1893.01.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 46

τῆς 22 Ἰανουαρίου 1893.

(Παρασκευή).

Ὥρα 5 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολλοὶ τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου Μαυρομματίου τῆς Καρδίτσης παραπονοῦνται τηλεγραφικῶς κατὰ τῆς εἰσαγγελικῆς καὶ στρατιωτικῆς ἀρχῆς, ὡς ἐπεμβαινουσῶν ἀναρμοδίως εἰς δικαστικὴν καθαρῶς διαφορὰν μεταξὺ αὐτῶν καὶ τοῦ ἰδιοκτήτου τοῦ χωρίου Χρηστάκη Ζωγράφου, καὶ ἐξαναγκαζουσῶν διακοσίας οἰκογενείας νὰ ἐκπατρισθῶσι. Θέλει ἀποσταλῆ τὸ τηλεγράφημα εἰς τὰ ἁρμόδια Ὑπουργεῖα. Ὁ Κωνσταντῖνος Παντῆς διὰ τηλεγραφήματός του ἀναφέρει, ὅτι ὁ συμβολαιογράφος Τριπόλεως Ἰωάννης Παλαμήδης ἐγκατέλειψε τὴν θέσιν του ἄνευ ἀδείας. Θέλει ἀποσταλῆ τὸ τηλεγράφημα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης. Ἡ Σεβαστὴ Καλλισπέρη δι’ ἀναφορᾶς της πρὸς τὴν Βουλὴν παρακαλεῖ, ὅπως ἐπιψηφισθῇ ἀπόφασις τοῦ τέως Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου περὶ χορηγίας εἰς αὐτὴν δραχμῶν 250 κατὰ μῆνα ἐπὶ ἓν ἔτος πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ἀνωτέρων σπουδῶν της ἐν Γαλλίᾳ.

§2ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν αἴτησιν ταύτην, γνωρίζω ὅτι ἡ ἀναφερομένη ἀπεπεράτωσεν ἤδη τὰς σπουδάς της καὶ ἐφοδιασθεῖσα μὲ δίπλωμα ἀληθῶς ἐπίζηλον, ἐπανῆλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Νομίζω, ὅτι δίκαιον εἶναι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ πρόσωπον αὐτὸ, διὰ τὰς ἰδικιτέρας περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελεῖ, καθόσον ἡ δεσποινὶς Καλλισπέρη εἶναι ἡ μόνη Ἑλληνὶς, ἡ ὁποία κατώρθωσε ν’ ἀποπερατώσῃ τοιαύτας σπουδὰς καὶ ἐφοδιασθῇ μὲ τοιοῦτον δίπλωμα, ὥστε εἰς τὴν Ἑλλάδα δύναται νὰ ἦναι πολὺ χρήσιμος, καθόσον στερούμεθα ἐντελῶς τῆς τοιαύτης ἐκπαιδεύσεως. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἰδιαιτέρως τὴν αἴτησιν τῆς ἀναφερομένης καὶ φροντίσῃ, ὄχι πλέον περὶ συνδρομῆς αὐτῆς, ἀλλὰ περὶ χρησιμοποιήσεώς της.

§3ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Καὶ ἐγὼ συνιστῶ θερμῶς τὴν αἴτησιν τῆς διαπρεποῦς ὄντως Ἑλληνίδος, ἡ ὁποία ἐτίμησε τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα, καὶ εἶναι ἐκ τῶν ὀλίγων γυναικῶν, αἵτινες διεκρίθησαν ἐπιστημονικῶς, δύναται δὲ ἡ χρησιμοποίησις αὐτῆς νὰ παράσχῃ μεγάλας ὠφελείας εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ θήλεως πληθυσμοῦ παρ’ ἡμῖν.

§4ΠΑΧΥΣ. Καὶ ἐγὼ παρακαλῶ νὰ συστηθῇ ἰδιαιτέρως ἡ ἀναφορὰ αὕτη.

§5ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅσον μὲν ἀφορᾷ τὸ περιεχόμενον ἐν τῇ ἀναφορᾷ, οὐδένα ἔχω λόγον νὰ ἀμφιβάλλω, ὅτι τὰ ἐν αὐτῇ ἐκτιθέμενα εἶναι ἀληθῆ, καὶ ὅτι ἡ Πολιτεία, ἀφοῦ ἅπαξ ὑπεσχέθη καὶ διὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως νὰ χορηγήσῃ βοήθημα χρηματικὸν εἰς τὴν ἀναφερομένην, ὅπως τελειοποιήσῃ αὕτη τὰς σπουδὰς της ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ πρακτικῶς, ἔχει, ἂν ὄχι νομικὴν, τοὐλάχιστον ἠθικὴν ὑποχρέωσιν νὰ παράσχῃ ταύτην. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, θὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου, ἐφ’ οὗ καὶ ὁ ἐκ Πατρῶν ἀξιότιμος Βουλευτής. Εἶναι γνωστὸν, πόσον ἡ παρ’ ἡμῖν κοινωνία ἐκτιμᾷ τὴν ἀναφερομένην, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ ἐπίσημος ἔκθεσις τῆς Ἀκαδημίας τῶν Παρισίων πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας ἰδιαιτέρως συνιστᾷ τὴν δεσποινίδα Καλλισπέρη. (Ἀναγινώσκει τὸ σχετικὸν μέρος). Προκειμένου λοιπὸν περὶ τοιαύτης γυναικὸς, ἄριστα καταρτισθείσης ἐν ταῖς σπουδαῖς αὐτῆς, φρονῶ ὅτι εἶναι εὔλογον νὰ χρησιμοποιηθῇ αὕτη, καὶ νὰ μὴ μείνῃ ἐγκαταλελειμμένη γυνὴ, ἡ ὁποία δύναται πολλὰς ὑπηρεσίας νὰ προσφέρῃ εἰς τὴν διδασκαλίαν τοῦ θήλεος γένους, διὰ τὸ ὁποῖον δυστυχῶς δὲν ὑπάρχουσι παρ’ ἡμῖν καλῶς κατηρτισμέναι διδάσκαλοι.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει συστηθῆ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως, συμφώνως πρὸς τὰς συστάσεις τῶν κυρίων Βουλευτῶν, μὲ τὴν παράκλησιν νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν.

§7ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐχὶ πρὸς χάριν τῶν κυρίων Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἤδη ὕψωσαν φωνὴν ὑπὲρ τῆς ἀναφερομένης, οὔτε πρὸς χάριν καὶ ἐμοῦ, ὁ ὁποῖος θὰ ἑνώσω τὴν φωνήν μου μετ’ αὐτῶν, πρέπει νὰ συστηθῇ ἰδιαιτέρως ἡ περὶ ἧς πρόκειται ἀναφορά, ἀλλὰ πρὸς χάριν τῆς σπουδαζούσης θηλείας νεολαίας ἐν Ἑλλάδι· διότι ἡ ἀναφορὰ τῆς δεσποινίδος Καλλισπέρη πρὸς τὴν Βουλὴν δὲν εἶναι αἴτησις πρὸς χορήγησιν συνδρομῆς, ἀλλ’ εἶναι, κατ’ ἐμὴν κρίσιν, προσφορὰ τῶν ἐκδουλεύσεών της, τὰς ὁποίας ἔρχεται νὰ θέσῃ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ χρησιμοποιηθῇ ὑπὲρ τῆς διδασκαλίας τοῦ θήλεος γένους παρ’ ἡμῖν.

§8Κ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ δεσποινὶς Καλλισπέρη εἶναι περιβεβλημένη δύο σπουδαῖα πλεονεκτήματα· τὸ πλεονέκτημα τῆς πατραγαθίας, καθόσον ὁ ἀείμνηστος πατὴρ αὐτῆς ὑπηρέτησε τὴν πατρίδα πολυτρόπως, τουτέστι στρατιωτικῶς καὶ πολιτικῶς, ἐπὶ πολλὰ ἔτη, καὶ ὅμως οἱ ἀγῶνες αὐτοῦ, ἕνεκεν ἀνωμάλου διοικήσεως, δὲν ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν, καὶ ἀπέθανε χωρὶς νὰ δυνηθῇ νὰ συμπληρώσῃ τὰ ἔτη τῆς συντάξεως, καὶ τοιαύτην εἰς τὰ τέκνα αὐτοῦ ὡς παραμυθίαν ν’ ἀφήσῃ, καὶ τὸ πλεονέκτημα τῆς ἀρίστης καὶ ἐξαιρετικῆς παιδεύσεως, διότι μεταβᾶσα εἰς Γαλλίαν καὶ ἐπὶ ἓξ ἔτη ἐκπαιδευθεῖσα ἐν διακεκριμένῳ ἐκπαιδευτηρίῳ, ἔλαβεν ἐπίζηλον δίπλωμα, δι’ οὗ ἐκίνησε τὸν θαυμασμὸν καὶ τὴν συμπάθειαν τῶν διευθυνόντων τὴν Σχολὴν ἐκείνην· ἀφοῦ δ’ ἐδαπάνησε πᾶν ὅ,τι εἶχε πρὸς ἐκπαίδευσίν της, ἐπανῆλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶχεν ἀνάγκην καὶ πρακτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐζήτησε τὴν πρὸς τοῦτο συνδρομὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις, γνωρίζουσα τὴν διακεκριμένην ἐπίδοσιν τῆς δεσποινίδος Καλλισπέρη, καὶ ἐπιθυμοῦσα νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν τελείαν ἐκπαίδευσιν αὐτῆς, ὑπεσχέθη νὰ τῇ χορηγήσῃ κατὰ μῆνα 250 φράγκα. Ἡ δεσποινὶς Καλλισπέρη, λαβοῦσα τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην, ἐπορεύθη εἰς Γαλλίαν ἐπὶ τούτῳ, καὶ διαμείνασα ἐν εἰδικῇ Σχολῇ ἐπὶ ἓν ἔτος, προὐκάλεσε τὰς ἐπευφημίας τῶν καθηγητῶν της κατὰ τὴν δοκιμασίαν· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δυστυχῶς δὲν ἐπραγματοποίησε τὴν πρὸς αὐτὴν ὑπόσχεσίν της. Μοὶ φαίνεται, ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσέλθῃ ἀρωγὸς, ἱκανοποιοῦσα οὕτω τοὺς μεγάλους κόπους καὶ τὰς δαπάνας τῆς δεσποινίδος Καλλισπέρη, καὶ τὴν σκιὰν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ζῶν δὲν ἠμείφθη. Ἄλλως τε ἡ δεσποινὶς αὕτη, καταλαμβάνουσα ἐν Ἑλλάδι θέσιν αὐτῇ ἁρμόζουσαν, θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν μόρφωσιν τοῦ ἑαυτῆς φύλου, ὅπερ ἤδη σπουδαίαν ἀνάγκην ἔχει.

§9ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Σήμερον, κύριε Πρόεδρε, διενεμήθη πρὸς ἡμᾶς ὁ πρὸ ἡμερῶν ζητηθεὶς πίναξ τῶν κυμαινομένων χρεῶν κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου τοῦ παρελθόντος ἔτους. Ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὸν πίνακα τοῦτον, καὶ παρέβαλον αὐτὸν πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν, ἐν τῷ ὁποίῳ ἀναφέρεται τὸ κυμαῖνον χρέος μέχρι τῆς ὑποβολῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ· παρετήρησα δὲ, ὅτι, ἐνῷ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ὑπὸ κεφ. Αʹ ἄρθρον 2 ἀναφέρεται τὸ κυμαῖνον χρέος ὑπὸ 9 διάφορα ἐδάφια, ἐν τῷ πίνακι τῶν κυμαινόντων χρεῶν τέσσαρα τῶν ἐδαφίων τούτων ἐντελῶς ἐλλείπουσι· τὸ ἐδάφιον βʹ, πραγματευόμενον περὶ δανείου 60,000 λιρῶν, τὸ ἐδάφιον εʹ, πραγματευόμενον ἐπίσης περὶ δανείου 60,000 λιρῶν, τὸ ἐδάφιον ζʹ, πραγματευόμενον περὶ δανείου 40,000 πρὸς 5 καὶ ¾%, καὶ τὸ κεφάλαιον ηʹ, πραγματευόμενον περὶ 64,000 λιρῶν ὑπὸ τὸν αὐτὸν τόκον. Συνεπῶς δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, ἂν αὐτὰ τὰ δάνεια ἐπρόκειτο τόσον ταχέως νὰ ἐξοφληθῶσι, διὰ τίνα λόγον περιελήφθησαν εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν ῥητῶς, ἐὰν τὰ προσωρινὰ ταῦτα δάνεια ἐξωφλήθησαν, καὶ πότε. Ὑποβάλλω δὲ καὶ ἐγγράφως τὴν ἐπερώτησίν μου ταύτην.

§10ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἀφοῦ ὑπεβάλετε ἔγγραφον ἐπερώτησιν, θέλει σᾶς ἀπαντήσει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος ἀπουσιάζει ἐκ τῆς Βουλῆς ταύτην τὴν στιγμήν· ἀλλ’ ἐκ προοιμίων δύνασθε νὰ ἔχητε τὴν πληροφορίαν, ὅτι δι’ αὐτὸ χαρακτηρίζεται καὶ κυμαῖνον, διότι ὑποβάλλεται εἰς κυμάνσεις, καὶ τὸ μὲν ἐξοφλεῖται, τὸ δὲ ἀνανεοῦται· αὐτὰ δὲ, τὰ ὁποῖα ἀνεφέρατε, εἶναι ἐξωφλημένα.

§11ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὥστε, ὅτε ὑπεβλήθη ὁ προϋπολογισμὸς, ἦτο ἐν γνώσει ἡ ὑπηρεσία, ὅτι τὸ χρέος αὐτὸ ἐπρόκειτο μετὰ ἕνα μῆνα νὰ ἐξοφληθῇ· δὲν ἦτο λοιπὸν λόγος νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τοῦ τόκου τοῦ δανείου.

§12ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ὑπηρεσία ἦτο ὑπόχρεως νὰ ἀναγράψῃ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τὸ κυμαῖνον χρέος, ὡς ἀνεγράφετο ἐν τοῖς δημοσίοις βιβλίοις· λοιπὸν εἰς τὰ δημόσια βιβλία αὐτὰ τὰ ποσὰ ὑπῆρχον.

§13ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂς ἴδωμεν τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§14ΚΡΟΚΙΔΑΣ. Πρὸ ὀλίγου ἔλαβον τηλεγράφημα συμπολίτου μού τινος, τοῦ Χρήστου Τσιμπούρη, ὅστις μοὶ καταγγέλλει τὰ ἑπόμενα (ἀναγινώσκει): «7 εὔζωνοι, ἐπὶ κεφαλῆς ταμίου καὶ τελώνου Κορινθίας, εἰσήλασαν εἰς τὴν ἐν Παλαιᾷ Κορίνθῳ οἰκίαν μου, ζητοῦντες ἀμνοὺς, ἰσχυριζόμενοι ὅτι ἐνεργοῦσιν ἀνασκαφάς.» Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ μοὶ ἐξηγήσουν, ποίαν σχέσιν ἔχουσιν αἱ ἀνασκαφαὶ πρὸς τοὺς ἀμνοὺς καὶ πρὸς τὸν τελώνην καὶ ταμίαν.

§15ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ἡ ὑπηρεσία ἔλαβεν ὅμοιον τηλεγράφημα, συνεπείᾳ δ’ αὐτοῦ διετάχθη ἀνάκρισις, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ὁποίας θέλω σᾶς ἀνακοινώσει.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Καραπάνος ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους.

§17ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀνέπτυξα χθὲς πρὸς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους θεωρῶ ἀδύνατον σχεδὸν τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἰδέας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ νὰ εὕρῃ ἐν τῷ τόπῳ μέρος μὲν ἀμέσως, τὸ ὅλον δὲ ἐν προσεχεῖ μέλλοντι τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, οὗτινος ἔχει ἀνάγκην τὸ Κράτος. Πλανᾶται δ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, πιστεύων ὅτι ἡ νομισματικὴ ἡμῶν κατάστασις καὶ ἡ ὑπερτίμησις τοῦ χρυσοῦ καὶ τῶν δι’ αὐτοῦ παριστωμένων διαφόρων ἀξιῶν εἶναι ἀποτέλεσμα πληθώρας τῶν ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων τραπεζικῶν γραμματίων. Καὶ ἄλλοτε ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν τὰς γνώμας μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ἤδη νομίζω ἀναγκαῖον νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ ἐπ’ αὐτοῦ. Ἡ δύναμις τῆς καταμετρήσεως ἀξιῶν, δηλ. ἡ ἀνταλλακτικὴ ἀξία τοῦ ἀναγκαστικῶς κυκλοφοροῦντος τραπεζικοῦ γραμματίου, ἐπηρεάζεται ὑπὸ λόγων διττῆς φύσεως. Ὑπάρχουσι λόγοι ἀμέσως ἐπηρεάζοντες αὐτὴν καὶ ἕτεροι ἐμμέσως. Κυριώτεροι δὲ λόγοι ἀμέσως ἐπηρεάζοντες αὐτὴν εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων γραμματίων καὶ ἡ πίστις τοῦ ἐκδιδόντος αὐτὰ Κράτους. Κυριώτερος δὲ λόγος ἐμμέσως ἐπηρεάζων τὴν ἀξίαν τῶν γραμματίων τούτων εἶναι ἡ σχέσις μεταξὺ τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, ὅπερ διαθέτει ὁ τόπος, καὶ τῶν ἀναγκῶν τοιούτου νομίσματος. Ἡ πληθώρα τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ὑποτιμᾷ ἀπ’ εὐθείας τὴν ἀξίαν αὐτῶν, ὅπως ὑποτιμᾷ αὐτὴν καὶ ἡ ἀπόλυτος κατάπτωσις τῆς πίστεως τοῦ Κράτους· ἡ ζήτησις δὲ μεταλλικοῦ νομίσματος πλειοτέρου ἐκείνου, ὅπερ δύναται νὰ διαθέσῃ ἡ χώρα, ὑπερτιμᾷ τὴν ἀξίαν τοῦ νομίσματος τούτου καὶ κατ’ ἀντανάκλασιν φυσικῶς συνεπιφέρει καὶ τὴν ὑποτίμησιν τῆς ἀξίας τῶν ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων γραμματίων. Τίς ἐκ τῶν λόγων τούτων εἶναι ὁ κυρίως ἐπηρεάζων τὴν νομισματικὴν ἡμῶν κυκλοφορίαν καὶ συντελῶν εἰς τὴν ὕψωσιν τῆς τιμῆς τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος καὶ εἰς τὴν ὑποτίμησιν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων; Δὲν νομίζω ὅτι ἡ πληθώρα τῶν κυκλοφορούντων γραμματίων εἶναι ὁ λόγος οὗτος. Ἐκ τῆς ἀμέσου ἀντιλήψεως ἡμῶν περὶ τῆς καταστάσεως τῆς κοινωνίας καὶ τῶν ἀγορῶν ἡμῶν πειθόμεθα, ὅτι δὲν ὑπάρχει τοσαύτη ἀφθονία διαθεσίμου νομίσματος, εἴτε παρὰ ταῖς Τραπέζαις, εἴτε παρὰ τῇ ἄλλῃ κοινωνίᾳ, ὥστε νὰ θεωρήσωμεν ὡς πληθωρικὴν τὴν κυκλοφορίαν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων. Τὸ ποσὸν δὲ τῶν 65 περίπου δραχμῶν κατ’ ἄτομον, ὅπερ κυκλοφορεῖ παρ’ ἡμῖν, δὲν παρουσιάζει τι τὸ ὑπερβολικόν. Συγκρίνοντες τὸ ποσὸν τοῦ κυκλοφοροῦντος νομίμου νομίσματος, ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἀνταλλακτικὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας καὶ τοῦ ἐμπορίου, καὶ πρὸς τὰ μέσα τῆς ἐξυπηρετήσεως αὐτῶν παρ’ ἡμῖν καὶ παρ’ ἄλλοις ἔθνεσι, δὲν δυνάμεθα νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς πληθωρικὴν τὴν παρ’ ἡμῖν κυκλοφορίαν 140–150 ἑκατομμυρίων δραχμῶν. Ἐνδέχεται νὰ ὑπάρχῃ ἐν αὐτῇ ποσόν τι, ὅπερ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτιμήσωμεν, ὑπερβαῖνον τὸ διὰ τὰς ἀνταλλακτικὰς ἡμῶν ἀνάγκας ἀπολύτως ἀναγκαῖον νόμιμον νόμισμα· ἀλλὰ τὸ ποσὸν τοῦτο βεβαίως εἶναι μικρόν. Τὴν μὴ ὕπαρξιν πληθωρικῆς κυκλοφορίας παρ’ ἡμῖν ἀποδεικνύει, ἐκτὸς τῶν λόγων τούτων, καὶ αὐτὴ ἡ πορεία τῶν τιμῶν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος καὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἐὰν πληθωρικὴ κυκλοφορία ἦναι ἡ συντελοῦσα εἰς τὴν ὕψωσιν τῆς τιμῆς τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος καὶ τὴν ἐλάττωσιν τῆς ἀξίας τοῦ νομίμου ἡμῶν νομίσματος, ἡ ἐπήρεια αὐτῆς δὲν ἤθελεν εἶσθαι μόνον σημερινή, ἀλλ’ ἤθελεν ὑπάρχει καὶ εἰς πᾶσαν ἐποχήν, καθ’ ἣν ἐκυκλοφόρει ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων ἴσον μὲ τὸ σήμερον κυκλοφοροῦν. Ἐὰν ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος καὶ τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος ἀνέρχηται σήμερον εἰς δρ. 1,57 καὶ 1,60 κατὰ φράγκον, μὲ κυκλοφορίαν 145 περίπου ἑκατομμυρίων δραχμῶν διὰ λογαριασμὸν τοῦ τε Δημοσίου καὶ τῶν Τραπεζῶν, ἡ αὐτὴ τιμὴ ἢ καὶ ἀνωτέρα ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ καὶ εἰς ἄλλας ἐποχὰς, καθ’ ἃς ἐκυκλοφόρει ποσὸν γραμματίων ἴσον ἢ καὶ μεγαλείτερον. Δὲν εὑρίσκομεν ὅμως τοῦτο ἐν ταῖς πληροφορίαις, ἃς συνέλεξε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῶν κυκλοφορούντων γραμματίων καὶ τῶν τιμῶν τοῦ συναλλάγματος. Κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1891 ἐκυκλοφόρουν τραπεζικὰ γραμμάτια δρ. 149,600,000 καὶ κατὰ τὸν Σεπτέμβριον δρ. 149,500,000, τὸ συνάλλαγμα δὲ ἐτιμᾶτο πρὸς δρ. 1,28 μέχρι 1,29 τὸ φράγκον, τὸν Νοέμβριον δὲ τοῦ 1891 τὸ ποσὸν τῶν κυκλοφορούντων γραμματίων κατῆλθεν εἰς δρ. 145,000,000, ἀντὶ δὲ νὰ ἐκπέσῃ ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος, ἀπ’ ἐναντίας τὸ φράγκον ἐτιμᾶτο πρὸς δρ. 1,34. Κατὰ Αὔγουστον καὶ Σεπτέμβριον τοῦ 1892 ἐκυκλοφόρουν γραμμάτια δραχμῶν 148,650,000, δηλ. κατὰ 1,000,000 ὀλιγώτερα τῶν κυκλοφορούντων τοὺς αὐτοὺς μῆνας τοῦ 1891, τὸ συνάλλαγμα δὲ ἐτιμᾶτο πρὸς δρ. 1,42 μέχρι 1,45 ἀντὶ τῶν δρ. 1,28 μέχρι 1,29, εἰς ἃς ἐτιμᾶτο κατὰ τὸ 1891. Σήμερον ἔχομεν κυκλοφορίαν ἐλάσσονα τῶν 148 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, καὶ ὅμως ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος εἶναι πολὺ ἀνωτέρα τῆς τοῦ 1891, ὅτε ἐκυκλοφόρει μεγαλύτερος καὶ τῆς τοῦ 1892, ὅτε ἐκυκλοφόρει ἴσος περίπου ἀριθμὸς γραμματίων. Ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν εἶναι ἡ πληθώρα τῶν κυκλοφορούντων τραπεζικῶν γραμματίων ἡ ὑποτιμῶσα τὴν ἀξίαν αὐτῶν καὶ ἐπηρεάζουσα ἐμμέσως τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος καὶ τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἡ πίστις τοῦ Κράτους εἶναι ἡ φέρουσα τὸ τοιοῦτον ἀποτέλεσμα; Δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἡ πίστις τοῦ Κράτους περιῆλθεν εἰς θέσιν δυναμένην νὰ γεννήσῃ εἰς τοὺς κατόχους τοῦ νομίμου ἡμῶν νομίσματος τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι τὸ νόμισμα τοῦτο δύναται ποτὲ νὰ ἀπολέσῃ τὴν πραγματικὴν αὐτοῦ ἀξίαν, ἥτις εἶναι ἡ ἀνταλλακτικὴ αὐτοῦ δύναμις ἐντὸς τοῦ Κράτους. Τὸ τραπεζικὸν γραμμάτιον, τὸ ἀναγκαστικῶς κυκλοφοροῦν, δὲν εἶναι κυρίως πιστωτική τις ἀξία ἀντιπροσωπεύουσα νόμισμα ἔχον πραγματικὴν ἀξίαν, ὡς εἶναι τὸ ἐλευθέρως κυκλοφοροῦν τραπεζικὸν γραμμάτιον, ὅπερ ἡ ἐκδίδουσα αὐτὸ Τράπεζα ὑποχρεοῦται ἐπὶ τῇ ἐμφανίσει νὰ τὸ ἀνταλλάξῃ μὲ μεταλλικὸν νόμισμα. Τὸ ἀναγκαστικῶς κυκλοφοροῦν γραμμάτιον εἶναι νόμιμον νόμισμα, ὅπερ τὸ Κράτος ἐν τῷ κυριαρχικῷ αὐτοῦ δικαιώματι κατασκευάζει καὶ ἐπιβάλλει εἰς τὴν κοινωνίαν, ἵνα χρησιμεύῃ διὰ τὴν κατὰ τὰς ἀνταλλαγὰς καταμέτρησιν τῶν διαφόρων ἀξιῶν. Ὡς τοιοῦτον δὲ, τὸ γραμμάτιον τότε μόνον δύναται νὰ ἐπηρεασθῇ ἀμέσως ἐκ τῆς πίστεως τοῦ ἐκδίδοντος αὐτὸ Κράτους, ὅταν ἡ κοινωνία ὑποπτεύσῃ, ὅτι τοῦτο θὰ ἀναγκασθῇ νὰ περιστείλῃ ἢ νὰ καταργήσῃ τὴν ἀνταλλακτικὴν αὐτοῦ δύναμιν καὶ τὸ μεταβάλῃ εἰς καϊμέδες, ἢ νὰ καταστήσῃ ἀπεριόριστον τὸ ποσὸν τῆς ἐκδόσεως αὐτοῦ καὶ τὸ μεταβάλῃ εἰς τὰ assignats τῆς Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως. Δὲν νομίζω ὅτι ἡ κοινωνία ἡμῶν συνέλαβέ ποτε τοιαύτην ὑπόνοιαν. Ἡ πίστις τοῦ Κράτους συνετέλεσεν ἴσως κατά τι εἰς τὴν ὑπερτίμησιν τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος διὰ τῆς ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ πωλήσεως χρεωγράφων καὶ τῆς ἐξαγωγῆς χρυσοῦ. Ἀλλ’ ἡ ἐπήρεια αὕτη εἶναι προσωρινὴ, συμπίπτει δὲ μὲ τὸν ἐμμέσως ἐπηρεάζοντα λόγον τὴν ἀξίαν τῶν γραμματίων, τὴν ἔλλειψιν δηλ. καὶ τὴν ζήτησιν τοῦ χρυσοῦ. Ὄτι δὲ ἡ πίστις τοῦ Κράτους δὲν εἶναι ἐκ τῶν κυρίων λόγων, τῶν ἐπηρεασάντων τὰς τιμὰς τοῦ νομίσματος καὶ τὴν ἀξίαν τῶν γραμματίων, ἀποδεικνύεται καὶ ἐκ τῆς συγκρίσεως τῶν τιμῶν τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων πρὸς τὰς τοῦ συναλλάγματος. Κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ μεταβολὴ τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἑλληνικὸν δάνειον τοῦ 1881 ἐτιμᾶτο πρὸς 465 φράγκα ἑκάστη ὁμολογία τῶν 500 φράγκων, τὸ δὲ συνάλλαγμα ἐτιμᾶτο πρὸς δρ. 1,22½ τὸ φράγκον. Τὸν Δεκέμβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους αἱ ὁμολογίαι τοῦ δανείου τούτου ἐτιμῶντο πρὸς 471 φράγκα, τὸ δὲ συνάλλαγμα ἀντὶ νὰ ἐκπέσῃ ὑψώθη εἰς δρ. 1,25 τὸ φράγκον. Τὸν Ἰούλιον τοῦ 1891 αἱ ὁμολογίαι τοῦ αὐτοῦ δανείου ἐτιμῶντο πρὸς 390 φρ. ἑκάστη, τὸ δὲ συνάλλαγμα ἐτιμᾶτο πρὸς δρ. 1,28· ἐνῷ δὲ τὸν Νοέμβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους καὶ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1892 αἱ ὁμολογίαι αὗται διετηροῦντο εἰς τὰς αὐτὰς περίπου τιμὰς, τὸ συνάλλαγμα ἀνῆλθεν εἰς δρ. 1,34 κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1891, καὶ εἰς δρ. 1,40 κατὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1892. Ἡ σύγκρισις αὕτη, ἣν νομίζω περιττὸν νὰ παρατείνω, δεικνύει, ὅτι ἡ τιμὴ τῶν χρεωγράφων ἡμῶν, ἡ ἐνδεικνύουσα τὴν πίστιν τοῦ Κράτους, δὲν ἐπηρέασεν ἀμέσως τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος καὶ τὴν ἀξίαν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, ἀλλ’ ὅτι ἀπ’ ἐναντίας ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος, ἐνδεικνύουσα τὴν νομισματικὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς χώρας, ἐξήσκησε καὶ ἐξασκεῖ ἄμεσον ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν τιμῶν τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων, καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν αὐτὰ ὑποτιμώμενα, ὁσάκις ὑψοῦται τὸ συνάλλαγμα, ὑπερτιμώμενα δὲ, ὁσάκις τοῦτο ἐκπίπτῃ. Ἡ κυρία αἰτία, ἡ ἐπηρεάζουσα τὴν νομισματικὴν ἡμῶν κυκλοφορίαν, εἶναι ἡ ἐμμέσως ἐπηρεάζουσα τὴν ἀξίαν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων διὰ τῆς ἐπιῤῥοῆς, ἣν αὐτὴ ἐξασκεῖ ἀμέσως ἐπὶ τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος καὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἡ αἰτία δὲ αὕτη εἶναι ἡ ἀνάγκη, ἣν ἔχει ἡ κοινωνία καὶ τὸ Κράτος ποσοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος καὶ συναλλάγματος ἀνωτέρου ἐκείνου, ὅπερ ὁ τόπος δύναται νὰ δώσῃ. Ἐν ταῖς χώραις, ὅπου ἰσχύει ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, τὸ μεταλλικὸν νόμισμα δὲν εἶναι κυρίως νόμιμον νόμισμα. Ἔχει βεβαίως τοῦτο πᾶσαν τὴν ἀνταλλακτικὴν δύναμιν τοῦ νομίμου νομίσματος καὶ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν καταμέτρησιν τῶν ἀξιῶν. Κέκτηται ὅμως πλεονεκτήματα ἀνώτερα τοῦ ἁπλοῦ νομίμου νομίσματος, διότι ἔχει ἀνταλλακτικὴν ἀξίαν καὶ δύναμιν καὶ ἐκτὸς τοῦ Κράτους, ἣν δὲν ἔχει τὸ νόμιμον νόμισμα τῶν ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων τραπεζικῶν γραμματίων, καὶ διότι ἔχει προσέτι καὶ ἐσωτερικὴν ἀξίαν ὡς μέταλλον χρήσιμον εἰς διαφόρους τοῦ ἀνθρώπου ἀνάγκας. Ὡς τοιοῦτον δὲ, τὸ μεταλλικὸν νόμισμα εἶναί τι ἀνώτερον τοῦ νομίμου νομίσματος, καὶ ἀποβαίνει εἶδος ἐμπορεύσιμον, ὅπερ ἵνα προμηθευθῇ τις, ὀφείλει νὰ τὸ πληρώσῃ συμφώνως μὲ τὸν ἀναμφισβήτητον οἰκονομικὸν νόμον τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς ζητήσεως. Ἂν ἑπομένως τὸ ἐμπορεύσιμον τοῦτο εἶδος ἦναι ἄφθονον, καὶ ἡ προσφορὰ αὐτοῦ δὲν ὑπολείπεται τῆς ζητήσεως, ἡ ἀξία του δὲν ἀπομακρύνεται τῆς τοῦ νομίμου νομίσματος, ὡς συνέβη πολλαχοῦ, καὶ ἰδίως πρὸ εἰκοσαετίας περίπου ἐν Γαλλίᾳ, ὅπου, καίτοι ὑπαρχούσης ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τὸ τραπεζικὸν γραμμάτιον ἦτο ἐν ἰσοτιμίᾳ πρὸς τὸ μεταλλικὸν νόμισμα. Ἐκεῖ ὅμως, ὅπου τὸ μεταλλικὸν νόμισμα σπανίζει καὶ ἡ ζήτησις αὐτοῦ ὑπερβαίνει τὴν προσφορὰν, ἡ τιμὴ αὐτοῦ ὑψοῦται καὶ ἐπιφέρει κατ’ ἀντανάκλασιν καὶ τὴν ὑποτίμησιν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων. Τοῦτο δ’ ἀκριβῶς συμβαίνει παρ’ ἡμῖν. Εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας, ἃς αὕτη ἤθελε δυνηθῆ νὰ θεραπεύσῃ διὰ τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, ὅπερ διαθέτει, ἐπιπροστίθενται αἱ ἀλεπάλληλοι τοιαῦται τοῦ Δημοσίου, αἵτινες καθιστῶσι τὴν ζήτησιν πολὺ ἀνωτέραν τῆς προσφορᾶς καὶ μονιμοποιοῦσι τὴν ἐξακολουθητικὴν αὔξησιν τῆς τιμῆς τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἡ κυρία ἑπομένως αἰτία, ἡ γεννῶσα παρ’ ἡμῖν τὴν ὑφισταμένην νομισματικὴν ἀνωμαλίαν, ἥτις διαταράττει καὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ τὰ τῆς κοινωνίας, εἶναι ἡ ἀνάγκη, ἣν ἔχει τὸ Δημόσιον, νὰ εὕρῃ τὸν χρυσὸν, τὸν ἀπαιτούμενον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν δημοσίου χρέους. Ἡ ἐξέτασις τῆς νομισματικῆς τοῦ τόπου καταστάσεως πείθει περὶ τούτου πάντα ἀμερολήπτως μελετῶντα αὐτήν. Δυσκόλως δὲ δύναταί τις νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἡ ἐλάττωσις τοῦ κυκλοφοροῦντος τραπεζικοῦ γραμματίου θὰ ἐπιφέρῃ τοιαύτην ἐλάττωσιν τῆς ζητήσεως χρυσοῦ παρὰ τῆς κοινωνίας, ὥστε νὰ δυνηθῇ τὸ Κράτος νὰ εὕρῃ ἐν τῷ τόπῳ τὸ εἰς αὐτὸ ἀναγκαῖον μεταλλικὸν νόμισμα. Διστάζω δὲ νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ πεποιθήσεως προσδοκᾷ τὴν θεραπείαν τῆς νομισματικῆς ἡμῶν νόσου ἐκ τῆς βαθμιαίας ἄρσεως τῶν διὰ λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου κυκλοφορούντων γραμματίων δρ. 74,000,000, καὶ διὰ τῆς ἐκ ταύτης στενοχωρίας τῆς κοινωνίας. Νομίζω δὲ, ὅτι ἡ θεωρία αὕτη δὲν πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῇ, ὅπως δὲν ἐφηρμόσθη καὶ κατὰ τὴν προηγουμένην αὐτοῦ πρωθυπουργίαν, ὅτε ἐπηγγέλλετο τὴν ἐντὸς βραχέος χρονικοῦ διαστήματος, ὅπερ ὥριζεν εἰς τετραετίαν, ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἀλλὰ πρόκειται ἁπλῶς νὰ χρησιμεύσῃ ὡς δικαιολογία συνομολογήσεως νέου δανείου. Δὲν εἶναι δυνατὸν σήμερον νὰ δικαιολογηθῇ ἡ ἐπιδίωξις δανείου διὰ τῆς κατασκευῆς τῶν δημοσίων ἔργων, ὡς ἐγένετο πρότερον, διότι ταῦτα ἐπικρίνονται ἐν Εὐρώπῃ, ὡς συντελέσαντα εἰς τὴν καταστροφὴν τῶν οἰκονομικῶν τῶν μικρῶν καὶ ἀσθενῶν Κρατῶν. Εἰς ἣν δ’ εὑρίσκονται σήμερον θέσιν τὰ χρηματιστήρια τῆς Εὐρώπης, δὲν εἶναι ὡσαύτως δυνατὸν νὰ στηριχθῇ ἡ συνομολόγησις νέου δανείου εἰς τὴν τροπὴν προηγουμένων χρεῶν, καὶ διὰ τοῦτο ὡς εὔσχημος δικαιολογία προτείνεται ἡ ἄρσις τῶν διὰ λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων γραμματίων. Ὡς εἶπον λοιπὸν ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, καὶ σήμερον, ὡς καὶ κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη, σκοπὸς τοῦ ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν πρὸς ὑποστήριξιν αὐτοῦ ἀναπτυχθεισῶν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ θεωριῶν εἶναι τὸ δάνειον. Τὸ δάνειον κατήντησε δυστυχῶς παρ’ ἡμῖν πόρος τακτικὸς καὶ ἀναπόφευκτος, καὶ ἀπέβη τὸ ἰδανικὸν τῆς κοινωνίας καὶ τῆς Πολιτείας. Αἱ περὶ αὐτοῦ διαπραγματεύσεις καὶ ἡ ἐπιτυχία ἢ μὴ αὐτοῦ συγκινοῦσι καὶ συνταράττουσι τὴν Πολιτείαν καὶ τὴν κοινωνίαν. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὴ σήμερον ἡ συνομολόγησις τοῦ δανείου, ὅπερ ἐπιδιώκει ὁ κ. Πρωθυπουγός, καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους ἔσται δυνατὴ αὕτη; Πρὸ τοῦ 1890 ἡ ἐν γένει οἰκονομικὴ κατάστασις τῆς Εὐρώπης καὶ αἱ εὐνοϊκαὶ διαθέσεις τῶν κεφαλαίων πρὸς τὰ χρεώγραφα τῶν μικρῶν καὶ οἰκονομικῶς ἀσθενῶν Κρατῶν, τῶν διδόντων μεγάλους τόκους, καθίστων εὔκολον τὴν παρ’ αὐτῶν συνομολόγησιν δανείων. Σήμερον ὅμως αἱ περιστάσεις αὗται μετεβλήθησαν. Γεγονότα γνωστὰ εἰς πάντας μετέβαλον τὸ φρόνημα καὶ τὰς διαθέσεις τῶν ἐν Εὐρώπῃ κεφαλαιούχων περὶ τῶν δανείων τῶν μικρῶν καὶ οἰκονομικῶς ἀσθενῶν Κρατῶν. Ἡ κατάχρησις, ἧς διάφορα τοιαῦτα Κράτη ἐποιήσαντο τῆς πίστεως αὐτῶν, συνετέλεσεν, ὅπως ἡ πρὸς αὐτὰ ἐμπιστοσύνη τῶν κεφαλαίων μεταβληθῇ εἰς πλήρη δυσπιστίαν. Δυσχερὴς ἑπομένως ἀποβαίνει ἡ παρ’ ἡμῶν συνομολόγησις νέου δανείου. Ἠκούσαμεν πάντες, ὅτι διεξάγονται διαπραγματεύσεις περὶ συνομολογήσεως δανείου, οὐδὲν ὅμως θετικὸν γνωρίζομεν μήτε περὶ τοῦ εἴδους τοῦ δανείου, μήτε περὶ τῶν ὅρων, ἐφ’ ὧν στηρίζονται αἱ περὶ αὐτοῦ διαπραγματεύσεις, ἂν πράγματι διεξάγωνται τοιαῦται. Ἐξετάζοντες ἑπομένως τὸ ζήτημα τοῦ δανείου, δὲν δυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τῶν ἀορίστων τούτων διαδόσεων, ὅπως κρίνωμεν τοὺς ὅρους αὐτοῦ. Ὀφείλομεν δὲ νὰ κρίνωμεν αὐτοὺς ἐκ τῶν γνωστῶν περὶ αὐτῶν δεδομένων καὶ ἐκ τῆς ἐν γένει καταστάσεως τῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς πίστεως ἡμῶν. Γνωρίζομεν πάντες, ὅτι ἦλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα οἰκονομικοὶ ἀπεσταλμένοι δύο μεγάλων Κρατῶν καὶ ὅτι σκοπὸς τῆς ἐλεύσεως αὐτῶν εἶναι ἡ ἐξέτασις τῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, καὶ ἡ περὶ αὐτῶν διαφώτισις τῶν Κυβερνήσεών των. Ἐπὶ τῶν γνωμῶν δὲ καὶ τῶν ἐκθέσεων τῶν ἀπεσταλμένων τούτων στηρίζεται ἡ κυριωτέρα ἐλπὶς ἐπιτυχίας δανείου. Ὑπάρχουσι μάλιστα καὶ οἱ ἰσχυριζόμενοι, ὅτι πρόκειται καὶ περὶ συνομολογήσεως δανείου τῇ ἐγγυήσει τῶν Δυνάμεων, ὧν οἱ ἀπεσταλμένοι ἐξετάζουσι τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν. Οὐδὲν ὅμως ἔχομεν θετικὸν διδόμενον, ὑποστηρίζον τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον. Ἀλλὰ καὶ ἄνευ τῆς ἐγγυήσεως ξένων Δυνάμεων καὶ ἐπὶ τῇ συστάσει αὐτῶν, στηριζομένῃ εἰς τὰς πληροφορίας, ἃς ἤθελον δώσει αὐταῖς οἱ οἰκονομικοὶ αὐτῶν ἀπεσταλμένοι, ἂν πρόκηται νὰ ἐπιτύχωμεν δάνειον, ὁ ὅρος οὗτος τῆς συνομολογήσεως αὐτοῦ εἶναι ἐκ τῶν βαρυτέρων. Ἡ ἐπίσημος διαβεβαίωσις ξένων Κυβερνήσεων περὶ τῆς καλῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν δύναται νὰ γεννήσῃ δικαίωμα εἰς τοὺς ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ διαβεβαιώσει δανείσοντας κεφαλαιούχους, ὅπως ζητήσωσι τὴν ἐπέμβασιν τῶν Κυβερνήσεων τούτων πρὸς ὑποστήριξιν τῶν συμφερόντων αὐτῶν ἐν περιστάσει, καθ’ ἣν, ἕνεκα οἱουδήποτε λόγου, ἤθελε παρουσιασθῆ ἀνεπάρκεια ἢ δυσκολία τις εἰς τὴν πλήρη ἐκπλήρωσιν τῶν πρὸς αὐτοὺς ἀναληφθεισῶν ὑποχρεώσεων. Καὶ ἕτερον ὅρον, ὅστις φαίνεται ἐπιβαλλόμενος ὑπὸ τῶν σημερινῶν περιστάσεων, καὶ ὃν πάντες ἀκούομεν ὡς ἀποτελοῦντα τὴν βάσιν τῶν πρὸς συνομολόγησιν δανείου ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως, θεωρῶ ὡσαύτως βαρύτατον. Ὁ ὅρος οὗτος εἶναι ἡ ἐκχώρησις ὡρισμένων προσόδων, καὶ δὴ σήμερον τῶν εἰς χρυσὸν πληρωθησομένων τελῶν ἐξαγωγῆς, οὐχὶ ὅπως αὗται χρησιμεύσωσιν ἁπλῶς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ἐπιδιωκομένου δανείου, ἀλλ’ ὅπως συνάμα εἰσπραχθῶσι καὶ διαχειρισθῶσι παρὰ τῶν δανειστῶν.

§18ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἕνα νόμον περὶ δανείου, εἰς τὸν ὁποῖον δὲν ὑπάρχει τοιοῦτον δικαίωμα.

§19ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ἔχει ἡ Κυβέρνησις, ὁ ψηφισθεὶς κατὰ τὴν τελευταίαν σύνοδον, δίδει εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ κανονίσῃ τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐνυποθηκευθησομένων ἐσόδων. Ἂν πρόκηται νὰ γείνῃ τοιοῦτόν τι, τοῦτο βεβαίως ἔσται βαρύτατος ὅρος.

§20ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ὑποθέτετε σεῖς.

§21ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸ ὑποθέτω στηριζόμενος εἰς ἐπανειλημμένας διαδόσεις, οὐδέποτε διαψευσθείσας, καὶ εἰς τὰς διατάξεις τοῦ κατὰ τὴν τελευταίαν σύνοδον ψηφισθέντος νόμου.

§22ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει τοιοῦτος ὅρος ἐν τῷ νόμῳ.

§23ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Χαίρω διὰ τὴν τοιαύτην ὑμῶν γνώμην. Ἀλλ’ ὑπάρχει. Πάντες δὲ γνωρίζομεν, ὅτι ὑπὸ τοιοῦτον ὅρον ἐπιδιώκεται ἡ συνομολόγησις δανείου ἠγγυημένου διὰ τῶν εἰς χρυσὸν τελῶν ἐπὶ τῶν ἐξαγομένων προϊόντων. Θεωρῶ δὲ τὸν ὅρον τοῦτον βαρύτατον καὶ ὑπὸ ἠθικὴν καὶ ὑπὸ ὑλικὴν ἔποψιν, διότι συνεπάγει τὴν ἀπαλλοτρίωσιν προσόδων ἀνηκουσῶν εἰς τὰ γενικὰ τοῦ Κράτους ἔσοδα καὶ ἀναγκαίων διὰ τὴν διοίκησιν αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν σημερινῶν δανειστῶν του. Ἀνεξαρτήτως δὲ τῶν δύο τούτων βαρέων ὅρων, ἡ σημερινὴ κατάστασις τῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης δὲν ἐπιτρέπει νὰ ἐλπίσωμεν ἐπωφελεῖς καὶ τοὺς ἄλλους ὅρους, ὑφ’ οὓς δύναται νὰ θεωρηθῇ δυνατὴ ἡ συνομολόγησις δανείου. Ἀλλ’ ἐξετάσωμεν πρῶτον, τίνος δανείου ἔχει σήμερον τὸ Δημόσιον ἀνάγκην πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν σκοπῶν, οὓς ἐπιδιώκει ὁ κ. Πρωθυπουργός; Θέλει νὰ ἀποσύρῃ τὰ διὰ λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου κυκλοφοροῦντα γραμμάτια δραχ. 74,000,000· ὀφείλονται περὶ τὰ 24 ἑκατομμύρια διὰ κεφάλαιον καὶ τόκους τῶν προκαταβολῶν, αἵτινες προσεχῶς ἀποβαίνουσιν ἀπαιτηταί· εἴμεθα δὲ ἠναγκασμένοι νὰ περαιώσωμεν διάφορα ἀρξάμενα ἔργα, ὡς π. χ. τοὺς σιδηροδρόμους Μύλων–Καλαμῶν καὶ Διακοφτοῦ–Καλαβρύτων καὶ ἰδίως τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Λαρίσσης, ὧν ἡ δαπάνη ὑπερβαίνει τὰ 30 ἑκατομμύρια, καὶ ἔχομεν νὰ καλύψωμεν τὸ ὑπόλοιπον τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1892, οὗτινος δὲν δυνάμεθα νὰ ὁρίσωμεν τὸ ποσόν. Διὰ τὰς ἀνάγκας ταύτας ἀπαιτοῦνται περὶ τὰ 140,000,000 φράγκα πραγματικὰ, ἅτινα πρέπει νὰ δανεισθῶμεν ἐντὸς τοῦ 1893 καὶ 1894. Ἐὰν δὲ θέλωμεν νὰ περιορίσωμεν τὸ δάνειον εἰς τὰς ἀνάγκας μόνον τοῦ 1893, τὸ ποσὸν αὐτοῦ θὰ ἀνέλθῃ εἰς 80 μέχρις 90 ἑκατομμυρίων φρ. πραγματικῶν, δηλ. 31,500,000 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ἐξωτερικοῦ χρέους, ἐκτὸς τῶν τόκων τοῦ συνομολογηθησομένου δανείου, οἵτινες δύνανται νὰ καλυφθῶσιν ἐκ τῶν εἰς χρυσὸν εἰσπράξεων τοῦ Δημοσίου, 2¼ ἑκατομμύρια διὰ τὰς προκαταβολὰς, καὶ πλέον τῶν 30 ἑκατομμυρίων διὰ τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Λαρίσσης καὶ τὰ ἄλλα ἐκκρεμῆ δημόσια ἔργα καὶ διὰ τὸ ὑπόλοιπον τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1892. Οἱ ὅροι δὲ, ὑφ’ οὓς ἔσται δυνατὴ σήμερον ἡ συνομολόγησις δανείου 90 περίπου ἢ 140 ἑκατομμυρίων φράγκων πραγματικῶν, ἐνδεικνύονται ἐκ τῆς τιμῆς τῶν χρεωγράφων ἡμῶν καὶ ἐκ τῶν ὅρων, ὑφ’ οὓς πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἠδυνήθη ἡ Κυβέρνησις νὰ δανεισθῇ τὰ ἀναγκαῖα χρήματα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους τῆς 1ης Ἰανουαρίου. Οὗτοι δ’ εἰσὶν ἡ πληρωμὴ τόκου, προμηθειῶν κλπ. ἀναβιβαζουσῶν τὴν ἐτησίαν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου εἰς 8% καὶ πλέον ἐπὶ τοῦ πραγματικοῦ κεφαλαίου. Θὰ προστεθῶσι δ’ οὕτω, διὰ μόνας τὰς ἀνάγκας τοῦ 1893, εἰς τὸ διὰ τὸ δημόσιον χρέος ἐτησίως πληρονόμενον ποσὸν εἰς χρυσὸν ἕτερα φρ. 7,200,000 ἀπαιτούμενα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν δανείου 90,000,000 φρ. πραγματικῶν. Θὰ ἐλαττωθῇ δὲ τὸ ποσὸν τοῦτο κατὰ φρ. 1,500,000 περίπου ἐκ τῶν τόκων τῶν προκαταβολῶν, αἵτινες θὰ ἐξοφληθῶσιν. Οὕτω δὲ ἡ εἰς χρυσὸν ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους θέλει ἀνέλθει ἀπὸ 31½ ἑκατομμυρίων εἰς 37 ἑκατομμύρια φρ. καὶ πλέον. Εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἐντὸς τοῦ 1893 θὰ ἐπέλθῃ τοιαύτη βελτίωσις εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Ἔθνους, ὥστε ἡ κοινωνία, ἥτις σήμερον ἀδυνατεῖ νὰ δώσῃ εἰς τὸ Δημόσιον 31½ ἑκατομμύριον φρ. εἰς χρυσὸν, θὰ δυνηθῇ νὰ παράσχῃ εἰς αὐτὸ, κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1893 ἢ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1894, φρ. 37 καὶ πλέον ἑκατομμύρια; Οὐδεὶς βεβαίως δύναται νὰ πιστεύσῃ τοῦτο. Τί δὲ θέλει συμβῇ εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ 1894; Θὰ εὑρεθῶμεν καὶ πάλιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν συνομολόγησιν καὶ ἑτέρου δανείου διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν δημοσίου χρέους καὶ διὰ τὰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Ἀπὸ 37 ἑκατομμυρίων ἡ εἰς χρυσὸν ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους θ’ ἀνέλθῃ κατὰ τὰ 1894 εἰς 40 ἑκατομμύρια καὶ πλέον. Ἐὰν δ’ οὕτω βαδίσωμεν καὶ ἐπὶ ἑτέραν 6 ἢ 7 ἐτῶν περίοδον, δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν διὰ τῆς πολιτικῆς, ἣν ζητοῦμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν, εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἀναγράψωμεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἡμῶν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους εἰς χρυσὸν ποσὸν ἀνερχόμενον εἰς τὸ σύνολον ἴσως τῶν εἰσπράξεων τοῦ Κράτους. Θὰ φέρωμεν δ’ οὕτω τὸν τόπον εἰς τὴν πικρὰν θέσιν τῆς ἀπολύτου ἀδυναμίας νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του καὶ νὰ σώσῃ τὴν τιμὴν καὶ τὸ μέλλον αὐτοῦ. Ὅτι δ’ εἰς τοιοῦτο κινδυνεύομεν νὰ φθάσωμεν ἀποτέλεσμα, τὸ δεικνύει ἡ ἱστορία ἡμῶν τῶν τελευταίων δέκα πέντε ἐτῶν. Ὡς ἀνέφερον ἤδη, κατὰ τὸ 1878 ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους εἰς μεταλλικὸν ἀνήρχετο εἰς 1½ ἑκατομμύριον περίπου φράγκων· κατὰ τὸ 1883 ἀνῆλθεν αὕτη εἰς 14 περίπου ἑκατομμύρια φράγκα, κατὰ τὸ 1886 εἰς 22½ ἑκατομμύρια, κατὰ τὸ 1890 εἰς 29 περίπου ἑκατομμύρια, κατὰ τὸ 1892 εἰς 31½ ἑκατομμύρια, καὶ κατὰ τὸ 1894 θὰ ἀνέλθῃ ἴσως εἰς 37 ἑκατομμύρια καὶ πλέον. Ἡ ἐξακολούθησις τοιαύτης πολιτικῆς, ἧς ἡ κορωνὶς εἶναι ἡ ἀλλεπάλληλος καὶ ἀδιάκοπος συνομολόγησις ἐξωτερικῶν δανείων, θέλει φέρει μοιραίως ὀλέθρια διὰ τὸν τόπον ἀποτελέσματα καὶ ὑπὸ ἠθικὴν καὶ ὑπὸ ὑλικὴν ἔποψιν, καὶ θέλει μεταβάλει τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἀπὸ ἔθνους πλήρους ἐλπίδων καὶ μέλλοντος εἰς ἔθνος στενοχωριῶν καὶ πικριῶν. Ὅταν δὲ τοιαῦτα παρίστανται ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων τὰ ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης πολιτικῆς, ἥτις διὰ μὲν τοῦ εἴδους τῶν εἰσαγομένων οἰκονομιῶν παραλύει καὶ μαραίνει τὴν διοίκησιν, διὰ τοῦ τρόπου δὲ, καθ’ ὃν αὐξάνει τὴν φορολογίαν, πιέζει τὴν συντήρησιν καὶ τὴν παραγωγὴν τῆς χώρας, διὰ τῶν μέτρων δὲ τῆς εὑρέσεως τοῦ εἰς τὸ Δημόσιον ἀναγκαίου μεταλλικοῦ νομίσματος ἐξαντλεῖ τὴν κοινωνίαν καὶ αὐξάνει ἐπ’ ἄπειρον τὸ ἐπαχθέστερον βάρος τοῦ Δημοσίου, ἐκεῖνοι οἵτινες ἢ δὲν δύνανται ἢ δὲν θέλουσι νὰ μελετήσωσι τὰ πράγματα, καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν θέλουσιν ἢ δὲν δύνανται νὰ ἐννοήσωσιν ἢ νὰ αἰσθανθῶσι τὴν διαφορὰν, ἥτις ὑπάρχει μεταξὺ δόλου καὶ ἀτυχήματος, μεταξὺ κακῆς καὶ καλῆς πίστεως, μορφόνουσι τὸ ἐρώτημα: Τί λοιπὸν νὰ πράξωμεν; νὰ χρεωκοπήσωμεν; νὰ πτωχεύσωμεν; Ὄχι, Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ χρεωκοπήσωμεν, ἀλλὰ δὲν πρέπει καὶ νὰ πτωχεύσωμεν καὶ νὰ ἐξαντληθῶμεν. Δὲν πρέπει ν’ ἀκολουθήσωμεν τὴν πολιτικὴν, ἧς τὰ ἀποτελέσματα προείδομεν πρὸ ἑξαετίας, καὶ ἥτις μετὰ βεβαιότητος ἄγει εἰς τὴν χρεωκοπίαν καὶ τὴν πτώχευσιν τῆς χώρας. Οὐδεὶς δύναται νὰ παραδεχθῇ, ὅτι διὰ πορείας παραλυούσης τὴν διοίκησιν, ἐξαντλούσης τὴν χώραν καὶ αὐξανούσης τὰ βάρη αὐτῆς, δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν τῶν δυσχερειῶν, ἐν αἷς εὑρισκόμεθα. Ἡ πορεία δὲ αὕτη δὲν θέτει μόνον εἰς κίνδυνον τὸ οἰκονομικὸν καὶ πολιτικὸν μέλλον τῆς χώρας, ἀλλὰ καθιστᾷ ἐπισφαλῆ καὶ τὰ συμφέροντα τῶν δανειστῶν αὐτῆς, οἵτινες μᾶς ἐνεπιστεύθησαν τὰ κεφάλαιά των ἐπὶ τῇ πεποιθήσει, ὅτι τοὺς πόρους καὶ τὰς οἰκονομικὰς δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος, οἱαιδήποτε καὶ ἂν ὦσιν αὗται, δὲν θὰ ἔχωμεν τὴν ἀπόνοιαν νὰ τὰς διαχειρισθῶμεν οὕτως, ὥστε καὶ αὐτὴν νὰ πτωχεύσωμεν καὶ τὰς ἀσφαλείας αὐτῶν νὰ καταστήσωμεν προβληματικάς. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος δὲ τούτου τὸ συμφέρον τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας συμπίπτει καθ’ ὁλοκληρίαν μὲ τὸ συμφέρον τῶν δανειστῶν αὐτῆς. Ἐπιβάλλεται δ’ οὕτως εἰς ἡμᾶς διττὸν καθῆκον, τὸ πρὸς τὸν τόπον ἡμῶν καὶ τὸ πρὸς τοὺς δανειστὰς, οἵτινες ἐνεπιστεύθησαν εἰς αὐτὸν τὸ χρῆμά των. Τὴν ἐκπλήρωσιν δὲ τοῦ καθήκοντος τούτου ὀφείλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν καὶ κατορθώσωμεν, χωρὶς ν’ ἀπαρνηθῶμεν οὐδεμίαν ἐκ τῶν ὑποχρεώσεων ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ χωρὶς νὰ καταστήσωμεν ἀδύνατον τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῶν. Δὲν εἶναι μόνον τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ὅπερ περιῆλθεν εἰς τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας, ἐν αἷς εὑρισκόμεθα σήμερον. Πάντα σχεδὸν τὰ Εὐρωπαϊκὰ Κράτη ἐντὸς τοῦ αἰῶνος τούτου περιῆλθον καὶ ἅπαξ καὶ πολλάκις εἰς ὁμοίας δυσχερείας. Ὅσα δ’ ἐξ αὐτῶν διεξῆλθον τὰς δυσχερείας ταύτας μετὰ φρονήσεως καὶ μετὰ κήδους τῶν τε ἰδίων συμφερόντων καὶ τῶν τῶν δανειστῶν αὐτῶν, ἔσωσαν τὸ μέλλον αὐτῶν, προεφύλαξαν τὰ συμφέροντα τῶν δανειστῶν των καὶ ἀνώρθωσαν τὰ οἰκονομικά των καὶ τὴν πίστιν των. Ὅσα ὅμως παρατόλμως καὶ ἄνευ προβλέψεως διεχειρίσθησαν τὰς τοιαύτας δυσχερείας, ἐν γνώσει ἢ ἐξ ἀσυγγνώστου ἀμελείας προβλέψαντα τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων, σκεπτόμενα ἴσως, ὅτι, ἂν πρόκηται νὰ πτωχεύσωσιν, ἔχουσι πάντοτε τὸν καιρὸν νὰ πράξωσι τοῦτο, τὰ Κράτη ταῦτα ἔβλαψαν οὐ μόνον τὰ συμφέροντα τῶν δανειστῶν των, ἀλλὰ καὶ τὴν τιμὴν καὶ τὸ μέλλον αὐτῶν. Τὰ Κράτη δὲ ταῦτα ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἀνορθώσωσι μήτε τὰ οἰκονομικά των, μήτε τὴν πίστιν των. Πλεῖστα εὑρίσκομεν παραδείγματα καλῆς καὶ κακῆς διεξαγωγῆς τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν. Καὶ ἡ Αὐστρία καὶ πλεῖστα Γερμανικὰ Κράτη καὶ ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἱσπανία καὶ ἡ Τουρκία καὶ αὐτὴ ἡ Ἰταλία διῆλθον τοιαύτας δυσχερείας. Σημαντικὸν δὲ παράδειγμα συγκρίσεως παρέχει εἰς ἡμᾶς ἀφ’ ἑνὸς ἡ Ὁλλανδία καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ Πορτογαλία καὶ ἡ Αἴγυπτος. Ἡ Ὁλλανδία, ἥτις χαίρει σήμερον πρώτης τάξεως πίστιν καὶ ἧς πλεῖστοι ἴσως ἀγνοοῦσι τὰς οἰκονομικὰς περιπετείας, κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρόντος αἰῶνος καὶ πρὸ 60 ἀκόμη ἐτῶν εὑρέθη ἀπέναντι δυσχερειῶν ἀναλόγων πρὸς τὰς ἰδικάς μας. Διεῖδεν ὅτι, ἂν ἐξηκολούθει τὴν ἀνελλιπῆ ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου αὐτῆς χρέους, ἤθελεν ἐξαντλήσει τὴν χώραν καὶ βλάψει οὐ μόνον τοὺς ὑπάρχοντας δανειστάς της, ἀλλὰ καὶ ἐκείνους, οἵτινες πλανώμενοι ἤθελον ἐξακολουθήσει νὰ δανείζωσιν αὐτήν. Δὲν ἐδίστασε δὲ νὰ ἀναβάλῃ τὴν πληρωμὴν μεγάλου μέρους τοῦ χρέους της καὶ διὰ διαφόρων οἰκονομικῶν πράξεων καὶ συνδυασμῶν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰ συμφέροντα τῆς τε χώρας καὶ τῶν δανειστῶν αὐτῆς. Τοιούτῳ τρόπῳ δὲ ἐν πλήρει καλῇ πίστει διεξελθοῦσα τὰς δυσχερείας αὐτῆς, ἡ Ὁλλανδία οὐ μόνον δὲν ἔβλαψε τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν πίστιν της, ἀλλὰ 3 ἢ 4 ἔτη μετὰ τὴν πρᾶξίν της ταύτην, λαβοῦσα ἀνάγκην δανείου, ἕνεκα τῶν ἀποικιῶν της, εὗρε τοὺς κεφαλαιούχους προθύμους νὰ προσφέρωσιν εἰς αὐτὴν ποσὰ ἀνώτερα ἐκείνων, ἅτινα ἐζήτει. Οὐδέποτε δὲ ἡ πίστις τῆς Ὁλλανδίας κατέπεσε. Πάντες δ’ οἱ ἐν Εὐρώπῃ κεφαλαιοῦχοι, οἱ καταμετροῦντες τὴν πίστιν τῶν ἐθνῶν, οὐ μόνον ἀναλόγως τῶν οἰκονομικῶν αὐτῶν δυνάμεων, ἀλλὰ καὶ κατὰ λόγον συνάμα τῆς καλῆς πίστεως καὶ τῆς φρονήσεως, μεθ’ ἧς διαχειρίζονται ταύτας, ἐθεώρησαν πάντοτε τὴν Ὁλλανδίαν, ὡς Κράτος κεκτημένον πρώτης τάξεως πίστιν. Ἡ Πορτογαλία, πρὸ πεντηκονταετίας περίπου, περιελθοῦσα εἰς οἰκονομικὰς δυσχερείας, ἐξηκολούθησε δανειζομένη καὶ δαπανῶσα, περιῆλθε δὲ εἰς τὴν ἀπόλυτον ἀδυναμίαν τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ὑποχρεώσεων αὐτῆς. Οὐδεμίαν δείξασα πρόνοιαν, ἀπώλεσε τὴν πίστιν αὐτῆς, ἐπὶ τριάκοντα δὲ περίπου ἔτη δὲν κατώρθωσε ν’ ἀνορθώσῃ αὐτήν. Ἱκανοποίησε μετὰ ταῦτα τοὺς δανειστὰς καὶ ἤρχισεν ἐπανακτῶσα τὴν πίστιν της, ἀλλὰ πάλιν ἐπανέλαβε τὴν πολιτικὴν τῶν μεγάλων ἔργων καὶ τῶν δυσαναλόγων πρὸς τὰς δυνάμεις αὐτῆς δαπανῶν διὰ συνομολογήσεως δανείων. Πρὸ πενταετίας δ’ εὑρισκομένη ἐν δυσχερείαις, δὲν ἠθέλησε νὰ μεταβάλῃ τὴν τοιαύτην πολιτικὴν αὐτῆς. Πρὸ ἑνὸς δὲ καὶ ἡμίσεως περίπου ἔτους εὑρέθη πάλιν ἐν τῇ ἀδυναμίᾳ τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ὑποχρεώσεών της. Οἱουδήποτε κεφαλαιούχου ἐν Εὐρώπῃ ἂν ζητήσητε τὴν γνώμην περὶ Πορτογαλίας, θ’ ἀκούσητε ὅτι ἡ πρὸς αὐτὴν ἀπόλυτος δυσπιστία δὲν στηρίζεται τόσον εἰς τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν αὐτῆς δυνάμεων, ὅσον εἰς τὴν ἔλλειψιν καλῆς πίστεως καὶ εἰλικρινείας τῶν διοικούντων αὐτάς. Ἡ Αἴγυπτος, ὅτε ἀνῆλθεν εἰς τὸν Χεδιβικὸν θρόνον ὁ Ἰσμαὴλ πασσᾶς, ἐπεχείρησεν ἔργα ἀπαιτοῦντα δαπάνας δυσαναλόγους πρὸς τὰς δυνάμεις αὐτῆς. Ὁ Ἰσμαὴλ πασσᾶς ἤθελε διὰ σιδηροδρόμων νὰ φθάσῃ τὸ κέντρον τῆς Ἀφρικῆς, ἤθελε διὰ μεγίστων φυτειῶν καὶ ἐργοστασίων νὰ παραγάγῃ τὸ ζάκχαρι ὁλόκληρον, τὸ καταναλισκόμενον ὑπὸ τῶν ἐθνῶν τῆς Μεσογείου, ἤθελε διὰ μεγάλων δωρεῶν νὰ ἐλαττώσῃ τὴν ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου ἐξουσίαν τοῦ Σουλτάνου. Πρὸ 20 ἐτῶν πολλοὶ συνεβούλευον τὸν τότε Χεδίβην νὰ μεταβάλῃ πολιτικὴν, νὰ παύσῃ πᾶσαν τοιαύτην δαπάνην καὶ νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν μὲ τοὺς δανειστὰς τῆς Αἰγύπτου, οὗτος δ’ ἀπήντα, ὅτι ἡ Αἴγυπτος δὲν πτωχεύει, ἂν δὲ πτωχεύσῃ, θὰ πτωχεύσῃ μὲ δισεκατομμύρια καὶ ὄχι μὲ ἑκατομμύρια. Ἐπτώχευσε πράγματι μὲ δισεκατομμύρια, ἀλλ’ ἀπώλεσε κατ’ ἀρχὰς τὴν οἰκονομικήν της αὐτοτέλειαν, ἀργότερον δὲ καὶ τὴν πολιτικὴν αὐτῆς ἀνεξαρτησίαν. Τὰ παραδείγματα τῶν ἄλλων ἐθνῶν, ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, ἥτις δι’ οὐδένα σήμερον εἶναι μυστήριον, καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐφαρμοζομένης πολιτικῆς ὀφείλουσι νὰ μᾶς καθοδηγήσωσιν εἰς τὴν πορείαν, ἣν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν. Δὲν πρέπει, ὡς εἶπον, νὰ χρεωκοπήσωμεν ἐν γνώσει ἢ ἐξ ἀμελείας, πλανώμενοι περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου. Δὲν πρέπει κατ’ οὐδένα τρόπον νὰ παρασταθῶμεν εἰς τὸν ἔξω κόσμον καὶ εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς ὡς ἔνοχοι δόλου ἢ ἀσυγγνώστου ἀμελείας καὶ ὡς κακῆς πίστεως ὀφειλέται. Τοιοῦτος χαρακτηρισμὸς ἤθελεν ἀφαιρέσει ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος τὴν ἠθικὴν βάσιν, ἐφ’ ἧς στηριζομένη θὰ δυνηθῇ ν’ ἀνορθώσῃ τὰ οἰκονομικὰ αὐτῆς καὶ τὴν πίστιν της. Ὀφείλομεν νὰ σώσωμεν τὴν βάσιν ταύτην, πείθοντες πάντας, ὅτι εἴμεθα καλῆς πίστεως ὀφειλέται. Ἀλλ’ ὀφείλομεν συνάμα νὰ σώσωμεν καὶ τὴν ἑτέραν βάσιν, τὴν ὑλικὴν, ἐφ’ ἧς πρέπει ὡσαύτως νὰ στηριχθῇ πᾶσα ὑγιὴς οἰκονομικὴ πολιτική. Ὀφείλομεν νὰ μὴ ἐξαντλήσωμεν τὰς δυνάμεις τῆς χώρας, ἀλλὰ νὰ διατηρήσωμεν αὐτὰς εἰς κατάστασιν ἐπιτρέπουσαν τὴν ἀναγκαίαν δρᾶσιν τῆς κοινωνίας πρὸς ἐπίτευξιν τῆς πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν ἀπαιτουμένης προόδου. Μόνον διατηροῦντες τὰς δύο ταύτας βάσεις, τήν τε ἠθικὴν καὶ τὴν ὑλικὴν, θὰ δυνηθῶμεν νὰ μορφώσωμεν καὶ ἐφαρμόσωμεν πολιτικὴν ἐγγυωμένην τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν καὶ τὴν ἀνάκτησιν καὶ ἀνάπτυξιν τῆς δημοσίας πίστεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ ἐκθέσῃ τις τὰς λεπτομερείας συστήματος, ὅπερ, στηριζόμενον ἐπὶ τοιούτων βάσεων, νὰ ὑπόσχηται τὴν ἐπωφελεστέραν διέξοδον τοῦ τόπου ἐκ τῶν δυσχερειῶν, ἐν αἷς εὑρίσκεται οὗτος. Ὑπῆρξεν ἐποχὴ πρὸ ἑξαετίας, λίαν εὔθετος, καθ’ ἣν, ἐν τῇ ἐνάρξει τῶν δυσχερειῶν τούτων εὑρισκόμενοι, θὰ ἠδυνάμεθα εὐκολώτερον νὰ διεξέλθωμεν αὐτὰς καὶ ν’ ἀποκτήσωμεν σήμερον ὁμαλὰ οἰκονομικὰ καὶ ἀληθῆ δημοσίαν πίστιν. Σήμερον αἱ περιστάσεις εἰσὶ δυσχερέστεραι, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ὀφείλομεν νὰ ἐπιζητήσωμεν καὶ εὕρωμεν τὴν ὁδὸν καὶ τὴν μέθοδον, δι’ ἧς ἔσεται δυνατὴ ἡ ἐφαρμογὴ οἰκονομικοῦ συστήματος δυναμένου νὰ σώσῃ τὴν χώραν. Ὡς πρώτην ἀφετηρίαν ἐφαρμογῆς τοιούτου συστήματος πρέπει νὰ λάβωμεν τὴν διαίρεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἑνότης τοῦ προϋπολογισμοῦ εἶναι ἀρετὴ αὐτοῦ, καὶ ταύτην ἀπαιτεῖ καὶ ἡ νομοθεσία ἡμῶν. Ὑπάρχουσιν ὅμως περιστάσεις, καθ’ ἃς ἡ διαίρεσις τοῦ προϋπολογισμοῦ ἀποβαίνει ἀνάγκη καὶ συνάμα πλεονέκτημα αὐτοῦ. Τοιαύτη δὲ ἔκτακτος καὶ ἐξαιρετικὴ περίστασις εἶναι καὶ ἐκείνη, ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα σήμερον, ὅτε τὸ δημόσιον χρέος πιέζει καὶ τὸ Κράτος καὶ τὴν κοινωνίαν καὶ καθιστᾷ ἀδύνατον τὴν ὁμαλὴν αὐτῶν δρᾶσιν καὶ ἀνάπτυξιν. Πρέπει νὰ διαιρέσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν ἡμῶν εἰς δύο διακεκριμένα καὶ ἀνεξάρτητα τμήματα· εἰς προϋπολογισμὸν τῆς ἐν γένει διοικήσεως τοῦ Κράτους, καὶ εἰς προϋπολογισμὸν τοῦ δημοσίου χρέους. Δι’ ἑκάτερον αὐτῶν πρέπει νὰ προσδιορίσωμεν ὡρισμένα καὶ διακεκριμένα ἔσοδα καὶ ἔξοδα. Καὶ ὁ μὲν προϋπολογισμὸς τῆς ἐν γένει διοικήσεως τοῦ Κράτους θέλει συνταχθῆ ἐπὶ τῇ βάσει πλήρους καὶ ἀναμφισβητήτου ἰσοζυγίου. Πρέπει νὰ ἔχῃ τὰ ἀναγκαῖα ἔσοδα, τὰ ἀπαιτούμενα διὰ τὴν ὁμαλὴν τοῦ Κράτους διοίκησιν, κατὰ τρόπον ἐπιτρέποντα τὴν λειτουργίαν τῶν ὑπηρεσιῶν αὐτοῦ. Ἤθελεν εἶσθαι ὡσαύτως δυνατὴ καὶ ἡ ἄμεσος ἰσοζύγισις τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ δημοσίου χρέους, ἂν ἐπρόκειτο αἱ πληρωμαὶ αὐτοῦ νὰ ἐκτελεσθῶσι διὰ τοῦ νομίμου νομίσματος, ὅπερ ἔχομεν καὶ δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν. Ἀλλὰ τῶν πλείστων πληρωμῶν αὐτοῦ οὐσῶν εἰς χρυσὸν, ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος θὰ παρουσιάσῃ ἔλλειμμα τὴν διαφορὰν μεταξὺ τοῦ νομίσματος, ὅπερ ἔχομεν, καὶ ἐκείνου, ὅπερ ὀφείλομεν νὰ πληρώσωμεν. Εἰς τὴν ἐξάλειψιν δὲ τοῦ ἐλλείμματος τούτου ὀφείλομεν νὰ στρέψωμεν πᾶσαν τὴν προσοχὴν ἡμῶν. Τὴν ἐξάλειψιν δ’ αὐτοῦ δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ εὕρωμεν βεβαίως μήτε εἰς τὴν ἀθρόαν αὔξησιν τῆς ἰσχυούσης φορολογίας, μήτε εἰς τὰς οἰκονομίας ἐν ταῖς σήμερον λειτουργούσαις ὑπηρεσίαις. Θὰ εὕρωμεν αὐτὴν καὶ θὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἐν προσεχεῖ μέλλοντι ἰσοζύγισιν καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τούτου δι’ ἄλλων μέτρων. Πρῶτον δὲ τοιοῦτον, ὅπερ τάχιστα ὀφείλομεν νὰ ἐφαρμόσωμεν, εἶναι ἡ ἀναδιοργάνωσις καὶ ἡ ἐνίσχυσις τῶν ἐθνικῶν Τραπεζῶν. Πανταχοῦ αἱ Ἐθνικαὶ Τράπεζαι, γνωσταὶ ὑπὸ τὸν τίτλον Τράπεζαι τῆς νομισματικῆς κυκλοφορίας, κύριον ἔχουσι σκοπὸν τὴν διεύθυνσιν καὶ τὴν ὑποστήριξιν τῆς κυκλοφορίας ταύτης. Παρ’ ἡμῖν ὅμως ὁ σκοπὸς οὗτος ἀπέβη ὅλως πάρεργος ἐργασία τῶν ἐθνικῶν Τραπεζῶν, ἄλλαι δὲ ἐπιχειρήσεις εἰσὶν αἱ κυρίως ἀπασχολοῦσαι αὐτάς. Ἀναδιοργανοῦντες καὶ ἐνισχύοντες τὰς Τραπέζας ταύτας, θέλομεν εὕρει ἐν αὐταῖς τὴν πρώτην βάσιν τῆς βελτιώσεως τῆς νομισματικῆς ἡμῶν κυκλοφορίας. Ἕτερον θεμελιῶδες μέτρον ἔσται ἡ σύντομος φροντὶς πρὸς ὑποστήριξιν καὶ ἀνάπτυξιν τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς. Ἡ ἰδέα αὕτη εἶναι πλέον κοινὴ καὶ γενικῶς παραδεδεγμένη. Δὲν πρόκειται ἑπομένως περὶ αὐτῆς, ἀλλὰ πῶς καὶ διὰ τίνων μέσων θὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ ὑποστήριξις καὶ ἡ ἀνάπτυξις τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν παραγωγῆς. Ἀνεξαρτήτως τῆς ὑποστηρίξεως, ἣν ὁμαλωτέρα διοίκησις θὰ παρέξῃ εἰς αὐτὴν, ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῆς ἐν γένει διοικήσεως τοῦ Κράτους ὀφείλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν τὰς ἐνδεικνυομένας ῥιζικὰς μεταῤῥυθμίσεις τῶν διαφόρων κλάδων τῆς διοικήσεως, ὅπως εὕρωμεν ἐν αὐτοῖς, ἄνευ βλάβης, ἀλλὰ καὶ μετ’ ὀφέλους τῆς ὑπηρεσίας, τὰς δυνατὰς οἰκονομίας· ὀφείλομεν δὲ συνάμα νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἐπωφελῆ μεταῤῥύθμισιν διαφόρων φόρων. Θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐπιτύχωμεν οὕτως ἐντὸς τριῶν ἢ τεσσάρων ἐτῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῆς ἐν γένει διοικήσεως ἐξ οἰκονομιῶν καὶ ἐξ αὐξήσεως ἐσόδων περισσεύματα, ἅτινα θὰ χρησιμοποιήσωμεν ἐν μέρει πρὸς θετικὴν ὑποστήριξιν τῶν κλάδων τῆς παραγωγῆς ἡμῶν, τῶν ἐχόντων ἀνάγκην τοιαύτης ὑποστηρίξεως, ἐν μέρει δὲ πρὸς κάλυψιν παντὸς ὑπάρχοντος ἐλλείμματος ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ δημοσίου χρέους καὶ πρὸς βαθμιαίαν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, κατὰ λόγον τῆς ἀναπτύξεως τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς προόδου τῆς χώρας. Τὸ σύστημα τοῦτο δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ὁμαλὴν πορείαν τῆς διοικήσεως, νὰ θέση τέρμα εἰς τὴν ἀδιάκοπον αὔξησιν τοῦ δημοσίου χρέους καὶ εἰς τὴν ἐξάντλησιν τῆς χώρας καὶ, προλαμβάνον τὴν χρεωκοπίαν καὶ τὴν ἀληθῆ πτώχευσιν, νὰ ἐξασφαλίσῃ καθ’ ὁλοκληρίαν τὰ συμφέροντα τῶν δανειστῶν μας, ἐγγυώμενον, ὅτι ἐντὸς βραχέος χρονικοῦ διαστήματος θέλουσιν οὗτοι λαμβάνει, οὐ μόνον πᾶν ὅ,τι ὀφείλεται εἰς αὐτοὺς κατ’ ἔτος, ἀλλὰ καὶ πᾶν ὅ,τι τυχὸν ἤθελε τοῖς καθυστερήσει κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη. Ὑπολείπονται ὅμως καὶ ἕτεραι ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, δι’ ἃς ὀφείλομεν νὰ μεριμνήσωμεν ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τοιαῦται δ’ εἰσὶ τὸ κυμαῖνον χρέος, καὶ ἰδίως αἱ προκαταβολαὶ, αἵτινες ταχέως ἀποβαίνουσιν ἀπαιτηταὶ, καὶ ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης καὶ τῶν ἄλλων ἀρξαμένων δημοσίων ἔργων.

§24ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Τὸ ἕτερον ἥμισυ τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν τὸ ἀνεπτύξατε.

§25ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἀρκούντως τὸ ἀνέπτυξα. Θὰ τὸ ἀναπτύξω δὲ πλειότερον, ἂν τοῦτο ἀποβῇ ἀναγκαῖον καὶ χρήσιμον. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι πιθανὴ, ἀλλ’ οὔτε καὶ δυνατὴ ἡ πραγματοποίησις τοῦ συνδυασμοῦ, ὃν ἀνέφερεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τῆς ἐκχωρήσεως τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης εἰς ἑταιρίαν ἀναλαμβάνουσαν καὶ τὴν ἐκμετάλλευσιν αὐτοῦ. Μήτε τὰ ἔσοδα, ἅτινα ὁ σιδηρόδρομος οὗτος, ἀπολήγων εἰς τὴν Λάρισσαν καὶ μὴ συνδεόμενος μὲ τοὺς τουρκικοὺς, ἤθελε φέρει, δύνανται νὰ παράσχωσιν εἰς τοιαύτην ἑταιρίαν ὠφελείας ἀρκούσας, ὅπως αὕτη ἀναδεχθῇ τὰς πρὸς περάτωσιν τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ ἀπαιτουμένας δαπάνας, μήτε ἂν ὑπάρξωσιν ὠφέλειαι ἐκ τῆς ἐκμεταλλεύσεως αὐτοῦ, αἱ ὠφέλειαι αὗται δύνανται νὰ διατεθῶσιν ὑπὲρ τῆς ἑταιρίας ταύτης, διότι αὗται ἀνήκουσιν ὡς ἐγγύησις εἰς τοὺς κατόχους τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης. Δὲν νομίζω ἑπομένως, ὅτι σπουδαίως δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῆς διὰ τοιούτου συνδυασμοῦ ἀποπερατώσεως τοῦ σιδηροδρόμου τούτου. Δι’ ἄλλου συνδυασμοῦ ὀφείλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ σιδηροδρόμου τούτου καὶ τῶν ἄλλων ἐκκρεμῶν ἔργων, ὡς καὶ τὸν κανονισμὸν τῶν προκαταβολῶν. Τοιοῦτον δὲ συνδυασμὸν θὰ δυνηθῶμεν νὰ στηρίξωμεν ἐπὶ τῆς διαθέσεως τῶν ὑπολειπομένων ὁμολογιῶν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης καὶ ἐπὶ δανείου οὐχὶ ἐξωτερικοῦ, ἀλλ’ ἐσωτερικοῦ, συμπληροῦντος τὸ ποσὸν, ὅπερ θ’ ἀποφέρωσιν αἱ ὁμολογίαι αὗται. Δὲν νομίζω ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ τοιούτου συστήματος. Ἡ ἀνάπτυξις τῶν λεπτομερειῶν τούτων, ὡς ἔχουσι σήμερον τὰ τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν νομίζω ὅτι δύναται νὰ φέρῃ ἀποτέλεσμά τι λυσιτελές· δύναται δ’ ἴσως καὶ νὰ βλάψῃ. Ἄν ἡ Βουλὴ πιστεύῃ, ὅτι ὁ τόπος δὲ πάσχει ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς πολιτικῆς παραλυούσης τὴν διοίκησιν, πιεζούσης τὴν δρᾶσιν τῆς κοινωνίας καὶ τὴν παραγωγὴν καὶ αὐξανούσης τὰ ἐπαχθῆ βάρη τοῦ Δημοσίου, ἂν παραδέχηται ὅτι διὰ τῆς τοιαύτης πολιτικῆς δύνανται ν’ ἀποσοβηθῶσιν οἱ ἐν τῷ μέλλοντι ἐπαπειλοῦντες ἡμᾶς πολυειδεῖς κίνδυνοι, ἂς ἀκολουθήσῃ ὑποστηρίζουσα αὐτήν. Ἄν ὅμως, πειθομένη ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς τοιαύτης πολιτικῆς, καὶ ἐκ τῆς κρισίμου καταστάσεως, εἰς ἣν, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀμφισβητήσεως, εὑρίσκεται ἡ κοινωνία, ἡ Βουλὴ ἐννοῇ, ὅτι πρέπει νὰ παύσῃ ἡ πολιτικὴ αὕτη, ὀφείλει τότε νὰ παραδεχθῇ, οὐχὶ ὅτι τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα δὲν εἶναι πολιτικόν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ ἀπεναντίας, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι τὸ ἐξόχως πολιτικὸν καὶ ἐθνικὸν ζήτημα, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ ἐκλείψῃ πᾶν αἴσθημα ἐγωϊστικὸν ἢ φατριαστικόν. Ὀφείλει νὰ δείξῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἀπέναντι τῆς ἐξόχου σημασίας, ἣν παρουσιάζει σήμερον τὸ ζήτημα τοῦτο, διά τε τὸ παρὸν καὶ διὰ τὸ μέλλον τῆς χώρας, πρώτη αὐτὴ πρέπει νὰ θυσιάσῃ τὰς φατριαστικὰς καὶ κομματικὰς αὐτῆς θεωρίας καὶ πράξεις. Ἐκ τοιούτων δ’ αἰσθημάτων ὁρμώμενοι καὶ οὐχὶ φιλαρχοῦντες, ἀλλὰ φιλοδοξοῦντες πῶς νὰ ὑπηρετήσωμεν τὴν πατρίδα ἡμῶν, θὰ δυνηθῶμεν νὰ ζητήσωμεν τὰ μέτρα, ὁθενδήποτε καὶ ἂν προτείνωνται ταῦτα, διὰ τῶν ὁποίων ἔσται δυνατὸν νὰ διεξέλθωμεν τὰς σημερινὰς δυσχερείας, νὰ ἀποσοβήσωμεν τοὺς ἐπαπειλοῦντας ἡμᾶς κινδύνους καὶ νὰ ἀνορθώσωμεν τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν. Μόνον τοιαύτη πορεία δύναται ν’ ἀπολήξῃ εἰς λυσιτελῆ ἀποτελέσματα καὶ καταστήσῃ εἰς ἡμᾶς δυνατὴν τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων, ἅτινα ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν αἱ σημεριναὶ περιστάσεις τῆς πατρίδος, ἣν οἱ πατέρες ἡμῶν διὰ μεγίστων θυσιῶν ἀνέστησαν, καὶ ἧς τὸ μέλλον καὶ τὴν πρόοδον δὲν ἔχομεν ἡμεῖς δικαίωμα νὰ θυσιάσωμεν.

§26ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἔχομεν καθῆκον, Κύριοι, νὰ λαλήσωμεν εὐθὺς, ὅσοι δὲν συμμεριζόμεθα τὰς ὀλεθρίας ἀρχὰς, αἵτινες τέως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεπτύχθησαν, ἔχομεν ἀνάγκην ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων ἡμῶν καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ὅπερ ἀναμένει ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης νὰ μάθῃ τὸ οἰκονομικὸν αὑτοῦ μέλλον, ἔχομεν καθῆκον ν’ ἀποκρούσωμεν εὐθὺς ἰδέας, αἵτινες καταβιβάζουσι τὴν ἐθνικὴν τιμὴν, αἵτινες προσβάλλουσι καὶ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον τοῦ τόπου. Ἐπὶ ἡμέρας ἡ πλειοψηφία προσεκτικῶς ἠκροάσθη διαπρεπεῖς ῥήτορας ὅλων τῶν μερίδων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἐζήτησε ν’ ἀκούσῃ παρ’ αὐτῶν σανίδα σωτηρίας, ἐλπίδα τοῦ μέλλοντος. Δύο προεβλήθησαν συστήματα ἐνώπιον ἡμῶν· τὸ ἓν—ὅπως θέλουσι καὶ νὰ τὸ χαρακτηρίσωσιν — εἶναι πλήρης ἐθνικὴ χρεωκοπία, τὸ ἕτερον εἶναι σύστημα, ὅπερ ἔχει μέχρι τοῦδε, τοὐλάχιστον ὡς ἀνεπτύχθη, τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἀπραγματοποιήτου καὶ τοῦ μὴ ἐπικαίρου. Θὰ ὁμιλήσωμεν καὶ περὶ τοῦ ἑνὸς καὶ περὶ τοῦ ἑτέρου, καὶ θὰ δικαιολογήσωμεν τὴν ψῆφόν μας, διατὶ καὶ μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν ἀμφοτέρων τῶν συστημάτων ἐμμένομεν εἰς τὰς πεποιθήσεις ἡμῶν, εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ὡς ἔχει, ἐμμένομεν εἰς τὰ μέτρα, ἅτινα αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις προέβαλεν. Ἠκούσαμεν ἑκατομμύρια ἐπὶ ἑκατομμυρίων, ἠκούσαμεν ἐλλείμματα ἐπὶ ἐλλειμμάτων, καὶ τὸ ὅλον δὲ κρωγμοὺς ἀπελπισίας, ἱερεμιάδας. Ἀλλ’ ἆρά γε, Κύριοι, εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, καθ’ ἣν τοιαύτας ἱερεμιάδας ἀκούομεν; Δὲν εἶναι ὁ Βουλευτὴς Ἄρτης ἐκεῖνος, ὅστις κατὰ τὸ 1887 ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς αὐτὰς ἱερεμιάδας μᾶς εἶπεν; Ὅσοι ηὐτυχήσαμεν, Κύριοι, νὰ ἤμεθα Βουλευταὶ καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1887, ἐπίσης καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἂς ἀναπολήσωμεν τί ἔλεγεν· ὅσοι δὲν τὸν ἠκροάσθησαν, ἂς λάβουν ὑπ’ ὄψιν των τὰ πρακτικὰ τῆς συνόδου ἐκείνης. «Ἡ οἰκονομικὴ πίστις τῆς Ἑλλάδος, ἔλεγεν ὁ κ. Καραπάνος, κατεστράφη!» Τὴν παρίστα χειροτέραν παρ’ ὅ,τι σήμερον. «Τὰ χρεώγραφα ἡμῶν, ἔλεγε, διεγράφησαν ἀπὸ τοῦ χρηματιστηρίου τοῦ Λονδίνου, καὶ ζητεῖτε πάλιν δάνεια; ἐλπίζετε δάνεια; Ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος ἐξέλιπεν, ἔλεγεν, ἡ παραγωγὴ κατεπονήθη, τὰ ἑκατομμύρια, ἅτινα ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς νέους φόρους, εἶναι ἀδύνατον νὰ πληρωθῶσιν, ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ δώσῃ πλέον τῶν 60,000,000 ἐτησίως φόρους.» Καὶ δὲν τὰ ἔλεγε μόνον ὁ κ. Καραπάνος, ἀλλὰ καὶ διαπρεπεῖς ἄλλοι ῥήτορες. Ἐνθυμοῦμαι ἕτερον, ἀπόντα δυστυχῶς σήμερον ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου, συνάδελφον, τότε πατριάρχην τῶν οἰκονομολόγων· καὶ αὐτὸς τὰ αὐτὰ προέβλεπεν. Ἐν τούτοις, ἐνῷ τοιαύτη παρίστατο ἡ κατάστασις τὸ 1887, ἐνῷ καὶ οἰκονομικῶς ἡ Ἑλλὰς καὶ ἠθικῶς ἦτο εἰς χείρονα τῆς σημερινῆς θέσιν, ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἀντεμετώπισε τὰς περιστάσεις. Πῶς ἦτο ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὸ 1886, ὅτε ἀνέλαβε τὰς ἡνίας τῆς Κυβερνήσεως ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής; Ἐπιστρατεία ἀτυχὴς, ἧς τὰς ἀγαθὰς προθέσεις καὶ τοὺς εὐγενεῖς πόθους δὲν ἀμφισβητῶ, εἶχεν ἐξαντλήσει κατὰ μέγα μέρος τὸν τόπον· ἠθικὴ καταδίκη εἶχεν ἐπέλθει ἐκ μέρους τῆς Εὐρώπης κατὰ τῆς Ἑλλάδος, οἱ στόλοι τῶν Δυνάμεων μᾶς εἶχον ἀποκλείσει, καὶ ἐπέβαλλον τὴν θέλησίν των ἐπὶ τοῦ τόπου. Ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις οἰκτρά· οὔτε δεκάδων χιλιάδων δραχμῶν κεφάλαιον δὲν εἶχεν εὑρεθῆ εἰς τὰ ταμεῖα. Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις, ὅτε ἀνέλαβε τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής. Ἐνθυμοῦμαι, τὸν συνήντησα τὸ πρῶτον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν ἐργαζόμενον· ἤμην τῷ ὄντι ἄπελπις, τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος ἐφαίνετο ζοφερόν. Μὲ ἐνίσχυσεν εὐθύς· «καθ’ ὅσον ἐργάζομαι, μοὶ εἶπε, καθ’ ὅσον προσπαθῶ νὰ ἐξεύρω πόρους, κατὰ τοσοῦτον πείθομαι, ὅτι δυνάμεθα ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς περιστάσεις». Καὶ ἦλθεν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἔφερε τὸν προϋπολογισμὸν ἐκεῖνον τοῦ 1887, ὅστις ἐπέβαλλε νέους φόρους δεκάδων ἑκατομμυρίων· καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς κατέβαλε τοὺς φόρους αὐτοὺς ἀγογγύστως, ἵνα σώσῃ τὴν τιμὴν τοῦ τόπου. Ἡ Ἑλλὰς ἔκτοτε ἔζησε καὶ ἔζησεν ἐντίμως.

§27ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔζησε δανειζομένη.

§28ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Δανειζομένη καὶ ἐκπληροῦσα τὰς ὑποχρεώσεις της.

§29ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν ὅσῳ ἐδανείζετο.

§30ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Καὶ τότε ἐλέγετε, ὅτι δὲν θὰ εὕρωμεν νὰ δανεισθῶμεν, καὶ τότε συνεβουλεύετε τοὺς συμβιβασμούς. Καὶ τότε ὁ Βουλευτὴς Ἄρτης, θέλων νὰ καλύψῃ τὴν ἰδέαν τῆς χρεωκοπίας, ἔλεγε: δὲν προτείνω χρεωκοπίαν, ἀλλὰ συμβιβασμὸν εἰς τοὺς δανειστὰς διὰ τὴν πληρωμὴν τοῦ χρεωλυσίου, καὶ κατὰ τὸ ἥμισυ περιορισμὸν τοῦ τόκου. Καὶ ὅταν τῷ ἀντετάξαμεν, τί εἴδους συμβιβασμὸς εἶναι, ὅταν οἱ δανεισταὶ δὲν συναινῶσιν; ἀπήντα: «τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους δὲν ἐπιτρέπουσι πλειότερον νὰ δώσωμεν». Καὶ τότε ἦσαν αἱ αὐταὶ περιστάσεις· καὶ ὅμως αἱ περιστάσεις ἐκεῖναι ἀντεμετωπίσθησαν, καὶ ἡ Ἑλλὰς ἔζησε καὶ ζῇ. Μήπως σήμερον ἤλλαξαν τὰ πράγματα; Τὰς αὐτὰς ἱερεμιάδας ἀκούομεν, τοὺς αὐτοὺς κρωγμούς. Κατέγειναν πολὺ οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὴν διαχείρισιν τὴν ἀπὸ τοῦ ἔτους 1883 μέχρι σήμερον· ἡ διαχείρισις ἐκείνη ἀνήκει εἰς τὸ παρελθὸν, δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς αὐτήν· ἐλέχθησαν οὐχὶ ἅπαξ, οὐχὶ δὶς, οὐχὶ δεκάκις, ἐλέχθησαν τριακοντάκις τὰ αὐτὰ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· ἀπὸ τοῦ ἔτους 1883 ἐξακολουθοῦμεν νὰ ἀκούωμεν, ὅτι ὁ αἴτιος τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως εἶναι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Τριακοντάκις ἔλαβον ἀπάντησιν· τὰ αὐτά! Ἐπὶ τέλους ὅμως, Κύριοι, τὸ πρᾶγμα ἔχει ὅρια· ἀπὸ τοῦ ἔτους 1883 ἦλθεν οὐχὶ ἅπαξ, οὐχὶ δὶς, ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία· εἰς τόσας βουλευτικὰς συνόδους ἦλθε, καὶ εἰς ὅλας αὐτὰς τὰς συνόδους τὸ παρελθὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον ἀτάσθαλον ἠθελήσατε νὰ χαρακτηρίσητε, ἐπεκυρώθη ὑπὸ τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους. Ἐπὶ τέλους ὅμως, Κύριοι, ἐπῆλθε πρὸ πάντων ἡ ψηφοφορία τοῦ Μαΐου παρελθόντος ἔτους· τί εἶπε τὸ ἔθνος κατὰ τὸν Μάϊον τοῦ 1892; Ἀπεμακρύνετο τῶν κοινῶν Κυβέρνησις διευθυνομένη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος· καὶ διατί ἀπεμακρύνετο; Οὐδεμία ἄλλη αἰτία ὑπῆρχεν ἢ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα· ἐν τούτοις τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, καλούμενον ν’ ἀποφανθῇ περὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος τοῦ οἰκονομικοῦ, πάσας τὰς ψήφους αὐτοῦ ἔδωκεν εἰς τοὺς φίλους τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου. Τί καταδεικνύει ἡ ψῆφος τοῦ Μαΐου, παρὰ ἔγκρισιν πλήρη, πληρεστάτην τῆς μέχρι τοῦδε διοικήσεως τῆς οἰκονομικῆς; Καὶ πάλιν δὲ εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ἐνεπιστεύθη καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τοῦ τόπου. Ἀλλὰ δύο, εἶπον, συστήματα ἀνεπτύχθησαν ἐνώπιον ἡμῶν, τὸ σύστημα τῆς ἀρνήσεως τῶν ὑποχρεώσεών μας καὶ τὸ σύστημα τὸ ἕτερον, τὸ ἀναπτυχθὲν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Λοκρίδος. Περὶ τοῦ πρώτου οὐδὲ λόγος δύναται νὰ γείνῃ. Ὅπως καὶ ἂν θελήσῃ, ἂς χαρακτηρίσῃ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ὁ ἄρτι κατελθὼν τοῦ βήματος, τὸ σύστημα αὐτοῦ· τὸ σύστημα τοῦτο εἶναι σύστημα πτωχεύσεως. Εἴτε ἕνα προϋπολογισμὸν ἔχετε, εἴτε δύο, τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι, ὅτι δὲν θὰ πληρώσητε τὰς ὑποχρεώσεις σας. Τί σᾶς εἶπε; «Διαιρέσατε τὸν προϋπολογισμὸν σας εἰς δύο· φροντίσατε ὁ εἷς νὰ ἦναι πλήρης, καὶ ἔπειτα ὅ,τι μένει νὰ δώσητε εἰς τοὺς δανειστάς σας.» Καὶ ἠρώτα αὐτὸν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, τί ἐνόει, μὲ τοὺς δύο προϋπολογισμούς· πρόχειρος ἡ ἀπάντησις, ἀλλὰ δὲν ἐτόλμα νὰ τὴν εἴπῃ· «Θὰ δώσωμεν εἰς τοὺς δανειστάς μας ὅ,τι ἀπομένει ἐκ τοῦ πρώτου.» Καὶ ἔπειτα, λέγει, δὲν εἶναι χρεωκοπία, δὲν εἶναι ἄρνησις πληρωμῶν τὸ σύστημά του, δὲν εἶναι ἡ χειροτέρα χρεωκοπία, ἀφοῦ εἰς τοὺς δανειστάς μας λέγει, ὅτι θὰ λάβωσιν ὅ,τι περισσεύει ἀπὸ τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Πῶς ἤθελε χαρακτηρίσει, ἐὰν ἦτο εἰς ἄλλο βῆμα, —τὸ ὁποῖον ἐπαξίως κατεῖχεν ἐπὶ πολλὰ ἔτη,— ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μαντινείας τὸν ἔμπορον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἔλεγε: «δὲν πτωχεύω, ἔχω ἀνάγκας, καὶ τὰς ἀνάγκας μου πληρῶ διὰ τῶν ὑπαρχόντων μου· διὰ τοὺς δανειστάς μου δὲν μὲ μέλει»; Καὶ ποίαν, ἐρωτῶ, ἔχετε δικαιολογίαν νὰ ἀρνηθῆτε εἰς τοὺς δανειστάς σας τὰς ὑποχρεώσεις σας; Μήπως σᾶς ἐπῆλθεν ἀπρόοπτόν τι ἀτύχημα; μήπως ἐπῆλθεν ἀκρωτηριασμὸς τοῦ τόπου; μήπως ἐπῆλθε συμφορὰ πολέμου; Οὐδὲν τούτων. Ἀφοῦ ἐλάβομεν τὰ χρήματα τῶν δανειστῶν, ἀφοῦ κατηναλώσαμεν εἴτε οὕτως εἴτε ἄλλως αὐτὰ, μὲ πλῆρες θάῤῥος ἀρνούμεθα τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών μας! Καὶ τοῦτο εἶναι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον σᾶς προέβαλον. Καὶ λαλοῦσι παραδόξως περὶ τοῦ παρόντος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἑλλάδος ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑποβάλλουσι σύστημα τοιοῦτον, καὶ δὲν ἐννοοῦσιν, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο εἶναι ἡ νεκρικὴ σινδόνη, τὸ σάβανον τῆς Ἑλλάδος! Ἀλλὰ μᾶς παρέβαλον, Κύριοι, μὲ τὴν Ὁλλανδίαν, ἥτις δὲν ἔχει μέλλον, παρέβαλον τὸν τόπον ἡμῶν, ὅστις ἔχει διαρκεῖς πόθους μέλλοντος, παρέβαλον τὴν Ἑλλάδα, ἥτις ἔχει ἀνάγκην ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν τῆς πίστεως τῆς Εὐρώπης, πρὸς τὴν Ὁλλανδίαν τοῦ 1700! Διατί δὲν ἐπαραδειγματίζοντο ἀπὸ ἕτερον ἔθνος γεῖτον, ἔχον ἐπίσης πόθους μέλλοντος, τὴν Ἰταλίαν, ἥτις, εὑρεθεῖσα εἰς τὰς αὐτὰς περιστάσεις, δὲν ἠρνήθη τὰς ὑποχρεώσεις της, ἀλλὰ δι’ αὐστηρῶν οἰκονομιῶν καὶ ἐπαχθεστάτων φόρων ἔσωσε τὴν τιμήν της; Φρονῶ, Κύριοι, ἀδιστάκτως, ὅτι ὅλαι αἱ ἄλλαι μερίδες, αἱ ἐκπροσωποῦσαι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, μετ’ ἀγανακτήσεως θέλουσιν ἀποῤῥίψει τὴν πρότασιν ταύτην, ἥτις πρόκειται νὰ ἐπιθέσῃ, ὡς ἐλέχθη, τὸ στίγμα τῆς ἀτιμίας ἐπὶ τοῦ μετώπου τῆς Πατρίδος ἡμῶν, τὴν ὁποίαν οἱ πατέρες ἡμῶν παρέδωκαν ἡμῖν ἄσπιλον. Ὄχι, Κύριοι, θὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς ὑποχρεώσεις μας, καὶ θὰ πληρώσωμεν, ὅπως δυνηθῶμεν· διότι ἡ ἄρνησις τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους θὰ συνεπιφέρῃ γενικὴν πανωλεθρίαν· τὰ πιστωτικὰ ἡμῶν καταστήματα, τὰ εὐεργετικὰ ταμεῖα, αἱ πλεῖσται περιουσίαι, θὰ καταστραφῶσιν· οὐδεὶς δύναται νὰ προβλέψῃ τὰς συμφοράς, αἵτινες θὰ ἐπέλθουν. Ἡ πίστις θὰ ἐκλείψῃ ἐν τέλει, καὶ μετ’ αὐτῆς πᾶσα ἐλπὶς τοῦ μέλλοντος. Ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλεν ἐνώπιον ἡμῶν προϋπολογισμὸν κατὰ τὴν κρίσιν αὐτῆς αὐτάρκη, ἡ Κυβέρνησις προεῖδε περὶ τῆς διαφορᾶς τῆς ἐπικαταλλαγῆς, καὶ ἐπὶ τέλους πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν ὅλοι, ὅτι ἡ βάσις τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἡ σύναψις δανείου. Τί προεβλήθη ἀπέναντι τοῦ προϋπολογισμοῦ ὑπὸ μιᾶς τῶν μερίδων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; Σύστημα ἕτερον, σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ γείνωσι μείζονες οἰκονομίαι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καὶ ν’ αὐξήσωσι τὰ ἔσοδα αὐτοῦ. Ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο, ὡς εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, εἶναι σύστημα δυσπραγματοποίητον καὶ οὐχὶ ἐπίκαιρον, εἶναι σύστημα ἀπραγματοποίητον, διότι αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, δὲν εἶναι ἰδέαι κατὰ τὸ πλεῖστον πρώτην φορὰν ἀκουόμεναι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τὸ σύστημα τῆς διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως καὶ στρατὸν δημοσίας τάξεως εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον, ὅπως ἐνθυμοῦμαι καὶ θὰ ἐνθυμεῖται κάλλιον ἐμοῦ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, —διότι τότε συνέπραττεν, —εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἀπὸ τοῦ 1883· τότε ἐζήτει οὗτος 10,000 στρατὸν ἐκπαιδεύσεως καὶ στρατὸν δημοσίας τάξεως.

§31ΡΑΛΛΗΣ. Ἀλλὰ δὲν τὸ ἐπραγματοποίησε.

§32ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Τὸ σύστημα αὐτὸ ἀνεπτύχθη, ἀλλὰ σύσσωμος ἡ Ἀντιπολίτευσις τὸ ἐπολέμησε· παρέστησε τὸ ἀπραγματοποίητον αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τέλους καὶ ὁ ἴδιος ἐπείσθη, ὅτι τὸ σύστημα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ, διότι ἐπιφέρει πολὺ μείζονας δαπάνας. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἰδέα νέα, δὲν εἶναι σύστημα τὸ πρῶτον προτεινόμενον· ἔγεινε φροντὶς νὰ πραγματοποιηθῇ καὶ δὲν ἐστάθη δυνατόν. Τὸ σύστημα τῶν διοικήσεων δὲν εἶναι σύστημα νέον· ὁ μακαρίτης Κουμουνδοῦρος πολλάκις ἐσκέφθη τὸ σύστημα αὐτὸ, ἀλλ’ ἐσταμάτησεν ἀπέναντι τῶν τοπικῶν συμφερόντων. Ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἑνώσῃ ἐπαρχίας, νὰ ἑνώσῃ δήμους, ἐσταμάτα ἀπέναντι τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου· δὲν εἶναι εὔκολος ἡ πραγματοποίησις τοῦ συστήματος αὐτοῦ, καὶ ὅσοι ἔσχον τὴν εὐτυχίαν ἢ τὴν ἀτυχίαν νὰ διευθύνωσι τὰ κοινὰ τοῦ τόπου τούτου, πολλάκις ἐσκέφθησαν περὶ τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Τὸ σύστημα τῆς διατηρήσεως τῶν δημοσίων ὁδῶν δι’ ἐργολαβίας ἐδοκιμάσθη καὶ ἔφερε χείρονα ἀποτελέσματα. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι αἱ προταθεῖσαι ἰδέαι εἶναι δυσπραγματοποίητοι. Δὲν γνωρίζω, πότε θὰ ἔλθῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ ἡ μερὶς, τὴν ὁποίαν ἐξεπροσώπει ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, ἔχω ὅμως τὴν πεποίθησιν καὶ παρακαλῶ νὰ μ’ ἐνθυμηθῶσιν, ἐὰν καὶ ὅταν ἔλθωσιν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὅτι θ’ ἀπαντήσωσι δυσχερείας ἀνυπερβλήτους εἰς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ προγράμματός των τούτου. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λοκρίδος κ. Βουλευτὴς, ὅτι εἶναι ὑπὲρ τῆς καταργήσεως Πρωτοδικείων, ὅτι εἶναι ὑπὲρ τῆς καταργήσεως Γυμνασίων ἐπαρχιακῶν. Συμμερίζομαι ἐντελῶς τὴν ἰδέαν του, τὴν ὑπεστήριξα ἐνθέρμως ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀλλὰ, Κύριοι, ὅταν ἡ Κυβέρησις ἐπρότεινε τὴν κατάργησιν τριῶν μόνον Πρωτοδικείων, ὤ! ἡ Βουλὴ σύσσωμος ἀντέστη. Εἶναι δημιουργημένα τοιαῦτα τοπικὰ συμφέροντα, ὥστε εἶναι ἀδύνατον νὰ πραγματοποιήσητε ἀπέναντι τῶν συμφερόντων τούτων καὶ τὰς καλλιτέρας τῶν ἰδεῶν. Ὅταν πρόκηται νὰ καταργήσητε τὸ Γυμνάσιον τῆς Λευκάδος, θὰ ἴδητε τὸν φίλον σας ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Λευκάδος διαμαρτυρόμενον· ὅταν πρόκηται νὰ καταργήσητε τὸ Γυμνάσιον Κορίνθου, θὰ ἴδητε τὸν παρακαθήμενον φίλον σας διαμαρτυρόμενον. Βλέπετε, ὅτι αἱ ἰδέαι εἶναι λαμπραί, ἀλλὰ δυστυχῶς τὸ σύστημα τὸ κοινοβουλευτικὸν εἶναι, ὡς ἔλεγεν ὁ μακαρίτης Κουμουνδοῦρος, σύστημα ὑποχωρήσεων· δὲν εἶναι δυνατὰ ὅσα φανταζόμεθα ὡς ὀρθά. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι τὸ σύστημα καὶ αἱ ἰδέαι τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λοκρίδος δὲν εἶναι πραγματοποιήσιμα. Ἀλλὰ μήπως ἦναι ἐπίκαιρα; Καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι εἶναι πραγματοποιήσιμα, ἀπαιτοῦσι χρόνον, καὶ ἡμεῖς καλούμεθα ν’ ἀπαντήσωμεν ἐπὶ ἀναγκῶν, τὰς ὁποίας ἔχομεν μετ’ ὀλίγον, καλούμεθα νὰ εἴπωμεν, πῶς θὰ καταβάλωμεν τὰ τοκομερίδια τοῦ Ἀπριλίου, πῶς θὰ καταβάλωμεν τὰ τοκομερίδια τοῦ Ἰουνίου. Ἀφίνω, ὡς μὴ ἀξίαν μεγάλης ἀντικρούσεως, τὴν ἰδέαν, ὅτι δυνάμεθα ἐκ τῶν ἐνόντων νὰ πληρώσωμεν τὰς ὑποχρεώσεις μας, εὑρίσκοντες τὰ μέσα ἐν τῇ ἀγορᾷ τῇ ἑλληνικῇ. Ἤκουσα νὰ ὑπολογίζωσι τὴν διαφορὰν πρὸς 50%· «31,000,000 θέλετε διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων εἰς χρυσὸν, λέγουσι 50% εἶναι ἡ ἐπικαταλλαγή, λοιπὸν πρέπει νὰ προσθέσητε εἰς τὸν προϋπολογισμὸν 16,000,000· καὶ ὅμως ἔχετε ἀνάγκην ὄχι 16,000,000». Ἀλλὰ καὶ 32,000,000 ἂν προσθέσητε, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ὁ χρυσὸς ἐν Ἑλλάδι. Ἂς γείνῃ γνωστὸν, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ γείνῃ δάνειον, καὶ θὰ ἴδητε εἰς ποῖα δυσθεώρητα ὕψη θ’ αὐξήσῃ αὐτὴ ἡ ἐπικαταλλαγή. Ἡ σημαία, ἣν ἀνεπέτασεν ὁ Βουλευτὴς Λοκρίδος, εἶναι ἐπαγωγός, διότι ἔχει ἔμβλημα τὴν ἄνευ δανείου ἢ αὐξήσεως φόρων ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους, ἐφιλοτεχνήθη μὲ ἀρκετὴν νοημοσύνην, ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ στηριχθῇ. Λοιπὸν ποῖον εἶναι τὸ σύστημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τοὐλάχιστον παρέχει ἡμῖν τὴν ἐλπίδα τῆς ἀνορθώσεως τῶν οἰκονομικῶν; Διὰ τῆς συνάψεως δανείου μόνον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ σωτηρία. Θὰ γείνῃ ὅμως ἢ δὲν θὰ γείνῃ τὸ δάνειον; Σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι ἔχει πιθανότητας ἐπιτυχίας, ἔχει καὶ πιθανότητας ἀποτυχίας, καὶ ἀπήντησεν ὁ κ. Ράλλης, ὀρθῶς, ὅτι ἀνεγνώριζεν, ὅτι δύναται νὰ γείνῃ καὶ δύναται νὰ μὴ γείνῃ· ἐν τούτοις ἡμεῖς ἐλπίζομεν, ὅτι θὰ γείνῃ.

§33ΡΑΛΛΗΣ. Ἂν δὲν γείνῃ;

§34ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μοὶ λέγουσιν «ἂν δὲν γείνῃ», ὑπενθυμίζω τὴν κατάστασιν τοῦ 1887. Καὶ τότε ἔλεγον «δὲν θὰ γείνῃ», καὶ ὅμως ἐγένετο τὸ δάνειον τὸ πρῶτον, τὸ τῶν Μονοπωλίων, καὶ τὸ δάνειον ἐκεῖνο τὸ παρηκολούθησαν τὰ κάλλιστα τῶν δανείων, καὶ ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἐβελτιώθη. Τὸ δάνειον λοιπὸν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θ’ ἀνακουφίσῃ τὰς ἀγορὰς εὐθὺς ἀμέσως, τὸ δάνειον εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων ἐπὶ ἔτη. Δὲν συμμερίζομαι δὲ τὴν ἰδέαν τῶν εἰπόντων, ὅτι δὲν δύναται καὶ ἡ Ἑλλὰς νὰ καταβάλλῃ 36,000,000 εἰς χρυσὸν ἐτησίως. Ἡ Ἑλλὰς ἐν ὁμαλῇ οἰκονομικῇ καταστάσει δύναται νὰ τὰ καταβάλῃ καὶ θὰ τὰ καταβάλῃ. Ὅταν ἡ ἀγορὰ ἀνακουφισθῇ, ὅταν δοθῇ χρόνος εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἑνὸς, δύο ἢ τριῶν ἐτῶν, ἵνα λάβῃ καὶ ἐφαρμόσῃ τὰ κατάλληλα μέτρα πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς πίστεως, δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡ ἀγορὰ θὰ ἔλθῃ εἰς ὁμαλὴν κατάστασιν· ἀλλ’ ὅπως ἔχει σήμερον ἡ ἀγορὰ, εἶναι ἀδύνατον νὰ καταβάλῃ 30,000,000 εἰς χρυσὸν, διότι δὲν εἶναι ἡ γενομένη προσωρινὴ ἀφαίρεσις τῶν 10,000,000 εἰς χρυσὸν, ἥτις ἐπέφερε τὴν οἰκονομικὴν στενοχωρίαν, ταύτην ἐπέφερεν ὁ πανικὸς, τὸν ὁποῖον ἀπὸ τοῦ ἔτους 1890 ἐνέσπειρεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ Βουλευτοῦ Ἄρτης καὶ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ὅταν ἀπὸ τοῦ ἔτους 1890, Κύριοι, ἔχητε βεβαιωμένον, ὅτι 100,000 τίτλων ἦλθον ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ ἐπωλήθησαν ἐν Ἑλλάδι καὶ ἀφῃρέθη χρυσὸς, ἐννοεῖτε εὐκόλως τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἤδη εὑρίσκεται ἡ ἀγορά μας. Ὅταν ἔχητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι χιλιάδες μετοχῶν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, τοῦ πρώτου πιστωτικοῦ ἱδρύματος, καὶ τῶν ἄλλων Τραπεζῶν, ἐπωλήθησαν ἐν Ἑλλάδι, πληθὺς δὲ χρεωγράφων ἔκτοτε ἀπὸ τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐπωλήθη ἐν Ἑλλάδι, ὅτι ὅλαι αἱ ὑποχρεώσεις τῶν ἐμπόρων εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἐπληρώθησαν εἰς χρυσὸν, θὰ λάβητε ἰδέαν πόσος χρυσὸς ἐξῆλθεν ἐκ τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Ἑλλὰς λοιπὸν δύναται ἐν ὁμαλῇ οἰκονομικῇ καταστάσει νὰ πληρώσῃ τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεώλυτρα εἰς χρυσόν· ἀλλὰ δὲν δύναται ἤδη, ὡς ἔχει ἡ ἀγορά. Συνεπῶς ἡ σύναψις δανείου εἶναι ἀπαραίτητος, ἵνα δι’ αὐτοῦ ἐξασφαλισθῇ ἡ πληρωμὴ τῶν τοκομεριδίων διά τινα ἔτη, πληρωθῶσι τὰ κυμαινόμενα χρέη, καὶ ἀνακουφισθῇ ἡ ἀγορά. Διὰ τοῦ δανείου θὰ περισσεύσῃ τὸ προωρισμένον διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ποσὸν τῶν τραπεζογραμματίων διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων, καὶ θὰ ἐλαττωθῇ δι’ αὐτῶν ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, θὰ ὑπερτιμηθῶσι τὰ χρεώγραφα ἡμῶν, ἀφοῦ θὰ ἦναι ἐξησφαλισμένη ἡ πληρωμὴ τῶν τοκομεριδίων καὶ συνεπῶς καὶ αἱ πιστωτικαὶ ἡμῶν ἀξίαι, καὶ θὰ δειχθοῦν τὰ συστήματα, ἅτινα ἐπαρουσίασεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὅτι τὸ μὲν εἶναι ἀπραγματοποίητον καὶ μὴ ἐπίκαιρον, τὸ δὲ πλήρης χρεωκοπία. Ἰδοὺ διατὶ δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποχωρισθῶμεν τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος, πεποίθαμεν δὲ, ὅτι, ὅπως καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1887 ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ζηλωτὴς τοῦ παρελθόντος αὐτοῦ, ὑπεβλήθη εἰς θυσίας, καὶ ἤδη θὰ συνεισφέρῃ ὅ,τι τῷ ἐπιβάλλεται πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς πίστεως τῆς ἐθνικῆς· πεποίθαμεν ὅτι καὶ οἱ δανεισταὶ ἡμῶν καὶ ὁ χρηματιστικὸς κόσμος τῆς Εὐρώπης, βλέποντες τὴν καλὴν ἡμῶν πίστιν, θέλουσι μᾶς παρέξει τὰ μέσα, ὅπως δυνηθῶμεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς περιστάσεις, καὶ ὅτι θὰ δυνηθῶμεν ν’ ἀσφαλίσωμεν τὸ μέλλον καὶ κρατήσωμεν τὴν σημαίαν, τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν ἐκ τοῦ παρελθόντος, οὐχὶ ἠτιμασμένην, ἀλλ’ ἔντιμον καὶ ἔνδοξον, ὁποίαν παρέδωκαν ἡμῖν οἱ πατέρες ἡμῶν.

§35ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε! εὖγε!

§36ΕΥΤΑΞΙΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§37ΣΚΟΥΖΕΣ. Ἐὰν ἤμην μόνος ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἔλεγεν αὐτὰ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ἠδυνάμην ἴσως νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἐγὼ κακῶς ἤκουσα, ἢ κακῶς ἀντελήφθην, καὶ σήμερον, ὅτε τὸ ζητεῖ, νὰ εἴπω, ὅτι δὲν τὰ ἤκουσα. Δυστυχῶς ἢ εὐτυχῶς, ἐν τῇ Βουλῇ ἤμεθα ἐν πλήρει συνεδριάσει, καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ἐγὼ κακῶς ἐνόησα, ἐπικαλοῦμαι τὴν μνήμην ὅλων τῶν Βουλευτῶν, ὅσοι ἦσαν παρόντες.

§38ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐρωτήσατε τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, μὲ τὸν ὁποῖον συνεζήτησα.

§39ΣΚΟΥΖΕΣ. Λοιπὸν ἐπικαλοῦμαι τὴν μνήμην ὅλων τῶν Βουλευτῶν, ὅσοι ἤκουσαν. Ἂν ὅμως ἡ μνήμη δὲν βοηθῇ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, θὰ σᾶς ἀναγνώσω τὰς σημειώσεις, τὰς ὁποίας ἐκράτουν, ὅτε ὡμίλει, σχεδὸν στενογραφικῶς. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ἀφοῦ ἐξήτασε τὰ τοῦ ἐλλείμματος κατ’ αὐτόν, ἔφθασεν εἰς τὸ ἑξῆς συμπέρασμα (ἀναγινώσκει): «Νομίζω, εἶπεν, ὅτι τὸ ἔλλειμμα διορθοῦται πρῶτον δι’ οἰκονομιῶν διὰ μεταβολῆς τοῦ κρατοῦντος συστήματος. Προτείνω νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς ὃ σημεῖον ἤμεθα καὶ μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς Θεσσαλίας τὸ 1883 ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀπολογισμοῦ δι’ ἐκεῖνο τὸ ἔτος». Ἐξετάζει λοιπὸν τὰς οἰκονομίας, αἵτινες δύνανται νὰ ἐπέλθωσιν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κρατοῦντος συστήματος. Ἤρξατο τῆς ἐξετάσεως τῶν Ὑπουργείων ἑνὸς πρὸς ἕν, εἰσελθὼν καὶ εἰς τὰ καθέκαστα· δὲν ἀμφισβητῶ τοῦτο. Ἀφοῦ ἐξήτασε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἀρχόμενος τῆς ἐπικρίσεως διὰ τοὺς οἰκονομικοὺς ἐπιθεωρητὰς, ἔφθασεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπερ ἐξήτασε κονδύλιον πρὸς κονδύλιον, καὶ εἶπε: «Παρατηρῶ ἐν ὅλῳ διαφορὰν 533 χιλιάδων ἢ 535» (διότι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἐσημείονα, δὲν ἐπρόφθανον βεβαίως ὅλους τοὺς ἀριθμούς, καὶ ἔχω σημειώσει 533, ἀλλ’ εἰς τὸ σύνολον εἶπε 535), καὶ τότε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶπε: «Πῶς; Ἐπὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπῆλθε τοιαύτη αὔξησις, διότι ἡ ὑπηρεσία δὲν ἐξετάθη· πῶς εἶναι δυνατὸν τὸ τοιοῦτον;» Ἀφοῦ ὁ κ. συνάδελφος διέτρεξε τὰ διάφορα Ὑπουργεῖα ἀνεκεφαλαίωσε καὶ εἶπεν (ἀναγινώσκει): «Λοιπὸν ἔχομεν διαφορὰν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν 535,000, Ὑπουργεῖον Δικαιοσύνης 769,000, Ἐσωτερικῶν 611,000, Ἐκκλησιαστικῶν 906,000, Στρατιωτικῶν 817,000, Οἰκονομικῶν 288,000, ἤτοι διαφορὰν πρὸς τὸ 1883 οἰκονομίας, τὰς ὁποίας δυνάμεθα νὰ ἐπιφέρωμεν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κρατοῦντος συστήματος, 3,925,000 δραχμῶν. Ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἰδικοῦ μας συστήματος (προσέθηκεν ὁ κ. συνάδελφος) δύναται νὰ ἐπέλθῃ καὶ μείζων οἰκονομία, διαιρουμένου τοῦ Κράτους εἰς 24 διαιρέσεις διοικητικὰς, ὅπου θὰ συνεκεντροῦντο ὅλαι αἱ ἀρχαὶ κτλ. κτλ.» Τώρα ὁ κύριος συνάδελφος λέγει, ὅτι δὲν εἶπεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐγὼ ἐν τῷ λόγῳ μου χθὲς ὑπέδειξα, καὶ τὰ ὁποῖα ὄχι μόνον ἤκουσα, ἀλλὰ καὶ ἐσημείωσα. Ἐπικαλοῦμαι, λέγω, τὴν μνήμην ὅλων τῶν Βουλευτῶν, ὅσοι ἦσαν ἐδῶ καὶ τὸν ἤκουσαν, ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν πλησίον μου καθημένων, τοῦ κ. Μαυρομμάτη, τοῦ κ. Φιλαρέτου καὶ τοῦ κ. Βαλαωρίτου, οἱ ὁποῖοι καὶ μὲ ἐβοήθουν, ὅτε ἐσημείονα τὰ παρὰ τοῦ κ. Εὐταξίου ἀναφερόμενα ποσὰ, διότι δὲν ἐπρόφθανον ὅλα νὰ τὰ σημειώσω...

§40ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἄλλα εἴπετε σήμερον καὶ ἄλλα προχθές.

§41ΣΚΟΥΖΕΣ. Δὲν εἶπον ποτὲ ἄλλα. Τὰ αὐτὰ εἶπον, οὐδεὶς δὲ ἠμφισβήτησεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λέγω ἐγὼ, καὶ διάφοροι μὲ ἐβοήθουν, ἐσημείωσα δὲ τὰ ποσὰ 533 ἢ 535, διότι δὲν ἐπρόφθανον βεβαίως... Λοιπὸν αὐτὸ καὶ μόνον τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀρνηθῇ καὶ σήμερον, ὅτι συνέκρινε τὸ 1893 πρὸς τὸ 1883, ἀποδεικνύει τὸ ἀκριβὲς τῶν ἰσχυρισμῶν μου.

§42ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὄχι ἐπὶ τοῦ συνόλου τῶν ἐξόδων.

§43ΣΚΟΥΖΕΣ. Κύριε συνάδελφε, ἐγὼ δὲν σᾶς διέκοψα.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡμιλήσατε καὶ δὲν σᾶς διέκοψαν· λοιπὸν μὴ διακόπτετε.

§45ΣΚΟΥΖΕΣ. Αὐτὸ λοιπὸν, κύριε Πρόεδρε,—καὶ πάντες οἱ Βουλευταὶ θὰ τὸ ἀντελήφθησαν, — τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι συνέκρινε τὸ 1883 πρὸς τὸ 1893, ἀποδεικνύει τὸ βάσιμον τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου, ὅτι καὶ καλῶς ἀντελήφθην, καὶ καλῶς ἐσημείωσα, καὶ καλῶς εἶπον, ὅσα εἶπον· διότι, ἂν εἶχε μόνον νὰ προτείνῃ οἰκονομίας, τίς ἡ ἀνάγκη νὰ ἀναφέρῃ αὐτὰς ἐν συγκρίσει πρὸς τὸ 1883; Διατί δὲν τὰς ἀνέφερε καὶ πρὸς τὸ 1881 ἢ 1885, ἢ οἱονδήποτε ἄλλο ἔτος; Ἀλλ’ ἀνέφερε τὸ 1883, διότι ἐνόμιζεν, ὅτι αὐτὸ εἶναι ἡ βάσις, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἔπρεπε νὰ στηριχθῇ, καὶ ὡς πρὸς αὐτὸ οὔτε τὸν κατηγόρησα, οὔτε τὸν ἐμέμφθην. Ἐνόμισα ὅμως, ὅτι ἔσφαλε, λαβὼν ὡς βάσιν τὸ 1883, διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξα χθές, καὶ τοὺς ὁποίους κρίνω περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω· ἄλλως δὲ, οὐ μόνον ἐπικαλοῦμαι τὴν μνήμην ὅλων τῶν συναδέλφων, ἀλλ’ ἀναφέρομαι καὶ εἰς τὰ τότε ἐστενογραφημένα πρακτικὰ, αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἔχει πρὸ ὀφθαλμῶν του ὁ κ. συνάδελφος. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἂν θέλῃ, ἂς τὰ ἀναγνώσῃ ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους τοῦ πρώτου αὐτοῦ μέρους ἐπὶ τῶν οἰκονομιῶν, ἃς ἐπρότεινεν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κρατοῦντος συστήματος καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι εἶναι κατὰ λέξιν, κατὰ γράμμα, ἀκριβῆ ὅσα εἶπον.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον, Κύριοι; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἂν δὲν ἔχῃ ἄλλος τις τὸν λόγον, θὰ κηρύξω περαιωμένην τὴν συζήτησιν.

§47ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διανύομεν ὁμολογουμένως, κύριοι Βουλευταί, ἡμέρας ὀδυνηράς. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς κάμπτεται καὶ γογγύζει ὑπὸ τὸ βάρος ἀπηνοῦς φορολογίας, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπιτείνομεν ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν. Πανταχόθεν τοῦ Κράτους ἀντηχοῦσι κραυγαὶ ἀγωνίας, ἕνεκα τῆς καθ’ ἑκάστην προϊούσης ὑπερτιμήσεως τῶν πρὸς τὸ ζῇν ἀναγκαίων. Ἀβίωτος ἀληθῶς κατέστη ὁ βίος πλείστων οἰκογενειῶν. Καὶ ὅμως τὸ Κράτος δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ ἐκ τῶν ἰδίων του ἐσόδων εἰς τὴν πληρωμὴν τῶν χρηματικῶν αὐτοῦ ὑποχρεώσεων. Μόνον διὰ δανείων ἠδυνήθη νὰ πράξῃ τοῦτο μέχρι τοῦδε, καὶ μόνον εἰς δάνειον στηρίζει πᾶσαν ἐλπίδα, ἵνα ἐπαρκέσῃ προσεχῶς! Ἕνεκα τούτου ἡ πίστις τοῦ Κράτους, ἡ ἐθνικὴ φιλοτιμία, τὸ μέλλον ἴσως αὐτὸ τῆς πατρίδος, περιῆλθον ἐν κινδύνῳ. Καθῆκον ἑπομένως πάντων ἡμῶν, εἰς τοιαύτην περιελθόντων θέσιν, εἶναι νὰ ἐγκύψωμεν εἴπερ ποτὲ ἐπισταμένως καὶ συντόνως εἰς τὴν μελέτην τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἵνα ἐκ τῆς ἀκριβοῦς αὐτῶν γνώσεως ὁδηγηθῶμεν εἰς τὴν λῆψιν πάντων τῶν ἀναγκαίων καὶ ἐξ αὐτῶν ἐπιβαλλομένων μέτρων. Ἐπιχειρῶ νὰ ἐκπληρώσω καὶ ἐγὼ τὸ καθῆκον τοῦτο, καίτοι ἡ χθὲς μέχρι σήμερον διαρκέσασα ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ κατέστησεν ἀληθῶς περιττὴν τὴν ἐμὴν μελέτην, διότι μετ’ ἀκριβείας, μετὰ πατριωτισμοῦ ἐδήλωσεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὁποία εἶναι ἡ ἀληθὴς κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Δὲν φρονῶ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὴν τοιαύτην μελέτην δύναται νὰ παρακωλύσῃ ἡ ὑπόνοια, ὅτι δύνανται νὰ προκύψωσιν ἐξ αὐτῆς δυσάρεστοι ἐντυπώσεις, παραβλάπτουσαι τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πίστιν. Ἐνδοιασμοὶ τοιοῦτοι ἠδύναντο νὰ γεννηθῶσιν εἰς τὴν προτέραν σύνοδον τῆς Βουλῆς, ὅτε ἄρτι εἶχεν ἀνέλθει εἰς τὴν ἀρχὴν Κυβέρνησις ὑπὸ κολοσσιαίας ὑποστηριζομένη πλειοψηφίας, καὶ διεβεβαίου καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν χώραν, ὅτι διὰ τῶν μέσων, τῶν ὁποίων τὴν ἐπιψήφισιν ἐπεζήτει, ἤθελεν ἐπέλθει πλήρης ἡ βελτίωσις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ἐνόμισα τότε, ὅτι οὐδὲν ἔπρεπε νὰ παρεμβληθῇ κώλυμα εἰς τὰς τοιαύτας ἐνεργείας, ὅτι πᾶσα ἔπρεπε νὰ παρασχεθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν συνδρομή, ὅτι οὐδεμία ἔπρεπε ν’ ἀκουσθῇ φωνὴ ἐνδοιασμοῦ περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ δυσχεροῦς ἐκείνου ἔργου. Καὶ διὰ ποῦτο μάλιστα οὐδόλως ἀνεμίχθην εἰς τὴν οἰκονομικὴν συζήτησιν τῆς συνόδου ἐκείνης. Ἀλλὰ πολλοὶ παρῆλθον ἔκτοτε μῆνες, τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ἐκεῖνα ἐψηφίσθησαν πάντα, καὶ ἐτέθησαν ἐν πλήρει ἐνεργείᾳ, καὶ ἐθεωρήθησαν ἀνεπαρκῆ, ἕτερα δὲ μέτρα ἀνάλογα ὑπεβλήθησαν καὶ ἐψηφίσθησαν ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ, καὶ ἐτέθησαν πάλιν ἐν ἐνεργείᾳ. Χρόνος ἐπαρκὴς παρεσχέθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα μεριμνήσῃ περὶ ἀνορθώσεως τῆς δημοσίας πίστεως, καὶ ὅμως οὐ μόνον οὐδεμία ἐπῆλθε βελτίωσις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων καθ’ ἅπαν τὸ χρονικὸν τοῦτο διάστημα, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐπῆλθε διαρκὴς καὶ προϊοῦσα δείνωσις αὐτῆς. Τὰ ἡμέτερα χρεώγραφα ὑπέστησαν ὀδυνηρὰς ἐκπτώσεις, ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος ἀνῆλθεν εἰς δυσθεώρητα ὕψη, αἱ προσπάθειαι τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἀνεύρεσιν δανείου, καίτοι παρεσχέθη εἰς αὐτὴν πλήρης ἐλευθερία, ἐναυάγησαν πᾶσαι αἱ πληρωμαὶ τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους κατὰ τὸ δεύτερον ἑξάμηνον τοῦ παρελθόντος ἔτους ἐγένοντο διὰ προσωρινῶν ἐξευτελιστικῶν δανείων. Τίνα δὲ τὰ ἀποτελέσματα τῶν ψηφισθέντων μέτρων ἐπὶ τῆς κοινωνίας; Ὁ λαὸς πιέζεται καὶ πένεται, τὸ ἐμπόριον πάσχει, ἐμπορικὴ κρίσις ἐπεφάνη ἤδη ἀπαισία καὶ ἀπειλητική, πάντες δὲ μετ’ ἀγωνίας καὶ δέους προσβλέπουσι πρὸς τὸ ἄδηλον μέλλον! Νομίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι μετὰ τοιαῦτα ἀποτελέσματα ἡ σιωπὴ δὲν εἶναι πλέον ἐπιτετραμμένη, καὶ ἤθελεν ἀποτελέσει παράβασιν παντὸς καθήκοντος. Εἶναι πλέον καιρὸς νὰ γνωρίσωμεν πάντες, νὰ γνωρίσῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ὁποία τις εἶναι τέλος ἡ ἀληθὴς κατάστασις τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν, διότι μόνη ἡ ἀλήθεια δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἡμῖν ἀσφαλὴς ὁδηγὸς περὶ τοῦ πρακτέου. Ὁμοίαν ἄλλοτε τακτικὴν ἐτήρησαν καὶ οἱ νῦν κυβερνῶντες. Πρὸ ἑνὸς ἀκριβῶς ἔτους, καὶ ὑπὸ περιστάσεις ἀσυγκρίτῳ ἐλάσσονος κρισιμότητος, δὲν ἐδίστασαν νὰ προβῶσιν εἰς τοιαύτην μελέτην, καὶ διεκήρυξαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ἔτους ἐκείνου κατέλιπεν ἔλλειμμα 26 ὅλων ἑκατομμυρίων, χωρὶς νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι αἱ ἀποκαλύψεις ἐκεῖναι ἠδύναντο νὰ καταστήσωσιν ἀδύνατον τὴν συνομολόγησιν τοῦ καὶ τότε ἐπιζητουμένου δανείου. Καὶ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν μὴ σύναψιν τοῦ δανείου ἐκείνου ἀποδίδει πᾶσαν τὴν ἐπελθοῦσαν κρίσιν, καὶ αἰτιᾶται ἐπὶ τούτῳ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἐποχῆς ἐκείνης! Ἐννοεῖται, Κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς μελέτης ταύτης δὲν θὰ παρακωλύσωσιν οὔτε αἱ κωμικαὶ ἀληθῶς ἀπειλαὶ ἐκείνων, οἵτινες ἐνόμισαν ἐπιτετραμμένον, ἀγορεύοντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ν’ ἀποκαλέσωσι βεβήλους τοὺς ἔχοντας διάφορον πρὸς αὐτοὺς γνώμην...

§48ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τοὺς χρεωκόπους ὠνομάσαμεν βεβήλους.

§49ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. ... οὔτε αἱ ὕβρεις ἐκείνων, οἵτινες ἐφαντάσθησαν, ὅτι ἠδύναντο νὰ δημιουργήσωσι πολιτικὴν ὕπαρξιν, λοιδοροῦντες καὶ δυσφημοῦντες τοὺς πολιτικοὺς αὐτῶν ἀντιπάλους· διότι αἱ τοιαῦται ἀπειλαὶ καὶ αἱ τοιαῦται λοιδορίαι τὸν οἶκτον μόνον καὶ τὴν περιφρόνησιν ἐγείρουσι πάντων τῶν τιμίων ἀνθρώπων. Παρατηρῶ μόνον, ὅτι βεβήλωσιν κατὰ τῶν θεσμῶν τῆς πατρίδος διαπράττουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπέλαβον, ὅτι ἠδύναντο νὰ μειώσωσι τὴν ἐλευθερίαν τοῦ ἐθνικοῦ τούτου βήματος, τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, ἡ ὁποία εἶναι ἡ κρηπὶς καὶ τὸ θεμέλιον πάσης πολιτικῆς ἐλευθερίας, καὶ τὴν ὁποίαν ἐξησφάλισαν ῥηταὶ διατάξεις τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν χάρτου. Παρατηρῶ, ὅτι βεβήλωσιν κατὰ τῶν θεσμῶν τῆς πατρίδος διαπράττουσι μόνον ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐν ταῖς ἐνταῦθα συζητήσεσι μετέρχονται γλῶσσαν καὶ ὕφος καὶ τρόπον, μὴ προσήκοντα ἐν Κοινοβουλίοις, μειοῦντα δὲ καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὸ γόητρον τοῦ Ἐθνικοῦ τούτου Συνεδρίου. Ἐνδιαφέρονται, βλέπετε, ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς τιμῆς οἱ ἀγαθοὶ αὐτοὶ πατριῶται, οἵτινες δὲν γνωρίζω τίνας καὶ ὁποίας παρέσχον μέχρι τοῦδε ἐκδουλεύσεις εἰς τὴν πατρίδα, καὶ δὲν ἐνδιαφερόμεθα ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, οἵτινες βίον ὁλόκληρον κατηναλώσαμεν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος, καὶ ἠγωνίσθημεν καὶ προεκινδυνεύσαμεν ὑπὲρ τῶν ἐλευθέρων αὐτῆς θεσμῶν! Εἰς τὴν μελέτην τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων δὲν ἐθεώρησα λυσιτελῆ τὴν ἔρευναν περὶ τῶν ὑπευθύνων ἐπὶ τῇ οἰκτρᾷ αὐτῶν καταστάσει. Ἔργον τῆς Βουλῆς εἶναι ὁ ἔλεγχος τῶν πράξεων τῶν κυβερνώντων, ὅταν δύναται ἐντεῦθεν νὰ προκύψῃ πολιτική τις ἢ ποινικὴ εὐθύνη. Ἀλλ’ ὅταν, κατὰ τὴν ὁμολογίαν πάντων, δὲν πρόκηται περὶ τοιαύτης τινὸς εὐθύνης, ὅταν πρόκηται περὶ εὐθύνης ἠθικῆς, περὶ ζητήματος ὑστεροφημίας, νομίζω, ὅτι ἡ περὶ τούτων ἐξέτασις ἀνάγεται μᾶλλον εἰς τὴν σφαῖραν τῆς Ἱστορίας, καὶ δύναται νὰ διεξαχθῇ καὶ πληρέστερον καὶ ἐπιτυχέστερον ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ἵνα μὴ περισπᾶται τοῦτο ἀπὸ σπουδαιοτάτων καὶ κατεπειγόντων αὐτοῦ καθηκόντων. Ἀλλὰ διάφορον, φαίνεται, εἶχον γνώμην οἱ ἐρίζοντες περὶ τῆς εὐθύνης ταύτης, καὶ ἠκούσατε, ὅτι διεξήχθη πάλιν καὶ ἐν τῇ παρελθούσῃ καὶ ἐν τῇ παρούσῃ συνόδῳ μακρὸς περὶ τῆς εὐθύνης ἀγὼν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐπορίσθημεν πλείστας περὶ τοῦ παρελθόντος πληροφορίας, ἀλλ’ οὐδεμίαν σαφῆ γνώμην περὶ τοῦ μέλλοντος. Οὐδεμίαν ἔχω διάθεσιν νὰ ἀναμιχθῶ εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ἐπιμένω δὲ εἰς τὴν γνώμην, ἣν καὶ ἄλλοτε ἐδήλωσα περὶ τούτου, ὅτι ἡ εὐθύνη τῶν ἐριζόντων εἶναι ἀκριβῶς ἀνάλογος τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν ἑκάτερος διετέλεσεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ἀλλὰ παραδόξως εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς εὐθύνης ἀνεμίχθη καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἧς εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύσω. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος συνάδελφος ἰσχυρίσθη, ὅτι ὁ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἀνέκοψε τὰς σπουδαίας καὶ ἀποτελεσματικὰς αὐτοῦ ἐνεργείας ὑπὲρ τῆς ἀνορθώσεως τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων. Δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, πῶς δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ἰσχυρισμὸς τοιοῦτος. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐξετέλεσε πάντα τὰ μέτρα, ὅσα ἐν τῇ ἐσχάτῃ ὥρᾳ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος συνάδελφος εἶχε ζητήσει παρὰ τῆς Βουλῆς. Ἓν δὲν ἐξετέλεσε, τὴν κατάργησιν τῶν κοπτηρίων, καὶ ἀντὶ τούτου ἐπεμελήθη τὴν αὐστηρὰν καταδίωξιν τοῦ λαθρεμπορίου, ὅπερ σκανδαλωδῶς ἐτελεῖτο ἐν μέσαις Ἀθήναις· ἀλλὰ διὰ τῆς πορείας ταύτης οὐ μόνον δὲν ἐζημίωσε τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἀλλὰ διέσωσε καὶ πρόσοδον ἑκατομμυρίων, ἣν ἤθελε στερηθῆ τὸ Κράτος ἐκ τῆς καταργήσεως τῶν κοπτηρίων. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη κατώρθωσε νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ εἰς ὅλας τὰς οἰκονομικὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, κατώρθωσε καὶ δάνειον νὰ συνομολογήσῃ, καὶ τὰ τοκομερίδια τοῦ Ἀπριλίου καὶ Ἰουνίου νὰ πληρώσῃ καὶ προκαταβολὰς ἀκόμη νὰ πληρώσῃ, καὶ νέας προκαταβολὰς νὰ συνομολογήσῃ ἐπὶ τόκῳ κατωτέρῳ τῶν 6% καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐγγυήσεως. Κατώρθωσε νὰ συγκρατήσῃ καὶ τὴν ὕψωσιν τῆς τιμῆς τοῦ χρυσοῦ, ἀπαγορεύσασα τὴν περὶ αὐτοῦ κυβείαν ἐν τῷ χρηματιστηρίῳ, παρέδωκε δὲ τὰ οἰκονομικὰ εἰς τὴν διάδοχον ἐν εὐαρέστῳ καταστάσει, καὶ μὲ τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος, οἵα περίπου ὑπῆρχε κατὰ τὴν ἄνοδόν της εἰς τὴν ἐξουσίαν. Πῶς εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ ὑπέχῃ οἰκονομικὴν εὐθύνην ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ὁ ἐκ Γόρτυνος συνάδελφος ἰσχυρίσθη, ὀρθῶς, ὅτι καὶ σήμερον ἀκόμη δάνειον 100,000,000, ἐκδιδόμενον ὑπὸ τοὺς μᾶλλον εὐνοϊκοὺς ὅρους, εἰς τὴν τιμὴν τῶν 90, δὲν ἤθελεν ἐπαρκέσει πρὸς οἰκονομικὴν σωτηρίαν· σήμερον, λέγω, μετὰ τὴν ἐπιβολὴν τόσων φόρων καὶ τὴν περιστολὴν τόσων δαπανῶν. Πῶς εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δάνειον παρ’ αὐτοῦ συνομολογούμενον, ὅτε ὁ προϋπολογισμὸς εἶχεν ἔλλειμμα 26,000,000, ἠδύνατο νὰ συντελέσῃ εἰς σωτηρίαν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων; Δὲν φρονῶ ἑπομένως, ὅτι ἦτο δικαία ἡ αἰτίασις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, ὅτι ὁ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἐδείνωσε τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐνόμισεν ἐπίκαιρον νὰ ἐξετάσῃ καὶ ὑπὸ πολιτικὴν ἔννοιαν τὰ τότε συμβάντα, ἀλλ’ ἐγὼ, διὰ τοὺς ἐκτεθέντας λόγους, δὲν νομίζω προσῆκον νὰ παρακολουθήσω αὐτὸν εἰς τὴν ἔρευναν ταύτην. Χαίρω μόνον, διότι ἀνεγνώρισεν ὡς ὀρθὴν τὴν γνώμην μου περὶ τοῦ ἀπολύτου χαρακτῆρος τῶν ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων. Ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι εἰς ἀντίφασιν περιέπεσεν, ὑποδείξας περαιτέρω τινὰς περιορισμοὺς, καθ’ οὓς ὁ ἡγεμὼν ὀφείλει νὰ ἀναζητῇ τοὺς Ὑπουργούς του εἰς τὰς μείζονας ἢ ἐλάσσονας ἐν τῇ Βουλῇ μερίδας. Τοιοῦτοι περιορισμοὶ δὲν εἶναι ἐγγεγραμμένοι ἐν τῷ Συντάγματι.

§50Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν τὸ εἶπον ἐγὼ αὐτό.

§51ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οὕτως ἐνόησα ἐγὼ τὸν λόγον σας. Δὲν ἐτυπώθη εἰσέτι. Ἐκ τῶν συζητήσεων τῆς Συνελεύσεως προκύπτει μάλιστα, ὅτι καὶ ἐκτὸς ἀκόμη τῆς Βουλῆς δύναται ὁ Ἡγεμὼν νὰ ἀνεύρῃ τοὺς Ὑπουργούς του. Ἡ παροχὴ ἢ ἡ ἄρνησις τῆς πρὸς αὐτοὺς ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου εἶναι ἡ μόνη, ἀλλ’ ἐπαρκὴς ἐγγύησις κατὰ πάσης πλημμελοῦς ἐξασκήσεως τῶν δικαιωμάτων τούτων. Ἀλλ’ ἐπείγομαι, κύριοι Βουλευταὶ, νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν μελέτην τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Τὸ ἔργον τοῦτο κατέστη παρ’ ἡμῖν ἐκ τῶν δυσχερεστάτων, διότι πρὸς εὐχερῆ καὶ ἐπιτυχῆ διεξαγωγὴν αὐτοῦ εἶναι ἀνάγκη νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν διάφορα στοιχεῖα, διάφοροι λογαριασμοὶ, καταστάσεις καὶ πληροφορίαι, ἅτινα δυστυχῶς ἐλλείπουσι παρ’ ἡμῖν σχεδὸν καθ’ ὁλοκληρίαν. Καὶ προβλέπουσι μὲν οἱ νόμοι περὶ καταρτισμοῦ τῶν στοιχείων τούτων, ἀλλ’ αἱ διατάξεις αὐτῶν ἢ οὐδόλως ἢ πλημμελῶς ἐκτελοῦνται, τὰ δὲ δυνάμει αὐτῶν καταρτιζόμενα στοιχεῖα συντελοῦσι πολλάκις οὐχὶ εἰς τὴν ἀποκάλυψιν, ἀλλ’ εἰς τὴν περικάλυψιν καὶ ἀπόκρυψιν τῆς ἀληθείας. Καὶ εἶναι, κύριοι Βουλευταὶ, χρήσιμον, νομίζω, νὰ γνωρίζωμεν, τίνες εἰσὶν αἱ πρὸς τὸν ἀκριβῆ ἔλεγχον τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως ἀφορῶσαι διατάξεις τῶν ἡμετέρων νόμων. Πρῶτον, κατὰ τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος καὶ ἄρθρον 2 τοῦ λογιστικοῦ νόμου, ἐν τῷ ἐτησίῳ προϋπολογισμῷ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγράφωνται πάντα ἀδιακρίτως τὰ ἔσοδα καὶ πάντα τὰ ἔξοδα τοῦ ἔτους, διότι οὐδὲν ἔσοδον δύναται νὰ εἰσπραχθῇ, καὶ οὐδὲν ἔξοδον νὰ πληρωθῇ, ἄνευ τῆς ἐνιαυσίου ἀδείας τοῦ Κοινοβουλίου, ἥτις δίδεται διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καὶ δύναται μὲν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ νὰ διακριθῶσι τὰ διάφορα ταῦτα ἔξοδα εἰς κατηγορίας, καθ’ ὅσον εἶναι ἔκτακτα ἢ συνήθη, ἀναγκαῖα ἢ ἐπωφελῆ, ἀλλὰ πρέπει πάντως νὰ περιληφθῶσιν ἐν αὐτῷ, ἵνα ἦναι ἐν γνώσει οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους τοῦ συνόλου τῶν βαρῶν, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὸ ἔθνος, καὶ ἵνα προκύπτῃ ἀμέσως ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ποία εἶναι ἡ ἀληθὴς κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Δεύτερον, κατὰ τὸ ἄρθρον 89 καὶ 95 τοῦ λογιστικοῦ νόμου, οἱ Ὑπουργοὶ ὀφείλουσιν ἐντὸς τῶν τριῶν πρώτων μηνῶν τοῦ ἔτους νὰ ὑποβάλλωσι λογαριασμὸν τῆς διαχειρίσεως τοῦ παρελθόντος ἔτους. Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 92, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὀφείλει προσέτι, ἐντὸς τῶν τεσσάρων πρώτων μηνῶν, νὰ δημοσιεύῃ διὰ τοῦ τύπου τὸν γενικὸν λογαριασμὸν τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τοῦ παρελθόντος ἔτους. Ρητῶς δὲ διατάσσει ὁ νόμος, ὅτι ἐν τῷ λογαριασμῷ ἐκείνῳ πρέπει νὰ ἐπισυνάπτωνται οἱ ἑξῆς λογαριασμοί: «Λογαριασμὸς τῶν δημοσίων φόρων καὶ ἐσόδων, λογαριασμοὶ τῶν δημοσίων ἐξόδων, λογαριασμοὶ τῶν χρηματιστικῶν πράξεων, λογαριασμοὶ τῶν προϋπολογισμῶν, λογαριασμοὶ τῶν εἰδικῶν ὑπηρεσιῶν». Τρίτον. Ὁ νομοθέτης δὲν παρέχει πλήρη πίστιν εἰς τοὺς οὕτω συντασσομένους λογαριασμούς. Τουναντίον ὑποβάλλει αὐτοὺς εἰς διπλοῦν ἔλεγχον, ἵνα πιστοποιηθῇ ἡ ἀκρίβεια, ἀφ’ ἑνὸς μὲν εἰς τὸν ἔλεγχον ἐπιτροπῆς, καὶ ἀφ’ ἑτέρου εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 113 τοῦ λογιστικοῦ νόμου διατάσσει ῥητῶς, ὅτι οἱ λογαριασμοὶ τῶν Ὑπουργῶν καὶ ὁ γενικὸς λογαριασμὸς τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως ὑποβάλλονται ὑπὸ τὸν ἔλεγχον ἐπιτροπῆς, συγκροτουμένης ὑπὸ Βουλευτῶν, Γερουσιαστῶν καὶ μελῶν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου. Τὰ καθήκοντα τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης εἶναι, πρῶτον νὰ παραβάλῃ τοὺς περὶ ὧν πρόκειται λογαριασμοὺς πρὸς τὸ καθημερινὸν καὶ τὸ καθολικὸν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, καὶ νὰ βεβαιώσῃ, ὅτι οἱ λογαριασμοὶ τῶν διαφόρων Ὑπουργείων συμφωνοῦσι κατὰ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν μὲ τὰς ἐγγραφὰς τοῦ Λογιστηρίου, συντάσσουσα τακτικὴν ἔκθεσιν, ἥτις διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλεται εἰς τὴν Βουλήν. Ἡ αὐτὴ ἐπιτροπὴ ὀφείλει, δεύτερον, κατὰ τὸ ἄρθρ. 114, νὰ παραβάλῃ τοὺς λογαριασμοὺς τῶν Ὑπουργείων πρὸς τὰς ἀποφάσεις τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἢ πρὸς τὰς καταστάσεις τῶν ὑπολόγων, ἂν δὲν ἐξεδόθησαν ἔτι αἱ ἐπ’ αὐτῶν ἀποφάσεις τοῦ Συνεδρίου, καὶ νὰ βεβαιώσῃ δι’ ἐκθέσεως, ὅτι ὑπάρχει πλήρης ἀκρίβεια εἰς τοὺς λογαριασμοὺς τοῦ Ὑπουργείου. Ἀλλὰ πλὴν τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης, τὰ ἄρθρα 219 καὶ ἑπόμενα τοῦ λογιστικοῦ νόμου ὑποβάλλουσι τοὺς μνησθέντας λογαριασμοὺς εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ὅπερ, παραβάλλον αὐτοὺς πρὸς τὰς ἰδίας του ἀποφάσεις, ἐκδίδει ἐν γενικῇ συνεδριάσει ἐπίσημον διαδήλωσιν ὅτι «ὁ οἰκονομικὸς λογαριασμὸς τῶν οἰκονομικῶν διαχειρίσεων συμφωνεῖ μὲ τὰς ἀποφάσεις του.» Τέταρτον. Ὁ νόμος διατάσσει νὰ συντάσσηται κατ’ ἔτος ἀπολογισμὸς τῶν χρήσεων, καὶ νὰ ὑποβάλληται καὶ οὗτος εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ὀφείλοντος καὶ πάλιν, κατὰ τὸ ἄρθρον 222, νὰ ἐκδώσῃ ἑτέραν διαδήλωσιν περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτοῦ. Μετὰ τοῦτο ὁ ἀπολογισμὸς εἰσάγεται διὰ νομοσχεδίου εἰς τὴν Βουλήν, καὶ κυροῦται ὑπ’ αὐτῆς. Πέμπτον. Ὁ λογιστικὸς νόμος (ἄρθρ. 217) ἐπιβάλλει εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποβάλλῃ ἔκθεσιν πρὸς τὸν Βασιλέα περὶ τῆς ἐν γένει καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων, ἥτις δημοσιεύεται καὶ ὑποβάλλεται καὶ εἰς τὴν Βουλήν. Τοιαῦται, καὶ πλεῖσται ἄλλαι, εἰσὶν αἱ διατάξεις, δι’ ὧν ὁ νομοθέτης ἐπιζητεῖ τὸν ἀκριβῆ καὶ αὐστηρὸν ἔλεγχον τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως. Ἀλλ’ ἐκτελοῦνται παρ’ ἡμῖν αἱ διατάξεις αὗται; Ἄς ἐξετάσωμεν. Ἀπὸ πολλῶν χρόνων συντάσσομεν προϋπολογισμούς, ἐν τοῖς ὁποίοις δὲν καταχωρίζονται ὅλα τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους, ἀλλὰ μόνον ἐκεῖνα, ὅσα ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ ἑκάστοτε ὡς τακτικά. Περὶ τῶν ἑτέρων οὐδὲν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναφέρεται, ἀλλὰ ταῦτα ἐπιτρέπονται δι’ ἰδίων πιστώσεων, αἱ ὁποῖαι χαρακτηρίζονται ὡς ἔκτακτοι, ἐναντίον τοῦ λογιστικοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος ὡς ἐκτάκτους πιστώσεις χαρακτηρίζει ἐκείνας, αἵτινες δι’ ἀπροβλέπτους ἀνάγκας χορηγοῦνται. Πρὸ ἐτῶν ἀπηύθυνα πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν παρατηρήσεις ἐπὶ τῇ ἐλλείψει ταύτῃ, ἀλλὰ μόνον ἐφέτος, κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του ἐπὶ τῇ ὑποβολῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἤκουσα σκέψεις ὑπὲρ τοῦ ἑνιαίου προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Καὶ ὅμως καὶ ἐφέτος ἀκόμη, ἐμμένων εἰς τὴν πεπλανημένην αὐτοῦ γνώμην, δὲν ἐπρονόησεν ἐν αὐτῷ τῷ τεύχει τοῦ προϋπολογισμοῦ περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, προβάλλων ἐνδεχομένην παραχώρησιν αὐτοῦ. Καὶ ἐνῷ ἐμμένει εἰς τοιαύτας πεπλανημένας ἰδέας, προέβη εἰς ἄλλους νεωτερισμοὺς περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ τρέχοντος ἔτους, οὓς ἐγὼ δὲν ἐγκρίνω. Ἀπεχώρησεν ὅλως ἐξ αὐτοῦ τὰ ὑπὲρ τῶν δήμων ἐπιβαλλόμενα ποσοστὰ ἐκ τῶν φόρων τῶν οἰκοδομῶν καὶ ἐπιτηδευμάτων, καὶ διὰ νόμου ἐπέτρεψε τὴν εἴσπραξιν καὶ πληρωμὴν αὐτῶν, ἐν ἀγνοίᾳ πληρεστάτῃ τοῦ Κοινοβουλίου. Κατὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νόμου ἐκείνου ἐζήτησα τὸν λόγον, ἀλλ’ ἐκωλύθην νὰ ὁμιλήσω ἕνεκα περιστάσεων. Διὰ τοῦτο παρατηρῶ ἤδη, ὅτι διὰ τῆς ἐνεργείας ταύτης ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρεγνώρισε τὰ δικαιώματα τοῦ Κοινοβουλίου, κατὰ τὰ ὁποῖα μόνον τῇ ἀδείᾳ τῆς Βουλῆς, κατὰ πᾶν ἔτος χορηγουμένῃ, ἐπιτρέπεται νὰ εἰσπράττωνται φόροι. Καὶ ἐν Γαλλίᾳ εἰσπράττονται φόροι καὶ ὑπὲρ τῶν νομῶν καὶ ὑπὲρ τῶν δήμων, ἀλλὰ πάντες οὗτοι καταχωροῦνται ἐν ἰδιαιτέρῳ μέρει τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἐπιψηφίζονται ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐφέτος ἀκόμη ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ κ. Ρουβιὲ, ἀπεφάσισε νὰ συγχωνεύσῃ τὸν προϋπολογισμὸν, τὸν ἀφορῶντα εἰς φόρους τῶν νομῶν καὶ τῶν δήμων, μετὰ τοῦ γενικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, δὲν διενοήθη ὅμως νὰ παύσῃ ὑποβάλλων τοὺς φόρους ἐκείνους εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ Κοινοβουλίου. Συντάσσεται δὲ παρ’ ἡμῖν λογαριασμὸς τῶν διαχειρίσεων τῶν Ὑπουργείων; Οὐδέποτε. Συντάσσεται οἰκονομικὸς λογαριασμὸς τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως; Συντάσσεται μετὰ παρέλευσιν ἐτῶν, καὶ προέβη ἡ σύνταξίς των μέχρι τοῦ ἔτους 1878. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1890 ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ Γενικὸν Λογιστήριον, διευθυνόμενον καὶ τότε ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ προσώπου, ὅπερ διευθύνει αὐτὸ καὶ σήμερον, ἐδημοσίευσεν ἐντὸς ὀλίγων σελίδων τοὺς γενικοὺς λογαριασμοὺς τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως ἐξ ὁλοκλήρων ἐτῶν, καὶ ὠνόμασεν αὐτοὺς γενικὴν ληψοδοσίαν τοῦ Κράτους. Ἵνα δὲ κατανοήσητε τὴν σημασίαν τῶν τοιούτων λογαριασμῶν, παρατηρῶ ὅτι ἕκαστος τῶν οἰκονομικῶν λογαριασμῶν τῆς Γαλλίας σύγκειται ἐκ σελίδων πλέον τῶν χιλίων μεγάλου σχήματος, οἱ δὲ ἡμέτεροι ἐξ ὁλόκληρα ἔτη ἀπὸ τοῦ 1882–1887 περιέλαβον ἐντὸς ὀλίγων σελίδων. Ἀλλ’ ὑπεβλήθησάν ποτε παρ’ ἡμῖν οἱ τοιοῦτοι λογαριασμοὶ τῶν Ὑπουργείων εἰς τὸν ἔλεγχον τῆς νομίμου ἐπιτροπῆς ἢ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου; Οὐδέποτε. Καὶ ὅμως ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ νὰ παρέχωμεν πᾶσαν πίστιν εἰς τοὺς ἐν αὐτοῖς ἀριθμούς, θεωροῦντες αὐτοὺς ἀλανθάστους! Διὰ τοῦτο, ὅτε πρό τινων ἡμερῶν ὑπεβλήθη πρότασις σχετικὴ συστάσεως ἐπιτροπῆς πρὸς ἔλεγχον τῶν λογαριασμῶν, ἐψήφισα ὑπὲρ αὐτῆς, οὐχὶ ἵνα προκαλέσω τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συνταγματικῆς περὶ ἐξεταστικῶν ἐπιτροπῶν διατάξεως, ἀλλ’ ἵνα προκαλέσω τὴν ἐκτέλεσιν ῥητῆς διατάξεως τοῦ λογιστικοῦ νόμου. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἀπολογισμούς, συνετάχθησαν παρ’ ἡμῖν τοιοῦτοι ἀπὸ τοῦ 1883 μέχρι τοῦ 1890, ἀλλ’ οὐδεὶς ὑπεβλήθη εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, καὶ οὐδεὶς εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς κύρωσιν. Ἂν δὲ ὑπεβλήθη ποτὲ εἰς τὸν Βασιλέα ἔκθεσις τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἀγνοῶ ἐντελῶς. Οὕτως ἐκτελοῦνται παρ’ ἡμῖν αἱ διατάξεις τῶν νόμων, αἱ σκοποῦσαι εἰς τὸν ἀκριβῆ καὶ αὐστηρὸν ἔλεγχον τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως, καὶ τοιαῦτα τὰ ἔγγραφα, ἐφ’ ὧν ὀφείλομεν νὰ μελετήσωμεν τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου. Ἐν τούτοις συλλέγοντες ἐξ αὐτῶν ὅσα δυνάμεθα στοιχεῖα, καὶ ὑποβάλλοντες αὐτὰ ὑπὸ ἔλεγχον αὐστηρὸν, ὀφείλομεν νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὸ ἔργον τοῦτο. Πρὸς ἀκριβῆ μελέτην τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἀναγκαῖον θεωρῶ νὰ ἐξετάσω τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα αὐτοῦ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, καὶ ἰδίως ἀπὸ τοῦ 1882, ὅτε ἡ ἐπικράτεια ἔλαβε τὴν παροῦσαν ἔκτασιν αὐτῆς, καὶ ἀφ’ ὅτου ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις διευθύνει τὰ ἡμέτερα σχεδὸν διαρκῶς. Ἀλλὰ πρὶν ἢ προχωρήσω, ἀνάγκη, νομίζω, νὰ συνεννοηθῶμεν περὶ τῆς ἐννοίας τῶν λέξεων ἔσοδα καὶ ἔξοδα πρὸς ἀποφυγὴν πάσης παρεξηγήσεως. Ἐγὼ ὡς ἔσοδον θεωρῶ πᾶν ὅ,τι εἰσέρχεται εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐκ φόρων ἢ ἐξ ἰδίων κτημάτων, ἵνα χρησιμεύσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους· δὲν θεωρῶ δὲ ὡς ἔσοδα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λαμβάνονται ἐκ δανείων, διότι ταῦτα ὀφείλει νὰ ἀποδώσῃ θᾶττον ἢ βράδιον τὸ Κράτος. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι κατὰ τὸν λογιστικὸν νόμον ὡς ἔσοδα ἔκτακτα χαρακτηρίζονται καὶ τὰ λαμβανόμενα ἐκ δανείων χρεωλυτικῶν ἢ παγίων. Ὡς ἔξοδα δὲ θεωρῶ πᾶν ὅ,τι τὸ Κράτος δαπανᾷ πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ποικίλων καὶ πολλαπλῶν αὐτοῦ ἀναγκῶν. Δὲν ἐξετάζω, ἂν αἱ ἀνάγκαι ἦναι συνήθεις ἢ ἔκτακτοι, ὠφέλιμοι ἢ ἐπιβλαβεῖς, παραγωγικαὶ ἢ ἄγονοι. Οἱαιδήποτε καὶ ἂν ὦσι, τὸ ὑπὲρ αὐτῶν δαπανώμενον χρῆμα ἀφαιρεῖται ἀπὸ τοῦ δημοσίου θησαυροῦ, καὶ μεταβάλλει τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν. Πρέπει ἑπομένως νὰ γνωρίζωμεν ἅπαντα τὰ τοιαῦτα ἔξοδα, ἵνα ἐκτιμήσωμεν δεόντως τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν. Μόνον τὰ ἐκ δανείων εἰς πληρωμὴν ἄλλων δανείων διατιθέμενα δὲν θεωρῶ ὡς ἔξοδα, διότι ἀποτελοῦσιν ἁπλῆν ἀντικατάστασιν δανείων. Ἂν ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν ἐξετάσωμεν τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα τοῦ Κράτους ἀπὸ τοῦ 1882, θέλομεν εὕρει, ὅτι κατὰ τὰ μνησθέντα ἔτη εἰσεπράχθησαν καὶ ἐδαπανήθησαν τὰ ἑξῆς ποσά:

Βλέπετε, Κύριοι, ἐκ τοῦ λογαριασμοῦ τούτου, ὅτι κατὰ τὰ παρελθόντα ταῦτα δέκα ἔτη, τὰ ἡμέτερα ἔξοδα κατὰ πολὺ ὑπερέβησαν τὰ ἔσοδα ἡμῶν, ἂν καὶ φόροι βαρύτατοι ἐπεβλήθησαν κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο. Τὸ ὅλον τῶν κατὰ τὴν δεκαετίαν δαπανηθέντων πλέον τῶν ἐσόδων ἡμῶν ἀνέρχεται εἰς τὸ κολοσσιαῖον ποσὸν τῶν 299,472,192, ἤτοι εἰς 300 σχεδὸν ἑκατομμύρια. Ἰδοὺ τίς εἶναι ἡ ἀκριβὴς ἔννοια τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· συνίσταται εἰς τὴν δαπάνην 300 ἑκατομμυρίων πλέον τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ πόθεν ἆρά γε ἠδυνήθη τὸ Κράτος νὰ πορισθῇ τὰ 300,000,000 ταῦτα, τὰ ὁποῖα πλέον τῶν ἐσόδων αὑτοῦ ἐδαπάνησε; Βεβαίως κατὰ πρῶτον λόγον τὰ ἐπορίσθη ἐκ παγίων καὶ χρεωλυτικῶν δανείων. Ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, κύριοι Βουλευταί, τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν αὐτῶν ἐτῶν, τί θέλομεν ἀνεύρει; Ὅτι τὸ Κράτος κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο τῆς δεκαετίας εἰσέπραξεν ἐκ μόνων τῶν παγίων καὶ χρεωλυτικῶν δανείων δρ. 336,346,000. Καὶ λέγω κατὰ τοὺς ἀπολογισμοὺς, διότι θὰ ἴδητε κατόπιν, ὅτι καταγγέλλονται οἱ ἀπολογισμοὶ ὡς λελανθασμένοι ὑπ’ αὐτῶν τῶν καταστάσεων, τὰς ὁποίας περιέχει τὸ τεῦχος τοῦ προϋπολογισμοῦ. Εἰσεπράχθησον λοιπὸν ἐκ δανείων 336,346,000. Ἀλλ’ ἐκ τῶν χρημάτων τούτων 100,346,000 ἐδαπανήθησαν εἰς πληρωμὴν ἄλλων δανείων, καὶ οὐχὶ εἰς πληρωμὴν τῶν ἐλλειμμάτων, ἑπομένως οὐδόλως δύνανται νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν. Μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τούτων τί μένει ἐκ τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα ἐχρησίμευσαν εἰς πληρωμὴν τῶν ἐλλειμμάτων τοῦ Κράτους; 235,907,777. Ἀλλὰ τὸ ἔλλειμμα, Κύριοι, τῶν ἐτῶν τῆς δεκαετίας ἀνέρχεται, ὡς εἴδομεν, εἰς 299,472,192, ἑπομένως καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν 235,997,000 μένει ὑπόλοιπον ἐλλείμματος 63,474,415. Πόθεν, ἐρωτῶ, ἐπληρώθη τὸ ὑπόλοιπον τοῦτο; Διότι βεβαίως τὸ ποσὸν τοῦτο τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐξώφλησε καθ’ ὁλοκληρίαν. Πόθεν ὅμως τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐπορίσθη τὰ χρήματα πρὸς ἐξόφλησιν αὐτοῦ; Ἐκ τῆς ἀπορίας, Κύριοι, ταύτης κατανοεῖτε ἀμέσως, ὅτι δὲν δύναταί τις νὰ ἔχῃ ἀκριβῆ γνῶσιν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν ἕνα μόνον προϋπολογισμὸν, καὶ μάλιστα μὴ ἐκτελεσθέντα ἔτι, ὡς τοῦ τρέχοντος ἔτους, ἀλλ’ οὐδὲ πλείονες προϋπολογισμοὶ ἢ ἀπολογισμοὶ ἀρκοῦσι πρὸς τοῦτο. Ἵνα δυνηθῇ τις νὰ σχηματίσῃ σαφῆ γνῶσιν περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων, εἶναι ἀνάγκη νὰ γνωρίσῃ προσέτι ἀκριβῶς καὶ τὴν ταμειακὴν ἡμῶν διαχείρισιν. Βλέπετε, ὅτι γνωρίζομεν ἀκριβῶς τὰ ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα δέκα κατὰ συνέχειαν χρήσεων, καὶ φθάνομεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι 63,474,415 δραχμαὶ ἐπληρώθησαν οὐχὶ ἐκ τῶν ἐσόδων τῶν προϋπολογισμῶν τούτων, τακτικῶν ἢ ἐκτάκτων, ἀλλ’ ἐξ ἄλλης ἀγνώστου πηγῆς. Τί ἐστὶν ὅμως ταμειακὴ διαχείρισις καὶ ἐν ποίᾳ σχέσει εὑρίσκεται αὕτη μὲ τοὺς προϋπολογισμοὺς καὶ ἀπολογισμοὺς τοῦ Κράτους; Νομίζω ἀναγκαῖον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, διότι ἔχω τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι οὐδὲ ὀρθαὶ οὐδὲ σαφεῖς ἰδέαι περὶ αὐτοῦ κρατοῦσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους σκοπὸν ἔχει νὰ προσδιορίσῃ τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα αὐτοῦ ἐντὸς ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος· παρελθόντος δὲ τοῦ χρόνου τούτου, ὁ προϋπολογισμὸς ἐκλείπει, ἀποθνήσκει, καὶ ἕτερος προϋπολογισμὸς τὸν διαδέχεται. Τοὐναντίον, ἔργον τοῦ ταμείου εἶναι νὰ εἰσπράττῃ διαρκῶς οὐ μόνον πάντα τὰ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ σημειούμενα ἔσοδα, τακτικὰ ἢ ἔκτακτα, ἀλλὰ καὶ πάντα ἐν γένει τὰ λοιπὰ χρήματα, ὅσα περιέρχονται εἰς τὴν κυριότητα, ἢ εἰς τὴν ἁπλῆν κατοχὴν τοῦ Κράτους, νὰ πληρόνῃ δὲ οὐ μόνον τὰ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ σημειούμενα ἔξοδα, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν ἄλλην δαπάνην ἐπιβαλλομένην νομίμως εἰς τὸ Κράτος. Ἐκ τούτων βλέπετε, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ὑπάρχουσιν ἔσοδα εἰσερχόμενα εἰς τὸ ταμεῖον, καὶ ἔξοδα ἐξερχόμενα ἐξ αὐτοῦ, τὰ ὁποῖα δὲν περιέχονται εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς καὶ ἀπολογισμοὺς τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ τίνα εἰσὶ τὰ χρήματα ταῦτα, ἅτινα, ἐκτὸς τῶν ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς ἀναφερομένων, ὀφείλει νὰ εἰσπράξῃ ἢ νὰ πληρώσῃ τὸ δημόσιον ταμεῖον, καὶ διατί δὲν ἐγγράφονται καὶ ταῦτα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ; Τοιαῦτα εἶναι πρῶτον ἐκεῖνα, ἅτινα διάφοροι ἰδιῶται καταθέτουσιν εἰς τὸ ταμεῖον προσωρινῶς, διὰ διαφόρους λόγους, ὡς π. χ. ἵνα πληρωθῶσιν εἰς ἕτερον ταμεῖον, ἵνα φυλαχθῶσι, κτλ. Περὶ ὅλων τούτων καὶ ἀδύνατον εἶναι νὰ γείνῃ μνεία ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, διότι ἀδύνατον εἶναι νὰ προΐδῃ τις πότε θὰ γείνωσι τοιαῦται καταθέσεις ἢ ἀποδόσεις, καὶ ἀνωφελὲς εἶναι νὰ γείνῃ τοιαύτη μνεία, διότι δὲν πρόκειται περὶ δημοσίων χρημάτων, περὶ ὧν προώρισται νὰ μεριμνήσῃ ὁ προϋπολογισμός. Δευτέρα κατηγορία τοιούτων χρημάτων εἶναι ἐκεῖνα, ἅτινα εἰσέρχονται εἰς τὸ ταμεῖον ἐκ δανείων, τὰ ὁποῖα δυνάμει τῶν νόμων συνομολογεῖ τὸ Κράτος. Ἀλλ’ ἐνταῦθα μία διάκρισις εἶναι ἀναγκαία. Τὰ ἐκ παγίων ἢ χρεωλυτικῶν δανείων εἰσερχόμενα ἀναγράφονται εἰς τὸν ἀπολογισμὸν πάντοτε, καὶ πολλάκις καὶ εἰς αὐτὸν τὸν προϋπολογισμόν, ὡς ἔκτακτα ἔσοδα τῶν χρήσεων. Ταῦτα λοιπὸν εἰσπράττονται δυνάμει τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἀποτελοῦσι μέρος τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ. Ἐκτὸς τῆς ἐκτελέσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰσπράττει τὸ δημόσιον ταμεῖον μόνον τὰ προσωρινὰ δάνεια, ἅτινα ἐπὶ τόκῳ καὶ ἐπὶ προσεχεῖ αὐτῶν ἀποδόσει εἰσέρχονται εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Περὶ τῶν τοιούτων δανείων οὐδένα ὁ προϋπολογισμὸς ποιεῖται λόγον, διότι ἄγνωστος εἶναι ὁ χρόνος τῆς λήψεως ἢ ἀποδόσεως, αὐτῶν, σημειοῦται δὲ μόνον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ὁ δι’ αὐτὰ τυχὸν πληρωθησόμενος τόκος. Τὰ δάνεια ταῦτα περιέχονται μόνον εἰς τὴν ταμειακὴν διαχείρισιν, καὶ εἶναι τοιαύτη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, τὰ ἔντοκα γραμμάτια, αἱ διάφοροι προκαταβολαὶ καὶ τὰ τοιαῦτα. Καὶ ταῦτα ὀνομάζονται, Κύριοι, κυμαῖνον χρέος, καὶ ἠπόρησα ἀκούσας προχθὲς τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν ὑποστηρίξαντα, καὶ μὴ ἀντικρουσθέντα, ὅτι ἅπασα ἡ ἐν τῷ ταμείῳ διαχείρισις δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς κυμαῖνον χρέος. Κυμαῖνον χρέος, ὡς καὶ ἐκ τοῦ ὀνόματός του ἐξάγεται, εἶναι μόνον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λόγῳ δανείου λαμβάνει τὸ Κράτος. Τοῦτο δὲ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἀμέσως προκύπτει, ὁ ὁποῖος προβλέπει ἰδιαιτέρως περὶ τοῦ τόκου τοῦ κυμαίνοντος χρέους, καὶ ἰδιαιτέρως περὶ τοῦ τόκου τῶν χρηματικῶν ἐγγυήσεων. Ἐκτὸς, Κύριοι, τῶν χρηματικῶν τούτων ποσῶν ἀνατίθεται εἰς τὸ ταμεῖον ἐνίοτε ὁ λογαριασμὸς τῆς διεξαγωγῆς ὑπηρεσιῶν τινων, αἵτινες ἐκτελοῦνται διὰ πολλῶν πληρωμῶν καὶ εἰσπράξεων, περὶ τῶν ὁποίων καὶ δύσκολον καὶ περίπλοκον εἶναι ἐπίσης νὰ προβλέψῃ ὁ προϋπολογισμός. Ταῦτα εἶναι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα, ἐκτὸς τῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναφερομένων, εἰσπράττει τὸ δημόσιον ταμεῖον· ἐννοεῖται δὲ, ὅτι πάντα ταῦτα ἐκεῖ συγκεντροῦνται εἰς ἓν σύνολον, καὶ ἐκ τοῦ συνόλου τούτου γίνονται κατὰ τὸν προσήκοντα χρόνον αἱ διάφοροι πληρωμαὶ τοῦ Κράτους. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ποία τώρα ἡ σχέσις τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὸς τὴν ταμειακὴν διαχείρισιν; Τὴν σχέσιν, Κύριοι, ταύτην ἐπιτυχῶς παρέστησαν διὰ τῆς σχέσεως πελάτου πρὸς τραπεζίτην, οἷοι ὑπάρχουσιν ἐν Εὐρώπῃ, πελάτου πρὸς γενικὸν καὶ εἰδικὸν πληρεξούσιον, οἷος δύναται νὰ ὑπάρξῃ παρ’ ἡμῖν. Ὅπως ὁ τραπεζίτης εἰσπράττει ἅπαντα τὰ ἔσοδα τοῦ πελάτου, καὶ πληρόνει ἁπάσας τὰς δαπάνας αὐτοῦ, δύναται δὲ καὶ ἐξ ἰδίων νὰ πράξῃ τοῦτο, δύναται καὶ δάνεια διὰ λογαριασμὸν τοῦ πελάτου νὰ συνομολογήσῃ, οὕτω καὶ τὸ ταμεῖον εἰσπράττει ὅλα τὰ ἔσοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ, οἷα καὶ τὰ ἐκ παγίων ἢ χρεωλυτικῶν δανείων προερχόμενα, καὶ πληρόνει ὅλα τὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καὶ ὅταν μὲν τὰ ἔσοδα ᾖναι πλείονα τῶν ἐξόδων, ἐν τέλει τοῦ λογαριασμοῦ τὸ ταμεῖον χρεοῦται ἀπέναντι τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅταν δὲ τὰ ἔξοδα ᾖναι μείζονα τῶν ἐσόδων, τὸ ταμεῖον πιστοῦται ἀπέναντι τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τὸ τελικὸν λοιπὸν συμπέρασμα τῆς ἐκτελέσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ εἶναι ἢ ἡ πίστωσις ἢ ἡ χρέωσις τοῦ ταμείου ἀπέναντι τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἂν δὲν ἐπέλθῃ πλῆρες ἰσοζύγιον ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Ἐκ τῶν περὶ τῆς σχέσεως μεταξὺ προϋπολογισμοῦ καὶ ταμείου ἐν συντόμῳ ἐκτεθέντων ἐξάγεται, ὅτι, ἵνα γνωρίσῃ τις τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν οἱουδήποτε Κράτους, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ γνωρίζῃ τὰ ἑξῆς: αʹ) Τίνα εἰσὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐκτελέσεως πάντων τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ Κράτους, καὶ ποῖον τὸ τελικὸν ἀποτέλεσμα τῆς ἐξ αὐτῶν πιστοχρεώσεως τοῦ δημοσίου ταμείου· βʹ) Πόσα χρήματα εἰσῆλθον εἰς τὸ ταμεῖον ἐκ τῶν διαφόρων ἄλλων ἐκείνων πηγῶν, καὶ πόσα ἐξ αὐτῶν διετέθησαν πρὸς πληρωμὴν νομίμων ὀφειλῶν τοῦ Κράτους· καὶ γʹ) Ἐὰν τὰ ὑπόλοιπα χρήματα εὑρίσκωνται πράγματι εἰς τὸ ταμεῖον, ἢ μήπως ἐξέλιπον ἕνεκεν ἀφερεγγυότητος τῶν ὀφειλετῶν, ἢ ἕνεκα κλοπῶν, καταχρήσεων, ἢ ἄλλων λόγων. Περὶ τούτων πάντων πλήρεις καὶ σαφεῖς χορηγοῦσι πληροφορίας οἱ εἰς τὰ πεπολιτισμένα κράτη συντασσόμενοι γενικοὶ λογαριασμοὶ τῶν οἰκονομικῶν διαχειρίσεων· ἀλλ’ οἱ ἡμέτεροι λογαριασμοὶ δὲν περιέχουσι τοιαύτας ἀσφαλεῖς πληροφορίας, καὶ μάλιστα οἱ ἐν τῷ τεύχει τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπισυνημμένοι. Καὶ ὅμως ἐξ αὐτῶν πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἐξεύρωμεν καὶ νὰ γνωρίσωμεν ἀσφαλῶς, ποία εἶναι ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν κατάστασις! Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς χρήσεις ἀπὸ τοῦ 1882–1891, εἶπον ἤδη πρὸς ὑμᾶς, ὁποῖον εἶναι τὸ ἐξαγόμενον τῆς ἐκτελέσεως τῶν προϋπολογισμῶν, ὅτι δηλ. καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἐκ δανείων ἐκτάκτων ἐσόδων τὸ ταμεῖον ἔχει λαμβάνειν ἀπὸ τοὺς προϋπολογισμοὺς αὐτοὺς, ἤτοι ὑπάρχει ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν τούτων ἐκ δραχμῶν 63,474,415. Ἀλλ’ οἱ προηγούμενοι τοῦ 1882 προϋπολογισμοὶ τίνα δίδουσιν ἀποτελέσματα; Ἕκαστος γενικὸς λογαριασμὸς παριστᾷ μόνην τὴν διαχείρισιν τοῦ προηγουμένου ἔτους, ἑπομένως δὲν δύναται νὰ παράσχῃ ἡμῖν πληροφορίαν, ὁποία εἶναι ἡ παροῦσα τῶν οἰκονομικῶν κατάστασις. Πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ συνδεθῶσιν οἱ λογαριασμοὶ οὗτοι πρὸς ἀλλήλους οὕτως, ὥστε τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἑνὸς νὰ μεταφέρωνται εἰς τὸν ἄλλον καὶ διαδοχικῶς μέχρι τοῦ παρελθόντος ἔτους. Ἀλλ’ οἱ ἡμέτεροι λογαριασμοὶ εἶχον φθάσει μέχρι τοῦ 1878, ἐξηκολούθησαν δὲ ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1887, καὶ διεκόπησαν ἔκτοτε. Πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ κενοῦ τούτου ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου συνέταξε μίαν καὶ μόνην κατάστασιν, ἐν τῇ ὁποίᾳ περιέλαβε τὴν οἰκονομικὴν διαχείρισιν τριῶν ὁλοκλήρων ἐτῶν, 1879, 1880, 1881, συνεδύασε τ’ ἀποτελέσματα αὐτῶν μὲ τοὺς λογαριασμοὺς τῶν ἐτῶν 1888–1887, οὓς εἶχε καὶ ἄλλοτε δημοσιεύσει, προσέθεσεν ἀνὰ μίαν κατάστασιν διὰ τὴν διαχείρισιν ἑκάστου τῶν ἐτῶν 1888–1892, καὶ τοιουτοτρόπως ἐνόμισεν, ὅτι δύναται νὰ παραστήσῃ ἀσφαλῶς τὴν παροῦσαν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ἀλλ’ ὅπως συνετάχθησαν οἱ λογαριασμοὶ οὗτοι, κατεβλήθη τοὐλάχιστον ἡ φροντὶς, ἵνα σαφῶς ἐκτεθῶσι τὰ περιεχόμενα ἐν αὐτοῖς; Πρὸς τοῦτο ἔπρεπε τοὐλάχιστον, μεταφέροντες τὰ ἀποτελέσματα τοῦ 1881 εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ 1882, ν’ ἀκολουθήσωσι τὴν αὐτὴν σειρὰν τῶν λογαριασμῶν τοῦ Κράτους, ὥστε εὐχερῶς νὰ δύναταί τις νὰ παρακολουθήσῃ τὴν περαιτέρω ἀνάπτυξιν αὐτῶν. Καὶ ὅμως τί βλέπομεν, Κύριοι; Ἄλλη σειρὰ λογαριασμῶν ὑπάρχει εἰς τὴν κατάστασιν, τὴν περιέχουσαν τὴν διαχείρισιν τῶν ἐτῶν 1878 ἕως 1881, καὶ ἄλλη εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ ἔτους 1882, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἔπρεπε νὰ μεταχθῶσι τ’ ἀποτελέσματα τῆς προηγουμένης. Καὶ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ διῄρεσαν ἐνίοτε αὐθαιρέτως, καὶ ἄνευ λόγου τινὸς, ἕνα λογαριασμὸν τῆς προηγουμένης καταστάσεως, εἰς πλείονας λογαριασμοὺς ἐν τῇ ἑπομένῃ καταστάσει. Οὕτω λ. χ. εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ 1881 ὑπάρχει λογαριασμὸς, ὑπὸ τὸ ὄνομα «διάφοροι λογαριασμοὶ», ὅστις χρεοῦται μὲ 14,860,502. Λαμβάνετε ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάστασιν τοῦ 1882, καὶ εὑρίσκετε, ὅτι ὁ λογαριασμὸς οὗτος, ὁ ὑπὸ τὸ ὄνομα «διάφοροι λογαριασμοὶ», χρεοῦται μὲ μόνον 2,282,200. Τὰ 14,860,502 μεταβάλλονται εἰς 2,282,200. Τί θέλει τις ὑποθέσει ἀμέσως; Ὅτι κἄτι λάθος συμβαίνει. Ἀλλ’ ἐδόθησαν ἐξηγήσεις· δὲν εἶναι λάθος· τὰ ὑπόλοιπα 12 περίπου ἑκατομμύρια περιελήφθησαν εἰς δύο ἄλλους λογαριασμούς: «Προμήθειαι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν 7,047,305, καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν 5,589,634.» Καὶ οἱ ἐντριβέστεροι, Κύριοι, περὶ τὰ λογιστικὰ δὲν ἤθελον δυνηθῆ νὰ ἐννοήσωσι τὰς ἀλλοκότους αὐτὰς καὶ ἀδικαιολογήτους μεταβολάς. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, ὀφείλομεν ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν τῶν λογαριασμῶν νὰ δυνηθῶμεν νὰ εὕρωμεν, τί; Τὰ ἀποτελέσματα τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ Κράτους μέχρι τοῦ ἔτους 1882. Τ’ ἀποτελέσματα μέχρι τοῦ ἔτους 1877 περιέχει ὁ γενικὸς οἰκονομικὸς λογαριασμὸς τοῦ 1878, καὶ ἀνέρχονται εἰς περίσσευμα 16,057,432, ὅπερ μεταφέρεται ἀκριβῶς εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ 1881, ὑπὸ τὸ ὄνομα «ἀποτελέσματα ἀπολογισμοῦ», σημειοῦται δὲ καὶ κάτωθι τῆς καταστάσεως τοῦ 1882, μετατρεπόμενον εἰς νέας δραχμὰς 14,336,993. Ἔχομεν λοιπὸν εἰς τὸ τέλος τῆς χρήσεως τοῦ 1877 περίσσευμα ἐκ δραχμῶν νέων 14,356,993. Πρέπει λοιπὸν εἰς τὸ περίσσευμα τοῦτο τοῦ ἔτους 1877 νὰ ὑπολογίσωμεν τὰ ἀποτελέσματα τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ 1878, 1879, 1880 καὶ 1881, διότι, ὡς γνωστὸν, τὰ ἀποτελέσματα τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1891 ἀνεύρομεν ἤδη ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ Κράτους. Ὅθεν, ὁποῖον τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1878; Κατὰ τὴν κατάστασιν τοῦ 1881, τὸ 1878 ἀφῆκε περίσσευμα δραχμὰς 925,216. Ποῖον εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1879; Κατὰ τὴν ἰδίαν κατάστασιν, περίσσευμα δραχ. 33,216,820, ἤτοι τὸ ὅλον περίσσευμα μέχρι τοῦ 1879 δραχμαὶ παλαιαὶ 50,199,468. Ποῖον τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ 1880; Τὸ 1880 κατέλιπεν ἔλλειμμα 39,032,052 κατ’ αὐτὴν τὴν ἰδίαν κατάστασιν. Ἐὰν ἀφαιρέσωμεν, Κύριοι, ἀπὸ τὰ 50,199,468 τοῦ περισσεύματος τὸ ἔλλειμμα αὐτὸ τῶν 39,032,052, ὑπολείπεται περίσσευμα τῶν προϋπολογισμῶν μέχρι τοῦ 1880 δραχ. 11,167,416, ἤτοι νέαι δραχμαὶ 9,306,018. Καὶ ὅμως, ἄν λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὴν ἐν τῷ τεύχει τοῦ προυπολογισμοῦ κατάστασιν τοῦ 1882, τί θέλετε εὕρει ἐν μιᾷ κάτωθι ὑποσημειώσει; Θέλετε εὕρει, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν μέχρι τοῦ 1880 ἀπολογισμῶν εἶναι χρέωσις ἐκ δρ. 4,366,085. Ἐνῷ δηλ. τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι περίσσευμα 9,306,018, ἡ κατάστασις ἀναφέρει ἔλλειμμα δραχμῶν 4,366.085. Ἐγώ, Κύριοι, ἀγορεύω, σκοπῶν ἵνα παραστήσω ὄχι εὐάρεστον τὴν οἰκονομικὴν ἡμῶν κατάστασιν, καὶ τὸ λάθος αὐτὸ τῆς καταστάσεως τοῦ Ὑπουργείου μὲ διευκολύνει εἰς τὸ νὰ φθάσω ἀσφαλέστερον εἰς τὸ τοιοῦτον ἀποτέλεσμα, διότι αἱ χρεώσεις, τὰ ἐλλείμματα, παρίστανται μεγαλείτερα. Ἀλλ’ ἐνταῦθα ἐπιζητοῦμεν, καὶ πρέπει νὰ ἐπιζητῶμεν, τὴν ἀνακάλυψιν τῆς ἀληθείας. Ἐρωτῶ λοιπὸν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, πῶς τὸ περίσσευμα τῶν προϋπολογισμῶν μέχρι τοῦ 1880, τὸ συνιστάμενον εἰς 9,306,018, πῶς, λέγω, αὐτὸ τὸ περίσσευμα μεταβάλλεται ἐν τῇ καταστάσει τοῦ 1882 εἰς ἔλλειμμα; Καὶ δὲν περιέχει μόνην ταύτην τὴν ἔλλειψιν ἡ κατάστασις αὕτη τοῦ ἔτους 1882. Ἡ κατάστασις αὕτη καταλογίζει εἰς τὰ ἐλλείμματα τῶν πρὸ τοῦ 1882 προϋπολογισμῶν διὰ μὲν στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς δαπάνας χρέωσιν δρ. 45,876,499, διὰ δὲ καταθέσεις Τραπεζῶν χρέωσιν δραχ. 15,306,438. Τίνα σχέσιν ἔχουσιν, ἐρωτῶ, οἱ ὑπολογισμοὶ πρὸς ἀνεύρεσιν τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν προϋπολογισμῶν μὲ δαπάνας μὴ ἀναφερομένας ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς; Αἱ δαπάναι, αἱ ὁποῖαι κατέστησαν ἀνείσπρακτοι καὶ ἀποσβεστέαι, δύνανται βεβαίως νὰ καταλογισθῶσιν εἰς τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν· ἀλλὰ δύναται νὰ πράξῃ τοῦτο ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν; Βεβαίως ὄχι.

§52ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι τὸ προϊὸν τοῦ δανείου τῶν 120,000,000.

§53ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἠξεύρω, ἂν ἦναι τὸ προϊὸν τοῦ δανείου. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀδιάφορον. Εἰς οὐδεμίαν περίπτωσιν δύναται μόνη ἡ ὑπηρεσία νὰ καταλογίσῃ αὐτὴν εἰς τὰ ἐλλείμματα. Ὁποῖαι δὲ εἶναι, ἐρωτῶ, αἱ δαπάναι αὗται τῶν 45,876,499, καὶ πῶς ἐδαπανήθησαν, καὶ πῶς δὲν ἐτακτοποιήθησαν μέχρι τοῦδε; Ὁποία δὲ ἡ ἄλλη ἐκείνη χρέωσις τῶν Τραπεζῶν ἐκ δραχμῶν 15,306,438 ἐκ καταθέσεων πρὸς πληρωμὴν τῶν δανείων, χωρὶς νὰ φαίνηται ποῦ ἐδαπανήθησαν; Ἀπορία ἀληθῶς καταλαμβάνει ἕκαστον, πῶς, προκειμένου περὶ τοιούτων ποσῶν, ἀναγράφεται ἁπλῶς ἡ χρέωσις, χωρὶς νὰ προκύπτῃ, τί ἐγένοντο τὰ δοθέντα χρήματα. Ἀλλ’ ἔστω, παραδέχομαι, ὅτι καλῶς ἐδαπανήθησαν τὰ χρήματα καὶ ὁ λογαριασμὸς μένει ἐκκρεμὴς ἕνεκα μὴ τακτοποιήσεως αὐτῶν...

§54ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι δαπάναι ἐπιστρατείας.

§55ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀδιάφορον τί εἶναι... Δύναται τὸ ποσὸν τοῦτο νὰ καταλογίσῃ ἡ ὑπηρεσία εἰς τὰ ἐλλείμματα; Ποσῶς, Κύριοι. Ἵνα γείνῃ τοῦτο, εἶναι ἀνάγκη νόμου. Μόνον διὰ νόμου δύναται ἀπαίτησις τοῦ Δημοσίου νὰ θεωρηθῇ ἀποσβεστέα, καὶ νὰ καταλογισθῇ εἰς τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν. Εὑρίσκομεν μάλιστα καὶ παραδείγματα τοιούτων διὰ νόμου καταλογισμῶν ἐν ἄλλῳ Κράτει. Εἰς τὴν Γαλλίαν κατὰ τὸ 1888 δάνεια, δοθέντα πρὸς ὑποστήριξιν τῆς βιομηχανίας, κατέστη ἀδύνατον νὰ ἐπιστραφῶσι, διότι ἐχρεωκόπησαν οἱ λαβόντες αὐτά. Ἐθεωρήθη περιττὸν νὰ σημειῶται ἡ ἀπαίτησις αὕτη, ἡ ἐντελῶς ἀνύπαρκτος, καὶ συνεπῶς, διὰ τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ οἰκονομικοῦ νόμου τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἐπετράπη εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καταλογίσῃ τὴν ἀπαίτησιν αὐτὴν εἰς τὰ ἐλλείμματα, καὶ τὴν διαγράψῃ ἐκ τοῦ λογαριασμοῦ. Καὶ κατὰ τὸ προηγούμενον ἔτος 1887 τοῦτ’ αὐτὸ ἔλαβε χώραν, προκειμένου περὶ τῆς καθ’ ἡμῶν ἀπαιτήσεως τῆς Γαλλίας, ὡς ἐκ τῆς ἐγγυήσεως τοῦ ἡμετέρου δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων. Εἶχε νὰ λαμβάνῃ ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις 27,000,000 περίπου, διότι ἐπλήρωσε λόγῳ τῆς ἐγγυήσεως, ἀπέναντι δὲ τοῦ ποσοῦ τούτου συνεφωνήθη, ὡς γνωστὸν, νὰ λαμβάνῃ 200,000 φρ. κατ’ ἔτος. Ἐσκέφθησαν, ὅτι μάταιον εἶναι νὰ ἐξακολουθῶσιν ἐγγράφοντες τὴν ἀπαίτησιν ταύτην ἐπὶ 135 περίπου ἔτη μέχρις ἐξοφλήσεως αὐτῆς, δι’ ὃ, διὰ τοῦ ἄρθρου 27 τοῦ οἰκονομικοῦ νόμου τοῦ ἔτους ἐκείνου ἐπετράπη εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διαγράψῃ τὸ κεφάλαιον τοῦτο ἐκ τῶν λογιστικῶν βιβλίων, νὰ ἐγγράψῃ δὲ τὸ ἔσοδον τῶν 200,000 φράγκων εἰς τὸ κεφάλαιον «διάφορα ἔσοδα». Οὕτω πράττουσι τὰ Κράτη, τὰ τηροῦντα ἀκριβῶς τὰς λογιστικὰς διατάξεις. Δὲν ἐπιτρέπεται ἐκεῖ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Λογιστηρίου νὰ καταλογίζῃ αὐθαιρέτως διὰ μιᾶς ἁπλῆς σημειώσεως 50 ἑκατομμύρια εἰς τὰ ἐλλείμματα ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐξηγήσεως. Ἄπορον ἰδίως εἶναι, πῶς δὲν ἐτακτοποιήθησαν τὰ 15 ἑκατομμύρια δραχμῶν, ἅτινα ἐδόθησαν εἰς τὴν Τράπεζαν πρὸς πληρωμὴν τῶν ἠγγυημένων δανείων. Τί ἔγειναν τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα; Ἐὰν ἡ Τράπεζα τὰ ἐδαπάνησεν, ἔπρεπε νὰ πιστωθῇ εἰς τὸν λογαριασμὸν, καὶ νὰ ἐξισωθῇ οὗτος. Ἐὰν τὰ ἐδαπάνησε χάριν τῶν δανείων, ἔπρεπεν ἡ δαπάνη νὰ περιληφθῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ ἀπολογισμὸν τοῦ ἔτους ἐκείνου. Πῶς γίνονται ἀνείσπρακτα τὰ 15 ταῦτα ἑκατομμύρια καὶ διαγράφονται ἐκ τῶν βιβλίων τοῦ Κράτους; Βεβαίως κἄτι τι συμβαίνει. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὀφείλῃ ἡ Τράπεζα 15,306,438 καὶ νὰ μὴ τὰ πληρόνῃ. Ἀλλὰ πῶς ἡ ἀταξία αὐτή; Δυνάμεθα ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτων λογαριασμῶν νὰ σχηματίσωμεν ἡμεῖς ὀρθὴν γνώμην περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων; Ἔχομεν λοιπὸν τοιουτοτρόπως περίσσευμα τοῦ προϋπολογισμοῦ μέχρι τοῦ 1880 δρ. 9,306,018. Ποῖον εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1881; Ἀναγράφεται εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ 1882, καὶ ἀνέρχεται εἰς 4,889,483. Ἐὰν προσθέσωμεν τὸ περίσσευμα τοῦτο εἰς ἐκεῖνο, ἔχομεν περίσσευμα τῶν πρὸ τοῦ 1882 προϋπολογισμῶν ἐκ δραχ. 13,795,501. Ἐὰν ἀφαιρέσωμεν τὸ περίσσευμα τοῦτο ἀπὸ τὸ ἔλλειμμα τῶν δέκα ἑπομένων προϋπολογισμῶν ἐκ δραχμῶν 63,474,415, ποῖον ὑπολείπεται ἔλλειμμα; Ὑπολείπεται ἔλλειμμα ὅλων τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ Κράτους μέχρι τοῦ 1891 δρ. 49,478,914. Ἐὰν τὸ ἔλλειμμα τοῦτο ἦτο πραγματικὸν, ἔπρεπε νὰ ἀπελπισθῶμεν περὶ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ ἡμετέρου Κράτους. Τί ὅμως προκύπτει; Τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα, τὰ ἀριδήλως ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν συναγόμενα, ἀνατρέπονται ἀπὸ τὰς ἐν τῷ τεύχει τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὡς εἶπον, περιληφθείσας καταστάσεις τῆς γενικῆς ληψοδοσίας. Τί ἀνευρίσκομεν ἐν αὐταῖς; Ἀνευρίσκομεν, ὅτι ἐκ παγίων καὶ χρεωλυτικῶν δανείων εἰσέπραξε τὸ Δημόσιον καὶ ἄλλα ποσὰ, μὴ ἀναφερόμενα εἰς οὐδένα ἀπολογισμὸν, καὶ κατὰ πρῶτον ἤδη παρουσιαζόμενα. Κατὰ τὰς καταστάσεις ταύτας, εἰσεπράχθησαν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000 κατὰ τὸ ἔτος 1882 δρ. 17,965,360, κατὰ τὸ 1883 δρ. 3,790,230 ἐκ τοῦ αὐτοῦ δανείου, κατὰ τὸ 1884 δραχμαὶ 2,809 ἐκ τοῦ αὐτοῦ δανείου, κατὰ τὸ 1889 δραχμαὶ 13,664,670 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 125 ἑκατομμυρίων, τέλος κατὰ τὸ 1890 δρ. 5,600,000 ἐκ τοῦ αὐτοῦ δανείου. Τὸ ὅλον δρ. 41,023,069. Ἀλλὰ πῶς αἱ εἰσπράξεις αὗται δὲν ἀνεγράφησαν εἰς τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν οἰκείων ἐτῶν; Πῶς ὁ ἐκδοὺς κατὰ τὸ 1890 τὰς καταστάσεις τῆς γενικῆς ληψοδοσίας, ὅστις καὶ ἤδη διευθύνει τὰ τοῦ Λογιστηρίου, πῶς δὲν περιέλαβε τὰς εἰσπράξεις αὐτὰς εἰς τὰς τότε δημοσιευθείσας καταστάσεις τῶν ἐτῶν 1882, 1883 καὶ 1884; Λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὰς καταστάσεις ταύτας τῆς γενικῆς ληψοδοσίας, καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι δὲν ἀναγράφονται, καὶ ἤδη τὸ πρῶτον προκύπτουσιν αὗται ἐν μέσῳ. Ἂν λάβητε μάλιστα ὑπ’ ὄψιν τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1889, θέλετε παρατηρήσει, ὅτι ἀναφέρεται ἐν αὐτῷ εἴσπραξις ἐκ τοῦ δανείου τῶν 125 ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ μόνον δραχ. 65,103,527. Ἀλλ’ ἀφοῦ εἶχον εἰσπραχθῆ καὶ ἕτερα 13,664,570, ὡς βεβαιοῖ ἡ ἐν τῷ τεύχει τοῦ προϋπολογισμοῦ κατάστασις τοῦ 1889, πῶς δὲν ἐσημειώθησαν καὶ ταῦτα ἐν τῷ ἀπολογισμῷ τοῦ ἔτους ἐκείνου; Πῶς δὲ ἐπίσης δὲν ἐσημειώθη εἰς τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1890, ὅτι εἰσεπράχθησαν ἐκ τοῦ αὐτοῦ δανείου τῶν 125 ἑκατομυρίων 5,600,000, ὡς βεβαιοῖ ἡ σχετικὴ κατάστασις; Εἶναι, Κύριοι, ἐπαναλαμβάνω, κατάστασις αὐτὴ λογαριασμῶν;

§56ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ τὸ σύστημα ἠκολούθει ὁ κύριος Δεϊμέζης.

§57ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀποβλέπω ἐγὼ εἰς πρόσωπα. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ ἐπικρίνω τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν περιῆλθεν ἡ λογιστικὴ ὑπηρεσία. Ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1889 δὲν συνετάχθη ἀπὸ τὸν κ. Δεϊμέζην, συνετάχθη παρ’ ὑμῶν, καὶ ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1890 παρ’ ὑμῶν συνετάχθη.

§58Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Διότι ἐπὶ τέσσαρας μῆνας ὑμεῖς διατελέσαντες ἐν τῷ Ὑπουργείῳ οὐδένα συνετάξατε λογαριασμόν.

§59ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡμεῖς, οἱ ἐπὶ τρεῖς μόνον μῆνας διατρίψαντες ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, συνετάξαμεν τὸν τελειότερον γενικὸν λογαριασμὸν τοῦ Κράτους, τὸν λογαριασμὸν τοῦ 1878, ὅστις φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κυρίου Δεϊμέζη καὶ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ πρώην ὑποδιευθυντοῦ τοῦ Λογιστηρίου, τοῦ κ. Τσακωνοπούλου· καὶ τὸ λέγω πρὸς τιμήν των, διότι οὐδέποτε εἶδεν ἡ Ἑλλὰς ἐντελέστερον οἰκονομικὸν ἔγγραφον. Οὕτω λοιπὸν δὲν ἀναφέρονται εἰς τοὺς ἀπολογισμοὺς τοῦ Κράτους εἰσπράξεις δραχ. 41,023,069, καὶ παρουσιάζονται αἴφνης εἰς τὰς συνημμένας εἰς τὸ τεῦχος τοῦ προϋπολογισμοῦ καταστάσεις. Ἔχουσι τὰ πράγματα ταῦτα καλῶς; ἔχουσιν ἀκριβῶς; Τίς δύναται, Κύριοι, νὰ γνωρίζῃ, καὶ πρὸ πάντων ἐγώ, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχω εἰδικότητά τινα εἰς τὴν σύνταξιν τοιούτων λογαριασμῶν; Ἀλλ’ ἐπιζητῶν νὰ προσδιορίσω τὴν ἀληθῆ οἰκονομικὴν ἡμῶν κατάστασιν, ὀφείλω νὰ παραδεχθῶ τέλος πάντων καὶ τὴν τοιαύτην ἐγγραφὴν τῶν ποσῶν τούτων ὡς τακτικήν, ἵνα εὕρω τὸ ἔλλειμμα ὅλων ἐν γένει τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ Κράτους, ἑπομένως πρέπει νὰ ἀφαιρέσω ἀπὸ τὸ κατὰ τοὺς ἀπολογισμοὺς ἔλλειμμα, ἀνερχόμενον εἰς δραχ. 49,678,914, τὰς μνησθείσας εἰσπράξεις ἐκ δραχ. 41,023,099, διότι αὗται εἶναι ἔσοδον τοῦ Κράτους, καὶ δι’ αὐτῶν ἐπληρώθη τὸ ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν. Τὸ ἔλλειμμα λοιπόν, Κύριοι, τῶν προϋπολογισμῶν ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Κράτους μέχρι τοῦ 1891, ὅπερ πρότερον ἀνήρχετο εἰς 49 ἑκατομμύρια, περιορίζεται ἕνεκα τῶν νέων αὐτῶν ἐγγραφῶν εἰς ἔλλειμμα 8,655,845. Ποῖον τώρα, Κύριοι, τὸ χρῆμα τὸ εἰσελθὸν εἰς τὸ ταμεῖον μέχρι λήξεως τῆς χρήσεως τοῦ 1892 ἐκ τῶν προσωρινῶν δανείων; Ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ τρέχοντος ἔτους, παρατηροῦμεν ὅτι τὸ χρῆμα τοῦτο ἀνέρχεται εἰς 118,702,067· δηλ.

Διὰ νὰ φθάσωμεν, Κύριοι, εἰς συμπέρασμα, τί ὑπολείπεται ἀκόμη νὰ γνωρίζωμεν; Ὑπολείπεται νὰ γνωρίζωμεν, πόσα χρήματα ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου ἐξέλιπον ἄνευ ἐλπίδος ἐπιστροφῆς. Περὶ τούτου βοηθεῖ ἡμᾶς ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἐὰν τὴν λάβητε ὑπ’ ὄψιν, θέλετε παρατηρήσει, ὅτι πλὴν τῶν 45 ἑκατομμυρίων τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρασκευῶν, καὶ τῶν 15 ἑκατομμυρίων τῶν Τραπεζῶν, τὰ ὁποῖα αἱ καταστάσεις κατελόγισαν ἀτάκτως εἰς τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν, πλὴν, λέγω, τούτων, ἀνερχομένων εἰς δραχμὰς 61,182,973, καὶ ἕτερα μεγάλα ποσὰ, ἀνερχόμενα εἰς δραχ. 71,129,164, δὲν ὑπάρχουσι πλέον εἰς τὸ ταμεῖον, ἐξ ὧν τὰ μὲν 35,339,366 ἐξέλιπον πρὸ τοῦ 1882, τὰ δὲ ὑπόλοιπα μετὰ τὸ 1882. Δὲν ὑπάρχουσιν εἰς τὸ ταμεῖον, ὁτὲ μὲν, διότι κατέστησαν ἀναξιόχρεοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τὰ ἔλαβον, ὁτὲ δὲ, διότι δὲν ἐτακτοποιήθησαν οἱ λογαριασμοὶ, ὁπωσδήποτε ὅμως τὰ χρήματα ἀφῃρέθησαν ἐκ τοῦ ταμείου ὁριστικῶς καὶ ἀμετακλήτως. Ἔχομεν λοιπὸν, Κύριοι, ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν, ὡς εἶπον, μέχρι τέλους τῆς χρήσεως 1891 ἐκ δρ. 8,655,845· ἔχομεν ἐλλείψεις ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου 71,129,164, ἔχομεν ἀκόμη τὰ 61,182,937, τὰ καταλογισθέντα ἀτάκτως εἰς τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν, καὶ ἅτινα ἐνταῦθα πρέπει νὰ ὑπολογισθῶσιν, ἤτοι τὸ ὅλον ἐλλείμματα τοῦ δημοσίου ταμείου ἐκ δραχ. 140,967,946. Πόθεν ἐπληρώθησαν ταῦτα; Πρὸ πάντων ἐκ τῶν προσωρινῶν δανείων καὶ ἐν γένει ἐκ τοῦ κυμαίνοντος χρέους. Πόσον εἶναι τὸ χρέος τοῦτο; Ἀνέρχεται, ὡς εἴδομεν, εἰς 118,702,067. Ὑπολείπεται ὅθεν ἀκόμη ἔλλειμμα 22,265,839, ὅπερ ἐπληρώθη βεβαίως ἐκ τῶν ἰδιωτικῶν χρημάτων, ἅτινα συγκεντροῦνται εἰς τὰ δημόσια ταμεῖα. Δὲν χρεωστοῦμεν λοιπὸν, κύριοι Βουλευταὶ, τὰ 697 (δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς) ἑκατομμύρια τῶν παγίων καὶ χρεωλυτικῶν δανείων, δὲν χρεωστοῦμεν μόνον τὰ 118 ἑκατομύρια τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ τὰ 28 περίπου ἑκατομ. τῶν ἐντόκων γραμματίων, χρεωστοῦμεν ἀκόμη 22,265,839, τὰ ὁποῖα βεβαίως ἐλήφθησαν ἐκ τῶν ἄλλων χρημάτων, τὰ ὁποῖα εἰσέρχονται εἰς τὰ δημόσια ταμεῖα, ἐκ τῶν ἐγγυήσεων, ἐκ τῶν παρακαταθηκῶν, ἐκ τῶν κληροδοτημάτων, ἐκ τῶν χρημάτων τῶν λιμενικῶν ταμείων καὶ τὰ τοιαῦτα. Αὐτὴ εἶναι, Κύριοι, ἡ ἀληθὴς καὶ ἀκριβὴς κατάστασις ἡμῶν μέχρι τέλους τῆς χρήσεως τοῦ 1891. Πλὴν τῶν δανείων παγίων, χρεωλυτικῶν καὶ κυμαινόντων, ὀφείλομεν ἀκόμη 22 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν ἐκ τῶν ἄλλων χρημάτων τοῦ ταμείου. Ἀλλὰ πρόκειται, Κύριοι, νὰ ἀνεύρωμεν πλήρη τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν νῦν εὑρισκόμεθα, κατὰ τὸ ἔτος 1893, καὶ ἑπομένως νομίζω ἀναγκαῖον, πρὸς πλήρη γνῶσιν τῶν ἀποτελεσμάτων καὶ τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ παρελθόντος, νὰ προσθέσωμεν εἰς ταῦτα καὶ τὸ ἔλλειμμα τοῦ ἔτους 1892. Δὲν γνωρίζομεν, ποῖον δύναται νὰ ἦναι τὸ ἔλλειμμα τοῦτο· οἱ νῦν ἐν τῇ Κυβερνήσει τὸ ἀνεβίβαζον ἄλλοτε εἰς 26 ἑκατομμύρια, κατόπιν ὑπεβιβάσθη εἰς 18 ἑκατομμύρια. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζομεν, εἶναι, ὅτι αἱ εἰσπράξεις τοῦ 1892 εἶναι ὀλιγώτεραι ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἔδωκε τὸ 1891, μὲ ὅλην τὴν ἐπελθοῦσαν αὔξησιν τῶν φόρων. Ἀπέναντι τοῦ ἐλλείμματος τούτου ἐλάβομεν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 16 ἑκατομμυρίων 10 ἑκατομμύρια, ἑπομένως κατὰ τὸ ποσὸν τοῦτο ἐλαττοῦται. Ἀλλὰ θὰ ἀρκέσωσι τὰ 10 ταῦτα ἑκατομμύρια εἰς κάλυψιν ὅλου τοῦ ἐλλείμματος; Εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ παραδεχθῶμεν ἀκόμη, ἂν ὄχι 10, ἀλλὰ τοὐλάχιστον 5 ἑκατομμυρίων ἔλλειμμα διὰ τὸ 1892; Καὶ πρόκειται περὶ ἐλλείμματος τακτικοῦ· ὅθεν πρέπει νὰ προσθέσωμεν εἰς τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο καὶ πλέον τῶν 10 ἑκατομμυρίων ἐλλείμματος ἐκτάκτου διὰ τὰς δαπάνας τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Ἔχομεν λοιπὸν ἀκόμη 15 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ προσθέσωμεν, διὰ νὰ ἐννοήσωμεν ἀκριβῶς τὴν φοβερὰν οἰκονομικὴν κατάστασιν, εἰς ἣν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος περιῆλθε. Τὰ 22,265,839 λοιπὸν, τῇ προσθήκῃ τοῦ ἐλλείμματος τούτου, γίνονται 37,265,000. Ὅθεν πλὴν, ἐπαναλαμβάνω, τῶν παγίων καὶ χρεωλυτικῶν ἡμῶν δανείων, πλὴν τῶν 118 ἑκατομμυρίων τοῦ κυμαίνοντος χρέους, ἔχομεν, Κύριοι, ἀκόμη ὑπολανθάνον χρέος, περὶ τοῦ ὁποίου ὀφείλομεν νὰ προνοήσωμεν, 37,265,839... Παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ ἀναβληθῇ, εἰ δυνατόν, δι’ αὔριον ἡ συζήτησις, διότι ἐκουράσθην.

§60ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὅταν ὁ ἀγορεύων δηλοῖ τοῦτο, βεβαίως ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ πράξῃ ἄλλως.

§61Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 μ. μ.