1893.11.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 15

τῆς 19 Νοεμβρίου 1893.

(Παρασκευή).

Ὥρα 5 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Δ. Σωμερίτης, συγγραφεὺς τοῦ ἐκδιδομένου συγγράμματος «Αἱ Βουλαὶ τῆς Ἑλλάδος», δι’ ἀναφορᾶς του πρὸς τὴν Βουλὴν ἐξαιτεῖται τὴν ψήφισιν ποσοῦ ὑπὲρ τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς ἐκτυπώσεως τοῦ ἔργου του. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορὰ εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Λογιστικοῦ τῆς Βουλῆς ἐπιτροπήν. Δέκα κατάδικοι, κρατούμενοι ἐν τῇ Στενῇ τοῦ Μιλτιάδου τῶν φυλακῶν Παλαμηδίου, παρακαλοῦσι δι’ ἀναφορᾶς των νὰ μετατεθῶσιν εἰς ἄλλο δωμάτιον τῶν φυλακῶν, παραπονοῦνται δὲ καὶ κατὰ τοῦ ἐπιστάτου τῶν φυλακῶν, ὡς καταπιέζοντος αὐτούς. Θὰ διαβιβασθῇ ἡ ἀναφορὰ αὕτη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ Δήμαρχος Αὐλῶνος τῆς Τριφυλίας διὰ τηλεγραφήματός του παρακαλεῖ νὰ διορισθῶσι δημοδιδάσκαλοι εἰς τὰ χωρία τοῦ δήμου του. Θὰ διαβιβασθῇ τὸ τηλεγράφημα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Ἐπιτροπὴ Θυρεατῶν τηλεγραφικῶς παραπονεῖται, ὅτι ὁ Εἰσαγγελεὺς Τριπόλεως διέταξε νὰ εἰσέλθωσιν οἱ Βερβαινιῶται εἰς τὸν δῆμον Θυρέας, καίτοι ἡ εὐλογία ἐν Βερβαίνοις ἐξακολουθεῖ. Παραπέμπεται τὸ τηλεγράφημα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Ἔχει τις τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;

§2ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Πρό τινων ἡμερῶν εἶπον εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι κατὰ τὴν προπαρελθοῦσαν σύνοδον ἐγένετο λάθος κατὰ τὴν δευτέραν πρὸς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἦλθεν ὡς συμπλήρωμα τοῦ στρατολογικοῦ νόμου· παρεκάλεσα δὲ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα ὑποβάλῃ τὸ συμπλήρωμα, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν τὸ ὑπέβαλε μέχρι τοῦδε, ὑποβάλλω ἐγὼ συμπλήρωμα τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου μετὰ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως, συνταχθέντα ὑπὸ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κόρπα, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ κηρύξῃ κατεπείγουσαν τὴν τροποποίησιν ταύτην.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 17).

§4ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Πολλάκις ἐγένετο λόγος ὑπὸ συναδέλφων περὶ ὑπερβασιῶν, τὰς ὁποίας οἱ κατὰ τόπους ἀποσπασματάρχαι διαπράττουσι, καὶ ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ καθ’ ἑκάστην βλέπομεν φοβερὰ παράπονα ἐναντίον τῶν ὑπερβασιῶν αὐτῶν· ἀλλὰ ταῦτα εἶναι μηδὲν, παραβαλλόμενα πρὸς ἐκεῖνα, ἅτινα μοὶ καθιστῶνται γνωστὰ δι’ ἐπιστολῆς συμπολίτου μου. Ὁ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Μεσσήνης ἀποσπασματάρχης Ζήρας κατατυραννεῖ τὸν κόσμον μυριοτρόπως, ἄνευ οὐδενὸς λόγου, συλλαμβάνει πολίτας, τοὺς δέρει ἀνηλεῶς καὶ τοὺς ὑποβάλλει εἰς μυρία ὅσα βασανιστήρια. Νομίζω ὅτι μετὰ τὰς ταλαιπωρίας, τὰς ὁποίας ὑφίσταται ὁ λαὸς, καὶ ἰδίως ὁ τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, καλὸν εἶναι οἱ ἀποσπασματάρχαι οὗτοι νὰ μετατίθηνται εἰς ἄλλην ὑπηρεσίαν, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ δύνανται νὰ ἐξασκῶσι τὰ ἄγρια ἔνστικτα αὐτῶν, καὶ νὰ ἀφίνωσι τοὺς πολίτας ἐλευθέρους, ὅπως ἐξοικονομῶσι τὰ πρὸς τὸ ζῆν, ὡς δύνανται. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ διατάξῃ τὴν μετάθεσιν τοῦ εἰρημένου ἀξιωματικοῦ, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐδόθη καὶ καταγγελία, καὶ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, νὰ ἐπιβάλῃ δὲ εἰς αὐτὸν αὐστηρὰν καὶ παραδειγματικὴν τιμωρίαν. Ἐδῶ ἔχω μίαν κόλλαν ὁλόκληρον ἀπὸ καταγγελίας τῶν ὑπερβασιῶν τοῦ ἀξιωματικοῦ αὐτοῦ, δὲν τὰς ἀναγινώσκω ὅμως, διὰ νὰ μὴ ἀπασχολήσω ἐπὶ πολὺ τὴν Βουλήν.

§5ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ κ. Βουλευτὴς δύναται νὰ ἦναι βέβαιος, ὅτι, ἂν ἐδόθη καταγγελία κατὰ τοῦ ἀποσπασματάρχου αὐτοῦ, θὰ διαταχθῇ καὶ ἡ δέουσα ἀνάκρισις. Ἡ αἴτησις περὶ μεταθέσεως τοῦ ἀποσπασματάρχου, λόγῳ ὅτι διαπράττει ἀταξίας, δὲν εἶναι ᾐτιολογημένη· διότι, ἂν μὲν διέπραξε πράξεις ἀξιοποίνους, θὰ καταδιωχθῇ καὶ θὰ τιμωρηθῇ, καθόσον ἡ μετάθεσις δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ποινή, ἂν δὲ τοὐναντίον ἀποδειχθῇ, ὅτι καλῶς ἐνήργησε τὴν ὑπηρεσίαν του, δὲν δύναται νὰ μετατεθῇ.

§6ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Ἐν ὅσῳ ὁ ἀξιωματικὸς ἐκεῖνος παραμένει ἐκεῖ, πᾶσα καταγγελία ἐναντίον του δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς μὴ ὑπάρχουσα, διότι γνωρίζω, ὅτι οὐδεὶς θὰ τολμήσῃ ἐνώπιον τῆς ἀρχῆς νὰ καταθέσῃ ἐναντίον του, ἐν ὅσῳ αὐτὸς εἶναι ἀποσπασματάρχης ἐκεῖ. Ὁ ἀποσπασματάρχης οὗτος κατατυραννεῖ τὸν κόσμον, ἀπορῶ δὲ, πῶς δὲν εὑρέθη εἰσέτι χεὶρ τιμωρὸς, διὰ νὰ ἐξαλείψῃ ἀπὸ τοῦ προσώπου τῆς γῆς τὸν ἄνθρωπον αὐτόν.

§7ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς δι’ ἐπερωτήσεώς του κατά τινα τῶν προηγουμένων συνεδριάσεων ᾐτήσατο νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλήν, ἂν διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος οἱ ἔχοντες τὰ προσόντα ν’ ἀκολουθήσωσι τὰ μαθήματα τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν δὲν ἀπεστάλησαν εἰς Κέρκυραν. Ἀληθῶς τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον ἀνέβαλε τὴν λειτουργίαν τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων, δὲν ἠξεύρω διὰ τίνα λόγον. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διέταξε τὴν μετάβασιν τῶν ἐχόντων τὰ προσόντα, ἢ μᾶλλον τῶν ὑπαγομένων εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 119 τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, ἵνα ἀκολουθήσωσι τὰ μαθήματα τῆς προπαρασκευαστικῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν. Τοῦτο ἔπραξα, διότι φρονῶ, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἀναπόστατος τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, τοῦ προβλέποντος περὶ τοῦ καταρτισμοῦ τῶν ἐφεδρειῶν. Ἠρώτησεν ὁ κ. Βουλευτής, μήπως οἱ μέχρι τοῦδε ἐξελθόντες τῆς Σχολῆς ταύτης εἶναι ὑπεράριθμοι ἢ ὑπεραρκεῖς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατεύματος, καλούμενοι ἐν ἐπιστρατεύσει ἢ ὁπωσδήποτε ἐν ἀσκήσεσιν. Ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν, ὅτι οἱ μέχρι τοῦδε ἐξελθόντες τῆς Σχολῆς ἀνέρχονται εἰς 360, καλούμενοι δὲ οὗτοι, βεβαίως δὲν θὰ προσέλθωσι πάντες, διότι πολλοὶ βεβαίως ἀπεβίωσαν, ἄλλοι ἀπεδήμησαν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν κλπ. Ἂν λοιπὸν ἀφαιρέσωμεν 15 ἐπὶ τοῖς ἑκατὸν, θὰ μειώσωμεν τὸν ἀριθμὸν εἰς 310 περίπου. Βεβαίως οἱ 310 δὲν ἀρκοῦσιν, ὅπως πληρώσωσι τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ ἐν ἐπιστρατεύσει, διότι ἐπιστράτευσις γινομένη δι’ ὅλων τῶν σειρῶν τῶν ἡλικιῶν θὰ μᾶς φέρῃ δύναμιν ἐφέδρων ὑπὲρ τὰς 100,000, ἑπομένως ἀπαιτοῦνται 1200 τοὐλάχιστον ἔφεδροι ἀξιωματικοί. Ἀπεφασίσαμεν ὅθεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τηροῦντες ἐν ἰσχύϊ τὴν διάταξιν τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων, ἵνα ἔχωμεν τὸν ἀπαιτούμενον ἀριθμόν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμήν, ὅτι ἔχομεν τὸν ἀριθμὸν τοῦτον, ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς εἶναι μεταβλητὸς, διότι οὗτοι εἶναι ὑπόχρεοι νὰ ὑπηρετῶσιν ἐν τῇ ἐφεδρείᾳ ἐφ’ ὅσον ἀνήκουσιν εἰς τὴν ἐφεδρείαν, ἤτοι μέχρι τοῦ 33 ἔτους τῆς ἡλικίας των, δὲν εἶναι δὲ ὑπόχρεοι νὰ προσέλθωσι καλούμενοι, ἅμα ὡς ὑπερβῶσι τὸ 33 ἔτος. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος, ὁ ὑπαγορεύσας εἰς τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀνασυστήσῃ τὴν προπαρασκευαστικὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων, καὶ νὰ διατάξῃ τὴν ἐπανάληψιν τῶν μαθημάτων. Ἀλλὰ πλὴν τούτου ὑπάρχει καὶ διάταξις νομικὴ, ἡ ὁποία δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἀναβολὴν καὶ τὴν κατάργησιν τῆς Σχολῆς ἄνευ νομοθετήματος εἰδικοῦ. Τὸ ἄρθρον 119 τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας ἀναγράφει, ὅτι «οἱ φέροντες ἀπολυτήριον τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου κλπ. οἱ μὲν δηλώσαντες πρὸ τῆς κατατάξεως, ὅτι ἐπιθυμοῦσι νὰ ἀποκτήσωσι τὸν βαθμὸν τοῦ ἐφέδρου ἀξιωματικοῦ κατατάσσονται ἐπὶ ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος, ἐνῷ πάντες οἱ λοιποὶ ἀναλαμβάνουσι διετῆ ὑποχρέωσιν». Τί λοιπὸν θὰ γείνωσιν οὗτοι, ἂν δὲν ἀποσταλῶσιν εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν; Θὰ ὑπηρετήσωσιν ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος, ἢ δύο ἔτη; Βεβαίως ἓν καὶ ἥμισυ, διότι αὐτοὶ ἐδήλωσαν, ὅτι θέλουν ν’ ἀποκτήσουν τὸν βαθμὸν τοῦ ἀξιωματικοῦ. Ἐν τέλει τὸ ἄρθρον λέγει, ὅτι «ἐκ τῶν τυχόντων διετοῦς ὑποχρεώσεως οἱ ἔχοντες τὰ τῆς πρώτης παραγράφου προσόντα καὶ μὴ δηλώσαντες κατὰ τ’ ἀνωτέρω, ὅτι ἐπιθυμοῦσι ν’ ἀποκτήσωσι τὸν βαθμὸν τοῦ ἐφέδρου ἀξιωματικοῦ, ἀκολουθοῦσι, διαταγῇ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τὰ μαθήματα τῆς Σχολῆς», καὶ οὗτοι ὑποχρεοῦνται ν’ ἀκολουθήσωσιν. Ἀλλὰ πλὴν τούτου ἔχομεν τὸν νόμον περὶ ἐφεδρείας, ὁ ὁποῖος ἐπιβάλλει ῥητῶς τὴν ὑποχρέωσιν εἰς τοὺς ἔχοντας τὰ προσόντα νὰ μεταβῶσιν εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων. Τὸ ἄρθρον 13, συνδυαζόμενον μετὰ τοῦ ἄρθρου 17, ἐπάγεται τὴν ὑποχρέωσιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ν’ ἀποστέλλῃ τούτους εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων. Ἐρωτᾷ ὁ κ. Βουλευτὴς, ἐὰν ἔπαυσεν ἡ λειτουργία τῆς Σχολῆς. Μάλιστα, ἔπαυσε δι’ ἐγκυκλίου διαταγῆς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἠκυρώθησαν οἱ νόμοι, τοὺς ὁποίους τὸ Κράτος ἐπέβαλε. Διὰ τῆς αὐτῆς ἐγκυκλίου ἠκυρώθησαν καὶ πάντα τὰ ἐκδοθέντα βασιλικὰ διατάγματα. Αὐτὴ λοιπὸν εἶναι ἡ γνώμη ἡμῶν, στηριζομένη ἐπὶ τῆς ἀνάγκης καὶ ἐπὶ τῶν νόμων.

§8ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νομικῶς καὶ δικονομικῶς ἀπέδειξε καθ’ ὁλοκληρίαν καὶ τετραγωνικῶς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν τὴν ὑποχρεωτικὴν ὕπαρξιν τῆς «προπαρασκευαστικῆς Σχολῆς ἐφέδρων ἀξιωματικῶν», τῆς νῦν λειτουργούσης ἐν Κερκύρᾳ, οὐδ’ ἐδίσταζον νὰ παραδεχθῶ τὴν κατὰ τοὺς νόμους ἔγκυρον ὕπαρξιν τῆς Σχολῆς, οὐδὲ περὶ τούτου ἐζήτησα πληροφορίας παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἐγὼ ὡμίλησα οὐσιαστικῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος, καὶ εἶπον προχθὲς πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὅτι, καθ’ ἃς εἶχον πληροφορίας, ὁ προκάτοχος αὐτοῦ, ἀλλοίαν ἔχων ἰδέαν περὶ τῆς λειτουργίας καὶ τῆς σκοπιμότητος τῆς προπαρασκευαστικῆς Σχολῆς ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, ἧς ἦτο διοικητὴς πρὶν ἢ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, διέταξε νὰ κλεισθῶσι προσωρινῶς αἱ πύλαι αὐτῆς εἰς τοὺς κατὰ νόμον ὑποχρέους πρὸς κατάταξιν ἐν αὐτῇ ἐκ τῶν κληρωτῶν τῆς ἐνεστώτης ἀπογραφῆς, μέχρις οὗ διὰ νομοθετήματος καταργήσῃ αὐτὴν, διότι, φαίνεται, ἐμόρφωσε τὴν πεποίθησιν, ὅτι καθίστατο περιττὴ, οὐχὶ ἴσως διὰ τὸ ἀλυσιτελὲς καὶ ἄσκοπον τῶν παραγομένων καρπῶν, ἀλλὰ διότι ἴσως ἐφρόνει, ὅτι ἀρκετοὺς παρήγαγε καρπούς. Ἠρώτησα δὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν προχθὲς, ἐὰν ἦναι ἀληθὲς, ὅτι αὐτὸς, διάφορον ἰδέαν ἔχων περὶ τῆς Σχολῆς πρὸς τὸν προκάτοχον αὐτοῦ, εἶχε διατάξει νὰ ληφθῶσιν ἐκ τῶν διαφόρων ἄλλων σωμάτων τοῦ στρατοῦ οἱ κατὰ τοὺς νόμους προωρισμένοι δι’ αὐτὴν κληρωτοὶ καὶ νὰ σταλῶσιν εἰς τὴν Σχολὴν, ἵνα μαθητεύσωσι καὶ παρασκευασθῶσιν εἰς τὸ στάδιον τοῦ ἀξιωματικοῦ. Ἠρώτησα πρὸς τούτοις, ἐὰν δὲν νομίζῃ, ὅτι μέγας ἤδη εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀξιωματικῶν παρ’ ἡμῖν, τῶν τε ἐφέδρων καὶ τῶν τακτικῶν, οἵτινες πλεονάζουσι σήμερον εἰς μέγαν βαθμὸν ἕνεκα τῆς ὀλιγότητος τοῦ στρατεύματος, ἀλλ’ ἴσως καὶ ἐν ἐπιστρατεύσει δὲν θὰ ὦσι σπάνιοι, ἂν δὲν πλεονάζωσιν. Ἠρώτησα ἐπίσης, ἐὰν δὲν φρονῇ ἡ Κυβέρνησις, ἥτις, ὡς τοὐλάχιστον ἠκούσαμεν, σκοπεῖ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς στρατιωτικοῖς Ὑπουργείοις νὰ προβῇ εἰς γενναίας οἰκονομίας, ἂν δὲν φρονῇ, λέγω, ὅτι διὰ τῆς καταργήσεως τῆς Σχολῆς ἐκείνης ἠδύνατο νὰ ἐπενέγκῃ ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου ἀρκετὴν οἰκονομίαν. Εἰς ἀπάντησιν τούτων ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐζήτησε νὰ πείσῃ τὴν Βουλὴν, μετ’ αὐτῆς δὲ καὶ ἐμὲ, ὅτι ἡ Σχολὴ δικαίως καὶ κατὰ τοὺς κειμένους νόμους λειτουργεῖ. Ἀλλὰ περὶ τούτου, ἐπαναλαμβάνω, οὐδεμίαν εἶχον οὔτε ἐξέφρασα ἐγὼ ἀμφιβολίαν, ἐπερωτῶν προχθές. Γνωρίζω ὅτι τὸ ἄρθρον 119 τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου ἐπιτάσσει τὴν ὕπαρξιν Σχολῆς τοιαύτης, γνωρίζω ἐπίσης, ὅτι πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν ἄρθρων 13 καὶ 17 τοῦ νόμου ᾼΦΛΗʹ περὶ ἐφεδρείας τοῦ στρατοῦ ἐπέβαλε τὴν τήρησιν Σχολῆς τοιαύτης, πρὸς ἐκτέλεσιν δὲ τῶν δύο τούτων ἄρθρων τοῦ ᾼΦΛΗʹ νόμου ἐξεδόθη μακρότατον, ἐκ 30 περίπου μεγάλων σελίδων ἀποτελούμενον, Β. Διάταγμα τῆς 15 Μαρτίου 1888, δημοσιευθὲν τῇ 2 Μαΐου, καὶ ἵδρυσε τὴν Σχολὴν ἐκείνην. Περὶ τούτου οὐδεμίαν εἶχον ἀμφιβολίαν. Ἐπαναλαμβάνω νὰ θέσω τὸ ζήτημα πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν καὶ τὴν Βουλὴν ὡς εἶχον αὐτὸ ἀνέκαθεν ἐν νῷ, νὰ προσπαθήσω δὲ νὰ καταστήσω αὐτὸ σαφέστερον, ἂν τυχὸν ἐν τῇ προχθεσινῇ διατυπώσει αὐτοῦ ἠτύχησα τοῦ σκοπουμένου. Ἐξετάζω τὸ ζήτημα οὐσιαστικῶς, καὶ ἵνα μὴ δι’ ἰδίων μου κρίσεων ἀπασχολῶ ὑμᾶς, παρακαλῶ νὰ ἀκούσητε ἐν ὀλίγοις τὸν καταρτισμὸν τοῦ σχολείου ἐκείνου, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἀπορήσητε, μανθάνοντες, ὅτι ἐν Ἑλλάδι, ἵνα λειτουργήσῃ Σχολή τις οἱαδήποτε, αὐτὸ τὸ Πανεπιστήμιον, τὸ περιλαμβάνον τέσσαρας Σχολὰς καὶ τμήματά τινα τῶν Σχολῶν αὐτῶν, ἢ ἄλλη τις οἱαδήποτε Σχολὴ ἐν Ἑλλάδι, ἔχει τόσην πολυτέλειαν καὶ τοιοῦτον πολύπλοκον καταρτισμὸν, ὁποῖον ἡ προπαρασκευαστικὴ ἐφέδρων ἀξιωματικῶν Σχολὴ, ἡ ἐν Ἀθήναις ἀρχῆθεν ἱδρυθεῖσα, βραδύτερον δὲ εἰς Κέρκυραν μετατεθεῖσα. (Ἀναγινώσκει τὰ ἄρθρα 5, 6, 7, 8 καὶ 9 τοῦ νομοτελεστικοῦ Β. Διατάγματος ἀπὸ 15 Μαρτίου 1888 «Περὶ συστάσεως προπαρασκευαστικοῦ σχολείου ἐφέδρων ἀξιωματικῶν»).

§9ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πόσοι μαθηταὶ ἐξῆλθον;

§10ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὰ τέσσαρα ἔτη τῆς λειτουργίας τῆς Σχολῆς, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 1888 μέχρι τέλους τοῦ 1892, ἐξῆλθον 360, νομίζω· ἑπομένως ἔχετε 90 μαθητὰς δι’ ἕκαστον ἔτος.

§11ΜΑΝΕΣΗΣ. Ὅλοι αὐτοὶ οἱ βαθμοφόροι δὲν ἀνάγονται εἰς τὴν δύναμιν τοῦ σχολείου, ἀλλ’ ἀποσπῶνται ἐκ τῶν διαφόρων σωμάτων χάριν τῆς ὑπηρεσίας τῆς Σχολῆς.

§12ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα. Ἀναγινώσκων δὲ, εἶπον ἐν ἀρχῇ τοῦ ἄρθρου 5, ὅτι «ἀποσπῶνται ἐκ τῶν διαφόρων σωμάτων στρατοῦ». Ἔχομεν ὅμως ἰδιαιτέρας δαπάνας διὰ τὴν συντήρησιν τοῦ σχολείου, διότι τὸ Δημόσιον δαπανᾷ διὰ τοὺς μαθητὰς ὄχι ὅ,τι ἤθελε δαπανήσει διὰ τὴν συντήρησιν ἁπλῶν στρατιωτῶν, ἀλλ’ ὅ,τι προσήκει νὰ δαπανᾶται διὰ τὴν δίαιταν καὶ τὴν μόρφωσιν ἀξιωματικῶν. Δαπανᾷ λοιπὸν, πλὴν τοῦ μισθοῦ τοῦ ἀπεσπασμένου προσωπικοῦ, καὶ ἄλλα πολλά· ἐπὶ τούτου δὲ ἤθελον ἐπιστήσει τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Ὥστε οὕτως οὐσιαστικῶς ἐξετάζων τὸ ζήτημα, ἐρωτῶ: εἶναι, ἢ δὲν εἶναι ἀναγκαία ἡ Σχολὴ αὕτη; Κατὰ τὸν νόμον πρέπει νὰ ὑπάρχῃ, διὰ τοῦτο δὲ ὁ προκάτοχος τοῦ νῦν κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἐσκέπτετο, ὡς ἀκούω, δι’ εἰσηγήσεως νομοθετήματος εἰς τὴν Βουλὴν νὰ μεταβάλῃ τὸν κείμενον νόμον περὶ τῆς Σχολῆς καὶ μετατρέψῃ τὰ κατ’ αὐτήν. Παρήγαγεν ἡ Σχολὴ μέχρι τοῦδε ἀριθμὸν μαθητῶν βεβαίως οὐχὶ πολὺ ἀνάλογον πρὸς τὸν μέγαν προορισμόν της καὶ πρὸς τὰς δι’ αὐτὴν γενομένας δαπάνας, ἴσως δὲ καὶ τὰς εἰς αὐτὴν ἀνατεθειμένας ἐλπίδας. Καὶ πρῶτον: οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι μορφοῦνται ἐπαρκῶς, ἵνα χρησιμεύσωσιν ὡς ἀξιωματικοί, ἐν ὥρᾳ μάλιστα δράσεως τοῦ στρατοῦ; Ἐξ ὅσων ἔχω πληροφοριῶν δυσκολεύομαι ν’ ἀπαντήσω καταφατικῶς, διά τε τὸ σύστημα τῆς διδασκαλίας, διὰ τὸ πολύπλοκον τῆς ὑπηρεσίας τῆς Σχολῆς ἐκείνης καὶ διὰ τὸ βραχὺ τοῦ χρονικοῦ διαστήματος τῆς σπουδῆς, διαστήματος δεκαὲξ μηνῶν, ἐν οἷς συμπεριλαμβάνεται καὶ ὁ χρόνος τῶν ἐξετάσεων. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι δὲν καταρτίζονται πλήρεις οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι. Δεύτερον, χρειάζεται εἰς ἡμᾶς ὁ ἀριθμὸς οὗτος τῶν μαθητῶν; Ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι ὄχι μόνον δὲν εὑρίσκει πλεονάζοντα τὸν μέχρι τοῦδε ὑπάρχοντα ἀριθμὸν τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, ὡς ἐγὼ ὑπενόησα προχθές, ἀλλ’ εὑρίσκει αὐτὸν κατὰ τὰ τρία τέταρτα ἐλάσσονα τοῦ πραγματικῶς χρειασθησομένου ἐν ὥρᾳ δράσεως. Εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι, ἂν καλέσωμεν ὅλας τὰς ἡλικίας καὶ καταρτίσωμεν στρατὸν ἑκατὸν χιλιάδων ἀνδρῶν, θέλομεν χρειασθῆ χιλίους διακοσίους ἀξιωματικούς, ἔχομεν δὲ νῦν 300 ἢ 310, ἀφαιρουμένων ἐκ τῶν 360 τῶν διὰ τοὺς γνωστοὺς λόγους κατὰ παραδεδεγμένην ἀναλογίαν διαγραφομένων. Φρονῶ ὅτι οὐδέποτε θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν θέσιν καὶ τὴν ἀνάγκην νὰ καλέσωμεν συγχρόνως ἑκατὸν χιλιάδας ἄνδρας, ἀλλὰ καὶ ἄν ποτε πρόκηται νὰ ἀξιωθῇ ἡ Ἑλλὰς τῆς μεγάλης ταύτης στιγμῆς, νὰ ἴδῃ κινούμενον διὰ μιᾶς Ἑλληνικὸν στρατὸν τοσοῦτον, ὁπόσον οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἀνέγραψεν ἡ ἱστορία ὡς ἑνιαῖον σῶμα Ἑλληνικοῦ στρατοῦ μετὰ τὴν ἐν Πλαταιαῖς μάχην, τοῦτο βεβαίως δὲν ἐλπίζω νὰ ἴδωμεν πραγματοποιούμενον κατὰ τὰ προσεχῆ ἔτη, μέχρι τῆς λήξεως τοὐλάχιστον τοῦ αἰῶνος τούτου.

§13ΡΙΚΑΚΗΣ. Πῶς τὸ γνωρίζετε;

§14ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ γνωρίζω, ἀλλ’ ἂν ἐξετάσωμεν τὰς δυνάμεις μας, θὰ πεισθῶμεν.

§15ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ, καίτοι γεροντότερος, ἐλπίζω ὅτι θὰ τὸ ἴδω.

§16ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο μοὶ δίδει τὴν εὐχάριστον εὐκαιρίαν νὰ εὐχηθῶ πρὸς ὑμᾶς, σεβαστέ μοι κύριε συνάδελφε, ἔτη πολλὰ, ἵνα ζήσητε μέχρι τοῦ βάθους τοῦ προσεχοῦς αἰῶνος καὶ τὸ ἴδητε. Ὁσάκις μοὶ ἐδόθη εὐκαιρία νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ θέματος σχετικοῦ καὶ ἐξενέγκω ἐντεῦθεν τὴν γνώμην μου, ἡ γνώμη μου ὑπῆρξεν ἐκ τῶν αἰσιοδοξοτέρων καὶ οὐχὶ ἀπαισιόδοξος περὶ τῆς δράσεως τῆς ἀποστολῆς καὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, καὶ πάντοτε ἐπεδίωξα τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐκφράσω γνώμην αἰσιοδοξοτάτην ἐντεῦθεν, ἵνα ἀκουσθῇ διότι οἱ ἐντεῦθεν ἐκφερόμενοι λόγοι ἀκούονται μακρότερον ἢ πᾶς ἄλλος, ὁθενδήποτε ἐκφερόμενος. Ἀλλ’ ἐν ᾗ περιπτώσει ἀπασχολεῖ ἡμᾶς τὸ ζήτημα τῆς εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον ἀπαντήσεως ἐπὶ 12 ἢ 13 ἡμέρας καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο μετέτρεψεν ἡμᾶς εἰς Βυζαντίνους, ἐνῷ ὡς ἐκ τῆς φύσεώς του εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε, καὶ δι’ αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς θέσεως τοῦ πρὸς ὃν ἀπευθύνεται ἡ συζητουμένη ἀπάντησις, πλὴν δὲ τούτου καὶ διὰ τὴν οἰκονομικὴν περίστασιν, ἡ ὁποία περικλείει τὴν χώραν, νὰ ἐπιβάλῃ ἡμῖν νὰ σπεύσωμεν, νὰ μὴ πολυλογήσωμεν, νὰ μὴ ματαιοπονήσωμεν ἐπὶ μακρὸν, δὲν νομίζετε, κύριε συνάδελφε ἐκ Πατρῶν, ὅτι τοῦτο ἀποδεικνύει κατάπτωσιν; ὅτι ἐγείναμεν μικροί; Καὶ ὅμως ἐλπίζετε, ὅτι ταχέως θέλετε ἴδει πολεμικὰ τρόπαια καὶ πολεμικὰς δάφνας! Ἐγὼ ἀπελπίζομαι, πολλῷ νεώτερος ἡμῶν κατὰ τὴν ἡλικίαν, βεβαίως δὲ καὶ διὰ τοῦτο τοὐλάχιστον θερμότερος τὸ αἷμα. Ἀλλ’ ἀφῶμεν ταῦτα. Ἡ συζήτησις δὲ, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἐνταῦθα, περὶ τῶν οἰκονομικῶν, δὲν νομίζετε ὅτι ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς νὰ περιμαζευθῶμεν; Καὶ πῶς δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν κατὰ τὸ παρὸν περὶ πολεμικῆς ἐνεργείας; Καὶ πῶς; κατὰ ξηρὰν ἢ κατὰ θάλασσαν; Καὶ πρὸς τίνα; ...

§17ΒΑΛΛΗΝΔΑΣ. Ταῦτα δὲν λέγονται ἐντεῦθεν.

§18ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Συμφωνῶ πρὸς ὑμᾶς, ὅτι δὲν λέγονται ταῦτα ἐντεῦθεν. Ἐπανερχόμενος δὲ ἐκ τῶν ὑψηλῶν καὶ φανταστικῶν τούτων εἰς τὸ χαμηλὸν καὶ πρακτικὸν ζήτημά μου, λέγω, ὅτι ἡ ἀνάγκη τῶν οἰκονομικῶν μας δυσχερειῶν ἐπιβάλλει τὴν λῆψιν μέτρων τοιούτων, ἐπιβάλλει τὸν περιορισμὸν τῶν κατ’ ἐμὲ ἐπιδείξεων τούτων. Ὡς περιωρίσαμεν τὰ ἄλλα στρατιωτικὰ σχολεῖα, ὡς ἐπαύσαμεν εἰσάγοντες μαθητὰς εἰς τὴν Σχολὴν τῶν Εὐελπίδων, εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ναυτικῶν δοκίμων, εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ὑπαξιωματικῶν, καλῶς ποιοῦντες, ὡς κατηργήσαμεν τὸ παρασκευαστικὸν σχολεῖον τῶν ὑπαξιωματικῶν, ὡς ἄχρηστον, πρέπει νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ αὐτὸ μέτρον καὶ ὡς πρὸς τὴν Σχολὴν ταύτην, ἵνα ἤμεθα ἐν ἰσότητι ὡς πρὸς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς συντηρήσεως τοῦ στρατεύματος. Οἰσιαστικῶς λοιπὸν ἐξάγω, ὅτι ἡ συντήρησις τῆς Σχολῆς ἐκείνης δὲν συμφέρει, καὶ ἂν συμφέρῃ, δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπιτακτικῶς ἐπιβάλλονται εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§19ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω ὅτι ἐγεννήθη ζήτημα ἐντελῶς παράκαιρον. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐννοῶ ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος εἶχε πλήρη ἐλευθερίαν νὰ συνδέσῃ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα μὲ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον παρουσιάζει διὰ τῆς ἐπερωτήσεώς του· ἦτο ἐλεύθερος νὰ νομίσῃ, ὅτι ἡ προπαρασκευαστικὴ Σχολὴ τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, τὸ μέλλον τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος, συνδεόμενον μὲ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς χώρας, ἔδιδεν ἀφορμὴν εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προέτεινεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ἀλλὰ σήμερον δὲν πρόκειται περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ νὰ ἔρχηται δὲ ἀκαίρως ἓν τοιοῦτον ζήτημα καὶ νὰ δεικνύωμεν, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασίς μας εἶναι τοιαύτη, ὥστε κατὰ πρῶτον πρέπει νὰ κόψωμεν τοὺς βραχίονάς μας, ἐλπίζοντες ὅτι διὰ τούτου θὰ σωθῶμεν, νομίζω ὅτι ἀπατᾶται ὁ κ. συνάδελφος, καὶ ὄχι μόνον ἀπατᾶται, ἀλλὰ καὶ σφάλλει πρὸς ζήτημα καίριον καὶ ζήτημα ἐθνικόν. Χθὲς παρ’ ὀλίγον νὰ διακόψω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐξ Ἄρτης, ὅτε εἶπεν, ὅτι ἐταπεινώθημεν εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ σκεπτώμεθα περὶ ἐθνικῶν πόθων. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές· δυνάμεθα νὰ σκεπτώμεθα καὶ περὶ πόθων ἐθνικῶν, καὶ οὐδέποτε θὰ παύσωμεν νὰ σκεπτώμεθα περὶ αὐτῶν. Ἐὰν τὸ Δημόσιον τῆς Ἑλλάδος εὑρίσκηται εἰς οἰκονομικὴν κρίσιν, ὅταν ἀκουσθῇ, ὅτι πρόκειται περὶ ἐθνικῶν πόθων, θέλομεν ἴδει, ὅτι πολλὰ βαλάντια ἰδιωτικὰ καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος θὰ ἀνοιχθῶσιν. Ὅταν κατὰ τὸ 1821 ἤχησεν ἡ σάλπιγξ τῆς ἐλευθερίας, οὔτε ὑπῆρχεν Ἑλληνικὸν Δημόσιον, καὶ ὅμως τὰ πάντα εὑρέθησαν ἕτοιμα. Ταῦτα πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, καὶ οὐδέποτε ἔπρεπε τοιαῦται ἰδέαι νὰ ἐκστομίζωνται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου.

§20ΜΑΝΕΣΗΣ. Νομίζω, ὅτι παρεξεκλίναμεν τῆς ὁδοῦ, ἣν ἔπρεπε ν’ ἀκολουθήσωμεν, συζητοῦντες ἐπὶ τοῦ περιωρισμένου ζητήματος τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, τὴν ὁποίαν συζήτησιν ἐδέχθη καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐγὼ δὲν διετέλουν ἐν σχέσεσι πολιτικαῖς μετὰ τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, ἐδήλωσα μόνον πολιτικὴν σύμπραξιν μετὰ τοῦ κ. Ράλλη ἀφ’ ὅτου ἤρχισαν αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς. Φαίνεται ὅμως, ὅτι βεβαίως ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ὄχι μόνον τὸν λόγον τῆς οἰκονομίας, ἥτις ἦτο καὶ τὸ πολιτικὸν αὐτοῦ μέτρον, ἀλλὰ κυρίως, νομίζω καὶ πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν θὰ ἦναι σύμφωνος μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ἐγεννήθησαν μεγάλα κενὰ ἐκ τῆς ἀφυπηρετήσεως τῶν ὑπαξιωματικῶν, αὐτὰ δὲ τὰ κενὰ, νομίζω, ὁ προκάτοχος Ὑπουργὸς εἶχεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐζήτει νὰ πληρώσῃ διὰ τῶν νέων αὐτῶν, τῶν καταταχθησομένων εἰς τὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων, καὶ οὐχὶ ἀποβλέπων πρὸς τὴν ἀνάγκην μεμακρυσμένης ἐποχῆς, τὴν ἀνάγκην τῆς πληρώσεως τῶν κενῶν τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν δι’ ἐπιστράτευσιν ἐν τῷ μέλλοντι. Δὲν εἶμαι σύμφωνος ὅμως μὲ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὅτι, ὅταν πρόκηται νὰ ἱδρυθῇ στρατιωτικὸν ἐκπαιδευτικὸν κατάστημα, δὲν πρέπει νὰ χορηγήσωμεν αὐτῷ τὰ μέσα, ὅπως πλήρως λειτουργήσῃ. Ἀνέγνωσε πληθὺν βαθμοφόρων, περιλαμβανομένων ἐν τῷ διατάγματι, καὶ ὁ ἴδιος εἶπεν, ὅτι πάντες οὗτοι ἀποσπῶνται ἐκ τῶν διαφόρων σωμάτων, χωρὶς τὸ ταμεῖον νὰ ἐπιβαρυνθῇ. Αὐτὸ βεβαίως εἶναι οἰκονομία, ἣν προέβλεψεν ὁ συντάξας τὸν θεσμόν. Ἐν τούτοις λέγω, ὅτι οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ἠνάγκασαν τὸν προκάτοχον Ὑπουργὸν νὰ προβῇ εἰς τὴν παῦσιν τῆς λειτουργίας τῆς Σχολῆς, πείθουσι καὶ ἐμὲ, ὅτι κακῶς δὲν ἔπραξε, δὲν προέβη δὲ εἰς τὴν κατάργησιν τῆς Σχολῆς δι’ ἐγκυκλίου, ἀλλ’ ἐπειδὴ οἱ κατὰ τὸν στρατιωτικὸν νόμον ἔχοντες τὰ προσόντα νὰ καταταχθῶσιν ἔπρεπε νὰ καταταχθῶσι κατὰ τὴν 1 Ὀκτωβρίου, ἀνέβαλε τὴν κατάταξιν, ἐπὶ τῷ σκοπῷ νὰ παρουσιάσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοθέτημα τὸ καταργοῦν τὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων, ὡς πληροῦσαν μέλλουσαν ἀνάγκην. Νομίζω δὲ, ὅτι ὁ σκοπὸς, διὰ τὸν ὁποῖον προέβη ὁ προκάτοχος Ὑπουργὸς εἰς τὴν παῦσιν τῆς λειτουργίας τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων, ἦτο νὰ πληρώσῃ τὰ κενὰ τὰ γεννηθέντα ἐκ τῆς ἀφυπηρετήσεως πολλῶν ὑπαξιωματικῶν, καὶ συγχρόνως, ὅπως ἐπιτύχῃ οἰκονομίαν 40,000 νομίζω δραχμῶν.

§21ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν προτίθεμαι ν’ ἀντικρούσω ἅπαντα τὰ λεχθέντα περὶ τῶν λεπτομερειῶν τῆς συγκροτήσεως τῶν λόχων καὶ οὐλαμῶν τῶν μαθητῶν, διότι περὶ αὐτοῦ δὲν πρόκειται· θὰ εἴπω μόνον ὀλίγα ὡς πρὸς τὴν διατήρησιν τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς ἀνέφερε δύο λόγους, δι’ οὓς νομίζει, ὅτι καλῶς ἔπραξεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἀναβαλοῦσα τὴν λειτουργίαν τῆς Σχολῆς· τὸν μὲν, ὅτι οἱ μέχρι τοῦδε ἐξελθόντες ἀξιωματικοὶ ἔφεδροι ἀρκοῦσιν, ἵνα πληρώσωσι τὰ κενὰ τῆς ἐφεδρείας, τὸν δὲ, ὅτι λόγοι οἰκονομικοὶ ἐπιβάλλουσι τὴν τοιαύτην διακοπὴν τῶν μαθημάτων, καὶ ὅτι ἡ ποιότης τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ἐκ τῆς Σχολῆς ταύτης ἐξερχομένων δὲν εἶναι καλὴ, καθ’ ἃς ἔχει πληροφορίας. Καὶ ὡς πρὸς μὲν τὸν τελευταῖον λόγον, βεβαιῶ αὐτὸν, ὅτι δὲν ἔχει καλὰς πληροφορίας, ἢ μᾶλλον ὅτι δὲν ἔχει ποσῶς πληροφορίας, διότι δὲν διετέλεσεν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα λάβῃ τοιαύτας παρὰ τῶν σωματαρχῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι οἱ μόνοι ἁρμόδιοι, ἵνα ἀποφανθῶσι περὶ τοῦ ποιοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, οἵτινες ὑπηρετοῦσιν εἰς τὸ στράτευμα. Ὅσον ἀφορᾶ εἰς τὸν λόγον τῆς πληθύος τῶν ἀξιωματικῶν, ἐβεβαίωσα πρὸ μικροῦ, ὅτι οἱ ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ, οἱ ἀπαιτούμενοι ἵνα πληρώσωσι τὰς τάξεις τῶν τῆς ἐφεδρείας σωμάτων, ὑπερβαίνουσι τοὺς 1200. Λέγει ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι δὲν ἐλπίζει ποτὲ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ λάβῃ τὴν ἀνάγκην τῶν ἐφέδρων τούτων· ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς θὰ συζητήσωμεν σήμερον, διότι ἡμεῖς, νομοθετήσαντες τὸν νόμον περὶ ἐφεδρείας, ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ λάβῃ ἀνάγκην αὐτῶν. Καὶ κατὰ τὸ 1885 ἡ Ἑλλὰς εἶχε στράτευμα ὑπερβαῖνον τὴν δύναμιν τῶν 80,000 ἀνδρῶν, ὑπῆρχεν ὅμως ἔλλειψις μεγίστη ἀξιωματικῶν, καὶ οὗτος ἦτο ὁ λόγος ὁ προκαλέσας τὴν νομοθέτησιν τοῦ νόμου περὶ ἐφέδρων ἀξιωματικῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν λόγον τῆς δαπάνης τῆς ἀπαιτουμένης διὰ τὴν Σχολὴν ταύτην, ἀπαντῶ εἰς αὐτὸν, ὅτι δὲν ἐφρόντισε νὰ μάθῃ ποία εἶναι ἡ ἐτησία αὕτη δαπάνη. Ἡ δαπάνη αὕτη, κύριε Βουλευτὰ, δὲν ὑπερβαίνει τὰς 8,000 δραχμῶν ἐτησίως, καὶ δύναμαι νὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω ἀμέσως. Εἴκοσι μόνον λεπτὰ καθ’ ἑκάστην ἡμέραν δίδονται εἰς ἕκαστον μαθητὴν στρατιώτην πρὸς βελτίωσιν τοῦ συσσιτίου, παρέχεται δὲ καὶ ὁ ἀπαιτούμενος φωτισμὸς, καὶ οὐδὲν πλέον, διότι ἅπαν τὸ προσωπικὸν, τὸ ὁποῖον ἀνεγνώσατε ἐν τῷ διατάγματι τῷ ἐκτελεστικῷ τοῦ νόμου περὶ ἐφέδρων, εἶναι ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ, λαμβανόμενοι ἐκ τῆς πλησιεστέρας φρουρᾶς καὶ εἰς οὐδεμίαν δικαιούμενοι ἀντιμισθίαν. Ὀκτὼ χιλιάδες λοιπὸν δραχμῶν κατ’ ἔτος, ἐφέτος δὲ μόνον 6,000, ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν συντήρησιν τῆς Σχολῆς τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν. Τὴν οἰκονομίαν δὲ ταύτην δὲν θὰ ἔχητε πραγματικὴν, διότι καὶ μόνον ἂν κλείσητε τὸ σχολεῖον, τὸ ἐρχόμενον ἔτος θὰ σᾶς παρουσιάσῃ ζημίαν ὑπερβαίνουσαν τὰς 10,000 δραχμάς. Ὥστε δὲν εἶναι ὁ λόγος τῆς οἰκονομίας, οὔτε τῆς μὴ παραγωγῆς καλῶν ἀξιωματικῶν, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν κατάργησιν τῆς Σχολῆς ταύτης. Ἀλλὰ προεβλήθη ἡ ἔνστασις ἀπὸ ἀξιότιμον συνάδελφον στρατιωτικὸν, ὅτι τὸ στράτευμα ἔχει ἔλλειψιν ὑπαξιωματικῶν, καὶ ἀντὶ νὰ στέλλωμεν τοὺς νέους αὐτοὺς πρὸς παρασκευὴν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, εἶναι κάλλιον νὰ χρησιμοποιήσωμεν αὐτοὺς ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ, ὅπως καταρτίσωμεν δι’ αὐτῶν ὑπαξιωματικούς. Νομίζω, ὅτι οὗτος δὲν εἶναι συλλογισμὸς ὀρθὸς, διότι δύνανται οὗτοι νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς ὑπαξιωματικοὶ, ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ ἑκατὸν δὲν δύνανται νὰ πληρώσωσι τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ, οὐδὲ δυνάμεθα ν’ ἀδικήσωμεν τόσον τὸ Κράτος, ὥστε νὰ δεχθῶμεν, ὅτι δεκανεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ μορφώσωμεν ἐκ τῶν 10,000 ἀνδρῶν, οὓς κατ’ ἔτος λαμβάνομεν. Εἰς τί λοιπὸν θὰ χρησιμεύσωσιν οὗτοι οἱ 100, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ ὑπηρετῶσιν εἰς τὰ διάφορα γραφεῖα;

§22ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ λόγοι τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν συναδέλφου δὲν παρῆλθον δι’ ἐμὲ ἀπαρατήρητοι. Καὶ ἡ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ διαπρεπὴς θέσις του καὶ τὸ ἀξιόζηλον παρελθὸν αὐτοῦ καὶ ἡ πρὸς ἐμὲ θέσις αὐτοῦ ἔδιδεν αὐτῷ τὸ δικαίωμα ν’ ἀπευθύνῃ τὴν ἔμμεσον καὶ τόσον καλῶς ἐκπεφρασμένην παρατήρησιν. Ἀλλὰ δὲν θ’ ἀπαντήσω· μόνον δὲ ἵνα δείξω, ὅτι ἀπονέμω τὴν προσήκουσαν ἐκτίμησιν εἰς τοιούτους λόγους, μνημονεύω ταύτην, σιωπῶ ὅμως περαιτέρω. Συζήτησιν περὶ τούτου δὲν προτίθεμαι νὰ φέρω, διότι οὔτε τὰς ἀφορμὰς καὶ τὴν ἐνέργειαν καὶ τ’ ἀποτελέσματα τοῦ ἀγῶνος τοῦ 1821 ἀγνοῶ, ἀλλ’ οὔτε καὶ τ’ ἀποτελέσματα τῆς κλήσεως τοῦ πανελληνίου εἰς τὴν ἐγγραφὴν εἰς τὸ πατριωτικὸν δάνειον θέλω νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν συνάδελφον. Ὅσον ἀφορᾷ ὅμως τὴν περαιτέρω συζήτησιν ἐπὶ τοῦ κυρίου θέματος, ταύτην εὑρίσκω δύσκολον ἐνταῦθα, τὸ μὲν, διότι ἀφ’ ἑνὸς πρόκειται νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ τεχνικῶν καὶ στενῶς στρατιωτικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα δὲν συζητοῦνται οὕτως ἐκ τοῦ προχείρου, μάλιστα δὲ μεταξὺ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐκ τῶν ἐντριβεστάτων καὶ ἱκανωτάτων ἀξιωματικῶν τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ, καὶ Βουλευτοῦ μὴ εἰδικῶς καταγινομένου εἰς τὰ στρατιωτικὰ, ἀλλ’ ὅστις μόνον ἐξ ἀγάπης μεγάλης πρὸς τὸν στρατὸν ἐγκύπτει εἰς τ’ ἀφορῶντα εἰς αὐτὸν καὶ φέρει ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκείνου τὸν λόγον περὶ αὐτοῦ, τὸ δὲ διότι, ἅμα ἡ συζήτησις ἐξέλθῃ τοῦ τεχνικοῦ μέρους, θέλει ἐπαναχθῆ εἰς ἐκεῖνο τὸ θέμα, τοῦ ὁποίου τὴν συζήτησιν ἀκριβῶς ἠθέλησα νὰ ἀποφύγω διὰ τῆς βραχυτάτης ἀπαντήσεώς μου πρὸς τὸν ἐκ Πατρῶν ἀξιότιμον κ. συνάδελφον· διότι, προκειμένου περὶ ἐκθέσεως γνωμῶν πατριωτικῶν καὶ ἐθνικῶν, συζήτησις δὲν πρέπει νὰ γίνεται ἐντεῦθεν. Διὰ τοῦτο, ἀφοῦ ἐξετέλεσα καθῆκον, ὑπομνήσας πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν τὸ τί ἔδει καὶ τί συμφέρει, κατ’ ἐμὲ, γενέσθαι ὡς πρὸς τὴν Σχολὴν ἐκείνην, ἤκουσα δὲ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἔμαθον, ὅτι ἐπιμένει εἰς τὴν διατήρησιν αὐτῆς, καὶ ὅτι διέταξε τὴν εἰς αὐτὴν εἰσαγωγὴν τῶν μαθητῶν, ἀφοῦ ἤκουσα, ὅτι αἱ δαπάναι δὲν εἶναι μεγάλαι, μολονότι ἀρχῆθεν δὲν εἶπον, ὅτι αἱ δαπάναι εἶναι πολὺ σπουδαῖαι, ἀφίνω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου ὡς πρὸς τὴν προπαρασκευαστικὴν Σχολὴν τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, εὐχόμενος, ὅπως ἡ Σχολὴ αὕτη παραγάγῃ καρποὺς τοιούτους, οἵους ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι παράγει, καὶ καλλιτέρους, εἰ δυνατὸν, ἐν τῷ μέλλοντι.

§23ΜΑΝΕΣΗΣ. Ὅταν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἀκούω ἀντικρουομένην τὴν σοβαρὰν ἰδέαν, ὅτι διὰ τῶν νέων τῶν ἐγγραμμάτων δύνανται νὰ πληρωθῶσιν ἐν τῷ στρατῷ τὰ κενὰ τῶν ὑπαξιωματικῶν, διὰ τὸν λόγον ὅτι τὰ κενὰ ταῦτα δυνάμεθα ν’ ἀναπληρώσωμεν δι’ ἄλλων, τοὺς ὁποίους δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ἐγγραμμάτους, καὶ ὅτι, ὅταν μεταχειρισθῶμεν ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ τοὺς σήμερον κατατασσομένους ἐν τῇ Σχολῇ, θὰ καταφεύγωσιν οὗτοι εἰς τὰ γραφεῖα, εἰς τοῦτο δὲν δύναμαι ν’ ἀπαντήσω ἄλλο ἢ ὅτι τοῦτο εἶναι κατάχρησις τῆς ὑπηρεσίας, τὴν ὁποίαν κατάχρησιν ἡ ἀνωτέρα ἀρχὴ δύναται νὰ τιμωρήσῃ καὶ νὰ προλάβῃ.

§24ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ πληροφορήσωσι τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἦναι ἀληθὲς τὸ ἀπό τινος διαδοθὲν καὶ γραφὲν ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι ἡ Αὐστριακὴ Κυβέρνησις, προκειμένου περὶ φορολογίας τῶν οἴνων, τοὺς μὲν οἴνους τῆς Γαλλίας, Ἰταλίας καὶ Ἱσπανίας φορολογεῖ μὲ ἐλάχιστον καὶ δίκαιον φόρον, στηριζόμενον ἐπὶ τῶν συμβάσεων τῶν μεταξὺ τῶν εὐνοουμένων Κρατῶν ὑπαρχουσῶν, τοὺς δὲ ἑλληνικοὺς οἴνους ἀξιοῖ νὰ φορολογῇ δεκαπλασίως. Καὶ ἐὰν ἦναι ἀληθὲς τὸ τοιοῦτον, τί ἐνήργησεν ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ προκειμένου; καὶ ἐὰν ἐνήργησέ τι, τίνες εἰσὶν οἱ λόγοι, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ Αὐστριακὴ Κυβέρνησις στηρίζει τὴν ἄδικον καὶ ἄνισον ταύτην φορολογίαν ἐπὶ τῶν ἑλληνικῶν οἴνων; Ἐὰν, κύριε Πρόεδρε, αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις τῆς Ἑλλάδος ἐλάμβανον τὴν δέουσαν πρόνοιαν, ὅτε τὸ πρῶτον ἐπεφάνη ὁ κίνδυνος τῆς καταστροφῆς τοῦ σπουδαιοτέρου τῶν ἑλληνικῶν προϊόντων, τῆς σταφίδος, βεβαίως δὲν θὰ εὑρίσκοντο σήμερον εἰς τὴν ἀνάγκην ἥ τε Κυβέρνησις, ἡ Βουλὴ καὶ ὁ λαὸς σύμπας τῆς Ἑλλάδος νὰ καταγίνωνται, πῶς θὰ ἐφεύρωσι προχείρως μέτρα πρὸς ἀποσόβησιν τῆς ἐπὶ τῆς σταφίδος ἐπελθούσης καταστροφῆς. Οἱ ἑλληνικοὶ οἶνοι εἶναι μετὰ τὴν σταφίδα τὸ δευτερεῦον σπουδαῖον προϊὸν τῆς Ἑλλάδος· ὤφειλε λοιπὸν καὶ ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ ζητήσῃ λόγον ἀπὸ τὴν Αὐστριακὴν Κυβέρνησιν, διατὶ ἡ ἄδικος αὕτη ἐπιβολὴ δεκαπλασίου φόρου ἐκείνου τοῦ ἐπὶ τοῦ ἐξ ἄλλων ἐθνῶν εἰσαγομένου, ἀφοῦ καὶ ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖται μεταξὺ τῶν εὐνοουμένων ἐθνῶν, καὶ εἰς τὰς διαφόρους ἄλλας ἀγορὰς τοῦ ἐξωτερικοῦ νὰ ἐργασθῇ, ὅπως, ἐλαττουμένης τῆς φορολογίας, εἰσαχθῶσιν οἱ ἑλληνικοὶ οἶνοι, διότι ἡ παραγωγὴ ἐν τῷ τόπῳ εἶναι μεγίστη, φοβοῦμαι δὲ, ὅτι δὲν ἐσκέφθη οὐδὲ ἔλαβεν ἀκόμη πρόνοιαν περὶ τοῦ προϊόντος τούτου, τὸ ὁποῖον, ὡς εἶπον, εἶναι ἐξ ἴσου μὲ τὴν παραγωγὴν τῆς σταφίδος σπουδαῖον. Δι’ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνω νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐργασθῇ, ἵνα εἰσαχθῇ τὸ προϊὸν τοῦτο εἰς τὰς ξένας ἀγορὰς, διότι καὶ χρυσὸς ἐκ τούτου θὰ εἰσρεύσῃ εἰς τὸν τόπον, ἀλλὰ καὶ ἕτερον καλὸν θέλει ἐπέλθει ἴσως, ἡ ἐλάττωσις τῆς ἐγκληματικότητος εἰς τὸ Κράτος, διότι δὲν πρέπει ὅλος ὁ παραγόμενος οἶνος νὰ καταναλίσκηται εἰς τὸ ἐσωτερικὸν, καθόσον καὶ εἰς τοῦτο δύναται ν’ ἀποδοθῇ ὁ καθ’ ἑκάστην παλλαπλασιαζόμενος ἀριθμὸς τῶν κατὰ τῆς ζωῆς ἐγκλημάτων.

§25Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις προυνόησε περὶ συνομολογήσεως συμβάσεως Ἑλλάδος καὶ Αὐστρίας, ἐξασφαλιζούσης ἐπὶ ἀμοιβαιότητι ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος τὰ πλεονεκτήματα τῶν μᾶλλον εὐνοουμένων ἐπικρατειῶν, καὶ περὶ τούτου οὐδὲν ὑπολείπεται τὸ πρακτέον ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως· μετὰ τὴν ὑπογραφὴν δὲ τῆς συμβάσεως, παρελθόντος μάλιστα καὶ πολλοῦ χρόνου, ὑπεγράφη συνθήκη Αὐστρίας καὶ Ἰταλίας, περιλαμβάνουσα διατάξεις πολλὰς, ἐν αἷς καί τινας ἐνδιαφερούσας εἰς τὴν ἑλληνικὴν παραγωγὴν. Ἐκ τῶν διατάξεων τούτων ὠφελήθη ἡ ἑλληνικὴ παραγωγὴ, ὡς ἀπολαύουσα τῶν πλεονεκτημάτων τῶν μᾶλλον εὐνοουμένων ἐπικρατειῶν, ἀλλ’ ἐγένετο καὶ εἰδικὴ σύμβασις Αὐστρίας πρὸς τὴν Ἰταλίαν, λόγῳ τῆς γειτνιάσεως καὶ ἐξ ἄλλων εἰδικῶν λόγων, σχετιζομένων πρὸς τὴν κατάστασιν τὴν ὑφισταμένην, ὅτε ἡ Ἰταλία δὲν ἦτο ἔτι ἑνιαῖον Κράτος, τὰς παραχωρήσεις δὲ, ἃς διὰ τῆς εἰδικῆς ταύτης συμβάσεως ἡ Αὐστρία ἐποιήσατο πρὸς τὴν Ἰταλίαν ἐκ τῶν εἰδικῶν τούτων λόγων, ἠρνήθη νὰ ἀναγνωρίσῃ καὶ ὑπὲρ τῶν Κρατῶν τῶν ἀπολαυόντων τῶν πλεονεκτημάτων τῶν μᾶλλον εὐνουμένων, ἑπομένως ἠρνήθη νὰ ἀναγνωρίσῃ αὐτὰς καὶ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Δὲν ἦτο δὲ ἀκριβὴς ἡ ἀφήγησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ, καθ’ ἣν ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἱσπανία ἀπελάμβανον τῶν πλεονεκτημάτων τούτων, οὐχὶ δὲ καὶ ἡ Ἑλλάς. Ἀποκλείονται καὶ αὗται τῶν πλεονεκτημάτων τούτων, ὡς καὶ ἡ Ἑλλάς, ἡ Ἑλλὰς δὲ καὶ ἡ Γαλλία ἐποιήσαντο παραστάσεις ἐντονωτάτας, ἀλλ’ ἡ Αὐστριακὴ Κυβέρνησις ἠρνήθη καὶ πρὸς τῆς Γαλλίας καὶ πρὸς τῆς Ἑλλάδος τοὺς οἴνους τὰ εἰς τοὺς ἰταλικοὺς οἴνους κεχορηγημένα διὰ τῆς εἰδικῆς συμβάσεως πλεονεκτήματα. Κατόπιν τῶν γενομένων πρὸς τὴν Αὐστριακὴν Κυβέρνησιν παραστάσεων κατὰ τὴν προηγουμένην ἡμῶν ὑπουργίαν νομίζω, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ διαδεχθεῖσα ἡμᾶς θὰ εἶχεν ἀφορμὴν νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ἔχω μάλιστα καὶ θετικὴν περὶ τούτου πληροφορίαν ἐκ προσφάτων ἀνακοινώσεων τῆς ἐν Βιέννῃ Πρεσβείας, καθ’ ἃς καὶ τὰ νέα αὐτῆς διαβήματα παρὰ τῇ Αὐστριακῇ Κυβερνήσει οὐδὲν ἐπήνεγκον ἀποτέλεσμα, ὡς οὐδὲν ἐπήνεγκον ἀποτέλεσμα μέχρι τοῦδε καὶ τὰ διαβήματα τῆς Γαλλικῆς Πρεσβείας. Οὕτως ἔχουσι τὰ περὶ τούτου ἕως τῆς ὥρας ταύτης.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§27ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶναι γνωστή, Κύριοι, εἰς πάντας ὑμᾶς ἡ κατάστασις τοῦ δημοσίου ταμείου, καθ’ ἣν ἡμέραν ἀνελάμβανε τὴν κυβέρνησιν τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 3 Μαΐου. Εἶναι γνωστὴ αὕτη εἰς τοὺς εἰδικώτερον περὶ τὰ οἰκονομικὰ ἀσχολουμένους ἐκ τῶν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης δημοσιευθεισῶν μηνιαίων καταστάσεων καὶ λογαριασμῶν τῆς γενικῆς ληψοδοσίας τοῦ Κράτους. Εἰς τοὺς λοιποὺς ἐγένετο αὕτη κατάδηλος μετὰ τὴν δημοσίευσιν ἰδίᾳ τῶν δύο πρὸς τὸν Βασιλέα ἐκθέσεων, ἐν αἷς μετὰ τῆς διακρινούσης αὐτὸν σαφηνείας καὶ εὐθύτητος ὁ τέως Πρωθυπουργὸς ἀφηγεῖτο τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν ἡμεῖς παρελάβομεν τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ὅσοι ἐξ ὑμῶν δὲν ἔτυχε νὰ λάβητε γνῶσιν τῶν ἐκθέσεων ἐκείνων ἠκούσατε τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν διατραγῳδοῦντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἀπελπιστικὴν ἐκείνην κατάστασιν καὶ δι’ ἀριθμῶν ἀναντιλέκτων καὶ δι’ ἐπιχειρημάτων ἀκαταμαχήτων ἀποδεικνύοντα αὐτήν. Καὶ μεθ’ ὅλα ὅμως ταῦτα συνέβη τι ἀπίστευτον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ δημιουργὸς τῆς καταστάσεως ἐκείνης, ὅστις ὤφειλεν ἐκ συστολῆς ν’ ἀποκρυβῇ ἐκ τοῦ προσώπου τῆς γῆς ἀπέναντι τῶν ἐκθέσεων ἐκείνων τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ἀπέναντι τῆς ἀμειλίκτου στηλιτεύσεως, ἣν εἶχεν ὑποστῆ ὑπὸ τοῦ κ. Ράλλη ἡ διαχείρισίς του, ἔσχε τὸ θάῤῥος νὰ παρέλθῃ καὶ νῦν ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ ν’ ἀμφισβητήσῃ τ’ ἀναμφισβήτητα. Ὀλίγον ἔλειψε, Κύριοι, νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι καὶ ἄνευ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου ἡ κατάστασις τοῦ δημοσίου ταμείου τῆς 3 Μαΐου ἦτο τόσον ἀνθηρά...

§28ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Δὲν εἶπεν αὐτό.

§29ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀμφισβητεῖτε καὶ σεῖς, κύριε Πρωθυπουργὲ, ὅτι εἴπετε αὐτό;

§30Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως τὸ ἀμφισβητῶ. Ἐὰν ὑπεγράφετο ἡ σύμβασις, θὰ εἴχομεν δάνειον.

§31ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τότε εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σᾶς διαψεύσω δι’ αὐτῆς τῆς ἀγορεύσεώς σας, ὡς ἐδημοσιεύσατε αὐτὴν ὑμεῖς διεσκευασμένην ἐν τῷ ἰδιαιτέρῳ δημοσιογραφικῷ ὑμῶν ὀργάνῳ. Ἀκούσατε, Κύριοι, πάντες, τί εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάστασις ἄρα, ἣν εὕρισκεν ἐνώπιον αὐτοῦ τὸ Ὑπουργεῖον τῇ 3ῃ Μαΐου, ἐπαρουσίαζε, πλὴν τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐδήλωσε, τῶν 5,000,000, καὶ τὰ 6,700,000 δραχμὰς τὰς ὑπεγγύους, καὶ τὰ 6,700,000 δραχμὰς, τὰς ὁποίας εἶχε δαπανήσει ἐκτάκτως τὸ Δημόσιον εἰς τὰ τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καὶ 2,000,000 δραχμὰς, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀποδώσει εἰς τὴν Τράπεζαν τὸ Δημόσιον, ἵνα ἡ Τράπεζα διαθέσῃ αὐτὰς ὑπὲρ τῶν κτηματιῶν, χάριν τῆς καλλιεργείας τῶν κτημάτων αὐτῶν. Πάντα ταῦτα τὰ ποσὰ ἐπιπροστιθέμενα ἀποδεικνύουσιν, ὁπόσον ἦτο ἀνθηρὰ ἡ κατάστασις, καθ’ ἣν στιγμὴν οἱ προκάτοχοι ἡμῶν ἀνελάμβανον τὴν ἐξουσίαν, καὶ πόσον αἱ παραστάσεις αὐτῶν ἀφίστανται ἀπὸ τῶν δεδομένων τῆς ὑπηρεσίας.» Μόλις πρὸ πέντε ἢ ἓξ ἡμερῶν, Κύριοι, ἐξήγγειλε τοὺς λόγους τούτους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐντεῦθεν μετὰ τοῦ συνήθους αὐτοῦ στόμφου, καὶ ἐνῷ ἀκόμη ἔναυλοι ἠχοῦσιν οἱ λόγοι του εἰς τὰ ὦτά σας, ἔχει τὴν ἰταμότητα τώρα νὰ διαμφισβητήσῃ τὴν ἀκρίβειαν αὐτῶν.

§32ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀναγνώσατε τὰ πρὸ αὐτῶν.

§33ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). — Μὴ ἐπιτρέπετε διακοπάς, κύριε Πρόεδρε (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ).

§34Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ, κύριε Βουλευτά...

§35ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν ἐπιτρέπω διακοπάς.

§36Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (ἀναγινώσκει). «Εὐθὺς δ’ ὡς τὰ προσωρινὰ δάνεια ἀπετίνοντο, ἡ δὲ ἐργασία τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἡ καταλήξασα εἰς τὸ σχέδιον συμβάσεως, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτής, περιελάμβανε καὶ τὴν ἀπότισιν τοῦ δανείου ἐκείνου, εὐθὺς ὡς ἡ σύμβασις ὑπεγράφετο, τὰ 8,760,000 δραχμῶν καθίσταντο διαθέσιμα. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἀντιτάττει, ὅτι δὲν εἶχεν ὑπογραφῆ ἡ σύμβασις· ὅλαι ὅμως αἱ σκέψεις αὐτοῦ ἐστηρίζοντο εἰς τοῦτο, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ὑπογράψωμεν τὴν σύμβασιν, διότι θὰ ἐπήγετο ἡ ὑπογραφὴ αὐτῆς ὑποχρεώσεις εἰς νόμισμα τραπεζικόν, περὶ οὗ δὲν ὑπῆρχε πρόνοια. Περὶ τούτου ἄρα τοῦ ποσοῦ τῶν 8,760,000 δραχμῶν ὑπῆρχε πρόνοια, διότι ἡ ὑπογραφὴ τῆς συμβάσεως θ’ ἀπηλευθέρου αὐτό.» Καὶ πάλιν κατωτέρω (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν τὸ δάνειον ὑπεγράφετο, ὄχι μόνον ταῦτα τὰ ποσὰ, ὧν ἐμνήσθην, θὰ εἶχεν εἰς τὴν διάθεσιν αὐτοῦ τὸ Δημόσιον, ἀλλὰ θὰ εἶχε καὶ ἄλλα ποσὰ, ὧν δὲν ἠδυνήθη νὰ διακρίνῃ τὰ ἴχνη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν.» Πάντα ταῦτα θὰ ὑπῆρχον, ἐὰν ὑπεγράφετο ἡ σύμβασις. Ἐὰν ὑπεγράφετο ἡ σύμβασις, θὰ ἠλευθεροῦντο τὰ ὑπέγγυα 8,760,000 δραχμῶν· ἐὰν ὑπεγράφετο ἡ σύμβασις, θὰ συνυπεγράφετο καὶ ἑτέρα σύμβασις, προνοοῦσα περὶ ἀναπληρώσεως τοῦ κενοῦ, τὸ ὁποῖον προῆλθεν ἐκ τῆς καταβολῆς τῶν 8,760,000 εἰς τὰ τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, τῶν 2 ἑκατομμυρίων πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν διὰ προκαταβολὰς ὑπὲρ τῶν γαιοκτημόνων. Ταῦτα ὅλα, εἶπον, θὰ ὑπῆρχον, ἐὰν ὑπεγράφετο ἡ σύμβασις· μὴ ὑπογραφείσης τῆς συμβάσεως, ταῦτα δὲν ὑπῆρχον.

§37ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς—μὲ συγχωρεῖτε διὰ τὴν φράσιν—πάσχει ἀληθῆ δανειομανίαν. Συμβαίνει εἰς αὐτὸν ὅ,τι συμβαίνει εἰς τοὺς πάσχοντας τὴν λεγομένην ἐφευρεσιομανίαν. Ἀκριβῶς, ὅταν βλέπωσι μίαν ἐφεύρεσίν των ἀποτυγχάνουσαν οἰκτρῶς, εἶναι ἱκανοὶ νὰ σᾶς παρουσιάσωσι μυρίας ἄλλας, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὴν μίαν ἀτυχεστέραν τῆς ἄλλης. Τοῦ φαινομένου τούτου, Κύριοι, ἔχετε ἓν πρόχειρον παράδειγμα. Παρ’ ἡμῖν ὑπῆρξεν εἷς ἐφευρετὴς, θελήσας νὰ μεταφέρῃ τὸ Φάληρον εἰς Ἀθήνας, ἀφοῦ δὲ εἰς τὴν ἐφεύρεσιν ἐκείνην κατηνάλωσε καὶ τὴν ἰδίαν καὶ ἄλλων τὴν περιουσίαν, καὶ εἶδε τὴν σχετικὴν ἐπιχείρησιν ναυαγοῦσαν, τί νομίζετε ὅτι ἔκαμεν; ἀπηλπίσθη; Οὐδόλως. Τουναντίον μάλιστα ἔκτοτε ἤρχισε νὰ παρουσιάζῃ κατὰ δεκάδας τὰς ἐφευρέσεις καὶ ἐπιχειρήσεις του, τὴν μίαν παραδοξοτέραν τῆς ἄλλης, ἕως οὗ κατήντησεν ἐπὶ τέλους νὰ προτείνῃ τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου ἐπὶ τοῦ Βορείου παγωμένου Πόλου! Δὲν εἶναι μικρότερον τὸ πάθημα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀφοῦ ἀπέτυχεν οἰκτρῶς τὸ δάνειον, ὅπερ ἠθέλησε νὰ διαπραγματευθῇ ἐν Λονδίνῳ· ἀφοῦ οὐδεμίαν σύμβασιν ἠδυνήθη νὰ καταρτίσῃ δι’ αὐτὸ, τώρα ξεφυτρώνουν εἰς τὴν φαντασίαν του ’σὰν τὰ μανιτάρια τὰ ἄλλα δάνεια καὶ αἱ ἄλλαι συμβάσεις, καὶ σᾶς λέγει, ὅτι εἶχε μίαν σύμβασιν ἑτοίμην, δι’ ἧς ὅλαι αἱ εἰς χρυσὸν προκαταβολαὶ θὰ μετετρέποντο εἰς πάγια δάνεια,—ἀφοῦ δηλαδὴ δὲν εὗρε δάνειον μὲ διαχείρισιν τῶν εἰς χρυσὸν προσόδων καὶ μὲ αὐτὸν τὸν διεθνῆ ἔλεγχον, θὰ εὕρισκεν ἄλλα τοιαῦτα πάγια ἄνευ οἱασδήποτε ἐγγυήσεως, — ἑτέραν σύμβασιν, δι’ ἧς θὰ ἐτίθεντο αὖθις εἰς διάθεσιν τοῦ δημοσίου ταμείου τὰ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Λαρίσσης δαπανηθέντα κλπ. Δὲν ἀρκεῖ, Κύριοι, ὅτι ἐχρεωκόπησε τὴν Ἑλλάδα οἰκονομικῶς, ζητεῖ τώρα νὰ παραστήσῃ αὐτὴν καὶ ὡς διανοητικῶς χρεωκοπήσασαν, ἵνα νομίζῃ, ὅτι εἶναι εἰς αὐτὸν, ὡς Πρωθυπουργόν της, ἐπιτετραμμένον νὰ λέγῃ τὰ τοιαῦτα καὶ νὰ ἀξιοῖ νὰ γίνηται πιστευτὸς παρὰ τῶν ἀκουόντων αὐτόν! Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ θέμα, τὸ παρασχὸν τὴν ἀφορμὴν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἵνα διαμφισβητήσῃ τὴν ἀκρίβειαν τῶν λόγων μου. Προέκειτο, Κύριοι, καὶ εἰς τὰς ἐκθέσεις τοῦ κ. Σωτηροπούλου πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Ράλλη περὶ δύο ὅλως διακεκριμένων ζητημάτων. Ὅπως ἐξηγηθῇ ὁ λόγος, δι’ ὃν τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 3 Μαΐου ἦτο ἠναγκασμένον νὰ προσφύγῃ εἰς τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, ἔπρεπε καὶ ὑπ’ ἐκείνου καὶ ὑπὸ τούτου νὰ διαπιστωθῶσι δύο διακεκριμένα γεγονότα, πρῶτον ἡ ἀποτυχία τοῦ δανείου καὶ δεύτερον ἡ οἰκτρὰ κατάστασις τοῦ δημοσίου ταμείου. Τὰ δύο ταῦτα γεγονότα διακεκριμένως ἠθέλησε νὰ διαμφισβητήσῃ ἐν τῇ ἀγορεύσει αὑτοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀφοῦ δὲ πρῶτον ἰσχυρίσθη, ὅτι εἶχε καταρτισθῆ ἡ περὶ δανείου σύμβασις καὶ ἦτο ἑτοίμη πρὸς ὑπογραφὴν ὑπὸ τοῦ διαδόχου τοῦ Ὑπουργείου, ἰσχυρίσθη εἶτα, ὅτι καὶ ἄνευ τοῦ δανείου δὲν ὑπῆρχον μόνον τὰ ποσὰ, τὰ ἀναφερόμενα ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ἀλλὰ καὶ ἄλλα, τὰ ὁποῖα οὗτος ἀπέκρυψε καὶ τὰ ὁποῖα ἦσαν ἱκανὰ δι’ ὅλας τὰς ἐπειγούσας ἀνάγκας. Τώρα τροποποιεῖ τοὺς τότε ἰσχυρισμούς του καὶ λέγει, ὅτι τὰ ὑπέγγυα 8,760,000 δρ., τὰ κατατεθειμένα εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, θὰ ἐτίθεντο εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως, ὡς καὶ τὰ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Λαρίσσης δαπανηθέντα 8,700,000 δρ., καὶ τὰ παραδοθέντα εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 2,000,000, ὅπως διαθέσῃ αὐτὰ ὑπὲρ τῶν σταφιδοκτημόνων, ἐὰν πρῶτον ὑπεγράφετο ἡ περὶ δανείου σύμβασις, τὴν ὁποίαν εἶχε διαπραγματευθῆ ἐν Λονδίνῳ, καὶ δεύτερον ἐὰν ὑπεγράφετο ἡ ἑτέρα σύμβασις ἐνταῦθα, δι’ ἧς αἱ εἰς χρυσὸν προκαταβολαὶ θὰ μετετρέποντο εἰς πάγιον δάνειον καὶ οὕτω θὰ ἐπεστρέφοντο εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ εἰς ἐνέχυρον διὰ μίαν τῶν προκαταβολῶν παρακατατεθειμένα 8,760,000 δρ. εἰς τραπεζογραμμάτια. Πλὴν καὶ οὕτω, Κύριοι, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εὕρηται ἐν τῇ ἀληθείᾳ. Κατ’ αὐτὸν τὸν σκελετὸν τῆς συμβάσεως, ὃν ἔπεμψεν εἰς ἡμᾶς μετὰ τὴν παραίτησίν του, οἱ συμβαλλόμενοι οὐδ’ ὀβολὸν παρέδιδον τοῖς μετρητοῖς εἰς χεῖρας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἀντικατασταθῶσι τὰ διὰ τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης δαπανηθέντα, ἢ τὰ δύο ἑκατομμύρια τὰ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἀπέναντι προηγουμένων ὀφειλῶν τοῦ Δημοσίου πρὸς αὐτὴν χορηγηθέντα, ὅπως ἐπέλθῃ αὐτὴ ἐπίκουρος εἰς τοὺς σταφιδοκτήμονας. Κατὰ τὸ ἄρθρον 11 τῆς συμβάσεως, τὸ προϊόν τοῦ δανείου θὰ διετίθετο ἀποκλειστικῶς εἰς πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων δύο ἐτῶν. Κατὰ τὸ αὐτὸ δὲ ἄρθρον, ἔπρεπε νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἐξαφανισθέντα ἐκ τῆς κυκλοφορίας καὶ νὰ μὴ ἀναληφθῶσιν ἐκ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, εἰς ἣν εἶχον παρακατατεθῆ ὡς ἐνέχυρον διὰ τὴν προκαταβολὴν τῶν 7,300,000 χρυσῶν φράγκων καὶ τὰ 8,760,000 δρ. εἰς τραπεζογραμμάτια. Ἐννοεῖτε λοιπὸν ἐντεῦθεν, Κύριοι, ὁποίους μύθους ἀφηγεῖτο πρὸς ἡμᾶς πρὸ μικροῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἰσχυριζόμενος ὅτι μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως περὶ τοῦ ἐν Λονδίνῳ διαπραγματευομένου δανείου θὰ ἀπέκτα ἡ Κυβέρνησις καὶ τὰ 8,760,000 δρ. εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰ ὑπέγγυα εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, καὶ τὰ ἄλλα ποσὰ, ἅτινα καὶ κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του ἀπηρίθμησε καὶ νῦν ἐπανέλαβεν, ἐν πλήρει ἐπιγνώσει τοῦ ὅτι οὔτε τότε οὔτε τώρα λέγει τὴν ἀλήθειαν. Ὡς ἐκ περισσοῦ δὲ δύναμαι νὰ σᾶς διαβεβαιώσω, ὅτι οὐδ’ ἴχνος ἄλλης συμβάσεως ἀνεκαλύψαμεν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν, οὐδὲ παρὰ τῶν ἐνδιαφερομένων ἐμάθομέν ποτε, ὅτι προέκειτο τῳόντι νὰ ὑπογραφῶσι συμβάσεις, οἷαι αἱ νῦν τὸ πρῶτον ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀνακοινούμεναι εἰς ἡμᾶς. Εἶναι λυπηρὸν, Κύριοι, ὅτι τολμῶσι νῦν νὰ ἰσχυρίζωνται ὅλως ἀνυπόστατα πράγματα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ ποτὲ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θεοτόκης, ὅστις ἠξεύρει καλῶς ὁποῖον πρόσωπον διεδραμάτισεν ἐν Λονδίνῳ, καὶ πῶς ἠναγκάσθη ν’ ἀπέλθῃ ἐκεῖθεν νύκτωρ, ἡ δὲ Πρεσβεία οὐδεμίαν γνῶσιν εἶχε τοῦ πράγματος (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ).

§38ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὴν ἀνοησίαν αὐτὴν τὴν ἐπέτρεψα δίς· τρίτην φορὰν δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ ἐπιτρέψω τοιαύτας ἀνοησίας (θόρυβος).

§39ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐπιβάλετε τὴν τάξιν εἰς τοὺς ἀτακτοῦντας, κύριε Πρόεδρε.

§40ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐὰν συνέβη ἐν τῷ βίῳ ὑμῶν ν’ ἀναγκασθῆτε νὰ φύγητε νύκτωρ ἔκ τινος μέρους, οὐδέποτε εἰς ἐμὲ τοιοῦτόν τι συνέβη, οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ συμβῇ (θόρυβος).

§41ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Μὴ ἐπιτρέπετε διακοπὰς, κύριε Πρόεδρε (θόρυβος).

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί νὰ κάμω;

§43ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅ,τι καὶ προχθές· ν’ ἀνακαλέσητε τοὺς ἀτακτοῦντας εἰς τὴν τάξιν (θόρυβος).

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι Βουλευταί.

§45ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Θεοτόκης, διὰ νὰ ἔχῃ τὴν εὐγένειαν νὰ λέγῃ, ὅτι οἱ ἄλλοι λέγουσιν ἀνοησίας, πρέπει νὰ θεωρῇ ἑαυτὸν πολὺ ἔξυπνον. Καὶ ὅμως, Κύριοι, μὲ ὅλην αὐτὴν τὴν ἐξυπνάδα του, ἐνῷ ἐγὼ χθὲς εἶπον, ὅτι ἀνεχώρησεν ἐκ Λονδίνου νύκτωρ, ἐδέησε νὰ παρέλθωσιν εἴκοσι καὶ τέσσαρας ὧραι, διὰ νὰ δικαιολογηθῇ μόλις τώρα, ὡς ἐδικαιολογήθη. Ἀλλ’ ἐγὼ τώρα δὲν ἤθελον νὰ ἐπαναλάβω τὸ χθὲς λεχθέν. Ἤθελον μόνον νὰ εἴπω, ὅτι ἀπῆλθεν ἐκ Λονδίνου, ὅπου εἶχεν ἀποσταλῆ ὡς Ὑπουργὸς τῆς Ἑλλάδος, ἀμειβόμενος ἁδρότατα ἐκ τοῦ πτωχοῦ ἡμῶν ταμείου, χωρὶς νὰ ὑπογράψῃ τὴν σύμβασιν τοῦ δανείου, δι’ ἣν ἀπεστάλη ἐκεῖσε, χωρὶς νὰ δώσῃ κἂν πληροφορίαν τινὰ εἰς τὴν νέαν Κυβέρνησιν, ἥτις ἄνευ αὐτοῦ οὐδεμίαν εἴδησιν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ περὶ τοῦ σημείου, εἰς ὃ εἶχον φθάσει αἱ διαπραγματεύσεις, ἀφοῦ οὔτε ἡ ἐν Λονδίνῳ Πρεσβεία ἡμῶν οὔτε τὸ ἐνταῦθα Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν εἶχον γνῶσίν τινα αὐτῶν.

§46ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§47ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν ἔχω, Κύριοι, νὰ προσθέσω τι πλέον εἰς ὅσα καὶ χθὲς καὶ σήμερον εἶπον περὶ συμβάσεως καὶ δανείου. Ἀλλ’ ἐξ αὐτῆς τῆς ὁμολογίας τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας Βουλευτοῦ, καθ’ ἣν τῳόντι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε τηλεγραφήσει πρὸς αὐτὸν τὴν 26 ἢ τὴν 27 ὡς ἀπάντησιν εἰς τὸ ἰδικόν του τελευταῖον τηλεγράφημα, «ἀναβαίνω εἰς τὰ Ἀνάκτορα, ὅπως ὑποβάλω τὴν παραίτησίν μου», τί συνάγετε ὑμεῖς; Συνάγετε βεβαίως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πᾶς λογικῶς σκεπτόμενος δὲν δύναται ἢ νὰ συναγάγῃ, ὅτι δηλαδὴ, ἀφοῦ ἐκ τοῦ τελευταίου ἐκείνου τηλεγραφήματος τοῦ κ. Θεοτόκη ἐπείσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι τὸ δάνειον ἀπέτυχε, τότε μετέβη παρὰ τῷ Βασιλεῖ ἀπ’ εὐθείας, οὐχὶ ὅπως συνεννοηθῇ μετ’ αὐτοῦ περὶ τῶν ὅρων τῆς συμβάσεως καὶ περὶ τοῦ τρόπου τῆς κυρώσεως αὐτῆς, ἀλλ’ ὅπως ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ ἀνατρέπει ἄρδην ὅσους ὑπαινιγμοὺς ἔκαμε προχθὲς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τῶν λόγων τῆς παραιτήσεώς του καὶ περὶ διαφωνίας δῆθεν, ἥτις ἐπῆλθε μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ Στέμματος. Τί μᾶς εἶπε κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του; ὅτι αὐτὸς μὲν ἦτο τῆς γνώμης, ὅτι ἡ σύμβασις ἠδύνατο νὰ κυρωθῇ καὶ δι’ ἁπλοῦ διατάγματος, ὁ Βασιλεὺς ὅμως ἦτο τῆς γνώμης, ὅτι ἔπρεπε νὰ συγκληθῇ ἡ Βουλή, ὅπως κυρώσῃ αὐτὴν διὰ νόμου. Τοῦτο ἤρκεσεν, ἵνα ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πεισθῇ, ὅτι τὸ Στέμμα δὲν τὸν περιέβαλλε πλέον μὲ τὴν προσήκουσαν ἐμπιστοσύνην, καὶ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ σύμβασις ἦτο ἤδη ἑτοίμη πρὸς ὑπογραφὴν καὶ τὸ δάνειον ἕτοιμον νὰ χορηγηθῇ εἰς ἡμᾶς. Τὴν σήμερον ὅμως ἡ ὁμολογία τοῦ κ. Θεοτόκη...

§48ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἔκαμα κἀμμίαν ὁμολογίαν.

§49ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν ἠρνήθητε, ὅτι μετὰ τὸ τελευταῖον τηλεγράφημά σας ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήντησεν «ἀναβαίνω εἰς τὰ Ἀνάκτορα νὰ ὑποβάλω τὴν παραίτησίν μου». Τοῦτο τί σημαίνει; Ὅτι οὐδεμία διαφωνία ὑπῆρχε μεταξὺ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ Βασιλέως; καὶ ὁ κ. Τρικούπης, ἀφοῦ ἀπέτυχε τὸ δάνειον, ἀνῆλθεν εἰς τὰ Ἀνάκτορα καὶ ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του, ὁμολογῶν τὴν πλήρη ἀποτυχίαν καὶ τοῦ δανείου καὶ τῆς οἰκονομικῆς του πολιτικῆς. Δάνειον λοιπόν, Κύριοι, δὲν ὑπῆρχεν, ὅπως δι’ αὐτοῦ ἐκπληρώσωμεν τὰς ἐπειγούσας ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους. Μένει νῦν νὰ ἐξετάσωμεν, κατὰ πόσον ἐπέτρεπεν ἡμῖν αὐτὴ ἡ κατάστασις τοῦ δημοσίου ταμείου, ἵνα σκεφθῶμεν περὶ ἐκπληρώσεως τῶν τοιούτων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους· διότι καὶ ὡς πρὸς τοῦτο ἀπηύθυνε καθ’ ἡμῶν αἰτίασιν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι δηλαδή, καίτοι ἔχοντες ἐπαρκῆ τὰ μέσα ἐν τοῖς δημοσίοις ταμείοις, οὐδὲν ἧττον ἀνεστείλαμεν ἡμεῖς τὰς πληρωμὰς τοῦ Κράτους. Πρὸς τοὺς ἀριθμούς, οὓς ἀντέταξαν κατὰ τοῦ τοιούτου ἰσχυρισμοῦ του καὶ ὁ πρώην Πρωθυπουργὸς κ. Σωτηρόπουλος καὶ ὁ κ. Ράλλης, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀντέλεξε τὰ συνήθη καὶ τετριμμένα αὐτῷ. Οὐδένα τῶν ἀριθμῶν ἐκείνων ἀπεπειράθη κἂν νὰ ἀποδείξῃ ἀνακριβῆ, καὶ ἐν τούτοις ἰσχυρίσθη μετὰ τοῦ γνωστοῦ στόμφου του, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος διέστρεψε τοὺς ἀριθμούς, τοῦτο δὲ ἔπραξεν ἐπίτηδες, ὅπως διασκεδάσῃ ἐπὶ τῇ ἁπλοϊκότητι τῶν συναδέλφων του! Καὶ δύναται μὲν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ διαστρέφῃ αὐτὸς τὰ πράγματα καὶ τοὺς ἀριθμοὺς, ὡς πολλάκις ἤδη ἀπεδείχθη τοῦτο· δύναται προσέτι τὴν τοιαύτην διαστροφὴν ν’ ἀποτολμᾷ, ὅπως διασκεδάζῃ μὲ τὴν ἁπλοϊκότητα καὶ τῶν συναδέλφων του καὶ τῆς ὑποστηριζούσης αὐτὸν πλειονοψηφίας, ἥτις ἀνέχεται αὐτὸν λέγοντα ὅσα ἡμεῖς καθ’ ἑκάστην ἐλέγχομεν ὡς ἀνακριβῆ καὶ ἀνυπόστατα. Δὲν ἐπιτρέπεται ὅμως εἰς αὐτόν, νομίζω, ὅπως, ἐξ ἰδίων κρίνων τὰ ἀλλότρια, καταγγέλλῃ καὶ ἄλλους ὡς μιμητὰς τοῦ παραδείγματός του. Διότι τί ἐκέρδησεν ἐπὶ τέλους μὲ αὐτό; μόνον ὅτι μὲ ἀναγκάζει νῦν νὰ τῷ ἀποδείξω ἐγώ, ὅτι πάντες οἱ ἀριθμοί, οὓς καὶ ὁ κ. Σωτηρόπουλος καὶ ὁ κ. Ράλλης ἐπεκαλέσθησαν, εἶναι ἀκριβεῖς, ἀκριβέστατοι μέχρι κεραίας, στηριζόμενοι εἰς τὰς ἐπισήμους καταστάσεις, ἃς ὑπέβαλον εἰς ἡμᾶς, συνυπογράψαντες αὐτὰς τῇ 3 Μαΐου, πάντες οἱ ἀνώτεροι ὑπάλληλοι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, οἱ ὑπ’ αὐτοῦ διωρισμένοι, οὐδ’ αὐτοῦ τοῦ γνωστοῦ ὀργάνου του, τοῦ εἰς τὸν κατὰ τὰς ὀρέξεις του μετασχηματισμὸν τῶν ἐπισήμων ἀριθμῶν διακρινομένου, Γενικοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους κ. Φλώρου ἐξαιρουμένου. Τί δὲ ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν καταστάσεων τούτων, Κύριοι, τὰς ὁποίας ἔχω ἐν πρωτογράφῳ ἐνώπιόν μου; Ἀκούσατε. Τῇ 3ῃ Μαΐου, Κύριοι, καθ’ ἣν ἡμέραν ἡμεῖς ἀνελαμβάνομεν τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους, ὑπῆρχον ἐν τοῖς ταμείοις αὐτοῦ, κατὰ τὰς περὶ ὧν ὁ λόγος καταστάσεις.

Καὶ διὰ τὰ κινητὰ ταῦτα χρέη, Κύριοι, τὰ ἀνερχόμενα εἰς 21,195,198 φρ. χρ. καὶ εἰς 12,127,113 δρ. εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, τὸ Δημόσιον δὲν εἶχε νὰ ἐπιδείξῃ ἐνεργητικόν τι ἢ ἀντίκρυσμα, εἰμὴ μόνην τὴν πίστιν του. Ἀλλὰ τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν εἶχε τρώσει ἤδη τότε εἰς τὰ καίρια ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς ἀποτυχίας τοῦ μεγάλου ἐξωτερικοῦ δανείου, δι’ οὗ ἐπλήρου μέχρι τῆς 3 Μαΐου κενῶν ἐλπίδων ὅλους τοὺς δικαιούχους, καὶ ἐτύγχανεν ἐπανειλημμένων ἀνανεώσεων. Τὸ δάνειον ἐκεῖνο εἶχε παραστήσει ὡς τὴν τελευταίαν ἄγκυραν σωτηρίας· ταύτης ὅμως ἐκλιπούσης, τίς δὲν θ’ ἀπηλπίζετο πλέον περὶ ἀνορθώσεως τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν καὶ δὲν θ’ ἀπέφευγεν ἐφεξῆς τὴν ἀνανέωσιν παντὸς κινητοῦ χρέους; Εἴχομεν λοιπὸν, Κύριοι, ἐν συνόλῳ ὀφειλὰς τοῦ Δημοσίου ἤδη ἐκπροθέσμους, ὡς εἴδομεν, ἢ ἀπαιτητὰς ἐντὸς ἡμερῶν, ἑβδομάδων καὶ μηνῶν, ὑπὲρ τὰ 50 ἑκατομμύρια, ἐκ τῶν ὁποίων τὸ μέγιστον μέρος εἰς χρυσὸν, καὶ ἀπέναντι αὐτῶν ποσὸν διαθέσιμον ἐν μὲν τοῖς δημοσίοις ταμείοις περὶ τὰ 3½ ἑκατομμύρια, ἐξ ὧν περὶ τὰς 500,000 δρ. ἐφθαρμένα κέρματα, παρὰ δὲ ταῖς ἁρμοδίαις Τραπέζαις καὶ τῇ Ἑταιρίᾳ τῶν Μονοπωλίων ὑπεγγύους εἰσπράξεις περὶ τὰ 3 ἑκατομμύρια! Καὶ ἡ κατάστασις αὕτη ἦτο τόσον ἀπελπιστικὴ, ὥστε δὲν ἠδύνατο ἢ νὰ τρέψῃ εἰς φυγὴν καὶ αὐτὸν τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Τώρα βεβαίως ἠδύνατο νὰ λέγῃ, ὅτι εἶχεν ἀκόμη διαθέσιμα τὰ 8,760,000, τὰ ἐνέχυρα παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ διὰ τὴν προκαταβολὴν τῶν 7,300,000 χρ. φράγκων, πρὸς δὲ τὰ δαπανηθέντα διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Λαρίσσης καὶ τὰ ἐπιστραφέντα ἐκ τῶν ὀφειλομένων πρὸς τὴν Ἐθν. Τράπεζαν 2,000,000. Ἀλλ’ αὐτοὶ εἶναι ἁπλοῖ μῦθοι, Κύριοι, μὲ τοὺς ὁποίους δύναται τώρα νὰ διασκεδάζῃ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τοὺς 102 ὀπαδούς του Βουλευτὰς, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι μῦθοι βεβαίως οὐδεμίαν πέρασιν θὰ εἶχον ἀπέναντι τῶν πιστωτῶν τοῦ Κράτους. Διότι οἱ πιστωταὶ τοῦ Κράτους ἐγίνωσκον κάλλιον τῶν 102, ὅτι, ὅπως ἀναλάβῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὰ 8,760,000 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια ἐκ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἔπρεπε νὰ πληρώσῃ προηγουμένως τὰ 7,300,000 εἰς χρυσὸν, τὰ ὁποῖα οὔτε εἶχεν, οὔτε ἠδύνατο νὰ ἀνεύρῃ· ὅτι τὰ εἰς τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Λαρίσσης δαπανηθέντα ὠφείλοντο ὑπὸ τοῦ Κράτους ἀπέναντι τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου τούτου, τοῦ διατεθέντος καταχρηστικῶς ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Δημοσίου· ὅτι τὰ 2,000,000, τ’ ἀποδοθέντα εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἦσαν μέρος ὀφειλῆς τοῦ Κράτους πρὸς αὐτὴν, τὰ ὁποῖα τόσῳ μᾶλλον δὲν ἠδύναντο ν’ ἀναληφθῶσι νῦν ὑπ’ αὐτοῦ, ὅσῳ κατὰ τὴν ὁμολογίαν καὶ αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶχον διατεθῆ ἤδη ὑπὲρ τῶν σταφιδοκτημόνων. Ἀπέναντι δὲ τοῦ χάους τούτου, ὅπερ παρίστα ἡ κατάστασις τοῦ δημοσίου ταμείου τὴν 3 Μαΐου, τί ἠθέλετε νὰ πράξωμεν ἡμεῖς τότε; Τὴν ἀξίωσιν, Κύριοι, τῶν ἡγουμένων τῶν «πολυωνύμων ὁμάδων», καθ’ ἣν δῆθεν ὠφείλομεν, πιστοὶ ἐμμένοντες εἰς τὰς περὶ ἐπαρκείας γνώμας ἡμῶν, νὰ ἐκπληρώσωμεν τοῖς μετρητοῖς ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, θεωρῶ ὅλως ἀναξίαν λόγου. Δυστυχῶς παρῆλθεν ὁ χρόνος τῶν θαυμάτων, καθ’ ὃν θὰ ἦτο δυνατὸν διὰ μαγικῆς τινος ῥάβδου τὰ 6 ἢ 6½ ἑκατομμύρια τοῦ ταμείου τοῦ Κράτους καὶ τῶν ὑπεγγύων εἰσπράξεων νὰ γείνωσιν αἴφνης 50 ἑκατομμύρια. Δὲν πιστεύω δὲ νὰ ἔχωσιν ἰδίᾳ οἱ ἀξιότιμοι ἐκ Γόρτυνος καὶ ἐξ Ἄρτης Βουλευταὶ τὴν ἀξίωσιν, ὅτι ὠφείλομεν τὰ ἐλλείποντα 44 ἑκατομμύρια νὰ πληρώσωμεν ἐξ ἰδίων. Διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἔπρεπε νὰ δώσωσιν αὐτοὶ πρῶτοι τὸ καλὸν παράδειγμα ἐν ἔτει 1890, ὅτε, προκειμένου περὶ πληρωμῆς τῶν τοκομεριδίων μιᾶς ἑξαμηνίας, δὲν ἀπεκόμισαν τὸ ὀφειλόμενον ποσὸν ἐκ τῶν οἴκων των, ὡς ἔλεγε τότε ὁ εἷς ἐξ αὐτῶν, ἀλλὰ προσέφυγον καὶ αὐτοὶ εἰς τὴν καταχρηστικὴν διάθεσιν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, μιμηταὶ γενόμενοι ἐν τούτῳ τοῦ παραδείγματος τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ, τὸ ὁποῖον πρὶν εὕρισκον τόσον ἀξιοκατάκριτον καὶ χρῆζον παραπομπῆς εἰς εἰδικὸν δικαστήριον. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής: «τὴν κατάστασιν αὐτὴν ὠφείλετε νὰ γινώσκετε, καὶ πρὶν ἢ ἀναλάβητε τὴν Κυβέρνησιν, ἢ τοὐλάχιστον ἀφοῦ ἐπληροφορήθητε αὐτὴν ὕστερον καὶ εἴδετε ὅτι ἦτο ἀπελπιστική, εἴχετε καθῆκον νὰ παραιτηθῆτε ἀμέσως»· καὶ εἰς τοῦτο συνεφώνησε πρὸς αὐτὸν καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλ’ ἡμεῖς, Κύριοι, καὶ ἐν ἄλλοις πολλοῖς καὶ ἐν τούτῳ διαφωνοῦμεν πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν καὶ πρὸς τὸν κύριον Πρωθυπουργόν. Αὐτοὶ τὸ κυβερνᾷν ὑπολαμβάνουσιν ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ νέμωνται, ἐφ’ ὅσον τοῖς ἀρέσκῃ καὶ ἐφ’ ὅσον αὐτὸ δὲν τοῖς παρέχῃ πράγματα, εὐθὺς δὲ, ὡς ἤθελον ἴδει τὴν κατάστασιν δυσχεραινομένην, νὰ ῥίπτωσι τὰς κλεῖδας τῶν Ὑπουργείων κατὰ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως, καὶ νὰ τρέπωνται εἰς φυγήν, φροντίζοντες μόνον περὶ σωτηρίας τοῦ σαρκίου των. Ἡμεῖς ὅμως τὸ κυβερνᾷν θεωροῦμεν καθῆκον, καὶ δὴ καθῆκον ἐκ τῶν ὑπερτάτων πρὸς τὴν πατρίδα, τὸ ὁποῖον καλεῖται νὰ ἐπιτελέσῃ ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ, μάλιστα ἐν κρισίμοις στιγμαῖς. Ἡμεῖς τοιοῦτο καθῆκον ἐνομίζομεν ὅτι ἐκλήθημεν νὰ ἐπιτελέσωμεν τὴν 3 Μαΐου, θὰ ἐθεωροῦμεν δὲ ἡμᾶς αὐτοὺς ῥιψάσπιδας καὶ λιποτάκτας αὐτοῦ τοῦ καθήκοντος, ἐὰν, συμμορφούμενοι πρὸς τὰ παραδείγματα τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ ἐν ἔτει 1886 καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐν ἔτει 1893, ἀπεδυσπετοῦμεν καὶ ἐτρεπόμεθα εἰς φυγήν. Παρεμείναμεν, Κύριοι, ἐν τῇ ἀρχῇ, καθ’ ὃ εἴχομεν καθῆκον, προκειμένου δὲ νὰ ἐκλέξωμεν μεταξὺ χρεωκοπίας, καὶ χρεωκοπίας δολίας, ἀφ’ ἑνὸς, καὶ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως ἀφ’ ἑτέρου, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐδιστάσαμεν νὰ προτιμήσωμεν τὴν δευτέραν λύσιν. Τώρα, εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὑπεδείχθη εἰς ἡμᾶς ἐνταῦθα καὶ τρίτη τις λύσις, ἡ διὰ τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς. Τὴν γνώμην ταύτην ἐξήνεγκε πρῶτος ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ, Κύριοι, δὲν εἶναι Ἀκαδημία ἢ σύλλογος «Παρνασσὸς», εἰς ὃν συγκαλούμενον δύναται ἕκαστον τῶν μελῶν ν’ ἀνακοινώνῃ τὴν γνώμην του ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν. Ἡ Βουλὴ εἶναι σῶμα, ὅπερ κέκληται νὰ ἐξενέγκῃ ψῆφον ἐπὶ ὡρισμένων μέτρων, ἅτινα ὑποβάλλονται εἰς τὴν κύρωσιν αὐτῆς, ἢ ἐπὶ τετελεσμένων γεγονότων, ἅτινα ὑπάγονται εἰς τὸν ἔλεγχον αὐτῆς. Ἀλλ’ ἅμα τῇ ἀνόδῳ ἡμῶν εἰς τὴν ἀρχὴν οὔτε μέτρον τι ὡρισμένον ἠδυνάμεθα νὰ ὑποβάλωμεν εἰς αὐτὴν, οὔτε τετελεσμένον τι γεγονὸς εἶχεν αὐτὴ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὸν ἔλεγχόν της. Βεβαίως, ἐὰν ἠξεύρομεν, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι νομισματοκοπεῖον καὶ ἠδύνατο νὰ μᾶς παράσχῃ τὰ ἀναγκαιοῦντα κατὰ μῆνα Μάιον ἑκατομμύρια εἰς χρυσὸν, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, ἵνα πληρώσωμεν τὰς ἀπαιτητὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Δημοσίου· ἢ ἐὰν ἠξεύρομεν, ὅτι οἱ δυνάμενοι ἐκ τῶν Βουλευτῶν θὰ εἰσέφερον προθύμως δι’ ἐράνου τὰ ἑκατομμύρια, τὰ ἀπαιτούμενα ἔστω καὶ διὰ τὰ τοκομερίδια τῆς Αʹ ἑξαμηνίας, προθύμως θὰ συνεκαλοῦμεν τότε τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ οἱ μόνοι δυνάμενοι ἐκ τῶν Βουλευτῶν νὰ εἰσφέρωσι τοιοῦτον ἔρανον θὰ ἦσαν ἴσως οἱ κκ. Σκουλούδης, Συγγρὸς καὶ Καραπάνος. Ἐξ αὐτῶν ὅμως ὁ μὲν πρῶτος θὰ ἔλεγεν ἴσως, ὅτι, ἐὰν ἤθελεν αὐτὸς νὰ παράσχῃ τοιοῦτον ἔρανον, θὰ τὸν παρεῖχεν, ὅτε ἦτο ὁ ἴδιος ἐν τῇ Κυβερνήσει, οἱ δὲ δύο ἄλλοι θ’ ἀπεποιοῦντο ἐπίσης ν’ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὴν ἔκκλησιν τῆς Κυβερνήσεως, διότι θὰ ἔλεγον, ὅτι τοῦτο ἀντίκειται πρὸς τὴν γνώμην αὐτῶν, καθ’ ἣν τὸ Κράτος ὤφειλε πρὸ πολλοῦ νὰ χρεωκοπήσῃ. Ἀλλ’ εἶναι ἀληθές, Κύριοι, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδικαιολόγησεν ἄλλως πως τὴν διὰ τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς λύσιν. Αὐτὸς εἶπεν, ὅτι ἐκ τῆς Ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους θὰ ἠντλοῦμεν τὸ σθένος, ἵνα ἀντιμετωπίσωμεν ὅλας τὰς τότε ἀνάγκας τοῦ Δημοσίου. Ἀλλ’ αὐτὸ τὸ σθένος εἴχετε ὑμεῖς, κ. Πρωθυπουργέ, σθένος, τὸ ὁποῖον ἠντλεῖτε ἐκ τῆς καταπληκτικῆς πλειονοψηφίας, ἣν εἴχετε ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς παραιτήσεώς σας· διατὶ λοιπὸν δὲν ἤρκεσε τὸ σθένος σας ἐκεῖνο, ἵνα ἀντιμετωπίσητε δι’ αὐτοῦ τὰς ἀνάγκας τοῦ Δημοσίου; διατὶ δὲν ἐπληρόνατε μὲ αὐτὸ τοὺς πιστωτάς του, ἀλλ’ ἐτράπητε εἰς φυγήν; Ἢ ἠθέλετε τὴν Βουλήν, ὅπως κηρύξῃ αὐτὴ τὴν χρεωκοπίαν καὶ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην διὰ τὸ αἰώνιον στίγμα, ὅπερ θὰ ἐνεκόλαπτεν οὕτως ἐπὶ τοῦ μετώπου τῆς Ἑλλάδος; Καὶ δὲν θὰ ἦτο ὄνειδος ἀνεξίτηλον διὰ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπανέλθῃ μόλις ἑβδομάδας τινὰς μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν της, καθ’ ἃς ἐψήφιζε νόμους περὶ δανείων καὶ ὑπεστήριζε τὴν ἐπάρκειαν, καὶ νὰ διαψεύσῃ αὐτὴ ἑαυτὴν καὶ νὰ εἴπῃ πρὸς τοὺς πιστωτὰς τοῦ Κράτους: «Κύριοι, ἤμην πρὶν ὑπὲρ τῆς ἐπαρκείας ἐπὶ τῇ ἐλπίδι, ὅτι θὰ σᾶς ἐξηπάτων νὰ δανείσητε καὶ αὖθις τὸ Κράτος δεκάδας τινὰς ἑκατομμυρίων, ἀφοῦ ὅμως ἀπέτυχον τοῦ σκοποῦ μου τούτου, ἰδοὺ ὅτι κηρύττομαι νῦν ὑπὲρ τῆς ἀνεπαρκείας, καὶ ψηφίζω, ὅτι τὸ Κράτος πρέπει νὰ ἀθετήσῃ τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας εἶχεν ἤδη ἀναλάβει πρὸς ἡμᾶς, καὶ νὰ μὴ σᾶς πληρώσῃ τίποτε»; Πλὴν τί σᾶς ἔπταισεν ἡ Βουλή, κύριε Πρωθυπουργέ, ἵνα θέλητε νὰ στιγματίσητε αὐτὴν μὲ τοιοῦτον ὄνειδος. Ἡ Βουλὴ σᾶς περιέβαλε διὰ τῆς τυφλῆς ἐμπιστοσύνης της, ἐψήφισεν ἀγογγύστως ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐζητήσατε παρ’ αὐτῆς, ὅσον ἐπαχθῆ καὶ ἀφόρητα ἂν ἦσαν ταῦτα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὃν ἀντιπροσωπεύει. Ἂν δὲ σεῖς ἐν τῇ ἀβουλίᾳ ὑμῶν ἐξωθήσατε τὰ πράγματα εἰς τὴν καταστροφήν, διατὶ νὰ ἀναλάβῃ νῦν ἡ Βουλὴ καὶ τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών σας; Τουλάχιστον οἱ ἡγούμενοι τῶν «πολυωνύμων ὁμάδων» ἦσαν κατὰ τοῦτο συνεπέστεροι πρὸς ἑαυτούς. Οἱ δύο ἐξ αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι πρὸ πολλοῦ ἦσαν κεκηρυγμένοι ὑπὲρ τῆς χρεωκοπίας, καὶ ὁ τρίτος, ὁ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, ὁ ὁποῖος τελευταῖος προσηλυτίσθη εἰς αὐτὴν τὴν ἰδέαν, εἶχον κατ’ ἐπίφασιν τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωσι νῦν, ἀφοῦ εἶχε καταστῆ πλέον ἀναπόδραστος ἡ χρεωκοπία τοῦ Κράτους: «διατὶ δὲν συνεκαλεῖτε τὴν Βουλήν, ἵνα σημάνῃ αὐτὴ τὸν κώδωνα τῆς χρεωκοπίας;» Ὁ ἀξιότιμος μάλιστα ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς προέβη ἔτι περαιτέρω. Αὐτός, προκειμένου περὶ τοιαύτης πράξεως, ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἔκκλησις πρὸς αὐτὸν τὸν λαὸν καὶ ν’ ἀποφασίσῃ οὗτος διὰ τῶν ἐκλογῶν, ἐὰν ἤθελε τὴν χρεωκοπίαν ἢ ὄχι. Εἶναι αὐτὴ ἡ γνωστὴ πολιτικὴ τῆς ῥυμουλκήσεως, καθ’ ἣν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ζητεῖ πᾶσαν τὴν εὐθύνην τῶν κυβερνητικῶν του πράξεων νὰ ἐπιῤῥίπτῃ εἰς τὸν λαόν, οὗτινος φαντάζεται αὐτὸς ἑαυτὸν ὡς Πρωθυπουργόν, ἁπλοῦν ἐκτελεστὴν τῆς θελήσεώς του, καὶ ὅταν ἔτι διαπράττῃ τὰ μεγαλείτερα σφάλματα. Ἄλλοτε ἐβασάνισε μυριάδας Ἑλλήνων ὑπὸ τὰ ὅπλα ἐπὶ μῆνας πολλούς· ἐξαπέστειλε πολλοὺς ἐξ αὐτῶν εἰς τὸν Ἅδην· ἐδαπάνησε 52,000,000 κατὰ τὸν ἴδιον λολαριασμόν του· καὶ τί εἶπεν ἔπειτα; «Δὲν πταίω ἐγὼ διὰ τοῦτο ἠκολούθουν τὴν πολιτικὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅστις ἠθέλησε νὰ ὑποστῇ αὐτὰς τὰς ζημίας καὶ καταστροφάς». Αὐτὸς πταίει, καὶ πάντοτε, ὁσάκις συμβαίνῃ κἀνὲν δυστύχημα εἰς τὸν ἐκ Γόρτυνος Βουλευτήν, ἐννοεῖ αὐτὸς νὰ παρίσταται πάντοτε ἀθῶος, νὰ ἐπιῤῥίπτῃ δὲ τὴν εὐθύνην εἰς τοὺς ἄλλους, οἵτινες ἀκολουθοῦσιν αὐτόν, οἵτινες τὸν φέρουσιν εἰς τὰ πράγματα ὡς ἐθνάρχην...

§50ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τότε ἦσθε φίλος του.

§51ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὄχι· λάβετε ἀνὰ χεῖρας τὰ πρακτικὰ τοῦ 1866, καὶ θὰ ἴδητε ὁποίους φιλιππικοὺς ἀπήγγελλον τότε κατ’ αὐτοῦ διὰ τὴν ἐπιστρατείαν.

§52ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι· αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Γόρτυνος ἔλεγε τότε, δικαιολογούμενος, ὅτι δὲν ἐπολέμησεν, ἀνάλογόν τι πρὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου, δικαιολογούμενος διατὶ δὲν ὑπέγραψε τὴν σύμβασιν· εἶπεν ὅτι εὗρεν ἀμφιβολίας ἐν τῇ Βουλῇ, ὅπως ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου εὗρεν ἀμφιβολίας εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Στέμματος διὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως.

§53ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Λοιπὸν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, συνεπέστερος πρὸς ἑαυτὸν ὤν, τί λέγει; Πρέπει νὰ ἀναθέσωμεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅπως διὰ νέων ἐκλογῶν δηλώσῃ, ἐὰν θέλῃ τὴν χρεωκοπίαν ἢ ὄχι, ὅπως αὐτὸς μόνος του θέσῃ ἐπὶ τοῦ μετώπου του τὸ στίγμα τῆς τοιαύτης ἀτιμίας. Ὄχι, Κύριοι, ἐάν ποτε ἐπέπρωτο νὰ ἐπέλθῃ αὐτὸ τὸ δυστύχημα, δὲν πρέπει νὰ φέρῃ τὴν εὐθύνην ὁ πάντη ἀθῶος Ἑλληνικὸς λαός· πρέπει τὴν εὐθύνην νὰ φέρωσι πλήρη καὶ ἀκεραίαν οἱ πρωτουργοὶ καὶ οἱ συνεργοὶ τῆς τοιαύτης καταστάσεως. Ἰδοὺ οἱ λόγοι, Κύριοι, δι’ οὓς ἡμεῖς ἀπεκρούσαμεν τὴν τρίτην λύσιν, τὴν διὰ τῆς συγκλήσεως ἢ διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ὑπελείποντο ἄρα εἰς ἡμᾶς μόναι αἱ δύο ἄλλαι λύσεις, ἡ τῆς χρεωκοπίας καὶ ἡ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Διὰ τὴν πρώτην δὲν ἤμεθα ἡμεῖς κεκλημένοι. Εἰς ἄλλους ἀνήκει ἡ ἐφεύρεσίς της ἐν Ἑλλάδι· εἰς αὐτοὺς ἐναπέκειτο καὶ τὸ γέρας, ἵνα συντελέσωσιν αὐτήν, ἐὰν τὰ πράγματα ἦγον τὸ Κράτος εἰς τοιαύτην ἀναπόδραστον καταστροφήν. Ἡμεῖς καὶ δι’ ἄλλον λόγον δὲν προέβημεν εἰς τοιαύτην λύσιν, τὸν ἑξῆς. Οἱ ξένοι, Κύριοι, δὲν λαμβάνουσιν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι τὴν σήμερον διέπει τὰ πράγματα παρ’ ἡμῖν Ὑπουργεῖον Τρικούπη, τὴν ἐπαύριον Ὑπουργεῖον Σωτηροπούλου καὶ ἔπειτα ἄλλο. Οἱ ξένοι ἔχουσιν ὑπ’ ὄψιν ἑνιαίαν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἀπέναντι τῆς ὁποίας ἀναλαμβάνουσιν ὑποχρεώσεις καὶ ἐννοοῦσι νὰ διεκδικῶσι τὰ δικαιώματά των. Καὶ ἀφοῦ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μέχρι τῶν παραμονῶν τῆς 3 Μαΐου διεβεβαίου ὅλον τὸν κόσμον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετο ἐν πλήρει ἐπαρκείᾳ καὶ ὅτι ἠδύνατο οὐ μόνον τὰς ὑπαρχούσας ὑποχρεώσεις νὰ ἐκπληρώσῃ πλήρεις καὶ ἀκεραίας, ἀλλὰ καὶ νέας ν’ ἀναλάβῃ, ἐζήτει δὲ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον νὰ πείσῃ τοὺς ξένους κεφαλαιούχους, ἵνα τῇ δανείσωσι πολλὰς δεκάδας ἑκατομμυρίων, πῶς ἦτο δυνατὸν μετὰ ταῦτα, χωρὶς νὰ παρεμπέσῃ τι ἀπολύτως δικαιολογοῦν τὴν τοιαύτην μετάπτωσίν της, νὰ μεταβάλῃ ὅλως αἰφνιδίως ἀπὸ τῆς μιᾶς εἰς τὴν ἄλλην ἡμέραν πολιτικὴν καὶ νὰ διακηρύξῃ, ὅτι δὲν εἶναι εἰς θέσιν πλέον, ὄχι μόνον τὰς νέας, ἀλλ’ οὐδὲ τὰς παλαιὰς ὑποχρεώσεις νὰ ἐκπληρώσῃ; Δὲν θὰ ἦτο τοῦτο δολία χρεωκοπία, συντελουμένη μάλιστα μετὰ τὰς περὶ δανείου ἀποπείρας, αἵτινες θὰ ἐχαρακτηρίζοντο ὡς ἀπάτη τοῦ χειρίστου εἴδους, ὡς ἀπάτη ἀναξία οὐχὶ Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ τελευταίου ἰδιώτου; Ἀλλ’ οἱ ξένοι εἶχον, πλὴν τῶν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὰς τοῦ κ. Λόου, τοῦ εἰδικοῦ ἀπεσταλμένου τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, διαβεβαιώσεις περὶ ἐπαρκείας τῆς Ἑλλάδος. Ἐλέχθη μάλιστα ἄλλοτε, ὅτι τὸν κ. Λόου ἐξαπέστειλεν ἐνταῦθα ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις κατ’ αἴτησιν αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅστις μᾶς διεβεβαίου τότε, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ὁ κ. Λόου τὸν ἐπεσκέπτετο συχνὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, εὕρισκε δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λίαν εὐάρεστον τὴν συναναστροφήν του καὶ δυσηρεστεῖτο μόνον, ὅταν ὁ κ. Λόου ἀπήρχετο ἐκ τοῦ Ὑπουργείου. Ἡ ἀποστολὴ λοιπὸν τοῦ κ. Λόου ἐνταῦθα εἶχε σκοπὸν νὰ μελετήσῃ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας, καὶ νὰ συντάξῃ περὶ αὐτῆς ἔκθεσιν, ἐξ ἧς, δημοσιευομένης, θὰ ἐνωτίζοντο καὶ οἱ ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ οἱ ἁπανταχοῦ τῆς Εὐρώπης κεφαλαιοῦχοι, ὁποία ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. Λόου εἶχε δημοσιευθῆ ὀλίγας ἑβδομάδας πρὸ τῆς ἐλεύσεως ἡμῶν εἰς τὰ πράγματα, ἰδοὺ δὲ ὁποῖον ἦτο τὸ συμπέρασμα αὐτῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ οἰκονομικὴ εὐεξία τῆς Ἑλλάδος ἠμφισβητήθη ἀπό τινος χρόνου σπουδαίως. Δίκαιον ὅμως εἶναι νὰ μὴ λησμονῶμεν, ὅτι ἡ χώρα αὕτη εἶναι ἀνεξάρτητος μόνον ἀπὸ ἑξήκοντα ἐτῶν, ἡ δὲ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο πρόοδος αὐτῆς εἶναι βεβαίως ἀξιοσημείωτος... Ἀφ’ ἑτέρου ὅμως εἶναι ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως, ὅτι ἡ μέλλουσα εὐημερία τῆς χώρας ἀπειλεῖται ἤδη ἐκ σπουδαίας κρίσεως, τὸ δὲ προκείμενον ζήτημα εἶναι, ἂν ἡ κρίσις αὕτη προέρχηται ἐκ μονίμων δυσμενῶν οἰκονομικῶν ἀφορμῶν, ἢ ἐξ ἀτυχοῦς δημοσιονομικῆς διαχειρίσεως. Ἂν παραδεχθῶμεν, ὅτι ἡ παροῦσα δυσχέρεια εἶναι ἀποτέλεσμα ἀτυχοῦς δημοσιονομικῆς διαχειρίσεως, τότε ἐγείρεται ἄλλο ζήτημα, ἂν δηλαδὴ ἀρκοῦσιν οἱ πόροι τῆς χώρας πρὸς ὑπέρβασιν διὰ καταλλήλων μέτρων τῶν ὑφισταμένων δυσχερειῶν, ἢ ἂν περιῆλθον τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ ἀποβαίνῃ ἀδύνατος ἡ θεραπεία ἄνευ ζημίας τῆς τιμῆς τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν νομίμων δικαιωμάτων τῶν δανειστῶν αὐτῆς. Αἱ πληροφορίαι αἱ περιεχόμεναι ἐν τῇ ἐπισυναπτομένῃ ἐκθέσει θέλουσι κριθῆ, ὡς ἐλπίζω, ἱκανῶς πλήρεις καὶ ἱκανῶς εὐχάριστοι, ὅπως δικαιολογήσωσι τὴν γνώμην, ὅτι διὰ μὲν τῆς παροχῆς προσωρινῆς βοηθείας εἶναι δυνατὴ ἡ ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τῆς ὑφισταμένης κρίσεως, διὰ δὲ καταλλήλων μέτρων ἡ ἐξασφάλισις ἐν τῷ μέλλοντι τῆς μέχρις ἐσχάτων τακτικῆς ἀναπτύξεως τῶν πόρων τῆς χώρας.» Ἐνῷ λοιπὸν μόλις πρὸ ὀλίγων ἑβδομάδων ὁ εἰδικὸς ἀπεσταλμένος τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς τοιαύτης ἐκθέσεώς του διεβεβαίου, ὅτι προέκειτο περὶ παροδικῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν, τὰς ὁποίας ἠδύνατο κάλλιστα ἡ Ἑλλὰς διὰ καταλλήλων μέτρων νὰ ὑπερβάλῃ, εὑρισκομένη ἄλλως ἐν ἐπαρκείᾳ, ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διεβεβαίου, ὅτι εἶναι ἱκανὴ νὰ ἐκπληρώσῃ πλήρεις καὶ ἀκεραίας τὰς ὑποχρεώσεις της, δὲν θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα ὅλος ὁ κόσμος νὰ μᾶς στιγματίσῃ ὡς δολίους χρεωκόπους, ἐὰν ἡμεῖς αἴφνης ἀνεκρούομεν πρύμναν καὶ διεκηρύττομεν μετὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ «ἐπτωχεύσαμεν δυστυχῶς»; Βεβαίως τοιαύτη ἦτο ἡ ἐνδόμυχος ἐπιθυμία καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τῶν ἀξιοτίμων ἐξ Ἄρτης, ἐκ Μαντινείας καὶ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτῶν. Ἀλλ’ ἡμεῖς, Κύριοι, δὲν ἤλθομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως καλύψωμεν τὰ κέφια τῶν ἀξιοτίμων αὐτῶν κυρίων. Ἤλθομεν, ὅπως καταβάλωμεν τὴν ἐσχάτην ἔντιμον καὶ εἰλικρινῆ προσπάθειαν πρὸς διάσωσιν τῆς τιμῆς τοῦ Κράτους καὶ τοῦ τόπου ἐκ τοῦ αἴσχους καὶ τοῦ ὀνείδους, ὅπερ οὗτοι ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην, ὡς πρωτουργοὶ ἢ συνεργοί, παρεσκεύασαν καὶ δυσανεσχέτουν νῦν, φοβούμενοι μήπως, χάριν τῶν προσπαθειῶν ἡμῶν, ἀποτύχῃ τὸ ἔργον των κατ’ αὐτὴν τὴν τελευταίαν στιγμήν. Καὶ ἡ ἔντιμος, Κύριοι, καὶ εἰλικρινὴς ἡμῶν προσπάθεια ἦτο ἡ ἀρξαμένη διὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, τῆς μόνης ἐναπολειπομένης εἰς ἡμᾶς λύσεως, μετὰ τὸ ὅλως ἀσύστατον καὶ ἀπόβλητον τῶν ἄλλων λύσεων, τῶν ὑποδειχθεισῶν ὑπὸ τῶν προαγορευσάντων. Περὶ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως ἐπεφυλάχθημεν ἐν ἀρχῇ νὰ ὁμιλήσωμεν διὰ μακρῶν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου, τοῦ ἀναγεγραμμένου ἤδη ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει· διότι ἐνομίσαμεν, ὅτι θὰ ἐσέβοντο καὶ οἱ ἄλλοι, ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, τὴν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ληφθεῖσαν ἀπόφασιν, ὅπως μὴ γείνῃ περὶ αὐτοῦ λόγος κατὰ τὴν προκειμένην συζήτησιν.

§54Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδεμία τοιαύτη ἀπόφασις ἐλήφθη.

§55ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐλήφθη κατὰ πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι καὶ αὐτὸς οὗτος, ὑπὸ τὸ πρόσχημα τοῦ ὅτι ἦσαν ἠναγκασμένοι ἐν παρόδῳ μόνον νὰ εἴπωσί τινα καὶ περὶ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, εἶπον περὶ αὐτοῦ ὅ,τι ἦτο καὶ ὅ,τι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἴπωσιν, ὅπως ἀποδείξωσιν, ὅτι, ἐνῷ διὰ τῆς ἁπλῆς ἀρνήσεως τῶν πρὸς τοὺς δανειστάς μας ὑποχρεώσεων θὰ ἐπτωχεύομεν ἁπλῶς, διὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως προέβημεν ἡμεῖς εἰς χρεωκοπίαν, ἢ κατ’ ἄλλους εἰς δολίαν χρεωκοπίαν. Τὴν χρεωκοπίαν, καὶ δὴ τὴν δολίαν, ἐν τῷ δανείῳ τῆς κεφαλαιώσεως ἐξῆραν παραδόξως πως οἱ γνωστοὶ ἀπόστολοι καὶ κήρυκες τῆς χρεωκοπίας τῆς Ἑλλάδος, οἱ ἔντιμοι ἐκ Μαντινείας καὶ ἐξ Ἄρτης Βουλευταὶ, καὶ τοῦτο ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸ ἰδικόν των σύστημα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον αὐτοὶ ἐννοοῦσιν ὅτι δυνάμεθα κάλλιστα νὰ εἴπωμεν πρὸς τοὺς δανειστάς μας: «δὲν σᾶς πληρόνομεν τίποτε, Κύριοι· ἔχετε ὑπομονὴν, ἕως οὗ ἴδωμεν, τί χρειαζόμεθα ἡμεῖς ἐκ τῶν ἐσόδων μας, καὶ τότε, ἐὰν περισσεύσῃ τι, δίδομεν καὶ εἰς σᾶς.»

§56Σ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν λέγει αὐτὸ ὁ κ. Καραπάνος.

§57ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ οὕτως ἀντελήφθην. Καὶ τὸ σύστημα τοῦτο—ὁ Θεὸς νὰ τὸ κάμῃ σύστημα—θεωροῦσιν οἱ περὶ ὧν ὁ λόγος Κύριοι ὡς τὸ μόνον ἔντιμον διὰ τὴν Ἑλλάδα. Δὲν ἀναγνωρίζουσιν ὑπ’ αὐτὸ ὄχι μόνον χρεωκοπίαν, ἀλλ’ οὐδ’ ἴχνος πτωχεύσεως, ἐνασμενίζουσι δὲ νὰ τὸ ἀποκαλῶσι συμβιβασμὸν, καίτοι γινώσκοντες, ὁ ἕτερος ἰδίᾳ ἐξ αὐτῶν, ὁ γηραιὸς νομομαθὴς, ὅτι, ὅπως προέλθῃ τις εἰς συμβιβασμὸν τοιοῦτον, οἷον αὐτοὶ ἐννοοῦσι, πρέπει προηγουμένως νὰ ἀναστείλῃ τὰς πληρωμάς του καὶ κατ’ ἀκολουθίαν νὰ διέλθῃ διὰ τοῦ σταδίου τῆς πτωχεύσεως, ἢ τῆς χρεωκοπίας, ὡς λέγεται συνήθως ἐπὶ τῶν Κρατῶν. Εὐτυχῶς, Κύριοι, διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἡ πτώχευσις καὶ χρεωκοπία τοῦ Κράτους ἦτο ἄγνωστος μέχρι τοῦδε παρ’ ἡμῖν. Διὰ τοῦτο, ὅπως τὸ πρᾶγμα καταστήσω ὑμῖν καταληπτότερον, θὰ προσφύγω εἰς ἓν παράδειγμα, ἐκ τοῦ κατ’ ἰδίαν βίου εἰλημμένον. Ἔχετε ἕνα ὀφειλέτην, ὅστις ἕνεκα κακῆς διαχειρίσεως τῆς περιουσίας του περιΐσταται αἴφνης εἰς ἀνικανότητα, ἵνα πληρώσῃ ἐμπροθέσμως καὶ τοῖς μετρητοῖς τοὺς τόκους, ἀποφασίζων δὲ αἴφνης νὰ μεταβάλῃ βίον καὶ νὰ καταβάλῃ τὴν τελευταίαν ἔντιμον καὶ εἰλικρινῆ προσπάθειαν πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν του, ἀναγκάζεται ἐπί τινα χρόνον νὰ κεφαλαιώσῃ τοὺς τόκους του διὰ νέου συμβολαίου, παρέχων πᾶσαν δυνατὴν ἀσφάλειαν εἰς τοὺς δανειστάς του, ἕως οὗ δυνηθῇ νὰ βάλῃ εἰς τάξιν τὰ οἰκονομικά του καὶ ἀναλάβῃ τὰς πληρωμάς του τοῖς μετρητοῖς. Ἔχετε ἀφ’ ἑτέρου ὀφειλέτην, ὅστις, περιιστάμενος αἴφνης εἰς ἀνικανότητα πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, ἀρνεῖται νὰ πληρώσῃ τι πρὸς τοὺς ὀφειλέτας του, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ λέγει πρὸς αὐτοὺς μὲ ἀληθῆ κυνισμὸν: «Κύριοι, ὅσα σᾶς ’πῆρα, εἶναι καλὰ ’παρμένα· ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἀρνοῦμαι νὰ ἐκπληρώσω τὰς ὁποίας ἔχω ἀναλάβει πρὸς ὑμᾶς ὑποχρεώσεις. Ἐπειδὴ δὲ δὲν ἐννοῶ νὰ ὑποβληθῶ πλέον εἰς κἀνένα περιορισμὸν, ἀπεφάσισα ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς νὰ κρατῶ ἐκ τῶν εἰσοδημάτων μου διὰ λογαριασμόν μου ὅ,τι μοῦ χρειάζεται, ἵνα ζῶ ἀνέτως, καὶ ὅ,τι μοῦ περισσεύσῃ τὸ ἀφίνω διὰ σᾶς». Ἐὰν σεῖς, Κύριοι, ἦσθε δανεισταὶ καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου, τί θὰ ἐλέγετε περὶ αὐτῶν; Βεβαίως θὰ ἐπεδοκιμάζετε τὴν πρᾶξιν τοῦ πρώτου καὶ θὰ τὸν ὑπεβοηθεῖτε, κατὰ τὸ δυνατὸν, ὅπως ἐξέλθῃ ἐκ τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν, εἰς ἃς ἐνέπεσεν, ἐνῷ τὸν ἄλλον θὰ ἐσπεύδετε εἰς τὸν κ. Κωνσταντόπουλον, ἐὰν οὗτος ἦτο ἀκόμη Εἰσαγγελεύς, ἵνα τὸν καταγγείλητε ὡς δόλιον χρεωκόπον, καὶ θ’ ἀπητεῖτε τὴν ποινικὴν αὐτοῦ καταδίωξιν. Παρομοία ὅλως εἶναι καὶ ἡ προκειμένη περίπτωσις. Ἔχετε ἀφ’ ἑνὸς τοὺς κ. κ. Τρικούπην, Δηλιγιάννην, Κωνσταντόπουλον καὶ Καραπάνον, οἱ ὁποῖοι σᾶς λέγουν: «Ἄς φωνάζουν οἱ κουτοφράγκοι, ὅτι τοὺς ἐφάγαμεν τὰ χρήματα· καὶ μέχρι τῆς χθὲς ἀκόμη προσεπαθοῦμεν νὰ τοὺς γελάσωμεν καὶ νὰ τοὺς φᾶμε καὶ ἄλλα, χωρὶς ὅμως δυστυχῶς νὰ τὸ κατορθώσωμεν. Τώρα ὅσα τοὺς ἐπήραμεν, εἶναι καλὰ ’παρμένα καὶ ἀπὸ ’δῶ καὶ ’μπρὸς ἂς φροντίσωμεν νὰ περνᾶμε ἡμεῖς καλὰ, καὶ ἄν μᾶς περισσεύσῃ τίποτε, δίδομεν καὶ εἰς αὐτούς». Ἔχετε ἀφ’ ἑτέρου ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἐν ὅλῃ τῇ εἰλικρινείᾳ σᾶς λέγομεν: «Κακῶς αὐτοὶ οἱ Κύριοι ἐγέλασαν τὸν ξένον κόσμον καὶ ἐπῆραν τὰ χρήματά του καὶ τὰ ἠσώτευσαν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὅ,τι ἔκαμαν τὸ ἔκαμαν ὡς ἐντολοδόχοι μας, ἔχομεν τώρα καθῆκον ἡμεῖς, ἵνα καταβάλωμεν πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως διασώσωμεν τοὐλάχιστον, ὅσον εἶναι τοῦτο δυνατὸν ἀκόμη, τὴν τιμήν μας. Πρὸς τοῦτο καλὸν νομίζομεν νὰ κεφαλαιώσωμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὺς τόκους, τοὺς ὁποίους δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ πληρώσωμεν, δι’ ἑνὸς δανείου, παρέχοντος πᾶσαν δυνατὴν ἀσφάλειαν καὶ ἐγγύησιν πρὸς τοὺς δανειστάς μας, ἕως οὗ βάλωμεν εἰς τάξιν πάλιν τὰ οἰκονομικά μας καὶ ἴδωμεν ποῦ εὑρισκόμεθα. Ἐν τῷ μεταξὺ ἀδύνατον καὶ αὐτοὶ οἱ δανεισταί μας, ἀπέναντι αὐτῆς τῆς εἰλικρινοῦς καὶ ἐντίμου προσπαθείας μας, νὰ μὴ καμφθῶσι καὶ ἐπέλθωσι καὶ αὐτοὶ ἐπίκουροι εἰς τὸ ἐπανορθωτικόν μας τοῦτο ἔργον». Ἐὰν, Κύριοι, ἔχητε συνείδησιν τοῦ δικαίου καὶ τιμὴν ἐπάνω σας, —καὶ ἔχετε βεβαίως, —ἀδύνατον νὰ μὴ ἀποδοκιμάσητε τοὺς ἄλλους καὶ νὰ ἐπιδοκιμάσητε ἡμᾶς. Πλὴν ἴσως ἐκεῖνοι ἀντείπωσιν, ὅτι τοιουτοτρόπως δὲν πληρόνομέν τι ἐξ ἰδίων πρὸς τοὺς δανειστάς μας, ἀλλ’ ἀναγκάζομεν αὐτοὺς νὰ μᾶς δανείσωσιν ὅ,τι ὀφείλομεν νὰ πληρώσωμεν πρὸς αὐτούς. Δὲν εἶναι τοῦτο ὁπωσδήποτε περικοπὴ τῶν δικαιωμάτων των; Τοῦτο οὐδ’ ἡμεῖς ἀρνούμεθα· ἀλλὰ τίς εὐθύνεται δι’ αὐτὸ κυρίως; Δὲν εὐθύνονται αὐτοὶ, αἵτινες διὰ τῆς ἀσυνέτου διαχειρίσεώς των ἐξέθεσαν εἰς τοιοῦτον σημεῖον τὸ Κράτος; Τί δὲ ἔκαμναν καὶ αὐτοὶ ἀπὸ δεκαετίας ἤδη; πότε ἐπλήρωσαν ἐκ πόρων τοῦ Κράτους; δὲν ἐδανείζοντο πάντοτε, ὅπως πληρώνωσι τόκους καὶ χρεωλύσια; Ἡ μόνη διαφορὰ μεταξὺ αὐτῶν καὶ ἡμῶν εἶναι, ὅτι, ἐνῷ αὐτοὶ ἐξηπάτων πάντοτε τοὺς δανειστὰς καὶ ὑπὸ τὸ πρόσχημα ἀνορθώσεως τῶν οἰκονομικῶν ἐδανείζοντο κατ’ ἔτος οὐ μόνον τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια, ἀλλὰ καὶ ἄλλα ποσὰ πρὸς κάλυψιν τῶν ἐλλειμμάτων τῆς διαχειρίσεώς των, καὶ δὴ ὑπὸ ὄρους ἐπαχθεστάτους διὰ τὸ Κράτος καὶ ἐν ἐκδόσει κατὰ 30 καὶ 40 ὑπὸ τὸ ἄρτιον, τὸ δάνειον ἡμῶν ἐγένετο εἰς τὸ ἄρτιον καὶ ἐγένετο ἐν ὅλῃ τῇ εἰλικρινείᾳ, ὅπως δηλαδὴ δι’ αὐτοῦ πληρώσωμεν τόκους καὶ χρεωλύσια καὶ ἐπουλώσωμεν τὰς ὑπ’ αὐτῶν ἀνοιχθείσας πληγάς. Ἀλλ’ ἐπιφέρουσιν οἱ κατήγοροι τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως: καὶ πῶς δύναται νὰ θεωρηθῇ τοῦτο δάνειον, ἀφοῦ τὸ Κράτος δὲν ἔλαβε τὸ προϊόν του τοῖς μετρητοῖς; Τὰ δημόσια δάνεια, Κύριοι, τὴν σήμερον δὲν γίνονται, εἰμὴ δι’ ὁμολογιῶν, αἵτινες ἀντιπροσωπεύουσιν ἀξίας, δυναμένας ν’ ἀνταλλαγῶσι πρὸς ἄλλας ἀξίας, εἴτε τοῖς μετρητοῖς, εἴτε καὶ εἰς τίτλους. Τὸ πρῶτον συμβαίνει πάντοτε ἐπὶ τῶν νέων δανείων· τὸ ἄλλο συμβαίνει συνήθως ἐπὶ τῆς μετατροπῆς τῶν ἤδη ὑφισταμένων χρεῶν τοῦ Δημοσίου. Καὶ δὲν μᾶς λέγουσιν αὐτοί, πόσα δάνεια συνωμολόγησαν ἀπὸ ἐτῶν ἤδη τοῖς μετρητοῖς; Πόσα λ. χ. εἰσέπραξαν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135,000,000 φράγκων; πόσα ἐκ τοῦ δανείου τῶν 1,500,000 λιρῶν στερλινῶν; πόσα ἐκ τοῦ δανείου τῶν 125,000,000 φράγκων; πόσα θὰ εἰσέπραττον καὶ ἐκ τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον τελευταῖον διεπραγματεύθησαν ἐν Λονδίνῳ καὶ δι’ ὃ δὲν ἐδίστασαν ν’ ἀποδεχθῶσι καὶ τὸν ξενικὸν ἔλεγχον ἐν Ἑλλάδι; Ἐκ τῶν ἄλλων ἐλάχιστα ποσά, τῶν λοιπῶν ὁμολογιῶν ἀνταλλαγεισῶν πρὸς ἄλλους τίτλους, ὅπως καὶ ἐπὶ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως αἱ ἤδη ἐκδοθεῖσαι ὁμολογίαι ἀντηλλάγησαν πρὸς τοὺς τίτλους τῶν τοκομεριδίων καὶ χρεωλυσίων ὡρισμένων δανείων· ἐκ δὲ τοῦ ἀποτυχόντος δανείου οὐδ’ ὀβολὸν θὰ εἰσέπραττον, καθόσον ὁλόκληρον τὸ προϊόν αὐτοῦ ἦτο προωρισμένον πρὸς πληρωμὴν τοκοχρεωλυσίων. Πλὴν ἠθέλησαν, Κύριοι, τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως νὰ προσβάλωσι καὶ ὡς ἄκυρον, ὡς δῆθεν μὴ στηριζόμενον εἰς νόμον τινά, καὶ τὸ προσέβαλον ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ἀκριβῶς οἱ συνήγοροι τοῦ ἀποτυχόντος ἐν Λονδίνῳ δανείου. Ἄν ὅμως ὑπάρχῃ κοινόν τι μεταξὺ τῶν δύο δανείων, τοῦτο εἶναι ἡ κοινὴ βάσις, ἣν ἔχουσιν αὐτὰ, ἑδραζόμενα ἐπὶ τῶν αὐτῶν νόμων, ἤτοι ἐπὶ τοῦ νόμου ͵ΒΞΖʹ τῆς 31 Ἰουλίου 1892, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸν νόμον ͵ΒΡΙΕʹ τῆς 22 Δεκεμβρίου 1892. Ἀλλ’ ὁ ͵ΒΞΖʹ νόμος ἐπιγράφεται, «περὶ μεταῤῥυθμίσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ δανείων νόμων ᾼΨ’, ᾼΨΠΑ’ τοῦ 1889 καὶ ᾼϠΜΔ’ τοῦ 1891». Καὶ ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἐξετάσωσι κατὰ ταῦτα, κατὰ πόσον τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως συμβιβάζεται πρὸς τὸν νόμον ͵ΒΞΖʹ, τὸν μεταῤῥυθμίζοντα τοὺς νόμους τούτους, οὐδὲν ἧττον αὐτοὶ ἔλαβον ἀνὰ χεῖρας τὸν νόμον ᾼΨ’, καθ’ ὃν ἐπιτρέπεται «ἡ ἄνευ εἰδικῶν ἐγγυήσεων συνομολόγησις δανείων τοῦ Κράτους παγίων, ἤτοι χρεωλυσίου, τὸ δὲ προϊόν τῶν δανείων τούτων προορίζεται ἀποκλειστικῶς εἰς ἀπόσβεσιν προγενεστέρων δανείων ἢ ἐξαγορὰν ὁμολογιῶν τῶν δανείων τούτων ἐπὶ τιμῇ μέχρι τοῦ ἀρτίου τοῦ ὀνοματικοῦ κεφαλαίου», ἔλαβον ἀνὰ χεῖρας τὸν νόμον ᾼΨΠΑ’, καθ’ ὃν «ἐπιτρέπεται ἡ ἄνευ εἰδικῶν ἐγγυήσεων συνομολόγησις προσωρινῶν δανείων τοῦ Κράτους καὶ παγίων, ἤτοι ἄνευ χρεωλυσίου»· ἔλαβον ἀνὰ χεῖρας τὸν νόμον ᾼϠΜΔ’, καθ’ ὃν πάντα τὰ δάνεια τὰ προωρισμένα διὰ διάφορα δημόσια ἔργα συνενοῦνται εἰς ἓν μέγα δάνειον, μέλλον νὰ ἐξυπηρετήσῃ καὶ τὰ ἔργα ταῦτα, καὶ ἠρώτησαν ἐν ἁγίᾳ ἁπλότητι: «τί κοινὸν ὑπάρχει μεταξὺ τῶν δανείων τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος νόμων καὶ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως;» Ἀλλ’ ὦ ἀγαθοί, τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως ἐρείδεται εἰς τὸν νόμον ͵ΒΞΖʹ, καὶ δὴ καθ’ ὅσον οὗτος μεταῤῥυθμίζει τοὺς νόμους, οὓς ὑμεῖς ἐπικαλεῖσθε. Πῶς λοιπὸν δύνασθε νῦν νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τοὺς νόμους αὐτοὺς ἀσχέτως ὅλως πρὸς τὸν νόμον ͵ΒΞΖʹ; ποῦ ἐξεμάθετε αὐτὴν τὴν καλὴν πίστιν εἰς τὰς συζητήσεις σας; Κατὰ τὸν νόμον, Κύριοι, ͵ΒΞΖʹ ἐπετράπη, ἵνα τὰ δάνεια «συνομολογῶνται ἐπὶ ἐγγυήσει προσόδων τοῦ Δημοσίου καὶ ἐπὶ χρεωλυσίῳ» (ἄρθρον 1), ὡς τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως’ ἐπετράπη, ἵνα αὐτὰ συνομολογῶνται «εἰς ἀπόσβεσιν δανείων, συνωμολογημένων μετὰ τῶν προνομιούχων Τραπεζῶν ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ» (ἄρθρον 2), ὡς γίνεται καὶ διὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως· ἐπετράπη ἵνα «διὰ Β. Διαταγμάτων, ἐκδιδομένων τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, κανονίζωνται, ἐφ’ ὅσον διὰ τῶν προβλεπόντων αὐτὰ εἰδικῶν νόμων δὲν ὡρίσθησαν, τῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ 1 τοῦ παρόντος νόμου ἀναφερομένων δανείων ὁ ὅρος τοῦ τόκου καὶ τοῦ χρεωλύτρου, ἡ διαφορὰ τοῦ πραγματικοῦ καὶ τοῦ ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου, ὁ χρόνος καὶ ὁ τόπος τῆς πληρωμῆς αὐτῶν, ὁ χρόνος καὶ ὁ τόπος τῆς καταβολῆς τοῦ δανείου, αἱ τυχὸν ἀπαιτουμέναι προμήθειαι καὶ ἀτέλειαι, ὁ τύπος τῶν ὁμολογιῶν καὶ τὰ διὰ τὴν ἔκδοσιν ἀναγκαῖα ἔξοδα, αἱ εἰς εἰδικὴν ἐγγύησιν καὶ ὑπηρεσίαν αὐτῶν ὁρισθησόμεναι δημόσιαι πρόσοδοι καὶ ὁ τρόπος τῆς διαχειρίσεως τούτων καὶ τῆς πραγματοποιήσεως τῆς ἐγγυήσεως, τὸ ποσὸν τῆς μειώσεως τοῦ ἀνωτάτου ὅρου κυκλοφορίας τῶν τραπεζικῶν γραμματίων κατὰ τὸ ἀνωτέρω ἄρθρον 2 .... ὡς καὶ πᾶσα ἄλλη λεπτομέρεια, ἀφορῶσα εἰς τὴν συνομολόγησιν, τὴν ἔκδοσιν καὶ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου» (ἄρθρον 3), ὡς ἐγένετο τοῦτο καὶ διὰ τοῦ διατάγματος τῆς 30 Μαΐου. Δὲν ἠρκέσθησαν ὅμως εἰς τὸ παράνομον καὶ ἄκυρον μόνον, ἀλλὰ προέβησαν καὶ ἔτι περαιτέρω, καὶ προσέβαλον τὸ διάταγμα τῆς 30 Μαΐου καὶ ὡς ἀντισυνταγματικόν· διατί; διότι κατὰ τὸ ἄρθρον 12 αὐτοῦ ἀθετοῦνται αἱ συμβάσεις καὶ οἱ κυροῦντες ταύτας νόμοι περὶ τῶν τόκων τῶν δανείων τῶν ἐτῶν 1881, 1884, 1889 καὶ 1890, ἀντὶ τῆς εἰς χρυσὸν καὶ τοῖς μετρητοῖς πληρωμῆς τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων καὶ τῶν ἐξαργυρουμένων ὁμολογιῶν αὐτῶν ἐπιτρεπομένης τῆς δι’ ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως ἐξοφλήσεώς των. Ἐδῶ πλέον εὑρίσκονται εἰς τὸ στοιχεῖόν των, καὶ ἐπικαλοῦνται ἐν ἀγανακτήσει πολλῇ τὸ Σύνταγμα καὶ τὰς ἐλευθερίας, αὐτοὶ οἱ οὐδέποτε οὔτε ταύτας οὔτ’ ἐκεῖνο σεβασθέντες. Ἀλλὰ δὲν παρέβητε σεῖς ἤδη, οἱ κατηγοροῦντες ἡμᾶς, καὶ νόμους καὶ συμβάσεις περὶ δανείων; Δὲν παρέβητε αὐτάς, ὅτε διεθέτετε καταχρηστικῶς τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Δημοσίου, ἐναντίον τῶν σχετικῶν διατάξεων, καθ’ ἃς τὸ προϊὸν αὐτοῦ ἦτο προωρισμένον διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος σιδηροδρόμου, ὅστις μάλιστα καθίστατο ὑπέγγυος διὰ τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ; Δὲν ἠθετήσατε ὑμεῖς καὶ νόμους καὶ συμβάσεις περὶ δανείων, ὅτε ὑπεξῃρεῖτε τὰς δι’ αὐτὰ προωρισμένας ὑπεγγύους προσόδους καὶ δὲν ἀφίνετε νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὰ ταμεῖα τῶν δι’ αὐτὰς ὡρισμένων Τραπεζῶν; Καὶ μήπως ἐσφετερίσθημεν ἡμεῖς οὕτως, ὡς ἐν ἐπιγνώσει τοῦ ψεύδους τοῦ ἰσχυρισμοῦ σας λέγετε, δικαιώματα νομοθετικῆς ἐξουσίας; Ἀλλὰ πρὸς τί τότε ἡ βʹ παράγραφος τοῦ 15 ἄρθρου τοῦ διατάγματος, καθ’ ἣν ἐπεφυλάχθη εἰς τὴν νομοθετικὴν κύρωσιν τῆς Βουλῆς ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 12, ἧς μὴ ἐπιτευχθείσης, «ἡ Κυβέρνησις θέλει ἀποσύρει τὰς δυνάμει τοῦ εἰρημένου ἄρθρου ἐκδοθείσας ὁμολογίας, ἐν ᾗ περιπτώσει οἱ κάτοχοι τῶν ὁμολογιῶν τῶν ἐν ἀρχῇ τοῦ παρόντος ἄρθρου μνημονευομένων δανείων δὲν ἤθελον δεχθῆ τὰς ὁμολογίας ἐκείνας εἰς πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων καὶ τῶν κληρωθησομένων πρὸς ἀπόσβεσιν ὁμολογιῶν;» Πλὴν τὸ ἀστειότατον πάντων εἶναι, ὅτι τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως κατηγγέλθη ὡς κερδοσκοπικόν, ἐξ οὗ οἱ συμβαλλόμενοι «Ἑβραῖοι τοκογλύφοι», κατὰ τὴν εὔφημον ἔκφρασιν τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, ἀπεκόμισαν κέρδη μυθώδη, ἢ ἑκατομμύρια πολλά, κατὰ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας Βουλευτήν. Ἀλλ’ ὁ κ. Κωνσταντόπουλος δὲν ἔχει βεβαίως ἔννοιαν τῶν ἑκατομμυρίων· διότι, ἐὰν εἶχεν ἔννοιάν τινα αὐτῶν, δὲν θὰ συνωμολόγει μὲ τόσον ἐλαφρὰν τὴν συνείδησιν τὸ ὄντως χρεωκοπικὸν δάνειον τῶν 16,500,000, καθ’ ὃ λαβὼν πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλυσίων μόλις 10,908,900, ἀνεγνώρισε χρέος τοῦ Δημοσίου ἐκ 16,500,000 φράγκων, δηλαδὴ ἄφησε κέρδος εἰς τοὺς συμβληθέντας τὸ ἓν τρίτον περίπου δανείου χρεωλυτικοῦ, δανείου ἐξοφληθησομένου ἐντὸς 25 ἐτῶν! Πρὸ παντὸς δὲν θὰ εἶχε τὸ θάῤῥος νῦν νὰ κατηγορήσῃ δάνειον ἐκδοθὲν εἰς τὸ ἄρτιον, ὡς τὸ τῆς κεφαλαιώσεως. Πρὸς τὸν κ. Καλογερόπουλον ὅμως θὰ συνίστων, ἐὰν θέλῃ νὰ μάθῃ, τίνες οἱ «Ἑβραῖοι τοκογλύφοι», οἱ συνομολογήσαντες τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, νὰ λάβῃ τὰς δεούσας πληροφορίας περὶ αὐτῶν παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ του κ. Τρικούπη. Οὗτος θὰ τῷ ἔλεγεν, ὅτι οἱ συμβληθέντες εἶναι οἱ κύριοι Hambro καὶ Υἱὸς, ἡ Τράπεζα Κ/πόλεως καὶ ἡ Ἐθνικὴ ἡμῶν Τράπεζα. Πρὸς πάντας τούτους συνεβλήθη πολλάκις καὶ ὁ κ. Τρικούπης, μὲ μόνην τὴν διαφοράν, ὅτι, καθ’ ὃν χρόνον συνεβάλλετο αὐτὸς, ἄφινε νὰ πραγματοποιῶσι τῳόντι κέρδη, ἐν ᾧ νῦν μόνον ζημίας ἔσχον αὐτοί. Ἀκούσατε, Κύριοι, εἰς ὁποίαν ζημίαν περιορίζονται τὰ δῆθεν μυθώδη κέρδη τοῦ Hambro ἐκ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Ἐξεδόθησαν ὁμολογίαι ὀνοματικῆς ἀξίας 9,000,000, ἐξ ὧν ἐδικαιοῦτο ὁ Hambro νὰ λάβῃ προμήθειαν 1 καὶ ⅝%, ἤτοι φρ. 146,250, ἀλλὰ ταῦτα εἰς ὁμολογίας τοῦ νέου δανείου, ἀποτιμηθείσας πρὸς 67%. Ἑπομένως ἡ πραγματικὴ ἀξία τῶν διὰ προμήθειαν ληφθεισῶν παρὰ τοῦ Hambro ὁμολογιῶν ἐπὶ τῇ σημερινῇ τιμῇ αὐτῶν πρὸς 38 ἐκπροσωπεῖ ἀξίαν πραγματικὴν φρ. 92,948, ἀπέναντι τῆς ὁποίας κατέβαλε πάντα τὰ ἔξοδα τῆς ἐκδόσεως τοῦ δανείου, ἀποτιμώμενα εἰς ⅝%, ἤτοι φρ. 35,200. Ἑπομένως ὑπολείπεται καθαρὸν κέρδος ἐκ τῶν φρ. 92,948, ἀφαιρέσει τῶν 35,200, μόλις ἐκ φρ. 57,748. Κατὰ τὴν σύμβασιν, δι’ ἧς ὑπεχρεώθη ὁ Hambro ν’ ἀγοράσῃ ὁμολογίας μέχρις 125,000 λιρῶν ὀνοματικοῦ κεφαλαίου πρὸς 65%, ἔλαβεν ἀντὶ ἀμοιβῆς 5%, ἤτοι λίρ. στερλ. 6,150 = φρ. 156,250. Ἀλλ’ αἱ ὁμολογίαι αὗται τῶν 125,000 λιρῶν ἀπὸ τῆς τιμῆς τῶν 65, εἰς ἣν τὰς ἠγόρασεν, ἐξέπεσαν εἰς τὴν τιμὴν τῶν 38. Ἄρα ὑπέστη τὴν ζημίαν τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς τῆς ἀγορᾶς τῶν 65 πρὸς τὴν τῆς τρεχούσης ἀξίας αὐτῶν τῶν 38, ἴσην πρὸς λίρ. στερλ. 33,750, ἤτοι φρ. 843,750. Ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου, ἐκπιπτομένης τῆς προμηθείας ἐκ 57,748 καὶ τῆς ἀμοιβῆς ἐξ 156,250, ὑπολείπεται καθαρὰ ζημία εἰς τὸν Hambro ἐξ 629,752 φρ. Ἀνάλογος ὑπῆρξε καὶ ἡ ζημία τῆς Ἐθνικῆς καὶ τῆς Τραπέζης Κωνσταντινουπόλεως ἐκ τῆς ἀμοιβῆς πρὸς 5%, ἣν ἔλαβον καὶ αὐταὶ διὰ τὴν ἀγορὰν ὁμολογιῶν ἀξίας 95,000 λιρῶν στερλινῶν. Ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι ὁμολογουμένως εἷς τῶν διαπρεπῶν δικηγόρων τῆς πρωτευούσης, διακρινόμενος ἰδίᾳ ὡς ποινικολόγος καὶ διεξάγων συνήθως εὐδοκίμως λίαν τὴν ὑπεράσπισιν διασήμων ἐγκληματιῶν πρὸ τοῦ Κακουργιοδικείου. Δὲν ἠξεύρω, ἐὰν διὰ τὴν εἰδικότητα αὐτοῦ ταύτην ἐκρίθη ὁ ἁρμοδιώτατος, ἵνα συνηγορήσῃ καὶ ἐνώπιόν σας ὑπὲρ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ προΐσταται καί τινος πιστωτικοῦ ἱδρύματος ἐνταῦθα, ὡς διοικητικὸς αὐτοῦ σύμβουλος, τὸν διαβεβαιῶ, ὅτι δὲν θὰ ὀρθοποδήσῃ ποτὲ τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος ἵδρυμα, ἐὰν καὶ ἐπ’ αὐτοῦ οὕτως ὑπολογίζῃ τὰ κέρδη, ὡς ἐπὶ τοῦ Hambro, τῆς Ἐθνικῆς καὶ τῆς Τραπέζης Κωνσταντινουπόλεως. Ἀκούσατε νῦν, Κύριοι, τί ἐκέρδησαν καὶ οἱ συμβαλλόμενοι πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν. Θὰ ἦτο βεβαίως ἐργῶδες πάνυ ν’ ἀφηγηθῶ πρὸς ὑμᾶς τὰ καθέκαστα πάντων τῶν ὑπ’ αὐτοῦ συνομολογηθέντων δανείων. Διὰ τοῦτο θὰ ἐνδιατρίψω ἰδιαιτέρως εἰς ἓν μόνον δάνειον, εἰς τὸ τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ἐξ αὐτοῦ δὲ θὰ ἐννοήσητε, τί ἔχει συμβῆ καὶ μὲ τὰ ἄλλα. Τὸ δάνειον τῶν 170,000,000 εἶχε διαιρεθῆ εἰς 342,000 ὁμολογίας, ὧν ἐλαχίστη τιμὴ ὡρίσθη ἐν τῇ συμβάσει 342½ φρ. Εἰς αὐτὴν τὴν τιμὴν ἀνέλαβε τὸ συνδικάτον 110,000 ὁμολογίας τοῦ δανείου καὶ ἐδάνεισεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν 35,000,000 φρ. πρὸς 7% τόκον καὶ ½% προμήθειαν καθ’ ἑξαμηνίαν ἐπὶ ἐνεχύρῳ 140,000 ὁμολογιῶν. Δι’ ἔξοδα ἐγγραφῆς καὶ εἰς ἀποζημίωσιν ἔλαβε τὸ συνδικάτον φρ. 2,300,000, ἐπὶ πλέον δὲ τὰ ἔξοδα τῆς ἐκδόσεως τῶν τίτλων καὶ τοῦ χαρτοσήμου. Ἡ ὅλη πραγματοποίησις τοῦ δανείου ἦτο ἀληθὴς κυκεὼν, ὡς δύναται νὰ σᾶς πείσῃ ἁπλῆ ἀνάγνωσις τῶν σχετικῶν συμβάσεων. Ὁμολογίαι αὐτοῦ ἐπραγματοποιήθησαν αἱ ἑξῆς: 110,000 πρὸς 342½ φράγκα, 6,000 πρὸς 330, 6,000 πρὸς 313, 9,500 πρὸς 310, 33,000 πρὸς 305, 23,500 πρὸς 300. Ἐν ὅλῳ ἐπραγματοποιήθησαν 213,000 ὁμολογίαι κατὰ μέσον ὅρον πρὸς 325 φρ. Ἐπὶ τῶν πρώτων 110,000 ὁμολογιῶν ἐδόθη jouissance τόκου 3 μηνῶν ἐκ φρ. 690,000. Ἡ διαφορὰ τῆς ἐκδόσεως πρὸς 30 φρ. συνεποσώθη εἰς φρ. 3,300,000. Ἐπὶ τῶν ἐπιλοίπων 103,000 ἡ διαφορὰ πρὸς 20 φρ. συνεποσώθη εἰς φρ. 2,060,000, εἰς ἃ προστιθεμένων τῶν ἐξόδων ἐγγραφῆς, ἀποζημιώσεως κλπ. ἐκ φρ. 2,300,000, ἔχομεν ἐν ὅλῳ κέρδος ἐκ φρ. 8,350,000, ἅτινα ἐκαρπώθησαν τότε οἱ συμβληθέντες πρὸς τὸν κ. Τρικούπην. Ὡς πρὸς τὸ δάνειον τῶν 135 ἑκατομμυρίων, ἀρκεῖ νὰ σᾶς ἀναφέρω τὰ πολυθρύλητα θωρηκτὰ, ἅτινα ἐστοίχισαν τὸ διπλάσιον τῆς ἀξίας των εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τοῦ ἡμίσεως τοῦ τιμήματός των ἐναπολειφθέντος ὡς κέρδους εἰς τοὺς συνομολογήσαντας τὸ δάνειον. Ὡς πρὸς τὸ δάνειον τῶν 125,000,000 παρατηρῶ μόνον, ὅτι αἱ ὁμολογίαι τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, συλλεγεῖσαι εἰς τιμὰς πολὺ κάτω τοῦ ἀρτίου, ἀντηλλάγησαν εἰς τὸ ἄρτιον, ἀποκομίσασαι πολλῶν ἑκατομμυρίων κέρδη εἰς τοὺς συμβληθέντας τότε μετὰ τοῦ κυρίου Τρικούπη. Τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν συνωμολογήθη ὑπὸ τοῦ οἴκου Gibbs εἰς τὰ 70 περίπου, ἀποδόσαν ἐν ὅλῳ 16,800,000, μετ’ ὀλίγους δὲ μῆνας ἀντηλλάγη εἰς τὸ ἄρτιον πρὸς ὁμολογίας τοῦ δανείου τῶν 125,000,000, ἀποκομίσαν εἰς τὸν Gibbs κέρδος ἐξ 7,200,000 φρ. Καὶ μετὰ τοιαῦτα τοκογλυφικὰ τῳόντι δάνεια, ἅτινα τόσα ἑκατομμύρια κέρδη ἄφιναν εἰς τοὺς συνομολογοῦντας αὐτὰ, ἔρχονται τώρα οἱ πρωτεργάται αὐτῶν καὶ ζητοῦσι νὰ διαβάλωσιν ὡς τοκογλυφικὸν τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, ὅπερ μόνον ζημίας ἀπέφερεν εἰς τοὺς συμβληθέντας μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ἡμῶν. Εἶχον δὲ τὸ θάῤῥος, μεθ’ ὅλα ταῦτα, νὰ ὁμιλήσωσι καὶ περὶ κακοήθους δῆθεν συνδικάτου, τὸ ὁποῖον συνέστη παρὰ τὸν νόμον, χάριν ἀθεμίτου κέρδους. Καὶ ποῦ ἀνεκάλυψαν τὰ ἴχνη αὐτοῦ τοῦ συνδικάτου; Ἐν τούτῳ Κύριοι, ὅτι ὁ Hambro, ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα καὶ ἡ Τράπεζα Κωνσταντινουπόλεως ἀνέλαβον ferme ὁμολογίας ἀξίας 220,000 λιρ. στερλινῶν, ἤτοι φρ. χρ. 5,500,000, ὑποχρεωθέντες ὅπως ἀγοράσωσιν ὁμολογίας μέχρι τοῦ ποσοῦ τούτου, ἐπὶ προμηθείᾳ 5%, ἐξ ἧς προμηθείας εἴδετε πρότερον, ἐὰν κέρδος ἢ ζημία ἐξεκαθάρισεν ὑπὲρ τῶν συμβληθέντων. Ἡ σχετικὴ σύμβασις ἐκυρώθη διὰ διατάγματος καὶ ἐδημοσιεύθη, ἑπομένως οὐδένα φέρει ἀπόκρυφον χαρακτῆρα. Ἐρωτῶ νῦν, ποῦ τὸ ἀθέμιτον τοιαύτης πράξεως, δι’ ἣν μάλιστά τινες, συγχέοντες τὸ πρᾶγμα πρὸς γνωστά τινα εἰς αὐτοὺς συνδικάτα, ἠξίωσαν νὰ καταδιωχθῶσι ποινικῶς οἱ συμβληθέντες;

§58ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ὁ κ. Καραπάνος ἤθελε νὰ στείλῃ τὸν κ. Καλλιγᾶν εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον! (θόρυβος).

§59ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. ... (θόρυβος).

§60ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μὴ διακόπτετε! Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω νὰ μὲ διακόπτητε! (θόρυβος).

§61ΣΠ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ μάθῃ ἡ Βουλή, ὅτι δυστυχῶς ὑπάρχουσιν ἐνταῦθα μερικὰ ἄτομα, τὰ ὁποῖα ἀποστολὴν, φαίνεται, ἔχουσι νὰ μεταβάλωσι τὸν ἐθνικὸν τοῦτον τόπον εἰς τόπον χυδαιότητος καὶ τραμπουκισμοῦ! (θόρυβος). Νομίζω ὅτι ἐπέστη ὁ καιρὸς νὰ τεθῇ αὐτοῖς φίμωτρον! (θόρυβος).

§62ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, κύριε Πρόεδρε.

§63ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν Βουλευτῶν).

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Παρόντες 126. Ὁ κ. Εὐταξίας νὰ ἐπαναλάβῃ τὸν λόγον.

§65ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κατηγόρησαν, Κύριοι, τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως σὺν τοῖς ἄλλοις καὶ ὡς ἄστοχον ὅλως ἢ μᾶλλον ὡς ἐπιζήμιον ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, ἐν παρόδῳ μόνον ποιούμενος λόγον περὶ αὐτοῦ, ἔσχε τὴν εἰλικρίνειαν νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως δὲν ἀπέφερε τοὺς προσδοκωμένους καρποὺς ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐπιῤῥοῆς, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἐνασκήσῃ αὐτὸ ἐπὶ τῆς καταστάσεως τῆς χρηματικῆς ἡμῶν ἀγορᾶς καὶ ἐπὶ τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων καὶ ἀξιῶν. Ἀνέφερε δὲ ὡς κύριον λόγον διὰ τοῦτο τὸν συνασπισμὸν τῶν διαφόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀποχρώσεων ἐναντίον τοῦ δανείου, ἀνέφερε τὸν ἄγριον δημοσιογραφικὸν ἀγῶνα, ὁ ὁποῖος καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ διεξήχθη κατὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Ἀφοῦ δὲ ὅλαι αἱ μερίδες αἱ πολιτικαί, αἵτινες ἀπέναντι ἡμῶν ἀπήρτιζον μεγάλην πλειονοψηφίαν, διεβεβαίουν ὅτι ἦτο ἀδύνατόν ποτε ἡ Βουλὴ νὰ ἐπικυρώσῃ τὸ δάνειον, τότε βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐμπνεύσῃ αὐτὸ τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν προσήκουσαν εἰς τὰς ξένας ἀγορὰς, οὐδὲ νὰ συντελέσῃ εἰς ἀνύψωσιν τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων καὶ ἀξιῶν. Ὅτε κατ’ ἀρχὰς, Κύριοι, οἱ ξένοι ἐπίστευσαν εἰς τὴν μονιμότητα τοῦ δανείου τούτου, ὅτε ἐνόμισαν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀφεύκτως θὰ ἐπεκύρου αὐτὸ, διότι ἦτο ἡ μόνη ἔντιμος διέξοδος διὰ τὴν Ἑλλάδα, τότε ἀμέσως ἐπῆλθεν ὑπερτίμησις εἰς τὰ χρεώγραφα καὶ βελτίωσις ἐπαισθητὴ εἰς ὅλας τὰς ἑλληνικὰς ἀξίας. Ὅτε ὅμως ἐγνώσθη ἡ διαβεβαίωσις, ἡ γενομένη ἐν τῷ ἡμετέρῳ καὶ τῷ ξένῳ τύπῳ ὑπὸ τῆς συνησπισμένης καθ’ ἡμῶν Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι οὐδέποτε τὸ δάνειον τοῦτο θὰ ἐκυροῦτο, ὅτε ἐπείσθησαν οὕτω, ὅτι πᾶν ἔρεισμα πλέον τῆς πίστεως ἡμῶν ἐξέλιπε, μετ’ αὐτοῦ δὲ καὶ αὐτὴ ἡ δημοσία πίστις ἡμῶν, τότε ἐπῆλθεν ἡ ἔκπτωσις εἰς τὰ δημόσια ἡμῶν χρεώγραφα, καὶ εἰς πᾶσαν ἑλληνικὴν ἀξίαν. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ νομίζῃ τις, ὡς ἠθέλησαν νὰ κατηγορήσωσιν ἡμῶν, ὅτι τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως ἤσκησεν ὀλεθρίαν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἡ ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος ἐπῆλθε δι’ ὅλως διαφόρους λόγους, ἀσχέτους πάντη πρὸς τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ὑπῆρχον πλεῖσται ὅσαι ἐκκρεμεῖς πληρωμαὶ τοῦ ἐν Ἑλλάδι ἐμπορίου πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν εἰς χρυσόν. Αὗται ἀνεβάλλοντο κατ’ ἀρχὰς ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, κατ’ ἀκολουθίαν τῶν διαβεβαιώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι θὰ συνομολογεῖτο ἀφεύκτως δάνειον, δι’ οὗ θὰ εἰσέῤῥεε χρυσὸς εἰς τὴν ἀγορὰν ἡμῶν καὶ θὰ ἐπήρχετο ὑποτίμησις τοῦ συναλλάγματος. Ἕκαστος λοιπὸν τότε ἐφρόντιζε νὰ ἐπιτύχῃ ἀναβολὴν πληρωμῆς, μέχρις ὅτου ἐπέλθῃ ἡ περιπόθητος ἡμέρα. Ἀλλ’ αἴφνης ἐπῆλθεν ἡ καταστροφὴ τῆς 27 Ἀπριλίου, ἐπῆλθεν ἡ ἀποτυχία τοῦ δανείου, σὺν αὐτῇ δὲ καὶ ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἥτις τὰς τοιαύτας ἐποιεῖτο ἐπαγγελίας. Τότε δὲ ἀντὶ ὑποτιμήσεως ἐπῆλθεν ὑπερτίμησις. Μία μόνη ἐλπὶς ἐναπελείπετο ἀκολούθως ὑποτιμήσεως τοῦ συναλλάγματος, ἡ καλὴ ἐσοδεία, μὲ τὴν ὁποίαν τὸ ἔτος τοῦτο ηὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὴν Ἑλλάδα, ἰδίως δὲ ἡ ἐσοδεία τῆς σταφίδος, ἥτις κατ’ Αὔγουστον καὶ Σεπτέμβριον θὰ προὐκάλει τὴν εἰσροὴν χρυσοῦ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Διὰ τοῦτο ἐφρόντισαν νὰ ἀναβάλωσι πάντες τὰς πληρωμὰς αὐτῶν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Εἶχον παλαιὰς πληρωμὰς, εἰς ταύτας προσετίθεντο νέαι πληρωμαί. Ἀλλὰ ἦλθεν ἡ ἐποχὴ τῆς σταφίδος, καὶ ἀντὶ εἰσροῆς χρυσοῦ καὶ συναλλάγματος ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ πᾶν τὸ ἐναντίον συνέβη. Εἶχον πέσει, Κύριοι, ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους οἱ σπουδαιότατοι τῶν ἐμπορικῶν οἴκων ἐν Πάτραις, οἵτινες διεξῆγον τὰς μεγαλειτέρας συναλλαγὰς πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν, αἵτινες ἔκαμναν ἐγκαίρως τὰ λεγόμενα τραβήγματα καὶ ἐπέδρων εὐεργετικῶς ἐπὶ τῆς χρηματικῆς ἡμῶν ἀγορᾶς. Καὶ ὡσὰν μὴ ἤρκει τὸ κακὸν τοῦτο, προσετέθη εἰς αὐτὸ αἴφνης καὶ ἡ ἀζητησία τῆς σταφίδος, δι’ ἣν καὶ ὅσοι ἠναγκάσθησαν νὰ ἀποστείλωσι σταφιδόκαρπον δι’ ἴδιον λογαριασμὸν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, μόλις ἀπὸ τοῦ τέλους τοῦ λήξαντος μηνὸς ἤρξαντο νὰ εἰσάγωσι τὸ ἀντίτιμον αὐτοῦ ἐνταῦθα εἰς χρυσὸν καὶ συνάλλαγμα· διὰ τοῦτο μόλις ἀπὸ τοῦ τέλους τοῦ παρελθόντος μηνὸς παρετηρήθη καὶ ἡ βελτίωσις τῆς ἀγορᾶς ἡμῶν. Κατ’ Αὔγουστον καὶ Σεπτέμβριον ὅμως, ὅτε πάντες ἀνέμενον πληθώραν συναλλάγματος καὶ χρυσοῦ καὶ κατὰ συνέπειαν ὑποτίμησιν αὐτοῦ, ὅπως δυνηθῶσι νὰ προβῶσιν εἰς τὰς ληξιπροθέσμους πληρωμάς των, εἶχε συμβῆ, ὡς προεῖπον, πᾶν τοὐναντίον· διὸ τότε, φοβούμενος ὁ ἐμπορικὸς ἡμῶν κόσμος μεγαλειτέραν ὑποτίμησιν, ἔσπευσαν νὰ προβῶσι πάντες εἰς ἀγορὰν χρυσοῦ καὶ συναλλάγματος διὰ τὰς ἐκκρεμεῖς πληρωμάς των εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, ἐξ οὗ καὶ ἡ καταπληκτικὴ τότε ὑπερτίμησις αὐτῶν. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ νῦν, εἶχε σχέσιν τινὰ τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως πρὸς τὴν τοιαύτην κατάστασιν; Ὅπως ἐννοήσητε τὸ πρᾶγμα κάλλιον, λάβετε, Κύριοι, ὑπ’ ὄψιν, τί θὰ συνέβαινεν, ἐὰν δὲν συνωμολογοῦμεν τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, ἐὰν δηλ. δὲν ἀνεκουφίζομεν τὴν ἡμετέραν ἀγορὰν κατὰ 24,000,000 χρ. φρ. χάριν τῆς λειτουργίας τοῦ δημοσίου χρέους, τὰ ὁποῖα ἀντὶ νὰ ἐξαχθῶσιν ἐξ Ἑλλάδος εἰς χρυσὸν ἢ συνάλλαγμα διὰ λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου, ἀνεπληρώσαμεν νῦν δι’ ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως; Ἂν ἦτο ἠναγκασμένη ἄνευ τοῦ δανείου τούτου ἡ Κυβέρνησις νὰ κατέλθῃ εἰς τὴν ἀγορὰν πρὸς ἐξεύρεσιν συναλλάγματος, τί θὰ συνέβαινε τότε; Τὸ συνάλλαγμα δὲν θὰ ἔφθανε μόνον εἰς τὰ 180, ἀλλὰ θὰ ὑπερέβαινε καὶ τὰ 200 καὶ τὰ 250· ὥστε, ἂν τὸ δάνειον τῆς καταναλώσεως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιδράσῃ ἀμέσως πρὸς βελτίωσιν τῆς ἀγορᾶς θετικῶς, οὕτως εἰπεῖν, ἐπέδρασεν ὅμως ἐμμέσως ἀρνητικῶς, οὕτως εἰπεῖν, διὰ τῆς παρεμποδίσεως τῆς περαιτέρω ὑψώσεώς του. Διὰ τοῦ δανείου τούτου, Κύριοι, ἠθελήσαμεν ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ διασώσωμεν ἐκ τῶν ἐνόντων τὴν τιμὴν τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας ἡμῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ παράσχωμεν ἄνεσιν καὶ εἰς τὴν δημοσίαν, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ εἰς τὴν κατ’ ἰδίαν ἡμῶν οἰκονομίαν ἐπὶ δύο καὶ ἥμισυ ἔτη. Κατ’ αὐτὸ τὸ χρονικὸν διάστημα ἦτο δυνατὸν τὸ Δημόσιον, ἀπηλλαγμένον τῆς πληρωμῆς τῶν τοκοχρεωλυσίων, νὰ ἐπουλώσῃ πλείστας πληγὰς, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀφήσει ἀνοικτὰς ἡ παρελθοῦσα δεκαετὴς διαχείρισις. Εἴχομεν τὴν μεγάλην χαίνουσαν πληγὴν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, τὴν ὁποίαν ἤνοιξεν ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς προκατόχου ἡμῶν Κυβερνήσεως, καθ’ ἣν τὸ συνομολογηθὲν δάνειον, πρὸς ἀσφάλειαν τοῦ ὁποίου εἶχε δοθῆ ὑπέγγυος ὁ διὰ τοῦ προϊόντος αὐτοῦ κατασκευασθησόμενος σιδηρόδρομος, διετέθη καταχρηστικῶς εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, πρὸς κάλυψιν ἐλλειμμάτων κατὰ τὸ πλεῖστον. Ἂν δὲ ἡμεῖς δὲν ἐξηκολουθοῦμεν τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου αὐτοῦ, δὲν θὰ παριστάμεθα ἁπλῶς ἐν καταστάσει πτωχεύσεως, ἀλλὰ καὶ ὡς δόλιοι χρεωκόποι· διότι οἱ πιστωταὶ ἡμῶν θὰ ἐδικαιοῦντο νὰ πιστεύωσιν, ὅτι τοὺς ἐξηπατήσαμεν, ζητήσαντες χρήματα παρ’ αὐτῶν δι’ ὡρισμένον σκοπὸν, πρὸς κατασκευὴν ὡρισμένου ἔργου, ὅπερ θὰ ἦτο διὰ τὸ δάνειόν των ὑπέγγυον, καὶ δαπανήσαντες αὐτὰ εἰς ἄλλας ἀνάγκας, χωρὶς νὰ ἀποπερατώσωμεν τὸ ὑπέγγυον ἔργον. Εἴχομεν καὶ ἄλλας πολλὰς πληγὰς νὰ ἐπουλώσωμεν. Εἴχομεν τὸν πορθμὸν τοῦ Εὐρίπου, τὸν σιδηρόδρομον Διακοπτοῦ–Καλαβρύτων, τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν κλπ. εἴχομεν τόσα κυμαίνοντα χρέη καὶ εἰς χρυσὸν καὶ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια· εἴχομεν τὰ ἔντοκα γραμμάτια, πρὸ πάντων δὲ τὸ δάνειον ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ. Ὅλα αὐτὰ, Κύριοι, ἦσαν πληγαὶ χαίνουσαι εἰς τὸ οἰκονομικὸν ἡμῶν σῶμα, τὰς ὁποίας, ἔπρεπε νὰ καταβάλωμεν πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως ἐπουλώσωμεν κατὰ τὸ δυνατὸν, κατὰ τὰ δύο καὶ ἥμισυ ἔτη, καθ’ ἃ θὰ ἐχρησιμοποιεῖτο τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως. Ἐν τῷ μεταξὺ εἴχομεν τὸν καιρὸν, ἵνα ἐφαρμόσωμεν ἀνέτως καὶ τὸ ἡμέτερον οἰκονομικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἑδράζεται ἐπὶ τῆς ἐπαρκείας τῆς χώρας. Θὰ προεβαίνομεν, Κύριοι, εἰς τὰς φορολογικὰς ἡμῶν μεταῤῥυθμίσεις, εἰς μεταῤῥυθμίσεις τοιαύτας, δι’ ὧν θ’ ἀνεκουφίζοντο μὲν κατὰ τὸ δυνατὸν αἱ ἤδη ὑπεράγαν βεβαρημέναι τάξεις τοῦ λαοῦ, θὰ ἐπεβαρύνοντο δὲ ἀναλόγως ἐκεῖναι ἐξ αὐτῶν, αἵτινες δύνανται νὰ φέρωσι βάρη καὶ αἱ ὁποῖαι ἐν τούτοις ἢ οὐδὲν ἢ ὅλως ἀνάξια λόγου βάρη φορολογικὰ φέρουσιν ἐν Ἑλλάδι. Οὕτω πως, ἐνῷ θ’ ἀνεκουφίζομεν τὰς ἀπορωτέρας τάξεις τοῦ λαοῦ, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωμεν πολὺ ἀνώτερα ἔσοδα τοῦ Κράτους ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἔχομεν. Καὶ λέγω τοῦτο εἰς ἀπάντησιν ἰδίως τῶν ἀξιοτίμων ἐκ Γόρτυνος καὶ ἐκ Μαντινείας Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπανέλαβον πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡμεῖς δῆθεν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἐπηγγελόμεθα, ὅτι θὰ ἐκυβερνῶμεν τὴν χώραν «ἄνευ φόρων καὶ ἄνευ δανείων». Οὐδέποτε, Κύριοι, εἴπομεν ἡμεῖς «ἄνευ φόρων καὶ δανείων» (διαμαρτυρίαι δεξιόθεν). Ἂν ἔχητε τόσον ἀσθενῆ τὴν μνήμην, ἀναδιφήσατε τὰ πρακτικὰ καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι ἡμεῖς πάντοτε ὡμιλήσαμεν περὶ φορολογικῆς μεταῤῥυθμίσεως, ἐξ ἧς θὰ ηὔξανον καὶ δὲν θὰ ἠλαττοῦντο τὰ ἔσοδα τοῦ Δημοσίου. Ἄλλοι, Κύριοι, ἦσαν οἱ ἐπαγγελλόμενοι ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, ὅτι ἄνευ φόρων θὰ ἐκυβέρνων τὴν χώραν, ἐρχόμενοι δὲ κατόπιν εἰς τὰ πράγματα, ἐκαυχῶντο, ὅτι, ἀντὶ νὰ καταργήσωσι, προσέθεσαν δεκάδας ἑκατομμυρίων νέων φόρων. Ἡμεῖς οὐδέποτε εἴπομεν, ὅτι θὰ κυβερνήσωμεν τὴν χώραν ἄνευ φόρων. Εἴχομεν τὸ θάῤῥος τῆς πεποιθήσεώς μας, καὶ τὴν πεποίθησιν ἡμῶν ταύτην ἐξηγγείλαμεν πάντοτε στεντορείᾳ τῇ φωνῇ. Ἡμεῖς ἐλέγομεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ σωθῇ, δύναται ν’ ἀνορθώσῃ τὰ οἰκονομικά της «ἄνευ δανείων καὶ ἄνευ χρεωκοπίας». Καὶ λέγοντες «ἄνευ δανείων», δὲν ἐνοοῦμεν βεβαίως, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξέλθωμεν ἐξ αὐτῶν τῶν δυσχερειῶν, εἰς τὰς ὁποίας ἄβουλος πολιτικὴ ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην ἔῤῥιψε τὸ Κράτος ἡμῶν, ἄνευ τῆς ἐπικουρίας τῶν ξένων κεφαλαίων· ἐνοοῦμεν, ὅτι οὐδέποτε ἡμεῖς θὰ ἐχρησιμοποιοῦμεν τὰ τοιαῦτα κεφάλαια χάριν τακτικῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, πρὸς κάλυψιν ἐλλειμμάτων. Ἀκριβῶς, Κύριοι, διότι ἠθέλομεν νὰ ἐμμείνωμεν πιστοὶ εἰς τὸ πρόγραμμά μας, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἀνεπτύξαμεν καὶ ὑπεστηρίξαμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀκριβῶς διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἔπρεπε κατ’ ἀνάγκην νὰ προσφύγωμεν εἰς τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως. Διὰ τοῦ δανείου, Κύριοι, τῆς κεφαλαιώσεως ἠθελήσαμεν κυρίως ν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐνόει νὰ διασώσῃ ἐκ παντὸς τρόπου τὴν τιμήν της, ἐνόει νὰ μὴ φανῇ κατωτέρα καὶ αὐτῆς τῆς Ἀργεντίνης· διότι, ἂν ὑπάρχῃ πρᾶξις, ἥτις διέσωζε κατὰ τὸ δυνατὸν τὴν τιμὴν καὶ τῆς χώρας ἐκείνης, αὕτη ἦτο ἡ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Ἠθελήσαμεν ν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶχε τὴν ἀπόφασιν νὰ καταβάλῃ τὴν ἐσχάτην εἰλικρινῆ καὶ ἔντιμον προσπάθειαν, ὅπως ἐξέλθῃ ἐκ τῶν δυσχερειῶν, τὰς ὁποίας ἄλλοι ἐδημιούργησαν εἰς αὐτήν. Ἠθελήσαμεν ν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι καὶ ἐκ τοῦ μέσου τῶν ἐρειπίων, ἅτινα ἄλλοι εἶχον δημιουργήσει, προέβαλεν ἡ καλὴ της πίστις, ἡ ἐπιθυμία της, ἵνα πράξῃ πᾶν τὸ ἐφ’ ἑαυτῇ, ὅπως διασώσῃ ὅ,τι ἦτο δυνατὸν ἀκόμη νὰ διασωθῇ. Οὕτω δὲ πολιτευόμενοι, εἴχομεν λόγους νὰ πιστεύωμεν, ὅτι ὄχι μόνον δὲν θ’ ἀπεξενοῦμεν ἡμῶν ὁλοσχερῶς τὰ ξένα κεφάλαια, ἀλλὰ καὶ θ’ ἀποκτῶμεν αὖθις ὀλίγον κατ’ ὀλίγον τὴν ἐμπιστοσύνην των. Οὕτω πως μόνον ὑπῆρχεν ἐλπὶς νὰ ἀναθάλῃ, ὥσπερ φοῖνιξ ἐκ τῆς τέφρας, ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις, ἧς ἄνευ οὐδὲν, ἀπολύτως οὐδὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ πλέον. Εἶναι πλάνη, Κύριοι, καὶ πλάνη οἰκτρὰ νὰ νομίζῃ τις, ὅτι ἄνευ τῆς ἀναζωογονήσεως τῆς πίστεως ἡμῶν εἶναι δυνατόν ποτε νὰ ἐξέλθωμεν ἐκ τῶν νῦν δυσχερειῶν. Ἄνευ πίστεως ἀδύνατον, πάντη ἀδύνατον νὰ κατορθώσωμεν τοῦτο. Καὶ ἐὰν ἔτι ἠρνούμεθα τὰς πρὸς τοὺς πιστωτάς μας ὑποχρεώσεις καὶ ἀνεστέλλομεν πᾶσαν πληρωμὴν πρὸς αὐτοὺς, ποῖον θὰ ἦτο τὸ ἐντεῦθεν κέρδος; Θὰ ἐκλείοντο πλέον δι’ ἡμᾶς ἑρμητικῶς ἐς ἀεὶ αἱ θύραι τῶν ξένων κεφαλαίων, ὧν τόσην ἀνάγκην ἔχομεν τὴν σήμερον οὐ μόνον πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν δημοσίων, ἀλλὰ καὶ πρὸς βελτίωσιν τῶν κατ’ ἰδίαν ἡμῶν οἰκονομικῶν. Ἄνευ τῶν ξένων κεφαλαίων, Κύριοι, ἡ Ἑλλὰς θ’ ἀπέβαινεν ἀληθὲς χαρτοβασίλειον, θ’ ἀπεκλείετο ὀλίγον κατ’ ὀλίγον πάσης πρὸς τὴν ἀλλοδαπὴν συναλλαγῆς καὶ θὰ κατεδικάζετο νὰ διάγῃ οἰκονομικῶς βίον ἀβίωτον. Εἰς αὐτὸν τὸν πρωτουργὸν τῆς παρούσης καταστάσεως εἶναι βεβαίως ἐπιτετραμμένον νὰ νομίζῃ, ὅτι μόνον ὅταν ἀναστείλωμεν παντάπασι τὰς πληρωμὰς, ὅταν ὁμολογήσωμεν τὴν παντελῆ ἡμῶν ἀνικανότητα πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν πρὸς τοὺς πιστωτάς μας ὑποχρεώσεων, ὅταν οὕτως ἐκμηδενίσωμεν τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν, ὅτι τότε καὶ μόνον θὰ ἐξαναγκάσωμεν τοὺς πιστωτάς μας νὰ μᾶς δανείσωσιν ἐκ νέου ἑκατοντάδας ὅλας ἑκατομμυρίων, ὅπως δι’ αὐτῶν ἀναδιοργανώσωμεν καὶ τὰ δημόσια καὶ τὰ κατ’ ἰδίαν ἡμῶν οἰκονομικά. Ἀλλὰ τοιαῦται παραδοξολογίαι, Κύριοι, μόνον τὸν οἶκτον παντὸς σωφρονοῦντος δύνανται νὰ κινήσωσι· διότι πᾶς σωφρονῶν γινώσκει κάλλιστα, ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ τρόπος, δυνάμενος νὰ ἐξαναγκάσῃ τοὺς πιστωτάς μας, οὐχὶ ὅπως ἀνοίξωσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον ὅπως κλείσωσι διὰ διπλῶν κλείθρων τὰ κιβώτιά των πρὸς ἡμᾶς, εἶναι ἀκριβῶς ὁ τρόπος, ὃν ὑποδεικνύει ὁ κ. Πρωθυπουργός. Καὶ τὰ πράγματα αὐτὰ ἐμαρτύρησαν ἤδη τρανῶς, ὁπόσον δίκαιον ἔχομεν ἡμεῖς, ὁπόσον ἄδικον ἔχει αὐτός. Τὸ δάνειον, Κύριοι, τῆς κεφαλαιώσεως δὲν ἐβράδυνε ν’ ἀποφέρῃ τὸν πρῶτον καὶ κύριον καρπὸν, ὃν προσεδοκῶμεν ἐξ αὐτοῦ. Οἱ πιστωταὶ ἡμῶν, πεισθέντες ἐξ αὐτοῦ περὶ τῆς εἰλικρινοῦς καὶ ἐντίμου προσπαθείας, ἣν κατεβάλλομεν οὕτως, ὅπως ἐξέλθωμεν ἐκ τῶν δυσχερειῶν ἡμῶν, ἔσπευσαν νὰ προσέλθωσιν ἐπίκουροι ἡμῶν εἰς τοῦτο. Δὲν προσεφύγομεν ἡμεῖς εἰς αὐτοὺς ἐκλιπαροῦντες τὴν συνδρομήν των, ἀλλὰ προσῆλθον αὐτοὶ πρὸς ἡμᾶς προτείνοντες αὐτήν. Καὶ τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, τὸ οὕτω διασυρθὲν καὶ χλευασθὲν, παρεῖχεν εἰς ἡμᾶς τόσον ἀσφαλὲς τὸ ἔδαφος πρὸς τοῦτο, ὥστε αὐτοὶ μὲν νὰ μᾶς ὑποβάλλωσι προτάσεις, ἡμεῖς δὲ νὰ ὑπαγορεύωμεν τοὺς ὅρους. Εἶχον τεθῆ ἤδη μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτῶν οἱ προκαταρκτικοὶ ὅροι, καὶ εἶχον ἀναγραφῆ οὗτοι εἰς ὡρισμένας προτάσεις, ἃς ἡμεῖς, ἀναγκασθέντες ἐν τῷ μεταξὺ νὰ καταλίπωμεν τὴν ἀρχὴν, δὲν συναπεκομίσαμεν μεθ’ ἡμῶν αὐτῶν, ὡς ἄλλοι· τὰς ἀφήσαμεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν· καὶ προκαλῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μὲ διαψεύσῃ.

§66Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὰς ἀφήσατε.

§67ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰς εὕρετε;

§68ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδὲν εὕρομεν.

§69ΡΑΛΛΗΣ. Πράγματι αἱ προτάσεις δὲν εὑρίσκονται εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἀλλ’ εὑρίσκονται εἰς χεῖρας τοῦ Βασιλέως.

§70ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Λοιπὸν λέγετε μὴ ἀκριβῆ.

§71ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ἐγὼ δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω ἐκ πληροφοριῶν ἀκριβεστάτων, ὅτι αἱ προτάσεις περιῆλθον εἰς χεῖρας ὑμῶν, κύριε Πρωθυπουργέ.

§72ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδεμία περιῆλθεν εἰς γνῶσιν ἡμῶν πρότασις.

§73ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αἱ ἔγγραφοι ἐκεῖναι προτάσεις περιῆλθον εἰς χεῖράς σας διὰ τῆς ὁδοῦ, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς φίλος μου, ἔχετε δὲ ἤδη ἐπιδείξει ὑμεῖς αὐτὰς πρὸς ἄλλον, παρ’ οὗ ἐπληροφορήθην τοῦτο· πρὸς τί λοιπὸν νὰ ἀρνῆσθε τώρα τὸ πρᾶγμα;

§74ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Προτάσεις εἰς ὑμᾶς δὲν ἐγένοντο· ὑμεῖς ὑπεβάλετε προτάσεις.

§75ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγένοντο προτάσεις, τὰς ὁποίας ἀπεδέχθημεν ἡμεῖς δι’ ἐπιστολῆς.

§76ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδόλως ἐγένοντο προτάσεις πρὸς ὑμᾶς· ἐγένοντο προτάσεις παρ’ ὑμῶν, καὶ οὐδὲν ἄλλο.

§77ΡΑΛΛΗΣ. Γνωρίζετε ὅτι ἐγένοντο προτάσεις παρ’ ἄλλων, καὶ γνωρίζετε, τίς εἶναι αὐτὸς, ὁ ὁποῖος ἔκαμε τὰς προτάσεις.

§78Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδόλως εἶναι τοῦτο ἀληθές. Λυποῦμαι ὅτι μὲ ἀναγκάζετε νὰ διαψεύσω, διότι εἰς οὐδεμίαν ἤθελον νὰ προέλθω ἀνακοίνωσιν περὶ τούτου. Πολλάκις ἀνέγνων ἐν ταῖς ἐφημερίσιν ἀνακριβείας, ἀλλ’ οὐδέποτε εἶπον εἰς οὐδένα τι περὶ τοῦ προκειμένου· ὅταν ὅμως λέγωνται καὶ ἐπαναλαμβάνωνται ἀπὸ τοῦ βήματος τοιαῦτα, καὶ προκαλῶμαι ἵνα ἀπαντήσω, ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω, ὅτι οὐδὲν εὗρον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐὰν δ’ ἔμαθόν τι ἄλλοθεν, οὐχὶ παρὰ τοῦ Βασιλέως, οὗτινος τὸ ὄνομα δὲν ἔπρεπε ν’ ἀναμιγνύηται εἰς τὰς συζητήσεις, ἔμαθον ὅτι τὸ ἀνακοινωθὲν εἶναι προτάσεις γενόμεναι παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς προκατόχου πρὸς τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ὑπαινίττεσθε, τὸ δὲ πρόσωπον τοῦτο διεβίβαζε τὰς προτάσεις εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, διότι οὐδεμίαν ἐλθὸν ἐνταῦθα εἶχεν ἐντολὴν πρὸς διαπραγμάτευσιν παρ’ οὐδενὸς, οὐδ’ ἐνταῦθα διατρῖβον εἶχε λάβει ἐντολὴν οὐδεμίαν παρ’ οἱουδήποτε, ἕως οὗ ἡμεῖς ἀνελάβομεν τὴν ἐξουσίαν. Ἐὰν ἔλαβεν ἐντολὴν κατόπιν περὶ τούτου, οὐδὲν λέγω.

§79ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν ἐντολὴν ἔχω ἐνταῦθα. (Ἀναγινώσκει αὐτήν). Αἱ διαπραγματεύσεις εἶναι ἐκκρεμεῖς, καὶ δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ κάμω χρῆσιν τῶν λεπτομερειῶν.

§80ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω τοιοῦτον ἔγγραφον. Ἔγγραφον ἀνακοινοῦν προτάσεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐγὼ δὲν ἔχω· ἔχω μόνον ἔγγραφον, ἐν ᾧ τὸ πρόσωπον, περὶ οὗ ὡμίλησεν ὁ κύριος Βουλευτὴς, λέγει πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν: «ἐν ὁμιλίαις πολλαῖς, ἃς ἔλαβον πρὸς ὑμᾶς, ὑμεῖς μᾶς ὑπεβάλετε τὰς ἑπομένας γνώμας», ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἀπαντᾷ πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦτο: «καλῶς ἀντελήφθητε τῶν γνωμῶν μου». Ἑπομένως πρόκειται καὶ ἐν τοῖς δυσὶν ἐγγράφοις περὶ γνωμῶν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ οὐχὶ περὶ προτάσεων γενομένων παρὰ τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος προσώπου.

§81ΡΑΛΛΗΣ. Ἰδοὺ τί λέγει τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ποῦ εὑρίσκεται (ἀναγινώσκει): «Μετ’ ἐπίμονον μελέτην τῆς καταστάσεως τῆς οἰκονομικῆς τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἑξῆς ὅρων δύναται νὰ λάβῃ χώραν διαπραγμάτευσις μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἐξεπροσώπει ἐκεῖνος, μετὰ τοῦ ὁποίου διαπραγματεύεται σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργός.»

§82ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν γινώσκω ποῖον ἔγγραφον ἔχει ὑπ’ ὄψει ὁ κ. Βουλευτὴς, ἀλλὰ τὸ περὶ οὗ ἐγὼ ὁμιλῶ λέγει πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν: «ἐσχημάτισα τὴν ἰδέαν, ὅτι ὑμεῖς φρονεῖτε τὰ ἑξῆς». Ἀπαντᾷ δὲ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι τὰ ἐκτιθέμενα εἶναι πιστὴ παράστασις τῶν γνωμῶν αὐτοῦ. Ἑπομένως καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο ἔγγραφον ἐκφράζεται περὶ γνωμῶν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ οὐχὶ περὶ γνωμῶν τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος προσώπου, οὐδέ τινος ἐντολέως του, διότι τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο, ὡς εἶπεν, ἦτο ἐνταῦθα ὡς ἁπλοῦς πρόσκοπος, οὐδεμίαν ἔχον ὁδηγίαν. Ἐὰν σήμερον ἔχῃ ὁδηγίας, τοῦτο εἶναι ἄλλο ζήτημα.

§83ΡΑΛΛΗΣ. (Ὄρα Παράρτημα).

§84ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπιμένει ὅτι δὲν ἐγένοντο πρὸς ἡμᾶς προτάσεις, ἀλλ’ ὅτι ἡμεῖς ἐκάμαμεν τοιαύτας· ἐγὼ καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς σᾶς διαβεβαιοῦμεν τὸ ἐναντίον· τίς εὕρηται ἐν τῇ ἀληθείᾳ; Εἶμαι ἠναγκασμένος, Κύριοι, νὰ σᾶς ἐκθέσω τὰ πράγματα ἐν πάσῃ ἀκριβείᾳ, ὅπως πεισθῆτε καὶ ὑμεῖς, ὅτι καὶ νῦν, ὡς πάντοτε, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶναι ἐν τῇ ἀληθείᾳ. Ὁ κ. Ὀρνστάϊν ἦλθε κατ’ ἀρχὰς ἐνταῦθα τῷ ὄντι ὡς πρόσκοπος. Ἀφοῦ ὅμως ἐπὶ ἑβδομάδας ἔκαμε μελέτας περὶ τῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων καὶ ἐπείσθη ὅτι ἡ κατάστασις ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ δύναται νὰ γείνῃ τι περὶ διευθετήσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, προέβη τότε εἰς προτάσεις πρὸς ἡμᾶς, αἵτινες ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς βάσις ἀκολούθως ὁριστικῶν διαπραγματεύσεων. Ἐδήλωσε δὲ τότε, πλὴν τότε καὶ μόνον, ὅτι δὲν ἦλθεν ἐξ ὑπαρχῆς ἐνταῦθα, ἀλλ’ ὅτι εἶχεν ὡρισμένην ἐντολὴν, ἵνα βολιδοσκοπήσῃ τὸ ἔδαφος, ἵνα μελετήσῃ τὴν κατάστασιν καὶ ἴδῃ κατὰ πόσον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἐπηγγελλόμεθα, εἴχοντο ἀληθείας, καὶ ὅταν ἐπείσθη περὶ τούτου, προῆλθεν εἰς τὰς πρὸς ἡμᾶς προκαταρκτικὰς προτάσεις. Τὰς προτάσεις ταύτας συνεζητήσαμεν πρὸς αὐτὸν διὰ μακρῶν, ἐθέσαμεν ὅρους, ὑφ’ οὓς ἠδυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς ὁριστικὰς διαπραγματεύσεις, καὶ ἀφοῦ οἱ ὅροι αὐτοὶ ἀνεκοινώθησαν εἰς Παρισίους καὶ ἐγένοντο ἀποδεκτοὶ, τότε ἐδόθη ἐκεῖθεν ἡ ἐντολὴ πρὸς τὸν κ. Ὀρνστάϊν, ἵνα κατάρξηται ὁριστικῶν πρὸς ἡμᾶς διαπραγματεύσεων· ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἠναγκάσθημεν ἡμεῖς διὰ τῆς ψήφου σας νὰ ἐγκαταλίπωμεν τὴν ἀρχήν. Αὐτὴ εἶναι, Κύριοι, ἡ ἀλήθεια καὶ μόνη ἡ ἀλήθεια. Βεβαίως ἔγγραφα ἐπίσημα δὲν ἔχω, ὅπως διαπιστώσω αὐτὴν νῦν· διότι, ὡς σᾶς προεῖπον, ἡμεῖς δὲν συναπεκομίσαμεν αὐτὰ, καταλείποντες τὴν ἀρχὴν, μεθ’ ἡμῶν αὐτῶν. Ἀλλὰ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν ἑνὸς τῶν ἐπιφανεστέρων ὀργάνων τῆς Εὐρώπης, τοῦ «Ἑωθινοῦ Ταχυδρόμου» τοῦ Λονδίνου, ὅστις λαμβάνων ἀφορμὴν ἐκ τοῦ βασιλικοῦ λόγου, ἰδοὺ τί ἔγραφε κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς πτώσεως τοῦ Ὑπουργείου ἡμῶν (ἀναγινώσκει): «Καθαρὰ πρόκειται ἀλήθεια καὶ δι’ αὐτοὺς ἀκόμη τοὺς ἀμυήτους ξένους, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἐλπὶς, ὅτι θὰ προληφθῶσι πάντα, μόνον ἐὰν ἡ Ἑλλὰς μείνῃ ὑπὸ τὴν διοίκησιν καὶ τὰς ὁδηγίας τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Καὶ ἐξωτερικὴ βοήθεια δὲν ἔλειψεν, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἔκαμεν οἰκονομικὸν συνδυασμὸν, ὃν θὰ καθυποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς ὃν ἐνεργὸν μέρος ἔλαβεν ὁ ἱκανώτατος κ. Ὀρνστάϊν.» Αὐτὰ ἔγραφε, Κύριοι, περὶ ἡμῶν καὶ τῶν διαπραγματεύσεών μας, οὐχὶ κἀνὲν ἐκ τῶν λαθροβίων ἐκείνων φύλλων, εἰς ἃ δύναταί τις εὐκόλως νὰ δημοσιεύσῃ πάντα μῦθον, ἀλλ’ ἓν τῶν πρωτευόντων ὀργάνων τῆς Ἀγγλικῆς δημοσιογραφίας, τὸ διερμηνεῦον τὰ φρονήματα τῆς μεγάλης ἐκεῖ πολιτικῆς μερίδος τῶν συντηρητικῶν καὶ οὗτινος τὰ γραφόμενα κέκτηνται κῦρος καὶ αὐθεντίαν ἀναμφισβήτητον. Ἐκ τοῦ «Ἑωθινοῦ Ταχυδρόμου» πείθεσθε, ὁποίαν ἐμπιστοσύνην εἶχεν ἀρχίσει ἤδη νὰ ἐμπνέῃ ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν ἐν Εὐρώπῃ καὶ εἰς τοὺς πολιτικοὺς καὶ εἰς τοὺς οἰκονομικοὺς κύκλους, πείθεσθε πρὸ παντὸς, ὅτι οὐχὶ ἡμεῖς, ἀλλ’ οἱ ξένοι κεφαλαιοῦχοι ἔσπευσαν νὰ ὑποβάλωσιν εἰς ἡμᾶς προτάσεις, ἐξ ὧν τὰ βέλτιστα εἶχέ τις νὰ προσδοκᾷ καὶ διὰ τὰ δημόσια καὶ διὰ τὰ κατ’ ἰδίαν οἰκονομικά. Κρίνω περιττὸν, Κύριοι, νὰ εἰσέλθω ἐνταῦθα εἰς τὰ καθέκαστα τῶν προτάσεων ἐκείνων. Προέκειτο περὶ ὁριστικῆς διευθετήσεως τοῦ οἰκονομικοῦ ἡμῶν ζητήματος. Προέκειτο περὶ μετατροπῆς καὶ ἑνοποιήσεως τῶν δανείων ἡμῶν, καθ’ ἣν ἀπέναντι τῶν ἐγγυήσεων, ἃς θὰ παρείχομεν ἡμεῖς καὶ δι’ ὧν θὰ προεβιβάζετο ἡ πίστις ἡμῶν, θὰ ἐπήρχετο ἔκπτωσις τῶν χρεωλυσίων καὶ ἐλάττωσις τοῦ τόκου, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀνακουφισθῇ ἐντεῦθεν μεγάλως ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους. Προέκειτο περὶ ἐνισχύσεως τοῦ Δημοσίου διὰ κεφαλαίων, δι’ ὧν θ’ ἀπηλλάσσετο μὲν τῆς καθ’ ἡμέραν ἐνοχλήσεως τῶν εἰς χρυσὸν προκαταβολῶν, θὰ ἠδύνατο δὲ νὰ ἐπιστρέψῃ καὶ τὰ εἰς χρυσὸν δάνεια πρὸς τὰς προνομιούχους Τραπέζας. Προέκειτο περὶ βαθμιαίας ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Προέκειτο περὶ ἐγχύσεως νέων ὑλικῶν καὶ ἠθικῶν κεφαλαίων εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἀναδιοργανουμένην οὕτως, ὥστε αὐτὴ ν’ ἀποβῇ τὸ κέντρον τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν οἰκονομίας καὶ νὰ δεσπόσῃ τῆς ἀγορᾶς ἐπ’ ἀγαθῷ αὐτῆς. Καὶ ταῦτα πάντα θὰ κατωρθοῦντο, Κύριοι, ἄνευ ξενικοῦ ἐλέγχου. Ἰδού, Κύριοι, οἱ καρποὶ καὶ τ’ ἀποτελέσματα τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον διέσυραν, τοσοῦτον ἐκάκισαν. Ὑπῆρξεν, ὡς παρατηρεῖτε, ἡ μόνη ἄγκυρα σωτηρίας δι’ ἡμᾶς, καὶ τὴν ἄγκυραν ταύτην τῆς σωτηρίας ἔσπευσε τόσον ἀσυνειδήτως ν’ ἀποκόψῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἅμα ἐπανελθὼν εἰς τὰ πράγματα. Γινώσκετε ἤδη, Κύριοι, τοὺς λόγους, δι’ οὓς λήγοντος τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου παρῃτήθη αὐτὸς τῆς Κυβερνήσεως. Ἐτράπη τότε εἰς φυγὴν πρὸ τοῦ μεγέθους τῆς καταστροφῆς, ἣν ἐπήνεγκεν ἡ ἀσύνετος οἰκονομικὴ πολιτική του. Ἀλλ’ ἀγνοεῖτε ἴσως ἀκόμη τὸν λόγον, δι’ ὃν ἔσπευσε νῦν νὰ καταλάβῃ τὴν ἀρχήν. Μόλις εἶδε τὴν θύελλαν παρερχομένην, μόλις εἶδε τὸν οἰκονομικὸν ἡμῶν οὐρανὸν αἰθριάζοντα, μόλις εἶδεν ὅτι ἐπέκειντο κρείττονες ἡμέραι διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ ἀνεζήτησε τὴν περιπόθητόν του ἐξουσίαν, ὅπως δρέψῃ αὐτὸς τοὺς καρποὺς τῶν ἄλλων. Ἐνόμισεν ὅτι αἱ ἀρξάμεναι διαπραγματεύσεις ἠδύναντο νὰ ἐξακολουθήσωσι καὶ ἐπ’ αὐτοῦ, ἐνόμισεν ὅτι καὶ πρὸς αὐτὸν τὰ κεφάλαια θὰ εἶχον ἣν καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐμπιστοσύνην. Ἀλλ’ ἠπατήθη καὶ ἠπατήθη οἰκτρῶς. Οἱ ξένοι, ἅμα τῇ ἐπανόδῳ αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἤρξαντο νὰ ἔχωσι δυσπίστως πρὸς ἡμᾶς, ἀναλογιζόμενοι ὅτι αὐτὸς ἦτο ὁ συνομολογήσας καὶ σπαταλήσας τὰ πλεῖστα τῶν δανείων, αὐτὸς ἦτο ὁ ἐξωθήσας τὸ Κράτος καὶ τὸν τόπον εἰς τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου, καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις μεταπεσὼν ἀπὸ τῆς μιᾶς εἰς τὴν ἄλλην ἡμέραν ἐκ τῆς ἐπαρκείας εἰς τὴν ἀνεπάρκειαν, ἐκ τῆς πλήρους καὶ ἀκεραίας ἐκπληρώσεως τῶν ὑποχρεώσεών μας πρὸς τοὺς πιστωτὰς εἰς τὴν τελείαν ἀναστολὴν τῶν πληρωμῶν, εἰς τὴν πλήρη πτώχευσιν καὶ χρεωκοπίαν. Ἀλλ’ ὡς ἐὰν μὴ ἤρκει τοῦτο, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔσπευσε διὰ πράξεως ἀνηκούστου εἰς τὰ συνταγματικὰ χρονικὰ καὶ τὰ διεθνῆ νόμιμα νὰ ἀκυρώσῃ διὰ μιᾶς ὑπουργικῆς ἐγκυκλίου ἕνα νόμον τοῦ Κράτους, μίαν διεθνῆ σύμβασιν. Προέβη, Κύριοι, εἰς πρωτοφανῆ αὐθαιρεσίαν, ἐνῷ ἠδύνατο κάλλιστα, ἔχων ἐνταῦθα τὴν Βουλὴν καὶ πειθήνιον ἐν πᾶσι τὴν πλειονοψηφίαν της, νὰ ἀκυρώσῃ δι’ αὐτῆς καὶ τὸν νόμον περὶ τῶν εἰς χρυσὸν εἰσπράξεων καὶ τὴν σύμβασιν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Καὶ προέβη εἰς τὴν αὐθαιρεσίαν ταύτην, ὅπως ἀποδείξῃ, ὅτι εἶναι ὁ αὐτὸς πάντοτε, ἀχαλίνωτος εἰς τὰ πάθη του καὶ πρὸ τῶν νόμων καὶ πρὸ τῶν συμβάσεων, καὶ ὡς τοιοῦτος ἀνάξιος πάσης ἐμπιστοσύνης (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐν τῇ δεξιᾷ). Μὴ θορυβεῖσθε, Κύριοι, σεῖς οἱ ὀπαδοί του. Εἶχε πρὸ τῆς 27 Ἀπριλίου 160–170 ὀπαδοὺς, οἵτινες ὅμως δὲν ἠδυνήθησαν νὰ τὸν ἀναχαιτίσωσι, φεύγοντα ἐκ τῆς ἀρχῆς. Παρομοία φυγὴ καὶ τώρα τῷ παρασκευάζεται· διότι, χάρις εἰς τὰ ἀσύνετα αὐτοῦ μέτρα, οἱ σπουδαιότατοι τῶν κεφαλαιούχων, οἵτινες ἦσαν πρόθυμοι νὰ μετάσχωσι τῶν πρὸς ἡμᾶς διαπραγματεύσεων, ὡς ὁ Hambro καὶ ὁ Cassel ἐν Ἀγγλίᾳ, ἡ National-Bank καὶ ὁ Bleichroeder ἐν Γερμανίᾳ, ἀπέσχον αὐτῶν ὁριστικῶς. Διαμαρτυρίαι ἐπὶ διαμαρτυριῶν ἐγείρονται κατὰ τῶν αὐθαιρέτων αὐτοῦ μέτρων, καὶ ταχέως πάνυ θὰ ἐκραγῇ νέα, φοβερωτέρα τῆς πρώτης, θύελλα κατὰ τῆς κεφαλῆς του καὶ κατὰ τῆς κεφαλῆς ὅλων ἡμῶν. Τότε ὁ κ. Τρικούπης θὰ τραπῇ καὶ πάλιν εἰς φυγήν, καὶ θὰ τρέχητε ὄπισθέν του σεῖς, οἱ νῦν 102 ὀπαδοί του, ἀλλὰ δὲν θὰ δυνηθῆτε πλέον νὰ τὸν καταφθάσητε. Εἴδετε, Κύριοι, ὁπόσον ἀβάσιμοι καὶ ἀνυπόστατοι, ὁπόσον αὐτόχρημα γελοῖαι ἦσαν αἱ καθ’ ἡμῶν αἰτιάσεις, ἃς ἐξήνεγκον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οἱ προαγορεύσαντες ἐκ τῆς πλειονοψηφίας καὶ τῶν «πολυωνύμων ὁμάδων». Ὑπολείπεται νῦν νὰ καταδείξω ὑμῖν, ὁποῖοι οἱ καθ’ ἡμῶν ἐγείραντες τὰς τοιαύτας αἰτιάσεις. Ὀφείλω οὕτω νὰ ἐπαναφέρω τὸ ζήτημα εἰς τὴν κυρίαν του θέσιν, ἐξ ἧς ἠθέλησαν οἱ προαγορεύσαντες νὰ τὸ μετατοπίσωσιν, ἀναζητοῦντες εὐθύνας ἐκεῖ, ὅπου τοιαῦται διόλου δὲν ὑπάρχουσιν, ἀποδεικνύων ἐγώ, τίνες οἱ ὑπεύθυνοι διὰ τὴν παροῦσαν κατάστασιν...

§85ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Κύριε Εὐταξία, θὰ ἐξακολουθήσητε ἀκόμη ἐπὶ πολύ; Δὲν νομίζετε ὅτι εἶναι καλὸν ν’ ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον;

§86ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὂχι· θὰ φροντίσω εἰς τὸ δεύτερον τοῦτο μέρος τοῦ λόγου μου νὰ ἦμαι ὅσον οἷόν τε σύντομος, ἀφοῦ μάλιστα ἔχει παρέλθει ἤδη ἡ ὥρα. Εἶπον, Κύριοι, ἀρχόμενος τοῦ λόγου, ὅτι πρωτουργὸς τῆς παρούσης καταστάσεως εἶναι ὁ ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην διέπων τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος καὶ νῦν Πρωθυπουργὸς αὐτῆς κ. Τρικούπης, συνεργοὶ δὲ ὑπῆρξαν οἱ κατὰ τὰ διαλείμματα τῆς Κυβερνήσεώς του διοικήσαντες τὴν Ἑλλάδα ἢ διαχειρισάμενοι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν ἀξιότιμοι ἐκ Γόρτυνος, ἐκ Μαντινείας καὶ ἐξ Ἄρτης βουλευταὶ κ. κ. Δηλιγιάννης, Κωνσταντόπουλος καὶ Καραπάνος, αὐτοὶ ἐκεῖνοι ἀκριβῶς, οἱ αἴφνης εἰς κατηγόρους μετασχηματισθέντες ἡμῶν, τῶν πάντη ἀθώων, ὡς ἀπέδειξα ἤδη τοῦτο τρανῶς. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νῦν ν’ ἀποδείξω καὶ κατὰ τί ἕκαστος τούτων συνετέλεσεν εἰς τὴν παροῦσαν κατάστασιν καὶ εὐθύνεται δι’ αὐτήν. Ἄρχομαι ἀπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἀπονέμων οὕτως εἰς αὐτὸν τὰ πρεσβεῖα τῆς τιμῆς. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἦτο ὁ ἡγέτης τῆς ἐπισήμου καὶ ἀξιωματικῆς Ἀντιπολιτεύσεως πρὸς τὸν κ. Τρικούπην καθ’ ὅλην τὴν τελευταίαν δεκαετίαν, ἥτις ὑπῆρξεν ἡ γενεσιουργὸς τῆς παρούσης καταστάσεως, διῴκησε δὲ καὶ τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὰ ἐν τῷ μεταξὺ διαλείμματα τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Τρικούπη ἐπὶ διετίαν καὶ ἐπέκεινα. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς εὐθύνεται καὶ ἀρνητικῶς καὶ θετικῶς, ἤτοι καὶ ὡς ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ὡς Πρωθυπουργὸς οὐκ ὀλίγον διὰ τὴν παροῦσαν κατάστασιν. Ἀνεδείχθη ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἤρξατο ἡ ἀπαισία ἐκείνη περίοδος, ἡ περιαγαγοῦσα ἡμᾶς εἰς ὃ σημεῖον εὑρισκόμεθα τὴν σήμερον. Ἀντεπολιτεύετο ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1885 τὸ Ὑπουργεῖον Τρικούπη, καὶ τὸ ἀντεπολιτεύετο κατὰ τρόπον ὅλως ἰδιόῤῥυθμον. Ἐνόει πάντοτε νὰ ἀντιλέγῃ εἰς ὅσα μέτρα ὑπέβαλλεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ νὰ καταπολεμῇ ἰδίᾳ τὸ οἰκονομικὸν αὑτοῦ σύστημα· ἀλλ’ οὐδέποτε παρῆλθεν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ἵνα ἐξ ἀντιθέτου ἐπιδείξῃ ἴδιόν τι σύστημα, ἴδια μέτρα, προσφορώτερα τῶν τοῦ κ. Τρικούπη, οὐδέποτε ἠδυνήθη ἐπὶ τριετίαν ὅλην ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι αὐτὸς ἐσκέπτετο κάλλιον τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ, ὅτι αὐτὸς εἶχεν ἐν τῷ νῷ ἄλλα σωστικώτερα μέτρα, ὅπως οὕτως ἐμπνεύσῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε ἴσως, πῶς κατώρθωσε τότε ἐν ἔτει 1885 νὰ ἔλθῃ πανίσχυρος, ἐν καταπληκτικῇ πλειονοψηφίᾳ, εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας; Τοῦτο ὀφείλει πρὸ παντὸς εἰς τὴν ἐνέργειαν τοῦ Ὑπουργείου Τρικούπη; Τὸ Ὑπουργεῖον Τρικούπη ἐπολιτεύθη ἐπὶ τριετίαν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἐξηνάγκασε τὸν λαόν, ὄχι μόνον τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἀλλὰ καὶ οἱουδήποτε ἄλλου τὴν ἡγεσίαν νὰ προτιμήσῃ, μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι χειρότερόν τι δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπισυμβῇ τῆς καταστάσεως, ἥτις εἶχε δημιουργηθῆ ὑπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτήν. Ἀλλ’ εἶχεν ἐπαγγελθῆ τρία τινὰ ὡρισμένως ὁπωσδήποτε. Ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὡς ἀντιπολιτευόμενος. Ἦτο τότε κεκηρυγμένος κατὰ τῆς πολιτικῆς τῶν φόρων, ὑπισχνεῖτο τὴν συνόλῳ νὰ κάμῃ ἀκριβῶς τὰ ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔκαμεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ν’ ἀποκαταστήσῃ τὸ ἰσοζύγιον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους. Πῶς ἐξεπλήρωσε τὰς ἐπαγγελίας του ἐκείνας; Ὅσοι ἐξ ὑμῶν ἦσθε τὴν ἐποχὴν ἐκείνην Βουλευταὶ ἐνθυμεῖσθε, ἐὰν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἐξεπλήρωσεν, ἢ ἀνεμνήσθη κἄν τῶν ἐπαγγελιῶν του πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν· ἐνθυμεῖσθε, ἂν δὲν ἐπηύξησεν, ἀντὶ ν’ ἀνακουφίσῃ, ὡς ὑπέσχετο, τὰ φορολογικὰ βάρη. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι κάλλιστα, ὅτι, συζητουμένου τοῦ νομοσχεδίου περὶ εἰσφορᾶς τὸ φθινόπωρον τοῦ 1885, εἶχε παρέλθει ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἀπολογούμενος κατ’ ἐκείνων, οἵτινες τῷ ἐπέῤῥιπτον, ὅτι ἐν τῷ μέσῳ τῶν κρισίμων πολιτικῶν καὶ οἰκονομικῶν περιστάσεων δὲν ὤκνησε νὰ καταργήσῃ φόρους, ἀπηρίθμει ἐντεῦθεν μετὰ κομποῤῥημοσύνης φόρους 11 ἑκατομμυρίων, τοὺς ὁποίους αὐτὸς εἶχεν ἐπιβάλει. Εἶχεν ἐπαγγελθῆ, Κύριοι, νὰ κάμῃ τὰ ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔκαμνεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ὅμως μᾶς ὑπέβαλε τότε τὸν αὐτὸν σχεδὸν προϋπολογισμὸν, τὰ αὐτὰ μέτρα, καὶ ἐξηκολούθησε τὴν αὐτὴν ἐν πᾶσιν ἀτάσθαλον διοίκησιν, ὡς καὶ ὁ προκάτοχός του. Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ποῖον ἦτο; οἱ προϋπολογισμοὶ, τοὺς ὁποίους αὐτὸς εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐφήρμοσε κατὰ μέγα μέρος, νὰ παρουσιάσωσιν ἐλλείμματα ἀνώτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶχον παρουσιάσει οἱ προϋπολογισμοὶ τοῦ κ. Τρικούπη, νὰ ἐπιδεινωθῇ δ’ ἐν συνόλῳ ἡ πολιτικὴ καὶ οἰκονομικὴ κατάστασις καὶ ν’ ἀρχίσῃ πάλιν ὁ λαὸς ἐν ἀπογοητεύσει νὰ στρέφῃ τὸ βλέμμα πρὸς τὸν ἔκπτωτον τῆς 7 Ἀπριλίου. Καὶ ὡσὰν μὴ ἤρκει ἡ διάψευσις αὕτη τῶν ἐπαγγελιῶν του, ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔκαμε καὶ ἄλλως πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο καὶ δὲν ἠδύνατο, ὅπως ἐξαναγκάσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ἵνα προσπέσῃ αὖθις εἰς τοὺς πόδας τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ. Τὸ ἐπιστέγασμα τῆς ὅλης τοιαύτης πολιτικῆς του ἦτο ἡ ἐπιστρατεία τοῦ 1885. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι καὶ δι’ αὐτήν, ὅπως καὶ διὰ πᾶσαν ἄλλην πρᾶξίν του, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς τὴν εὐθύνην ἐννοεῖ νὰ ἐπιῤῥίπτῃ εἰς ἄλλον, πλὴν μόνου τοῦ ἑαυτοῦ του. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, τότε τὸ δόγμα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ καθιερώσῃ ἐν τῇ πολιτικῇ, τὸ δόγμα τῆς ῥυμουλκήσεως, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Πρωθυπουργὸς, ὁ διευθύνων τὰς τύχας χώρας τινὸς, οὐδεμίαν πρέπει νὰ ἔχῃ αὐτὸς πρωτοβουλίαν· τοὐναντίον πρέπει νὰ ἄγηται καὶ νὰ φέρηται ἀπὸ τὸν πρῶτον τυχόντα πολίτην, ὡς τοῦτο συνέβη καὶ εἰς αὐτὸν, ὅτε ἀπεφάσισε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐπιστρατείαν κατ’ ἀκολουθίαν τῶν διαδηλώσεων, εἰς ἃς εἶχον προβῇ τότε τινὲς ἐνταῦθα ἐπὶ τῷ ἀκούσματι τοῦ πραξικοπήματος τῆς Φιλιππουπόλεως. Διὰ τὴν ἐπιστρατείαν ἐκείνην μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐπαναλαμβάνει πάντοτε στερεότυπον δήλωσιν, ὅτι τὴν ἤθελον ὅλοι οἱ Βουλευταὶ, τὴν ἤθελε καὶ ὁ κ. Τρικούπης, τὴν ἤθελον οἱ «ἄνδρες Ἀρκάδες» καὶ τὰ τέκνα πάσης γῆς Ἑλληνικῆς. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, καὶ πάντες οἱ ἄλλοι Βουλευταὶ καὶ οἱ «ἄνδρες Ἀρκάδες» οὐδεμίαν δύνανται νὰ φέρωσιν εὐθύνην δι’ ἓν αἴσθημα, ὅπερ εἶχον ἐκδηλώσει τότε. Αὐτὸς καὶ μόνος, ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τότε, φέρει πλήρη καὶ ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην αὐτῆς· διότι αὐτὸς μόνος ἠδύνατο ὡς ἐκ τῆς θέσεώς του νὰ γνωρίζῃ, ἂν ἡ Ἑλλὰς εἶχε νὰ ἐλπίσῃ τι ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπιστρατείας, αὐτὸς μόνος ἠδύνατο νὰ γνωρίζῃ, ἂν αἱ περιστάσεις ἦσαν τοιαῦται, ὥστε νὰ ἐπιτρέψωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ δράσῃ, εἴτε καὶ ἄνευ δράσεως νὰ τύχῃ νέας παραχωρήσεως, τῇ ἐπεμβάσει τῶν Δυνάμεων. Ὡς ὅμως ἀπέδειξαν τὰ πράγματα ἀκολούθως, Κύριοι, ἐνῷ ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐγίγνωσκεν ἀκριβῶς, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδὲν εἶχε νὰ ἐλπίζῃ, ἐξηκολούθησεν ἐν τούτοις ἐπὶ μῆνας πολλοὺς κρατῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα ὀκτὼ ὅλας μυριάδας Ἑλλήνων μαχητῶν· καὶ ὅταν ἡμεῖς τὸν ἠρωτῶμεν, πρὸς τί ἡ ἐπιστρατεία ἐκείνη, πρὸς τί ὅλαι ἐκεῖναι αἱ θυσίαι, εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβάλλετο καὶ τὸ Κράτος καὶ ἡ χώρα, πρὸς τί ἡ δαπάνη τοσούτων ἑκατομμυρίων, πρὸς τί ἡ ἀπώλεια ἄλλων τόσων ἑκατομμυρίων ἐκ τῆς κατ’ ἰδίαν οἰκονομίας, ἥτις ἀπεστερεῖτο τῶν κυριωτέρων ἐργατῶν της, ἀπήντα, ὅτι ταῦτα πάντα ἐγένοντο δι’ ἓν μέγα κατόρθωμα, τὸ κατόρθωμα τοῦ νὰ ἴδῃ ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ τὰς σημαίας της 8 ὅλας μυριάδας ἀνδρῶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Ξέρξου οὐδέποτε ἐπανεῖδεν ὁ Ἑλληνισμός. Καὶ ὅταν τῷ ἐλέγομεν, ὅτι ἐπιστρατεία σημαίνει κινητοποίησιν πρὸς πόλεμον, σημαίνει ἄμεσον δρᾶσιν, αὐτὸς οὐδεμίαν ἀπάντησιν ἔδιδεν εἰς τοῦτο. Ἀνεμένομεν, Κύριοι, ἐπὶ πολλοὺς μῆνας καὶ ἐπὶ τέλους ἐπείσθημεν, ὅτι ἡ ἐπιστρατεία ἐκείνη δὲν ἀπηυθύνετο κυρίως κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ἀπηυθύνετο κατ’ αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος· εἶχε τὸν σκοπὸν νὰ θυσιάσῃ 3 ἕως 4 χιλιάδας νέους, ἀκμαίους ἄνδρας, ὅσους ἴσως δὲν θὰ ἐχάνομεν ἐν κρισίμῳ τινὶ μάχῃ· εἶχε τὸν σκοπὸν δεκάδας πολλὰς ἑκατομμυρίων χρέη νέα νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν ῥάχιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, εἶχε τὸν σκοπὸν νὰ ἐπιφέρῃ ζημίαν ἀνυπολόγιστον εἰς τὴν κατ’ ἰδίαν οἰκονομίαν τῆς χώρας, καὶ εἶχεν ἐπὶ τέλους τίνα νομίζετε σκοπόν; νὰ προκαλέσῃ καθ’ ἡμῶν τὸν ἀποκλεισμὸν τῶν ἡνωμένων στόλων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Καὶ πρὸ τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἐκείνου τοῦ ἡνωμένου στόλου ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῶν στρατιῶν τοῦ Ἐγιοὺπ πασσᾶ ἀφ’ ἑτέρου, πρὸ τῶν διαδραματισθέντων ἰδίᾳ ἐν τοῖς μεθορίοις, ὅπου ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἐπηπειλεῖτο εἰσβολὴ τῶν τουρκικῶν στρατευμάτων εἰς τὴν Ἑλλάδα, καθ’ ἣν στιγμὴν δηλαδὴ τὸ Κράτος εὑρίσκετο ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς, ἔσπευσε νὰ παραδώσῃ τὰς κλεῖδας εἰς τὸν Βασιλέα, καὶ ν’ ἀποχωρήσῃ ἐκ τῆς ἀρχῆς, καταλείπων εἰς τὴν τύχην του καὶ τὸ μέγα ἐκεῖνο κόμμα, τὸ ὁποῖον μέχρις τῆς στιγμῆς ἐκείνης τὸν ὑπεστήριζε, καὶ τὸν Βασιλέα καὶ τὸ Κράτος καὶ τὴν χώραν. Καὶ ἠπόρει ὕστερον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, διότι οἱ Βουλευταὶ ὁμοθυμαδὸν τὸν ἐγκατέλιπον καὶ ἐξ ἀνάγκης προσέφυγον εἰς ἐκεῖνον, ὅστις ἐπαρουσίαζε τὴν μόνην δυνατὴν διέξοδον ἐκ τοῦ ὄντως ἀδιεξόδου καὶ ἀπροχωρήτου, εἰς ὃ αὐτὸς εἶχε περιαγάγει τὰ πράγματα. Καὶ εἶχε τὸ θάῤῥος προχθὲς ἀκόμη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ στιγματίσῃ τοὺς τότε μεταστάντας Βουλευτάς, τίνας νομίζετε; Τοὺς Βουλευτάς, οἵτινες ἐξ ἀνάγκης ἔδωκαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὸν κ. Τρικούπην, ὅπως ἀνατεθῇ εἰς αὐτὸν ὁ σχηματισμὸς τοῦ Ὑπουργείου καὶ μὴ μείνῃ ὁ τόπος ἀκυβέρνητος ἐν οὕτω κρισίμοις στιγμαῖς· Βουλευτάς, οἷοι ὁ Δεληγεώργης, ὁ Ζηνόπουλος, ὁ Σωτηρόπουλος, ὁ Ῥάλλης καὶ ὅλοι οἱ ἄλλοι ἐπίλεκτοι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου. Αὐτοὺς ἐθεώρησεν ἀξίους στιγματισμοῦ, περὶ αὐτῶν εἰπών, ὅτι ἡ μετάστασίς των ἐκείνη ἀποτελεῖ κηλῖδα καὶ ὄνειδος εἰς τὴν κοινοβουλευτικὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου. Ἡ Κυβέρνησίς του, Κύριοι, κατὰ τὸ ἀπαίσιον ἐκεῖνο ἔτος 1885–1886 ἕνα καὶ μόνον εἶχε σκοπὸν, τὸν σκοπὸν τοῦ ν’ ἀποκαταστήσῃ ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει τὸν τέως καταπεπτωκότα ἐν αὐτῇ ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴν καὶ τὸν ἐπαναγάγῃ πανίσχυρον εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας, καὶ νὰ διαψεύσῃ οὕτω πανηγυρικῶς καὶ ἀποδείξῃ φρούδους ὅλους τοὺς ἀγῶνας τοῦ ἔθνους πρὸς καταπολέμησιν τοῦ συστήματος τοῦ κ. Τρικούπη. Καὶ εἴχομεν, Κύριοι, ἔκτοτε νέαν περίοδον τοῦ ἀντιπολιτευτικοῦ βίου τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ. Ἤρχισε πάλιν ἐπαναλαμβάνων τὰ αὐτὰ τοῖς αὐτοῖς, ἤρχισε ξηρὸν καὶ ἄγονον ἀντιπολιτευτικὸν ἀγῶνα ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως τῆς τότε, ἐπὶ τετραετίαν ὅλην ἐξηκολούθει πάλιν νὰ κατακρίνῃ, χωρὶς αὐτὸς νὰ ἦναι εἰς θέσιν νὰ ὑποδείξῃ ὡρισμένα μέτρα, δι’ ὧν θὰ ἦτο δυνατὸν κατ’ αὐτὸν καὶ ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις νὰ βελτιωθῇ καὶ ἡ διοίκησις καὶ ἡ καθόλου πολιτικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους. Καὶ τὸ ἔθνος, χάρις καὶ πάλιν εἰς τὴν νέαν ἀτάσθαλον πολιτικὴν καὶ οἰκονομικὴν διοίκησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ, ἐλησμόνησε τὰ παθήματα τοῦ 1885 καὶ 1886, καὶ παρηκολούθησε καὶ πάλιν τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτήν, μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι αὐτὴν τὴν φορὰν τοὐλάχιστον θὰ ἐπανήρχετο κρείττων ἑαυτοῦ εἰς τὰ πράγματα. Καὶ ἐπανῆλθεν ὁ κ. Δηλιγιάννης καὶ πάλιν πανίσχυρος, καὶ πάλιν ὡς ἐθνάρχης εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890. Ἀλλὰ τί ἔπραξε, Κύριοι, καὶ τότε; Ἐπανελάμβανεν ὡς ἀντιπολιτευόμενος ἀπὸ τοῦ 1886–90 ὅ,τι καὶ ἀπὸ τοῦ 1882–85, ὅτι δηλαδὴ αὐτὸς θὰ ἔκαμνεν ἀκριβῶς τὰ ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔκαμνεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἔκαμε τὰ αὐτὰ καὶ πάλιν, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν, ὅτι ἐν πολλοῖς ἦτο κακόζηλος ἐκείνου ἀντιγραφεύς. Ἀλλ’ ἔκαμε καὶ τι πλέον τούτου νῦν· κατέβαλε πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως διασείσῃ καὶ τὴν δημοσίαν καὶ τὴν κατ’ ἰδίαν πίστιν τῆς χώρας. Παρῆλθεν ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ διὰ μακρῶν ὑπεστήριξε καὶ ἐζήτησε ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι οἱ προϋπολογισμοὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ ἐπαρουσίαζον ἔλλειμμα 30 καὶ 40 ἑκατομμυρίων, καὶ ἐπαρουσίασεν αὐτὸς πανομοιότυπον ἐν πᾶσι πρὸς ἐκείνους προϋπολογισμὸν, ἂν ὄχι καὶ κατά τι χειρότερον. Καὶ ὅταν ἠρώτων οἱ Βουλευταί, διατὶ δὲν προβαίνει εἰς μεταβολήν τινα, διατὶ δὲν κάμνει νῦν τὰ ἀντίθετα τῶν ὅσων ἔκαμνεν ὁ κ. Τρικούπης, αὐτὸς ἀπήντα: δὲν θέλω νὰ διαταράξω τὸ κρατοῦν σύστημα, ἵνα μὴ θεωρηθῶ, ὅτι ἀνατρέπω τὸ καθεστώς, καὶ συντελέσω οὕτως εἰς ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεως. Καὶ ἀκριβῶς οὕτω πράττων συνετέλει εἰς ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεως· διότι, ὅταν, Κύριοι, εἷς Πρωθυπουργὸς, ἐν τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς του, ἔρχηται καὶ λέγῃ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους παρουσιάζει ἔλλειμμα ἐκ 30 καὶ 40 ἑκατομμυρίων, καὶ τοιοῦτον προϋπολογισμὸν ζητεῖ νὰ ψηφίσητε καὶ σεῖς ἐκ νέου, πῶς εἶναι δυνατὸν αὐτὸς νὰ μὴ κλονήσῃ ἐκ βάθρων τὴν πίστιν τοῦ Κράτους; Κατηγόρει ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ὡς ἀντιπολιτευόμενος, τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ, ὡς Πρωθυπουργοῦ, ὅτι οὗτος ἠθέτει νόμους καὶ συμβάσεις, ποιούμενος καταχρηστικὴν διάθεσιν τοῦ προϊόντος τῶν δανείων εἰς ἄλλους σκοποὺς ἢ εἰς ἐκείνους, δι’ οὓς αὐτὰ ἦσαν προωρισμένα, καὶ ἐπηγγέλλετο, ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει ὤν, ὅτι, ἂν ἤρχετο αὐτὸς εἰς τὰ πράγματα καὶ εἶχε πλειονοψηφίαν, ἤθελε τὸν παραπέμψει ἀφεύκτως εἰς τὸ εἰδικὸν δικαστήριον, ἵνα τὸν δικάσῃ καὶ τὸν καταστήσῃ ἀνίκανον πλέον, ὅπως ἐπανέλθῃ αὖθις εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Τοῦτο ἐπανέλαβε καὶ προχθὲς ἀκόμη, ἐπιτιθέμενος καθ’ ἡμῶν, ὅτι ἡμεῖς δῆθεν ἐπανεφέραμεν πανίσχυρον τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰ πράγματα, ἐνῷ αὐτὸς πάντοτε πᾶσαν προσπάθειαν κατέβαλεν, ἵνα τὸν καταστήσῃ ἀνίσχυρον πρὸς τοῦτο, ἵνα τὸν ἀπομακρύνῃ ἅπαξ διὰ παντὸς ἐκ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὁποίας προσπαθείας πρὸς τοῦτο κατέβαλε καὶ τὸ 1885 καὶ τὸ 1890. Ἄφησε τὸ 1885 νὰ γείνῃ ἐξεταστική τις ἐπιτροπὴ τῶν πραγμάτων, καὶ τὴν ἐγκατέλιπεν ἄνευ τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων πληροφοριῶν· δι’ ὃ ἔσπευσεν ἡ ἐπιτροπὴ ἐκείνη νὰ διαλυθῇ εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθη, χωρὶς νὰ κατορθώσῃ νὰ συντάξῃ μίαν κἂν ἔκθεσιν. Ἐπανῆλθεν εἰς τὰ πράγματα κατὰ τὸ 1890, ὁπότε πλέον ἔλεγεν: ἐτελείωσεν, αὐτὴν τὴν φορὰν δὲν σώζεται ὁ κ. Τρικούπης. Καὶ ἀνέμενε τότε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐναγωνίως τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν θὰ ἔβλεπε τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου παραπεμπόμενον εἰς τὸ εἰδικὸν δικαστήριον, καὶ ἀνέμενε νὰ ἴδῃ διατυπουμένας νῦν κατ’ αὐτοῦ τὰς φοβερὰς κατηγορίας, τὰς ὁποίας ἄλλοτε ἐξήγγελλεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ὁ κ. Δηλιγιάννης. Ἀνέμενε νὰ ἴδῃ τὸν κ. Τρικούπην κατηγορούμενον ἐπὶ ἀθετήσει νόμων καὶ συμβάσεων· ἀλλὰ τοῦτο, Κύριοι, δὲν ἐπραγματοποιήθη· τὸ διατὶ δύναται νὰ σᾶς τὸ εἴπῃ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Διότι καὶ αὐτὸς ἠκολούθησε τὴν αὐτὴν πολιτικὴν, ὡς ἐν ἄλλοις πολλοῖς, καὶ ἐν τούτῳ. Ἐμιμήθη τὸν κ. Πρωθυπουργόν, δὲν ἠθέλησε καὶ ἐν τούτῳ νὰ φανῇ κατώτερος αὐτοῦ· διὸ ἠθέλησε καὶ αὐτὸς τὴν σύμβασιν καὶ τὸν σχετικὸν νόμον περὶ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, καὶ διέθεσε τὸ προϊόν αὐτοῦ εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Πῶς λοιπὸν ἦτο δυνατὸν νὰ παρουσιασθῇ αὐτὸς κατήγορος κατὰ τοῦ κ. Τρικούπη διὰ πράξεις, εἰς τὰς ὁποίας καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος ὑπέπεσεν; Ἐνόμισε λοιπὸν, ὅτι θὰ ἐπραγματοποίει τὴν ἐπαγγελίαν του περὶ κατηγορητηρίου ὑποβάλλων εἰς τοὺς φίλους του κατηγορητήριον κατὰ τοῦ κ. Τρικούπη διὰ τὰ γνωστὰ ἐκεῖνα καττύματα καὶ τὰς ἀρβύλας. Καὶ ὅταν εἶδε, Κύριοι, ὅτι καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτου κατηγορητηρίου ἦτο δυνατὸν ἡ Βουλὴ τῆς 14 Ὀκτωβρίου νὰ δώσῃ ψῆφον παραπεμπτικὴν κατὰ τοῦ κ. ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ, παρῆλθεν αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ παρεκάλεσεν, ἐξώρκισεν, ἐξελιπάρησε τοὺς φίλους του Βουλευτάς, ἵνα δώσωσι ψῆφον ἐπιεικείας, ψῆφον ἀθωωτικὴν ὑπὲρ τοῦ κ. Τρικούπη. Εἶναι ὁ εἷς, Κύριοι, τὸ ἀναγκαῖον συμπλήρωμα τοῦ ἄλλου· οὔτε ὁ κ. Δηλιγιάννης δύναται νὰ κάμῃ ἄνευ τοῦ κ. Τρικούπη, οὔτε ὁ κ. Τρικούπης ἄνευ τοῦ κ. Δηλιγιάννη. Διὰ τοῦτο, ὀσάκις βλέπῃ ὁ εἷς τὸν ἄλλον ἐν κινδύνῳ, σπεύδει πρὸς σωτηρίαν του. Διὰ τοῦτο εἴδετε καὶ νῦν τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴν ἀποδίδοντα τὰ ἴσα πρὸς τὸν κ. Δηλιγιάννην καὶ ἐπιδεικνύοντα πάντοτε ἰδιαιτέραν πρὸς αὐτὸν συμπάθειαν καὶ στοργήν· τὸν εἴδετε σπεύδοντα νὰ τὸν βοηθήσῃ, ἀφοῦ δὲν δύναται πλέον νὰ ἀνακτήσῃ τὸν τίτλον τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ν’ ἀνακτήσῃ τοὐλάχιστον τὴν θέσιν τῆς ἀξιωματικῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Καὶ εἴδομεν, Κύριοι, τὰς πρὸς τοῦτο προσπαθείας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐξικνουμένας μέχρι καταστρατηγήσεως αὐτοῦ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ ἠθέλησε νὰ διορίσῃ αὐτὸς τοὺς φίλους τοῦ κ. Δηλιγιάννη ἐν τῇ μειονοψηφίᾳ τῶν ἐπιτροπῶν. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, θέλων ν’ ἀποδείξῃ νῦν, ὅτι τὸ αἴσθημα τῆς εὐγνωμοσύνης δὲν εἶναι ὅλως ἄγνωστον εἰς αὐτὸν, ἔσπευσε νὰ φέρῃ ἀντιπερισπασμὸν εἰς τὸν προκείμενον ἀγῶνα, ὅστις, ἐνῷ ἔπρεπε ν’ ἀπευθυνθῇ ἑνιαῖος καὶ ἀμέριστος κατὰ τοῦ πρωτουργοῦ τῆς παρούσης καταστάσεως καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ, ἰδοὺ, ὅτι χάρις εἰς τὴν δᾷδα τῆς διχονοίας, τὴν ὁποίαν πρῶτος ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔῤῥιψεν εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, μετετράπη εἰς ἐμφύλιον αὐτῆς ἔριδα, ἐξ ἧς βεβαίως μόνος ὁ κ. Τρικούπης ἔχει νὰ κερδήσῃ. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς κατὰ τὴν τελευταίαν πρωθυπουργίαν δὲν ἐκλόνησε μόνον τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν ἐκ βάθρων, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν κατ’ ἰδίαν πίστιν τῆς χώρας κατήνεγκε καίριον τραῦμα. Διότι, ὅταν ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἰδιότητι τῆς ἀρχῆς του τότε διεβεβαίου, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους εἶχε νὰ ἐπιδείξῃ ἔλλειμμα δεκάδων ὅλων ἑκατομμυρίων, καὶ ἐν ταὐτῷ ὑπέβαλλεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ αὕτη ἐψήφιζε τῇ εἰσηγήσει του παραπλήσιον ὅλως προϋπολογισμόν, τοῦτο ἦτο βεβαίως ὡς ἐὰν ἔλεγεν, ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν εὑρίσκεται εἰς παραμονὰς πτωχεύσεως, ἦτο ὡς ἂν ἔκρουεν αὐτὸς τὸν κώδωνα τῆς χρεωκοπίας. Καὶ ἔκτοτε, Κύριοι, ἤρχισεν ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν κρίσις, ἔκτοτε ἔκλεισαν ἑρμητικῶς αἱ θύραι τῶν ξένων κεφαλαίων δι’ ἡμᾶς. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, Κύριοι, ἀλλὰ τὸ σπουδαιότατον πάντων, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς μέχρι τοῦδε ἐξῆρεν ἐνταῦθα, ἔκτοτε ἔπαυσαν αἱ ξέναι πιστώσεις πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἔκτοτε τὰ ξένα κεφάλαια, τὰ διατεθειμένα παρ’ ἡμῖν, ἤρχισαν ν’ ἀποσύρωνται, ἔκτοτε οἱ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ κάτοχοι Ἑλληνικῶν χρεωγράφων ἔσπευδον νὰ ἐκποιήσωσιν αὐτὰ ἐν Ἑλλάδι, νὰ τὰ μεταβάλλωσιν εἰς χρυσὸν καὶ νὰ ἐξάγωσι τοῦτον ἐντεῦθεν, ἔκτοτε αἱ διάφοροι ἀξίαι τῶν Τραπεζῶν καὶ τῶν ἑταιριῶν ἐπεστρέφοντο σωρηδὸν εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἕκαστος ἐπροθυμοποιεῖτο νὰ μεταβάλῃ αὐτὰς εἰς χρυσὸν καὶ τὸν ἐξαγάγῃ ἐκ τοῦ τόπου. Δὲν ἐπῆλθε, Κύριοι, ἡ ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος τότε, διότι ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἐν ἀνάγκῃ εὑρεθείς, καθόσον οὐδεμία θύρα ἠνοίγετο πλέον εἰς αὐτὸν πρὸς συνομολόγησιν δανείου, ἐπρομηθεύθη ἐκ τοῦ τόπου συνάλλαγμα καὶ ἐπλήρωσε τὰ τοκομερίδια τῆς Βʹ ἑξαμηνίας τοῦ 1891. Ἡ ὑπερτίμησις ἐκείνη ἐπῆλθε κυρίως διότι κατ’ ἀκολουθίαν τῆς οἰκονομικῆς του πολιτικῆς ἐνεπνεύσθη τοιοῦτος πανικὸς εἰς τὰ ξένα κεφάλαια, ὥστε κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο θὰ ἀπεσύρθησαν πάντως ἄνω τῶν 100,000,000 εἰς χρυσὸν ἐκ τοῦ τόπου. Ἀνῆλθε, Κύριοι, εἰς τὴν ἀρχὴν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἐν ἔτει 1890 μὲ τὴν ἐπαγγελίαν τῆς ἀνορθώσεως τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν, καὶ ἀντὶ νὰ ἀνορθώσῃ ταῦτα, εἴδετε ὅτι ἐκινδύνευσε νὰ συμπαρασύρῃ μετ’ αὐτῶν εἰς τὴν καταστροφὴν καὶ τὰ κατ’ ἰδίαν οἰκονομικὰ τῆς χώρας. Ἐδέησε διὰ τοῦτο ν’ ἀποπεμφθῇ τῆς ἀρχῆς τῇ 17 Φεβρουαρίου 1892. Τὴν ἀποπομπήν του ἐκείνην ἠθέλησε ν’ ἀποδώσῃ τότε εἰς μελετωμένας ἀνατροπὰς τῶν συνταγματικῶν ἡμῶν θεσμῶν, καὶ ἐζήτησεν ἐπὶ τοῦ πεδίου τούτου νὰ μεταφέρῃ τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα τῆς 3 Μαΐου. Ἐφόρεσε τὸν ἐρυθρὸν Φρύγιον σκοῦφον καὶ ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῆς οἰκίας του, καὶ ἐν Τριπόλει, καὶ ἐν Λαγκαδίοις, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἱστορικὴν Καρκαλοῦν, κατήγγειλεν ὑπονομεύσεις τῶν συνταγματικῶν ἡμῶν θεσμῶν, καὶ ἠπείλει, ἐν περιπτώσει ἀποτυχίας τῶν πολιτικῶν του φίλων ἐν τῷ ἐκλογικῷ ἐκείνῳ ἀγῶνι, ἐπαναστάσεις καὶ ἀνατροπάς. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ὑποστὰς τὴν ἧτταν ἐκείνην καὶ ἐπανελθὼν ἐνταῦθα ἐλησμόνησε καὶ τὰς προτέρας ἀπειλάς του καὶ τοὺς φίλους, τοὺς ὁποίους ἄφησε νεκροὺς καὶ τραυματίας ἀνὰ τὰς χαράδρας καὶ τὰς φάραγγας, ἐφρόντισε δὲ ἐγκαίρως καὶ τὸν Φρύγιον σκοῦφον νὰ κρύψῃ ἐπιμελῶς ὑπὸ μάλης, ἀντικαθιστῶν αὐτὸν διὰ τοῦ γνωστοῦ λευκοῦ Ἀμοργίνου σκούφου του, καὶ νὰ ἐμφανισθῇ ὡς ὁ νομιμοφρονέστατος τῶν ἀνθρώπων, καὶ ν’ ἀπορῇ μάλιστα, ὅτι παρεξηγήθη ὁ τότε ἀγὼν, καὶ νὰ ἐκπλήττηται διατί οἱ φίλοι του ὑπέστησαν τὴν καταστροφὴν ἐκείνην. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, ὅτι καὶ προχθὲς ἀκόμη, ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐπεμαρτύρετο τὴν ἀλήθειαν· τὴν «αὐτοκράτειραν ἀλήθειαν», ὡς ἔλεγεν, οὐδέποτε εἰς τὸν βίον του ἀπηρνήθη, οὐδὲ τώρα ἐνόει ν’ ἀπαρνηθῇ. Καὶ ἐπὶ τούτῳ μᾶς διεβεβαίου, ὅτι μόνον μία ἐφημερίς, φιλικῶς πρὸς αὐτὸν διακειμένη, ἠθέλησε νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν ἀποπομπήν του ὡς πραξικόπημα· αὐτὸς οὐδέποτε διημφισβήτησε τὸ δικαίωμα εἰς τὸ Στέμμα, ἵνα τὸν ἀποπέμψῃ. Μόνον τὰς οἰκονομικὰς συνεπείας διὰ τὸ Κράτος ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν, καὶ εἶπε καὶ τότε, καὶ τώρα ἐπαναλαμβάνει, ὅτι ἡ ἀποπομπή του συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ ἀνακοπῇ τὸ σωτήριόν του ἔργον. Ἀλλὰ scripta manent! Δυστυχῶς δὲ διὰ τὸν κ. Δηλιγιάννην, αἱ τότε ἀγορεύσεις του ἔχουσι δημοσιευθῆ ἐν αὐτῷ τῷ ἰδιαιτέρῳ δημοσιογραφικῷ του ὀργάνῳ, ἐν τῇ «Πρωΐα», καὶ διαψεύδουσι μὲ τὸν αὐθεντικώτερον τρόπον ὅσα καὶ προχθὲς καὶ ἄλλοτε εἶπε, καὶ ἐλέγχουσιν αὐτὸν ὡς οὐδεμίαν σχέσιν ἔχοντα πρὸς τὴν «αὐτοκράτειραν ἀλήθειαν». Ἀκούσατε δὲ τώρα, τί ἔλεγεν ἀπὸ τὸν ἐξώστην τῆς οἰκίας του τῇ 18 Φεβρουαρίου, θέλων νὰ δικαιολογηθῇ, διατί, κληθεὶς ὑπὸ τοῦ Βασιλέως νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του, ἠρνήθη νὰ πράξῃ τοῦτο (ἀναγινώσκει): «Ἡμεῖς ἐτάχθημεν ὡς φρουροὶ τῶν θεσμῶν, καὶ ἔχομεν καθῆκον νὰ μείνωμεν εἰς τὴν θέσιν τοῦ φρουροῦ, ὡς στρατιῶται ἔχοντες τὸ ὅπλον ἐπὶ βραχίονος. Καὶ ὀφείλομεν νὰ φρουρῶμεν, διότι πολλῶν εἰδῶν ἐχθροὶ πολεμοῦσι τὰ συμφέροντα καὶ ὑπονομεύουσι τοὺς θεσμοὺς τῆς χώρας.» Καὶ ἐν Λαγκαδίοις ὁ Δεληβοριᾶς, προσφωνῶν τὸν κ. Δηλιγιάννην, κατήγγειλε τίνες τὸν ἀπέπεμψαν ἐκ τῆς ἀρχῆς (ἀναγινώσκει): «... Οἱ ἐργάται τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν ἑλληνικῶν θαλασσῶν, τοῦ ὀνείδους τῆς Κούτρας, τοῦ χρηματιστικοῦ ἀποκλεισμοῦ, εἶναι τέλος οἱ τολμητίαι τῆς 17 Φεβρουαρίου, οἵτινες διὰ τοῦ πραξικοπήματός των ἀνέκοψαν τὴν ἐθνοσωτήριον πορείαν σου.» Ὁ δὲ κ. Δηλιγιάννης ἀντεφώνησεν (ἀναγινώσκει): «... Σεῖς δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ μάθητε παρ’ ἐμοῦ, τί συνέβη ἐν Ἀθήναις κατὰ τὸν παρελθόντα Φεβρουάριον... Πρὸ μικροῦ δὲν ἀφηγήθη αὐτὰ ὑμῖν ὁ ἐν ὀνόματι ὑμῶν προσαγορεύσας με εὐμαθὴς νέος;» Ἀλλ’ ἐν Τριπόλει εἶχεν ἀναπετάσει ἀναφανδὸν σχεδὸν τὴν ἀνταρτικήν του σημαίαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Ἐκεῖ ἔλεγεν (ἀναγινώσκει): «... Ἂν ὅμως δὲν στέργητε ταῦτα, σπεύσατε νὰ ἐκλέξητε Βουλευτὰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν ὑποσχεθῆ δημοσίᾳ, ὅτι δὲν θέλουσιν ὑπάγει εἰς τὰς Ἀθήνας, ἵνα... εὐτελεῖς θέσωσι τὰς ψήφους αὐτῶν εἰς τὴν διάθεσιν τῆς φαύλης φιλαρχίας ἢ τῶν ἐν τοῖς Ἀνακτόροις ἀσυνειδήτων κολάκων,... ἀλλὰ θέλουσι συντελέσει, ἵνα τὸ Στέμμα ἀκολουθήσῃ πεποιθότως τὴν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν κεχαραγμένην ὁδὸν, ἐπανερχόμενον ἐπ’ αὐτῆς, ἐφ’ ὅσον ἀπὸ ταύτης ἀπεμακρύνθη... Ἐλπίζω οἱ θρασεῖς νὰ μὴ στηρίζωσιν ἐπὶ ταύτης (τῆς μέχρι τοῦδε νομιμοφροσύνης καὶ συντηρητικότητός μου) τὰς ἐκτρόπους συμβουλάς των, οὐδὲ νὰ ἐνισχύσωσι δι’ αὐτῆς πειράματα παράτολμα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ παρελθὸν ἐτιμωρήθησαν ἀληθῶς, ἀλλὰ δαπάναις τῆς χώρας. Καὶ σήμερον ἔτι προσπαθῶ νὰ προλάβω τοιαῦτα δεινά· δὲν σᾶς ἀποκρύπτω ὅμως, ὅτι δὲν κρίνω αὐτὰ ἀπίθανα, ἂν σεῖς δὲν σπεύσητε νὰ λύσητε ἠρέμα διὰ τῆς ψήφου σας τὰς περιδεθεῖσας ἀκατανοήτας πλοκάς. Μὴ διστάσητε νὰ πράξητε κατὰ τὰς συμβουλάς μου, ἵνα μὴ ἀναγκασθῆτε νὰ ἐπαναστατήσητε.» Ἐννοεῖται, Κύριοι, ὅτι οἱ φρόνιμοι καὶ φιλόνομοι Τριπολῖται, ὡς καὶ πάντες οἱ Ἕλληνες, πρὸς οὓς τότε ἀπετείνετο ὁ κ. Δηλιγιάννης, οὔτε κατὰ τὰς συμβουλάς του ἔπραξαν, οὔτε ᾐσθάνθησαν τὸ παράπαν διὰ τοῦτο τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπαναστατήσωσιν, ὁ δὲ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ἐπανελθὼν εἰς Ἀθήνας, ἐφόρεσε τὸν εἰρηνικὸν Ἀμοργῖνον σκοῦφόν του καὶ ἀπεχώρησεν εἰς τὴν ἐν Κηφισσιᾷ Καπρέραν του, ὡς ἄλλος Ἀχιλλεὺς, μηνίων, ὡς σύνηθες αὐτῷ, καθ’ ὅλου τοῦ κόσμου, πλὴν μόνου τοῦ ἑαυτοῦ του. Ἐνόμισεν ὅτι οὕτως ἐξεδικεῖτο τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν διὰ τὴν ἧτταν τῆς 3 Μαΐου, ἀφίνων ἐλεύθερον τὸ στάδιον εἰς τὸν κ. Τρικούπην, καὶ τὴν ὑποστηρίζουσαν αὐτὸν καταπληκτικὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ νέᾳ Βουλῇ. Ὅτε δὲ εἶδεν, ὅτι ἀνεφαίνετο ἄλλη Ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ Βουλῇ, ἀγωνιζομένη βῆμα πρὸς βῆμα πρὸς τὸν νικητὴν τῆς 3 Μαΐου, Ἀντιπολίτευσις μὴ περιοριζομένη εἰς μόνον τὸ ἀρνητικόν της ἔργον, μὴ κατακρίνουσα μόνον τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη ὑποβαλλόμενα εἰς τὴν Βουλὴν μέτρα, ἀλλὰ καὶ θετικῶς ἀντεπεξερχομένη πρὸς αὐτὸν καὶ ἐφ’ ἑκάστου ζητήματος ἀντιτάττουσα τὴν ἰδίαν θετικήν της γνώμην· ὅτε εἶδεν, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις αὕτη ἀνέπτυσσεν ἴδιον ὡρισμένον πρόγραμμα καὶ ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ καὶ ἐπὶ παντὸς ἄλλου ζητήματος, καὶ κατέκτα ὁσημέραι ἔδαφος, τότε, πλὴν τότε καὶ μόνον ἐσκέφθη νὰ προσέλθῃ καὶ αὐτὸς εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ καὶ τότε ὄχι ὅπως ἐπέλθῃ ἐπίκουρος εἰς τὸν τοιοῦτον ἀγῶνα, ἀλλ’ ὅπως παρακωλύσῃ αὐτὸν, ὅπως προκαλέσῃ ἐν ταῖς τάξεσι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀντεγκλήσεις καὶ ἐκθέσῃ οὕτως αὐτὴν εἰς τὰ ὄμματα τοῦ κόσμου, ὡς διῃρημένην καὶ ἀλληλοσπαρασσομένην, καὶ ἐνισχύσῃ οὕτως ἀρνητικῶς τὸν κ. Τρικούπην. Οὕτως ἐπολιτεύθη καὶ κατὰ τὴν πρώτην καὶ κατὰ τὴν δευτέραν, οὕτως ἐννοεῖ νὰ πολιτευθῇ καὶ κατὰ τὴν τρίτην ταύτην σύνοδον τῆς παρούσης βουλευτικῆς περιόδου (θόρυβος καὶ διακοπαὶ ἐκ τοῦ πρώτου θρανίου τῆς ἀριστερᾶς).

§87ΡΑΛΛΗΣ. Τέλος πάντων αὐτὰ εἶναι γεγραμμένα εἰς τὰ πρακτικά. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος μᾶς ἐμέμφθη μάλιστα διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν κατὰ τὴν αʹ καὶ βʹ σύνοδον τῆς παρελθούσης περιόδου.

§88Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς οὐδὲν δικαίωμα ἔχει νὰ παραπονῆται. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κατὰ τὴν 5 Μαΐου 1892 ἦλθεν εἰς τὴν οἰκίαν μου καὶ μοὶ εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ συνεννοηθῶμεν, διὰ νὰ ὀργανώσωμεν ἀντιπολίτευσιν, ὅπως ἀντιπολιτευθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἀπεκρίθην εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν, ὅτι θεωρῶ τὰ συμβεβηκότα τόσον σοβαρὰ, ὥστε δὲν δύναμαι νὰ νομίζω, ὅτι δύναμαι νὰ συνεννοηθῶ μετ’ αὐτοῦ (θόρυβος καὶ διάλογοι).

§89ΡΑΛΛΗΣ...

§90ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἤλθετε εἰς τὴν οἰκίαν μου....

§91ΡΑΛΛΗΣ. Ποτέ!

§92ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. .. μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 3 Μαΐου, καὶ μοὶ ἐπροτείνατε εἰς τὸ δωμάτιον μου σύμπραξιν.

§93ΡΑΛΛΗΣ. Μετὰ τὰς ἐκλογὰς δὲν τὸν εἶδον (θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§94ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Κύριε Πρόεδρε, μὴ ἀφίνετε νὰ διακόπτουν· ἐπαναφέρετε τὴν τάξιν.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, Κύριοι.

§96ΡΑΛΛΗΣ. Ἐνθυμεῖσθε, πῶς ἤρχετο κατατετραυματισμένος μετὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου, καὶ τότε μὲ παρεκάλεσαν νὰ μεταβῶ εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ κ. Ι. Ἀντωνοπούλου...

§97ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ σὲ παρεκάλεσα;

§98ΡΑΛΛΗΣ. .. ὅπου καὶ συνηντήθημεν· ἦτο ἡ μόνη συνάντησις, τὴν ὁποίαν ἔσχομεν, ἐπρόκειτο δὲ περὶ συνεννοήσεως (θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, Κύριοι.

§100ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι μετὰ τὴν 3 Μαΐου ἦλθεν εἰς τὴν οἰκίαν μου καὶ μοὶ ἐπρότεινε νὰ συμπράξωμεν, καὶ τὸν ἀπέπεμψα (θόρυβος).

§101ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως δὲν εἶναι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ὁ ὁποῖος θὰ μὲ ἀπέπεμπεν· ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος ζητεῖ μερικὰς ψήφους ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὰς ἐπιτροπάς... (παρατεταμένος θόρυβος).

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, παρακαλῶ, Κύριοι.

§103ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸς ἐπίῤῥωσιν τῆς βεβαιώσεως τοῦ σεβαστοῦ μοι ἀρχηγοῦ... (Θόρυβος παρατεταμένος).

§104ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπαναφέρατε τὴν τάξιν. Δὲν ἐπιτρέπω πλέον διακοπὰς (θόρυβος).

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, Κύριοι.

§106ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ εἴπω δύο λέξεις. Πρὸς ἐπίῤῥωσιν τῆς βεβαιώσεως... (Θόρυβος καὶ διάλογοι ἀντεγκλητικοί).

§107ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Χριστόπουλε, μετ’ ἐμὲ ὁμιλεῖτε (Θόρυβος).

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε τέλος πάντων, Κύριοι. Δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή!

§109ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης, Κύριοι, λέγει, ὅτι ἡμεῖς ἐζητήσαμεν μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 3 Μαΐου τὴν σύμπραξίν του ἐν τῷ ἀγῶνι πρὸς τὸν κ. Τρικούπην. Τοῦτο ἐγὼ δὲν ἀρνοῦμαι· ἀλλὰ δὲν θ’ ἀρνηθῇ καὶ αὐτὸς, ὅτι ἀντὶ τῆς τοιαύτης συμπράξεως προετίμησεν αὐτὸς τότε ν’ ἀποχωρήσῃ εἰς Κηφισσίαν, καὶ ἔκτοτε, ὁσάκις ἤρχετο εἰς τὴν Βουλήν, νὰ ἔρχηται μόνον καὶ μόνον ὅπως παράσχῃ πράγματα εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ φέρῃ ἀντιπερισπασμὸν εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτῆς πρὸς τὸν κ. Τρικούπην (Θόρυβος). Τοιοῦτος ὑπῆρξε, Κύριοι, πάντοτε ὁ ἀνήρ. Ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ὑπῆρξε πάντοτε ὁ φυσικὸς σύμμαχος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐν τῇ Κυβερνήσει ὁ κακόζηλος αὐτοῦ ἀντιγραφεύς, οὕτω δὲ καὶ ἀρνητικῶς καὶ θετικῶς, ὡς προεῖπον, συνετέλεσεν εἰς τὴν ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην ἐπικράτησιν τοῦ διέποντος ἡμᾶς ὀλεθρίου συστήματος καὶ εἰς τὴν προελθοῦσαν ἐξ αὐτοῦ καταστροφήν. Ἰδοὺ ὁ εἷς τῶν κατηγόρων μας, ὁ θελήσας νὰ ζητήσῃ ἄνευ λόγου παρ’ ἡμῶν εὐθύνας, ἐνῷ αὐτὸς οὗτος τόσον βαρείας ὑπέχει εὐθύνας διὰ τὴν παροῦσαν κατάστασιν, ἐνῷ αὐτὸς εἶνε κυρίως κατηγορούμενος. Μεταβαίνω νῦν εἰς τὸν δεύτερον κατήγορον ἡμῶν, τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας Βουλευτήν. Ὁ κ. Κωνσταντόπουλος κατέκρινεν καὶ αὐτὸς ἡμᾶς καὶ ὁλόκληρον τὸ παρελθὸν διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν καταστροφήν, ἐξ ἧς θεωρεῖ ὅλως ἀθῷον ἑαυτόν. Καὶ ὅμως, Κύριοι, ὁ κύριος αὐτὸς πολιτεύεται ἀπὸ τοῦ 1882; ἐὰν δὲ μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη. Καὶ κατ’ ἀρχὰς μὲν εἶχε ταχθῆ εἰς τὴν πολιτικὴν μερίδα τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ καὶ ὑπεστήριζεν ἐκθύμως ὅλα τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεώς του. Ἀκολούθως, διὰ λόγους συνήθεις δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν εἰς τὰς τοιαύτας μεταστάσεις, ἐγκατέλιπεν αὐτὸν καὶ κατετάχθη ὑπὸ τὴν σημαίαν τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὑφ’ ἣν διετέλεσε μέχρι τέλους τοῦ 1891, ὅτε, μὴ διορισθέντος ἑνὸς ὑποταμίου, ἂν δὲν πλανῶμαι, ἐγκατέλιπε καὶ τὸν κ. Δηλιγιάννην. Ἐνῷ δὲ, ὡς βλέπετε, ἐπὶ δέκα ἔτη ὑπεστήριζε καὶ αὐτὸς τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο, εἰς ὃ ὀφείλονται ὅλα τὰ κατατρύχοντα νῦν ἡμᾶς κακὰ, τὸν ἠκούσατε προχθὲς βάλλοντα καὶ αὐτὸν τὸν λίθον τοῦ ἀναθέματος κατὰ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Κρίμασιν, οἷς οἶδε Κύριος, ἦλθεν ἀκολούθως καὶ αὐτὸς εἰς τὰ πράγματα, ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ δὲ, ὡς διαβεβαιοῖ τώρα, πρὸ πολλοῦ εἶχε σχηματίσει τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν εὕρηται ἐν ἐπαρκείᾳ οὔτε τὸ Κράτος οὔτε ἡ χώρα, οὐδὲν ἧττον ὡς κυβερνήτης δὲν εἶχε τὸ θάῤῥος τῆς πεποιθήσεώς του, ἵνα, καθ’ ἣν στιγμὴν, ὡς εἶπεν, εὕρισκε κενὰ τὰ ταμεῖα, ἀναστείλῃ τὰς πληρωμὰς τοῦ Δημοσίου καὶ κηρύξῃ αὐτὸ εἰς κατάστασιν πτωχεύσεως, ἀλλὰ κατέφυγεν εἰς τὴν συνομολόγησιν δανείου αὐτόχρημα χρεωκοπικοῦ, τοῦ δανείου τῶν 16,500,000, ὅπως πληρώσῃ δι’ αὐτοῦ τὰ τοκομερίδια τῆς Αʹ ἑξαμηνίας τοῦ 1892, διαβεβαιῶν τότε τοὺς πιστωτάς μας, ὅτι τὸ Κράτος εἶναι ἐν ἐπαρκείᾳ. Καὶ συνωμολόγησε, Κύριοι, τὸ δάνειον ἐκεῖνο ὑπὸ ὅρους βαρυτάτους. Κατ’ ἀκριβεῖς ὑπολογισμοὺς οἱ τόκοι αὐτοῦ ἐπὶ ἓν ἔτος ἀνῆλθον εἰς τὰ 18% ἔδωκεν ὁμολογίας 16,500,000 φράγκων χρυσῶν, δηλ. ἀνέλαβε τὴν ὑποχρέωσιν, ὅπως τὸ Δημόσιον πληρώσῃ μετὰ 25 ἔτη τοῖς μετρητοῖς εἰς χρυσὸν πρὸς τοὺς πιστωτάς του 16,500,000, καὶ ἀπέναντι αὐτοῦ ἔλαβε μόλις 10,998,900 φρ. Καὶ αὐτὸς ἔρχεται τὴν σήμερον νὰ κατακρίνῃ ἡμᾶς, ὅτι συνωμολογήσαμεν τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως ὑπὸ ὅρους ἐπαχθεστάτους, ὅτι παρέσχομεν ἑκατομμύρια ἀμύθητα ὡς κέρδη εἰς τοὺς συμβληθέντας μεθ’ ἡμῶν, εἰ καὶ, ὡς σᾶς ἀπέδειξε ἤδη, τὰ ἑκατομμύρια αὐτὰ ἦσαν μᾶλλον ζημίαι, ἀνερχόμεναι εἰς 600 καὶ ἐπέκεινα χιλιάδας φράγκων, ἐνῷ οἱ μετ’ αὐτοῦ συμβληθέντες εἶχον κερδήσει ἀμέσως 5½ ἑκατομμύρια φράγκων χρυσῶν. Καὶ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον· ἠθέλησε νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς ἡμᾶς καὶ δολίαν χρεωκοπίαν, αὐτὸς μόνος ἐξ ὅλων τῶν Βουλευτῶν. Ἀλλ’ ἐὰν, Κύριοι, δύναται νὰ γίνηται λόγος περὶ δολίας χρεωκοπίας, οὗτος παρὰ παντὸς ἄλλου δύναται νὰ γείνῃ, πλὴν μόνου αὐτοῦ, ὅστις, ἐνῷ εἶχε τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ Κράτος εὕρηται ἐν ἀνεπαρκείᾳ, ἐν καταστάσει πτωχεύσεως, οὐδὲν ἧττον ἐξηπάτησε τοὺς πιστωτάς μας, ὅπως πορισθῇ τὰ 16½ ἑκατομμύρια, εὐθὺς δὲ, ὡς ἐπορίσθη αὐτὰ, ἤρξατο κηρύττων τὸ κήρυγμα τῆς χρεωκοπίας καὶ λέγων ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἀναστείλῃ τὰς πληρωμάς της, πρέπει ἄρα νὰ φανῇ, ὅτι ἐξηπάτησε καὶ αὐτοὺς ἐκείνους, παρ’ ὧν ὁ ἴδιος μόλις πρὸ ὀλίγων μηνῶν ἔλαβε τὰ 16½ ἑκατομμύρια. Ἕτερος κατήγορος, Κύριοι, καθ’ ἡμῶν ὑπῆρξεν ὁ ἐξ Ἄρτης κ. Βουλευτής. Καὶ αὐτὸς ἠθέλησε νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς ἡμᾶς, ὅτι ἐχρεωκοπήσαμεν τὸ Κράτος διὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, καὶ αὐτὸς ἠθέλησε νὰ κατακρίνῃ ὅλον τὸ παρελθὸν, ἐξ οὗ ἐζήτησεν ὁ ἴδιος ν’ ἀπονίψῃ τὰς χεῖράς του. Ἀλλ’ ὁ κ. Καραπάνος καθ’ ὅλην τὴν πρώτην περίοδον τῆς Κυβερνήσεως Τρικούπη, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1885 καὶ μέχρι τοῦ 1886, ὑπεστήριζεν αὐτὸν ἐκθύμως καὶ εἶχε ψηφίσει ὅλα τὰ φορολογικὰ μέτρα, ὅλα τὰ δάνεια ἐκεῖνα, περὶ τῶν ὁποίων χθὲς ἀπεφαίνετο, ὅτι ἤρχισαν νὰ παρασκευάζωσι τὸ πρῶτον τὴν χρεωκοπίαν τῆς Ἑλλάδος. Ὁ κ. Καραπάνος ἀπὸ τοῦ 1880 καὶ ἐντεῦθεν ἐγένετο ἀντιπολιτευόμενος, καὶ ἐβεβαίου ἔκτοτε, ὡς καὶ χθὲς ὡμολόγησεν ὁ ἴδιος, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑψώσωμεν τὴν σημαίαν τῆς χρεωκοπίας. Ἀλλ’ ὅτε, Κύριοι, ἦλθεν αὐτὸς εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς χώρας, ἐλησμόνησεν ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐκήρυττε πρίν· ἀμέσως ἐπίστευσεν εἰς τὴν ἐπάρκειαν τῆς χώρας, καὶ ἐζήτησε νὰ δανεισθῇ καὶ αὐτὸς, καὶ ἔλαβε δάνειον 15 ἑκατομμυρίων ἐκ τοῦ ὑπολοίπου τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἐζήτησε νὰ συνομολογήσῃ καὶ μεγαλείτερον δάνειον ἐξ 100 περίπου ἑκατομμυρίων διὰ τοῦ νόμου ΑϠΜΔʹ τοῦ 1891, δυστυχῶς ὅμως δι’ αὐτὸν, ἴσως ἴσως δὲ καὶ τῇ συνενοχῇ του, εἶχον κλείσει ἤδη αἱ θύραι τῶν δανείων δι’ ἡμᾶς. Εἶπον «τῇ συνενοχῇ του», διότι, ἀφοῦ ἐπὶ τέσσαρα ὅλα ἔτη ἐκήρυττεν ἐντεῦθεν τὸ εὐαγγέλιον τῆς χρεωκοπίας, ἀφοῦ καὶ αὐτὸς ἔλαβε μέρος τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, καὶ παρὰ τὸν προορισμόν του τὸν ἀρχικὸν, παρὰ τὸν νόμον καὶ τὴν σχετικὴν σύμβασιν, τὸ διέθεσεν εἰς κάλυψιν ἐλλειμμάτων, εἰς πληρωμὴν τοκομεριδίων, πῶς ἠδύνατο ἀκολούθως ν’ ἀποταθῇ εἰς τοὺς ξένους κεφαλαιούχους καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν συνομολόγησιν δανείου; Καὶ ὅταν, Κύριοι, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐπίστευεν εἰς τὴν ἐπάρκειαν τῆς χώρας καὶ ἐζήτει νὰ συνομολογήσῃ δάνειον, καὶ δάνειον μέγα, οἷον τὸ πρὸ μικροῦ ἀναφερθὲν, πῶς ἐπετρέπετο εἰς αὐτὸν μετ’ ὀλίγον, χωρὶς νὰ ἐπέλθῃ κἀμμία ἔκτακτος καταστροφὴ, νὰ παρέρχηται εἰς τὸ μέσον καὶ νὰ λέγῃ: «Ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἐν ἀνεπαρκείᾳ, πρέπει νὰ χρεωκοπήσῃ»; Βεβαίως καὶ αὐτὸς συνετέλεσεν εἰς ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεως καὶ θετικῶς καὶ ἀρνητικῶς, καὶ αὐτὸς ὑπέχει εὐθύνας διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν ἤδη καταστροφήν. Εἰς πάντα δὲ ἄλλον ἐπιτρέπεται νῦν ἢ εἰς αὐτὸν νὰ κατακρίνῃ τὸ ἡμέτερον ἔργον, τὸ ἔργον τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Καὶ τί ἰσχυρίσθη, κατακρίνων τὸ ἔργον ἡμῶν τοῦτο; Σᾶς ὡμίλησε, Κύριοι, περὶ ἐμπορικοῦ ἰσοζυγίου, καὶ, ἐνῷ ἐκομποῤῥημόνει, ὅτι αὐτὸς εἰδικώτερόν πως ἀσχολεῖται περὶ τὰ οἰκονομικὰ, σᾶς ἀνέπτυξε περὶ αὐτοῦ ἰδέας ἑώλους καὶ ἀπηρχαιωμένας, ἰδέας, αἱ ὁποῖαι τὴν σήμερον θὰ προεκάλουν τὸ μειδίαμα καὶ τοῦ πρωτοετοῦς φοιτητοῦ τῆς Πολιτικῆς Οἰκονομίας. Ἠθέλησε νὰ σᾶς ἀποδείξῃ ἐν ταὐτῷ, ὅτι αὐτὸς παρακολουθεῖ τὴν οἰκονομικὴν κίνησιν καὶ τῶν ἄλλων χωρῶν, μέχρις αὐτῆς τῆς Ἀργεντίνης, ἣν ἠθέλησε νὰ παραλληλίσῃ πρὸς τὴν Ἑλλάδα, καὶ νὰ εὕρῃ μάλιστα αὐτὴν ὑπὸ ἔποψιν ἐμπορικοῦ ἰσοζυγίου εἰς πολλῷ κρείττονα θέσιν. Καὶ ἐνόμισεν ὅτι ἔλυσε τὸ ζήτημα, ἀναγινώσκων ἀπὸ τοῦ βήματος τοὺς πρώτους τυχόντας ἀριθμούς, οὓς εὗρε, τίς οἶδεν, εἰς ποῖον Ἡμερολόγιον Στατιστικῆς. Καὶ ὅμως ἐλέγχεται ἀγνοῶν παντάπασι τοὺς λεγομένους ἀδήλους πόρους, οἵτινες παρ’ ἡμῖν μὲν ἐνισχύουσι τὴν εἰσαγωγὴν, ἐν δὲ τῇ Ἀργεντίνῃ τὴν ἐξαγωγὴν τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἐκεῖ δηλαδὴ τὸ ἥμισυ τῶν κατοίκων εἶναι ἄποικοι, εἶναι πληθυσμὸς κινητὸς καὶ ὄχι μόνιμος, ὅστις ἐργάζεται καὶ ἀποστέλλει κατ’ ἔτος τὸ προϊὸν τῆς ἐργασίας του εἰς τὰς πατρίδας του διὰ πόρων ἀδήλων εἰς τὴν στατιστικήν. Ἐνῷ παρ’ ἡμῖν συμβαίνει ἀκριβῶς τοὐναντίον. Ἐξ Ἑλλάδος ἀποδημοῦσι πολλοί, ἀποστέλλοντες ἢ ἀποκομίζοντες μόνοι εἰς τὴν πατρίδα των τὰ περισσεύματα τῆς ἐργασίας καὶ οἰκονομίας των. Ἐνταῦθα ἔχομεν πολλοὺς, ἔχοντας ἀλλαχοῦ διατεθειμένην τὴν περιουσίαν των καὶ εἰσάγοντας εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸ εἰσόδημά των, ἔχομεν τὴν ἀπειρίαν τῶν ξένων, οἵτινες ἐπισκέπτονται κατ’ ἔτος τὴν Ἑλλάδα, ἔχομεν τοὺς ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς φοιτητὰς καὶ μαθητὰς, ἔχομεν τὴν ναυτιλίαν μας· πάντα δὲ ταῦτα εἶναι ἄδηλοι πόροι εἰσαγωγῆς χρυσοῦ καὶ συναλλάγματος, ἄγνωστοι ὅμως εἰς τὸν ἐξ Ἄρτης οἰκονομολόγον, διότι αὐτοὶ οἱ πόροι εἰς κἀνὲν Ἡμερολόγιον Στατιστικῆς δὲν εὕρηνται. Ποῖα δέ τινα συμπεράσματα συνάγει ἐκ τῆς περὶ ἐμπορικοῦ ἰσοζυγίου θεωρίας του; Ἰσχυρίσθη ὅτι τοῦτο καταλείπει κατ’ ἔτος ἔλλειμμα εἰς τὴν Ἑλλάδα περὶ τὰ 30 ἑκατομμύρια. Καὶ ἐνῷ τὸ ἔλλειμμα αὐτὸ τὸν ἀναγκάζει νὰ κατακρίνῃ τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, δι’ οὗ ἐπὶ 2½ ἔτη ἡ χάριν τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους ἐξαγωγὴ χρυσοῦ περιορίζεται εἰς 5 περίπου ἑκατομμύρια ἐτησίως,—διότι καὶ τοῦτο τὸ ποσὸν τοῦ χρυσοῦ θεωρεῖ αὐτὸς δυσβάστακτον διὰ τὸν τόπον,—τί ἀντιπροτείνει αὐτὸς ὡς πανάκειαν κατὰ τοῦ ἐλλείμματος τοῦ ἐμπορικοῦ ἡμῶν ἰσοζυγίου; Γνωματεύει ὅτι πρέπει ἐφεξῆς νὰ ἔχωμεν δύο προϋπολογισμοὺς τοῦ Κράτους, τὸν ἕνα διὰ τὰς τακτικάς του δαπάνας, τὸν ἄλλον διὰ τὸ δημόσιον χρέος, ἀμφοτέρους δὲ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια. Οὕτω πως νομίζει ὁ κ. Καραπάνος ὅτι ἔλυσε τὸν τετραγωνισμὸν τοῦ κύκλου· διότι τὸ Κράτος δὲν θὰ εἶχεν ἀνάγκην νὰ προμηθεύηται χρυσὸν, ὅπως πληρόνῃ τοὺς πιστωτάς του, οὐδὲ θὰ ἐπεβάρυνε δι’ αὐτοῦ τὸ ἐμπορικὸν ἰσοζύγιον τῆς χώρας. Ἀλλ’ ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν Βουλευτὴς κ. Ρικάκης δι’ ὀλίγων κατέδειξεν ἤδη, οἱ πιστωταί μας τὰ 25 ἢ 30 ἑκατομμύρια εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰ ὁποῖα θὰ διέθετεν ὑπὲρ αὐτῶν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής, δὲν θὰ ἐξάγωσιν ἐντεῦθεν αὐτούσια, ἀλλὰ θὰ τὰ μεταβάλλωσιν εἰς χρυσὸν, οὕτω δὲ θὰ φθάσωμεν πάλιν εἰς τὸν αὐτὸν σχεδὸν παρανομαστὴν, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν, ὅτι θ’ ἀνεπτύσσετο οὕτω πως φοβερὸς διαγωνισμὸς ἐν τῇ ἀγορᾷ, ὅστις τὸ συνάλλαγμα καὶ τὸν χρυσὸν θ’ ἀνεβίβαζεν εἰς δυσθεώρητα ὕψη. Οὕτω δέ πως, ὡς παρατηρεῖτε, Κύριοι, ὁ κ. Καραπάνος δὲν ἀρκεῖται εἰς μόνην τὴν χρεωκοπίαν τοῦ Κράτους, ἣν στεντορείᾳ τῇ φωνῇ πάντοτε κηρύττει, ἀλλὰ θέλει καὶ τὴν χρεωκοπίαν τῆς χώρας. Καὶ ὅμως εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ κατακρίνῃ καὶ αὐτὸς ἡμᾶς ὡς χρεωκοπικούς! Ὑπολείπεται νῦν νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ ἀκόμη καὶ περὶ τοῦ τετάρτου κατηγόρου ἡμῶν, τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ οὕτω νὰ θέσω πέρας εἰς τὸν λόγον. Ἀλλὰ τὴν πτώχευσιν τοῦ Κράτους ἐπέῤῥιψεν εἰς ἡμᾶς καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργός! Ἠκούσατε, Κύριοι μεθ’ ὁποίας ἱερᾶς ἀγανακτήσεως ἐῤῥήξε κραυγὴν ὀδύνης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἰπὼν ὅτι, μόλις αὐτὸς παρητήθη καὶ ἤλθομεν ἡμεῖς εἰς τὰ πράγματα, αὐθημερὸν, τὴν 3 Μαΐου, «ἐπτωχεύσαμεν δυστυχῶς»! Καὶ ταῦτα λέγων, θὰ ὑπέθετε πάντως, ὅτι οἱ ἀκούοντες αὐτὸν δὲν ἦσαν Ἕλληνες, δὲν ἔζων εἰς αὐτὸν τὸν τόπον, ἢ ὅτι πιόντες αἴφνης ὕδωρ ἐκ τῆς Λήθης δὲν ἐνεθυμοῦντο πλέον, τίς εἶναι αὐτὸς, ὁ ῥήξας τοιαύτην κραυγὴν ὀδύνης. Ἄλλως ἀδύνατον νὰ ἐξηγηθῇ, Κύριοι, ἡ τοιαύτη στάσις τοῦ ἀνδρός. Ἀλλὰ, κύριε Πρωθυπουργὲ, καὶ ἐὰν τῳόντι ἐπῆλθεν αὐτὸ τὸ θλιβερὸν γεγονὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα, τίς ὁ πρωτουργὸς αὐτοῦ; Εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἐλθόντες τὴν 3 Μαΐου εἰς τὰ πράγματα καὶ εὑρόντες ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους σχεδὸν κενὰ καὶ τὴν πίστιν αὐτοῦ ἐξουθενωμένην, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ληξιπροθέσμους ἤδη ἢ ἀπαιτητὰς ὑποχρεώσεις αὐτοῦ, ἀνερχομένας εἰς 50 καὶ ἐπέκεινα ἑκατομμύρια, ἢ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος, ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην παρασκευάσας τὴν τοιαύτην κατάστασιν, ἐτράπη τὴν τελευταίαν στιγμὴν πρὸ αὐτῆς εἰς φυγήν; Καὶ τί ἄλλο ἐκάμνετε σεῖς καθ’ ὅλην τὴν παρελθοῦσαν δεκαετίαν; Ὅταν κατ’ ἔτος εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους ἀφίνατε ἐλλείμματα ἐπὶ ἐλλειμμάτων καὶ ἐκαλύπτετε αὐτὰ πάντοτε διὰ δανείων χρεωκοπικῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, δὲν παρεσκευάζετε οὕτω τὴν πτώχευσίν του; Ὅταν ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην ἐδανείζεσθε πάντοτε ὑπὸ ὅρους ἐπαχθεστάτους, ὅπως πληρόνητε τόκους καὶ χρεωλύσια, δὲν ἐβαίνετε γοργῷ τῷ βήματι πρὸς τὴν πτώχευσιν; Ὅταν ἐντὸς μιᾶς δεκαετίας ηὐξάνετε τὸ δημόσιον ἡμῶν χρέος κατὰ 400 περίπου ἑκατομμύρια, χωρὶς νὰ συλλογισθῆτέ ποτε, ἐὰν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος θὰ ἀντεῖχεν εἰς τὰ τοιαῦτα βάρη, δὲν ἀπειργάζεσθε ἔκτοτε τὴν πτώχευσίν του; Καὶ δὲν εἴχετε σημάνει πρὸ πολλοῦ ἤδη σεῖς τὸν κώδωνα, ὄχι τῆς πτωχεύσεως, ἀλλὰ τῆς δολίας χρεωκοπίας διὰ τὴν Ἑλλάδα; Διότι τί ἄλλο ἐκάμνετε, ὅταν ἀπὸ ἐτῶν ἤδη ἠρχίσατε νὰ ἀθετῆτε καὶ τοὺς νόμους καὶ τὰς συμβάσεις τῶν δανείων; Δὲν ἦτο χρεωκοπικὴ ἡ ὑφ’ ὑμῶν γενομένη ἀθέτησις τοῦ νόμου καὶ τῆς συμβάσεως τοῦ δανείου τῶν 10 ἑκατομμυρίων φράγκων ἐν ἔτει 1887, καθ’ ἣν ἀνελαμβάνετε, ἐναντίον τῶν διατάξεων αὐτῶν, τὰ 10 ἑκατομμύρια δραχμὰς εἰς τραπεζικὰ, τὰ ὁποῖα ὤφειλον κατὰ τὸν νόμον καὶ τὴν σύμβασιν ἐκείνην ν’ ἀποσυρθῶσιν ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας; Δὲν ἦτο χρεωκοπικὴ καὶ ἡ ὑφ’ ὑμῶν ἀποτολμηθεῖσα ἀθέτησις τοῦ νόμου καὶ τῆς συμβάσεως τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσης, ἀφοῦ, ἐναντίον τῶν ῥητῶν διατάξεων αὐτῶν, τὸ προϊόν του διεθέσατε εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, εἰς κάλυψιν τῶν ἐλλειμμάτων σας; Δὲν ἦτο αὐτόχρημα χρεωκοπικὴ ἡ τελευταῖον ἀποτολμηθεῖσα ὑφ’ ὑμῶν ὑπεξαίρεσις τῶν ὑπεγγύων εἰσπράξεων τῶν διαφόρων δανείων, τὰς ὁποίας, ἐναντίον τῶν ῥητῶν διατάξεων τῶν σχετικῶν νόμων καὶ συμβάσεων, δὲν ἀφήσατε νὰ κατατεθῶσιν εἰς τὰς ἁρμοδίους Τραπέζας; Πλὴν καὶ ἐὰν μόνη ἡ τυπικὴ ἀναστολὴ τῶν πληρωμῶν ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ὡς ἔναρξις πτωχεύσεως τοῦ Κράτους, δὲν εἶχεν ἤδη αὕτη συντελεσθῆ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας, ὅτε δύο προκαταβολὰς, τὴν ἐξ 1,600,000 καὶ τὴν ἐξ 875,000 φράγκων, καίτοι ἀπὸ τῆς 19 Ἀπριλίου ληξιπροθέσμους, ἐν τούτοις μέχρι τῆς 3 Μαΐου δὲν εἴχετε οὔτε πληρώσει οὔτε ἀνανεώσει; Δὲν εἶχε συντελεσθῆ ἤδη τὴν 30 Ἀπριλίου, ὅτε ἦτο ληξιπρόθεσμον τὸ ἐκ 2,861,000 δραχμῶν δάνειον ἐντόκων γραμματίων, τὸ ὁποῖον σεῖς δὲν εἴχετε οὔτε πληρώσει οὔτε ἀνανεώσει; Τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, εἰς ὃ ἡμεῖς προέβημεν ἐξ ἀνάγκης, ἀνάγκης δημιουργηθείσης ἐκ τοῦ χάους, τὸ ὁποῖον σεῖς ἐγκατελείπετε ὄπισθέν σας, δραπετεύοντες ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο τὸ προσωρινὸν παράπηγμα, ὑφ’ ὃ ἡμεῖς ἠθελήσαμεν νὰ στεγάσωμεν πρὸς καιρὸν τὴν δημοσίαν ἡμῶν πίστιν, ἕως οὗ ἀνεγείρωμεν αὖθις καλλιπρεπὲς τὸ προσῆκον εἰς αὐτὴν μέγαρον. Ἀλλὰ, καθ’ ἣν στιγμὴν ἠρχίσαμεν ἡμεῖς νὰ καταρτίζωμεν τὸ σχέδιον καὶ νὰ περισυλλέγωμεν τὸ ἀναγκαῖον ὑλικόν, ἐπήλθετε σεῖς, κύριε Πρωθυπουργὲ, καὶ δι’ ἑνὸς λακτίσματος, κατὰ τὴν χαρακτηριστικωτάτην δι’ ὑμᾶς ἔκφρασιν, ἀνετρέψατε καὶ διεσκορπίσατε καὶ παράπηγμα καὶ σχέδιον καὶ ὑλικόν, καὶ ἐματαιώσατε οὕτω καὶ τὴν τελευταίαν ταύτην ἐλπίδα σωτηρίας διὰ τὴν Ἑλλάδα. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα ἔχετε τὴν τόλμην ἀκόμη νὰ κατηγορῆτε ἡμᾶς σεῖς ὁ κατ’ ἐξοχὴν κατηγορούμενος (θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐν τῇ δεξιᾷ). Μὴ θορυβεῖσθε, Κύριοι, σεῖς οἱ 102. Γινώσκω κάλλιστα, ὁποία θὰ ἦναι ἡ ὅσον οὔπω ἐξενεχθησομένη ὑφ’ ὑμῶν ψῆφος περὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλ’ ἂν νομίζητε, ὅτι δι’ αὐτῆς θ’ ἀποδείξητε αὐτὸν πράγματι ἀθῶον, πλανᾶσθε μεγάλως. Ὁ Χαρίλαος Τρικούπης θὰ μείνῃ καὶ οὕτω κατηγορούμενος ἐν τῇ συνειδήσει ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, δι’ ὅσας καταστροφὰς ἐπήνεγκε μέχρι τοῦδε εἰς αὐτό. Ἐθυσίασε τὸ ἐνεστὼς καὶ τὸ μέλλον αὐτοῦ, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ καὶ ἡ παροῦσα καὶ αἱ ἐπερχόμεναι γενεαὶ τῶν Ἑλλήνων νὰ θεωρῶσιν αὐτὸν τὸν πρωτουργὸν τῆς τοιαύτης καταστροφῆς, τὸ δὲ ὄνομά του νὰ συνοδεύωσι πάντοτε μὲ ἀρὰς καὶ ἀναθέματα. (Εὖγε! ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἀριστερᾶς).

§110ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν θέλω νὰ βαρύνω τὴν Βουλὴν, παρατείνων τὴν συζήτησιν ἐπὶ πολὺ, εἶμαι ὅμως ἠναγκασμένος νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις εἰς ὅσα ἐξέθηκεν ὁ ἀξιότιμος φίλος μου, διὰ νὰ ἐξηγήσω τὴν ἔννοιαν καὶ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως καὶ τοῦ συνδικάτου. Ἐὰν κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν μου οὐδὲν εἶπον περὶ αὐτῶν, ἔπραξα τοῦτο πειθόμενος ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπεδείκνυον ὅτι τὰ θέματα ταῦτα ἔπρεπε νὰ συζητηθῶσι χωριστὰ, ἤθελον τηρήσει τὴν πορείαν, ἣν αὐτοὶ ἐχάραξαν. Ἀτυχῶς συνέβη ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον. Ἐνῷ οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον ἔθιξα τὸ ζήτημα τοῦ κύρους τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, οὐδὲ λέξιν εἶπον περὶ τῆς συμβάσεως τῆς ἀφορώσης εἰς τὸ συνδικάτον, ἐνόμισαν οἱ Κύριοι, ὅτι εὗρον εὔθετον χρόνον, ὅπως λάβρως ὁ εἷς κατόπιν τοῦ ἄλλου ἐπιπέσωσι καθ’ ἡμῶν καὶ ἀποδείξωσιν ἡμᾶς ὡς ἀθετήσαντας ἀκόμη καὶ τὰς κοινὰς ἀρχὰς τῆς ἠθικῆς. Ἐλέχθη ὅτι τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως ἀπετέλεσε τὴν πτώχευσιν τοῦ Κράτους. Τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως ἀπ’ ἐναντίας ἠμπόδισε τὴν πτώχευσιν, καὶ ἄνευ αὐτοῦ δὲν ἦν δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἄλλο τι, εἰμὴ ἡ πτώχευσις. Ἡ πτώχευσις συνεπάγεται τὴν ἕνωσιν τῶν δανειστῶν, ἣν θέλομεν ἴδει, ἐὰν στεφθῇ ὑπὸ ἐπιτυχίας ἡ πολιτικὴ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, μετ’ ὀλίγον ἐγκαθιδρυομένη. Ἀλλὰ εἴδετε τοιαύτην ἕνωσιν, καθ’ ὃν χρόνον ἐλειτούργει τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως; εἴδετε μίαν μόνην διαμαρτυρίαν κατ’ αὐτοῦ τοῦ δανείου; Μηδεμίαν. Οἱ δὲ Γερμανοὶ πιστωταὶ δὲν συνῆλθον, ὅπως διαμαρτυρηθῶσι κατὰ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, ἀλλὰ κατὰ τῆς καθόλου οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τῆς Ἑλλάδος, δι’ ἣν βεβαίως δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ὑπεύθυνοι. Ὅτι δὲ τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως δὲν ἀπετέλεσε τὴν πτώχευσιν, ἀποδεικνύει τὸ γεγονός, ὅτι κατεχωρίσθη καὶ διεπραγματεύθη εἰς τὰς ἀγορὰς τοῦ Λονδίνου. Ὅτι τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως δὲν ἀπετέλεσε τὴν πτώχευσιν, ἀποδεικνύουσιν αἱ κραυγαὶ τῶν δανειστῶν τοῦ Κράτους, αἵτινες ἠγέρθησαν ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατέλαβε τὴν ἀρχὴν, νομίσας ὅτι ἠδύνατο νὰ καταῤῥίψῃ τὰ πάντα διὰ μιᾶς ἐγκυκλίου. Ὅταν μίαν μόνην διαμαρτυρίαν δὲν δύνασθε νὰ ἐπιδείξητε, ὅτε τὸ δάνειον τοῦτο διεπραγματεύετο ὑφ’ οὓς ὅρους καὶ τὰ ἄλλα δάνεια τοῦ Κράτους, πῶς δύνασθε νὰ ἰσχυρίζησθε, ὅτι τὸ δάνειον τοῦτο ἀπετέλεσε τὴν πτώχευσιν; Ἀληθῶς δὲν ἐστάθη ἱκανὸν ν’ ἀναχαιτίσῃ τὴν πτώχευσιν, καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ μόνον ἐλάττωμά του. Ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη ν’ ἀναχαιτίσῃ τὴν πτώχευσιν χάρις εἰς ὑμᾶς καὶ τὴν ὑμετέραν ἀντίδρασιν. Καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐπολέμησαν τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, μᾶς ἠρώτων, — καὶ ἀκριβῶς ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν δεξιὰν), — πῶς ἤθελε πληρώσει τὸ Κράτος μετὰ 2½ ἔτη τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια, ἅτινα μὲ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου ἤθελον ἀνέλθει εἰς 35,000,000; Καὶ ἡμεῖς ἀπαντῶμεν: «ὅτε διεπραγματεύεσθε τὴν σύμβασιν μὲ τὸν Χάμβρο, πῶς δὲν ἐσκέφθητε ταῦτα; πῶς δὲν ἐσκέφθητε, ὅτι μετὰ δύο ἔτη δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ πληρώσητε 35 ἢ 36 ἑκατομμύρια εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια;» Ἐὰν θελήσητε νὰ παραβάλητε τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως πρὸς τὸ δάνειον, τὸ ὁποῖον διεπραγματεύεσθε, τί θέλετε εὕρει; Θέλετε εὕρει πρῶτον διαφορὰν 30 ὅλων ἑκατομμυρίων ἐπὶ τῆς τιμῆς τῆς ἐκδόσεως αὐτοῦ, θέλετε δὲ εὕρει περιπλέον ἐν τοῖς ἑκατὸν προμήθειαν ἐπὶ ἔλαττον, καταβληθεῖσαν πρὸς τὸν Χάμβρο, ὅστις ἀνέλαβε τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου. Μετ’ ὀλίγον θὰ ἔλθῃ ἡ συζήτησις αὕτη ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ ὑπεβλήθη ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Βουλήν, καὶ τότε θέλουσι λεπτομερῶς ἐξετασθῆ πάντα ταῦτα, καὶ τότε θέλετε ἐννοήσει, τίς ἡ διαφορὰ τῆς συμβάσεως, ἥτις διεπραγματεύετο κατ’ ἐντολὴν τῆς τότε Κυβερνήσεως παρὰ τοῦ κ. Θεοτόκη, Ὑπουργοῦ τότε τῶν Ἐσωτερικῶν, πρὸς τὴν σύμβασιν, ἣν ἡμεῖς συνωμολογήσαμεν. Σχετικῶς πρὸς τὴν σύμβασιν τοῦ συνδικάτου, σᾶς εἶπον, ὅτι ἐτελούμεθα ἄξιοι Κακουργιοδικείου. Καὶ τί συνωμολογεῖτο διὰ τῆς συμβάσεως ἐκείνης; Ἐπρόκειτο περὶ συνδικάτου, ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖά τινες ἐνταῦθα γνωρίζουσιν; ἐπρόκειτο περὶ κεκρυμμένης τινὸς ἐνεργείας πρὸς τὸν σκοπὸν ψευδοῦς ἀνυψώσεως τῶν χρεωγράφων τοῦ Κράτους; Ἴσως τινὲς ἀντελήφθησαν, ὅτι περὶ τοιαύτης τινὸς ὑποχρεώσεως ἐπρόκειτο. Ἀλλ’ ἔχουν ἐκεῖνοι ἱκανὴν πεῖραν, ὅπως διακρίνουν τὴν διαφορὰν τοιούτων συνδικάτων ἀπὸ ἐκεῖνο, ὅπερ ἐδημιουργήθη διὰ τοῦ διατάγματος τῆς 12 Ἰουνίου; Τὸ συνδικάτον ἐκεῖνο δὲν εἶχε σκοπὸν τὴν ὑπερτίμησιν τῶν ἐθνικῶν χρεωγράφων· εἶχε μόνον σκοπὸν νὰ καταστήσῃ ὑπὲρ τῶν πτωχοτέρων κατόχων ὁμολογιῶν Ἑλληνικῶν δανείων μίαν πρόχειρον ἀγορὰν διὰ τὸ πρῶτον τοκομερίδιον. Δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀπατηθῇ τις ἐκ τοῦ συνδικάτου ἐκείνου, διότι ἐγνώριζεν, ὅτι ἡ ἄνεσις ἡ ἐκ τῆς συμβάσεως ἐκείνης ἐδόθη δι’ ἓν καὶ μόνον τοκομερίδιον, ἐδόθη διὰ 4 μόνον μῆνας. Τί δ’ ἀπετέλει ἡ σύμβασις τοῦ συνδικάτου; ἀπετέλει ὁριστικὴν πώλησιν ὡρισμένου ποσοῦ ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως πρὸς ἐκείνους, οἵτινες συνεβλήθησαν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ οἵτινες ἀπετέλεσαν τὸ συνδικάτον. Τί ἔπραξεν ὁ Χάμβρο, τί ἔπραξεν ἡ Ἑλληνικὴ Τράπεζα, τί ἔπραξεν ἡ Τράπεζα Κωνσταντινουπόλεως, ὅτε συνωμολόγησαν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀγοράσωσι 220,000 λιρῶν ὁμολογίας τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως ἐπὶ τιμῇ 65%, καθ’ ὅσον ἤθελον παρουσιασθῆ τοιαῦται εἰς αὐτοὺς πρὸς ἐξόφλησιν; Ἠγόραζον ferme 220 χιλιάδας λιρῶν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀνήθικος σύμβασις, ἣν συνωμολογήσαμεν καὶ ἐπὶ τῇ ἐλπίδι τῆς ἀποτυχίας τῆς ὁποίας ἠλάλαζον οἱ αὐτοὶ Κύριοι τότε. Δὲν συνωμολογήσαμεν δὲ αὐτὴν μόνον πρὸς τὸν Χάμβρο, τὴν συνωμολογήσαμεν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ πρὸς τὴν Τράπεζαν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες κατηγοροῦσιν ἡμᾶς ὡς διαπράξαντας πρᾶξιν ἀξίαν Κακουργιοδικείου, βεβαίως ἐννοοῦσι νὰ παραπέμψωσιν εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον τὸν Καλλιγᾶν, τὸν Στρέϊτ, τὸν Παπαδάκην, τὸν Ἀθηνογένην καὶ τὸν Εὐγενίδην. Πρὸς πάντας αὐτοὺς βεβαίως οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων, οἵτινες κατέκριναν τὴν σύμβασιν ἐκείνην, εἶναι δυνατὸν νὰ παραβληθῇ καὶ οὐδεὶς δύναται ἐξ αὐτῶν νὰ ἀτενίσῃ ἐκείνους. Ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διέπραξεν ἀνήθικον σύμβασιν, βεβαίως τὴν διέπραξεν οὐχὶ ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν Ὑπουργῶν, ἀλλ’ ἐπ’ ὠφελείᾳ τοῦ Κράτους, τὴν διέπραξε δὲ μετ’ αὐτῆς ὁ Καλλιγᾶς, ὁ Στρέϊτ, ὁ Παπαδάκης, ὁ Ἀθηνογένης καὶ ὁ Εὐγενίδης, καὶ μόνοι αὐτοὶ ἢ τὰ καταστήματα, ἃ ἐξεπροσώπουν, ἠδύναντο νὰ ὠφεληθῶσιν ἐξ αὐτῆς. Ἀντὶ ὠφελείας ἤντλησαν ἐκ τῆς συμβάσεως ἐκείνης ἀπώλειαν ἑνὸς ὁλοκλήρου ἑκατομμυρίου. Ῥίψατε κατ’ αὐτῶν τὸν λίθον τοῦ ἀναθέματος, διότι καθ’ ἣν στιγμὴν κατεποντίζετο ἡ πίστις τοῦ Κράτους ἦλθον ἀρωγοὶ αὐτῇ καὶ προσεπάθησαν νὰ τὴν διασώσωσιν.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἄλλος ἔχει τὸν λόγον. Κηρύττω περατωμένην τὴν συζήτησιν. Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὸ σύνολον τῆς ἀπαντήσεως τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον.

§112Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μίαν ἐξήγησιν. Ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς θέλομεν δώσει, θέλει εἶσθαι ἀρνητική, διότι τὰς περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους γνώμας ἡμῶν διετυπώσαμεν διὰ τῆς τροπολογίας, ἥτις δὲν ἐγένετο ἀποδεκτή.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σύνολον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν ὡς ψηφολεκτῶν τῶν βουλευτῶν Ν. Καλογεροπούλου καὶ Δ. Καλούτση, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 172. Ἐκ τούτων 110 εἶπον Ναί, 61 εἶπον Ὄχι καὶ εἷς ἠρνήθη ψῆφον. Ἑπομένως ἡ ἀπάντησις τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον ἐγένετο δεκτή. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 11 καὶ 30′ μ. μ.