαν ὁλοσχερῶς οἱ ἔκτακτοι πόροι. Τὸ Δημόσιον τῆς Ἑλλάδος στερεῖται πίστεως, καὶ ἐὰν ἕως τώρα εὑρέθησαν μερικὰ δάνεια, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι ἐνεχυριάσαμεν τὰ τελωνεῖά μας, ἀλλ’ αἱ εἰσπράξεις τῶν τελωνείων κινδυνεύουν νὰ ἐξαντληθῶσι καθ’ ὁλοκληρίαν, διατεθεῖσαι ὅλαι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων· πρέπει νὰ λάβωμεν πάντες ὑπ’ ὄψιν, ὅτι οὔτε πρέπει, οὔτε δυνάμεθα νὰ καλύπτωμεν μὲ δάνεια τὰ ἐλλείμματά μας, καὶ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ὡρίμως περὶ τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένῃ εἰς τὸν προϋπολογισμόν της, ὀφείλει νὰ σημειώσῃ μὲ περισσοτέραν ἀκρίβειαν τὰ διάφορα ἔξοδα, ἐκτὸς δὲ τούτων, πρέπει νὰ προσθέσῃ καὶ τὰς ἄλλας ἐκκρεμεῖς ὑποχρεώσεις τοῦ Δημοσίου, ἢ τοὐλάχιστον νὰ προσαγάγῃ ἀκριβῆ αὐτῶν σημείωσιν, διὰ νὰ σκεφθῶμεν κατὰ ποῖον τρόπον δυνάμεθα νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς ὅλα ταῦτα.» Ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ ἦτο ὁ ἐκ Γορτυνίας ἀξιότιμος Βουλευτής, ὅστις ἀπαντῶν εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον ἔλεγε τὰ ἑπόμενα (ἀναγινώσκει): «Ἂν τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ 1867 ἐδαπάνησε τὰς τακτικὰς δαπάνας καὶ 7,000,000 ἐκ δανείων, ἂν τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ 1868 ἐδαπάνησε τὰς τακτικὰς δαπάνας καὶ 8 ἑκατομμύρια, τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ 1869 ἐδαπάνησε τὰς τακτικὰς δαπάνας καὶ μόνον 1,865,000 διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ 1869. Ἂν, Κύριοι, εὑρίσκητε τοῦτο σπάταλον, εἰς σᾶς κεῖται νὰ τὸ εἴπητε. Καὶ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι αἱ περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἦλθεν αὕτη ἡ Κυβέρνησις, ἦσαν ὁμαλαί; ὅτι δὲν εἶχε παρὰ νὰ φροντίσῃ περὶ τῶν ἀναγκῶν τῆς τακτικῆς διοικήσεως, τῆς συνήθους; Καὶ ἐλησμονήσατε, ὅτι αἱ περιστάσεις ἦσαν λίαν ἀνώμαλοι; Ἀναφέρω τὴν ἐποχὴν αὐτὴν, διὰ νὰ ἀναμνήσω εἰς τὸν φίλον μου κύριον Κουμουνδοῦρον μίαν ἄλλην παραπλησίαν ἐποχήν· ἀναμιμνήσκων δὲ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, νὰ καταδείξω ποίας συνεπείας ἀφῆκε, καὶ νὰ τὸν παρακαλέσω νὰ ἦναι ἐπιεικής, κρίνων ἐπὶ τῶν συνεπειῶν, τὰς ὁποίας ἀφῆκεν ἡ ἀνώμαλος πολιτικὴ τοῦ 1868 εἰς τὸ 1869. Εἰς μίαν ἄλλην ἐποχὴν (ἐννοῶ τὴν ἐποχὴν τοῦ 1854) ὑπῆρξαν παραπλήσια γεγονότα ἐν τῇ γενικῇ πολιτικῇ τοῦ τόπου, ἴσως δὲ αἱ ἀφορμαὶ δὲν ἦσαν τοιαῦται, ὁποῖαι αἱ τοῦ 1866 καὶ 1867, διὰ νὰ προκαλέσωσι τὸ ἐνδιαφέρον ὅλων τῶν Ἑλλήνων, ὡς ἐγένετο ὑπὲρ τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης. Ἴσως αἱ περιστάσεις τοῦ 1854 δὲν ἦσαν τοιαῦται, ὥστε νὰ ἐξάψωσι τὸν ἐθνικὸν ἐνθουσιασμὸν, ὅπως ἡ τῆς Κρήτης ὑπόθεσις. Ἠξεύρετε μετὰ τὴν καταστροφὴν τῆς ὑποθέσεως τοῦ 1854 εἰς ποίας περιπετείας εὑρέθη τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος; Ἡ δημοσία ἀσφάλεια εἶχεν ἐντελῶς ἐκλείψει· λησταὶ συνδιεπορθμεύοντο ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ πορθμείου ἐπὶ τοῦ Ἀχελῴου μετὰ στρατιωτῶν τῆς δημοσίας δυνάμεως, χωρὶς νὰ ἦναι δυνατὸν εἰς τοὺς στρατιώτας νὰ ἐπιθέσωσι τὰς χεῖρας τοῦ νόμου ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτῶν· αὐτὴ ἡ πρωτεύουσα τῶν Ἀθηνῶν ἠπειλήθη ὑπὸ ληστῶν καὶ ληστρικαὶ πράξεις ἐγένοντο εἰς τὰ πρόθυρα αὐτῆς, εἰς τὴν Ἁγίαν Τριάδα, εἰς τὸ Ψυχικόν. Τὰ ὀνόματα τῶν λησταρχῶν εἶχον γείνει τοσοῦτον γνωστά, ὥστε δέος κατελάμβανεν αὐτοὺς τοὺς κατοίκους τῶν Ἀθηνῶν, καὶ ἔπρεπε νὰ παρέλθωσι δύο ἔτη, ἔπρεπε νὰ καταβληθῶσι μεγάλα κεφάλαια, ἔπρεπε νὰ καταβληθῇ μεγάλη προσπάθεια, διὰ νὰ δυνηθῇ ν’ ἀποκατασταθῇ ἡ δημοσία ἀσφάλεια. Καὶ, Κύριοι, παραπονεῖσθε ἐφέτος, ὅτι ἐντὸς ὀκτὼ μηνῶν ἡ δημοσία ἀσφάλεια δὲν ἔχει οὕτως εὐαρέστως, ὥστε νὰ διέρχηταί τις καὶ τοὺς μεθορίους νομοὺς ἐν ἀσφαλείᾳ; Κύριοι, τὸ λέγω πρὸς τιμὴν ὅλων, ὅτι ἡ κατάστασίς μας ἡ σημερινὴ δὲν εἶναι ὡς ἐκείνη τοῦ 1855, καὶ ἐλπίζω σὺν τῇ βοηθείᾳ τοῦ Θεοῦ νὰ ἀπαλειφθῇ ἐντελῶς τὸ ὄνειδος, τὸ ὁποῖον προσάπτουσιν εἰς τὴν πατρίδα ἡμῶν οἱ ἐχθροὶ αὐτῆς, αἰωνίως μνημονεύοντες τῆς ληστείας, διὰ νὰ παραστήσωσιν εἰς τὴν Εὐρώπην τὴν ἠθικότητα τῆς κοινωνίας μας. Καὶ τί ἄλλο ἠδύνατο νὰ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτή; Κυβέρνησις, ἐλθοῦσα κατὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν αὐτὴ ἡ κοινωνία τῶν Ἀθηνῶν ἦτο ἀνάστατος; καθ’ ἣν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λάβῃ κανεὶς ὑπ’ εὐθύνην του τὴν ἀσφάλειαν τῆς πόλεως αὐτῆς ταύτης, διότι εἶχε συῤῥεύσει πληθὺς ἀνθρώπων, ἕνεκα τῶν διαδόσεων τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως περὶ προσεχοῦς κατὰ τῆς Τουρκίας πολέμου; καθ’ ἣν ἐποχὴν 35 χιλιάδες ἀδελφῶν Κρητῶν ἐπρόκειτο νὰ διατραφῶσι; καθ’ ἣν ἐποχὴν εἶχον συῤῥεύσει πάντες οἱ ὑπὸ τῆς Τουρκίας ἀπελαθέντες ἐκ τῆς χώρας των συμπολῖται ἡμῶν; Ἐν τοιαύτῃ ἐποχῇ κληθεῖσα ἡ Κυβέρνησις, τί ἠδύνατο νὰ πράξῃ περισσότερον; Καὶ ὅμως κατώρθωσε νὰ φέρῃ μικρὸν ἀποτέλεσμα.» Τὴν ὁμιλίαν τοῦ ἐκ Γορτυνίας ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἀνέγνων, διὰ νὰ ὑπομνήσω εἰς αὐτὸν, ὅτι δὲν εἶχε δίκαιον, ἀποκρούσας τὸν ἐκ Κερκύρας ἀξιότιμον συνάδελφον, ἰσχυρισθέντα, ὅτι ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ δὲν εἶναι ἀμέτοχος εἰς τὰ ἐλλείμματα καὶ εἰς τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἐπεβάρυναν τὸν προϋπολογισμόν. Καὶ εἰς ἕτερον σημεῖον ὑπὸ ἔννοιαν οἰκονομικὴν σταματῶ. Λαμβάνω ὑπὸ σημείωσιν τὰ γενόμενα ἐν τῇ συζητήσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1879. Αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἡ ὁποία ἐξεπροσώπει τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου, διὰ τῆς πρὸς τὴν Βουλὴν ἐκθέσεώς της κατέκρινε τὸν προϋπολογισμὸν, ὅπως συνετάχθη, διότι κατέλειπεν ἔλλειμμα, καὶ συνεβούλευε νὰ γένωνται οἰκονομίαι, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν ἐγένοντο. Ἡμεῖς ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ ἀπετελοῦμεν μικρὰν κοινοβουλευτικὴν δύναμιν, μετείχομεν ὅμως πασῶν τῶν συζητήσεων ἰδίως ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ θέματος· ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι, συζητουμένου τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1879, ζητήσας τὸν λόγον, κατέδειξα τὰ ἐλλείμματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἤθελε καταλήξει ἡ χρῆσις τοῦ ἔτους ἐκείνου, καὶ, ἵνα μὴ ἰδίαν ὑποβάλω πρότασιν, ἀνέμνησα τὴν πρότασιν τοῦ κ. Σωτηροπούλου, πρότασιν τὴν ὁποίαν ἀπεμιμήθη καὶ ἡ μειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894· διότι τῷ ὄντι τὸ πρῶτον τότε προετάθη ὑπὸ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἡ ἰδέα, ὅτι πρέπει ὁ προϋπολογισμὸς νὰ ἐπιστραφῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Εὐχαρίστως δὲ παρετήρησα, ὅτι ἡ μειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ συζητουμένου νῦν προϋπολογισμοῦ, ἐξ εὐγνωμοσύνης πρὸς τὸν τέως Πρωθυπουργὸν, ἐπαναφέρει ἀκριβῶς τὸν ἴδιον τύπον, καὶ προτείνει, ὅπως ὁ προϋπολογισμὸς ἐπιστραφῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν θέλω νὰ κουράσω τὴν Βουλὴν, ἀναγινώσκων τὴν ἀπάντησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας Βουλευτοῦ, ὅστις καὶ ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ διετέλει Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν. Οὗτος ἀνομολογεῖ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς θέλει καταλήξει εἰς ἔλλειμμα, ἀλλ’ ἰσχυρίζεται, ὅτι τὸ ἔλλειμμα τοῦτο, ὅπως καὶ τὰ τῶν προηγουμένων ἐτῶν, δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποφύγωμεν, διότι εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, διότι πρέπει ἡ Ἑλλὰς νὰ παρασκευασθῇ, ἵνα διεκδικήσῃ τὰ δικαιώματα, ἅτινα τῇ ἀνεγνώρισε τὸ ΙΓʹ πρωτόκολλον τῆς Βερολινείου Συνδιασκέψεως. Συζητουμένου τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1880, ἡ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ μειοψηφία, εἰς ἣν ἀνῆκον κἀγὼ, εἶχε σπουδαίως ἐνισχυθῆ, διότι ἐσχηματίσθη γνώμη, ὅτι τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν τὰ ἀλλεπάλληλα ὡδήγουν τὸ Κράτος εἰς τὴν πτώχευσιν. Ὁμιλῶν δὲ τότε ὡς εἰσηγητὴς τῆς μειοψηφίας, παρέστησα τὰς οἰκονομίας, αἱ ὁποῖαι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπενεχθῶσιν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1880, καὶ κατέδειξα, ὁποῖαι ἔσονται αἱ συνέπειαι, ἐὰν δὲ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ παρατηρήσεις αὗται. Αἱ προταθεῖσαι ὑπ’ ἐμοῦ οἰκονομίαι ἀνήρχοντο εἰς 8 περίπου ἑκατομμύρια· καταλήγων δὲ τὸν λόγον, ἔλεγον τότε (ἀναγινώσκει): «Ἐπιβάλλεται ἡμῖν σήμερον ὑπὸ τῆς ἀναποδράστου ἀνάγκης νὰ σταματήσωμεν πλέον τὸ κακόν· πρέπει πάντες νὰ κατίδωμεν τὸ οἰκονομικὸν βάραθρον, εἰς τὸ ὁποῖον ὠθεῖται ἡ χώρα ἡμῶν ὑπὸ τοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος, καθ’ ὃ διῳκήθημεν καὶ διοικούμεθα. Ἐπιστήσωμεν λοιπὸν τὴν προσοχήν μας, Κύριοι, ἐνόσῳ εἰσέτι ὑπάρχει καιρὸς πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, προσβλέψωμεν δὲ εἰς τὸ πρὸ τῶν ποδῶν ἡμῶν χαῖνον οἰκονομικὸν βάραθρον. Μὴ διστάσωμεν δὲ νὰ λάβωμεν ἄνευ ἀναβολῆς μέτρα σωστικὰ καὶ ἡρωϊκὰ πρὸς ἐξοβέλισιν τῶν μὴ ἀπαραιτήτων δαπανῶν. Μὴ λησμονῶμεν δὲ ἐπὶ τέλους, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ ἀμηχανία, εἰς ἣν περιήλθομεν καὶ εἰς ἣν θέλομεν εὑρίσκεσθαι, ἐνόσῳ διοικούμεθα κατὰ τὸ ὑφεστὼς οἰκονομικὸν σύστημα, θέλει ἀποβῆ χρονία, τοιαύτη δὲ οἰκονομικὴ ἀμηχανία ἔσεται, κατὰ τὴν ἔκφρασιν σοφοῦ οἰκονομολόγου, ὁ ἀπαίσιος προάγγελος τῆς πολιτικῆς ἐκπτώσεως τῶν ἀφρόνως διοικουμένων λαῶν.»

§134ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἰδικῆς σας ὁμιλίας εἶναι τὸ μέρος αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἀνεγνώσατε;

§135ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§136ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Σᾶς συγχαίρω εἰλικρινῶς.

§137ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τίνος Ὑπουργείου;

§138ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου.

§139ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διὰ τὸ 1880 ἐπεψηφίσθη ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου Τρικούπη.

§140ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ δὲν ἦσθε ἐν τῇ Βουλῇ τότε, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναμνήσω εἰς ὑμᾶς τὰ τότε γενόμενα. Ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου Κουμουνδούρου εἶχεν ὑποβληθῆ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1880, κατὰ τὴν συζήτησιν δ’ αὐτοῦ ἡμεῖς τότε ἀντετάχθημεν ἐῤῥωμένως κατὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐκείνου, ὡς καταλείποντος ἔλλειμμα καὶ ὡς ὁδηγοῦντος εἰς τὴν πτώχευσιν, προεβάλλομεν δὲ οἰκονομίας δαπανῶν καὶ μεταῤῥυθμίσεις φορολογικάς. Μετεβλήθησαν τότε τὰ τῆς πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἐκλήθη ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἡ ὑπὸ τὸν νῦν Πρωθυπουργὸν πολιτικὴ μερὶς, εἰς ἣν ἀνήκομεν ὅ τε βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κ. Ράλλης καὶ ἐγώ. Περιττὸν νὰ σᾶς ἀναμνήσω, ὅτι πᾶσαι αἱ οἰκονομίαι, τὰς ὁποίας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπηγγέλθην, πᾶσαι αἱ οἰκονομίαι ἐφηρμόσθησαν, ἐν διαστήματι δὲ πέντε ἡμερῶν κατωρθώθη, ὥστε νέος νὰ συνταχθῇ προϋπολογισμὸς καὶ πάντα τὰ νομοσχέδια τὰ πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον συναφῆ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ἐπιψηφισθῶσιν ὑπ’ αὐτῆς. Οὕτω δὲ κατωρθώθη, ὥστε ὁ προϋπολογισμὸς, ὁ ψηφισθεὶς ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐκείνης, τῇ πρωτοβουλίᾳ τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ, νὰ καταλήγῃ εἰς ἰσοζύγιον. Ἀλλὰ τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, ὡς γινώσκετε, δὲν παρέμεινεν ἢ ἐπ’ ὀλίγους μῆνας, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ τὰ ἀποτελέσματα ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1880 ἀνετράπησαν, διότι εἰς τὸ τέλος τοῦ ἔτους ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ προὐκάλεσε πολλὰς ἐκτάκτους δαπάνας, ἕνεκεν τῆς κηρυχθείσης ἐπιστρατεύσεως πρὸς κατάληψιν τῶν ὑπὸ τῆς Βερολινείου Συνδιασκέψεως παραχωρηθεισῶν εἰς ἡμᾶς χωρῶν.

§141ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ἔτους ἐκείνου προέβη εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν ὁ κ. Τρικούπης.

§142ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἰσχυρίσθην ποτὲ, ὅτι ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἢ ἐγὼ εἴμεθα ἐναντίοι τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, καθόσον οὐδέποτε προεβλήθη ὑφ’ ἡμῶν ἰδέα τις κατὰ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς. Ὑπῆρχε τότε εἷς μεταξὺ ἡμῶν, ὁ ἀείμνηστος Κεχαγιᾶς, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν γνώμην, ἥτις τότε εἶχεν ἐπικληθῆ γνώμη τῶν οἰκοκυραίων, καὶ τὴν γνώμην αὐτοῦ, συζητουμένου τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1880, εἴχομεν ἀσπασθῆ· ἀλλὰ βραδύτερον, μεταβληθέντων τῶν πραγμάτων, μετεβάλομεν καὶ ἡμεῖς γνώμην, καὶ ἀπεφασίσαμεν νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς δαπάνας, προκειμένου ν’ ἀπαιτήσωμεν τὰ ὑπὸ τοῦ Βερολινείου Συνεδρίου ὑπὲρ ἡμῶν ἀποφασισθέντα, μετὰ βασίμου πλέον ἐλπίδος, ὡς ἐκ τῆς ἐπελθούσης ἐν Ἀγγλίᾳ κυβερνητικῆς μεταβολῆς. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1879 ἰδίως εἶχεν ἐξεγείρει τότε πάντας τοὺς ἀσχολουμένους εἰς τὴν μελέτην τῶν ἡμετέρων οἰκονομικῶν, διότι ἐπαρουσίαζεν ἔλλειμμα ἀνώτερον ἐκείνων, ἅτινα ἐπαρουσίαζον οἱ προηγούμενοι αὐτοῦ, πάντες δὲ εἶδον μετ’ ἐκπλήξεως, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς χρονίαν κατάστασιν ἐλλειμμάτων. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὁ μακαρίτης Ἰωάννης Σοῦτσος, ὁ ἀξιομνημόνευτος καθηγητὴς τῆς πολιτικῆς οἰκονομίας ἐν τῷ ἡμετέρῳ Πανεπιστημίῳ, ἐξέδωκε περὶ τοῦ παρ’ ἡμῖν οἰκονομικοῦ ζητήματος πραγματείαν, ἥτις εἶχεν ὡς ἀφετηρίαν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1879. Διὰ τῆς ἀξιοσημειώτου ταύτης πραγματείας προσεπάθει νὰ πείσῃ πάντας τοὺς κυβερνῶντας, πάντας τοὺς βουλευομένους, νὰ μὴ προχωρήσωσιν εἰς τὴν ὀλισθηρὰν ὁδόν, εἰς ἣν ὡδήγουν τὰ ἐλλείμματα τῶν προηγουμένων ἐτῶν καὶ τὸ προαγγελλόμενον τοῦ 1879, εἰς τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μέχρι τότε ἐφηρμόζετο. Ἔλεγεν ὁ μακαρίτης Σοῦτσος, ἀρχόμενος τῆς πραγματείας ταύτης (ἀναγινώσκει: «Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ἐνεστῶτος ἔτους παρουσιάζει ἔλλειμμα 15,000,000 περίπου, τῶν μὲν ἐσόδων ὑπολογισθέντων εἰς 45,808,442, τῶν δὲ ἐξόδων εἰς 60,078,760. Τὸ ἔλλειμμα τοῦτο ἔμελλε νὰ προκύψῃ πρῶτον ἐκ τῆς αὐξήσεως τῶν δαπανῶν τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργείου, ὑπολογισθεισῶν εἰς 13,307,986, ὡς καὶ τῶν ἐξόδων τοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργείου, ὑπολογισθέντων εἰς 3,748,657. Καὶ δεύτερον ἐκ τῆς ἀναγνωρίσεως τῶν παλαιῶν χρεῶν καὶ τῆς συνομολογήσεως νέου δανείου, ὧν ἕνεκα τὸ ἐτήσιον βάρος τοῦ ἐσωτερικοῦ χρέους ὑπελογίσθη εἰς 16,075,888· οὐχ ἧττον ὅμως, ἐὰν μετὰ τὴν πρέπουσαν, ὡς ἐλπίζομεν, ἔκβασιν τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει διεξαγομένων νῦν διαπραγματεύσεων κληθῶμεν νὰ καταλάβωμεν τὰς κατὰ τὸ πρωτόκολλον παραδοτέας ἡμῖν ἐπαρχίας, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἀναγκασθῶμεν νὰ συμπληρώσωμεν μὲν τὰς τυχὸν κενὰς ἀνδρῶν τάξεις τοῦ στρατοῦ, νὰ ὑποστῶμεν δὲ ἐκτάκτους δαπάνας πρὸς ἐκκίνησιν αὐτοῦ, σπουδαῖον καὶ δυσαναπλήρωτον ἔλλειμμα θέλει ἐπιβαρύνει καὶ κατὰ τὸ προσεχὲς ἔτος καὶ κατὰ τὰ ἑπόμενα τοὺς προϋπολογισμοὺς τοῦ Κράτους. «Ἡ οἰκονομικὴ αὕτη κατάστασις δὲν εἶναι γινόμενον παροδικόν, παραχθὲν ἐκ τυχαίων συμβεβηκότων, εἶναι τὸ παραγόμενον πολυχρονίου οἰκονομικῆς ἀταξίας καὶ ἐξωτερικῶν ἀντιπερισπασμῶν, πλειστάκις διαταραξάντων τὰς κανονικὰς λειτουργίας τῆς Πολιτείας. Τούτου ἕνεκα, καὶ ἡ θεραπεία τοῦ χρονίου τούτου νοσήματος ἔσται μὲν καὶ δυσχερὴς καὶ μακροχρόνιος, οὐχὶ δ’ ἀδύνατος. «Ἀλλὰ δοθέντος, ὅτι ἀνακόπτεται τοῦ λοιποῦ ἡ ἀπερίσκεπτος αὔξησις τῶν τοιούτων ἐξόδων, ἡ εὐθέως ἄγουσα εἰς τὴν ἐν Κων/πόλει καὶ ἐν Αἰγύπτῳ συστηματοποιηθεῖσαν χρεωκοπίαν, πῶς θέλομεν δυνηθῆ νὰ καλύψωμεν ἐν μέρει τοὐλάχιστον τὰ ἐλλείμματα τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ προλάβωμεν οὕτω τὴν κινδυνώδη διατάραξιν τῶν κανονικῶν λειτουργιῶν τῆς ὅλης διοικήσεως τοῦ Κράτους;» Συνεβούλευε δὲ τότε ὁ μακαρίτης Σοῦτσος νὰ καταφύγωμεν εἰς τὴν αὔξησιν τῶν φόρων ἢ τὴν ἐπιβολὴν νέων τοιούτων, διὰ νὰ προλάβωμεν τὴν πτώχευσιν, ἀλλὰ προσέθετεν (ἀναγινώσκει): «Μετὰ τῶν νέων ὅμως φόρων, οἵτινες δέον νὰ ὁρισθῶσιν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλογικῆς ἰσότητος καὶ διὰ τρόπου ἧττον ἐπαχθοῦς καὶ φορτικοῦ, ὀφείλομεν νὰ φροντίσωμεν καὶ περὶ τῶν ὠφελίμων μεταῤῥυθμίσεων καὶ περὶ τῶν ἔργων, δι’ ὧν δυνάμεθα νὰ ἐμψυχώσωμεν τὰς παραγωγικὰς τοῦ ἔθνους δυνάμεις, τὰς ἀεννάους ταύτας τῶν φόρων πηγάς. Ἰδίως δὲ ὀφείλομεν νὰ ἐπιληφθῶμεν δραστηριώτερον τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, διὰ τῆς κατασκευῆς ὁδῶν, γεφυρῶν, λιμένων, καὶ ἰδίως σιδηροδρόμων μετὰ τὴν προσάρτησιν τῶν νέων ἐπαρχιῶν. Σήμερον ἡ εὐχερὴς συγκοινωνία εἶναι τὸ κυριώτατον μέλημα τῶν Κυβερνήσεων καὶ ἓν τῶν κορυφαίων κοινωνικῶν ζητημάτων. «Ναί, διὰ τῆς ἐμψυχώσεως τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων, διὰ τῶν εὐχερῶν τῆς συγκοινωνίας μέσων, καὶ ἰδίως διὰ τῶν σιδηροδρόμων, ἡ Εὐρώπη ἀνέδειξε τὴν κραταιὰν καὶ ἀνεξάντλητον ζωτικότητα αὐτῆς. Ὡς γνωστὸν δὲ, ἡ ἐκ τῶν σιδηροδρόμων πραγματικὴ ὠφέλεια εἶναι ἡ ἐκ τῆς ταχύτητος τῆς μεταγωγῆς τῶν πραγμάτων καὶ τῶν ἀνθρώπων πηγάζουσα οἰκονομία τῶν ἐξόδων. Ἐν Γαλλίᾳ πρὸ τῆς κατασκευῆς τῶν τελειοτέρων τούτων μέσων τῆς συγκοινωνίας ἐδαπανῶντο πρὸς μεταφορὰν ἑνὸς τόννου ἐμπορευμάτων κατὰ χιλιόμετρον λεπτὰ 30, σήμερον δὲ δαπανῶνται 6 μόνον. Ὥστε ἡ κοινωνία ὠφελεῖται καθ’ ἕκαστον τόννον 24 λεπ. ἐπὶ ἀγωγίου ἀνερχομένου ἄλλοτε εἰς λ. 30.» Ἵνα μὴ ἀπασχολήσω ὑμᾶς ἐπὶ πλέον, ἀναγινώσκω ὑμῖν τὸ συμπέρασμα τῆς πραγματείας ταύτης τοῦ μακαρίτου Σούτσου, ἔχον ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἐκ τῆς μελέτης τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως συνάγεται, ὅτι σωφρονοῦντες καὶ πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον πολιτευόμενοι δυνάμεθα ἐντὸς οὐ πολλοῦ χρόνου νὰ ἀνορθώσωμεν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Ἀληθὲς, ὅτι σήμερον οἱ προϋπολογισμοὶ ἡμῶν εἰσιν ἑτεροσκελεῖς, καὶ ὅτι τὰ ἐτήσια ἐλλείμματα ἀνέρχονται πιθανῶς εἰς 8,000,000 ἢ 10,000,000. Παρατηρητέον ὅμως, ὅτι ἐν αὐτοῖς περιλαμβάνονται δαπάναι ἔκτακτοι, εἰς ἃς βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσωσι τὰ τακτικὰ τοῦ Κράτους ἔσοδα.» Ἐξ ὅσων ἀνέγνων ὑμῖν βλέπετε, τίνα εἶχον ἰδέαν περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρίσκοντο τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ὅσοι ἠσχολοῦντο εἰς τὴν μελέτην αὐτῶν. Εἶναι ἀνάγκη, πρὶν ἢ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν περίοδον τῶν ἐτῶν 1882 καὶ ἐφεξῆς, νὰ ἐξετάσωμεν, ὁποία τις ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, ἀρχομένου τοῦ ἔτους 1882. Ἔχω ἐνταῦθα πίνακα ἐμφαίνοντα τὰ τακτικὰ καὶ ἔκτακτα ἔσοδα καὶ τὰ τακτικὰ καὶ ἔκτακτα ἔξοδα κατὰ τὰ ἔτη 1862–1881. Κατὰ τὸν πίνακα τοῦτον, ἐξηγμένον ἐκ τῶν ἐπισήμων ἀπολογισμῶν...

§143ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁριστικῶν ἀπολογισμῶν;

§144ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁριστικοὶ ἀπολογισμοὶ, κατὰ τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, εἰσὶν οἱ ἐξεληλεγμένοι ὑπὸ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου· τοιούτους βεβαίως δὲν ἔχομεν, εἰμὴ δι’ ὀλίγιστα ἔτη, ἔχομεν ὅμως ἀπολογισμοὺς συντεταγμένους ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου... Τὰ τακτικὰ ἔσοδα τῆς περιόδου τῶν ἐτῶν 1862–1881 (συμπεριλαμβανομένου) ἀνῆλθον εἰς 590,000,000 νέων δραχμῶν, τὰ ἔξοδα τὰ τακτικὰ κατὰ τὴν περίοδον ταύτην ἀνῆλθον εἰς 675,000,000 νέων δραχμῶν, τὸ ἔλλειμμα ἄρα τὸ τακτικὸν μεταξὺ τακτικῶν ἐσόδων καὶ τακτικῶν ἐξόδων ἀνῆλθεν εἰς 85,000,000. Τὰ ἔκτακτα ἔσοδα ἀνῆλθον εἰς 196,000,000 παλαιῶν δραχμῶν, ἤτοι νέων 175,000,000, καὶ τὰ ἔκτακτα ἔξοδα εἰς 164,000,000 παλ. δραχμῶν, ἤτοι εἰς νέας δρ. 146,000,000. Τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἀπολογισμῶν ἀπὸ τοῦ 1862–1881 (συμπεριλαμβανομένου) εἶναι ἔλλειμμα ἐκ δρ. 56,248,376. Κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1881, τὰ ἔσοδα ἀνέρχονται εἰς 41,900,842, τὰ δὲ ἔξοδα εἰς 52,340,198 νέων δραχμῶν, ἐξ ὧν τὸ δημόσιον χρέος 20,500,000. Ἀναλογία τοῦ δημοσίου χρέους πρὸς τὰ ἔξοδα 49,15%.

§145ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πόσα εἰς χρυσὸν καὶ πόσα εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια;

§146ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀρχομένου τοῦ 1882 εἴχομεν δημόσιον χρέος εἰς κεφάλαιον 420,000,000, διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὁποίου ἀπῃτεῖτο ἐτησίως δαπάνη 20,500,000 ἢ 20,700,000, ἤτοι τὸ ὀνομαστικὸν κεφάλαιον τῶν ὑφισταμένων τότε δανείων συνίστατο ἐκ τῶν ἑπομένων:

Ἐκ τοῦ ἀναγραφέντος ἀνωτέρω ποσοῦ δαπανῶν ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους ἐπληρόνοντο εἰς χρυσὸν τὰ ἑπόμενα: Ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν 25 ἑκατομμυρίων τὸ πλεῖστον ἐπληρόνετο εἰς χρυσὸν, ἤτοι ἐπληρόνετο ἐτησίως 1,550,000. Ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν 26 ἑκατομμυρίων ἐπληρόνοντο εἰς χρυσὸν 900,000. Ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων ἐπληρόνετο εἰς χρυσὸν τὸ ὅλον, ἤτοι 3,980,000. Ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων ἐπληρόνετο εἰς χρυσὸν τὸ ὅλον, ἤτοι 6,970,000. Ἐπὶ τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας τῶν 25,000,000 ἐπληρόνετο τὸ ὅλον εἰς χρυσὸν 1,890,000. Καὶ ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν τριῶν Δυνάμεων τῶν 60 ἑκατομμυρίων κεφαλαίου ἐπληρόνοντο εἰς χρυσὸν ἐτησίως φράγκα 900,000 Ἤτοι τὸ ὅλον ἐπληρόνοντο εἰς χρυσὸν ἐτησίως δραχμαὶ 16,190,000. Ἐὰν δὲ θέλητε νὰ συμπληρώσω τὴν μελέτην μου, τὴν ἀναφερομένην εἰς τὴν περίοδον ταύτην, ὀφείλω νὰ σᾶς προσθέσω, ὅτι ἐκ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ὠφείλοντο, ἀρχομένου τοῦ 1882, 67 ἑκατομμύρια, πρὸς ἄρσιν δὲ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐπεβάλλετο ἡ συνομολόγησις ἑνὸς δανείου ὀνομαστικοῦ ἐκ κεφαλαίου 100 ἑκατομμυρίων, οὗ ἡ ὑπηρεσία, κατ’ ἐλάχιστον ὅρον, ἐπέβαλλε βάρος εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐτησίως ἐκ φρ. χρυσῶν 6,000,000. Κατὰ τοὺς ὁποίους παρέθεσα ἀριθμοὺς, ἐξηγμένους ἐκ τῶν δημοσίων βιβλίων, τὸ δημόσιον χρέος, ἀρχομένου τοῦ 1882, ἀνήρχετο ἐν κεφαλαίῳ ὀνομαστικῷ εἰς 420,000,000. Ἐὰν δὲ εἰς τοῦτο προσθέσωμεν καὶ τὸ ἐπιβαλλόμενον ἀναποδράστως δάνειον πρὸς ἄρσιν τῆς ἤδη ὑφισταμένης ἀπὸ τοῦ 1877 καὶ 1880 ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐξ ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου δρ. 100,000,000, τὸ δημόσιον χρέος ἀνήρχετο ἐν ὀνομαστικῷ κεφαλαίῳ εἰς 452 ἑκατομμύρια. Διὰ τὴν ὑπηρεσίαν δ’ αὐτοῦ ἐτησίως ἀπῃτεῖτο ποσὸν 26,729,737, ἐξ ὧν 22,190,000 εἰς χρυσόν. Συνεπλήρωσα, Κύριοι, τὴν μελέτην τῆς οἰκονομικῆς περιόδου τῆς ἀρχομένης ἀπὸ τοῦ 1862 καὶ ἐξικνουμένης εἰς τὸ τέλος τοῦ 1831, σᾶς εἶπον δὲ, ἐπικαλούμενος ἀριθμοὺς ἐξηγμένους ἐκ τῶν δημοσίων βιβλίων, ὅτι τὸ δημόσιον χρέος ἀνήρχετο μὲν κατὰ κεφάλαιον εἰς 452 ἑκατομμύρια, διὰ τὴν ὑπηρεσίαν δ’ αὐτοῦ ἀπῃτοῦντο ἐτησίως 26,000,000. Σᾶς προσέθηκα δὲ, ὅτι τὸ δημόσιον χρέος σχετικῶς πρὸς τὰ ἔξοδα ἀπετέλει τὸ ἥμισυ αὐτῶν, ἤτοι ἦτο ἐν ἀναλογίᾳ 49,15%. Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις, ἡ παραδοθεῖσα εἰς τὸν ἀναλαβόντα νὰ κυβερνήσῃ τὴν χώραν ἀπὸ τοῦ 1882 καὶ ἐντεῦθεν. Δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρξῃ τις ὁ δυνάμενος ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι διετελοῦμεν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐν πτωχεύσει. Ἐν πάσῃ χώρᾳ, μᾶλλον ἡμῶν προηγμένῃ ὡς πρὸς τὴν μελέτην τῶν οἰκονομικῶν θεμάτων, ἂν ἐκαλεῖτο ν’ ἀναλάβῃ τὴν διοίκησιν τῶν κοινῶν πολιτικός τις ἀνὴρ, ὤφειλε βεβαίως νὰ ἐνδοιάσῃ, ἔχων ὑπ’ ὄψει, ὅτι τὸ δημόσιον χρέος ἀπετέλει τὸ ἥμισυ τῶν τακτικῶν ἐσόδων, ὅτι τὸ δημόσιον ἡμῶν χρέος ἀνήρχετο εἰς 452 ἑκατομμύρια, ὅτι διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ ἀπῃτοῦντο 26 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος, καὶ ὅτι τὰ ἔσοδά μας δὲν ἀνήρχοντο εἰμὴ εἰς 46,928,944 παλαιῶν δραχμῶν. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἄλλαι προσδοκίαι καὶ ἐλπίδες εἶχον γεννηθῆ. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην συνετελέσθη εὐτυχῶς ἡ προσάρτησις τῶν νέων ἐπαρχιῶν, ὑπελήφθη δὲ, καὶ εὐλόγως, ὅτι τῶν νέων ἐπαρχιῶν αἱ πρόσοδοι ἤθελον συμβάλλει εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν ἐν συνδυασμῷ πρὸς ἕτερα μέτρα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ λάβωσιν αἱ Κυβερνήσεις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, ὅτι αἱ προσδοκίαι, αἱ ἐξαρτηθεῖσαι ἐκ τῆς προσαρτήσεως τῶν νέων ἐπαρχιῶν, ἐξηλέγχθησαν ἐκ τῶν πραγμάτων ὑπερβολικαί. Ἴσως συνετέλεσεν ἡ ἀτυχὴς σύμπτωσις, ὅτι εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, τὰς μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τοσούτῳ εὐφόρους καὶ παραγωγικὰς, ἐπέσκηψεν ἀφορία ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν ἀπὸ τῆς μετὰ τοῦ λοιποῦ Βασιλείου ἑνώσεως αὐτῶν καὶ ἐφεξῆς. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς ἔλεγε προχθὲς, ὅτι οὐδεὶς ἕτερος εὑρέθη ὑπὸ συνθήκας τοσοῦτον εὐνοϊκὰς, ὅσῳ ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, ὅτε ἀνέλαβε τὴν διοίκησιν τῆς χώρας τὸ 1882. Ἔλεγεν, ὅτι παρέλαβε τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους πλήρη, ὅτι παρέλαβε σπουδαῖον ποσὸν ἐκ τοῦ προϊόντος τοῦ δανείου τῶν 120,000,000, καὶ ὅτι πάντα ταῦτα τὰ περισσεύματα κατεβροχθίσθησαν καὶ ἐσπαταλήθησαν κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν ἐτῶν 1882–1884. Παρέστησα πρότερον ὑμῖν, ὅτι οἱ ἀπολογισμοὶ ἀπὸ τοῦ 1862–1881 κατέλιπον ἔλλειμμα 56 ἑκατομμυρίων. Εἶναι δὲ γνωστὸν, ὅτι τὸ ἀδιάθετον ποσὸν τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων δὲν ἀνήρχετο ἢ εἰς 22 ἑκατομμύρια. Παρέλαβε μὲν ἀδιαθέτους ὁμολογίας 22 ἑκατομμυρίων, παρέλαβεν ὅμως συνάμα καὶ ἔλλειμμα ἐκ δραχμῶν 56 ἑκατομμυρίων. Ἐν τούτοις ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος ἔλεγεν, ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξε τοσούτῳ ἀνθηρὰ κατάστασις οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ὅσον ἡ κατὰ τὸ 1882.

§147ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὸ λέγει ὁ κ. Καλλιγᾶς.

§148ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰσχυρίσθη ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην ἐπεβλήθησαν πολλοὶ νέοι φόροι· δὲν ἀνέφερε μὲν τὸ ποσὸν τούτων, ἀλλ’ ἐκ τῶν λόγων του ἐφάνη πιστεύων, ὅτι οἱ φόροι ἀνήρχοντο εἰς 20 ἑκατομμύρια. Ἐγὼ ὅμως ἀπέδειξα δι’ ἀριθμῶν ἐξηγμένων ἐκ τῶν δημοσίων βιβλίων, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς τριετίας ἐκείνης οἱ ἐπιβληθέντες φόροι ἀνῆλθον εἰς 4,800,000 δρ., προσέθηκα δὲ, ὅτι συνάμα ἠλαττώθησαν τὰ δημόσια ἔσοδα κατὰ 3,300,000, διότι ἐπῆλθεν ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης, διότι μετεῤῥυθμίσθη τὸ δασμολόγιον, ὅπως μὴ βαρύνῃ τὰς πρώτας ὕλας, καὶ διότι κατηργήθη ἐν τῇ μεθορίῳ γραμμῇ ἡ τελωνειακὴ ζώνη. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῶν ἐλαττώσεων, οἱ ὅλοι φόροι, οἱ ὁποῖοι ἐχρησίμευσαν εἰς τοὺς ἀντιπάλους του ὡς πρόφασις, ἵνα ὀνομασθῇ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης φορομανής, ἵνα διαβληθῇ εἰς ἅπαν τὸ Ἑλληνικὸν ὡς ἐπιδιώκων τὴν καταστροφὴν τοῦ τόπου, ἀνῆλθον εἰς 4,800,900, ἐπιβληθέντες οὐχὶ διὰ μιᾶς, ἀλλὰ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς τριετίας. Ἀλλὰ δὲν ἀπεκάλεσαν τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μόνον φορομανῆ, ἀλλ’ ἀπεκάλεσαν αὐτὸν καὶ δανειομανῆ. Γινώσκετε δὲ πόσα δάνεια συνωμολόγησε κατὰ τὸ τριετὲς ἐκεῖνο χρονικὸν διάστημα; Ἕν καὶ μόνον, τὸ τῶν 170,000,000, τὸ περιορισθὲν εἰς 100,000,000. Ἕτερον συνομολογηθὲν δάνειον εἶναι τὸ τῆς ὁδοποιΐας, ἀλλὰ τοῦτο οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους, καθόσον ἅπαν ἐδαπανήθη πρὸς κατασκευὴν ὁδῶν. Ταῦτα λοιπὸν τὰ 100,000,000 ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου ἐχρησίμευσαν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἵνα παραστήσῃ εἰς ἅπαν τὸ Ἑλληνικὸν τὸν τότε Πρωθυπουργὸν δανειομανῆ.

§149ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἴπετε, ὅτι αἱ αὐξήσεις ἀνῆλθον εἰς 4,800,000, αἱ δὲ ἐλαττώσεις εἰς 3,300,000, αἱ πραγματικαὶ ἄρα αὐξήσεις εἶναι καθ’ ὑμᾶς 1,500,000 μόνον καθ’ ὅλην τὴν τριετίαν.

§150ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀνάγκη, χάριν ἀκριβείας, νὰ προσθέσω, ὅτι ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης δὲν ἔγεινεν ἀκριβῶς κατὰ τὴν περίοδον τῶν ἐτῶν 1882–1884, ἀλλὰ προηγήθη αὐτῆς κατὰ ἓν ἔτος· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐψηφίσθη τῇ πρωτοβουλίᾳ τοῦ καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ, διὰ τοῦτο ἐποιησάμην αὐτῆς μνείαν. Πρὸς τὴν περίοδον τὴν οἰκονομικὴν τῶν ἐτῶν 1882–1884, ὀφείλω νὰ δηλώσω, ὅτι οὐδεμία μὲ συνδέει πολιτικὴ ἢ ἠθικὴ εὐθύνη, διότι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ εἰκοσαετοῦς πολιτικοῦ μου βίου εἶχον τὸ ἀτύχημα ν’ ἀποτύχω εἰς τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1881, ὡς ἐκ τούτου δὲ οὐδόλως μετέσχον τῶν κυβερνητικῶν ἢ κοινοβουλευτικῶν πράξεων τῆς περιόδου ἐκείνης· ἀλλ’ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τοῦ χρόνου ἐκείνου ὑπεστήριζον πολλοὶ ἐκ τῶν εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως σήμερον ἀνηκόντων. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης ὑπεστήριξεν ἐκθύμως τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τῶν ἐτῶν 1882–1884.

§151ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐκτὸς τοῦ δανείου τῶν 170,000,000.

§152ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς ὑπεστήριζε τὴν πολιτικὴν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης.

§153ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πλανᾶσθε· ἐπὶ ἓν μόνον ἔτος.

§154ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὸ πλεῖστον δὲ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ἀπετέλει μέρος τῆς Κυβερνήσεως· διότι, ἂν καλῶς ἐνθυμῶμαι, παρητήθη κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1883, ὥστε ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ὑπέχει εὐθύνας ἐπὶ τῇ οἰκονομικῇ πολιτικῇ τῆς περὶ ἧς πρόκειται ἐποχῆς. Ὡς ἐκ τούτου ἐξεπλάγην, ὅτε ἤκουσα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λοκρίδος κατακρίνοντος αὐστηρῶς τὴν τότε πολιτικήν, ἣν ἐχαρακτήρισεν ὡς τὸ βάραθρον, τὴν καταστροφὴν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Ὁ μόνος, ὅστις, ὡς Ἡγέτης τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, ἀπέκρουε τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς περιόδου τῶν ἐτῶν 1882–1884, ἦτο ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γορτυνίας Βουλευτής. Πάντες δὲ σχεδὸν οἱ σήμερον ἐν ταῖς τάξεσι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κατατεταγμένοι, ὅσοι ἐτύγχανον τότε Βουλευταί, ὑπεστήριζον τὴν πολιτικὴν τῆς τότε Κυβερνήσεως. Ἂν δὲ καλῶς ἐνθυμῶμαι, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς ἀνεπλήρου τὸν συντάκτην τοῦ «Αἰῶνος», ἀπουσιάσαντα εἰς τὴν Εὐρώπην κατὰ τὸ 1884, καὶ ὑπεστήριζε τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης· καὶ διὰ τοῦτο ἐξεπλάγην, ὅτε ἤκουσα αὐτοῦ πρεσβεύοντος σήμερον τὰ ἀντίθετα. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς ἤρξατο πολιτευόμενος ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1885, ὥστε βεβαίως, ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν ὑπέχει ἠθικὴν εὐθύνην, ὡς καὶ ἐγὼ, διὰ τὰ γενόμενα τότε, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὦμεν φίλοι τῆς ἀληθείας καὶ νὰ μὴ παραμορφώνωμεν τὰ πράγματα, ἰσχυριζόμενοι, ὅτι ἡ καταστροφὴ τῶν οἰκονομικῶν συνετελέσθη κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην, καὶ ὅτι ἡ περίοδος ἐκείνη ἦτο ὁ πρῶτος σταθμὸς τῆς πτωχεύσεως ἡμῶν. Ἐπειδὴ δὲ μὲ διέκοψεν ὁ κ. ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς, ἰσχυρισθεὶς, ὅτι ἡ πτώχευσις τοῦ Κράτους ἦτο συντετελεσμένη ἀπὸ τῆς περιόδου τῶν ἐτῶν 1882–1884, ἐπιδεινωθεῖσα κατὰ τὴν περίοδον τῶν ἐτῶν 1887–1889, ἀδύνατος δὲ ἦτο ἡ ἀνόρθωσις τῶν οἰκονομικῶν, ἀναγκάζομαι νὰ παρατηρήσω, ὅτι κατὰ τὸ 1892, ὅτε ἡ πολιτικὴ μερὶς, ἡ σήμερον ἀξιοῦσα τὸν τίτλον τῆς Ἀξιωματικῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐνεφανίσθη διὰ τῶν κ.κ. ἐξ Ἀττικῆς καὶ Λοκρίδος Βουλευτῶν ἐν τῇ συζητήσει τῶν οἰκονομικῶν, ἥτις διεξήγετο ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ἀνεπέτασεν οἰκονομικὸν πρόγραμμα ὑπὲρ τῆς ἐπαρκείας τοῦ Κράτους εἰς πάσας τὰς ὑποχρεώσεις του. Πῶς συμβιβάζει ὁ κ. Βουλευτὴς τὰς πρὸ ἔτους πεποιθήσεις του πρὸς ὅ,τι σήμερον ἰσχυρίζεται; Πῶς τότε εἶχεν ὡς πρόγραμμα τὴν ἐπάρκειαν τοῦ Κράτους, ἀφοῦ, ὡς σήμερον ἰσχυρίζεται, ἦτο ἀπὸ τοῦ 1884 συντετελεσμένη ἡ πτώχευσις; Εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς περιόδου ἐκείνης ὡς μέγιστον σφάλμα καταλογίζουσι τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἢ μᾶλλον τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου τῶν 170,000,000, τοῦ περιορισθέντος εἰς 100,000,000. Πάντες δὲ οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οἱ ἐκ τῶν ὑστέρων πάντοτε κρίνοντες τὰ πράγματα, ἰσχυρίσθησαν, ὅτι, ὡς ἐκ τῆς κρατούσης καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ σκεφθῇ κατὰ τὸ 1884 περὶ ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἀλλὰ πάντες λησμονοῦσι τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ὁποίων ἀπεφασίσθη ἡ ἄρσις. Τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας βεβαίως δὲν εἶχε κατὰ νοῦν νὰ πραγματοποιήσῃ, ὡς ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδείχθη, ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης· ἐξεβιάσθη ὑπὸ τῶν πραγμάτων. Πάντες οἱ διευθυνταὶ τῶν πιστωτικῶν ἱδρυμάτων παρέστησαν εἰς αὐτὴν, ὅτι ἄνευ τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐπέκειτο ἡ ἄμεσος τοῦ τόπου καταστροφή. Βεβαίως σήμερον, ὅτε συνειθίσαμεν εἰς τὴν ὑπερτίμησιν τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος, δὲν ἐννοοῦμεν τὸ μέγεθος τῆς ἐπελθούσης τότε ταραχῆς καὶ συγκινήσεως ἐν τῇ λειτουργίᾳ τῶν συναλλαγῶν τῆς κοινωνίας καὶ τοῦ ἐμπορίου. Διετελοῦμεν εἰσέτι ὑπὸ τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ ὑπερτίμησις πέραν τῶν 15% ἀλλὰ τὸ ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα εἶχε φθάσει εἰς τὰ 130 λεπτὰ, πᾶσαι δὲ αἱ κοινωνικαὶ τάξεις, ἰδίως ἡ ἐμπορικὴ, ἐγένοντο ἀνάστατοι. Τὰ ἐμπορικὰ ἐπιμελητήρια συνῆλθον ἐκτάκτως καὶ ὑπέβαλον εἰς τὴν Κυβέρνησιν ψηφίσματα. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι εἴχομεν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν ἀπὸ τοῦ 1877, ἡ δὲ ὑπερτίμησις τοῦ μεταλλικοῦ δὲν εἶχε μέχρι τότε ὑπερβῆ τὰ 12 ἢ 14%. Ὅτε ὅμως ἡ ὑπερτίμησις ἀνῆλθεν εἰς τὰ 29 ἢ 30%, καὶ οἱ διευθυνταὶ τῶν πιστωτικῶν ἱδρυμάτων καὶ οἱ ἔμποροι ὑπέλαβον, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ προοδεύσῃ ὁ τόπος, νὰ λειτουργήσωσιν αἱ συναλλαγαί, καὶ νὰ ὑπάρξῃ ἐμπόριον ὑπὸ τοιαύτην ὑπερτίμησιν τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος, πάντες ὁμοφώνως ἐπεκαλέσθησαν τὴν παρέμβασιν τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Εὐκταῖον βεβαίως ἤθελεν εἶσθαι, ἐὰν τὸ δάνειον τῶν 170,000,000 ἐπετύγχανεν, ἤτοι ἂν ὁλόκληρον ἐνεγράφετο, ὅτε ἐξεδόθη. Προκειμένου ὅμως περὶ δανείων συνομολογουμένων καὶ ἐκδιδομένων ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει, ὅτι ἡ ἐπιτυχία ἢ ἀποτυχία δὲν ἐξήρτηται ἐκ τῶν σκέψεων καὶ τῶν βλέψεων τῆς Κυβερνήσεως. Αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ὁποίων ἐξεδόθη τὸ δάνειον ἐκεῖνο, ὑπῆρξαν δυσμενέσταται, ἐνῷ τοιαῦται δὲν ἦσαν καθ’ ὃν χρόνον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις συνωμολόγησεν αὐτὸ, ἀφήσασα τὴν ἐκλογὴν τοῦ χρόνου τῆς ἐκδόσεως αὐτοῦ εἰς τοὺς μετ’ αὐτῆς συναλλαχθέντας τραπεζίτας. Ὡς ἐκ τούτου τὸ δάνειον δὲν ἐπραγματοποιήθη ἐν τῷ συνόλῳ αὐτοῦ, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη, πλὴν τοῦ ἐγγραφέντος μέρους τοῦ δανείου ἐκ φράγκων 35,000,000, νὰ λάβῃ καὶ προκαταβολὴν 25,000,000, νὰ συνομολογήσῃ δὲ καὶ δάνειον 9,000,000, ἵνα ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Ἀλλὰ εἰς τὴν ἄρσιν ἀπεδόθη ὑπὸ τῶν ζητούντων τὸν ὑπεύθυνον μεταξὺ τῶν ἀντιπάλων τῶν ἐν πάσῃ ἐθνικῇ ἀτυχίᾳ καὶ ἡ τότε κρατήσασα χρηματιστικὴ κρίσις. Ὑποθέτουσιν οὗτοι, ὅτι ἐλησμονήσαμεν τὰς περιστάσεις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης· ὑποθέτουσιν, ὅτι δὲν ἐνθυμούμεθα τὸν προηγηθέντα τῆς κρίσεως κερδοσκοπικὸν ὀργασμόν. Ὡς ἐκ τῶν παρεχομένων ὑπὸ τῆς Τραπέζης εὐκολιῶν καὶ πιστώσεων, ἕνεκα τῆς πληθώρας τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἡ κερδοσκοπία εἶχεν ὑπερβῆ τὰ συνήθη ὅρια. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται, ὅτι τὰ οἰκόπεδα ἐν Ἀθήναις τοσαύτην ἔλαβον ὑπερτίμησιν, ὥστε οἰκόπεδα εὑρισκόμενα ἐν Πατησίοις εἶχον τιμὴν, ὁπόσην ἔχουσι σήμερον οἰκόπεδα κείμενα εἰς τὰ κεντρικώτερα μέρη τῆς πόλεως; Αἱ εὐκολίαι αἱ χρηματικαὶ, τὰς ὁποίας εὕρισκον πάντες, ὑπῆρξαν ἀφορμὴ, ἵνα αὐξήσῃ ὁ ἀριθμὸς τῶν κερδοσκόπων καὶ ἐκτεθῶσιν εἰς κερδοσκοπικὰς πράξεις καθ’ ὑπέρβασιν τῶν χρηματικῶν δυνάμεων ἑνὸς ἑκάστου· ὡς ἐκ τούτου ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἐπαναγαγοῦσα τὰς συναλλαγὰς εἰς τὴν κανονικὴν αὐτῶν λειτουργίαν, ἐπήνεγκε ζημίας εἰς τοὺς κερδοσκόπους. Ἐντεῦθεν ἐπέσκηψεν ἡ χρηματιστικὴ κρίσις μόνον ἐν Ἀθήναις καὶ Πειραιεῖ. Διατὶ δὲν ἐξετάθη καὶ εἰς ἑτέρας πόλεις; Διότι ἀλλαχοῦ δὲν ἐγένοντο τοιαῦται κερδοσκοπικαὶ πράξεις. Αἱ χρήσεις τῶν ἐτῶν 1882–1884 ἀφῆκαν ἐλλείμματα, τῶν ὁποίων τὸ ποσὸν εἰς τακτικὰ καὶ ἔκτακτα ἀνέρχεται εἰς 44,000,000.

§155ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ μὲ 30,000,000 ἔλλειμμα ἦλθε νὰ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν!

§156ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ 1884 δὲν ἦτο γνωστὸν, ὅτε ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις περὶ ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας· αὕτη ἀπεφασίσθη κατὰ τὰ μέσα τοῦ 1884. Τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως 1884 ὀφείλεται εἰς τὴν ἀφορίαν τῶν δημητριακῶν καρπῶν, ἰδίᾳ δὲ εἰς τὴν ὑποτίμησιν τῆς σταφίδος· ἕνεκα τούτου πᾶσαι αἱ πρόσοδοι τοῦ Κράτους ἠλαττώθησαν. Ἀλλὰ πάντα ταῦτα δὲν ἠδύναντο νὰ προβλεφθῶσι· προῆλθον ἐξ ἀνεξαρτήτων τῆς κυβερνητικῆς προνοίας περιστάσεων. Τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1884 ἐβεβαιώθη τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1885, ἡ δὲ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας εἶχεν ἀποφασισθῆ πρὸ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἔτους.

§157ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ ἔλλειμμα εἶχε προμελετηθῆ ἀπὸ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1884, καὶ δὲν ἔχετε, παρὰ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, τί ἀναγράφεται ὡς ἔσοδον καπνοῦ, διὰ νὰ πεισθῆτε περὶ τούτου.

§158ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐξετάζετε δυστυχῶς τὰ πράγματα ὑπὸ τὴν ἀληθῆ αὐτῶν ἔποψιν. Ὁ φόρος ἐπὶ τοῦ καταναλισκομένου καπνοῦ τότε τὸ πρῶτον ἐπεβλήθη, ὡς καὶ ὁ φόρος ἐπὶ τῶν οἰνοπνευμάτων· ἐπρόκειτο περὶ φόρων καταναλώσεως, εἰσαγομένων παρ’ ἡμῖν πρώτην ἤδη φορὰν, ὡς ἐκ τούτου δὲ αἱ προβλέψεις περὶ τῶν πιθανῶν εἰσπράξεων ἠδύναντο νὰ ὦσιν ἐσφαλμέναι. Ἀλλ’ ὁποία ἦτο ἡ διαφορὰ μεταξὺ προϋπολογισθέντος καὶ εἰσπραχθέντος; 3,000,000. Ἀλλ’ ἐν τῇ χρήσει τοῦ 1884 ἀπαντῶμεν ἔλλειμμα δραχ. 30,000,000. Ὡμολόγησε δὲ βραδύτερον ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι τῷ ὄντι ἠπατήθη εἰς τὰς βλέψεις του οὐχὶ τόσον ὡς πρὸς τὸν καπνὸν, ὅσον ὡς πρὸς τὸν φόρον τῶν οἰνοπνευμάτων, ὅστις ἀπέτυχεν ὡς ἐκ τοῦ ἐν ταῖς οἰνοφόροις ἐπαρχίαις ὑφισταμένου συστήματος τῶν ῥακοσταλακτηρίων. Ἀλλ’ ἕτερόν τι πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, ὅπως ὦμεν δικαιότεροι εἰς τὸν ὑπολογισμὸν τῆς προσόδου τοῦ καπνοῦ. Δέον νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰς εἰσπράξεις τὰς μετὰ ταῦτα πραγματοποιηθείσας, ἵνα πεισθῶμεν, ὅτι, ἂν περισσότερον τοῦ προσήκοντος ὑπελόγισε τὴν πρόσοδον τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὑπέλαβεν ἐλάσσονας τὰς καταχρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ λάβωσι χώραν· ἐκ τῶν ὑστέρων ὅμως ἀπεδείχθη, ὅτι τὸ ποσὸν τοῦ καπνοῦ, τὸ ὁποῖον ὑπελόγισεν ὡς φορολογήσιμον, ἦτο πράγματι τοσοῦτον φορολογήσιμον.

§159ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πόσον ὑπελόγισε;

§160ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. 900,000 ὀκάδας. Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ κυβερνητικὴ μεταβολὴ ἐκ τῶν ἐκλογῶν τῆς 7 Ἀπριλίου 1885· ἐπειδὴ δέ τινες ᾐτιάθησαν ἐμοῦ, ὡς ἰσχυρισθέντος, ὅτι ἡ κατάστασις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἦτο ἀνθηρὰ, παρατηρῶ, ὅτι ἐγὼ οὐδέποτε ἰσχυρίσθην, ὅτι ἦτο ἀνθηρά· ἰσχυρίσθην μόνον, ὅτι, ἂν δὲν ἐπήρχετο ἡ μεταβολὴ τῆς 7 Ἀπριλίου, βεβαίως ἤθελον ληφθῆ μέτρα, ὁποῖα ἐλήφθησαν βραδύτερον, ὅπως τὸ κακὸν θεραπευθῇ, ὅπως ἐπέλθῃ ἰσοζύγιον μεταξὺ ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Τὸ σπουδαιότερον κεφάλαιον καὶ ἐφόδιον τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εἶναι, κατ’ ἐμὲ, τὰ διαπραχθέντα ὑπ’ αὐτῶν ἐν τῷ παρελθόντι σφάλματα. Ὡς ἐκ τούτου οὐδεμίαν ἔχω ἀμφιβολίαν, ὅτι κατὰ τὸ 1885, ἂν διετηρεῖτο ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1884, ἤθελε ληφθῆ σύντονος καὶ λελογισμένη πρόνοια περὶ τῆς τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν ἀνορθώσεως, ἥτις ἦτο ἀσυγκρίτως εὐχερεστέρα τότε ἢ ὅσον μετὰ τὴν μετὰ τὰ ἔτη 1885 καὶ 1886 κατάστασιν. Ἡ διάδοχος Κυβέρνησις ἦλθεν ἐπαγγελλομένη μεγάλας οἰκονομίας· μέχρι τοσούτου μάλιστα ὑπελόγιζεν αὐτὰς, ὥστε ἐνόμιζεν, ὅτι ἠδύνατο δι’ αὐτῶν νὰ ἀσφαλίσῃ τὸ ἰσοζύγιον καὶ ν’ ἀποφύγῃ πᾶσαν αὔξησιν φόρων. Αὗται ἦσαν αἱ ἐπαγγελίαι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1885 μὲ οἰκονομίας ἐλαχίστας. Ὡς εἰσηγητὴς τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἔλεγον πρὸς τὸν τότε Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ Πρωθυπουργὸν, ὅτι ἐπαρουσίαζε προϋπολογισμὸν μετ’ ἐλλείμματος, χωρὶς νὰ ἐνδεικνύῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο νὰ καλύψῃ. Ἀλλ’ ἡ διοίκησις τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας κατὰ τὸ 1885 δὲν ὑπῆρξεν ὁμαλή. Κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ ἔτους ἐκείνου εἴχομεν τὸ πραξικόπημα τῆς Φιλιππουπόλεως, οὗ ἕνεκεν εἴδομεν ἐπιβαλλομένην τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν καὶ εἰσήλθομεν εἰς κατάστασιν ἐπιστρατεύσεως, ἤτοι ὁλόκληρον τὸ ἔθνος ἐτέθη ἐπὶ ποδὸς πολέμου.

§161ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἕνεκα τοῦ πραξικοπήματος ἐπανήχθη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία;

§162ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκριβῶς· διότι τὸ πραξικόπημα καὶ αἱ ἐπὶ τούτῳ ληφθεῖσαι ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἀποφάσεις εἶχον ἀνακοινωθῆ, ὅτε ἤρξατο κυκλουμένη ἡ Τράπεζα πρὸς ἐξαργύρωσιν τραπεζικῶν γραμματίων. Τότε ἡ Διοίκησις τῆς Τραπέζης παρέστησεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι κινδυνεύει νὰ ἴδῃ τὸ μεταλλικόν της ἀφαιρούμενον, ἐὰν δὲν ἐπιβληθῇ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία.

§163Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν δίδετε, δὲν εἶναι ἀκριβής, ὡς θέλω ἀποδείξει, ὅταν θὰ λάβω τὸν λόγον, προσάγων ἐπιστολὰς τοῦ τότε διοικητοῦ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ἡ Τράπεζα ἐκυκλώθη ὑπὸ ἀξιώσεων οὐχὶ μετὰ τὸ πραξικόπημα τῆς Φιλιππουπόλεως, ἀλλὰ πολὺ πρότερον, ἤτοι εἶχε κυκλωθῆ ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1885, κατὰ τὸν πίνακα τῶν πληρωμῶν, τὸν ὁποῖον ἡ Διοίκησις τῆς Τραπέζης μοὶ εἶχε δώσει τότε.

§164ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἡ Τράπεζα ἐκυκλοῦτο ὑπὸ τῶν κατεχόντων τραπεζικὰ γραμμάτια πρὸς ἐξαργύρωσιν αὐτῶν ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1885, δὲν ἠθέλετε εὕρει κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους τὰ ὁποῖα ἐδανείσθητε παρ’ αὐτῆς ἕνεκεν τῶν ἀναγκῶν τῆς ἐπιστρατείας 15,000,000 εἰς χρυσὸν, ἀφήσαντες αὐτῇ ὡς μεταλλικὸν ἀποταμίευμα ἕτερα πλέον τῶν 10,000,000. Ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία δὲν ἐπεβλήθη πρὸς περιφρούρησιν τοῦ μεταλλικοῦ ἀποταμιεύματος τῶν προνομιούχων Τραπεζῶν, τῶν ἐκδιδουσῶν τραπεζικὰ γραμμάτια, ἀλλ’ ἐπεβλήθη πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς λήψεως δανείου εἰς χρυσὸν καὶ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια χάριν τῆς ἐπιστρατείας. Ὁπωσδήποτε ἀναμφισβήτητον εἶναι τὸ γεγονός, ὅτι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ἐπεβλήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης μετὰ τὸ πραξικόπημα τῆς Φιλιππουπόλεως καὶ τὴν ληφθεῖσαν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἀπόφασιν τῆς ἐπιστρατεύσεως τῆς χώρας. Ὥστε βλέπετε, ἀξιότιμε ἐκ Λοκρίδος συνάδελφε, ὅτι ὁ ἰσχυρισμὸς ὑμῶν, ὅτι πρὸ τοῦ πραξικοπήματος ἐπεβλήθη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, δὲν εἶναι βάσιμος. Τώρα βεβαίως ἐκ τῶν ὑστέρων εἶναι δυνατὸν νὰ προβληθῇ ὁ ἰσχυρισμὸς, ὅτι ἤθελεν ἐπιβληθῆ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία καὶ ἄνευ αὐτοῦ, ἀλλὰ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα, ἐκ τῶν ὑστέρων προβαλλόμενα, δὲν εἶναι δυνατὸν, κατ’ ἐμὲ, νὰ θεωρηθῶσι βάσιμα· διότι, ὅταν ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἦναι ὁμαλὴ, εἶναι δυνατὸν εἰς τὰς Τραπέζας τὰς προνομιούχους νὰ λαμβάνωσι μέτρα τοιαῦτα, ὥστε νὰ προλαμβάνηται ἡ ἀφαίρεσις ἢ ἡ σπουδαία ἐλάττωσις τοῦ μεταλλικοῦ αὐτῶν ἀποταμιεύματος. Εἰς ἐποχὴν προγενεστέραν ὑφίστατο ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία εἰς τὸ λοιπὸν Κράτος, ἀλλ’ αὕτη δὲν ἐπεβλήθη εἰς τὴν Θεσσαλίαν κατὰ τὴν σύστασιν τῆς Τραπέζης τῆς Ἠπειροθεσσαλίας, διότι ἡ Τράπεζα ἐκείνη ἦτο νέα, εἶχε κεφάλαια πραγματικὰ καὶ ἔλαβεν ὅλα αὐτῆς τὰ μέτρα, ἵνα μὴ ἔχῃ ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικὰ γραμμάτια ποσότητος τοσαύτης, ὥστε νὰ τρέχῃ κίνδυνόν τινα. Αἱ Τράπεζαι αἱ προνομιοῦχοι, αἱ ἐκδίδουσαι τραπεζικὰ γραμμάτια, κανονίζουσι τὰς ἐργασίας των κατὰ λόγον τῶν ἐποχῶν καὶ τῶν περιστάσεων. Εἶναι δυνατὸν εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς καλλιεργείας τῶν προϊόντων νὰ κυκλοφορῇ ἀνώτερον ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων, τὸ ποσὸν ὅμως τοῦτο ἐπανέρχεται αὖθις εἰς τὰς Τραπέζας κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς συγκομιδῆς· συνήθως δὲ αἱ Τράπεζαι αἱ προνομιοῦχοι καταφεύγουσιν εἰς τὸ μέτρον τῆς ἐλαττώσεως τῶν προεξοφλήσεων, τὸ ὁποῖον προλαμβάνει τὴν αὔξησιν τῆς κυκλοφορίας τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, καὶ ματαιόνει τὰς ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος κερδοσκοπίας. Πολλάκις ἐγένοντο ἀπόπειραι ἐξαντλήσεως τοῦ μεταλλικοῦ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἀλλ’ οἱ διοικοῦντες αὐτὴν ἐλάμβανον πάντοτε τὸ μέτρον νὰ ἐλαττόνωσιν ἐγκαίρως τὰς προεξοφλήσεις...

§165ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐὰν ἐκουράσθητε, κύριε Βουλευτά, νὰ διακόψωμεν ἐπί τινα λεπτά.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά. (Μετὰ διακοπὴν 10 λεπτῶν τῆς ὥρας ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις).

§167ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅτε ἰσχυρίσθην, Κύριοι, ὅτι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ἐπεβλήθη κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1885 ἕνεκα τοῦ πραξικοπήματος τῆς Φιλιππουπόλεως, μοὶ ἐγένετο ἀντίῤῥησις ὑπό τινος συναδέλφου, ὅτι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἐπιβληθεῖσα, δὲν εἶχεν ὡς λόγον τὸ πραξικόπημα ἐκεῖνο· ἀλλ’ οἱ ἀντιλέγοντες ἐλησμόνησαν, ὅτι διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐπορίσθη ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τὰ μέσα πρὸς ἐπιστρατείαν τοῦ Κράτους. Ἐλησμόνησαν, ὅτι, ἂν δὲν ἦτο ἠρμένη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία κατὰ τὸ ἔτος 1884, δὲν θὰ εἶχεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1885 τὰ μέσα, ἵνα ἐπιστρατεύσῃ τὴν χώραν ἡμῶν, ἐλησμόνησαν, ὅτι διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐπορίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη 17,000,000 δρ. εἰς χρυσὸν καὶ 25,000,000 δρ. εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, διὰ τῶν ὁποίων ἔθετο τὸ Κράτος εἰς κατάστασιν πολέμου. Ἴσως μεταξὺ ἡμῶν ὑπάρχουσί τινες οἱ φρονοῦντες, ὅτι, ἂν δὲν ἦτο ἠρμένη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης δὲν εὕρισκεν ἐν τῇ ἐπιβολῇ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τὰ μέσα πρὸς ἐπιστρατείαν τῆς χώρας, δὲν ἤθελε προβῆ εἰς τὴν ἐπιστρατείαν· ἀλλὰ τοῦτο ἀνάγεται εἰς θέμα ἄσχετον πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ὁμιλίας μου. Δὲν προεθέμην νὰ ἐπικρίνω τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἔλαβεν, ἵνα κηρύξῃ τὴν ἐπιστρατείαν πρὸς διεκδίκησιν ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ πόθων· οὐδ’ ἔχει πρακτικήν τινα ἐν τῇ συζητήσει τοῦ οἰκονομικοῦ θέματος ἀξίαν ἡ ἐπὶ τοῦ γεγονότος ἐκείνου κρίσις, ἤτοι ἂν ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὸ μέτρον ἐκεῖνο, ἢ ἔπρεπε νὰ σιγήσῃ πρὸ τοῦ πραξικοπήματος τῆς Φιλιππουπόλεως καὶ ν’ ἀφήσῃ τὸ Κράτος ἐν τῇ κανονικῇ αὐτοῦ λειτουργίᾳ· οὐδὲ προτίθεμαι σήμερον νὰ ὑπερασπίσω τὴν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης Ἀντιπολίτευσιν, εἰς ἣν κἀγὼ ἀνῆκον, διότι δὲν ἀντέστη εἰς τὸ ληφθὲν μέτρον τῆς ἐπιστρατείας· διότι, ὅταν πρόκηται περὶ ἐθνικῆς πολιτικῆς, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὰς Ἀντιπολιτεύσεις ν’ ἀντεπεξέρχωνται κατὰ τοιούτων μέτρων, ὑπαγορευομένων, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, ὑπὸ γενικωτέρων συμφερόντων· διότι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης νὰ ἔχῃ ἄλλην πολιτικήν, προκειμένου περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, παρὰ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, καθόσον μόνον ἡ Κυβέρνησις ἐγίνωσκεν, ἐὰν τῷ ὄντι ἐθνικὰ συμφέροντα ἀνώτερα διεκυβεύοντο ἐκ τοῦ πραξικοπήματος τῆς Φιλιππουπόλεως, οὐδ’ εἶναι ἀξιοκατάκριτος ἡ Ἀντιπολίτευσις, διότι δὲν ἀπέκρουσεν ἐν τῇ πρώτῃ αὐτῆς συναντήσει μετὰ τῆς Κυβερνήσεως τὸ ληφθὲν μέτρον, ἀφοῦ ἡ ἐπιστρατεία εἶχεν ἤδη ἐπικηρυχθῆ, καὶ καθόσον ἐκ τῆς πορείας τῶν κυβερνητικῶν ἐνεργειῶν ἀπεξεδέχετο ἅπαν τὸ ἔθνος τὴν διεκδίκησιν ἐθνικῶν πόθων. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος ἐνόμισεν εὔκαιρον τὴν περίστασιν, ἵνα καταστήσῃ συνένοχον καὶ τὴν Ἀντιπολίτευσιν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐπὶ τῇ κηρυχθείσῃ ἐπιστρατείᾳ· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν ἔχει ἀκριβῆ ἰδέαν περὶ τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλονται εἰς τὰς Ἀντιπολιτεύσεις. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις δὲν ἔχουσι τὸν προορισμόν, τὸν ὁποῖον ἀποδίδουσι σήμερον εἰς αὐτὰς οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις εἰς τὰ κοινοβουλευτικῶς διοικούμενα ἔθνη ἀποτελοῦσι δύναμιν καὶ δρῶσιν ἐν τῇ κοινωνίᾳ· αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἐν ὥρᾳ ἐθνικῶν κρίσεων δὲν ἔχουσι τὸ καθῆκον ν’ ἀντεπεξέρχωνται κατὰ τῶν μέτρων τῶν κυβερνητικῶν, ἐφ’ ὅσον ταῦτα ἀφορῶσιν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, τοὐναντίον δὲ ὀφείλουσι νὰ ὑποβοηθῶσι τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, διότι μία καὶ μόνη πρέπει νὰ ἦναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος, ὅπως, κατ’ ἐμὲ, μία καὶ μόνη πρέπει νὰ ἦναι καὶ ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος. Μόνον δὲ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τῶν τελευταίων ἐτῶν βλέπομεν καθιερούμενον ὑπ’ αὐτῆς τὸ σύστημα τοῦ ἀντεπεξέρχεσθαι κατὰ παντὸς μέτρου λαμβανομένου παρὰ τῆς Κυβερνήσεως πρὸς διευθέτησιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Ὅπως ἔχουσι, σήμερον μάλιστα, τὰ οἰκονομικὰ παρ’ ἡμῖν, ἔπρεπε νὰ ἦναι ἑνιαία ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ ἡμῶν, ὅπως ἑνιαία πρέπει νὰ ἦναι καὶ ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος. Ἐὰν μάλιστα ἦτο ἐπιτετραμμένον ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, ἔπρεπε, κατ’ ἐμὴν γνώμην, νὰ ἦναι εἷς διαρκὴς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, διότι μόνον οὕτω, μόνον δι’ ἑνιαίας, διὰ κανονικῆς, διὰ σταθερᾶς οἰκονομικῆς πολιτικῆς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀνορθωθῶσι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν.

§168ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ὁ Ὑπουργὸς οὗτος ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁ κ. Τρικούπης.

§169ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁπωσδήποτε εἴχομεν τὴν ἐπιστρατείαν κατὰ τὰ ἔτη 1885 καὶ 1886. Διὰ τῆς ἐπιστρατείας ἐτέθη ἅπασα ἡ ἐπικράτεια ἡμῶν ἐπὶ ποδὸς πολέμου, ἐσταμάτησαν αἱ εἰσπράξεις τοῦ δημοσίου ταμείου, πολυειδῶς δὲ καὶ τερατωδῶς ηὔξησαν αἱ δαπάναι τοῦ Κράτους. Δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐν τῷ στενῷ κύκλῳ τῶν γενομένων δαπανῶν πρὸς προμήθειαν πολεμικοῦ ὑλικοῦ καὶ νὰ περιορίσωμεν τὸ ἔλλειμμα τῶν χρήσεων τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 εἰς μόνον 55,000,000 ἢ 50,000,000, κατὰ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γορτυνίας Βουλευτήν. Ἔχομεν ἤδη δεδημοσιευμένους τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886, ἔχομεν ἤδη ἐξ αὐτῶν βεβαιωμένον ἔλλειμμα 130,000,000. Καὶ ἐγὼ παραδέχομαι, ὅτι πρὸς προμήθειαν πολεμικοῦ ὑλικοῦ ἐδαπανήθησαν 55,000,000 ἢ 60,000,000. Ἀλλὰ μόνον αὗται εἶναι αἱ δαπάναι τῆς ἐπιστρατείας; Δὲν εἶναι γνωστὸν, ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην αἱ πρόσοδοι τοῦ Κράτους ἠλαττώθησαν σπουδαίως; Δὲν εἶναι γνωστὸν, ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην πάντες οἱ ἰσχυροὶ βραχίονες, οἱ ἐργαζόμενοι ἐν Ἑλλάδι, ἀπησχολήθησαν εἰς τὴν ἐπιστρατείαν; Δὲν εἶναι γνωστὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπιστρατείας καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς καθυστερήσεως τῶν ἐργατικῶν χειρῶν, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς καταστροφῆς πολλῶν νεαρῶν ὑπάρξεων; Ἄλλως τε πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀμφισβητήσῃ τις τὸ γεγονὸς, ὅτι αἱ χρήσεις τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 κατέλιπον τακτικὸν καὶ ἔκτακτον ἔλλειμμα 130,000,000; Δύναταί τις νὰ συζητήσῃ, ἐὰν δὲν ἔχῃ ἀσφαλὲς ἔδαφος τὰ δημόσια ἡμῶν βιβλία; Τίς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι, ἐὰν ἦτο κανονικὴ ἡ λειτουργία τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν καὶ ἂν αἱ τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς καταναλώσεως λειτουργίαι δὲν ἀνεκόπτοντο, δὲν ἦτο δυνατὸν ποτε νὰ ἔχωμεν τοσοῦτον ἔλλειμμα κατὰ τὰς χρήσεις τῶν ἐτῶν ἐκείνων; 130,000,000 ἔλλειμμα κατὰ τὰς δύο ἐκείνας χρήσεις ἐπεδείνωσε τὴν κακὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν ἡμῶν. Δὲν ἦσαν βεβαίως καὶ πρότερον ἀνθηρὰ τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν· ἀπῃτεῖτο στιβαρὰ χείρ, ἀπῃτοῦντο οἰκονομίαι, ἐπεβάλλετο αὔξησις φόρων, ἵνα ἐπιτευχθῇ τὸ ἰσοζύγιον μεταξὺ ἐσόδων καὶ ἐξόδων ἀπὸ τοῦ 1885 καὶ ἑξῆς. Ἀντὶ τούτου αἱ χρήσεις τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 κατέλιπον ἔλλειμμα 130,000,000, καίτοι κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1885 καὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1886 ἐπεβλήθησαν νέοι τινὲς φόροι καὶ ἰδίως διὰ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ τελωνειακοῦ δασμολογίου.

§170ΣΑΚΚΗΣ. Τὸ δὲ ὑλικὸν τί ἐγένετο;

§171ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ χρῆσις τοῦ 1885 κατὰ τὰ δημόσια βιβλία κατέλιπεν ἔλλειμμα τακτικὸν μὲν 24,271,721, ἔκτακτον δὲ 37,099,010, ἤτοι ἐν ὅλῳ 61,687,634· ἡ δὲ χρῆσις τοῦ 1886 κατέλιπεν ἔλλειμμα τακτικὸν μὲν 26,026,255, ἔκτακτον δὲ 40,587,798, ἤτοι τὸ ὅλον 66,614,053. Ἐν ὅλῳ τὸ ἔλλειμμα τῶν δύο τούτων ἐτῶν, τακτικὸν καὶ ἔκτακτον, 128,301,687. Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ὅτε ἡ Κυβέρνησις τῆς 7ης Ἀπριλίου 1885 κατέλιπε τὴν ἀρχήν. Ἡ διαδεχθεῖσα αὐτὴν Κυβέρνησις κατὰ Μάϊον τοῦ 1886 εὑρίσκετο ἐν ἀληθεῖ ἀμηχανίᾳ. Ἡ πίστις τοῦ Κράτους ἦτο τέλεον κατεστραμμένη, δὲν ἠδυνάμεθα οὐδὲ 100,000 δραχμῶν δάνειον νὰ συνομολογήσωμεν· ἁπανταχοῦ αἱ θύραι τῶν χρηματιστικῶν κέντρων ἦσαν ἑρμητικῶς κεκλεισμέναι πρὸς τὴν Ἑλλάδα· τὰ δημόσια ταμεῖα εὑρίσκοντο ἐν μεγίστῃ ἀπορίᾳ, ὠφείλοντο δὲ ἐκ πολεμικοῦ ὑλικοῦ 20 περίπου ἑκατομμύρια εἰς τὴν ἀλλοδαπήν. Ἡ διαδεχθεῖσα τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἀμέσως εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προτείνῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἓν προσωρινὸν δάνειον ἐξ 21,500,000 φράγκων πρὸς πληρωμὴν τῆς ἀξίας τοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ, τὸ ὁποῖον εἶχε τὸ Κράτος προμηθευθῆ χάριν τῆς ἐπιστρατείας τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886. Ὁ ἀναλαμβάνων τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ εὑρίσκετο πρὸ τοῦ ἀδιεξόδου· ὤφειλε νὰ σκεφθῇ μεταξὺ δύο διευθύνσεων, μεταξὺ τῆς ἐπαρκείας ἢ τῆς ἀνεπαρκείας. Ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1886 ἐπαρουσίαζε δημόσιον χρέος ἐν συγκρίσει πρὸς τὰ δημόσια ἔσοδα 56,23%, καθόσον τὰ τακτικὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους τοῦ 1886 ἀνῆλθον εἰς 63,103,781, ἡ δὲ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους ἀπῄτει ἐτησίως δραχ. 35,485,954. Ἡ Κυβέρνησις μεταξὺ τῶν δύο τούτων διευθύνσεων προετίμησε τὴν τῆς ἐπαρκείας τοῦ Κράτους· εἶπεν εὐθαρσῶς πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι διαβλέπει εἰς τὸ ἔθνος ἐπαρκεῖς ζωτικὰς δυνάμεις, ὥστε νὰ ἦναι δυνατὴ ἡ αὔξησις τῶν φόρων, δι’ ἧς ἠδύνατο νὰ ἀνορθωθῇ ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις καὶ νὰ ἐπιτευχθῇ τὸ ἰσοζύγιον, ὅπως οὕτως ἀποφύγωμεν τὴν πτώχευσιν. Ἡ Βουλὴ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐνέδειξεν ἐνδοιασμούς, καλῶς δὲ ποιοῦσα ἡ Κυβέρνησις διέλυσεν αὐτὴν καὶ ἐποιήσατο ἔκκλησιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, πρὸς ὃν ἀνεπιφυλάκτως ἀνεκοίνωσε τὸ οἰκονομικὸν αὑτῆς πρόγραμμα, καθ’ ὃ ὤφειλεν οὗτος νὰ ὑποστῇ μείζονας ἐπιβαρύνσεις, διὰ νὰ σώσῃ τὴν τιμὴν τῆς χώρας ἀκεραίαν. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Ἰανουαρίου 1887 ἀπεδέξατο τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης. Ὅτε συνήλθομεν ἐνταῦθα, εὑρέθημεν πρὸ Ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις εἶχε τῳόντι ἀντιθέτους πρὸς τὰς ἡμετέρας ἰδέας. Ἐπίκαιρον μάλιστα νομίζω νὰ ὑπομνήσω, ὅτι κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Ἰανουαρίου 1887 ἐδημοσιεύθησαν προγράμματα, διὰ τῶν ὁποίων ἐδηλώθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶχεν ἔκτοτε τὴν ἰδέαν τῆς πτωχεύσεως. Ἔχομεν ἓν ἐκ τῶν πολλῶν προγραμμάτων, (διότι τὰ ἄλλα δὲν ἐτυπώθησαν) τὸ ἀπευθυνόμενον πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης συναδέλφου, ὁ ὁποῖος ἔλεγεν, ὅτι δὲν νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιβαρυνθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς μὲ μείζονας φόρους, ἀλλ’ ὅτι εἶναι προτιμότερον νὰ προέλθῃ εἰς τὴν ἀθέτησιν τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους. Ἐγώ, Κύριοι, δὲν ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες πρέπει νὰ ἔχωσι πάντοτε τὰς αὐτὰς ἰδέας εἴτε περὶ τῶν οἰκονομικῶν, εἴτε περὶ τῶν ἄλλων πολιτικῶν μέτρων· ὡς ἐκ τούτου δὲν κατακρίνω τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἄρτης Βουλευτήν, ὁ ὁποῖος, ὑποστηρίζων τὴν Κυβέρνησιν τῶν ἐτῶν 1882–1884, ὑπεστήριζε τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπαρκείας καὶ τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων, μετέβαλε δὲ γνώμην κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Ἰανουαρίου 1887. Ἔλεγε πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς αὐτοῦ μεταξὺ ἄλλων ἐν τῷ προγράμματί του τῆς 14 Νοεμβρίου 1886 (ἀναγινώσκει): «Προσδιορίζοντες μόνον 25,000,000 δραχμῶν ὑπὲρ τῶν χρεῶν ἡμῶν, θ’ ἀναγκασθῶμεν ν’ ἀναβάλωμεν τήν τε πληρωμὴν τῶν χρεωλύτρων καὶ 40% ἐκ τῶν τόκων τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, θὰ δώσωμεν δηλαδὴ εἰς τοὺς δανειστὰς ἡμῶν 60% ἐκ τοῦ τόκου, τὸν ὁποῖον πληρόνομεν σήμερον εἰς αὐτούς. Πληρόνοντες 60% τῶν σήμερον πληρονομένων τόκων ἐπὶ τῶν δανείων ἡμῶν, δίδομεν εἰς τοὺς δανειστὰς ἡμῶν τόκον πρὸς 5% ἐπὶ τῆς σημερινῆς ἀξίας τῶν δανείων μας. Ὀλίγιστά εἰσι τὰ δημόσια δάνεια ἐν Εὐρώπῃ, τὰ ὁποῖα φέρουσι τόκον 5% ἐπὶ τῆς πραγματικῆς αὐτῶν ἀξίας. Βεβαίως ἡ πίστις ἡμῶν δὲν εἶναι ὁμοία πρὸς τὴν πίστιν τῶν Κρατῶν, ὧν τὰ δάνεια φέρουσι τόκον 5% ἢ ὀλιγώτερον. Ἀλλ’ ὅπως θεραπεύσωμεν ἐν μέρει τὴν τοιαύτην ἔλλειψιν τῆς πίστεως ἡμῶν, δυνάμεθα δι’ ἑτέρου μέτρου νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν εἴσπραξιν καὶ τὴν χρῆσιν τῶν 25,000,000 δραχμῶν εἰς μόνην τὴν ὑπηρεσίαν τῶν χρεῶν ἡμῶν.»

§172ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀναγνώσατέ το ὅλον, διότι εἶναι πρὸς τιμήν μου ὅσα προεῖπον διὰ τοῦ προγράμματός μου τούτου.

§173ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ, Κύριοι, σκοπὸν ἔχω ν’ ἀφηγηθῶ τὰ τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν ἱστορίας ἐν πάσῃ ἀληθείᾳ, ἵνα μὴ ἀπομένῃ εἰς οὐδενὸς τὴν διάνοιαν ἡ ἰδέα, ὅτι εἷς καὶ μόνος ὑπῆρξεν ὁ δημιουργὸς τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα σήμερον. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1887 ἡ ἰδέα τῆς πτωχεύσεως εἶχεν ἐμφανισθῆ ὡς πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, ἧς ἡγεῖτο ὁ ἐκ Γορτυνίας ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ὡς ἐκ τούτου δὲ διετελοῦμεν τότε ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ συζητήσει εἰς διάστασιν γνωμῶν· ἡμεῖς μὲν ὑπεστηρίζομεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπαρκείας, ἡ δὲ Ἀντιπολίτευσις τὴν τῆς πτωχεύσεως Ἤθελεν ἴσως εἶσθαι εὐκταῖον, ἐὰν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἤθελεν ἐμμείνῃ εἰς τὸ πρόγραμμα αὐτῆς, ὅτε βραδύτερον ἀνέλαβε τὴν διοίκησιν τῶν κοινῶν, διότι ἤθελε τοὐλάχιστον ἀποδειχθῆ, ὅτι καὶ παρ’ ἡμῖν αἱ πολιτικαὶ μερίδες πιστεύουσιν εἰς τὰ ἑαυτῶν προγράμματα· ἀλλὰ δυστυχῶς, ὅτε ἀνῆλθεν εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν κατὰ τὸ 1890, ὑπεστήριξε τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπαρκείας, αὐτὸς δὲ οὗτος ὁ συνάδελφος, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸ 1887 ὑπεστήριζε τὴν πολιτικὴν τῆς πτωχεύσεως, ὅτε ἀνέλαβε τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ὑπέλαβεν ὡς ἐπιβαλλόμενον αὐτῷ τὸ καθῆκον, ὅπως διὰ τῆς ἐγκυκλίου, δι’ ἧς ἀνεκοίνωσε τὸν διορισμόν του πρὸς τὰς οἰκονομικὰς ἀρχὰς, διασκεδάσῃ τὸν ὑφιστάμενον φόβον περὶ τῆς ἐμμονῆς του εἰς τὸ προηγούμενον πρόγραμμα, ἤτοι ὅτι ἀκολουθεῖ τὴν πολιτικὴν τῆς πτωχεύσεως, δηλώσας, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἧς ἀπετέλει μέλος, δὲν διέφερε τῆς προκατόχου, ἤτοι ὅτι θὰ πληρώσωμεν εἰς ἀκέραιον τὰς ὑποχρεώσεις ἡμῶν. Καὶ ὄντως τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1890 βλέπομεν ὡς πολιτικὴν ἐπαρκείας καὶ ἐντελῶς ἀπομακρυνομένην ἀπὸ τὰ δόγματα τοῦ 1887. Τοῦτ’ αὐτὸ συνέβη καὶ εἰς τὴν καλουμένην Ἀξιωματικὴν Ἀντιπολίτευσιν, ἡ ὁποία πρὶν ἢ ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἀρχὴν ἔλεγεν, ὅτι πρέπει νὰ ἐξοβελισθῇ πᾶς ὁ προφέρων τὸ ὄνομα τῆς πτωχεύσεως, ὅτε ὅμως ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν, ἀκριβῶς ἠκολούθησε τὴν ἀντίθετον πολιτικὴν, τὴν τῆς ἀνεπαρκείας. Ἀλλ’ οὐχὶ μόνον ἐν τῷ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς προγράμματί του ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς, ἀλλὰ καὶ ὡς εἰσηγητὴς τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ πρὸς τὴν Βουλὴν ἔλεγε τάδε (ἀναγινώσκει): «Μεταξὺ τοῦ πιθανοῦ τούτου ποσοῦ τῶν εἰσπράξεων τοῦ Δημοσίου καὶ τῶν δραχ. 93,270,000, ἃς ὁ προϋπολογισμὸς ἀναγράφει διὰ τὰς δαπάνας τοῦ 1887, ὑπάρχει ἔλλειμμα δραχ. 23,270,000. Τὸ ἔλλειμμα τοῦτο ὀφείλομεν νὰ καλύψωμεν δι’ οἰκονομιῶν. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ εὕρωμεν τὰς οἰκονομίας ταύτας ἐν τῇ διοικήσει τοῦ τόπου καὶ ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἐν τῷ ναυτικῷ ἡμῶν, δὲν ἠθέλομεν διστάσει νὰ συστήσωμεν τὴν περιστολὴν τῶν δαπανῶν, τῶν ἀναγραφομένων διὰ τοὺς κλάδους τούτους. Ἀλλ’ ἐπὶ ποσοῦ δραχ. 51,017,235, εἰς ὃ κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν ἀνέρχεται τὸ ὅλον τῶν δαπανῶν τῶν κλάδων τούτων τῆς ἐν γένει διοικήσεως τοῦ Κράτους, δὲν νομίζομεν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεύρωμεν οἰκονομίας ἀνερχομένας εἰς τὸ ποσὸν τῶν 23,270,000 δραχμῶν, χωρὶς νὰ παραλύσωμεν τὴν λειτουργίαν αὐτῶν καὶ χωρὶς νὰ καταστήσωμεν ἀδύνατον οὐ μόνον τὴν ἀνάπτυξιν τῆς χώρας καὶ τὴν ὑπεράσπισιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν συμφερόντων, ἀλλὰ καὶ τὴν εἴσπραξιν αὐτὴν τῶν 70,000,000 δραχμῶν, τὴν ὁποίαν θεωροῦμεν δυνατὴν διὰ καλῆς καὶ βελτιωμένης διοικήσεως τοῦ τόπου. Ὀφείλομεν νὰ ἐπιζητήσωμεν δι’ ὀργανικῶν μεταῤῥυθμίσεων καὶ ἐν τοῖς κλάδοις τούτοις σπουδαίας οἰκονομίας, ἀλλὰ μόνον τόσας, ὅσαι εἶναι δυναταὶ ἄνευ παραλύσεως τῆς καλῆς αὐτῶν λειτουργίας. Αἱ οἰκονομίαι δὲ αὗται δὲν δύνανται νὰ φθάσωσι τὸ ποσὸν τῶν δραχμῶν 23,270,000 ὅπερ ὀφείλομεν νὰ οἰκονομήσωμεν. Ὅθεν μοιραίως θεωροῦμεν ἐπιβαλλομένην τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσωμεν μέρος τῶν ἀναγκαίων οἰκονομιῶν καὶ εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦ δημοσίου χρέους. Τοῦτο, ὡς ἀνεπτύξαμεν ἤδη, παρεδέχθη καὶ ἡ Κυβέρνησις. Παρεδέχθη ὅμως αὐτὸ ἐν μέτρῳ μὴ θεραπεύοντι τὰς οἰκονομικὰς ἡμῶν ἀνάγκας καὶ κατὰ τρόπον, τὸν ὁποῖον δὲν θεωροῦμεν ὡς κατάλληλον, ἵνα συντελέσῃ ἐν τῷ μέλλοντι εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν πίστεως διὰ τῆς ἀνελλιποῦς ἀποτίσεως τῶν ὀφειλῶν ἡμῶν, ὅταν ἡ ἀνάπτυξις τῶν παραγωγικῶν τοῦ τόπου δυνάμεων ἐπιτρέψῃ τοῦτο. Ὅπως ἐπιτύχωμεν θετικὸν ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, νομίζομεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐπιζητήσωμεν καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τοῦ δημοσίου χρέους οἰκονομίαν σπουδαιοτέραν ἐκείνης, ἣν ἐζήτησεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς μετατροπῆς τῶν δανείων τῶν 6, τῶν 25 καὶ τῶν 4 ἑκατομμυρίων, νὰ ἐπιζητήσωμεν δὲ ταύτην, χωρὶς νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τοὺς δανειστὰς ἡμῶν ὁριστικὴν καὶ ἀμετάτρεπτον ἀπώλειαν ποσοῦ τινος ἐπὶ τῶν εἰς αὐτοὺς ὀφειλομένων, ὅπως ἐν μέρει ἐπιβάλλει αὐτὴν ἡ μετατροπὴ αὕτη. «Πιστεύομεν ὅμως, ὅτι τὴν οἰκονομίαν, ἣν θεωροῦμεν ἀναγκαίαν νὰ ἐπιζητήσωμεν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τοῦ δημοσίου χρέους, δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν διὰ τῆς ἀναβολῆς τῆς πληρωμῆς τοῦ χρεωλυσίου τῶν κυριωτέρων δανείων ἡμῶν, καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν αὕτη ἤθελεν εἶσθαι ἀνεπαρκὴς πρὸς ἐπίτευξιν θετικοῦ καὶ ἀναμφισβητήτου ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ, δι’ ἑτέρου ἐπὶ τῶν δανείων ἡμῶν οἰκονομικοῦ συνδυασμοῦ, ἐξασφαλίζοντος τοιοῦτον ἰσοζύγιον.» Τὰς αὐτὰς ἰδέας ἀνέπτυξε καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής. Ἰδοὺ δὲ τί ἔλεγεν, ἀγορεύων ἐντεῦθεν ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος (ἀναγινώσκει): «Ὅταν δὲν δυνηθῶμεν νὰ φέρωμεν ἰσοζύγιον βέβαιον καὶ ἀναμφισβήτητον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἡμῶν, τότε οὐ μόνον δικαιούμεθα, ἀλλὰ καὶ ὀφείλομεν νὰ ζητήσωμεν παρὰ τῶν δανειστῶν ἡμῶν συγκαταβάσεις καὶ θυσίας τοιαύτας, αἵτινες νὰ ἐπιτρέψωσιν ἡμῖν νὰ μὴ συντρίψωμεν τὰς παραγωγικὰς δυνάμεις τοῦ τόπου. Τὸ κεφάλαιον, ὅπερ τοιοῦτον φέρει χαρακτῆρα, εἶναι τὸ τῶν χρεωλύτρων, τῶν ὁποίων δυνάμεθα ν’ ἀναβάλωμεν τὴν πληρωμὴν μέχρις ὅτου δι’ ἐπιτυχίας θετικοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ ἡμῶν ὀργανώσωμεν τὰ ἐσωτερικὰ ἡμῶν πράγματα κατὰ τρόπον βοηθοῦντα τὴν ἀνάπτυξιν τῶν πόρων ἡμῶν καὶ ἐπιτρέποντα τὴν ἐπανάληψιν αὐτῆς... «Διὰ τῶν οἰκονομιῶν τούτων θὰ ἐλαττώσωμεν τὸ κεφάλαιον τῶν δαπανῶν ἡμῶν κατὰ 14,500,000, θὰ μᾶς μείνῃ δὲ ἔλλειμμα 8,500,000... «Τὴν κάλυψιν τοῦ κλάσματος τούτου τοῦ ἐλλείμματος θὰ ζητήσωμεν νὰ ἐπιτύχωμεν διὰ συνεννοήσεως μετὰ τῶν δανειστῶν ἡμῶν δι’ ἑνὸς ἐκ τῶν πολλῶν δυνατῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἄνευ βλάβης αὐτῶν θὰ δύνωνται οὗτοι νὰ μᾶς εὐκολύνωσιν, ἀπαλλάττοντες ἡμᾶς τῆς ἐπιβαλλομένης ἀνάγκης νὰ ἀναβάλωμεν τὴν πληρωμὴν καὶ ἑτέρου μέρους τῶν δανείων ἡμῶν χάριν τῆς σωτηρίας καὶ τοῦ τόπου καὶ τῶν συμφερόντων τῶν δανειστῶν αὐτοῦ.» Ἵνα δὲ μὴ ὑπολάβῃ τις, ὅτι ἡ γνώμη τοῦ ἐξ Ἄρτης κ. Βουλευτοῦ δὲν διηρμήνευε τὸ φρόνημα ἁπάσης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἀναγνώσω πρὸς ὑμᾶς τὸ συμπέρασμα τῆς ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ θέματος καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας Βουλευτοῦ, ὅστις ἦτο ὁ ἡγούμενος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἰδοὺ δὲ ὁποῖον ἦτο τὸ συμπέρασμα τούτου (ἀναγινώσκει): «Ὅθεν δὲν μένουν, εἰμὴ οἱ τόκοι καὶ τὰ χρεωλύσια· πρὸς τοὺς δανειστὰς πρέπει νὰ ἤμεθα εἰλικρινεῖς καὶ εὐπαῤῥησιάστως νὰ εἴπωμεν αὐτοῖς, ὡς ὁ ἔμπορος τοῦ ὁποίου ἠστόχησαν αἱ ἐργασίαι· νὰ εἴπωμεν πρὸς αὐτούς: «ἔλθετε νὰ συνεννοηθῶμεν. Δὲν ἀρνούμεθα τὴν ὀφειλὴν, ἀλλὰ θὰ ἀναβάλωμεν νὰ σᾶς πληρώσωμεν· καὶ εὐθὺς ὡς παρέλθῃ ἡ στενοχωρία, ἀναδεχόμεθα τὴν πληρωμήν.» Οὐδένα ἔχω λόγον νὰ μεμφθῶ εἴτε τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας Βουλευτοῦ, εἴτε τοῦ ἐξ Ἄρτης, διὰ τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζον γνώμην τῆς ἀνεπαρκείας· ἀναφέρω μόνον τὸ γεγονὸς, ἵνα ἐνδείξω τοῦτο, ὅτι δὲν ἐνέμειναν εἰς τὴν πολιτικὴν, ὑπὲρ τῆς ὁποίας τοσοῦτον ἐκθύμως συνηγόρουν, ὅτε ἦσαν ἀντιπολιτευόμενοι. Ἐν τούτοις ἡ Βουλὴ τοῦ 1887 ἀπεδέξατο πλῆρες τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, δηλαδὴ τὸ σύστημα τῆς αὐξήσεως τῶν ὑπαρχόντων φόρων καὶ τῆς ἐπιβολῆς νέων τινῶν τοιούτων, διὰ τῶν ὁποίων αἱ ἐπιβαρύνσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ηὔξησαν, ὡς καὶ πρότερον εἶπον, κατὰ 20 περίπου ἑκατομμύρια. Ποῖα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον προέβαλε μὲν ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἀπεδέξατο δὲ ἡ πλειονοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου; Ὅτε ἐγένετο γνωστὸν εἰς τοὺς χρηματιστὰς, ὅτι τὸ ἰσοζύγιον μεταξὺ ἐσόδων καὶ ἐξόδων τῆς χρήσεως τοῦ 1887 διὰ τῶν ληφθέντων μέτρων ἦτο ἐξησφαλισμένον, ἀμέσως προσηνέχθησαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα συνομολογήσωσι μετ’ αὐτῆς δάνειον. Εἶπον χρηματιστὰς, καὶ ἐνεθυμήθην τι, τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος εἶπεν ἐντεῦθεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη συνεννοεῖτο πρὸς συνομολόγησιν δανείων μετὰ χρηματιστῶν, ὡς νὰ ἦτο δυνατὸν, προκειμένου περὶ δανείων, νὰ συνεννοῆται μετὰ ἀχρηματίστων. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἐπιτυχίᾳ τοῦ συστήματος τούτου ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ σκεφθῇ καὶ περὶ τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρασκευῶν τοῦ Κράτους. Ὡς ἐκ τῶν προηγηθέντων πολιτικῶν γεγονότων ἐν τῇ Ἀνατολῇ, πάντες οἱ ἐν Ἑλλάδι πολιτευόμενοι εἶχον σχηματίσει τὴν γνώμην, ὅτι, ἂν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐνισχύετο ναυτικῶς, δὲν ἠδύνατο νὰ δράσῃ εἰς ἐνδεχομένην ἀνάγκην. Διὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἐγένετο φροντὶς νὰ ληφθῇ παρὰ τῆς Βουλῆς ἐκείνης πίστωσις περίπου 30 ἑκατομμυρίων, ἵνα προμηθευθῇ τὰ ἀναγκαῖα διὰ τὴν ναυτικὴν ἡμῶν δύναμιν θωρηκτά. Αἱ διαπραγματεύσεις μετὰ τῶν κατασκευαστῶν τῶν θωρηκτῶν εἶχον σπουδαίως προχωρήσει, ἦτο δὲ καὶ ἡ σύμβασις περὶ κατασκευῆς αὐτῶν ἐν σχεδίῳ ὑπογεγραμμένη· καθ’ ὅσον δ’ ἐνθυμοῦμαι ἐκ τῶν ἀνακοινωθέντων εἰς τὴν Βουλήν, τὸ τίμημα τῶν τριῶν θωρηκτῶν εἶχε συμφωνηθῇ ἀντὶ 27 ἑκατομμυρίων φράγκων, πληρωτέων εἰς 10 ἐτησίας δόσεις, ἐπὶ τόκῳ 8% μὲν διὰ τὴν ἀξίαν τῶν πλοίων, 9% δὲ διὰ τὴν ἀξίαν τοῦ πυροβολικοῦ, ἕνεκεν ὅμως διαφωνιῶν τινων περὶ τὸν προσδιορισμὸν τῆς ἀξίας τοῦ πυροβολικοῦ, ἡ σύμβασις ἐκείνη δὲν εἶχεν ὁριστικῶς ὑπογραφῆ, ὅτε αἱ διαπραγματεύσεις πρὸς τὴν συνομολόγησιν δανείου ἐν ποσότητι ἐπαρκούσῃ εἰς τὴν ἐξόφλησιν κυμαινομένων χρεῶν εἶχον ταχύτερον τῶν ὑπολογισμῶν τῆς Κυβερνήσεως εὐοδωθῆ. Τότε ἡ Κυβέρνησις εὑρέθη εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ζητήσῃ παρὰ τῆς Βουλῆς ἄδειαν πρὸς συνομολόγησιν δανείου 150 ἑκατομμυρίων. Ἀντὶ ποσοῦ 150 ἑκατομμυρίων ἐπραγματοποίησε δάνειον 135 ἑκατομμυρίων. Ἐπειδὴ δὲ οἱ ὅροι τοῦ δανείου τούτου ἦσαν συμφορώτεροι τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον ἦτο ὑπὸ διαπραγμάτευσιν ἐν τῇ ἀφορώσῃ εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν συμφωνίᾳ, προετίμησε νὰ συμφωνήσῃ μετὰ τῶν χορηγητῶν τοῦ δανείου τῶν 135,000,000, ὅπως ἐκ τοῦ προϊόντος τοῦ δανείου τούτου καταβληθῇ καὶ ἡ ἀξία τῶν θωρηκτῶν, ὄχι μόνον διότι κατωρθώθη νὰ ἦναι ὁ τόκος ἐλάσσων, ἤτοι 5,90% ἀντὶ 8 καὶ 9, ἀλλὰ καὶ διότι τὴν ἀξίαν τῶν θωρηκτῶν κατώρθωσε νὰ ἐλαττώσῃ ἀπὸ 27 ἑκατομμυρίων εἰς μόνον 26,000,000. Εἶπον ὑμῖν ταῦτα, διότι, ἐκτὸς τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λοκρίδος συναδέλφου, καὶ ἄλλοι συνάδελφοι, ὁμιλοῦντες ἐντεῦθεν περὶ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων, ἰσχυρίσθησαν, ὅτι τοῦτο ἐπέτυχε, διότι ἐχρησίμευσε πρὸς κερδοσκοπικοὺς σκοπούς. Οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν τὸ δάνειον τῶν 135 ἑκατομμυρίων πρὸς τὴν κατασκευὴν τῶν τριῶν θωρηκτῶν· καὶ ἐὰν δὲν ἐγίνετο τὸ δάνειον, τὰ θωρηκτὰ ἤθελον βεβαίως κατασκευασθῆ· οὐδὲ δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἡ ἀξία τῶν θωρηκτῶν, ἀνελθοῦσα εἰς 26 ἑκατομμύρια, ἦτο ἀνωτέρα τῆς πραγματικῆς, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἀποταθῆ εἰς πάντας τοὺς κατασκευαστὰς καὶ ἡ ἀξία τῶν 26 ἑκατομμυρίων ἐθεωρήθη παρ’ ὅλων τῶν εἰδημόνων ὡς ἡ ἐλάσσων. Δὲν εἶναι τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον πραγματεύομαι, ἡ ἐκτίμησις τοῦ γεγονότος, ἐὰν τὰ θωρηκτὰ ταῦτα ἐχρησίμευσαν ἢ θὰ χρησιμεύσωσιν. Ἀποκρούω ὅμως πάντα ἰσχυρισμόν, προβληθέντα ἐντεῦθεν, ὅτι τὸ δάνειον τῶν 135 ἑκατομμυρίων εἶχε σχέσιν τινὰ πρὸς τὴν κατασκευὴν τῶν τριῶν θωρηκτῶν. Κατ’ ἐμὲ, ἡ πρώτη οἰκονομικὴ ἐπιτυχία τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἦτο ἡ συνομολόγησις τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων, διότι γνωστὸν εἶναι, ὅτι ὀλίγους μῆνας πρότερον δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ δάνειον οὐδὲ πρὸς 8%, μόνη δὲ ἡ μορφωθεῖσα παρὰ τοῖς χρηματισταῖς πεποίθησις περὶ ἐπιτυχίας τοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1887 συνετέλεσεν εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν πίστεως καὶ εἰς τὴν συνομολόγησιν ὑπὸ τόσῳ συμφέροντας ὅρους τοῦ δανείου. Ἐὰν δὲ καλῶς ὑπολογισθῇ ἡ χρησιμότης τοῦ δανείου τούτου, ἐὰν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι, ἐκτὸς τῶν 26 ἑκατομμυρίων τῶν ἐξ αὐτοῦ διατεθέντων διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν, τὸ ὑπόλοιπον προϊὸν τοῦ δανείου ἅπαν ἐχρησιμοποιήθη πρὸς ἀπόσβεσιν ἑτέρων χρεῶν τοῦ Κράτους, ὧν ἕνεκεν ἐπεβαρύνετο διὰ τόκων ἀνωτέρων, συνάγεται τὸ ἀναμφισβήτητον συμπέρασμα, ὅτι τὸ ποσὸν τῶν τόκων, ὅπερ ἐπλήρονε τὸ Κράτος, ἦτο ἀνώτερον τοῦ ποσοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὅλου δανείου τῶν 135,000,000. Εἶναι δὲ βεβαιωμένον, ὅτι τὰ 26 ἑκατομμύρια δύνανται νὰ χαρακτηρισθῶσιν, οὕτως εἰπεῖν, ὡς περίσσευμα τοῦ δανείου ἐκείνου, καὶ ἐχρησιμοποιήθησαν πρὸς κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν. Τὸ δάνειον, Κύριοι, τῶν 135 ἑκατομμυρίων ὑπῆρξεν ἡ ἀφετηρία τῶν ἄλλων οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, οἵτινες ὑπὸ τὸ κράτος τῆς πολιτικῆς ἐκείνης ἐπραγματοποιήθησαν. Ἐχλεύασαν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τοὺς συνδυασμοὺς ἐκείνους, ὑπολαμβάνοντες, ὅτι δι’ αὐτῶν κατεστράφησαν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ ηὔξησε τὸ δημόσιον χρέος, ἰδίως τὸ εἰς χρυσόν. Ἀλλ’ ὅταν τις ἀμερολήπτως καὶ εἰλικρινῶς ἐξετάσῃ τὰ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, θὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι οὗτοι ἐξυπηρέτησαν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως. Διὰ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν κατωρθώθη ἐν διαστήματι πενταετίας νὰ μὴ ἐξαχθῇ τοῦ Κράτους μεταλλικὸν νόμισμα ἐν ποσότητι τοσαύτῃ, ὥστε νὰ ὑποστῇ ἡ μικρὰ ἡμῶν ἀγορὰ τὰς καταστροφὰς, τὰς ὁποίας ἐπάγεται ἡ ἐξ αὐτῆς ἀφαίρεσις μεταλλικοῦ νομίσματος. Διὰ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν κατωρθώθη ἐν διαστήματι πενταετίας νὰ ἔχωμεν σταθερὰν τὴν τιμὴν τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος· γινώσκομεν δὲ πάντες, ὁπόσην τοῦτο ἔχει ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τὰς συναλλαγὰς ἐν γένει καὶ ἰδίως ἐπὶ τὰς ἐμπορικάς. Οὐδεμία ἐπιχείρησις δύναται νὰ γείνῃ, ὅταν ἦναι ἀπότομος ἡ αὐξομείωσις τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος. Τότε δὲ τὸ συνάλλαγμα ἐκυμαίνετο μεταξὺ 119–124 λεπτῶν κατὰ φράγκον. Ὡς ἐκ τούτου δὲ τὸ ἐμπόριον σπουδαίως ἀνεπτύχθη, πᾶσαι δὲ αἱ κοινωνικαὶ συναλλαγαὶ ἐλειτούργουν κανονικῶς. Οὐδεὶς δὲ δύναται εὐλόγως νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἐπῆλθεν εἰς τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας βλάβη τις ἐκ τοῦ συστήματος τούτου. Ποῖος ἦτο ὁ τελικὸς σκοπὸς τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν; ἀναφωνοῦσι πάντες οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Εἶναι γνωστὸς ὁ σκοπὸς, ὅστις δι’ αὐτῶν ἐπεδιώκετο. Διὰ τῆς ἐνισχύσεως τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, διὰ τῆς συντελέσεως δημοσίων ἔργων, ἰδίως δὲ τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν συγκοινωνίαν, ἐπεζητεῖτο ἡ αὔξησις τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου, ὁ τελικὸς δὲ σκοπὸς τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν ἦτο ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἢ ἡ σπουδαία ἐλάττωσις τοῦ ποσοῦ τῶν ἀναγκαστικῶς εἰς λογαριασμὸν τοῦ Κράτους κυκλοφορούντων τραπεζικῶν γραμματίων, ὥστε νὰ ἐξουδετερωθῶσι τ’ ἀποτελέσματα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἔλεγον πρότερον, ὅτι, ὅτε ἀνέλαβε τὴν διοίκησιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1887, ἡ ἀναλογία τοῦ δημοσίου χρέους πρὸς τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους ἦτο 56 καὶ 23%. Ὁπόση δὲ ἦτο ἡ ἀναλογία κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1892; 35% ἐπὶ τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡ ἐφαρμοσθεῖσα κατὰ τὴν πενταετίαν ταύτην ἐνεῖχε καὶ τοὺς κινδύνους της· ὁμολογῶ, ὅτι ὑπῆρξεν, ὡς ὀφείλει νὰ ἦναι ὁ κυβερνήτης οἱασδήποτε χώρας, αἰσιόδοξος ὁ ἔχων τὴν πρωτοβουλίαν εἰς τὴν οἰκονομικὴν ἐκείνην πολιτικήν· ἀλλ’ ὅταν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι, ἀρχομένου τοῦ 1887, ἀπέναντι Ἀντιπολιτεύσεως ὑποστηριζούσης τὴν πτώχευσιν, εἶχε τὸ σθένος νὰ ἀναλάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν εἰς τὴν αὔξησιν τῆς φορολογίας, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ πολιτική, ἣν ἐφήρμοσε, τοσαῦτα ἀπέδωκεν ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, δὲν δικαιούμεθα νὰ κατακρίνωμεν τὴν ὁποίαν εἶχεν αἰσιοδοξίαν, στηριζόμενος εἰς τὰ ἐπιτευχθέντα ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς χώρας ἀποτελέσματα. Βεβαίως πρῶτον εἶχε τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον ἔχουσι πᾶσαι αἱ Κυβερνήσεις ἐν Ἑλλάδι. Δὲν εἶναι παρ’ ἡμῖν προηγμένα ἀκόμη τὰ πολιτικὰ ἤθη ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ὑπολογίζῃ τις τὴν διάρκειαν ἑνὸς κυβερνητικοῦ συστήματος, ἐφαρμοζομένου ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ τόπου. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις παρ’ ἡμῖν, ὁσάκις μάλιστα αἱ Κυβερνήσεις ἦναι ἠναγκασμέναι νὰ ἐπιβάλωσι φόρους, ἐκμεταλλεύονται τὴν ἐπιβολὴν ἢ τὴν αὔξησιν τῶν φόρων πρὸς ἀποπλάνησιν τῶν ἐκλογέων. Εἶναι γνωστόν, ὅτι, ἵνα ἐπιτευχθῶσιν ὅσα ἀγαθὰ ἀποτελέσματα ἐπετεύχθησαν κατὰ τὴν πενταετίαν ἐκείνην ἐδέησε βεβαίως ν’ αὐξήσωσιν αἱ ἐπιβαρύνσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· εἶναι γνωστόν, ὁπόσον ἡ Ἀντιπολίτευσις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐξεμεταλλεύθη τὴν αὔξησιν τῆς φορολογίας. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται, ὅτι εἰς τὴν συζήτησιν ἑκάστου προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους πάντοτε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἰσχυρίζετο, ὅτι κατεστράφησαν αἱ παραγωγικαὶ δυνάμεις τῆς χώρας ἐκ τῆς βαρείας φορολογίας καὶ ἐξηντλήθη καὶ ἡ τελευταία οἰκονομικὴ ἰκμὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Τίς δὲν ἐνθυμεῖται, ὅτι εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ τοῦ 1885 καὶ τοῦ 1887 οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τὴν κρατοῦσαν τότε πολιτικὴν δὲν ἀπέδιδον μόνον εἰς αὐτὴν τὴν φορολογίαν τὴν ὑπάρχουσαν, ἀλλ’ ἀπέδιδον καὶ μεμελετημένην δῆθεν νέαν φορολογίαν, διὰ νὰ ἀποπλανήσωσι τὸν Ἑλληνικὸν λαόν; Ἡμεῖς, οἱ ἐν ταῖς ἐκλογαῖς τότε ἀναστρεφόμενοι, ἐνθυμούμεθα καλῶς τὰ προγράμματα τῶν ἀντιπολιτευομένων, οἵτινες, κατακρίνοντες τὴν ὑφεστῶσαν φορολογίαν, ἐπηγγέλλοντο τὴν ἐλάττωσιν αὐτῆς. Ἀλλὰ δὲν ἐνεῖχε μόνον αὐτὸν τὸν κίνδυνον ἡ οἰκονομικὴ ἐκείνη πολιτική. Βεβαίως ἐστηρίζετο ἐπὶ μιᾶς βάσεως, ὅτι ἤθελον ἐν τῷ μεταξὺ αἱ παραγωγικαὶ δυνάμεις τῆς χώρας προαχθῆ, ἤθελεν ἐπαυξήσει ἐπαρκῶς ὁ ἐθνικὸς ἡμῶν πλοῦτος, ἤθελε συντελεσθῆ πλήρης ἡ συγκοινωνία διὰ τῆς κατασκευῆς πάντων τῶν συμπλεγμάτων τῆς ὁδοποιΐας καὶ τῶν σιδηροδρόμων, καὶ ὅτι ἐν τῇ ἐξακολουθήσει τῆς οἰκονομικῆς ἐκείνης πολιτικῆς ἤθελεν ἐπιτευχθῆ τὸ ἀγαθὸν ἀποτέλεσμα, νὰ δύνηται ἡ χώρα νὰ ὑποστῇ, αἰρομένης τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τὴν ἐξ αὐτῆς ἐξαγωγὴν μεταλλικοῦ, ὅπερ ἀπῄτει ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους. Ὑπὸ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης κατεσκευάσθησαν οἱ ἑξῆς σιδηρόδρομοι καὶ ὁδοί:

ἤτοι ἐν ὅλῳ δι’ ὁδοὺς καὶ σιδηροδρόμους ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ διάστημα τῆς δεκαετίας 107,000,000. Ἡ ἐφαρμοσθεῖσα κατὰ τὰ ἔτη ταῦτα οἰκονομικὴ πολιτικὴ ἔσχε καὶ ἄλλο ἀγαθὸν ἀποτέλεσμα. Εἶναι γνωστόν, ὅτι πρότερον, ἵνα δανεισθῇ τὸ Κράτος, ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ ὑφίσταται τόκον 8%, κατ’ ἐλάχιστον δὲ ὅρον 7% εἶναι ἐπίσης γνωστόν, ὅτι, ἵνα δανεισθῇ τὸ Κράτος, ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ παρέχῃ εἰς τοὺς δανείζοντας εἰδικὰς ἐγγυήσεις διὰ παραχωρήσεως ὡρισμένων δημοσίων προσόδων. Κατωρθώθη ὅμως κατὰ τὰ ἔτη 1889 καὶ 1890 τὸ Κράτος νὰ δανείζηται μὲ μόνον 5½% ἀντὶ 8%.

§174ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ποῖον δάνειον;

§175ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ δάνειον τῶν 125,000,000 φράγκων, τὸ τῶν 25,000,000 φράγκων καὶ τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης συνωμολογήθησαν ἐπὶ τόκῳ 5½%, ἄνευ δὲ εἰδικῆς ἐγγυήσεως συνωμολογήθησαν τὰ δύο πρῶτα τῶν δανείων τούτων, ἐπὶ μόνῃ τῇ ἠθικῇ ὑποχρεώσει τοῦ Κράτους. Τίς ἄρα δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος εἶχεν ἀνέλθει εἰς περιωπήν, εἰς ἣν εἶχον ἀνέλθει τὰ μᾶλλον ἡμῶν οἰκονομικῶς προηγμένα Κράτη τῆς Εὐρώπης; Ἀλλ’ ἰσχυρίσθησαν, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς τελευταίας τετραετίας ἢ πενταετίας ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα νὰ αὐξήσῃ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους καὶ αὐτὸ τὸ κεφάλαιον τοῦ δημοσίου χρέους. Ἐν τούτοις εἶναι ἀνάγκη νὰ διαπιστωθῇ δι’ ἐπισήμων ἀριθμῶν, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῶν τελευταίων ἐτῶν δὲν ηὔξησεν, ὡς ἰσχυρίσθησαν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οὔτε τὸ κεφάλαιον τοῦ δημοσίου χρέους, οὔτε τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ. Κεφάλαιον δανείων. μεταξὺ 31 Δεκεμβρίου 1882 καὶ 31 Δεκεμβρίου 1892.

Κατὰ τοὺς παρατεθέντας ἀριθμοὺς, ἀπέμεινε κεφάλαιον δημοσίου χρέους ὀνομαστικὸν ἐκ δραχμῶν 25,685,087, ὅπερ βεβαίως ἐχρησιμοποιήθη εἰς κάλυψιν ἐλλειμμάτων τῶν ἐτῶν 1882–1884 καὶ 1888–1390. Ὑπολείπεται ἡ ἐξέτασις τῶν ἀφορώντων εἰς τὰς δαπάνας τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους, τουτέστιν ἂν καὶ κατὰ πόσον ηὔξησε τὸ ἐτησίως πληρονόμενον ποσὸν μεταξὺ τῆς 31 Δεκεμβρίου 1882 καὶ τῆς 31 Δεκεμβρίου 1892.

Ἐκ τούτων πληρόνονται τὰ ἑξῆς:

Ἐκ τῶν παρατεθέντων ἀριθμῶν βλέπει πᾶς τις τοὺς λόγους τῆς αὐξήσεως τοῦ κατ’ ἔτος πληρωτέου διὰ δημόσιον χρέος ποσοῦ, πείθεται δὲ συνάμα, ὅτι εἰς τὴν αὔξησιν ταύτην τὸ παράπαν δὲν συνετέλεσεν ἡ κατὰ τοὺς ἀντιπολιτευομένους ἀτάσθαλος οἰκονομικὴ πολιτικὴ τοῦ νῦν Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Τουναντίον δὲ πᾶς ὁ μελετῶν ἐπισταμένως καὶ ἀμερολήπτως τὰς κυβερνητικὰς πράξεις, τὰς σχετιζομένας πρὸς τὸ δημόσιον χρέος, γινώσκει, ὅτι ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς δι’ ὧν ἐπραγματοποίησεν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, κατώρθωσε νὰ ἐλαττώσῃ τὸ ἐνιαυσίως ἀπαιτούμενον διὰ τὸ δημόσιον χρέος ποσὸν κατὰ 6,500,000 περίπου. Εἶχεν ἀνακοινωθῆ εἰς τὴν Βουλὴν πίναξ ἐξηγμένος ἐκ τῶν δημοσίων βιβλίων, ἀποδεικνύων, ὅτι διὰ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, οἱ ὁποῖοι συνετελέσθησαν κατὰ τὰ ἔτη 1887–1890, ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους ἠλαττώθη κατὰ 6,500,000 δραχμῶν. Τοῦτο ἠμφισβητήθη ὑπὸ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως· ἠμφισβητήθη καὶ ὑπὸ τῶν ὀργάνων τῶν δημοσιογραφικῶν, τὰ ὁποῖα ἐκπροσωποῦσι τὴν γνώμην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Πολλάκις περὶ τούτου ἐγένετο συζήτησις. Ἐπανειλημμένως ἀπεδείχθη, ὅτι τοῦ πίνακος τούτου οἱ ἀριθμοὶ ἦσαν ἀκριβεῖς, καὶ ὅμως πάλιν καὶ πρό τινων ἡμερῶν ἐπανελήφθη ἡ αἰτίασις, ὅτι διὰ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν οὐ μόνον δὲν ἠλαττώθη, ἀλλ’ ηὔξησε τὸ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους ἀπαιτούμενον κατ’ ἔτος ποσόν. Ὡς ἐκ τούτου ἀναγκάζομαι σήμερον νὰ ἐπαναλάβω ὅσα καὶ ἄλλοτε εἶπον εἰς τὴν Βουλήν. Κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1886, τὸ Κράτος ὑφίστατο διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, πλὴν τῶν ἀφορωσῶν εἰς ἕτερα δάνεια, καὶ τὰς ἀκολούθους ὑποχρεώσεις, ἀναγεγραμμένας ἐν αὐτῷ:

Πάντα τὰ δάνεια ταῦτα ἐξωφλήθησαν διὰ τῶν νέων δανείων, ἅτινα συνωμολογήθησαν ἐπὶ τόκῳ 5½%. Καίτοι δὲ ἡ ἐπὶ τοῦ πράγματι εἰσπραχθέντος κεφαλαίου ἔκπτωσις ἦτο ἐλάσσων τῶν 30%, διότι, ὡς γνωστόν, τὸ μὲν δάνειον τῶν 125,000,000 συνωμολογήθη πρὸς 72,75%, τὸ δὲ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης συνωμολογήθη πρὸς 89%, οὐχ ἧττον ὑπολογίζομεν τὴν ἔκπτωσιν πρὸς μόνον 30%, ἤτοι ἐπὶ 70% ἐπὶ τοῦ πραγματικοῦ, ἐπὶ τῷ ὑπολογισμῷ δὲ τούτῳ ἡ ὑπηρεσία τῶν νέων δανείων ἀπήτησεν ἐτησίαν δόσιν ἐκ μόνον δρ. 9,452,964

Οἱ ἀριθμοὶ οὗτοι δὲν εἶναι βεβαίως δεκτικοὶ ἀμφισβητήσεως. Ἀλλ’ οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἰσχυρίσθησαν, ὅτι, καὶ ἂν ἐπῆλθεν οἰκονομία εἰς τὸ ποσὸν τὸ ἀπαιτούμενον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, οὐχ ἧττον ηὔξησεν ἡ εἰς χρυσὸν ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους καὶ ἐντεῦθεν προῆλθον αἱ μεγάλαι δυσχέρειαι τοῦ δημοσίου ταμείου. Εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ ὡς πρὸς τοῦτο νὰ μεταδώσω πρὸς τὴν Βουλὴν τοὺς ἐκ τῶν δημοσίων βιβλίων ἐξηγμένους ἀριθμοὺς, τοὺς πιστοποιοῦντας ἀκριβῶς τὸ ποσὸν, κατὰ τὸ ὁποῖον ηὔξησεν ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους μεταξὺ τοῦ 1886 καὶ τοῦ 1893. Τίς ἡ διαφορὰ τῆς εἰς χρυσὸν ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους μεταξὺ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1886 καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893; Κατὰ Μάϊον τοῦ 1886 ἐπληρώνοντο δι’ ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους εἰς χρυσὸν τὰ ἑξῆς ποσά:

Κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1893 τὸ ἀπαιτούμενον ἐτησίως ποσὸν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους εἰς χρυσὸν ἀνήρχετο εἰς τὰ ἑξῆς ποσά:

Πᾶσαι αἱ δαπάναι αὗται διὰ τὰ θωρηκτὰ καὶ τὸν σιδηρόδρομον Λαρίσσης καὶ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν δὲν ἠδύναντο βεβαίως νὰ ἐκτελεσθῶσι διὰ δανείων εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια· ἀναγκαίως ἄρα ἐπεβαρύνθη ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους διὰ δανείων εἰς χρυσόν. Ἀλλ’ ἡ διαφορὰ τῶν 2,284,935 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους εἰς χρυσὸν βεβαίως δὲ εἶναι ἡ ἐπαγαγοῦσα τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν σήμερον εὑρισκόμεθα. Πολλάκις ἐγένετο ἐν τῇ Βουλῇ συζήτησις περὶ τοῦ δανείου, ὅπερ συνωμολογήθη διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Εἰς τοὺς αἰτιαθέντας τῆς Κυβερνήσεως, ὡς πλημμελῶς ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ ἐργασθείσης, ἐδόθησαν αἱ ἀπαιτούμεναι ἐξηγήσεις. Δυστυχῶς, προκειμένου περὶ τῶν αἰτίων τῆς σημερινῆς καταστάσεως ἐπαναλαμβάνεται ἡ αὐτὴ αἰτίασις. Εἰμὶ ὑποχρεωμένος ν’ ἀπαντήσω, ἰδίως εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Λοκρίδος συνάδελφον, ὁ ὁποῖος ἰσχυρίσθη, ὅτι τὸ κεφάλαιον τοῦ δανείου τῶν 24,000,000, τὸ ὁποῖον ἐπεβάρυνε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐντελῶς ἀπολεσθὲν, καὶ ὅστις ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ κατήγγειλε τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὡς παραβιάσαντα τὸν νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπετράπη ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν καὶ ἡ συνομολόγησις τοῦ πρὸς τοῦτο χρησιμοποιηθησομένου δανείου. Εἶπεν, ἂν ἐνθυμῶμαι καλῶς, ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου 10 τοῦ νόμου τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὸ ἔργον τοῦτο ἐπετράπη εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον μέχρις 24,000,000 πραγματικοῦ κεφαλαίου· ἐνῷ δὲ οὕτως εἶχεν ὁ νόμος, ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς συμβάσεως παρεχώρησεν εἰς τὴν Βελγικὴν ἑταιρίαν τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου οὐχὶ ἐπὶ πραγματικῷ κεφαλαίῳ 24,000,000, ἀλλ’ ἐπὶ ποσῷ 80% ἐπὶ τοῦ ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου, ἔλαβε δὲ ἀντὶ τῶν 20% τραπεζικὴν ἐγγύησιν.

§176ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐπειδὴ δὲν ἐνθυμεῖσθε σεῖς καλῶς, σᾶς ἀναφέρω ἐγώ, ὅτι ὁ νόμος ὤριζεν ὄχι μόνον, ὅτι ἔπρεπε νὰ συνομολογηθῇ εἰς τὸ ἄρτιον, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἔπρεπεν ὅλον τὸ προϊὸν τοῦ δανείου τούτου νὰ κατατεθῇ εἴς τινα τῶν ἐνταῦθα Τραπεζῶν, καὶ παρ’ αὐτῆς νὰ διατίθηται ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, ἀναλόγως τῆς κατασκευῆς τοῦ ἔργου. Αὐτὴν τὴν διάταξιν τοῦ νόμου παρέβη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς συμβάσεως ἐκείνης.

§177ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκριβῶς οὗτος ὁ ἰσχυρισμὸς ὑμῶν ἀναιρεῖται ἄρδην δι’ ὅσων θέλω ἀνακοινώσει εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος φαίνεται ὢν ἀπησχολημένος εἰς ἄλλας μελέτας, ὡς ἐκ τούτου δὲ δὲν εἶναι ἐνήμερος εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν καὶ ὑποπίπτει συνεχῶς εἰς τοιαῦτα λάθη, ὁσάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁμιλῶν καταγγέλλῃ τοὺς κυβερνῶντας ὡς διαπράττοντας παραβάσεις νόμων. Ἂν ἡ καταγγελία αὕτη ἦτο βάσιμος, ἂν ἀληθῶς ἡ τοῦ 1887 Κυβέρνησις παρεβίασε τὸν νόμον, βεβαίως, ὅτε ἐγίνετο τοσαύτη συζήτησις περὶ κατηγορητηρίου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, θὰ ἦτο ἄρθρον κατηγορητηρίου ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος λησμονεῖ, ὅτι, ἐὰν ἀφ’ ἑνὸς εἶναι ἀληθὲς, ὅτι κατὰ τὴν σύμβασιν μόνον κατὰ 80% ὑπεχρεώθη ὁ ἀνάδοχος νὰ καταθέσῃ εἰς μεταλλικὸν νόμισμα παρὰ τῇ Τραπέζῃ ἐκ τοῦ προϊόντος τοῦ δανείου, τὸ δὲ ὑπόλοιπον ἐξ 20% εἰς τραπεζικὴν ἐγγύησιν, εἶναι ὅμως ἀφ’ ἑτέρου γεγονὸς, ὅτι ἡ σύμβασις αὕτη, πρὶν ἢ τεθῇ εἰς ἐνέργειαν, ἦλθεν ἐκ νέου εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐπεκυρώθη διὰ νόμου. Τοῦτο διέφυγε τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου· εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τῷ ὑπενθυμίσω καὶ τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος ἐπεκύρωσε τὴν σύμβασιν, διὰ νὰ μὴ εὑρίσκηται ἐν τῇ πλάνῃ, καὶ διὰ νὰ μὴ εὑρίσκηται ἐν τῇ πλάνῃ ἡ Βουλὴ πρὸ πάντων, ὅτι ἔλαβε χώραν τόσῳ προφανὴς παραβίασις τοῦ νόμου τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου τούτου. Τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος ἐπεκύρωσε τὴν σύμβασιν, ἀξιότιμε συνάδελφε, τὸν εὑρίσκετε δεδημοσιευμένον ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1890, ἐν σελίδι 93· φέρει στοιχεῖα ΑΧϞΔʹ καὶ χρονολογίαν 3 Φεβρουαρίου 1889. Διὰ τοῦ νόμου τούτου ἐπεκυρώθη καὶ τὸ Β. Διάταγμα, τὸ ὁποῖον ἐπεκύρωσε τὴν σύμβασιν, καὶ ἅπαντες οἱ ὅροι τῆς συμβάσεως. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εὑρίσκετο ἐν πληρεστάτῃ τάξει, καὶ οὐδένα νόμον παρεβίασε. Θέλω ἐξετάσει καὶ κατ’ οὐσίαν τὰ τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Ὡμίλησα μόνον ἐπὶ τῆς καταγγελίας, τὴν ὁποίαν ἐποιήσατε, καταγγελίας, ἥτις οὐχὶ βεβαίως εἰς ἐμὲ, διότι ἐγὼ γινώσκω τὰ πράγματα, ἀλλ’ εἰς τοὺς πλείστους τῶν συναδέλφων προὐκάλεσεν ἐντύπωσιν ζωηρὰν, ἐξήγειρεν ἰδίως τὴν ἀπορίαν των, πῶς ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ παραβιάσῃ νόμον, ὅστις τῇ ἐπέτρεπε δάνειον 24,000,000 πραγματικοῦ κεφαλαίου, αὕτη δὲ ἐδέχθη τὸ πέμπτον αὐτοῦ εἰς τραπεζικὴν ἐγγύησιν, ἐξ οὗ λαμβάνων ἀφορμὴν ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος συνάδελφος ἔλεγεν ἐντεῦθεν, ὅτι 5 ἑκατομμύρια ἐχάρισεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ τὰ ἐχάρισεν ἐν ἀγνοίᾳ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, παραβιάσασα νόμον τοῦ Κράτους. Ἀπεδείχθη ἄρα ἀνυπόστατος ἡ καταγγελία τοῦ ἐκ Λοκρίδος Βουλευτοῦ.

§178ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Οὐδαμῶς· διότι, ὅτε συνωμολόγει τὴν σύμβασιν, δὲν ὑπῆρχεν ὁ νόμος· ὁ πρῶτος νόμος ὑπῆρχεν.

§179ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶχεν ὑπ’ ὄψει της τότε, ὅτι ἤθελε ζητήσῃ τὴν κύρωσιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας βραδύτερον. Ἂν δὲν ὑπῆρχε βεβαίως ὁ ἐνδοιασμὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἐφηρμόσθη ἀκριβῶς ὁ νόμος ἐκεῖνος, δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ἐπικύρωσιν τῆς συμβάσεως διὰ νέου νόμου, πρὶν ἢ γένηται ἔναρξις τοῦ ἔργου (διάλογοι ἀριστερᾷ). Βεβαίως εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν ἦτο ἀρκούντως ἠνωρθωμένη ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις, ὥστε νὰ δύνηται τὸ Κράτος νὰ συνομολογῇ δάνεια πρὸς 6% ἐπὶ τῷ ἀρτίῳ. Ἡ πίστις τοῦ Κράτους τῆς ἐποχῆς ἐκείνης δὲν ἐπέτρεπε συνομολόγησιν δανείου ἢ ἐπὶ τόκῳ 6%, οὐχὶ ἐπὶ τῷ ἀρτίῳ, ἀλλὰ πρὸς 80%, καὶ αὕτη εἶναι ἡ βάσις τοῦ συνομολογηθέντος δανείου πρὸς κατασκευὴν τοῦ ἔργου τούτου. Ἀνεξαρτήτως ὅμως τούτου, ἡ τότε Κυβέρνησις ἔλαβε πρόνοιαν, ὥστε τὰ 20% νὰ ἐξασφαλισθῶσι διὰ τραπεζικῆς ἐγγυήσεως, ὥστε νὰ ἔχῃ ἐξησφαλισμένην τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου. Δὲν πρέπει ἐκ τῶν ὑστέρων, Κύριοι, νὰ κρίνωμεν τὰ γενόμενα ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ. Ἡ Βελγικὴ ἑταιρία προσήνεγκεν ἕνα τραπεζίτην, διὰ νὰ ἐγγυηθῇ τὸ 20%. Τί ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Νὰ ζητήσῃ πληροφορίας. Ἐζήτησε πληροφορίας ἐπισήμους ἀπὸ τοὺς ἁρμοδίους, ἐζήτησε πληροφορίας ἀπὸ τὴν Βελγικὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, αὕτη δὲ ἀπήντησε τηλεγραφικῶς, ὅτι ἡ φερεγγυότης καὶ ἡ ἠθικότης τοῦ τραπεζικοῦ καταστήματος Delloy εἶναι ἀναμφισβήτητος. Καὶ ὑπὸ ἑτέρων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἄλλοτε ἐλέχθη, ἐπανελήφθη δὲ καὶ νῦν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λοκρίδος Βουλευτοῦ, ὅτι λόγος τῆς παραχωρήσεως τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου τούτου ἦτο ἡ προμήθεια συναλλάγματος πρὸς πληρωμὴν δαπανῶν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους. Φαίνονται δὲ πάντες ὡς λησμονοῦντες, ὅτι παρὰ τῆς Βελγικῆς ἑταιρίας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης δὲν ἐπρομηθεύθη τὸ συνάλλαγμα τοῦτο διά τινος πράξεως βεβιασμένης· ἐτέλεσε μετ’ αὐτῆς μίαν πρᾶξιν τραπεζιτικὴν καθαρῶς· ἠγόρασε παρ’ αὐτῆς 10,000,000 ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα καὶ τὸ ἐπλήρωσεν ἐπὶ τῇ τιμῇ, εἰς τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ τὸ πληρώσῃ, ἂν τὸ ἠγόραζε καὶ ἀπὸ οἱονδήποτε χρηματιστὴν ἢ τραπεζίτην ἐν τῇ ἡμετέρᾳ ἀγορᾷ. Ἡ Βελγικὴ ἑταιρία εἶχεν ἀνάγκην νὰ μεταφέρῃ χρυσὸν ἐνταῦθα, διὰ νὰ τὸν χρησιμοποιήσῃ εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχεν ἀνάγκην νὰ προμηθευθῇ χρυσὸν, ἵνα πληρώσῃ τὴν τοκοχρεωλυτικὴν δόσιν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης· ἄρα συνετελέσθη μία συνήθης πρᾶξις χρηματιστικὴ μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βελγικῆς ἑταιρίας· ἂν καλῶς ἐνθυμῶμαι, ἠγοράσθη τὸ συνάλλαγμα τῶν φράγκων 10,000,000 ἐπὶ τῇ τιμῇ τῆς ἡμέρας, πρὸς 127½ λεπτὰ. Ἡ Βελγικὴ ἑταιρία, εὑροῦσα ἀγοραστὴν τοσούτου ποσοῦ ἐπὶ τῇ τιμῇ τῆς ἡμέρας, ἦτο εὐχαριστημένη· διότι, ἐὰν ἐζήτει νὰ πωλήσῃ εἰς τὴν ἀγορὰν ἡμῶν τοσούτου ποσοῦ συνάλλαγμα, βεβαίως θὰ εὕρισκε δυσκολίαν καὶ θὰ ἠναγκάζετο νὰ πωλήσῃ αὐτὸ εἰς κατωτέραν τιμήν. Οὐδεὶς λοιπὸν ὑπῆρχε λόγος νὰ προτιμηθῇ ἐν τῇ παραχωρήσει τοῦ σιδηροδρόμου ἡ Βελγικὴ ἑταιρία λόγῳ τῆς παρ’ αὐτῆς προμηθείας ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος. Ὁ ἀνάδοχος ἀπεδέχθη ὁριστικῶς εἰς τὸ ἄρτιον ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τοῦ δανείου (ἄρθρον 33), ἀλλὰ κατὰ τὸ ἄρθρον 34 ἐδικαιοῦτο νὰ διαθέσῃ κατὰ βούλησιν τὰς ὁμολογίας, ἀποσύρων αὐτὰς καὶ καταβάλλων, ἀπέναντι τοῦ προϊόντος τῆς διαθέσεως αὐτῶν, 80% εἰς χρυσὸν καὶ 20% εἰς τραπεζικὴν ἐγγύησιν. Τοῦτο καὶ ἔπραξεν ὁ ἀνάδοχος, συμφώνως πρὸς τὴν σύμβασιν, τὴν ἐγκριθεῖσαν διὰ τοῦ ΑΧϞΔʹ νόμου, καὶ ἀποσύρας τοὺς τίτλους τοῦ ἐξ 24,000,000 δανείου κατέθεσε, κατὰ τὰς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως Δηλιγιάννη δοθείσας εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίας τὴν 19 Νοεμβρίου 1891, εἰς μετρητὰ

καὶ χρεώγραφα 80% φρ. χρ.··················· 19,199,697

εἰς ἐγγύησιν Τραπέζης Delloy 20% φρ. χ.····· 4,800,000

Ἄθροισμα····································· 23,999,697

Ἡ κατάθεσις λοιπὸν τῶν 4,800,000 φράγκων εἰς τραπεζικὴν ἐγγύησιν Delloy ἐγένετο συμφώνως πρὸς τὴν σύμβασιν καὶ τὸν ταύτην κυρώσαντα νόμον. Δικαίως δὲ προέβλεψεν ἡ σύμβασις τὴν κατάθεσιν τῶν 80% εἰς χρυσὸν καὶ τῶν 20% εἰς τραπεζικὴν ἐγγύησιν, διότι, κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἡ τιμὴ τῶν ὁμολογιῶν ἦτο περὶ τὰ 80% καὶ δὲν θὰ εὑρίσκετο ἀνάδοχος καταβάλλων 100% εἰς μετρητὰ ἀπέναντι τῶν 80%, τὰ ὁποῖα θὰ ἀπελάμβανεν ἐκ τοῦ προϊόντος τοῦ δανείου. Κατ’ ἐκείνην δὲ τὴν ἐποχὴν τόσον φερέγγυος ἦτο ὁ οἶκος Delloy, ὥστε καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀρίστας ἔλαβε πληροφορίας, ὡς προεῖπον, καὶ αὐτὴ ἡ Βιομηχανικὴ Τράπεζα ἐθεώρησε τὸν οἶκον Delloy τόσον ἀσφαλῆ, ὥστε ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὑπογραφῆς αὐτοῦ προσήνεγκεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐγγύησίν της διὰ 450,000 φρ. χρυσᾶ διὰ λογαριασμὸν τοῦ ἀναδόχου τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Τὰ 4,800,000 φρ. τοῦ Delloy ἦταν λοιπὸν ἀσφαλὴς κατάθεσις, δοθεῖσα συμφώνως τῇ συμβάσει καὶ τῷ νόμῳ. Ἴδωμεν νῦν κατὰ πόσον ἐζημιώθη τὸ Δημόσιον ἐκ τῆς κατόπιν ἐπελθούσης πτωχεύσεως τοῦ οἴκου Delloy. Ὁ ἀνάδοχος δὲν ἐπληρόνετο εἰς μετρητὰ ἀκέραιον τὸ ἀντίτιμον τῶν διὰ τὰ ἔργα ἐκδιδομένων πιστοποιήσεων, ἀλλ’ ἐλάμβανε διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἔργων τὰς αὐτὰς ἀξίας, τὰς ὁποίας κατέθεσεν, ἤτοι 80% εἰς μετρητὰ καὶ 20% εἰς τραπεζικὴν ἐγγύησιν. Οὕτω τὰ μέχρις Ὀκτωβρίου 1891 ἐκτελεσθέντα καὶ πιστοποιηθέντα ἔργα, ἀξίας 18,103,321.28, ἐπληρώθησαν εἰς τὸν ἀνάδοχον μὲ ἀξίας τραπεζικῆς ἐγγυήσεως Delloy:

Ταῦτα κατὰ τὰς αὐτὰς πληροφορίας, τὰς δοθείσας εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1891 ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως Δηλιγιάννη. Ἐὰν ἐκ τῶν 4,800,000 φράγκων τῆς ἐγγυήσεως Delloy ἀφαιρέσωμεν τὴν γενομένην πληρωμὴν τῶν 3,704,401.99, εὑρίσκομεν ὑπόλοιπον ἐγγυήσεως 1,095,599. Εἰς 1,095,599 περιωρίσθη λοιπὸν ἡ ἐγγύησις τοῦ Delloy συμφώνως πρὸς τ’ ἀνωτέρω. Οὐδαμῶς ἐζημιώθη λοιπὸν τὸ Δημόσιον 4,800,000 φράγκων, ἀλλ’ ἔχει μόνον ἀπαίτησιν ἐκκρεμῆ δι’ 1,095,599 φράγκα. Ἐξετάσωμεν ἤδη, εἰς τίνας δαπάνας θὰ ὑποβάλῃ τὸ Κράτος ὁ σιδηρόδρομος οὗτος ἀποπερατωμένος. Κατὰ τὴν δοθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίαν κατὰ Ν)βριον τοῦ 1891, τὸ διαθέσιμον ὑπόλοιπον ἐκ τοῦ κεφαλαίου τῶν 24,000,000 διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῶν ἔργων ἀνήρχετο εἰς φρ. χρ. (μετρητὰ καὶ χρεώγραφα) 405,679.65

εἰς τραπεζογραμμάτια······················ 1,062,823.56

καὶ εἰς τόκους ἐντόκων γραμματίων········· 358,000—

ἤτοι τὸ ὅλον εἰς δραχμὰς·················· 1,947,323.

ὑπολογιζομένου τοῦ χρ. φράγκου πρὸς 1,30 καὶ μὴ λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς κατὰ Delloy ἀπαιτήσεως. Εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο προσετέθη ἡ ὑπὸ τοῦ Κεντρικοῦ ταμείου εἰσπραχθεῖσα ἐγγύησις ἐκ 450,000 φρ. χρυσῶν, κατόπιν τῆς ἐκπτώσεως τοῦ ἀναδόχου, ἤτοι, ὑπολογιζομένου τοῦ φράγκου πρὸ 1,30, δραχμαὶ 585,000. Τὸ ὅλον διαθέσιμον ὑπόλοιπον ἀνῆλθε λοιπὸν εἰς 1,947,323+585,000=2,532,000. Γνωστὸν εἶναι, ὅτι εἰς τὸν ἔκπτωτον ἀνάδοχον τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν ὑποκατέστη διὰ τῆς συμβάσεως τῆς 17 Δεκεμβρίου 1891 ἡ ἑταιρία τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς Ἀθηνῶν–Πελοποννήσου ἀντὶ ἐπιχορηγήσεως δραχ. 3,300,000. Τὸ Δημόσιον καταβάλλει λοιπὸν δραχ. 3,300,000— 2,532,000 =768,000 δραχμὰς ἐπὶ πλέον τοῦ ἀρχικοῦ κεφαλαίου τῶν 24,000,000, ὅπως ἀποκτήσῃ ἐντελῶς ἀποπερατωμένον τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, καὶ τοῦτο ἐὰν οὐδὲν εἰσπράξῃ ἐκ τοῦ ὑπολοίπου τῶν 1,095,599 φράγκων, τὰ ὁποῖα ἔχει λαμβάνειν ἐκ τῆς Τραπέζης Delloy. Ἡ ζημία λοιπὸν θὰ ἀνέλθῃ τὸ πολὺ εἰς 768,000 δραχ.

§180ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν μᾶς πληροφορεῖτε καὶ τί γίνεται τὸ ἔργον τοῦτο, τὸ ὁποῖον μόνον μὲ 768,000 δραχμῶν θυσίαν τοῦ Δημοσίου δύναται νὰ τελειώσῃ;

§181ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Κράτος ἀνέλαβε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ πληρώσῃ πρὸς τὴν ἑταιρίαν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς– Ἀθηνῶν–Πελοποννήσου δραχ. 3,300,000.

§182ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἔχει τὰ 2,532,000...

§183ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. συνάδελφος, ὁ ὁποῖος ἔλαβε γνῶσιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, γινώσκει κάλλιον ἐμοῦ τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων δὲν συνεπληρώθη τὸ τμῆμα μεταξὺ Τριπόλεως καὶ Διαβολιτσίου’ ὡς ἐκ τῆς ἐκπτώσεως τῆς ἑταιρίας ἐκείνης ἀπέμειναν ἀπαιτήσεις τινὲς ἐκκρεμεῖς, καὶ ἐξηγέρθησαν οἱ δικαιοῦχοι, ζητοῦντες νὰ πληρωθῶσιν. Αὕτη ἦτο ἡ πρώτη δυσκολία. Μετὰ τοῦτο ἦλθε μία ἄλλη δυσκολία, ἡ δυσκολία εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθησαν πᾶσαι αἱ παρ’ ἡμῖν ἑταιρίαι ἕνεκα τῆς ἐπελθούσης χρηματιστικῆς κρίσεως. Εἰς ταῦτα προσθετέον καὶ τοῦτο, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ προκαταβάλῃ τὸ πλεῖστον τῶν δρ. 3,300,000, διότι τὰ ἄλλα χρήματα εὑρίσκονται μὲν κατατεθειμένα, ἀλλὰ πρὸς ἀνάληψιν αὐτῶν ἡ Κυβέρνησις ἴσως εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποστῇ δίκην τινὰ μετὰ τῶν ἐκκαθαριστῶν τῆς ἑταιρίας ἐκείνης.

§184ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ μετεβλήθησαν πάντα τὰ ἡμιτελῆ ἔργα τοῦ σιδηροδρόμου εἰς ἐρείπια.

§185ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι τοῦτο ἀκριβὲς (διακοπαί). Ἐὰν ἐξετάσωμεν νῦν ὑπὸ γενικωτέραν ἔποψιν τοὺς ὅρους, ὑφ’ οὓς κατὰ τὰς τότε περιστάσεις ἐξεχωρήθη ἡ γραμμὴ Μύλων–Καλαμῶν, οὐδόλως εὑρίσκομεν αὐτοὺς δυσμενεῖς. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δανειζόμενον τὸ Κράτος 24,000,000, δὲν ἠδύνατο νὰ λάβῃ πλειότερα τῶν 19,200,000 φρ. μετρητῶν, ἤτοι περὶ τὰ 80%, διότι τοιαύτη ἦτο ἡ πίστις τοῦ Κράτους. Ἐξετάζοντες τὰς εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ Σεπτέμβριον 1891 δοθείσας πληροφορίας, εὑρίσκομεν, ὅτι διὰ τοὺς τόκους τοῦ δανείου τούτου ἐδαπανήθησαν φράγκα 4.127,610. εἰσεπράχθησαν δὲ ἐκ τόκων φρ. χρ.

Ὑπελείποντο διὰ τὰ ἔργα 19,200,000–3,680,000 = 15,520,000. Ἀντὶ 15,520,000 φράγκων ἔπρεπε νὰ κατασκευασθῇ γραμμὴ 185 χιλιομέτρων, ἤτοι ἀντὶ 84,000 φρ. τὸ χιλιόμετρον, γραμμὴ ἐκ τῶν δυσχερεστέρων, μὲ σήραγγας καὶ μεγάλας ὁδογεφύρας, καὶ ὑπὸ ὅρους δυσμενεστέρους τῶν ἄλλων ἐν Ἑλλάδι γραμμῶν, πλάτους 1,00 μέτρου, διότι τὸ ἐλάχιστον ὅριον τῶν ἀκτίνων εἶναι διὰ τὰς καμπύλας 140 μέτρα ἀντὶ 110, καὶ αἱ ἀνωφέρειαι περιωρίσθησαν εἰς 22 χιλιοστὰ, ἀντὶ τῶν 25 καὶ 30 χιλιοστῶν τῶν ἄλλων γραμμῶν. Εὐνόητον δ’ εἶναι κατὰ πόσον αὐξάνει σημαντικῶς ἡ δαπάνη τῆς κατασκευῆς σιδηροδρόμου εἰς ἀνώμαλον ἔδαφος, ὅταν ὑποχρεῶται νὰ ἔχῃ μεγάλας ἀκτῖνας. Ὅτι δὲ πράγματι ἦτο τόσον δαπανηρὰ ἡ κατασκευὴ τῆς γραμμῆς ταύτης, ἀποδεικνύεται καὶ ἐκ τοῦ γεγονότος, ὅτι οἱ κατασκευάσαντες τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Ναυπλίου–Πατρῶν, ἀντὶ ἐπιχορηγήσεως 20,000 δραχμῶν κατὰ χιλιόμετρον, δὲν συνήνουν νὰ ἀναλάβωσι τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν ἀντὶ ἐπιχορηγήσεως ἐλάσσονος τῶν 55,000 δραχμῶν κατὰ χιλιόμετρον. Ἄλλως τε ἐξ αὐθεντικῆς πηγῆς καὶ ἐκ προσωπικῆς ἀντιλήψεως γινώσκω, ὅτι ἡ μελέτη ἡ ἀφορῶσα εἰς τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον ἦτο πρὸ πολλοῦ ἀποπερατωμένη, καὶ ἐπεζητεῖτο ἐργολάβος ἑταιρία, ἵνα κατασκευάσῃ τὸν σιδηρόδρομον, ἀλλ’ οὐδεμία ἑταιρία παρουσιάζετο. Ἡ ἑταιρία, ἡ ὁποία κατεσκεύασε τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Ἀθηνῶν– Πελοποννήσου, κατὰ τοὺς ἑαυτῆς ὑπολογισμούς, εὕρισκεν, ὅτι δὲν τῇ συνέφερε νὰ ἀναλάβῃ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου ἐκείνου, εἰμὴ ἐπὶ ἐπιχορηγήσει τοὐλάχιστον 55,000 φράγκων κατὰ χιλιόμετρον, ὡς προεῖπον.

§186ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. 30 χιλιάδας ἐπρότεινε Γαλλική τις ἑταιρία.

§187Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀληθές.

§188ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐὰν ἦτο παρὼν ὁ κ. Μάτσας, θὰ σᾶς ἔλεγεν.

§189ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι, ἐὰν ἦτο παρὼν ὁ κ. Μάτσας, ἤθελε παράσχει πληροφορίας ἀναιρούσας τὸν ὑμέτερον ἰσχυρισμόν. Γινώσκω, ἄλλως τε, ὡς ἐκ τῆς προσωπικῆς μετὰ τοῦ κ. Μάτσα φιλίας καὶ σχέσεως, ὅτι οὐδέποτε ὁ κ. Μάτσας ἠδύνατο ἀντὶ 30 χιλιάδων δραχμῶν χιλιομετρικῆς ἀποζημιώσεως ν’ ἀναλάβῃ τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ἕτερόν τι· ὅτε ἡ Βελγικὴ ἑταιρία ἐπρόκειτο νὰ ὑπογράψῃ τὴν σύμβασιν ταύτην, ὁ κ. Μάτσας προεκλήθη ὑπὸ ὁμάδος τραπεζιτῶν νὰ ἀναλάβῃ ἀπέναντι αὐτῆς τὴν ὑποχρέωσιν τῆς κατασκευῆς τοῦ ἔργου, νὰ δηλώσῃ δὲ πρὸς αὐτὴν ἀντὶ τίνος τιμήματος κατὰ χιλιόμετρον ἀνελάμβανε τὴν κατασκευήν· ὁ κ. Μάτσας μετὰ τοῦ συναδέλφου του κ. Βλάγκαλη ὑπελόγισαν τὰ τῆς κατασκευῆς, καὶ εὗρον, ὅτι δὲν συνέφερεν εἰς αὐτοὺς εἰς τιμὴν ἐλάσσονα τῶν 110,000 φράγκων ν’ ἀναλάβωσι τὴν κατασκευήν. Πῶς λοιπὸν εἶναι δυνατόν, ἐνῷ τοιαῦτα ἐγένοντο ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ, ὁ κ. Μάτσας, τὸν ὁποῖον θεωρῶ ἀξιότιμον, νὰ ποιῆται πρὸς τοὺς συναδέλφους ἑτέρας δηλώσεις; Ἂς ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ ἑταιρία τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν– Πειραιῶς–Πελοποννήσου ἀνελάμβανε τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν ἐπὶ ἀποζημιώσει κατὰ χιλιόμετρον 55,000 δραχμῶν. Ἐὰν ἐπραγματοποιεῖτο τοιαύτη συμφωνία, θὰ ἐπεβαρύνετο τὸ Κράτος μὲ δαπάνην 15,930,000 δραχμῶν διὰ τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον, χωρὶς νὰ ἔχῃ δικαίωμα ἐπὶ τοῦ ἡμίσεως τῶν εἰσπράξεων, ὡς νῦν. Ἤτοι θὰ ἀπῃτοῦντο διὰ τὴν ἐπιχορήγησιν:

Τὸ Δημόσιον θὰ ἀνελάμβανε λοιπόν, διὰ τοιαύτης συμφωνίας, τὴν ὑποχρέωσιν νὰ πληρόνῃ ἐτησίως δραχμὰς

(15,930,000Χ6%) 955,800.

ἥτις ὅμως θὰ ἠλαττοῦτο κατ’ ἔτος ἀναλόγως τῆς προϊούσης αὐξήσεως τῶν εἰσπράξεων τῆς γραμμῆς. Οἱ ἀνωτέρω ἄρα πραγματικοὶ ὑπολογισμοὶ ἀποδεικνύουσιν, ὅτι οὐδαμῶς ἐζημιώθη τὸ Δημόσιον ἐκ τῶν τότε γενομένων συμφωνιῶν περὶ τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, οὐδὲ δύναται δικαίως νὰ κρίνῃ τις τοιούτου εἴδους συμφωνίας ἐκ τῶν ὑστέρων, καὶ ν’ ἀποδώσῃ τὴν μερικὴν ἀποτυχίαν εἰς ἐλλείψεις δῆθεν κυβερνητικῆς προνοίας καὶ οὐχὶ εἰς τὰ κατόπιν ἐπελθόντα ἀπρόοπτα γεγονότα. Ἀνεκοίνωσα ἤδη εἰς τὴν Βουλήν, ὁμιλῶν περὶ τῆς πρώτης οἰκονομικῆς περιόδου, τ’ ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν τῶν ἐτῶν 1862–1881· ὀφείλω νῦν, ὁμιλήσας περὶ τῆς δευτέρας οἰκονομικῆς περιόδου, ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τ’ ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν τῶν ἐτῶν 1882–1892. Ταῦτα ἔχω διῃρημένα εἰς δύο πίνακας· ὁ πρῶτος τούτων ἀφορᾷ εἰς τὰ ἔξοδα καὶ ἔσοδα τῶν χρήσεων τούτων ἄνευ τῶν ἐκ δανείων εἰσπραχθέντων, ὁ δ’ ἕτερος περιλαμβάνει καὶ τὰ ἐκ δανείων εἰσπραχθέντα. Κατὰ τὸν πρῶτον πίνακα, τὰ τακτικὰ ἔσοδα ἀνῆλθον, ὅπως γινώσκετε ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν τῶν δεδημοσιευμένων, εἰς δρ. 823,641,560, τὰ δὲ τακτικὰ ἔξοδα ὁλοκλήρου τῆς ἑνδεκαετίας ταύτης ἀνῆλθον εἰς δρ. 936,682,091, ἑπομένως ἔχομεν ἐλλείμματα, μεταξὺ τακτικῶν ἐσόδων καὶ τακτικῶν ἐξόδων ἐκ δραχ. 113,534,000, ἐὰν δὲ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ ἔκτακτα ἔξοδα τῆς ἑνδεκαετίας, τὰ ἐλλείμματα ἀνέρχονται εἰς 303,680,641. Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν ἀπολογισμῶν τῶν χρήσεων τούτων, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἐκ δανείων εἰσπραχθέντων, ἔχομεν τὰ ἑξῆς ἀποτελέσματα· ἔχομεν ἔσοδα ἔκτακτα 346,000,000, ἔξοδα ἔκτακτα 294,000,000. Ἐκ τῶν 294 ἑκατομμυρίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἀνέρχονται τὰ ἔκτακτα ἔξοδα τῆς ἑνδεκαετίας ταύτης, 104,224,000 ἐχρησίμευσαν εἰς τροπὴν ἢ ἀπόσβεσιν παλαιοτέρων δανείων, εἰς ἔκτακτα δὲ πράγματι ἔξοδα διὰ σιδηροδρόμους, θωρηκτὰ καὶ λοιπὰ 190 ἑκατομμύρια, καὶ οὕτω συμπληροῦται τὸ ποσὸν τῶν ἐξόδων τῶν ἐκτάκτων ἐκ 294,000,000.

§190ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Συμπεριλαμβάνετε καὶ τὸν μισθὸν τοῦ κλητῆρος τοῦ Ἰατροσυνεδρίου εἰς αὐτά;

§191ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἵνα μὴ ἐπανέλθω βραδύτερον ἐπὶ τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον νῦν θίγετε, νομίζω ἀναγκαῖον νὰ δώσω εἰς τὴν Βουλὴν ἀναγκαίαν τινὰ, εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ ὑμῶν, πληροφορίαν. Ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος συνάδελφος ὑπέλαβεν, ὅτι ὑπῆρχεν ἀφορμὴ μομφῆς κατὰ τῶν ἀπολογισμῶν, ὅπως συνετάχθησαν, διότι συνέπεσε μεταξὺ τῶν ἐκτάκτων ἐξόδων ν’ ἀναγραφῶσι καί τινα ἔξοδα μὴ πράγματι ἔκτακτα· λησμονεῖ ὅμως, ὅτι κατὰ τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ ἔκτακτα ἔξοδα ἐν γένει εἰσὶν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα χαρακτηρίζονται ὡς τοιαῦτα διὰ τῆς χορηγουμένης πρὸς δαπάνην αὐτῶν ἐκτάκτου πιστώσεως· διότι ὁ λογιστικὸς ἡμῶν νόμος προϋποθέτει, ὅτι, ὅταν πρόκηται νὰ χορηγηθῇ μία πίστωσις ἔκτακτος, πρέπει συγχρόνως νὰ προνοηθῇ καὶ ὁ ἀντίστοιχος πρὸς αὐτὴν πόρος. Κατὰ τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ ἐπίσης, ὁσάκις ὁ τακτικὸς προϋπολογισμὸς δὲν προενόησε περί τινος ἐξόδου, βραδύτερον δὲ χορηγεῖται ἡ ἀναγκαία πίστωσις πρὸς πληρωμὴν τῆς δαπάνης ταύτης, ἡ πίστωσις αὕτη χαρακτηρίζεται ἔκτακτος. Ἀλλ’ ἡ μεταξὺ τῶν ἐκτάκτων ἐξόδων ἀναγραφὴ μικρῶν τινων ποσοτήτων, αἵτινες πράγματι δὲν δύνανται νὰ ἀναχθῶσιν εἰς τὰς ἐκτάκτους δαπάνας, δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς λόγος μομφῆς κατὰ τῶν ἀπολογισμῶν, ὡς συνετάχθησαν, διότι ὁ συντάξας τοὺς ἀπολογισμοὺς ὤφειλεν, ἀφοῦ ἔκτακτοι ἦσαν αἱ πιστώσεις, ἐκτάκτους νὰ χαρακτηρίσῃ τὰς δυνάμει αὐτῶν γενομένας δαπάνας. Ἐπὶ τούτῳ δὲ ἀναγράφονται ἐν τοῖς ἀπολογισμοῖς ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ, ὥστε πᾶς τις νὰ δύνηται νὰ διακρίνῃ, ποῖαι ἐκ τούτων πράγματι εἶναι αἱ ἔκτακτοι καὶ ποῖαι δὲν εἶναι. Ἂν δὲ ἡ παρατήρησις ἐγένετο ἐν σχέσει πρὸς ἃς ἐν τῇ ἀγορεύσει μου ἐχαρακτήρισα ἐκτάκτους δαπάνας, γνωρίζω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι, ὁμιλῶν περὶ ἐκτάκτων ἐξόδων, δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν μου τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἀνήνεγκεν ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος Βουλευτὴς καὶ τὰ ὁποῖα, ἄλλως, εἶναι ὅλως ἀσήμαντα· ἐὰν ὑπολογίσητε πάντα τὰ ποσὰ, περὶ ὧν ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς προχθές, θέλετε ἔχει ἐν ὅλῳ ποσὸν μέχρις 1,500,000, ἀφοῦ δὲ εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὰ ἔκτακτα ἔξοδα ἀνέρχονται εἰς 190,000,000, εἶναι δὲ συνάμα γνωστὸν καὶ ποῦ ταῦτα ἐδαπανήθησαν, φρονῶ, ὅτι δὲν δικαιολογεῖται ἡ περαιτέρω ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἀπασχόλησις τῆς Βουλῆς. Τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν τούτων ἔχων ἀνὰ χεῖρας ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς προχθές, ἐπέσειε ταῦτα ἀπέναντι τῶν ἀκροωμένων Βουλευτῶν καὶ τοῦ ἀκροατηρίου καὶ ἔλεγε: «Θέλετε ἄλλην ἀπόδειξιν περὶ τοῦ δημιουργοῦ τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα; Κατὰ τὴν ἑνδεκαετίαν τῶν ἐτῶν 1882–1892 εἰσεπράχθησαν ἐκ φόρων 823,000,000, εἰσεπράχθησαν ἐκ δανείων 346,000,000, ἤτοι ἐν ὅλῳ 1,170,000,000· ἡ προηγουμένη ἑνδεκαετία τῶν ἐτῶν 1871–1881 εἰσέπραξεν ἐκ φόρων μόνον 500,000,000, ἐκ δανείων δὲ μόνον 150,000,000, ἄρα 650,000,000· μεταξὺ λοιπὸν 650,000,000 καὶ 1,170,000,000 εἶναι μία διαφορὰ κολοσσιαία, ἡ ὁποία ὀφείλεται εἰς τὴν σπάταλον διαχείρισιν τῆς ἑνδεκαετίας τῶν ἐτῶν 1882–1892». Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν ἑνδεκαετίαν ταύτην ὑπέπεσε πρῶτον εἰς ἓν λάθος, ὅτι ἐκ τῶν 346,000,000 τῶν εἰσπραχθέντων ἐκ δανείων δὲν ἀφήρεσε τοὐλάχιστον τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἐχρησιμοποιήθη εἰς ἀπόσβεσιν προηγουμένων δανείων, τὸ ποσὸν δὲ τοῦτο δὲν εἶναι ἀσήμαντον, εἶναι 104,000,000, ὥστε τὰ 346,000,000 καταβιβάζονται εἰς 242,000,000 μόνον. Ἀλλὰ δὲν ἔσφαλε μόνον εἰς τοῦτο, ἔσφαλε καὶ εἰς τὸ ποσὸν τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν προηγουμένην ἑνδεκαετίαν εἶχον συνομολογηθῆ, διότι εἶπεν, ὅτι κατὰ τὴν προηγουμένην ἑνδεκαετίαν δὲν συνωμολογήθησαν δάνεια, παρὰ μόνον 150 ἑκατομμύρια δρ.

§192ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὄχι. Εἶπον ὅτι τόσα περίπου εἰσεπράχθησαν ἐκ τῶν συνομολογηθέντων δανείων.

§193ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ τῷ ὑπενθυμίσω, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἑνδεκαετίας ταύτης συνωμολογήθησαν τὰ ἑπόμενα δάνεια:

Τὰ 242 ταῦτα ἑκατομμύρια κατεβίβασεν εἰς 150 ἑκατομμύρια, τὰ δὲ τῆς τελευταίας ἑνδεκαετίας 242,000,000 ἀνεβίβασεν εἰς 346,000,000. Ἀλλὰ πῶς εἶναι δυνατὸν ἐν τοιαύτῃ συγκρίσει νὰ λαμβάνῃ τις ὑπ’ ὄψιν τὸ ποσὸν τῶν εἰσπραχθέντων φόρων, ἀφοῦ εἶναι γνωστόν, ὅτι εἰς τὴν προηγουμένην ἑνδεκαετίαν τοῦ δημοσίου χρέους πρὸ πάντων τὰ βάρη ἦσαν ἀσυγκρίτως ἐλάσσονα, ἀφοῦ, ὡς εἶναι γνωστόν, τὸ δάνειον τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ὅπερ ἐπεβάρυνε τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων μὲ ἐτησίαν δαπάνην 7 ἑκατομμυρίων φράγκων, συνωμολογήθη κατὰ τὸ τελευταῖον τῆς πρώτης ἑνδεκαετίας ἔτος 1881, καὶ ἀφοῦ, ὡς ἀνεκοίνωσα πρότερον εἰς τὴν Βουλήν, κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1881, τὸ δημόσιον χρέος πρὸς τὰ ἔσοδα ἦτο εἰς ἀναλογίαν 49,15, κατὰ τὸ 1886 τὸ δημόσιον χρέος πρὸς τὰ ἔσοδα ἦτο εἰς ἀναλογίαν 56,23; Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἡ αὔξησις τοῦ δημοσίου χρέους, ἡ ὁποία δὲν ὀφείλεται εἰς τὸν νῦν Πρωθυπουργόν, ἀλλ’ εἰς τὰς περιστάσεις, ἀπεῤῥόφα τὸ πλεῖστον τῶν φόρων. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη μόνον εἰς τοῦτο ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτής, διότι ἔλεγεν ἐντεῦθεν, ὅτι, ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ τοῦ κολοσσιαίου ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐδαπανήθη εἰς τὸ διάστημα τῆς τελευταίας ἑνδεκαετίας, ὑπάρχει ἓν ἔλλειμμα 303,000,000, εἰς αὐτὸ δὲ πρέπει νὰ προσθέσητε καὶ τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως 1892, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀνέλθει εἰς 41 ἑκατομμύρια· δὲν ἠθέλησε μάλιστα νὰ ἐκπέσῃ ἐξ αὐτῶν τῶν 41,000,000 τὸ ἔλλειμμα, ὅπερ ἀναγράφει ὁ προϋπολογισμὸς τῆς χρήσεως 1892, ἐκ 2,800,000. Ἐκπιπτομένων ὅμως τούτων, τὰ 303,000,000 καὶ τὰ 38,000,000 ἀποτελοῦσι ποσὸν 341,000,000. Λοιπὸν, ἔλεγε, τὸ 1/11 αὐτοῦ ἀναλογεῖ εἰς ἔλλειμμα 30,000,000 κατ’ ἔτος. Ἐπειδὴ μὲ διέκοψεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς, ἀναγκάζομαι νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι οὗτος ἰσχυρίσθη, ὅτι κατὰ τὴν ἑνδεκαετίαν τῶν ἐτῶν 1882–1892 εἴχομεν ἐλλείμματα 303,000,000· ἐὰν προσθέσωμεν εἰς ταῦτα καὶ τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ 1892 μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἀναγράφει ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1892, ἐκ 38,000,000, ἔχομεν τὸ ὅλον 311,000,000· ὥστε τὸ 1/11 τοῦ ποσοῦ τούτου ἀναλογεῖ ὡς ἐτήσιον ἔλλειμμα τῆς ἑνδεκαετίας ταύτης. Ἅπαν δὲ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο τῶν 341,000,000, ἰσχυρίζεται ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ὅτι ἕνα καὶ μόνον ἐπιβαρύνει, ἐπιβαρύνει τὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἰσχυρίζεται, ὅτι, ἐὰν τῷ μεταξὺ ὑπῆρξαν διαλείμματά τινα, κατὰ τὰ ὁποῖα διεχειρίσθησαν ἄλλαι Κυβερνήσεις τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, αὐτὰ τὰ διαλείμματα ἦσαν μικρὰ, ἑπομένως δὲν εἶναι εὔλογον νὰ ἐπιβαρυνθῶσιν αἱ χρήσεις τῶν διαλειμμάτων μὲ ἔλλειμμά τι. Ἀλλὰ τὰ διαλείμματα ταῦτα, ὅσῳ καὶ ἂν ἦσαν μικρὰ, ἀποτελοῦσι τὴν διαχείρισιν τεσσάρων χρήσεων, ἤτοι τῶν ἐτῶν 1885, 1886, 1890 καὶ 1891.

§194ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁλοκλήρους αὐτὰς τὰς χρήσεις;

§195ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ τῶν ἐλλειμμάτων τῶν χρήσεων τοῦ 1885 καὶ 1886, ἔχομεν ὑπ’ ὄψει, ὅτι τὰ ἐλλείμματα τῶν χρήσεων ἐκείνων βεβαίως προῆλθον ἐκ τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρίσκετο τὸ Κράτος ἡμῶν. Βεβαίως ἡ κατάστασις ἐκείνη ἐπηρέασε τὴν ἐν γένει οἰκονομίαν τῆς χώρας, βεβαίως ἡ κατάστασις ἐκείνη ἐπέβαλε τὴν ἀνάγκην τῆς προμηθείας τοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ, ἐπέβαλε τὴν ἀνάγκην τῆς ἐν τοῖς ὅπλοις διατηρήσεως ἀριθμοῦ ἀνδρῶν 80,000. Βεβαίως τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1885 καὶ 1886 δὲν δύναται ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ. Ἐγὼ δὲν παρῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα ἐπιῤῥίψω τὴν εὐθύνην τῶν ἐλλειμμάτων εἰς ὡρισμένον τι πρόσωπον πολιτικόν· ἐγὼ ἀκριβῶς ἠθέλησα ν’ ἀποκρούσω τοὺς ἰσχυρισμοὺς τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οἱ ὁποῖοι εἰς ἕνα καὶ μόνον ἀπέβλεπον σκοπὸν, νὰ παραστήσωσιν ὡς δημιουργὸν τῆς καταστάσεως ταύτης τὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγὼ σᾶς ἀπέδειξα, ὅτι τὸ ἡμέτερον Κράτος ἦτο ἐν πτωχεύσει κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1881, ἐὰν δὲ δὲν ἦτο τότε εἰς πτώχευσιν, ἦτο βεβαίως κατὰ τὸ 1886, ὅτε καὶ ὁ ἐκ Γορτυνίας ἀξιότιμος Βουλευτὴς καὶ ὁ ἐξ Ἄρτης ἐκήρυττον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν τοῦ Κράτους ἀνεπάρκειαν. Ἐγὼ δὲν μέμφομαι οὐδενὸς, οὔτε εἶπον, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ κηρυχθῇ κατὰ τὸ 1885 ἡ ἐπιστρατεία, οὔτε κατέκρινα, οὐδὲ ἐπεδοκίμασα τὸ μέτρον τοῦτο, ἀλλὰ μόνον ὡς χρονογράφος, στηριζόμενος εἰς τὰ δημόσια βιβλία, ἀναγράφω τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν. Αἱ χρήσεις λοιπὸν τοῦ 1885, 1886, 1890 καὶ 1891 ἔσχον ἐλλείμματα τακτικὰ καὶ ἔκτακτα 206,000,000· ἐὰν τὰ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τῶν 303,000,000, ἔχετε ὑπόλοιπον μόνον 97,000,000. Ἀπὸ τὰ ἐκ 303,000,000 λοιπὸν ἐλλείμματα, ἐκ τακτικῶν ἐξόδων δὲν εἶναι ἢ 113,000,000. Ἐκ τῆς διαχειρίσεως δὲ τῶν οἰκονομικῶν τῆς ἀναγομένης εἰς τὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἔλλειμμα μεταξὺ τακτικῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων προέκυψεν ἐκ 39,000,000, ὥστε ὑπέχει οὗτος εὐθύνην οὐχὶ ἐπὶ τῶν 113 τούτων ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τῶν 39 ἑκατομμυρίων. Οὕτω, Κύριοι, εἶχον τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, ὅτε ἐπῆλθε νέα κυβερνητικὴ μεταβολὴ, ἡ ἐκ τῶν ἐκλογῶν τῆς 14 Ὀκτωβρίου 1890 προελθοῦσα. Εἶπον ὑμῖν προηγουμένως, ὅτι οἱ κατὰ τὸ 1887 ἀντιπολιτευόμενοι τὴν Κυβέρνησιν τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ ἰσχυρίζοντο, ὅτι τὸ Κράτος ἦτο εἰς ἀνεπάρκειαν. Κατὰ δὲ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ἀναλαμβάνοντες τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἐκήρυττον, ὅτι τὸ Κράτος εἶναι εἰς ἐπάρκειαν. Ὑπελάμβανον ὅμως, ὅτι εἶχον ὑποχρεώσεις πρὸς τὰς πολιτικὰς αὐτῶν ἐπαγγελίας, πρὸς τὰ πολιτικὰ αὐτῶν προγράμματα, τὰ ὁποῖα ὑπεστήριζον, ἐφ’ ὅσον ἦσαν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει’ ὑπελάμβανον, ὅτι εἶχον καθῆκον, τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς, τοὺς ὁποίους ἐφήρμοσεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, νὰ μὴ τοὺς ἐφαρμόσωσιν, ὅτι εἰς αὐτοὺς δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένη ἡ ἐξακολούθησις τῆς αὐτῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς, καὶ δι’ αὐτὸ ἐγκατέλιπον τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμούς. Ἀλλὰ δὲν ἐγκατέλιπον αὐτοὺς ἐν συνόλῳ· ἐκήρυξαν, ὅτι τοὺς ἐγκαταλιμπάνουσιν. Ἀπεφάσισαν εὐθὺς, ὡς ἀνῆλθον εἰς τὴν ἀρχὴν, νὰ προμηθευθῶσι τὸ ποσὸν, τὸ ἀναγκαιοῦν αὐτοῖς διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τοκοχρεωλυσίων τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ 1890 ἐκ τῆς ἀγορᾶς, καὶ μετὰ προμήθειαν 2 ἑκατομμυρίων, βλέποντες τὴν ὕψωσιν τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος, κατέφυγον πάλιν εἰς τοὺς αὐτοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς, τοὺς ὁποίους μετήρχετο ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις. Ἀλλ’ οἱ οἰκονομικοὶ συνδυασμοὶ, οἱ ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἐφαρμοσθέντες, εἶχον μίαν ἀφετηρίαν, εἶχον μίαν βάσιν, εἶχον ὡς τοιαύτην τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν. Ἡ μεταβολὴ ἡ ἐπελθοῦσα κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 δὲν ἀφῆκεν ἄθικτον ἐν τῇ θέσει αὐτῆς τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν, διότι ἦτο γνωστὸν, ὅτι ἡ νέα κατάστασις τῶν πραγμάτων ἐστηρίζετο εἰς πρόγραμμα ὅλως διάφορον. Ἡ σύμπτωσις τοῦ νὰ ὑπάρχῃ κατὰ τὸ 1891 εὐφορία τῶν προϊόντων ἡμῶν, καὶ ἰδίως τῆς σταφίδος, ἐνέβαλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην τὴν ἰδέαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προτιμήσῃ τὴν προμήθειαν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, τοῦ ἀναγκαιοῦντος εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, ἐκ τῆς ἀγορᾶς ἡμῶν, καὶ οὐχὶ ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Καὶ εἶναι γνωστὸν, ὅτι κατὰ τὸ 1891 ἡ Κυβέρνησις ἐπρομηθεύθη ἐκ τῆς ἀγορᾶς ἡμῶν μεταλλικὸν νόμισμα ὑπὲρ τὰ 15 ἑκατομμύρια. Πλὴν ὅμως τῆς ἐγκαταλείψεως τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν συνετέλεσε καὶ ἕτερόν τι, συνετέλεσεν ἡ γεννηθεῖσα εἰς τὰ χρηματιστικὰ κέντρα τῆς Εὐρώπης δυσπιστία ὡς πρὸς τὰ οἰκονομικὰ τῶν δευτερευόντων Κρατῶν. Τὰ γενόμενα ἐν τῇ Ἀργεντινῇ Δημοκρατίᾳ καὶ ἐν Πορτογαλίᾳ ἐνέβαλον εἰς ἐνδοιασμοὺς καὶ προφυλάξεις τοὺς κατέχοντας τὰ κεφάλαια τῶν μεγάλων κέντρων. Οἱ προέχοντες ἐν τῇ οἰκονομολογικῇ ἐπιστήμῃ δι’ ἐπανειλημμένων ἄρθρων παρώτρυνον τοὺς συμπολίτας αὐτῶν νὰ μὴ ἐξακολουθήσωσι δανείζοντες εἰς τὰ μικρὰ Κράτη, καὶ νὰ μὴ ἀποβλέπωσιν εἰς τοὺς μεγάλους τόκους. Πρὸ πάντων δὲ ἐνέβαλλον εἰς τοὺς κεφαλαιούχους τὴν ἰδέαν, ὅτι ἔπρεπε πολὺ νὰ προσέχωσιν εἰς τὴν ὑπερτίμησιν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος ἐν σχέσει πρὸς τὸ πιστωτικόν, καὶ τοῦτο, διότι τὰ γενόμενα ἐν Πορτογαλίᾳ πρὸ πάντων καὶ ἐν τῇ Ἀργεντινῇ Δημοκρατίᾳ διετέλουν ἐν συνδυασμῷ ἀῤῥήκτῳ πρὸς τὴν μεγάλην ὑπερτίμησιν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, προήρχοντο κατὰ τὸ πλεῖστον ἐκ τῆς πληθώρας τῶν ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων τραπεζικῶν γραμματίων. Ἐπειδὴ δὲ παρ’ ἡμῖν τὸ ληφθὲν μέτρον τοῦ νὰ προμηθευθῇ ἡ Κυβέρνησις παρὰ τῆς ἡμετέρας ἀγορᾶς τὸ μεταλλικὸν νόμισμα, τὸ κυκλοφοροῦν πρὸς πληρωμὴν τῶν τοκοχρεωλύτρων, ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ὑπερτίμησιν τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος, τοῦτο ἐλάμβανον ἤδη ὑπὸ σημείωσιν οἱ ἐν τοῖς χρηματιστικοῖς κέντροις, καὶ μικρὸν κατὰ μικρὸν τὰ κέντρα ταῦτα ἤρξαντο δυσπιστοῦντα καὶ πρὸς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἡμῶν. Ὑπῆρξε καὶ ἕτερον γεγονὸς, τὸ ὁποῖον συνετέλεσεν εἰς τὴν ἐπίτασιν τῆς πρὸς τὰ οἰκονομικὰ δυσπιστίας τῶν κεφαλαιούχων. Τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν ἀνέλαβεν ὁ ἐξ Ἄρτης ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ὡς μέλος τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1890, ἀλλὰ μετ’ ὀλίγους μῆνας ἀπεχώρησε τοῦ Ὑπουργείου. Ἀποχωρήσας δὲ, ἐδημοσίευσεν, ὅτι τὸ οἰκονομικὸν σύστημά του δὲν ἐγένετο δεκτὸν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας ἀπετέλει μέλος. Ἐγένετο γνωστὸν τότε, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης εἶχε προβάλει τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ, εἶχε προβάλει καὶ ἄλλα τινὰ μέτρα φορολογικὰ, δι’ ὧν ἐνόμιζεν, ὅτι ἠδύνατο ν’ αὐξήσῃ τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους. Διὰ τῆς αὐξήσεως δὲ ταύτης κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὑπελάμβανεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ συγκρατήσῃ τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν, ἠδύνατο νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τὰ εὐρωπαϊκὰ κεφάλαια, ὅπως ἔλθωσιν ἀρωγὰ εἰς τὴν ἡμετέραν κατάστασιν. Πάντες οἱ λόγοι, οἱ προκαλέσαντες τὴν ἀποχώρησιν τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἐδημοσιεύθησαν ἐν εὐρωπαϊκαῖς ἐφημερίσι, καὶ πάντες οἱ κεφαλαιοῦχοι προσέσχον εἰς τοὺς λόγους οὐχὶ ἀντιπολιτευομένου τινὸς, ἀλλ’ εἰς τοὺς λόγους ἐκείνου, ὁ ὁποῖος διεχειρίσθη τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἡμῶν. Πάντες δ’ οὗτοι εὐλόγως ἐμόρφωσαν τὴν γνώμην, ὅτι ἡ ἀποχώρησις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων βεβαίως ἐνεδείκνυε τὴν ἐπὶ τὰ χείρω τροπὴν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως. Ὡς ἐκ τούτου πάντες ἐγενόμεθα μετὰ λύπης θεαταὶ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθον τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ τὰ κατ’ ἰδίαν οἰκονομικὰ ἰδίᾳ ὡς ἐκ τῆς ὑπερτιμήσεως, εἰς ἣν ἀνῆλθε τὸ συνάλλαγμα ἀρχομένου τοῦ 1892. Ἐν ἀρχῇ ἡ προμήθεια καὶ ἐξαγωγὴ ἐκ τῆς χώρας διὰ λογαριασμὸν τοῦ Κράτους 15 ἑκατομμυρίων φράγκων, ἐπειδὴ εἴχομεν τὴν ἔκτακτον εὐφορίαν τῆς σταφίδος, δὲν ἐγένετο ἐπαισθητή ὑπελήφθη τότε, ὅτι, ἐπειδὴ ἐκ τῆς προμηθείας τοῦ ποσοῦ τούτου δὲν εἴχομεν ὑπερτίμησιν, εἰμὴ μόνον μέχρις 131 λεπτῶν, δὲν ἔβλαψεν ἡ ἐξαγωγὴ τοῦ χρυσοῦ. Ἀλλ’ εὐθὺς μετ’ ὀλίγον τὸ κενὸν ἐφάνη ἐπαισθητὸν, ὅτε ἦλθον αἱ ἀνάγκαι αἱ ἐμπορικαί. Εὐθὺς μετὰ τοῦτο τὸ συνάλλαγμα ἐλάμβανε τὴν πρὸς τὰ ἄνω πορείαν καὶ ἤρξατο νὰ ἀνέρχηται εἰς ὕψος δυσθεώρητον. Τότε ἡ Κυβέρνησις ἐνόησε τὴν στάσιν, ἐν τῇ ὁποίᾳ εὑρίσκοντο τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἡμῶν, τότε ἐνόησεν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ αὐξήσῃ τοὺς πόρους τοῦ Δημοσίου. Πάντες, ὅσοι ἀπετελοῦμεν μέλος τῆς Βουλῆς ἐκείνης, ἐνθυμούμεθα, ὅτι ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν προσήρχετο ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Βουλὴν μὲ νομοσχέδια περὶ ἐπιβολῆς φόρων, νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλλοντο μὲν, ἀλλὰ δὲν ἀνεγράφοντο ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει...

§196Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ποῖον νομοσχέδιον ἀνεκλήθη;

§197ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναφέρω ὑμῖν ἓν, τὸ περὶ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ.

§198ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐνεγράφη καὶ συνεζητήθη εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, καὶ κατόπιν ἐστάλη εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἵνα γένηται ἐργασία πρὸς συμπλήρωσιν.

§199ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐψηφίσθη εἰς πρώτην συζήτησιν.

§200ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς μὲ διέκοψεν, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὸν ἐκ Γορτυνίας...

§201ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Χάριν τῆς ἀληθείας πιστοποιῶ ἓν γεγονός.

§202ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. .. ὑπενθυμίζω αὐτῷ, ὅτι εἰς προγενεστέραν ἐποχὴν, ὁμιλῶν περὶ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς, τῆς ἐφαρμοσθείσης κατὰ τὰ δύο ἐκεῖνα διαλείμματα τοῦ 1885 καὶ 1886 καὶ 1890 καὶ 1891, κατέκρινεν αὐστηρῶς τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἀλλὰ χθὲς μετέβαλε γνώμην, διότι δὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐκ τῆς Κυβερνήσεως ἀπομάκρυνσιν τοῦ ἐκ Γορτυνίας κ. Βουλευτοῦ, ἀλλὰ μόνον εἰς τὴν τοῦ ἐκ Μεσολογγίου κ. Βουλευτοῦ, εἰς ὃν προσπαθεῖ νὰ ἐπιῤῥίψῃ τὴν εὐθύνην τῆς σημερινῆς καταστάσεως. Νομίζω μάλιστα, ὅτι καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς κ. Βουλευτὴς, ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ θέματος κατὰ τὴν παρελθοῦσαν βουλευτικὴν σύνοδον, οὐ μόνον δὲν συνηγόρησεν ὑπὲρ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῶν ἐτῶν 1890 καὶ 1891, ἀλλὰ τοὐναντίον κατέκρινε καὶ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην αὐστηρῶς. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν πρόκειται σήμερον. Γεγονὸς ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως εἶναι, ὅτι ἀρχομένου τοῦ 1892 ἐφάνη ἀμέσως ἡ μεγάλη στενοχωρία τῆς χρηματιστικῆς ἡμῶν ἀγορᾶς. Ὡς ἐκ τῆς γενομένης ἐξαγωγῆς τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος τὸ συνάλλαγμα ἀνυψοῦτο ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ἡ κοινωνία ἤρχισε ν’ ἀνησυχῇ, ἐν δὲ ταῖς ἐφημερίσιν ἡ συζήτησις ἐγίνετο ἀκριβῶς περὶ τοῦ ποία θὰ ἦναι ἡ τιμὴ τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος κατὰ τὴν ἐπαύριον. Γεγονὸς ὡσαύτως εἶναι, ὅτι ἅπασα ἡ κοινωνία εἶχεν ἐκδηλώσει τὴν ἑαυτῆς ἐτυμηγορίαν, ὅτι εἴχομεν περιέλθει εἰς ἀνώμαλον οἰκονομικὴν κατάστασιν, καὶ ὅτι δὲν ἐφαίνετο ἐπαρκὴς ἡ πολιτική, ἡ ὁποία ἐφηρμόζετο, πρὸς ἀντιμετώπισιν τῶν δυσχερειῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ὑπὸ τὸ κράτος τῶν περιστάσεων τούτων ἐπῆλθεν ἡ κυβερνητικὴ μεταβολὴ τῆς 17 Φεβρουαρίου 1892. Δὲν ἀνάγεται εἰς τὸ ἐμὸν θέμα ἡ ἐξέτασις τῶν λόγων, ὧν ἕνεκεν ἐπῆλθεν ἡ μεταβολή· ἓν μόνον γινώσκω, ὅτι, ὅτε κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1892 ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν, ἦτο ἐκ βάθρων κατεστραμμένον τὸ οἰκοδόμημα τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως. Δὲν ἦτο πλέον δυνατὸν νὰ γένηται σκέψις περὶ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐφαρμοσθῆ πρότερον, ἤτοι κατὰ τὰ ἔτη 1887–1890, διότι εἶχεν ἤδη ἐκλείψει ἡ κυρία αὐτῶν βάσις, ἡ πίστις. Εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1892 ἐπεβάλλετο τὸ καθῆκον νὰ σκεφθῇ περὶ τῶν μέσων καὶ τῶν μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ τὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν καὶ τὴν ἀνόρθωσιν τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως. Εἶπον ἤδη, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν πλέον νὰ γένηται σκέψις περὶ οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, οἷοι εἶχον ἐφαρμοσθῆ κατὰ τὴν προηγουμένην πενταετίαν. Ἔπρεπεν εἰς νέας ἐπιβαρύνσεις νὰ ὑποβληθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἔπρεπεν εἰς νέας περικοπὰς νὰ ὑποβληθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων, διὰ τῶν δύο δὲ τούτων μέσων νὰ διαπιστωθῇ ἀναμφισβητήτως τὸ μεταξὺ ἐσόδων καὶ ἐξόδων ἰσοζύγιον. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, Κύριοι, ὅτι τοῦτο ἐπετεύχθη ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν ἐτῶν 1892 καὶ 1893. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἐπὶ τῷ κυκλοφοροῦντι εἰς τὴν χώραν ἡμῶν πιστωτικῷ νομίσματι ἐξησφαλίσθη τὸ ἰσοζύγιον μεταξὺ ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Ὑπῆρχεν ὅμως ἀπαραίτητος ἡ ἀνάγκη τῆς συνδρομῆς τῶν κεφαλαίων, ὑπῆρχεν ἀπαραίτητος ἡ συνδρομὴ τῆς δημοσίας πίστεως πρὸς ἄρσιν πρὸ πάντων τῆς νομισματικῆς ἀνωμαλίας, ἡ ὁποία ἐπεκράτει παρ’ ἡμῖν, διότι ὡς ἐκ τῆς νομισματικῆς ἀνωμαλίας καθίστατο τὸ ἰσοζύγιον προβληματικόν, καθόσον αἱ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, ἕνεκα τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, δὲν ἦσαν εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, ἀλλ’ εἰς μεταλλικὸν νόμισμα κατὰ τὸ πλεῖστον, καὶ ἕνεκα τῆς κρατούσης νομισματικῆς ἀνωμαλίας οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ προΐδῃ, τίνος ποσοῦ τραπεζικὰ γραμμάτια θ’ ἀπῃτοῦντο πρὸς προμήθειαν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, τοῦ ἀπαιτουμένου διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐσκέφθη, ὅτι ὤφειλε νὰ καταβάλῃ τὴν τελευταίαν αὐτῆς προσπάθειαν, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ἀνόρθωσιν τῆς δημοσίας ἡμῶν πίστεως· ἀφοῦ δὲ κατέστησε γεγονὸς ἀναμφισβήτητον τὸ ἰσοζύγιον ἐσόδων καὶ ἐξόδων, ἐποιήσατο ἔκκλησιν πρὸς τὰ κεφάλαια. Τὴν ἔκκλησιν ταύτην ἐποιήσατο μετὰ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι τὰ κεφάλαια ἤθελον προθύμως προσενεχθῆ, διότι παρείχετο εἰς αὐτὰ πληρεστάτη ἀσφάλεια. Οὕτως ἤρξαντο διαπραγματεύσεις πρὸς συνομολόγησιν δανείου, σκοποῦντος εἰς τὴν μὴ ἐκ τῆς χώρας ἐξαγωγὴν μεταλλικοῦ νομίσματος, ἐπὶ δύο ἔτη τοὐλάχιστον, σκοποῦντος εἰς τὴν ἐξουδετέρωσιν τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, σκοποῦντος εἰς τὴν τακτοποίησιν τῆς νομισματικῆς ἀνωμαλίας, σκοποῦντος νὰ παράσχῃ εἰς τὴν χώραν τὴν εὐκαιρίαν νὰ αὐξήσῃ τὰ ἀποταμιεύματα αὐτῆς, σκοποῦντος, τέλος, εἰς τὸ νὰ συντελεσθῶσιν ἔργα τινὰ δημόσια, τὰ ὁποῖα διετέλουν ἐν τῷ ἐκτελεῖσθαι. Οὕτω δὲ μετὰ δύο ἔτη ἡ χώρα ἤθελεν εὑρεθῆ εἰς κατάστασιν, ἔστω καὶ μετὰ στενοχωρίας τινὸς τῶν κατ’ ἰδίαν οἰκονομικῶν, νὰ ἀναλάβῃ ἄνευ διαταράξεως τοῦ ἰσοζυγίου τὰς δαπάνας τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἀρθῇ ἐντελῶς ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία· ἐπρόκειτο νὰ ἐλαττωθῇ τὸ ποσὸν τῶν κυκλοφορούντων ἀναγκαστικῶς τραπεζικῶν γραμματίων ἀπὸ 80 ἑκατομμυρίων εἰς μόνον 30 ἑκατομμύρια. Ἐν τοιαύτῃ δὲ καταστάσει ἦτο βεβαία καὶ ἀσφαλὴς ἡ ἐλάττωσις τῆς ἐν συγκρίσει πρὸς τὸ πιστωτικὸν νόμισμα ὑπερτιμήσεως τοῦ χρυσοῦ εἰς 10 ἢ 15%. Μὲ τοιαύτην ὑπερτίμησιν ἠδύνατο πλέον νὰ ἦναι ἐπαρκὴς ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους. Κατὰ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἀντετάχθησαν πᾶσαι αἱ ἀποχρώσεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Εἴδομεν αἴφνης πάλιν προκύπτουσαν τὴν πολιτικὴν τῆς πτωχεύσεως, ὑποστηριζομένην ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας Βουλευτοῦ· εἴδομεν τὸν ἀρχηγὸν τῆς μείζονος μερίδος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, μὴ παρουσιάζοντα μὲν τὴν ὑπὲρ τῆς πτωχεύσεως σημαίαν, ἀλλ’ ἐνδεικνύοντα τὴν ἀνεπάρκειαν τοῦ Κράτους· εἴδομεν τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴν παρουσιάζοντα τὴν ἀξιοπερίεργον ἰδέαν τῶν δύο προϋπολογισμῶν· εἶχε τοσοῦτον ἀποθαῤῥυνθῆ ἀπὸ τὰ γενόμενα, ὅτε ὑπεστήριξεν ἀνεπιφυλάκτως τὴν πολιτικὴν τῆς πτωχεύσεως, ὥστε αὐτὴν τὴν φορὰν δὲν εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ εἴπῃ καθαρὰ τὴν ὑπὲρ τῆς πτωχεύσεως ἰδέαν του, ἀλλ’ ἐμμέσως ὑπεδείκνυεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄλλη διέξοδος, εἰμὴ ἡ πτώχευσις. Εἴχομεν καὶ μίαν ἄλλην ὁμάδα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ὁποία ὑπεστήριζε τὴν ἐπάρκειαν, τὴν ὑπεστήριζε μάλιστα, ὑπερθεματίζουσα ἐφ’ ὅσων ἡμεῖς ὑπεστηρίζομεν, διότι ἰσχυρίζετο, ὅτι ἠδύνατο τὸ Κράτος νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ ἄνευ δανείων καὶ ἄνευ νέων φόρων· ἀλλ’ ἐπειδὴ τὴν ἰδέαν τῆς ἐπαρκείας ἄνευ αὐξήσεως τῆς φορολογίας ἀπεκήρυξε τελευταῖον, ἀρκεῖ νὰ σημειωθῇ, ὅτι ἐπηγγέλλετο τὴν ἐπάρκειαν ἄνευ δανείου. Ἐπηγγείλατο μόνον μεταῤῥυθμίσεις τινὰς φορολογικάς, περὶ τῶν ὁποίων καὶ τελευταῖον ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐποιήσατο μνείαν· ἔλεγε τότε, ἐπανέλαβε δὲ καὶ προχθές, ὅτι, ἐὰν παρεδεχόμεθα τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ, ἐὰν παρεδεχόμεθα τὸ μονοπώλιον τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, ἐὰν ἀντικαθιστῶμεν ἀντὶ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν τὴν στρεμματικὴν φορολογίαν, ἠδυνάμεθα νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὴν εἰς ἀκέραιον πληρωμὴν τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπαρκείας διὰ μόνων τοιούτων μεταῤῥυθμίσεων δὲν ἐπίστευον, οὐδὲ πιστεύουσιν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ προκύψῃ ἐξ αὐτῶν τοσαύτη αὔξησις τῶν προσόδων τοῦ Κράτους, ὥστε νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὰς δυσχερείας, πρὸ τῶν ὁποίων ἱστάμεθα· ἀλλ’ ὁπωσδήποτε τοιοῦτον ἦτο τὸ πρόγραμμα τῆς μερίδος ἐκείνης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Οὐδένα μέμφομαι ἐπὶ τῇ ἀντιδράσει, ἥτις ἀντετάχθη κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Ἰουνίου 1892, δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἐπαινέσω τὴν ζωηρὰν καὶ ἔκρυθμον ἀντίδρασιν τὴν γενομένην κατὰ τῆς συνομολογήσεως δανείου. Εὑρισκόμεθα τότε ὑπὸ διαπραγματεύσεις. Καὶ ὅτε ἀκόμη συνεζητοῦμεν ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ ἀντίδρασις ὑπῆρχε ζωηρά· ὅτε ὅμως ἀπεχωρίσθημεν τοῦ Βουλευτηρίου, ἡ κατὰ τῆς συνομολογήσεως νέου δανείου ἀντίδρασις ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε ν’ ἀποπλανηθῇ ἡ δημοσία γνώμη διὰ τῆς διαδόσεως, ὅτι πρόκειται νὰ καθιερωθῇ παρ’ ἡμῖν ὁ ξενικὸς ἔλεγχος ἐκ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου ἐκείνου. Τὸ περίεργον δὲ εἶναι, ὅτι καὶ ἀφοῦ ἐγένοντο γνωστοὶ οἱ ὅροι τῆς συμβάσεως τοῦ δανείου, τοῦ ὑπὸ διαπραγματεύσεις τότε εὑρισκομένου, ὑπάρχουσιν εἰσέτι ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐκ τῶν μελῶν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, οἱ σκοπίμως ἰσχυριζόμενοι, ὅτι ἡμεῖς εἴχομεν ἀποδεχθῆ τὸν ξενικὸν ἔλεγχον, ὡσανεὶ τὰ γενόμενα βραδύτερον ἐπὶ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐξασφαλίσεως τῶν τοκοχρεωλυσίων τοῦ δανείου ἐκείνου, διαφέρουσιν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς εἴχομεν ἀποδεχθῆ εἰς τὴν συνομολόγησιν τοῦ μὴ πραγματοποιηθέντος δανείου, ὡσανεὶ ἦτο ξενικὸς ἔλεγχος ἡ πληρεστάτη ἀποχὴ τῶν δανειστῶν ἀπὸ πάσης ἀναμίξεως εἰς τὰ τῆς εἰσπράξεως τῶν φόρων. Ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ μηκύνω ἐνταῦθα τὸν λόγον, διότι τὰ περὶ τούτου συνεζητήθησαν διὰ μακρῶν εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν. Τὸ δάνειον τὸ ὑπὸ διαπραγμάτευσιν τότε εὑρισκόμενον ἀπέτυχεν, ἀπέτυχε δὲ, διότι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐν ἀρχῇ ὑπέλαβεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς συνομολόγησιν τοῦ δανείου ἄνευ τῆς νομοθετικῆς κυρώσεως τῆς συμβάσεως, διεῖδε βραδύτερον, ὅτι τοιαύτη ἦτο ἡ ἐξέγερσις τῆς δημοσίας γνώμης κατ’ αὐτῆς, τοσοῦτον εἶχεν ἀποπλανηθῆ ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τὸ κοινὸν, ὑπολαμβάνον, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ξενικοῦ ἐλέγχου, ὥστε, ἂν ἄνευ τῆς συμπράξεως τῆς Βουλῆς συνομολόγει τὸ δάνειον ἐκεῖνο, ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποληφθῇ ὡς καταπροδίδουσα τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἕνεκα τούτου προέτεινεν εἰς τοὺς μετ’ αὐτῆς πρὸς συνομολόγησιν τοῦ δανείου συμβαλλομένους, ὅπως ἐν τῇ συμβάσει ἀναγραφῇ ὁ ὅρος τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς, ἤτοι τῆς προηγουμένης νομοθετικῆς κυρώσεως. Οἱ συμβαλλόμενοι δὲν ἐδέχθησαν τὸν ὅρον τοῦτον, καὶ τὸ δάνειον ἀπέτυχεν, ἡ Κυβέρνησις δὲ ἐκείνη ἀπεχώρησε. Δὲν νομίζω προσῆκον νὰ ἐπαναλάβω ὅσα πολλάκις ἐντεῦθεν ἐῤῥήθησαν πρὸς ἀναίρεσιν τῶν κατὰ τῆς συμβάσεως ἐκείνης αἰτιάσεων, πρὸ πάντων ὅτι, καὶ ἂν ὑπεγράφετο ἡ σύμβασις, δὲν θὰ ἦτο εἰς κατάστασιν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν ὅρον περὶ τῆς πληρωμῆς 15 ἑκατομμυρίων εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια ἀπέναντι τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος, προβληθεὶς παρὰ τῶν διατελεσάντων μελῶν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἀνῃρέθη, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη εἶχε προνοήσει περὶ τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν εὕρεσιν τοῦ ποσοῦ τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, τοῦ ἀναγκαιοῦντος εἰς αὐτὴν πρὸς ἄμεσον ἐκτέλεσιν τῆς συμβάσεως, καθόσον ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἀδείας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας πρὸς συνομολόγησιν δανείου προμηθεύσοντος τὸ ἐλλεῖπον τυχὸν ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων ἐκ 5 ἢ 6 ἑκατομμυρίων δραχμῶν· ἦσαν ἤδη κεχορηγημέναι νομοθετικαὶ ἄδειαι πρὸς συνομολόγησιν δανείου ἐξ 8 ἑκατομμυρίων δι’ ἐκτελεσθέντα ἢ ἐν ἐκτελέσει εὑρισκόμενα δημόσια ἔργα, τὰ δάνεια δὲ ταῦτα δὲν ἐπραγματοποιήθησαν, ὁ ἐξ Ἄρτης μάλιστα ἀξιότιμος Βουλευτὴς γινώσκει, ὅτι εἶχε προκαλέσει νόμον, ἐπιτρέποντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν συνομολόγησιν δανείου ἐκ 15 ἑκατομμυρίων περίπου πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν ἔργων ἐκείνων· ἐδηλώθη δὲ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶχεν ἤδη συνεννοηθῆ μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης πρὸς συνομολόγησιν δανείου εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, πρὸς ἄμεσον ἐκπλήρωσιν τῆς ὑποχρεώσεως τῆς καταβολῆς τῶν 15 ἑκατομμυρίων. Δὲν ὑπῆρχε λοιπὸν κώλυμά τι εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς συμβάσεως, ἂν αὕτη ὑπεγράφετο. Ἐπειδὴ δ’ ἐπανειλημμένως ἐντεῦθεν οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἰσχυρίσθησαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς 10 Ἰουνίου 1892 δὲν ἠδύνατο πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς συμβάσεως τοῦ δανείου νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Τράπεζαν 15,000,000 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια πρὸς ἐλάττωσιν τοῦ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δανείου, ἀναγκάζομαι νὰ σημειώσω λεπτομερέστερον τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν εὕρεσιν τοῦ ποσοῦ τούτου.

Ἐπειδὴ δὲ ὡσαύτως ἐγένετο πολλάκις λόγος ἐν τῇ παρούσῃ συνόδῳ περὶ τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς Κυβερνήσεως τῆς 10 Ἰουνίου 1892, δὲν κρίνω ἄσκοπον νὰ γνωρίσω ὑμῖν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἀπὸ 10 Ἰουνίου 1892–30 Ἀπριλίου 1893· εἶναι τὸ ἀκόλουθον κατὰ τὰ δημόσια βιβλία. Εἰσεπράχθησαν μὲν

Τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἀποχωρήσασαν διεδέχθη τὸ τμῆμα ἐκεῖνο τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὸ ὁποῖον ἐν ταῖς δύο προηγουμέναις συνόδοις τῆς παρούσης Βουλευτικῆς περιόδου εἶχεν ὡς πρόγραμμα πολιτικὸν «τὴν ἐπάρκειαν τοῦ Κράτους εἰς ἁπάσας τὰς ὑποχρεώσεις αὐτοῦ», τὸ τμῆμα ἐκεῖνο τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὸ ὁποῖον δημοσίᾳ ἐπηγγέλλετο, ὅτι ἠδύνατο νὰ διοικήσῃ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν εἰς ἀκέραιον πληρωμὴν τῶν ὑποχρεώσεων αὐτοῦ ἄνευ τῆς συνομολογήσεως δανείου. Κατ’ ἐμὲ, ὡς καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐγράφη, δύο ἦσαν ἐνδεδειγμέναι αἱ διευθύνσεις, πρὸς τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ στραφῇ πᾶσα Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, διαδεχθεῖσα τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἀπεχώρησε τὴν 3 Μαΐου 1893· ἢ ἔπρεπε νὰ ἐξακολουθήσῃ τὰς διαπραγματεύσεις μετὰ τῶν τραπεζιτῶν, οἱ ὁποῖοι διετέλουν ἐν συνεννοήσει μετὰ τῆς ἀποχωρησάσης Κυβερνήσεως πρὸς συνομολόγησιν δανείου, ἢ ἔπρεπε νὰ ἀποταθῇ πρὸς τοὺς πιστωτὰς ἡμῶν, καὶ νὰ ἐπιτύχῃ συμβιβασμὸν, ἐξασφαλίζοντα ὑπὲρ αὐτοῦ ὅ,τι τὰ οἰκονομικὰ μέσα τοῦ Κράτους ἐπέτρεπον. Ἰσχυρίσθησαν, ὅτι οὐδὲν εὗρον ἐκ τῆς διαπραγματεύσεως ἐκείνης ἔγγραφον, διότι τὰ πάντα συνεκόμισεν ὁ ἀποχωρήσας Πρωθυπουργὸς, ὡς καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις εἶχεν ἀποσταλῆ ἐπὶ τούτῳ εἰς Ἀγγλίαν. Ἀλλὰ μήπως ἐζήτησαν παρ’ αὐτῶν, ἐὰν εἶχον πρόθεσιν νὰ ἐξακολουθήσωσι τὰς διαπραγματεύσεις, ὅσα ἔγγραφα ἐκρίνοντο ἀναγκαῖα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς 3ης Μαΐου, ἵνα ἐξακολουθήσωσι τὰς διαπραγματεύσεις; Μήπως δὲν εἶναι γνωστὸν, ὅτι ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἐτηλεγραφήθη ἐνταῦθα ἐκ Λονδίνου, ὅτι, ἂν ἡ νέα Κυβέρνησις ἦτο διατεθειμένη νὰ ὑπογράψῃ τὴν σύμβασιν τοῦ δανείου ἄνευ τοῦ ὅρου τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς, ἕτοιμοι ἦσαν οἱ συμβαλλόμενοι νὰ ἐξακολουθήσωσι καὶ συμπληρώσωσι τὰς διαπραγματεύσεις; Ἀλλ’ οὔτε ἐζήτησεν ἡ Κυβέρνησις τῆς 3ης Μαΐου νὰ λάβῃ πληροφορίας περὶ τῆς στάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκοντο αἱ διαπραγματεύσεις, αἱ ἀφορῶσαι εἰς τὴν συνομολόγησιν δανείου, τὸ δὲ σπουδαιότερον, οὐδὲ ἀπεπειράθη ν’ ἀποταθῇ πρὸς τοὺς πιστωτὰς ἡμῶν καὶ προκαλέσῃ συνεννόησιν μετ’ αὐτῶν πρὸς ἐπίτευξιν συμβιβασμοῦ. Τὸ δὲ μᾶλλον ἀξιοπερίεργον, οὐχὶ δὲ καὶ ἀξιοθαύμαστον, εἶναι, ὅτι διὰ τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ δι’ ὅσων εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος, ὁμολογοῦσι νῦν, ὅτι ἦσαν πεπεισμένοι τότε περὶ τῆς ἀνεπαρκείας τοῦ Κράτους, ἦσαν πεπεισμένοι, ὅτι τὸ Κράτος ἦτο ἤδη ἐν πτωχεύσει, ἀλλ’ ὅτι τὴν τιμὴν τῆς κηρύξεως τῆς πτωχεύσεως δὲν ἤθελον ν’ ἀναλάβωσι καὶ προετίμησαν ν’ ἀφήσωσιν αὐτὴν εἰς τὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τοὺς ἀναλαμβάνοντας τὴν διοίκησιν τῶν κοινῶν νὰ σκέπτωνται καὶ νὰ πράττωσιν οὕτως; Ἐνῷ, ὡς ὡμολόγησαν, ἦσαν πεπεισμένοι, ὅτι τὸ Κράτος εὑρίσκεται ἐν πτωχεύσει, δὲν ἐσκέφθησαν περὶ τοῦ ἐν τῷ ἐθνικῷ συμφέροντι πρακτέου, ἀλλ’ ἐσκέφθησαν, πῶς ν’ ἀποφύγωσι τὴν ἀδοξίαν τῆς πτωχεύσεως, ἵνα μὴ εἴπω τὴν δόξαν, καὶ ἔθεντο εἰς δευτερεύουσαν μοῖραν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ὅπως ἀποφύγωσι τὴν ἀδοξίαν τῆς πτωχεύσεως, κατέφυγον εἰς τὸ ὑποδειχθὲν αὐτοῖς ὑπὸ ἐνδιαφερομένων κερδοσκόπων, εἰς τὸ σύστημα τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 30 Μαΐου 1893, τὸ ὁποῖον ὑπὸ τῶν ἐν Εὐρώπῃ προεχόντων ἐν τῇ οἰκονομολογικῇ ἐπιστήμῃ ἐθεωρήθη ὡς δόλιον, ἐδημιούργησαν μονομερῶς ἀναγκαστικὸν δάνειον ἐκ φρ. 100,000,000 ἐπικληθὲν «δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως». Ὑπέλαβον, ὅτι διὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησαν διὰ τοῦ διατάγματος τῆς 30 Μαΐου, ἀπέφευγον τὴν κήρυξιν τῆς πτωχεύσεως τοῦ Κράτους. Οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ ἀγνοῶν, ὅτι πτώχευσις οὐδὲν ἕτερον εἶναι ἢ ἡ ἀθέτησις τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ ὀφειλέτου πρὸς τοὺς πιστωτὰς αὑτοῦ. Τίς ἕτερος ὑπῆρξεν ὁ σκοπὸς καὶ ὁ χαρακτὴρ τοῦ διατάγματος τῆς 30 Μαΐου ἢ ἡ ἀθέτησις τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους; Τί εἶπεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ τοῦ διατάγματος ἐκείνου πρὸς τοὺς πιστωτὰς τοῦ Κράτους; «Δὲν δύναμαι νὰ σᾶς πληρώσω, ὡς ὀφείλω, εἰς νόμισμα μεταλλικόν, θὰ σᾶς πληρώσω εἰς τίτλους ἑνὸς νέου δανείου, τὸ ὁποῖον ἐγὼ μονομερῶς δημιουργῶ· ἀλλ’ ἐπειδὴ αὐτὸ τὸ ἐκδίδω εἰς τὸ ἄρτιον, εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ τὸ λάβητε πρὸς ἐξόφλησιν τῶν ὁποίων ἔχετε ληξιπροθέσμων coupons ἐπὶ τῷ ἀρτίῳ, ἤτοι ἀντὶ φράγκων χρυσῶν ἑκατὸν θὰ λάβητε ὁμολογίαν τοῦ νέου δανείου ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου 100 φράγκων· μὴ προσέχετε δὲ εἰς ὅ,τι ἐγὼ αὐτὴ πράττω, ὅτι δηλαδὴ δίδω ἐξ ὑπαρχῆς πραγματικὴν ἐπὶ τῶν τίτλων τούτων ἀξίαν οὐχὶ ἀνωτέραν τῶν 65%». Συνομολογεῖ μετὰ τοῦ τραπεζίτου, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε τὴν τύπωσιν καὶ διανομὴν τῶν τίτλων, πληρωμὴν προμηθειῶν, καὶ δίδει ἀντὶ προμηθείας τίτλους τοῦ νέου δανείου, διατιμῶσα τούτους πρὸς 67%. Διαπραγματεύεται πρὸς τοὺς κατόχους τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 16,500,000 νὰ ἐξοφλήσῃ τὰς ὁμολογίας ταύτας διὰ τίτλων τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, καὶ διατιμᾷ τοὺς τελευταίους πρὸς 71%. Ὑποβάλλει τὸ Κράτος εἰς θυσίας πρὸς σύστασιν συνδικάτου, ἐπὶ τῇ ἰδέᾳ ὅτι διὰ τοῦ συνδικάτου τούτου ἠδύναντο νὰ διατηρηθῶσιν αἱ τιμαί, καὶ ἐπὶ κεφαλαίῳ 5,500,000 φράγκων ἀνέλαβε νὰ προεξοφλήσῃ ἓν μέρος τῶν τίτλων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον διατεθῆ εἰς πληρωμὴν τοκοχρεωλύτρων τῆς ἑξαμηνίας ἐκείνης. Ἦτο ἐκ τῶν προτέρων γνωστόν, ὅτι, εὐθὺς ὡς ἤθελεν ἐξαντληθῆ τὸ κεφάλαιον τοῦ συνδικάτου, αἱ τιμαὶ τοῦ νέου δανείου ἤθελον ἐκπέσει, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διατηρηθῶσιν εἰς τιμὴν ἀνωτέραν τῆς τῶν ἄλλων χρεωγράφων. Τὸ σύστημα τὸ ἐκπροσωπούμενον ἢ τὸ δημιουργηθὲν διὰ τοῦ διατάγματος τῆς 30 Μαΐου 1893 ἦτο ἡ ἀτυχεστέρα τῶν διεξόδων, εἰς ἃς ἠδύνατο νὰ καταφύγῃ ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις. Ἡ ἀποτυχία τοῦ σκοποῦ, εἰς ὃν τοῦτο ἀφεώρα, ἀνωμολογήθη ὑπὸ τῆς δημιουργησάσης αὐτὸ Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦ συστήματος τούτου ἀνεκηρύχθη ἐπισήμως ἡ ἀνεπάρκεια τοῦ Κράτους, εἰσήχθη δὲ ἡ χώρα ἡμῶν εἰς κατάστασιν ἐκκρεμῆ καὶ ἀβεβαίαν. Κατέπεσαν τερατωδῶς αἱ τιμαὶ πάντων τῶν χρεωγράφων ἡμῶν, εἰς εὐτελῆ δὲ περιῆλθον τιμὴν καὶ αἱ ὁμολογίαι τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως μετὰ τὴν ἐξάντλησιν τοῦ ἐκ φρ. 5,500,000 κεφαλαίου τοῦ συνδικάτου. Ἓν τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ συστήματος τούτου, τῶν ἐπηρεασάντων τὴν ἐν γένει οἰκονομίαν τῆς χώρας, ὑπῆρξε καὶ ἡ καταπληκτικὴ ὑπερτίμησις τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, ἤτοι τοῦ ἐξωτερικοῦ συναλλάγματος. Πρὸς δημιουργίαν καὶ ὑποστήριξιν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως ἐχρησιμοποιήθη ὁ ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως πρὸς συνομολόγησιν πραγματικοῦ δανείου προκληθεὶς νόμος περὶ τῆς εἰς χρυσὸν εἰσπράξεως φόρων τινῶν, ἰδίως δὲ τοῦ ἐπὶ τῆς σταφίδος ἐγγείου φόρου ἢ ἐξαγωγικοῦ δασμοῦ. Ὅτε δὲ ἐπῆλθεν ἡ ὑποτίμησις τῆς σταφίδος, ἕνεκεν τῶν γνωστῶν αἰτίων, οἱ σταφιδοκτήμονες ἢ οἱ σταφιδέμποροι ὑπεχρεοῦντο εἰς τὴν πληρωμὴν τοῦ φόρου διὰ μεταλλικοῦ νομίσματος λίαν ὑπερτετιμημένου καὶ δυσευρέτου. Ὡς ἐκ τούτου ἠναγκάσθη ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποδεχθῇ διατίμησιν ἢ μᾶλλον ἀναγωγὴν τοῦ χρυσοῦ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια ἐπὶ τιμῇ 165 λεπτῶν, κατὰ παράβασιν τοῦ σχετικοῦ νόμου. Πλὴν ὅμως τούτων, ἀπεδείχθη ἤδη ἐκ τῶν δοθεισῶν εἰς τὴν Βουλὴν πληροφοριῶν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἤθελεν ἀποβῆ ἀδύνατος ἡ λειτουργία τοῦ συστήματος τούτου κατὰ τὴν λῆξιν αὐτοῦ τοῦ πρώτου ἔτους 1893, διότι τὸ Κράτος ὤφειλε νὰ καταβάλῃ εἰς χρυσὸν 7,275,000, οὐδεὶς δὲ δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι, ἐν ᾗ καταστάσει διετέλει ἡ ἡμετέρα ἀγορὰ, ἀπέβαινεν ἀδύνατος ἡ προμήθεια τοσούτου μεταλλικοῦ νομίσματος ἐν διαστήματι ὀλίγων ἑβδομάδων...

§203ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ἀντέχομεν πλέον’ ἐγὼ τουλάχιστον ἀδυνατῶ νὰ ἀκούσω ἐπὶ πλέον τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Βουλευτοῦ. Ἐπὶ πέντε ὥρας ἐργαζόμεθα συνεχῶς.

§204ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εὑρίσκομαι εἰς τὸ τέλος, κύριε Βουλευτά.

§205ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Θὰ ἐκουράσθητε καὶ ὑμεῖς ὁ ἴδιος.

§206ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, κύριε Πρόεδρε.

§207ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 9 καὶ 10′ μ. μ.