1893.01.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 43

Τῆς 19 Ἰανουαρίου 1893.

(Τρίτη).

Ὥρα 5 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ Λογιστικοῦ τῆς Βουλῆς ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ ἀπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς πρώτης συνόδου τῆς παρούσης βουλευτικῆς περιόδου. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 139).

§2ΡΙΚΑΚΗΣ. Τηλεγράφημα ἀναγγέλλει, ὅτι δεινὴ συμφορὰ ἐπέσκηψεν εἰς τὴν ὡραίαν νῆσον τῆς Ζακύνθου. Πάντες συνεκινήθημεν, καὶ ἐπιθυμοῦμεν νὰ μάθωμεν ὁποῖα μέτρα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις. Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἔλαβεν ὅλα τὰ κατάλληλα μέτρα· ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη καὶ χρηματικῆς συνδρομῆς, δὲν πρέπει νὰ ὀκνήσῃ νὰ προκαταβάλῃ, καὶ ἄνευ τῆς ψηφίσεως τῆς ἀναγκαίας πιστώσεως, πρὸς πρόχειρον συνδρομὴν τῶν παθόντων.

§3Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις ἔλαβεν ἀπὸ πρωΐας τηλεγράφημα περὶ τοῦ δυστυχήματος. Εὐθὺς δὲ ἔλαβε πρόνοιαν περὶ ἀποστολῆς σκηνῶν καὶ παντὸς χρησίμου, κατὰ τὰς ἐνδείξεις τῶν ἐκεῖ ἀρχῶν. Ἐννοεῖται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θ’ ἀναμείνῃ τὴν ἄδειαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἵνα προβῇ καὶ εἰς χρηματικὰς ἐπικουρίας. Ἡ ἀνάγκη εἶναι τοσοῦτον ἐπείγουσα, ὥστε ἡ παρέλευσις τοῦ χρόνου θὰ καθίστα τὴν συνδρομὴν ἀτελεσφόρητον. Ἡ καταστροφὴ ἐπῆλθεν ἐκ σεισμοῦ, ὡς ἀναφέρουσι τὰ τηλεγραφήματα, ὁποῖον οὐδέποτε ἄλλοτε ᾐσθάνθη ἡ Ζάκυνθος. Πολλαὶ οἰκίαι κατέῤῥευσαν, δύο δὲ θάνατοι ἐπῆλθον, καὶ πολλοὶ τραυματισμοί. Καὶ ταῦτα ἐν τῇ πόλει. Δὲν εἶναι δὲ ἀκόμη γνωσταὶ αἱ τῶν χωρίων ζημίαι, ἀλλ’ ὑποτίθεται, ὅτι καὶ ἐκεῖ ἐπῆλθον μεγάλαι καταστροφαί.

§4Α. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ὑποβάλω ἐρώτησίν τινα. Κατὰ τὸν νόμον, τὰ κεντρικὰ λιμεναρχεῖα αʹ τάξεως εἶναι πέντε τὸν ἀριθμόν, διευθύνονται δὲ παρὰ πλωταρχῶν. Δύο ὅμως τούτων, τὸ τῶν Πατρῶν καὶ τὸ τῆς Κερκύρας, δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον, δὲν διευθύνονται παρὰ νομίμων ἀξιωματικῶν μαχίμων, διότι τὸ μὲν τῶν Πατρῶν διευθύνεται παρὰ ὑποπλοιάρχου, ἤτοι κατωτέρου βαθμοῦ τοῦ πλωτάρχου, τὸ δὲ τῆς Κερκύρας οὐ μόνον δὲν διευθύνεται παρὰ μαχίμου ἀξιωματικοῦ, ἀλλὰ διευθύνεται ἀπὸ οἰκονομικὸν ἀξιωματικὸν, ὅπερ εἶναι διπλῆ παράβασις νόμου. Ἴσως μοὶ εἴπῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι τοῦτο γίνεται χάριν οἰκονομίας. Ἀλλ’ ἡ δικαιολογία αὕτη εἶναι καλὴ ὡς πρὸς τὸν ὑποπλοίαρχον, ὄχι ὅμως καὶ ὡς πρὸς τὸν οἰκονομικὸν ἀξιωματικὸν, καθ’ ὃν χρόνον μάλιστα ἔχομεν ἀξιωματικοὺς μαχίμους πλεονάζοντας, ἀφοῦ πρό τινων μόλις ἡμερῶν ἐτέθησαν εἰς διαθεσιμότητα πλωτάρχοι ἀρκετοὶ, ὧν τὰ ὀνόματα ἐδημοσιεύθησαν διὰ τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως». Ἄλλως τε, ἐὰν πράγματι ἐπρόκειτο περὶ οἰκονομίας, ἔπρεπε νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ μέτρον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τριῶν λιμεναρχείων, τὰ ὁποῖα διευθύνονται παρὰ τῶν νομίμων βαθμοφόρων. Ἐπειδὴ δὲ ἐκ τῆς τοιαύτης ἀνωμαλίας δύναται νὰ ἐπέλθῃ μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν σύγχυσις, καὶ παράπονα νὰ ἐγερθῶσιν εὐλογώτατα, διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν νὰ διαφωτίσῃ τὴν Βουλὴν, διὰ τίνα λόγον ἔφερε τὴν ἀνωμαλίαν ταύτην.

§5ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Κατ’ ἰδίαν ἐπανειλημμένως παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν του ἐπὶ τῆς διαγωγῆς τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Λεβαδείας, διότι, καθὼς μοὶ γράφουσιν ἐκεῖθεν, ἡ διαγωγὴ αὐτῶν κατέστη ἀφόρητος εἰς τοὺς πολίτας, κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος προκαλεῖ τὴν ἐξέγερσιν αὐτῶν, καὶ σκηναὶ τραγικαὶ δύνανται νὰ προέλθωσιν, ἃς ὤφειλεν ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ προλάβῃ. Χθὲς ἔλαβον ἐπιστολὴν ἐκ Λεβαδείας, τῆς ὁποίας μόνη ἡ ἀνάγνωσις ἀρκεῖ νὰ δώσῃ εἰκόνα τῆς καταστάσεως τῆς ἐπαρχίας ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς στρατιωτικῆς διοικήσεως. Ἰδοὺ τί μοὶ γράφουν (ἀναγινώσκει): «Ὁ ἀποσπασματάρχης Ἀρβανίτης ἐν Στεβενίκῳ κατέλυσεν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Ι. Γκαλαμίλου, καὶ ἐπειδὴ οὗτος ἠρνήθη νὰ τῷ σφάξῃ τέσσαρας ὄρνιθας, ἀλλ’ ἔσφαξε μίαν μόνον, τὸν συνέλαβε, τὸν ἔδειρεν ἀνηλεῶς καὶ μᾶς τὸν ἔφερεν ἐδῶ μὲ σάπιο τὸ κορμί του ἀπὸ τὸ ξύλο. Ἐγένετο ἡ δέουσα καταγγελία, ἀλλὰ τί ὠφελεῖ; Εἶναι ἀπελπιστικὴ ἡ κατάστασις. Ἐκθέσατε ταῦτα ὅπου δεῖ, διότι κατόπιν θὰ τρέχωμεν διὰ μεγαλείτερα. Ἀπορῶ, πῶς δὲ τὸν ἐσκότωσαν τὸν παληάνθρωπον!» Εἰς τὸ τέλος τῆς ἐπιστολῆς ἀναφέρει, ὅτι καὶ ὁ Δήμαρχος μετέβη εἰς τὴν πρωτεύουσαν καὶ ἔκαμε τὰς δεούσας παραστάσεις, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ἠπειλήθη ὑπὸ τῶν ἀποσπασμάτων, διότι ἠθέλησε νὰ κάμῃ τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἡ διαγωγὴ τοῦ ἀποσπασματάρχου ἦτο διαγωγὴ βαζιβουζούκου. Ἐνταῦθα δὲν ἐπρόκειτο περὶ φυγοδίκων,—διότι συνήθως ὀχυροῦνται ὄπισθεν τῶν ἐνταλμάτων,—διὰ τοῦτο δὲ ἐζήτησα κατάστασιν τῶν φυγοποίνων τῆς ἐπαρχίας Λεβαδείας ἀπὸ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλ’ εἰσέτι δὲν τὴν ὑπέβαλεν. Ἐνταῦθα, λέγω, δὲν πρόκειται περὶ φυγοδίκων, οὔτε περὶ φυγοποίνων· ὁ ἀποσπασματάρχης μετέβη εἰς τὸ χωρίον καὶ κατέλυσεν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ καλλιτέρου νοικοκύρη, καὶ ἀντὶ νὰ προσενεχθῇ πρὸς αὐτὸν ὡς ἐπέβαλλε τὸ καθῆκον, οὗτος ἐπεζήτησε δι’ ἐκβιάσεως νὰ ἀφαιρέσῃ τὴν περιουσίαν τοῦ χωρικοῦ τούτου. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἀπαλλάξῃ τὸν τόπον ἀπὸ τοιούτων ἀποσπασματαρχῶν. Τὸν παρεκάλεσα καὶ ἰδιαιτέρως, ἤδη δὲ ἀναγκάζομαι καὶ δημοσίᾳ νὰ ὑποβάλω τὴν παράκλησιν ταύτην, ἢ μᾶλλον τὴν ἀπαίτησιν, διότι ἔχει καθῆκον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, μανθάνων τοιαῦτα διαπραττόμενα παρὰ τῶν ὀργάνων αὐτοῦ, νὰ ἐπιβάλῃ αὐστηρὰν τιμωρίαν, ἀλλὰ πρὸ πάντων ὀφείλει ν’ ἀπομακρύνῃ ἐκεῖθεν ταῦτα, προλαμβάνων ἀπειλουμένας ἐν τῷ μέλλοντι σκηνάς· διότι, ἐὰν δὲν ἀπαλλάξῃ τὸν τόπον ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς κυρίους, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐκεῖ ἡσυχία.

§6ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ᾐτήσατο καὶ ἄλλοτε τὴν ἀπομάκρυνσιν τῶν ἐκεῖ ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ εἶναι τοῦτο ἀδύνατον. Οὐδεμίαν δύναμαι νὰ ἐνεργήσω ἐκτόπισιν, οὔτε ἀξιωματικοῦ, οὔτε στρατιώτου, οὔτε ἀποσπασματάρχου, ἂν κατόπιν ἀνακρίσεως δὲν βεβαιωθῇ προηγουμένως, ὅτι οὗτος κατέστη, ὅπως λέγετε, μάστιξ. Θὰ ὑποβάλητε καταγγελίαν ὡρισμένην, θὰ ἐξακριβωθῇ ἡ πρᾶξις, καὶ θὰ ληφθῶσι τὰ κατάλληλα μέτρα πρὸς τιμωρίαν τῶν ἀτακτησάντων. Τοῦτο, νομίζω, εἶναι τὸ καταλληλότερον.

§7ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τὴν ὁδὸν αὐτὴν τὴν ἐγνώριζον, καὶ ἐπανειλημμένως εἶπον εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὅτι γνωρίζω, ὅτι κατὰ τῶν ἀδικούντων πρέπει νὰ δίδηται καταγγελία· ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου, πρόκειται περὶ τῆς διοικητικῆς προνοίας, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ λαμβάνῃ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργός. Ἐκ διοικητικῆς προνοίας ἐπιβάλλεται εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν, ὅπως μεριμνήσῃ, ἵνα μὴ τὰ ὄργανά του ἐκτρέπωνται εἰς τοιαύτας βανδαλικὰς πράξεις, αἱ ὁποῖαι εὐθύνουσιν ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ τὰς προλάβῃ, καὶ δὲν τὰς προέλαβε.

§8ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ταῦτα καταγγέλλετε ὑμεῖς· ἀλλ’ ἡ ὑπηρεσία δὲν τὰ γνωρίζει. Θὰ λάβωμεν τὰ κατάλληλα μέτρα, ἵνα περιστείλωμεν τὸ κακόν.

§9ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἡ ὑπηρεσία τοὺς γνωρίζει, τοὺς γνωρίζει καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς καλλίτερον παντὸς ἄλλου, καὶ νομίζω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ θέσῃ εἰς ἀμφισβήτησιν τὴν ἀξιοπιστίαν ἑνὸς ἀντιπροσώπου τοῦ Ἔθνους. Ἐγὼ ἐνταῦθα ὁμιλῶ βασιζόμενος ἐπὶ πραγμάτων, καὶ σᾶς ἀνέφερον, ὅτι ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Λεβαδείας τὰ ἀποσπάσματα ἐκτρέπονται εἰς πράξεις ἀναρμόστους· ἔδει ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ δώσῃ τὴν προσήκουσαν πίστιν εἰς τοὺς λόγους μου. Δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ὑποβληθῶσι καταγγελίαι, ἵνα προβῇ εἰς διοικητικὰ μέτρα, ἐξασφαλίζοντα τὸν τόπον ἀπὸ τοιαύτας πράξεις. Περὶ τοιούτων διοικητικῶν μέτρων ὁμιλῶ. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς περιμένει νὰ ἴδῃ πτώματα, ἵνα λάβῃ τὰ μέτρα του! Ἀλλὰ περὶ τούτου ἡμεῖς ἀδιαφοροῦμεν· περὶ τούτου θὰ μεριμνήσῃ ἡ δικαιοσύνη.

§10ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ὁ Ὑπουργὸς ἐμερίμνησε καὶ ἔλαβεν ὅλα τὰ μέτρα. Ὅσα λέγετε ἤδη, δὲν τὰ ἐγνωρίζομεν. Θὰ ζητήσωμεν νὰ τὰ ἐξακριβώσωμεν.

§11ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ ἡμερῶν ὑπεσχέθη νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίνακα τοῦ κυμαινομένου χρέους ἐν ὅλῃ τῇ λεπτομερείᾳ. Εἶναι καιρὸς νὰ κατατεθῇ ὁ πίναξ αὐτὸς, διὰ νὰ τὸν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ἐγκαίρως. Συνάμα δὲ παρακαλῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ καταθέσῃ σημείωσιν τῶν τελωνειακῶν εἰσπράξεων τῶν μηνῶν Νοεμβρίου καὶ Δεκεμβρίου ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ καὶ τοῦ πρώτου δεκαημέρου τοῦ Ἰανουαρίου.

§12Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐβράδυνεν ἡ ὑποβολὴ τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν εἰσπράξεων τοῦ πρώτου δεκαημέρου τοῦ Ἰανουαρίου ἕνεκα τῆς διακοπῆς τῆς λειτουργίας πολλῶν τηλεγραφικῶν γραμμῶν. Ἐλπίζω, ὅτι αὔριον θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ὑποβάλω αὐτά. Ἐπίσης θέλω ὑποβάλει καὶ τὰ τοῦ Νοεμβρίου καὶ Δεκεμβρίου. Περὶ τῶν τοῦ κυμαίνοντος χρέους, καίτοι ταῦτα μεταβάλλονται καθ’ ἑκάστην, θέλομεν φροντίσει, ἀνατρέχοντες εἰς ἐποχὴν ἀρχαιοτέραν· διότι, ἂν θελήσωμεν νὰ φθάσωμεν μέχρι τῆς τελευταίας ἡμέρας, θὰ ὑπάρξῃ ἀνάγκη ὑπολογισμῶν καὶ συγκεντρώσεως πληροφοριῶν ἐπαγομένων χρονοτριβήν.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς γενικῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους διὰ τὸ ἔτος 1893. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§14ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρὶν ἢ συνεχίσω, Κύριοι, τὴν χθεσινὴν ἀγόρευσίν μου ὀφείλω νὰ ἐξαγάγω ἐκ τῆς πλάνης τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν, ἰσχυρισθέντα χθὲς, ὅτι ἐπὶ τῆς οἰκονομίας, ἣν ὑπέδειξα, ὡς πρὸς τὸ προσωπικὸν τῶν δημοσίων ἔργων, ἐν συγκρίσει πρὸς τὰς δι’ αὐτὸ δαπάνας τοῦ 1883, εἶχον λάβει ὑπ’ ὄψιν μόνον τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ Κράτους διὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο, οὐχὶ δὲ καὶ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ ταμείου τῆς Ὁδοποιΐας, ὅπερ, κεχωρισμένον τότε, συνεχωνεύθη νῦν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἰδοὺ ἔφερον νῦν μετ’ ἐμοῦ καὶ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ Κράτους καὶ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ ταμείου τῆς Ὁδοποιΐας διὰ τὸ 1883. Κατ’ ἐκεῖνον ἐδαπανήθησαν διὰ τὸ προσωπικὸν τῶν δημοσίων ἔργων ἐν ὅλῳ δρ. 140,274, κατὰ τοῦτον ἐδαπανήθησαν διὰ τὸ προσωπικὸν τῆς Ὁδοποιΐας τὸ αὐτὸ ἔτος 1883:

Τοῦ ποσοῦ τούτου προστιθεμένου εἰς τὰς τοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ Κράτους 140,274, εἴχομεν τὸ 1883 ἐν ὅλῳ προσωπικὰς δαπάνας διὰ τὰ δημόσια ἔργα 351,600 δραχμὰς, ὅσας καὶ ἐγὼ χθὲς ἀνέφερα.

§15ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀλλὰ παρελείψατε τὰ ἔξοδα τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ ταμείου τῆς Ὁδοποιΐας τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἀνῆλθον εἰς 423,262.

§16ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὴν Γαλλικὴν ἀποστολὴν δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν σύγκρισίν μου οὔτε διὰ τὸ ἔτος 1883, οὔτε διὰ τὸ ἔτος 1893. Πλὴν τούτου, ἐγὼ διὰ τὸ ἔτος 1893 ἀνεβίβασα τὴν δαπάνην εἰς 500,000 ἐνῷ αἱ δαπάναι τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς κατὰ τὸν προκείμενον προϋπολογισμὸν, ἀνέρχονται εἰς 48,360.

§17ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Καὶ τὰ ἔξοδα τῶν ἀλλοδαπῶν μηχανικῶν;

§18ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ταῦτα ἂν προσθέσητε, ἀνερχόμενα εἰς 62,240, ὁμοῦ μετὰ τῶν ἐξόδων τῶν Γαλλικῆς ἀποστολῆς, δὲν καλύπτεται καὶ πάλιν ἡ μεταξὺ τῶν 351,600 δραχμῶν τοῦ 1883 καὶ τῶν διὰ τὸ ἔτος 1893 προτεινομένων ὑπ’ ἐμοῦ ἐξόδων ἐκ 500,000. (Διαλογικὴ συζήτησις μεταξὺ Εὐταξία καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν). Μετὰ τὴν παρέκβασιν ταύτην, Κύριοι, συνεχίζων τὴν χθὲς διακοπεῖσαν ἀγόρευσίν μου, ἔρχομαι νῦν νὰ ὑποδείξω τὰς ἑτέρας ἐκείνας οἰκονομίας, αἵτινες δύνανται νὰ ἐπενεχθῶσιν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐπὶ τῇ βάσει ῥιζικωτέρων μεταβολῶν, ἃς ἡμεῖς προτείνομεν. Πρώτην καὶ κυρίαν μεταβολὴν προτείνομεν ἡμεῖς τὴν διοικητικὴν ἀναδιαίρεσιν τῆς χώρας εἰς 26 νομοὺς, ἀνταποκρινομένους εἰς τὰς ἱστορικὰς παραδόσεις καὶ τὰς κοινωνικὰς ἀνάγκας τῆς χώρας. Θὰ ἐκλίπῃ οὕτως ἡ νῦν δυσαναλογία τῶν νομῶν καὶ θὰ καταστῇ εὐχερεστέρα ἡ διοίκησις αὐτῶν. Ἡ οἰκονομία δὲ θὰ προέλθῃ ἐκ τῆς συγκεντρώσεως εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν πασῶν τῶν ἀρχῶν, τῶν πολιτικῶν, οἰκονομικῶν, δικαστικῶν, στρατιωτικῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν, καταργουμένων τῶν νῦν ἐπαρχιακῶν ταμείων, οἰκονομικῶν ἐφοριῶν, ὑπομοιραρχιῶν κλπ. Ἡ τοιαύτη συγκέντρωσις θὰ καταστήσῃ ἑνιαίαν τὴν ὅλην διοίκησιν, καὶ θὰ διευκολύνῃ μεγάλως τὸ ἔργον αὐτῆς, θὰ παρέχῃ δὲ πλείστας ὅσας εὐκολίας καὶ εἰς τοὺς πολίτας, οἵτινες, μεταβαίνοντες εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν, θὰ εὑρίσκωσιν ἐκεῖ συγκεντρωμένας τὰς ἀρχὰς πρὸς διεξαγωγὴν πάσης ὑποθέσεώς των. Οἰκονομία ἀξία λόγου, Κύριοι, δύναται νὰ προέλθῃ καὶ ἐκ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τῶν διαφόρων Ὑπουργείων καὶ τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι τὸ ὑπάρχον προσωπικὸν αὐτῶν δύναται κατὰ πολὺ νὰ περιορισθῇ, οὐχὶ ἐπὶ ζημίᾳ, ἀλλ’ ἐπ’ ἀγαθῷ αὐτῆς τῆς ὑπηρεσίας. Ὅταν περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν ὑπαλλήλων εἰς τοὺς ἀπολύτως ἀναγκαίους, ὅταν οὗτοι ἐννοῶσι νὰ ἐκπληρῶσι πιστῶς καὶ εὐόρκως τὸ καθῆκόν των,—καὶ θὰ ἐξαναγκασθῶσι βεβαίως εἰς τοῦτο, ὅταν ἔχωσι προϊσταμένους δίδοντας τὸ καλὸν παράδειγμα εἰς αὐτοὺς καὶ τιμωροῦντας ἀμειλίκτως πᾶσαν ὀλιγωρίαν τοῦ καθήκοντος,— ἐστὲ βέβαιοι, Κύριοι, ὅτι πολὺ ταχύτερον καὶ κανονικώτερον θὰ διεξάγηται ἡ ὑπηρεσία τότε ἢ νῦν, ὅτε οἱ πλείονες τοῦ δέοντος ὑπάλληλοι ἐπαναπαύονται συνήθως ὁ εἷς εἰς τὸν ἄλλον, καὶ διαιωνίζουσι τὰς διαφόρους ὑποθέσεις. Ἐκ τῆς διοικητικῆς ἀναδιαιρέσεως τοῦ Κράτους καὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τῶν διαφόρων Ὑπουργείων καὶ ὑπηρεσιῶν ἐλπίζομεν οἰκονομίαν 600,000 δραχμῶν τοὐλάχιστον. Ἀλλ’ ἡ σπουδαιοτάτη τῶν οἰκονομιῶν δύναται νὰ ἐπέλθῃ, καθ’ ἡμᾶς, εἰς τὸ κεφάλαιον τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους, τὸ ἀναγόμενον εἰς τὰς συντάξεις. Αἱ συντάξεις, Κύριοι, ἀπέβησαν ἀπὸ πολλοῦ ἤδη ἀληθὴς πληγὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἂν δὲ δὲν ληφθῇ ταχέως ἓν ῥιζικὸν μέτρον περὶ αὐτῶν, θὰ καταστῶσιν αὐτόχρημα φαγέδαινα αὐτοῦ. Ἐνῷ τὸ 1883 τὸ ποσὸν τῶν συντάξεων ἀνήρχετο εἰς 3,500,000 περίπου, νῦν προσεγγίζει αὐτὸ τὰ 5,000,000 ἤτοι ἐντὸς δεκαετίας ηὔξησε κατὰ 45% περίπου. Καὶ ἐν τῷ μέλλοντι θὰ ἐξακολουθήσῃ αὐξάνον τὸ ποσὸν αὐτὸ κατ’ ἴσον, ἂν ὄχι καὶ κατὰ μείζονα λόγον, ἐνόσῳ ἐξακολουθεῖ ὑφισταμένη ἡ νῦν κατάστασις. Τὰ τῶν συντάξεων κακῶς ἔχουσι διαῤῥυθμισθῆ ἀρχῆθεν παρ’ ἡμῖν. Ὁ σχετικὸς νόμος εὐνοεῖ τοὺς ὑπαλλήλους ἐν μέτρῳ τῶν ἐπιβαλλομένων εἰς αὐτοὺς ὑποχρεώσεων· διότι καὶ ὁ χρόνος τῆς ὑπηρεσίας πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ δικαιώματος τῆς συντάξεως ἔχει ὁρισθῆ ἐν αὐτῷ βραχύτερος τοῦ δέοντος, καὶ αἱ ἀναλογίαι τῶν συντάξεων πρὸς τὰς κρατήσεις καὶ τοὺς μισθοὺς εἶναι ὑπέρτεραι, ἀφέθησαν δὲ πλεῖσται θυρίδες ἐν τῷ νόμῳ ἀνοικταὶ πρὸς καταστρατήγησιν αὐτοῦ. Συνεπλήρωσε δὲ τὸ ἐντεῦθεν κακὸν ὁ μέχρι τοῦδε κρατήσας φατριασμὸς, ὅστις, εἴτε ἐξ εὐνοίας, εἴτε ἐκ δυσμενείας, ἀπολύει ἐκ τῆς ὑπηρεσίας, ἅμα συμπληρώσαντας τὰ ἔτη τῆς συντάξεως, ὑπαλλήλους δεδοκιμασμένους, ἀκμαίους ἔτι καὶ δυναμένους ἐπὶ ἔτη πολλὰ νὰ ἐξακολουθήσωσιν ὑπηρετοῦντες τὴν Πατρίδα. Πόσοι τούτων, λαβόντες τὴν σύνταξίν των πρὸ πολλοῦ, δὲν ὑπηρετοῦσιν ἔκτοτε εἰς διαφόρους Τραπέζας καὶ Ἑταιρίας καὶ δὲν πλησιάζουσι νὰ λάβωσιν ἤδη καὶ δευτέραν σύνταξιν; Καὶ προσγίνεται οὕτω διττὴ ζημία εἰς τὸ Κράτος· διότι ἔνθεν μὲν στερεῖται τοῦτο τῆς ὑπηρεσίας ἀρχαίων καὶ δεδοκιμασμένων ὑπαλλήλων, ἔνθεν δὲ ὑποχρεοῦται νὰ πληρόνῃ συνήθως διπλοῦς καὶ τριπλοῦς μισθοὺς διὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν θέσιν, πρὸς τὸν ἐν ἐνεργείᾳ δηλαδὴ καὶ πρὸς τοὺς ἐν διαθεσιμότητι διατελοῦντας συνταξιούχους ὑπαλλήλους. Δὲν θέλω, Κύριοι, ν’ ἀναφέρω ἐνταῦθα ὀνόματα ὑπαλλήλων, ἀπολυθέντων ἐκ συμπαιγνίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μόνον καὶ μόνον, ὅπως καταστρατηγηθῇ ὁ περὶ συντάξεως νόμος, καὶ ἄλλων ὑπαλλήλων, ἀπολυθέντων ἐκ φατριασμοῦ, μόνον καὶ μόνον, ὅπως ἀντικατασταθῶσιν ὑπ’ ἄλλων εὐνοουμένων τῶν κατὰ καιροὺς κρατούντων. Τὰ ὀνόματα εἶναι πρόχειρα εἰς πάντας ὑμᾶς, ἀποφεύγω δ’ ἐγὼ νὰ τὰ μνημονεύσω ἐντεῦθεν, ὅπως μὴ προσδώσω προσωπικὸν χαρακτῆρα εἰς τὸ ζήτημα. Ἡμεῖς, Κύριοι, δὲν προτείνομεν νὰ ἀρνηθῇ τὸ Κράτος τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἀνέλαβεν ἤδη αὐτὸ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὑφισταμένου νόμου περὶ συντάξεων. Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν ν’ ἀνακουφισθῇ μὲν τὸ Κράτος ἐκ τῶν τοιούτων ὑποχρεώσεων, χωρὶς τὸ παράπαν νὰ ζημιωθῶσι τὰ ἤδη κεκτημένα συμφέροντα τῶν δικαιούχων, νὰ κλείσῃ δὲ ἅπαξ διὰ παντὸς ἡ μέχρι τοῦδε ἀνοικτὴ θύρα τῶν καταχρήσεων, καὶ νὰ προληφθῇ ἡ ἐπαπειλοῦσα ἡμᾶς ἐπίδοσις τοῦ κακοῦ. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι, ἐὰν ἐντὸς δεκαετίας τὸ ποσὸν τῶν συντάξεων ηὔξησε κατὰ 1,500,000, θ’ αὐξήσῃ πολὺ περισσότερον ἐν τῷ μέλλοντι, διατηρουμένου τοῦ νῦν καθεστῶτος. Ὁμολογῶ δὲ, ὅτι δὲν ὑποβάλλομεν ἡμεῖς γνώμην, ἥτις πρώτην φορὰν μέλλει νῦν νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ νὰ γείνῃ ἡ δοκιμὴ αὐτῆς ἐν Ἑλλάδι. Πάντα, Κύριοι, τὰ Κράτη, ὧν ὁ προϋπολογισμὸς ἐπιβαρύνεται ὑπερμέτρως ὑπὸ τῶν συντάξεων — καὶ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι οὐδενὸς ἄλλου Κράτους ὁ προϋπολογισμὸς ἐπιβαρύνεται, ὡς ὁ τοῦ ἡμετέρου, — ἐμερίμνησαν ἐγκαίρως περὶ ἀνακουφίσεως αὐτοῦ. Ἀλλαχοῦ ὅμως, ἔνθα ὑπάρχουσι Κυβερνήσεις, κηδόμεναι πράγματι τῶν δημοσίων συμφερόντων καὶ λαμβάνουσαι πάντα τὰ μέτρα πρὸς περιφρούρησιν αὐτῶν, ἔχουσι ληφθῆ ἤδη καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην τὰ προσήκοντα μέτρα, πρὸς ἐπούλωσιν τῆς ἐκ τῶν συντάξεων χαινούσης πληγῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ. Σᾶς φέρω τὸ τελευταῖον παράδειγμα τῆς Ἰταλίας· ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς αὐτῆς κατώρθωσεν ὁμολογουμένως δι’ ἑνὸς εὐφυοῦς οἰκονομικοῦ συνδυασμοῦ, ὥστε τὸ Κράτος ἀντὶ 70,000,000 φράγκων, ἅτινα ἐπλήρονε πρὶν χάριν τῶν συντάξεων, νὰ πληρόνῃ ἐφεξῆς μόνον 36,000,000 ἐτησίως καὶ δὴ ἐπὶ 56 ἔτη, μεθ’ ἃ θ’ ἀπαλλαγῇ αὐτὸ πάσης ὑποχρεώσεως διὰ συντάξεις. Παρεμφερής τις οἰκονομικὸς συνδυασμὸς, Κύριοι, ἠδύνατο νὰ γείνῃ καὶ παρ’ ἡμῖν. Δυνάμεθα δηλαδὴ καὶ ἡμεῖς τὸ ἀσφαλιστικὸν ἔργον τῶν ὑπαλλήλων, ὡς πρὸς τὰς συντάξεις των, ὅπερ τόσον ἀδεξίως καὶ ἐπιζημίως δι’ ἑαυτὸ διεξήγαγε μέχρι τοῦδε τὸ Κράτος, νὰ ἐγκαταλίπωμεν ἐφεξῆς εἰς ἰδιαίτερον ταμεῖον, ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων ὑπαλλήλων ἱδρυόμενον καὶ διοικούμενον, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τοῦ Κράτους διατελοῦν. Τὰ τοῦ ταμείου τούτου πρέπει βεβαίως νὰ διαῤῥυθμισθῶσιν ἐπὶ ὑγιεστέρων βάσεων. Πρέπει καὶ ὁ χρόνος τῆς ὑπηρεσίας τῶν μετόχων αὐτοῦ ὑπαλλήλων καὶ τὸ μέτρον τῶν κρατήσεων ἐκ τοῦ μισθοῦ των ν’ αὐξήσῃ, καὶ ὅριόν τι ἡλικίας νὰ τεθῇ, καὶ αἱ λόγῳ ἀνικανότητος ἢ θανάτου ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ συντάξεις νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς διατάξεις αὐστηροτέρας, καὶ ἧττον προσιταὶ νὰ καταστῶσιν αὗται εἰς τὴν καταστρατήγησιν ἢ νῦν. Εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ ταμείου τούτου ἠδύναντο νὰ ὑπαχθῶσι πάντες οἱ μὴ διανύσαντες ἔτι ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τὸ ἥμισυ τοῦ πρὸς σύνταξιν ἀπαιτουμένου χρόνου, καὶ οἱ ἐφεξῆς διορισθησόμενοι ὑπάλληλοι. Τὰ δικαιώματα τῶν ὑπαλλήλων, τῶν διανυσάντων ἤδη πλέον τοῦ ἡμίσεως τοῦ πρὸς σύνταξιν ἀπαιτουμένου χρόνου ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, ἀπέναντι τοῦ Κράτους ἐννοοῦμεν νὰ τηρήσωμεν κατὰ τὰ ἄλλα ἀκέραια, θὰ ὑποβάλωμεν δὲ μόνον αὐτοὺς εἰς τὰς νέας διατάξεις περὶ χρόνου ὑπηρεσίας, περὶ μέτρου κρατήσεως ἐκ τοῦ μισθοῦ των, περὶ ὁρίου ἡλικίας κλπ., εἰς ἃς ἀπέναντι τοῦ μετοχικοῦ των ταμείου θὰ ὑπήγοντο καὶ οἱ ὀλιγώτερον τοῦ ἡμίσεως διανύσαντες μέχρι τοῦδε ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ καὶ οἱ μέλλοντες νὰ προσληφθῶσιν εἰς αὐτὴν ὑπάλληλοι. Ἐπίσης ἄθικτα ἐν πᾶσιν ἐννοοῦμεν ν’ ἀφήσωμεν καὶ τὰ κεκτημένα ἤδη δικαιώματα τῶν συμβούλων τοῦ Κράτους. Ἀπέναντι δὲ τῶν δύο τούτων κατηγοριῶν, κυρίως θὰ ἐφηρμόζομεν ὃν πρότερον ὑπηνίχθην οἰκονομικὸν συνδυασμὸν ὡς ἑξῆς: Αἱ πρὸς τοὺς συνταξιούχους ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους ἀνέρχονται νῦν εἰς 5,000,000 ὡς ἔγγιστα. Τὰς ὑποχρεώσεις ταύτας θὰ ἠδυνάμεθα νὰ κεφαλαιοποιήσωμεν ἀπὸ τοῦδε χρεωλυτικῶς, τοῦ κεφαλαίου πραγματοποιουμένου ἐτησίως καὶ κατὰ ποσὸν ἀπαιτούμενον διὰ τὴν ἐτησίαν ὑπηρεσίαν τῶν συντάξεων, αἱ ὁποῖαι ἐντὸς εἰκοσιπενταετίας τὸ πολὺ θ’ ἀποσβεσθῶσιν, ἐνῷ συνάμα ἀπὸ τῆς πραγματοποιήσεώς του τὸ κεφάλαιον θὰ ἐξοφλῆται χρεωλυτικῶς, ἕως οὗ ἐντὸς 33 ἐτῶν ἀποσβεσθῇ τέλεον. Εἶναι δυνατὸν, Κύριοι, οὕτω πως νὰ ἐπέλθῃ ἀπὸ τοῦδε καὶ διὰ τὰ προσεχῆ τρία ἢ τέσσαρα τοὐλάχιστον ἔτη, ἐφ’ ὅσον δηλαδὴ θὰ ἐξηκολούθουν αἱ ὑφιστάμεναι οἰκονομικαὶ δυσχέρειαι, οἰκονομία 4,000,000 ἐτησίως εἰς τὸ Δημόσιον.

§19ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πῶς θὰ γείνῃ αὐτό;

§20ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐξηγοῦμαι σαφέστερον. Ἀντὶ νὰ καταβάλλῃ τὸ Κράτος τὰ 5,000,000 ἀπ’ εὐθείας πρὸς τοὺς συνταξιούχους, κεφαλαιοποιεῖ τὸ ποσὸν τοῦτο καὶ θὰ πληρόνῃ δι’ αὐτὸ 6% τόκον καὶ 1% χρεωλύσιον, ἤτοι μόνον 350,000 δρ.

§21ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Θὰ κάμῃ δάνειον.

§22ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρόκειται, ἐπαναλαμβάνω, περὶ χρεωλυτικῆς κεφαλαιοποιήσεως μιᾶς ὑποχρεώσεως.

§23ΡΙΚΑΚΗΣ. Ποῖον κεφάλαιον;

§24ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὴν διὰ τὰς συντάξεις ὑποχρέωσιν ἡμῶν, τὴν ἀνερχομένην εἰς 5,000,000, θὰ κεφαλαιοποιῶμεν κατ’ ἔτος, πληρόνοντες δι’ αὐτὴν, καθ’ ὅσον θὰ πραγματοποιῆται ἡ τοιαύτη κεφαλαιοποίησις, 6% τόκον καὶ 1% χρεωλύσιον. Ἐννοεῖται ὅτι δὲν θὰ ἤμεθα ἠναγκασμένοι νὰ κεφαλαιοποιῶμεν κατ’ ἔτος τὰ 5 αὐτὰ ἑκατομμύρια· διότι κατ’ ἔτος θὰ ἐκλείπωσι διὰ τοῦ θανάτου οἱ ὑπάρχοντες συνταξιοῦχοι, δὲν θ’ ἀντικαθιστῶνται δ’ εὐκόλως ὑπὸ τῶν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἔτι διατελούντων ὑπαλλήλων, τῶν κεκτημένων ἤδη δικαίωμα ἐπὶ τῆς συντάξεως τοῦ Κράτους, διότι, ὡς εἴδομεν, τὸ δικαίωμα τοῦτο θὰ ὑπαχθῇ ἐφεξῆς εἰς αὐστηροτέρας ἢ μέχρι τοῦδε διατάξεις. Ἡ κεφαλαιοποίησις λοιπὸν θὰ ἐλαττοῦται κατ’ ἔτος, ἕως οὗ μέχρι τοῦ 25 ἔτους παύσῃ ὅλως. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀφήσωμεν τοῦτο κατὰ μέρος πρὸς στιγμὴν, καὶ ὑποθέσωμεν ὅτι θὰ ἐξακολουθῇ ἀμείωτος ὑφισταμένη ἡ ὑποχρέωσις τῶν 5,000,000, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ ἡ κεφαλαιοποίησις αὐτῆς κατ’ ἔτος μέχρι συμπληρώσεως τῆς εἰκοσιπενταετίας, ὅπερ πάντη ἀδύνατον, καὶ πάλιν εἶναι πρόδηλον τὸ κέρδος τοῦ Δημοσίου ἐκ τοῦ τοιούτου οἰκονομικοῦ συνδυασμοῦ.

§25ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πάλιν οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς θέλετε!

§26ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλ’ ὑπάρχει διαφορὰ μεγάλη μεταξὺ τοῦ ὑφ’ ἡμῶν ὑποδεικνυομένου οἰκονομικοῦ συνδυασμοῦ καὶ τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, οὓς ἐφήρμοσε μέχρι τοῦδε ὁ κ. Πρωθυπουργός. Εἴμεθα καὶ θὰ ὦμεν πάντοτε ἐναντίοι τῶν τοιούτων οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, τοὺς ὁποίους κάλλιστα ἠδύνατό τις νὰ παραβάλῃ πρὸς μορφινισμὸν καὶ καθ’ οὓς ἀνακουφιζόμεθά πως τώρα ἐπὶ μιᾶς ὑποχρεώσεως, ὅπως τὸ ἐπιὸν ἔτος καταστῇ αὕτη ἐπαχθεστέρα καὶ μᾶλλον ἀφόρητος. Διὰ τοῦ ἡμετέρου οἰκονομικοῦ συνδυασμοῦ πρόκειται ν’ ἀνακουφισθῶμεν ἐπί τινα ἔτη, χωρὶς οὕτω νὰ προσθέσωμεν νέα βάρη, χωρὶς ν’ αὐξήσωμεν τὸ παράπαν τὰς ἤδη ὑφισταμένας ὑποχρεώσεις, ἀλλ’ ἐλαττοῦντες αὐτὰς διαρκῶς, ἕως οὗ μετὰ πάροδον ὡρισμένων ἐτῶν ἀπαλλαγῶμεν αὐτῶν τέλεον. Καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει, ὅτι ἡ ὑποχρέωσις διὰ τὰς συντάξεις, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ ἡ κεφαλαιοποίησις αὐτῆς, θὰ παραμένῃ ἀμείωτος, καὶ πάλιν χάριν τῶν 5 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐποριζόμεθα τὸ πρῶτον ἔτος, ὅπως πληρώσωμεν τὰς συντάξεις, θὰ ὑπεβαλλόμεθα εἰς ἀπότισιν τοκοχρεωλυσίων ἐκ δρ. 350,000, τὸ δεύτερον εἰς τὸ διπλάσιον τοῦ ποσοῦ τούτου, καὶ τὸ τρίτον εἰς τὸ τριπλάσιον καὶ οὕτως ἐφεξῆς. Ὁπωσδήποτε ἡ ἐν ἀπωτέρῳ μέλλουσα αὔξησις τοῦ ποσοῦ τούτου δὲν θὰ ὑπερτερήσῃ, δὲν θ’ αὐξήσῃ κἂν μέχρι τοῦ ποσοῦ τῶν 5,000,000, ὅπερ νῦν ὀφείλομεν νὰ πληρώνωμεν διὰ συντάξεις καὶ ὅπερ, ἂν τὰ πράγματα μείνωσιν ὡς ἔχουσι νῦν, θὰ ἐξογκωθῇ ἔτι μᾶλλον ἐν τῷ μέλλοντι. Κατὰ τὰ πρῶτα λοιπὸν ἔτη, ἐνόσῳ δηλαδὴ διαρκοῦσιν αἱ νῦν οἰκονομικαὶ ἡμῶν δυσχέρειαι, δυνάμεθα νὰ κάμωμεν διὰ τοῦ τοιούτου συνδυασμοῦ οἰκονομίαν 4,000,000, καὶ τοῦτο εἶναι τὸ σπουδαιότατον δι’ ἡμᾶς. Βραδύτερον θὰ ἦναι μικροτέρα ἡ οἰκονομία αὕτη· ἀλλὰ μετὰ πάροδον ἐτῶν θὰ ἐκλίπῃ ὅλως ἡ ἐκ τῶν συντάξεων ὑποχρέωσις. Καὶ θεωρεῖτε, Κύριοι, μικρὸν τὸ κέρδος τοῦτο; Παραπλήσιόν τινα οἰκονομικὸν συνδυασμὸν ἠδύνατό τις νὰ ὑποδείξῃ καὶ διὰ τὰ χρεωλύσια, δι’ ἃ εἴμεθα ἠναγκασμένοι τὴν σήμερον νὰ καταβάλωμεν ἐτησίως 4,000,000 φρ. εἰς χρυσόν. Ἐνόσῳ, Κύριοι, ἐξακολουθεῖ παρ’ ἡμῖν ἐν τῇ πράξει ἡ γνωστὴ διάκρισις μεταξὺ τακτικῶν καὶ ἐκτάκτων ἐξόδων, νομίζω ὅτι προτιμότερον εἶναι νὰ θεωρῶμεν ὡς ἔκτακτα ἔξοδα τὰ χρεωλύσια μᾶλλον ἢ τὰ ὑπὲρ δημοσίων ἔργων καὶ αὐτῶν τῶν σιδηροδρόμων διατιθέμενα. Χρεωλύσιον σημαίνει ἀπόσβεσιν ὑφισταμένου χρέους, ἥτις ἐπιτρέπεται νὰ γίνηται μόνον καθ’ ὅσον ὑπερτεροῦσι τὰ ἔσοδα τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους, καθ’ ὅσον ἐμφαίνουσιν αὐτὰ πλεόνασμα. Ἀλλ’ ἐνόσῳ τοιοῦτον πλεόνασμα δὲν ὑπάρχῃ, ἐνόσῳ τὸ Κράτος ἦναι ἠναγκασμένον νὰ δανείζηται ὑπὸ βαρυτάτους ὅρους, ἵνα πληρόνῃ χρεωλύσια δι’ ὑπάρχοντα δάνεια, ἐνόσῳ οὕτω ζητῇ νὰ ἐπουλώσῃ μίαν πληγήν, ἀνοῖγον ἄλλην μεγαλειτέραν, εἶναι μυριάκις προτιμότερον νὰ ζητήσῃ ἐπί τινα τοὐλάχιστον ἔτη, ἐφ’ ὅσον δηλαδὴ ἐξακολουθῶσιν αἱ οἰκονομικαί του δυσχέρειαι, νὰ ἀνακουρισθῇ τῆς τοιαύτης ὑποχρεώσεως διὰ κεφαλαιοποιήσεως, κατὰ παραπλήσιον τρόπον ἐκείνου, ὃν ὑπέδειξα ἤδη ἐπὶ τῶν συντάξεων. Τὸ Κράτος, χωρὶς νὰ ἀρνηθῇ οὕτω τὰς ὑποχρεώσεις του, χωρὶς νὰ ἀναστείλῃ αὐτὰς οὐδ’ ἐπὶ μίαν ἡμέραν, δύναται νὰ κάμῃ ἑτέραν οἰκονομίαν ἐκ 4,000,000. Διὰ μόνων τῶν δύο τούτων οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, Κύριοι, θὰ ἠδυνάμεθα καὶ τὰς ὑποχρεώσεις ἡμῶν νὰ ἐκπληρώσωμεν ἀκεραίας καὶ οἰκονομίαν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν νὰ ἐπιφέρωμεν ἴσην περίπου πρὸς ἐκείνην, ἣν προσδοκῶσιν οἱ θέλοντες νὰ στιγματίσωσιν αὐτὸ διὰ τοῦ αἴσχους τῆς χρεωκοπίας, ὑφ’ οἱονδήποτε τύπον, εἴτε τοῦ συμβιβασμοῦ, εἴτε τῆς διακανονίσεως τῶν δανειστικῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων, καὶ ἂν προβάλωσιν αὐτήν. Τὸ Κράτος θὰ τηρήσῃ κατὰ τὸ ἡμέτερον σύστημα ἀκεραίας τὰς πρὸς τοὺς πιστωτάς του ὑποχρεώσεις, καὶ θὰ διασώσῃ ἀλώβητον τὴν πίστιν καὶ τιμήν του, ἥτις εἶναι κεφάλαιον ἀνεκτίμητον δι’ ἐκείνους, οἵτινες, ἔχοντες συνείδησιν πίστεως καὶ τιμῆς, γινώσκουσι νὰ ἐκτιμήσωσιν αὐτὸ προσηκόντως. Πλὴν τῶν δύο τούτων κεφαλαιωδῶν οἰκονομιῶν, ἐξ ὧν ἠδυνάμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν ἀμέσως τὴν τῶν συντάξεων, καὶ νὰ ἔχωμεν ἐξ αὐτῆς καὶ μόνης, ὡς προεῖπον, κατ’ ἀρχὰς οἰκονομίαν ἐκ 4,000,000, ἔρχομαι, Κύριοι, νὰ ὑποδείξω νῦν καὶ ἑτέρας οἰκονομίας ἐπὶ τῶν διαφόρων Ὑπουργείων. Ἐπὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν προτείνομεν τὴν παντελῆ κατάργησιν τῶν ἄλλων ἡμῶν Πρεσβειῶν, πλὴν τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει. Δὲν ἀρκεῖ, Κύριοι, μόνη ἡ ἀνάκλησις ἐξ αὐτῶν τῶν πρέσβεων· πρέπει καὶ ἡ δαπάνη τῶν γραμματέων καὶ πᾶσα ἄλλη δαπάνη δι’ αὐτὰς ν’ ἀποκοπῇ. Ἡ διὰ τῶν γραμματέων ἀντιπροσωπεία ἡμῶν εἰς τὰς διαφόρους Αὐλὰς οὐδένα σκοπὸν ἔχει. Τὰ ἐκκρεμῆ ζητήματα πρὸς τὰ διάφορα Κράτη δύναται κάλλιον νὰ διεξάγῃ ἐνταῦθα ὁ ἡμέτερος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς πρὸς τοὺς πρέσβεις των, παρὰ διὰ τῶν γραμματέων τῶν πρεσβειῶν, οἵτινες οὔτε προσωπικὴν βαρύτητα κέκτηνται οὔτε ὡς ἐκ τοῦ ἀξιώματός των δύνανταί ποτε νὰ ἐπιβληθῶσι καὶ ληφθῶσι κἄν ὑπ’ ὄψιν. Καὶ ἐντεῦθεν προσδοκῶμεν οἰκονομίαν ἐκ 200,000 δραχμῶν. Ἐπὶ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, ἐὰν εἰσήγετο ἡ ὑφ’ ἡμῶν συνιστωμένη διοικητικὴ ἀναδιαίρεσις τοῦ Κράτους, βεβαίως θὰ ηὔξανεν ὁ ἀριθμὸς τῶν Πρωτοδικείων, ἀλλ’ ἄνευ αὐξήσεως τῆς νῦν δαπάνης· διότι θὰ περιωρίζομεν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸν ἀριθμὸν τῶν δικαστῶν. Ἐκ παντὸς τρόπου ὅμως πρέπει νὰ καταργηθῶσι δύο τῶν Ἐφετείων, τὰ ἔχοντα τὰς ὀλιγωτέρας ὑποθέσεις, ἐντεῦθεν δὲ θὰ ἐπέλθῃ οἰκονομία 100,000 δρ. περίπου. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν νομίζομεν ὅτι, ἕως οὗ τουλάχιστον παρέλθωσιν αἱ νῦν οἰκονομικαὶ δυσχέρειαι, δύναται τὸ Πανεπιστήμιον νὰ μετάσχῃ τῶν ὑπὲρ τοῦ προσωπικοῦ τῶν καθηγητῶν του δαπανῶν, καὶ νὰ ἐπέλθῃ ἐντεῦθεν οἰκονομία ἐξ 100,000 δραχ. Ὡς πρὸς τὴν ἀρχαιολογικὴν ὑπηρεσίαν, εἴμεθα τῆς γνώμης, ὅτι τὸ Δημόσιον δύναται ν’ ἀπαλλαγῇ πάσης ὑπὲρ αὐτῆς δαπάνης, ἀφοῦ τὸ Λαχεῖον τῶν Ἀρχαιοτήτων ἱκανὰ ἤδη ἀποφέρει, ὥστε νὰ καλυφθῶσιν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαι αἱ σχετικαὶ δαπάναι τῆς ἀρχαιολογικῆς ὑπηρεσίας. Οὕτω δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν, πλὴν τῆς ὑποδειχθείσης ἤδη χθὲς, καὶ ἑτέραν οἰκονομίαν ἐξ 87,000 δραχ. Πάντες σχεδὸν οἱ εἰδικῶς ἀσχολούμενοι περὶ τὰ ἐκπαιδευτικὰ διακηρύττουσιν, ὅτι ἔχομεν πληθώραν Γυμνασίων, ἅτινα πολὺ ὑπολείπονται τοῦ προορισμοῦ των. Οἱ τοιοῦτοι εἶναι τῆς γνώμης, ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν, ὅπως βελτιωθῇ ἡ ποιότης των. Τὴν γνώμην ταύτην ὑπεστήριξε καὶ πρὸ τῆς Βουλῆς ἤδη ἐπανειλημμένως ὁ ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς, ὅστις ὑπῆρξεν, ἤδη καθηγητὴς Γυμνασίου. Καὶ ὅταν, Κύριοι, πρόκηται οὕτω πῶς νὰ συμβιβάσωμεν τὸ καλῶς ἐννοούμενον συμφέρον τῆς Παιδείας πρὸς τὸ ἐπιτακτικὸν συμφέρον τοῦ δημοσίου ταμείου, δὲν ἐννοῶ διατὶ νὰ μὴ προβῶμεν εἰς τὴν κατάργησιν τῶν πέντε ἐπαρχιακῶν Γυμνασίων, τῶν συντηρουμένων ὑπὸ τοῦ Δημοσίου, καὶ νὰ ἔχωμεν ἐντεῦθεν οἰκονομίαν 100,000 δραχ. Πολλοῦ λόγου ἀξία οἰκονομία δύναται νὰ ἐπέλθῃ καὶ εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν. Ἔχομεν συστήσει ἤδη πολλὰ καὶ πολυτελῆ δημοτικὰ σχολεῖα, καὶ ὅπου ἔτι δὲν ὑπάρχει ἐπαρκὴς δι’ αὐτὰ ἀριθμὸς μαθητῶν. Ἔχομεν συστήσει πολλῷ πλείονα γραμματοδιδασκαλεῖα, ἅτινα οὐδένα σχεδὸν προορισμὸν ἐκπληροῦσιν, ὅταν μάλιστα διδάσκωσιν ἐν αὐτοῖς ἁπλοῖ ἀπόφοιτοι τῶν ἑλληνικῶν σχολείων. Καὶ τούτων καὶ ἐκείνων τὸν περιττὸν ἀριθμὸν ἀποκόπτοντες, δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν καὶ ἐντεῦθεν οἰκονομίαν 500,000 δραχμῶν. Ὡς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, εἴμεθα κατὰ τῆς δι’ ὁδοστατῶν συντηρήσεως καὶ ἀνακαινίσεως τῶν ὁδῶν. Οἱ ὁδοστάται διοριζόμενοι συνήθως ἐπὶ τῇ βάσει ἐκδουλεύσεων εἰς τὴν ἑκάστοτε κρατοῦσαν φατρίαν, ἐννοοῦσι διὰ τοῦτο νὰ μισθοδοτῶνται χωρὶς νὰ ἐργάζωνται. Ἡμεῖς προτείνομεν τὴν δι’ ἐργολαβίας συντήρησιν καὶ ἀνακαίνισιν τῶν ὁδῶν, ἐξ ἧς προσδοκῶμεν οἰκονομίαν 350,000 δρ. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν πρώτην καὶ κυρίαν οἰκονομίαν ὑποδεικνύομεν τὴν διὰ τῆς καταργήσεως τῆς Στρατιωτικῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων, ἐπί τινα τοὐλάχιστον χρόνον, ἕως ὅτου ὑπερπηδήσωμεν τὰς οἰκονομικὰς ἡμῶν δυσχερείας, ἕως ὅτου τὰ μέχρι τοῦδε προϊόντα αὐτῆς εὕρωσι κατανάλωσιν, διότι ἡ ἀγορά μας δὲν ἐπαρκεῖ πλέον, ἀφοῦ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὡμολόγησεν ἤδη, ὅτι ἔχομεν πλεονάζοντας ἀνθυπολοχαγοὺς ὑπὲρ τοὺς 120. Θεωροῦμεν ὅλως περιττὴν καὶ τὴν περαιτέρω συντήρησιν τοῦ ἐν Ναυπλίῳ Ὁπλοστασίου, ἀφοῦ ἄλλως τε τὴν ἀναξίαν λόγου ἐν σχέσει πρὸς τὰς δαπάνας του ἐργασίαν δυνάμεθα ν’ ἀναθέσωμεν ἐν μέρει μὲν εἰς τὴν Ἐφορίαν τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, ἐν μέρει δὲ εἰς τὸν Ναύσταθμον. Πρὸ παντὸς δὲ, Κύριοι, ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ προβῶμεν καὶ εἰς ῥιζικώτερόν τι μέτρον, εἰς τὸν περιορισμὸν αὐτῶν τῶν στελεχῶν, ἅτινα, ὡς ἀπέδειξα ἤδη, καὶ πολυτελῆ καὶ ἄσκοπα εἶναι διὰ τὴν Ἑλλάδα τὴν σήμερον. Ἂν πρόκηται νὰ ἐπέλθῃ οἰκονομία, καὶ οἰκονομία ἀληθὴς, χωρὶς αὕτη νὰ γείνῃ ἐπαισθητὴ εἰς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἡ οἰκονομία αὕτη πρέπει ν’ ἀναζητηθῇ πρὸ παντὸς εἰς τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἐν συνόλῳ οἰκονομία ἐξ 1,000,000. Τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ, Κύριοι, πρέπει ν’ ἀπασχολήσῃ σπουδαίως τὴν Βουλήν. Ἔχομεν δαπανήσει μέχρι τοῦδε τακτικῶς καὶ ἐκτάκτως ἑκατοντάδας ὅλας ἑκατομμυρίων ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν νῦν πλήρεις ὑλικοῦ πολέμου τὰς ἀποθήκας αὐτοῦ· ἔπρεπε νὰ ἦναι τελείως ἐκγεγυμνασμέναι πᾶσαι αἱ ἡλικίαι, αἱ τεταγμέναι πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς πατρίδος· ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν καὶ στρατὸν ἐν ἐνεργείᾳ, ἕτοιμον ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκόν του, καὶ ἐφεδρείαν δυναμένην εὐθὺς νὰ λάβῃ τὰ ὅπλα καὶ νὰ προσδράμῃ ὅπου τὸ καθῆκον τὴν καλέσῃ. Ἀντὶ πάντων ὅμως τούτων, τί ἔχομεν νῦν; Ἔχομεν ἀποθήκας κενὰς ὑλικοῦ πολέμου· ἔχομεν ὁπλισμὸν πεπαλαιωμένον ἐν πολλοῖς, καθ’ ὃν χρόνον καὶ αὐτὰ τὰ γειτονικὰ ἡμῶν Κράτη ἔχουσιν ἀντικαταστήσει τὸν ὁπλισμόν των διὰ νεωτέρου, τελειοτέρου συστήματος. Ἔχομεν ὑπεράριθμα στελέχη ἀξιωματικῶν, φιλοτίμων ἄλλως, ἀλλὰ καταδεδικασμένων εἰς ἀδράνειαν. Ἔχομεν εὐαρίθμους χιλιάδας ἀνδρῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα, οἵτινες μόλις διανύσωσι τὰ πρῶτα γυμνάσια, ἀφοσιοῦνται εἰς τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας ἐν τοῖς γραφείοις καὶ παρὰ τοῖς ἀξιωματικοῖς, εἰς τὴν φρουρὰν τῆς χώρας καὶ εἰς τὴν καταδίωξιν τῶν ἐγκληματιῶν καὶ τῶν ὀφειλετῶν τοῦ Δημοσίου, ἐν ᾗ ὑπηρεσίᾳ μεταβάλλονται συνήθως ἐκ στρατιωτῶν τῆς γραμμῆς εἰς ἀτάκτους καὶ βασιβουζούκους. Ποῦ ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἴχνος στρατοῦ ἐν ἐνεργείᾳ, στρατοῦ διανύοντος κανονικῶς πάντα τὰ γυμνάσια, στρατοῦ διάγοντος ἐν στρατιωτικῷ τῷ ὄντι βίῳ καὶ ἔχοντος στρατιωτικὸν τὸ φρόνημα; Ποῦ καὶ ἡ ἐφεδρεία ἡμῶν, ἧς αἱ διάφοροι ἡλικίαι ὤφειλον νὰ καλῶνται ἐναλλὰξ ὑπὸ τὰ ὅπλα ἐπί τινα χρόνον διὰ γενικὰ γυμνάσια; Καὶ δὲν εἶναι εἰρωνεία, καὶ εἰρωνεία πικρὰ, Κύριοι, ὅτι διὰ τοιοῦτον στρατὸν ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τὸ μέχρι τοῦδε κρατοῦν σύστημα τοσαῦται ἑκατοστύες ἑκατομμυρίων, ὅτι διὰ τοιοῦτον στρατὸν ἐδέησε τὸ Κράτος ἡμῶν νὰ ὑποβληθῇ εἰς τόσα χρέη, ὥστε νὰ κινδυνεύῃ τὴν σήμερον νὰ γονατίσῃ ὑπὸ τὸ βάρος αὐτῶν; Δὲν εἴμεθα, Κύριοι, ἡμεῖς κατὰ τοῦ στρατοῦ. Ἡμεῖς εἴμεθα τοὐναντίον οἱ εἰλικρινέστεροι φίλοι του, οἱ ἀπευχόμενοι τὴν τοιαύτην οἰκτρὰν τῷ ὄντι κατάστασίν του. Ἐχθροὶ αὐτοῦ καὶ ἐχθροὶ θανάσιμοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες τὸν περιήγαγον εἰς τοιαύτην κατάστασιν καὶ ἐπιθυμοῦσι καὶ πᾶσαν προσπάθειαν καταβάλλουσιν, ὅπως μὴ ἐξέλθῃ ποτὲ ἐξ αὐτῆς. Ἡμεῖς θέλομεν στρατὸν ἄξιον τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, στρατὸν δυνάμενον νὰ πληρώσῃ τὰς εἰς αὐτὸν ἐναποτεθειμένας ἐλπίδας τῆς Πατρίδος καὶ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου. Ἀλλ’ ὅπως ἀποκτήσωμεν στρατὸν τοιοῦτον, ἀνάγκη πᾶσα νὰ ὑπαχθῇ καὶ αὐτὸς εἰς τὴν περικοπὴν πάσης περιττῆς δαπάνης, ὅπως δυνηθῇ οὕτω τὸ Κράτος, ἐξερχόμενον ἐκ τῶν νῦν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν του, νὰ διαῤῥυθμίσῃ ἐπὶ ὑγιεστέρων βάσεων τὰ κατ’ αὐτόν. Τότε βεβαίως ὁ στρατὸς θ’ ἀφοσιωθῇ εἰς τὸ κύριον αὐτοῦ ἔργον, τὸ ἐκπαιδευτικὸν καὶ παρασκευαστικὸν τῶν πολεμικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Τότε θὰ δυνηθῶμεν διαιροῦντες αὐτὸν εἰς ἐκπαιδευτικὸν καὶ ὑπηρεσιακόν, τὸ μὲν δεύτερον αὐτοῦ μέρος νὰ ἀπαρτίσωμεν ἐκ τῆς χωροφυλακῆς καὶ τῶν διαθεσίμων, οἵτινες, προχείρως γυμναζόμενοι, θὰ ὑπεβοήθουν ἐκείνην, ἐπί τινας μῆνας μόνον παραμένοντες ὑπὸ τὰ ὅπλα, εἰς τὰς φρουρὰς καὶ τὴν μεταβατικὴν ὑπηρεσίαν, τὸ δὲ πρῶτον μέρος, τὸ ἐκπαιδευτικόν, συγκεντρούμενον εἰς τὰς νέας ἐπαρχίας, μακρὰν τοῦ ἁβροδιαίτου βίου τῶν πόλεων, θ’ ἀφωσιοῦτο ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἐκγύμνασιν. Διὰ τὸ ἐκπαιδευτικὸν μέρος θὰ προωρίζοντο οἱ κληρωτοὶ, οἵτινες δὲν θὰ εἶχον πλέον ἀνάγκην νὰ ὑπηρετῶσιν ἐπὶ δύο ἔτη. Ἕν ἔτος τοιαύτης διηνεκοῦς ἀσκήσεως θὰ ἤρκει νὰ ἀποδείξῃ αὐτοὺς ἱκανωτέρους καὶ αὐτῶν τῶν ἐπὶ 2 καὶ 3 ἔτη, κατὰ τὸ νῦν σύστημα, παραμενόντων ὑπὸ τὰς σημαίας ἀνδρῶν. Θὰ ἠδυνάμεθα τότε νὰ ἐκγυμνάζωμεν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον καὶ τὴν ἐφεδρείαν, νὰ πληρώσωμεν δὲ καὶ τὰς ἀποθήκας τοῦ στρατοῦ ὑλικοῦ πολέμου, καὶ ν’ ἀντικαταστήσωμεν καὶ τὸν ὁπλισμόν του διὰ νεωτέρου καὶ τελειοτέρου συστήματος. Οὕτω πως, Κύριοι, ἐν μιᾷ λέξει, θ’ ἀπεκτῶμεν στρατὸν, εἰς ὃν ὑπερήφανος καὶ μετὰ πεποιθήσεως θὰ ἐνητένιζεν ἡ Πατρὶς, στρατὸν ἕτοιμον ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ δράσῃ. Οὕτω πως μόνον θ’ ἀνέκτα ἡ Ἑλλὰς τὸ ἤδη ἀμαυρωθὲν γόητρον ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Καὶ τὰ δίκαιά της θὰ εἰσηκούοντο, καὶ ἡ φωνή της θὰ ἐπεβάλλετο πάντοτε, ἐὰν εἶχε 10,000 ἀνδρῶν ἑτοιμοπολέμων παρὰ τὴν μεθόριον γραμμὴν καὶ τὸν στόλον της πάντοτε ἕτοιμον πρὸς ἔκπλουν. Ἰδοὺ, Κύριοι, ὁ πόθος, ἰδοὺ τὸ ἰδεῶδες ἡμῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μειδιᾷ...

§27ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Διότι πρώτην φορὰν ἀκούω τοιαῦτα· καὶ πᾶς στρατιωτικὸς ὀφείλει νὰ μειδιάσῃ.

§28ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τοιαῦτα ἀκούων, κύριε Ὑπουργὲ, δύναται νὰ μειδιᾷ μόνος ὁ νομίζων ὅτι ὁ προορισμὸς τοῦ στρατοῦ εἶναι νὰ διατρίβῃ ἐν ταῖς πόλεσιν, ἐπιδεικνύων μόνον τὰς στολὰς καὶ τὰ ὅπλα του, ὅτι προορισμὸς αὐτοῦ εἶναι νὰ χρησιμεύῃ ὡς ἀφορμὴ, ὅπως δημιουργῶνται ὑπεράριθμοι βαθμοφόροι, ἐπιδεικνύοντες τὰς ἐπωμίδας καὶ τὰς σπάθας των ἀνὰ τὰς ἀγυιὰς καὶ τριόδους τῶν πόλεων καὶ τὸν πλεῖστον χρόνον κατατρίβοντες ἐν τοῖς χαρτοπαικτείοις. Ἀλλ’ ὁ ἀληθὴς στρατιωτικὸς, ὁ ἀξιωματικὸς, ὁ ἔχων συνείδησιν τῆς ἀποστολῆς του καὶ τῆς ἀποστολῆς τοῦ στρατοῦ, δὲν δύναται ἢ νὰ θλίβηται μὲν ἐκ καρδίας, δι’ ἣν κατάστασιν ἐδημιούργησεν ἡ Κυβέρνησίς σας ἐν τῷ στρατῷ, νὰ ἐπιθυμῇ δὲ καὶ νὰ εὔχεται, ὅπως οὗτος ἐξέλθῃ τῆς τοιαύτης καταστάσεως καὶ ἀνυψωθῇ εἰς τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτῷ περιωπὴν, καθ’ ὃν ἐγὼ ὑπέδειξα τρόπον... Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα τοῦ λόγου μου, εἰς τὰς οἰκονομίας, ἐπιφυλαττόμενος ἐν ἄλλῃ εὐκαιρίᾳ νὰ διαπραγματευθῶ εὐρύτερον τὰ τοῦ στρατοῦ. Ἔχομεν, Κύριοι, κατὰ τὰ μέχρι τοῦδε εἰρημένα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ῥιζικωτέρων μεταβολῶν, ἃς ἡμεῖς ὑποδεικνύομεν, τὰς ἑξῆς οἰκονομίας:

Ἄν εἰς τὰς οἰκονομίας ταύτας προσθέσωμεν νῦν καὶ τὰς οἰκονομίας, ἃς χθὲς ἤδη ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νῦν ἰσχύοντος συστήματος ὑπέδειξα, ἐκ 3,643,440, ἔχομεν τὸ ὁλικὸν αὐτῶν ποσὸν, ἀνερχόμενον εἰς 10,680,000. Ἀλλὰ διὰ μόνων τῶν οἰκονομιῶν τούτων, ὅσον αὐστηραὶ καὶ ἂν ὦσιν αὗται, ὅσον ἄξιον λόγου ἂν ἦναι καὶ τὸ ποσὸν, τὸ προκύψον ἐξ αὐτῶν, δὲν εἶναι δυνατὸν βεβαίως νὰ καλυφθῇ τὸ μέγα ἔλλειμμα, ὅπερ ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ὁ ὑπὸ συζήτησιν προϋπολογισμός. Ἀνάγκη, καὶ ἀνάγκη ἐπιτακτικὴ, νὰ καταφύγωμεν εἰς αὔξησιν τῶν προσόδων τοῦ Κράτους.

§29ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἰς φόρους!

§30ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Οὐχὶ εἰς φόρους, ἀκριβῶς εἰπεῖν, ἀλλ’ εἰς ῥιζικὴν ἐν πολλοῖς μεταῤῥύθμισιν τοῦ φορολογικοῦ ἡμῶν συστήματος, ὅπερ ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀπηρχαιωμένον, ἄδικον καὶ δυσανάλογον ἐν πολλοῖς, καὶ ὡς τοιοῦτον ἄξιον νὰ μεταῤῥυθμισθῇ ῥιζικῶς, καὶ ἐὰν ἔτι δὲν παρίστατο ἡ προκειμένη ἀνάγκη. Εἶναι δυνατὸν, Κύριοι, διὰ τῆς τοιαύτης μεταῤῥυθμίσεως, ἄνευ κυρίως νέας ἐπιβαρύνσεως τῶν νῦν ἐπαχθῶς φορολογουμένων τάξεων, ἀλλὰ τοὐναντίον μὲ ἀνακούφισίν τινα αὐτῶν, ν’ αὐξήσωσιν αἱ πρόσοδοι τοῦ Δημοσίου κατὰ πολλὰ ἔτι ἑκατομμύρια. Ἡ τοιαύτη μεταῤῥύθμισις, Κύριοι, εἶναι ζήτημα ἰσοπολιτείας, εἶναι ζήτημα δικαιοσύνης διὰ τὸν ἑλληνικὸν λαὸν, δι’ ὃν εἶναι κενὸν γράμμα τὴν σήμερον τὸ ἄρθρον 3 τοῦ Συντάγματος, τὸ θεσπίζον: «Ὄλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των». Ἀλλὰ ποῦ ἡ ἰσοπολιτεία αὕτη ἐν ἡμῖν, ὅταν ἔχωμεν ἐπαρχίας, καὶ δὴ τὰς ἀφορωτέρας τοῦ Κράτους, ὡς τὴν Δωρίδα, τὴν Εὐρυτανίαν, τὴν Ναυπακτίαν καὶ ἄλλας τοιαύτας, ὑποβαλλομένας εἰς ὅλους τοὺς ἀμέσους φόρους τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, τῶν περιβολίων καὶ βοσκῶν, τοῦ οἴνου, τῶν ζώων, τῶν οἰκοδομῶν καὶ ἐπιτηδευμάτων, ἑτέρας δ’ ἐπαρχίας, πολλῷ μᾶλλον αὐτῶν γονίμους, ἀπαλλαττομένας ὅλων αὐτῶν τῶν φόρων; Ποῦ ἴχνος ἰσοπολιτείας, ὅταν οὕτω πως ἄλλοι μὲν ἦναι ἀσύδοτοι ἀγάδες καὶ ἄλλοι ῥαγιάδες, ἐκτεθειμένοι εἰς τὰς μυρίας ἐνοχλήσεις τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τῶν ἀμέσων φόρων, εἰς τὴν μάστιγα τῶν ἐνοικιαστῶν, τῶν εἰσπρακτόρων καὶ τῶν στρατιωτικῶν καταλυμάτων, καὶ κινδυνεύοντες ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ν’ ἀπολέσωσι τὴν προσωπικήν των ἐλευθερίαν καὶ ν’ ἀπαχθῶσι δέσμιοι εἰς τὰς φυλακὰς, ὡς κοινοὶ κακοῦργοι, ὅταν ἀδυνατῶσι νὰ πληρώσωσιν εἰς τὸ Δημόσιον τὸν ὀφειλόμενον φόρον; Τὸ τοιοῦτον, Κύριοι, μόνον ἐδῶ, ἐν Ἑλλάδι, δύναται νὰ συμβαίνῃ καὶ νὰ τὸ ἀνέχηται ὁ λαός· ἐὰν συνέβαινεν αὐτὸ ἐν ἄλλῃ χώρᾳ, δὲν ἠξεύρω, τί θὰ ἐγίνετο ἐκεῖ. Ποῦ δὲ ἴχνος δικαιοσύνης ἐν τῇ φορολογίᾳ ἡμῶν, ὅταν ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἐπαρχίᾳ ἄλλοι μὲν ὑποβάλλωνται εἰς βαρυτάτους φόρους, ἄλλοι δὲ ἀπαλλάσσωνται τούτων ὅλως; Ἐν Ἑπτανήσῳ, Κύριοι, εἶναι ἄγνωστοι οἱ πολυειδεῖς ἄμεσοι φόροι, οὓς πληρόνομεν ἡμεῖς οἱ λοιποὶ Ἕλληνες καὶ ὧν χάριν ὑφιστάμεθα τόσας καταπιέσεις. Καὶ ἐν αὐτῇ δὲ τῇ Ἑπτανήσῳ οἱ ἀστοὶ, οἱ τραπεζῖται, οἱ ἔμποροι, οἱ ἰατροί, οἱ δικηγόροι, οἱ παντοπῶλαι, οἱ οἰνοπῶλαι, οἱ βιομήχανοι, οἱ χειροτέχναι καὶ πάντες οἱ ἐπιτηδευματίαι, πρὸς δὲ οἱ κύριοι οἰκιῶν, ὁσονδήποτε εἰσόδημα καὶ ἂν ἀποφέρωσιν αὗται, εἰς οὐδένα φόρον ἐπιτηδεύματος καὶ οἰκοδομῶν ὑποβάλλονται...

§31ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ οἱ Ἑβραῖοι.

§32ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μάλιστα, καὶ οἱ Ἑβραῖοι εἶναι ἀσύδοτοι ἐκεῖ... Ἀντ’ αὐτῶν δὲ ὑποβάλλονται εἰς διπλάσιον περίπου φόρον οἱ ἀτυχεῖς σταφιδοπαραγωγοὶ καὶ ἐλαιοπαραγωγοὶ, εἰσφόρον, ὃν ἀποτίνουσι κατὰ τὴν ἐξαγωγὴν τῶν προϊόντων. Αὐτοὶ μόνοι πληρόνουσι τοὺς ἀμέσους φόρους καὶ δι’ ἑαυτοὺς καὶ διὰ τοὺς ἄλλους καὶ διὰ τὸν κ. Θεοτόκην, ὅστις τοσοῦτον ἐξανίσταται κατὰ τῆς φορολογικῆς ἀφομοιώσεως τῆς Ἑπτανήσου.

§33ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Αὐτὰ εἶναι παραμύθια! Ὁ κύριος Θεοτόκης εἶναι ἐλαιοπαραγωγὸς, καὶ ὡς τοιοῦτος πληρόνει φόρους.

§34ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Χαίρω, ὅτι σᾶς γνωρίζω, κύριε Ὑπουργὲ, καὶ ὑπὸ τὴν ἰδιότητά σας ταύτην, καὶ ὁμολογῶ νῦν, ὅτι σεῖς κάμνετε ἐξαίρεσιν.

§35ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἦλθον πολλοὶ Βουλευταὶ χωρικοὶ ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐζήτησαν τὴν ἀφομοίωσιν.

§36ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σᾶς ἀναφέρω τὸν πρώην βουλευτὴν Κεφαλληνίας κ. Μπασιᾶν, ὅστις, πονῶν τοὺς συμπολίτας του σταφιδοπαραγωγοὺς καὶ ἐλαιοπαραγωγοὺς, ὑπέβαλεν ἐπανειλημμένως πρότασιν περὶ φορολογικῆς ἀφομοιώσεως.

§37ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Εἶναι ὁ μόνος Βουλευτὴς ἐξ Ἑπτανήσου, ὁ ζητήσας ταύτην.

§38ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλὰ διότι ἄλλοι Βουλευταὶ ἐξ Ἑπτανήσου, ἐπηρεαζόμενοι ὑπὸ τῶν ἀστικῶν πληθυσμῶν της, δὲν ἐτόλμησαν νὰ ἐγείρωσι φωνὴν ὑπὲρ ἀνακουφίσεως τῶν ἀγροτικῶν πληθυσμῶν της διὰ τῆς φορολογικῆς ἀφομοιώσεως, τοῦτο δὲν σημαίνει, ὅτι δὲν εἶναι δίκαιον, δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ καθιερωθῇ αὕτη. Τὸ ζήτημα ἔγκειται ἀλλαχοῦ, ἔγκειται ἐκεῖ, κύριε Ὑπουργὲ, ὅπου ἐθέσατε αὐτὸ καὶ ὑμεῖς κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, ὅτε διακόπτων με εἴπετε ἐπὶ λέξει (ἀναγινώσκει): «Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ποίους φόρους πληρόνομεν, πρόκειται νὰ ἀποδείξητε, ὅτι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πληρόνομεν, ἀποτελοῦσι ποσὸν ὀλιγώτερον κατ’ ἀναλογίαν ἐκείνου τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἠθέλομεν πληρώσει, ἐὰν τὸ αὐτὸ φορολογικὸν σύστημα ἐφηρμόζετο.» Δὲν ἠδυνάμην νὰ φαντασθῶ τότε, ὅτι θὰ ἠγείρετο τοιαύτη ἀντίῤῥησις, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν, μὴ ἔχων προχείρους τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, καίτοι ἄλλως πεπεισμένος περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς γνώμης μου, ἔμεινα ὀφειλέτης τῆς ἀπαντήσεως. Ἀλλὰ νῦν, ἐφωδιασμένος μὲ ὅλας τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, ἔρχομαι νὰ πληρώσω τὸ χρέος μου, κύριε Ὑπουργὲ, ἔρχομαι νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι οἱ Ἑπτανήσιοι πληρόνουσι νῦν ὀλιγώτερον ποσὸν ἐκείνου, ὅπερ θὰ ἐπλήρονον, ἐὰν ἀφωμοιοῦντο φορολογικῶς πρὸς τοὺς λοιποὺς Ἕλληνας.

§39ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Νὰ τ’ ἀκούσωμεν.

§40ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρὸς τοῦτο θὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν ἐφ’ ἑνὸς ἑκάστου ἀμέσου φόρου, ἀγνώστου νῦν ἐν Ἑπτανήσῳ, τί πληρόνομεν ἡμεῖς οἱ λοιποὶ Ἕλληνες, καὶ τί θὰ ἐπλήρονον κατ’ ἀναλογίαν οἱ Ἑπτανήσιοι, ἐὰν ὑπήγοντο εἰς τὴν αὐτὴν μὲ ἡμᾶς φορολογίαν. Ἀφοῦ δὲ ἀνεύρω οὕτω τὸ ὀλικὸν ποσὸν τῶν ἀμέσων φόρων, ὅπερ θὰ ἐπλήρονον ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει οἱ Ἑπτανήσιοι, θ’ ἀντιπαραβάλω αὐτὸ πρὸς τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον προϋπολογίζει ἡ Κυβέρνησις νὰ εἰσπράξῃ ἐφέτος ἐκ τῶν ἑπτανησιακῶν προϊόντων, τῶν φορολογουμένων ἐν τοῖς τελωνείοις, καὶ θὰ σᾶς ἀποδείξω τὴν ἐπὶ ἔλαττον διαφορὰν τούτου. Ὡς πρὸς τὸν φόρον τῶν οἰκοδομῶν, παρατηρῶ ὅτι τὸ 1890 ἐβεβαιώθη παρ’ ἡμῖν ἐξ αὐτοῦ ἔσοδον ἐκ 2,410,000 δρ. Ὅπως ἀνεύρωμεν νῦν τὸν ὅρον τῆς συγκρίσεως διὰ τὴν Ἑπτάνησον, πρέπει νὰ ἀφαιρέσωμεν ἐκ τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος τὰς ἐπαρχίας Οἰτύλου καὶ Γυθείου, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάγονται ἐπίσης εἰς φόρον οἰκοδομῶν...

§41ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὅπως ἡ Ἑπτάνησος.

§42ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Οἱ Λάκωνες δικαίως ἀπαλλάσσονται παντὸς ἀμέσου φόρου, διότι οἰκοῦσι τόσον ξηρὰν καὶ ἄγονον χώραν, ὥστε ἔπρεπε νὰ τοὺς ἀμείβῃ μᾶλλον τὸ Κράτος, διότι δὲν ἐγκαταλείπουσιν αὐτήν. Οἱ Ἑπτανήσιοι ὅμως οἰκοῦσι νήσους εὐφορωτάτας, οἷαι ἡ Κέρκυρα, ἡ Κεφαλληνία, ἡ Ζάκυνθος κλπ. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει αὐτοὶ νὰ ἐξομοιῶνται πρὸς τοὺς Λάκωνας... Ἐὰν, εἶπον, ἐξαιρέσωμεν τὴν Λακωνίαν, προσέτι δὲ τὰς νέας ἐπαρχίας τῆς Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας, ἐν αἷς, καθ’ ἃ ἐξήγαγον ἐκ τῶν εἰσπράξεων τῶν σχετικῶν ταμείων, ἐβεβαιώθησαν ἐκ τοῦ φόρου τῶν οἰκοδομῶν 200,000 δραχμαί, οὕτως ὑπολείπεται ποσὸν, βεβαιωθὲν ἐν ταῖς λοιπαῖς ἐπαρχίας, ἐκ 2,210,000, ἐπὶ κατοίκων ἀνερχομένων, κατὰ τὴν τελευταίαν ἀπογραφήν, εἰς 1,547,697. Φυσικὸν ἐπακόλουθον θὰ ἦτο νῦν νὰ ὑπολογίσωμεν, πόσον ἀναλογεῖ κατὰ κεφαλὴν ὁ φόρος οὗτος, ἵνα ἀνεύρωμεν, πόσον ὤφειλον νὰ πληρώσωσι καὶ οἱ Ἑπτανήσιοι. Ἐπειδὴ δὲ 2,210,000 δραχ. ἀναλογοῦσιν ἐπὶ 1,547,697 κατοίκων πρὸς 1,43 κατὰ κεφαλὴν, ἕπεται ὅτι κατὰ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν θὰ ἐπλήρονον καὶ οἱ Ἑπτανήσιοι, οἱ ἀνερχόμενοι κατὰ τὴν τελευταίαν ἀπογραφὴν εἰς 249,703, περὶ τὰς 357,000 δρ.

§43ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τί ἐπλήρωσαν οἱ Ἀθηναῖοι καὶ οἱ Πειραιεῖς;

§44ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις ἔχει τόσον προχείρους τὰς διακοπὰς, ἐὰν ἐσκέπτετο κάλλιον, θὰ εὕρισκεν, ὅτι ὁ τοιοῦτος ὑπολογισμὸς δὲν εἶναι ὀρθός. Ὅπως ἐξακριβώσωμεν, Κύριοι, τὸν πληρωτέον φόρον οἰκοδομῶν, πρέπει ν’ ἀνεύρωμεν αὐτὰς τὰς φορολογητέας οἰκοδομὰς καὶ οὐχὶ τοὺς κατοίκους. Ἀλλ’ ὅπως ἀνεύρωμεν τὰς οἰκοδομὰς, ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν νῦν δημοσιευμένα τ’ ἀποτελέσματα τῆς τελευταίας ἀπογραφῆς τῆς Ἑλλάδος, τῆς γενομένης ἐν ἔτει 1889. Ἀλλὰ τ’ ἀποτελέσματα ταῦτα εἶναι ἀκόμη ἄγνωστα εἰς ἡμᾶς, χάρις εἰς τὴν ἀδράνειάν σας, κ. Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν.

§45ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Πταίω ἐγώ;

§46ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πταίει τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν...

§47ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δηλαδὴ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ἠθικὸν πρόσωπον. Διατὶ λέγετε, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν;

§48ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλ’ ὅταν πταίῃ τὸ Ὑπουργεῖον, πταίει καὶ ὁ προϊστάμενος αὐτοῦ Ὑπουργός.

§49ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Πότε ἀνέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον;

§50ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν ἦσθε Ὑπουργὸς τὸ 1890;

§51ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Πόσον χρόνον ἔμεινα;

§52ΡΑΛΛΗΣ. Μέχρι τῆς 20 Ὀκτωβρίου. Εἶναι γνωστόν.

§53ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀλλὰ διατὶ θεωρεῖτε ἐμὲ ὑπεύθυνον διὰ τὴν ἀμέλειαν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἀπὸ τῆς 20 Ὀκτωβρίου 1890 μέχρι τοῦ ἔτους 1892;

§54ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πλὴν τί ἐκάμετε τὸ 1890; τί ἐκάμετε καὶ τώρα ἐπὶ 7 μῆνας, ἀφ’ ὅτου προΐστασθε πάλιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν; Διατὶ δὲν εἴχετε κἂν τὴν περιεργίαν νὰ ἐρωτήσητε, τί γίνεται ἡ ἀπογραφὴ τοῦ 1889, πῶς δὲν ἐδημοσιεύθη ἀκόμη; Ἐν ἐλλείψει, Κύριοι, τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἀπογραφῆς ταύτης, ὀφείλομεν νὰ προσφύγωμεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀπογραφῆς τοῦ 1879. Τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὁ πληθυσμὸς τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος, πλὴν τῆς Ἑπτανήσου καὶ Λακωνίας, ἀνήρχετο εἰς 1,388,682 καὶ ἠρίθμει 255,844 κατοικησίμους οἰκοδομάς, ὁ δὲ τῆς Ἑπτανήσου ἀνήρχετο εἰς 244,433 καὶ ἠρίθμει 53,398 κατοικησίμους οἰκοδομάς. Τὸ 1879 ἐπὶ 1,388,682 κατοίκων καὶ 255,844 κατοικησίμων οἰκοδομῶν ἐβεβαιώθη φόρος ἐξ 1,000,000 δρ. περίπου. Ἔκτοτε οἱ κάτοικοι τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος (ἐξαιρέσει ἐννοεῖται τῆς Ἑπτανήσου, Λακωνίας καὶ Ἠπειροθεσσαλίας) ηὔξησαν μέχρι τοῦ 1889 εἰς 1,547,697, ἤτοι κατὰ 11%. Ἂν δὲ νῦν ἀποδεχθῶμεν τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν καὶ ἐπὶ τῆς αὐξήσεως τῶν οἰκοδομῶν, πρέπει νὰ ἀνῆλθον καὶ αὐταὶ μέχρι τοῦ 1889 ἐκ 255,844 εἰς 284,000, εἰς ἑκάστην τῶν ὁποίων ἀναλογοῦσιν ἐπὶ βεβαιωθέντος ἐσόδου ἐκ φόρου οἰκοδομῶν 2,210,000, ἀνὰ δρ. 7,80. Ἐπειδὴ κατ’ ἀναλογίαν πρὸς τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα ἡ αὔξησις τῶν κατοίκων τῆς Ἑπτανήσου εἶναι μικροτέρα, πρέπει κατ’ ἀκολουθίαν μικροτέραν ν’ ἀποδεχθῶμεν καὶ τὴν αὔξησιν τῶν οἰκοδομῶν, ἤτοι νὰ ὑπολογίσωμεν αὐτὰς ὡς ἀνελθούσας ἐν ἔτει 1889 εἰς 55,000 μόνον, αἵτινες, πρὸς δρ. 7,80 ἑκάστη, θ’ ἀπέδιδον φόρον δρ. 390,000, ὅστις ὁμοῦ μετὰ τῶν ποσοστῶν τῆς ὁδοποιΐας, ἅτινα συνυπολογίζονται νῦν, ὡς ἔσοδον τοῦ Κράτους, θ’ ἀνήρχοντο εἰς δρ. 409,000. Νῦν λύω τὴν ἀπορίαν τοῦ κ. Θεοτόκη περὶ τῶν κατοίκων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Ἐνόει βεβαίως, ὅτι ἐν ταῖς πόλεσι ταύταις ὑπάρχουσιν οἰκοδομαὶ μεγάλης ἀξίας, ὧν ὁ φόρος δὲν δύναται νὰ ὑποστῇ σύγκρισιν πρὸς τὰς τῆς Ἑπτανήσου. Ἀλλ’ ἀγνοεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι, ἂν αἱ Ἀθῆναι καὶ ὁ Πειραιεὺς καὶ 5 ἢ 6 ἄλλαι πόλεις τῆς Ἑλλάδος ἔχουσιν οἰκοδομὰς ἐκ τῶν μᾶλλον φορολογουμένων, τὸ πλεῖστον ὅμως τῶν οἰκοδομῶν τῆς χώρας, καθ’ ὃ ἀγροτικῶν, δὲν ὑπάγεται εἰς φορολογίαν; Ἀγνοεῖ προσέτι, ὅτι ἐν Ἑπτανήσῳ ὁ πληθυσμὸς εἶναι κατὰ τὸ πλεῖστον ἀστικὸς καὶ θὰ ὑπήγετο εἰς φόρον οἰκοδομῶν οὕτως, ὥστε ἡ ἀναλογία, ἣν ὑπηνίχθη αὐτὸς, θ’ ἀπέβαινεν εἰς βάρος τῶν συμπολιτῶν του; Ἐπὶ τοῦ φόρου τῶν ἐπιτηδευμάτων εἶμαι ἠναγκασμένος ν’ ἀκολουθήσω τὴν αὐτὴν ὁδόν. Δὲν ἠξεύρομεν, Κύριοι, τὴν σήμερον, πόσοι εἶναι οἱ ἐπιτηδευματίαι τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος, πόσοι οἱ τῆς Ἑπτανήσου· διότι καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην καθυστεροῦσιν ἔτι τ’ ἀποτελέσματα τῆς τελευταίας ἀπογραφῆς τοῦ 1889. Εἴμεθα λοιπὸν ἠναγκασμένοι καὶ ἐπ’ αὐτῶν νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἀπογραφῆς τοῦ 1879. Ἡ μὲν Ἑπτάνησος τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἠρίθμει ἐπὶ 244,433 κατοίκων 16,482 ἐπιτηδευματίας, ἡ δὲ λοιπὴ Ἑλλὰς, ἐξαιρέσει τοῦ Οἰτύλου καὶ Γυθείου, ἐπὶ 1,388,682 κατοίκων 66,058 ἐπιτηδευματίας. Ἂν παραδεχθῶμεν τὴν ἔκτοτε αὔξησιν τῶν ἐπιτηδευματιῶν τούτων κατὰ 11%, ὅπως καὶ ἐπὶ τοῦ ὅλου πληθυσμοῦ, πρέπει νὰ ἔχωσιν ἀνέλθει αὐτοὶ νῦν εἰς 74,000, εἰς ἕκαστον τῶν ὁποίων ὁ διὰ τὸ ἔτος 1893 προϋπολογιζόμενος φόρος ἀναλογεῖ πρὸς 42 δρ. Ἐὰν νῦν ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευματιῶν, ἀναλόγως τῆς αὐξήσεως τοῦ πληθυσμοῦ των, ἀποδεχθῶμεν μικροτέραν καὶ τὴν αὔξησιν τῶν ἐπιτηδευματιῶν των, ὑπολογίζοντες αὐτοὺς νῦν μόλις εἰς 17,000, θὰ ἔχωμεν ἐπ’ αὐτῶν φόρον, πρὸς 42 δραχμὰς, τὸ ὅλον 714,000. Ὡς πρὸς τὸν φόρον τοῦ οἴνου, παρατηρῶ ὅτι τὸ 1890 ἐξήχθησαν ἐξ Ἑπτανήσου, κατὰ τὴν στατιστικὴν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, 11,220,000 ὀκάδες. Ὅταν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, πόσος οἶνος καταναλίσκεται ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι, πλὴν τῆς Λακωνίας, ἐν ᾗ ὑπὸ 1,891,764 κατοίκων καταναλίσκονται, κατὰ τὰ γνωστὰ ἀποτελέσματα τῆς βεβαιώσεως τοῦ οἴνου, 100 ἑκατομμύρια ὀκάδων, καὶ ἀποδεχθῶμεν, ὅτι οἱ Ἑπτανήσιοι κατὰ τὴν αὐτὴν περίπου ἀναλογίαν, ἤτοι πρὸς 50 ὀκάδ. κατ’ ἄτομον, καταναλίσκουσιν ἐτησίως 12,485,000, ἔχομεν ἐν ὅλῳ παραγωγὴν οἴνου ἐν Ἑπτανήσῳ 23,705,000 ὀκάδων, αἵτινες ὑποβαλλόμεναι εἰς ἔγγειον φόρον πρὸς 2 4/10 λ. κατ’ ὀκᾶν, θ’ ἀπέφερον ἐτησίως δραχμὰς 568,800, αἵτινες μετὰ τῶν ποσοστῶν τῆς ὁδοποιίας θ’ ἀνήρχοντο εἰς 618,800. Ὡς πρὸς τὸ φόρον τοῦ ἐλαίου παρατηρῶ, ὅτι ὡς μέσον ὅρον βεβαιουμένων ἐσόδων τοῦ Κράτους ἐπὶ τοῦ ἐκ τῆς Ἑπτανήσου ἐξαγομένου ἐλαίου ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893 ἀποδέχεται τὸ ποσὸν τῶν δρ. 1,064,512. Ὑπολογιζομένης τῆς ἀγοραίας τιμῆς ἑκάστης ὀκᾶς ἐλαίου πρὸς λ. 90, κατὰ τὴν στατιστικὴν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἐπὶ φορολογικοῦ ὅρου 18%...

§55ΜΑΡΚΕΤΗΣ. 18% ἐπὶ τῆς ἀξίας.

§56ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μάλιστα... Ἐπὶ τῇ βάσει, λέγω, τοιούτου ὑπολογισμοῦ ἡ ἐξαγωγὴ τοῦ ἐλαίου ἐξ Ἑπτανήσου ἀνέρχεται εἰς 6,500,000 ὀκ., αἵτινες πρὸς 90 λεπ. κατ’ ὀκᾶν ἀποδίδουσι 5,850,000 δρ. ἀξίαν, ἧς ὁ φόρος πρὸς 9%, κατὰ τὸ ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι ἰσχῦον σύστημα, θ’ ἀπέφερεν ἐτησίως 526,500 δρ. Ἐπὶ τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος λαμβάνεται ὡς μέσος ὅρος βεβαιουμένων ἐσόδων ἐκ φόρου τοῦ ἐλαίου 1,101,000, αἵτινες πρὸς 9% ἐπὶ ἀγοραίας τιμῆς 90 λ. κατ’ ὀκᾶν, ἀντιπροσωπεύουσι παραγωγὴν 13,142,000 ὀκ. ἐξ ὧν, ἀφαιρουμένων τῶν κατ’ ἀνώτατον ὅρον τὰ τελευταῖα ἔτη ἐξαχθεισῶν 2,142,000, ὑπολείπεται ἐγχωρία κατανάλωσις 11,000,000 ὀκάδων, δι’ 1,891,764 κατοίκους, πλὴν τῶν Λακώνων, αἵτινες ἀναλογοῦσι κατ’ ἄτομον πρὸς 6⅓. Κατὰ τὴν ἀναλογίαν ταύτην, ἔχομεν καὶ ἐπὶ 250,000 Ἑπτανησίων ἐγχωρίαν κατανάλωσιν, πρὸς 6⅓ τοὐλάχιστον, 1,583,000, αἵτινες πρὸς 9% κατ’ ὀκᾶν ἐπὶ τῆς ἀγοραίας τιμῆς 90 λ. θ’ ἀπέφερον 128,223 δρ. συμποσουμένας μετὰ τῶν ἄνω 526,500 εἰς 654,723. Ὡς πρὸς τὸν φόρον τῆς σταφίδος, παρατηρῶ ὅτι τὸ 1890 ἐξήχθη ἐξ Ἑπτανήσου ποσὸν σταφίδος ἐκ λιτρῶν 51,000,000, αἵτινες, ὑπαγόμεναι εἰς τὸν ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι ἰσχύοντα φόρον, πρὸς 17 δρ. κατὰ μέσον ὅρον τὸ χιλιόλιτρον, θ’ ἀπέφερον 867,000 δρ. Ὡς πρὸς τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ἡ ὅλη παραγωγὴ δημητριακῶν καρπῶν ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι, πλὴν τῆς Λακωνίας καὶ Ἑπτανήσου, ἀνέρχεται, κατὰ μέσον ὅρον, εἰς 19,000,000 κοιλὰ, ἅτινα ὡς ἔγγιστα ἀναλογοῦσι πρὸς 8,000,000 στατῆρας. Ἡ εἰσαγωγὴ διὰ τὴν αὐτὴν λοιπὴν Ἑλλάδα εἰς σῖτον, σμιγὸν καὶ λοιποὺς δημητριακοὺς καρποὺς, πρὸς δὲ εἰς ἄλευρον, ἀνέρχεται εἰς 2,500,000 στατῆρας κατὰ μέσον ὅρον (ἡ ἐξ 1,200,000 ὀκ. ἐξαγωγὴ εἶναι ἀναξία λόγου, καὶ ὡς τοιαύτην δὲν τὴν λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν). Ἔχομεν οὕτως ἐν ὅλῳ κατανάλωσιν 10,500,000 στατήρων, ἀναλογούντων πρὸς 5½ στατ. κατ’ ἄτομον, συμπεριλαμβανομένου καὶ τοῦ σπόρου καὶ τοῦ διὰ τὰ κτήνη ἀναγκαιοῦντος ποσοῦ. Ἡ Ἑπτάνησος ἐπὶ 250,000 κατοίκων, πρὸς 5½ στατῆρας κατ’ ἄτομον, χρήζει ἐτησίως 1,375,000 στατήρων. Ἐπειδὴ εἰσάγει 390,000, ὑποτίθεται, ὅτι παράγει 985,000 στατῆρας, οἱ ὁποῖοι ἰσοδυναμοῦσι πρὸς 2,000,000 κοιλά. Ἐπειδὴ δὲ ὁ μέσος ὅρος ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι εἶναι 100 κοιλὰ κατὰ κτῆνος, ὑπολογιστέα τὰ ἀροτριῶντα κτήνη τῆς Ἑπτανήσου εἰς 20,000. Ἄν δὲ ὑπολογίσωμεν κατώτερον ὅρον ἑκάστου κτήνους ἐκεῖ, ἤτοι πρὸς δρ. 12, θὰ ἔχωμεν ἔσοδον ἐκ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ὡς 240,000. Ὡς πρὸς τὸν φόρον τῶν περιβολίων καὶ βοσκῶν. Ἐπὶ τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος προϋπολογίζονται διὰ τὸ 1893 δρ. 285,620, ὁμοῦ μετὰ τοῦ φόρου τῶν ἑσπεριδοειδῶν· διὰ τὴν Ἐπτάνησον, καίτοι καλυπτομένην ὑπὸ περιβολίων, ἀποδεχόμεθα ἔσοδον ἔλαττον καὶ τοῦ δεκάτου τοῦ ἀνωτέρω ποσοῦ, ἤτοι 25,000 μόνον. Ὡς πρὸς τὸν φόρον τῶν ζώων. Ἐπὶ τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος διὰ τὸ 1893 προϋπολογίζονται 3,040,006· διὰ τὴν Ἐπτάνησον ἀποδεχόμεθα μόλις τὸ εἰκοστὸν τοῦ ἐσόδου τούτου, ἤτοι 150,000. Ὡς πρὸς τὸ δικαίωμα καταναλώσεως λιανικῶς πωλουμένου οἴνου. Διὰ τὸ ἔτος 1893 προϋπολογίζονται διὰ τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα 350,000. Ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ἐν Ἑπτανήσῳ τὸ ἓν ὄγδοον αὐτοῦ θὰ εἰσπραχθῇ, ἀποδεχόμεθα ἔλαττον καὶ τούτου, ἤτοι 40,000 μόνον. Ὡς πρὸς τὰ ἔσοδα ἐκ καθυστερήσεως δημοσίων ἐσόδων. Διὰ τὸ ἔτος 1893 προϋπολογίζονται 790,000, ὡς πρὸς τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα. Ὡς πρὸς τὴν Ἐπτάνησον, ἀποδεχόμεθα τὸ ἓν ὄγδοον περίπου, ἤτοι 100,000. Κατὰ ταῦτα, Κύριοι, ἐὰν ἡ Ἑπτάνησος ἀφωμοιοῦτο φορολογικῶς πρὸς τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα, θὰ ἐπλήρονεν ἐν κεφαλαίῳ:

Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νῦν φορολογικοῦ συστήματός της προϋπολογίζεται, ὅτι θὰ πληρώσῃ μόλις 2,509,898, ἤτοι 33% ὀλιγώτερον ἢ ὅ,τι θὰ ἐπλήρονεν ἀφομοιουμένη φορολογικῶς πρὸς τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα. Ἐγώ, Κύριοι, κηρυχθεὶς ὑπὲρ τῆς τοιαύτης ἀφομοιώσεως, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι συνηγορῶ ὑπὲρ τοῦ δικαίου τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων, ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ αὐτῶν τῶν Ἑπτανησίων σταφιδοπαραγωγῶν καὶ ἐλαιοπαραγωγῶν, οἵτινες ὑποβάλλονται νῦν εἰς βαρυτάτην φορολογίαν τῶν προϊόντων των, μόνον καὶ μόνον ὅπως ἀπαλλαγῶσι παντὸς ἀμέσου φόρου οἱ ἐπιτηδευματίαι καὶ οἱ οἰκοδεσπόται τῶν πόλεων. Διὰ τῆς φορολογικῆς ἀφομοιώσεως τῆς Ἑπτανήσου θὰ εἰσέπραττε τὸ Κράτος 1,308,625 δρ. πλέον ἢ ὅ,τι εἰσπράττει νῦν, ἐξ οὗ θὰ εἶχεν αὐτὸ καθαρὸν ἐπὶ πλέον ἔσοδον ἐξ 1,000,000. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι, Κύριοι, μάτην θ’ ἀνεζητοῦμεν τὴν ἰσοπολιτείαν καὶ δικαιοσύνην, ἣν καθιεροῖ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν, ὑπὸ ἔποψιν φορολογικήν· μάτην θ’ ἀνεζητοῦμεν τὴν θεμελιώδη ἐκείνην ἀρχὴν τῆς ἀναλογίας, ἥτις διέπει τὴν σήμερον τὰς φορολογικὰς νομοθεσίας πάντων τῶν πεπολιτισμένων Κρατῶν. Πανταχοῦ ἔχουσι τὴν σήμερον τοὺς ἐμμέσους φόρους, τοὺς φόρους τῆς καταναλώσεως, τὰ τέλη καὶ δικαιώματα καὶ τοὺς δασμοὺς, οἵτινες ἐξ ἴσου, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, πλήττουσι πλουσίους καὶ πένητας, εὐπόρους καὶ ἀπόρους. Ὅπως ὅμως ἀποκατασταθῇ μεταξὺ τούτων καὶ ἐκείνων ἡ φορολογικὴ ἀναλογία, ὅπως δηλαδὴ οἱ πολῖται «συνεισφέρωσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των», ἐπενοήθησαν οἱ ἄμεσοι φόροι, οἵτινες πλήττουσι κυρίως καὶ κατ’ ἐξοχὴν τοὺς εὐπόρους καὶ πλουσίους. Ἔχομεν καὶ ἡμεῖς τοὺς ἄλλους φόρους, ἐπιβαρύνοντας κατ’ ἐξοχὴν τὰς ἀπορωτέρας τάξεις· διότι ὅλα τὰ ἀντικείμενα πρώτης ἀνάγκης, τῶν ὁποίων μείζων εἶναι ἡ κατανάλωσις παρὰ τῷ λαῷ, παρὰ τοῖς ἀστοῖς, ἔχομεν ὑπαγάγει εἰς φόρους καὶ δασμοὺς ἀφορήτους, αὐξάνοντας τὴν ἀρχικήν των ἀξίαν κατὰ 20, 30, 50 καὶ ἐνίοτε 100 καὶ ἐπέκεινα ἐπὶ τοῖς ἑκατόν. Ἐνῷ δ’ ἔπρεπε τοὐλάχιστον διὰ τῶν ἀμέσων φόρων ν’ ἀποκατασταθῇ ἀναλογία τις καὶ νὰ ἐπιβαρυνθῶσι μᾶλλον αἱ εὐπορώτεραι τάξεις, πᾶν τοὐναντίον συμβαίνει παρ’ ἡμῖν. Ἐν Ἑλλάδι καὶ οἱ ἄμεσοι φόροι πλήττουσι μᾶλλον τὸν λαὸν καὶ τοὺς ἀστοὺς ἢ τοὺς πλουσίους. Ἐν Ἑλλάδι ἐπὶ οὐδενὸς σχεδὸν ἀμέσου φόρου ἔχει καθιερωθῇ ἡ προοδευτικὴ λεγομένη κλίμαξ, καθ’ ἣν ὑπάρχουσι βαθμίδες ἐν τῇ φορολογίᾳ, ἀνιοῦσαι ἀναλόγως τοῦ μεγέθους τῆς περιουσίας καὶ τοῦ εἰσοδήματος ἑκάστου πολίτου. Παρ’ ἡμῖν ἔχουσιν ἀναστραφῇ οἱ ὅροι καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην, καὶ αὐξάνει μὲν ἡ φορολογικὴ μονὰς καθ’ ὅσον μειοῦται ἡ περιουσία καὶ τὸ εἰσόδημα, μειοῦται δὲ, καθ’ ὅσον αὐξάνουσι ταῦτα. Σᾶς ἀναφέρω, Κύριοι, διάφορα παραδείγματα ἐπὶ τούτῳ. Ἐπὶ τοῦ ἀμέσου φόρου τοῦ οἴνου 2 4/10 λεπ. πληρόνει τὴν ὀκᾶν ὁ πτωχὸς ἐργάτης τῆς Μαντινείας καὶ τῆς Λοκρίδος, οὗ ὁ οἶνος ἔχει πολλάκις ἀξίαν 24 λ. τὴν ὀκᾶν καὶ χρησιμεύει συνήθως εἰς ἰδίαν του κατανάλωσιν, ὡς ἀπαραίτητον στοιχεῖον τῆς τροφῆς του, ὑποβάλλεται δὲ οὕτως ὁ περὶ οὗ ὁ λόγος ἀγρότης εἰς φόρον δέκα ἐπὶ τοῖς ἑκατόν· 2 4/10 τὴν ὀκᾶν φόρον πληρόνει καὶ ὁ πλούσιος οἰνοπαραγωγὸς τῆς Ἀττικῆς, ὁ πωλῶν τὸν οἶνόν του εἰς φιάλας πρὸς 2½ δρ. τὴν ὀκᾶν καὶ ἐπέκεινα, ἤτοι ἐπὶ τούτου ὁ φόρος δὲν ἀναλογεῖ οὐδὲ πρὸς 1%! Ἐνῷ δὲ παρ’ ἡμῖν ὁ πτωχὸς ἐλαιοπαραγωγὸς πληρόνει 9% ἐπὶ τῆς ἀκαθαρίστου προσόδου του, ὁ πτωχὸς κηπουρὸς 10%, ὁ πτωχότερος ῥητινοσυλλέκτης 12%· αἱ Τράπεζαι καὶ αἱ Ἑταιρίαι πληρόνουσι 5% μόνον καὶ ταῦτα ἐπὶ τῆς καθαρᾶς προσόδου των. Λάβετε, Κύριοι, ὑπ’ ὄψιν αὐτὸν τὸν φόρον τοῦ ἐπιτηδεύματος, ὅστις ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις ἐπέχει θέσιν φόρου εἰσοδήματος, ἐφ’ οὗ κατ’ ἐξοχὴν ἐπιβάλλεται ἡ προοδευτικὴ κλῖμαξ ἐπὶ τῶν μεγάλων περιουσιῶν καὶ εἰσοδημάτων· τί θὰ παρατηρήσητε ἐπ’ αὐτοῦ; Ἐρωτήσατε τὸν πτωχὸν χειροτέχνην τῶν Ἀθηνῶν, ὅστις ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου του μόλις ἔχει εἰσόδημα 1000 δραχμῶν ἐτησίως, ἐξ οὗ ἀποζῇ ἐν παντοίαις στερήσεσι πολλάκις αὐτὸς καὶ ἡ οἰκογένειά του, καὶ θὰ μάθητε, ὅτι πληρόνει 100–150 δραχμὰς, ἤτοι 10–15% φόρον ἐπιτηδεύματος. Ἐρωτήσατε εἶτα καὶ τὸν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρακαθήμενον συνάδελφον ἡμῶν ἐξ Ἀττικῆς, τὸν εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ κ. Σκουζὲν, ὅστις εἶναι τραπεζίτης, τίνα φόρον πληρόνει ἐπὶ ἐτησίου εἰσοδήματος ἐξ 150,000 δραχ. περίπου, ὅσον ὑποτίθεται ὅτι ἔχει, καὶ θὰ μάθητε, ὅτι πληρόνει 1500 δραχμὰς, ἤτοι μόλις 1%!

§57ΣΚΟΥΖΕΣ. Ἀπατᾶσθε! Πληρόνω ὅσα δὲν πληρόνουν Τράπεζαι μὲ τόσα κεφάλαια.

§58ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁμιλῶ περὶ φόρου ἐπιτηδεύματος.

§59ΣΚΟΥΖΕΣ. Μάλιστα. Πληρόνομεν 3600 δραχμάς.

§60ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ οἱ τρεῖς ἀδελφοὶ βεβαίως.

§61ΡΑΛΛΗΣ. Πέντε συνεταῖροι εἶναι.

§62ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Λοιπὸν πληρόνετε μόλις ἀνὰ 700 δραχμὰς ἕκαστος, ἄρα δὲν ὑποβάλλεσθε σεῖς οὐδ’ εἰς 1% φόρον, ἐνῷ ὁ μικρὸς χειροτέχνης πληρόνει 10 καὶ 15%.

§63ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν.). Ὄχι προσωπικά!

§64ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν εἶναι αὐτὰ, κύριε Ὑπουργὲ, προσωπικὰ, ἀλλὰ πραγματικὰ, πραγματικώτατα. Ἠξεύρω ὅτι μετ’ ἐμὲ θὰ παρέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὅπως συνηγορήσῃ ὑπὲρ τοῦ ἀδίκου, ὑπὲρ τοῦ βαρβάρου τούτου φορολογικοῦ συστήματος, ὑπὸ τὸ ὁποῖον κάμπτεται ὁ λαὸς καὶ μένουσιν ἀσύδοτοι σχεδὸν οἱ μεγάλοι. Πρέπει λοιπὸν πάντες νὰ ἠξεύρωσι, διατὶ θὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ αὐτοῦ.

§65ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ συνηγορήσῃ εὐσυνειδήτως, κατὰ πεποίθησιν’ δὲν ἔχετε δὲ δικαίωμα νὰ μεταχειρίζησθε προσωπικὰ ἐπιχειρήματα.

§66ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ἐγὼ συνηγορῶ κατὰ πεποίθησιν ὑπὲρ τῆς φορολογικῆς ἀνακουφίσεως τοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον τόσον ἐπαχθῶς, τόσον ἀστόργως σεῖς μὲ τὸ σύστημά σας ἐπιβαρύνετε.

§67ΣΚΟΥΖΕΣ. Ἡμεῖς δὲν εἴμεθα συνειθισμένοι νὰ λέγωμεν λόγια παχειά. Καὶ ἐπληρώσαμεν, καὶ ὑπηρετήσαμεν στρατιωτικῶς καὶ εἰς πᾶσαν περίστασιν τὴν Πατρίδα. Δὲν εἴμεθα ἐδῶ, ἵνα λέγωμεν λόγια, διὰ νὰ μᾶς ἀκούουν.

§68ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τίνα ἀνάγκην ἔχετε σεῖς ἀπὸ λόγια, ὅταν ἔχητε τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα μαρτυροῦν, ὅτι, ἐνῷ σεῖς δὲν πληρόνετε φόρον ἐπιτηδεύματος οὐδὲ πρὸς 1% ἐπὶ τοῦ μεγάλου εἰσοδήματός σας, εἰς τοὺς πτωχοὺς ὅμως χειροτέχνας καὶ μικρεμπόρους ἐννοεῖτε νὰ ἐπιβάλλητε φόρον πρὸς 10–15% ἐπὶ τοῦ μικροῦ εἰσοδήματός των! Ἀλλ’ ὁ κ. Σκουζὲς ἔχει τοὐλάχιστον ἓν ἐπιτήδευμα· εἶναι τραπεζίτης καὶ πληρόνει ὁπωσδήποτε φόρον τινὰ εἰσοδήματος, ἔστω καὶ ἐλάχιστον σχετικῶς. Ἔχομεν ὅμως καὶ ἄλλους συναδέλφους ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ...

§69ΡΟΥΚΗΣ. Ποῖοι εἶναι αὐτοί;

§70ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ παρακαθήμενός σας.

§71ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπλήρωσα ποσὸν διὰ φόρους ἴσον ἴσως μὲ περιουσίας ἄλλων (ἱλαρότης).

§72ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ μικρὸς ἐπιτηδευματίας, κύριε Βουλευτὰ, πληρόνει καὶ αὐτὸς ὅλους τοὺς ἐμμέσους φόρους, ὅταν ἀγοράζῃ τὸν καφὲν, τὴν ζάκχαριν, τὸ πετρέλαιόν του. Σεῖς μάλιστα δὲν κάμνετε χρῆσιν τοῦ πετρελαίου, διότι ἔχετε νομίζω ἠλεκτρικὸν φῶς, καὶ εἶσθε ἀπηλλαγμένος τοῦ φόρου τούτου. Ὁ μικρὸς ἐπιτηδευματίας πληρόνει καὶ ὅλους τοὺς ἀμέσους φόρους· πληρόνει, ἂν ἔχῃ οἰκίαν, φόρον οἰκοδομῶν, πληρόνει ἐκ περισσοῦ καὶ φόρον ἐπιτηδεύματος, χάριν τοῦ μικροῦ του εἰσοδήματος. Σεῖς δὲ, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Ἄρτης, ὁ ἔχων εἰσόδημα 400–500 χιλιάδων δραχμῶν, οὐδ’ ὀβολὸν πληρόνετε δι’ αὐτό.

§73ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Σᾶς συγχαίρω, διότι καὶ ἐδῶ ἐκάματε στατιστικὰς μελέτας· σᾶς συγχαίρω καὶ δι’ αὐτὰς, ἂν καὶ τὰς εὑρίσκω ὅλως ἐσφαλμένας.

§74ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ἐγὼ συγχαίρω ὑμᾶς, ὅτι καὶ ὡς Βουλευτὴς καὶ ὡς Ὑπουργὸς κατωρθώσατε μέχρι τοῦδε νὰ ὑπεκφύγητε σεῖς ὁ πλούσιος τὸν περὶ οὗ ὁ λόγος φόρον, τὸν ὁποῖον ἐν τούτοις ὑποστηρίζετε πάντοτε διὰ τοὺς ἄλλους, διὰ τοὺς ἀπορωτέρους. Εἴμεθα λοιπὸν, Κύριοι, κατὰ τοῦ νῦν ἰσχύοντος, ἀπηρχαιωμένου ἐν πολλοῖς καὶ ὅλως δυσαναλόγου καὶ ἀδίκου φορολογικοῦ συστήματος. Εἴμεθα ὑπὲρ τῆς ῥιζικῆς αὐτοῦ μεταῤῥυθμίσεως, κατὰ τρόπον, οὐχὶ μειοῦντα, ἀλλ’ αὐξάνοντα τὰς δημοσίας προσόδους. Καὶ ἡ αὔξησις αὕτη δὲν θὰ προέλθῃ ἐκ τῆς μᾶλλον ἐπιβαρύνσεως τῆς ἤδη ἐπαχθῶς, ἐπαχθέστατα φορολογουμένης κατωτέρας καὶ μέσης τάξεως τοῦ λαοῦ. Εἰς τοιαύτας αὐξήσεις μόνοι οἱ ἐμπειρικοὶ προβαίνουσιν, οἵτινες τοὺς ὑπάρχοντας φόρους καὶ δασμοὺς θεωροῦσιν ἀνεξαντλήτους καὶ εἰς πᾶσαν ἀνάγκην εἰς αὐτοὺς προσφεύγουσι, καὶ τοὺς ἐξογκόνουσι τόσον ὑπερμέτρως, ὥστε τοὺς καθιστῶσιν ἀφορήτους, καὶ ἀναγκάζουσι τὸν λαὸν νὰ συνειθίζῃ εἰς τὸ λαθρεμπόριον καὶ τὴν παρανομίαν. Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν, τὴν τάξιν τὴν εὐπορωτέραν, τὴν ἀσύδοτον ἐν πολλοῖς τὴν σήμερον, ἢ ἐλάχιστα φορολογουμένην ἀναλόγως τῆς περιουσίας καὶ τοῦ εἰσοδήματός της, νὰ ὑπαγάγωμεν εἰς δικαίαν τινὰ φορολογίαν,— πάντοτε ἐλαφροτέραν ἐκείνης, εἰς ἣν ὑπάγεται αὕτη τὴν σήμερον πανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου. Μόνον δὲ καθόσον θὰ ἔχωμεν ἐκ τῆς τοιαύτης φορολογικῆς μεταῤῥυθμίσεως ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων, ὡς εἴμεθα πεπεισμένοι, θὰ προβῶμεν εἰς ἀνακούφισίν τινα τῶν βαρῶν τῆς κατωτέρας καὶ μέσης τάξεως. Ὥστε, ὡς παρατηρεῖτε, δὲν πρόκειται νὰ διακυβεύσωμεν οὐδεμίαν τῶν ὑπαρχουσῶν προσόδων τοῦ Κράτους, δὲν πρόκειται νὰ προβῶμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰς οὐδενὸς φόρου κατάργησιν, ἢ ἐλάττωσιν. Πρόκειται νὰ ἐπιῤῥίψωμέν τινα τῶν βαρῶν τοῦ λαοῦ, ὅστις κινδυνεύει νὰ γονατίσῃ ὑπ’ αὐτά, εἰς ὤμους ἰσχυροτέρους, εἰς τοὺς ὤμους ἐκείνων, οἵτινες δύνανται νὰ τὰ φέρωσι, καὶ μόνον καθ’ ὅσον θὰ ἐπέτρεπεν ἡμῖν ἡ ἐντεῦθεν αὔξησις τῶν δημοσίων προσόδων νὰ προβῶμεν εἰς ἀνακούφισιν τῶν ἤδη καταπεπονημένων τάξεων. Κατὰ ταῦτα, Κύριοι, χωρὶς νὰ καταργήσωμεν προηγουμένως τὸν ἐν ἰσχύϊ φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐννοοῦμεν νὰ προβῶμεν εἰς ἐφαρμογὴν τῆς ἐγγείου στρεμματικῆς φορολογίας. Εἰς αὐτὴν θὰ ὑποβάλωμεν ἐν ἀρχῇ τοὺς μεγάλους γαιοκτήμονας τῆς Εὐβοίας, τῆς Φθιώτιδος καὶ κατ’ ἐξοχὴν τῆς Θεσσαλίας, οἵτινες μέχρι πρὸ μικροῦ ἦσαν ἀσύδοτοι ὅλως, νῦν δ’ ἐλάχιστον σχετικῶς φόρον ἀποτίνουσιν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Μόνη ἡ Θεσσαλία πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ἀπέφερεν εἰς τὸ Τουρκικὸν Κράτος ἐτησίαν πρόσοδον ὑπὲρ τὰ 10,000,000 φρ. χρυσῶν. Ἡ ἐκ τῶν τελωνειακῶν εἰσπράξεων πρόσοδος ἦτο τότε ἀναξία λόγου, διότι ὁ εἰσαγωγικὸς δασμὸς ἀνήρχετο, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, εἰς 8% ἐπὶ τῆς ἀξίας. Ἡ σπουδαιοτάτη ἄρα πρόσοδος ἦτο ἡ τῆς ἐγγείου φορολογίας, ἥτις ἀπέφερεν ὑπὲρ τὰ 5,000,000 φρ. χρ. Εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀποφέρει τὴν σήμερον ἡ Θεσσαλία μόλις περὶ τὰ 6 ἑκατομμύρια, καὶ ταῦτα εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια. Καὶ ἡ πρόσοδος αὕτη προέρχεται κατὰ τὸ πλεῖστον ἐκ τελῶν καὶ δικαιωμάτων, ἐκ τῶν εἰδῶν τοῦ μονοπωλίου καὶ ἐκ τῶν εἰσαγωγικῶν δασμῶν, οἵτινες ηὔξησαν νῦν εἰς 20, 30, 50, 100 καὶ ἐπέκεινα ἐπὶ τοῖς ἑκατόν. Ὅλα δὲ ταῦτα τὰ βάρη ἐπιπίπτουσι κυρίως ἐπὶ τοῦ λαοῦ καὶ ἐπὶ τῆς μέσης τῶν ἀστῶν τάξεως ἐν Θεσσαλίᾳ, ἀντ’ αὐτῶν δ’ ἔχει ἀνακουφισθῆ νῦν ἡ μεγάλη ἰδιοκτησία, ἥτις εἰς τὴν Τουρκίαν ἀπέφερε τόσα ἑκατομμύρια εἰς χρυσόν. Καὶ εἰς τίνας ἀνήκει, κατὰ τὸ πλεῖστον, ἡ μεγάλη ἰδιοκτησία ἐν Θεσσαλίᾳ; Εἰς τοὺς Ὀθωμανοὺς βέηδες, οἵτινες, τὰ μεγάλα εἰσοδήματά των μεταβάλλοντες εἰς χρυσὸν, ἀποκομίζουσι καὶ καταναλίσκουσιν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, εἰς τὴν Τουρκίαν, ζημιοῦντες μεγάλως καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν τὸ Κράτος καὶ τὴν χώραν ἡμῶν. Δὲν εἶναι λοιπὸν, Κύριοι, ἡ ἐσχάτη ἀπόνοια, νὰ μὴ θέλωμεν νὰ ὑποβάλωμεν νῦν αὐτοὺς εἰς βαρυτέραν φορολογίαν, εἰς φορολογίαν, περὶ ἧς σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι θὰ ᾖναι σχετικῶς ἐλαφροτέρα ἐκείνης, εἰς ἣν ὑπεβάλλοντο ὑπὸ τὴν Τουρκίαν; Ἡ φορολογία αὕτη εἶναι ἡ ἔγγειος στρεμματικὴ, ἥτις ἐπὶ τῶν μεγάλων ἀγροτικῶν κτήσεων καὶ τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Φθιώτιδος καὶ Εὐβοίας οὐδεμίαν σχεδὸν ἀξίαν λόγου δυσχέρειαν παρέχει. Ἐπὶ τῶν κτήσεων αὐτῶν, Κύριοι, ὑπάρχουσιν τὰ ταπιὰ, οἱ τίτλοι ἰδιοκτησίας, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων εὐκόλως δύναται νὰ ἐξελεγχθῇ ἡ ἔκτασίς των καὶ νὰ καθορισθῇ ὁ πληρωτέος φόρος. Ὅταν δὲ τοῦτο κατορθωθῇ, καὶ ἐξασφαλισθῇ τὸ Κράτος περὶ τῆς νέας φορολογίας, τότε καὶ μόνον δύναται νὰ προβῇ εἰς τὴν κατάργησιν τῆς ὑφισταμένης φορολογίας τῶν ἀροτριώντων. Ἐκ μόνης ταύτης τῆς προχείρου καὶ εὐκόλου μεταβολῆς δυνάμεθα νὰ ὑπολογίσωμεν αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων κατὰ 1,000,000. Τὸ ποσὸν τοῦτο θ’ αὐξήσῃ, ὅταν σὺν τῷ χρόνῳ ἡ ἔγγειος στρεμματικὴ φορολογία, ἡ μόνη λογικὴ, ἡ μόνη ἐφαρμοζομένη τὴν σήμερον εἰς ὅλα τὰ πεπολιτισμένα Κράτη, ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τὰς ἄλλας ἐπαρχίας, καὶ ἐπὶ τὰς λοιπὰς ἀγροτικὰς κτήσεις, διὰ τοῦ συστήματος τῶν δηλώσεων, ὡς ἐγένετο ἤδη τοῦτο καὶ ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ἐν Ῥωμουνίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ, καὶ ἐπέτυχε πληρέστατα. Βεβαίως ἡ ἐξακρίβωσις τῶν φορολογημένων γαιῶν κατὰ στρέμμα ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀγροτικῶν κτήσεων θὰ βραδύνῃ ἐπί τινα χρόνον, ἐπίσης καὶ ὁ καθορισμὸς τῆς νέας αὐτῶν φορολογίας. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο καὶ ἐγὼ δὲν ὑπολογίζω ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν ἐντεῦθεν αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων. Ἡ ἔγγειος στρεμματικὴ φορολογία ἔχει καὶ τοῦτο τὸ καλὸν, ὅτι θ’ ἀναγκάσῃ τοὺς γαιοκτήμονας, οἵτινες ἀφίνουσι νῦν μέγα μέρος τῶν γαιῶν των χέρσον, ἢ νὰ τὰς καλλιεργήσωσι πάσας, ἢ νὰ τὰς πωλήσωσιν εἰς ἄλλους, ἑτοίμους νὰ πράξωσι τοῦτο, ὥστε νὰ μὴ μένῃ τόσος ἐθνικὸς πλοῦτος ἀνεκμετάλλευτος, μηδὲ νὰ ἐξάγῃ ἡ χώρα ἡμῶν τόσα ἑκατομμύρια εἰς χρυσὸν, ὡς νῦν, πρὸς προμήθειαν ἄρτου. Ἑτέραν μεταῤῥύθμισιν προτείνομεν ἡμεῖς ἐπὶ τοῦ φόρου τοῦ ἐπιτηδεύματος. Ἡμεῖς θεωροῦμεν ὡς τὴν τελειοτάτην ἔκφανσιν, ὡς τὴν κορωνίδα τῆς ἀμέσου φορολογίας τὸν φόρον τοῦ εἰσοδήματος, φόρον, ὅστις τὴν σήμερον ἐπικρατεῖ καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἐν Πρωσσίᾳ καὶ ἐν ἄλλαις χώραις, καὶ ἀποφέρει σπουδαιότατα ποσὰ ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου, ἀνταποκρινόμενος καὶ εἰς αὐτὰς τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας τῆς Πατρίδος, καθ’ ἃς εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξηθῇ ἀκόπως. Ἀλλὰ δὲν νομίζομεν, ὅτι εἶναι νῦν ἡ κατάλληλος ὥρα, καθ’ ἣν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ τοιούτου φόρου ἐν Ἑλλάδι. Ἐπὶ τοῦ παρόντος δυνάμεθα νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς ῥιζικὴν μεταῤῥύθμισιν τοῦ φόρου τοῦ ἐπιτηδεύματος, διακρίνοντες αὐτὸν εἰς φόρον ἐπιτηδεύματος καὶ φόρον ἐπαγγέλματος. Ἐν τῷ τελευταίῳ τούτῳ ἀνάγκη νὰ συμπεριλάβωμεν καὶ τοὺς εἰσοδηματίας, καὶ νὰ καθιερώσωμεν ἐπ’ αὐτῶν ἰδίᾳ προοδευτικὴν κλίμακα τοιαύτην, ἥτις θὰ ἐπέτρεπεν ἡμῖν νὰ ὑπολογίσωμεν σπουδαίαν αὔξησιν ἐκ τοῦ φόρου τοῦ εἰσοδήματος. Ἐγὼ ἰδίᾳ νομίζω, ὅτι καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν ἀνωτέρων κλάσεων, τῶν νῦν ὑπαγομένων εἰς τὸν φόρον τοῦ ἐπιτηδεύματος, ἐγχωρεῖ κρείττων διαβάθμισις, καθ’ ἣν θὰ ἦτο δυνατὸν αὗται, οὐχὶ κατὰ 2, 1 καὶ ἔλαττον τούτου, ἀλλὰ κατὰ 5% φορολογούμεναι, ν’ ἀποφέρωσιν ἐπίσης πολλοῦ λόγου ἀξίαν αὔξησιν, ἀπέναντι τῆς ὁποίας θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ὑποβιβάσωμεν τὴν φορολογικὴν κλίμακα τῶν νῦν καταπονουμένων κατωτέρων κλάσεων. Ὡς παρατηρεῖτε, Κύριοι, καὶ ἐπὶ τῆς φορολογικῆς ταύτης μεταῤῥυθμίσεως οὐδὲν πρόκειται νὰ διακυβεύσῃ τὸ Κράτος, οὐδεμίαν ἀπολύτως μέλλει νὰ ὑποστῇ μείωσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον θὰ ἔχῃ ἄμεσον καὶ βεβαίαν, βεβαιοτάτην αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων, τοὐλάχιστον κατὰ 2,000,000 δρ. ἐτησίως. Παραλείπων νῦν ἄλλας μεταῤῥυθμίσεις τῶν ἀμέσων φόρων, περὶ ὧν ἔκαμα ἤδη λόγον, ἀγορεύων ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, μεταβαίνω εἰς τὴν σπουδαιοτάτην μεταῤῥύθμισιν ἑνὸς τῶν ἐμμέσων φόρων, τοῦ ἐπὶ τοῦ καπνοῦ. Ὁ καπνός, Κύριοι, ὑπῆρξε μέχρι τοῦδε τὸ μῆλον τῆς ἔριδος μεταξὺ τῶν δύο Πρωθυπουργῶν. Ἡ φορολογία αὐτοῦ ἐκανόνιζε τὴν ὅλην οἰκονομικήν των πολιτικήν. Τὸ πρῶτον καὶ κύριον, ὅπερ εἶχεν ἑκάτερος αὐτῶν νὰ πράξῃ, ἅμα ἐρχόμενος εἰς τὰ πράγματα, ἦτο νὰ ἀνατρέψῃ τὸ φορολογικὸν σύστημα τοῦ ἄλλου, καὶ νὰ καθιερώσῃ τὸ ἰδικόν του.

§75Ι. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὑπεστηρίζετε καὶ σεῖς.

§76ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ὁσάκις δὲ πρόκηται περὶ οἰκονομικῆς συζητήσεως, κέντρον καὶ πυρὴν αὐτῆς ὑπῆρξε πάντοτε ὁ καπνός. Ἠκούσατε τὸν κύριον Πρωθυπουργόν, ἀπαγγέλλοντα κατὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ κατηγορίαν, διότι δῆθεν, θελήσας νὰ μεταβάλῃ τὸ ἐν ἰσχύϊ φορολογικὸν σύστημα τοῦ καπνοῦ, ὠλιγώρησε παντάπασιν αὐτοῦ, καὶ ἄφησε νὰ μειωθῶσι καταπληκτικῶς αἱ ἐντεῦθεν εἰσπράξεις, καὶ ἐπεδείνωσεν οὕτω τὴν οἰκονομικὴν τοῦ Κράτους κατάστασιν. Ἀπήντησε νῦν πρὸς αὐτὸν ὁ κ. Δηλιγιάννης, καὶ μίαν ὁλόκληρον σχεδὸν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς κατηνάλωσεν ἀγορεύων, ὅπως ἀποδείξῃ, ὅτι τὸ ἰδικόν του σύστημα εἶναι τὸ τελειότερον, τὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὸ ἀτελέστερον. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὴν ὅλην οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῶν δύο Πρωθυπουργῶν, ὅλας τὰς οἰκονομικάς των συζητήσεις, ὅλας τὰς σκέψεις ἀπησχόλει μέχρι τοῦδε τὸ ζήτημα τῆς διὰ τῶν καπνοκοπτηρίων ἢ διὰ δηλώσεων φορολογίας τοῦ καπνοῦ. Δὲν ἠξεύρω, ἂν νῦν τοὐλάχιστον, ὅτε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐφρόντισε νὰ συνδέσῃ ἐν μέρει τὸ σύστημα τῶν καπνοκοπτηρίων πρὸς τὸ σύστημα τῶν δηλώσεων, θὰ ἐπέλθῃ εἰρήνη μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ κ. Δηλιγιάννη καὶ θὰ ἡσυχάσωσι καὶ αὐτοὶ, θ’ ἀφήσωσι δὲ πλέον ἥσυχον καὶ τὴν Βουλὴν μὲ τὰς ἀτελευτήτους περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ συζητήσεις των. Ἀλλ’ ἡμεῖς, Κύριοι, ἀποροῦμεν, πῶς ἀμφότεροι οἱ κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν ἐξ ὑπαμοιβῆς κυβερνήσαντες τὴν χώραν δὲν κατώρθωσαν νὰ ἐννοήσωσιν, ὅτι καὶ μὲ τὸ ἓν καὶ μὲ τὸ ἄλλο σύστημα καὶ μὲ τὸν τελευταῖον συνδυασμὸν αὐτῶν ἀδύνατον ἀπολύτως νὰ ὑπαχθῇ ὅλος ὁ ἐν τῷ Κράτει καταναλισκόμενος καπνὸς εἰς φορολογίαν. Οἱ Ἕλληνες εἶναι λαὸς ἐκ τῶν μᾶλλον καπνιζόντων, καὶ ὅμως ἐὰν ἐλαμβάνομεν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀναλογίαν ἄλλων λαῶν, οὐχὶ περισσότερον ἡμῶν καπνιζόντων, θὰ ἐβλέπομεν, ὅτι ἐν Ἑλλάδι πρέπει νὰ καταναλίσκηται, καὶ καταναλίσκεται τῷ ὄντι καπνὸς ὑπὲρ τὰ 2 ἑκατομμύρια ὀκάδων. Καὶ ἐν τούτοις πόσος τὴν σήμερον ὑπάγεται εἰς φορολογίαν; Οὐδὲ ἓν ἑκατομμύριον, μεθ’ ὅλας τὰς μεταῤῥυθμίσεις τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος καὶ μεθ’ ὅλην τὴν αὐστηρότητα, ἣν πολλάκις αἱ ἀρχαὶ ἀνέπτυξαν περὶ τὴν καταδίωξιν τοῦ λαθρεμπορίου τοῦ καπνοῦ. Καὶ ἔχομεν, Κύριοι, καὶ ἐνταῦθα μεγάλην φορολογικὴν ἀνισότητα καὶ ἀδικίαν, καθ’ ἣν, ἐνῷ ὡρισμένους πληθυσμοὺς τοῦ Κράτους ὑποβάλλομεν εἰς αὐτὴν τὴν φορολογίαν, ἄλλους πληθυσμοὺς αὐτοῦ ἀφίνομεν ἀσυδότους. Διότι, ὅσον δήποτε αὐστηρὰ καὶ ἂν ἦναι καὶ τὰ νομοθετικὰ καὶ τὰ διοικητικὰ μέτρα, εἰς οἱονδήποτε περιορισμὸν καὶ ἂν ὑποβάλωμεν τὸ ἐμπόριον τοῦ καπνοῦ, ἐν ὅσῳ ἡ παραγωγὴ τούτου μένει ἐλευθέρα καὶ ἀνεπιτήρητος, τὸ λαθρεμπόριον θὰ ἀκμάζῃ πάντοτε καὶ θὰ νέμηται τὸ ἥμισυ τοὐλάχιστον τῆς καταναλώσεως. Ἡμεῖς, Κύριοι, εἴμεθα ἐναντίοι τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος καὶ δι’ ἄλλον τινὰ λόγον, τὸν ἑξῆς. Ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο ἀδύνατον πάντη νὰ ἔχωμεν φορολογικὴν ἀναλογίαν, ἥτις εἶναι ἡ πρώτη καὶ κυρία βάσις παντὸς φόρου, ἔχοντος ἀνωτέραν φορολογικὴν μονάδα. Ὑποχρεοῦνται τὴν σήμερον καὶ ὁ πτωχὸς ἐργάτης καὶ ὁ πτωχὸς στρατιώτης καὶ ὁ τελευταῖος χειροτέχνης καὶ χειρῶναξ νὰ πληρώσωσι τὸν αὐτὸν φόρον διὰ τὸν καπνὸν, ἤτοι 5 δραχμὰς κατ’ ὀκᾶν καὶ 2 διὰ τὸ σιγαρόχαρτον, ἐν ὅλῳ 7, τὸν ὁποῖον φόρον πληρόνει καὶ ὁ πλούσιος καὶ ὁ ἑκατομμυριοῦχος. Ὅπως, Κύριοι, ἀλλαχοῦ ἀποφύγωσι τὴν τοιαύτην φορολογικὴν δυσαναλογίαν, προσέφυγον εἰς τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ, δι’ οὗ καὶ μόνου εἶναι δυνατὸν οὐ μόνον ἅπαν τὸ ἐν τῇ χώρᾳ καταναλισκόμενον ποσὸν νὰ ὑπαχθῇ εἰς φορολογίαν, ἀλλὰ καὶ ἡ φορολογικὴ ἀναλογία νὰ καταστῇ ἐφικτή. Διότι μόνον ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ μονοπωλίου δυνάμεθα νὰ ἐξασφαλισθῶμεν ἀπέναντι τῆς παραγωγῆς, ἥτις εἶναι ἡ πρώτη πηγὴ τοῦ λαθρεμπορίου· μόνον ὑπὸ τὸ κράτος αὐτοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ διαβαθμισθῇ καὶ ἡ τιμὴ καὶ ὁ φόρος τοῦ καπνοῦ· μόνον ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ μονοπωλίου ὁ πτωχὸς ἐργάτης θὰ πληρόνῃ τῷ ὄντι μικρότερον φόρον, καὶ ὁ πλούσιος ἢ ἑκατομμυριοῦχος βαρύτερον, διότι μόνον ὑπ’ αὐτὸ εἶναι δυνατὸν νὰ καθιερωθῶσι καὶ 10 καὶ 20 καὶ 30 καὶ 100 καὶ ἐπέκεινα ποιότητες καπνοῦ, καὶ ἀναλόγως αὐτῶν νὰ καθορισθῇ καὶ ἡ τιμὴ καὶ ὁ φόρος αὐτοῦ. Ἐν Αὐστρίᾳ λ. χ., ὅπου λειτουργεῖ νῦν σχετικῶς τὸ τελειότερον μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ, ὑπάρχουσι καθιερωμένα 30 εἴδη ταμβάκου, 44 καπνοῦ, 268 σιγάρων (πούρων) καὶ 26 σιγαρέττων. Ὑπὸ τὸ μονοπώλιον ἐξασφαλίζεται καὶ ὁ καταναλωτὴς, βέβαιος ὤν, ὅτι ἡ ποιότης, ἣν καπνίζει, δὲν μεταβάλλεται καθ’ ἑκάστην, καὶ ὅτι δὲν θὰ ὑπόκηται εἰς ἀπάτην ὡς πρὸς τὴν τιμήν. Ἀλλὰ τὸ σπουδαιότατον πάντων δι’ ἡμᾶς, ἐκεῖνο ὅπερ κατ’ ἐξοχὴν ἐνδιαφέρει ἡμᾶς, κατὰ τὴν παροῦσαν συζήτησιν, εἶναι, ὅτι ὑπὸ τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ θ’ αὐξήσωσιν ἀφεύκτως αἱ πρόσοδοι τοῦ Κράτους. Ὅταν, Κύριοι, ἔχῃ τοῦτο εἰς χεῖράς του ὅλην τὴν παραγωγὴν τῆς χώρας καὶ τὴν ἔξωθεν εἰσαγωγὴν, θὰ κατορθώσῃ βεβαίως νὰ ὑποβάλῃ εἰς φορολογίαν τὰ 2,000,000, ἢ τοὐλάχιστον 1,700,000 ὀκάδων, ἐξ ὧν ὁμοῦ μετὰ τοῦ ἀναγκαιοῦντος σιγαροχάρτου δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων κατὰ 5,000,000, ἥτις ὅμως σὺν τῷ χρόνῳ θὰ βαίνῃ ἐπὶ τὰ βελτίω. Μία καὶ μόνη ἀντίρησις, Κύριοι, ἀξία λόγου εἶχεν ἐγερθῇ κατὰ τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ καὶ παρ’ ἄλλων καὶ παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἡ ἀντίῤῥησις αὕτη εἶναι, ὅτι ὑπ’ αὐτὸ θὰ ζημιωθῇ ἡ παραγωγὴ καὶ ἡ ἐξαγωγὴ τοῦ καπνοῦ. Ἀπήντησα καὶ ἄλλοτε πρὸς τὴν τοιαύτην ἀντίῤῥησιν, εἶμαι δὲ ἠναγκασμένος καὶ νῦν νὰ εἴπω τινὰ, ὅπως διασκεδάσω καὶ τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ πράγματος. Ἔχομεν ἤδη τὰ προηγούμενα ἄλλων χωρῶν, χωρῶν κατ’ ἐξοχὴν καπνοφόρων, ἐν αἷς ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ μονοπωλίου, ὄχι μόνον δὲν ἠλαττώθη, ἀλλὰ καὶ ηὔξησεν ἡ παραγωγή. Ἔχομεν καὶ τὸ ἀντίθετον παράδειγμα, καθ’ ὃ ἐν ἑτέρᾳ καπνοφόρῳ χώρᾳ, ἐν Ἀλσατίᾳ, ἐν ᾗ ὑπὸ τὸ Γαλλικὸν Κράτος ἴσχυε τὸ μονοπώλιον, ἅμα καταργηθέντος τούτου, μετὰ τὴν προσάρτησίν της εἰς τὴν Γερμανίαν, κατέπεσεν ἡ καπνοπαραγωγὴ αὐτῆς καταπληκτικῶς. Εἶναι ἀληθὲς, Κύριοι, ὅτι ἐν Ἑλλάδι παράγεται πολὺς καπνὸς τὸ διπλάσιον τοὐλάχιστον τοῦ ἐν αὐτῇ τῇ χώρᾳ καταναλισκομένου, ἄλλοτε δ’ ἐγίνετο ἐξαγωγὴ αὐτοῦ καθ’ ἑκατομμύρια ὀκάδων. Πλὴν ἀπό τινος, ἀφ’ ὅτου ἰδίᾳ ἀπεκλείσθησαν τὰ ἡμέτερα καπνὰ ἐξ Αἰγύπτου, ἐν δὲ Τουρκίᾳ καταδιώκεται ἀπηνῶς τὸ λαθρεμπόριον, ἡ ἐξαγωγὴ ἡμῶν ἐμειώθη μεγάλως, διασώζει δὲ μόνον νῦν ἀγοράς τινας ἐν ταῖς Κάτω Χώραις, ὅπου ἰδίως εἰσάγονται καπνὰ τῆς Ἀργολίδος, κατωτέρας ποιότητος. Ἐγὼ δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι ἐν ἀρχῇ καὶ ἡ παραγωγὴ θὰ ὑποβληθῇ εἰς πολλοὺς περιορισμοὺς καὶ θὰ μειωθῇ καὶ ἡ ἐξαγωγή. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν θὰ διαρκέσῃ ἐπὶ πολύ. Ὑπὸ τὴν διαχείρισιν τοῦ μονοπωλίου θὰ βελτιωθῇ καὶ ἡ καλλιεργία καὶ ἡ συσκευὴ καὶ κατεργασία τοῦ καπνοῦ. Οὕτω δὲ βελτιουμένης τῆς ποιότητός του, θὰ γείνῃ αὐτὸς προσιτὸς εἰς νέας ἀγορὰς, ἃς εὐκολώτερον εἶναι νὰ ἀνεύρῃ ἡ διαχείρισις τοῦ μονοπωλίου, ἡ δυναμένη νὰ διαθέτῃ ἐπὶ τούτῳ καὶ ποσὰ ἄξια λόγου καὶ πράκτορας πανταχοῦ. Ἡ διαχείρισις τοῦ μονοπωλίου, ἔχουσα συμφέρον μέγα ἐν τῇ διαδόσει τῶν ἑλληνικῶν καπνῶν, ἅτινα αὐτὴ ἀποκλειστικῶς θὰ ἐμπορεύηται, πᾶσαν προσπάθειαν θὰ καταβάλλῃ, καὶ τὰ μέσα θὰ ἔχῃ εἰς τοῦτο, ὅπως σπουδάζῃ τὰς ποιότητας, αἵτινες δύνανται νὰ ἔχωσι κατανάλωσιν ἑκασταχοῦ καὶ ταύτας παρασκευάζῃ καὶ αὐτὴ ἐν Ἑλλάδι, εἴτε διὰ τῆς βελτιώσεως τοῦ σπόρου καὶ τῆς καλλιεργίας, εἰς ἣν θὰ χειραγωγῇ προσηκόντως τοὺς παραγωγούς, εἴτε διὰ τῆς συσκευῆς καὶ ἀπεργασίας· διότι ὁ καπνὸς δύναται νὰ μετασχηματισθῇ καὶ ἐν τῷ σταδίῳ τούτῳ εἰς πλείστας ὅσας ποιότητας, ἀναλόγως τῆς ἱκανότητος καὶ ἐμπειρίας τῶν εἰδικῶν περὶ τὰ τοιαῦτα, οὓς θὰ περισυλλέξῃ καὶ ἀπασχολήσῃ ἐπὶ τούτῳ τὸ μονοπώλιον. Οὕτω πως ὁ καπνοπαραγωγὸς θὰ ἔχῃ ἐν πρώτοις τὴν ἀσφάλειαν, ὅτι τὸ προϊόν του, ἅμα τῇ συγκομιδῇ, θὰ παραδίδῃ εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ μονοπωλίου καὶ θὰ λαμβάνῃ τὸ ἀντίτιμόν του, ἐνῷ νῦν μάτην ἀναμένει πολλάκις ἐπὶ μῆνας καὶ ἔτη ἀγοραστὴν, ἀναγκάζεται δ’ ἐπὶ τέλους νὰ τὸν ἐκποιῇ ὅσα–ὅσα. Εἶτα θὰ ἔχῃ τὴν βεβαιότητα, ὅτι, καθ’ ὅσον ὑπὸ τὰς ὁδηγίας τοῦ μονοπωλίου θὰ βελτιόνῃ τὴν παραγωγήν του, καὶ τιμὴν ἀνωτέραν θὰ λαμβάνῃ καὶ τὴν παραγωγήν του θ’ αὐξάνῃ. Τὸ μονοπώλιον, Κύριοι, τοῦ καπνοῦ εἶναι ἐν κεφαλαίῳ ἀλήθεια, ὁσημέραι κατακτῶσα ἔδαφος. Πανταχοῦ, ὅπου ἔχει ἐφαρμοσθῆ ἤδη, ἀπέφερεν ἄριστα ἀποτελέσματα. Καὶ παρ’ ἡμῖν δὲν θὰ καθυστερήσωσι ταῦτα. Καὶ παρ’ ἡμῖν θὰ ἐπιτευχθῇ πάραυτα αὔξησις τῶν δημοσίων προσόδων κατὰ 5,000,000, ἥτις σὺν τῷ χρόνῳ θὰ ἐπιδίδῃ καὶ θὰ χρησιμεύσῃ ἐν ἀνάγκῃ ὡς μία τῶν βάσεων τῆς οἰκονομικῆς ἀνορθώσεως τοῦ Κράτους. Καὶ ἡ καλλιεργία τοῦ καπνοῦ θὰ προοδεύσῃ ὑπ’ αὐτὸ καὶ ἀληθῆ ἐξαγωγὴν αὐτοῦ θὰ ἔχωμεν, ἐξ ἧς οὐκ ὀλίγος χρυσὸς θὰ εἰσρέῃ εἰς τὴν χώραν. Ἡ νῦν ἐξαγωγὴ ὁσημέραι φθίνει καὶ ἀνάξια λόγου ποσὰ ἀποφέρει. Μὴ θεωρεῖτε δὲ ὡς ἀληθῆ ἐξαγωγὴν πᾶσαν τὴν σημειουμένην ἐν τῇ στατιστικῇ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν. Τὸ πλεῖστον μέρος αὐτῆς, ἐπιβιβαζόμενον εἰς πλοῖα, χάριν δῆθεν λαθραίας εἰσαγωγῆς εἰς γειτονικὰς χώρας, ἀποβιβάζεται πάλιν εἰς τὰς διαφόρους παραλίας ἡμῶν καὶ χρησιμεύει πρὸς λαθρεμπόριον ἐν αὐτῇ τῇ Ἑλλάδι, οὕτω δὲ συμβαίνει εἰς ἡμᾶς τὸ τοῦ μύθου τῆς γαλῆς μὲ τὴν ῥίνην. Πραγματικὴ καὶ ἀξία λόγου ἐξαγωγὴ καπνοῦ θ’ ἀναπτυχθῇ ἐν Ἑλλάδι μόνον ὑπὸ τὴν διαχείρισιν τοῦ μονοπωλίου, καθ’ ὃν τρόπον ἤδη ὑπέδειξα ἐγώ. Μόνον ὑπ’ αὐτὴν καὶ ἡ καλλιεργία καὶ ἡ συσκευὴ τοῦ καπνοῦ ἡμῶν θὰ τελειοποιηθῇ, ὥστε νὰ καταστῇ οὗτος περιζήτητος. Μόνον ὑπ’ αὐτὴν δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ καὶ συνεννόησις πρὸς τὰς διαχειρίσεις τῶν μονοπωλίων τῶν ἄλλων Κρατῶν, ὅπως προμηθεύωνται αὐταὶ ἓν μέρος τῆς παραγωγῆς μας. Μόνον ὑπ’ αὐτὴν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξευρεθῶσι νέαι ἀγοραὶ καταναλώσεως καὶ νὰ χρησιμεύσῃ οὕτως ὁ καπνὸς ὡς πηγὴ ἐθνικοῦ πλούτου δι’ ἡμᾶς. Εἶναι νὰ ἀπορῇ τις, Κύριοι, πῶς οἱ ἀπὸ δεκαετίας ἤδη κυβερνῶντες ἡμᾶς κατετρίβοντο πάντοτε εἰς κακόζηλα πειράματα φορολογίας τοῦ καπνοῦ διὰ καπνοκοπτηρίων καὶ διὰ δηλώσεων, καὶ δὲν διήνοιξαν τοὺς ὀφθαλμούς των μέχρι τοῦδε πρὸ τῶν εὐεργετικῶν τῳόντι ἀποτελεσμάτων, ἅτινα ἠδύναντο νὰ ἔχῃ παρ’ ἡμῖν τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ καὶ διὰ τὴν δημοσίαν καὶ διὰ τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν. Καὶ ἕτερον μονοπώλιον, Κύριοι, ἔχομεν νὰ συστήσωμεν ἡμεῖς, τὸ τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν. Ὑπὸ τὸ μονοπώλιον τοῦ Κράτους ἐπιβάλλεται πανταχοῦ ἡ βαρυτάτη σχετικῶς φορολογία. Πλὴν διὰ τοῦτο εἰς τὸ μονοπώλιον δὲν ὑπάγονται συνήθως ἀντικείμενα τῆς πρώτης ἀνάγκης, ἀλλ’ ἀντικείμενα ἀπολαυστικά, ἀντικείμενα ἐπιβλαβῆ εἰς τὴν ὑγείαν, ἐπικίνδυνα εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν. Τοιαῦτα εἶναι κατὰ πρῶτον καὶ κύριον λόγον ὁ καπνὸς καὶ αἱ ἐκρηκτικαὶ ὗλαι. Παρ’ ἡμῖν ὅμως, ὡς ἐν ἄλλοις πολλοῖς, καὶ ἐν τούτῳ ἔχουσιν ἀναστραφῆ οἱ ὅροι. Παρ’ ἡμῖν ἔχει ἐπιβληθῆ ὑπὸ τὸ μονοπώλιον ἡ βαρυτάτη φορολογία εἰς ἀντικείμενα τῆς πρώτης ἀνάγκης, ὡς τὸ ἅλας, τὸ πετρέλαιον καὶ τὰ πυρεῖα, καὶ εἶναι ἀπηλλαγμένα αὐτῆς ἀντικείμενα ἀπολαυστικὰ ἢ ἐπιβλαβῆ, ἀντικείμενα κατ’ ἐξοχὴν φορολογήσιμα, ὡς ὁ καπνὸς καὶ αἱ ἐκρηκτικαὶ ὗλαι. Δὲν εἶναι δὲ καὶ τόσον ἀνάξιον λόγου τὸ μονοπώλιον τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, ὡς ἐνόμισάν τινες, ἄγνοιαν παντελῆ ὀφλισκάνοντες τοῦ πράγματος. Ὑπὸ τὸ μονοπώλιον τοῦτο τὸ Κράτος λαμβάνει, κατὰ τὸ δυνατόν, προληπτικὰ μέτρα διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, δύναται ν’ ἀνανεόνῃ ἑκάστοτε τὴν ἀναγκαίαν εἰς τὸν στρατόν του πυρίτιδα, καὶ νὰ ἔχῃ πρόχειρον τὸ ποσὸν αὐτῆς, τὸ ὁποῖον θὰ ἐχρειάζετο ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης, καὶ τέλος ἐξασφαλίζει εἰς ἑαυτὸ οὐχὶ εὐκαταφρόνητον πρόσοδον. Ἐν Ἑλλάδι ἰδίᾳ, ἔνθα τόσα δυστυχήματα ἔχουσιν ἐπισυμβῆ μέχρι τοῦδε, ἕνεκα τῆς ἐλευθέρας παρασκευῆς τῆς πυρίτιδος πολλάκις ἐν τῷ μέσῳ κατῳκημένων μερῶν· ἐν Ἑλλάδι, ἔνθα τοσαύτη κατάχρησις γίνεται καὶ τῆς πυρίτιδος καὶ τῶν ἄλλων ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, ἐξ οὗ θρηνοῦμεν τὴν ἀπώλειαν τοσούτων ὑπάρξεων· ἐν Ἑλλάδι, λέγω, κατ’ ἐξοχὴν ἐπιβάλλεται, εἰς πρόληψιν ὅλων τούτων τῶν δεινῶν, ἡ σύστασις τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος μονοπωλίου. Εἶναι δὲ γνωσταὶ αἱ ζημίαι, ἃς τὸ Κράτος ὑφίσταται νῦν, προμηθευόμενον παρ’ ἄλλων τὴν ἀναγκαίαν εἰς αὐτὸ πυρίτιδα. Ὅταν ἔχῃ ἀνάγκην αὐτῆς, τὴν ἀγοράζει συνήθως ὑπερτετιμημένην, ὡς κατὰ τὰς ἐπιστρατείας τοῦ 1880–1881 καὶ τοῦ 1885–1886. Μὴ δυνάμενον δὲ νὰ χρησιμοποιήσῃ αὐτὴν ἐγκαίρως, τὴν βλέπει μετά τινα χρόνον φθειρομένην καὶ ἄχρηστον καθισταμένην. Ἂν κατεσκεύαζεν αὐτὸ τὴν πυρίτιδα, καὶ εὐθηνότερα θὰ ἐστοίχιζεν αὕτη, καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τὴν ἀντικαθιστᾷ ἑκάστοτε, καὶ νὰ μὴ ὑφίσταται ζημίαν, ὡς νῦν. Ἐν ὥρᾳ δὲ ἀνάγκης δὲν θὰ ἐξήρτα τὴν τύχην τοῦ πολέμου ἐκ τούτου ἢ ἐξ ἐκείνου τοῦ ἰδιωτικοῦ ἐργοστασίου. Ἀλλ’ ὁ λόγος, ὁ κατ’ ἐξοχὴν ἐνδιαφέρων ἡμᾶς νῦν, εἶναι ἡ πρόσοδος, ἣν θὰ εἶχε τὸ Κράτος ἐκ τοῦ μονοπωλίου τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν. Ἐν Ἑλλάδι ἔχομεν τὴν σήμερον ἓν μέγα ἰδιωτικὸν ἐργοστάσιον ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, τὸ παρὰ τὸ Δαφνίον Πυριτιδοποιεῖον, τὸ ὁποῖον, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, δύναται νὰ παραγάγῃ ἐτησίως ὡς 600,000 ὀκ. πυρίτιδος, τρία μικρότερα ἐργοστάσια ἐνταῦθα καὶ ἐν Πειραιεῖ, παράγοντα ὁμοῦ ὡς 100,000, καὶ ἄλλα τινὰ ἀνάξια λόγου πυριτιδοποιεῖα ἐν Δημητσάνῃ τῆς Γορτυνίας καὶ ἐν Μαυρίλλῳ τῆς Φθιώτιδος, ὧν ἡ ἐτησία παραγωγὴ πυρίτιδος δὲν ὑπερβαίνει τὰς 40,000 ὀκάδας. Ἡ ἐτησία παραγωγὴ ὅλων τῶν ἐν Ἑλλάδι ἰδιωτικῶν ἐργοστασίων δύναται νὰ ἀνέλθῃ κατὰ ταῦτα εἰς 750,000 ὀκάδ. πυρίτιδος περίπου. Τὸ ὀλιγώτερον μέρος τοῦ ποσοῦ τούτου ἐξάγεται εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, καὶ τὸ περισσότερον καταναλίσκεται ἐν τῇ ἡμεδαπῇ. Καὶ ἐκ τούτου τὸ περισσότερον καταναλίσκεται εἰς τὰ δημόσια ἔργα, τὸ δὲ ὀλιγώτερον εἰς τὸ κυνήγιον καὶ τὰ ὅπλα καθόλου. Ἡ πυρῖτις τῶν δημοσίων ἔργων εἶναι ἡ εὐθηνοτέρα, ἡ τοῦ κυνηγίου καὶ τῶν ὅπλων καθόλου ἀκριβωτέρα. Εἰς ἐκείνην τὴν πυρίτιδα βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἐπιβληθῇ μεγάλη φορολογία, ἀλλ’ ἡ δευτέρα εἶναι ἐπιδεκτικὴ οἱασδήποτε φορολογίας. Τὴν πυρίτιδα ταύτην δύναται νὰ ἐκποιήσῃ τὸ Δημόσιον καὶ πρὸς 8 δρ. τὴν ὀκᾶν. Εἰς τοὺς κυνηγοῦντας καὶ ὀπλοφοροῦντας καθόλου, οἵτινες δύνανται νὰ καταναλώσωσιν ἐτησίως 1–2 ὀκάδας τὸ πολὺ, θὰ ἦτο ἀνεπαίσθητος σχεδὸν ἡ τοιαύτη φορολογία· εἰς τὸ Κράτος ὅμως θ’ ἀπέφερεν ἀξίαν λόγου πρόσοδον. Τὰς δαπάνας δύνανται νὰ καλύψωσιν ἡ πυρῖτις τῶν δημοσίων ἔργων, ἡ δυναμῖτις, τὸ θεϊκὸν καὶ νιτρικὸν ὀξὺ, τὰ σφαιρίδια καὶ οἱ μολυβδοσωλῆνες, ἅτινα πάντα δύνανται νὰ κατασκευάζωνται ἀποκλειστικῶς ἐν τῷ ἐργοστασίῳ τοῦ Κράτους καὶ νὰ καλύπτωσι πάσας τὰς δαπάνας, οὕτως ὥστε νὰ μένῃ ὡς καθαρὰ πρόσοδος αὐτοῦ τὸ ἀντίτιμον τῆς πυρίτιδος τῶν ὅπλων. Ἂν δὲ τὴν ἐτησίαν κατανάλωσιν αὐτῆς ἐν Ἑλλάδι ὑπολογίσωμεν εἰς 150,000 ὀκ. κατ’ ἐλάχιστον ὅρον, θὰ ἔχῃ τὸ Δημόσιον, πρὸς 8 δρ., ὡς 1,200,000 πρόσοδον ἐντεῦθεν. Τοιαῦται, Κύριοι, αἱ σπουδαιότεραι φορολογικαὶ μεταῤῥυθμίσεις, αἵτινες θ’ ἀπέδιδον ἐν κεφαλαίῳ τὴν ἑξῆς αὔξησιν τῶν δημοσίων προσόδων:

Δὲν πρόκειται, ὡς εἴδετε, διὰ τῶν τοιούτων φορολογικῶν μεταῤῥυθμίσεων νὰ διακυβεύσωμεν τὸ παράπαν ὑφισταμένας προσόδους τοῦ Κράτους. Ἐπὶ τῆς φορολογικῆς ἀφομοιώσεως τῆς Ἑπτανήσου λ. χ., ἕως οὗ γείνωσιν ὅλαι αἱ προπαρασκευαστικαὶ ἐργασίαι πρὸς ἐπιβολὴν αὐτοῦ, ἕως οὗ γείνῃ καὶ ἐκεῖ ἡ βεβαίωσις τῶν ἀμέσων φόρων, κατὰ τὸ ἐν τῇ λοιπῇ Ἑλλάδι ἰσχῦον σύστημα, θὰ ἐξακολουθῇ ἐφαρμοζομένη ἡ νῦν φορολογία ἐπὶ τῶν ἐξαγομένων ἑπτανησιακῶν προϊόντων. Τὸ ἴδιον θὰ συμβῇ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐγγείου στρεμματικοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ φόρου τοῦ ἐπιτηδεύματος. Ἡμεῖς τοὐλάχιστον οὐδένα κίνδυνον κλονισμοῦ ἢ μειώσεως τῶν νῦν ἰσχυόντων φόρων διορῶμεν ὑπὸ τὴν προτεινομένην ὑφ’ ἡμῶν φορολογικὴν μεταῤῥύθμισιν. Διορῶμεν μόνον ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν τὴν μέλλουσαν νὰ προκύψῃ ἐντεῦθεν αὔξησιν τῶν προσόδων τοῦ Κράτους. Αἱ μεταῤῥυθμίσεις αὗται θὰ παρουσιάσωσιν ἐν ἀρχῇ ὁμολογουμένως δυσχερείας τινὰς, πλὴν οὐχὶ δυσυπερβλήτους, ὡς θὰ ἐνόμιζέ τις ἐκ πρώτης ὄψεως. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς δύναται μετὰ λόγου νὰ ἀρνηθῇ, εἶναι ἡ ἄφευκτος αὔξησις τῶν δημοσίων προσόδων, ἥτις κατὰ μέγα μέρος θὰ ἐπέλθῃ ἤδη ἐντὸς τοῦ πρώτου ἔτους τῆς ἐφαρμογῆς τῶν προτεινομένων μεταῤῥυθμίσεων. Ἔχετε, Κύριοι, οὕτως ἐνώπιόν σας τὸ ἡμέτερον σύστημα, καθ’ ὅ, ἔνθεν μὲν διὰ περικοπῆς δαπανῶν προσωπικῶν καὶ ἄλλων οὐχὶ ἀπαραιτήτως ἀναγκαίων δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν οἰκονομίας ἐν τοῖς ἐξόδοις τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀνερχομένας εἰς 10,680,000, ἔνθεν δὲ διὰ διαφόρων φορολογικῶν μεταῤῥυθμίσεων, δι’ ὧν πρόκειται νὰ ἐπιβαρυνθῇ κυρίως ἡ νῦν ἀσύδοτος ἢ καὶ ἐλάχιστα φορολογουμένη εὐπορωτέρα ἡμῶν τάξις, ν’ ἀνακουφισθῇ δὲ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡ κατωτέρα καὶ ἡ μέση τῶν ἀστῶν τάξις, νὰ ἐπέλθῃ αὔξησις εἰς τὰ δημόσια ἔσοδα κατὰ 10,508,625, ἤτοι πρόκειται νὰ βελτιωθῇ ὁ ὑπάρχων προϋπολογισμὸς κατὰ 21,188,625 δραχμάς, ἐγὼ δὲ ἀποδέχομαι ὡς ἐλάχιστον ὅρον τὸ στρογγύλον ποσὸν τῶν 20,000,000. Εἴδομεν ὅτι τὸ ἔλλειμμα, ὅπερ μέλλει νὰ προκύψῃ ἐκ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν προϋπολογισμοῦ, θ’ ἀνέλθῃ εἰς 28 ἑκατομμύρια περίπου. Εἰς τὸ ἔλλειμμα ὅμως τοῦτο κατέλεξα, πλὴν τοῦ ἐκ τοῦ συνήθους προϋπολογισμοῦ, τοῦ ἀνερχομένου εἰς 15,500,000, καὶ τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο, ὅπερ μέλλουσι νὰ καταλίπωσιν αἱ μέχρι τοῦδε ἔκτακτοι θεωρούμεναι καὶ δι’ ἐκτάκτων πόρων καλυπτόμεναι δαπάναι τῶν δημοσίων ἔργων, οἷα τὸ μέγαρον τοῦ Διαδόχου, ὁ σιδηρόδρομος Διακοφτοῦ–Καλαβρύτων, ἡ ἐπισκευὴ τοῦ Βουλευτηρίου καὶ ἡ κατασκευὴ τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης. Τὰς 500,000 τῶν ἄλλων δημοσίων ἔργων ἐννοοῦμεν ἡμεῖς νὰ πληρώσωμεν ἐκ τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους. Διὰ δὲ τὰ 12 ἑκατομμύρια τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης ἐννοοῦμεν νὰ προσφύγωμεν εἰς τὸν οἰκονομικὸν ἐκεῖνον συνδυασμόν, ὃν ἡμεῖς πρῶτοι ὑπεδείξαμεν καὶ δυνάμεθα νὰ πραγματοποιήσωμεν, καὶ καθ’ ὃν τὸ Κράτος θ’ ἀπηλλάττετο ἐφεξῆς πάσης δαπάνης διὰ τὸν σιδηρόδρομον Λαρίσσης. Οὕτω διὰ τὸ ὑπολειπόμενον ἔλλειμμα τῶν 16 ἑκατομμύριον ἔχομεν νὰ ὑποδείξωμεν 20 ἑκατομμύρια ἐξ οἰκονομιῶν καὶ νέων προσόδων, δι’ ὧν καὶ τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο θὰ ἐκαλύπτετο καὶ πλεόνασμα ἀληθὲς ἐκ 4 ἑκατομμυρίων ὡς περιθώριον διὰ πᾶν ἐνδεχόμενον θὰ εἴχομεν. Ὅταν, Κύριοι, τοιοῦτον πραγματικὸν προϋπολογισμὸν μὲ πραγματικὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα καὶ μὲ πραγματικὸν πλεόνασμα παρουσιάσωμεν, μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι θὰ ἐμπνεύσωμεν ἐμπιστοσύνην, οὐχὶ ὅπως συνομολογήσωμεν νέα ἐξωτερικὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς κατ’ ἀρχὴν ἀποκρούομεν, ὡς αὐξάνοντα ἀσκόπως τὰς ἤδη ἱκανῶς ἐξωγκωμένας ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὅπως δυνηθῶμεν νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸν συνδυασμὸν ἐκεῖνον, καθ’ ὃν αὐτὸ θ’ ἀπηλλάττετο τῆς περαιτέρω δαπάνης διὰ τὸν σιδηρόδρομον Λαρίσσης, ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἐπιβαρύνσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ του. Παρῆλθε πλέον, Κύριοι, ἀνεπιστρεπτεὶ ὁ καιρός, καθ’ ὃν ὑπῆρχον παρ’ ἡμῖν ἁπλοϊκοί, πιστεύοντες, ὅτι τὰ πρόσωπα, τὰ κυβερνῶντα τὴν χώραν, δύνανται νὰ ἐμπνεύσωσιν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ ξένα κεφάλαια. Πολλοὶ μάλιστα διετέλουν πρὶν ἐν τῇ πλάνῃ ταύτῃ, καὶ ἐνητένιζον μετὰ πεποιθήσεως εἰς τὸν νῦν Πρωθυπουργόν, ὡς τὸν μόνον δυνάμενον νὰ ἐμπνεύσῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς ξένους. Νῦν αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Τρικούπης, μεθ’ ἣν πικρὰν πεῖραν ἔσχε κατὰ τὴν τελευταίαν πρωθυπουργίαν του, ἠναγκάσθη νὰ ἐξαγάγῃ ἐκ τῆς πλάνης τοὺς θαυμαστάς του, ὁμολογήσας ἀπροκαλύπτως κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ προκειμένου προϋπολογισμοῦ τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «... Ὑπάρχει τὸ ἐνδόσιμον, ὅτι ἡ πίστις, ἥτις ἀπό τινος ἀρνεῖται τὴν συνδρομὴν αὐτῆς εἰς τὰ ἡμέτερα, θέλει ἐπανέλθει εἰς τὰς πρὸ διετίας εὐνοϊκὰς αὐτῆς διαθέσεις;... Δὲν πρέπει νὰ ὑποθέτωμεν, ὅτι ἀρκεῖ μεταβολὴ ἐν τῇ χώρᾳ προσώπων ἢ κομμάτων εἰς ἐπίτευξιν τοῦ τοιούτου ἀποτελέσματος. Τοιοῦτον ἀποτέλεσμα συντελεῖται μόνον ἐκ τῶν πραγμάτων, συντελεῖται μόνον, ὅταν ἀποδειχθῇ... ὅτι ἡ χώρα ἔχει τὴν δύναμιν, ἵνα ἐκπληροῖ τὰς ὑποχρεώσεις της.» Τὰ πράγματα αὐτὰ, ὡς βλέπετε, ἔχομεν ἡμεῖς, οἱ παρουσιάζοντες σύστημα ἄρτιον, σύστημα δυνάμενον νὰ ἐμπνεύσῃ εἰς πάντας, καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς μᾶλλον δυσπίστως τὴν σήμερον ἔχοντας πρὸς τὰ ἡμέτερα, ἐμπιστοσύνην ἐπὶ τὴν δύναμιν τῆς Ἑλλάδος, ἵνα ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις της. Τὸ σύστημά των δὲν δύναται πλέον νὰ ἐμπνεύσῃ τὴν τοιαύτην ἐμπιστοσύνην, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον τὰ πρόσωπα ἐκείνων, οἵτινες διὰ τοῦ τοιούτου συστήματος ἐδημιούργησαν τὴν νῦν θλιβερὰν ἡμῶν κατάστασιν. Εἰς τὸ σύστημά των αὐτὸ ὀφείλονται ὅλα τὰ μέχρι τοῦδε ἐλλείμματα τῶν χρήσεων, τὰ ἀνερχόμενα εἰς ἑκατοστύας ἑκατομμυρίων. Τὸ σύστημά των ηὔξησε τὸ δημόσιον ἡμῶν χρέος κατὰ πολλὰς ἑκατοστύας ἑκατομμυρίων, διατεθέντων κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς κάλυψιν τῶν ἐλλειμμάτων. Καὶ ἐὰν ἄλλοτε τὸ σύστημά των αὐτὸ ἠδύναντο νὰ περικαλύπτωσι δι’ ὡραίων ἐπαγγελιῶν περὶ ἰσοζυγίων καὶ περισσευμάτων, ἡ ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως ἀποκαλυφθεῖσα γυμνότης του, τὰ εἰς πάντας καταφανῆ καταστάντα ἀποτελέσματά του ἐξήγαγον ἤδη τὸν κόσμον ἐκ τῆς πλάνης, καὶ οὐδεὶς πλέον δύναται νὰ πιστεύσῃ εἰς αὐτό. Καὶ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ συστήματός των δὲν γίνονται νῦν τὸ πρῶτον γνωστά. Ἤδη πρὸ τῆς 14 Ὀκτωβρίου τοῦ 1890, πρὸ τῆς ἀποφράδος δηλαδὴ ἐκείνης ἡμέρας διὰ τὰ δημόσια ἡμῶν οἰκονομικά, ὡς ἐνασμενίζει νὰ θεωρῇ αὐτὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἤρξαντο γενόμενα αὐτὰ ἐπαισθητὰ εἰς τοὺς πολλούς. Ἤδη πρὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, πρὶν ἢ δηλαδὴ ἐπέλθῃ ἡ ἐν Ἑλλάδι κυβερνητικὴ μεταβολὴ καὶ πρὶν ἢ ἐκραγῇ ἡ γνωστὴ κρίσις εἰς τὰς χρηματικὰς ἀγορὰς τῆς Εὐρώπης, μετὰ τὴν πτῶσιν ἰδίᾳ τοῦ οἴκου Baring, εἰς ἣν ἐπηκολούθησεν ὁ κλονισμὸς τῆς πίστεως τῶν δευτερευόντων Κρατῶν, εἰς ἣν ἐνείχετο αὐτός· ἤδη πρὸ τῆς ἐποχῆς, λέγω, ἐκείνης εἶχε διασαλευθῆ ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις. Μαρτυρεῖ τοῦτο ἡ δημοσία ἐγγραφὴ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἡ καλυφθεῖσα τότε κατὰ τὸ ἥμισυ μόλις. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἔτι ὑπελείποντο ἀμφιβολίαι τινὲς, τὰς ἀμφιβολίας ταύτας διεσκέδασε τὸ γεγονὸς, καθ’ ὃ τὸ πραγματοποιηθὲν ἤδη μέρος τοῦ δανείου ἐκείνου διετέθη εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, ἐνῷ ἦτο προωρισμένον κυρίως διὰ τὸν σιδηρόδρομον, ὃς παρείχετο ὑπέγγυος διὰ τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ. Ἔκτοτε ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις ὑπέστη τὸ καίριον τραῦμα, καὶ ἐκλείσθησαν πλέον εἰς αὐτὴν ἑρμητικῶς αἱ θύραι τῶν χρηματικῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης. Ἔκτοτε οἱ ξένοι παρακολουθοῦσι μετὰ μείζονος προσοχῆς τὰ καθ’ ἡμᾶς, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ διαβουκοληθῶσι διὰ τῶν πάλαι ἐπαγγελιῶν, διὰ τῶν πάλαι εἰκονικῶν προϋπολογισμῶν καὶ εἰκονικῶν ἰσοζυγίων. Μάτην ζητεῖ νῦν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐπιῤῥίψῃ πᾶσαν τὴν εὐθύνην τῶν ἔκτοτε ἐπελθουσῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν ἐν Ἑλλάδι εἰς τὴν Κυβέρνησιν Δηλιγιάννη. Τὴν πρώτην καὶ κυρίαν εὐθύνην φέρει ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ, ἥτις ἤδη ἀπὸ τοῦ 1882 εἰσήγαγε καὶ ἐφήρμοσε τὸ ἐν ἰσχύϊ οἰκονομικὸν σύστημα, ὅπερ ἀπὸ τοῦ 1890 μᾶς ὡδήγησεν, εἰς ἣν ἔκτοτε εὑρισκόμεθα θέσιν. Ἡ Κυβέρνησις Δηλιγιάννη ἐνέχεται κατὰ τοῦτο καὶ μόνον, καθ’ ὅσον δὲν διέγνω ἐγκαίρως τὴν κατάστασιν, οὐδ’ ἔλαβε τὰ κατάλληλα μέτρα, ὅπως ἀναχαιτίσῃ τὸ κακόν· ἐνέχεται, καθόσον ἐναντίον τῶν σαφῶν καὶ κατηγορηματικῶν ἐπαγγελιῶν της ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, καθ’ ἃς αὐτὴ, ἐρχομένη εἰς τὰ πράγματα, θὰ ἔπραττε τὰ ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔπραττεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη, οὐδὲν ἧττον ἀναλαβοῦσα τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους ἔπραξεν ἀκριβῶς τὰ αὐτὰ, ἐξηκολούθησε δηλαδὴ ἐφαρμόζουσα τὸ αὐτὸ οἰκονομικὸν σύστημα, ὅπερ ἤρξατο ἤδη μικρὸν πρὸ τῆς ἀνόδου αὐτῆς ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἀποφέρον τόσον ὀλεθρίους καρπούς. Καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὁ προϊστάμενος τῆς τότε Κυβερνήσεως, καὶ ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Καραπάνος ὑπέχουσι βεβαίως εὐθύνας καὶ εὐθύνας βαρείας, διότι ἄφησαν τότε νὰ παρέλθῃ τόσον πολύτιμος χρόνος, χωρὶς νὰ ἐννοήσωσι ποῦ εὑρισκόμεθα, χωρὶς νὰ καταβάλωσι τὴν ἐλαχίστην προσπάθειαν εἰς ἀποσόβησιν τοῦ ἔκτοτε ἐπικρεμαμένου κινδύνου. Ἀλλ’ αἱ εὐθύναι αὗται βεβαίως οὐδόλως μειοῦσι τὰς εὐθύνας τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Τρικούπη, ἥτις εἶναι, ὡς εἴδομεν, ὁ πρῶτος καὶ κύριος δημιουργὸς τῆς ἐνεστώσης καταστάσεως. Ἐὰν ἦτο ἀληθὲς τὸ πολλάκις ἤδη ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι δηλ. αὐτὸς ἐγκατέλιπε κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 εἰς ἀνθηρὰν κατάστασιν τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, καὶ ὅτι τὴν κατάστασιν ἐκείνην μετέτρεψεν ἐπὶ τὰ χείρω ἡ τότε ἐπελθοῦσα κυβερνητικὴ μεταβολὴ καὶ ἡ ἐπακολουθήσασα εἰς αὐτὴν κρίσις ἐν Εὐρώπῃ· ἐὰν, λέγω, τοῦτο ἦτο ἀληθὲς, διατὶ, ἅμα παρελθούσης τῆς κρίσεως ἐκείνης, ἅμα ἐκπεσούσης τῆς ἀρχῆς τῆς Κυβερνήσεως Δηλιγιάννη, δὲν ἤρξατο βελτιουμένη ἤδη καὶ ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐξηκολούθησεν ἐπιδεινουμένη ὁσημέραι; Διατὶ καὶ ἡ ἐπάνοδος αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ παραμονὴ ἐν ταύτῃ ἐπὶ 7 ἤδη μῆνας δὲν βελτιοῖ, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐπιδεινοῖ αὐτὴν ὁλονέν; Διότι, Κύριοι, τὸ σύστημα δὲν μετεβλήθη καὶ νῦν, ὁ δὲ πρῶτος αὐτοῦ εἰσηγητὴς, ἐπανερχόμενος εἰς τὴν ἀρχὴν, ἥκιστα ἠδύνατο νὰ ἐμπνεύσῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν ἐξ αὐτοῦ περιδεῆ καταστᾶσαν πίστιν. Τοὐναντίον μάλιστα ἡ ἐκ νέου ἀνάῤῥησις αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ ἐξακολούθησις τοῦ αὐτοῦ συστήματος ἔπρεπε κατ’ ἀνάγκην νὰ ἐπιδεινώσῃ ἔτι μᾶλλον τὴν κατάστασιν. Ἀπόδειξιν τρανὴν τούτου παρέχει ἁπλῆ ἀντιπαραβολὴ τῶν τιμῶν τοῦ πιστωτικοῦ νομίσματος, τῶν χρεωγράφων μας καὶ τῶν διαφόρων ἀξιῶν κατὰ τὰ τέλη Ἰουνίου 1892, ὅτε ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα, πρὸς τὰς σημερινὰς αὐτῶν τιμὰς, ἔχουσα ὡς ἑξῆς:

Τὰ κατεχόμενα ὑπὸ Ἑλλήνων πολιτῶν ἐθνικὰ χρεώγραφα συμποσοῦνται εἰς 150,000,000–10% = 15,000,000

Ἰδοὺ, Κύριοι, καὶ νῦν, ποῦ μᾶς ἤγαγεν ἡ ἐπάνοδος τοῦ κ. Τρικούπη εἰς τὰ πράγματα· ἰδοὺ οἱ καρποὶ τοῦ οἰκονομικοῦ του συστήματος, τοῦ διέποντος τὴν χώραν ἡμῶν ἀπὸ δεκαετίας. Καὶ νομίζετε, ὅτι δύνασθε νὰ ἐπιτρέψητε τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ τοιούτου συστήματος, ψηφίζοντες τὸν κείμενον προϋπολογισμὸν, ἐν ἐπιγνώσει νῦν τῆς καταστροφῆς, ἣν θὰ ἐπεσπεύδετε οὕτω; Καὶ εἶναι αὐτὴ ἡ ἀνόρθωσις τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας, δι’ ἣν καυχᾶσθε ὅτι σᾶς ἐξαπέστειλεν ἐνταῦθα ἡ ψῆφος τοῦ λαοῦ κατὰ τὴν 3 Μαΐου; Καὶ θέλετε νὰ συνεχίσητε οὕτω καὶ σεῖς καὶ νὰ συντελέσητε μάλιστα τὸ ἔργον τῶν βουλευτικῶν περιόδων τοῦ 1882 καὶ 1887; Κάμνω, Κύριοι, ἔκκλησιν εἰς ὑμᾶς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, εἰς τὴν συνείδησίν σας, ἵνα ἐκλέξητε μεταξὺ τοῦ συστήματος ἡμῶν, ὅπερ ὑπισχνεῖται, ἢ μᾶλλον ἐγγυᾶται τὴν οἰκονομικὴν ἀνόρθωσιν τοῦ Κράτους καὶ κατ’ ἀκολουθίαν τῆς χώρας, διότι τὰ δημόσια καὶ τὰ κατ’ ἰδίαν οἰκονομικὰ εἶναι στενώτατα συνδεδεμένα καὶ ἐπιδρῶσιν ἐπ’ ἄλληλα μεγάλως, καὶ τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος, ὅπερ μᾶς ἔφερεν ἐκεῖ, ὅπου εὑρισκόμεθα τὴν σήμερον καὶ ἐπαπειλεῖ, ἐφαρμοζόμενον καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, τὴν τελείαν καταστροφήν. Ἐκλέξατε ὑμεῖς μεταξὺ τῶν δύο συστημάτων, ἐν ὅσῳ εἶναι καιρὸς, ἵνα μὴ εὕρῃ μίαν ἡμέραν καὶ ἡ πλειονοψηφία ὑμῶν τὴν τύχην, ἣν εὗρον ἤδη αἱ πλειονοψηφίαι τοῦ 1882 καὶ 1887. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀψηφῆτε, Κύριοι, τὴν μέλλουσαν κρίσιν τοῦ Ἔθνους περὶ ὑμῶν, ἀναλογισθῆτε τοὐλάχιστον τὴν εὐθύνην, ἣν θὰ ἐπεσωρεύετε ἐφ’ ὑμᾶς αὐτοὺς διὰ τῆς ψήφου, ἣν μέλλετε νὰ δώσητε περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν προϋπολογισμοῦ. Διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς πρόκειται νὰ ἐκλέξητε μεταξὺ συστήματος, ἐπαγγελλομένου τὴν σωτηρίαν, οἷον τὸ ἡμέτερον, καὶ συστήματος, καθιστῶντος ἄφευκτον τὴν καταστροφὴν, οἷον τὸ τῆς Κυβερνήσεως. Περὶ τούτου οὐδεμία πλέον πρέπει νὰ ὑπάρξῃ ἐν ὑμῖν ἀμφιβολία, ἀφοῦ ὡς πρὸς τὸ κυβερνητικὸν τοὐλάχιστον σύστημα ἔχετε ἐνώπιόν σας καταφανῆ τὰ πάλαι καὶ τὰ νῦν ἀποτελέσματα αὐτοῦ, ἅτινα εἶναι τὰ μὲν ὀλεθριώτερα τῶν δέ. Ἡ ψῆφος, ἣν μέλλετε νὰ ἐξενέγκητε νῦν, κέκτηται σημασίαν ὑψίστην· δι’ αὐτῆς μέλλετε νὰ ἀποφασίσητε περὶ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Πατρίδος, καὶ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ τοῦ μέλλοντος ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Ἰδοὺ ἡ εὐθύνη, ἣν διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς θὰ ἐπεσωρεύετε ἐφ’ ὑμᾶς αὐτοὺς. Ἀλλ’ ὀφείλω ν’ ἀπαντήσω δι’ ὀλίγων καὶ πρὸς ὅσα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν εἰς τὴν Βουλὴν, ἐν σχέσει πρὸς τὸ νομισματικὸν ζήτημα καὶ πρὸς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν αὐτὸς ἐννοεῖ νὰ λύσῃ τοῦτο. Τὸν προϋπολογισμόν του ἐθεώρησεν ἐπαρκῆ καθ’ ὅλα, ἀφοῦ μάλιστα παρέστησεν αὐτὸν ὡς ἔχοντα νὰ ἐπιδείξῃ καὶ πλεόνασμα ἐξ 6 ἑκατομμυρίων. Τὴν τρωτὴν αὐτοῦ πτέρναν ἀνεὗρεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῷ νομισματικῷ ζητήματι, τῷ μόνῳ ἐμπνέοντι εἰς αὐτὸν ἀνησυχίας νῦν. Τὸ νομισματικὸν ζήτημα εἶναι, κατ’ αὐτὸν, τὸ μόνον νόσημα, ὑφ’ οὗ πάσχομεν τὴν σήμερον ἐν Ἑλλάδι, καὶ, ὅπως θεραπεύσῃ αὐτὸ, ἐζήτησε τὰ μέσα παρ’ ἡμῶν, δι’ ὧν θὰ ἠδύνατο νὰ συνομολογήσῃ δάνειον ἐξωτερικὸν εἰς χρυσὸν, μέλλον νὰ χρησιμεύσῃ ἔνθεν μὲν εἰς πληρωμὴν τῶν τοκοχρεωλυσίων, ἔνθεν δὲ εἰς περιορισμὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἀποσυρομένου ἐκ ταύτης ἑκάστοτε ἴσου ποσοῦ αὐτῶν πρὸς τὸ διὰ δανείου πληρονόμενον χάριν τῶν τοκοχρεωλυσίων. Ἀπέδειξα ἤδη, Κύριοι, ὁπόσον σφαλερὰ καὶ πεπλανημένη εἶναι ἡ γνώμη, ἣν ἔχει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ του. Ἀπέδειξα ὅτι οὗτος, ἀντὶ περισσεύματος ἐξ 6,000,000, ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἔλλειμμα ἐκ 15,500,000. Ἀπέδειξα ὡσαύτως ὅτι ἐπὶ τῇ βάσει τοιούτου προϋπολογισμοῦ ἀδύνατον, πάντη ἀδύνατον νὰ κάμῃ νῦν ἔκκλησιν εἰς τὴν πίστιν καὶ τὰ ξένα κεφάλαια. Οἱαδήποτε μέσα, οἱασδήποτε ἐγγυήσεις καὶ ἂν παράσχῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν πρὸς συνομολόγησιν δανείου, ἡ πραγματοποίησις τούτου θὰ ἦναι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, ὡς μέχρι τοῦδε, ἀνέφικτος. Ἐνόσῳ ἔχομεν προϋπολογισμὸν ἀνεπαρκῆ πρὸς πλήρωσιν τῶν ἤδη ἀνειλημμένων ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐμπνεύσωμεν ἐμπιστοσύνην πρὸς ἀνάληψιν ἑτέρων ὑποχρεώσεων. Τί δὲ θὰ ὠφέλουν πᾶσαι αἱ ἐγγυήσεις τοὺς νέους πιστωτὰς ἡμῶν, ἐὰν, ὃ μὴ γένοιτο ποτὲ, τὸ Κράτος ἀπεδεικνύετο ἀνίκανον εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του; Μήπως αἱ ἐγγυήσεις αὗται θὰ ἔσωζον αὐτοὺς τότε ἀπὸ τῆς ζημίας, εἰς ἣν θὰ ἐξετίθεντο πάντες οἱ πιστωταὶ ἡμῶν ἀδιακρίτως; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἔχων ἣν ἔχει γνώμην περὶ νομισματικοῦ ζητήματος καὶ τοῦ ποσοῦ τῶν ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἐλέγχεται συγχέων τὰ φαινόμενα τῆς νόσου πρὸς αὐτὴν ταύτην τὴν νόσον. Δὲν πταίει τὸ πιστωτικὸν ἡμῶν νόμισμα καθ’ ἑαυτὸ, ἐὰν ὑπετιμήθη καὶ ἐξακολουθῇ ὁλονὲν ὑποτιμώμενον· πταίει μᾶλλον ἡ πίστις τοῦ Κράτους, ἣν κυρίως ἀντιπροσωπεύει αὐτό. Ἡ πληθώρα τοῦ πιστωτικοῦ μας νομίσματος δὲν εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ προκαλῇ αὐτὴ τὴν ὑποτίμησίν του. Τὸ τραπεζικὸν γραμμάτιον εἶναι τὴν σήμερον τὸ μόνον ἀνταλλακτικόν μας ὄργανον, τὸ ὁποῖον μόλις ἐπαρκεῖ εἰς τὰς συναλλακτικὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας. Ἄλλοτε πρὸς τῷ πιστωτικῷ νομίσματι εἴχομεν καὶ μεταλλικὸν ἐν Ἑλλάδι. Τότε ὑπῆρχε τῳόντι πληθώρα κεφαλαίων παρ’ ἡμῖν, δι’ ἣν ἀνεπτύχθη ἡ ἔκτακτος ἐκείνη κερδοσκοπία καὶ εἰς ἄλλας ἐπιχειρήσεις καὶ εἰς τὰ οἰκόπεδα καὶ τὰς οἰκίας τῶν Ἀθηνῶν. Τότε μετεβλήθησαν τῳόντι εἰς οἰκόπεδα πάντες οἱ πέριξ τῶν Ἀθηνῶν ἀγροὶ καὶ ἐξεποιοῦντο εἰς μυθώδεις τιμὰς, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλὰ ποῦ τὴν σήμερον ἡ ἐπιχειρηματικότης καὶ κερδοσκοπία ἐκείνη; ποῦ ἡ ὑπερτίμησις τῶν οἰκιῶν καὶ οἰκοπέδων; Καὶ ἀγνοεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι τὴν σήμερον αἱ ἀγοραὶ ἡμῶν εὑρίσκονται ἐν στενοχωρίᾳ, ἐλλείψει ἐπαρκοῦς ἀνταλλακτικοῦ ὀργάνου; ἀγνοεῖ ὅτι αἱ ἐπαρχίαι ζητοῦσι καὶ δὲν ἔχουσι τοιοῦτον; ἀγνοεῖ ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἀποσύρει ἐξ αὐτῶν ὁλονὲν τὰ κεφάλαιά της, ἐπαυξάνουσα οὕτω τὴν ὑφισταμένην στενοχωρίαν των; ἀγνοεῖ ὅτι ἐν Ἑλλάδι τὸ ἐν κυκλοφορίᾳ νόμισμα ὑπολείπεται πολὺ κατ’ ἀναλογίαν τοῦ ἐν ἄλλαις χώραις κυκλοφοροῦντος, εἰ καὶ ἐκεῖ εἶναι ἀνεπτυγμένη ἡ πίστις οὕτως, ὥστε τὸ πλεῖστον μέρος τῶν συναλλαγῶν νὰ διενεργῆται δι’ αὐτῆς, ἐνῷ παρ’ ἡμῖν εὕρηται ἔτι ἐν σπαργάνοις καὶ τὸ πλεῖστον μέρος τῶν συναλλαγῶν διεξάγεται τοῖς μετρητοῖς; Καὶ φαντάζεται τὸ πιστωτικὸν νόμισμα ὡς ἔχον ἐσωτερικήν τινα ἀξίαν καὶ ὡς ὑποκείμενον διὰ τοῦτο εἰς τὸν κανόνα τῆς προσφορᾶς καὶ ζητήσεως, ὥστε νὰ νομίζῃ ὅτι αὐτὸ ἐν πληθώρᾳ ὑπερτιμᾶται καὶ ἐν σπάνει ὑποτιμᾶται; Ἐνταῦθα ὀφείλω ν’ ἀποκρούσω ὡς ἀνακριβῆ ἐπίσης καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, εἰπόντος, ὅτι αἴτιον τοῦ κακοῦ εἶναι ἡ σπάνις τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ συναλλάγματος, ἅτινα ἐλλείψει προσφορᾶς ὑπερτιμῶνται. Ὁ χρυσὸς, Κύριοι, χρησιμεύει αὐτὸς ὡς μέτρον ἀξίας, δὲν ὑπόκειται δὲ εἰς αὐξομειώσεις ἀξίας· διότι αὕτη εἶναι πάντοτε μία καὶ ἡ αὐτὴ ἐπὶ τοῦ χρυσοῦ. Ἀλλὰ τὸ ἄτοπον τῆς τοιαύτης γνώμης γίνεται κατάδηλον ἰδίᾳ ἐπὶ τοῦ συναλλάγματος, τὸ ὁποῖον ἥκιστα δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐμπόρευμα, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ὡς ὑποκείμενον εἰς τὸν κανόνα τῆς ζητήσεως καὶ προσφορᾶς. Τὸ πιστωτικὸν ἡμῶν νόμισμα, ὡς παρατηρεῖτε, οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει οὔτε πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὔτε πρὸς τὴν τοῦ κ. Δηλιγιάννη. Τὸ πιστωτικὸν ἡμῶν νόμισμα ὑπερτιμᾶται ἢ ὑποτιμᾶται ἀναλόγως τῆς πίστεως, ἣν ἀντιπροσωπεύει. Ἡ πίστις αὕτη εἶναι ἡ τοῦ Κράτους, καθ’ ὅσον δ’ αὐτὴ βελτιοῦται, ὑπερτιμᾶται καὶ τὸ πιστωτικόν του γραμμάτιον, καθ’ ὅσον δ’ ἐκπίπτει αὐτὴ, ὑποτιμᾶται καὶ τὸ πιστωτικὸν γραμμάτιον. Δὲν εἶναι αὕτη ἁπλῆ γνώμη ἰδική μου· εἶναι γνώμη τῆς ἐπιστήμης, καὶ εἰς πίστωσιν τούτου σᾶς ἀναγινώσκω τὴν ἑξῆς περικοπὴν ἐκ τοῦ συγγράμματος ἐπιφανοῦς οἰκονομολόγου (ἀναγινώσκει): «Τὰ αἴτια, τὰ ἐπιδρῶντα ἐπὶ τῆς τιμῆς τοῦ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ τραπεζικοῦ γραμματίου καὶ ἀλλοιοῦντα αὐτὴν, εἶναι πολλά· κατ’ ἀκολουθίαν τ’ ἀποτελέσματά των διασταυροῦνται καὶ συγκρούονται πρὸς ἄλληλα. Ἐν τούτοις δύναταί τις εἰπεῖν, ὅτι, ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ κυκλοφορία δὲν εἶναι ὑπερβολικὴ, ἡ αἰτία, ἢ μᾶλλον ἐπιδρῶσα, εἶναι ἡ γνώμη, ἣν ἔχει τὸ κοινὸν περὶ τῆς φερεγγυότητος τοῦ Κράτους...»

§77ΚΑΡΑΤΖΑΣ. Ποῖος τὰ γράφει αὐτά;

§78ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ Leroy-Beaulieu ἐν τῷ συγγράμματι αὐτοῦ «Traité de la science des Finances» (3ème édit. Tom. II. p. 674 § 1). Τὸ πρῶτον λοιπὸν καὶ κύριον μέσον, ἵνα συντελέσωμεν εἰς ὑπερτίμησιν τοῦ πιστωτικοῦ ἡμῶν γραμματίου, εἶναι ἡ βελτίωσις τῆς πίστεως ἡμῶν, αὕτη δὲ τότε καὶ μόνον δύναται νὰ ἐπέλθῃ, ὅταν διὰ πραγματικοῦ καὶ ἀρτίου προϋπολογισμοῦ ἀποδείξωμεν, ὅτι τὸ Κράτος δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις του. Καὶ ἄλλα Κράτη, Κύριοι, εἶχον τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, καὶ ἐν ἐκείνοις εἶχεν ὑποτιμηθῆ τὸ πιστωτικὸν νόμισμα. Πῶς δὲ ὑπερετιμήθη αὐτὸ εἶτα; Διὰ τῆς βελτιώσεως τῆς πίστεως τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος Κρατῶν. Εἶχε προσφύγει ἡ Γαλλία εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν ἐν ἔτει 1871, ἀλλὰ πρὶν ἢ διὰ νόμου ἄρῃ αὐτὴν, τὸ πιστωτικόν της νόμισμα εἶχε φθάσει εἰς τὸ ἄρτιον, χάρις εἰς τὴν ἀκμαίαν πίστιν καὶ εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν της, ἥτις ταχεῖα ἐπῆλθε μετὰ τὰς καταστροφὰς τοῦ 1870–1871. Καὶ ἡ Ἰταλία καὶ ἡ Αὐστρία εἶχον ἐπίσης ἐπὶ μακρὸν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, τὸ δὲ πιστωτικόν των νόμισμα ὑπερετιμᾶτο ἢ ὑπετιμᾶτο τότε ἀναλόγως τῆς καλῆς ἢ κακῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν των. Ἐξαίρεσιν δὲν δύναται νὰ κάμῃ ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην. Καὶ αὐτῆς τὸ πιστωτικὸν νόμισμα ἀδύνατον νὰ βελτιωθῇ ἄλλως, ἂν δὲ βελτιωθῇ προηγουμένως ἡ πίστις της, ἂν δὲν βελτιωθῶσι τὰ οἰκονομικά της. Καὶ ἡ πίστις καὶ τὰ οἰκονομικά της, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ τὸ πιστωτικὸν ἡμῶν νόμισμα θὰ βελτιωθῶσι μόνον καθ’ ὃν τρόπον ὑποδεικνύομεν ἡμεῖς, διὰ τῆς ἀποκαταστάσεως δηλαδὴ πλήρους καὶ εὐρέος ἰσοζυγίου ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἡμῶν, ἰσοζυγίου ἀποδεικνύοντος, ὅτι τὸ Κράτος εἶναι ἱκανὸν νὰ ἐκπληρώσῃ ἀφ’ ἑαυτοῦ καὶ ἄνευ ξένης συνδρομῆς πάσας τὰς ὑποχρεώσεις του. Ἰδοὺ, Κύριοι, ποία εἶναι καθ’ ἡμᾶς ἡ λύσις τοῦ πρώτου καὶ κυρίου ζητήματος. Πάντα τὰ ἄλλα θεωροῦμεν ἡμεῖς δευτερεύοντα ζητήματα, καὶ τὴν λύσιν αὐτῶν παρεπομένην ἐν πολλοῖς ἀφ’ ἑαυτῆς εἰς τὴν λύσιν τοῦ πρώτου καὶ κυρίου ζητήματος. Ὅταν τὸ ἰσοζύγιον ἀποκατασταθῇ πλῆρες καὶ εὐρὺ, ὅταν οὕτω βελτιωθῇ ἡ πίστις καὶ τὸ πιστωτικὸν ἡμῶν νόμισμα, τότε καὶ περὶ τὴν ἐξεύρεσιν τοῦ ποσοῦ, τοῦ ἀπαιτουμένου πρὸς πληρωμὴν τῶν εἰς χρυσὸν ὀφειλῶν τοῦ Κράτους, δὲν θὰ ἔχωμεν πλέον τὰς νῦν δυσχερείας. Ἀρκεῖ νὰ παράσχωμεν, Κύριοι, πλήρη καὶ τελείαν τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι εἰσήλθομεν ἤδη εἰς τὸ στάδιον τῆς οἰκονομικῆς ἀναῤῥώσεως, καὶ μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι τὰ πάντα θ’ ἀποβῶσι κατ’ εὐχήν. Ἡμεῖς δὲ ἐννοοῦμεν μίαν ἐπὶ πλέον ἀπόδειξιν νὰ παράσχωμεν εἰς τοῦτο. Ἐννοοῦμεν, ἂν δεήσῃ νὰ περιορίσωμεν τὸ ἐν κυκλοφορίᾳ πιστωτικὸν νόμισμα, νὰ μὴ πράξωμεν τοῦτο διὰ δανείου ἐξωτερικοῦ, δι’ οὗ, θέλοντες νὰ ἐπουλώσωμεν μίαν πληγὴν, θὰ ἠνοίγομεν ἄλλην μεγαλειτέραν. Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, νὰ προσφύγωμεν εἰς ἔκτακτόν τινα φόρον, δυνάμενον ν’ ἀποφέρῃ 3–4 ἑκατομμύρια ἐτησίως, τὰς ἐξ αὐτοῦ δὲ προσόδους νὰ διαθέσωμεν ἀπ’ εὐθείας ὑπὲρ τῶν Προνομιούχων Τραπεζῶν, ὅπως δι’ αὐτοῦ ἀποσύρηται κατ’ ἔτος ἀνάλογον ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων ἐκ τῆς κυκλοφορίας. Τότε, ἀλλὰ τότε καὶ μόνον, Κύριοι, θὰ δυνηθῶμεν νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐπετελέσαμεν πᾶν ὅ,τι τὸ καθῆκον καὶ ἡ τιμὴ ἐπέβαλον ἡμῖν πρὸς σωτηρίαν τῆς πατρίδος ἀπὸ τῆς ἐπικειμένης νῦν εἰς αὐτὴν ἀτιμίας, ἀπὸ τοῦ ἐπικειμένου οἰκονομικοῦ ὀλέθρου, ὅστις θὰ ἐσήμαινε καὶ τὸν πολιτικόν, ἂν ὄχι καὶ τὸν ἐθνικὸν ἡμῶν ὄλεθρον, ὑφ’ ἃς περιστάσεις διατελεῖ τὴν σήμερον ἡ Ἑλλὰς καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος καθόλου. Καὶ ἔστε βέβαιοι, ὅτι οὕτω πως θ’ ἀποσοβήσωμεν τῳόντι τὸν κίνδυνον καὶ πλήρεις χρηστῶν ἐλπίδων θὰ ἀτενίσωμεν εἰς μέλλον αἰσιώτερον. Εἶναι περίεργος, Κύριοι, ἡ ἀλληλεγγύη, ἣν ἐπιδεικνύουσιν ἀπό τινος οἱ ἡγέται τῶν δύο κομμάτων, οἱ ἀπὸ δεκαετίας ἐκ περιτροπῆς κυβερνήσαντες τὴν χώραν ἡμῶν καὶ αἱ προσπάθειαι, ἃς καταβάλλουσιν, ὅπως συγκρατήσωσιν ἀλλήλους. Συμπληροῦσιν ὁ εἷς τὸν ἄλλον, καὶ φόβος καὶ τρόμος καταλαμβάνει ἕκαστον αὐτῶν, ἀναλογιζόμενον ὅτι δύναται ν’ ἀπολέσῃ τὸν ἕτερον, τὸ φυσικόν του ἔρεισμα. Ἐὰν δὲν εἶχεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀντίπαλόν του τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτήν, δὲν θὰ συνεκρατεῖτο ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἐν τῇ Κυβερνήσει, δὲν θὰ ἔπιπτε δὶς ἐξ αὐτῆς, ὅπως ταχέως ἐπανέλθῃ πανίσχυρος εἰς τὴν ἀρχήν. Ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἐὰν δὲν εἶχεν ἀντίπαλον τὸν κ. Τρικούπην, δὲν θὰ κατώρθου μετὰ τὴν οἰκτράν του ἐκείνην ἀποτυχίαν ἐν ἔτει 1886 νὰ ἐπιβληθῇ καὶ πάλιν εἰς τὴν κοινὴν γνώμην καὶ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν μὲ τὴν καταπληκτικὴν πλειονοψηφίαν τῆς 14 Ὀκτωβρίου, δὲν θὰ ἐτόλμα καὶ νῦν μετὰ τὴν τελευταίαν πτῶσίν του νὰ προβάλῃ καὶ πάλιν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς, καὶ νὰ διακηρύξῃ ἀκόμη προχθές, ὅτι εἶναι ἕτοιμος ν’ ἀναλάβῃ τὸ βάρος τῆς Κυβερνήσεως, ἂν τὸν καλέσῃ εἰς τοῦτο ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Στέμματος, ἢ ἡ ψῆφος τοῦ λαοῦ. Ὑπῆρξεν ἐποχή, Κύριοι, καθ’ ἣν πολλοὶ ἐγόγγυζον κατὰ τῆς ὑπάρξεως πλειόνων κομμάτων ἐν Ἑλλάδι καὶ κατὰ τῶν τότε συχνῶν κυβερνητικῶν μεταβολῶν. Οἱ τοιοῦτοι πᾶν ἀγαθὸν διὰ τὴν χώραν προοιωνίζοντο ἐκ τῆς συμπήξεως δύο μεγάλων κομμάτων καὶ ἐκ τῆς μονιμότητος τῶν Κυβερνήσεων, ἥτις θὰ ἦτο τὸ φυσικὸν ἐπακόλουθον ἐκείνης. Καὶ κατωρθώθη τῳόντι ἀπὸ τοῦ 1882 καὶ ἐντεῦθεν νὰ ἔχωμεν δύο μόνον μεγάλα κόμματα καὶ Κυβερνήσεις μονίμους· ἀλλὰ ποῖα τὰ ἀγαθὰ, τὰ ἐκ τῆς νέας ταύτης καταστάσεως; Ἐδημιουργήθη οὕτω πρωθυπουργικὴ δικτατορία, ὑποδουλώσασα τὸ Κοινοβούλιον καὶ καταδικάσασα ἐπὶ δεκαετίαν ὅλην εἰς πλήρη ἀδράνειαν τὸ Στέμμα. Οἱ Βουλευταὶ, οἱ ἀνήκοντες εἰς ἓν κόμμα, ἦσαν ἠναγκασμένοι, ἑκόντες ἄκοντες, νὰ παραμένωσιν ἐν αὐτῷ, καὶ ἂν ἔτι ἐνδομύχως ἀπεδοκίμαζον τὴν πολιτικὴν τοῦ ἡγέτου των, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἐν τῷ ἑτέρῳ κόμματι ἦσαν οἱ ἐπαρχιακοί των ἀντίπαλοι καὶ κατ’ ἀκολουθίαν δὲν ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν αὐτοὶ θέσιν ἐν τούτῳ. Οὕτω συνεκρατοῦντο αἱ μεγάλαι πλειονοψηφίαι, χωρὶς ποτε αἱ γνῶμαι αὐτῶν νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν παρὰ τῶν ἡγετῶν των, χωρὶς κἂν αὐτὰ τὰ ἔγκριτα μέλη των νὰ ἐρωτῶνται καὶ ἐπὶ τῶν σπουδαιοτάτων ζητημάτων, εἴτε τῆς Πολιτείας, εἴτε τοῦ κόμματος. Οἱ φατριάρχαι ἐπέβαλον οὕτως εἰς τοὺς ὀπαδούς των τὴν τυφλὴν ὑποταγήν, καθ’ ἣν ὤφειλον νὰ ψηφίζωσι, χωρὶς ποτε νὰ ἐρωτῶσι διατί. Εἰς τὴν τοιαύτην δὲ συμπαγῆ πλειονοψηφίαν ἐρειδόμενοι ἀφ’ ἑνὸς καὶ εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς δεδηλωμένης ἀφ’ ἑτέρου, ἐπεβάλλοντο καὶ εἰς τὴν Βασιλείαν, ἐξουδετεροῦντες οὕτω πᾶσαν ἐπίδρασιν καὶ αὐτῆς ἐπὶ τῶν τῆς Πολιτείας πραγμάτων. Οὕτω κατὰ τύπους μόνον διετελοῦμεν ὑπὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, πράγματι δὲ διειπόμεθα ὑπὸ τυραννίδος ἀληθοῦς, ὑπὸ τυραννίδος, καλυπτούσης ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν καὶ αὐτὴν τὴν ἠθικήν της εὐθύνην ὑπὸ τὴν ψῆφον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους καὶ ὑπὸ τὴν βασιλικὴν ἁλουργίδα. Οἱ κατὰ καιροὺς Πρωθυπουργοὶ ἠδύναντο ὑπὸ τοιαύτην κατάστασιν τὰ πάντα νὰ διαπράξωσι, τὰ πάντα ν’ ἀποτολμήσωσι· πῶς δὲ ἐχρησιμοποίησαν τὴν τοιαύτην παντοδυναμίαν των; Ὑπὸ οἰκονομικὴν ἔποψιν μᾶς ἔφεραν ἐκεῖ, ὅπου εὑρισκόμεθα τὴν σήμερον. Μεθ’ ὅλον τὸν ὑπερδιπλασιασμὸν τῶν φορολογικῶν βαρῶν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, μεθ’ ὅλον τὸν ὑπερδιπλασιασμὸν τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, διὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ ὁποίου ὀφείλομεν νῦν ν’ ἀποτίνωμεν εἰς χρυσὸν ὑπὲρ τὰ 31 ἑκατομμυρίων, ἡ οἰκονομικὴ διαχείρισίς των ἐμφαίνει, κατὰ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ, ἔλλειμμα 120 ἑκατομμυρίων περίπου, τὸ ὁποῖον, ὡς ἐγὼ ἀπέδειξα, ἀγορεύων ἐπὶ τῶν 101 ἐπερωτήσεών μου, ὑπερβαίνει τὰ 170 ἑκατομμύρια! Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ὅλης ἐκείνης τῆς καταπληκτικῆς αὐξήσεως τῶν φορολογικῶν βαρῶν καὶ τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους ἦτο ἡ νῦν οἰκονομικὴ κρίσις, ἥτις, ἂν ἐξακολουθήσῃ ἔτι ἐπὶ μικρὸν ἐφαρμοζόμενον τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον τόσον ὀλεθρίους ἀπέφερε μέχρι τοῦδε καρποὺς, θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ ἀφεύκτως εἰς καταστροφὴν ἀνήκεστον, δι’ ἣν ἀπὸ τοῦ νῦν ἤρξαντο ἐκβάλλοντες ἀγρίους κρωγμοὺς οἱ ὀπαδοὶ τῆς χρεωκοπίας, οἱ κερδοσκοποῦντες πολιτικῶς ἐπὶ τῆς ἐθνικῆς τιμῆς καὶ ἕτοιμοι ὡς γύπες νὰ ἐπιπέσωσιν ἐπὶ τοῦ πτώματος αὐτῆς. Ὑπὸ ἔποψιν πολιτικὴν εἴδομεν κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην δεκαετίαν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα παρῳδούμενον παρ’ ἡμῖν οἰκτρῶς. Ἡ Βουλὴ ἀντὶ πινακίου φακῆς παρέδωκε πάντα σχεδὸν τὰ δικαιώματά της εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Ἀντὶ τῆς διοικήσεως, ἥτις κατέστη ὑποχείριος τῶν ἑκασταχοῦ ὀπαδῶν τοῦ κρατοῦντος κόμματος, οἱ Βουλευταὶ τῆς πλειονοψηφίας ἐψήφιζον τυφλῶς πάντα τὰ νομοθετικὰ αὐτοσχεδιάσματα τοῦ πρώτου τυχόντος ὑπουργικοῦ τμηματάρχου ἢ γραμματέως, ἐξ οὗ ἐπῆλθεν ὁ νῦν νομοθετικὸς ἡμῶν κυκεών. Ἐντεῦθεν λαβόντες ἀφορμήν τινες, εἶπον τὸ γνωστὸν ἐκεῖνο: «Ἡ Βουλὴ διοικεῖ καὶ ἡ Κυβέρνησις νομοθετεῖ». Ἡ Βασιλεία ἐπαύσατο ζῶσα καὶ δρῶσα ἐν ἡμῖν, ἠρκεῖτο δὲ εἰς τὸ νὰ κυροῖ καὶ ὑπογράφῃ ἀνεξελέγκτως πάντας τοὺς νόμους καὶ πάντα τὰ διατάγματα, τὰ ὑποβαλλόμενα εἰς Αὐτὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπὸ ἔποψιν διοικητικὴν καὶ δικαστικὴν κατώρθωσεν ὁ ἐπικρατήσας φατριασμὸς νὰ παραλύσῃ τὸ πᾶν, καὶ νὰ περιαγάγῃ τὴν δημοσίαν ἡμῶν τάξιν καὶ ἀσφάλειαν εἰς τοιοῦτο σημεῖον, ὥστε τὰ ἐγκλήματα νὰ ὑπερδιπλασιασθῶσι, ν’ ἀναφανῇ δὲ τὸ ἀπαίσιον φάσμα τῆς λῃστείας. Ὑπὸ ἔποψιν τῶν πολεμικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, ἀντὶ συντάξεως καὶ ἀναδιοργανώσεως, ἔσχομεν τὴν παντελῆ σχεδὸν ἀποσύνθεσίν των, ἥτις μᾶς ἤγαγεν εἰς τὸ ἄγος τῆς Κούτρας. Ὑπὸ ἔποψιν ἐκκλησιαστικὴν καὶ ἐκπαιδευτικὴν, ἀντὶ νὰ προοδεύσωμεν, ὑπεχωρήσαμεν, καὶ εὑρισκόμεθα τὴν σήμερον εἰς χείρονα σχεδὸν θέσιν ἐκείνης, ἐν ᾗ διετελοῦμεν καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν Τουρκοκρατίαν. Οἱ τότε κληρικοί μας δὲν διεκρίνοντο ἐπὶ παιδείᾳ, ἀλλὰ περιεκοσμοῦντο τοὐλάχιστον ὑπ’ εὐσεβείας καὶ χρηστότητος, καὶ διεφλέγοντο τὴν καρδίαν ὑπὸ τῶν εὐγενεστέρων αἰσθημάτων, ἅτινα μάτην θ’ ἀναζητοῦμεν παρὰ τοῖς σημερινοῖς κληρικοῖς ἡμῶν. Ἡ τότε νεολαία δὲν ἀπέκτα ἐν τοῖς σχολείοις ὅσας τὴν σήμερον ξηρὰς καὶ ἐπιπολαίους γνώσεις· ἀλλ’ ἐξηγείρετο ἐν αὐτῇ τουλάχιστον ζωηρὸν τὸ αἴσθημα τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς φιλοπατρίας, καὶ παρεσκευάζετο οὕτω διὰ τὰ μεγαλουργήματα τοῦ Ἱεροῦ ἡμῶν Ἀγῶνος. Ποῦ ἴχνος ὅμως τῶν γενναίων ἐκείνων αἰσθημάτων ἐν τῇ σημερινῇ νεολαίᾳ, ἥτις ὑπὲρ οὐδενὸς ὑψηλοῦ καὶ ἰδεώδους ἐνθουσιᾷ, ἧς τὰ στήθη οὐδεμία εὐγενὴς ἰδέα συγκινεῖ καὶ διαθερμαίνει; Ὑπὸ ἔποψιν ἐμπορικὴν φθίνομεν ὁσημέραι. Τὸ ἑλληνικὸν ἐμπόριον ἐδέσποζε πρὶν καθ’ ὅλην τὴν Ἀνατολὴν, ἐνῷ τὴν σήμερον παρεχώρησε τὰ πρωτεῖα εἰς ἄλλους λαοὺς, ἀπέναντι τῶν ὁποίων κινδυνεύει νὰ μὴ ἔχῃ πλέον αὐτὸ μήτε δευτερεύουσαν μήτε τριτεύουσαν κἂν θέσιν. Ἡ ἑλληνικὴ ναυτιλία, ἥτις ἄλλοτε ἐκυριάρχει τῆς Μεσογείου καὶ ἔφερεν ὑπερήφανος τὴν κυανόλευκον ἡμῶν σημαίαν εἰς ὅλας τὰς θαλάσσας, τὴν σήμερον περιωρίσθη κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς ἁπλῆν ἀκτοπλοΐαν τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν νήσων τοῦ Ἀρχιπελάγους, καὶ ἐνταῦθα ἔτι εὑρίσκουσα ἀνταγωνισμὸν σπουδαῖον παρὰ τῶν ξένων. Ὑπὸ ἔποψιν ἐθνικὴν ἐταπεινώθημεν καὶ ἐξηυτελίσθημεν, ὅσον οὐδέποτε ἄλλοτε ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου. Πάντα σχεδὸν τὰ διεθνῆ ζητήματα, τὰ ἀναφυέντα κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς γείτονος Δυνάμεως, εἴτε ἐλύθησαν καθ’ ἡμῶν, εἴτε μένουσιν ἔτι ἐκκρεμῆ. Διεκόπη πᾶσα πνευματικὴ ἐπικοινωνία μεταξὺ τῶν ἐλευθέρων καὶ δούλων Ἑλλήνων, ἀφοῦ οὔτε ἄμεσος ταχυδρομικὴ συγκοινωνία ὑφίσταται πλέον μεταξὺ αὐτῶν καὶ ἡμῶν, οὔτε ἐφημερὶς ἑλληνικὴ δύναται νὰ εἰσχωρήσῃ εἰς τὴν ὅμορον χώραν. Οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι, οἵτινες πρὶν ἐπέβαλλον τὸν σεβασμὸν εἰς τὰς ἐκεῖ ἀρχὰς, ἔχουσιν ἐξομοιωθῆ νῦν ἐν πολλοῖς πρὸς τοὺς Πέρσας, ἔν τισι δ’ εὕρηνται ἐν ἴσῃ, εἰ μὴ καὶ χείρονι μοίρᾳ καὶ αὐτῶν τῶν ῥαγιάδων. Τὸ ἐθνικὸν φρόνημα ἔχει καταπέσει παρὰ τοῖς ὁμοφύλοις καὶ ὁμοδόξοις ἡμῶν. Τὸ Γένος καὶ ἡ Ἐκκλησία ἡμῶν ἐν Τουρκίᾳ ὑφίστανται ἑκάστοτε ἥττας καὶ ἀπωλείας, ἐγκαταλειφθεῖσαι ἐντεῦθεν εἰς τὴν τύχην των. Ῥαπίσματα δεχόμεθα τὴν σήμερον καὶ παρὰ λαῶν, οἵτινες μέχρι τῆς χθὲς ἔτι ἐθεωροῦντο διαγεγραμμένοι ἐκ τῆς ἱστορίας, νῦν ὅμως, ἀναζήσαντες αἴφνης, διαμφισβητοῦσιν αὐτὴν τὴν πατρῴαν ἡμῶν κληρονομίαν. Εἴχομεν πρὶν ἓν προπύργιον τοῦ ὑπὸ τὴν Τουρκίαν Ἑλληνισμοῦ, τὴν ἡρωΐδα τῆς Μεσογείου νῆσον, τὴν Κρήτην, καὶ ἀφήσαμεν νὰ καταπέσῃ νῦν καὶ τὸ προπύργιον τοῦτο· καθ’ ὃν δὲ χρόνον ἡ Τουρκία συνοικίζει ἐν αὐτῇ Βεγγαζίους, ὑπομονεύουσα οὕτω τὸ ἐθνολογικὸν καθεστώς της, ἡμεῖς ἀκούομεν ἐνταῦθα τοὺς δύο Πρωθυπουργοὺς τῆς τελευταίας δεκαετίας ἀντεγκαλουμένους, ὅτι ὁ μὲν μετέβαλε τὰς προξενικὰς ἡμῶν ἀρχὰς ἐν Κρήτῃ εἰς μεσίτας τῆς ἀποβολῆς τῆς αὐτονομίας της, ὁ δὲ μετέβαλεν αὐτὰς τὰς ἐνταῦθα ἀρχὰς εἰς χωροφύλακας τῆς ἐκεῖ τουρκικῆς ἐξουσίας, ἀφοῦ δι’ αὐτῶν κατέσχε καὶ ἐδήμευσε τὰ διὰ τὴν διάσωσιν τῆς αὐτονομίας καὶ τῆς τιμῆς τῶν Κρητῶν προωρισμένα πολεμεφόδια! Ἰδοὺ, Κύριοι, ἐν κεφαλαίῳ τ’ ἀποτελέσματα τῆς συμπήξεως δύο μεγάλων κομμάτων, τῆς κυβερνητικῆς μονιμότητος καὶ πρωθυπουργικῆς παντοδυναμίας ἐν Ἑλλάδι, κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν: Παράλυσις καὶ ἀποσύνθεσις ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, κατάπτωσις καὶ ἐξευτελισμὸς ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Καὶ ἀπέναντι τῆς τοιαύτης καταστάσεως οἱ πρωτουργοὶ αὐτῆς δὲν φροντίζουσι νῦν τοὐλάχιστον ἐν τῇ ἐσχάτῃ ταύτῃ ὥρᾳ περὶ τῆς σωτηρίας τῆς Πατρίδος, περὶ τῆς σωτηρίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀλλὰ περὶ μόνης τῆς σωτηρίας τῶν κομμάτων των, τῶν προσωπικῶν, ἅτινα ζητοῦσι νὰ παραστήσωσιν ὡς τὰ ἐρείσματα τῆς κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος, ὡς τὰ ἐρείσματα τοῦ Θρόνου καὶ τοῦ Ἔθνους. Ἀλλὰ τί ἐκάμετε σεῖς, ὁ νῦν καὶ ὁ πρώην Πρωθυπουργὸς, (διότι τὰ κόμματά σας εἶσθε σεῖς) ὅπως ἐξασφαλίσητε τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ὅπως στηρίξητε τὸν Θρόνον καὶ περιφρουρήσητε τὴν Πατρίδα καὶ τὸ Ἔθνος ἐκ τῶν ζημιῶν καὶ ἀπωλειῶν, ἃς ὑπέστησαν ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας; Δὲν παρῳδήσατε σεῖς, ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, τὸ πολίτευμα ἡμῶν, διὰ μὲν τῆς συναλλαγῆς, ἣν σεῖς εἰς σύστημα ἀνυψώσατε, καταστήσαντες ὑποχείριον καὶ ἁπλῆν θεραπαινίδα τῶν θελήσεών σας τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, διὰ δὲ τοῦ δόγματος τῆς δεδηλωμένης ἐξουδετερώσαντες πᾶσαν εὐεργετικὴν ἐπίδρασιν τῆς Βασιλείας ἐπὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων; Πῶς δὲ παρελάβετε τὴν Ἑλλάδα πρὸ δεκαετίας καὶ ποῦ ἐφέρατε αὐτὴν τὴν σήμερον; Τὴν παρελάβετε μὲ τὰς νέας πλουσίας ἐπαρχίας της, μὲ 50 ἑκατομμύρια περίσσευμα ἐκ τῆς πρὶν οἰκονομικῆς της διαχειρίσεως καὶ μὲ ἀκμαίαν τὴν πίστιν της, ἀφοῦ διὰ τοῦ τότε ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ διεκηρύττετε, ὅτι εἴχετε χρήματα δεξιᾷ, χρήματα ἀριστερᾷ, χρήματα ἐνώπιόν σας, χρήματα ὄπισθέν σας. Καὶ ἀφοῦ ηὐξήσατε μέχρι τοῦδε εἰς τὸ ὑπερδιπλάσιον τὰ φορολογικά της βάρη καὶ τὸ δημόσιον αὐτῆς χρέος, ἔρχεσθε νῦν καὶ ὁμολογεῖτε σεῖς ὁ ἴδιος, ὅτι, μεθ’ ὅλα ταῦτα ἡ ἔκτοτε οἰκονομικὴ διαχείρισις ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἐλλείμματα ἐξ 120 ἑκατομμυρίων, ὅτι τὸ Κράτος δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ τὴν σήμερον εἰς τὰς ὑποχρεώσεις του ἀφ’ ἑαυτοῦ καὶ εἶναι διὰ τοῦτο ἠναγκασμένον νὰ ἐπικαλεσθῇ καὶ πάλιν τὴν ἤδη ἐξηντλημένην πίστιν του ὑπὸ ὅρους αὐτόχρημα χρεωκοπικούς. Τί ἐκάμετε δὲ, μὲ ὅλας αὐτὰς τὰς ἑκατοστύας τῶν ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν εἰσεπράξατε ἐπὶ πλέον παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἐδανείσθητε εἰς βάρος τοῦ ἐνεστῶτος καὶ τοῦ μέλλοντος αὐτοῦ, ὑπὲρ τῆς ἀναπτύξεως τῶν οἰκονομικῶν πόρων τῆς χώρας ἡμῶν; Τί ἐκάμετε ὑπὲρ τῆς ἐγχωρίας παραγωγῆς καὶ βιομηχανίας; τί ὑπὲρ τοῦ ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας; Ὤ! δεκάδας μόνον ἐκ τῶν ἑκατοστύων ἐκείνων ἑκατομμυρίων ἐὰν διεθέτετε ὑπὲρ τῆς ναυτιλίας, ἐφ’ ᾗ ἀνέκαθεν διεκρίθη καὶ ἐμεγαλύνθη ἡ Ἑλλὰς, τὴν σήμερον ἑλληνικὰ ἀτμόπλοια θὰ διέσχιζον ἁπάσας τὰς θαλάσσας καὶ θ’ ἀπεκόμιζον εἰς τὴν πατρίδα, ὡς ἄλλοτε τὰ ἱστιοφόρα μας, μυθώδη πλοῦτον εἰς αὐτήν! Τί ἐκάμετε ὑπὲρ τῆς διοικήσεως, ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης, ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ πολεμικοῦ ἡμῶν ναυτικοῦ; τί ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς Παιδείας; τί ὑπὲρ τοῦ ἔξω Ἑλληνισμοῦ; τί ὑπὲρ τῆς Κρήτης, ἥτις ἀσπαίρει τὴν σήμερον ὑπὸ τὸ φάσγανον τοῦ δημίου τῶν ἐλευθεριῶν, ἃς μετὰ ἔκχυσιν ποταμῶν αἱμάτων εἶχεν ἀνακτήσει πρίν; Τί ἐκάμετε, ἐν μιᾷ λέξει, τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸν Ἑλληνισμὸν καθ’ ὅλην αὐτὴν τὴν μακρὰν περίοδον, καθ’ ἣν ἐδεσπόσατε αὐτῆς, ὡς ἀπόλυτος σχεδὸν κύριος; Τί ἐκάμετε καὶ σεῖς, κύριε πρώην Πρωθυπουργὲ, διαδεχθεὶς ἐν τῇ ἀρχῇ τὸν νῦν Πρωθυπουργὸν ἐν ἔτει 1885 καὶ ἐν ἔτει 1890; Ἐπὶ τριετίαν ὁλόκληρον, ἀπὸ τοῦ 1882–1885, ἠγωνίσθησαν ἐκθύμως πάντες οἱ λογάδες τῆς τότε Βουλῆς, ὅπως καταῤῥίψωσιν ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει τὸν καὶ τότε Πρωθυπουργὸν καὶ κληθῆτε σεῖς εἰς τὰ πράγματα μὲ τὴν μεγάλην ἐκείνην πλειονοψηφίαν τῆς 7 Ἀπριλίου. Πῶς ὅμως διεχειρίσθητε τότε τὴν ἔκτακτον ἐκείνην ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἔθνους; Κατηρτίσατε Κυβέρνησιν, ἐξ ἧς ἀπεκλείσατε πάντας σχεδὸν τοὺς ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει συναγωνιστάς σας. Ἀφοῦ δὲ καθ’ ὅλα τὰ ἄλλα ἀπεδείχθητε κακόζηλον ἀντίγραφον τοῦ προκατόχου σας, προέβητε καὶ εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἄνευ προμεμελετημένου τινὸς σχεδίου, ἄνευ οἱασδήποτε συνεννοήσεως πρὸς ξένην τινὰ Δύναμιν. Καὶ προέβητε εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν ἐκείνην, χωρὶς νὰ ἔχητε προετοιμασίαν τινά, ἄνευ ἐνδυμάτων καὶ ὑποδημάτων, ἄνευ κλινοστρωμνῶν διὰ τοὺς συγκληθέντας ἐφέδρους, ἐξ οὗ καὶ ἠσθένησαν καὶ ἀπέθανον χιλιάδες ἐξ αὐτῶν, ὅσοι δὲν θὰ ἔπιπτον ἴσως ἐν μάχῃ πολυνέκρῳ πρὸς τὸν ἐχθρόν. Ἐκρατήσατε δὲ ὑπὸ τὰ ὅπλα ἀσκόπως ὅλως ὀκτακισμυρίους ἄνδρας ἐπὶ μῆνας πολλούς, ἀποστερῶν οὕτω τὴν ἐγχωρίαν παραγωγὴν τῶν ἐργατικῶν χειρῶν των, καὶ ζημιῶν τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν δεκάδας ἑκατομμυρίων, καὶ ἐδαπανήσατε ἑτέρας δεκάδας ἑκατομμυρίων πρὸς συντήρησιν αὐτῶν, χρεῶν τὸ δημόσιον ταμεῖον.

§79ΔΑΛΛΑΣ. Πῶς δὲν τὸν ἐγκατελείψατε τότε;

§80Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄφες τον νὰ τελειώσῃ. Αὐτὸς τότε δὲν ἦτο ἐναντίος· ἐξεφώνει καὶ λόγους ὑπὲρ τῶν μέτρων ἐκείνων.

§81ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἔγραφε καὶ ἄρθρα.

§82ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλ’ ὅτι τὰ λεγόμενα ὑφ’ ὑμῶν εἶναι αὐτόχρημα μῦθοι, τοῦτο δύνανται νὰ ἐπιμαρτυρήσωσι πάντες οἱ συνάδελφοι ἡμῶν, οἱ καὶ τότε Βουλευταὶ, δύνανται ὡς ἐκ περισσοῦ νὰ ἐπιμαρτυρήσωσι τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ τῆς τότε Βουλῆς, ἐν οἷς ἔχουσι καταχωρισθῆ αἱ ἀγορεύσεις μου, αἵτινες ἦσαν ἀληθεῖς φιλιππικοὶ κατὰ τῆς τότε ἐπιστρατείας. Καὶ διατὶ ἡ ἐπιστρατεία ἐκείνη καὶ ἡ ἀπώλεια τοσούτων ἀνδρῶν καὶ ἡ θυσία τοσούτων ἑκατομμυρίων; Ὅπως ἔνθεν μὲν δρέψωμεν τὰς δάφνας τῆς Κούτρας, ἔνθεν δ’ ἐξαναγκάσωμεν τὰς Δυνάμεις εἰς ἀποκλεισμὸν τῶν παραλίων ἡμῶν, ἀπέναντι τοῦ ὁποίου ὁ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἐνόμισε καλὸν νὰ ἐγκαταλίπῃ τὴν ἀρχὴν καὶ ν’ ἀφήσῃ τὴν χώραν ἀκυβέρνητον, ἀπειλῶν, ἂν ὁ Βασιλεὺς δὲν ἐδέχετο τὴν παραίτησίν του, ν’ ἀποστείλῃ εἰς αὐτὸν τὰς κλεῖδας τῶν Ὑπουργείων, καὶ ν’ ἀφήσῃ οὕτω τὴν Ἑλλάδα ἕρμαιον τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς ἀναρχίας ἀφ’ ἑτέρου. Καὶ τί ἠθέλετε νὰ κάμῃ, Κύριοι, τότε καὶ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ ὁ λαός; Δὲν ἦσαν ἠναγκασμένοι οὕτω νὰ στρέψωσι τὰ βλέμματα πρὸς τὸν ἕτερον κομματάρχην, πρὸς τὸν κ. Τρικούπην, καὶ νὰ τὸν ἀναγνωρίσωσιν ἐξ ἀνάγκης ὡς κυβερνήτην τῆς χώρας, ὅπως μὴ μείνῃ αὕτη ἀκυβέρνητος, ἀφοῦ ἄλλος κομματάρχης δὲν ὑπεδεικνύετο εἰς τοῦτο; Ἀλλὰ τίς ὁ ἀποκαταστήσας οὕτως ἐν τῇ συνειδήσει τῆς κοινῆς γνώμης καὶ ἐπαναγαγὼν αὐτὸν πανίσχυρον εἰς τὴν ἀρχήν; Τίς ἄλλος, ἐκτὸς τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ὅστις—ἐπιτρέψατέ μοι τὴν ἔκφρασιν—διὰ τῆς ἄφρονος πολιτικῆς του ἐξεβίασε καὶ τὴν τότε πλειονοψηφίαν καὶ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον νὰ ῥιφθῇ ἐκ νέου εἰς τοὺς πόδας τοῦ ἐκπτώτου τῆς 7 Ἀπριλίου; Καὶ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενος, ὀφείλω ν’ ἀναμνησθῶ, Κύριοι, τῆς τότε στάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ. Τὸν εἴδετε κατὰ τὴν τελευταίαν ἀγόρευσίν του μετασχηματιζόμενον εἰς Μαγδαληνὴν Μαρίαν, καὶ λέγοντα, ὅτι αὐτὸς οὐδέποτε ἐξετράχυνε τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἐπιτίθηται κατὰ τῶν πολιτικῶν του ἀντιπάλων προσωπικῶς καὶ νὰ ζητῇ ἐπὶ πίνακι τὴν κεφαλήν των. Καὶ ἐλησμόνησε τόσον ταχέως, ὅτι αὐτὸς τῷ 1882 παρεπονεῖτο, ὅτι δὲν εἶχε 14 φίλους, ὅπως συνυπογράψῃ μετ’ αὐτῶν τὸ κατηγορητήριον κατὰ τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου; Ἐλησμόνησε τόσον ταχέως, ὅτι κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς 7 Ἀπριλίου διεκήρυττε στεντορείᾳ τῇ φωνῇ, ὅτι εὐθὺς ἅμα ἐρχόμενος εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἔχων τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς θὰ ἐφρόντιζε νὰ παραπέμψῃ τὸν κ. Τρικούπην εἰς τὸ εἰδικὸν δικαστήριον, ὅπως δώσῃ λόγον τῶν πράξεών του; Ἐλησμόνησε τόσον ταχέως, ὅτι μετὰ τὴν ἔκπτωσίν του ἐκ τῆς ἀρχῆς κατήγγελλε τὸν αὐτὸν κ. Τρικούπην ἐπὶ ἐγκλήματι ἐσχάτης προδοσίας, ὡς προκαλέσαντα δῆθεν τὸν ἀποκλεισμόν, ἐκ συνεννοήσεως πρὸς τὸν τότε ἐνταῦθα ἀνταποκριτὴν τῶν «Καιρῶν» τοῦ Λονδίνου κ. Στῆλμαν καὶ τὸν Ἄγγλον πρεσβευτὴν κύριον Ροῦμβολτ, ὅπως δι’ αὐτοῦ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Ἐλησμόνησε τόσον ταχέως, ὅτι καὶ μετὰ ταῦτα ἠπείλει εἰδικὸν δικαστήριον διὰ τὸν κ. Τρικούπην καὶ ἐκκλησιαστικὸν δικαστήριον διὰ τὸν Μητροπολίτην Ἀθηνῶν, ἐὰν ἐπανήρχετο εἰς τὴν ἀρχὴν ἐν πλειονοψηφίᾳ τῆς Βουλῆς; Πλὴν ὅλας τὰς ἀπειλάς του ἐκείνας οὐδέποτε ἐξετέλεσε. Τοὐναντίον μάλιστα, καὶ ὅτε εὑρέθησαν ἁπλοϊκοὶ Βουλευταὶ, φίλοι του, πιστεύσαντες εἰς αὐτὰς καὶ θελήσαντες νὰ προτείνωσι τὸ κατηγορητήριον κατὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ἔσπευσεν αὐτὸς, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ὡς ἡγέτης τῆς πλειονοψηφίας, ν’ ἀποτρέψῃ ταύτην ἀπὸ τῆς παραπομπῆς τοῦ ἀντιπάλου του εἰς εἰδικὸν δικαστήριον, οἱονεὶ ἀποδεικνύων οὕτως, ὅτι πάνθ’ ὅσα εἶπε καὶ ἠπείλησεν ἐναντίον του ἐν βρασμῷ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ ἦσαν ἀνυπόστατα, ἦσαν καθαρὰ συκοφαντία. Καὶ αὐτὸς, Κύριοι, ἔρχεται τώρα νὰ μετασχηματισθῇ ἐνώπιον ἡμῶν ὡς πρότυπον ἁβρόφρονος πολιτευτοῦ καὶ νὰ παράσχῃ ἑαυτὸν ὑπόδειγμα πολιτικῆς μετριοπαθείας εἰς ἡμᾶς τοὺς ἄλλους, τοὺς δῆθεν ὁρμητικοὺς καὶ παραφόρους! Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα. Καὶ τὸ κόμμα, Κύριοι, καὶ τὸ Ἔθνος, ἐπιλῆσμον γενόμενον τῆς πρωθυπουργίας τοῦ κ. Δηλιγιάννη κατὰ τὸ ἔτος 1885–1886, ἀπεφάσισε, χάρις εἰς τὰς παρεκτροπὰς τοῦ ἀντιπάλου του ἀπὸ τοῦ 1886 μέχρι τοῦ 1890, ἀπεφάσισε νὰ συνταχθῇ πάλιν περὶ αὐτὸν καὶ νὰ συναγωνισθῇ, ὅπως τὸν ἐπαναφέρῃ κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ὡς ἀληθῆ ἐθνάρχην εἰς τὴν ἀρχήν. Ἀλλὰ καὶ τότε ὁ κ. Δηλιγιάννης, πλὴν τῆς ἐπιστρατείας, δι’ ἣν δὲν τῷ ἐδόθη πλέον ἀφορμὴ, καθ’ ὅλα τὰ ἄλλα ἐξηκολούθησε τὴν αὐτὴν πορείαν, ἣν καὶ ἐν ἔτει 1885, ἀντιγράφων δηλαδὴ κακοζήλως τὸν κ. Τρικούπην καὶ συνεχίζων καθ’ ὅλα, ἀντὶ νὰ ἀνατρέψῃ καὶ ἀντικαταστήσῃ τὸ σύστημα ἐκείνου. Καὶ ἐπεδεινώθη οὕτως, ὡς εἰκὸς, ἀντὶ νὰ βελτιωθῇ ἡ κατάστασις, καὶ ἠναγκάσθη τὸ Στέμμα νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς τέως ἀδρανείας του καὶ ν’ ἀποπέμψῃ αὐτὸν ἐκ τῆς ἀρχῆς. Καὶ ἐνῷ ἅμα τῇ ἀποπομπῇ αὐτοῦ ταύτῃ ἠπείλει τὴν ἀνωτάτην ἡμῶν Ἀρχὴν, ἀνυψῶν τὸν δείκτην του, κατὰ τὸ σύνηθες, καὶ λέγων, ὅτι θὰ ἐδίδασκεν Αὐτὴν νὰ σεβασθῇ τοὺς θεσμοὺς τῆς χώρας, ἐνῷ οὕτως ἐξώθει τοὺς φίλους του νὰ κατέλθωσιν εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα τῆς 3 Μαΐου ὑπὸ τὴν τοιαύτην σημαίαν, καὶ νὰ μείνωσιν οἱ πλεῖστοι, καὶ αὐτοὶ οἱ τέως συνυπουργοί του, νεκροὶ ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης, ἐγκατέλιπε τούτους μετὰ τὴν ἧττάν του ἀκλαύστους καὶ ἀτάφους ἀνὰ τὰς φάραγγας καὶ χαράδρας, ὡς ἔγραφε τότε, καὶ ἔσπευσεν αὐτὸς νὰ ὑποβάλῃ τὰ σέβη του εἰς τὸν ἐπὶ τοῦ Θρόνου καθήμενον, κύπτων τὸν αὐχένα ὑποκλινέστατα πρὸ τῆς Μεγαλειότητός του καὶ ἐξαιτούμενος οὕτω συγγνώμην ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα, Κύριοι, ἔσχε τὴν τόλμην νῦν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς νὰ ἐμφανισθῇ ἐνώπιον ἡμῶν καὶ νὰ παραπονεθῇ πικρότατα κατὰ τοῦ κόμματός του, κατὰ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου, διὰ τὴν νῦν ἐγκατάλειψίν του, καὶ μόνον εἰς ἑαυτὸν νὰ μὴ ἀναγνωρίζῃ κἀμμίαν εὐθύνην, δι’ ὅλας τὰς ἀτασθαλίας του, δι’ ὅλην τὴν ἀλλοπρόσαλλον πολιτικήν του, δι’ ἧς, ἅμα καταπίπτοντα ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτήν, ἐφρόντιζεν αὐτὸς μόνος, καὶ οὐδεὶς ἄλλος, ν’ ἀποκαταστήσῃ ἐν αὐτῇ καὶ νὰ ἐπαναφέρῃ εἰς τὴν ἀρχὴν πανίσχυρον. Καὶ δὲν ἤρκεσε τοῦτο· μικροῦ δεῖν παρέστησεν εἰς ἡμᾶς, ὅτι δι’ ὅλην τὴν νῦν κακοδαιμονίαν ἡμῶν δὲν πταίει αὐτὸς, δὲν πταίει καὶ ὁ ἀντίπαλός του, ἀλλὰ πταίουσι τὰ δύο κόμματα, τὰ ἐκ περιτροπῆς ὑποστηρίξαντα αὐτὸν καὶ τὸν κ. Τρικούπην ἐν τῇ Κυβερνήσει· πταίει ἴσως αὐτὸ τὸ Στέμμα, ὅπερ ἠνέχθη μέχρι τοῦδε τοὺς δύο φατριάρχας, διαπράττοντας ὅσα διέπραξαν ἐν τῇ Κυβερνήσει τῆς χώρας. Ἠθελήσαμεν, Κύριοι, ἤδη ἀπὸ τῆς ἡγουμένης βουλευτικῆς συνόδου νὰ χωρίσωμεν τὰς ὁδοὺς ἡμῶν ἀπὸ τῶν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, καὶ τοῦτο ἀθορύβως, ἀφίνοντες ν’ ἀποδείξωσιν αὐτὰ τὰ πράγματα, ὅτι οὐδὲν πλέον ὑπάρχει κοινὸν μεταξὺ αὐτοῦ καὶ ἡμῶν. Ἠθελήσαμεν ν’ ἀποφύγωμεν πᾶσαν πρὸς αὐτὸν σύγκρουσιν, τὴν ἀντιπολίτευσιν ἡμῶν στρέφοντες ἀποκλειστικῶς κατὰ τοῦ νῦν διέποντος τὰς τύχας τῆς Πατρίδος, ὃν ἐθεωρήσαμεν ἀείποτε τὸν πρῶτον καὶ κύριον δημιουργὸν τῆς νῦν θλιβερᾶς καταστάσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Δηλιγιάννης δι’ ἐπανειλημμένων ἤδη προκλήσεων, κατ’ ἐξοχὴν δὲ δι’ ἐκείνης, ἣν ἀπηύθυνε πρὸς ἡμᾶς κατὰ τὴν τελευταίαν ἀγόρευσίν του, μᾶς ἐξαναγκάζει νὰ ἐκκαθαρίσωμεν ἅπαξ διὰ παντὸς τὸν πρὸς αὐτὸν ἰδιαίτερον ἡμῶν λογαριασμὸν, μᾶς ἐξαναγκάζει νὰ τῷ εἴπωμεν κατὰ πρόσωπον: Αὐτὸς, καὶ οὐδεὶς ἄλλος, ὑπῆρξε μέχρι τοῦδε ὁ ἀποτελεσματικώτερος ὑποστηρικτὴς τοῦ κ. Τρικούπη, ὢν συνυπεύθυνος διὰ τοῦτο δι’ ὅσας ζημίας, δι’ ὅσα κακὰ προὐξένησεν οὗτος εἰς τὴν χώραν καὶ τὸ Ἔθνος καθόλου. Τούτου ἕνεκεν ἀδύνατον νὰ καταπολεμηθῇ οὗτος ἀποτελεσματικῶς, ἐνόσῳ αὐτὸς μένει ἐπὶ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς καὶ γίνεται πρόσκομμα εἰς τὸ τοιοῦτον ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου. Τοιαῦται σκέψεις ἔπεισαν ἡμᾶς, Κύριοι, νὰ συστήσωμεν ἰδιαιτέραν πολιτικὴν μερίδα, οὐδὲν κοινὸν ἔχουσαν πρὸς τὰ τέως προσωπικὰ κόμματα, μερίδα ἀκολουθοῦσαν ὡρισμένον πρόγραμμα καὶ ὡρισμένας ἀρχὰς, αἵτινες συνδέουσιν ἡμᾶς τοὺς περὶ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Ἀττικῆς συντεταγμένους πολιτευτάς. Ἐνομίσαμεν ὅτι μετὰ τὴν μέχρι τοῦδε οἰκτρὰν ἀποτυχίαν τῶν προσωπικῶν κομμάτων ἀνάγκη, καὶ ἀνάγκη ἐθνικὴ ὑπερτάτη, ἐπέβαλλεν ἡμῖν νὰ λάβωμεν διαζύγιον πρὸς τὸ παρελθὸν, καὶ νὰ τάμωμεν νέαν ὁδὸν διὰ τὸ μέλλον. Θέλομεν νὰ ἔχωμεν μερίδα ἐξ ὁμοφρόνων, καὶ οὐχὶ ἐξ ὀπαδῶν, ὑπεικόντων τυφλῶς εἰς τὰ νεύματα ἑνὸς καὶ μόνου. Θέλομεν ν’ ἀποκαταστήσωμεν τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ἀποδίδοντες ἑκάστῃ ἐξουσίᾳ ἐν τῷ Κράτει τὰ ἴδια αὐτῆς δικαιώματα. Θέλομεν τὸ Στέμμα ζῶν καὶ δρῶν ἐν ἡμῖν ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Πολιτείας καὶ τοῦ Ἔθνους καὶ οὐχὶ πρὸς τὸ συμφέρον ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς φατρίας. Θέλομεν τὴν Κυβέρνησιν κυβερνῶσαν, καὶ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἐλέγχουσαν καὶ νομοθετοῦσαν. Θέλομεν τὴν διοίκησιν καὶ τὴν δικαιοσύνην μένουσαν ὅλως ἀνεπηρέαστον ὑπὸ τοῦ φατριασμοῦ καὶ συντελοῦσαν εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς ἀπὸ πολλοῦ διασαλευθείσης δημοσίας τάξεως καὶ ἀσφαλείας. Ἐννοοῦμεν κατὰ τὸ δυνατὸν νὰ ἐπανορθώσωμεν πᾶν ὅ,τι οἱ ἄλλοι ἥμαρτον καὶ πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ πρὸς τὴν Παιδείαν. Ἐννοοῦμεν πᾶσαν προσπάθειαν νὰ καταβάλωμεν, ὅπως συνταχθῶσι καὶ ἀναδιοργανωθῶσιν αἱ νῦν ἀποσυντεθειμέναι σχεδὸν πολεμικαὶ δυνάμεις τῆς χώρας καὶ ἀνακτήσῃ ἡ Πατρὶς ἡμῶν τὸ πάλαι γόητρόν της ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Θέλομεν νὰ ἐμπνεύσωμεν ἐκ νέου ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς νῦν ἀποτεθαῤῥημένους ὁμοφύλους καὶ ὁμοδόξους ἡμῶν, καὶ νὰ ὑποβοηθήσωμεν τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τὸ Γένος εἰς τὴν ἀνάκτησιν τῆς πρὶν λαμπηδόνος των καὶ εἰς τὴν περιφρούρησιν τῶν δικαιωμάτων των. Θέλομεν πρὸ παντὸς νὰ καταβάλωμεν πᾶσαν εἰλικρινῆ προσπάθειαν, πρὸς ἀποσόβησιν τοῦ ἐπαπειλοῦντος ἡμᾶς οἰκονομικοῦ κινδύνου, σύνθημα ἔχοντες τὴν σωτηρίαν τοῦ τόπου διὰ τοῦ τόπου, ἄνευ δανείων καὶ ἄνευ χρεωκοπίας.

§83ΣΚΟΥΖΕΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 8 καὶ 35′ μ. μ.